বাংলা
পালিঅট্ঠকথাটীকাঅন্ন
1101 পারাজিক পালি
1102 পাচিত্তিয় পালি
1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়)
1104 চূলবগ্গ পালি
1105 পরিবার পালি
1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১
1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২
1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা
1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়)
1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা
1206 পরিবার অট্ঠকথা
1301 সারত্থদীপনী টীকা-১
1302 সারত্থদীপনী টীকা-২
1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩
1401 দ্বেমাতিকাপালি
1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা
1403 বজিরবুদ্ধি টীকা
1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১
1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২
1406 বিনয়ালংকার টীকা-১
1407 বিনয়ালংকার টীকা-২
1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা
1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয়
1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১
1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২
1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি
1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা

8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১
8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২
8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১
8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২
8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা

8406 দীঘনিকায় (পু-বি)
8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি)
8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি)
8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি)
8410 বিনয়পিটক (পু-বি)
8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি)
8412 অট্ঠকথা (পু-বি)
8413 নিরুত্তিদীপনী
8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ
8415 অনুদীপনীপাঠ
8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ
8417 নমক্কারটীকা
8418 মহাপণামপাঠ
8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা
8420 সুতবন্দনা
8421 কমলাঞ্জলি
8422 জিনালংকার
8423 পজ্জমধু
8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী
8425 চূলগন্থবংস
8426 মহাবংস
8427 সাসনবংস
8428 কচ্চায়নব্যাকরণং
8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং
8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা)
8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা)
8432 পদরূপসিদ্ধি
8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা
8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ
8435 বুত্তোদয়পাঠ
8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ
8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা
8438 সুবোধালংকারপাঠ
8439 সুবোধালংকারটীকা
8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার
8441 লোকনীতি
8442 সুত্তন্তনীতি
8443 সূরস্সতীনীতি
8444 মহারহনীতি
8445 ধম্মনীতি
8446 কবিদপ্পণনীতি
8447 নীতিমঞ্জরী
8448 নরদক্খদীপনী
8449 চতুরারক্খদীপনী
8450 চাণক্যনীতি
8451 রসবাহিনী
8452 সীমাবিসোধনীপাঠ
8453 বেস্সন্তরগীতি
8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা
8455 থূপবংস
8456 দাঠাবংস
8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া
8458 ধাতুবংস
8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস
8460 জিনচরিতয়
8461 জিনবংসদীপং
8462 তেলকটাহগাথা
8463 মিলিদটীকা
8464 পদমঞ্জরী
8465 পদসাধনং
8466 সদ্দবিন্দুপকরণং
8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা
8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি
2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ)
2103 পাথিকবগ্গ পালি
2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ)
2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা
2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা
2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ)
2303 পাথিকবগ্গ টীকা
2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১
2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি
3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি
3103 উপরিপণ্ণাস পালি
3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১
3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২
3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা
3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা
3301 মূলপণ্ণাস টীকা
3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা
3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি
4102 নিদানবগ্গ পালি
4103 খন্ধবগ্গ পালি
4104 সলায়তনবগ্গ পালি
4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)
4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা
4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা
4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা
4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)
4301 সগাথাবগ্গ টীকা
4302 নিদানবগ্গ টীকা
4303 খন্ধবগ্গ টীকা
4304 সলায়তনবগ্গ টীকা
4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি
5102 দুকনিপাত পালি
5103 তিকনিপাত পালি
5104 চতুক্কনিপাত পালি
5105 পঞ্চকনিপাত পালি
5106 ছক্কনিপাত পালি
5107 সত্তকনিপাত পালি
5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি
5109 নবকনিপাত পালি
5110 দশকনিপাত পালি
5111 একাদশকনিপাত পালি
5201 এককনিপাত অট্ঠকথা
5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা
5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা
5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা
5301 এককনিপাত টীকা
5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা
5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা
5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি
6102 ধম্মপদ পালি
6103 উদান পালি
6104 ইতিবুত্তক পালি
6105 সুত্তনিপাত পালি
6106 বিমানবত্থু পালি
6107 পেতবত্থু পালি
6108 থেরগাথা পালি
6109 থেরীগাথা পালি
6110 অপদান পালি-১
6111 অপদান পালি-২
6112 বুদ্ধবংস পালি
6113 চরিয়াপিটক পালি
6114 জাতক পালি-১
6115 জাতক পালি-২
6116 মহানিদ্দেস পালি
6117 চূলনিদ্দেস পালি
6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি
6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি
6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি
6121 পেটকোপদেস পালি
6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা
6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১
6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২
6204 উদান অট্ঠকথা
6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা
6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১
6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২
6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা
6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা
6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১
6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২
6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা
6213 অপদান অট্ঠকথা-১
6214 অপদান অট্ঠকথা-২
6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা
6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা
6217 জাতক অট্ঠকথা-১
6218 জাতক অট্ঠকথা-২
6219 জাতক অট্ঠকথা-৩
6220 জাতক অট্ঠকথা-৪
6221 জাতক অট্ঠকথা-৫
6222 জাতক অট্ঠকথা-৬
6223 জাতক অট্ঠকথা-৭
6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা
6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা
6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১
6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২
6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা
6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা
6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি
7102 বিভঙ্গ পালি
7103 ধাতুকথা পালি
7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি
7105 কথাবত্থু পালি
7106 যমক পালি-১
7107 যমক পালি-২
7108 যমক পালি-৩
7109 পট্ঠান পালি-১
7110 পট্ঠান পালি-২
7111 পট্ঠান পালি-৩
7112 পট্ঠান পালি-৪
7113 পট্ঠান পালি-৫
7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা
7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা
7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা
7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা
7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা
7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা
7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা
7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা
7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো
7307 অভিধম্মত্থসংগহো
7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা
7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利義註複註藏外典籍
1101 巴拉基咖(波羅夷)
1102 巴吉帝亞(波逸提)
1103 大品(律藏)
1104 小品
1105 附隨
1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1
1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2
1203 巴吉帝亞(波逸提)義註
1204 大品義註(律藏)
1205 小品義註
1206 附隨義註
1301 心義燈-1
1302 心義燈-2
1303 心義燈-3
1401 疑惑度脫
1402 律攝註釋
1403 金剛智疏
1404 疑難解除疏-1
1405 疑難解除疏-2
1406 律莊嚴疏-1
1407 律莊嚴疏-2
1408 古老解惑疏
1409 律抉擇-上抉擇
1410 律抉擇疏-1
1411 律抉擇疏-2
1412 巴吉帝亞等啟請經
1413 小戒學-根本戒學

8401 清淨道論-1
8402 清淨道論-2
8403 清淨道大複註-1
8404 清淨道大複註-2
8405 清淨道論導論

8406 長部問答
8407 中部問答
8408 相應部問答
8409 增支部問答
8410 律藏問答
8411 論藏問答
8412 義注問答
8413 語言學詮釋手冊
8414 勝義顯揚
8415 隨燈論誦
8416 發趣論燈論
8417 禮敬文
8418 大禮敬文
8419 依相讚佛偈
8420 經讚
8421 蓮花供
8422 勝者莊嚴
8423 語蜜
8424 佛德偈集
8425 小史
8427 佛教史
8426 大史
8429 目犍連文法
8428 迦旃延文法
8430 文法寶鑑(詞幹篇)
8431 文法寶鑑(詞根篇)
8432 詞形成論
8433 目犍連五章
8434 應用成就讀本
8435 音韻論讀本
8436 阿毗曇燈讀本
8437 阿毗曇燈疏
8438 妙莊嚴論讀本
8439 妙莊嚴論疏
8440 初學入門義抉擇精要
8446 詩王智論
8447 智論花鬘
8445 法智論
8444 大羅漢智論
8441 世間智論
8442 經典智論
8443 勇士百智論
8450 考底利耶智論
8448 人眼燈
8449 四護衛燈
8451 妙味之流
8452 界清淨
8453 韋桑達拉頌
8454 目犍連語釋五章
8455 塔史
8456 佛牙史
8457 詞根讀本注釋
8458 舍利史
8459 象頭山寺史
8460 勝者行傳
8461 勝者宗燈
8462 油鍋偈
8463 彌蘭王問疏
8464 詞花鬘
8465 詞成就論
8466 正理滴論
8467 迦旃延詞根注
8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品
2102 大品(長部)
2103 波梨品
2201 戒蘊品註義註
2202 大品義註(長部)
2203 波梨品義註
2301 戒蘊品疏
2302 大品複註(長部)
2303 波梨品複註
2304 戒蘊品新複註-1
2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經
3102 中五十經
3103 後五十經
3201 根本五十義註-1
3202 根本五十義註-2
3203 中五十義註
3204 後五十義註
3301 根本五十經複註
3302 中五十經複註
3303 後五十經複註
4101 有偈品
4102 因緣品
4103 蘊品
4104 六處品
4105 大品(相應部)
4201 有偈品義注
4202 因緣品義注
4203 蘊品義注
4204 六處品義注
4205 大品義注(相應部)
4301 有偈品複註
4302 因緣品註
4303 蘊品複註
4304 六處品複註
4305 大品複註(相應部)
5101 一集經
5102 二集經
5103 三集經
5104 四集經
5105 五集經
5106 六集經
5107 七集經
5108 八集等經
5109 九集經
5110 十集經
5111 十一集經
5201 一集義註
5202 二、三、四集義註
5203 五、六、七集義註
5204 八、九、十、十一集義註
5301 一集複註
5302 二、三、四集複註
5303 五、六、七集複註
5304 八集等複註
6101 小誦
6102 法句經
6103 自說
6104 如是語
6105 經集
6106 天宮事
6107 餓鬼事
6108 長老偈
6109 長老尼偈
6110 譬喻-1
6111 譬喻-2
6112 諸佛史
6113 所行藏
6114 本生-1
6115 本生-2
6116 大義釋
6117 小義釋
6118 無礙解道
6119 導論
6120 彌蘭王問
6121 藏釋
6201 小誦義注
6202 法句義注-1
6203 法句義注-2
6204 自說義注
6205 如是語義註
6206 經集義注-1
6207 經集義注-2
6208 天宮事義注
6209 餓鬼事義注
6210 長老偈義注-1
6211 長老偈義注-2
6212 長老尼義注
6213 譬喻義注-1
6214 譬喻義注-2
6215 諸佛史義注
6216 所行藏義注
6217 本生義注-1
6218 本生義注-2
6219 本生義注-3
6220 本生義注-4
6221 本生義注-5
6222 本生義注-6
6223 本生義注-7
6224 大義釋義注
6225 小義釋義注
6226 無礙解道義注-1
6227 無礙解道義注-2
6228 導論義注
6301 導論複註
6302 導論明解
7101 法集論
7102 分別論
7103 界論
7104 人施設論
7105 論事
7106 雙論-1
7107 雙論-2
7108 雙論-3
7109 發趣論-1
7110 發趣論-2
7111 發趣論-3
7112 發趣論-4
7113 發趣論-5
7201 法集論義註
7202 分別論義註(迷惑冰消)
7203 五部論義註
7301 法集論根本複註
7302 分別論根本複註
7303 五論根本複註
7304 法集論複註
7305 五論複註
7306 阿毘達摩入門
7307 攝阿毘達磨義論
7308 阿毘達摩入門古複註
7309 阿毘達摩論母

English
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon PaliCommentairesSous-commentairesAutres
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-KanonKommentareSubkommentareSonstige
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैननकमेंट्रीउप-टिप्पणियाँअन्य
1101 पाराजिक पाळि
1102 पाचित्तिय पाळि
1103 महावग्ग पाळि (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळि
1105 परिवार पाळि
1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1
1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-1
1302 सारत्थदीपनी टीका-2
1303 सारत्थदीपनी टीका-3
1401 द्वेमातिकापाळि
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-1
1405 विमतिविनोदनी टीका-2
1406 विनयालंकार टीका-1
1407 विनयालंकार टीका-2
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-1
1411 विनयविनिच्छय टीका-2
1412 पाचित्यादियोजनापाळि
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-1
8402 विसुद्धिमग्ग-2
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवन्दना
8421 कमलाञ्जलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगन्थवंस
8427 सासनवंस
8426 महावंस
8429 मोग्गल्लानब्याकरणं
8428 कच्चायनब्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपञ्चिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमञ्जरी
8445 धम्मनीति
8444 महारहनीति
8441 लोकनीति
8442 सुत्तन्तनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8450 चाणक्यनीति
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8451 रसवाहिनी
8452 सीमविसोधनीपाठ
8453 वेस्सन्तरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमञ्जरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिन्दुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा
8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि
2102 महावग्ग पाळि (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळि
2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1
2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि
3102 मज्झिमपण्णास पाळि
3103 उपरिपण्णास पाळि
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि
4102 निदानवग्ग पाळि
4103 खन्धवग्ग पाळि
4104 सळायतनवग्ग पाळि
4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खन्धवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि
5102 दुकनिपात पाळि
5103 तिकनिपात पाळि
5104 चतुक्कनिपात पाळि
5105 पञ्चकनिपात पाळि
5106 छक्कनिपात पाळि
5107 सत्तकनिपात पाळि
5108 अट्ठकादिनिपात पाळि
5109 नवकनिपात पाळि
5110 दसकनिपात पाळि
5111 एकादसकनिपात पाळि
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि
6102 धम्मपद पाळि
6103 उदान पाळि
6104 इतिवुत्तक पाळि
6105 सुत्तनिपात पाळि
6106 विमानवत्थु पाळि
6107 पेतवत्थु पाळि
6108 थेरगाथा पाळि
6109 थेरीगाथा पाळि
6110 अपदान पाळि-1
6111 अपदान पाळि-2
6112 बुद्धवंस पाळि
6113 चरियापिटक पाळि
6114 जातक पाळि-1
6115 जातक पाळि-2
6116 महानिद्देस पाळि
6117 चूळनिद्देस पाळि
6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि
6119 नेत्तिप्पकरण पाळि
6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि
6121 पेटकोपदेस पाळि
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-1
6203 धम्मपद अट्ठकथा-2
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-1
6214 अपदान अट्ठकथा-2
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-1
6218 जातक अट्ठकथा-2
6219 जातक अट्ठकथा-3
6220 जातक अट्ठकथा-4
6221 जातक अट्ठकथा-5
6222 जातक अट्ठकथा-6
6223 जातक अट्ठकथा-7
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1
6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि
7102 विभङ्ग पाळि
7103 धातुकथा पाळि
7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि
7105 कथावत्थु पाळि
7106 यमक पाळि-1
7107 यमक पाळि-2
7108 यमक पाळि-3
7109 पट्ठान पाळि-1
7110 पट्ठान पाळि-2
7111 पट्ठान पाळि-3
7112 पट्ठान पाळि-4
7113 पट्ठान पाळि-5
7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका
7302 विभङ्ग-मूलटीका
7303 पञ्चपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका
7305 पञ्चपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळि


නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

उस भगवान, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध को नमस्कार।

දීඝනිකායෙ

दीघनिकाय में।

සීලක්ඛන්ධවග්ගට්ඨකථා

शीलस्कन्धवग्ग-अट्ठकथा (शीलस्कन्धवर्ग की अट्ठकथा)।

ගන්ථාරම්භකථා

ग्रन्थारम्भ कथा (ग्रन्थ के आरम्भ की कथा)।

කරුණාසීතලහදයං[Pg.1], පඤ්ඤාපජ්ජොතවිහතමොහතමං;

සනරාමරලොකගරුං, වන්දෙ සුගතං ගතිවිමුත්තං.

जिनका हृदय महाकरुणा से शीतल है, जिन्होंने प्रज्ञा रूपी प्रदीप से मोह रूपी अन्धकार को पूर्णतः नष्ट कर दिया है, जो मनुष्यों और देवों सहित सम्पूर्ण लोक के गुरु हैं, उन गतियों से मुक्त सुगत की मैं वन्दना करता हूँ।

බුද්ධොපි බුද්ධභාවං, භාවෙත්වා චෙව සච්ඡිකත්වා ච;

යං උපගතො ගතමලං, වන්දෙ තමනුත්තරං ධම්මං.

बुद्ध ने भी जिस धर्म की भावना कर और जिसका साक्षात्कार कर बुद्धत्व को प्राप्त किया, उस मलरहित अनुत्तर धर्म की मैं वन्दना करता हूँ।

සුගතස්ස ඔරසානං, පුත්තානං මාරසෙනමථනානං;

අට්ඨන්නම්පි සමූහං, සිරසා වන්දෙ අරියසඞ්ඝං.

सुगत के औरस पुत्रों, मार-सेना का मर्दन करने वाले, आठों प्रकार के आर्य पुद्गलों के समूह रूप उस आर्य संघ की मैं सिर झुकाकर वन्दना करता हूँ।

ඉති මෙ පසන්නමතිනො, රතනත්තයවන්දනාමයං පුඤ්ඤං;

යං සුවිහතන්තරායො, හුත්වා තස්සානුභාවෙන.

इस प्रकार, मुझ प्रसन्न चित्त वाले के त्रिरत्न की वन्दना से उत्पन्न जो पुण्य है, उसके प्रभाव से विघ्न-बाधाओं के भली-भाँति नष्ट हो जाने पर (मैं इस ग्रन्थ की व्याख्या करूँगा)।

දීඝස්ස දීඝසුත්තඞ්කිතස්ස, නිපුණස්ස ආගමවරස්ස;

බුද්ධානුබුද්ධසංවණ්ණිතස්ස, සද්ධාවහගුණස්ස.

लम्बे सूत्रों से युक्त, सूक्ष्म, बुद्ध और उनके अनुयायियों द्वारा प्रशंसित, श्रद्धा उत्पन्न करने वाले गुणों से युक्त इस श्रेष्ठ आगम (दीघनिकाय) के...

අත්ථප්පකාසනත්ථං, අට්ඨකථා ආදිතො වසිසතෙහි;

පඤ්චහි යා සඞ්ගීතා, අනුසඞ්ගීතා ච පච්ඡාපි.

अर्थ को प्रकाशित करने के लिए, जो अट्ठकथा आरम्भ में पाँच सौ अर्हतों द्वारा संगायन की गई थी और बाद में भी जिसका पुनः संगायन किया गया।

සීහළදීපං පන ආභතාථ, වසිනා මහාමහින්දෙන;

ඨපිතා සීහළභාසාය, දීපවාසීනමත්ථාය.

जिसे वशी महामहेन्द्र द्वारा सिंहल द्वीप लाया गया और द्वीपवासियों के हित के लिए सिंहल भाषा में स्थापित किया गया।

අපනෙත්වාන [Pg.2] තතොහං, සීහළභාසං මනොරමං භාසං;

තන්තිනයානුච්ඡවිකං, ආරොපෙන්තො විගතදොසං.

उससे सिंहल भाषा को हटाकर, पालि की पद्धति के अनुरूप, दोषरहित और मनोरम भाषा में अनुवाद करते हुए।

සමයං අවිලොමෙන්තො, ථෙරානං ථෙරවංසපදීපානං;

සුනිපුණවිනිච්ඡයානං, මහාවිහාරෙ නිවාසීනං.

महाविहार में निवास करने वाले, स्थविर वंश के प्रदीप और अत्यन्त निपुण निर्णय वाले स्थविरों के सिद्धान्त का उल्लंघन न करते हुए।

හිත්වා පුනප්පුනාගතමත්ථං, අත්ථං පකාසයිස්සාමි;

සුජනස්ස ච තුට්ඨත්ථං, චිරට්ඨිතත්ථඤ්ච ධම්මස්ස.

बार-बार आए हुए अर्थों को छोड़कर, सज्जनों की प्रसन्नता और सद्धर्म की चिर-स्थिति के लिए मैं अर्थ को प्रकाशित करूँगा।

සීලකථා ධුතධම්මා, කම්මට්ඨානානි චෙව සබ්බානි;

චරියාවිධානසහිතො, ඣානසමාපත්තිවිත්ථාරො.

शील-कथा, धुत-गुण, सभी कर्मस्थान, चर्या-विधान सहित ध्यान और समापत्तियों का विस्तार।

සබ්බා ච අභිඤ්ඤායො, පඤ්ඤාසඞ්කලනනිච්ඡයො චෙව;

ඛන්ධධාතායතනින්ද්‍රියානි, අරියානි චෙව චත්තාරි.

सभी अभिज्ञाएँ, प्रज्ञा का संकलन और निश्चय, स्कन्ध, धातु, आयतन, इन्द्रियाँ और चार आर्य (सत्य)।

සච්චානි පච්චයාකාරදෙසනා, සුපරිසුද්ධනිපුණනයා;

අවිමුත්තතන්තිමග්ගා, විපස්සනා භාවනා චෙව.

सत्य, प्रतीत्यसमुत्पाद की देशना, अत्यन्त शुद्ध और सूक्ष्म विधियाँ, तथा पालि-परम्परा के अनुकूल विपश्यना भावना।

ඉති පන සබ්බං යස්මා, විසුද්ධිමග්ගෙ මයා සුපරිසුද්ධං;

වුත්තං තස්මා භිය්‍යො, න තං ඉධ විචාරයිස්සාමි.

क्योंकि यह सब मेरे द्वारा 'विशुद्धिमार्ग' में अत्यन्त स्पष्ट रूप से कहा जा चुका है, इसलिए मैं यहाँ पुनः उसका विस्तार से विवेचन नहीं करूँगा।

‘‘මජ්ඣෙ විසුද්ධිමග්ගො, එස චතුන්නම්පි ආගමානඤ්හි;

ඨත්වා පකාසයිස්සති, තත්ථ යථා භාසිතං අත්ථං’’.

"यह विशुद्धिमार्ग चारों आगमों के मध्य स्थित होकर उनमें कहे गए अर्थ को प्रकाशित करेगा।"

ඉච්චෙව කතො තස්මා, තම්පි ගහෙත්වාන සද්ධිමෙතාය;

අට්ඨකථාය විජානථ, දීඝාගමනිස්සිතං අත්ථන්ති.

ऐसा सोचकर ही वह (विशुद्धिमार्ग) रचा गया है, अतः उसे भी साथ लेकर इस अट्ठकथा के माध्यम से दीघनिकाय के अर्थ को समझें।

නිදානකථා

निदान कथा।

තත්ථ දීඝාගමො නාම සීලක්ඛන්ධවග්ගො, මහාවග්ගො, පාථිකවග්ගොති වග්ගතො තිවග්ගො හොති; සුත්තතො චතුත්තිංසසුත්තසඞ්ගහො. තස්ස වග්ගෙසු සීලක්ඛන්ධවග්ගො ආදි, සුත්තෙසු බ්‍රහ්මජාලං. බ්‍රහ්මජාලස්සාපි ‘‘එවං [Pg.3] මෙ සුත’’න්තිආදිකං ආයස්මතා ආනන්දෙන පඨමමහාසඞ්ගීතිකාලෙ වුත්තං නිදානමාදි.

वहाँ दीघनिकाय वर्गों के अनुसार तीन वर्गों वाला है—शीलस्कन्धवर्ग, महावर्ग और पाथिकवर्ग; सूत्रों के अनुसार इसमें चौंतीस सूत्रों का संग्रह है। इसके वर्गों में शीलस्कन्धवर्ग प्रथम है और सूत्रों में ब्रह्मजाल सूत्र। ब्रह्मजाल सूत्र का भी 'एवं मे सुतं' आदि निदान, जो आयुष्मान् आनन्द द्वारा प्रथम महासंगीति के समय कहा गया था, आदि (प्रारम्भ) है।

පඨමමහාසඞ්ගීතිකථා

प्रथम महासंगीति कथा।

පඨමමහාසඞ්ගීති නාම චෙසා කිඤ්චාපි විනයපිටකෙ තන්තිමාරූළ්හා, නිදානකොසල්ලත්ථං පන ඉධාපි එවං වෙදිතබ්බා. ධම්මචක්කප්පවත්තනඤ්හි ආදිං කත්වා යාව සුභද්දපරිබ්බාජකවිනයනා කතබුද්ධකිච්චෙ, කුසිනාරායං උපවත්තනෙ මල්ලානං සාලවනෙ යමකසාලානමන්තරෙ විසාඛපුණ්ණමදිවසෙ පච්චූසසමයෙ අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බුතෙ භගවති ලොකනාථෙ, භගවතො ධාතුභාජනදිවසෙ සන්නිපතිතානං සත්තන්නං භික්ඛුසතසහස්සානං සඞ්ඝත්ථෙරො ආයස්මා මහාකස්සපො සත්තාහපරිනිබ්බුතෙ භගවති සුභද්දෙන වුඩ්ඪපබ්බජිතෙන – ‘‘අලං, ආවුසො, මා සොචිත්ථ, මා පරිදෙවිත්ථ, සුමුත්තා මයං තෙන මහාසමණෙන, උපද්දුතා ච හොම – ‘ඉදං වො කප්පති, ඉදං වො න කප්පතී’ති, ඉදානි පන මයං යං ඉච්ඡිස්සාම, තං කරිස්සාම, යං න ඉච්ඡිස්සාම න තං කරිස්සාමා’’ති (චූළව. 437) වුත්තවචනමනුස්සරන්තො, ඊදිසස්ස ච සඞ්ඝසන්නිපාතස්ස පුන දුල්ලභභාවං මඤ්ඤමානො, ‘‘ඨානං ඛො පනෙතං විජ්ජති, යං පාපභික්ඛූ ‘අතීතසත්ථුකං පාවචන’න්ති මඤ්ඤමානා පක්ඛං ලභිත්වා නචිරස්සෙව සද්ධම්මං අන්තරධාපෙය්‍යුං, යාව ච ධම්මවිනයො තිට්ඨති, තාව අනතීතසත්ථුකමෙව පාවචනං හොති. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා –

यह प्रथम महासंगीति यद्यपि विनयपिटक की पालि में वर्णित है, फिर भी निदान के ज्ञान में कुशलता के लिए यहाँ भी इसे इस प्रकार समझना चाहिए। धर्मचक्रप्रवर्तन से लेकर सुभद्र परिव्राजक को विनीत करने तक के बुद्ध-कृत्यों को पूर्ण कर, जब लोकनाथ भगवान कुसीनारा के उपवर्तन नामक मल्लों के शालवन में यमक शाल वृक्षों के बीच वैशाख पूर्णिमा के दिन उषाकाल में अनुपधिशेष निर्वाण धातु में परिनिर्वाण को प्राप्त हुए, तब भगवान की धातुओं के विभाजन के दिन एकत्रित हुए सात लाख भिक्षुओं के संघस्थविर आयुष्मान् महाकश्यप ने, भगवान के परिनिर्वाण के सातवें दिन वृद्ध-प्रव्रजित सुभद्र द्वारा कहे गए इन वचनों को याद किया— "बस करो आयुष्मानों! शोक मत करो, विलाप मत करो। हम उस महाश्रमण से भली-भाँति मुक्त हो गए हैं। हम उनके इस अनुशासन से पीड़ित थे कि 'यह तुम्हारे लिए कल्प्य (उचित) है, यह अकल्प्य है'। अब हम जो चाहेंगे वह करेंगे, जो नहीं चाहेंगे वह नहीं करेंगे।" आयुष्मान् महाकश्यप ने ऐसे संघ-सम्मेलन का पुनः मिलना दुर्लभ जानकर यह विचार किया— "यह सम्भव है कि पाप-भिक्षु यह सोचकर कि 'अब हमारा शास्ता नहीं रहा', अपना पक्ष मज़बूत कर सद्धर्म को शीघ्र ही लुप्त कर दें। जब तक धर्म और विनय स्थित है, तब तक शास्ता अनुपस्थित नहीं हैं।" जैसा कि भगवान ने कहा है—

‘යො වො, ආනන්ද, මයා ධම්මො ච විනයො ච දෙසිතො පඤ්ඤත්තො, සො වො මමච්චයෙන සත්ථා’ති (දී. නි. 2.216).

"हे आनन्द! मेरे द्वारा जो धर्म और विनय देशित और प्रज्ञप्त किया गया है, वही मेरे बाद तुम्हारा शास्ता (गुरु) होगा।"

‘යංනූනාහං ධම්මඤ්ච විනයඤ්ච සඞ්ගායෙය්‍යං, යථයිදං සාසනං අද්ධනියං අස්ස චිරට්ඨිතිකං’.

"क्यों न मैं धर्म और विनय का संगायन करूँ, जिससे यह शासन दीर्घकाल तक स्थायी रहे।"

යඤ්චාහං භගවතා –

और जैसा कि भगवान ने मुझसे (कहा था)—

‘ධාරෙස්සසි පන මෙ ත්වං, කස්සප, සාණානි පංසුකූලානි නිබ්බසනානී’ති (සං. නි. 2.154) වත්වා චීවරෙ සාධාරණපරිභොගෙන.

"कश्यप! क्या तुम मेरे सन के बने हुए उपयोग किए गए पांसुकुल चीवरों को धारण करोगे?"—ऐसा कहकर चीवर के साधारण परिभोग (साझा उपयोग) द्वारा (सम्मानित किया)।

‘අහං, භික්ඛවෙ, යාවදෙව ආකඞ්ඛාමි විවිච්චෙව කාමෙහි විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහි සවිතක්කං සවිචාරං විවෙකජං පීතිසුඛං පඨමං [Pg.4] ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරාමි; කස්සපොපි, භික්ඛවෙ, යාවදෙව, ආකඞ්ඛති විවිච්චෙව කාමෙහි විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහි සවිතක්කං සවිචාරං විවෙකජං පීතිසුඛං පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරතී’ති (සං. නි. 2.152).

"भिक्षुओं! मैं जब तक चाहता हूँ, काम-भोगों से विविक्त (अलग) होकर, अकुशल धर्मों से विविक्त होकर, वितर्क और विचार सहित, विवेक से उत्पन्न प्रीति और सुख वाले प्रथम ध्यान को प्राप्त कर विहार करता हूँ; भिक्षुओं! कश्यप भी जब तक चाहता है, काम-भोगों से विविक्त होकर, अकुशल धर्मों से विविक्त होकर, वितर्क और विचार सहित, विवेक से उत्पन्न प्रीति और सुख वाले प्रथम ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है।"

එවමාදිනා නයෙන නවානුපුබ්බවිහාරඡළභිඤ්ඤාප්පභෙදෙ උත්තරිමනුස්සධම්මෙ අත්තනා සමසමට්ඨපනෙන ච අනුග්ගහිතො, තථා ආකාසෙ පාණිං චාලෙත්වා අලග්ගචිත්තතාය චෙව චන්දොපමපටිපදාය ච පසංසිතො, තස්ස කිමඤ්ඤං ආණණ්‍යං භවිස්සති. නනු මං භගවා රාජා විය සකකවචඉස්සරියානුප්පදානෙන අත්තනො කුලවංසප්පතිට්ඨාපකං පුත්තං ‘සද්ධම්මවංසප්පතිට්ඨාපකො මෙ අයං භවිස්සතී’ති, මන්ත්වා ඉමිනා අසාධාරණෙන අනුග්ගහෙන අනුග්ගහෙසි, ඉමාය ච උළාරාය පසංසාය පසංසීති චින්තයන්තො ධම්මවිනයසඞ්ගායනත්ථං භික්ඛූනං උස්සාහං ජනෙසි. යථාහ –

इस प्रकार नौ अनुक्रमिक विहारों और छह अभिज्ञाओं के भेदों वाले उत्तरमनुष्यधर्म में स्वयं के समान स्थापित करने के द्वारा अनुगृहीत होकर, तथा आकाश में हाथ हिलाने के समान अनासक्त चित्त होने के कारण और चन्द्रमा के समान प्रतिपदा (आचरण) के लिए प्रशंसित होकर, उनके लिए (संगायना के) अतिरिक्त अन्य क्या ऋणमुक्ति होगी? क्या भगवान ने मुझे राजा के समान, जो अपने कुल-वंश को स्थापित करने वाले पुत्र को अपना कवच और ऐश्वर्य प्रदान करता है, यह सोचकर कि 'यह मेरे सद्धर्म-वंश को स्थापित करने वाला होगा', इस असाधारण अनुग्रह से अनुगृहीत नहीं किया? और क्या इस उदार प्रशंसा से प्रशंसित नहीं किया? - ऐसा सोचते हुए उन्होंने धर्म और विनय की संगायना के लिए भिक्षुओं में उत्साह उत्पन्न किया। जैसा कि कहा गया है -

‘‘අථ ඛො ආයස්මා මහාකස්සපො භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘එකමිදාහං, ආවුසො, සමයං පාවාය කුසිනාරං අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නො මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං පඤ්චමත්තෙහි භික්ඛුසතෙහී’’ති (චූළව. 437) සබ්බං සුභද්දකණ්ඩං විත්ථාරතො වෙදිතබ්බං. අත්ථං පනස්ස මහාපරිනිබ්බානාවසානෙ ආගතට්ඨානෙයෙව කථයිස්සාම.

तब आयुष्मान महाकस्सप ने भिक्षुओं को संबोधित किया - 'आवुसो, एक समय मैं पावा से कुसीनारा के अध्वन-मार्ग (लम्बे मार्ग) पर पाँच सौ भिक्षुओं के बड़े भिक्षु-संघ के साथ जा रहा था' - इस प्रकार सम्पूर्ण सुभद्र-काण्ड को विस्तार से जानना चाहिए। इसका अर्थ हम महापरिनिर्वाण सुत्त के अंत में आए हुए स्थान पर ही कहेंगे।

තතො පරං ආහ –

उसके बाद उन्होंने कहा -

‘‘හන්ද මයං, ආවුසො, ධම්මඤ්ච විනයඤ්ච සඞ්ගායාම, පුරෙ අධම්මො දිප්පති, ධම්මො පටිබාහිය්‍යති; පුරෙ අවිනයො දිප්පති, විනයො පටිබාහිය්‍යති; පුරෙ අධම්මවාදිනො බලවන්තො හොන්ති, ධම්මවාදිනො දුබ්බලා හොන්ති, පුරෙ අවිනයවාදිනො බලවන්තො හොන්ති, විනයවාදිනො දුබ්බලා හොන්තී’’ති (චූළව. 437).

'आओ आवुसो, हम धर्म और विनय की संगायना करें; इससे पहले कि अधर्म चमकने लगे और धर्म रोक दिया जाए; इससे पहले कि अविनय चमकने लगे और विनय रोक दिया जाए; इससे पहले कि अधर्मवादी बलवान हो जाएँ और धर्मवादी दुर्बल हो जाएँ; इससे पहले कि अविनयवादी बलवान हो जाएँ और विनयवादी दुर्बल हो जाएँ'।

භික්ඛූ ආහංසු – ‘‘තෙන හි, භන්තෙ, ථෙරො භික්ඛූ උච්චිනතූ’’ති. ථෙරො පන සකලනවඞ්ගසත්ථුසාසනපරියත්තිධරෙ පුථුජ්ජනසොතාපන්නසකදාගාමිඅනාගාමි සුක්ඛවිපස්සක ඛීණාසවභික්ඛූ අනෙකසතෙ, අනෙකසහස්සෙ ච [Pg.5] වජ්ජෙත්වා තිපිටකසබ්බපරියත්තිප්පභෙදධරෙ පටිසම්භිදාප්පත්තෙ මහානුභාවෙ යෙභුය්‍යෙන භගවතො එතදග්ගං ආරොපිතෙ තෙවිජ්ජාදිභෙදෙ ඛීණාසවභික්ඛූයෙව එකූනපඤ්චසතෙ පරිග්ගහෙසි. යෙ සන්ධාය ඉදං වුත්තං – ‘‘අථ ඛො ආයස්මා මහාකස්සපො එකෙනූනානි පඤ්ච අරහන්තසතානි උච්චිනී’’ති (චූළව. 437).

भिक्षुओं ने कहा - 'तो भन्ते, स्थविर भिक्षुओं का चयन करें'। तब स्थविर ने सम्पूर्ण नौ अंगों वाले शास्ता के शासन की पर्यप्ति को धारण करने वाले अनेक सौ और अनेक हज़ार पृथग्जन, स्रोतआपन्न, सकृदागामी, अनागामी और शुष्क-विपश्यक क्षीणास्त्रव भिक्षुओं को छोड़कर, त्रिपिटक की सम्पूर्ण पर्यप्ति के भेदों को धारण करने वाले, प्रतिसंभिदा प्राप्त, महानुभाव, और प्रायः भगवान द्वारा एतदग्र पद पर स्थापित किए गए त्रैविद्य आदि भेदों वाले केवल चार सौ निन्यानवे (एक कम पाँच सौ) क्षीणास्त्रव भिक्षुओं को ही चुना। जिन्हें लक्ष्य करके यह कहा गया है - 'तब आयुष्मान महाकस्सप ने एक कम पाँच सौ अर्हतों को चुना'।

කිස්ස පන ථෙරො එකෙනූනමකාසීති? ආයස්මතො ආනන්දත්ථෙරස්ස ඔකාසකරණත්ථං. තෙනහායස්මතා සහාපි, විනාපි, න සක්කා ධම්මසඞ්ගීතිං කාතුං. සො හායස්මා සෙක්ඛො සකරණීයො, තස්මා සහාපි න සක්කා. යස්මා පනස්ස කිඤ්චි දසබලදෙසිතං සුත්තගෙය්‍යාදිකං අප්පච්චක්ඛං නාම නත්ථි. යථාහ –

स्थविर ने एक कम क्यों किया? आयुष्मान आनन्द स्थविर को अवसर देने के लिए। क्योंकि उन आयुष्मान के साथ भी और उनके बिना भी धर्म-संगायना करना संभव नहीं था। वे आयुष्मान शैक्ष (अभी पूर्ण अर्हत नहीं) और करणीय (जिनका कार्य शेष है) थे, इसलिए उनके साथ (उस समय) संभव नहीं था। किन्तु उनके लिए दशबल (बुद्ध) द्वारा उपदिष्ट सूत्र-गेय आदि कोई भी धर्म परोक्ष (अज्ञात) नहीं था। जैसा कि कहा गया है -

‘‘ද්වාසීති බුද්ධතො ගණ්හිං, ද්වෙ සහස්සානි භික්ඛුතො;

චතුරාසීති සහස්සානි, යෙ මෙ ධම්මා පවත්තිනො’’ති. (ථෙරගා. 1027);

'बयासी हज़ार (धर्मस्कन्ध) मैंने बुद्ध से ग्रहण किए, दो हज़ार भिक्षुओं से; ये चौरासी हज़ार धर्म मेरे (कण्ठ में) प्रवर्तमान हैं'।

තස්මා විනාපි න සක්කා.

इसलिए उनके बिना भी (संगायना) संभव नहीं थी।

යදි එවං සෙක්ඛොපි සමානො ධම්මසඞ්ගීතියා බහුකාරත්තා ථෙරෙන උච්චිනිතබ්බො අස්ස, අථ කස්මා න උච්චිනිතොති? පරූපවාදවිවජ්ජනතො. ථෙරො හි ආයස්මන්තෙ ආනන්දෙ අතිවිය විස්සත්ථො අහොසි, තථා හි නං සිරස්මිං පලිතෙසු ජාතෙසුපි ‘න වායං කුමාරකො මත්තමඤ්ඤාසී’ති, (සං. නි. 2.154) කුමාරකවාදෙන ඔවදති. සක්‍යකුලප්පසුතො චායස්මා තථාගතස්ස භාතා චූළපිතුපුත්තො. තත්ථ කෙචි භික්ඛූ ඡන්දාගමනං විය මඤ්ඤමානා – ‘‘බහූ අසෙක්ඛපටිසම්භිදාප්පත්තෙ භික්ඛූ ඨපෙත්වා ආනන්දං සෙක්ඛපටිසම්භිදාප්පත්තං ථෙරො උච්චිනී’’ති උපවදෙය්‍යුං. තං පරූපවාදං පරිවජ්ජෙන්තො, ‘ආනන්දං විනා ධම්මසඞ්ගීතිං න සක්කා කාතුං, භික්ඛූනංයෙව නං අනුමතියා ගහෙස්සාමී’ති න උච්චිනි.

यदि ऐसा है, तो शैक्ष होते हुए भी धर्म-संगायना में बहुत उपकारी होने के कारण स्थविर द्वारा उनका चयन किया जाना चाहिए था, फिर क्यों नहीं किया गया? दूसरों के अपवाद (निंदा) से बचने के लिए। स्थविर आयुष्मान आनन्द पर अत्यधिक विश्वास करते थे, यहाँ तक कि उनके सिर पर सफेद बाल आने पर भी उन्हें 'यह बालक अपनी मर्यादा नहीं जानता' - इस प्रकार बालक कहकर उपदेश देते थे। और आयुष्मान शाक्य कुल में उत्पन्न, तथागत के भाई और छोटे पिता के पुत्र थे। वहाँ कुछ भिक्षु इसे पक्षपात (छन्दागमन) मानकर निंदा कर सकते थे कि - 'अनेक अशैक्ष प्रतिसंभिदा प्राप्त भिक्षुओं को छोड़कर स्थविर ने शैक्ष प्रतिसंभिदा प्राप्त आनन्द को चुना है'। उस पर-अपवाद से बचते हुए, 'आनन्द के बिना धर्म-संगायना संभव नहीं है, भिक्षुओं की अनुमति से ही उन्हें ग्रहण करूँगा' - ऐसा सोचकर उन्होंने चयन नहीं किया।

අථ සයමෙව භික්ඛූ ආනන්දස්සත්ථාය ථෙරං යාචිංසු. යථාහ –

तब भिक्षुओं ने स्वयं ही आनन्द के निमित्त स्थविर से याचना की। जैसा कि कहा गया है -

‘‘භික්ඛූ ආයස්මන්තං මහාකස්සපං එතදවොචුං – ‘අයං, භන්තෙ, ආයස්මා ආනන්දො කිඤ්චාපි සෙක්ඛො අභබ්බො ඡන්දා දොසා මොහා භයා අගතිං ගන්තුං, බහු චානෙන භගවතො සන්තිකෙ ධම්මො ච විනයො ච පරියත්තො, තෙන හි, භන්තෙ, ථෙරො ආයස්මන්තම්පි [Pg.6] ආනන්දං උච්චිනතූ’ති. අථ ඛො ආයස්මා මහාකස්සපො ආයස්මන්තම්පි ආනන්දං උච්චිනී’’ති (චූළව. 437).

भिक्षुओं ने आयुष्मान महाकस्सप से यह कहा - 'भन्ते, यह आयुष्मान आनन्द यद्यपि शैक्ष हैं, फिर भी वे छन्द, द्वेष, मोह और भय के कारण अगति (गलत मार्ग) पर जाने के अयोग्य हैं, और इन्होंने भगवान के पास बहुत धर्म और विनय सीखा है, इसलिए भन्ते, स्थविर आयुष्मान आनन्द को भी चुनें'। तब आयुष्मान महाकस्सप ने आयुष्मान आनन्द को भी चुन लिया।

එවං භික්ඛූනං අනුමතියා උච්චිනිතෙන තෙනායස්මතා සද්ධිං පඤ්චථෙරසතානි අහෙසුං.

इस प्रकार भिक्षुओं की अनुमति से चुने गए उन आयुष्मान के साथ पाँच सौ स्थविर हुए।

අථ ඛො ථෙරානං භික්ඛූනං එතදහොසි – ‘‘කත්ථ නු ඛො මයං ධම්මඤ්ච විනයඤ්ච සඞ්ගායෙය්‍යාමා’’ති? අථ ඛො ථෙරානං භික්ඛූනං එතදහොසි – ‘‘රාජගහං ඛො මහාගොචරං පහූතසෙනාසනං, යංනූන මයං රාජගහෙ වස්සං වසන්තා ධම්මඤ්ච විනයඤ්ච සඞ්ගායෙය්‍යාම, න අඤ්ඤෙ භික්ඛූ රාජගහෙ වස්සං උපගච්ඡෙය්‍යු’’න්ති (චූළව. 437).

तब स्थविर भिक्षुओं को यह विचार आया - 'हम कहाँ धर्म और विनय की संगायना करें?' तब स्थविर भिक्षुओं को यह विचार आया - 'राजगृह बड़ा गोचर क्षेत्र है और वहाँ पर्याप्त शयनासन (आवास) हैं, क्यों न हम राजगृह में वर्षावास करते हुए धर्म और विनय की संगायना करें, और अन्य कोई भिक्षु राजगृह में वर्षावास न करें'।

කස්මා පන නෙසං එතදහොසි? ‘‘ඉදං පන අම්හාකං ථාවරකම්මං, කොචි විසභාගපුග්ගලො සඞ්ඝමජ්ඣං පවිසිත්වා උක්කොටෙය්‍යා’’ති. අථායස්මා මහාකස්සපො ඤත්තිදුතියෙන කම්මෙන සාවෙසි –

उन्हें ऐसा विचार क्यों आया? 'यह हमारा स्थायी कार्य है, कहीं कोई विजातीय (असहमत) व्यक्ति संघ के बीच में आकर इसे बाधित न कर दे'। तब आयुष्मान महाकस्सप ने ज्ञप्ति-द्वितीय कर्म (प्रस्ताव) द्वारा सूचित किया -

‘‘සුණාතු මෙ, ආවුසො සඞ්ඝො, යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං සඞ්ඝො ඉමානි පඤ්ච භික්ඛුසතානි සම්මන්නෙය්‍ය රාජගහෙ වස්සං වසන්තානි ධම්මඤ්ච විනයඤ්ච සඞ්ගායිතුං, න අඤ්ඤෙහි භික්ඛූහි රාජගහෙ වස්සං වසිතබ්බ’’න්ති. එසා ඤත්ති.

'आवुसो संघ मेरी बात सुने, यदि संघ के लिए उचित हो, तो संघ इन पाँच सौ भिक्षुओं को राजगृह में वर्षावास करते हुए धर्म और विनय की संगायना करने के लिए नियुक्त करे, और अन्य भिक्षुओं को राजगृह में वर्षावास नहीं करना चाहिए'। यह ज्ञप्ति (प्रस्ताव) है।

‘‘සුණාතු මෙ, ආවුසො සඞ්ඝො, සඞ්ඝො ඉමානි පඤ්චභික්ඛුසතානි සම්මන්න’’ති ‘රාජගහෙ වස්සං වසන්තානි ධම්මඤ්ච විනයඤ්ච සඞ්ගායිතුං, න අඤ්ඤෙහි භික්ඛූහි රාජගහෙ වස්සං වසිතබ්බන්ති. යස්සායස්මතො ඛමති ඉමෙසං පඤ්චන්නං භික්ඛුසතානං සම්මුති’ රාජගහෙ වස්සං වසන්තානං ධම්මඤ්ච විනයඤ්ච සඞ්ගායිතුං, න අඤ්ඤෙහි භික්ඛූහි රාජගහෙ වස්සං වසිතබ්බන්ති, සො තුණ්හස්ස; යස්ස නක්ඛමති, සො භාසෙය්‍ය.

“हे आयुष्मानों, संघ मेरी बात सुने। संघ इन पाँच सौ भिक्षुओं को राजगृह में वर्षावास करते हुए धम्म और विनय का संगायन करने के लिए नियुक्त करता है, और अन्य भिक्षुओं को राजगृह में वर्षावास नहीं करना चाहिए। जिस आयुष्मान को इन पाँच सौ भिक्षुओं की राजगृह में वर्षावास करते हुए धम्म और विनय का संगायन करने के लिए नियुक्ति और अन्य भिक्षुओं का राजगृह में वर्षावास न करना स्वीकार हो, वह मौन रहे; जिसे स्वीकार न हो, वह बोले।”

‘‘සම්මතානි සඞ්ඝෙන ඉමානි පඤ්චභික්ඛුසතානි රාජගහෙ වස්සං වසන්තානි ධම්මඤ්ච විනයඤ්ච සඞ්ගායිතුං, න අඤ්ඤෙහි භික්ඛූහි රාජගහෙ වස්සං වසිතබ්බන්ති, ඛමති සඞ්ඝස්ස, තස්මා තුණ්හී, එවමෙතං ධාරයාමී’’ති (චූළව. 438).

“संघ द्वारा इन पाँच सौ भिक्षुओं को राजगृह में वर्षावास करते हुए धम्म और विनय का संगायन करने के लिए नियुक्त किया गया है, और अन्य भिक्षुओं को राजगृह में वर्षावास नहीं करना चाहिए। यह संघ को स्वीकार है, इसलिए संघ मौन है। मैं इसे इसी प्रकार धारण करता हूँ।”

අයං [Pg.7] පන කම්මවාචා තථාගතස්ස පරිනිබ්බානතො එකවීසතිමෙ දිවසෙ කතා. භගවා හි විසාඛපුණ්ණමායං පච්චූසසමයෙ පරිනිබ්බුතො, අථස්ස සත්තාහං සුවණ්ණවණ්ණං සරීරං ගන්ධමාලාදීහි පූජයිංසු. එවං සත්තාහං සාධුකීළනදිවසා නාම අහෙසුං. තතො සත්තාහං චිතකාය අග්ගිනා ඣායි, සත්තාහං සත්තිපඤ්ජරං කත්වා සන්ධාගාරසාලායං ධාතුපූජං කරිංසූති, එකවීසති දිවසා ගතා. ජෙට්ඨමූලසුක්කපක්ඛපඤ්චමියංයෙව ධාතුයො භාජයිංසු. එතස්මිං ධාතුභාජනදිවසෙ සන්නිපතිතස්ස මහාභික්ඛුසඞ්ඝස්ස සුභද්දෙන වුඩ්ඪපබ්බජිතෙන කතං අනාචාරං ආරොචෙත්වා වුත්තනයෙනෙව ච භික්ඛූ උච්චිනිත්වා අයං කම්මවාචා කතා.

यह कर्मवाचा तथागत के परिनिर्वाण के इक्कीसवें दिन की गई थी। भगवान वैशाख पूर्णिमा के प्रत्युष काल में परिनिर्वाण को प्राप्त हुए थे, उसके बाद सात दिनों तक उनके स्वर्ण वर्ण के शरीर की गंध, माला आदि से पूजा की गई। इस प्रकार सात दिन 'साधुक्रीड़न' (उत्सव) के दिन कहलाए। उसके बाद सात दिनों तक चिता पर अग्नि द्वारा दाह संस्कार हुआ, और सात दिनों तक शस्त्रागार शाला में 'शक्ति-पंजर' (सुरक्षा घेरा) बनाकर धातुओं (अस्थि अवशेषों) की पूजा की गई; इस प्रकार इक्कीस दिन बीत गए। ज्येष्ठ मास के शुक्ल पक्ष की पंचमी को ही धातुओं का विभाजन किया गया। उस धातु-विभाजन के दिन एकत्रित हुए महान भिक्षु संघ को वृद्ध-प्रव्रजित सुभद्र द्वारा किए गए दुराचार के बारे में बताकर और बताए गए तरीके से भिक्षुओं का चयन करके यह कर्मवाचा की गई।

ඉමඤ්ච පන කම්මවාචං කත්වා ථෙරො භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘ආවුසො, ඉදානි තුම්හාකං චත්තාලීස දිවසා ඔකාසො කතො, තතො පරං ‘අයං නාම නො පලිබොධො අත්ථී’ති, වත්තුං න ලබ්භා, තස්මා එත්ථන්තරෙ යස්ස රොගපලිබොධො වා ආචරියුපජ්ඣායපලිබොධො වා මාතාපිතුපලිබොධො වා අත්ථි, පත්තං වා පන පචිතබ්බං, චීවරං වා කාතබ්බං, සො තං පලිබොධං ඡින්දිත්වා තං කරණීයං කරොතූ’’ති.

और इस कर्मवाचा को करने के बाद, स्थविर ने भिक्षुओं को संबोधित किया— 'आयुष्मानों, अब आपको चालीस दिनों का अवकाश दिया गया है, उसके बाद यह नहीं कहा जा सकेगा कि 'हमें यह अमुक बाधा (पलिबोध) है'। इसलिए इस बीच जिसे रोग की बाधा हो, या आचार्य-उपाध्याय संबंधी बाधा हो, या माता-पिता संबंधी बाधा हो, अथवा पात्र को पकाना हो या चीवर बनाना हो, वह उस बाधा को दूर कर उस (संगायन के) कार्य को करे'।

එවඤ්ච පන වත්වා ථෙරො අත්තනො පඤ්චසතාය පරිසාය පරිවුතො රාජගහං ගතො. අඤ්ඤෙපි මහාථෙරා අත්තනො අත්තනො පරිවාරෙ ගහෙත්වා සොකසල්ලසමප්පිතං මහාජනං අස්සාසෙතුකාමා තං තං දිසං පක්කන්තා. පුණ්ණත්ථෙරො පන සත්තසතභික්ඛුපරිවාරො ‘තථාගතස්ස පරිනිබ්බානට්ඨානං ආගතාගතං මහාජනං අස්සාසෙස්සාමී’ති කුසිනාරායංයෙව අට්ඨාසි.

ऐसा कहकर स्थविर अपने पाँच सौ (भिक्षुओं के) समूह के साथ राजगृह चले गए। अन्य महास्थविर भी अपने-अपने अनुयायियों को लेकर, शोक रूपी शल्य से पीड़ित जनसमूह को सांत्वना देने की इच्छा से अलग-अलग दिशाओं में चले गए। परंतु स्थविर पूर्ण, सात सौ भिक्षुओं के साथ, 'तथागत के परिनिर्वाण स्थल पर आने-जाने वाले जनसमूह को सांत्वना दूँगा' यह सोचकर कुशीनारा में ही रुक गए।

ආයස්මා ආනන්දො යථා පුබ්බෙ අපරිනිබ්බුතස්ස, එවං පරිනිබ්බුතස්සාපි භගවතො සයමෙව පත්තචීවරමාදාය පඤ්චහි භික්ඛුසතෙහි සද්ධිං යෙන සාවත්ථි තෙන චාරිකං පක්කාමි. ගච්ඡතො ගච්ඡතො පනස්ස පරිවාරා භික්ඛූ ගණනපථං වීතිවත්තා. තෙනායස්මතා ගතගතට්ඨානෙ මහාපරිදෙවො අහොසි. අනුපුබ්බෙන පන සාවත්ථිමනුප්පත්තෙ ථෙරෙ සාවත්ථිවාසිනො මනුස්සා ‘‘ථෙරො කිර ආගතො’’ති සුත්වා ගන්ධමාලාදිහත්ථා පච්චුග්ගන්ත්වා – ‘‘භන්තෙ, ආනන්ද, පුබ්බෙ භගවතා සද්ධිං ආගච්ඡථ, අජ්ජ කුහිං භගවන්තං [Pg.8] ඨපෙත්වා ආගතත්ථා’’තිආදීනි වදමානා පරොදිංසු. බුද්ධස්ස භගවතො පරිනිබ්බානදිවසෙ විය මහාපරිදෙවො අහොසි.

आयुष्मान आनंद, जैसे पहले (बुद्ध के) परिनिर्वाण से पूर्व भगवान का पात्र और चीवर लेकर चलते थे, वैसे ही परिनिर्वाण के बाद भी स्वयं पात्र और चीवर लेकर पाँच सौ भिक्षुओं के साथ श्रावस्ती की ओर चारिका के लिए निकल पड़े। चलते-चलते उनके साथ चलने वाले भिक्षुओं की संख्या गणना से परे हो गई। उस आयुष्मान के जहाँ-जहाँ पहुँचने पर भारी विलाप हुआ। क्रमशः श्रावस्ती पहुँचने पर, श्रावस्ती निवासी मनुष्यों ने जब सुना कि 'स्थविर आ गए हैं', तो वे हाथों में गंध, माला आदि लेकर अगवानी के लिए आए और 'भन्ते आनंद, पहले आप भगवान के साथ आते थे, आज भगवान को कहाँ छोड़कर आए हैं?' आदि कहते हुए रोने लगे। बुद्ध भगवान के परिनिर्वाण के दिन की तरह ही भारी विलाप हुआ।

තත්‍ර සුදං ආයස්මා ආනන්දො අනිච්චතාදිපටිසංයුත්තාය ධම්මියාකථාය තං මහාජනං සඤ්ඤාපෙත්වා ජෙතවනං පවිසිත්වා දසබලෙන වසිතගන්ධකුටිං වන්දිත්වා ද්වාරං විවරිත්වා මඤ්චපීඨං නීහරිත්වා පප්ඵොටෙත්වා ගන්ධකුටිං සම්මජ්ජිත්වා මිලාතමාලාකචවරං ඡඩ්ඩෙත්වා මඤ්චපීඨං අතිහරිත්වා පුන යථාඨානෙ ඨපෙත්වා භගවතො ඨිතකාලෙ කරණීයං වත්තං සබ්බමකාසි. කුරුමානො ච න්හානකොට්ඨකසම්මජ්ජනඋදකුපට්ඨාපනාදිකාලෙසු ගන්ධකුටිං වන්දිත්වා – ‘‘නනු භගවා, අයං තුම්හාකං න්හානකාලො, අයං ධම්මදෙසනාකාලො, අයං භික්ඛූනං ඔවාදදානකාලො, අයං සීහසෙය්‍යකප්පනකාලො, අයං මුඛධොවනකාලො’’තිආදිනා නයෙන පරිදෙවමානොව අකාසි, යථා තං භගවතො ගුණගණාමතරසඤ්ඤුතාය පතිට්ඨිතපෙමො චෙව අඛීණාසවො ච අනෙකෙසු ච ජාතිසතසහස්සෙසු අඤ්ඤමඤ්ඤස්සූපකාරසඤ්ජනිතචිත්තමද්දවො. තමෙනං අඤ්ඤතරා දෙවතා – ‘‘භන්තෙ, ආනන්ද, තුම්හෙ එවං පරිදෙවමානා කථං අඤ්ඤෙ අස්සාසෙස්සථා’’ති සංවෙජෙසි. සො තස්සා වචනෙන සංවිග්ගහදයො සන්ථම්භිත්වා තථාගතස්ස පරිනිබ්බානතො පභුති ඨානනිසජ්ජබහුලත්තා උස්සන්නධාතුකං කායං සමස්සාසෙතුං දුතියදිවසෙ ඛීරවිරෙචනං පිවිත්වා විහාරෙයෙව නිසීදි. යං සන්ධාය සුභෙන මාණවෙන පහිතං මාණවකං එතදවොච –

वहाँ आयुष्मान आनंद ने अनित्यता आदि से संबंधित धार्मिक कथा द्वारा उस जनसमूह को समझाकर, जेतवन में प्रवेश किया और दशबल (बुद्ध) द्वारा निवास की गई गंधकुटी की वंदना की। द्वार खोलकर, मंच और पीठ (शैया और आसन) को बाहर निकालकर, झाड़कर, गंधकुटी में झाड़ू लगाकर, मुरझाई हुई मालाओं और कचरे को फेंककर, मंच और पीठ को पुनः यथास्थान रखकर, भगवान के रहते समय किए जाने वाले सभी कर्तव्यों (वत्त) को पूरा किया। और सेवा करते समय, स्नान-कोष्ठ की सफाई और जल रखने आदि के समय गंधकुटी की वंदना कर— 'ननु भगवान, यह आपके स्नान का समय है, यह धम्म-देशना का समय है, यह भिक्षुओं को उपदेश देने का समय है, यह सिंह-शय्या का समय है, यह मुख धोने का समय है'—इस प्रकार विलाप करते हुए ही कार्य किया। ऐसा इसलिए था क्योंकि वे भगवान के गुणों के अमृत रस से परिचित थे, उनका प्रेम स्थिर था, वे अभी क्षीणासव (अर्हत) नहीं हुए थे, और अनेक लाख जन्मों से एक-दूसरे के प्रति उपकार के कारण उनके चित्त में कोमलता थी। तब एक देवता ने उन्हें यह कहकर संवेगित किया— 'भन्ते आनंद, यदि आप इस प्रकार विलाप करेंगे, तो दूसरों को सांत्वना कैसे देंगे?' उस देवता के वचनों से संविग्न हृदय होकर उन्होंने स्वयं को संभाला और तथागत के परिनिर्वाण के बाद से अत्यधिक खड़े रहने और बैठने के कारण बढ़े हुए दोषों वाले शरीर को आराम देने के लिए, दूसरे दिन दूध का विरेचन (जुलाब) पीकर विहार में ही बैठ गए। इसी के संदर्भ में उन्होंने सुभ माणवक द्वारा भेजे गए माणवक से यह कहा—

‘‘අකාලො, ඛො මාණවක, අත්ථි මෙ අජ්ජ භෙසජ්ජමත්තා පීතා, අප්පෙව නාම ස්වෙපි උපසඞ්කමෙය්‍යාමා’’ති (දී. නි. 1.447).

“हे माणवक, अभी समय नहीं है, आज मैंने कुछ औषधि (विरेचन) पी है, संभवतः कल हम आ सकेंगे।”

දුතියදිවසෙ චෙතකත්ථෙරෙන පච්ඡාසමණෙන ගන්ත්වා සුභෙන මාණවෙන පුට්ඨො ඉමස්මිං දීඝනිකායෙ සුභසුත්තං නාම දසමං සුත්තං අභාසි.

दूसरे दिन चेतक स्थविर को अनुचर (पश्चाश्रमण) के रूप में लेकर गए और सुभ माणवक द्वारा पूछे जाने पर, इस दीघनिकाय के दसवें सूत्र 'सुभ सुत्त' का उपदेश दिया।

අථ ආනන්දත්ථෙරො ජෙතවනමහාවිහාරෙ ඛණ්ඩඵුල්ලප්පටිසඞ්ඛරණං කාරාපෙත්වා උපකට්ඨාය වස්සූපනායිකාය භික්ඛුසඞ්ඝං ඔහාය රාජගහං ගතො [Pg.9] තථා අඤ්ඤෙපි ධම්මසඞ්ගාහකා භික්ඛූති. එවඤ්හි ගතෙ, තෙ සන්ධාය ච ඉදං වුත්තං – ‘‘අථ ඛො ථෙරා භික්ඛූ රාජගහං අගමංසු, ධම්මඤ්ච විනයඤ්ච සඞ්ගායිතු’’න්ති (චූළව. 438). තෙ ආසළ්හීපුණ්ණමායං උපොසථං කත්වා පාටිපදදිවසෙ සන්නිපතිත්වා වස්සං උපගච්ඡිංසු.

इसके बाद, स्थविर आनन्द ने जेतवन महाविहार में टूटे-फूटे और खंडित हिस्सों की मरम्मत करवाकर, वर्षावास (वस्स) के समीप आने पर, भिक्षु संघ को छोड़कर राजगृह प्रस्थान किया। इसी प्रकार अन्य धर्म-संग्राहक भिक्षु भी (गए)। उनके इस प्रकार जाने के संदर्भ में यह कहा गया है— "तब स्थविर भिक्षु धर्म और विनय का संगायन करने के लिए राजगृह गए।" उन्होंने आषाढ़ी पूर्णिमा को उपोसथ किया और प्रतिपदा के दिन एकत्रित होकर वर्षावास ग्रहण किया।

තෙන ඛො පන සමයෙන රාජගහං පරිවාරෙත්වා අට්ඨාරස මහාවිහාරා හොන්ති, තෙ සබ්බෙපි ඡඩ්ඩිතපතිතඋක්ලාපා අහෙසුං. භගවතො හි පරිනිබ්බානෙ සබ්බෙපි භික්ඛූ අත්තනො අත්තනො පත්තචීවරමාදාය විහාරෙ ච පරිවෙණෙ ච ඡඩ්ඩෙත්වා අගමංසු. තත්ථ කතිකවත්තං කුරුමානා ථෙරා භගවතො වචනපූජනත්ථං තිත්ථියවාදපරිමොචනත්ථඤ්ච – ‘පඨමං මාසං ඛණ්ඩඵුල්ලප්පටිසඞ්ඛරණං කරොමා’ති චින්තෙසුං. තිත්ථියා හි එවං වදෙය්‍යුං – ‘‘සමණස්ස ගොතමස්ස සාවකා සත්ථරි ඨිතෙයෙව විහාරෙ පටිජග්ගිංසු, පරිනිබ්බුතෙ ඡඩ්ඩෙසුං, කුලානං මහාධනපරිච්චාගො විනස්සතී’’ති. තෙසඤ්ච වාදපරිමොචනත්ථං චින්තෙසුන්ති වුත්තං හොති. එවං චින්තයිත්වා ච පන කතිකවත්තං කරිංසු. යං සන්ධාය වුත්තං –

उस समय राजगृह के चारों ओर अठारह महाविहार थे, और वे सभी परित्यक्त, जीर्ण-शीर्ण और गंदे हो गए थे। भगवान के परिनिर्वाण के कारण सभी भिक्षु अपने-अपने पात्र और चीवर लेकर विहारों और परिवेणों (आवासों) को छोड़कर चले गए थे। वहाँ स्थविरों ने एक नियम (कतिकवत्त) बनाते हुए, भगवान के वचनों के सम्मान के लिए और अन्य मतवलंबियों (तीर्थिकों) के आक्षेपों से बचने के लिए सोचा— "पहले महीने में हम टूटे-फूटे हिस्सों की मरम्मत करेंगे।" क्योंकि तीर्थिक ऐसा कह सकते थे— "श्रमण गौतम के श्रावक गुरु के जीवित रहते ही विहारों की देखभाल करते थे, उनके परिनिर्वाण के बाद उन्होंने उन्हें छोड़ दिया; कुलों द्वारा दिए गए महान दान का विनाश हो रहा है।" उनके इन आक्षेपों से बचने के लिए उन्होंने ऐसा सोचा। ऐसा सोचकर उन्होंने एक नियम बनाया। जिसके संदर्भ में कहा गया है—

‘‘අථ ඛො ථෙරානං භික්ඛූනං එතදහොසි – භගවතා, ඛො ආවුසො, ඛණ්ඩඵුල්ලප්පටිසඞ්ඛරණං වණ්ණිතං, හන්ද මයං, ආවුසො, පඨමං මාසං ඛණ්ඩඵුල්ලප්පටිසඞ්ඛරණං කරොම, මජ්ඣිමං මාසං සන්නිපතිත්වා ධම්මඤ්ච විනයඤ්ච සඞ්ගායිස්සාමා’’ති (චූළව. 438).

तब स्थविर भिक्षुओं के मन में यह विचार आया— "आयुष्मन्तों! भगवान ने टूटे-फूटे और खंडित विहारों की मरम्मत की प्रशंसा की है। आओ आयुष्मन्तों! हम पहले महीने में मरम्मत का कार्य करें और मध्य महीने में एकत्रित होकर धर्म और विनय का संगायन करें।"

තෙ දුතියදිවසෙ ගන්ත්වා රාජද්වාරෙ අට්ඨංසු. රාජා ආගන්ත්වා වන්දිත්වා – ‘‘කිං භන්තෙ, ආගතත්ථා’’ති අත්තනා කත්තබ්බකිච්චං පුච්ඡි. ථෙරා අට්ඨාරස මහාවිහාරපටිසඞ්ඛරණත්ථාය හත්ථකම්මං පටිවෙදෙසුං. රාජා හත්ථකම්මකාරකෙ මනුස්සෙ අදාසි. ථෙරා පඨමං මාසං සබ්බවිහාරෙ පටිසඞ්ඛරාපෙත්වා රඤ්ඤො ආරොචෙසුං – ‘‘නිට්ඨිතං, මහාරාජ, විහාරපටිසඞ්ඛරණං, ඉදානි ධම්මවිනයසඞ්ගහං කරොමා’’ති. ‘‘සාධු භන්තෙ විසට්ඨා කරොථ, මය්හං ආණාචක්කං, තුම්හාකඤ්ච ධම්මචක්කං හොතු, ආණාපෙථ, භන්තෙ, කිං කරොමී’’ති. ‘‘සඞ්ගහං කරොන්තානං භික්ඛූනං සන්නිසජ්ජට්ඨානං මහාරාජා’’ති. ‘‘කත්ථ කරොමි, භන්තෙ’’ති? ‘‘වෙභාරපබ්බතපස්සෙ සත්තපණ්ණි ගුහාද්වාරෙ කාතුං යුත්තං මහාරාජා’’ති. ‘‘සාධු, භන්තෙ’’ති ඛො රාජා අජාතසත්තු විස්සකම්මුනා [Pg.10] නිම්මිතසදිසං සුවිභත්තභිත්තිථම්භසොපානං, නානාවිධමාලාකම්මලතාකම්මවිචිත්තං, අභිභවන්තමිව රාජභවනවිභූතිං, අවහසන්තමිව දෙවවිමානසිරිං, සිරියා නිකෙතනමිව එකනිපාතතිත්ථමිව ච දෙවමනුස්සනයනවිහංගානං, ලොකරාමණෙය්‍යකමිව සම්පිණ්ඩිතං දට්ඨබ්බසාරමණ්ඩං මණ්ඩපං කාරාපෙත්වා විවිධකුසුමදාමොලම්බකවිනිග්ගලන්තචාරුවිතානං නානාරතනවිචිත්තමණිකොට්ටිමතලමිව ච, නං නානාපුප්ඵූපහාරවිචිත්තසුපරිනිට්ඨිතභූමිකම්මං බ්‍රහ්මවිමානසදිසං අලඞ්කරිත්වා, තස්මිං මහාමණ්ඩපෙ පඤ්චසතානං භික්ඛූනං අනග්ඝානි පඤ්ච කප්පියපච්චත්ථරණසතානි පඤ්ඤපෙත්වා, දක්ඛිණභාගං නිස්සාය උත්තරාභිමුඛං ථෙරාසනං, මණ්ඩපමජ්ඣෙ පුරත්ථාභිමුඛං බුද්ධස්ස භගවතො ආසනාරහං ධම්මාසනං පඤ්ඤපෙත්වා, දන්තඛචිතං බීජනිඤ්චෙත්ථ ඨපෙත්වා, භික්ඛුසඞ්ඝස්ස ආරොචාපෙසි – ‘‘නිට්ඨිතං, භන්තෙ, මම කිච්ච’’න්ති.

वे दूसरे दिन जाकर राजद्वार पर खड़े हो गए। राजा ने आकर वंदना की और पूछा— "भन्ते! आप किसलिए आए हैं?" और अपना कर्तव्य पूछा। स्थविरों ने अठारह महाविहारों की मरम्मत के लिए श्रमिकों (हस्तकर्म) की आवश्यकता बताई। राजा ने श्रमिक प्रदान किए। स्थविरों ने पहले महीने में सभी विहारों की मरम्मत करवाकर राजा को सूचित किया— "महाराज! विहारों की मरम्मत का कार्य पूर्ण हो गया है, अब हम धर्म और विनय का संगायन करेंगे।" (राजा ने कहा)— "भन्ते! बहुत अच्छा, आप निडर होकर (निश्चिंत होकर) करें। मेरा आज्ञा-चक्र हो और आपका धर्म-चक्र हो। भन्ते! आज्ञा दें, मैं क्या करूँ?" (स्थविरों ने कहा)— "महाराज! संगायन करने वाले भिक्षुओं के लिए एक सभा-स्थल (चाहिए)।" "भन्ते! मैं कहाँ बनाऊँ?" "महाराज! वेभार पर्वत के पार्श्व में सप्तपर्णी गुफा के द्वार पर बनाना उचित है।" "भन्ते! बहुत अच्छा"—ऐसा कहकर राजा अजातशत्रु ने विश्वकर्मा द्वारा निर्मित के समान एक मण्डप बनवाया, जिसमें सुविभक्त दीवारें, खंभे और सीढ़ियाँ थीं; जो नाना प्रकार की मालाओं और लताओं के काम से अलंकृत था; जो राजभवन के वैभव को भी मात दे रहा था; जो देव-विमान की शोभा का उपहास कर रहा था; जो लक्ष्मी के निवास-स्थान के समान था; जो देवों और मनुष्यों के नेत्र-रूपी पक्षियों के लिए एकमात्र पड़ाव के समान था; और जो संसार की समस्त रमणीयता का पुंज हो। ऐसे दर्शनीय और श्रेष्ठ मण्डप को बनवाकर, जिसमें नाना प्रकार की लटकती हुई पुष्प-मालाओं से युक्त सुंदर चंदोवा था, जिसका फर्श नाना रत्नों से जड़ित मणियों के कुट्टिम (फर्श) के समान था, और जिसकी भूमि का कार्य नाना प्रकार के पुष्पों के उपहारों से सुसज्जित और सुनिर्मित था, उसे ब्रह्म-विमान के समान अलंकृत किया। उस महामण्डप में पाँच सौ भिक्षुओं के लिए पाँच सौ बहुमूल्य और कल्पनीय (उपयुक्त) बिछावन बिछाए। दक्षिण भाग के सहारे उत्तर की ओर मुख किए हुए स्थविर का आसन लगाया, और मण्डप के मध्य में पूर्व की ओर मुख किए हुए बुद्ध भगवान के योग्य धर्मासन लगाया। वहाँ हाथीदांत से जड़ित एक पंखा (बीजनी) रखकर भिक्षु संघ को सूचित किया— "भन्ते! मेरा कार्य पूर्ण हो गया है।"

තස්මිඤ්ච පන දිවසෙ එකච්චෙ භික්ඛූ ආයස්මන්තං ආනන්දං සන්ධාය එවමාහංසු – ‘‘ඉමස්මිං භික්ඛුසඞ්ඝෙ එකො භික්ඛු විස්සගන්ධං වායන්තො විචරතී’’ති. ථෙරො තං සුත්වා ඉමස්මිං භික්ඛුසඞ්ඝෙ අඤ්ඤො විස්සගන්ධං වායන්තො විචරණකභික්ඛු නාම නත්ථි. අද්ධා එතෙ මං සන්ධාය වදන්තීති සංවෙගං ආපජ්ජි. එකච්චෙ නං ආහංසුයෙව – ‘‘ස්වෙ ආවුසො, ආනන්ද, සන්නිපාතො, ත්වඤ්ච සෙක්ඛො සකරණීයො, තෙන තෙ න යුත්තං සන්නිපාතං ගන්තුං, අප්පමත්තො හොහී’’ති.

और उसी दिन कुछ भिक्षुओं ने आयुष्मान आनन्द के संदर्भ में ऐसा कहा— "इस भिक्षु संघ में एक भिक्षु कच्ची गंध (विस्सगंध) फैलाता हुआ विचरण कर रहा है।" स्थविर ने उसे सुनकर सोचा— "इस भिक्षु संघ में मेरे अतिरिक्त अन्य कोई 'विस्सगंध' वाला भिक्षु नहीं है। निश्चित ही ये मेरे बारे में कह रहे हैं"—ऐसा सोचकर वे संवेग को प्राप्त हुए। कुछ ने तो उनसे सीधे ही कह दिया— "आयुष्मन् आनन्द! कल सभा है, और आप अभी 'शैक्ष्य' (साधना-रत) हैं और आपका कार्य शेष है। इसलिए आपका सभा में जाना उचित नहीं है, आप प्रमाद रहित (सावधान) हो जाएँ।"

අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දො – ‘ස්වෙ සන්නිපාතො, න ඛො මෙතං පතිරූපං ය්වාහං සෙක්ඛො සමානො සන්නිපාතං ගච්ඡෙය්‍ය’න්ති, බහුදෙව රත්තිං කායගතාය සතියා වීතිනාමෙත්වා රත්තියා පච්චූසසමයෙ චඞ්කමා ඔරොහිත්වා විහාරං පවිසිත්වා ‘‘නිපජ්ජිස්සාමී’’ති කායං ආවජ්ජෙසි, ද්වෙ පාදා භූමිතො මුත්තා, අපත්තඤ්ච සීසං බිම්බොහනං, එතස්මිං අන්තරෙ අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තං විමුච්චි. අයඤ්හි ආයස්මා චඞ්කමෙන බහි වීතිනාමෙත්වා විසෙසං නිබ්බත්තෙතුං අසක්කොන්තො චින්තෙසි – ‘‘නනු මං භගවා එතදවොච – ‘කතපුඤ්ඤොසි ත්වං, ආනන්ද, පධානමනුයුඤ්ජ, ඛිප්පං හොහිසි අනාසවො’ති (දී. නි. 2.207). බුද්ධානඤ්ච කථාදොසො නාම නත්ථි, මම පන අච්චාරද්ධං වීරියං, තෙන මෙ චිත්තං උද්ධච්චාය සංවත්තති. හන්දාහං වීරියසමතං යොජෙමී’’ති, චඞ්කමා ඔරොහිත්වා පාදධොවනට්ඨානෙ ඨත්වා පාදෙ ධොවිත්වා [Pg.11] විහාරං පවිසිත්වා මඤ්චකෙ නිසීදිත්වා, ‘‘ථොකං විස්සමිස්සාමී’’ති කායං මඤ්චකෙ අපනාමෙසි. ද්වෙ පාදා භූමිතො මුත්තා, සීසං බිම්බොහනමප්පත්තං, එතස්මිං අන්තරෙ අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තං විමුත්තං, චතුඉරියාපථවිරහිතං ථෙරස්ස අරහත්තං. තෙන ‘‘ඉමස්මිං සාසනෙ අනිපන්නො අනිසින්නො අට්ඨිතො අචඞ්කමන්තො කො භික්ඛු අරහත්තං පත්තො’’ති වුත්තෙ ‘‘ආනන්දත්ථෙරො’’ති වත්තුං වට්ටති.

तब आयुष्मान आनन्द ने सोचा— "कल सभा है, और मेरे लिए यह उचित नहीं है कि मैं एक 'शैक्ष्य' (साधना-रत) होते हुए सभा में जाऊँ।" उन्होंने रात का अधिकांश समय कायानुपश्यना (कायगता सति) में बिताया। भोर के समय वे चंक्रमण से उतरकर विहार में प्रविष्ट हुए और यह सोचकर कि "मैं थोड़ा लेट जाता हूँ", अपने शरीर को झुकाया। उनके दोनों पैर भूमि से ऊपर उठ चुके थे और सिर अभी तक तकिये को नहीं छुआ था, इसी बीच उनका चित्त उपादान-रहित होकर आस्रवों से विमुक्त हो गया। वास्तव में, आयुष्मान आनन्द चंक्रमण करते हुए बाहर समय बिताकर भी विशेष ज्ञान (अहर्त्व) प्राप्त करने में असमर्थ रहे, तब उन्होंने सोचा— "क्या भगवान ने मुझसे यह नहीं कहा था— 'आनन्द, तुम पुण्यवान हो, पुरुषार्थ करो, तुम शीघ्र ही आस्रव-रहित (अर्हन्त) हो जाओगे'? बुद्धों के वचन कभी मिथ्या नहीं होते, किन्तु मेरा वीर्य (प्रयत्न) अत्यधिक है, जिससे मेरा चित्त उद्विग्न (उद्धच्च) हो रहा है। अब मैं वीर्य और समाधि में संतुलन स्थापित करता हूँ।" चंक्रमण से उतरकर, पैर धोने के स्थान पर खड़े होकर पैर धोए, विहार में प्रवेश किया और मंच (शैया) पर बैठकर सोचा, "थोड़ा विश्राम कर लूँ" और शरीर को शैया पर झुकाया। पैर भूमि से अलग थे, सिर तकिये तक नहीं पहुँचा था, इसी अंतराल में उनका चित्त आस्रवों से मुक्त हो गया। इस प्रकार स्थविर आनन्द को चारों ईर्यापथों (चलना, खड़ा होना, बैठना, लेटना) से मुक्त अवस्था में अर्हत्त्व प्राप्त हुआ। इसीलिए, जब यह पूछा जाए कि "इस शासन में वह कौन सा भिक्षु है जो न लेटे हुए, न बैठे हुए, न खड़े हुए और न चंक्रमण करते हुए अर्हत्त्व को प्राप्त हुआ?", तो "स्थविर आनन्द" कहना ही उचित है।

අථ ථෙරා භික්ඛූ දුතියදිවසෙ පඤ්චමියං කාළපක්ඛස්ස කතභත්තකිච්චා පත්තචීවරං පටිසාමෙත්වා ධම්මසභායං සන්නිපතිංසු. අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දො අරහා සමානො සන්නිපාතං අගමාසි. කථං අගමාසි? ‘‘ඉදානිම්හි සන්නිපාතමජ්ඣං පවිසනාරහො’’ති හට්ඨතුට්ඨචිත්තො එකංසං චීවරං කත්වා බන්ධනා මුත්තතාලපක්කං විය, පණ්ඩුකම්බලෙ නික්ඛිත්තජාතිමණි විය, විගතවලාහකෙ නභෙ සමුග්ගතපුණ්ණචන්දො විය, බාලාතපසම්ඵස්සවිකසිතරෙණුපිඤ්ජරගබ්භං පදුමං විය ච, පරිසුද්ධෙන පරියොදාතෙන සප්පභෙන සස්සිරීකෙන ච මුඛවරෙන අත්තනො අරහත්තප්පත්තිං ආරොචයමානො විය අගමාසි. අථ නං දිස්වා ආයස්මතො මහාකස්සපස්ස එතදහොසි – ‘‘සොභති වත භො අරහත්තප්පත්තො ආනන්දො, සචෙ සත්ථා ධරෙය්‍ය, අද්ධා අජ්ජානන්දස්ස සාධුකාරං දදෙය්‍ය, හන්ද, දානිස්සාහං සත්ථාරා දාතබ්බං සාධුකාරං දදාමී’’ති, තික්ඛත්තුං සාධුකාරමදාසි.

इसके बाद, दूसरे दिन, कृष्ण पक्ष की पंचमी को, स्थविर भिक्षुओं ने भोजन के पश्चात पात्र और चीवर व्यवस्थित कर धर्म-सभा में एकत्रित हुए। तब आयुष्मान आनन्द अर्हन्त होकर सभा में आए। वे कैसे आए? "अब मैं सभा के मध्य प्रवेश करने के योग्य हूँ"—ऐसा सोचकर प्रसन्नचित्त होकर, एक कंधे पर चीवर धारण कर वे वैसे ही आए जैसे डंठल से गिरा हुआ पका ताड़ का फल हो, या जैसे पीले कंबल पर रखा हुआ उत्तम मणि हो, या जैसे बादलों से मुक्त आकाश में उदित पूर्ण चन्द्रमा हो, अथवा जैसे प्रातःकालीन सूर्य की किरणों के स्पर्श से खिला हुआ कमल हो। अपने अत्यंत शुद्ध, निर्मल, प्रभायुक्त और तेजस्वी मुखमण्डल से मानो अपनी अर्हत्त्व-प्राप्ति की घोषणा करते हुए वे आए। उन्हें देखकर आयुष्मान महाकश्यप के मन में यह विचार आया— "अहो! अर्हत्त्व प्राप्त आनन्द कितने शोभित हो रहे हैं। यदि शास्ता जीवित होते, तो निश्चित ही आज आनन्द को 'साधुकार' (प्रशंसा) देते। अब मैं ही शास्ता की ओर से उन्हें साधुकार देता हूँ।" और उन्होंने तीन बार "साधु, साधु, साधु" कहा।

මජ්ඣිමභාණකා පන වදන්ති – ‘‘ආනන්දත්ථෙරො අත්තනො අරහත්තප්පත්තිං ඤාපෙතුකාමො භික්ඛූහි සද්ධිං නාගතො, භික්ඛූ යථාවුඩ්ඪං අත්තනො අත්තනො පත්තාසනෙ නිසීදන්තා ආනන්දත්ථෙරස්ස ආසනං ඨපෙත්වා නිසින්නා. තත්ථ කෙචි එවමාහංසු – ‘එතං ආසනං කස්සා’ති? ‘ආනන්දස්සා’ති. ‘ආනන්දො පන කුහිං ගතො’ති? තස්මිං සමයෙ ථෙරො චින්තෙසි – ‘ඉදානි මය්හං ගමනකාලො’ති. තතො අත්තනො ආනුභාවං දස්සෙන්තො පථවියං නිමුජ්ජිත්වා අත්තනො ආසනෙයෙව අත්තානං දස්සෙසී’’ති, ආකාසෙන ගන්ත්වා නිසීදීතිපි එකෙ. යථා වා තථා වා හොතු. සබ්බථාපි තං දිස්වා ආයස්මතො මහාකස්සපස්ස සාධුකාරදානං යුත්තමෙව.

मज्झिम-निकाय के भानक (पाठक) कहते हैं— "स्थविर आनन्द अपनी अर्हत्त्व-प्राप्ति को सूचित करने की इच्छा से भिक्षुओं के साथ नहीं गए। भिक्षुओं ने वरिष्ठता के क्रम से अपने-अपने आसन ग्रहण किए और स्थविर आनन्द का आसन रिक्त छोड़ दिया। वहाँ कुछ ने पूछा— 'यह आसन किसका है?' उत्तर मिला— 'आनन्द का।' फिर पूछा— 'आनन्द कहाँ गए हैं?' उस समय स्थविर ने सोचा— 'अब मेरे जाने का समय है।' तब अपना प्रभाव दिखाते हुए वे पृथ्वी में अंतर्ध्यान होकर अपने आसन पर प्रकट हो गए।" कुछ का कहना है कि वे आकाश मार्ग से आकर बैठे। जो भी हो, उन्हें देखकर आयुष्मान महाकश्यप द्वारा साधुकार देना सर्वथा उचित ही था।

එවං ආගතෙ පන තස්මිං ආයස්මන්තෙ මහාකස්සපත්ථෙරො භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘ආවුසො, කිං පඨමං සඞ්ගායාම, ධම්මං වා විනයං වා’’ති? භික්ඛූ [Pg.12] ආහංසු – ‘‘භන්තෙ, මහාකස්සප, විනයො නාම බුද්ධසාසනස්ස ආයු. විනයෙ ඨිතෙ සාසනං ඨිතං නාම හොති. තස්මා පඨමං විනයං සඞ්ගායාමා’’ති. ‘‘කං ධුරං කත්වා’’ති? ‘‘ආයස්මන්තං උපාලි’’න්ති. ‘‘කිං ආනන්දො නප්පහොතී’’ති? ‘‘නො නප්පහොති’’. අපි ච ඛො පන සම්මාසම්බුද්ධො ධරමානොයෙව විනයපරියත්තිං නිස්සාය ආයස්මන්තං උපාලිං එතදග්ගෙ ඨපෙසි – ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං විනයධරානං යදිදං උපාලී’’ති (අ. නි. 1.228). ‘තස්මා උපාලිත්ථෙරං පුච්ඡිත්වා විනයං සඞ්ගායාමා’ති.

उनके आ जाने पर, आयुष्मान महाकश्यप स्थविर ने भिक्षुओं को संबोधित किया— "आयुष्मानों! हम पहले किसका संगायन (पाठ) करें— धम्म का या विनय का?" भिक्षुओं ने कहा— "भन्ते महाकश्यप! विनय ही बुद्ध-शासन की आयु है। विनय के सुरक्षित रहने पर ही शासन सुरक्षित रहता है। इसलिए पहले विनय का संगायन करें।" "किसे प्रमुख बनाया जाए?" "आयुष्मान उपाली को।" "क्या आनन्द समर्थ नहीं हैं?" "असमर्थ नहीं हैं, किन्तु सम्यक्सम्बुद्ध ने जीवित रहते हुए ही विनय-पारायणता के आधार पर आयुष्मान उपाली को एतदग्र (सर्वश्रेष्ठ) के पद पर प्रतिष्ठित किया था— 'भिक्षुओं! मेरे विनयधर श्रावकों में उपाली सर्वश्रेष्ठ है।' इसलिए स्थविर उपाली से पूछकर विनय का संगायन करें।

තතො ථෙරො විනයං පුච්ඡනත්ථාය අත්තනාව අත්තානං සම්මන්නි. උපාලිත්ථෙරොපි විස්සජ්ජනත්ථාය සම්මන්නි. තත්‍රායං පාළි – අථ ඛො ආයස්මා මහාකස්සපො සඞ්ඝං ඤාපෙසි –

इसके पश्चात, स्थविर (महाकश्यप) ने विनय पूछने के लिए स्वयं को नियुक्त किया और स्थविर उपाली ने उत्तर देने के लिए स्वयं को नियुक्त किया। इस विषय में यह पालि (पाठ) है— तब आयुष्मान महाकश्यप ने संघ को सूचित किया—

‘‘සුණාතු මෙ, ආවුසො, සඞ්ඝො, යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං,අහං උපාලිං විනයං පුච්ඡෙය්‍ය’’න්ති.

"आयुष्मानों! संघ मेरी बात सुने। यदि संघ के लिए उचित हो, तो मैं आयुष्मान उपाली से विनय के विषय में प्रश्न पूछूँ।"

ආයස්මාපි උපාලි සඞ්ඝං ඤාපෙසි –

आयुष्मान उपाली ने भी संघ को सूचित किया—

‘‘සුණාතු මෙ, භන්තෙ, සඞ්ඝො, යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං,අහං ආයස්මතා මහාකස්සපෙන විනයං පුට්ඨො විස්සජ්ජෙය්‍ය’’න්ති. (චූළව. 439);

"भन्ते! संघ मेरी बात सुने। यदि संघ के लिए उचित हो, तो मैं आयुष्मान महाकश्यप द्वारा विनय के विषय में पूछे गए प्रश्नों का उत्तर दूँ।"

එවං අත්තානං සම්මන්නිත්වා ආයස්මා උපාලි උට්ඨායාසනා එකංසං චීවරං කත්වා ථෙරෙ භික්ඛූ වන්දිත්වා ධම්මාසනෙ නිසීදි දන්තඛචිතං බීජනිං ගහෙත්වා, තතො මහාකස්සපත්ථෙරො ථෙරාසනෙ නිසීදිත්වා ආයස්මන්තං උපාලිං විනයං පුච්ඡි. ‘‘පඨමං ආවුසො, උපාලි, පාරාජිකං කත්ථ පඤ්ඤත්ත’’න්ති? ‘‘වෙසාලියං, භන්තෙ’’ති. ‘‘කං ආරබ්භා’’ති? ‘‘සුදින්නං කලන්දපුත්තං ආරබ්භා’’ති. ‘‘කිස්මිං වත්ථුස්මි’’න්ති? ‘‘මෙථුනධම්මෙ’’ති.

इस प्रकार स्वयं को नियुक्त कर, आयुष्मान उपाली अपने आसन से उठे, एक कंधे पर चीवर किया, स्थविर भिक्षुओं को वंदन किया और हाथीदांत से जड़ित पंखा लेकर धर्म-आसन पर बैठ गए। तत्पश्चात आयुष्मान महाकश्यप ने स्थविर-आसन पर बैठकर आयुष्मान उपाली से विनय के विषय में पूछा— "आयुष्मान उपाली! प्रथम पाराजिक कहाँ प्रज्ञप्त (निर्धारित) किया गया?" "भन्ते! वैशाली में।" "किसके संदर्भ में?" "कलन्द-पुत्र सुदिन्न के संदर्भ में।" "किस विषय में?" "मैथुन-धर्म (यौन संबंध) के विषय में।"

‘‘අථ ඛො ආයස්මා මහාකස්සපො ආයස්මන්තං උපාලිං පඨමස්ස පාරාජිකස්ස වත්ථුම්පි පුච්ඡි, නිදානම්පි පුච්ඡි, පුග්ගලම්පි පුච්ඡි, පඤ්ඤත්තිම්පි පුච්ඡි, අනුපඤ්ඤත්තිම්පි පුච්ඡි, ආපත්තිම්පි පුච්ඡි, අනාපත්තිම්පි පුච්ඡි’’ (චූළව. 439). පුට්ඨො පුට්ඨො ආයස්මා උපාලි විස්සජ්ජෙසි.

तब आयुष्मान महाकश्यप ने आयुष्मान उपाली से प्रथम पाराजिक की वस्तु (विषय), निदान (मूल कारण), पुद्गल (व्यक्ति), प्रज्ञप्ति (नियम), अनुप्रज्ञप्ति (पूरक नियम), आपत्ति (दोष) और अनापत्ति (दोष-मुक्ति) के विषय में पूछा। पूछे जाने पर आयुष्मान उपाली ने उत्तर दिया।

කිං පනෙත්ථ පඨමපාරාජිකෙ කිඤ්චි අපනෙතබ්බං වා පක්ඛිපිතබ්බං වා අත්ථි නත්ථීති? අපනෙතබ්බං නත්ථි. බුද්ධස්ස හි භගවතො භාසිතෙ අපනෙතබ්බං නාම නත්ථි. න හි තථාගතා එකබ්‍යඤ්ජනම්පි නිරත්ථකං වදන්ති. සාවකානං පන දෙවතානං [Pg.13] වා භාසිතෙ අපනෙතබ්බම්පි හොති, තං ධම්මසඞ්ගාහකත්ථෙරා අපනයිංසු. පක්ඛිපිතබ්බං පන සබ්බත්ථාපි අත්ථි, තස්මා යං යත්ථ පක්ඛිපිතුං යුත්තං, තං පක්ඛිපිංසුයෙව. කිං පන තන්ති? ‘තෙන සමයෙනා’ති වා, ‘තෙන ඛො පන සමයෙනා’ති වා, ‘අථ ඛොති වා’, ‘එවං වුත්තෙති’ වා, ‘එතදවොචා’ති වා, එවමාදිකං සම්බන්ධවචනමත්තං. එවං පක්ඛිපිතබ්බයුත්තං පක්ඛිපිත්වා පන – ‘‘ඉදං පඨමපාරාජික’’න්ති ඨපෙසුං. පඨමපාරාජිකෙ සඞ්ගහමාරූළ්හෙ පඤ්ච අරහන්තසතානි සඞ්ගහං ආරොපිතනයෙනෙව ගණසජ්ඣායමකංසු – ‘‘තෙන සමයෙන බුද්ධො භගවා වෙරඤ්ජායං විහරතී’’ති. තෙසං සජ්ඣායාරද්ධකාලෙයෙව සාධුකාරං දදමානා විය මහාපථවී උදකපරියන්තං කත්වා අකම්පිත්ථ.

क्या इस प्रथम पाराजिक में कुछ हटाने योग्य या जोड़ने योग्य है? हटाने योग्य कुछ भी नहीं है। भगवान बुद्ध के वचनों में हटाने योग्य कुछ नहीं होता। तथागत एक भी निरर्थक अक्षर नहीं बोलते। किन्तु श्रावकों या देवताओं के वचनों में हटाने योग्य हो सकता है, जिसे धर्म-संग्रह करने वाले स्थविरों ने हटा दिया। परन्तु जोड़ने योग्य (संयोजक शब्द) सर्वत्र होते हैं, इसलिए जहाँ जो जोड़ना उचित था, उसे उन्होंने जोड़ा ही। वह क्या है? 'तेन समयेन' (उस समय), 'अथ खो' (तब), 'एवं वुत्ते' (ऐसा कहने पर) आदि जैसे केवल सम्बन्धवाचक शब्द। इस प्रकार जोड़ने योग्य शब्दों को जोड़कर उन्होंने स्थापित किया— "यह प्रथम पाराजिक है।" प्रथम पाराजिक के संगीति में आरूढ़ होने पर पाँच सौ अर्हतों ने उसी विधि से सामूहिक पाठ किया— "तेन समयेन बुद्धो भगवा वेरञ्जायं विहरति" (उस समय बुद्ध भगवान वेरंजा में विहार कर रहे थे)। उनके स्वाध्याय के आरम्भ काल में ही, मानो साधुवाद देते हुए, महापृथ्वी जल की सीमा तक कांप उठी।

එතෙනෙව නයෙන සෙසානි තීණි පාරාජිකානි සඞ්ගහං ආරොපෙත්වා ‘‘ඉදං පාරාජිකකණ්ඩ’’න්ති ඨපෙසුං. තෙරස සඞ්ඝාදිසෙසානි ‘‘තෙරසක’’න්ති ඨපෙසුං. ද්වෙ සික්ඛාපදානි ‘‘අනියතානී’’ති ඨපෙසුං. තිංස සික්ඛාපදානි ‘‘නිස්සග්ගියානි පාචිත්තියානී’’ති ඨපෙසුං. ද්වෙනවුති සික්ඛාපදානි ‘‘පාචිත්තියානී’’ති ඨපෙසුං. චත්තාරි සික්ඛාපදානි ‘‘පාටිදෙසනීයානී’’ති ඨපෙසුං. පඤ්චසත්තති සික්ඛාපදානි ‘‘සෙඛියානී’’ති ඨපෙසුං. සත්ත ධම්මෙ ‘‘අධිකරණසමථා’’ති ඨපෙසුං. එවං සත්තවීසාධිකානි ද්වෙ සික්ඛාපදසතානි ‘‘මහාවිභඞ්ගො’’ති කිත්තෙත්වා ඨපෙසුං. මහාවිභඞ්ගාවසානෙපි පුරිමනයෙනෙව මහාපථවී අකම්පිත්ථ.

इसी पद्धति से शेष तीन पाराजिकों को संगीति में सम्मिलित कर "यह पाराजिक-काण्ड है" ऐसा स्थापित किया। तेरह संघादिशेषों को "तेरसक" (तेरह वाला) के रूप में स्थापित किया। दो शिक्षापदों को "अनियत" के रूप में स्थापित किया। तीस शिक्षापदों को "नैसर्गिक पाचित्तिय" के रूप में स्थापित किया। बानवे शिक्षापदों को "पाचित्तिय" के रूप में स्थापित किया। चार शिक्षापदों को "पातिदेसनीय" के रूप में स्थापित किया। पचहत्तर शिक्षापदों को "शैक्ष्य" (सेखिय) के रूप में स्थापित किया। सात धर्मों को "अधिकरण-शमथ" के रूप में स्थापित किया। इस प्रकार दो सौ सत्ताईस (२२७) शिक्षापदों को "महाविभंग" कहकर स्थापित किया। महाविभंग की समाप्ति पर भी पूर्ववत् महापृथ्वी कांप उठी।

තතො භික්ඛුනීවිභඞ්ගෙ අට්ඨ සික්ඛාපදානි ‘‘පාරාජිකකණ්ඩං නාම ඉද’’න්ති ඨපෙසුං. සත්තරස සික්ඛාපදානි ‘‘සත්තරසක’’න්ති ඨපෙසුං. තිංස සික්ඛාපදානි ‘‘නිස්සග්ගියානි පාචිත්තියානී’’ති ඨපෙසුං. ඡසට්ඨිසතසික්ඛාපදානි ‘‘පාචිත්තියානී’’ති ඨපෙසුං. අට්ඨ සික්ඛාපදානි ‘‘පාටිදෙසනීයානී’’ති ඨපෙසුං. පඤ්චසත්තති සික්ඛාපදානි ‘‘සෙඛියානී’’ති ඨපෙසුං. සත්ත ධම්මෙ ‘‘අධිකරණසමථා’’ති ඨපෙසුං. එවං තීණි සික්ඛාපදසතානි චත්තාරි ච සික්ඛාපදානි ‘‘භික්ඛුනීවිභඞ්ගො’’ති කිත්තෙත්වා – ‘‘අයං උභතො විභඞ්ගො නාම චතුසට්ඨිභාණවාරො’’ති ඨපෙසුං. උභතොවිභඞ්ගාවසානෙපි වුත්තනයෙනෙව මහාපථවිකම්පො අහොසි.

उसके बाद भिक्षुणी-विभंग में आठ शिक्षापदों को "पाराजिक-काण्ड" के रूप में स्थापित किया। सत्रह शिक्षापदों को "सत्तरसक" (सत्रह वाला) के रूप में स्थापित किया। तीस शिक्षापदों को "नैसर्गिक पाचित्तिय" के रूप में स्थापित किया। एक सौ छियासठ शिक्षापदों को "पाचित्तिय" के रूप में स्थापित किया। आठ शिक्षापदों को "पातिदेसनीय" के रूप में स्थापित किया। पचहत्तर शिक्षापदों को "शैक्ष्य" के रूप में स्थापित किया। सात धर्मों को "अधिकरण-शमथ" के रूप में स्थापित किया। इस प्रकार तीन सौ चार शिक्षापदों को "भिक्षुणी-विभंग" कहकर— "यह उभय-विभंग (भिक्षु और भिक्षुणी विभंग) चौंसठ भाणवार वाला है" ऐसा स्थापित किया। उभय-विभंग की समाप्ति पर भी पूर्वोक्त रीति से महापृथ्वी का कम्पन हुआ।

එතෙනෙවුපායෙන අසීතිභාණවාරපරිමාණං ඛන්ධකං, පඤ්චවීසතිභාණවාරපරිමාණං පරිවාරඤ්ච සඞ්ගහං ආරොපෙත්වා ‘‘ඉදං විනයපිටකං නාමා’’ති ඨපෙසුං[Pg.14]. විනයපිටකාවසානෙපි වුත්තනයෙනෙව මහාපථවිකම්පො අහොසි. තං ආයස්මන්තං උපාලිං පටිච්ඡාපෙසුං – ‘‘ආවුසො, ඉමං තුය්හං නිස්සිතකෙ වාචෙහී’’ති. විනයපිටකසඞ්ගහාවසානෙ උපාලිත්ථෙරො දන්තඛචිතං බීජනිං නික්ඛිපිත්වා ධම්මාසනා ඔරොහිත්වා ථෙරෙ භික්ඛූ වන්දිත්වා අත්තනො පත්තාසනෙ නිසීදි.

इसी उपाय से अस्सी भाणवार परिमाण वाले खन्धक और पच्चीस भाणवार परिमाण वाले परिवार को संगीति में सम्मिलित कर "यह विनय पिटक है" ऐसा स्थापित किया। विनय पिटक की समाप्ति पर भी पूर्ववत् महापृथ्वी का कम्पन हुआ। उन्होंने उसे आयुष्मान उपाली को सौंप दिया— "आयुष्मान, इसे अपने शिष्यों को पढ़ाओ।" विनय पिटक की संगीति की समाप्ति पर स्थविर उपाली ने हाथीदांत से जड़ित पंखे को रखकर, धर्मासन से उतरकर, स्थविर भिक्षुओं की वन्दना की और अपने नियत आसन पर बैठ गए।

විනයං සඞ්ගායිත්වා ධම්මං සඞ්ගායිතුකාමො ආයස්මා මහාකස්සපො භික්ඛූ පුච්ඡි – ‘‘ධම්මං සඞ්ගායන්තෙ හි කං පුග්ගලං ධුරං කත්වා ධම්මො සඞ්ගායිතබ්බො’’ති? භික්ඛූ – ‘‘ආනන්දත්ථෙරං ධුරං කත්වා’’ති ආහංසු.

विनय की संगीति करने के बाद, धर्म (सूत्र और अभिधर्म) की संगीति करने के इच्छुक आयुष्मान महाकश्यप ने भिक्षुओं से पूछा— "धर्म की संगीति करते हुए हमें किस व्यक्ति को प्रमुख बनाकर धर्म की संगीति करनी चाहिए?" भिक्षुओं ने कहा— "स्थविर आनन्द को प्रमुख बनाकर।"

අථ ඛො ආයස්මා මහාකස්සපො සඞ්ඝං ඤාපෙසි –

तब आयुष्मान महाकश्यप ने संघ को सूचित किया—

‘‘සුණාතු මෙ, ආවුසො, සඞ්ඝො, යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං,අහං ආනන්දං ධම්මං පුච්ඡෙය්‍ය’’න්ති;

"आयुष्मानो, संघ मेरी बात सुने। यदि संघ के लिए उचित समय हो, तो मैं आनन्द से धर्म के विषय में प्रश्न पूछूँ।"

අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දො සඞ්ඝං ඤාපෙසි –

तब आयुष्मान आनन्द ने संघ को सूचित किया—

‘‘සුණාතු මෙ, භන්තෙ, සඞ්ඝො, යදි සඞ්ඝස්ස පත්තකල්ලං,අහං ආයස්මතා මහාකස්සපෙන ධම්මං පුට්ඨො විස්සජ්ජෙය්‍ය’’න්ති;

"भन्ते, संघ मेरी बात सुने। यदि संघ के लिए उचित समय हो, तो मैं आयुष्मान महाकश्यप द्वारा धर्म के विषय में पूछे जाने पर उत्तर दूँ।"

අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දො උට්ඨායාසනා එකංසං චීවරං කත්වා ථෙරෙ භික්ඛූ වන්දිත්වා ධම්මාසනෙ නිසීදි දන්තඛචිතං බීජනිං ගහෙත්වා. අථ ඛො ආයස්මා මහාකස්සපො භික්ඛූ පුච්ඡි – ‘‘කතරං, ආවුසො, පිටකං පඨමං සඞ්ගායාමා’’ති? ‘‘සුත්තන්තපිටකං, භන්තෙ’’ති. ‘‘සුත්තන්තපිටකෙ චතස්සො සඞ්ගීතියො, තාසු පඨමං කතරං සඞ්ගීති’’න්ති? ‘‘දීඝසඞ්ගීතිං, භන්තෙ’’ති. ‘‘දීඝසඞ්ගීතියං චතුතිංස සුත්තානි, තයො වග්ගා, තෙසු පඨමං කතරං වග්ග’’න්ති? ‘‘සීලක්ඛන්ධවග්ගං, භන්තෙ’’ති. ‘‘සීලක්ඛන්ධවග්ගෙ තෙරස සුත්තන්තා, තෙසු පඨමං කතරං සුත්ත’’න්ති? ‘‘බ්‍රහ්මජාලසුත්තං නාම භන්තෙ, තිවිධසීලාලඞ්කතං, නානාවිධමිච්ඡාජීවකුහ ලපනාදිවිද්ධංසනං, ද්වාසට්ඨිදිට්ඨිජාලවිනිවෙඨනං, දසසහස්සිලොකධාතුකම්පනං, තං පඨමං සඞ්ගායාමා’’ති.

तब आयुष्मान् आनन्द आसन से उठकर, चीवर को एक कंधे पर कर, स्थविर भिक्षुओं की वन्दना कर, हाथीदाँत से जड़ित पंखा लेकर धर्मासन पर बैठ गए। तब आयुष्मान् महाकस्सप ने भिक्षुओं से पूछा— “हे आयुष्मानों! हम पहले किस पिटक का संगायन करें?” “भन्ते! सुत्तन्त पिटक का।” “सुत्तन्त पिटक में चार संगीतियाँ (निकाय) हैं, उनमें से पहले किस संगीति का?” “भन्ते! दीघ संगीति (दीघ निकाय) का।” “दीघ संगीति में चौंतीस सुत्त और तीन वग्ग हैं, उनमें से पहले किस वग्ग का?” “भन्ते! सीलक्खन्धवग्ग का।” “सीलक्खन्धवग्ग में तेरह सुत्तन्त हैं, उनमें से पहले किस सुत्त का?” “भन्ते! ब्रह्मजाल सुत्त का, जो तीन प्रकार के शीलों से अलंकृत है, नाना प्रकार के मिथ्या आजीव, कुहन, लपन आदि का विनाश करने वाला है, बासठ दृष्टि-जालों को सुलझाने वाला है और दस हजार लोकधातुओं को कम्पित करने वाला है; हम पहले उसका संगायन करें।”

අථ ඛො ආයස්මා මහාකස්සපො ආයස්මන්තං ආනන්දං එතදවොච, ‘‘බ්‍රහ්මජාලං, ආවුසො ආනන්ද, කත්ථ භාසිත’’න්ති? ‘‘අන්තරා ච, භන්තෙ, රාජගහං අන්තරා ච නාළන්දං රාජාගාරකෙ අම්බලට්ඨිකාය’’න්ති. ‘‘කං ආරබ්භා’’ති[Pg.15]? ‘‘සුප්පියඤ්ච පරිබ්බාජකං, බ්‍රහ්මදත්තඤ්ච මාණව’’න්ති. ‘‘කිස්මිං වත්ථුස්මි’’න්ති? ‘‘වණ්ණාවණ්ණෙ’’ති. අථ ඛො ආයස්මා මහාකස්සපො ආයස්මන්තං ආනන්දං බ්‍රහ්මජාලස්ස නිදානම්පි පුච්ඡි, පුග්ගලම්පි පුච්ඡි, වත්ථුම්පි පුච්ඡි (චූළව. 440). ආයස්මා ආනන්දො විස්සජ්ජෙසි. විස්සජ්ජනාවසානෙ පඤ්ච අරහන්තසතානි ගණසජ්ඣායමකංසු. වුත්තනයෙනෙව ච පථවිකම්පො අහොසි.

तब आयुष्मान् महाकस्सप ने आयुष्मान् आनन्द से यह कहा— “हे आयुष्मान् आनन्द! ब्रह्मजाल (सुत्त) कहाँ कहा गया था?” “भन्ते! राजगृह और नालन्दा के बीच अम्बलट्ठिका के राजागार (राजकीय विश्रामालय) में।” “किसके विषय में?” “सुप्पिय परिव्राजक और ब्रह्मदत्त माणवक के विषय में।” “किस विषय पर?” “प्रशंसा और अप्रशंसा (गुण और दोष) के विषय पर।” तब आयुष्मान् महाकस्सप ने आयुष्मान् आनन्द से ब्रह्मजाल सुत्त का निदान (कारण), पुग्गल (व्यक्ति) और वस्तु (विषय) भी पूछा। आयुष्मान् आनन्द ने उत्तर दिया। विसर्जन (उत्तर) के अन्त में पाँच सौ अर्हन्तों ने सामूहिक सस्वर पाठ (गणसज्झाय) किया। और पूर्वोक्त रीति से ही पृथ्वी का कम्पन हुआ।

එවං බ්‍රහ්මජාලං සඞ්ගායිත්වා තතො පරං ‘‘සාමඤ්ඤඵලං, පනාවුසො ආනන්ද, කත්ථ භාසිත’’න්තිආදිනා නයෙන පුච්ඡාවිස්සජ්ජනානුක්කමෙන සද්ධිං බ්‍රහ්මජාලෙන සබ්බෙපි තෙරස සුත්තන්තෙ සඞ්ගායිත්වා – ‘‘අයං සීලක්ඛන්ධවග්ගො නාමා’’ති කිත්තෙත්වා ඨපෙසුං.

इस प्रकार ब्रह्मजाल सुत्त का संगायन कर, उसके बाद “हे आयुष्मान् आनन्द! सामञ्ञफल सुत्त कहाँ कहा गया था?” आदि विधि से प्रश्न और उत्तर के क्रम से ब्रह्मजाल सुत्त के साथ सभी तेरह सुत्तन्तों का संगायन कर— “यह सीलक्खन्धवग्ग है”—ऐसा कहकर स्थापित किया।

තදනන්තරං මහාවග්ගං, තදනන්තරං පාථිකවග්ගන්ති, එවං තිවග්ගසඞ්ගහං චතුතිංසසුත්තපටිමණ්ඩිතං චතුසට්ඨිභාණවාරපරිමාණං තන්තිං සඞ්ගායිත්වා ‘‘අයං දීඝනිකායො නාමා’’ති වත්වා ආයස්මන්තං ආනන්දං පටිච්ඡාපෙසුං – ‘‘ආවුසො, ඉමං තුය්හං නිස්සිතකෙ වාචෙහී’’ති.

उसके बाद महावग्ग और उसके बाद पाथिकवग्ग का; इस प्रकार तीन वग्गों के संग्रह वाले, चौंतीस सुत्तों से सुशोभित और चौंसठ भाणवारों के परिमाण वाली पालि (तन्ति) का संगायन कर— “यह दीघ निकाय है”—ऐसा कहकर आयुष्मान् आनन्द को सौंप दिया— “हे आयुष्मान्! इसे अपने आश्रित शिष्यों को पढ़ाओ।”

තතො අනන්තරං අසීතිභාණවාරපරිමාණං මජ්ඣිමනිකායං සඞ්ගායිත්වා ධම්මසෙනාපතිසාරිපුත්තත්ථෙරස්ස නිස්සිතකෙ පටිච්ඡාපෙසුං – ‘‘ඉමං තුම්හෙ පරිහරථා’’ති.

उसके बाद अस्सी भाणवारों के परिमाण वाले मज्झिम निकाय का संगायन कर धर्मसेनापति सारिपुत्त स्थविर के आश्रित शिष्यों को सौंप दिया— “इसे तुम धारण (सुरक्षित) करो।”

තතො අනන්තරං සතභාණවාරපරිමාණං සංයුත්තනිකායං සඞ්ගායිත්වා මහාකස්සපත්ථෙරං පටිච්ඡාපෙසුං – ‘‘භන්තෙ, ඉමං තුම්හාකං නිස්සිතකෙ වාචෙථා’’ති.

उसके बाद सौ भाणवारों के परिमाण वाले संयुत्त निकाय का संगायन कर महाकस्सप स्थविर को सौंप दिया— “भन्ते! इसे अपने आश्रित शिष्यों को पढ़ाओ।”

තතො අනන්තරං වීසතිභාණවාරසතපරිමාණං අඞ්ගුත්තරනිකායං සඞ්ගායිත්වා අනුරුද්ධත්ථෙරං පටිච්ඡාපෙසුං – ‘‘ඉමං තුම්හාකං නිස්සිතකෙ වාචෙථා’’ති.

उसके बाद एक सौ बीस भाणवारों के परिमाण वाले अंगुत्तर निकाय का संगायन कर अनुरुद्ध स्थविर को सौंप दिया— “इसे अपने आश्रित शिष्यों को पढ़ाओ।”

තතො අනන්තරං ධම්මසඞ්ගහවිභඞ්ගධාතුකථාපුග්ගලපඤ්ඤත්තිකථාවත්ථුයමකපට්ඨානං අභිධම්මොති වුච්චති. එවං සංවණ්ණිතං සුඛුමඤාණගොචරං තන්තිං සඞ්ගායිත්වා – ‘‘ඉදං අභිධම්මපිටකං නාමා’’ති වත්වා පඤ්ච අරහන්තසතානි සජ්ඣායමකංසු. වුත්තනයෙනෙව පථවිකම්පො අහොසීති.

उसके बाद धम्मसंगणी, विभंग, धातुकथा, पुग्गलपञ्ञत्ति, कथावत्थु, यमक और पट्ठान को ‘अभिधम्म’ कहा जाता है। इस प्रकार वर्णित, सूक्ष्म ज्ञान के गोचर (विषय) वाली पालि (तन्ति) का संगायन कर— “यह अभिधम्म पिटक है”—ऐसा कहकर पाँच सौ अर्हन्तों ने सस्वर पाठ किया। पूर्वोक्त रीति से ही पृथ्वी का कम्पन हुआ।

තතො පරං ජාතකං, නිද්දෙසො, පටිසම්භිදාමග්ගො, අපදානං, සුත්තනිපාතො, ඛුද්දකපාඨො, ධම්මපදං, උදානං, ඉතිවුත්තකං, විමානවත්ථු, පෙතවත්ථු, ථෙරගාථා[Pg.16], ථෙරීගාථාති ඉමං තන්තිං සඞ්ගායිත්වා ‘‘ඛුද්දකගන්ථො නාමාය’’න්ති ච වත්වා ‘‘අභිධම්මපිටකස්මිංයෙව සඞ්ගහං ආරොපයිංසූ’’ති දීඝභාණකා වදන්ති. මජ්ඣිමභාණකා පන ‘‘චරියාපිටකබුද්ධවංසෙහි සද්ධිං සබ්බම්පෙතං ඛුද්දකගන්ථං නාම සුත්තන්තපිටකෙ පරියාපන්න’’න්ති වදන්ති.

उसके बाद जातक, निद्देस, पटिसम्भिदामग्ग, अपदान, सुत्तनिपात, खुद्दकपाठ, धम्मपद, उदान, इतिवुत्तक, विमानवत्थु, पेतवत्थु, थेरगाथा और थेरीगाथा—इस पालि (तन्ति) का संगायन कर और “यह खुद्दकग्रन्थ है”—ऐसा कहकर, दीघ-भाणक (दीघ निकाय का पाठ करने वाले) कहते हैं कि इसे “अभिधम्म पिटक में ही संगृहीत किया गया।” किन्तु मज्झिम-भाणक कहते हैं कि “चरियापिटक और बुद्धवंस के साथ यह सारा खुद्दकग्रन्थ सुत्तन्त पिटक के अन्तर्गत है।”

එවමෙතං සබ්බම්පි බුද්ධවචනං රසවසෙන එකවිධං, ධම්මවිනයවසෙන දුවිධං, පඨමමජ්ඣිමපච්ඡිමවසෙන තිවිධං. තථා පිටකවසෙන. නිකායවසෙන පඤ්චවිධං, අඞ්ගවසෙන නවවිධං, ධම්මක්ඛන්ධවසෙන චතුරාසීතිසහස්සවිධන්ති වෙදිතබ්බං.

इस प्रकार यह सम्पूर्ण बुद्ध-वचन रस के भेद से एक प्रकार का, धम्म और विनय के भेद से दो प्रकार का, प्रथम-मध्यम-पश्चिम के भेद से तीन प्रकार का है। उसी प्रकार पिटक के भेद से (तीन प्रकार का), निकाय के भेद से पाँच प्रकार का, अंग के भेद से नौ प्रकार का और धर्मस्कन्ध के भेद से चौरासी हजार प्रकार का समझना चाहिए।

කථං රසවසෙන එකවිධං? යඤ්හි භගවතා අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුජ්ඣිත්වා යාව අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායති, එත්ථන්තරෙ පඤ්චචත්තාලීසවස්සානි දෙවමනුස්සනාගයක්ඛාදයො අනුසාසන්තෙන වා පච්චවෙක්ඛන්තෙන වා වුත්තං, සබ්බං තං එකරසං විමුත්තිරසමෙව හොති. එවං රසවසෙන එකවිධං.

रस के भेद से एक प्रकार का कैसे है? भगवान् ने अनुत्तर सम्यक्सम्बोधि प्राप्त करने से लेकर जब तक वे अनुपादिशेष निर्वाण-धातु में परिनिर्वाण को प्राप्त हुए, उस अन्तराल में पैंतालीस वर्षों तक देव, मनुष्य, नाग, यक्ष आदि को उपदेश देते हुए या स्वयं प्रत्यवेक्षण करते हुए जो कुछ भी कहा, वह सब एक ही रस वाला है—वह केवल विमुक्ति-रस (मुक्ति का रस) ही है। इस प्रकार रस के भेद से एक प्रकार का है।

කථං ධම්මවිනයවසෙන දුවිධං? සබ්බමෙව චෙතං ධම්මො චෙව විනයො චාති සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. තත්ථ විනයපිටකං විනයො, අවසෙසං බුද්ධවචනං ධම්මො. තෙනෙවාහ ‘‘යන්නූන මයං ධම්මඤ්ච විනයඤ්ච සඞ්ගායෙය්‍යාමා’’ති (චූළව. 437). ‘‘අහං උපාලිං විනයං පුච්ඡෙය්‍යං, ආනන්දං ධම්මං පුච්ඡෙය්‍ය’’න්ති ච. එවං ධම්මවිනයවසෙන දුවිධං.

धम्म और विनय के भेद से दो प्रकार का कैसे है? यह सब बुद्ध-वचन ‘धम्म’ और ‘विनय’—इस संज्ञा को प्राप्त होता है। उनमें विनय पिटक ‘विनय’ है और शेष बुद्ध-वचन ‘धम्म’ है। इसीलिए (महाकस्सप स्थविर ने) कहा— “क्यों न हम धम्म और विनय का संगायन करें?” और “मैं उपाली से विनय पूछूँगा और आनन्द से धम्म पूछूँगा।” इस प्रकार धम्म और विनय के भेद से दो प्रकार का है।

කථං පඨමමජ්ඣිමපච්ඡිමවසෙන තිවිධං? සබ්බමෙව හිදං පඨමබුද්ධවචනං, මජ්ඣිමබුද්ධවචනං, පච්ඡිමබුද්ධවචනන්ති තිප්පභෙදං හොති. තත්ථ –

प्रथम, मध्यम और पश्चिम के भेद से तीन प्रकार का कैसे है? यह सब बुद्ध-वचन ‘प्रथम बुद्ध-वचन’, ‘मध्यम बुद्ध-वचन’ और ‘पश्चिम बुद्ध-वचन’—इन तीन भेदों वाला होता है। उनमें—

‘‘අනෙකජාතිසංසාරං, සන්ධාවිස්සං අනිබ්බිසං;

ගහකාරං ගවෙසන්තො, දුක්ඛා ජාති පුනප්පුනං.ගහකාරක දිට්ඨොසි, පුන ගෙහං න කාහසි;

සබ්බා තෙ ඵාසුකා භග්ගා, ගහකූටං විසඞ්ඛතං;

විසඞ්ඛාරගතං චිත්තං, තණ්හානං ඛයමජ්ඣගා’’ති. (ධ. ප. 153-54);

अनेक जन्मों के संसार में, मैं उस गृह-कारक (तृष्णा) की खोज में बिना रुके भटकता रहा; बार-बार जन्म लेना दुःखद है। हे गृह-कारक! तुम देख लिए गए हो, अब तुम फिर से घर (शरीर) नहीं बना सकोगे; तुम्हारी सभी कड़ियाँ (क्लेश) टूट गई हैं, गृह-शिखर (अविद्या) बिखर गया है; चित्त संस्कारों से रहित (निर्वाण) हो गया है और तृष्णाओं के क्षय को प्राप्त कर लिया है।

ඉදං පඨමබුද්ධවචනං. කෙචි ‘‘යදා හවෙ පාතුභවන්ති ධම්මා’’ති (මහාව. 1) ඛන්ධකෙ උදානගාථං වදන්ති. එසා පන පාටිපදදිවසෙ සබ්බඤ්ඤුභාවප්පත්තස්ස සොමනස්සමයඤාණෙන පච්චයාකාරං පච්චවෙක්ඛන්තස්ස උප්පන්නා උදානගාථාති වෙදිතබ්බා.

यह प्रथम बुद्ध-वचन है। कुछ (आचार्य) खन्धक में आए उदान गाथा 'यदा हवे पातुभवन्ति धम्मा' को (प्रथम बुद्ध-वचन) कहते हैं। किन्तु इसे उस उदान गाथा के रूप में जानना चाहिए जो प्रतिपदा के दिन सर्वज्ञता प्राप्त करने के पश्चात, सौमनस्यमय ज्ञान के साथ प्रतीत्यसमुत्पाद का प्रत्यवेक्षण करते समय उत्पन्न हुई थी।

යං [Pg.17] පන පරිනිබ්බානකාලෙ අභාසි – ‘‘හන්ද දානි, භික්ඛවෙ, ආමන්තයාමි වො, වයධම්මා සඞ්ඛාරා, අප්පමාදෙන සම්පාදෙථා’’ති (දී. නි. 2.218) ඉදං පච්ඡිමබුද්ධවචනං. උභින්නමන්තරෙ යං වුත්තං, එතං මජ්ඣිමබුද්ධවචනං නාම. එවං පඨමමජ්ඣිමපච්ඡිමබුද්ධවචනවසෙන තිවිධං.

और जो परिनिर्वाण के समय कहा था— 'हे भिक्षुओं! अब मैं तुम्हें आमंत्रित (संबोधित) करता हूँ, सभी संस्कार व्ययधर्मी (विनाशशील) हैं, प्रमाद रहित होकर (अपने लक्ष्य को) सिद्ध करो'—यह अन्तिम बुद्ध-वचन है। इन दोनों के बीच जो कुछ भी कहा गया, वह 'मध्यम बुद्ध-वचन' कहलाता है। इस प्रकार प्रथम, मध्यम और अन्तिम बुद्ध-वचन के भेद से यह तीन प्रकार का है।

කථං පිටකවසෙන තිවිධං? සබ්බම්පි චෙතං විනයපිටකං සුත්තන්තපිටකං අභිධම්මපිටකන්ති තිප්පභෙදමෙව හොති. තත්ථ පඨමසඞ්ගීතියං සඞ්ගීතඤ්ච අසඞ්ගීතඤ්ච සබ්බම්පි සමොධානෙත්වා උභයානි පාතිමොක්ඛානි, ද්වෙ විභඞ්ගා, ද්වාවීසති ඛන්ධකා, සොළසපරිවාරාති – ඉදං විනයපිටකං නාම. බ්‍රහ්මජාලාදිචතුත්තිංසසුත්තසඞ්ගහො දීඝනිකායො, මූලපරියායසුත්තාදිදියඩ්ඪසතද්වෙසුත්තසඞ්ගහො මජ්ඣිමනිකායො, ඔඝතරණසුත්තාදිසත්තසුත්තසහස්සසත්තසතද්වාසට්ඨිසුත්තසඞ්ගහො සංයුත්තනිකායො, චිත්තපරියාදානසුත්තාදිනවසුත්තසහස්සපඤ්චසතසත්තපඤ්ඤාසසුත්තසඞ්ගහො අඞ්ගුත්තරනිකායො, ඛුද්දකපාඨ-ධම්මපද-උදාන-ඉතිවුත්තක-සුත්තනිපාත-විමානවත්ථු-පෙතවත්ථු-ථෙරගාථා-ථෙරීගාථා-ජාතක-නිද්දෙස-පටිසම්භිදාමග්ග-අපදාන-බුද්ධවංස-චරියාපිටකවසෙන පන්නරසප්පභෙදො ඛුද්දකනිකායොති ඉදං සුත්තන්තපිටකං නාම. ධම්මසඞ්ගහො, විභඞ්ගො, ධාතුකථා, පුග්ගලපඤ්ඤත්ති, කථාවත්ථු, යමකං, පට්ඨානන්ති – ඉදං අභිධම්මපිටකං නාම. තත්ථ –

पिटक के अनुसार यह तीन प्रकार का कैसे है? यह सम्पूर्ण (बुद्ध-वचन) विनयपिटक, सुत्तन्तपिटक और अभिधम्मपिटक के रूप में तीन भेदों वाला ही है। वहाँ प्रथम संगीति में संगायन किए गए और न किए गए सभी को सम्मिलित करके—दोनों पातिमोक्ख, दो विभङ्ग, बाईस खन्धक और सोलह परिवार—यह 'विनयपिटक' कहलाता है। ब्रह्मजाल आदि चौंतीस सुत्तों का संग्रह दीघनिकाय, मूलपरियाय सुत्त आदि एक सौ बावन सुत्तों का संग्रह मज्झिमनिकाय, ओघतरण सुत्त आदि सात हजार सात सौ बासठ सुत्तों का संग्रह संयुत्तनिकाय, चित्तपरियादान सुत्त आदि नौ हजार पाँच सौ सत्तावन सुत्तों का संग्रह अङ्गुत्तरनिकाय, तथा खुद्दकपाठ, धम्मपद, उदान, इतिवुत्तक, सुत्तनिपात, विमानवत्थु, पेतवत्थु, थेरगाथा, थेरीगाथा, जातक, निद्देस, पटिसम्भिदामग्ग, अपदान, बुद्धवंस और चरियापिटक के भेद से पन्द्रह प्रकार का खुद्दकनिकाय—यह 'सुत्तन्तपिटक' कहलाता है। धम्मसङ्गणी, विभङ्ग, धातुकथा, पुग्गलपञ्ञत्ति, कथावत्थु, यमक और पट्ठान—यह 'अभिधम्मपिटक' कहलाता है। वहाँ—

‘‘විවිධවිසෙසනයත්තා, විනයනතො චෙව කායවාචානං;

විනයත්ථවිදූහි අයං, විනයො විනයොති අක්ඛාතො’’.

विविध और विशेष नयों (विधियों) के कारण, तथा काय और वाणी का विनय (अनुशासन) करने के कारण, विनय के अर्थ को जानने वाले विद्वानों द्वारा इसे 'विनय' कहा गया है।

විවිධා හි එත්ථ පඤ්චවිධපාතිමොක්ඛුද්දෙසපාරාජිකාදි සත්ත ආපත්තික්ඛන්ධමාතිකා විභඞ්ගාදිප්පභෙදා නයා. විසෙසභූතා ච දළ්හීකම්මසිථිලකරණප්පයොජනා අනුපඤ්ඤත්තිනයා. කායිකවාචසිකඅජ්ඣාචාරනිසෙධනතො චෙස කායං වාචඤ්ච විනෙති, තස්මා විවිධනයත්තා විසෙසනයත්තා කායවාචානං විනයනතො චෙව විනයොති අක්ඛාතො. තෙනෙතමෙතස්ස වචනත්ථකොසල්ලත්ථං වුත්තං –

यहाँ विविध प्रकार के पाँच प्रकार के पातिमोक्ख-उद्देश, पाराजिक आदि सात आपत्ति-स्कन्ध, मातृका और विभङ्ग आदि के भेद वाली विधियाँ हैं। और विशेष रूप से मूल प्रज्ञप्ति को दृढ़ करने और शिथिल करने के प्रयोजन वाली अनुप्रज्ञप्ति की विधियाँ हैं। कायिक और वाचिक दुराचार का निषेध करने के कारण यह काया और वाणी को अनुशासित करता है, इसलिए विविध नयों के कारण, विशेष नयों के कारण और काया तथा वाणी का विनय करने के कारण इसे 'विनय' कहा गया है। इसी के शब्दार्थ में कुशलता के लिए यह कहा गया है—

‘‘විවිධවිසෙසනයත්තා, විනයනතො චෙව කායවාචානං;

විනයත්ථවිදූහි අයං, විනයො විනයොති අක්ඛාතො’’ති.

विविध और विशेष नयों के कारण, तथा काय और वाणी का विनय करने के कारण, विनय के अर्थ को जानने वाले विद्वानों द्वारा इसे 'विनय' कहा गया है।

ඉතරං [Pg.18] පන –

और दूसरा (सुत्तन्तपिटक)—

‘‘අත්ථානං සූචනතො සුවුත්තතො, සවනතොථ සූදනතො;

සුත්තාණා සුත්තසභාගතො ච, සුත්තන්ති අක්ඛාතං.

अर्थों की सूचना देने के कारण, सुवक्त (भली-भाँति कथित) होने के कारण, (हित) उत्पन्न करने के कारण, (अर्थों को) प्रवाहित करने के कारण, भली-भाँति रक्षा करने के कारण और सूत (धागे/मापक) के समान होने के कारण इसे 'सुत्त' कहा गया है।

තඤ්හි අත්තත්ථපරත්ථාදිභෙදෙ අත්ථෙ සූචෙති. සුවුත්තා චෙත්ථ අත්ථා, වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයානුලොමෙන වුත්තත්තා. සවති චෙතං අත්ථෙ සස්සමිව ඵලං, පසවතීති වුත්තං හොති. සූදති චෙතං ධෙනු විය ඛීරං, පග්ඝරාපෙතීති වුත්තං හොති. සුට්ඨු ච නෙ තායති, රක්ඛතීති වුත්තං හොති. සුත්තසභාගඤ්චෙතං, යථා හි තච්ඡකානං සුත්තං පමාණං හොති, එවමෙතම්පි විඤ්ඤූනං. යථා ච සුත්තෙන සඞ්ගහිතානි පුප්ඵානි න විකිරීයන්ති, න විද්ධංසීයන්ති, එවමෙව තෙන සඞ්ගහිතා අත්ථා. තෙනෙතමෙතස්ස වචනත්ථකොසල්ලත්ථං වුත්තං –

क्योंकि वह आत्म-हित, पर-हित आदि भेदों वाले अर्थों को सूचित करता है। और यहाँ अर्थ 'सुवक्त' हैं, क्योंकि वे विनेय जनों के आशय के अनुकूल कहे गए हैं। और यह अर्थों को वैसे ही उत्पन्न करता है जैसे फसल फल देती है, इसलिए इसे 'सवति' (उत्पन्न करना) कहा गया है। और यह अर्थों को वैसे ही प्रवाहित करता है जैसे गाय दूध देती है, इसलिए इसे 'सूदति' (प्रवाहित करना) कहा गया है। और यह उनकी भली-भाँति रक्षा (तायति) करता है। और यह सूत (धागे) के समान है, जैसे बढ़इयों के लिए सूत (सूत की डोरी) प्रमाण होती है, वैसे ही यह विद्वानों के लिए है। और जैसे सूत से पिरोए हुए फूल बिखरते नहीं हैं, नष्ट नहीं होते हैं, वैसे ही इसके द्वारा संगृहीत अर्थ हैं। इसी के शब्दार्थ में कुशलता के लिए यह कहा गया है—

‘‘අත්ථානං සූචනතො, සුවුත්තතො සවනතොථ සූදනතො;

සුත්තාණා සුත්තසභාගතො ච, සුත්තන්ති අක්ඛාත’’න්ති.

अर्थों की सूचना देने के कारण, सुवक्त होने के कारण, उत्पन्न करने के कारण, प्रवाहित करने के कारण, भली-भाँति रक्षा करने के कारण और सूत के समान होने के कारण इसे 'सुत्त' कहा गया है।

ඉතරො පන –

और दूसरा (अभिधम्मपिटक)—

‘‘යං එත්ථ වුඩ්ඪිමන්තො, සලක්ඛණා පූජිතා පරිච්ඡින්නා;

වුත්තාධිකා ච ධම්මා, අභිධම්මො තෙන අක්ඛාතො’’.

चूँकि इसमें वृद्धिमान (उत्कृष्ट), स्वलक्षणयुक्त, पूजित, परिच्छिन्न (सुनिर्धारित) और अधिक (विशिष्ट) धर्म कहे गए हैं, इसलिए इसे 'अभिधम्म' कहा गया है।

අයඤ්හි අභිසද්දො වුඩ්ඪිලක්ඛණපූජිතපරිච්ඡින්නාධිකෙසු දිස්සති. තථා හෙස ‘‘බාළ්හා මෙ දුක්ඛා වෙදනා අභික්කමන්ති, නො පටික්කමන්තී’’තිආදීසු (ම. නි. 3.389) වුඩ්ඪියං ආගතො. ‘‘යා තා රත්තියො අභිඤ්ඤාතා අභිලක්ඛිතා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.49) සලක්ඛණෙ. ‘‘රාජාභිරාජා මනුජින්දො’’තිආදීසු (ම. නි. 2.399) පූජිතෙ. ‘‘පටිබලො විනෙතුං අභිධම්මෙ අභිවිනයෙ’’තිආදීසු (මහාව. 85) පරිච්ඡින්නෙ. අඤ්ඤමඤ්ඤසඞ්කරවිරහිතෙ ධම්මෙ ච විනයෙ චාති වුත්තං හොති. ‘‘අභික්කන්තෙන වණ්ණෙනා’’තිආදීසු (වි. ව. 819) අධිකෙ.

क्योंकि यह 'अभि' शब्द वृद्धि, लक्षण, पूजित, परिच्छिन्न और अधिक के अर्थों में देखा जाता है। जैसे— 'मेरी दुःखद वेदनाएँ बढ़ (अभिक्कमन्ति) रही हैं, कम नहीं हो रही हैं' आदि में यह 'वृद्धि' के अर्थ में आया है। 'जो वे रात्रियाँ ज्ञात (अभिञ्ञाता) और लक्षित (अभिलक्खिता) हैं' आदि में 'स्वलक्षण' के अर्थ में। 'राजाओं का अति-राजा (राजाभिराजा), मनुष्यों का स्वामी' आदि में 'पूजित' के अर्थ में। 'अभिधम्म और अभिविनय में विनीत करने में समर्थ' आदि में 'परिच्छिन्न' के अर्थ में—इसका अर्थ परस्पर मिश्रण से रहित धर्म और विनय है। 'अत्यधिक (अभिक्कन्तेन) वर्ण (आभा) के साथ' आदि में 'अधिक' के अर्थ में।

එත්ථ ච ‘‘රූපූපපත්තියා මග්ගං භාවෙති’’ (ධ. ස. 251), ‘‘මෙත්තාසහගතෙන චෙතසා එකං දිසං ඵරිත්වා විහරතී’’තිආදිනා (විභ. 642) නයෙන වුඩ්ඪිමන්තොපි ධම්මා වුත්තා. ‘‘රූපාරම්මණං වා සද්දාරම්මණං වා’’තිආදිනා (ධ. ස. 1) නයෙන ආරම්මණාදීහි ලක්ඛණීයත්තා [Pg.19] සලක්ඛණාපි. ‘‘සෙක්ඛා ධම්මා, අසෙක්ඛා ධම්මා, ලොකුත්තරා ධම්මා’’තිආදිනා (ධ. ස. තිකමාතිකා 11, දුකමාතිකා 12) නයෙන පූජිතාපි, පූජාරහාති අධිප්පායො. ‘‘ඵස්සො හොති, වෙදනා හොතී’’තිආදිනා (ධ. ස. 1) නයෙන සභාවපරිච්ඡින්නත්තා පරිච්ඡින්නාපි. ‘‘මහග්ගතා ධම්මා, අප්පමාණා ධම්මා (ධ. ස. තිකමාතිකා 11), අනුත්තරා ධම්මා’’තිආදිනා (ධ. ස. දුකමාතිකා 11) නයෙන අධිකාපි ධම්මා වුත්තා. තෙනෙතමෙතස්ස වචනත්ථකොසල්ලත්ථං වුත්තං –

और यहाँ (इस अभिधम्म में) 'रूप-उपपत्ति के लिए मार्ग की भावना करता है', 'मैत्री-युक्त चित्त से एक दिशा को व्याप्त कर विहार करता है' इत्यादि विधि से वृद्धिमान (समृद्ध) धर्म कहे गए हैं। 'रूपावलम्बन (रूपारम्मण) या शब्दावलम्बन' इत्यादि विधि से आलम्बन आदि के द्वारा लक्षित होने के कारण वे 'सलक्षण' (लक्षण-युक्त) भी हैं। 'शैक्ष धर्म, अशैक्ष धर्म, लोकोत्तर धर्म' इत्यादि विधि से वे पूजित भी हैं, अर्थात् पूजा के योग्य हैं - यह अभिप्राय है। 'स्पर्श होता है, वेदना होती है' इत्यादि विधि से स्वभावतः परिच्छिन्न (निश्चित) होने के कारण वे 'परिच्छिन्न' भी हैं। 'महद्गत धर्म, अप्रमाण धर्म, अनुत्तर धर्म' इत्यादि विधि से वे 'अधिक' (श्रेष्ठ) धर्म भी कहे गए हैं। इसलिए, इस (अभिधम्म) शब्द के अर्थ में कुशलता के लिए यह कहा गया है -

‘‘යං එත්ථ වුඩ්ඪිමන්තො, සලක්ඛණා පූජිතා පරිච්ඡින්නා;

වුත්තාධිකා ච ධම්මා, අභිධම්මො තෙන අක්ඛාතො’’ති.

"चूँकि यहाँ वृद्धिमान, सलक्षण, पूजित, परिच्छिन्न और अधिक धर्म कहे गए हैं, इसलिए इसे 'अभिधम्म' कहा गया है।"

යං පනෙත්ථ අවිසිට්ඨං, තං –

और यहाँ जो (विनय, सुत्त और अभिधम्म शब्दों में) अविशिष्ट (समान) है, वह (पिटक शब्द) है -

‘‘පිටකං පිටකත්ථවිදූ, පරියත්තිබ්භාජනත්ථතො ආහු;

තෙන සමොධානෙත්වා, තයොපි විනයාදයො ඤෙය්‍යා’’.

"पिटक के अर्थ को जानने वाले विद्वानों ने 'पिटक' शब्द को 'परियत्ति' (सीखने योग्य आगम) और 'भाजन' (पात्र/आधार) के अर्थ में कहा है। उस (पिटक शब्द) के साथ जोड़कर इन तीनों विनय आदि को समझना चाहिए।"

පරියත්තිපි හි ‘‘මා පිටකසම්පදානෙනා’’තිආදීසු (අ. නි. 3.66) පිටකන්ති වුච්චති. ‘‘අථ පුරිසො ආගච්ඡෙය්‍ය කුදාලපිටකමාදායා’’තිආදීසු (අ. නි. 3.70) යං කිඤ්චි භාජනම්පි. තස්මා ‘පිටකං පිටකත්ථවිදූ පරියත්තිභාජනත්ථතො ආහු.

क्योंकि 'परियत्ति' को भी 'मा पिटकसम्पदानेन' (पिटक की परम्परा से मत मानो) इत्यादि स्थलों में 'पिटक' कहा जाता है। और 'तब कोई पुरुष कुदाल और पिटक (टोकरी) लेकर आए' इत्यादि स्थलों में किसी भी प्रकार के 'भाजन' (पात्र/टोकरी) को भी पिटक कहा जाता है। इसलिए, 'पिटक के अर्थ को जानने वाले विद्वानों ने पिटक को परियत्ति और भाजन के अर्थ में कहा है।'

ඉදානි ‘තෙන සමොධානෙත්වා තයොපි විනයාදයො ඤෙය්‍යා’ති, තෙන එවං දුවිධත්ථෙන පිටකසද්දෙන සහ සමාසං කත්වා විනයො ච සො පිටකඤ්ච පරියත්තිභාවතො, තස්ස තස්ස අත්ථස්ස භාජනතො චාති විනයපිටකං, යථාවුත්තෙනෙව නයෙන සුත්තන්තඤ්ච තං පිටකඤ්චාති සුත්තන්තපිටකං, අභිධම්මො ච සො පිටකඤ්චාති අභිධම්මපිටකන්ති. එවමෙතෙ තයොපි විනයාදයො ඤෙය්‍යා.

अब 'उस (पिटक शब्द) के साथ जोड़कर इन तीनों विनय आदि को समझना चाहिए' - इस प्रकार दो प्रकार के अर्थ वाले उस 'पिटक' शब्द के साथ समास करके: वह विनय भी है और परियत्ति होने के कारण तथा उन-उन अर्थों का आधार (भाजन) होने के कारण पिटक भी है, इसलिए 'विनयपिटक' है। पूर्वोक्त विधि से ही, वह सुत्तन्त भी है और पिटक भी है, इसलिए 'सुत्तन्तपिटक' है। वह अभिधम्म भी है और पिटक भी है, इसलिए 'अभिधम्मपिटक' है। इस प्रकार इन तीनों विनय आदि को समझना चाहिए।

එවං ඤත්වා ච පුනපි තෙසුයෙව පිටකෙසු නානප්පකාරකොසල්ලත්ථං –

ऐसा जानकर, पुनः उन्हीं पिटकों में अनेक प्रकार की कुशलता (ज्ञान) के लिए -

‘‘දෙසනාසාසනකථාභෙදං තෙසු යථාරහං;

සික්ඛාප්පහානගම්භීරභාවඤ්ච පරිදීපයෙ.පරියත්තිභෙදං සම්පත්තිං, විපත්තිඤ්චාපි යං යහිං;

පාපුණාති යථා භික්ඛු, තම්පි සබ්බං විභාවයෙ’’.

"उन (पिटकों) में यथायोग्य देशना-भेद, शासन-भेद और कथा-भेद को, तथा शिक्षा, प्रहाण और गम्भीर-भाव को प्रकाशित करना चाहिए। जिस (पिटक) में भिक्षु जिस प्रकार के परियत्ति-भेद, सम्पत्ति और विपत्ति को प्राप्त करता है, उस सबको भी स्पष्ट करना चाहिए।"

තත්‍රායං පරිදීපනා විභාවනා ච. එතානි හි තීණි පිටකානි යථාක්කමං ආණාවොහාරපරමත්ථදෙසනා, යථාපරාධයථානුලොමයථාධම්මසාසනානි, සංවරාසංවරදිට්ඨිවිනිවෙඨනනාමරූපපරිච්ඡෙදකථාති ච වුච්චන්ති. එත්ථ [Pg.20] හි විනයපිටකං ආණාරහෙන භගවතා ආණාබාහුල්ලතො දෙසිතත්තා ආණාදෙසනා, සුත්තන්තපිටකං වොහාරකුසලෙන භගවතා වොහාරබාහුල්ලතො දෙසිතත්තා වොහාරදෙසනා, අභිධම්මපිටකං පරමත්ථකුසලෙන භගවතා පරමත්ථබාහුල්ලතො දෙසිතත්තා පරමත්ථදෙසනාති වුච්චති.

वहाँ यह प्रकाशन (परिदीपना) और स्पष्टीकरण (विभावना) है। ये तीनों पिटक क्रमशः आज्ञा-देशना, व्यवहार-देशना और परमार्थ-देशना; यथापराध-शासन, यथानुलोम-शासन और यथाधर्म-शासन; तथा संवरासंव्र-कथा, दृष्टिविनिवेठन-कथा और नामरूप-परिच्छेद-कथा कहे जाते हैं। यहाँ विनयपिटक, आज्ञा देने के योग्य भगवान द्वारा आज्ञा की बहुलता से उपदिष्ट होने के कारण 'आज्ञा-देशना' कहलाता है। सुत्तन्तपिटक, व्यवहार (लोक-प्रज्ञप्ति) में कुशल भगवान द्वारा व्यवहार की बहुलता से उपदिष्ट होने के कारण 'व्यवहार-देशना' कहलाता है। अभिधम्मपिटक, परमार्थ में कुशल भगवान द्वारा परमार्थ की बहुलता से उपदिष्ट होने के कारण 'परमार्थ-देशना' कहलाता है।

තථා පඨමං – ‘යෙ තෙ පචුරාපරාධා සත්තා, තෙ යථාපරාධං එත්ථ සාසිතා’ති යථාපරාධසාසනං, දුතියං – ‘අනෙකජ්ඣාසයානුසයචරියාධිමුත්තිකා සත්තා යථානුලොමං එත්ථ සාසිතා’ති යථානුලොමසාසනං, තතියං – ‘ධම්මපුඤ්ජමත්තෙ ‘‘අහං මමා’’ති සඤ්ඤිනො සත්තා යථාධම්මං එත්ථ සාසිතා’ති යථාධම්මසාසනන්ති වුච්චති.

उसी प्रकार, प्रथम (विनयपिटक) - 'जो वे बहुत अपराधों वाले प्राणी हैं, उन्हें यहाँ अपराध के अनुसार अनुशासित किया गया है', इसलिए 'यथापराध-शासन' कहलाता है। द्वितीय (सुत्तन्तपिटक) - 'अनेक आशय, अनुशय, चरित और अधिमुक्ति वाले प्राणियों को यहाँ उनके अनुकूल अनुशासित किया गया है', इसलिए 'यथानुलोम-शासन' कहलाता है। तृतीय (अभिधम्मपिटक) - 'केवल धर्मों के समूह में "मैं और मेरा" ऐसी संज्ञा वाले प्राणियों को यहाँ धर्म के अनुसार अनुशासित किया गया है', इसलिए 'यथाधर्म-शासन' कहलाता है।

තථා පඨමං – අජ්ඣාචාරපටිපක්ඛභූතො සංවරාසංවරො එත්ථ කථිතොති සංවරාසංවරකථා. සංවරාසංවරොති ඛුද්දකො චෙව මහන්තො ච සංවරො, කම්මාකම්මං විය, ඵලාඵලං විය ච, දුතියං – ‘‘ද්වාසට්ඨිදිට්ඨිපටිපක්ඛභූතා දිට්ඨිවිනිවෙඨනා එත්ථ කථිතා’’ති දිට්ඨිවිනිවෙඨනකථා, තතියං – ‘‘රාගාදිපටිපක්ඛභූතො නාමරූපපරිච්ඡෙදො එත්ථ කථිතො’’ති නාමරූපපරිච්ඡෙදකථාති වුච්චති.

उसी प्रकार, प्रथम (विनयपिटक) में दुराचार (अतिचार) के प्रतिपक्ष-भूत संवरासंव्र (संयम और असंयम) को यहाँ कहा गया है, इसलिए यह 'संवरासंव्र-कथा' है। 'संवरासंव्र' का अर्थ है छोटा और बड़ा संयम, जैसे 'कर्माकर्म' (छोटा-बड़ा कर्म) या 'फलाफल' (छोटा-बड़ा फल) होता है। द्वितीय (सुत्तन्तपिटक) में 'बासठ मिथ्या दृष्टियों के प्रतिपक्ष-भूत दृष्टि-विनिवेठन (मिथ्या दृष्टि का निराकरण) को यहाँ कहा गया है', इसलिए यह 'दृष्टिविनिवेठन-कथा' है। तृतीय (अभिधम्मपिटक) में 'राग आदि के प्रतिपक्ष-भूत नाम-रूप का परिच्छेद (विभाजन) यहाँ कहा गया है', इसलिए यह 'नामरूप-परिच्छेद-कथा' कहलाती है।

තීසුපි චෙතෙසු තිස්සො සික්ඛා, තීණි පහානානි, චතුබ්බිධො ච ගම්භීරභාවො වෙදිතබ්බො. තථා හි විනයපිටකෙ විසෙසෙන අධිසීලසික්ඛා වුත්තා, සුත්තන්තපිටකෙ අධිචිත්තසික්ඛා, අභිධම්මපිටකෙ අධිපඤ්ඤාසික්ඛා.

इन तीनों (पिटकों) में तीन शिक्षाएँ, तीन प्रहाण और चार प्रकार का गम्भीर-भाव समझना चाहिए। जैसे कि विनयपिटक में विशेष रूप से 'अधिशील-शिक्षा' कही गई है, सुत्तन्तपिटक में 'अधिचित्त-शिक्षा' और अभिधम्मपिटक में 'अधिप्रज्ञा-शिक्षा'।

විනයපිටකෙ ච වීතික්කමප්පහානං, කිලෙසානං වීතික්කමපටිපක්ඛත්තා සීලස්ස. සුත්තන්තපිටකෙ පරියුට්ඨානප්පහානං, පරියුට්ඨානපටිපක්ඛත්තා සමාධිස්ස. අභිධම්මපිටකෙ අනුසයප්පහානං, අනුසයපටිපක්ඛත්තා පඤ්ඤාය. පඨමෙ ච තදඞ්ගප්පහානං, ඉතරෙසු වික්ඛම්භනසමුච්ඡෙදප්පහානානි. පඨමෙ ච දුච්චරිතසංකිලෙසප්පහානං, ඉතරෙසු තණ්හාදිට්ඨිසංකිලෙසප්පහානං.

विनयपिटक में 'वीतिक्कम-प्रहाण' (मर्यादा उल्लंघन का त्याग) है, क्योंकि शील क्लेशों के उल्लंघन का प्रतिपक्ष है। सुत्तन्तपिटक में 'परियुट्टान-प्रहाण' (क्लेशों के उभरने का त्याग) है, क्योंकि समाधि परियुट्टान (उद्रेक) की प्रतिपक्ष है। अभिधम्मपिटक में 'अनुशय-प्रहाण' (सुप्त क्लेशों का समूल त्याग) है, क्योंकि प्रज्ञा अनुशय की प्रतिपक्ष है। प्रथम (विनय) में 'तदंग-प्रहाण' (अंग-विशेष से त्याग) है, और अन्यों में 'विष्खम्भन-प्रहाण' (दबाना) और 'समुच्छेद-प्रहाण' (पूर्ण उन्मूलन) हैं। प्रथम में 'दुश्चरित-संक्लेश' का प्रहाण है, और अन्यों में 'तृष्णा-दृष्टि-संक्लेश' का प्रहाण है।

එකමෙකස්මිඤ්චෙත්ථ චතුබ්බිධොපි ධම්මත්ථදෙසනා පටිවෙධගම්භීරභාවො වෙදිතබ්බො. තත්ථ ධම්මොති තන්ති. අත්ථොති තස්සායෙව අත්ථො. දෙසනාති තස්සා මනසා වවත්ථාපිතාය තන්තියා දෙසනා. පටිවෙධොති තන්තියා තන්තිඅත්ථස්ස ච යථාභූතාවබොධො. තීසුපි චෙතෙසු එතෙ ධම්මත්ථදෙසනාපටිවෙධා. යස්මා සසාදීහි විය මහාසමුද්දො [Pg.21] මන්දබුද්ධීහි දුක්ඛොගාළ්හා අලබ්භනෙය්‍යපතිට්ඨා ච, තස්මා ගම්භීරා. එවං එකමෙකස්මිං එත්ථ චතුබ්බිධොපි ගම්භීරභාවො වෙදිතබ්බො.

और यहाँ प्रत्येक (पिटक) में धर्म, अर्थ, देशना और प्रतिवेध का चार प्रकार का गम्भीर-भाव समझना चाहिए। वहाँ 'धर्म' का अर्थ है पालि (मूल पाठ)। 'अर्थ' का अर्थ है उसी (पालि) का अर्थ। 'देशना' का अर्थ है मन से निश्चित की गई उस पालि का उपदेश करना। 'प्रतिवेध' का अर्थ है पालि और पालि के अर्थ का यथार्थ बोध (साक्षात्कार)। इन तीनों में ये धर्म, अर्थ, देशना और प्रतिवेध (गम्भीर) हैं। जिस प्रकार खरगोश आदि छोटे जीवों के लिए महासमुद्र में प्रवेश करना कठिन है और उसमें पैर टिकाने का आधार नहीं मिलता, उसी प्रकार मन्द बुद्धि वालों के लिए ये (पिटक) प्रवेश करने में कठिन और आधार न मिलने योग्य हैं, इसलिए ये 'गम्भीर' हैं। इस प्रकार यहाँ प्रत्येक (पिटक) में चार प्रकार का गम्भीर-भाव समझना चाहिए।

අපරො නයො, ධම්මොති හෙතු. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘හෙතුම්හි ඤාණං ධම්මපටිසම්භිදා’’ති. අත්ථොති හෙතුඵලං, වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘හෙතුඵලෙ ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා’’ති (විභ. 720). දෙසනාති පඤ්ඤත්ති, යථා ධම්මං ධම්මාභිලාපොති අධිප්පායො. අනුලොමපටිලොමසඞ්ඛෙපවිත්ථාරාදිවසෙන වා කථනං. පටිවෙධොති අභිසමයො, සො ච ලොකියලොකුත්තරො විසයතො අසම්මොහතො ච, අත්ථානුරූපං ධම්මෙසු, ධම්මානුරූපං අත්ථෙසු, පඤ්ඤත්තිපථානුරූපං පඤ්ඤත්තීසු අවබොධො. තෙසං තෙසං වා තත්ථ තත්ථ වුත්තධම්මානං පටිවිජ්ඣිතබ්බො සලක්ඛණසඞ්ඛාතො අවිපරීතසභාවො.

एक अन्य विधि के अनुसार, 'धम्म' का अर्थ 'हेतु' (कारण) है। जैसा कि कहा गया है— "हेतु में जो ज्ञान है, वह धम्म-प्रतिसम्भिदा है।" 'अत्थ' का अर्थ हेतु का फल (कार्य) है, जैसा कि कहा गया है— "हेतु के फल में जो ज्ञान है, वह अत्थ-प्रतिसम्भिदा है।" 'देसना' का अर्थ प्रज्ञप्ति (नाम-प्रज्ञप्ति) है, जिसका अभिप्राय धर्म के अनुसार धर्म का कथन (धम्माभिलाप) है। अथवा अनुलोम-प्रतिलोम, संक्षेप-विस्तार आदि के वश से कथन करना 'देसना' है। 'प्रतिवेध' का अर्थ अभिसमय (साक्षात्कार) है, और वह लौकिक एवं लोकोत्तर दोनों है; जो विषय की दृष्टि से और असम्मोह (मोह-रहितता) की दृष्टि से, अर्थ के अनुरूप धर्मों में, धर्म के अनुरूप अर्थों में, और प्रज्ञप्ति-पथ के अनुरूप प्रज्ञप्तियों में बोध (ज्ञान) है। अथवा उन-उन पिटकों में कहे गए उन-उन धर्मों का भेदन करने योग्य, स्वलक्षण-संज्ञक, अविपरीत (यथार्थ) स्वभाव 'प्रतिवेध' है।

ඉදානි යස්මා එතෙසු පිටකෙසු යං යං ධම්මජාතං වා අත්ථජාතං වා, යා චායං යථා යථා ඤාපෙතබ්බො අත්ථො සොතූනං ඤාණස්ස අභිමුඛො හොති, තථා තථා තදත්ථජොතිකා දෙසනා, යො චෙත්ථ අවිපරීතාවබොධසඞ්ඛාතො පටිවෙධො, තෙසං තෙසං වා ධම්මානං පටිවිජ්ඣිතබ්බො සලක්ඛණසඞ්ඛාතො අවිපරීතසභාවො. සබ්බම්පෙතං අනුපචිතකුසලසම්භාරෙහි දුප්පඤ්ඤෙහි සසාදීහි විය මහාසමුද්දො දුක්ඛොගාළ්හං අලබ්භනෙය්‍යපතිට්ඨඤ්ච, තස්මා ගම්භීරං. එවම්පි එකමෙකස්මිං එත්ථ චතුබ්බිධොපි ගම්භීරභාවො වෙදිතබ්බො.

अब चूँकि इन पिटकों में जो-जो धर्म-समूह या अर्थ-समूह है, और जिस-जिस प्रकार से श्रोताओं के ज्ञान के सम्मुख होने योग्य अर्थ होता है, उसी-उसी प्रकार उस अर्थ को प्रकाशित करने वाली जो देशना है, और यहाँ जो अविपरीत-बोध संज्ञक प्रतिवेध है, अथवा उन-उन धर्मों का भेदन करने योग्य स्वलक्षण-संज्ञक जो अविपरीत स्वभाव है— यह सब कुछ संचित पुण्य-संभार से रहित मन्दबुद्धि वाले व्यक्तियों के लिए महासमुद्र के समान कठिनता से अवगाहन करने योग्य और आधार (प्रतिष्ठा) न पाने योग्य है, इसलिए यह गम्भीर है। इस प्रकार यहाँ प्रत्येक पिटक में चार प्रकार की गम्भीरता जाननी चाहिए।

එත්තාවතා ච –

और इतने से—

‘‘දෙසනාසාසනකථා, භෙදං තෙසු යථාරහං;

සික්ඛාප්පහානගම්භීර, භාවඤ්ච පරිදීපයෙ’’ති –

"देशना, शासन, कथा और उनमें यथायोग्य भेद; शिक्षा, प्रहाण और गम्भीरता के भाव को प्रकाशित करना चाहिए"—

අයං ගාථා වුත්තත්ථාව හොති.

यह गाथा उक्त अर्थ वाली ही है।

‘‘පරියත්තිභෙදං සම්පත්තිං, විපත්තිඤ්චාපි යං යහිං;

පාපුණාති යථා භික්ඛු, තම්පි සබ්බං විභාවයෙ’’ති –

"परियत्ति का भेद, सम्पत्ति और विपत्ति भी, जिसे जहाँ भिक्षु प्राप्त करता है, उस सबको भी स्पष्ट करना चाहिए"—

එත්ථ පන තීසු පිටකෙසු තිවිධො පරියත්තිභෙදො දට්ඨබ්බො. තිස්සො හි පරියත්තියො – අලගද්දූපමා, නිස්සරණත්ථා, භණ්ඩාගාරිකපරියත්තීති.

यहाँ इन तीन पिटकों में तीन प्रकार का परियत्ति-भेद देखना चाहिए। परियत्तियाँ तीन हैं— अलगद्दूपमा (सर्प-उपमा), निस्सरणत्था (निःसरण-प्रयोजन) और भण्डागारिक-परियत्ति (कोषाध्यक्ष-परियत्ति)।

තත්ථ යා දුග්ගහිතා, උපාරම්භාදිහෙතු පරියාපුටා, අයං අලගද්දූපමා. යං සන්ධාය වුත්තං ‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, පුරිසො අලගද්දත්ථිකො අලගද්දගවෙසී [Pg.22] අලගද්දපරියෙසනං චරමානො, සො පස්සෙය්‍ය මහන්තං අලගද්දං, තමෙනං භොගෙ වා නඞ්ගුට්ඨෙ වා ගණ්හෙය්‍ය, තස්ස සො අලගද්දො පටිපරිවත්තිත්වා හත්ථෙ වා බාහායං වා අඤ්ඤතරස්මිං වා අඞ්ගපච්චඞ්ගෙ ඩංසෙය්‍ය, සො තතො නිදානං මරණං වා නිගච්ඡෙය්‍ය, මරණමත්තං වා දුක්ඛං. තං කිස්ස හෙතු? දුග්ගහිතත්තා, භික්ඛවෙ, අලගද්දස්ස. එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, ඉධෙකච්චෙ මොඝපුරිසා ධම්මං පරියාපුණන්ති, සුත්තං…පෙ… වෙදල්ලං, තෙ තං ධම්මං පරියාපුණිත්වා තෙසං ධම්මානං පඤ්ඤාය අත්ථං න උපපරික්ඛන්ති, තෙසං තෙ ධම්මා පඤ්ඤාය අත්ථං අනුපපරික්ඛතං න නිජ්ඣානං ඛමන්ති, තෙ උපාරම්භානිසංසා චෙව ධම්මං පරියාපුණන්ති, ඉතිවාදප්පමොක්ඛානිසංසා ච, යස්ස චත්ථාය ධම්මං පරියාපුණන්ති, තඤ්චස්ස අත්ථං නානුභොන්ති, තෙසං තෙ ධම්මා දුග්ගහිතා දීඝරත්තං අහිතාය දුක්ඛාය සංවත්තන්ති. තං කිස්ස හෙතු? දුග්ගහිතත්තා, භික්ඛවෙ, ධම්මාන’’න්ති (ම. නි. 1.238).

उनमें से जो गलत तरीके से सीखी गई है, दूसरों को नीचा दिखाने आदि के उद्देश्य से सीखी गई है, वह 'अलगद्दूपमा' (सर्प-उपमा) परियत्ति है। जिसके विषय में कहा गया है— "जैसे, भिक्षुओं! कोई पुरुष विषैले सर्प की इच्छा रखने वाला, सर्प खोजने वाला, सर्प की खोज में घूमता हुआ एक बड़े सर्प को देखे, और उसे शरीर से या पूँछ से पकड़ ले; वह सर्प पलटकर उसके हाथ, बाँह या किसी अन्य अंग में डँस ले, जिससे वह मृत्यु या मृत्यु-तुल्य कष्ट को प्राप्त हो। वह किस कारण से? भिक्षुओं! सर्प को गलत तरीके से पकड़ने के कारण। इसी प्रकार, भिक्षुओं! यहाँ कुछ मूर्ख व्यक्ति धर्म (पालि) को सीखते हैं— सुत्त... वेदल्ल तक; वे उस धर्म को सीखकर उन धर्मों के अर्थ की प्रज्ञा से परीक्षा नहीं करते; प्रज्ञा से अर्थ की परीक्षा न करने के कारण वे धर्म उनके निध्यान (गहन विचार) के अनुकूल नहीं होते; वे केवल दूसरों को नीचा दिखाने और वाद-विवाद से मुक्ति के लाभ के लिए धर्म सीखते हैं, और जिस उद्देश्य के लिए धर्म सीखा जाता है, उस अर्थ (लाभ) को वे प्राप्त नहीं करते; उनके द्वारा गलत तरीके से ग्रहण किए गए वे धर्म दीर्घकाल तक उनके अहित और दुःख के लिए होते हैं। वह किस कारण से? भिक्षुओं! धर्मों को गलत तरीके से ग्रहण करने के कारण।"

යා පන සුග්ගහිතා සීලක්ඛන්ධාදිපාරිපූරිංයෙව ආකඞ්ඛමානෙන පරියාපුටා, න උපාරම්භාදිහෙතු, අයං නිස්සරණත්ථා. යං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘තෙසං තෙ ධම්මා සුග්ගහිතා දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය සංවත්තන්ති. තං කිස්ස හෙතු? සුග්ගහිතත්තා, භික්ඛවෙ, ධම්මාන’’න්ති (ම. නි. 1.239).

किन्तु जो अच्छी तरह से सीखी गई है, केवल शील-स्कन्ध आदि की परिपूर्णता की इच्छा रखने वाले के द्वारा सीखी गई है, दूसरों को नीचा दिखाने आदि के उद्देश्य से नहीं, वह 'निस्सरणत्था' (निःसरण-प्रयोजन) परियत्ति है। जिसके विषय में कहा गया है— "उनके द्वारा अच्छी तरह से ग्रहण किए गए वे धर्म दीर्घकाल तक उनके हित और सुख के लिए होते हैं। वह किस कारण से? भिक्षुओं! धर्मों को अच्छी तरह से ग्रहण करने के कारण।"

යං පන පරිඤ්ඤාතක්ඛන්ධො පහීනකිලෙසො භාවිතමග්ගො පටිවිද්ධාකුප්පො සච්ඡිකතනිරොධො ඛීණාසවො කෙවලං පවෙණීපාලනත්ථාය වංසානුරක්ඛණත්ථාය පරියාපුණාති, අයං භණ්ඩාගාරිකපරියත්තීති.

और जिसे वह क्षीणास्त्रव (अर्हत्) सीखता है, जिसने स्कन्धों को जान लिया है, क्लेशों को त्याग दिया है, मार्ग की भावना कर ली है, अचल (अर्हत्-फल) का भेदन कर लिया है और निरोध का साक्षात्कार कर लिया है, जो केवल शासन की परम्परा की रक्षा के लिए और वंश के संरक्षण के लिए सीखता है, वह 'भण्डागारिक-परियत्ति' (कोषाध्यक्ष-परियत्ति) है।

විනයෙ පන සුප්පටිපන්නො භික්ඛු සීලසම්පදං නිස්සාය තිස්සො විජ්ජා පාපුණාති, තාසංයෙව ච තත්ථ පභෙදවචනතො. සුත්තෙ සුප්පටිපන්නො සමාධිසම්පදං නිස්සාය ඡ අභිඤ්ඤා පාපුණාති, තාසංයෙව ච තත්ථ පභෙදවචනතො. අභිධම්මෙ සුප්පටිපන්නො පඤ්ඤාසම්පදං නිස්සාය චතස්සො පටිසම්භිදා පාපුණාති, තාසඤ්ච තත්ථෙව පභෙදවචනතො, එවමෙතෙසු සුප්පටිපන්නො යථාක්කමෙන ඉමං විජ්ජාත්තයඡළභිඤ්ඤාචතුප්පටිසම්භිදාභෙදං සම්පත්තිං පාපුණාති.

विनय में भली-भाँति प्रतिपन्न (स्थित) भिक्षु शील-सम्पदा के आश्रय से तीन विद्याओं को प्राप्त करता है, क्योंकि वहाँ (विनय में) उन्हीं का विस्तार से वर्णन है। सुत्त में भली-भाँति प्रतिपन्न भिक्षु समाधि-सम्पदा के आश्रय से छह अभिज्ञाओं को प्राप्त करता है, क्योंकि वहाँ उन्हीं का विस्तार से वर्णन है। अभिधम्म में भली-भाँति प्रतिपन्न भिक्षु प्रज्ञा-सम्पदा के आश्रय से चार प्रतिसम्भिदाओं को प्राप्त करता है, क्योंकि वहीं उनका विस्तार से वर्णन है। इस प्रकार, इन (पिटकों) में भली-भाँति प्रतिपन्न भिक्षु क्रम के अनुसार इस त्रिविद्या, षडभिज्ञा और चतुर्प्रतिसम्भिदा रूपी सम्पत्ति को प्राप्त करता है।

විනයෙ පන දුප්පටිපන්නො අනුඤ්ඤාතසුඛසම්ඵස්සඅත්ථරණපාවුරණාදිඵස්සසාමඤ්ඤතො පටික්ඛිත්තෙසු උපාදින්නකඵස්සාදීසු අනවජ්ජසඤ්ඤී හොති. වුත්තම්පි [Pg.23] හෙතං – ‘‘තථාහං භගවතා ධම්මං දෙසිතං ආජානාමි, යථා යෙ මෙ අන්තරායිකා ධම්මා අන්තරායිකා වුත්තා භගවතා, තෙ පටිසෙවතො නාලං අන්තරායායා’’ති (ම. නි. 1.234). තතො දුස්සීලභාවං පාපුණාති. සුත්තෙ දුප්පටිපන්නො – ‘‘චත්තාරො මෙ, භික්ඛවෙ, පුග්ගලා සන්තො සංවිජ්ජමානා’’තිආදීසු (අ. නි. 4.5) අධිප්පායං අජානන්තො දුග්ගහිතං ගණ්හාති, යං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘අත්තනා දුග්ගහිතෙන අම්හෙ චෙව අබ්භාචික්ඛති, අත්තානඤ්ච ඛණති, බහුඤ්ච අපුඤ්ඤං පසවතී’’ති (ම. නි. 1.236). තතො මිච්ඡාදිට්ඨිතං පාපුණාති. අභිධම්මෙ දුප්පටිපන්නො ධම්මචින්තං අතිධාවන්තො අචින්තෙය්‍යානිපි චින්තෙති. තතො චිත්තක්ඛෙපං පාපුණාති, වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘චත්තාරිමානි, භික්ඛවෙ, අචින්තෙය්‍යානි, න චින්තෙතබ්බානි, යානි චින්තෙන්තො උම්මාදස්ස විඝාතස්ස භාගී අස්සා’’ති (අ. නි. 4.77). එවමෙතෙසු දුප්පටිපන්නො යථාක්කමෙන ඉමං දුස්සීලභාව මිච්ඡාදිට්ඨිතා චිත්තක්ඛෙපභෙදං විපත්තිං පාපුණාතී’’ති.

विनय में गलत तरीके से प्रतिपन्न (दुष्प्रतिपन्न) भिक्षु, बुद्ध द्वारा अनुमत सुखद स्पर्श वाले बिछौने और वस्त्र आदि के स्पर्श की समानता के कारण, निषिद्ध उपादिन्नक (सजीव) स्पर्श आदि में 'दोषरहित' होने की धारणा रखने वाला होता है। जैसा कि कहा गया है - 'मैं भगवान द्वारा उपदिष्ट धर्म को इस प्रकार जानता हूँ कि जो ये अंतरायिक धर्म भगवान द्वारा कहे गए हैं, उनका सेवन करने वाले के लिए वे अंतराय (बाधा) उत्पन्न करने में समर्थ नहीं हैं।' इससे वह दुःशील भाव को प्राप्त होता है। सुत्त में दुष्प्रतिपन्न भिक्षु - 'भिक्षुओं, ये चार पुद्गल विद्यमान हैं' आदि में बुद्ध के अभिप्राय को न जानते हुए गलत धारणा ग्रहण करता है, जिसके संदर्भ में कहा गया है - 'अपने गलत ग्रहण (दुग्गृहीत) से वह हमें भी अभ्याख्यान (झूठा आरोप) लगाता है, स्वयं को भी नष्ट करता है और बहुत अपुण्य (पाप) अर्जित करता है।' इससे वह मिथ्यादृष्टि को प्राप्त होता है। अभिधम्म में दुष्प्रतिपन्न भिक्षु धर्म-चिन्तन में अति-धावन (अतिरेक) करते हुए अचिन्त्य विषयों का भी चिन्तन करता है। इससे वह चित्त-विक्षेप (उन्माद) को प्राप्त होता है, जैसा कि कहा गया है - 'भिक्षुओं, ये चार अचिन्त्य हैं, जिनका चिन्तन नहीं करना चाहिए, जिनका चिन्तन करने वाला उन्माद और व्याघात (पीड़ा) का भागी होता है।' इस प्रकार, इन तीनों पिटकों में दुष्प्रतिपन्न होने पर वह क्रमशः दुःशील भाव, मिथ्यादृष्टि और चित्त-विक्षेप रूपी इस विपत्ति को प्राप्त होता है।

එත්තාවතා ච –

और इतने से -

‘‘පරියත්තිභෙදං සම්පත්තිං, විපත්තිඤ්චාපි යං යහිං;

පාපුණාති යථා භික්ඛු, තම්පි සබ්බං විභාවයෙ’’ති –

'जिस (पिटक) में जिस प्रकार भिक्षु जिस पर्यत्ति-भेद, सम्पत्ति और विपत्ति को प्राप्त होता है, उस सबको स्पष्ट करना चाहिए।'

අයම්පි ගාථා වුත්තත්ථාව හොති. එවං නානප්පකාරතො පිටකානි ඤත්වා තෙසං වසෙනෙතං බුද්ධවචනං තිවිධන්ති ඤාතබ්බං.

यह गाथा भी पूर्वोक्त अर्थ वाली ही है। इस प्रकार अनेक प्रकार से पिटकों को जानकर उनके आधार पर इस बुद्ध-वचन को 'त्रिविध' (तीन प्रकार का) समझना चाहिए।

කථං නිකායවසෙන පඤ්චවිධං? සබ්බමෙව චෙතං දීඝනිකායො, මජ්ඣිමනිකායො, සංයුත්තනිකායො, අඞ්ගුත්තරනිකායො, ඛුද්දකනිකායොති පඤ්චප්පභෙදං හොති. තත්ථ කතමො දීඝනිකායො? තිවග්ගසඞ්ගහානි බ්‍රහ්මජාලාදීනි චතුත්තිංස සුත්තානි.

निकाय के अनुसार पाँच प्रकार का कैसे है? यह सारा बुद्ध-वचन ही दीघ निकाय, मज्झिम निकाय, संयुत्त निकाय, अंगुत्तर निकाय और खुद्दक निकाय के रूप में पाँच प्रकार का है। उनमें दीघ निकाय कौन सा है? तीन वर्गों में संगृहीत ब्रह्मजाल सुत्त आदि चौंतीस सुत्त।

‘‘චතුත්තිංසෙව සුත්තන්තා, තිවග්ගො යස්ස සඞ්ගහො;

එස දීඝනිකායොති, පඨමො අනුලොමිකො’’ති.

'जिसमें चौंतीस ही सुत्त हैं और जिसका संग्रह तीन वर्गों में है; वह पहला दीघ निकाय है, जो अपने अर्थ के अनुरूप नाम वाला है।'

කස්මා පනෙස දීඝනිකායොති වුච්චති? දීඝප්පමාණානං සුත්තානං සමූහතො නිවාසතො ච. සමූහනිවාසා හි නිකායොති වුච්චන්ති. ‘‘නාහං, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤං එකනිකායම්පි සමනුපස්සාමි එවං චිත්තං, යථයිදං, භික්ඛවෙ[Pg.24], තිරච්ඡානගතා පාණා’’ (සං. නි. 2.100). පොණිකනිකායො චික්ඛල්ලිකනිකායොති එවමාදීනි චෙත්ථ සාධකානි සාසනතො ලොකතො ච. එවං සෙසානම්පි නිකායභාවෙ වචනත්ථො වෙදිතබ්බො.

इसे 'दीघ निकाय' क्यों कहा जाता है? दीर्घ परिमाण वाले सुत्तों के समूह और निवास (स्थान) होने के कारण। क्योंकि समूह और निवास को 'निकाय' कहा जाता है। 'भिक्षुओं, मैं किसी अन्य एक निकाय (समूह) को भी ऐसा विचित्र नहीं देखता, जैसे कि ये तिर्यक-योनि (पशु-पक्षी) के प्राणी हैं।' यहाँ 'पोणिक-निकाय' और 'चिक्खल्लिक-निकाय' आदि शासन (धर्म) और लोक से इसके प्रमाण हैं। इसी प्रकार शेष निकायों के 'निकाय' होने के संबंध में शब्दार्थ समझना चाहिए।

කතමො මජ්ඣිමනිකායො? මජ්ඣිමප්පමාණානි පඤ්චදසවග්ගසඞ්ගහානි මූලපරියායසුත්තාදීනි දියඩ්ඪසතං ද්වෙ ච සුත්තානි.

मज्झिम निकाय कौन सा है? मध्यम परिमाण वाले, पन्द्रह वर्गों में संगृहीत, मूलपरियाय सुत्त आदि एक सौ बावन (152) सुत्त।

‘‘දියඩ්ඪසතසුත්තන්තා, ද්වෙ ච සුත්තානි යත්ථ සො;

නිකායො මජ්ඣිමො පඤ්ච, දසවග්ගපරිග්ගහො’’ති.

'जिसमें एक सौ बावन (152) सुत्त हैं, वह पन्द्रह वर्गों वाला मज्झिम निकाय है।'

කතමො සංයුත්තනිකායො? දෙවතාසංයුත්තාදිවසෙන කථිතානි ඔඝතරණාදීනි සත්ත සුත්තසහස්සානි සත්ත ච සුත්තසතානි ද්වාසට්ඨි ච සුත්තානි.

संयुत्त निकाय कौन सा है? देवता संयुत्त आदि के वश से कहे गए ओघतरण सुत्त आदि सात हजार सात सौ बासठ (7762) सुत्त।

‘‘සත්තසුත්තසහස්සානි, සත්තසුත්තසතානි ච;

ද්වාසට්ඨි චෙව සුත්තන්තා, එසො සංයුත්තසඞ්ගහො’’ති.

'सात हजार सुत्त, सात सौ सुत्त और बासठ सुत्त; यह संयुत्त संग्रह (संयुत्त निकाय) है।'

කතමො අඞ්ගුත්තරනිකායො? එකෙකඅඞ්ගාතිරෙකවසෙන කථිතානි චිත්තපරියාදානාදීනි නව සුත්තසහස්සානි පඤ්ච සුත්තසතානි සත්තපඤ්ඤාසඤ්ච සුත්තානි.

अंगुत्तर निकाय कौन सा है? एक-एक अंग की अधिकता के क्रम से कहे गए चित्तपरियादान सुत्त आदि नौ हजार पाँच सौ सत्तावन (9557) सुत्त।

‘‘නව සුත්තසහස්සානි, පඤ්ච සුත්තසතානි ච;

සත්තපඤ්ඤාස සුත්තානි, සඞ්ඛ්‍යා අඞ්ගුත්තරෙ අය’’න්ති.

'नौ हजार सुत्त, पाँच सौ सुत्त और सत्तावन सुत्त; यह अंगुत्तर निकाय की संख्या है।'

කතමො ඛුද්දකනිකායො? සකලං විනයපිටකං, අභිධම්මපිටකං, ඛුද්දකපාඨාදයො ච පුබ්බෙ දස්සිතා පඤ්චදසප්පභෙදා, ඨපෙත්වා චත්තාරො නිකායෙ අවසෙසං බුද්ධවචනං.

खुद्दक निकाय कौन सा है? सम्पूर्ण विनय पिटक, अभिधम्म पिटक, और पहले दिखाए गए खुद्दकपाठ आदि पन्द्रह प्रकार के ग्रंथ, तथा चार निकायों को छोड़कर शेष बचा हुआ बुद्ध-वचन।

‘‘ඨපෙත්වා චතුරොපෙතෙ, නිකායෙ දීඝආදිකෙ;

තදඤ්ඤං බුද්ධවචනං, නිකායො ඛුද්දකො මතො’’ති.

'दीघ आदि इन चार निकायों को छोड़कर, उनके अतिरिक्त जो बुद्ध-वचन है, उसे खुद्दक निकाय माना गया है।'

එවං නිකායවසෙන පඤ්චවිධං.

इस प्रकार निकाय के वश से बुद्ध-वचन पाँच प्रकार का है।

කථං අඞ්ගවසෙන නවවිධං? සබ්බමෙව හිදං සුත්තං, ගෙය්‍යං, වෙය්‍යාකරණං, ගාථා, උදානං, ඉතිවුත්තකං, ජාතකං, අබ්භුතධම්මං, වෙදල්ලන්ති නවප්පභෙදං හොති. තත්ථ උභතොවිභඞ්ගනිද්දෙසඛන්ධකපරිවාරා, සුත්තනිපාතෙ මඞ්ගලසුත්තරතනසුත්තනාලකසුත්තතුවට්ටකසුත්තානි ච අඤ්ඤම්පි ච සුත්තනාමකං තථාගතවචනං [Pg.25] සුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. සබ්බම්පි සගාථකං සුත්තං ගෙය්‍යන්ති වෙදිතබ්බං. විසෙසෙන සංයුත්තකෙ සකලොපි සගාථවග්ගො, සකලම්පි අභිධම්මපිටකං, නිග්ගාථකං සුත්තං, යඤ්ච අඤ්ඤම්පි අට්ඨහි අඞ්ගෙහි අසඞ්ගහිතං බුද්ධවචනං, තං වෙය්‍යාකරණන්ති වෙදිතබ්බං. ධම්මපදං, ථෙරගාථා, ථෙරීගාථා, සුත්තනිපාතෙ නොසුත්තනාමිකා සුද්ධිකගාථා ච ගාථාති වෙදිතබ්බා. සොමනස්සඤ්ඤාණමයිකගාථා පටිසංයුත්තා ද්වෙඅසීති සුත්තන්තා උදානන්ති වෙදිතබ්බං. ‘‘වුත්තඤ්හෙතං භගවතා’’තිආදිනයප්පවත්තා දසුත්තරසතසුත්තන්තා ඉතිවුත්තකන්ති වෙදිතබ්බං. අපණ්ණකජාතකාදීනි පඤ්ඤාසාධිකානි පඤ්චජාතකසතානි ‘ජාතක’න්ති වෙදිතබ්බං. ‘‘චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, අච්ඡරියා අබ්භුතා ධම්මා ආනන්දෙ’’තිආදිනයප්පවත්තා (දී. නි. 2.209) සබ්බෙපි අච්ඡරියබ්භුතධම්මපටිසංයුත්තසුත්තන්තා අබ්භුතධම්මන්ති වෙදිතබ්බං. චූළවෙදල්ල-මහාවෙදල්ල-සම්මාදිට්ඨි-සක්කපඤ්හ-සඞ්ඛාරභාජනිය-මහාපුණ්ණමසුත්තාදයො සබ්බෙපි වෙදඤ්ච තුට්ඨිඤ්ච ලද්ධා ලද්ධා පුච්ඡිතසුත්තන්තා වෙදල්ලන්ති වෙදිතබ්බං. එවං අඞ්ගවසෙන නවවිධං.

अंगों के अनुसार नौ प्रकार का कैसे है? यह सारा बुद्ध वचन सुत्त, गेय्य, वेय्याकरण, गाथा, उदान, इतिवृत्तक, जातक, अब्भुतधम्म और वेदल्ल - इस प्रकार नौ भेदों वाला है। उनमें उभतोविभंग, निद्देस, खन्धक, परिवार, सुत्तनिपात के मंगलसुत्त, रतनसुत्त, नालकसुत्त, तुवट्टकसुत्त और अन्य भी सुत्त नाम वाले तथागत के वचनों को 'सुत्त' समझना चाहिए। गाथाओं वाले सभी सुत्तों को 'गेय्य' समझना चाहिए। विशेष रूप से संयुत्त निकाय के संपूर्ण सगाथावग्ग को (गेय्य समझना चाहिए)। संपूर्ण अभिधम्मपिटक, गाथा रहित सुत्त और जो अन्य भी आठ अंगों में सम्मिलित नहीं हैं, उन बुद्ध वचनों को 'वेय्याकरण' समझना चाहिए। धम्मपद, थेरगाथा, थेरीगाथा और सुत्तनिपात की वे गाथाएँ जिनका नाम सुत्त नहीं है, उन्हें 'गाथा' समझना चाहिए। सौमनस्य और ज्ञान से युक्त गाथाओं से संबंधित बयासी (82) सुत्तों को 'उदान' समझना चाहिए। 'वुत्तं हेतं भगवता' (ऐसा भगवान ने कहा है) इस प्रकार की शैली में प्रवृत्त एक सौ दस (110) सुत्तों को 'इतिवृत्तक' समझना चाहिए। अपण्णक जातक आदि पाँच सौ पचास (550) जातकों को 'जातक' समझना चाहिए। 'हे भिक्षुओं, आनन्द में ये चार आश्चर्यजनक और अद्भुत धर्म हैं' इस प्रकार की शैली में प्रवृत्त आश्चर्यजनक और अद्भुत धर्मों से संबंधित सभी सुत्तों को 'अब्भुतधम्म' समझना चाहिए। चूलवेदल्ल, महावेदल्ल, सम्मादिट्ठि, सक्कपञ्ह, संखार्भाजनिय, महापुण्णम सुत्त आदि सभी सुत्त, जिनमें ज्ञान और संतोष प्राप्त कर-करके प्रश्न पूछे गए हैं, उन्हें 'वेदल्ल' समझना चाहिए। इस प्रकार अंगों के अनुसार नौ प्रकार का है।

කථං ධම්මක්ඛන්ධවසෙන චතුරාසීතිසහස්සවිධං? සබ්බමෙව චෙතං බුද්ධවචනං –

धर्मस्कन्धों के अनुसार चौरासी हजार प्रकार का कैसे है? यह सारा बुद्ध वचन -

‘‘ද්වාසීති බුද්ධතො ගණ්හිං, ද්වෙ සහස්සානි භික්ඛුතො;

චතුරාසීති සහස්සානි, යෙ මෙ ධම්මා පවත්තිනො’’ති.

मैंने बयासी हजार (82,000) बुद्ध से ग्रहण किए और दो हजार (2,000) भिक्षुओं से; इस प्रकार चौरासी हजार (84,000) धर्म (स्कन्ध) मेरी स्मृति में प्रवृत्त हैं।

එවං පරිදීපිතධම්මක්ඛන්ධවසෙන චතුරාසීතිසහස්සප්පභෙදං හොති. තත්ථ එකානුසන්ධිකං සුත්තං එකො ධම්මක්ඛන්ධො. යං අනෙකානුසන්ධිකං, තත්ථ අනුසන්ධිවසෙන ධම්මක්ඛන්ධගණනා. ගාථාබන්ධෙසු පඤ්හාපුච්ඡනං එකො ධම්මක්ඛන්ධො, විස්සජ්ජනං එකො. අභිධම්මෙ එකමෙකං තිකදුකභාජනං, එකමෙකඤ්ච චිත්තවාරභාජනං, එකමෙකො ධම්මක්ඛන්ධො. විනයෙ අත්ථි වත්ථු, අත්ථි මාතිකා, අත්ථි පදභාජනීයං, අත්ථි අන්තරාපත්ති, අත්ථි ආපත්ති, අත්ථි අනාපත්ති, අත්ථි තිකච්ඡෙදො. තත්ථ එකමෙකො කොට්ඨාසො එකමෙකො ධම්මක්ඛන්ධොති වෙදිතබ්බො. එවං ධම්මක්ඛන්ධවසෙන චතුරාසීතිසහස්සවිධං.

इस प्रकार प्रकाशित धर्मस्कन्धों के अनुसार चौरासी हजार भेदों वाला है। उनमें एक अनुसन्धि वाला सुत्त एक धर्मस्कन्ध है। जो अनेक अनुसन्धि वाला है, उसमें अनुसन्धि के अनुसार धर्मस्कन्धों की गणना होती है। गाथा-रचनाओं में प्रश्न पूछना एक धर्मस्कन्ध है और उत्तर देना एक। अभिधम्म में प्रत्येक तिक और दुक का विभाजन, और प्रत्येक चित्तवार का विभाजन एक-एक धर्मस्कन्ध है। विनय में वस्तु (निदान) है, मातृका है, पदभाजनिय है, अन्तरापत्ति है, आपत्ति है, अनापत्ति है और तिकच्छेद है। उनमें प्रत्येक भाग को एक-एक धर्मस्कन्ध समझना चाहिए। इस प्रकार धर्मस्कन्धों के अनुसार चौरासी हजार प्रकार का है।

එවමෙතං අභෙදතො රසවසෙන එකවිධං, භෙදතො ධම්මවිනයාදිවසෙන දුවිධාදිභෙදං බුද්ධවචනං සඞ්ගායන්තෙන මහාකස්සපප්පමුඛෙන වසීගණෙන ‘‘අයං [Pg.26] ධම්මො, අයං විනයො, ඉදං පඨමබුද්ධවචනං, ඉදං මජ්ඣිමබුද්ධවචනං, ඉදං පච්ඡිමබුද්ධවචනං, ඉදං විනයපිටකං, ඉදං සුත්තන්තපිටකං, ඉදං අභිධම්මපිටකං, අයං දීඝනිකායො…පෙ… අයං ඛුද්දකනිකායො, ඉමානි සුත්තාදීනි නවඞ්ගානි, ඉමානි චතුරාසීති ධම්මක්ඛන්ධසහස්සානී’’ති, ඉමං පභෙදං වවත්ථපෙත්වාව සඞ්ගීතං. න කෙවලඤ්ච ඉමමෙව, අඤ්ඤම්පි උද්දානසඞ්ගහ-වග්ගසඞ්ගහ-පෙය්‍යාලසඞ්ගහ-එකකනිපාත-දුකනිපාතාදිනිපාතසඞ්ගහ-සංයුත්තසඞ්ගහ-පණ්ණාසසඞ්ගහාදි-අනෙකවිධං තීසු පිටකෙසු සන්දිස්සමානං සඞ්ගහප්පභෙදං වවත්ථපෙත්වා එව සත්තහි මාසෙහි සඞ්ගීතං.

इस प्रकार यह बुद्ध वचन अभेद रूप से रस के अनुसार एक प्रकार का है, और भेद रूप से धम्म-विनय आदि के अनुसार दो प्रकार आदि भेदों वाला है। संगायन (संगीत) करने वाले महाकस्सप प्रमुख क्षीणास्त्रव भिक्षुओं के समूह ने 'यह धम्म है, यह विनय है, यह प्रथम बुद्ध वचन है, यह मध्यम बुद्ध वचन है, यह पश्चिम बुद्ध वचन है, यह विनयपिटक है, यह सुत्तन्तपिटक है, यह अभिधम्मपिटक है, यह दीघनिकाय है... पे... यह खुद्दकनिकाय है, ये सुत्त आदि नौ अंग हैं, ये चौरासी हजार धर्मस्कन्ध हैं' - इस प्रकार इस विभाजन को व्यवस्थित करके ही संगायन किया। न केवल इसी (विभाजन) को, बल्कि अन्य भी उद्दान-संग्रह, वग्ग-संग्रह, पेय्याल-संग्रह, एककनिपात-दुकनिपात आदि निपात-संग्रह, संयुत्त-संग्रह, पण्णास-संग्रह आदि अनेक प्रकार के तीनों पिटकों में दिखाई देने वाले संग्रह-भेदों को भी व्यवस्थित करके सात महीनों में संगायन किया।

සඞ්ගීතිපරියොසානෙ චස්ස – ‘‘ඉදං මහාකස්සපත්ථෙරෙන දසබලස්ස සාසනං පඤ්චවස්සසහස්සපරිමාණකාලං පවත්තනසමත්ථං කත’’න්ති සඤ්ජාතප්පමොදා සාධුකාරං විය දදමානා අයං මහාපථවී උදකපරියන්තං කත්වා අනෙකප්පකාරං කම්පි සඞ්කම්පි සම්පකම්පි සම්පවෙධි, අනෙකානි ච අච්ඡරියානි පාතුරහෙසුන්ති, අයං පඨමමහාසඞ්ගීති නාම. යා ලොකෙ –

और उस संगीति की समाप्ति पर - 'महाकस्सप स्थविर ने दशबल (बुद्ध) के इस शासन को पाँच हजार वर्षों की अवधि तक प्रवर्तित रहने में समर्थ बना दिया है' - इस प्रकार उत्पन्न हुए प्रमोद से मानो साधुवाद देती हुई यह महापृथ्वी जल की सीमा तक अनेक प्रकार से काँपी, अत्यधिक काँपी, ऊपर-नीचे काँपी और चारों दिशाओं में काँपी, और अनेक आश्चर्यजनक घटनाएँ प्रकट हुईं। इसे 'प्रथम महासंगीति' कहा जाता है। जो लोक में -

‘‘සතෙහි පඤ්චහි කතා, තෙන පඤ්චසතාති ච;

ථෙරෙහෙව කතත්තා ච, ථෙරිකාති පවුච්චතී’’ති.

पाँच सौ (भिक्षुओं) द्वारा की जाने के कारण इसे 'पञ्चशता' और केवल स्थविरों (अर्हतों) द्वारा की जाने के कारण इसे 'थेरिका' कहा जाता है।

1. බ්‍රහ්මජාලසුත්තවණ්ණනා

१. ब्रह्मजाल सुत्त की व्याख्या

පරිබ්බාජකකථාවණ්ණනා

परिव्राजक कथा की व्याख्या

ඉමිස්සා [Pg.27] පඨමමහාසඞ්ගීතියා වත්තමානාය විනයසඞ්ගහාවසානෙ සුත්තන්තපිටකෙ ආදිනිකායස්ස ආදිසුත්තං බ්‍රහ්මජාලං පුච්ඡන්තෙන ආයස්මතා මහාකස්සපෙන – ‘‘බ්‍රහ්මජාලං, ආවුසො ආනන්ද, කත්ථ භාසිත’’න්ති, එවමාදිවුත්තවචනපරියොසානෙ යත්ථ ච භාසිතං, යඤ්චාරබ්භ භාසිතං, තං සබ්බං පකාසෙන්තො ආයස්මා ආනන්දො එවං මෙ සුතන්තිආදිමාහ. තෙන වුත්තං ‘‘බ්‍රහ්මජාලස්සාපි එවං මෙ සුතන්තිආදිකං ආයස්මතා ආනන්දෙන පඨමමහාසඞ්ගීතිකාලෙ වුත්තං නිදානමාදී’’ති.

इस प्रथम महासंगीति के होते समय, विनय-संग्रह की समाप्ति पर, सुत्तन्तपिटक के प्रथम निकाय (दीघनिकाय) के प्रथम सुत्त 'ब्रह्मजाल' के विषय में पूछते हुए आयुष्मान महाकस्सप द्वारा - 'आयुष्मान आनन्द, ब्रह्मजाल सुत्त कहाँ कहा गया?' - इस प्रकार आदि कहे गए वचनों की समाप्ति पर, जहाँ वह कहा गया और जिसके संदर्भ में कहा गया, वह सब प्रकाशित करते हुए आयुष्मान आनन्द ने 'एवं मे सुतं' (ऐसा मैंने सुना है) आदि कहा। इसीलिए कहा गया है - 'ब्रह्मजाल सुत्त का भी एवं मे सुतं आदि, आयुष्मान आनन्द द्वारा प्रथम महासंगीति के समय कहा गया निदान (प्रस्तावना) आदि है।'

1. තත්ථ එවන්ති නිපාතපදං. මෙතිආදීනි නාමපදානි. පටිපන්නො හොතීති එත්ථ පටීති උපසග්ගපදං, හොතීති ආඛ්‍යාතපදන්ති. ඉමිනා තාව නයෙන පදවිභාගො වෙදිතබ්බො.

१. वहाँ 'एवं' निपात पद है। 'मे' आदि नाम पद (संज्ञा/सर्वनाम) हैं। 'पटिपन्नो होति' यहाँ 'पटि' उपसर्ग पद है और 'होति' आख्यात (क्रिया) पद है। इस प्रकार इस पद्धति से पहले पद-विभाजन समझना चाहिए।

අත්ථතො පන එවං-සද්දො තාව උපමූපදෙසසම්පහංසනගරහණවචනසම්පටිග්ගහාකාරනිදස්සනාවධාරණාදිඅනෙකත්ථප්පභෙදො. තථාහෙස – ‘‘එවං ජාතෙන මච්චෙන, කත්තබ්බං කුසලං බහු’’න්ති (ධ. ප. 53) එවමාදීසු උපමායං ආගතො. ‘‘එවං තෙ අභික්කමිතබ්බං, එවං තෙ පටික්කමිතබ්බ’’න්තිආදීසු (අ. නි. 4.122) උපදෙසෙ. ‘‘එවමෙතං භගවා, එවමෙතං සුගතා’’තිආදීසු (අ. නි. 3.66) සම්පහංසනෙ. ‘‘එවමෙවං පනායං වසලී යස්මිං වා තස්මිං වා තස්ස මුණ්ඩකස්ස සමණකස්ස වණ්ණං භාසතී’’තිආදීසු (සං. නි. 1.187) ගරහණෙ. ‘‘එවං, භන්තෙති ඛො තෙ භික්ඛූ භගවතො පච්චස්සොසු’’න්තිආදීසු (ම. නි. 1.1) වචනසම්පටිග්ගහෙ. ‘‘එවං බ්‍යා ඛො අහං, භන්තෙ, භගවතා ධම්මං දෙසිතං ආජානාමී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.398) ආකාරෙ. ‘‘එහි ත්වං, මාණවක, යෙන සමණො ආනන්දො තෙනුපසඞ්කම, උපසඞ්කමිත්වා මම වචනෙන සමණං ආනන්දං අප්පාබාධං අප්පාතඞ්කං ලහුට්ඨානං බලං ඵාසුවිහාරං පුච්ඡ. ‘‘සුභො මාණවො තොදෙය්‍යපුත්තො භවන්තං ආනන්දං අප්පාබාධං අප්පාතඞ්කං ලහුට්ඨානං බලං ඵාසුවිහාරං පුච්ඡතී’’ති. ‘‘එවඤ්ච වදෙහි, සාධු කිර භවං ආනන්දො යෙන සුභස්ස [Pg.28] මාණවස්ස තොදෙය්‍යපුත්තස්ස නිවෙසනං, තෙනුපසඞ්කමතු අනුකම්පං උපාදායා’’තිආදීසු (දී. නි. 1.445) නිදස්සනෙ. ‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, කාලාමා, ඉමෙ ධම්මා කුසලා වා අකුසලා වාති? අකුසලා, භන්තෙ. සාවජ්ජා වා අනවජ්ජා වාති? සාවජ්ජා, භන්තෙ. විඤ්ඤුගරහිතා වා විඤ්ඤුප්පසත්ථා වාති? විඤ්ඤුගරහිතා, භන්තෙ. සමත්තා සමාදින්නා අහිතාය දුක්ඛාය සංවත්තන්ති නො වා, කථං වො එත්ථ හොතීති? සමත්තා, භන්තෙ, සමාදින්නා අහිතාය දුක්ඛාය සංවත්තන්ති, එවං නො එත්ථ හොතී’’තිආදීසු (අ. නි. 3.66) අවධාරණෙ. ස්වායමිධ ආකාරනිදස්සනාවධාරණෙසු දට්ඨබ්බො.

अर्थ की दृष्टि से 'एवं' शब्द उपमा, उपदेश, प्रशंसा, निंदा, वचन-स्वीकृति, आकार (प्रकार), निदर्शन (उदाहरण) और अवधारण (निश्चय) आदि अनेक अर्थों वाला है। जैसे—'एवं जातेन मच्चेन, कत्तब्बं कुसलं बहुं' (इस प्रकार उत्पन्न मरणधर्मा मनुष्य द्वारा बहुत कुशल कर्म किए जाने चाहिए) आदि में यह उपमा के अर्थ में आया है। 'एवं ते अभिक्कमितब्बं, एवं ते पटिक्कमितब्बं' (तुम्हें इस प्रकार आगे बढ़ना चाहिए, इस प्रकार पीछे हटना चाहिए) आदि में उपदेश के अर्थ में। 'एवमेतं भगवा, एवमेतं सुगता' (हे भगवन, यह ऐसा ही है; हे सुगत, यह ऐसा ही है) आदि में प्रशंसा के अर्थ में। 'एवमेवं पनायं वसली... तस्स मुण्डकस्स समणकस्स वण्णं भासति' (यह वृषली इसी तरह उस मुण्डक श्रमण का गुणगान करती है) आदि में निंदा के अर्थ में। 'एवं भन्तेति खो ते भिक्खू भगवतो पच्चस्सोसुं' (जी भन्ते, ऐसा कहकर उन भिक्षुओं ने भगवान को उत्तर दिया) आदि में वचन-स्वीकृति के अर्थ में। 'एवं ब्या खो अहं भन्ते भगवता धम्मं देसितं आजानामि' (हे भन्ते, भगवान द्वारा उपदिष्ट धर्म को मैं इस प्रकार समझता हूँ) आदि में आकार (प्रकार) के अर्थ में। 'एहि त्वं माणवक... एवं च वदेहि... साधु किर भवं आनन्दो... उपसङ्कमतु' (हे माणवक, आओ... और ऐसा कहो... आयुष्मान आनन्द अनुकम्पा करके पधारें) आदि में निदर्शन के अर्थ में। 'तं किं मञ्ञथ कालामा... एवं नो एत्थ होतीति' (हे कालामो, तुम क्या मानते हो... हमारे लिए यहाँ ऐसा है) आदि में अवधारण के अर्थ में। यहाँ (एवं मे सुतं में) इसे आकार, निदर्शन और अवधारण के अर्थ में समझना चाहिए।

තත්ථ ආකාරත්ථෙන එවං-සද්දෙන එතමත්ථං දීපෙති, නානානයනිපුණමනෙකජ්ඣාසයසමුට්ඨානං, අත්ථබ්‍යඤ්ජනසම්පන්නං, විවිධපාටිහාරියං, ධම්මත්ථදෙසනාපටිවෙධගම්භීරං, සබ්බසත්තානං සකසකභාසානුරූපතො සොතපථමාගච්ඡන්තං තස්ස භගවතො වචනං සබ්බප්පකාරෙන කො සමත්ථො විඤ්ඤාතුං, සබ්බථාමෙන පන සොතුකාමතං ජනෙත්වාපි ‘එවං මෙ සුතං’ මයාපි එකෙනාකාරෙන සුතන්ති.

वहाँ आकार (प्रकार) के अर्थ में 'एवं' शब्द से इस अर्थ को प्रकाशित करते हैं—अनेक विधियों में निपुण, अनेक आशयों से समुत्पन्न, अर्थ और व्यञ्जन से सम्पन्न, विविध चमत्कारों से युक्त, धर्म-अर्थ-देशना-प्रतिवेध की दृष्टि से गम्भीर, सभी प्राणियों को उनकी अपनी-अपनी भाषाओं के अनुरूप श्रोत्र-पथ में आने वाले उन भगवान के वचनों को सभी प्रकार से समझने में कौन समर्थ है? किन्तु अपनी पूरी शक्ति से सुनने की इच्छा जगाकर भी 'एवं मे सुतं' का अर्थ है—मेरे द्वारा भी एक प्रकार से सुना गया है।

නිදස්සනත්ථෙන – ‘‘නාහං සයම්භූ, න මයා ඉදං සච්ඡිකත’’න්ති අත්තානං පරිමොචෙන්තො – ‘එවං මෙ සුතං’, ‘මයාපි එවං සුත’න්ති ඉදානි වත්තබ්බං සකලං සුත්තං නිදස්සෙති.

निदर्शन के अर्थ में—'मैं स्वयं बुद्ध नहीं हूँ, न ही मैंने इसे स्वयं साक्षात्कृत किया है'—इस प्रकार स्वयं को (कर्तृत्व के दोष से) मुक्त करते हुए—'एवं मे सुतं', 'मेरे द्वारा भी ऐसा सुना गया है'—ऐसा कहकर अब कहे जाने वाले सम्पूर्ण सूत्र का निदर्शन (संकेत) करते हैं।

අවධාරණත්ථෙන – ‘‘එතදග්ගං, භික්ඛවෙ, මම සාවකානං භික්ඛූනං බහුස්සුතානං යදිදං ආනන්දො, ගතිමන්තානං, සතිමන්තානං, ධිතිමන්තානං, උපට්ඨාකානං යදිදං ආනන්දො’’ති (අ. නි. 1.223). එවං භගවතා – ‘‘ආයස්මා ආනන්දො අත්ථකුසලො, ධම්මකුසලො, බ්‍යඤ්ජනකුසලො, නිරුත්තිකුසලො, පුබ්බාපරකුසලො’’ති (අ. නි. 5.169). එවං ධම්මසෙනාපතිනා ච පසත්ථභාවානුරූපං අත්තනො ධාරණබලං දස්සෙන්තො සත්තානං සොතුකාමතං ජනෙති – ‘එවං මෙ සුතං’, තඤ්ච ඛො අත්ථතො වා බ්‍යඤ්ජනතො වා අනූනමනධිකං, එවමෙව න අඤ්ඤථා දට්ඨබ්බ’’න්ති.

अवधारण (निश्चय) के अर्थ में—'भिक्षुओं, मेरे बहुश्रुत श्रावक भिक्षुओं में यह आनन्द अग्र है... स्मृतिमानों में, गतिमानों में, धृतिमानों में और उपस्थापकों में यह आनन्द अग्र है।' इस प्रकार भगवान द्वारा और 'आयुष्मान आनन्द अर्थ-कुशल, धर्म-कुशल, व्यञ्जन-कुशल, निरुक्ति-कुशल और पूर्वापर-कुशल हैं'—इस प्रकार धर्मसेनापति (सारिपुत्र) द्वारा की गई प्रशंसा के अनुरूप अपनी धारण-शक्ति को प्रदर्शित करते हुए वे प्राणियों में सुनने की इच्छा उत्पन्न करते हैं—'एवं मे सुतं'—और वह अर्थ या व्यञ्जन की दृष्टि से न कम है न अधिक, वह वैसा ही है, अन्यथा नहीं समझना चाहिए।

මෙ-සද්දො තීසු අත්ථෙසු දිස්සති. තථා හිස්ස – ‘‘ගාථාභිගීතං මෙ අභොජනෙය්‍ය’’න්තිආදීසු (සු. නි. 81) මයාති අත්ථො. ‘‘සාධු මෙ, භන්තෙ, භගවා සඞ්ඛිත්තෙන ධම්මං දෙසෙතූ’’තිආදීසු (සං. නි. 4.88) මය්හන්ති අත්ථො. ‘‘ධම්මදායාදා මෙ, භික්ඛවෙ[Pg.29], භවථා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.29) මමාති අත්ථො. ඉධ පන මයා සුතන්ති ච, මම සුතන්ති ච අත්ථද්වයෙ යුජ්ජති.

'मे' शब्द तीन अर्थों में देखा जाता है। जैसे—'गाथाभिगीतं मे अभोजनेय्यं' (गाथा गाकर प्राप्त किया गया भोजन मेरे द्वारा अभोज्य है) आदि में 'मया' (मेरे द्वारा) यह अर्थ है। 'साधु मे भन्ते भगवा संखित्तेन धम्मं देसेतु' (भन्ते, अच्छा हो कि भगवान मुझे संक्षेप में धर्म उपदेश दें) आदि में 'मय्हं' (मेरे लिए) यह अर्थ है। 'धम्मदायादा मे भिक्खवे भवथ' (भिक्षुओं, तुम मेरे धर्म-दायाद बनो) आदि में 'मम' (मेरे) यह अर्थ है। यहाँ (एवं मे सुतं में) 'मेरे द्वारा सुना गया' और 'मेरा सुनना'—इन दोनों अर्थों में यह उपयुक्त है।

සුතන්ති අයං සුත-සද්දො සඋපසග්ගො ච අනුපසග්ගො ච – ගමනවිස්සුතකිලින්න-උපචිතානුයොග-සොතවිඤ්ඤෙය්‍ය-සොතද්වාරානුසාර-විඤ්ඤාතාදිඅනෙකත්ථප්පභෙදො, තථා හිස්ස ‘‘සෙනාය පසුතො’’තිආදීසු ගච්ඡන්තොති අත්ථො. ‘‘සුතධම්මස්ස පස්සතො’’තිආදීසු (උදා. 11) විස්සුතධම්මස්සාති අත්ථො. ‘‘අවස්සුතා අවස්සුතස්සා’’තිආදීසු (පාචි. 657) කිලින්නාකිලින්නස්සාති අත්ථො. ‘‘තුම්හෙහි පුඤ්ඤං පසුතං අනප්පක’’න්තිආදීසු (ඛු. පා. 7.12) උපචිතන්ති අත්ථො. ‘‘යෙ ඣානපසුතා ධීරා’’තිආදීසු (ධ. ප. 181) ඣානානුයුත්තාති අත්ථො. ‘දිට්ඨං සුතං මුත’න්තිආදීසු (ම. නි. 1.241) සොතවිඤ්ඤෙය්‍යන්ති අත්ථො. ‘‘සුතධරො සුතසන්නිචයො’’තිආදීසු (ම. නි. 1.339) සොතද්වාරානුසාරවිඤ්ඤාතධරොති අත්ථො. ඉධ පනස්ස සොතද්වාරානුසාරෙන උපධාරිතන්ති වා උපධාරණන්ති වාති අත්ථො. ‘මෙ’ සද්දස්ස හි ‘මයා’ති අත්ථෙ සති ‘එවං මයා සුතං’ සොතද්වාරානුසාරෙන උපධාරිතන්ති යුජ්ජති. ‘මමා’ති අත්ථෙ සති එවං මම සුතං සොතද්වාරානුසාරෙන උපධාරණන්ති යුජ්ජති.

'सुतं' यहाँ यह 'सुत' शब्द उपसर्ग के साथ और बिना उपसर्ग के भी—गमन, प्रसिद्ध, राग से भीगा हुआ, संचित, अनुयोग (अभ्यास), श्रोत्र-विज्ञेय, श्रोत्र-द्वार के अनुसार विज्ञात आदि अनेक अर्थों वाला है। जैसे—'सेनाय पसुतो' आदि में 'जाता हुआ' यह अर्थ है। 'सुतधम्मस्स पस्सतो' आदि में 'विश्रुत-धर्म वाले का' यह अर्थ है। 'अवस्सुता अवस्सुतस्स' आदि में 'राग से भीगा हुआ' यह अर्थ है। 'तुम्हेहि पुञ्ञं पसुतं अनप्पकं' आदि में 'संचित' यह अर्थ है। 'ये झानपसुता धीरा' आदि में 'ध्यान में लगे हुए' यह अर्थ है। 'दिट्ठं सुतं मुतं' आदि में 'श्रोत्र-विज्ञेय' (सुना हुआ) यह अर्थ है। 'सुतधरो सुतसन्निचयो' आदि में 'श्रोत्र-द्वार के अनुसार विज्ञात को धारण करने वाला' यह अर्थ है। यहाँ इसका अर्थ 'श्रोत्र-द्वार के अनुसार धारण किया गया' या 'धारण करना' है। 'मे' शब्द का 'मया' (मेरे द्वारा) अर्थ होने पर 'एवं मया सुतं'—इस प्रकार मेरे द्वारा श्रोत्र-द्वार के अनुसार धारण किया गया, यह अर्थ युक्त है। 'मम' (मेरा) अर्थ होने पर 'एवं मम सुतं'—इस प्रकार मेरा श्रोत्र-द्वार के अनुसार धारण करना है, यह अर्थ युक्त है।

එවමෙතෙසු තීසු පදෙසු එවන්ති සොතවිඤ්ඤාණාදිවිඤ්ඤාණකිච්චනිදස්සනං. මෙති වුත්තවිඤ්ඤාණසමඞ්ගිපුග්ගලනිදස්සනං. සුතන්ති අස්සවනභාවපටික්ඛෙපතො අනූනාධිකාවිපරීතග්ගහණනිදස්සනං. තථා එවන්ති තස්සා සොතද්වාරානුසාරෙන පවත්තාය විඤ්ඤාණවීථියා නානප්පකාරෙන ආරම්මණෙ පවත්තිභාවප්පකාසනං. මෙති අත්තප්පකාසනං. සුතන්ති ධම්මප්පකාසනං. අයඤ්හෙත්ථ සඞ්ඛෙපො – ‘‘නානප්පකාරෙන ආරම්මණෙ පවත්තාය විඤ්ඤාණවීථියා මයා න අඤ්ඤං කතං, ඉදං පන කතං, අයං ධම්මො සුතො’’ති.

इन तीन पदों में, 'एवं' (इस प्रकार) श्रोत्र-विज्ञान आदि विज्ञानों के कृत्य का निदर्शन (निर्देश) है। 'मे' (मेरे द्वारा) पूर्वोक्त विज्ञान से युक्त पुद्गल का निदर्शन है। 'सुतं' (सुना गया) न सुनने के भाव का प्रतिषेध होने से, बिना किसी कमी, अधिकता या विपरीतता के ग्रहण करने का निदर्शन है। इसी प्रकार, 'एवं' उस श्रोत्र-द्वार के अनुसार प्रवृत्त विज्ञान-वीथि के द्वारा अनेक प्रकार से आलम्बन में होने वाली प्रवृत्ति का प्रकाशन है। 'मे' स्वयं (आत्मा/स्व) का प्रकाशन है। 'सुतं' धर्म का प्रकाशन है। यहाँ संक्षेप यह है— "अनेक प्रकार से आलम्बन में प्रवृत्त विज्ञान-वीथि के द्वारा मेरे द्वारा अन्य कुछ नहीं किया गया, बल्कि यही किया गया कि यह धर्म सुना गया।"

තථා එවන්ති නිද්දිසිතබ්බධම්මප්පකාසනං. මෙති පුග්ගලප්පකාසනං. සුතන්ති පුග්ගලකිච්චප්පකාසනං. ඉදං වුත්තං හොති. ‘‘යං සුත්තං නිද්දිසිස්සාමි, තං මයා එවං සුත’’න්ති.

उसी प्रकार, 'एवं' निर्देश किए जाने वाले धर्म का प्रकाशन है। 'मे' पुद्गल का प्रकाशन है। 'सुतं' पुद्गल के कृत्य का प्रकाशन है। इसका अर्थ यह है— "जिस सूत्र का मैं निर्देश करूँगा, वह मेरे द्वारा इस प्रकार सुना गया है।"

තථා එවන්ති යස්ස චිත්තසන්තානස්ස නානාකාරප්පවත්තියා නානත්ථබ්‍යඤ්ජනග්ගහණං හොති, තස්ස නානාකාරනිද්දෙසො. එවන්ති හි අයමාකාරපඤ්ඤත්ති. මෙති කත්තුනිද්දෙසො. සුතන්ති විසයනිද්දෙසො. එත්තාවතා නානාකාරප්පවත්තෙන [Pg.30] චිත්තසන්තානෙන තං සමඞ්ගිනො කත්තු විසයග්ගහණසන්නිට්ඨානං කතං හොති.

उसी प्रकार, 'एवं' उस चित्त-संतान के विविध प्रकार की प्रवृत्ति से विविध अर्थ और व्यंजनों के ग्रहण होने का, उसके विविध प्रकारों का निर्देश है। क्योंकि 'एवं' यह 'आकार-प्रज्ञप्ति' है। 'मे' कर्ता का निर्देश है। 'सुतं' विषय का निर्देश है। इतने से, विविध प्रकार से प्रवृत्त चित्त-संतान के द्वारा, उससे युक्त कर्ता का विषय-ग्रहण के प्रति निश्चय किया गया होता है।

අථවා එවන්ති පුග්ගලකිච්චනිද්දෙසො. සුතන්ති විඤ්ඤාණකිච්චනිද්දෙසො. මෙති උභයකිච්චයුත්තපුග්ගලනිද්දෙසො. අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, ‘‘මයා සවනකිච්චවිඤ්ඤාණසමඞ්ගිනා පුග්ගලෙන විඤ්ඤාණවසෙන ලද්ධසවනකිච්චවොහාරෙන සුත’’න්ති.

अथवा, 'एवं' पुद्गल के कृत्य का निर्देश है। 'सुतं' विज्ञान के कृत्य का निर्देश है। 'मे' दोनों कृत्यों से युक्त पुद्गल का निर्देश है। यहाँ संक्षेप यह है— "श्रवण-कृत्य वाले विज्ञान से युक्त मुझ पुद्गल के द्वारा, विज्ञान के वश से प्राप्त 'श्रवण-कृत्य' के व्यवहार से, सुना गया है।"

තත්ථ එවන්ති ච මෙති ච සච්චිකට්ඨපරමත්ථවසෙන අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති. කිඤ්හෙත්ථ තං පරමත්ථතො අත්ථි, යං එවන්ති වා මෙති වා නිද්දෙසං ලභෙථ? සුතන්ති විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති. යඤ්හි තං එත්ථ සොතෙන උපලද්ධං, තං පරමත්ථතො විජ්ජමානන්ති. තථා ‘එව’න්ති ච, මෙති ච, තං තං උපාදාය වත්තබ්බතො උපාදාපඤ්ඤත්ති. ‘සුත’න්ති දිට්ඨාදීනි උපනිධාය වත්තබ්බතො උපනිධාපඤ්ඤත්ති. එත්ථ ච එවන්ති වචනෙන අසම්මොහං දීපෙති. න හි සම්මූළ්හො නානප්පකාරපටිවෙධසමත්ථො හොති. ‘සුත’න්ති වචනෙන සුතස්ස අසම්මොසං දීපෙති. යස්ස හි සුතං සම්මුට්ඨං හොති, න සො කාලන්තරෙන මයා සුතන්ති පටිජානාති. ඉච්චස්ස අසම්මොහෙන පඤ්ඤාසිද්ධි, අසම්මොසෙන පන සතිසිද්ධි. තත්ථ පඤ්ඤාපුබ්බඞ්ගමාය සතියා බ්‍යඤ්ජනාවධාරණසමත්ථතා, සතිපුබ්බඞ්ගමාය පඤ්ඤාය අත්ථපටිවෙධසමත්ථතා. තදුභයසමත්ථතායොගෙන අත්ථබ්‍යඤ්ජනසම්පන්නස්ස ධම්මකොසස්ස අනුපාලනසමත්ථතො ධම්මභණ්ඩාගාරිකත්තසිද්ධි.

वहाँ 'एवं' और 'मे' सत्य और परमार्थ के वश से 'अविद्यमान-प्रज्ञप्ति' हैं। क्योंकि यहाँ परमार्थतः ऐसा क्या है जिसे 'एवं' या 'मे' के रूप में निर्देश प्राप्त हो? 'सुतं' 'विद्यमान-प्रज्ञप्ति' है। क्योंकि जो यहाँ श्रोत्र के द्वारा उपलब्ध किया गया है, वह परमार्थतः विद्यमान है। उसी प्रकार, 'एवं' और 'मे' उन-उन (धर्मों) को उपादान (आधार) बनाकर कहे जाने के कारण 'उपादा-प्रज्ञप्ति' हैं। 'सुतं' दृष्ट आदि की तुलना में कहे जाने के कारण 'उपनिधा-प्रज्ञप्ति' है। और यहाँ 'एवं' शब्द से असंमोह (मोह-रहित अवस्था) को प्रकाशित करते हैं। क्योंकि संमूढ़ व्यक्ति अनेक प्रकार से प्रतिवेध (भेदने/समझने) में समर्थ नहीं होता। 'सुतं' शब्द से सुने हुए के असंमोष (विस्मृति का अभाव) को प्रकाशित करते हैं। क्योंकि जिसका सुना हुआ विस्मृत हो जाता है, वह समय बीतने पर "मेरे द्वारा सुना गया" ऐसा स्वीकार नहीं कर सकता। इस प्रकार, उनके असंमोह से प्रज्ञा की सिद्धि होती है और असंमोष से स्मृति की सिद्धि होती है। वहाँ प्रज्ञा-पुरंगमा (प्रज्ञा प्रधान) स्मृति से व्यंजन (शब्द) को धारण करने की समर्थता होती है, और स्मृति-पुरंगमा प्रज्ञा से अर्थ के प्रतिवेध की समर्थता होती है। उन दोनों समर्थताओं के योग से, अर्थ और व्यंजन से संपन्न धर्म-कोष के अनुपालन में समर्थ होने के कारण, 'धर्म-भाण्डागारिक' (धर्म के कोषाध्यक्ष) होने की सिद्धि होती है।

අපරො නයො, එවන්ති වචනෙන යොනිසො මනසිකාරං දීපෙති. අයොනිසො මනසිකරොතො හි නානප්පකාරපටිවෙධාභාවතො. සුතන්ති වචනෙන අවික්ඛෙපං දීපෙති, වික්ඛිත්තචිත්තස්ස සවනාභාවතො. තථා හි වික්ඛිත්තචිත්තො පුග්ගලො සබ්බසම්පත්තියා වුච්චමානොපි ‘‘න මයා සුතං, පුන භණථා’’ති භණති. යොනිසො මනසිකාරෙන චෙත්ථ අත්තසම්මාපණිධිං පුබ්බෙ ච කතපුඤ්ඤතං සාධෙති, සම්මා අප්පණිහිතත්තස්ස පුබ්බෙ අකතපුඤ්ඤස්ස වා තදභාවතො. අවික්ඛෙපෙන සද්ධම්මස්සවනං සප්පුරිසූපනිස්සයඤ්ච සාධෙති. න හි වික්ඛිත්තචිත්තො සොතුං සක්කොති, න ච සප්පුරිසෙ අනුපස්සයමානස්ස සවනං අත්ථීති.

एक अन्य विधि: 'एवं' शब्द से योनिशो मनसिकार को प्रकाशित करते हैं। क्योंकि अयोनिशो मनसिकार करने वाले में अनेक प्रकार के प्रतिवेध का अभाव होता है। 'सुतं' शब्द से अविक्षेप (एकाग्रता) को प्रकाशित करते हैं, क्योंकि विक्षिप्त चित्त वाले में श्रवण का अभाव होता है। जैसा कि विक्षिप्त चित्त वाला व्यक्ति, सब प्रकार की पूर्णता के साथ कहे जाने पर भी, कहता है— "मैंने नहीं सुना, फिर से कहें।" यहाँ योनिशो मनसिकार से 'आत्म-सम्यक्-प्रणिधि' और 'पूर्व-कृत-पुण्यता' को सिद्ध करते हैं, क्योंकि जिसका चित्त सम्यक् रूप से प्रणिहित (स्थित) नहीं है या जिसने पूर्व में पुण्य नहीं किया है, उसमें उसका (योनिशो मनसिकार का) अभाव होता है। अविक्षेप से 'सद्धर्म-श्रवण' और 'सत्पुरुष-उपनिषय' (सत्पुरुषों का आश्रय) को सिद्ध करते हैं। क्योंकि विक्षिप्त चित्त वाला सुनने में समर्थ नहीं होता, और सत्पुरुषों का आश्रय न लेने वाले के लिए श्रवण संभव नहीं है।

අපරො [Pg.31] නයො, යස්මා එවන්ති යස්ස චිත්තසන්තානස්ස නානාකාරප්පවත්තියා නානත්ථබ්‍යඤ්ජනග්ගහණං හොති, තස්ස නානාකාරනිද්දෙසොති වුත්තං, සො ච එවං භද්දකො ආකාරො න සම්මාඅප්පණිහිතත්තනො පුබ්බෙ අකතපුඤ්ඤස්ස වා හොති, තස්මා එවන්ති ඉමිනා භද්දකෙනාකාරෙන පච්ඡිමචක්කද්වයසම්පත්තිමත්තනො දීපෙති. සුතන්ති සවනයොගෙන පුරිමචක්කද්වයසම්පත්තිං. න හි අප්පතිරූපදෙසෙ වසතො සප්පුරිසූපනිස්සයවිරහිතස්ස වා සවනං අත්ථි. ඉච්චස්ස පච්ඡිමචක්කද්වයසිද්ධියා ආසයසුද්ධිසිද්ධා හොති, පුරිමචක්කද්වයසිද්ධියා පයොගසුද්ධි, තාය ච ආසයසුද්ධියා අධිගමබ්‍යත්තිසිද්ධි, පයොගසුද්ධියා ආගමබ්‍යත්තිසිද්ධි. ඉති පයොගාසයසුද්ධස්ස ආගමාධිගමසම්පන්නස්ස වචනං අරුණුග්ගං විය සූරියස්ස උදයතො යොනිසො මනසිකාරො විය ච කුසලකම්මස්ස අරහති භගවතො වචනස්ස පුබ්බඞ්ගමං භවිතුන්ති ඨානෙ නිදානං ඨපෙන්තො – ‘‘එවං මෙ සුත’’න්තිආදිමාහ.

एक अन्य विधि: चूँकि यह कहा गया है कि 'एवं' उस चित्त-संतान के विविध प्रकार की प्रवृत्ति से विविध अर्थ और व्यंजनों के ग्रहण होने का, उसके विविध प्रकारों का निर्देश है, और वह ऐसा कल्याणकारी आकार सम्यक् रूप से प्रणिहित चित्त न होने वाले या पूर्व में पुण्य न करने वाले का नहीं होता, इसलिए 'एवं' इस कल्याणकारी आकार के द्वारा वे अपनी 'पश्चिम-चक्र-द्वय' (बाद के दो चक्रों) की संपत्ति को प्रकाशित करते हैं। 'सुतं' श्रवण के योग से 'पूर्व-चक्र-द्वय' (पहले के दो चक्रों) की संपत्ति को। क्योंकि अयोग्य देश में रहने वाले या सत्पुरुषों के आश्रय से रहित व्यक्ति के लिए श्रवण संभव नहीं है। इस प्रकार, उनके पश्चिम-चक्र-द्वय की सिद्धि से 'आशय-शुद्धि' सिद्ध होती है, और पूर्व-चक्र-द्वय की सिद्धि से 'प्रयोग-शुद्धि'। उस आशय-शुद्धि से 'अधिगम-व्युत्पत्ति' की सिद्धि होती है, और प्रयोग-शुद्धि से 'आगम-व्युत्पत्ति' की सिद्धि होती है। इस प्रकार, प्रयोग और आशय से शुद्ध, आगम और अधिगम से संपन्न (उन स्थविर) का वचन, जैसे सूर्य के उदय के लिए अरुणोदय और कुशल कर्म के लिए योनिशो मनसिकार पूर्वगामी होता है, वैसे ही भगवान के वचनों का पूर्वगामी होने के योग्य है—ऐसा मानकर उचित स्थान पर निदान स्थापित करते हुए उन्होंने "एवं मे सुतं" आदि कहा।

අපරො නයො, ‘එව’න්ති ඉමිනා නානප්පකාරපටිවෙධදීපකෙන වචනෙන අත්තනො අත්ථපටිභානපටිසම්භිදාසම්පත්තිසබ්භාවං දීපෙති. ‘සුත’න්ති ඉමිනා සොතබ්බප්පභෙදපටිවෙධදීපකෙන ධම්මනිරුත්තිපටිසම්භිදාසම්පත්තිසබ්භාවං. ‘එව’න්ති ච ඉදං යොනිසො මනසිකාරදීපකං වචනං භාසමානො – ‘‘එතෙ මයා ධම්මා මනසානුපෙක්ඛිතා, දිට්ඨියා සුප්පටිවිද්ධා’’ති දීපෙති. ‘සුත’න්ති ඉදං සවනයොගදීපකං වචනං භාසමානො – ‘‘බහූ මයා ධම්මා සුතා ධාතා වචසා පරිචිතා’’ති දීපෙති. තදුභයෙනාපි අත්ථබ්‍යඤ්ජනපාරිපූරිං දීපෙන්තො සවනෙ ආදරං ජනෙති. අත්ථබ්‍යඤ්ජනපරිපුණ්ණඤ්හි ධම්මං ආදරෙන අස්සුණන්තො මහතා හිතා පරිබාහිරො හොතීති, තස්මා ආදරං ජනෙත්වා සක්කච්චං අයං ධම්මො සොතබ්බොති.

एक अन्य विधि (नय) के अनुसार, 'एवं' (इस प्रकार) इस शब्द के द्वारा, जो विभिन्न प्रकार के भेदन (प्रतिवेध) को प्रकाशित करने वाला है, (आयुष्मान आनन्द) अपनी अर्थ-प्रतिसम्भिदा और प्रतिभा-प्रतिसम्भिदा की सम्पत्ति की विद्यमानता को प्रकट करते हैं। 'सुतं' (सुना) इस शब्द के द्वारा, जो श्रवणीय भेदों के प्रतिवेध को प्रकाशित करने वाला है, वे धर्म-प्रतिसम्भिदा और निरुक्ति-प्रतिसम्भिदा की सम्पत्ति की विद्यमानता को प्रकट करते हैं। 'एवं' इस शब्द को कहते हुए, जो योनिशो मनसिकार को प्रकाशित करने वाला है, वे यह प्रकट करते हैं कि—'ये धर्म मेरे द्वारा मन से अनुप्रेक्षित (चिन्तन किए गए) हैं और प्रज्ञा (दृष्टि) से भली-भाँति भेदे गए हैं।' 'सुतं' इस शब्द को कहते हुए, जो श्रवण-योग को प्रकाशित करने वाला है, वे यह प्रकट करते हैं कि—'मेरे द्वारा बहुत से धर्म सुने गए हैं, धारण किए गए हैं और वचनों से परिचित (अभ्यस्त) किए गए हैं।' इन दोनों शब्दों के द्वारा अर्थ और व्यञ्जन की परिपूर्णता को प्रकट करते हुए, वे श्रवण में आदर उत्पन्न करते हैं। क्योंकि अर्थ और व्यञ्जन से परिपूर्ण धर्म को आदरपूर्वक न सुनने वाला व्यक्ति महान हित से वंचित रह जाता है, इसलिए आदर उत्पन्न कर इस धर्म को सत्कारपूर्वक सुनना चाहिए।

‘‘එවං මෙ සුත’’න්ති ඉමිනා පන සකලෙන වචනෙන ආයස්මා ආනන්දො තථාගතප්පවෙදිතං ධම්මං අත්තනො අදහන්තො අසප්පුරිසභූමිං අතික්කමති. සාවකත්තං පටිජානන්තො සප්පුරිසභූමිං ඔක්කමති. තථා අසද්ධම්මා චිත්තං වුට්ඨාපෙති, සද්ධම්මෙ චිත්තං පතිට්ඨාපෙති. ‘‘කෙවලං සුතමෙවෙතං මයා, තස්සෙව භගවතො වචන’’න්ති දීපෙන්තො අත්තානං පරිමොචෙති, සත්ථාරං අපදිසති, ජිනවචනං අප්පෙති, ධම්මනෙත්තිං පතිට්ඨාපෙති.

किन्तु 'एवं मे सुतं' (ऐसा मैंने सुना है) इस सम्पूर्ण वचन के द्वारा आयुष्मान आनन्द, तथागत द्वारा उपदिष्ट धर्म को अपना न मानते हुए, असत्पुरुष-भूमि का अतिक्रमण करते हैं। श्रावक-भाव को स्वीकार करते हुए वे सत्पुरुष-भूमि में प्रवेश करते हैं। इसी प्रकार, वे असद्धर्म से चित्त को हटाते हैं और सद्धर्म में चित्त को प्रतिष्ठित करते हैं। 'यह मेरे द्वारा केवल सुना गया है, यह उस भगवान् का ही वचन है'—यह प्रकट करते हुए वे स्वयं को (अनाय वचनों से) मुक्त करते हैं, शास्ता (गुरु) का निर्देश करते हैं, जिन-वचन को अर्पित करते हैं और धर्म-नेत्ति (धर्म की पद्धति) को प्रतिष्ठित करते हैं।

අපිච [Pg.32] ‘‘එවං මෙ සුත’’න්ති අත්තනා උප්පාදිතභාවං අප්පටිජානන්තො පුරිමවචනං විවරන්තො – ‘‘සම්මුඛා පටිග්ගහිතමිදං මයා තස්ස භගවතො චතුවෙසාරජ්ජවිසාරදස්ස දසබලධරස්ස ආසභට්ඨානට්ඨායිනො සීහනාදනාදිනො සබ්බසත්තුත්තමස්ස ධම්මිස්සරස්ස ධම්මරාජස්ස ධම්මාධිපතිනො ධම්මදීපස්ස ධම්මසරණස්ස සද්ධම්මවරචක්කවත්තිනො සම්මාසම්බුද්ධස්ස වචනං, න එත්ථ අත්ථෙ වා ධම්මෙ වා පදෙ වා බ්‍යඤ්ජනෙ වා කඞ්ඛා වා විමති වා කාතබ්බා’’ති සබ්බෙසං දෙවමනුස්සානං ඉමස්මිං ධම්මෙ අස්සද්ධියං විනාසෙති, සද්ධාසම්පදං උප්පාදෙති. තෙනෙතං වුච්චති –

इसके अतिरिक्त, 'एवं मे सुतं' इस वचन से स्वयं के द्वारा (धर्म) उत्पन्न किए जाने का दावा न करते हुए और पूर्व-विद्यमान बुद्ध-वचनों को उद्घाटित करते हुए वे कहते हैं—'यह वचन मेरे द्वारा उन भगवान् के सम्मुख ग्रहण किया गया है, जो चार वैशारद्य-ज्ञानों में विशारद हैं, दशबल-धारी हैं, श्रेष्ठ स्थान (आसभ-स्थान) पर स्थित हैं, सिंहनाद करने वाले हैं, समस्त सत्त्वों में उत्तम हैं, धर्म के ईश्वर हैं, धर्म-राज हैं, धर्म के अधिपति हैं, धर्म के प्रदीप हैं, धर्म की शरण हैं, सद्धर्म रूपी श्रेष्ठ चक्र को प्रवर्तित करने वाले हैं और सम्यक्सम्बुद्ध हैं; अतः यहाँ न तो अर्थ में, न धर्म (पालि) में, न पद में और न ही व्यञ्जन में कोई शंका या विमति (संदेह) करनी चाहिए।' इस प्रकार वे सभी देवों और मनुष्यों के इस धर्म के प्रति अविश्वास को नष्ट करते हैं और श्रद्धा-सम्पदा को उत्पन्न करते हैं। इसीलिए यह कहा गया है—

‘‘විනාසයති අස්සද්ධං, සද්ධං වඩ්ඪෙති සාසනෙ;

එවං මෙ සුතමිච්චෙවං, වදං ගොතමසාවකො’’ති.

‘एवं मे सुतं’—इस प्रकार कहते हुए गौतम (बुद्ध) के श्रावक शासन में अश्रद्धा का विनाश करते हैं और श्रद्धा को बढ़ाते हैं।

එකන්ති ගණනපරිච්ඡෙදනිද්දෙසො. සමයන්ති පරිච්ඡින්නනිද්දෙසො. එකං සමයන්ති අනියමිතපරිදීපනං. තත්ථ සමයසද්දො –

'एकं' (एक) यह संख्या द्वारा परिच्छेद (सीमांकन) का निर्देश है। 'समयं' (समय) उस संख्या द्वारा परिच्छिन्न (सीमित) समय का निर्देश है। 'एकं समयं' यह पद-समूह किसी अनिश्चित (विशेष रूप से न बताए गए) समय को प्रकाशित करने वाला है। वहाँ 'समय' शब्द—

‘‘සමවායෙ ඛණෙ කාලෙ, සමූහෙ හෙතුදිට්ඨිසු;

පටිලාභෙ පහානෙ ච, පටිවෙධෙ ච දිස්සති’’.

समवाय (कारणों का समूह), क्षण (अवसर), काल (समय), समूह, हेतु (कारण), दृष्टि (मत), प्रतिलाभ (प्राप्ति), प्रहाण (त्याग) और प्रतिवेध (भेदन/ज्ञान) के अर्थ में देखा जाता है।

තථා හිස්ස – ‘‘අප්පෙවනාම ස්වෙපි උපසඞ්කමෙය්‍යාම කාලඤ්ච සමයඤ්ච උපාදායා’’ති එවමාදීසු (දී. නි. 1.447) සමවායො අත්ථො. ‘‘එකොව ඛො භික්ඛවෙ, ඛණො ච සමයො ච බ්‍රහ්මචරියවාසායා’’තිආදීසු (අ. නි. 8.29) ඛණො. ‘‘උණ්හසමයො පරිළාහසමයො’’තිආදීසු (පාචි. 358) කාලො. ‘‘මහාසමයො පවනස්මි’’න්තිආදීසු (දී. නි. 2.332) සමූහො. ‘‘සමයොපි ඛො තෙ, භද්දාලි, අප්පටිවිද්ධො අහොසි, භගවා ඛො සාවත්ථියං විහරති, භගවාපි මං ජානිස්සති, භද්දාලි නාම භික්ඛු සත්ථුසාසනෙ සික්ඛාය අපරිපූරකාරී’ති. අයම්පි ඛො, තෙ භද්දාලි, සමයො අප්පටිවිද්ධො අහොසී’’තිආදීසු (ම. නි. 2.135) හෙතු. ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන උග්ගහමානො පරිබ්බාජකො සමණමුණ්ඩිකාපුත්තො සමයප්පවාදකෙ තින්දුකාචීරෙ එකසාලකෙ මල්ලිකාය ආරාමෙ පටිවසතී’’තිආදීසු (ම. නි. 2.260) දිට්ඨි.

तथाहि—'शायद हम कल भी आएँ, काल और समय (कारणों की अनुकूलता) को देखते हुए'—इत्यादि (दी.नि. १.४४७) में 'समवाय' अर्थ है। 'भिक्षुओं! ब्रह्मचर्य-वास के लिए एक ही क्षण और समय (अवसर) है'—इत्यादि (अ.नि. ८.२९) में 'क्षण' अर्थ है। 'उष्ण-समय (गर्मी का समय), परिदाह-समय'—इत्यादि (पाचि. ३५८) में 'काल' अर्थ है। 'पवन (वन) में महासमय (बड़ी सभा) है'—इत्यादि (दी.नि. २.३३२) में 'समूह' अर्थ है। 'भद्दाली! वह समय (कारण) भी तुम्हारे द्वारा प्रतिविद्ध (ज्ञात) नहीं हुआ... भद्दाली नामक भिक्षु शास्ता के शासन में शिक्षा को पूर्ण करने वाला नहीं है... भद्दाली! वह समय भी तुम्हारे द्वारा प्रतिविद्ध नहीं हुआ'—इत्यादि (म.नि. २.१३५) में 'हेतु' अर्थ है। 'उस समय उग्गहमान परिव्राजक, जो श्रमणमुण्डिकापुत्र था, समय-प्रवादक (विभिन्न मतों की चर्चा वाले) तिन्दुकाचीर नामक मल्लिका के एकशालक आराम में रहता था'—इत्यादि (म.नि. २.२६०) में 'दृष्टि' अर्थ है।

‘‘දිට්ඨෙ ධම්මෙ ච යො අත්ථො, යො චත්ථො සම්පරායිකො;

අත්ථාභිසමයා ධීරො, පණ්ඩිතොති පවුච්චතී’’ති. (සං. නි. 1.128) –

‘जो अर्थ (हित) इसी जन्म में देखा जाता है और जो अर्थ परलोक से संबंधित है; उन दोनों अर्थों की प्राप्ति (अभिसमय) के कारण धीर पुरुष को पण्डित कहा जाता है’ (सं.नि. १.१२८)—

ආදීසු [Pg.33] පටිලාභො. ‘‘සම්මා මානාභිසමයා අන්තමකාසි දුක්ඛස්සා’’තිආදීසු (අ. නි. 7.9) පහානං. ‘‘දුක්ඛස්ස පීළනට්ඨො සඞ්ඛතට්ඨො සන්තාපට්ඨො විපරිණාමට්ඨො අභිසමයට්ඨො’’තිආදීසු (පටි. 108) පටිවෙධො. ඉධ පනස්ස කාලො අත්ථො. තෙන සංවච්ඡරඋතුමාසඩ්ඪමාසරත්තිදිවපුබ්බණ්හමජ්ඣන්හිකසායන්හපඨමමජ්ඣි-මපච්ඡිමයාමමුහුත්තාදීසු කාලප්පභෙදභූතෙසු සමයෙසු එකං සමයන්ති දීපෙති.

इत्यादि में 'प्रतिलाभ' (प्राप्ति) अर्थ है। 'मान के सम्यक् अभिसमय (प्रहाण) से दुःख का अन्त कर दिया'—इत्यादि (अ.नि. ७.९) में 'प्रहाण' अर्थ है। 'दुःख का पीड़न-अर्थ, संस्कृत-अर्थ, सन्ताप-अर्थ, विपरिणाम-अर्थ और अभिसमय-अर्थ (प्रतिवेध-अर्थ)'—इत्यादि (पटि. १०८) में 'प्रतिवेध' अर्थ है। किन्तु यहाँ (इस सन्दर्भ में) इसका अर्थ 'काल' है। उसके द्वारा वर्ष, ऋतु, मास, अर्धमास (पक्ष), रात-दिन, पूर्वाह्न, मध्याह्न, सायाह्न, प्रथम याम, मध्यम याम, पश्चिम याम, मुहूर्त आदि काल के भेदों के रूप में विद्यमान समयों में से 'एक समय' (एकं समयं)—यह अर्थ प्रकट होता है।

තත්ථ කිඤ්චාපි එතෙසු සංවච්ඡරාදීසු සමයෙසු යං යං සුත්තං යස්මිං යස්මිං සංවච්ඡරෙ උතුම්හි මාසෙ පක්ඛෙ රත්තිභාගෙ වා දිවසභාගෙ වා වුත්තං, සබ්බං තං ථෙරස්ස සුවිදිතං සුවවත්ථාපිතං පඤ්ඤාය. යස්මා පන – ‘‘එවං මෙ සුතං’’ අසුකසංවච්ඡරෙ අසුකඋතුම්හි අසුකමාසෙ අසුකපක්ඛෙ අසුකරත්තිභාගෙ අසුකදිවසභාගෙ වාති එවං වුත්තෙ න සක්කා සුඛෙන ධාරෙතුං වා උද්දිසිතුං වා උද්දිසාපෙතුං වා, බහු ච වත්තබ්බං හොති, තස්මා එකෙනෙව පදෙන තමත්ථං සමොධානෙත්වා ‘‘එකං සමය’’න්ති ආහ. යෙ වා ඉමෙ ගබ්භොක්කන්තිසමයො, ජාතිසමයො, සංවෙගසමයො, අභිනික්ඛමනසමයො, දුක්කරකාරිකසමයො, මාරවිජයසමයො, අභිසම්බොධිසමයො දිට්ඨධම්මසුඛවිහාරසමයො, දෙසනාසමයො, පරිනිබ්බානසමයොති, එවමාදයො භගවතො දෙවමනුස්සෙසු අතිවිය පකාසා අනෙකකාලප්පභෙදා එව සමයා. තෙසු සමයෙසු දෙසනාසමයසඞ්ඛාතං එකං සමයන්ති දීපෙති. යො චායං ඤාණකරුණාකිච්චසමයෙසු කරුණාකිච්චසමයො, අත්තහිතපරහිතපටිපත්තිසමයෙසු පරහිතපටිපත්තිසමයො, සන්නිපතිතානං කරණීයද්වයසමයෙසු ධම්මිකථාසමයො දෙසනාපටිපත්තිසමයෙසු දෙසනාසමයො, තෙසුපි සමයෙසු අඤ්ඤතරං සමයං සන්ධාය ‘‘එකං සමය’’න්ති ආහ.

वहाँ, यद्यपि इन वर्षों आदि समयों में, जो-जो सुत्त जिस-जिस वर्ष, ऋतु, मास, पक्ष, रात्रि के भाग या दिन के भाग में कहा गया है, वह सब स्थविर आनन्द को अपनी प्रज्ञा से भली-भाँति ज्ञात और सुनिश्चित था। परन्तु चूँकि—'ऐसा मैंने सुना है, अमुक वर्ष, अमुक ऋतु, अमुक मास, अमुक पक्ष, रात्रि के अमुक भाग या दिन के अमुक भाग में'—इस प्रकार कहने पर उसे सुगमता से धारण करना, उपदेश देना या उपदेश दिलाना संभव नहीं है, और बहुत अधिक बोलना पड़ता है, इसलिए एक ही पद से उस अर्थ को संगृहीत करके उन्होंने 'एकं समयं' (एक समय) कहा। अथवा, भगवान के ये जो गर्भ-अवक्रान्ति (गर्भ में आना), जन्म, संवेग, अभिनिष्क्रमण (गृहत्याग), दुष्करकारिका, मार-विजय, अभिसम्बोधि (ज्ञान-प्राप्ति), दृष्टधर्म-सुखविहार, देशना और परिनिर्वाण के समय आदि हैं, जो देवों और मनुष्यों में अत्यन्त प्रसिद्ध हैं और काल के अनेक भेदों वाले समय हैं; उन समयों में से 'देशना-समय' कहे जाने वाले एक समय को यह पद सूचित करता है। तथा ज्ञान और करुणा के कृत्यों के समयों में जो यह करुणा-कृत्य का समय है, आत्महित और परहित की प्रतिपत्ति (अभ्यास) के समयों में जो यह परहित-प्रतिपत्ति का समय है, एकत्रित हुए लोगों के दो करणीय कार्यों के समयों में जो यह धर्मकथा का समय है, और देशना तथा प्रतिपत्ति के समयों में जो यह देशना का समय है—उन समयों में से भी किसी एक विशिष्ट समय को लक्ष्य करके उन्होंने 'एकं समयं' कहा।

කස්මා පනෙත්ථ යථා අභිධම්මෙ ‘‘යස්මිං සමයෙ කාමාවචර’’න්ති (ධ. ස. 1) ච, ඉතො අඤ්ඤෙසු ච සුත්තපදෙසු – ‘‘යස්මිං සමයෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු විවිච්චෙව කාමෙහී’’ති ච භුම්මවචනනිද්දෙසො කතො, විනයෙ ච – ‘‘තෙන සමයෙන බුද්ධො භගවා’’ති කරණවචනෙන, තථා අකත්වා ‘‘එකං සමය’’න්ති උපයොගවචනනිද්දෙසො කතොති? තත්ථ තථා ඉධ ච අඤ්ඤථා අත්ථසම්භවතො. තත්ථ හි අභිධම්මෙ ඉතො අඤ්ඤෙසු සුත්තපදෙසු ච අධිකරණත්ථො [Pg.34] භාවෙන භාවලක්ඛණත්ථො ච සම්භවති. අධිකරණඤ්හි කාලත්ථො, සමූහත්ථො ච සමයො, තත්ථ තත්ථ වුත්තානං ඵස්සාදිධම්මානං ඛණසමවායහෙතුසඞ්ඛාතස්ස ච සමයස්ස භාවෙන තෙසං භාවො ලක්ඛීයති, තස්මා තදත්ථජොතනත්ථං තත්ථ භුම්මවචනනිද්දෙසො කතො.

परन्तु यहाँ, जैसे अभिधम्म में 'यस्मिं समये कामावचरं' और इससे भिन्न अन्य सुत्त-पदों में 'यस्मिं समये, भिक्खवे, भिक्खु विविच्चेव कामेहि' इस प्रकार सप्तमी विभक्ति का निर्देश किया गया है, और विनय में 'तेन समयेन बुद्धो भगवा' इस प्रकार तृतीया विभक्ति के द्वारा; वैसा न करके यहाँ 'एकं समयं' इस प्रकार द्वितीया विभक्ति का निर्देश क्यों किया गया है? वहाँ वैसा और यहाँ अन्य प्रकार से अर्थ की सम्भावना होने के कारण। क्योंकि वहाँ अभिधम्म में और इससे भिन्न अन्य सुत्त-पदों में अधिकरण अर्थ और भाव के द्वारा भाव-लक्षण अर्थ सम्भव है। अधिकरण ही काल-अर्थ और समूह-अर्थ वाला 'समय' है; वहाँ-वहाँ कहे गए स्पर्श आदि धर्मों का, तथा क्षण, समवाय और हेतु कहे जाने वाले समय के होने (भाव) से उनका होना (भाव) लक्षित होता है, इसलिए उस अर्थ को प्रकट करने के लिए वहाँ सप्तमी विभक्ति का निर्देश किया गया है।

විනයෙ ච හෙතුඅත්ථො කරණත්ථො ච සම්භවති. යො හි සො සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිසමයො සාරිපුත්තාදීහිපි දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යො, තෙන සමයෙන හෙතුභූතෙන කරණභූතෙන ච සික්ඛාපදානි පඤ්ඤාපයන්තො සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිහෙතුඤ්ච අපෙක්ඛමානො භගවා තත්ථ තත්ථ විහාසි, තස්මා තදත්ථජොතනත්ථං තත්ථ කරණවචනෙන නිද්දෙසො කතො.

और विनय में हेतु-अर्थ और करण-अर्थ सम्भव है। क्योंकि वह जो शिक्षापद-प्रज्ञप्ति का समय है, वह सारिपुत्र आदि के लिए भी दुर्विज्ञेय है; उस समय को हेतु और करण बनाकर शिक्षापदों को प्रज्ञप्त करते हुए और शिक्षापद-प्रज्ञप्ति के हेतु की अपेक्षा रखते हुए भगवान वहाँ-वहाँ विहार करते थे, इसलिए उस अर्थ को प्रकट करने के लिए वहाँ तृतीया विभक्ति के द्वारा निर्देश किया गया है।

ඉධ පන අඤ්ඤස්මිඤ්ච එවං ජාතිකෙ අච්චන්තසංයොගත්ථො සම්භවති. යඤ්හි සමයං භගවා ඉමං අඤ්ඤං වා සුත්තන්තං දෙසෙසි, අච්චන්තමෙව තං සමයං කරුණාවිහාරෙන විහාසි, තස්මා තදත්ථජොතනත්ථං ඉධ උපයොගවචනනිද්දෙසො කතොති.

परन्तु यहाँ और इस प्रकार के अन्य स्थलों में 'अत्यन्त-संयोग' (निरन्तरता) का अर्थ सम्भव है। क्योंकि जिस समय भगवान ने इस या अन्य सुत्त का उपदेश दिया, उस पूरे समय वे निरन्तर करुणा-विहार से विहार कर रहे थे, इसलिए उस अर्थ को प्रकट करने के लिए यहाँ द्वितीया विभक्ति का निर्देश किया गया है।

තෙනෙතං වුච්චති –

इसीलिए यह कहा गया है—

‘‘තං තං අත්ථමපෙක්ඛිත්වා, භුම්මෙන කරණෙන ච;

අඤ්ඤත්‍ර සමයො වුත්තො, උපයොගෙන සො ඉධා’’ති.

'उस-उस अर्थ की अपेक्षा करके, सप्तमी और तृतीया विभक्ति में अन्यत्र 'समय' शब्द कहा गया है, किन्तु यहाँ वह द्वितीया विभक्ति में कहा गया है'।

පොරාණා පන වණ්ණයන්ති – ‘‘තස්මිං සමයෙ’’ති වා, ‘‘තෙන සමයෙනා’’ති වා, ‘‘එකං සමය’’න්ති වා, අභිලාපමත්තභෙදො එස, සබ්බත්ථ භුම්මමෙවත්ථොති. තස්මා ‘‘එකං සමය’’න්ති වුත්තෙපි ‘‘එකස්මිං සමයෙ’’ති අත්ථො වෙදිතබ්බො.

किन्तु प्राचीन आचार्य व्याख्या करते हैं—'तस्मिं समये' (सप्तमी), 'तेन समयेन' (तृतीया), या 'एकं समयं' (द्वितीया)—यह केवल कथन मात्र का भेद है, सभी जगह सप्तमी (अधिकरण) का ही अर्थ है। इसलिए 'एकं समयं' कहे जाने पर भी 'एकस्मिं समये' (एक समय में) ऐसा अर्थ समझना चाहिए।

භගවාති ගරු. ගරුඤ්හි ලොකෙ භගවාති වදන්ති. අයඤ්ච සබ්බගුණවිසිට්ඨතාය සබ්බසත්තානං ගරු, තස්මා භගවාති වෙදිතබ්බො. පොරාණෙහිපි වුත්තං –

'भगवा' का अर्थ 'गुरु' (पूजनीय) है। लोक में गुरु को 'भगवा' कहते हैं। और यह भगवान सभी गुणों में विशिष्ट होने के कारण सभी सत्त्वों के गुरु हैं, इसलिए उन्हें 'भगवा' समझना चाहिए। प्राचीन आचार्यों द्वारा भी कहा गया है—

‘‘භගවාති වචනං සෙට්ඨං, භගවාති වචනමුත්තමං;

ගරු ගාරවයුත්තො සො, භගවා තෙන වුච්චතී’’ති.

'भगवा' यह शब्द श्रेष्ठ है, 'भगवा' यह शब्द उत्तम है; वे गुरु और गौरव से युक्त हैं, इसलिए उन्हें 'भगवा' कहा जाता है।

අපි ච –

और भी—

‘‘භාග්‍යවා භග්ගවා යුත්තො, භගෙහි ච විභත්තවා;

භත්තවා වන්තගමනො, භවෙසු භගවා තතො’’ති.

'भाग्यवान, क्लेशों को भंग करने वाले, ऐश्वर्य आदि भगों से युक्त, धर्मों का विभाग करने वाले, उत्तम धर्मों का सेवन करने वाले और भवों में तृष्णा के गमन का अन्त करने वाले होने से वे 'भगवा' हैं'।

ඉමිස්සා [Pg.35] ගාථාය වසෙනස්ස පදස්ස විත්ථාරඅත්ථො වෙදිතබ්බො. සො ච විසුද්ධිමග්ගෙ බුද්ධානුස්සතිනිද්දෙසෙ වුත්තොයෙව.

इस गाथा के अनुसार इस पद का विस्तृत अर्थ समझना चाहिए। और वह विशुद्धिमार्ग के बुद्धानुस्मृति-निर्देश में कहा ही गया है।

එත්තාවතා චෙත්ථ එවං මෙ සුතන්ති වචනෙන යථාසුතං ධම්මං දස්සෙන්තො භගවතො ධම්මකායං පච්චක්ඛං කරොති. තෙන ‘‘නයිදං අතික්කන්තසත්ථුකං පාවචනං, අයං වො සත්ථා’’ති සත්ථු අදස්සනෙන උක්කණ්ඨිතං ජනං සමස්සාසෙති.

इतने मात्र से, यहाँ 'ऐसा मैंने सुना' इस वचन के द्वारा सुने हुए धर्म को दिखाते हुए स्थविर आनन्द भगवान के धर्मकाय को प्रत्यक्ष करते हैं। उससे—'यह शासन मृत शास्ता वाला नहीं है, यह धर्म ही तुम्हारा शास्ता है'—इस प्रकार शास्ता के दर्शन न होने से दुखी जन को वे सांत्वना देते हैं।

එකං සමයං භගවාති වචනෙන තස්මිං සමයෙ භගවතො අවිජ්ජමානභාවං දස්සෙන්තො රූපකායපරිනිබ්බානං සාධෙති. තෙන ‘‘එවංවිධස්ස නාම අරියධම්මස්ස දෙසකො දසබලධරො වජිරසඞ්ඝාත සමානකායො සොපි භගවා පරිනිබ්බුතො, කෙන අඤ්ඤෙන ජීවිතෙ ආසා ජනෙතබ්බා’’ති ජීවිතමදමත්තං ජනං සංවෙජෙති, සද්ධම්මෙ චස්ස උස්සාහං ජනෙති.

'एक समय भगवान' इस वचन के द्वारा उस समय भगवान के शारीरिक रूप से विद्यमान न होने को दिखाते हुए वे रूपकाय के परिनिर्वाण को सिद्ध करते हैं। उससे—'इस प्रकार के आर्यधर्म के उपदेशक, दशबलधारी, वज्र-संघात के समान शरीर वाले वे भगवान भी परिनिर्वृत्त हो गए, तो किसी अन्य को जीवन में क्या आशा रखनी चाहिए'—इस प्रकार जीवन के मद में चूर जन को वे संविग्न करते हैं, और सद्धर्म में उनका उत्साह जगाते हैं।

එවන්ති ච භණන්තො දෙසනාසම්පත්තිං නිද්දිසති. මෙ සුතන්ති සාවකසම්පත්තිං. එකං සමයන්ති කාලසම්පත්තිං. භගවාති දෙසකසම්පත්තිං.

'एवं' (ऐसा) कहते हुए वे देशना-सम्पत्ति का निर्देश करते हैं। 'मे सुतं' (मैंने सुना) से श्रावक-सम्पत्ति का। 'एकं समयं' से काल-सम्पत्ति का। 'भगवा' से देशक-सम्पत्ति का।

අන්තරා ච රාජගහං අන්තරා ච නාළන්දන්ති අන්තරා-සද්දො කාරණඛණචිත්තවෙමජ්ඣවිවරාදීසු දිස්සති. ‘‘තදන්තරං කො ජානෙය්‍ය අඤ්ඤත්‍ර තථාගතා’’ති (අ. නි. 6.44) ච, ‘‘ජනා සඞ්ගම්ම මන්තෙන්ති මඤ්ච තඤ්ච කිමන්තර’’න්ති (සං. නි. 1.228) ච ආදීසු හි කාරණෙ අන්තරා-සද්දො. ‘‘අද්දස මං, භන්තෙ, අඤ්ඤතරා ඉත්ථී විජ්ජන්තරිකාය භාජනං ධොවන්තී’’තිආදීසු (ම. නි. 2.149) ඛණෙ. ‘‘යස්සන්තරතො න සන්ති කොපා’’තිආදීසු (උදා. 20) චිත්තෙ. ‘‘අන්තරා වොසානමාපාදී’’තිආදීසු (චූළව. 350) වෙමජ්ඣෙ. ‘‘අපි චායං, භික්ඛවෙ, තපොදා ද්වින්නං මහානිරයානං අන්තරිකාය ආගච්ඡතී’’තිආදීසු (පාරා. 231) විවරෙ. ස්වායමිධ විවරෙ වත්තති, තස්මා රාජගහස්ස ච නාළන්දාය ච විවරෙති එවමෙත්ථත්ථො වෙදිතබ්බො. අන්තරා-සද්දෙන පන යුත්තත්තා උපයොගවචනං කතං. ඊදිසෙසු ච ඨානෙසු අක්ඛරචින්තකා ‘‘අන්තරා ගාමඤ්ච නදිඤ්ච යාතී’’ති එවං එකමෙව අන්තරාසද්දං පයුජ්ජන්ති, සො දුතියපදෙනපි යොජෙතබ්බො හොති, අයොජියමානෙ උපයොගවචනං න පාපුණාති. ඉධ පන යොජෙත්වායෙව වුත්තොති.

"अन्तरा च राजगहं अन्तरा च नाळन्दं" में 'अन्तरा' शब्द कारण, क्षण, चित्त, मध्य और अंतराल (विवर) आदि अर्थों में देखा जाता है। "तदन्तरं को जानेय्य अञ्ञत्र तथागता" आदि में 'अन्तरा' शब्द 'कारण' के अर्थ में है। "अद्दस मं, भन्ते, अञ्ञतरा इत्थी विज्जन्तरिकाय भाजनं धोवन्ती" आदि में 'क्षण' के अर्थ में है। "यस्सन्तरतो ना सन्ति कोपा" आदि में 'चित्त' के अर्थ में है। "अन्तरा वोसानमापादी" आदि में 'मध्य' के अर्थ में है। "अपि चायं, भिक्खवे, तपोदा द्विन्नं महानिरयानं अन्तरिकाय आगच्छति" आदि में 'अंतराल' (विवर) के अर्थ में है। यहाँ यह 'अंतराल' के अर्थ में प्रयुक्त है, इसलिए इसका अर्थ 'राजगृह और नालंदा के बीच' समझना चाहिए। 'अन्तरा' शब्द के योग के कारण यहाँ द्वितीया विभक्ति (उपयोगवचन) का प्रयोग हुआ है। व्याकरण के विद्वान ऐसे स्थानों पर "अन्तरा गामञ्च नदिञ्च याति" की तरह एक ही 'अन्तरा' शब्द का प्रयोग करते हैं, जिसे दूसरे पद के साथ भी जोड़ना चाहिए; अन्यथा द्वितीया विभक्ति सिद्ध नहीं होती। यहाँ इसे जोड़कर ही कहा गया है।

අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නො [Pg.36] හොතීති අද්ධානසඞ්ඛාතං මග්ගං පටිපන්නො හොති, ‘‘දීඝමග්ග’’න්ති අත්ථො. අද්ධානගමනසමයස්ස හි විභඞ්ගෙ ‘‘අඩ්ඪයොජනං ගච්ඡිස්සාමීති භුඤ්ජිතබ්බ’’න්තිආදිවචනතො (පාචි. 218) අඩ්ඪයොජනම්පි අද්ධානමග්ගො හොති. රාජගහතො පන නාළන්දා යොජනමෙව.

"अद्धानमग्गप्पटिपन्नो होति" का अर्थ है कि वह 'अद्धान' नामक मार्ग पर चल रहा है, अर्थात् "लंबे मार्ग" पर। 'अद्धानगमनसमय' के विभंग में "आधा योजन जाऊँगा, ऐसा संकल्प कर भोजन करना चाहिए" आदि वचनों के अनुसार आधा योजन भी 'अद्धानमग्ग' होता है। राजगृह से नालंदा की दूरी एक योजन ही है।

මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධින්ති ‘මහතා’ති ගුණමහත්තෙනපි මහතා, සඞ්ඛ්‍යාමහත්තෙනපි මහතා. සො හි භික්ඛුසඞ්ඝො ගුණෙහිපි මහා අහොසි, අප්පිච්ඡතාදිගුණසමන්නාගතත්තා. සඞ්ඛ්‍යායපි මහා, පඤ්චසතසඞ්ඛ්‍යත්තා. භික්ඛූනං සඞ්ඝො ‘භික්ඛුසඞ්ඝො’, තෙන භික්ඛුසඞ්ඝෙන. දිට්ඨිසීලසාමඤ්ඤසඞ්ඝාතසඞ්ඛාතෙන සමණගණෙනාති අත්ථො. සද්ධින්ති එකතො.

"महता भिक्खुसङ्घेन सद्धिं" में 'महता' शब्द गुणों की महानता और संख्या की विशालता दोनों के लिए है। वह भिक्खु संघ गुणों (अल्पेच्छता आदि) में भी महान था और संख्या में भी, क्योंकि उसमें पाँच सौ भिक्खु थे। भिक्खुओं का संघ 'भिक्खुसंघ' है। इसका अर्थ है—दृष्टि और शील की समानता के कारण संघटित श्रमणों का समूह। 'सद्धिं' का अर्थ है—एक साथ।

පඤ්චමත්තෙහි භික්ඛුසතෙහීති පඤ්චමත්තා එතෙසන්ති පඤ්චමත්තානි. මත්තාති පමාණං වුච්චති, තස්මා යථා ‘‘භොජනෙ මත්තඤ්ඤූ’’ති වුත්තෙ ‘‘භොජනෙ මත්තං ජානාති, පමාණං ජානාතී’’ති අත්ථො හොති, එවමිධාපි – ‘‘තෙසං භික්ඛුසතානං පඤ්චමත්තා පඤ්චපමාණ’’න්ති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො. භික්ඛූනං සතානි භික්ඛුසතානි, තෙහි පඤ්චමත්තෙහි භික්ඛුසතෙහි.

"पञ्चमत्तेहि भिक्खुसतेहि" का अर्थ है—जिनका परिमाण पाँच है, वे 'पञ्चमत्त' हैं। 'मत्ता' का अर्थ परिमाण (माप) कहा जाता है, इसलिए जैसे "भोजने मत्तञ्ञू" कहने पर "भोजन में मात्रा (परिमाण) को जानता है" यह अर्थ होता है, वैसे ही यहाँ भी "उन भिक्खु-शताब्दियों का पाँच परिमाण है" ऐसा अर्थ समझना चाहिए। भिक्खुओं के सैकड़ों 'भिक्खुसतानि' हैं, उन लगभग पाँच सौ भिक्खुओं के साथ।

සුප්පියොපි ඛො පරිබ්බාජකොති සුප්පියොති තස්ස නාමං. පි-කාරො මග්ගප්පටිපන්නසභාගතාය පුග්ගලසම්පිණ්ඩනත්ථො. ඛො-කාරො පදසන්ධිකරො, බ්‍යඤ්ජනසිලිට්ඨතාවසෙන වුත්තො. පරිබ්බාජකොති සඤ්ජයස්ස අන්තෙවාසී ඡන්නපරිබ්බාජකො. ඉදං වුත්තං හොති – ‘‘යදා භගවා තං අද්ධානමග්ගං පටිපන්නො, තදා සුප්පියොපි පරිබ්බාජකො පටිපන්නො අහොසී’’ති. අතීතකාලත්ථො හෙත්ථ හොති-සද්දො.

"सुप्पियोपि खो परिब्बाजको" में 'सुप्पियो' उसका नाम है। 'पि' शब्द मार्ग पर चलने की समानता के कारण व्यक्ति को जोड़ने के अर्थ में है। 'खो' शब्द पदों को जोड़ने वाला और वाक्य की सुंदरता के लिए प्रयुक्त है। 'परिब्बाजको' का अर्थ है—संजय का अन्तेवासी (शिष्य) छन्न-परिव्राजक। इसका तात्पर्य यह है कि "जब भगवान उस लंबे मार्ग पर चल रहे थे, तब सुप्पिय परिव्राजक भी चल रहा था।" यहाँ 'होति' शब्द अतीत काल के अर्थ में है।

සද්ධිං අන්තෙවාසිනා බ්‍රහ්මදත්තෙන මාණවෙනාති – එත්ථ අන්තෙ වසතීති අන්තෙවාසී. සමීපචාරො සන්තිකාවචරො සිස්සොති අත්ථො. බ්‍රහ්මදත්තොති තස්ස නාමං. මාණවොති සත්තොපි චොරොපි තරුණොපි වුච්චති.

"सद्धिं अन्तेवासिना ब्रह्मदत्तेन माणवेन" में 'अन्ते वसति' के कारण 'अन्तेवासी' (शिष्य) कहा गया है। इसका अर्थ है—पास रहने वाला या समीप रहने वाला शिष्य। 'ब्रह्मदत्त' उसका नाम है। 'माणव' शब्द प्राणी, चोर और युवा—तीनों के लिए प्रयुक्त होता है।

‘‘චොදිතා දෙවදූතෙහි, යෙ පමජ්ජන්ති මාණවා;

තෙ දීඝරත්තං සොචන්ති, හීනකායූපගා නරා’’ති. (ම. නි. 3.271) –

"देवदूतों द्वारा प्रेरित किए जाने पर भी जो मनुष्य (माणवा) प्रमाद करते हैं, वे नीच योनियों को प्राप्त होकर लंबे समय तक शोक करते हैं।"

ආදීසු [Pg.37] හි සත්තො මාණවොති වුත්තො. ‘‘මාණවෙහිපි සමාගච්ඡන්ති කතකම්මෙහිපි අකතකම්මෙහිපී’’තිආදීසු (ම. නි. 2.149) චොරො. ‘‘අම්බට්ඨො මාණවො, අඞ්ගකො මාණවො’’තිආදීසු (දී. නි. 1.316) තරුණො ‘මාණවො’ති වුත්තො. ඉධාපි අයමෙවත්ථො. ඉදඤ්හි වුත්තං හොති – බ්‍රහ්මදත්තෙන නාම තරුණන්තෙවාසිනා සද්ධින්ති.

उपर्युक्त गाथा आदि में 'माणव' शब्द 'प्राणी' के लिए प्रयुक्त है। "माणवेहिपि समागच्छन्ति कतकम्मेहिपि अकतकम्मेहिपि" आदि में यह 'चोर' के लिए है। "अम्बट्ठो माणवो, अङ्गको माणवो" आदि में 'युवा' के लिए 'माणव' शब्द प्रयुक्त है। यहाँ भी यही (युवा) अर्थ है। इसका तात्पर्य यह है—ब्रह्मदत्त नामक युवा अन्तेवासी के साथ।

තත්‍රාති තස්මිං අද්ධානමග්ගෙ, තෙසු වා ද්වීසු ජනෙසු. සුදන්ති නිපාතමත්තං. අනෙකපරියායෙනාති පරියාය-සද්දො තාව වාරදෙසනාකාරණෙසු වත්තති. ‘‘කස්ස නු ඛො, ආනන්ද, අජ්ජ පරියායො භික්ඛුනියො ඔවදිතු’’න්තිආදීසු (ම. නි. 3.398) හි වාරෙ පරියායසද්දො වත්තති. ‘‘මධුපිණ්ඩිකපරියායොත්වෙව නං ධාරෙහී’’තිආදීසු (ම. නි. 1.205) දෙසනායං. ‘‘ඉමිනාපි ඛො, තෙ රාජඤ්ඤ, පරියායෙන එවං හොතූ’’තිආදීසු (දී. නි. 2.411) කාරණෙ. ස්වායමිධාපි කාරණෙ වත්තති, තස්මා අයමෙත්ථ අත්ථො – ‘‘අනෙකවිධෙන කාරණෙනා’’ති, ‘‘බහූහි කාරණෙහී’’ති වුත්තං හොති.

'तत्र' का अर्थ है—उस लंबे मार्ग पर, या उन दोनों व्यक्तियों के बीच। 'सुदं' केवल एक निपात है। 'अनेकपरियायेन' में 'परियाय' शब्द बारी (अवसर), देशना और कारण के अर्थ में प्रयुक्त होता है। "आनन्द, आज भिक्खुनियों को उपदेश देने की किसकी बारी (परियाय) है?" आदि में यह 'बारी' के अर्थ में है। "मधुपिण्डिकपरियाय के रूप में इसे धारण करो" आदि में 'देशना' के अर्थ में है। "हे राजन्य, इस कारण (परियाय) से भी ऐसा हो" आदि में 'कारण' के अर्थ में है। यहाँ भी यह 'कारण' के अर्थ में है, इसलिए इसका अर्थ है—"अनेक प्रकार के कारणों से" या "बहुत से कारणों से"।

බුද්ධස්ස අවණ්ණං භාසතීති අවණ්ණවිරහිතස්ස අපරිමාණවණ්ණසමන්නාගතස්සාපි බුද්ධස්ස භගවතො – ‘‘යං ලොකෙ ජාතිවුඩ්ඪෙසු කත්තබ්බං අභිවාදනාදිසාමීචිකම්මං ‘සාමග්ගිරසො’ති වුච්චති, තං සමණස්ස ගොතමස්ස නත්ථි තස්මා අරසරූපො සමණො ගොතමො, නිබ්භොගො, අකිරියවාදො, උච්ඡෙදවාදො, ජෙගුච්ඡී, වෙනයිකො, තපස්සී, අපගබ්භො. නත්ථි සමණස්ස ගොතමස්ස උත්තරිමනුස්සධම්මො අලමරියඤාණදස්සනවිසෙසො. තක්කපරියාහතං සමණො ගොතමො ධම්මං දෙසෙති, වීමංසානුචරිතං, සයංපටිභානං. සමණො ගොතමො න සබ්බඤ්ඤූ, න ලොකවිදූ, න අනුත්තරො, න අග්ගපුග්ගලො’’ති. එවං තං තං අකාරණමෙව කාරණන්ති වත්වා තථා තථා අවණ්ණං දොසං නින්දං භාසති.

"बुद्धस्स अवण्णं भासति" का अर्थ है—दोषों से रहित और अपार गुणों (वर्ण) से युक्त बुद्ध भगवान के विषय में वह कहता है—"संसार में कुल-वृद्धों के प्रति जो अभिवादन आदि आदर-सत्कार किया जाता है, जिसे 'सामग्गिरस' कहते हैं, वह श्रमण गौतम में नहीं है; इसलिए श्रमण गौतम नीरस (अरसरूप), भोग-रहित, अक्रियावादी, उच्छेदवादी, घृणा करने वाला (जेगुच्छी), विनायक (विनाशक), तपस्वी और अपगल्भ है। श्रमण गौतम में मनुष्यों के धर्म से ऊपर कोई श्रेष्ठ आर्य ज्ञान-दर्शन नहीं है। श्रमण गौतम केवल तर्क-वितर्क से सिद्ध, मीमांसा (जाँच-परख) पर आधारित और स्वयं की प्रतिभा से उत्पन्न धर्म का उपदेश देता है। श्रमण गौतम सर्वज्ञ नहीं है, लोकविद् नहीं है, अनुत्तर नहीं है और श्रेष्ठ पुरुष नहीं है।" इस प्रकार, वह उन-उन अकारणों को ही कारण बताकर बुद्ध के अवर्ण (अयश), दोष और निंदा की बातें करता है।

යථා ච බුද්ධස්ස, එවං ධම්මස්සාපි තං තං අකාරණමෙව කාරණතො වත්වා – ‘‘සමණස්ස ගොතමස්ස ධම්මො දුරක්ඛාතො, දුප්පටිවෙදිතො, අනිය්‍යානිකො, අනුපසමසංවත්තනිකො’’ති තථා තථා අවණ්ණං භාසති.

जिस प्रकार बुद्ध की, उसी प्रकार धर्म की भी उन-उन अकारणों को ही कारण बताकर— "श्रमण गौतम का धर्म दुर्भापित (बुरी तरह कहा गया) है, दुर्विज्ञेय (कठिनाई से जानने योग्य) है, अनिर्याणिक (संसार से मुक्त न करने वाला) है, और शांति की ओर न ले जाने वाला है"—इस प्रकार वह निंदा करता है।

යථා [Pg.38] ච ධම්මස්ස, එවං සඞ්ඝස්සාපි යං වා තං වා අකාරණමෙව කාරණතො වත්වා – ‘‘මිච්ඡාපටිපන්නො සමණස්ස ගොතමස්ස සාවකසඞ්ඝො, කුටිලපටිපන්නො, පච්චනීකපටිපදං අනනුලොමපටිපදං අධම්මානුලොමපටිපදං පටිපන්නො’’ති තථා තථා අවණ්ණං භාසති.

और जिस प्रकार धर्म की, उसी प्रकार संघ की भी जो कुछ भी अकारणों को ही कारण बताकर— "श्रमण गौतम का श्रावक संघ मिथ्या प्रतिपन्न (गलत मार्ग पर चलने वाला) है, कुटिल प्रतिपन्न (टेढ़े मार्ग पर चलने वाला) है, प्रतिकूल प्रतिपदा (विपरीत आचरण) वाला है, अनुपयुक्त प्रतिपदा वाला है, और धर्म के प्रतिकूल प्रतिपदा वाला है"—इस प्रकार वह निंदा करता है।

අන්තෙවාසී පනස්ස – ‘‘අම්හාකං ආචරියො අපරාමසිතබ්බං පරාමසති, අනක්කමිතබ්බං අක්කමති, ස්වායං අග්ගිං ගිලන්තො විය, හත්ථෙන අසිධාරං පරාමසන්තො විය, මුට්ඨිනා සිනෙරුං පදාලෙතුකාමො විය, කකචදන්තපන්තියං කීළමානො විය, පභින්නමදං චණ්ඩහත්ථිං හත්ථෙන ගණ්හන්තො විය ච වණ්ණාරහස්සෙව රතනත්තයස්ස අවණ්ණං භාසමානො අනයබ්‍යසනං පාපුණිස්සති. ආචරියෙ ඛො පන ගූථං වා අග්ගිං වා කණ්ටකං වා කණ්හසප්පං වා අක්කමන්තෙ, සූලං වා අභිරූහන්තෙ, හලාහලං වා විසං ඛාදන්තෙ, ඛාරොදකං වා පක්ඛලන්තෙ, නරකපපාතං වා පපතන්තෙ, න අන්තෙවාසිනා තං සබ්බමනුකාතබ්බං හොති. කම්මස්සකා හි සත්තා අත්තනො කම්මානුරූපමෙව ගතිං ගච්ඡන්ති. නෙව පිතා පුත්තස්ස කම්මෙන ගච්ඡති, න පුත්තො පිතු කම්මෙන, න මාතා පුත්තස්ස, න පුත්තො මාතුයා, න භාතා භගිනියා, න භගිනී භාතු, න ආචරියො අන්තෙවාසිනො, න අන්තෙවාසී ආචරියස්ස කම්මෙන ගච්ඡති. මය්හඤ්ච ආචරියො තිණ්ණං රතනානං අවණ්ණං භාසති, මහාසාවජ්ජො ඛො පනාරියූපවාදොති. එවං යොනිසො උම්මුජ්ජිත්වා ආචරියවාදං මද්දමානො සම්මාකාරණමෙව කාරණතො අපදිසන්තො අනෙකපරියායෙන තිණ්ණං රතනානං වණ්ණං භාසිතුමාරද්ධො, යථා තං පණ්ඩිතජාතිකො කුලපුත්තො’’. තෙන වුත්තං – ‘‘සුප්පියස්ස පන පරිබ්බාජකස්ස අන්තෙවාසී බ්‍රහ්මදත්තො මාණවො අනෙකපරියායෙන බුද්ධස්ස වණ්ණං භාසති, ධම්මස්ස වණ්ණං භාසති, සඞ්ඝස්ස වණ්ණං භාසතී’’ති.

किंतु उसका शिष्य (ब्रह्मदत्त)— "हमारे आचार्य उस (पाप) का स्पर्श कर रहे हैं जिसका स्पर्श नहीं करना चाहिए, उस पर पैर रख रहे हैं जिस पर पैर नहीं रखना चाहिए; वह अग्नि निगलने वाले के समान, हाथ से तलवार की धार को छूने वाले के समान, मुट्ठी से सुमेरु पर्वत को तोड़ने की इच्छा रखने वाले के समान, आरी के दांतों की पंक्ति से खेलने वाले के समान, और मदमस्त क्रूर हाथी को हाथ से पकड़ने वाले के समान, प्रशंसा के योग्य रत्नत्रय की निंदा करते हुए विनाश और पतन को प्राप्त होंगे। यदि आचार्य विष्ठा, अग्नि, काँटे या काले सांप पर पैर रखते हैं, या शूली पर चढ़ते हैं, या हलाहल विष खाते हैं, या खारे पानी में गिरते हैं, या नरक के प्रपात में गिरते हैं, तो शिष्य को उनका अनुकरण नहीं करना चाहिए। क्योंकि प्राणी अपने कर्मों के स्वामी हैं, वे अपने कर्मों के अनुसार ही गति प्राप्त करते हैं। न पिता पुत्र के कर्म से जाता है, न पुत्र पिता के कर्म से, न माता पुत्र के, न पुत्र माता के, न भाई बहन के, न बहन भाई के, न आचार्य शिष्य के और न शिष्य आचार्य के कर्म से जाता है। मेरे आचार्य तीनों रत्नों की निंदा करते हैं, और आर्यों की निंदा करना महान दोषपूर्ण है।" इस प्रकार विवेकपूर्वक (उस स्थिति से) बाहर निकलकर, आचार्य के मत का खंडन करते हुए, सही कारणों को ही कारण के रूप में प्रस्तुत करते हुए, अनेक प्रकार से तीनों रत्नों की प्रशंसा करने लगा, जैसा कि एक बुद्धिमान कुलपुत्र करता है। इसीलिए कहा गया— "किंतु सुप्पिय परिव्राजक का शिष्य ब्रह्मदत्त माणवक अनेक प्रकार से बुद्ध की प्रशंसा करता है, धर्म की प्रशंसा करता है, संघ की प्रशंसा करता है।"

තත්ථ වණ්ණන්ති වණ්ණ-සද්දො සණ්ඨාන-ජාති-රූපායතන-කාරණ-පමාණ-ගුණ-පසංසාදීසු දිස්සති. තත්ථ ‘‘මහන්තං සප්පරාජවණ්ණං අභිනිම්මිනිත්වා’’තිආදීසු (සං. නි. 1.142) සණ්ඨානං වුච්චති. ‘‘බ්‍රාහ්මණොව සෙට්ඨො වණ්ණො, හීනො අඤ්ඤො වණ්ණො’’තිආදීසු (ම. නි. 2.402) ජාති. ‘‘පරමාය වණ්ණපොක්ඛරතාය සමන්නාගතො’’තිආදීසු (දී. නි. 1.303) රූපායතනං.

वहाँ 'वण्ण' (वर्ण) शब्द आकार (संस्थान), जाति, रूपायातन, कारण, प्रमाण, गुण और प्रशंसा आदि अर्थों में देखा जाता है। वहाँ "एक विशाल सर्पराज का रूप (वण्ण) धारण करके" आदि में 'आकार' को (वण्ण) कहा गया है। "ब्राह्मण ही श्रेष्ठ वर्ण है, अन्य वर्ण हीन हैं" आदि में 'जाति' को। "परम वर्ण-पुष्करता (सुंदर रंग-रूप) से युक्त" आदि में 'रूपायातन' को।

‘‘න [Pg.39] හරාමි න භඤ්ජාමි, ආරා සිඞ්ඝාමි වාරිජං;

අථ කෙන නු වණ්ණෙන, ගන්ධත්ථෙනොති වුච්චතී’’ති. (සං. නි. 1.234) –

"मैं न तो (कमल) ले जाता हूँ, न तोड़ता हूँ, दूर से ही इस जलज (कमल) को सूंघता हूँ; फिर किस कारण (वण्ण) से मुझे 'गंध-चोर' कहा जाता है?"

ආදීසු කාරණං. ‘‘තයො පත්තස්ස වණ්ණා’’තිආදීසු (පාරා. 602) පමාණං. ‘‘කදා සඤ්ඤූළ්හා පන, තෙ ගහපති, ඉමෙ සමණස්ස ගොතමස්ස වණ්ණා’’තිආදීසු (ම. නි. 2.77) ගුණො. ‘‘වණ්ණාරහස්ස වණ්ණං භාසතී’’තිආදීසු (අ. නි. 2.135) පසංසා. ඉධ ගුණොපි පසංසාපි. අයං කිර තං තං භූතමෙව කාරණං අපදිසන්තො අනෙකපරියායෙන රතනත්තයස්ස ගුණූපසඤ්හිතං පසංසං අභාසි. තත්ථ – ‘‘ඉතිපි සො භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො’’තිආදිනා (පාරා. 1) නයෙන, ‘‘යෙ භික්ඛවෙ, බුද්ධෙ පසන්නා අග්ගෙ තෙ පසන්නා’’තිආදිනා ‘‘එකපුග්ගලො, භික්ඛවෙ, ලොකෙ උප්පජ්ජමානො උප්පජ්ජති…පෙ… අසමො අසමසමො’’තිආදිනා (අ. නි. 1.174) ච නයෙන බුද්ධස්ස වණ්ණො වෙදිතබ්බො. ‘‘ස්වාක්ඛාතො භගවතා ධම්මො’’ති (දී. නි. 2.159) ච ‘‘ආලයසමුග්ඝාතො වට්ටුපච්ඡෙදො’’ති (ඉති. 90, අ. නි. 4.34) ච, ‘‘යෙ භික්ඛවෙ, අරියෙ අට්ඨඞ්ගිකෙ මග්ගෙ පසන්නා, අග්ගෙ තෙ පසන්නා’’ති ච එවමාදීහි නයෙහි ධම්මස්ස වණ්ණො වෙදිතබ්බො. ‘‘සුප්පටිපන්නො භගවතො සාවකසඞ්ඝො’’ති (දී. නි. 2.159) ච, ‘‘යෙ, භික්ඛවෙ, සඞ්ඝෙ පසන්නා, අග්ගෙ තෙ පසන්නා’’ති (අ. නි. 4.34) ච එවමාදීහි පන නයෙහි සඞ්ඝස්ස වණ්ණො වෙදිතබ්බො. පහොන්තෙන පන ධම්මකථිකෙන පඤ්චනිකායෙ නවඞ්ගං සත්ථුසාසනං චතුරාසීතිධම්මක්ඛන්ධසහස්සානි ඔගාහිත්වා බුද්ධාදීනං වණ්ණො පකාසෙතබ්බො. ඉමස්මිඤ්හි ඨානෙ බුද්ධාදීනං ගුණෙ පකාසෙන්තො අතිත්ථෙන පක්ඛන්දො ධම්මකථිකොති න සක්කා වත්තුං. ඊදිසෙසු හි ඨානෙසු ධම්මකථිකස්ස ථාමො වෙදිතබ්බො. බ්‍රහ්මදත්තො පන මාණවො අනුස්සවාදිමත්තසම්බන්ධිතෙන අත්තනො ථාමෙන රතනත්තයස්ස වණ්ණං භාසති.

आदि में 'कारण' को। "पात्र के तीन प्रमाण (वण्ण) हैं" आदि में 'प्रमाण' को। "हे गृहपति, तुमने श्रमण गौतम के इन गुणों (वण्ण) को कब संकलित किया?" आदि में 'गुण' को। "प्रशंसा के योग्य की प्रशंसा (वण्ण) करता है" आदि में 'प्रशंसा' को। यहाँ (इस संदर्भ में) गुण और प्रशंसा दोनों अर्थ हैं। वह (ब्रह्मदत्त) उन-उन वास्तविक कारणों को बताते हुए अनेक प्रकार से रत्नत्रय के गुणों से युक्त प्रशंसा कर रहा था। वहाँ— "वे भगवान इस कारण से भी अर्हत् हैं, सम्यक्सम्बुद्ध हैं" आदि विधि से, "भिक्षुओं, जो बुद्ध में प्रसन्न हैं, वे श्रेष्ठ में प्रसन्न हैं" आदि से, और "भिक्षुओं, लोक में उत्पन्न होने वाला एक पुद्गल उत्पन्न होता है... जो अनुपम है, असमसम् (जिसके समान कोई नहीं) है" आदि विधि से बुद्ध के गुणों (वर्ण) को जानना चाहिए। "भगवान द्वारा धर्म सुव्याख्यात है" और "आलय (तृष्णा) का समून्मूलन करने वाला, वट्ट (संसार चक्र) को काटने वाला है", तथा "भिक्षुओं, जो आर्य अष्टांगिक मार्ग में प्रसन्न हैं, वे श्रेष्ठ में प्रसन्न हैं" आदि विधियों से धर्म के गुणों को जानना चाहिए। "भगवान का श्रावक संघ सुप्रतिपन्न है" और "भिक्षुओं, जो संघ में प्रसन्न हैं, वे श्रेष्ठ में प्रसन्न हैं" आदि विधियों से संघ के गुणों को जानना चाहिए। एक समर्थ धर्मकथक को पाँचों निकायों, नौ अंगों वाले शास्ता के शासन और अस्सी हजार चार सौ धर्मस्कंधों में अवगाहन करके बुद्ध आदि के गुणों को प्रकाशित करना चाहिए। इस स्थान पर बुद्ध आदि के गुणों को प्रकाशित करने वाले धर्मकथक को "बिना घाट के कूदने वाला" नहीं कहा जा सकता। ऐसे स्थानों पर धर्मकथक के सामर्थ्य को जानना चाहिए। किंतु ब्रह्मदत्त माणवक ने केवल अनुश्रव (सुनी-सुनाई बातों) आदि से संबंधित अपने सामर्थ्य के अनुसार रत्नत्रय के गुणों का वर्णन किया।

ඉතිහ තෙ උභො ආචරියන්තෙවාසීති එවං තෙ ද්වෙ ආචරියන්තෙවාසිකා. අඤ්ඤමඤ්ඤස්සාති අඤ්ඤො අඤ්ඤස්ස. උජුවිපච්චනීකවාදාති ඊසකම්පි අපරිහරිත්වා උජුමෙව විවිධපච්චනීකවාදා, අනෙකවාරං විරුද්ධවාදා එව හුත්වාති අත්ථො. ආචරියෙන හි රතනත්තයස්ස අවණ්ණෙ භාසිතෙ අන්තෙවාසී වණ්ණං භාසති, පුන ඉතරො අවණ්ණං, ඉතරො වණ්ණන්ති එවං ආචරියො සාරඵලකෙ විසරුක්ඛආණිං ආකොටයමානො විය [Pg.40] පුනප්පුනං රතනත්තයස්ස අවණ්ණං භාසති. අන්තෙවාසී පන සුවණ්ණරජතමණිමයාය ආණියා තං ආණිං පටිබාහයමානො විය පුනප්පුනං රතනත්තයස්ස වණ්ණං භාසති. තෙන වුත්තං – ‘‘උජුවිපච්චනීකවාදා’’ති.

इस प्रकार वे दोनों आचार्य और अन्तेवासी (शिष्य) थे। 'अञ्ञमञ्ञस्स' का अर्थ है एक-दूसरे के प्रति। 'उजुविपच्चनीकवादा' का अर्थ है कि बिना किसी संकोच के सीधे तौर पर विविध प्रकार के विपरीत तर्क देने वाले, अर्थात् अनेक बार एक-दूसरे के विरुद्ध बोलने वाले। वास्तव में, जब आचार्य रत्नत्रय के अवर्ण (निंदा) की बात करते थे, तब अन्तेवासी उनके गुणों का वर्णन करते थे; फिर जब दूसरा निंदा करता, तो दूसरा गुणों का गान करता। इस प्रकार आचार्य, सारयुक्त काष्ठ के फलक पर विषैले वृक्ष की कील ठोकने वाले के समान, बार-बार रत्नत्रय की निंदा करते थे। किन्तु अन्तेवासी, सोने, चाँदी और मणियों से बनी कील से उस (विषैली) कील को बाहर निकालने वाले के समान, बार-बार रत्नत्रय के गुणों का वर्णन करते थे। इसीलिए कहा गया है— 'उजुविपच्चनीकवादा' (प्रत्यक्ष रूप से विपरीत बोलने वाले)।

භගවන්තං පිට්ඨිතො පිට්ඨිතො අනුබන්ධා හොන්ති භික්ඛුසඞ්ඝඤ්චාති භගවන්තඤ්ච භික්ඛුසඞ්ඝඤ්ච පච්ඡතො පච්ඡතො දස්සනං අවිජහන්තා ඉරියාපථානුබන්ධනෙන අනුබන්ධා හොන්ති, සීසානුලොකිනො හුත්වා අනුගතා හොන්තීති අත්ථො.

'भगवान और भिक्षु-संघ के पीछे-पीछे चलने वाले थे' का अर्थ है कि वे भगवान और भिक्षु-संघ के पीछे-पीछे, उन्हें अपनी दृष्टि से ओझल न होने देते हुए, उनकी गति (ईर्यापथ) का अनुसरण करते हुए पीछे-पीछे चल रहे थे; अर्थात् वे सिर झुकाकर (या एकाग्र होकर) उनके पीछे जा रहे थे।

කස්මා පන භගවා තං අද්ධානං පටිපන්නො? කස්මා ච සුප්පියො අනුබන්ධො? කස්මා ච සො රතනත්තයස්ස අවණ්ණං භාසතීති? භගවා තාව තස්මිං කාලෙ රාජගහපරිවත්තකෙසු අට්ඨාරසසු මහාවිහාරෙසු අඤ්ඤතරස්මිං වසිත්වා පාතොව සරීරප්පටිජග්ගනං කත්වා භික්ඛාචාරවෙලායං භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො රාජගහෙ පිණ්ඩාය චරති. සො තං දිවසං භික්ඛුසඞ්ඝස්ස සුලභපිණ්ඩපාතං කත්වා පච්ඡාභත්තං පිණ්ඩපාතපටික්කන්තො භික්ඛුසඞ්ඝං පත්තචීවරං ගාහාපෙත්වා – ‘‘නාළන්දං ගමිස්සාමී’’ති, රාජගහතො නික්ඛමිත්වා තං අද්ධානං පටිපන්නො. සුප්පියොපි ඛො තස්මිං කාලෙ රාජගහපරිවත්තකෙ අඤ්ඤතරස්මිං පරිබ්බාජකාරාමෙ වසිත්වා පරිබ්බාජකපරිවුතො රාජගහෙ භික්ඛාය චරති. සොපි තං දිවසං පරිබ්බාජකපරිසාය සුලභභික්ඛං කත්වා භුත්තපාතරාසො පරිබ්බාජකෙ පරිබ්බාජකපරික්ඛාරං ගාහාපෙත්වා – නාළන්දං ගමිස්සාමිච්චෙව භගවතො තං මග්ගං පටිපන්නභාවං අජානන්තොව අනුබන්ධො. සචෙ පන ජානෙය්‍ය නානුබන්ධෙය්‍ය. සො අජානිත්වාව ගච්ඡන්තො ගීවං උක්ඛිපිත්වා ඔලොකයමානො භගවන්තං අද්දස බුද්ධසිරියා සොභමානං රත්තකම්බලපරික්ඛිත්තමිව ජඞ්ගමකනකගිරිසිඛරං.

किन्तु भगवान उस लंबी यात्रा पर क्यों निकले? सुप्पिय उनके पीछे क्यों चला? और वह रत्नत्रय की निंदा क्यों कर रहा था? उस समय भगवान राजगृह के आसपास के अठारह महाविहारों में से किसी एक में विहार कर रहे थे। प्रातःकाल शरीर की शुद्धि आदि करके, भिक्षाटन के समय भिक्षु-संघ के साथ राजगृह में भिक्षा के लिए गए। उस दिन भिक्षु-संघ के लिए सुलभता से भिक्षा प्राप्त कर, भोजन के पश्चात भिक्षाटन से लौटकर, भिक्षु-संघ को पात्र और चीवर ग्रहण करवाकर, 'मैं नालंदा जाऊँगा'—ऐसा विचार कर राजगृह से निकलकर उस मार्ग पर चल पड़े। सुप्पिय भी उस समय राजगृह के पास ही किसी परिव्राजक-आराम में रहकर अपने शिष्यों के साथ राजगृह में भिक्षा के लिए घूम रहा था। उसने भी उस दिन अपने परिव्राजक समूह के लिए सुलभता से भिक्षा प्राप्त की और प्रातः का भोजन कर, परिव्राजकों से उनके उपकरण उठवाकर, 'मैं नालंदा जाऊँगा'—इसी उद्देश्य से निकला था। वह यह नहीं जानता था कि भगवान भी उसी मार्ग पर जा रहे हैं, इसलिए वह उनके पीछे-पीछे हो लिया। यदि उसे पता होता, तो वह पीछे न चलता। वह अनजाने में ही चलते हुए, अपनी गर्दन उठाकर देखते हुए, बुद्ध की शोभा से देदीप्यमान भगवान को देखा, जो लाल कम्बलों से लिपटे हुए किसी चलते-फिरते स्वर्ण-पर्वत के शिखर के समान प्रतीत हो रहे थे।

තස්මිං කිර සමයෙ දසබලස්ස සරීරතො නික්ඛමිත්වා ඡබ්බණ්ණරස්මියො සමන්තා අසීතිහත්ථප්පමාණෙ පදෙසෙ ආධාවන්ති විධාවන්ති රතනාවෙළරතනදාමරතනචුණ්ණවිප්පකිණ්ණං විය, පසාරිතරතනචිත්තකඤ්චනපටමිව, රත්තසුවණ්ණරසනිසිඤ්චමානමිව, උක්කාසතනිපාතසමාකුලමිව, නිරන්තරවිප්පකිණ්ණකණිකාරපුප්ඵමිව වායුවෙගක්ඛිත්තචීනපිට්ඨචුණ්ණමිව, ඉන්දධනුවිජ්ජුලතාතාරාගණප්පභාවිසරවිප්ඵුරිතවිච්ඡරිතමිව ච තං වනන්තරං හොති.

ऐसा कहा जाता है कि उस समय दशबल (बुद्ध) के शरीर से छह रंगों वाली किरणें निकलकर चारों ओर अस्सी हाथ के घेरे में इस प्रकार फैल रही थीं जैसे रत्नों के मुकुट, रत्नों की मालाएँ और रत्नों का चूर्ण बिखरा हो; जैसे रत्नों से जड़ा हुआ कोई स्वर्ण-वस्त्र फैला दिया गया हो; जैसे पिघले हुए लाल सोने की वर्षा हो रही हो; जैसे टूटते हुए तारों (उल्काओं) की सघनता हो; जैसे निरंतर बिखरे हुए कणिकार के फूल हों; जैसे वायु के वेग से उड़ाया गया महीन चूर्ण हो; और वह वन का मध्य भाग इंद्रधनुष, बिजली की चमक और नक्षत्रों के प्रकाश के पुंज के समान देदीप्यमान हो रहा था।

අසීති [Pg.41] අනුබ්‍යඤ්ජනානුරඤ්ජිතඤ්ච පන භගවතො සරීරං විකසිතකමලුප්පලමිව, සරං සබ්බපාලිඵුල්ලමිව පාරිච්ඡත්තකං, තාරාමරීචිවිකසිතමිව, ගගනතලං සිරියා අවහසන්තමිව, බ්‍යාමප්පභාපරික්ඛෙපවිලාසිනී චස්ස ද්වත්තිංසවරලක්ඛණමාලා ගන්ථෙත්වා ඨපිතද්වත්තිංසචන්දමාලාය ද්වත්තිංසසූරියමාලාය පටිපාටියා ඨපිතද්වත්තිංසචක්කවත්තිද්වත්තිංසසක්කදෙවරාජද්වත්තිංසමහාබ්‍රහ්මානං සිරිං සිරියා අභිභවන්තිමිව. තඤ්ච පන භගවන්තං පරිවාරෙත්වා ඨිතා භික්ඛූ සබ්බෙව අප්පිච්ඡා සන්තුට්ඨා පවිවිත්තා අසංසට්ඨා චොදකා පාපගරහිනො වත්තාරො වචනක්ඛමා සීලසම්පන්නා සමාධිපඤ්ඤාවිමුත්තිවිමුත්තිඤ්ඤාණදස්සනසම්පන්නා. තෙසං මජ්ඣෙ භගවා රත්තකම්බලපාකාරපරික්ඛිත්තො විය කඤ්චනථම්භො, රත්තපදුමසණ්ඩමජ්ඣගතා විය සුවණ්ණනාවා, පවාළවෙදිකාපරික්ඛිත්තො විය අග්ගික්ඛන්ධො, තාරාගණපරිවාරිතො විය පුණ්ණචන්දො මිගපක්ඛීනම්පි චක්ඛූනි පීණයති, පගෙව දෙවමනුස්සානං. තස්මිඤ්ච පන දිවසෙ යෙභුය්‍යෙන අසීතිමහාථෙරා මෙඝවණ්ණං පංසුකූලං එකංසං කරිත්වා කත්තරදණ්ඩං ආදාය සුවම්මවම්මිතා විය ගන්ධහත්ථිනො විගතදොසා වන්තදොසා භින්නකිලෙසා විජටිතජටා ඡින්නබන්ධනා භගවන්තං පරිවාරයිංසු. සො සයං වීතරාගො වීතරාගෙහි, සයං වීතදොසො වීතදොසෙහි, සයං වීතමොහො වීතමොහෙහි, සයං වීතතණ්හො වීතතණ්හෙහි, සයං නික්කිලෙසො නික්කිලෙසෙහි, සයං බුද්ධො අනුබුද්ධෙහි පරිවාරිතො; පත්තපරිවාරිතං විය කෙසරං, කෙසරපරිවාරිතා විය කණ්ණිකා, අට්ඨනාගසහස්සපරිවාරිතො විය ඡද්දන්තො නාගරාජා, නවුතිහංසසහස්සපරිවාරිතො විය ධතරට්ඨො හංසරාජා, සෙනඞ්ගපරිවාරිතො විය චක්කවත්තිරාජා, දෙවගණපරිවාරිතො විය සක්කො දෙවරාජා, බ්‍රහ්මගණපරිවාරිතො විය හාරිතො මහාබ්‍රහ්මා, අපරිමිතකාලසඤ්චිතපුඤ්ඤබලනිබ්බත්තාය අචින්තෙය්‍යාය අනොපමාය බුද්ධලීලාය චන්දො විය ගගනතලං තං මග්ගං පටිපන්නො හොති.

भगवान का शरीर अस्सी अनुव्यंजनों से सुशोभित था, जो खिले हुए कमलों और उत्पलों से युक्त सरोवर के समान, पूर्णतः पुष्पित पारिजात वृक्ष के समान और नक्षत्रों की किरणों से चमकते आकाश-मंडल के समान अपनी शोभा से सबको मात दे रहा था। उनके शरीर के चारों ओर एक व्याम (हाथ फैलाने जितनी दूरी) तक फैलने वाली प्रभा से सुशोभित बत्तीस महापुरुष लक्षणों की माला ऐसी थी, मानो बत्तीस चंद्रमाओं की पंक्ति, बत्तीस सूर्यों की पंक्ति, अथवा क्रम से रखे गए बत्तीस चक्रवर्ती राजाओं, बत्तीस इंद्रों और बत्तीस महाब्रह्माओं की शोभा को अपनी कांति से तिरस्कृत कर रही हो। भगवान को घेरे हुए वे सभी भिक्षु अल्पेच्छ, संतुष्ट, एकांतप्रिय, असंसृष्ट (सांसारिक मेल-जोल से दूर), दोषों को बताने वाले, पाप की निंदा करने वाले, हितकारी वचन बोलने वाले, क्षमाशील, शील-संपन्न, तथा समाधि, प्रज्ञा, विमुक्ति और विमुक्ति-ज्ञान-दर्शन से संपन्न थे। उनके मध्य में भगवान, लाल कम्बलों की दीवार से घिरे स्वर्ण-स्तंभ के समान, लाल कमलों के समूह के बीच स्थित स्वर्ण-नौका के समान, मूँगे की वेदिका से घिरे अग्नि-पुंज के समान और नक्षत्रों से घिरे पूर्ण चंद्रमा के समान, पशु-पक्षियों की आँखों को भी तृप्त कर रहे थे, फिर देवों और मनुष्यों की तो बात ही क्या! उस दिन प्रायः अस्सी महास्थविर, बादलों के रंग वाले पांशुकुल चीवरों को एक कंधे पर धारण किए, हाथ में दंड लिए, कवचधारी गंध-हस्तियों के समान, वीतदोष, क्षीण-क्लेश और बंधनों से मुक्त होकर भगवान को घेरे हुए थे। वे स्वयं वीतराग होकर वीतरागियों से, स्वयं वीतदोष होकर वीतदोषियों से, स्वयं वीतमोह होकर वीतमोहियों से, स्वयं वीततृष्ण होकर वीततृष्णों से, स्वयं निष्क्लेश होकर निष्क्लेशों से और स्वयं बुद्ध होकर अनुबुद्धों (श्रावक बुद्धों) से घिरे हुए थे; जैसे पत्तों से घिरा केसर हो, केसर से घिरी कर्णिका हो, आठ हजार हाथियों से घिरा छद्दंत नागराज हो, नब्बे हजार हंसों से घिरा धतराष्ट्र हंसराज हो, चतुरंगिणी सेना से घिरा चक्रवर्ती राजा हो, देवगणों से घिरा इंद्र हो, और ब्रह्मगणों से घिरा हारित महाब्रह्मा हो। इस प्रकार, अपरिमित काल तक संचित पुण्यों के बल से उत्पन्न, अचिन्त्य और अनुपम बुद्ध-लीला के साथ, आकाश-मंडल में चंद्रमा के समान, भगवान उस मार्ग पर अग्रसर थे।

අථෙවං භගවන්තං අනොපමාය බුද්ධලීලාය ගච්ඡන්තං භික්ඛූ ච ඔක්ඛිත්තචක්ඛූ සන්තින්ද්‍රියෙ සන්තමානසෙ උපරිනභෙ ඨිතං පුණ්ණචන්දං විය භගවන්තංයෙව නමස්සමානෙ දිස්වාව පරිබ්බාජකො අත්තනො පරිසං අවලොකෙසි. සා හොති කාජදණ්ඩකෙ ඔලම්බෙත්වා ගහිතොලුග්ගවිලුග්ගපිට්ඨකතිදණ්ඩමොරපිඤ්ඡමත්තිකාපත්තපසිබ්බකකුණ්ඩිකාදිඅනෙකපරික්ඛාරභාරභරිතා[Pg.42]. ‘‘අසුකස්ස හත්ථා සොභණා, අසුකස්ස පාදා’’ති එවමාදිනිරත්ථකවචනා මුඛරා විකිණ්ණවාචා අදස්සනීයා අපාසාදිකා. තස්ස තං දිස්වා විප්පටිසාරො උදපාදි.

तब, इस प्रकार अतुलनीय बुद्ध-लीला के साथ जाते हुए भगवान को, और नीचे की ओर दृष्टि किए हुए, शांत इंद्रियों वाले, शांत मन वाले, आकाश में स्थित पूर्ण चंद्रमा के समान भगवान को ही नमस्कार करते हुए भिक्षुओं को देखकर, उस परिव्राजक ने अपने समूह की ओर देखा। वह (उसका समूह) बहँगी के डंडों पर लटकाए हुए, टूटे-फूटे पीढ़ों, तिपाइयों, मोर-पंखों, मिट्टी के पात्रों, झोलों, कमंडलुओं आदि अनेक परिष्कारों (सामग्रियों) के भार से लदा हुआ था। "अमुक के हाथ सुंदर हैं, अमुक के पैर सुंदर हैं" इत्यादि निरर्थक बातें करने वाले, मुखर (बड़बोले), बिखरी हुई बातें करने वाले, वे देखने में अरुचिकर और अप्रसन्नकारी थे। उन्हें देखकर उसे (सुप्पिय को) पश्चाताप (खेद) हुआ।

ඉදානි තෙන භගවතො වණ්ණො වත්තබ්බො භවෙය්‍ය. යස්මා පනෙස ලාභසක්කාරහානියා චෙව පක්ඛහානියා ච නිච්චම්පි භගවන්තං උසූයති. අඤ්ඤතිත්ථියානඤ්හි යාව බුද්ධො ලොකෙ නුප්පජ්ජති, තාවදෙව ලාභසක්කාරා නිබ්බත්තන්ති, බුද්ධුප්පාදතො පන පට්ඨාය පරිහීනලාභසක්කාරා හොන්ති, සූරියුග්ගමනෙ ඛජ්ජොපනකා විය නිස්සිරීකතං ආපජ්ජන්ති. උපතිස්සකොලිතානඤ්ච සඤ්ජයස්ස සන්තිකෙ පබ්බජිතකාලෙයෙව පරිබ්බාජකා මහාපරිසා අහෙසුං, තෙසු පන පක්කන්තෙසු සාපි තෙසං පරිසා භින්නා. ඉති ඉමෙහි ද්වීහි කාරණෙහි අයං පරිබ්බාජකො යස්මා නිච්චම්පි භගවන්තං උසූයති, තස්මා තං උසූයවිසුග්ගාරං උග්ගිරන්තො රතනත්තයස්ස අවණ්ණමෙව භාසතීති වෙදිතබ්බො.

अब उसे भगवान के गुणों का बखान करना चाहिए था। किंतु, चूँकि वह लाभ-सत्कार की हानि और अपने पक्ष (अनुयायियों) की हानि के कारण निरंतर भगवान से ईर्ष्या करता था। क्योंकि जब तक लोक में बुद्ध उत्पन्न नहीं होते, तभी तक अन्य तीर्थिकों को लाभ-सत्कार प्राप्त होता है; किंतु बुद्ध के प्रादुर्भाव के बाद से उनका लाभ-सत्कार क्षीण हो जाता है और वे सूर्योदय होने पर जुगनुओं के समान श्रीहीन हो जाते हैं। उपतिस्स और कोलित के संजय के पास प्रव्रजित होने के समय परिव्राजकों का बड़ा समूह था, किंतु उनके चले जाने पर उनका वह समूह भी बिखर गया। इस प्रकार, इन दो कारणों से यह परिव्राजक चूँकि निरंतर भगवान से ईर्ष्या करता है, इसलिए उस ईर्ष्या रूपी विष को उगलते हुए वह रत्नत्रय के अवर्ण (निंदा) को ही बोलता है, ऐसा समझना चाहिए।

2. අථ ඛො භගවා අම්බලට්ඨිකායං රාජාගාරකෙ එකරත්තිවාසං උපගච්ඡි සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙනාති භගවා තාය බුද්ධලීලාය ගච්ඡමානො අනුපුබ්බෙන අම්බලට්ඨිකාද්වාරං පාපුණිත්වා සූරියං ඔලොකෙත්වා – ‘‘අකාලො දානි ගන්තුං, අත්ථසමීපං ගතො සූරියො’’ති අම්බලට්ඨිකායං රාජාගාරකෙ එකරත්තිවාසං උපගච්ඡි.

२. "तब भगवान भिक्षु-संघ के साथ अम्बलट्ठिका के राजागारक (राजकीय विश्रामागार) में एक रात के निवास के लिए ठहरे" - भगवान उसी बुद्ध-लीला से चलते हुए क्रमशः अम्बलट्ठिका के द्वार पर पहुँचे और सूर्य को देखकर यह विचार किया कि "अब आगे जाने का समय नहीं है, सूर्य अस्त होने के समीप है", अतः वे अम्बलट्ठिका के राजागारक में एक रात के निवास के लिए ठहर गए।

තත්ථ අම්බලට්ඨිකාති රඤ්ඤො උය්‍යානං. තස්ස කිර ද්වාරසමීපෙ තරුණඅම්බරුක්ඛො අත්ථි, තං ‘‘අම්බලට්ඨිකා’’ති වදන්ති. තස්ස අවිදූරෙ භවත්තා උය්‍යානම්පි අම්බලට්ඨිකා ත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගතං. තං ඡායූදකසම්පන්නං පාකාරපරික්ඛිත්තං සුයොජිතද්වාරං මඤ්ජුසා විය සුගුත්තං. තත්ථ රඤ්ඤො කීළනත්ථං පටිභානචිත්තවිචිත්තං අගාරං අකංසු. තං ‘‘රාජාගාරක’’න්ති වුච්චති.

वहाँ 'अम्बलट्ठिका' राजा का उद्यान है। सुना जाता है कि उस उद्यान के द्वार के समीप एक तरुण (छोटा) आम का वृक्ष था, जिसे लोग 'अम्बलट्ठिका' कहते थे। उसके निकट होने के कारण उद्यान को भी 'अम्बलट्ठिका' ही कहा जाने लगा। वह छाया और जल से संपन्न, चहारदीवारी से घिरा हुआ, सुव्यवस्थित द्वारों वाला और किसी संदूक (मंजूषा) की भाँति सुरक्षित था। वहाँ राजा के मनोरंजन के लिए विलक्षण चित्रकारी से सुसज्जित एक भवन बनाया गया था। उसे 'राजागारक' कहा जाता है।

සුප්පියොපි ඛොති සුප්පියොපි තස්මිං ඨානෙ සූරියං ඔලොකෙත්වා – ‘‘අකාලො දානි ගන්තුං, බහූ ඛුද්දකමහල්ලකා පරිබ්බාජකා, බහුපරිස්සයො ච අයං මග්ගො චොරෙහිපි වාළයක්ඛෙහිපි වාළමිගෙහිපි. අයං ඛො පන සමණො ගොතමො උය්‍යානං පවිට්ඨො, සමණස්ස ච ගොතමස්ස වසනට්ඨානෙ [Pg.43] දෙවතා ආරක්ඛං ගණ්හන්ති, හන්දාහම්පි ඉධ එකරත්තිවාසං උපගන්ත්වා ස්වෙව ගමිස්සාමී’’ති තදෙවුය්‍යානං පාවිසි. තතො භික්ඛුසඞ්ඝො භගවතො වත්තං දස්සෙත්වා අත්තනො අත්තනො වසනට්ඨානං සල්ලක්ඛෙසි. පරිබ්බාජකොපි උය්‍යානස්ස එකපස්සෙ පරිබ්බාජකපරික්ඛාරෙ ඔතාරෙත්වා වාසං උපගච්ඡි සද්ධිං අත්තනො පරිසාය. පාළියමාරූළ්හවසෙනෙව පන – ‘‘සද්ධිං අත්තනො අන්තෙවාසිනා බ්‍රහ්මදත්තෙන මාණවෙනා’’ති වුත්තං.

"सुप्पिय भी" - सुप्पिय ने भी उस स्थान पर सूर्य को देखकर सोचा - "अब जाने का समय नहीं है, बहुत से छोटे और वृद्ध परिव्राजक हैं, और यह मार्ग चोरों, हिंसक यक्षों और जंगली जानवरों के कारण बहुत खतरनाक है। यह श्रमण गौतम उद्यान में प्रविष्ट हुए हैं, और श्रमण गौतम के निवास स्थान पर देवता रक्षा करते हैं। चलो, मैं भी यहाँ एक रात रुककर कल ही जाऊँगा" - ऐसा सोचकर वह उसी उद्यान में प्रविष्ट हो गया। उसके बाद भिक्षु-संघ ने भगवान के प्रति अपने कर्तव्यों का पालन कर अपने-अपने निवास स्थान निश्चित किए। परिव्राजक ने भी उद्यान के एक ओर परिव्राजकों की सामग्रियों को रखवाकर अपने समूह के साथ निवास किया। किंतु पालि में केवल "अपने अंतवासी ब्रह्मदत्त माणवक के साथ" ऐसा कहा गया है, क्योंकि इस सुत्त के संदर्भ में केवल उसी का उल्लेख सार्थक है।

එවං වාසං උපගතො පන සො පරිබ්බාජකො රත්තිභාගෙ දසබලං ඔලොකෙසි. තස්මිඤ්ච සමයෙ සමන්තා විප්පකිණ්ණතාරකා විය පදීපා ජලන්ති, මජ්ඣෙ භගවා නිසින්නො හොති, භික්ඛුසඞ්ඝො ච භගවන්තං පරිවාරෙත්වා. තත්ථ එකභික්ඛුස්සපි හත්ථකුක්කුච්චං වා පාදකුක්කුච්චං වා උක්කාසිතසද්දො වා ඛිපිතසද්දො වා නත්ථි. සා හි පරිසා අත්තනො ච සික්ඛිතසික්ඛතාය සත්ථරි ච ගාරවෙනාති ද්වීහි කාරණෙහි නිවාතෙ පදීපසිඛා විය නිච්චලා සන්නිසින්නාව අහොසි. පරිබ්බාජකො තං විභූතිං දිස්වා අත්තනො පරිසං ඔලොකෙසි. තත්ථ කෙචි හත්ථං ඛිපන්ති, කෙචි පාදං, කෙචි විප්පලපන්ති, කෙචි නිල්ලාලිතජිව්හා පග්ඝරිතඛෙළා, දන්තෙ ඛාදන්තා කාකච්ඡමානා ඝරුඝරුපස්සාසිනො සයන්ති. සො රතනත්තයස්ස ගුණවණ්ණෙ වත්තබ්බෙපි ඉස්සාවසෙන පුන අවණ්ණමෙව ආරභි. බ්‍රහ්මදත්තො පන වුත්තනයෙනෙව වණ්ණං. තෙන වුත්තං – ‘‘තත්‍රාපි සුදං සුප්පියො පරිබ්බාජකො’’ති සබ්බං වත්තබ්බං. තත්ථ තත්‍රාපීති තස්මිම්පි, අම්බලට්ඨිකායං උය්‍යානෙති අත්ථො.

इस प्रकार निवास करते हुए उस परिव्राजक ने रात्रि के समय दशबल (भगवान) की ओर देखा। उस समय चारों ओर बिखरे हुए तारों के समान दीपक जल रहे थे, और भगवान भिक्षु-संघ से घिरे हुए बीच में बैठे थे। वहाँ एक भी भिक्षु के हाथ-पैर की चंचलता, या खाँसने या छींकने का शब्द नहीं था। वह परिषद् अपनी शिक्षित विनयशीलता और शास्ता के प्रति गौरव (श्रद्धा) - इन दो कारणों से, वायु-रहित स्थान में दीपक की लौ के समान निश्चल बैठी थी। परिव्राजक ने उस वैभव को देखकर अपने समूह की ओर देखा। वहाँ कोई हाथ पटक रहा था, कोई पैर, कोई नींद में बड़बड़ा रहा था, किसी की जीभ बाहर निकली थी और लार टपक रही थी, कोई दाँत पीस रहा था, कोई कौवे जैसी आवाज़ में खर्राटे ले रहा था और कोई 'घुरु-घुरु' शब्द के साथ साँस ले रहा था। रत्नत्रय के गुणों का बखान करने योग्य होने पर भी, ईर्ष्या के वश उसने पुनः निंदा ही शुरू कर दी। किंतु ब्रह्मदत्त ने पूर्वोक्त रीति से प्रशंसा ही की। इसीलिए कहा गया है - "वहाँ भी सुप्पिय परिव्राजक..." इत्यादि सब कहना चाहिए। वहाँ 'तत्रापि' का अर्थ है - उस अम्बलट्ठिका उद्यान में भी।

3. සම්බහුලානන්ති බහුකානං. තත්ථ විනයපරියායෙන තයො ජනා ‘‘සම්බහුලා’’ති වුච්චන්ති. තතො පරං සඞ්ඝො. සුත්තන්තපරියායෙන පන තයො තයොව තතො පට්ඨාය සම්බහුලා. ඉධ සුත්තන්තපරියායෙන ‘‘සම්බහුලා’’ති වෙදිතබ්බා. මණ්ඩලමාළෙති කත්ථචි ද්වෙ කණ්ණිකා ගහෙත්වා හංසවට්ටකච්ඡන්නෙන කතා කූටාගාරසාලාපි ‘‘මණ්ඩලමාළො’’ති වුච්චති, කත්ථචි එකං කණ්ණිකං ගහෙත්වා ථම්භපන්තිං පරික්ඛිපිත්වා කතා උපට්ඨානසාලාපි ‘‘මණ්ඩලමාළො’’ති වුච්චති. ඉධ පන නිසීදනසාලා ‘‘මණ්ඩලමාළො’’ති වෙදිතබ්බො. සන්නිසින්නානන්ති නිසජ්ජනවසෙන. සන්නිපතිතානන්ති සමොධානවසෙන. අයං සඞ්ඛියධම්මොති සඞ්ඛියා වුච්චති කථා[Pg.44], කථාධම්මොති අත්ථො. උදපාදීති උප්පන්නො. කතමො පන සොති? අච්ඡරියං ආවුසොති එවමාදි. තත්ථ අන්ධස්ස පබ්බතාරොහණං විය නිච්චං න හොතීති අච්ඡරියං. අයං තාව සද්දනයො. අයං පන අට්ඨකථානයො – අච්ඡරායොග්ගන්ති අච්ඡරියං. අච්ඡරං පහරිතුං යුත්තන්ති අත්ථො. අභූතපුබ්බං භූතන්ති අබ්භුතං. උභයං පෙතං විම්හයස්සෙවාධිවචනං. යාවඤ්චිදන්ති යාව ච ඉදං තෙන සුප්පටිවිදිතතාය අප්පමෙය්‍යත්තං දස්සෙති.

३. "सम्बहुलानं" का अर्थ है "बहुत"। वहाँ विनय के नियम के अनुसार तीन व्यक्तियों को "सम्बहुला" कहा जाता है। उससे अधिक होने पर "संघ" कहा जाता है। किन्तु सुत्तन्त के नियम के अनुसार तीन केवल तीन ही हैं, उसके बाद (चार से) "सम्बहुला" कहा जाता है। यहाँ सुत्तन्त के नियम के अनुसार "सम्बहुला" समझना चाहिए। "मण्डलमाल" के विषय में—कहीं दो शिखरों (कण्र्णिका) को लेकर हंस के पंख के समान छप्पर वाली कूटागार शाला को भी "मण्डलमाल" कहा जाता है, कहीं एक शिखर को लेकर खम्भों की पंक्ति से घिरी हुई उपस्थान शाला (सभा भवन) को भी "मण्डलमाल" कहा जाता है। किन्तु यहाँ बैठने की शाला (निसिदनसाला) को "मण्डलमाल" समझना चाहिए। "सन्निसिन्नानं" का अर्थ बैठने के कारण है। "सन्निपतितानं" का अर्थ एकत्रित होने के कारण है। "अयं संखियधम्मो" में "संखिया" का अर्थ कथा (चर्चा) है, अर्थात् कथा-धर्म। "उदपादि" का अर्थ उत्पन्न हुआ। वह (चर्चा) क्या है? "आश्चर्य है, आयुष्मानों!" इत्यादि। वहाँ जैसे अंधे का पर्वत पर चढ़ना नित्य नहीं होता, वैसे ही जो (दुर्लभ होने के कारण) नित्य नहीं होता, वह "आश्चर्य" है। यह शब्द-निरुक्ति का नियम है। किन्तु यह अट्ठकथा का नियम है—"अच्छरायोग्गं" (चुटी बजाने योग्य) ही "आश्चर्य" है। चुटकी बजाना उचित है, यह अर्थ है। जो पहले कभी नहीं हुआ और अब हुआ है, वह "अद्भुत" है। ये दोनों ही शब्द विस्मय के वाचक हैं। "यावञ्चिदं" का अर्थ है "याव च इदं", इसके द्वारा भली-भाँति भेदन (बोध) होने के कारण अप्रमेयता (असीमितता) को दर्शाया गया है।

තෙන භගවතා ජානතා…පෙ… සුප්පටිවිදිතාති එත්ථායං සඞ්ඛෙපත්ථො. යො සො භගවා සමතිංස පාරමියො පූරෙත්වා සබ්බකිලෙසෙ භඤ්ජිත්වා අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධො, තෙන භගවතා තෙසං තෙසං සත්තානං ආසයානුසයං ජානතා, හත්ථතලෙ ඨපිතං ආමලකං විය සබ්බඤෙය්‍යධම්මං පස්සතා.

"उस भगवान् के द्वारा जानते हुए... भली-भाँति जाना गया" यहाँ यह संक्षिप्त अर्थ है। जो वे भगवान् तीस पारमिताओं को पूर्ण कर, सभी क्लेशों को नष्ट कर, अनुत्तर सम्यक-सम्बोधि को प्राप्त हुए, उन भगवान् के द्वारा उन-उन सत्त्वों के आशय और अनुशय (प्रवृत्तियों) को जानते हुए, हथेली पर रखे हुए आँवले के समान समस्त ज्ञेय धर्मों को देखते हुए (यह कहा गया है)।

අපි ච පුබ්බෙනිවාසාදීහි ජානතා, දිබ්බෙන චක්ඛුනා පස්සතා. තීහි විජ්ජාහි ඡහි වා පන අභිඤ්ඤාහි ජානතා, සබ්බත්ථ අප්පටිහතෙන සමන්තචක්ඛුනා පස්සතා. සබ්බධම්මජානනසමත්ථාය වා පඤ්ඤාය ජානතා, සබ්බසත්තානං චක්ඛුවිසයාතීතානි තිරොකුට්ටාදිගතානිපි රූපානි අතිවිසුද්ධෙන මංසචක්ඛුනා පස්සතා. අත්තහිතසාධිකාය වා සමාධිපදට්ඨානාය පටිවෙධපඤ්ඤාය ජානතා, පරහිතසාධිකාය කරුණාපදට්ඨානාය දෙසනාපඤ්ඤාය පස්සතා.

इसके अतिरिक्त, पूर्व-निवास (पिछले जन्मों के स्मरण) आदि के द्वारा जानते हुए, दिव्य-चक्षु से देखते हुए; अथवा तीन विद्याओं या छह अभिज्ञाओं के द्वारा जानते हुए, सर्वत्र अप्रतिहत (बाधारहित) समन्त-चक्षु से देखते हुए; अथवा समस्त धर्मों को जानने में समर्थ प्रज्ञा के द्वारा जानते हुए, सभी सत्त्वों के चक्षु-विषय से परे, दीवार आदि के पार स्थित रूपों को भी अति-विशुद्ध मांस-चक्षु (प्राकृतिक नेत्र) से देखते हुए; अथवा आत्म-हित को सिद्ध करने वाली, समाधि जिसका निकट कारण है, ऐसी प्रतिवेध-प्रज्ञा (भेदन करने वाली प्रज्ञा) से जानते हुए, और पर-हित को सिद्ध करने वाली, करुणा जिसका निकट कारण है, ऐसी देशना-प्रज्ञा से देखते हुए (यह कहा गया है)।

අරීනං හතත්තා පච්චයාදීනඤ්ච අරහත්තා අරහතා. සම්මා සාමඤ්ච සබ්බධම්මානං බුද්ධත්තා සම්මාසම්බුද්ධෙන අන්තරායිකධම්මෙ වා ජානතා, නිය්‍යානිකධම්මෙ පස්සතා, කිලෙසාරීනං හතත්තා අරහතා. සම්මා සාමඤ්ච සබ්බධම්මානං බුද්ධත්තා සම්මාසම්බුද්ධෙනාති. එවං චතූවෙසාරජ්ජවසෙන චතූහාකාරෙහි ථොමිතෙන සත්තානං නානාධිමුත්තිකතා නානජ්ඣාසයතා සුප්පටිවිදිතා යාව ච සුට්ඨු පටිවිදිතා.

शत्रुओं (क्लेशों) का हनन करने के कारण और प्रत्यय (दान) आदि के योग्य होने के कारण "अर्हत्" हैं। सम्यक् रूप से और स्वयं ही समस्त धर्मों को जानने के कारण "सम्यक-सम्बुद्ध" हैं। अथवा अन्तरायिक धर्मों (बाधाओं) को जानते हुए और नैर्याणिक धर्मों (मुक्ति के मार्गों) को देखते हुए, क्लेश-रूपी शत्रुओं का हनन करने के कारण "अर्हत्" हैं, और सम्यक् रूप से तथा स्वयं ही समस्त धर्मों को जानने के कारण "सम्यक-सम्बुद्ध" हैं। इस प्रकार चार वैशारद्य (निर्भयता) के वश से चार प्रकारों से स्तुति किए गए (भगवान्) के द्वारा सत्त्वों की नाना प्रकार की अधिमुक्ति (रुचि) और नाना प्रकार के आशय भली-भाँति और पूर्ण रूप से जाने गए हैं।

ඉදානිස්ස සුප්පටිවිදිතභාවං දස්සෙතුං අයඤ්හීතිආදිමාහ. ඉදං වුත්තං හොති යා ච අයං භගවතා ‘‘ධාතුසො, භික්ඛවෙ, සත්තා සංසන්දන්ති සමෙන්ති, හීනාධිමුත්තිකා හීනාධිමුත්තිකෙහි සද්ධිං සංසන්දන්ති සමෙන්ති, කල්‍යාණාධිමුත්තිකා කල්‍යාණාධිමුත්තිකෙහි සද්ධිං සංසන්දන්ති සමෙන්ති. අතීතම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, අද්ධානං ධාතුසොව සත්තා සංසන්දිංසු සමිංසු, හීනාධිමුත්තිකා [Pg.45] හීනාධිමුත්තිකෙහි…පෙ… කල්‍යාණාධිමුත්තිකා කල්‍යාණාධිමුත්තිකෙහි සද්ධිං සංසන්දිංසු සමිංසු, අනාගතම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, අද්ධානං…පෙ… සංසන්දිස්සන්ති සමෙස්සන්ති, එතරහිපි ඛො, භික්ඛවෙ, පච්චුප්පන්නං අද්ධානං ධාතුසොව සත්තා සංසන්දන්ති සමෙන්ති, හීනාධිමුත්තිකා හීනාධිමුත්තිකෙහි…පෙ… කල්‍යාණාධිමුත්තිකා කල්‍යාණාධිමුත්තිකෙහි සද්ධිං සංසන්දන්ති සමෙන්තී’’ති එවං සත්තානං නානාධිමුත්තිකතා, නානජ්ඣාසයතා, නානාදිට්ඨිකතා, නානාඛන්තිතා, නානාරුචිතා, නාළියා මිනන්තෙන විය තුලාය තුලයන්තෙන විය ච නානාධිමුත්තිකතාඤාණෙන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන විදිතා, සා යාව සුප්පටිවිදිතා. ද්වෙපි නාම සත්තා එකජ්ඣාසයා දුල්ලභා ලොකස්මිං. එකස්මිං ගන්තුකාමෙ එකො ඨාතුකාමො හොති, එකස්මිං පිවිතුකාමෙ එකො භුඤ්ජිතුකාමො. ඉමෙසු චාපි ද්වීසු ආචරියන්තෙවාසීසු අයඤ්හි ‘‘සුප්පියො පරිබ්බාජකො…පෙ… භගවන්තං පිට්ඨිතො පිට්ඨිතො අනුබන්ධා හොන්ති භික්ඛුසඞ්ඝඤ්චා’’ති. තත්ථ ඉතිහමෙති ඉතිහ ඉමෙ, එවං ඉමෙති අත්ථො. සෙසං වුත්තනයමෙව.

अब उसकी भली-भाँति ज्ञात होने की अवस्था को दर्शाने के लिए "अयं हि" इत्यादि कहा गया है। इसका अर्थ यह है कि भगवान् ने जो यह कहा है—"भिक्षुओं! सत्त्व धातु (स्वभाव) के अनुसार ही एक-दूसरे से मिलते हैं और साथ होते हैं; हीन रुचि वाले हीन रुचि वालों के साथ मिलते हैं और साथ होते हैं, कल्याणकारी रुचि वाले कल्याणकारी रुचि वालों के साथ मिलते हैं और साथ होते हैं। भिक्षुओं! अतीत काल में भी सत्त्व धातु के अनुसार ही मिले और साथ हुए... अनागत काल में भी... और वर्तमान काल में भी सत्त्व धातु के अनुसार ही मिलते और साथ होते हैं।" इस प्रकार सत्त्वों की नाना प्रकार की अधिमुक्ति, नाना प्रकार के आशय, नाना प्रकार की दृष्टि, नाना प्रकार की क्षान्ति (पसन्द) और नाना प्रकार की रुचि को, जैसे कोई पात्र (नाली) से मापता हो या तराजू से तौलता हो, वैसे ही नाना-अधिमुक्ति-ज्ञान रूपी सर्वज्ञता-ज्ञान से जाना गया है, वह भली-भाँति भेदन किया गया है। संसार में एक ही आशय वाले दो सत्त्व भी दुर्लभ हैं। यदि एक जाना चाहता है, तो दूसरा रुकना चाहता है; यदि एक पीना चाहता है, तो दूसरा खाना चाहता है। इन दोनों आचार्य और अन्तेवासी (शिष्य) के विषय में भी, यह "सुप्पिय परिव्राजक... भगवान् और भिक्षु-संघ के पीछे-पीछे चलने वाले हुए।" वहाँ "इतिहमे" का अर्थ "इति ह इमे" है, अर्थात् "इस प्रकार ये"। शेष अर्थ पूर्वोक्त रीति के अनुसार ही है।

4. අථ ඛො භගවා තෙසං භික්ඛූනං ඉමං සඞ්ඛියධම්මං විදිත්වාති එත්ථ විදිත්වාති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන ජානිත්වා. භගවා හි කත්ථචි මංසචක්ඛුනා දිස්වා ජානාති – ‘‘අද්දසා ඛො භගවා මහන්තං දාරුක්ඛන්ධං ගඞ්ගාය නදියා සොතෙන වුය්හමාන’’න්තිආදීසු (සං. නි. 4.241) විය. කත්ථචි දිබ්බචක්ඛුනා දිස්වා ජානාති – ‘‘අද්දසා ඛො භගවා දිබ්බෙන චක්ඛුනා විසුද්ධෙන අතික්කන්තමානුසකෙන තා දෙවතායො සහස්සස්සෙව පාටලිගාමෙ වත්ථූනි පරිගණ්හන්තියො’’තිආදීසු (දී. නි. 2.152) විය. කත්ථචි පකතිසොතෙන සුත්වා ජානාති – ‘‘අස්සොසි ඛො භගවා ආයස්මතො ආනන්දස්ස සුභද්දෙන පරිබ්බාජකෙන සද්ධිං ඉමං කථාසල්ලාප’’න්තිආදීසු (දී. නි. 2.213) විය. කත්ථචි දිබ්බසොතෙන සුත්වා ජානාති – ‘‘අස්සොසි ඛො භගවා දිබ්බාය සොතධාතුයා විසුද්ධාය අතික්කන්තමානුසිකාය සන්ධානස්ස ගහපතිස්ස නිග්‍රොධෙන පරිබ්බාජකෙන සද්ධිං ඉමං කථාසල්ලාප’’න්තිආදීසු (දී. නි. 3.54) විය. ඉධ පන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන සුත්වා අඤ්ඤාසි. කිං කරොන්තො අඤ්ඤාසි? පච්ඡිමයාමකිච්චං, කිච්චඤ්ච නාමෙතං සාත්ථකං, නිරත්ථකන්ති දුවිධං හොති. තත්ථ නිරත්ථකකිච්චං භගවතා බොධිපල්ලඞ්කෙයෙව අරහත්තමග්ගෙන සමුග්ඝාතං කතං. සාත්ථකංයෙව පන [Pg.46] භගවතො කිච්චං හොති. තං පඤ්චවිධං – පුරෙභත්තකිච්චං, පච්ඡාභත්තකිච්චං, පුරිමයාමකිච්චං, මජ්ඣිමයාමකිච්චං, පච්ඡිමයාමකිච්චන්ති.

४. तब भगवान ने उन भिक्षुओं के इस संकथ्य-धर्म (चर्चा) को जानकर—यहाँ 'जानकर' का अर्थ है सर्वज्ञता-ज्ञान से जानकर। क्योंकि भगवान कहीं मांस-चक्षु (भौतिक नेत्र) से देखकर जानते हैं—जैसे 'भगवान ने गंगा नदी की धारा में बहते हुए एक बड़े लट्ठे को देखा' आदि में। कहीं दिव्य-चक्षु से देखकर जानते हैं—जैसे 'भगवान ने विशुद्ध और मानवीय दृष्टि से परे दिव्य-चक्षु से उन देवताओं को देखा जो पाटलिग्राम में घरों को घेर रहे थे' आदि में। कहीं प्राकृतिक कान (प्रकृति-श्रोत्र) से सुनकर जानते हैं—जैसे 'भगवान ने आयुष्मान आनन्द और सुभद्र परिव्राजक के बीच इस बातचीत को सुना' आदि में। कहीं दिव्य-श्रोत्र से सुनकर जानते हैं—जैसे 'भगवान ने विशुद्ध और मानवीय श्रवण-शक्ति से परे दिव्य-श्रोत्र धातु से गृहपति संधान और निग्रोध परिव्राजक के बीच इस बातचीत को सुना' आदि में। किन्तु यहाँ (इस सन्दर्भ में) उन्होंने सर्वज्ञता-ज्ञान से सुनकर जाना। क्या करते हुए जाना? पिछले पहर के कृत्य (पश्चिमयाम-कृत्य) करते हुए। कृत्य दो प्रकार के होते हैं: सार्थक और निरर्थक। उनमें से निरर्थक कृत्यों को भगवान ने बोधि-पलंग पर ही अर्हत्-मार्ग द्वारा समूल नष्ट कर दिया था। भगवान के केवल सार्थक कृत्य ही होते हैं। वे पाँच प्रकार के हैं—पूर्वाह्न-कृत्य (भोजन से पूर्व), अपराह्न-कृत्य (भोजन के पश्चात), प्रथम-याम कृत्य, मध्यम-याम कृत्य और पश्चिम-याम कृत्य।

තත්‍රිදං පුරෙභත්තකිච්චං –

उनमें से यह पूर्वाह्न-कृत्य (भोजन से पूर्व का कृत्य) है—

භගවා හි පාතොව උට්ඨාය උපට්ඨාකානුග්ගහත්ථං සරීරඵාසුකත්ථඤ්ච මුඛධොවනාදිසරීරපරිකම්මං කත්වා යාව භික්ඛාචාරවෙලා තාව විවිත්තාසනෙ වීතිනාමෙත්වා, භික්ඛාචාරවෙලායං නිවාසෙත්වා කායබන්ධනං බන්ධිත්වා චීවරං පාරුපිත්වා පත්තමාදාය කදාචි එකකො, කදාචි භික්ඛුසඞ්ඝපරිවුතො, ගාමං වා නිගමං වා පිණ්ඩාය පවිසති; කදාචි පකතියා, කදාචි අනෙකෙහි පාටිහාරියෙහි වත්තමානෙහි. සෙය්‍යථිදං, පිණ්ඩාය පවිසතො ලොකනාථස්ස පුරතො පුරතො ගන්ත්වා මුදුගතවාතා පථවිං සොධෙන්ති, වලාහකා උදකඵුසිතානි මුඤ්චන්තා මග්ගෙ රෙණුං වූපසමෙත්වා උපරි විතානං හුත්වා තිට්ඨන්ති, අපරෙ වාතා පුප්ඵානි උපසංහරිත්වා මග්ගෙ ඔකිරන්ති, උන්නතා භූමිප්පදෙසා ඔනමන්ති, ඔනතා උන්නමන්ති, පාදනික්ඛෙපසමයෙ සමාව භූමි හොති, සුඛසම්ඵස්සානි පදුමපුප්ඵානි වා පාදෙ සම්පටිච්ඡන්ති. ඉන්දඛීලස්ස අන්තො ඨපිතමත්තෙ දක්ඛිණපාදෙ සරීරතො ඡබ්බණ්ණරස්මියො නික්ඛමිත්වා සුවණ්ණරසපිඤ්ජරානි විය චිත්‍රපටපරික්ඛිත්තානි විය ච පාසාදකූටාගාරාදීනි අලඞ්කරොන්තියො ඉතො චිතො ච ධාවන්ති, හත්ථිඅස්සවිහඞ්ගාදයො සකසකට්ඨානෙසු ඨිතායෙව මධුරෙනාකාරෙන සද්දං කරොන්ති, තථා භෙරිවීණාදීනි තූරියානි මනුස්සානඤ්ච කායූපගානි ආභරණානි. තෙන සඤ්ඤාණෙන මනුස්සා ජානන්ති – ‘‘අජ්ජ භගවා ඉධ පිණ්ඩාය පවිට්ඨො’’ති. තෙ සුනිවත්ථා සුපාරුතා ගන්ධපුප්ඵාදීනි ආදාය ඝරා නික්ඛමිත්වා අන්තරවීථිං පටිපජ්ජිත්වා භගවන්තං ගන්ධපුප්ඵාදීහි සක්කච්චං පූජෙත්වා වන්දිත්වා – ‘‘අම්හාකං, භන්තෙ, දස භික්ඛූ, අම්හාකං වීසති, පඤ්ඤාසං…පෙ… සතං දෙථා’’ති යාචිත්වා භගවතොපි පත්තං ගහෙත්වා ආසනං පඤ්ඤපෙත්වා සක්කච්චං පිණ්ඩපාතෙන පටිමානෙන්ති. භගවා කතභත්තකිච්චො තෙසං සත්තානං චිත්තසන්තානානි ඔලොකෙත්වා තථා ධම්මං දෙසෙති, යථා කෙචි සරණගමනෙසු පතිට්ඨහන්ති, කෙචි පඤ්චසු සීලෙසු, කෙචි සොතාපත්තිසකදාගාමිඅනාගාමිඵලානං අඤ්ඤතරස්මිං; කෙචි පබ්බජිත්වා අග්ගඵලෙ අරහත්තෙති. එවං මහාජනං අනුග්ගහෙත්වා උට්ඨායාසනා විහාරං ගච්ඡති. තත්ථ [Pg.47] ගන්ත්වා මණ්ඩලමාළෙ පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ නිසීදති, භික්ඛූනං භත්තකිච්චපරියොසානං ආගමයමානො. තතො භික්ඛූනං භත්තකිච්චපරියොසානෙ උපට්ඨාකො භගවතො නිවෙදෙති. අථ භගවා ගන්ධකුටිං පවිසති. ඉදං තාව පුරෙභත්තකිච්චං.

भगवान प्रातःकाल उठकर, उपस्थाक (सेवक भिक्षु) पर अनुग्रह करने के लिए और शरीर के सुख (स्वास्थ्य) के लिए मुख-प्रक्षालन (मुँह धोना) आदि शारीरिक परिचर्या करके, भिक्षाटन के समय तक एकांत आसन पर समय बिताते हैं। भिक्षाटन के समय, वे अन्तरावासक पहनकर, काय-बंधन (कमरबंद) बाँधकर, चीवर ओढ़कर और पात्र लेकर कभी अकेले, तो कभी भिक्षु-संघ के साथ गाँव या कस्बे में भिक्षा के लिए प्रवेश करते हैं; कभी सामान्य रूप से, तो कभी अनेक प्रातिहार्यों (चमत्कारों) के साथ। वे प्रातिहार्य इस प्रकार हैं—भिक्षा के लिए प्रवेश करते हुए लोकनाथ के आगे-आगे मन्द पवन चलकर पृथ्वी को स्वच्छ करती है। बादल जल की बूँदें छिड़ककर मार्ग की धूल को शांत कर देते हैं और ऊपर वितान (चंदोवा) बनकर तन जाते हैं। अन्य हवाएँ फूलों को लाकर मार्ग पर बिखेर देती हैं। ऊँचे स्थान नीचे हो जाते हैं और नीचे स्थान ऊँचे हो जाते हैं; पैर रखने के समय भूमि समतल हो जाती है। सुखद स्पर्श वाले कमल के फूल चरणों को थाम लेते हैं। नगर-द्वार (इन्द्रकील) के भीतर दाहिना पैर रखते ही शरीर से छह रंगों की रश्मियाँ निकलकर स्वर्ण-रस से रंगे हुए चित्रों के समान महलों और अट्टालिकाओं आदि को अलंकृत करती हुई इधर-उधर दौड़ती हैं। हाथी, घोड़े और पक्षी आदि अपने-अपने स्थानों पर खड़े होकर ही मधुर स्वर करते हैं। वैसे ही दुन्दुभि, वीणा आदि वाद्ययंत्र और मनुष्यों के शरीर के आभूषण भी (मधुर ध्वनि करते हैं)। उस संकेत से मनुष्य जान जाते हैं कि 'आज भगवान यहाँ भिक्षा के लिए पधारे हैं'। वे अच्छे वस्त्र पहनकर, सुगंध और पुष्प आदि लेकर घरों से निकलकर मुख्य मार्ग पर आते हैं और भगवान की सुगंध-पुष्प आदि से श्रद्धापूर्वक पूजा और वंदना करके—'भन्ते! हमें दस भिक्षु दें, हमें बीस, पचास... सौ भिक्षु दें'—ऐसी याचना करते हैं। वे भगवान का पात्र लेकर, आसन बिछाकर आदरपूर्वक भिक्षा-पात्र (भोजन) से सत्कार करते हैं। भोजन-कृत्य समाप्त होने पर भगवान उन सत्त्वों की चित्त-संतति को देखकर इस प्रकार धर्म-देशना देते हैं जिससे कोई शरण-गमन में प्रतिष्ठित होते हैं, कोई पंच-शीलों में, कोई स्रोत-आपत्ति, सकृदागामी या अनागामी फलों में से किसी एक में; और कोई प्रव्रजित होकर श्रेष्ठ फल अर्हत्-पद प्राप्त करते हैं। इस प्रकार महाजन पर अनुग्रह करके, आसन से उठकर वे विहार जाते हैं। वहाँ जाकर वे मण्डप (मण्डलमार्ग) में बिछाए गए श्रेष्ठ बुद्ध-आसन पर बैठते हैं और भिक्षुओं के भोजन-कृत्य के समाप्त होने की प्रतीक्षा करते हैं। तत्पश्चात भिक्षुओं का भोजन-कृत्य समाप्त होने पर उपस्थाक भगवान को सूचित करता है। तब भगवान गंधकुटी में प्रवेश करते हैं। यह 'पूर्वाह्न-कृत्य' है।

අථ භගවා එවං කතපුරෙභත්තකිච්චො ගන්ධකුටියා උපට්ඨානෙ නිසීදිත්වා පාදෙ පක්ඛාලෙත්වා පාදපීඨෙ ඨත්වා භික්ඛුසඞ්ඝං ඔවදති – ‘‘භික්ඛවෙ, අප්පමාදෙන සම්පාදෙථ, දුල්ලභො බුද්ධුප්පාදො ලොකස්මිං, දුල්ලභො මනුස්සත්තපටිලාභො, දුල්ලභා සම්පත්ති, දුල්ලභා පබ්බජ්ජා, දුල්ලභං සද්ධම්මස්සවන’’න්ති. තත්ථ කෙචි භගවන්තං කම්මට්ඨානං පුච්ඡන්ති. භගවාපි තෙසං චරියානුරූපං කම්මට්ඨානං දෙති. තතො සබ්බෙපි භගවන්තං වන්දිත්වා අත්තනො අත්තනො රත්තිට්ඨානදිවාට්ඨානානි ගච්ඡන්ති. කෙචි අරඤ්ඤං, කෙචි රුක්ඛමූලං, කෙචි පබ්බතාදීනං අඤ්ඤතරං, කෙචි චාතුමහාරාජිකභවනං…පෙ… කෙචි වසවත්තිභවනන්ති. තතො භගවා ගන්ධකුටිං පවිසිත්වා සචෙ ආකඞ්ඛති, දක්ඛිණෙන පස්සෙන සතො සම්පජානො මුහුත්තං සීහසෙය්‍යං කප්පෙති. අථ සමස්සාසිතකායො වුට්ඨහිත්වා දුතියභාගෙ ලොකං වොලොකෙති. තතියභාගෙ යං ගාමං වා නිගමං වා උපනිස්සාය විහරති තත්ථ මහාජනො පුරෙභත්තං දානං දත්වා පච්ඡාභත්තං සුනිවත්ථො සුපාරුතො ගන්ධපුප්ඵාදීනි ආදාය විහාරෙ සන්නිපතති. තතො භගවා සම්පත්තපරිසාය අනුරූපෙන පාටිහාරියෙන ගන්ත්වා ධම්මසභායං පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ නිසජ්ජ ධම්මං දෙසෙති කාලයුත්තං සමයයුත්තං, අථ කාලං විදිත්වා පරිසං උය්‍යොජෙති, මනුස්සා භගවන්තං වන්දිත්වා පක්කමන්ති. ඉදං පච්ඡාභත්තකිච්චං.

इसके बाद, भगवान बुद्ध, इस प्रकार भोजन-पूर्व के कृत्यों को पूरा कर, गंधकुटी के समीप बैठकर, अपने चरणों को धोकर और पादपीठ पर खड़े होकर भिक्षु-संघ को उपदेश देते हैं— "हे भिक्षुओं! प्रमाद रहित होकर (साधना में) लग जाओ। लोक में बुद्ध का उत्पन्न होना दुर्लभ है, मनुष्य जन्म पाना दुर्लभ है, अनुकूल परिस्थितियों (सम्पत्ति) का मिलना दुर्लभ है, प्रव्रज्या (संन्यास) दुर्लभ है और सद्धर्म का श्रवण दुर्लभ है।" वहाँ कुछ भिक्षु भगवान से कर्मस्थान (ध्यान की विधि) पूछते हैं। भगवान भी उनके स्वभाव के अनुरूप उन्हें कर्मस्थान प्रदान करते हैं। उसके बाद सभी भिक्षु भगवान को वंदन कर अपने-अपने रात्रि-निवास और दिवा-निवास के स्थानों को चले जाते हैं। कोई वन में, कोई वृक्ष के नीचे, कोई पर्वतों आदि में से किसी एक स्थान पर, कोई चातुर्महाराजिक देवलोक में... और कोई वसवत्ती देवलोक में चले जाते हैं। इसके बाद भगवान गंधकुटी में प्रवेश कर, यदि इच्छा हो, तो दाहिनी करवट से स्मृतिवान और संप्रजन्य होकर थोड़ी देर के लिए सिंह-शय्या करते हैं। फिर शरीर को विश्राम मिलने पर उठकर, (अपराह्न के) दूसरे भाग में लोक का अवलोकन करते हैं। तीसरे भाग में, जिस गाँव या कस्बे के आश्रय में वे विहार करते हैं, वहाँ के लोग भोजन-पूर्व दान देकर, भोजन के बाद अच्छे वस्त्र धारण कर और सुगंधित पुष्प आदि लेकर विहार में एकत्रित होते हैं। तब भगवान उपस्थित जनसमूह के लिए उपयुक्त चमत्कार (प्रातिहार्य) के साथ जाकर, धर्मसभा में बिछाए गए श्रेष्ठ बुद्ध-आसन पर बैठकर, काल और समय के अनुकूल धर्मोपदेश देते हैं। फिर समय जानकर वे जनसमूह को विदा करते हैं और लोग भगवान को वंदन कर चले जाते हैं। यह भोजन के बाद का कृत्य (पश्चाद्भक्त-कृत्य) है।

සො එවං නිට්ඨිතපච්ඡාභත්තකිච්චො සචෙ ගත්තානි ඔසිඤ්චිතුකාමො හොති, බුද්ධාසනා වුට්ඨාය න්හානකොට්ඨකං පවිසිත්වා උපට්ඨාකෙන පටියාදිතඋදකෙන ගත්තානි උතුං ගණ්හාපෙති. උපට්ඨාකොපි බුද්ධාසනං ආනෙත්වා ගන්ධකුටිපරිවෙණෙ පඤ්ඤපෙති. භගවා සුරත්තදුපට්ටං නිවාසෙත්වා කායබන්ධනං බන්ධිත්වා උත්තරාසඞ්ගං එකංසං කරිත්වා තත්ථ ගන්ත්වා නිසීදති එකකොව මුහුත්තං පටිසල්ලීනො, අථ භික්ඛූ තතො තතො ආගම්ම භගවතො උපට්ඨානං ආගච්ඡන්ති. තත්ථ එකච්චෙ පඤ්හං පුච්ඡන්ති, එකච්චෙ කම්මට්ඨානං, එකච්චෙ [Pg.48] ධම්මස්සවනං යාචන්ති. භගවා තෙසං අධිප්පායං සම්පාදෙන්තො පුරිමයාමං වීතිනාමෙති. ඉදං පුරිමයාමකිච්චං.

इस प्रकार भोजन के बाद के कृत्यों को समाप्त कर, यदि वे स्नान करना चाहते हैं, तो बुद्ध-आसन से उठकर स्नान-गृह में प्रवेश करते हैं और सेवक द्वारा तैयार किए गए जल से शरीर को शीतल करते हैं। सेवक भी बुद्ध-आसन लाकर गंधकुटी के प्रांगण में बिछा देता है। भगवान अच्छी तरह रंगे हुए दोहरे अधोवस्त्र (तहतबंद) को पहनकर, कमरबंद बाँधकर और उत्तरासंग (ऊपरी वस्त्र) को एक कंधे पर रखकर वहाँ जाकर थोड़ी देर अकेले एकांत में बैठते हैं। फिर भिक्षु यहाँ-वहाँ से आकर भगवान की सेवा में उपस्थित होते हैं। वहाँ कुछ प्रश्न पूछते हैं, कुछ कर्मस्थान पूछते हैं और कुछ धर्म-श्रवण की याचना करते हैं। भगवान उनकी इच्छाओं को पूर्ण करते हुए रात्रि के प्रथम पहर (पुरिमयाम) को व्यतीत करते हैं। यह प्रथम पहर का कृत्य है।

පුරිමයාමකිච්චපරියොසානෙ පන භික්ඛූසු භගවන්තං වන්දිත්වා පක්කන්තෙසු සකලදසසහස්සිලොකධාතුදෙවතායො ඔකාසං ලභමානා භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා පඤ්හං පුච්ඡන්ති, යථාභිසඞ්ඛතං අන්තමසො චතුරක්ඛරම්පි. භගවා තාසං දෙවතානං පඤ්හං විස්සජ්ජෙන්තො මජ්ඣිමයාමං වීතිනාමෙති. ඉදං මජ්ඣිමයාමකිච්චං.

प्रथम पहर के कृत्यों की समाप्ति पर, जब भिक्षु भगवान को वंदन कर चले जाते हैं, तब संपूर्ण दस हजार लोकधातुओं के देवता अवसर पाकर भगवान के पास आते हैं और अपनी तैयारी के अनुसार, यहाँ तक कि कम से कम चार अक्षरों वाले प्रश्न भी पूछते हैं। भगवान उन देवताओं के प्रश्नों का उत्तर देते हुए मध्य रात्रि के पहर (मज्झिमयाम) को व्यतीत करते हैं। यह मध्य पहर का कृत्य है।

පච්ඡිමයාමං පන තයො කොට්ඨාසෙ කත්වා පුරෙභත්තතො පට්ඨාය නිසජ්ජාය පීළිතස්ස සරීරස්ස කිලාසුභාවමොචනත්ථං එකං කොට්ඨාසං චඞ්කමෙන වීතිනාමෙති. දුතියකොට්ඨාසෙ ගන්ධකුටිං පවිසිත්වා දක්ඛිණෙන පස්සෙන සතො සම්පජානො සීහසෙය්‍යං කප්පෙති. තතියකොට්ඨාසෙ පච්චුට්ඨාය නිසීදිත්වා පුරිමබුද්ධානං සන්තිකෙ දානසීලාදිවසෙන කතාධිකාරපුග්ගලදස්සනත්ථං බුද්ධචක්ඛුනා ලොකං වොලොකෙති. ඉදං පච්ඡිමයාමකිච්චං.

रात्रि के अंतिम पहर (पच्छिमयाम) को तीन भागों में विभाजित कर, भोजन-पूर्व से ही बैठने के कारण थके हुए शरीर की थकान दूर करने के लिए, एक भाग चंक्रमण (टहलने) में व्यतीत करते हैं। दूसरे भाग में गंधकुटी में प्रवेश कर दाहिनी करवट से स्मृतिवान और संप्रजन्य होकर सिंह-शय्या करते हैं। तीसरे भाग में उठकर बैठकर, पूर्व बुद्धों के सानिध्य में दान-शील आदि के माध्यम से पुण्य अर्जित करने वाले व्यक्तियों को देखने के लिए बुद्ध-चक्षु से लोक का अवलोकन करते हैं। यह अंतिम पहर का कृत्य है।

තස්මිං පන දිවසෙ භගවා පුරෙභත්තකිච්චං රාජගහෙ පරියොසාපෙත්වා පච්ඡාභත්තෙ මග්ගං ආගතො, පුරිමයාමෙ භික්ඛූනං කම්මට්ඨානං කථෙත්වා, මජ්ඣිමයාමෙ දෙවතානං පඤ්හං විස්සජ්ජෙත්වා, පච්ඡිමයාමෙ චඞ්කමං ආරුය්හ චඞ්කමමානො පඤ්චන්නං භික්ඛුසතානං ඉමං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං ආරබ්භ පවත්තං කථං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙනෙව සුත්වා අඤ්ඤාසීති. තෙන වුත්තං – ‘‘පච්ඡිමයාමකිච්චං කරොන්තො අඤ්ඤාසී’’ති.

उस दिन भगवान ने राजगृह में भोजन-पूर्व के कृत्यों को समाप्त किया और दोपहर के बाद मार्ग पर आए। प्रथम पहर में भिक्षुओं को कर्मस्थान बताकर, मध्य पहर में देवताओं के प्रश्नों का समाधान कर, अंतिम पहर में चंक्रमण के लिए निकलकर, चंक्रमण करते हुए ही पाँच सौ भिक्षुओं की अपनी सर्वज्ञता के विषय में चल रही चर्चा को अपनी सर्वज्ञता से ही सुनकर जान लिया। इसीलिए कहा गया है— "अंतिम पहर का कृत्य करते हुए उन्होंने जान लिया।"

ඤත්වා ච පනස්ස එතදහොසි – ‘‘ඉමෙ භික්ඛූ මය්හං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං ආරබ්භ ගුණං කථෙන්ති, එතෙසඤ්ච සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණකිච්චං න පාකටං, මය්හමෙව පාකටං. මයි පන ගතෙ එතෙ අත්තනො කථං නිරන්තරං ආරොචෙස්සන්ති, තතො නෙසං අහං තං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා තිවිධං සීලං විභජන්තො, ද්වාසට්ඨියා ඨානෙසු අප්පටිවත්තියං සීහනාදං නදන්තො, පච්චයාකාරං සමොධානෙත්වා බුද්ධගුණෙ පාකටෙ කත්වා, සිනෙරුං උක්ඛිපෙන්තො විය සුවණ්ණකූටෙන නභං පහරන්තො විය ච දසසහස්සිලොකධාතුකම්පනං බ්‍රහ්මජාලසුත්තන්තං අරහත්තනිකූටෙන නිට්ඨාපෙන්තො දෙසෙස්සාමි, සා මෙ දෙසනා පරිනිබ්බුතස්සාපි පඤ්චවස්සසහස්සානි සත්තානං අමතමහානිබ්බානං සම්පාපිකා භවිස්සතී’’ති. එවං චින්තෙත්වා යෙන මණ්ඩලමාළො තෙනුපසඞ්කමීති[Pg.49]. යෙනාති යෙන දිසාභාගෙන, සො උපසඞ්කමිතබ්බො. භුම්මත්ථෙ වා එතං කරණවචනං, යස්මිං පදෙසෙ සො මණ්ඩලමාළො, තත්ථ ගතොති අයමෙත්ථ අත්ථො.

यह जानकर उनके मन में यह विचार आया— "ये भिक्षु मेरी सर्वज्ञता के गुणों की चर्चा कर रहे हैं, किंतु उन्हें सर्वज्ञता का कार्य स्पष्ट नहीं है, केवल मुझे ही स्पष्ट है। मेरे जाने पर ये भिक्षु अपनी चर्चा को निरंतर जारी रखेंगे, तब मैं उस विषय को आधार बनाकर, तीन प्रकार के शील का विभाजन करते हुए, बासठ (६२) आधारों पर अटल सिंहनाद करते हुए, प्रतीत्यसमुत्पाद को जोड़कर और बुद्ध के गुणों को प्रकट करते हुए—जैसे कोई सुमेरु पर्वत को उठा रहा हो या स्वर्ण-हथौड़े से आकाश पर प्रहार कर रहा हो—दस हजार लोकधातुओं को कंपित करने वाले ब्रह्मजाल सुत्त का उपदेश अर्हत्व के शिखर के साथ पूर्ण करते हुए दूँगा। मेरा वह उपदेश मेरे परिनिर्वाण के बाद भी पाँच हजार वर्षों तक प्राणियों को अमृतमय महापरिनिर्वाण तक पहुँचाने वाला होगा।" ऐसा सोचकर वे जहाँ मण्डप (मण्डलमाल) था, वहाँ पहुँचे। 'येन' का अर्थ है जिस दिशा से, वहाँ पहुँचना चाहिए। अथवा यह 'करण' विभक्ति सप्तमी के अर्थ में है, जिस स्थान पर वह मण्डप था, वहाँ गए—यही यहाँ अर्थ है।

පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදීති බුද්ධකාලෙ කිර යත්ථ යත්ථ එකොපි භික්ඛු විහරති සබ්බත්ථ බුද්ධාසනං පඤ්ඤත්තමෙව හොති. කස්මා? භගවා කිර අත්තනො සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා ඵාසුකට්ඨානෙ විහරන්තෙ මනසි කරොති – ‘‘අසුකො මය්හං සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා ගතො, සක්ඛිස්සති නු ඛො විසෙසං නිබ්බත්තෙතුං නො වා’’ති. අථ නං පස්සති කම්මට්ඨානං විස්සජ්ජෙත්වා අකුසලවිතක්කං විතක්කයමානං, තතො ‘‘කථඤ්හි නාම මාදිසස්ස සත්ථු සන්තිකෙ කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා විහරන්තං ඉමං කුලපුත්තං අකුසලවිතක්කා අභිභවිත්වා අනමතග්ගෙ වට්ටදුක්ඛෙ සංසාරෙස්සන්තී’’ති තස්ස අනුග්ගහත්ථං තත්ථෙව අත්තානං දස්සෙත්වා තං කුලපුත්තං ඔවදිත්වා ආකාසං උප්පතිත්වා පුන අත්තනො වසනට්ඨානමෙව ගච්ඡති. අථෙවං ඔවදියමානා තෙ භික්ඛූ චින්තයිංසු – ‘‘සත්ථා අම්හාකං මනං ජානිත්වා ආගන්ත්වා අම්හාකං සමීපෙ ඨිතංයෙව අත්තානං දස්සෙති’’. තස්මිං ඛණෙ – ‘‘භන්තෙ, ඉධ නිසීදථ, ඉධ නිසීදථා’’ති ආසනපරියෙසනං නාම භාරොති. තෙ ආසනං පඤ්ඤපෙත්වාව විහරන්ති. යස්ස පීඨං අත්ථි, සො තං පඤ්ඤපෙති. යස්ස නත්ථි, සො මඤ්චං වා ඵලකං වා කට්ඨං වා පාසාණං වා වාලුකපුඤ්ජං වා පඤ්ඤපෙති. තං අලභමානා පුරාණපණ්ණානිපි සඞ්කඩ්ඪිත්වා තත්ථ පංසුකූලං පත්ථරිත්වා ඨපෙන්ති. ඉධ පන රඤ්ඤො නිසීදනාසනමෙව අත්ථි, තං පප්ඵොටෙත්වා පඤ්ඤපෙත්වා පරිවාරෙත්වා තෙ භික්ඛූ භගවතො අධිමුත්තිකඤාණමාරබ්භ ගුණං ථොමයමානා නිසීදිංසු. තං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදී’’ති.

"बिछाए हुए आसन पर बैठ गए" - बुद्ध के समय में, ऐसा कहा जाता है कि जहाँ-जहाँ एक भी भिक्षु रहता था, वहाँ-वहाँ बुद्ध का आसन सदैव तैयार रहता था। ऐसा क्यों? कहा जाता है कि भगवान बुद्ध उन भिक्षुओं को मन में रखते थे जो उनके पास से कर्मस्थान (ध्यान का विषय) लेकर सुखद स्थानों पर विहार करते थे - "अमुक व्यक्ति मेरे पास से कर्मस्थान लेकर गया है, क्या वह विशेष (मार्ग-फल) प्राप्त करने में समर्थ होगा या नहीं?" तब यदि वे उसे कर्मस्थान को छोड़कर अकुशल वितर्कों में डूबा हुआ देखते, तो वे सोचते - "मुझ जैसे शास्ता के पास से कर्मस्थान लेकर विहार करने वाले इस कुलपुत्र को अकुशल वितर्क कैसे अभिभूत कर सकते हैं और उसे इस अनादि संसार-दुःख में कैसे भटका सकते हैं?" उस पर अनुग्रह करने के लिए वे वहीं स्वयं को प्रकट करते, उस कुलपुत्र को उपदेश देते और फिर आकाश में उड़कर पुनः अपने निवास स्थान पर चले जाते। इस प्रकार उपदेश दिए जाने पर उन भिक्षुओं ने सोचा - "शास्ता हमारे मन को जानकर हमारे पास आकर खड़े होकर स्वयं को प्रकट करते हैं।" उस क्षण में - "भन्ते, यहाँ बैठिए, यहाँ बैठिए" - इस प्रकार आसन खोजना एक भार (कठिनाई) है। इसलिए वे आसन बिछाकर ही विहार करते थे। जिसके पास पीढ़ (चौकी) होती, वह उसे बिछाता। जिसके पास नहीं होती, वह मंच (पलंग), तख्ता, लकड़ी, पत्थर या बालू का ढेर तैयार करता। यदि वे भी न मिलते, तो पुराने पत्तों को इकट्ठा करके उन पर पांसुकुल (चिथड़ों से बना चीवर) बिछाकर रख देते थे। यहाँ तो राजा का ही आसन था, उसे झाड़-पोंछकर और बिछाकर, उसके चारों ओर बैठकर वे भिक्षु भगवान के अधिमुक्ति-ज्ञान (प्राणियों के झुकाव को जानने वाला ज्ञान) के विषय में उनके गुणों की प्रशंसा कर रहे थे। उसी के संदर्भ में कहा गया है - "बिछाए हुए आसन पर बैठ गए।"

එවං නිසින්නො පන ජානන්තොයෙව කථාසමුට්ඨාපනත්ථං භික්ඛූ පුච්ඡි. තෙ චස්ස සබ්බං කථයිංසු. තෙන වුත්තං – ‘‘නිසජ්ජ ඛො භගවා’’තිආදි. තත්ථ කාය නුත්ථාති කතමාය නු කථාය සන්නිසින්නා භවථාති අත්ථො. කාය නෙත්ථාතිපි පාළි, තස්සා කතමාය නු එත්ථාති අත්ථො කාය නොත්ථාතිපි පාළි. තස්සාපි පුරිමොයෙව අත්ථො.

इस प्रकार बैठे हुए भगवान ने जानते हुए भी चर्चा आरम्भ करने के लिए भिक्षुओं से पूछा। उन्होंने उन्हें सब कुछ बता दिया। इसीलिए कहा गया है - "बैठकर भगवान ने..." आदि। वहाँ "कायनुत्था" (kāya nutthā) का अर्थ है - "किस चर्चा के साथ तुम यहाँ बैठे हुए थे?" "कायनित्था" (kāya netthā) भी पाठ है, उसका अर्थ है - "यहाँ किस (चर्चा) के साथ?" "कायनोत्था" (kāya notthā) भी पाठ है। उसका भी वही पिछला अर्थ है।

අන්තරාකථාති[Pg.50], කම්මට්ඨානමනසිකාරඋද්දෙසපරිපුච්ඡාදීනං අන්තරා අඤ්ඤා එකා කථා. විප්පකතාති, මම ආගමනපච්චයා අපරිනිට්ඨිතා සිඛං අප්පත්තා. තෙන කිං දස්සෙති? ‘‘නාහං තුම්හාකං කථාභඞ්ගත්ථං ආගතො, අහං පන සබ්බඤ්ඤුතාය තුම්හාකං කථං නිට්ඨාපෙත්වා මත්ථකප්පත්තං කත්වා දස්සාමීති ආගතො’’ති නිසජ්ජෙව සබ්බඤ්ඤුපවාරණං පවාරෙති. අයං ඛො නො, භන්තෙ, අන්තරාකථා විප්පකතා, අථ භගවා අනුප්පත්තොති එත්ථාපි අයමධිප්පායො. අයං භන්තෙ අම්හාකං භගවතො සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං ආරබ්භ ගුණකථා විප්පකතා, න රාජකථාදිකා තිරච්ඡානකථා, අථ භගවා අනුප්පත්තො; තං නො ඉදානි නිට්ඨාපෙත්වා දෙසෙථාති.

"अन्तराकथा" का अर्थ है - कर्मस्थान के मनन, पाठ (उद्देश) और परिपृच्छा (प्रश्न-उत्तर) आदि के बीच की कोई अन्य चर्चा। "विप्पकता" (अधूरी) का अर्थ है - मेरे आने के कारण जो पूरी नहीं हुई, शिखर तक नहीं पहुँची। इससे क्या दर्शाते हैं? "मैं तुम्हारी चर्चा को भंग करने के लिए नहीं आया हूँ, बल्कि मैं अपनी सर्वज्ञता के कारण तुम्हारी चर्चा को पूर्ण कर उसे शिखर तक पहुँचाने के लिए आया हूँ" - ऐसा कहकर बैठते ही वे अपनी सर्वज्ञता का निमंत्रण देते हैं। "भन्ते, हमारी यह बीच की चर्चा अधूरी रह गई थी, तभी भगवान पधार गए" - यहाँ भी यही अभिप्राय है। "भन्ते, भगवान के सर्वज्ञता-ज्ञान के विषय में हमारी यह गुण-कथा अधूरी रह गई थी, यह राज-कथा आदि जैसी तिरच्छान-कथा (व्यर्थ चर्चा) नहीं थी, तभी भगवान पधार गए; अब आप इसे पूर्ण करते हुए हमें उपदेश दें।"

එත්තාවතා ච යං ආයස්මතා ආනන්දෙන කමලකුවලයුජ්ජලවිමලසාධුරසසලිලාය පොක්ඛරණියා සුඛාවතරණත්ථං නිම්මලසිලාතලරචනවිලාසසොභිතරතනසොපානං, විප්පකිණ්ණමුත්තාතලසදිසවාලුකාකිණ්ණපණ්ඩරභූමිභාගං තිත්ථං විය සුවිභත්තභිත්තිවිචිත්‍රවෙදිකාපරික්ඛිත්තස්ස නක්ඛත්තපථං ඵුසිතුකාමතාය විය, විජම්භිතසමුස්සයස්ස පාසාදවරස්ස සුඛාරොහණත්ථං දන්තමයසණ්හමුදුඵලකකඤ්චනලතාවිනද්ධමණිගණප්පභාසමුදයුජ්ජලසොභං සොපානං විය, සුවණ්ණවලයනූපුරාදිසඞ්ඝට්ටනසද්දසම්මිස්සිතකථිතහසිතමධුරස්සරගෙහජනවිචරිතස්ස උළාරිස්සරිවිභවසොභිතස්ස මහාඝරස්ස සුඛප්පවෙසනත්ථං සුවණ්ණරජතමණිමුත්තපවාළාදිජුතිවිස්සරවිජ්ජොතිතසුප්පතිට්ඨිතවිසාලද්වාරබාහං මහාද්වාරං විය ච අත්ථබ්‍යඤ්ජනසම්පන්නස්ස බුද්ධගුණානුභාවසංසූචකස්ස ඉමස්ස සුත්තස්ස සුඛාවගහණත්ථං කාලදෙසදෙසකවත්ථුපරිසාපදෙසපටිමණ්ඩිතං නිදානං භාසිතං, තස්සත්ථවණ්ණනා සමත්තාති.

और इतने से, आयुष्मान आनन्द द्वारा जो निदान (प्रस्तावना) कहा गया है - जो कमल और कुवलय से देदीप्यमान, निर्मल और मधुर जल वाली पुष्करिणी में सुगमता से उतरने के लिए निर्मल शिलातल की रचना के विलास से सुशोभित रत्नमयी सीढ़ियों वाले और बिखरे हुए मोतियों के समान बालू से युक्त श्वेत भूमि वाले घाट के समान है; जो भली-भाँति विभक्त दीवारों और विचित्र वेदिकाओं से घिरे हुए, नक्षत्र-पथ (आकाश) को छूने की इच्छा से मानो अँगड़ाई लेते हुए ऊँचे श्रेष्ठ प्रासाद (महल) पर सुगमता से चढ़ने के लिए हाथीदांत के चिकने और कोमल तख्तों पर स्वर्ण-लताओं से जड़े हुए मणियों के प्रकाश-पुंज से देदीप्यमान शोभा वाली सीढ़ी के समान है; और जो स्वर्ण-कंगन एवं नूपुर आदि के टकराने के शब्दों से मिश्रित वार्तालाप और हँसी के मधुर स्वर वाले गृह-जनों के विचरण से युक्त, उदार ऐश्वर्य और विभव से सुशोभित महा-गृह (विशाल भवन) में सुगमता से प्रवेश करने के लिए स्वर्ण, रजत, मणि, मोती और मूँगा आदि की कान्ति के विस्तार से प्रकाशित, सुप्रतिष्ठित और विशाल द्वार-स्तम्भों वाले महा-द्वार के समान है - अर्थ और व्यंजन से सम्पन्न, बुद्ध के गुणों के प्रभाव को सूचित करने वाले इस सुत्त में सुगमता से प्रवेश करने के लिए काल, देश, उपदेशक, वस्तु और परिषद् के निर्देश से अलंकृत उस निदान की अर्थ-वर्णना (व्याख्या) समाप्त हुई।

5. ඉදානි – ‘‘මමං වා, භික්ඛවෙ, පරෙ අවණ්ණං භාසෙය්‍යු’’න්තිආදිනා නයෙන භගවතා නික්ඛිත්තස්ස සුත්තස්ස වණ්ණනාය ඔකාසො අනුප්පත්තො. සා පනෙසා සුත්තවණ්ණනා. යස්මා සුත්තනික්ඛෙපං විචාරෙත්වා වුච්චමානා පාකටා හොති, තස්මා සුත්තනික්ඛෙපං තාව විචාරයිස්සාම. චත්තාරො හි සුත්තනික්ඛෙපා – අත්තජ්ඣාසයො, පරජ්ඣාසයො, පුච්ඡාවසිකො, අට්ඨුප්පත්තිකොති.

५. अब - "भिक्षुओं, यदि दूसरे मेरा अवर्ण (निंदा) करें..." आदि विधि से भगवान द्वारा उपदिष्ट सुत्त की व्याख्या का अवसर प्राप्त हुआ है। वह यह सुत्त-व्याख्या है। चूँकि सुत्त-निक्षेप (सुत्त के उपदेश की विधि/कारण) का विचार करके कही गई व्याख्या स्पष्ट होती है, इसलिए पहले सुत्त-निक्षेप का ही विचार करेंगे। सुत्त-निक्षेप चार प्रकार के होते हैं - अत्तज्झासय (स्वयं की इच्छा से), परज्झासय (दूसरों की इच्छा से), पुच्छावसिक (प्रश्न के वश में होकर) और अट्ठुप्पत्तिक (किसी घटना के कारण)।

තත්ථ [Pg.51] යානි සුත්තානි භගවා පරෙහි අනජ්ඣිට්ඨො කෙවලං අත්තනො අජ්ඣාසයෙනෙව කථෙසි; සෙය්‍යථිදං, ආකඞ්ඛෙය්‍යසුත්තං, වත්ථසුත්තං, මහාසතිපට්ඨානං, මහාසළායතනවිභඞ්ගසුත්තං, අරියවංසසුත්තං, සම්මප්පධානසුත්තන්තහාරකො, ඉද්ධිපාදඉන්ද්‍රියබලබොජ්ඣඞ්ගමග්ගඞ්ගසුත්තන්තහාරකොති එවමාදීනි; තෙසං අත්තජ්ඣාසයො නික්ඛෙපො.

उनमें से, जिन सुत्तों को भगवान ने दूसरों के द्वारा बिना प्रार्थना किए, केवल अपनी ही इच्छा (अभिप्राय) से उपदेश दिया; जैसे कि - आकंखेय्य सुत्त, वत्थ सुत्त, महासतिपट्ठान, महासळायतनविभंग सुत्त, अरियवंस सुत्त, सम्मप्पधान सुत्त-संग्रह, इद्धिपाद-इन्द्रिय-बल-बोज्झंग-मग्गंग सुत्त-संग्रह आदि; उनका निक्षेप 'अत्तज्झासय' (स्व-अभिप्राय) है।

යානි පන ‘‘පරිපක්කා ඛො රාහුලස්ස විමුත්තිපරිපාචනියා ධම්මා; යංනූනාහං රාහුලං උත්තරිං ආසවානං ඛයෙ විනෙය්‍ය’’න්ති; (සං. නි. 4.121) එවං පරෙසං අජ්ඣාසයං ඛන්තිං මනං අභිනීහාරං බුජ්ඣනභාවඤ්ච අවෙක්ඛිත්වා පරජ්ඣාසයවසෙන කථිතානි; සෙය්‍යථිදං, චූළරාහුලොවාදසුත්තං, මහාරාහුලොවාදසුත්තං, ධම්මචක්කප්පවත්තනං, ධාතුවිභඞ්ගසුත්තන්ති එවමාදීනි; තෙසං පරජ්ඣාසයො නික්ඛෙපො.

किन्तु जो (सूत्र) इस प्रकार कहे गए हैं: 'राहुल के विमुक्ति को परिपक्व करने वाले धर्म परिपक्व हो गए हैं; क्यों न मैं राहुल को आस्रवों के क्षय के लिए और अधिक प्रशिक्षित करूँ'; इस प्रकार दूसरों के आशय (अज्झासय), रुचि (खान्ति), मन, संकल्प (अभिनिहार) और बोध-क्षमता को देखकर दूसरों के आशय के वश में कहे गए हैं; जैसे कि—चूलराहुलवाद सुत्त, महाराजुलवाद सुत्त, धम्मचक्कप्पवत्तन सुत्त, धातुविभङ्ग सुत्त आदि; उनका 'परज्झासय निक्खेप' (दूसरों के आशय के अनुसार उपदेश) है।

භගවන්තං පන උපසඞ්කමිත්වා චතස්සො පරිසා, චත්තාරො වණ්ණා, නාගා, සුපණ්ණා, ගන්ධබ්බා, අසුරා, යක්ඛා, මහාරාජානො, තාවතිංසාදයො දෙවා, මහාබ්‍රහ්මාති එවමාදයො – ‘‘බොජ්ඣඞ්ගා බොජ්ඣඞ්ගා’’ති, භන්තෙ, වුච්චන්ති. ‘‘නීවරණා නීවරණා’’ති, භන්තෙ, වුච්චන්ති; ‘‘ඉමෙ නු ඛො, භන්තෙ, පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා’’. ‘‘කිං සූධ විත්තං පුරිසස්ස සෙට්ඨ’’න්තිආදිනා නයෙන පඤ්හං පුච්ඡන්ති. එවං පුට්ඨෙන භගවතා යානි කථිතානි බොජ්ඣඞ්ගසංයුත්තාදීනි, යානි වා පනඤ්ඤානිපි දෙවතාසංයුත්ත-මාරසංයුත්ත-බ්‍රහ්මසංයුත්ත-සක්කපඤ්හ-චූළවෙදල්ල-මහාවෙදල්ල-සාමඤ්ඤඵල-ආළවක-සූචිලොම-ඛරලොමසුත්තාදීනි; තෙසං පුච්ඡාවසිකො නික්ඛෙපො.

किन्तु भगवान के पास आकर चार परिषदें, चार वर्ण, नाग, सुपर्ण, गन्धर्व, असुर, यक्ष, महाराज, तावतिंस आदि देव, महाब्रह्मा आदि—'भन्ते, बोध्यङ्ग-बोध्यङ्ग' कहे जाते हैं, 'भन्ते, नीवरण-नीवरण' कहे जाते हैं; 'भन्ते, क्या ये पाँच उपादानस्कन्ध हैं?', 'इस लोक में पुरुष का श्रेष्ठ धन क्या है?'—इस प्रकार की विधि से प्रश्न पूछते हैं। इस प्रकार पूछे जाने पर भगवान द्वारा जो बोध्यङ्गसंयुत्त आदि कहे गए हैं, अथवा जो अन्य भी देवतासंयुत्त, मारसंयुत्त, ब्रह्मसंयुत्त, सक्कपञ्ह, चूलवेदल्ल, महावेदल्ल, सामञ्ञफल, आलवक, सूचिलोम, खरलोम सुत्त आदि हैं; उनका 'पुच्छावसिक निक्खेप' (प्रश्न के वश में उपदेश) है।

යානි පන තානි උප්පන්නං කාරණං පටිච්ච කථිතානි, සෙය්‍යථිදං – ධම්මදායාදං, චූළසීහනාදං, චන්දූපමං, පුත්තමංසූපමං, දාරුක්ඛන්ධූපමං, අග්ගික්ඛන්ධූපමං, ඵෙණපිණ්ඩූපමං, පාරිච්ඡත්තකූපමන්ති එවමාදීනි; තෙසං අට්ඨුප්පත්තිකො නික්ඛෙපො.

किन्तु जो (सूत्र) उत्पन्न हुए किसी कारण (घटना) को लेकर कहे गए हैं, जैसे कि—धम्मदयाद, चूलसीहनाद, चन्दूपम, पुत्तमंसूपम, दारुक्खन्धूपम, अग्गिक्खन्धूपम, फेणपिण्डूपम, पारिच्छत्तकूपम आदि; उनका 'अट्ठुप्पत्तिक निक्खेप' (उत्पन्न घटना के आधार पर उपदेश) है।

එවමෙතෙසු චතූසු නික්ඛෙපෙසු ඉමස්ස සුත්තස්ස අට්ඨුප්පත්තිකො නික්ඛෙපො. අට්ඨුප්පත්තියා හි ඉදං භගවතා නික්ඛිත්තං. කතරාය අට්ඨුප්පත්තියා? වණ්ණාවණ්ණෙ. ආචරියො රතනත්තයස්ස අවණ්ණං අභාසි, අන්තෙවාසී වණ්ණං. ඉති ඉමං වණ්ණාවණ්ණං අට්ඨුප්පත්තිං කත්වා දෙසනාකුසලො භගවා – ‘‘මමං වා, භික්ඛවෙ, පරෙ අවණ්ණං භාසෙය්‍යු’’න්ති දෙසනං ආරභි. තත්ථ මමන්ති[Pg.52], සාමිවචනං, මමාති අත්ථො. වාසද්දො විකප්පනත්ථො. පරෙති, පටිවිරුද්ධා සත්තා. තත්‍රාති යෙ අවණ්ණං වදන්ති තෙසු.

इस प्रकार इन चार निक्खेपों (उपदेश की शैलियों) में से इस सुत्त (ब्रह्मजाल सुत्त) का 'अट्ठुप्पत्तिक निक्खेप' है। क्योंकि यह भगवान द्वारा एक घटना के कारण उपदेशित किया गया है। किस घटना के कारण? प्रशंसा और निन्दा (वर्ण-अवर्ण) के कारण। आचार्य (सुप्पिय) ने रत्नत्रय की निन्दा की, और अन्तेवासी (ब्रह्मदत्त) ने प्रशंसा की। इस प्रकार इस प्रशंसा और निन्दा को घटना (अट्ठुप्पत्ति) बनाकर देशना-कुशल भगवान ने—'भिक्षुओं, यदि दूसरे मेरी निन्दा करें'—इस प्रकार देशना आरम्भ की। वहाँ 'ममं' (मेरी) यह षष्ठी विभक्ति है, इसका अर्थ 'मम' है। 'वा' शब्द विकल्प के अर्थ में है। 'परे' का अर्थ है—(शासन के) विरोधी सत्त्व। 'तत्र' का अर्थ है—जो निन्दा करते हैं, उनमें।

න ආඝාතොතිආදීහි කිඤ්චාපි තෙසං භික්ඛූනං ආඝාතොයෙව නත්ථි, අථ ඛො ආයතිං කුලපුත්තානං ඊදිසෙසුපි ඨානෙසු අකුසලුප්පත්තිං පටිසෙධෙන්තො ධම්මනෙත්තිං ඨපෙති. තත්ථ ආහනති චිත්තන්ති ‘ආඝාතො’; කොපස්සෙතං අධිවචනං. අප්පතීතා හොන්ති තෙන අතුට්ඨා අසොමනස්සිකාති අප්පච්චයො; දොමනස්සස්සෙතං අධිවචනං. නෙව අත්තනො න පරෙසං හිතං අභිරාධයතීති අනභිරද්ධි; කොපස්සෙතං අධිවචනං. එවමෙත්ථ ද්වීහි පදෙහි සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො, එකෙන වෙදනාක්ඛන්ධොති ද්වෙ ඛන්ධා වුත්තා. තෙසං වසෙන සෙසානම්පි සම්පයුත්තධම්මානං කාරණං පටික්ඛිත්තමෙව.

'न आघातो' (क्रोध नहीं करना चाहिए) आदि वचनों से, यद्यपि उन भिक्षुओं में क्रोध बिल्कुल नहीं था, फिर भी भविष्य में कुलपुत्रों के लिए ऐसी स्थितियों में भी अकुशल की उत्पत्ति को रोकने के लिए वे धर्म-नियम (धम्मनेत्ति) स्थापित करते हैं। वहाँ जो चित्त को आहत करता है वह 'आघात' (क्रोध) है; यह कोप (क्रोध) का ही पर्यायवाची है। जिससे वे अप्रसन्न (अप्पतीता), असन्तुष्ट और सौमनस्य-रहित होते हैं, वह 'अप्पच्चय' (अप्रसन्नता) है; यह दोमनस्य (दुखद मानसिक वेदना) का पर्यायवाची है। जो न अपना और न दूसरों का हित सिद्ध करता है, वह 'अनभिरद्धि' (असन्तोष) है; यह भी कोप का ही पर्यायवाची है। इस प्रकार यहाँ दो पदों (आघात और अनभिरद्धि) से संस्कार-स्कन्ध और एक पद (अप्पच्चय) से वेदना-स्कन्ध—ये दो स्कन्ध कहे गए हैं। उनके माध्यम से शेष सम्प्रयुक्त धर्मों का कारण भी प्रतिषिद्ध (अस्वीकार) ही कर दिया गया है।

එවං පඨමෙන නයෙන මනොපදොසං නිවාරෙත්වා, දුතියෙන නයෙන තත්ථ ආදීනවං දස්සෙන්තො ආහ – ‘‘තත්‍ර චෙ තුම්හෙ අස්සථ කුපිතා වා අනත්තමනා වා, තුම්හං යෙවස්ස තෙන අන්තරායො’’ති. තත්ථ ‘තත්‍ර චෙ තුම්හෙ අස්සථා’ති තෙසු අවණ්ණභාසකෙසු, තස්මිං වා අවණ්ණෙ තුම්හෙ භවෙය්‍යාථ චෙ; යදි භවෙය්‍යාථාති අත්ථො. ‘කුපිතා’ කොපෙන, අනත්තමනා දොමනස්සෙන. ‘තුම්හං යෙවස්ස තෙන අන්තරායො’ති තුම්හාකංයෙව තෙන කොපෙන, තාය ච අනත්තමනතාය පඨමජ්ඣානාදීනං අන්තරායො භවෙය්‍ය.

इस प्रकार पहली विधि से मन के दोष (क्रोध) का निवारण करके, दूसरी विधि से उसमें दोष (आदीनव) दिखाते हुए कहा—'वहाँ यदि तुम क्रुद्ध या अप्रसन्न होगे, तो वह तुम्हारे लिए ही अन्तराय (बाधा) होगा'। वहाँ 'तत्र चे तुम्हे अस्सथ' का अर्थ है—उन निन्दा करने वालों के प्रति, या उस निन्दा के होने पर यदि तुम (वैसे) होओ। 'कुपिता' का अर्थ क्रोध से, 'अनत्तमना' का अर्थ दोमनस्य (खिन्नता) से है। 'तुम्हं येवस्स तेन अन्तरायो' का अर्थ है—तुम्हारे लिए ही उस क्रोध और उस खिन्नता के कारण प्रथम ध्यान आदि (विशेष गुणों) में बाधा होगी।

එවං දුතියෙන නයෙන ආදීනවං දස්සෙත්වා, තතියෙන නයෙන වචනත්ථසල්ලක්ඛණමත්තෙපි අසමත්ථතං දස්සෙන්තො – ‘‘අපි නු තුම්හෙ පරෙස’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ පරෙසන්ති යෙසං කෙසං චි. කුපිතො හි නෙව බුද්ධපච්චෙකබුද්ධඅරියසාවකානං, න මාතාපිතූනං, න පච්චත්ථිකානං සුභාසිතදුබ්භාසිතස්ස අත්ථං ආජානාති. යථාහ –

इस प्रकार दूसरी विधि से दोष दिखाकर, तीसरी विधि से शब्द के अर्थ को समझने मात्र में भी असमर्थता दिखाते हुए—'अपि नु तुम्हे परेसं' (क्या तुम दूसरों के...) आदि कहा। वहाँ 'परेसं' का अर्थ है—किन्हीं भी व्यक्तियों का। क्योंकि क्रुद्ध व्यक्ति न तो बुद्ध, प्रत्येकबुद्ध और आर्य श्रावकों के, न माता-पिता के, और न ही शत्रुओं के सुभाषित या दुर्भाषित वचनों के अर्थ को समझ पाता है। जैसा कि कहा गया है—

‘‘කුද්ධො අත්ථං න ජානාති, කුද්ධො ධම්මං න පස්සති;

අන්ධං තමං තදා හොති, යං කොධො සහතෙ නරං.

'क्रुद्ध व्यक्ति अर्थ को नहीं जानता, क्रुद्ध व्यक्ति धर्म को नहीं देखता; तब घना अन्धकार छा जाता है, जब क्रोध मनुष्य को अभिभूत कर लेता है।

අනත්ථජනනො කොධො, කොධො චිත්තප්පකොපනො;

භයමන්තරතො ජාතං, තං ජනො නාවබුජ්ඣතී’’ති. (අ. නි. 7.64);

क्रोध अनर्थ उत्पन्न करने वाला है, क्रोध चित्त को क्षुब्ध करने वाला है; भीतर से उत्पन्न इस भय को लोग नहीं समझ पाते'।

එවං [Pg.53] සබ්බථාපි අවණ්ණෙ මනොපදොසං නිසෙධෙත්වා ඉදානි පටිපජ්ජිතබ්බාකාරං දස්සෙන්තො – ‘‘තත්‍ර තුම්හෙහි අභූතං අභූතතො’’තිආදිමාහ.

इस प्रकार सभी प्रकार से निन्दा होने पर मन के दोष का निषेध करके, अब पालन करने योग्य विधि को दिखाते हुए—'तत्र तुम्हेहि अभूतं अभूततो' (वहाँ तुम्हें जो असत्य है उसे असत्य के रूप में...) आदि कहा।

තත්ථ තත්‍ර තුම්හෙහීති, තස්මිං අවණ්ණෙ තුම්හෙහි. අභූතං අභූතතො නිබ්බෙඨෙතබ්බන්ති යං අභූතං, තං අභූතභාවෙනෙව අපනෙතබ්බං. කථං? ඉතිපෙතං අභූතන්තිආදිනා නයෙන. තත්‍රායං යොජනා – ‘‘තුම්හාකං සත්ථා න සබ්බඤ්ඤූ, ධම්මො දුරක්ඛාතො, සඞ්ඝො දුප්පටිපන්නො’’තිආදීනි සුත්වා න තුණ්හී භවිතබ්බං. එවං පන වත්තබ්බං – ‘‘ඉති පෙතං අභූතං, යං තුම්හෙහි වුත්තං, තං ඉමිනාපි කාරණෙන අභූතං, ඉමිනාපි කාරණෙන අතච්ඡං, ‘නත්ථි චෙතං අම්හෙසු’, ‘න ච පනෙතං අම්හෙසු සංවිජ්ජති’, සබ්බඤ්ඤූයෙව අම්හාකං සත්ථා, ස්වාක්ඛාතො ධම්මො, සුප්පටිපන්නො සඞ්ඝො, තත්‍ර ඉදඤ්චිදඤ්ච කාරණ’’න්ති. එත්ථ ච දුතියං පදං පඨමස්ස, චතුත්ථඤ්ච තතියස්ස වෙවචනන්ති වෙදිතබ්බං. ඉදඤ්ච අවණ්ණෙයෙව නිබ්බෙඨනං කාතබ්බං, න සබ්බත්ථ. යදි හි ‘‘ත්වං දුස්සීලො, තවාචරියො දුස්සීලො, ඉදඤ්චිදඤ්ච තයා කතං, තවාචරියෙන කත’’න්ති වුත්තෙ තුණ්හීභූතො අධිවාසෙති, ආසඞ්කනීයො හොති. තස්මා මනොපදොසං අකත්වා අවණ්ණො නිබ්බෙඨෙතබ්බො. ‘‘ඔට්ඨොසි, ගොණොසී’’තිආදිනා පන නයෙන දසහි අක්කොසවත්ථූහි අක්කොසන්තං පුග්ගලං අජ්ඣුපෙක්ඛිත්වා අධිවාසනඛන්තියෙව තත්ථ කාතබ්බා.

वहाँ 'तत्र तुम्हेहि' का अर्थ है—उस निंदा (अवर्ण) के विषय में तुम्हारे द्वारा। 'अभूतं अभूततो निब्बेठेत्तब्बं' का अर्थ है—जो असत्य है, उसे असत्य के रूप में ही दूर करना चाहिए। कैसे? 'यह असत्य है' इत्यादि विधि से। वहाँ यह व्याख्या है—'तुम्हारे शास्ता सर्वज्ञ नहीं हैं, धर्म दुर्भापित है, संघ दुःप्रतिपन्न है'—ऐसा सुनकर चुप नहीं रहना चाहिए। बल्कि ऐसा कहना चाहिए—'इस कारण से यह असत्य है, जो तुम्हारे द्वारा कहा गया है, वह इस कारण से भी असत्य है, इस कारण से भी अतथ्य है; यह हममें नहीं है, यह हममें विद्यमान नहीं है; हमारे शास्ता सर्वज्ञ ही हैं, धर्म स्वाख्यात है, संघ सुप्रतिपन्न है, और इसमें यह और यह कारण है।' यहाँ दूसरा पद पहले का और चौथा पद तीसरे का पर्यायवाची समझना चाहिए। और यह स्पष्टीकरण केवल निंदा के समय ही करना चाहिए, सर्वत्र नहीं। क्योंकि यदि 'तुम दुःशील हो, तुम्हारे आचार्य दुःशील हैं, तुम्हारे द्वारा यह और यह किया गया है, तुम्हारे आचार्य द्वारा किया गया है'—ऐसा कहे जाने पर यदि कोई चुप रहकर स्वीकार कर लेता है, तो वह शंका के योग्य हो जाता है। इसलिए मन में द्वेष न करते हुए निंदा का निराकरण करना चाहिए। परंतु 'तुम ऊँट हो, तुम बैल हो' इत्यादि प्रकार से दस अक्कोस-वस्तुओं (गालियों) से गाली देने वाले व्यक्ति के प्रति उपेक्षा कर वहाँ अधिवासन-क्षांति ही रखनी चाहिए।

6. එවං අවණ්ණභූමියං තාදිලක්ඛණං දස්සෙත්වා ඉදානි වණ්ණභූමියං දස්සෙතුං ‘‘මමං වා, භික්ඛවෙ, පරෙ වණ්ණං භාසෙය්‍යු’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ පරෙති යෙ කෙචි පසන්නා දෙවමනුස්සා. ආනන්දන්ති එතෙනාති ආනන්දො, පීතියා එතං අධිවචනං. සුමනස්ස භාවො සොමනස්සං, චෙතසිකසුඛස්සෙතං අධිවචනං. උප්පිලාවිනො භාවො උප්පිලාවිතත්තං. කස්ස උප්පිලාවිතත්තන්ති? චෙතසොති. උද්ධච්චාවහාය උප්පිලාපනපීතියා එතං අධිවචනං. ඉධාපි ද්වීහි පදෙහි සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො, එකෙන වෙදනාක්ඛන්ධො වුත්තො.

६. इस प्रकार निंदा के अवसर पर तादी-लक्षण दिखाकर, अब प्रशंसा के अवसर पर दिखाने के लिए 'भिक्षुओं, यदि दूसरे मेरी प्रशंसा करें' इत्यादि कहा। वहाँ 'परे' का अर्थ है—जो कोई भी श्रद्धालु देव और मनुष्य हैं। 'आनन्दन्ति एतेन' इति 'आनन्दो'—यह 'प्रीति' का पर्यायवाची है। 'सुमन' का भाव 'सौमनस्य' है—यह 'चैतसिक सुख' का पर्यायवाची है। 'उप्पिलावी' का भाव 'उप्पिलावितत्त' (प्रफुल्लता) है। किसका उप्पिलावितत्त? चित्त का। यह उद्धच्च को लाने वाली उल्लासपूर्ण प्रीति का पर्यायवाची है। यहाँ भी दो पदों से संस्कार-स्कन्ध और एक पद से वेदना-स्कन्ध कहा गया है।

එවං පඨමනයෙන උප්පිලාවිතත්තං නිවාරෙත්වා, දුතියෙන තත්ථ ආදීනවං දස්සෙන්තො – ‘‘තත්‍ර චෙ තුම්හෙ අස්සථා’’තිආදිමාහ. ඉධාපි තුම්හං යෙවස්ස තෙන අන්තරායොති තෙන උප්පිලාවිතත්තෙන තුම්හාකංයෙව පඨමජ්ඣානාදීනං [Pg.54] අන්තරායො භවෙය්‍යාති අත්ථො වෙදිතබ්බො. කස්මා පනෙතං වුත්තං? නනු භගවතා –

इस प्रकार प्रथम विधि से प्रफुल्लता का निवारण कर, दूसरी विधि से उसमें दोष दिखाते हुए—'यदि तुम वहाँ होते' इत्यादि कहा। यहाँ भी 'तुम्हें ही उससे अन्तराय होगा' का अर्थ यह समझना चाहिए कि उस प्रफुल्लता के कारण तुम्हारे ही प्रथम ध्यान आदि में बाधा होगी। परंतु यह क्यों कहा गया? क्या भगवान द्वारा—

‘‘බුද්ධොති කිත්තයන්තස්ස, කායෙ භවති යා පීති;

වරමෙව හි සා පීති, කසිණෙනාපි ජම්බුදීපස්ස.

'बुद्ध' ऐसा कीर्तन करने वाले के शरीर में जो प्रीति उत्पन्न होती है, वह प्रीति संपूर्ण जम्बूद्वीप से भी श्रेष्ठ है।

ධම්මොති කිත්තයන්තස්ස, කායෙ භවති යා පීති;

වරමෙව හි සා පීති, කසිණෙනාපි ජම්බුදීපස්ස.

'धम्म' ऐसा कीर्तन करने वाले के शरीर में जो प्रीति उत्पन्न होती है, वह प्रीति संपूर्ण जम्बूद्वीप से भी श्रेष्ठ है।

සඞ්ඝොති කිත්තයන්තස්ස, කායෙ භවති යා පීති;

වරමෙව හි සා පීති, කසිණෙනාපි ජම්බුදීපස්සා’’ති ච.

'संघ' ऐसा कीर्तन करने वाले के शरीर में जो प्रीति उत्पन्न होती है, वह प्रीति संपूर्ण जम्बूद्वीप से भी श्रेष्ठ है।

‘‘යෙ, භික්ඛවෙ, බුද්ධෙ පසන්නා, අග්ගෙ තෙ පසන්නා’’ති ච එවමාදීහි අනෙකසතෙහි සුත්තෙහි රතනත්තයෙ පීතිසොමනස්සමෙව වණ්ණිතන්ති. සච්චං වණ්ණිතං, තං පන නෙක්ඛම්මනිස්සිතං. ඉධ – ‘‘අම්හාකං බුද්ධො, අම්හාකං ධම්මො’’තිආදිනා නයෙන ආයස්මතො ඡන්නස්ස උප්පන්නසදිසං ගෙහස්සිතං පීතිසොමනස්සං අධිප්පෙතං. ඉදඤ්හි ඣානාදිපටිලාභාය අන්තරායකරං හොති. තෙනෙවායස්මා ඡන්නොපි යාව බුද්ධො න පරිනිබ්බායි, තාව විසෙසං නිබ්බත්තෙතුං නාසක්ඛි, පරිනිබ්බානකාලෙ පඤ්ඤත්තෙන පන බ්‍රහ්මදණ්ඩෙන තජ්ජිතො තං පීතිසොමනස්සං පහාය විසෙසං නිබ්බත්තෙසි. තස්මා අන්තරායකරංයෙව සන්ධාය ඉදං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. අයඤ්හි ලොභසහගතා පීති. ලොභො ච කොධසදිසොව. යථාහ –

'भिक्षुओं, जो बुद्ध में प्रसन्न हैं, वे श्रेष्ठ में प्रसन्न हैं'—इस प्रकार के सैकड़ों सूत्रों द्वारा रत्नत्रय में प्रीति-सौमनस्य की ही प्रशंसा की गई है। यह सच है कि प्रशंसा की गई है, परंतु वह नैष्क्रम्य-आश्रित है। यहाँ 'हमारे बुद्ध, हमारे धर्म' इत्यादि विधि से आयुष्मान् छन्न को उत्पन्न हुई प्रीति के समान गृह-आश्रित प्रीति-सौमनस्य अभिप्रेत है। क्योंकि यह ध्यान आदि की प्राप्ति में बाधक होती है। इसी कारण आयुष्मान् छन्न भी जब तक बुद्ध का परिनिर्वाण नहीं हुआ, तब तक विशेष गुण प्राप्त नहीं कर सके; परंतु परिनिर्वाण के समय प्रज्ञप्त ब्रह्मदण्ड से भयभीत होकर उन्होंने उस प्रीति-सौमनस्य को त्याग दिया और विशेष गुण प्राप्त किया। इसलिए, बाधा उत्पन्न करने वाली प्रीति के संदर्भ में ही यह कहा गया है, ऐसा समझना चाहिए। क्योंकि यह प्रीति लोभ-सहगत है। और लोभ क्रोध के ही समान है। जैसा कि कहा गया है—

‘‘ලුද්ධො අත්ථං න ජානාති, ලුද්ධො ධම්මං න පස්සති;

අන්ධං තමං තදා හොති, යං ලොභො සහතෙ නරං.

लोभी व्यक्ति अर्थ को नहीं जानता, लोभी धर्म को नहीं देखता; जब लोभ मनुष्य को अभिभूत कर लेता है, तब घना अंधकार छा जाता है।

අනත්ථජනනො ලොභො, ලොභො චිත්තප්පකොපනො;

භයමන්තරතො ජාතං, තං ජනො නාවබුජ්ඣතී’’ති. (ඉතිවු. 88);

लोभ अनर्थ उत्पन्न करने वाला है, लोभ चित्त को क्षुब्ध करने वाला है; भीतर से जो भय उत्पन्न होता है, उसे लोग नहीं समझ पाते।

තතියවාරො පන ඉධ අනාගතොපි අත්ථතො ආගතො යෙවාති වෙදිතබ්බො. යථෙව හි කුද්ධො, එවං ලුද්ධොපි අත්ථං න ජානාතීති.

तीसरा वार यद्यपि यहाँ नहीं आया है, फिर भी अर्थतः आया हुआ ही समझना चाहिए। क्योंकि जैसे क्रोधी व्यक्ति, वैसे ही लोभी व्यक्ति भी अर्थ को नहीं जानता।

පටිපජ්ජිතබ්බාකාරදස්සනවාරෙ පනායං යොජනා – ‘‘තුම්හාකං සත්ථා සබ්බඤ්ඤූ අරහං සම්මාසම්බුද්ධො, ධම්මො ස්වාක්ඛාතො, සඞ්ඝො සුප්පටිපන්නො’’තිආදීනි සුත්වා න තුණ්හී භවිතබ්බං. එවං පන පටිජානිතබ්බං – ‘‘ඉතිපෙතං භූතං[Pg.55], යං තුම්හෙහි වුත්තං, තං ඉමිනාපි කාරණෙන භූතං, ඉමිනාපි කාරණෙන තච්ඡං. සො හි භගවා ඉතිපි අරහං, ඉතිපි සම්මාසම්බුද්ධො; ධම්මො ඉතිපි ස්වාක්ඛාතො, ඉතිපි සන්දිට්ඨිකො; සඞ්ඝො ඉතිපි සුප්පටිපන්නො, ඉතිපි උජුප්පටිපන්නො’’ති. ‘‘ත්වං සීලවා’’ති පුච්ඡිතෙනාපි සචෙ සීලවා, ‘‘සීලවාහමස්මී’’ති පටිජානිතබ්බමෙව. ‘‘ත්වං පඨමස්ස ඣානස්ස ලාභී…පෙ… අරහා’’ති පුට්ඨෙනාපි සභාගානං භික්ඛූනංයෙව පටිජානිතබ්බං. එවඤ්හි පාපිච්ඡතා චෙව පරිවජ්ජිතා හොති, සාසනස්ස ච අමොඝතා දීපිතා හොතීති. සෙසං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

प्रतिपत्ति की विधि दिखाने वाले वार में यह योजना है—'तुम्हारे शास्ता सर्वज्ञ, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध हैं; धर्म स्वाख्यात है, संघ सुप्रतिपन्न है'—इत्यादि सुनकर चुप नहीं रहना चाहिए। बल्कि इस प्रकार स्वीकार करना चाहिए—'यह सत्य है, जो तुम्हारे द्वारा कहा गया है, वह इस कारण से भी सत्य है, इस कारण से भी तथ्य है। क्योंकि वे भगवान इस कारण से भी अर्हत् हैं, इस कारण से भी सम्यक्सम्बुद्ध हैं; धर्म इस कारण से भी स्वाख्यात है, इस कारण से भी सान्दृष्टिक है; संघ इस कारण से भी सुप्रतिपन्न है, इस कारण से भी ऋजु-प्रतिपन्न है।' 'क्या तुम शीलवान हो?'—ऐसा पूछे जाने पर भी यदि शीलवान हो, तो 'मैं शीलवान हूँ'—ऐसा स्वीकार करना ही चाहिए। 'क्या तुम प्रथम ध्यान के लाभी हो... क्या तुम अर्हत् हो?'—ऐसा पूछे जाने पर भी केवल सभाग भिक्षुओं के समक्ष ही स्वीकार करना चाहिए। क्योंकि ऐसा करने से पापाच्छता का वर्जन होता है और शासन की अमोघता प्रदर्शित होती है। शेष सब पूर्वोक्त विधि से ही समझना चाहिए।

චූළසීලවණ්ණනා

चूलशील-वर्णना।

7. අප්පමත්තකං ඛො පනෙතං, භික්ඛවෙති කො අනුසන්ධි? ඉදං සුත්තං ද්වීහි පදෙහි ආබද්ධං වණ්ණෙන ච අවණ්ණෙන ච. තත්ථ අවණ්ණො – ‘‘ඉති පෙතං අභූතං ඉති පෙතං අතච්ඡ’’න්ති, එත්ථෙව උදකන්තං පත්වා අග්ගිවිය නිවත්තො. වණ්ණො පන භූතං භූතතො පටිජානිතබ්බං – ‘‘ඉති පෙතං භූත’’න්ති එවං අනුවත්තතියෙව. සො පන දුවිධො බ්‍රහ්මදත්තෙන භාසිතවණ්ණො ච භික්ඛුසඞ්ඝෙන අච්ඡරියං ආවුසොතිආදිනා නයෙන ආරද්ධවණ්ණො ච. තෙසු භික්ඛුසඞ්ඝෙන වුත්තවණ්ණස්ස උපරි සුඤ්ඤතාපකාසනෙ අනුසන්ධිං දස්සෙස්සති. ඉධ පන බ්‍රහ්මදත්තෙන වුත්තවණ්ණස්ස අනුසන්ධිං දස්සෙතුං ‘‘අප්පමත්තකං ඛො පනෙතං, භික්ඛවෙ’’ති දෙසනා ආරද්ධා.

७. हे भिक्षुओं, यह अल्पमात्र है - यह क्या अनुसन्धि (सम्बन्ध) है? यह सूत्र दो पदों से सम्बद्ध है - प्रशंसा (वर्ण) और अप्रशंसा (अवर्ण)। वहाँ अप्रशंसा - 'यह इस प्रकार अभूत है, यह इस प्रकार असत्य है' - यहीं जल के किनारे पहुँचकर अग्नि के समान निवृत्त हो जाती है। किन्तु प्रशंसा, जो यथार्थ को यथार्थ रूप में स्वीकार करने योग्य है - 'यह इस प्रकार भूत (सत्य) है' - इस प्रकार अनुवृत्त होती ही रहती है। वह (प्रशंसा) दो प्रकार की है - ब्रह्मदत्त द्वारा कही गई प्रशंसा और भिक्षु-संघ द्वारा 'आश्चर्य है, आयुष्मानों' आदि विधि से आरम्भ की गई प्रशंसा। उनमें से भिक्षु-संघ द्वारा कही गई प्रशंसा के ऊपर शून्यता के प्रकाशन में अनुसन्धि दिखाएंगे। किन्तु यहाँ ब्रह्मदत्त द्वारा कही गई प्रशंसा की अनुसन्धि दिखाने के लिए 'हे भिक्षुओं, यह अल्पमात्र है' यह देशना आरम्भ की गई है।

තත්ථ අප්පමත්තකන්ති පරිත්තස්ස නාමං. ඔරමත්තකන්ති තස්සෙව වෙවචනං. මත්තාති වුච්චති පමාණං. අප්පං මත්තා එතස්සාති අප්පමත්තකං. ඔරං මත්තා එතස්සාති ඔරමත්තකං. සීලමෙව සීලමත්තකං. ඉදං වුත්තං හොති – ‘අප්පමත්තකං ඛො, පනෙතං භික්ඛවෙ, ඔරමත්තකං සීලමත්තකං’ නාම යෙන ‘‘තථාගතස්ස වණ්ණං වදාමී’’ති උස්සාහං කත්වාපි වණ්ණං වදමානො පුථුජ්ජනො වදෙය්‍යාති. තත්ථ සියා – නනු ඉදං සීලං නාම යොගිනො අග්ගවිභූසනං? යථාහු පොරාණා –

वहाँ 'अप्पमत्तकं' (अल्पमात्रक) तुच्छ (परीत्त) का नाम है। 'ओरमत्तकं' (अवरमात्रक) उसी का पर्यायवाची है। 'मत्ता' प्रमाण (मात्रा) को कहा जाता है। जिसकी मात्रा अल्प हो, वह 'अप्पमत्तक' है। जिसकी मात्रा अवर (निम्न) हो, वह 'ओरमत्तक' है। शील ही 'शीलमात्रक' है। यह कहा गया है - 'हे भिक्षुओं, यह अल्पमात्रक, अवरमात्रक, शीलमात्रक है' जिसे 'मैं तथागत की प्रशंसा करता हूँ' ऐसा उत्साह करके भी प्रशंसा करता हुआ पृथग्जन कहेगा। वहाँ (शंका) हो सकती है - क्या यह शील योगी का श्रेष्ठ आभूषण नहीं है? जैसा कि प्राचीन आचार्यों ने कहा है -

‘‘සීලං යොගිස්ස’ලඞ්කාරො, සීලං යොගිස්ස මණ්ඩනං;

සීලෙහි’ලඞ්කතො යොගී, මණ්ඩනෙ අග්ගතං ගතො’’ති.

“शील योगी का अलंकार है, शील योगी का प्रसाधन है; शीलों से अलंकृत योगी प्रसाधन (की दृष्टि) से श्रेष्ठता को प्राप्त होता है।”

භගවතාපි [Pg.56] ච අනෙකෙසු සුත්තසතෙසු සීලං මහන්තමෙව කත්වා කථිතං. යථාහ – ‘‘ආකඞ්ඛෙය්‍ය චෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ‘සබ්‍රහ්මචාරීනං පියො චස්සං මනාපො ච ගරු ච භාවනීයො චා’ති, සීලෙස්වෙවස්ස පරිපූරකාරී’’ති (ම. නි. 1.65) ච.

भगवान ने भी अनेक सौ सूत्रों में शील को महान बनाकर ही कहा है। जैसा कि उन्होंने कहा है - “हे भिक्षुओं, यदि भिक्षु यह आकांक्षा करे कि ‘मैं सब्रह्मचारियों का प्रिय, मनभावन, गुरु (आदरणीय) और सम्मानीय होऊँ’, तो उसे शीलों में ही परिपूर्णकारी होना चाहिए।”

‘‘කිකීව අණ්ඩං, චමරීව වාලධිං;

පියංව පුත්තං, නයනංව එකකං.තථෙව සීලං, අනුරක්ඛමානා;

සුපෙසලා හොථ, සදා සගාරවා’’ති ච.

“जैसे टिटिहरी अपने अण्डे की, जैसे चमरी गाय अपनी पूँछ की, जैसे (माता-पिता) अपने प्रिय पुत्र की, और जैसे (काना व्यक्ति) अपनी एक आँख की रक्षा करता है; वैसे ही शील की रक्षा करते हुए, तुम सदा गौरव के साथ सुशीलाचारी बनो।”

‘‘න පුප්ඵගන්ධො පටිවාතමෙති;

න චන්දනං තග්ගරමල්ලිකා වා.සතඤ්ච ගන්ධො පටිවාතමෙති;

සබ්බා දිසා සප්පුරිසො පවායති.

“फूलों की गन्ध हवा के विपरीत नहीं जाती; न चन्दन, न तगर और न ही मल्लिका की। किन्तु सत्पुरुषों की गन्ध हवा के विपरीत भी जाती है; सत्पुरुष सभी दिशाओं में महकता है।”

චන්දනං තගරං වාපි, උප්පලං අථ වස්සිකී;

එතෙසං ගන්ධජාතානං, සීලගන්ධො අනුත්තරො.

“चन्दन, तगर, उत्पल (कमल) अथवा वर्षिकी (जूही) - इन सभी प्रकार की गन्धों में शील की गन्ध सर्वोत्तम है।”

අප්පමත්තො අයං ගන්ධො, ය්වායං තගරචන්දනං;

යො ච සීලවතං ගන්ධො, වාති දෙවෙසු උත්තමො.

“यह तगर और चन्दन की जो गन्ध है, वह अल्पमात्र है; किन्तु शीलवानों की जो गन्ध है, वह श्रेष्ठ होकर देवताओं में भी महकती है।”

තෙසං සම්පන්නසීලානං, අප්පමාදවිහාරිනං;

සම්මදඤ්ඤා විමුත්තානං, මාරො මග්ගං න වින්දතී’’ති ච. (ධ. ප. 57);

“उन शील-सम्पन्न, अप्रमाद-विहारी और सम्यक् ज्ञान से विमुक्त पुरुषों के मार्ग को मार नहीं पाता है।”

‘‘සීලෙ පතිට්ඨාය නරො සපඤ්ඤො, චිත්තං පඤ්ඤඤ්ච භාවයං;

ආතාපී නිපකො භික්ඛු, සො ඉමං විජටයෙ ජට’’න්ති ච. (සං. නි. 1.23);

“शील में प्रतिष्ठित होकर, प्रज्ञावान मनुष्य चित्त और प्रज्ञा की भावना करता हुआ; वह आतापी (उद्यमी) और निपुण भिक्षु इस जटा (उलझन) को सुलझा लेता है।”

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, යෙ කෙචි බීජගාමභූතගාමා වුඩ්ඪිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං ආපජ්ජන්ති, සබ්බෙ තෙ පථවිං නිස්සාය, පථවියං පතිට්ඨාය; එවමෙතෙ බීජගාමභූතගාමා වුඩ්ඪිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං ආපජ්ජන්ති. එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සීලං නිස්සාය සීලෙ පතිට්ඨාය සත්තබොජ්ඣඞ්ගෙ භාවෙන්තො සත්තබොජ්ඣඞ්ගෙ බහුලීකරොන්තො වුඩ්ඪිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං පාපුණාති ධම්මෙසූ’’ති (සං. නි. 5.150) ච. එවං අඤ්ඤානිපි අනෙකානි සුත්තානි දට්ඨබ්බානි. එවමනෙකෙසු සුත්තසතෙසු සීලං මහන්තමෙව කත්වා කථිතං. තං ‘‘කස්මා [Pg.57] ඉමස්මිං ඨානෙ අප්පමත්තක’’න්ති ආහාති? උපරි ගුණෙ උපනිධාය. සීලඤ්හි සමාධිං න පාපුණාති, සමාධි පඤ්ඤං න පාපුණාති, තස්මා උපරිමං උපනිධාය හෙට්ඨිමං ඔරමත්තකං නාම හොති. කථං සීලං සමාධිං න පාපුණාති? භගවා හි අභිසම්බොධිතො සත්තමෙ සංවච්ඡරෙ සාවත්ථිනගර – ද්වාරෙ කණ්ඩම්බරුක්ඛමූලෙ ද්වාදසයොජනෙ රතනමණ්ඩපෙ යොජනප්පමාණෙ රතනපල්ලඞ්කෙ නිසීදිත්වා තියොජනිකෙ දිබ්බසෙතච්ඡත්තෙ ධාරියමානෙ ද්වාදසයොජනාය පරිසාය අත්තාදානපරිදීපනං තිත්ථියමද්දනං – ‘‘උපරිමකායතො අග්ගික්ඛන්ධො පවත්තති, හෙට්ඨිමකායතො උදකධාරා පවත්තති…පෙ… එකෙකලොමකූපතො අග්ගික්ඛන්ධො පවත්තති, එකෙකලොමකූපතො උදකධාරා පවත්තති, ඡන්නං වණ්ණාන’’න්තිආදිනයප්පවත්තං යමකපාටිහාරියං දස්සෙති. තස්ස සුවණ්ණවණ්ණසරීරතො සුවණ්ණවණ්ණා රස්මියො උග්ගන්ත්වා යාව භවග්ගා ගච්ඡන්ති, සකලදසසහස්සචක්කවාළස්ස අලඞ්කරණකාලො විය හොති, දුතියා දුතියා රස්මියො පුරිමාය පුරිමාය යමකයමකා විය එකක්ඛණෙ විය පවත්තන්ති.

“हे भिक्षुओं, जैसे जो कोई भी बीज-समूह और वनस्पति-समूह वृद्धि, विरूढ़ि और विपुलता को प्राप्त होते हैं, वे सभी पृथ्वी के आश्रय में, पृथ्वी पर प्रतिष्ठित होकर ही; इस प्रकार ये बीज-समूह और वनस्पति-समूह वृद्धि, विरूढ़ि और विपुलता को प्राप्त होते हैं। इसी प्रकार, हे भिक्षुओं, भिक्षु शील के आश्रय में, शील में प्रतिष्ठित होकर सात बोध्यंगों की भावना करता हुआ, सात बोध्यंगों का बहुलीकरण करता हुआ धर्मों में वृद्धि, विरूढ़ि और विपुलता को प्राप्त होता है।” इस प्रकार अन्य भी अनेक सूत्र देखने चाहिए। इस प्रकार अनेक सौ सूत्रों में शील को महान बताकर ही कहा गया है। तो “इस स्थान पर उसे अल्पमात्रक क्यों कहा है?” उत्तर है - ऊपर के गुणों की तुलना में। क्योंकि शील समाधि तक नहीं पहुँचता, समाधि प्रज्ञा तक नहीं पहुँचती, इसलिए ऊपर के गुण की तुलना में नीचे का गुण ‘अवरमात्रक’ (निम्न) होता है। शील समाधि तक कैसे नहीं पहुँचता? क्योंकि भगवान ने सम्बोधि के सातवें वर्ष में, श्रावस्ती नगर के द्वार पर, कण्डम्ब वृक्ष के मूल में, बारह योजन के रत्न-मण्डप में, एक योजन परिमाण वाले रत्न-पलंग पर बैठकर, तीन योजन वाले दिव्य श्वेत छत्र के धारण किए जाने पर, बारह योजन की परिषद् में, आत्म-प्रतिज्ञा के प्रदर्शन और तीर्थिकों के मर्दन के लिए - “शरीर के ऊपरी भाग से अग्नि-स्कन्ध निकलता है, निचले भाग से जल-धारा निकलती है... प्रत्येक रोम-कूप से अग्नि-स्कन्ध निकलता है, प्रत्येक रोम-कूप से जल-धारा निकलती है, छह वर्णों की...” इस प्रकार की विधि से प्रवृत्त यमक-प्रातिहार्य दिखाया। उनके सुवर्ण-वर्ण शरीर से सुवर्ण-वर्ण रश्मियाँ निकलकर भवाग्र तक जाती हैं, जो सम्पूर्ण दस हजार चक्रवातों के अलंकार-काल के समान होता है, दूसरी-दूसरी रश्मियाँ पहली-पहली रश्मियों के साथ युगल-युगल होकर एक ही क्षण में प्रवृत्त होती हैं।

ද්වින්නඤ්ච චිත්තානං එකක්ඛණෙ පවත්ති නාම නත්ථි. බුද්ධානං පන භගවන්තානං භවඞ්ගපරිවාසස්ස ලහුකතාය පඤ්චහාකාරෙහි ආචිණ්ණවසිතාය ච, තා එකක්ඛණෙ විය පවත්තන්ති. තස්සා තස්සා පන රස්මියා ආවජ්ජනපරිකම්මාධිට්ඨානානි විසුං විසුංයෙව.

और दो चित्तों की एक ही क्षण में प्रवृत्ति नहीं होती है। किन्तु बुद्ध भगवानों के भवांग-परिवर्त की लघुता (शीघ्रता) के कारण और पाँच प्रकार के अभ्यस्त वशित्व के कारण, वे एक ही क्षण में प्रवृत्त होने के समान लगती हैं। किन्तु उन-उन रश्मियों के आवर्जन, परिकर्म और अधिष्ठान अलग-अलग ही होते हैं।

නීලරස්මිඅත්ථාය හි භගවා නීලකසිණං සමාපජ්ජති, පීතරස්මිඅත්ථාය පීතකසිණං, ලොහිතඔදාතරස්මිඅත්ථාය ලොහිතඔදාතකසිණං, අග්ගික්ඛන්ධත්ථාය තෙජොකසිණං, උදකධාරත්ථාය ආපොකසිණං සමාපජ්ජති. සත්ථා චඞ්කමති, නිම්මිතො තිට්ඨති වා නිසීදති වා සෙය්‍යං වා කප්පෙතීති සබ්බං විත්ථාරෙතබ්බං. එත්ථ එකම්පි සීලස්ස කිච්චං නත්ථි, සබ්බං සමාධිකිච්චමෙව. එවං සීලං සමාධිං න පාපුණාති.

नीली किरणों के लिए भगवान नील-कसिण (समाधि) में समापन्न होते हैं, पीली किरणों के लिए पीत-कसिण में, लाल और श्वेत किरणों के लिए लोहित और ओदात-कसिण में, अग्नि-पुंज के लिए तेजो-कसिण में, और जल-धारा के लिए आपो-कसिण में समापन्न होते हैं। शास्ता चंक्रमण करते हैं, निर्मित बुद्ध खड़े होते हैं, बैठते हैं या शयन करते हैं—यह सब विस्तार से समझना चाहिए। यहाँ शील का एक भी कार्य नहीं है, सब समाधि का ही कार्य है। इस प्रकार शील समाधि तक नहीं पहुँच पाता।

යං පන භගවා කප්පසතසහස්සාධිකානි චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි පාරමියො පූරෙත්වා, එකූනතිංසවස්සකාලෙ චක්කවත්තිසිරීනිවාසභූතා භවනා නික්ඛම්ම අනොමානදීතීරෙ පබ්බජිත්වා, ඡබ්බස්සානි පධානයොගං කත්වා, විසාඛපුණ්ණමායං උරුවෙලගාමෙ සුජාතාය දින්නං පක්ඛිත්තදිබ්බොජං මධුපායාසං පරිභුඤ්ජිත්වා, සායන්හසමයෙ දක්ඛිණුත්තරෙන බොධිමණ්ඩං පවිසිත්වා [Pg.58] අස්සත්ථදුමරාජානං තික්ඛත්තුං පදක්ඛිණං කත්වා, පුබ්බුත්තරභාගෙ ඨිතො තිණසන්ථාරං සන්ථරිත්වා, තිසන්ධිපල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා, චතුරඞ්ගසමන්නාගතං මෙත්තාකම්මට්ඨානං පුබ්බඞ්ගමං කත්වා, වීරියාධිට්ඨානං අධිට්ඨාය, චුද්දසහත්ථපල්ලඞ්කවරගතො සුවණ්ණපීඨෙ ඨපිතං රජතක්ඛන්ධං විය පඤ්ඤාසහත්ථං බොධික්ඛන්ධං පිට්ඨිතො කත්වා, උපරි මණිඡත්තෙන විය බොධිසාඛාය ධාරියමානො, සුවණ්ණවණ්ණෙ චීවරෙ පවාළසදිසෙසු බොධිඅඞ්කුරෙසු පතමානෙසු, සූරියෙ අත්ථං උපගච්ඡන්තෙ මාරබලං විධමිත්වා, පඨමයාමෙ පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරිත්වා, මජ්ඣිමයාමෙ දිබ්බචක්ඛුං විසොධෙත්වා, පච්චූසකාලෙ සබ්බබුද්ධානමාචිණ්ණෙ පච්චයාකාරෙ ඤාණං ඔතාරෙත්වා, ආනාපානචතුත්ථජ්ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා, තදෙව පාදකං කත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා, මග්ගපටිපාටියා අධිගතෙන චතුත්ථමග්ගෙන සබ්බකිලෙසෙ ඛෙපෙත්වා සබ්බබුද්ධගුණෙ පටිවිජ්ඣි, ඉදමස්ස පඤ්ඤාකිච්චං. එවං සමාධි පඤ්ඤං න පාපුණාති.

और जो भगवान ने एक लाख कल्प अधिक चार असंख्येय वर्षों तक पारमिताओं को पूर्ण कर, उनतीस वर्ष की आयु में चक्रवर्ती की लक्ष्मी के निवास-भूत भवन से निकलकर अनोमा नदी के तट पर प्रव्रजित होकर, छह वर्षों तक प्रधान-योग (कठिन तपस्या) कर, वैशाख पूर्णिमा के दिन उरुवेला ग्राम में सुजाता द्वारा दिए गए दिव्य ओज से युक्त मधु-पायस का परिभोग कर, सायंकाल के समय दक्षिण-उत्तर मार्ग से बोधिमण्ड में प्रवेश कर, अश्वत्थ वृक्षराज की तीन बार प्रदक्षिणा कर, उत्तर-पूर्व भाग में खड़े होकर तृण-संस्तर बिछाकर, पर्यङ्क (पद्मासन) लगाकर, चतुराङ्ग-समन्वागत मैत्री-कर्मस्थान को पुरोगामी बनाकर, वीर्य का अधिष्ठान कर, चौदह हाथ के श्रेष्ठ पर्यङ्क पर विराजमान होकर, स्वर्ण-पीठ पर रखे रजत-स्कन्ध के समान पचास हाथ ऊँचे बोधि-स्कन्ध को पीछे कर, ऊपर मणि-छत्र के समान बोधि-शाखाओं द्वारा छाया किए जाते हुए, सुवर्ण-वर्ण चीवर पर मूँगे के समान बोधि-अंकुरों के गिरते समय, सूर्य के अस्ताचल की ओर जाने पर मार-बल का विध्वंस कर, प्रथम याम में पूर्व-निवास का अनुस्मरण कर, मध्यम याम में दिव्य-चक्षु को विशुद्ध कर, प्रत्यूष काल में सभी बुद्धों द्वारा आचरित प्रत्ययाकार (प्रतीत्यसमुत्पाद) में ज्ञान उतारकर, आनापान-चतुर्थ-ध्यान को उत्पन्न कर, उसी को पादक (आधार) बनाकर विपश्यना बढ़ाकर, मार्ग-परम्परा से प्राप्त चतुर्थ मार्ग (अर्हत् मार्ग) द्वारा सभी क्लेशों को क्षीण कर सभी बुद्ध-गुणों का साक्षात्कार किया, यह उनका प्रज्ञा-कार्य है। इस प्रकार समाधि प्रज्ञा तक नहीं पहुँच पाती।

තත්ථ යථා හත්ථෙ උදකං පාතියං උදකං න පාපුණාති, පාතියං උදකං ඝටෙ උදකං න පාපුණාති, ඝටෙ උදකං කොලම්බෙ උදකං න පාපුණාති, කොලම්බෙ උදකං චාටියං උදකං න පාපුණාති, චාටියං උදකං මහාකුම්භියං උදකං න පාපුණාති, මහාකුම්භියං උදකං කුසොබ්භෙ උදකං න පාපුණාති, කුසොබ්භෙ උදකං කන්දරෙ උදකං න පාපුණාති, කන්දරෙ උදකං කුන්නදියං උදකං න පාපුණාති, කුන්නදියං උදකං පඤ්චමහානදියං උදකං න පාපුණාති, පඤ්චමහානදියං උදකං චක්කවාළමහාසමුද්දෙ උදකං න පාපුණාති, චක්කවාළමහාසමුද්දෙ උදකං සිනෙරුපාදකෙ මහාසමුද්දෙ උදකං න පාපුණාති. පාතියං උදකං උපනිධාය හත්ථෙ උදකං පරිත්තං…පෙ… සිනෙරුපාදකමහාසමුද්දෙ උදකං උපනිධාය චක්කවාළමහාසමුද්දෙ උදකං පරිත්තං. ඉති උපරූපරි උදකං බහුකං උපාදාය හෙට්ඨා හෙට්ඨා උදකං පරිත්තං හොති.

वहाँ जैसे हाथ का जल पात्र के जल तक नहीं पहुँच पाता, पात्र का जल घड़े के जल तक नहीं पहुँच पाता, घड़े का जल बड़े बर्तन (कोळम्ब) के जल तक नहीं पहुँच पाता, बड़े बर्तन का जल मटके (चाटी) के जल तक नहीं पहुँच पाता, मटके का जल बड़ी कुम्भी के जल तक नहीं पहुँच पाता, बड़ी कुम्भी का जल छोटे जलाशय (कुसोब्भ) के जल तक नहीं पहुँच पाता, छोटे जलाशय का जल कन्दरा (खाई) के जल तक नहीं पहुँच पाता, कन्दरा का जल छोटी नदी के जल तक नहीं पहुँच पाता, छोटी नदी का जल पाँच महानदियों के जल तक नहीं पहुँच पाता, पाँच महानदियों का जल चक्रवाल महासमुद्र के जल तक नहीं पहुँच पाता, और चक्रवाल महासमुद्र का जल सुमेरु पर्वत के पाद-स्थित महासमुद्र के जल तक नहीं पहुँच पाता। पात्र के जल की तुलना में हाथ का जल अल्प है... पे... सुमेरु के पाद-स्थित महासमुद्र के जल की तुलना में चक्रवाल महासमुद्र का जल अल्प है। इस प्रकार ऊपर-ऊपर का जल बहुत होने के कारण नीचे-नीचे का जल अल्प होता है।

එවමෙව උපරි උපරි ගුණෙ උපාදාය හෙට්ඨා හෙට්ඨා සීලං අප්පමත්තකං ඔරමත්තකන්ති වෙදිතබ්බං. තෙනාහ – ‘‘අප්පමත්තකං ඛො පනෙතං, භික්ඛවෙ, ඔරමත්තකං සීලමත්තක’’න්ති.

इसी प्रकार ऊपर-ऊपर के गुणों की तुलना में नीचे-नीचे का शील अल्पमात्र और ओरामत्रक (तुच्छ/अवर) समझना चाहिए। इसीलिए कहा गया है— "भिक्षुओं! यह (शील) तो अल्पमात्र है, ओरामत्रक है, केवल शीलमात्र है।"

යෙන පුථුජ්ජනොති, එත්ථ –

"जिसके द्वारा पृथग्जन (कहा जाता है)", यहाँ—

‘‘දුවෙ පුථුජ්ජනා වුත්තා, බුද්ධෙනාදිච්චබන්ධුනා;

අන්ධො පුථුජ්ජනො එකො, කල්‍යාණෙකො පුථුජ්ජනො’’ති.

"आदित्यबन्धु बुद्ध द्वारा दो प्रकार के पृथग्जन कहे गए हैं; एक अन्ध-पृथग्जन और एक कल्याण-पृथग्जन।"

තත්ථ [Pg.59] යස්ස ඛන්ධධාතුආයතනාදීසු උග්ගහපරිපුච්ඡාසවනධාරණපච්චවෙක්ඛණානි නත්ථි, අයං අන්ධපුථුජ්ජනො. යස්ස තානි අත්ථි, සො කල්‍යාණපුථුජ්ජනො. දුවිධොපි පනෙස –

वहाँ जिसके पास स्कन्ध, धातु, आयतन आदि के विषय में उद्ग्रह (सीखना), परिपृच्छा (पूछना), श्रवण, धारण और प्रत्यवेक्षण नहीं हैं, वह 'अन्ध-पृथग्जन' है। जिसके पास ये हैं, वह 'कल्याण-पृथग्जन' है। और यह (पृथग्जन) दो प्रकार का है—

‘‘පුථූනං ජනනාදීහි, කාරණෙහි පුථුජ්ජනො;

පුථුජ්ජනන්තොගධත්තා, පුථුවායං ජනො ඉති’’.

"अनेक (क्लेशों) को उत्पन्न करने आदि कारणों से 'पृथग्जन' है; अनेक जनों के अन्तर्गत होने से, अथवा यह जन (आर्यों से) पृथक है, इसलिए 'पृथग्जन' है।"

සො හි පුථූනං නානප්පකාරානං කිලෙසාදීනං ජනනාදීහි කාරණෙහි පුථුජ්ජනො. යථාහ –

वह अनेक प्रकार के क्लेशों आदि को उत्पन्न करने आदि कारणों से 'पृथग्जन' है। जैसा कि कहा गया है—

‘‘පුථු කිලෙසෙ ජනෙන්තීති පුථුජ්ජනා, පුථු අවිහතසක්කායදිට්ඨිකාති පුථුජ්ජනා, පුථු සත්ථාරානං මුඛුල්ලොකිකාති පුථුජ්ජනා, පුථු සබ්බගතීහි අවුට්ඨිතාති පුථුජ්ජනා, පුථු නානාභිසඞ්ඛාරෙ අභිසඞ්ඛරොන්තීති පුථුජ්ජනා, පුථු නානාඔඝෙහි වුය්හන්ති, පුථු සන්තාපෙහි සන්තප්පන්ති, පුථු පරිළාහෙහි පරිඩය්හන්ති, පුථු පඤ්චසු කාමගුණෙසු රත්තා ගිද්ධා ගථිතා මුච්ඡිතා අජ්ඣොපන්නා ලග්ගා ලග්ගිතා පලිබුද්ධාති පුථුජ්ජනා, පුථු පඤ්චහි නීවරණෙහි ආවුතා නිවුතා ඔවුතා පිහිතා පටිච්ඡන්නා පටිකුජ්ජිතාති පුථුජ්ජනා’’ති. පුථූනං ගණනපථමතීතානං අරියධම්මපරම්මුඛානං නීචධම්මසමාචාරානං ජනානං අන්තොගධත්තාපි පුථුජ්ජනො, පුථුවායං විසුංයෙව සඞ්ඛ්‍යං ගතො විසංසට්ඨො සීලසුතාදිගුණයුත්තෙහි අරියෙහි ජනෙහීති පුථුජ්ජනොති.

"अनेक क्लेशों को उत्पन्न करते हैं, इसलिए 'पृथग्जन' हैं; जिनकी सत्काय-दृष्टि नष्ट नहीं हुई है, वे 'पृथग्जन' हैं; जो अनेक शास्ताओं के मुख की ओर देखने वाले हैं, वे 'पृथग्जन' हैं; जो सभी गतियों से बाहर नहीं निकले हैं, वे 'पृथग्जन' हैं; जो अनेक प्रकार के अभिसंस्कारों को रचते हैं, वे 'पृथग्जन' हैं; जो अनेक ओघों (बाढ़) में बह रहे हैं, अनेक सन्तापों से तप रहे हैं, अनेक परिदाहों से जल रहे हैं; जो पाँच काम-गुणों में रक्त, लुब्ध, आसक्त, मूच्छित, अध्यवपन्न, लग्न और प्रतिरुद्ध हैं, वे 'पृथग्जन' हैं; जो पाँच नीवरणों द्वारा आवृत, निवृत्त, ओवृत, पिहित, प्रच्छन्न और ढके हुए हैं, वे 'पृथग्जन' हैं।" गणना से परे, आर्य-धर्म से विमुख और नीच धर्म का आचरण करने वाले अनेक जनों के अन्तर्गत होने के कारण भी 'पृथग्जन' है; अथवा शील-श्रुत आदि गुणों से युक्त आर्य जनों से सर्वथा पृथक (विमुख) होने के कारण 'पृथग्जन' है।

තථාගතස්සාති අට්ඨහි කාරණෙහි භගවා තථාගතො. තථා ආගතොති තථාගතො, තථා ගතොති තථාගතො, තථලක්ඛණං ආගතොති තථාගතො, තථධම්මෙ යාථාවතො අභිසම්බුද්ධොති තථාගතො, තථදස්සිතාය තථාගතො, තථවාදිතාය තථාගතො, තථාකාරිතාය තථාගතො, අභිභවනට්ඨෙන තථාගතොති.

"तथागतस्य"—आठ कारणों से भगवान 'तथागत' हैं। तथा (उसी प्रकार) आए हैं, इसलिए 'तथागत' हैं; तथा (उसी प्रकार) गए हैं, इसलिए 'तथागत' हैं; तथ्य-लक्षण को प्राप्त हुए हैं, इसलिए 'तथागत' हैं; तथ्य-धर्मों को यथार्थ रूप से जान लिया है, इसलिए 'तथागत' हैं; तथ्य-दर्शी होने से 'तथागत' हैं; तथ्य-वादी होने से 'तथागत' हैं; तथ्य-कारी होने से 'तथागत' हैं; और सबको अभिभूत (पराजित) करने के अर्थ में 'तथागत' हैं।

කථං භගවා තථා ආගතොති තථාගතො? යථා සබ්බලොකහිතාය උස්සුක්කමාපන්නා පුරිමකා සම්මාසම්බුද්ධා ආගතා, යථා විපස්සී භගවා ආගතො, යථා සිඛී භගවා, යථා වෙස්සභූ භගවා, යථා කකුසන්ධො භගවා, යථා කොණාගමනො භගවා, යථා කස්සපො භගවා ආගතො. කිං වුත්තං හොති? යෙන අභිනීහාරෙන එතෙ [Pg.60] භගවන්තො ආගතා, තෙනෙව අම්හාකම්පි භගවා ආගතො. අථ වා යථා විපස්සී භගවා…පෙ… යථා කස්සපො භගවා දානපාරමිං පූරෙත්වා, සීලනෙක්ඛම්මපඤ්ඤාවීරියඛන්තිසච්චඅධිට්ඨානමෙත්තාඋපෙක්ඛාපාරමිං පූරෙත්වා, ඉමා දස පාරමියො, දස උපපාරමියො, දස පරමත්ථපාරමියොති සමතිංසපාරමියො පූරෙත්වා අඞ්ගපරිච්චාගං, නයනධනරජ්ජපුත්තදාරපරිච්චාගන්ති ඉමෙ පඤ්ච මහාපරිච්චාගෙ පරිච්චජිත්වා පුබ්බයොගපුබ්බචරියධම්මක්ඛානඤාතත්ථචරියාදයො පූරෙත්වා බුද්ධිචරියාය කොටිං පත්වා ආගතො; තථා අම්හාකම්පි භගවා ආගතො. අථ වා යථා විපස්සී භගවා…පෙ… කස්සපො භගවා චත්තාරො සතිපට්ඨානෙ, චත්තාරො සම්මප්පධානෙ, චත්තාරො ඉද්ධිපාදෙ, පඤ්චින්ද්‍රියානි, පඤ්ච බලානි, සත්ත බොජ්ඣඞ්ගෙ, අරියං අට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං භාවෙත්වා බ්‍රූහෙත්වා ආගතො, තථා අම්හාකම්පි භගවා ආගතො. එවං තථා ආගතොති තථාගතො.

भगवान किस प्रकार 'तथा' (उसी प्रकार) 'आगत' (आए) होने के कारण 'तथागत' कहलाते हैं? जिस प्रकार समस्त लोक के हित के लिए उद्योग में लगे हुए पूर्ववर्ती सम्यक्सम्बुद्ध आए, जैसे विपस्सी भगवान आए, शिखी भगवान, वेस्सभू भगवान, ककुसन्ध भगवान, कोणागमन भगवान, और कस्सप भगवान आए। इसका क्या अर्थ है? जिस संकल्प (अभिनीहार) से वे भगवान आए, उसी से हमारे भगवान भी आए। अथवा, जैसे विपस्सी भगवान... कस्सप भगवान ने दान पारमी पूर्ण कर, शील, नैष्क्रम्य, प्रज्ञा, वीर्य, क्षान्ति, सत्य, अधिष्ठान, मैत्री और उपेक्षा पारमी तक दसों पारमियों, दसों उप-पारमियों और दसों परमार्थ पारमियों—इस प्रकार तीसों पारमियों को पूर्ण कर, अंग-परित्याग, नेत्र, धन, राज्य और पुत्र-दारा के परित्याग रूपी पाँच महापरित्यागों को कर, पूर्वयोग, पूर्वचर्या, धर्म-उपदेश और ज्ञातत्थचर्या आदि को पूर्ण कर बुद्धचर्या की पराकाष्ठा को प्राप्त कर आए; वैसे ही हमारे भगवान भी आए। अथवा, जैसे विपस्सी भगवान... कस्सप भगवान चार स्मृतिप्रस्थान, चार सम्यक् प्रधान, चार ऋद्धिपाद, पाँच इन्द्रियाँ, पाँच बल, सात बोध्यंग और आर्य अष्टांगिक मार्ग की भावना और संवर्धन कर आए, वैसे ही हमारे भगवान भी आए। इस प्रकार 'तथा आगत' होने से 'तथागत' हैं।

‘‘යථෙව ලොකම්හි විපස්සිආදයො,සබ්බඤ්ඤුභාවං මුනයො ඉධාගතා;

තථා අයං සක්‍යමුනීපි ආගතො,තථාගතො වුච්චති තෙන චක්ඛුමා’’ති.

“जैसे इस लोक में विपस्सी आदि मुनि सर्वज्ञता को प्राप्त हुए, वैसे ही ये शाक्यमुनि भी आए हैं, इसलिए उन चक्षुमान (बुद्ध) को 'तथागत' कहा जाता है।”

එවං තථා ආගතොති තථාගතො.

इस प्रकार 'तथा आगत' होने से 'तथागत' हैं।

කථං තථා ගතොති තථාගතො? යථා සම්පතිජාතො විපස්සී භගවා ගතො…පෙ… කස්සපො භගවා ගතො.

भगवान किस प्रकार 'तथा' (उसी प्रकार) 'गत' (गए) होने के कारण 'तथागत' कहलाते हैं? जैसे जन्म लेते ही विपस्सी भगवान गए... कस्सप भगवान गए।

කථඤ්ච සො භගවා ගතො? සො හි සම්පති ජාතොව සමෙහි පාදෙහි පථවියං පතිට්ඨාය උත්තරාභිමුඛො සත්තපදවීතිහාරෙන ගතො. යථාහ – ‘‘සම්පතිජාතො ඛො, ආනන්ද, බොධිසත්තො සමෙහි පාදෙහි පතිට්ඨහිත්වා උත්තරාභිමුඛො සත්තපදවීතිහාරෙන ගච්ඡති, සෙතම්හි ඡත්තෙ අනුධාරියමානෙ සබ්බා ච දිසා අනුවිලොකෙති, ආසභිං වාචං භාසති – ‘අග්ගොහමස්මි ලොකස්ස, ජෙට්ඨොහමස්මි ලොකස්ස, සෙට්ඨොහමස්මි ලොකස්ස, අයමන්තිමා ජාති, නත්ථිදානි පුනබ්භවො’ති’’ (දී. නි. 2.31).

और वे भगवान किस प्रकार गए? वे जन्म लेते ही समान पैरों से पृथ्वी पर प्रतिष्ठित होकर उत्तर की ओर मुख कर सात कदम चले। जैसा कि कहा गया है— 'हे आनंद! बोधिसत्व जन्म लेते ही समान पैरों से खड़े होकर उत्तर की ओर मुख कर सात कदम चलते हैं, जबकि उन पर श्वेत छत्र धारण किया जाता है, और वे सभी दिशाओं का अवलोकन करते हैं तथा यह सिंहनाद (आसभ वाचा) करते हैं— मैं लोक में अग्र हूँ, मैं लोक में ज्येष्ठ हूँ, मैं लोक में श्रेष्ठ हूँ, यह मेरा अंतिम जन्म है, अब पुनर्जन्म नहीं होगा' (दी. नि. 2.31)।

තඤ්චස්ස [Pg.61] ගමනං තථං අහොසි? අවිතථං අනෙකෙසං විසෙසාධිගමානං පුබ්බනිමිත්තභාවෙන. යඤ්හි සො සම්පතිජාතොව සමෙහි පාදෙහි පතිට්ඨහි. ඉදමස්ස චතුරිද්ධිපාදපටිලාභස්ස පුබ්බනිමිත්තං.

और उनका वह गमन 'तथ' (सत्य) और 'अवितथ' (यथार्थ) था, जो अनेक विशेष उपलब्धियों का पूर्वनिमित्त था। जो वे जन्म लेते ही समान पैरों से खड़े हुए, यह उनके चार ऋद्धिपादों की प्राप्ति का पूर्वनिमित्त था।

උත්තරාභිමුඛභාවො පන සබ්බලොකුත්තරභාවස්ස පුබ්බනිමිත්තං.

उत्तर की ओर मुख करना समस्त लोकोत्तर भाव (या लोक में उत्तम होने) का पूर्वनिमित्त था।

සත්තපදවීතිහාරො, සත්තබොජ්ඣඞ්ගරතනපටිලාභස්ස.

सात कदम चलना सात बोध्यंग रूपी रत्नों की प्राप्ति का (पूर्वनिमित्त था)।

‘‘සුවණ්ණදණ්ඩා වීතිපතන්ති චාමරා’’ති, එත්ථ වුත්තචාමරුක්ඛෙපො පන සබ්බතිත්ථියනිම්මද්දනස්ස.

'स्वर्ण दंड वाले चँवर डुलाए जा रहे थे'—यहाँ चँवर डुलाने का उल्लेख सभी तीर्थिकों (अन्य मतों) के मर्दन (दमन) का (पूर्वनिमित्त था)।

සෙතච්ඡත්තධාරණං, අරහත්තවිමුත්තිවරවිමලසෙතච්ඡත්තපටිලාභස්ස.

श्वेत छत्र धारण करना अर्हत्व-विमुक्ति रूपी श्रेष्ठ और निर्मल श्वेत छत्र की प्राप्ति का (पूर्वनिमित्त था)।

සත්තමපදූපරි ඨත්වා සබ්බදිසානුවිලොකනං, සබ්බඤ්ඤුතානාවරණඤාණපටිලාභස්ස.

सातवें कदम पर खड़े होकर सभी दिशाओं का अवलोकन करना सर्वज्ञता और अनावरण ज्ञान की प्राप्ति का (पूर्वनिमित्त था)।

ආසභිවාචාභාසනං අප්පටිවත්තියවරධම්මචක්කප්පවත්තනස්ස පුබ්බනිමිත්තං.

सिंहनाद (आसभ वाचा) करना अपरिवर्तनीय श्रेष्ठ धर्मचक्र प्रवर्तन का पूर्वनिमित्त था।

තථා අයං භගවාපි ගතො, තඤ්චස්ස ගමනං තථං අහොසි, අවිතථං, තෙසංයෙව විසෙසාධිගමානං පුබ්බනිමිත්තභාවෙන.

उसी प्रकार ये भगवान भी गए, और उनका वह गमन उन विशेष उपलब्धियों के पूर्वनिमित्त होने के कारण 'तथ' और 'अवितथ' (सत्य और यथार्थ) था।

තෙනාහු පොරාණා –

इसीलिए प्राचीन आचार्यों ने कहा है—

‘‘මුහුත්තජාතොව ගවම්පතී යථා,සමෙහි පාදෙහි ඵුසී වසුන්ධරං;

සො වික්කමී සත්ත පදානි ගොතමො,සෙතඤ්ච ඡත්තං අනුධාරයුං මරූ.

“जैसे वृषभराज जन्म लेते ही समान पैरों से पृथ्वी का स्पर्श करता है, वैसे ही उन गौतम (बुद्ध) ने सात कदम बढ़ाए और देवताओं ने श्वेत छत्र धारण किया।

ගන්ත්වාන සො සත්ත පදානි ගොතමො,දිසා විලොකෙසි සමා සමන්තතො;

අට්ඨඞ්ගුපෙතං ගිරමබ්භුදීරයි,සීහො යථා පබ්බතමුද්ධනිට්ඨිතො’’ති.

वे गौतम सात कदम चलकर चारों ओर समान रूप से दिशाओं को देखने लगे; और पर्वत शिखर पर स्थित सिंह के समान उन्होंने आठ अंगों से युक्त (श्रेष्ठ) वाणी का उच्चारण किया।”

එවං තථා ගතොති තථාගතො.

इस प्रकार 'तथा गत' होने से 'तथागत' हैं।

අථ වා යථා විපස්සී භගවා…පෙ… යථා කස්සපො භගවා, අයම්පි භගවා තථෙව නෙක්ඛම්මෙන කාමච්ඡන්දං පහාය ගතො, අබ්‍යාපාදෙන බ්‍යාපාදං, ආලොකසඤ්ඤාය ථිනමිද්ධං, අවික්ඛෙපෙන උද්ධච්චකුක්කුච්චං, ධම්මවවත්ථානෙන විචිකිච්ඡං පහාය ඤාණෙන අවිජ්ජං පදාලෙත්වා, පාමොජ්ජෙන [Pg.62] අරතිං විනොදෙත්වා, පඨමජ්ඣානෙන නීවරණකවාටං උග්ඝාටෙත්වා, දුතියජ්ඣානෙන විතක්කවිචාරං වූපසමෙත්වා, තතියජ්ඣානෙන පීතිං විරාජෙත්වා, චතුත්ථජ්ඣානෙන සුඛදුක්ඛං පහාය, ආකාසානඤ්චායතනසමාපත්තියා රූපසඤ්ඤාපටිඝසඤ්ඤානානත්තසඤ්ඤායො සමතික්කමිත්වා, විඤ්ඤාණඤ්චායතනසමාපත්තියා ආකාසානඤ්චායතනසඤ්ඤං, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්තියා විඤ්ඤාණඤ්චායතනසඤ්ඤං, නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තියා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසඤ්ඤං සමතික්කමිත්වා ගතො.

अथवा, जैसे विपस्सी भगवान... जैसे कस्सप भगवान, वैसे ही ये भगवान भी नैष्क्रम्य द्वारा कामछन्द को त्याग कर (ऊपर) गए, अव्यापाद द्वारा व्यापाद को, आलोक-संज्ञा द्वारा स्त्यान-मृद्ध (आलस्य) को, अविक्षेप द्वारा औद्धत्य-कौकृत्य को, धर्म-व्यवस्थान द्वारा विचिकित्सा को त्याग कर, ज्ञान द्वारा अविद्या को विदीर्ण कर, प्रमोद द्वारा अरति (अरुचि) को दूर कर, प्रथम ध्यान द्वारा नीवरण रूपी कपाट को खोलकर, द्वितीय ध्यान द्वारा वितर्क-विचार को शांत कर, तृतीय ध्यान द्वारा प्रीति से विरक्त होकर, चतुर्थ ध्यान द्वारा सुख-दुःख को त्याग कर, आकाशानन्त्यायतन समापत्ति द्वारा रूप-संज्ञा, प्रतिघ-संज्ञा और नानात्व-संज्ञा का अतिक्रमण कर, विज्ञानानन्त्यायतन समापत्ति द्वारा आकाशानन्त्यायतन संज्ञा का, आकिंचन्यायतन समापत्ति द्वारा विज्ञानानन्त्यायतन संज्ञा का, और नैवसंज्ञानासंज्ञायतन समापत्ति द्वारा आकिंचन्यायतन संज्ञा का अतिक्रमण कर गए।

අනිච්චානුපස්සනාය නිච්චසඤ්ඤං පහාය, දුක්ඛානුපස්සනාය සුඛසඤ්ඤං, අනත්තානුපස්සනාය අත්තසඤ්ඤං, නිබ්බිදානුපස්සනාය නන්දිං, විරාගානුපස්සනාය රාගං, නිරොධානුපස්සනාය සමුදයං, පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාය ආදානං, ඛයානුපස්සනාය ඝනසඤ්ඤං, වයානුපස්සනාය ආයූහනං, විපරිණාමානුපස්සනාය ධුවසඤ්ඤං, අනිමිත්තානුපස්සනාය නිමිත්තං, අප්පණිහිතානුපස්සනාය පණිධිං, සුඤ්ඤතානුපස්සනාය අභිනිවෙසං, අධිපඤ්ඤාධම්මවිපස්සනාය සාරාදානාභිනිවෙසං, යථාභූතඤාණදස්සනෙන සම්මොහාභිනිවෙසං, ආදීනවානුපස්සනාය ආලයාභිනිවෙසං, පටිසඞ්ඛානුපස්සනාය අප්පටිසඞ්ඛං, විවට්ටානුපස්සනාය සංයොගාභිනිවෙසං, සොතාපත්තිමග්ගෙන දිට්ඨෙකට්ඨෙ කිලෙසෙ භඤ්ජිත්වා, සකදාගාමිමග්ගෙන ඔළාරිකෙ කිලෙසෙ පහාය, අනාගාමිමග්ගෙන අණුසහගතෙ කිලෙසෙ සමුග්ඝාටෙත්වා, අරහත්තමග්ගෙන සබ්බකිලෙසෙ සමුච්ඡින්දිත්වා ගතො. එවම්පි තථා ගතොති තථාගතො.

अनित्यानुपश्यना (अनित्य के रूप में बार-बार देखना) के द्वारा नित्य की संज्ञा को त्याग कर, दुःखानुपश्यना के द्वारा सुख की संज्ञा को, अनात्मानुपश्यना के द्वारा आत्म-संज्ञा को, निर्विदानुपश्यना के द्वारा नन्दि (आनंद) को, विरागानुपश्यना के द्वारा राग को, निरोधानुपश्यना के द्वारा समुदय (उत्पत्ति) को, प्रतिनिसर्गानुपश्यना के द्वारा आदान (ग्रहण) को, क्षयानुपश्यना के द्वारा घन-संज्ञा (ठोसपन की धारणा) को, वयानुपश्यना के द्वारा आयूहण (संचय) को, विपरिणामानुपश्यना के द्वारा ध्रुव-संज्ञा (स्थिरता की धारणा) को, अनिमित्तानुपश्यना के द्वारा निमित्त को, अप्रणिहित्यानुपश्यना के द्वारा प्रणिधि (इच्छा) को, शून्यतानुपश्यना के द्वारा अभिनिवेश (दुराग्रह) को, अधिप्रज्ञा-धर्म-विपश्यना के द्वारा सार-ग्रहण के अभिनिवेश को, यथाभूत-ज्ञान-दर्शन के द्वारा सम्मोह के अभिनिवेश को, आदीनवानुपश्यना के द्वारा आलय (आसक्ति) के अभिनिवेश को, प्रतिसंख्यानुपश्यना के द्वारा अप्रतिसंख्या (अविचार) को, विवर्तनुपश्यना के द्वारा संयोग के अभिनिवेश को त्याग कर; स्रोतापत्ति मार्ग के द्वारा दृष्टि के साथ एक ही चित्त में स्थित क्लेशों को नष्ट करके, सकृदागामी मार्ग के द्वारा स्थूल क्लेशों को त्याग कर, अनागामी मार्ग के द्वारा सूक्ष्म क्लेशों को समूल नष्ट करके, और अर्हत् मार्ग के द्वारा सभी क्लेशों को पूर्णतः काटकर वे (तथागत) गए हैं। इस प्रकार भी 'तथा' (वैसे ही) 'गत' (गए) होने के कारण वे 'तथागत' हैं।

කථං තථලක්ඛණං ආගතොති තථාගතො?පථවීධාතුයා කක්ඛළත්තලක්ඛණං තථං අවිතථං. ආපොධාතුයා පග්ඝරණලක්ඛණං. තෙජොධාතුයා උණ්හත්තලක්ඛණං. වායොධාතුයා විත්ථම්භනලක්ඛණං. ආකාසධාතුයා අසම්ඵුට්ඨලක්ඛණං. විඤ්ඤාණධාතුයා විජානනලක්ඛණං.

तथागत किस प्रकार 'तथ-लक्षण' (सत्य लक्षण) को प्राप्त हुए हैं, इसलिए वे 'तथागत' कहलाते हैं? पृथ्वी-धातु का कठोरता का लक्षण सत्य और अचूक है। आपो-धातु (जल-धातु) का बहने का लक्षण [सत्य और अचूक है]। तेजो-धातु का उष्णता का लक्षण। वायु-धातु का विष्टम्भन (स्तम्भन/सहारा) का लक्षण। आकाश-धातु का असंस्पृष्ट (स्पर्श न होना) का लक्षण। विज्ञान-धातु का विशेष रूप से जानने का लक्षण [सत्य और अचूक है]।

රූපස්ස රුප්පනලක්ඛණං. වෙදනාය වෙදයිතලක්ඛණං. සඤ්ඤාය සඤ්ජානනලක්ඛණං. සඞ්ඛාරානං අභිසඞ්ඛරණලක්ඛණං. විඤ්ඤාණස්ස විජානනලක්ඛණං.

रूप का रूपण (विकृत होना) लक्षण है। वेदना का वेदयित (अनुभव करना) लक्षण है। संज्ञा का संजानन (पहचानना) लक्षण है। संस्कारों का अभिसंस्करण (निर्माण करना) लक्षण है। विज्ञान का विजानन (जानना) लक्षण है।

විතක්කස්ස [Pg.63] අභිනිරොපනලක්ඛණං. විචාරස්ස අනුමජ්ජනලක්ඛණං පීතියා ඵරණලක්ඛණං. සුඛස්ස සාතලක්ඛණං. චිත්තෙකග්ගතාය අවික්ඛෙපලක්ඛණං. ඵස්සස්ස ඵුසනලක්ඛණං.

वितर्क का अभिनिरोपण (चित्त को आलम्बन पर चढ़ाना) लक्षण है। विचार का अनुमार्जन (आलम्बन पर बार-बार फेरना) लक्षण है। प्रीति का फरण (व्याप्त होना) लक्षण है। सुख का सात (आह्लादकारी) लक्षण है। चित्त की एकाग्रता का अविक्षेप (न भटकना) लक्षण है। स्पर्श का फुसन (छूना) लक्षण है।

සද්ධින්ද්‍රියස්ස අධිමොක්ඛලක්ඛණං. වීරියින්ද්‍රියස්ස පග්ගහලක්ඛණං. සතින්ද්‍රියස්ස උපට්ඨානලක්ඛණං. සමාධින්ද්‍රියස්ස අවික්ඛෙපලක්ඛණං. පඤ්ඤින්ද්‍රියස්ස පජානනලක්ඛණං.

श्रद्धा-इन्द्रिय का अधिमोक्ष (निश्चय) लक्षण है। वीर्य-इन्द्रिय का प्रग्रह (उत्साह) लक्षण है। स्मृति-इन्द्रिय का उपस्थान (उपस्थित रहना) लक्षण है। समाधि-इन्द्रिय का अविक्षेप लक्षण है। प्रज्ञा-इन्द्रिय का प्रजानन (भली-भाँति जानना) लक्षण है।

සද්ධාබලස්ස අස්සද්ධියෙ අකම්පියලක්ඛණං. වීරියබලස්ස කොසජ්ජෙ, සතිබලස්ස මුට්ඨස්සච්චෙ. සමාධිබලස්ස උද්ධච්චෙ, පඤ්ඤාබලස්ස අවිජ්ජාය අකම්පියලක්ඛණං.

श्रद्धा-बल का अश्रद्धा के प्रति अकम्प्य (अविचल) लक्षण है। वीर्य-बल का आलस्य के प्रति, स्मृति-बल का स्मृति-भ्रंश के प्रति, समाधि-बल का उद्धत्य (चंचलता) के प्रति, और प्रज्ञा-बल का अविद्या के प्रति अकम्प्य (अविचल) लक्षण है।

සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උපට්ඨානලක්ඛණං. ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස පවිචයලක්ඛණං. වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස පග්ගහලක්ඛණං. පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස ඵරණලක්ඛණං. පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස වූපසමලක්ඛණං. සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස අවික්ඛෙපලක්ඛණං. උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස පටිසඞ්ඛානලක්ඛණං.

स्मृति-सम्बोध्यंग का उपस्थान लक्षण है। धर्म-विचय-सम्बोध्यंग का प्रविचय (छानबीन) लक्षण है। वीर्य-सम्बोध्यंग का प्रग्रह लक्षण है। प्रीति-सम्बोध्यंग का फरण लक्षण है। प्रश्रब्धि-सम्बोध्यंग का व्युपशम (शान्त होना) लक्षण है। समाधि-सम्बोध्यंग का अविक्षेप लक्षण है। उपेक्षा-सम्बोध्यंग का प्रतिसंख्यान (तटस्थता से विचार करना) लक्षण है।

සම්මාදිට්ඨියා දස්සනලක්ඛණං. සම්මාසඞ්කප්පස්ස අභිනිරොපනලක්ඛණං. සම්මාවාචාය පරිග්ගහලක්ඛණං. සම්මාකම්මන්තස්ස සමුට්ඨානලක්ඛණං. සම්මාආජීවස්ස වොදානලක්ඛණං. සම්මාවායාමස්ස පග්ගහලක්ඛණං. සම්මාසතියා උපට්ඨානලක්ඛණං. සම්මාසමාධිස්ස අවික්ඛෙපලක්ඛණං.

सम्यक् दृष्टि का दर्शन लक्षण है। सम्यक् संकल्प का अभिनिरोपण लक्षण है। सम्यक् वाचा का परिग्रह (संयम) लक्षण है। सम्यक् कर्मान्त का समुत्थान (उत्थान) लक्षण है। सम्यक् आजीव का वोदान (शुद्धि) लक्षण है। सम्यक् व्यायाम का प्रग्रह लक्षण है। सम्यक् स्मृति का उपस्थान लक्षण है। सम्यक् समाधि का अविक्षेप लक्षण है।

අවිජ්ජාය අඤ්ඤාණලක්ඛණං. සඞ්ඛාරානං චෙතනාලක්ඛණං. විඤ්ඤාණස්ස විජානනලක්ඛණං. නාමස්ස නමනලක්ඛණං. රූපස්ස රුප්පනලක්ඛණං. සළායතනස්ස ආයතනලක්ඛණං. ඵස්සස්ස ඵුසනලක්ඛණං. වෙදනාය වෙදයිතලක්ඛණං. තණ්හාය හෙතුලක්ඛණං. උපාදානස්ස ගහණලක්ඛණං. භවස්ස ආයූහනලක්ඛණං. ජාතියා නිබ්බත්තිලක්ඛණං. ජරාය ජීරණලක්ඛණං. මරණස්ස චුතිලක්ඛණං.

अविद्या का अज्ञान लक्षण है। संस्कारों का चेतना लक्षण है। विज्ञान का विजानन लक्षण है। नाम का नमन (झुकना/आलम्बन की ओर जाना) लक्षण है। रूप का रूपण लक्षण है। षड़ायतन का आयतन (उत्पत्ति स्थान) लक्षण है। स्पर्श का फुसन लक्षण है। वेदना का वेदयित लक्षण है। तृष्णा का हेतु लक्षण है। उपादान का ग्रहण लक्षण है। भव का आयूहण (प्रयत्न) लक्षण है। जाति का निर्वृत्ति (उत्पत्ति) लक्षण है। जरा का जीर्णन (बूढ़ा होना) लक्षण है। मरण का च्युति (मृत्यु) लक्षण है।

ධාතූනං සුඤ්ඤතාලක්ඛණං. ආයතනානං ආයතනලක්ඛණං. සතිපට්ඨානානං උපට්ඨානලක්ඛණං. සම්මප්පධානානං පදහනලක්ඛණං. ඉද්ධිපාදානං ඉජ්ඣනලක්ඛණං. ඉන්ද්‍රියානං අධිපතිලක්ඛණං. බලානං අකම්පියලක්ඛණං. බොජ්ඣඞ්ගානං නිය්‍යානලක්ඛණං. මග්ගස්ස හෙතුලක්ඛණං.

धातुओं का शून्यता लक्षण है। आयतनों का आयतन लक्षण है। स्मृति-प्रस्थानों का उपस्थान लक्षण है। सम्यक् प्रधानों का प्रदहन (प्रयत्न) लक्षण है। ऋद्धिपादों का इद्धन (सिद्धि) लक्षण है। इन्द्रियों का अधिपति लक्षण है। बलों का अकम्प्य लक्षण है। बोध्यंगों का निर्याण (मुक्ति की ओर ले जाना) लक्षण है। मार्ग का हेतु लक्षण है।

සච්චානං [Pg.64] තථලක්ඛණං. සමථස්ස අවික්ඛෙපලක්ඛණං. විපස්සනාය අනුපස්සනාලක්ඛණං. සමථවිපස්සනානං එකරසලක්ඛණං. යුගනද්ධානං අනතිවත්තනලක්ඛණං.

सत्यों का तथ (सत्य) लक्षण है। शमथ का अविक्षेप लक्षण है। विपश्यना का अनुपश्यना लक्षण है। शमथ और विपश्यना का एकरस (समान कार्य) लक्षण है। युगनद्ध (युगल रूप में जुड़े हुए धर्मों) का अनतिवर्तन (एक-दूसरे का उल्लंघन न करना) लक्षण है।

සීලවිසුද්ධියා සංවරලක්ඛණං. චිත්තවිසුද්ධියා අවික්ඛෙපලක්ඛණං. දිට්ඨිවිසුද්ධියා දස්සනලක්ඛණං.

शील-विशुद्धि का संवर (संयम) लक्षण है। चित्त-विशुद्धि का अविक्षेप लक्षण है। दृष्टि-विशुद्धि का दर्शन लक्षण है।

ඛයෙ ඤාණස්ස සමුච්ඡෙදනලක්ඛණං. අනුප්පාදෙ ඤාණස්ස පස්සද්ධිලක්ඛණං.

क्षय (क्लेशों के क्षय) में ज्ञान का समुच्छेद (पूर्ण उच्छेद) लक्षण है। अनुत्पाद (क्लेशों के पुनः उत्पन्न न होने) में ज्ञान का प्रश्रब्धि (शान्ति) लक्षण है।

ඡන්දස්ස මූලලක්ඛණං. මනසිකාරස්ස සමුට්ඨාපනලක්ඛණං. ඵස්සස්ස සමොධානලක්ඛණං. වෙදනාය සමොසරණලක්ඛණං. සමාධිස්ස පමුඛලක්ඛණං. සතියා ආධිපතෙය්‍යලක්ඛණං. පඤ්ඤාය තතුත්තරියලක්ඛණං. විමුත්තියා සාරලක්ඛණං… අමතොගධස්ස නිබ්බානස්ස පරියොසානලක්ඛණං තථං අවිතථං. එවං තථලක්ඛණං ඤාණගතියා ආගතො අවිරජ්ඣිත්වා පත්තො අනුප්පත්තොති තථාගතො. එවං තථලක්ඛණං ආගතොති තථාගතො.

छन्द का मूल लक्षण है। मनसिकार का समुत्थापन (जगाना) लक्षण है। स्पर्श का समवधान (मिलन) लक्षण है। वेदना का समवसरण (संगम) लक्षण है। समाधि का प्रमुख (प्रधान) लक्षण है। स्मृति का आधिपत्य लक्षण है। प्रज्ञा का तदुत्तरिय (सर्वश्रेष्ठ) लक्षण है। विमुक्ति का सार लक्षण है... अमृत (निर्वाण) में निमग्न होने वाले निर्वाण का पर्यवसान (अन्त) लक्षण सत्य और अचूक है। इस प्रकार ज्ञान की गति के द्वारा सत्य लक्षण तक पहुँचे हुए, बिना चूके प्राप्त हुए और अनुप्राप्त होने के कारण वे 'तथागत' हैं। इस प्रकार सत्य लक्षण को प्राप्त होने के कारण वे 'तथागत' हैं।

කථං තථධම්මෙ යාථාවතො අභිසම්බුද්ධොති තථාගතො? තථධම්මා නාම චත්තාරි අරියසච්චානි. යථාහ – ‘‘චත්තාරිමානි, භික්ඛවෙ, තථානි අවිතථානි අනඤ්ඤථානි. කතමානි චත්තාරි? ‘ඉදං දුක්ඛ’න්ති භික්ඛවෙ, තථමෙතං අවිතථමෙතං අනඤ්ඤථමෙත’’න්ති (සං. නි. 5.1090) විත්ථාරො. තානි ච භගවා අභිසම්බුද්ධො, තස්මා තථානං ධම්මානං අභිසම්බුද්ධත්තා තථාගතොති වුච්චති. අභිසම්බුද්ධත්ථො හෙත්ථ ගතසද්දො.

'तथागत' क्यों कहलाते हैं क्योंकि उन्होंने यथार्थ धर्मों (तथ्य धर्मों) को उनके वास्तविक स्वरूप में पूर्णतः जान लिया है? 'तथ्य धर्म' नाम चार आर्य सत्यों का है। जैसा कि कहा गया है— 'भिक्षुओं, ये चार तथ्य हैं, जो सत्य हैं, अचूक हैं, अनन्यथा (अपरिवर्तनीय) हैं। वे चार कौन से हैं? 'यह दुःख है', भिक्षुओं, यह तथ्य है, यह सत्य है, यह अनन्यथा है...' विस्तार से। भगवान ने उन्हें पूर्णतः जान लिया है, इसलिए उन तथ्य धर्मों को पूर्णतः जानने के कारण उन्हें 'तथागत' कहा जाता है। यहाँ 'गत' शब्द का अर्थ 'पूर्णतः जानना' (अभिसम्बुद्ध) है।

අපි ච ජරාමරණස්ස ජාතිපච්චයසම්භූතසමුදාගතට්ඨො තථො අවිතථො අනඤ්ඤථො…පෙ…, සඞ්ඛාරානං අවිජ්ජාපච්චයසම්භූතසමුදාගතට්ඨො තථො අවිතථො අනඤ්ඤථො…පෙ…, තථා අවිජ්ජාය සඞ්ඛාරානං පච්චයට්ඨො, සඞ්ඛාරානං විඤ්ඤාණස්ස පච්චයට්ඨො…පෙ…, ජාතියා ජරාමරණස්ස පච්චයට්ඨො තථො අවිතථො අනඤ්ඤථො. තං සබ්බං භගවා අභිසම්බුද්ධො, තස්මාපි තථානං ධම්මානං අභිසම්බුද්ධත්තා තථාගතොති වුච්චති. එවං තථධම්මෙ යාථාවතො අභිසම්බුද්ධොති තථාගතො.

इसके अतिरिक्त, जरा-मरण का 'जाति' (जन्म) रूपी प्रत्यय से उत्पन्न होने का स्वभाव तथ्य है, सत्य है, अनन्यथा है... इसी प्रकार संस्कारों का 'अविद्या' रूपी प्रत्यय से उत्पन्न होने का स्वभाव तथ्य है, सत्य है, अनन्यथा है... वैसे ही अविद्या का संस्कारों के प्रति प्रत्यय-भाव, संस्कारों का विज्ञान के प्रति प्रत्यय-भाव... जाति का जरा-मरण के प्रति प्रत्यय-भाव तथ्य है, सत्य है, अनन्यथा है। भगवान ने उस सबको पूर्णतः जान लिया है, इसलिए भी उन तथ्य धर्मों को पूर्णतः जानने के कारण उन्हें 'तथागत' कहा जाता है। इस प्रकार यथार्थ धर्मों को उनके वास्तविक स्वरूप में पूर्णतः जानने के कारण वे 'तथागत' हैं।

කථං තථදස්සිතාය තථාගතො? භගවා යං සදෙවකෙ ලොකෙ…පෙ…, සදෙවමනුස්සාය පජාය අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු අපරිමාණානං [Pg.65] සත්තානං චක්ඛුද්වාරෙ ආපාථමාගච්ඡන්තං රූපාරම්මණං නාම අත්ථි, තං සබ්බාකාරතො ජානාති පස්සති. එවං ජානතා පස්සතා ච, තෙන තං ඉට්ඨානිට්ඨාදිවසෙන වා දිට්ඨසුතමුතවිඤ්ඤාතෙසු ලබ්භමානකපදවසෙන වා. ‘‘කතමං තං රූපං රූපායතනං? යං රූපං චතුන්නං මහාභූතානං උපාදාය වණ්ණනිභා සනිදස්සනං සප්පටිඝං නීලං පීතක’’න්තිආදිනා (ධ. ස. 616) නයෙන අනෙකෙහි නාමෙහි තෙරසහි වාරෙහි ද්වෙපඤ්ඤාසාය නයෙහි විභජ්ජමානං තථමෙව හොති, විතථං නත්ථි. එස නයො සොතද්වාරාදීසුපි ආපාථං ආගච්ඡන්තෙසු සද්දාදීසු. වුත්තඤ්චෙතං භගවතා – ‘‘යං භික්ඛවෙ, සදෙවකස්ස ලොකස්ස…පෙ… සදෙවමනුස්සාය පජාය දිට්ඨං සුතං මුතං විඤ්ඤාතං පත්තං පරියෙසිතං අනුවිචරිතං මනසා, තමහං ජානාමි. තමහං අබ්භඤ්ඤාසිං, තං තථාගතස්ස විදිතං, තං තථාගතො න උපට්ඨාසී’’ති (අ. නි. 4.24). එවං තථදස්සිතාය තථාගතො. තත්ථ තථදස්සී අත්ථෙ තථාගතොති පදසම්භවො වෙදිතබ්බො.

यथार्थ दर्शन (तथ्य-दर्शिता) के कारण वे 'तथागत' कैसे हैं? देवों सहित इस लोक में... देवों और मनुष्यों सहित प्रजा में, अपरिमित लोकधातुओं में, अपरिमित सत्त्वों के चक्षु-द्वार में जो 'रूपावलम्बन' (रूप-विषय) आता है, उसे भगवान सभी प्रकार से जानते और देखते हैं। इस प्रकार जानते और देखते हुए, उनके द्वारा वह (रूप) इष्ट-अनिष्ट आदि के वश से अथवा दृष्ट-श्रुत-मत-विज्ञात में प्राप्त होने वाले पदों के वश से— 'वह रूप या रूपायतन क्या है? जो रूप चार महाभूतों के आश्रित है, वर्ण-आभा युक्त है, निदर्शन (दिखने योग्य) है, सप्रतिघ (प्रतिघात युक्त) है, नीला है, पीला है' इत्यादि विधि से, अनेक नामों से, तेरह वारों (प्रकरणों) से और बावन विधियों से विभाजित किए जाने पर भी वह वैसा ही (तथ्य) होता है, उसमें कोई मिथ्यात्व नहीं है। यही विधि श्रोत्र-द्वार आदि में आने वाले शब्दादि विषयों के लिए भी है। भगवान द्वारा यह कहा भी गया है— 'भिक्षुओं, देवों सहित इस लोक में... देवों और मनुष्यों सहित प्रजा में जो कुछ भी देखा गया, सुना गया, अनुभव किया गया, जाना गया, प्राप्त किया गया, खोजा गया, मन से विचरण किया गया है, उसे मैं जानता हूँ। उसे मैंने विशेष ज्ञान से जाना है, वह तथागत को विदित है, तथागत उसमें (तृष्णा-दृष्टि से) लिप्त नहीं हुए।' इस प्रकार यथार्थ दर्शन के कारण वे 'तथागत' हैं। यहाँ 'तथ्य-दर्शी' के अर्थ में 'तथागत' पद की सिद्धि समझनी चाहिए।

කථං තථවාදිතාය තථාගතො? යං රත්තිං භගවා බොධිමණ්ඩෙ අපරාජිතපල්ලඞ්කෙ නිසින්නො තිණ්ණං මාරානං මත්ථකං මද්දිත්වා අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධො, යඤ්ච රත්තිං යමකසාලානමන්තරෙ අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායි, එත්ථන්තරෙ පඤ්චචත්තාලීසවස්සපරිමාණෙ කාලෙ පඨමබොධියාපි මජ්ඣිමබොධියාපි පච්ඡිමබොධියාපි යං භගවතා භාසිතං – සුත්තං, ගෙය්‍යං…පෙ… වෙදල්ලං, තං සබ්බං අත්ථතො ච බ්‍යඤ්ජනතො ච අනුපවජ්ජං, අනූනමනධිකං, සබ්බාකාරපරිපුණ්ණං, රාගමදනිම්මදනං, දොසමොහමදනිම්මදනං. නත්ථි තත්ථ වාලග්ගමත්තම්පි අවක්ඛලිතං, සබ්බං තං එකමුද්දිකාය ලඤ්ඡිතං විය, එකනාළියා මිතං විය, එකතුලාය තුලිතං විය ච, තථමෙව හොති අවිතථං අනඤ්ඤථං. තෙනාහ – ‘‘යඤ්ච, චුන්ද, රත්තිං තථාගතො අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුජ්ඣති, යඤ්ච රත්තිං අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායති, යං එතස්මිං අන්තරෙ භාසති ලපති නිද්දිසති, සබ්බං තං තථෙව හොති, නො අඤ්ඤථා. තස්මා ‘තථාගතො’ති වුච්චතී’’ති (අ. නි. 4.23). ගදත්ථො හෙත්ථ ගතසද්දො. එවං තථවාදිතාය තථාගතො.

यथार्थ वचन (तथ्य-वादिता) के कारण वे 'तथागत' कैसे हैं? जिस रात्रि को भगवान बोधिमण्ड में अपराजित पर्यंक पर विराजमान होकर, तीन मारों के मस्तक को कुचलकर, अनुत्तर सम्यक्सम्बोधि को प्राप्त हुए, और जिस रात्रि को यमक शाल वृक्षों के बीच अनुपधिशेष निर्वाण-धातु में परिनिर्वाण को प्राप्त हुए, इस बीच के पैंतालीस वर्ष की अवधि में, प्रथम बोधि, मध्यम बोधि और पश्चिम बोधि में भगवान द्वारा जो कुछ भी कहा गया— सूत्र, गेय... वेदल्ल, वह सब अर्थ और व्यंजन की दृष्टि से निर्दोष है, न कम है न अधिक, सभी प्रकार से परिपूर्ण है, राग-मद का मर्दन करने वाला है, द्वेष और मोह के मद का मर्दन करने वाला है। उसमें बाल के अग्र भाग के बराबर भी कोई त्रुटि नहीं है, वह सब एक ही राजमुद्रा से अंकित के समान, एक ही माप (नाली) से मापे हुए के समान और एक ही तराजू से तोले हुए के समान तथ्य ही होता है, सत्य और अनन्यथा होता है। इसीलिए कहा गया है— 'चुन्द, जिस रात्रि को तथागत अनुत्तर सम्यक्सम्बोधि को प्राप्त करते हैं और जिस रात्रि को अनुपधिशेष निर्वाण-धातु में परिनिर्वाण को प्राप्त करते हैं, इस बीच में वे जो कुछ भी कहते हैं, बोलते हैं, निर्देश करते हैं, वह सब वैसा ही होता है, अन्यथा नहीं। इसलिए उन्हें 'तथागत' कहा जाता है।' यहाँ 'गत' शब्द का अर्थ 'गद' (कथन) है। इस प्रकार यथार्थ वचन के कारण वे 'तथागत' हैं।

අපි [Pg.66] ච ආගදනං ආගදො, වචනන්ති අත්ථො. තයො අවිපරීතො ආගදො අස්සාති, ද-කාරස්ස ත-කාරං කත්වා තථාගතොති එවමෙතස්මිං අත්ථෙ පදසිද්ධි වෙදිතබ්බා.

इसके अतिरिक्त, 'आगदन' का अर्थ 'आगद' यानी वचन है। उनका वचन तथ्य (यथार्थ) और अविपरीत है, इसलिए 'द' कार को 'त' कार में बदलकर 'तथागत'—इस प्रकार इस अर्थ में पद की सिद्धि समझनी चाहिए।

කථං තථාකාරිතාය තථාගතො? භගවතො හි වාචාය කායො අනුලොමෙති, කායස්සපි වාචා, තස්මා යථාවාදී තථාකාරී, යථාකාරී තථාවාදී ච හොති. එවංභූතස්ස චස්ස යථාවාචා, කායොපි තථා ගතො පවත්තොති අත්ථො. යථා ච කායො, වාචාපි තථා ගතා පවත්තාති තථාගතො. තෙනෙවාහ – ‘‘යථාවාදී, භික්ඛවෙ, තථාගතො තථාකාරී, යථාකාරී තථාවාදී. ඉති යථාවාදී තථාකාරී යථාකාරී තථාවාදී. තස්මා ‘තථාගතො’ති වුච්චතී’’ති (අ. නි. 4.23). එවං තථාකාරිතාය තථාගතො.

यथार्थ क्रिया (तथ्य-कारिता) के कारण वे 'तथागत' कैसे हैं? भगवान की वाणी के अनुरूप ही उनकी काया (कर्म) होती है और काया के अनुरूप ही वाणी; इसलिए वे 'यथावादी तथाकारी' (जैसा कहते हैं वैसा करते हैं) और 'यथाकारी तथावादी' (जैसा करते हैं वैसा कहते हैं) होते हैं। इस प्रकार होने पर, जैसी उनकी वाणी है, वैसी ही उनकी काया भी प्रवृत्त (गत) होती है—यह अर्थ है। और जैसा उनका शरीर (कर्म) है, वैसी ही वाणी भी प्रवृत्त होती है, इसलिए वे 'तथागत' हैं। इसीलिए कहा गया है— 'भिक्षुओं, तथागत जैसा कहते हैं वैसा करते हैं, और जैसा करते हैं वैसा कहते हैं। इस प्रकार वे यथावादी-तथाकारी और यथाकारी-तथावादी हैं। इसलिए उन्हें 'तथागत' कहा जाता है।' इस प्रकार यथार्थ क्रिया के कारण वे 'तथागत' हैं।

කථං අභිභවනට්ඨෙන තථාගතො? උපරි භවග්ගං හෙට්ඨා අවීචිං පරියන්තං කත්වා තිරියං අපරිමාණාසු ලොකධාතූසු සබ්බසත්තෙ අභිභවති සීලෙනපි සමාධිනාපි පඤ්ඤායපි විමුත්තියාපි, විමුත්තිඤාණදස්සනෙනපි න තස්ස තුලා වා පමාණං වා අත්ථි; අතුලො අප්පමෙය්‍යො අනුත්තරො රාජාතිරාජා දෙවදෙවො සක්කානං අතිසක්කො බ්‍රහ්මානං අතිබ්‍රහ්මා. තෙනාහ – ‘‘සදෙවකෙ, භික්ඛවෙ, ලොකෙ…පෙ… සදෙවමනුස්සාය පජාය තථාගතො අභිභූ අනභිභූතො අඤ්ඤදත්ථුදසො වසවත්තී, තස්මා ‘තථාගතො’ති වුච්චතී’’ති.

अभिभवन (सबको अभिभूत करने) के अर्थ में वे 'तथागत' कैसे हैं? ऊपर भवग्र तक और नीचे अवीचि तक की सीमा में, और चारों ओर अपरिमित लोकधातुओं में, वे सभी सत्त्वों को अपने शील, समाधि, प्रज्ञा, विमुक्ति और विमुक्ति-ज्ञानदर्शन से अभिभूत (पराजित) कर देते हैं; उनकी न कोई तुलना है और न कोई माप। वे अतुलनीय, अप्रमेय, अनुत्तर, राजाओं के अधिराज, देवों के देव, शक्रों के अति-शक्र और ब्रह्माओं के अति-ब्रह्मा हैं। इसीलिए कहा गया है— 'भिक्षुओं, देवों सहित इस लोक में... देवों और मनुष्यों सहित प्रजा में तथागत सबको अभिभूत करने वाले हैं, किसी से अभिभूत न होने वाले हैं, सर्वद्रष्टा और वशवर्ती हैं, इसलिए उन्हें 'तथागत' कहा जाता है।'

තත්‍රෙවං පදසිද්ධි වෙදිතබ්බා. අගදො විය අගදො. කො පනෙස? දෙසනාවිලාසමයො චෙව පුඤ්ඤුස්සයො ච. තෙන හෙස මහානුභාවො භිසක්කො දිබ්බාගදෙන සප්පෙ විය සබ්බපරප්පවාදිනො සදෙවකඤ්ච ලොකං අභිභවති. ඉති සබ්බාලොකාභිභවනෙ තථො අවිපරීතො දෙසනාවිලාසමයො චෙව පුඤ්ඤුස්සයො ච අගදො අස්සාති. ද-කාරස්ස ත-කාරං කත්වා තථාගතොති වෙදිතබ්බො. එවං අභිභවනට්ඨෙන තථාගතො.

तत्र 'तथागत' शब्द की सिद्धि इस प्रकार समझनी चाहिए। 'अगद' (दिव्य औषधि) के समान होने के कारण 'अगद' कहा जाता है। वह क्या है? वह देशनाविलास (उपदेश की सुंदरता) और पुण्य का संचय है। जैसे एक महान प्रभावशाली वैद्य दिव्य औषधि से साँपों को वश में कर लेता है, वैसे ही बुद्ध अपनी देशना और पुण्य के प्रभाव से सभी पर-प्रवादियों और देवों सहित लोक को अभिभूत कर लेते हैं। इस प्रकार, समस्त लोक को अभिभूत करने के कारण, उनमें 'तथ' (सत्य) और 'अविपरीत' (यथार्थ) देशनाविलास और पुण्य का संचय रूपी 'अगद' है। यहाँ 'द' कार के स्थान पर 'त' कार करके 'तथागत' शब्द समझना चाहिए। इस प्रकार अभिभूत करने के अर्थ में वे 'तथागत' हैं।

අපි ච තථාය ගතොතිපි තථාගතො, තථං ගතොතිපි තථාගතො. ගතොති අවගතො, අතීතො පත්තො පටිපන්නොති අත්ථො.

इसके अतिरिक्त, 'तथाय गतो' होने के कारण भी 'तथागत' हैं, और 'तथं गतो' होने के कारण भी 'तथागत' हैं। यहाँ 'गत' शब्द का अर्थ है—पूर्णतः जानना, पार कर जाना, प्राप्त करना या आचरण करना।

තත්ථ [Pg.67] සකලලොකං තීරණපරිඤ්ඤාය තථාය ගතො අවගතොති තථාගතො. ලොකසමුදයං පහානපරිඤ්ඤාය තථාය ගතො අතීතොති තථාගතො. ලොකනිරොධං සච්ඡිකිරියාය තථාය ගතො පත්තොති තථාගතො. ලොකනිරොධගාමිනිං පටිපදං තථං ගතො පටිපන්නොති තථාගතො. තෙන වුත්තං භගවතා –

वहाँ, समस्त लोक (दुःख सत्य) को 'तीरण-परिज्ञा' के द्वारा यथार्थ रूप से जान लेने के कारण वे 'तथागत' हैं। लोक-समुदय को 'पहाण-परिज्ञा' के द्वारा यथार्थ रूप से पार कर जाने के कारण वे 'तथागत' हैं। लोक-निरोध को साक्षात्करण के द्वारा यथार्थ रूप से प्राप्त कर लेने के कारण वे 'तथागत' हैं। लोक-निरोध-गामिनी प्रतिपदा (मार्ग) पर यथार्थ रूप से चलने के कारण वे 'तथागत' हैं। इसीलिए भगवान ने कहा है—

‘‘ලොකො, භික්ඛවෙ, තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධො, ලොකස්මා තථාගතො විසංයුත්තො. ලොකසමුදයො, භික්ඛවෙ, තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධො, ලොකසමුදයො තථාගතස්ස පහීනො. ලොකනිරොධො, භික්ඛවෙ, තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධො, ලොකනිරොධො තථාගතස්ස සච්ඡිකතො. ලොකනිරොධගාමිනී පටිපදා, භික්ඛවෙ, තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධා, ලොකනිරොධගාමිනී පටිපදා තථාගතස්ස භාවිතා. යං භික්ඛවෙ, සදෙවකස්ස ලොකස්ස…පෙ… සබ්බං තං තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධං. තස්මා, තථාගතොති වුච්චතී’’ති (අ. නි. 4.23).

भिक्षुओं! तथागत ने लोक को पूर्णतः जान लिया है, तथागत लोक से विमुक्त हैं। भिक्षुओं! तथागत ने लोक-समुदय को पूर्णतः जान लिया है, तथागत ने लोक-समुदय का प्रहाण कर दिया है। भिक्षुओं! तथागत ने लोक-निरोध को पूर्णतः जान लिया है, तथागत ने लोक-निरोध का साक्षात् कर लिया है। भिक्षुओं! तथागत ने लोक-निरोध-गामिनी प्रतिपदा को पूर्णतः जान लिया है, तथागत ने लोक-निरोध-गामिनी प्रतिपदा की भावना कर ली है। भिक्षुओं! देवों सहित इस लोक में जो कुछ भी देखा गया है... वह सब तथागत द्वारा पूर्णतः ज्ञात है। इसलिए उन्हें 'तथागत' कहा जाता है।

තස්සපි එවං අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉදම්පි ච තථාගතස්ස තථාගතභාවදීපනෙ මුඛමත්තමෙව. සබ්බාකාරෙන පන තථාගතොව තථාගතස්ස තථාගතභාවං වණ්ණෙය්‍ය.

इसका अर्थ भी इसी प्रकार समझना चाहिए। तथागत के 'तथागत-भाव' को प्रकट करने में यह केवल एक संक्षिप्त संकेत मात्र है। वास्तव में, तथागत के 'तथागत-भाव' का पूर्ण विवरण तो केवल तथागत ही दे सकते हैं।

කතමඤ්ච තං භික්ඛවෙති යෙන අප්පමත්තකෙන ඔරමත්තකෙන සීලමත්තකෙන පුථුජ්ජනො තථාගතස්ස වණ්ණං වදමානො වදෙය්‍ය, තං කතමන්ති පුච්ඡති? තත්ථ පුච්ඡා නාම අදිට්ඨජොතනා පුච්ඡා, දිට්ඨසංසන්දනා පුච්ඡා, විමතිච්ඡෙදනා පුච්ඡා, අනුමතිපුච්ඡා, කථෙතුකම්‍යතා පුච්ඡාති පඤ්චවිධා හොති.

भिक्षुओं! वह क्या है जिसके द्वारा एक साधारण व्यक्ति तथागत की प्रशंसा करते हुए अल्प, तुच्छ और केवल शील मात्र की बात कहेगा? वह क्या है? ऐसा वे पूछते हैं। यहाँ 'पृच्छा' पाँच प्रकार की होती है: १. अदिट्ठजोतना पृच्छा, २. दिट्ठसंसन्दना पृच्छा, ३. विमतिच्छेदना पृच्छा, ४. अनुमतिपृच्छा, और ५. कथेतुकाम्यता पृच्छा।

තත්ථ කතමා අදිට්ඨජොතනා පුච්ඡා? පකතියා ලක්ඛණං අඤ්ඤාතං හොති, අදිට්ඨං අතුලිතං අතීරිතං අවිභූතං අවිභාවිතං, තස්ස ඤාණාය දස්සනාය තුලනාය තීරණාය විභාවනාය පඤ්හං පුච්ඡති, අයං අදිට්ඨජොතනා පුච්ඡා.

वहाँ 'अदिट्ठजोतना पृच्छा' क्या है? जब किसी लक्षण को स्वाभाविक रूप से नहीं जाना गया हो, न देखा गया हो, न तौला गया हो, न निर्धारित किया गया हो, न स्पष्ट हुआ हो और न ही प्रकट किया गया हो; उसे जानने, देखने, तौलने, निर्धारित करने और प्रकट करने के लिए जो प्रश्न पूछा जाता है, वह 'अदिट्ठजोतना पृच्छा' है।

කතමා දිට්ඨසංසන්දනා පුච්ඡා? පකතියා ලක්ඛණං ඤාතං හොති, දිට්ඨං තුලිතං තීරිතං විභූතං විභාවිතං, තස්ස අඤ්ඤෙහි පණ්ඩිතෙහි සද්ධිං සංසන්දනත්ථාය පඤ්හං පුච්ඡති, අයං දිට්ඨසංසන්දනා පුච්ඡා.

वहाँ 'दिट्ठसंसन्दना पृच्छा' क्या है? जब किसी लक्षण को स्वाभाविक रूप से जान लिया गया हो, देख लिया गया हो, तौला गया हो, निर्धारित कर लिया गया हो, स्पष्ट और प्रकट कर लिया गया हो; उसे अन्य विद्वानों के साथ तुलना करने के उद्देश्य से जो प्रश्न पूछा जाता है, वह 'दिट्ठसंसन्दना पृच्छा' है।

කතමා [Pg.68] විමතිච්ඡෙදනා පුච්ඡා? පකතියා සංසයපක්ඛන්දො හොති, විමතිපක්ඛන්දො, ද්වෙළ්හකජාතො, ‘‘එවං නු ඛො, න නු ඛො, කින්නු ඛො, කථං නු ඛො’’ති. සො විමතිච්ඡෙදනත්ථාය පඤ්හං පුච්ඡති. අයං විමතිච්ඡෙදනා පුච්ඡා.

वहाँ 'विमतिच्छेदना पृच्छा' क्या है? जब कोई व्यक्ति स्वाभाविक रूप से संशय में हो, दुविधा में हो, दोराहे पर हो कि 'क्या ऐसा है, या ऐसा नहीं है, क्या होगा, कैसे होगा'; वह अपने संदेह को दूर करने के लिए जो प्रश्न पूछता है, वह 'विमतिच्छेदना पृच्छा' है।

කතමා අනුමතිපුච්ඡා? භගවා භික්ඛූනං අනුමතියා පඤ්හං පුච්ඡති – ‘‘තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති. අනිච්චං, භන්තෙ. යං පනානිච්චං, දුක්ඛං වා තං සුඛං වාති? දුක්ඛං භන්තෙති (මහාව. 21) සබ්බං වත්තබ්බං, අයං අනුමතිපුච්ඡා.

वहाँ 'अनुमतपृच्छा' क्या है? जब भगवान भिक्षुओं की सहमति लेने के लिए प्रश्न पूछते हैं—'भिक्षुओं! तुम क्या सोचते हो, क्या रूप नित्य है या अनित्य?' 'भन्ते! अनित्य है।' 'जो अनित्य है, क्या वह दुःख है या सुख?' 'भन्ते! दुःख है।' इस प्रकार का सारा संवाद 'अनुमतिपृच्छा' कहलाता है।

කතමා කථෙතුකම්‍යතා පුච්ඡා? භගවා භික්ඛූනං කථෙතුකම්‍යතාය පඤ්හං පුච්ඡති. චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, සතිපට්ඨානා. කතමෙ චත්තාරො?…පෙ… අට්ඨිමෙ භික්ඛවෙ මග්ගඞ්ගා. කතමෙ අට්ඨාති, අයං කථෙතුකම්‍යතා පුච්ඡා.

वहाँ 'कथेतुकाम्यता पृच्छा' क्या है? जब भगवान भिक्षुओं को कुछ बताने की इच्छा से प्रश्न पूछते हैं। जैसे—'भिक्षुओं! ये चार स्मृति-प्रस्थान हैं। वे चार कौन से हैं?'... 'भिक्षुओं! ये आठ मार्ग के अंग हैं। वे आठ कौन से हैं?' इस प्रकार के प्रश्न 'कथेतुकाम्यता पृच्छा' हैं।

ඉති ඉමාසු පඤ්චසු පුච්ඡාසු අදිට්ඨස්ස තාව කස්සචි ධම්මස්ස අභාවතො තථාගතස්ස අදිට්ඨජොතනා පුච්ඡා නත්ථි. ‘‘ඉදං නාම අඤ්ඤෙහි පණ්ඩිතෙහි සමණබ්‍රාහ්මණෙහි සද්ධිං සංසන්දිත්වා දෙසෙස්සාමී’’ති සමන්නාහාරස්සෙව අනුප්පජ්ජනතො දිට්ඨසංසන්දනා පුච්ඡාපි නත්ථි. යස්මා පන බුද්ධානං එකධම්මෙපි ආසප්පනා පරිසප්පනා නත්ථි, බොධිමණ්ඩෙයෙව සබ්බා කඞ්ඛා ඡින්නා; තස්මා විමතිච්ඡෙදනා පුච්ඡාපි නත්ථියෙව. අවසෙසා පන ද්වෙ පුච්ඡා බුද්ධානං අත්ථි, තාසු අයං කථෙතුකම්‍යතා පුච්ඡා නාම.

इस प्रकार, इन पाँच प्रकार की पृच्छाओं में से, तथागत के लिए 'अदिट्ठजोतना पृच्छा' संभव नहीं है क्योंकि उनके लिए कुछ भी अज्ञात नहीं है। 'इसे अन्य विद्वान श्रमण-ब्राह्मणों के साथ मिलाकर उपदेश दूँगा'—ऐसा विचार उत्पन्न न होने के कारण 'दिट्ठसंसन्दना पृच्छा' भी नहीं है। चूँकि बुद्धों को किसी भी धर्म में कोई संशय नहीं होता, क्योंकि बोधि-मण्डप पर ही उनके सभी संदेह कट चुके होते हैं, इसलिए 'विमतिच्छेदना पृच्छा' भी नहीं होती। शेष दो पृच्छाएँ बुद्धों में होती हैं, और उनमें से यह 'कथेतुकाम्यता पृच्छा' है।

8. ඉදානි තං කථෙතුකම්‍යතාය පුච්ඡාය පුච්ඡිතමත්ථං කථෙතුං ‘‘පාණාතිපාතං පහායා’’තිආදිමාහ.

८. अब, उस 'कथेतुकाम्यता पृच्छा' द्वारा पूछे गए अर्थ को बताने के लिए 'पाणातिपातं पहाय' आदि कहा गया है।

තත්ථ පාණස්ස අතිපාතො පාණාතිපාතො, පාණවධො, පාණඝාතොති වුත්තං හොති. පාණොති චෙත්ථ වොහාරතො සත්තො, පරමත්ථතො ජීවිතින්ද්‍රියං, තස්මිං පන පාණෙ පාණසඤ්ඤිනො ජීවිතින්ද්‍රියුපච්ඡෙදකඋපක්කමසමුට්ඨාපිකා කායවචීද්වාරානං අඤ්ඤතරද්වාරප්පවත්තා වධකචෙතනා පාණාතිපාතො. සො ගුණවිරහිතෙසු තිරච්ඡානගතාදීසු පාණෙසු ඛුද්දකෙ පාණෙ අප්පසාවජ්ජො, මහාසරීරෙ මහාසාවජ්ජො, කස්මා? පයොගමහන්තතාය. පයොගසමත්තෙපි වත්ථුමහන්තතාය. ගුණවන්තෙසු මනුස්සාදීසු අප්පගුණෙ පාණෙ අප්පසාවජ්ජො, මහාගුණෙ මහාසාවජ්ජො. සරීරගුණානං පන සමභාවෙ සති කිලෙසානං උපක්කමානඤ්ච මුදුතාය අප්පසාවජ්ජො, තිබ්බතාය මහාසාවජ්ජොති වෙදිතබ්බො.

वहाँ 'प्राण' का अतिपात करना 'प्राणातिपात' है, जिसका अर्थ प्राण-वध या प्राण-घात है। यहाँ 'प्राण' व्यावहारिक दृष्टि से 'सत्व' है, और परमार्थ दृष्टि से 'जीवितेंद्रिय' है। उस प्राणी के प्रति 'यह प्राणी है' ऐसी संज्ञा रखते हुए, जीवितेंद्रिय का उच्छेद करने वाले प्रयास से उत्पन्न, काय-द्वार या वच-द्वार में से किसी एक के द्वारा होने वाली वध करने की चेतना 'प्राणातिपात' है। वह गुण-रहित तिर्यक आदि प्राणियों में, छोटे प्राणी के वध में अल्प-सावद्य और बड़े शरीर वाले प्राणी के वध में महा-सावद्य होता है। क्यों? क्योंकि उसमें प्रयास अधिक होता है। प्रयास समान होने पर भी वस्तु के बड़े होने के कारण ऐसा होता है। गुणवान मनुष्यों आदि के संदर्भ में, कम गुण वाले प्राणी के वध में अल्प-सावद्य और अधिक गुण वाले के वध में महा-सावद्य होता है। शरीर और गुण समान होने पर, क्लेशों और प्रयासों की मृदुता के कारण अल्प-सावद्य और उनकी तीव्रता के कारण महा-सावद्य समझना चाहिए।

තස්ස [Pg.69] පඤ්ච සම්භාරා හොන්ති – පාණො, පාණසඤ්ඤිතා, වධකචිත්තං, උපක්කමො, තෙන මරණන්ති. ඡ පයොගා – සාහත්ථිකො, ආණත්තිකො, නිස්සග්ගියො, ථාවරො, විජ්ජාමයො, ඉද්ධිමයොති. ඉමස්මිං පනත්ථෙ විත්ථාරියමානෙ අතිවිය පපඤ්චො හොති, තස්මා තං න විත්ථාරයාම, අඤ්ඤඤ්ච එවරූපං. අත්ථිකෙහි පන සමන්තපාසාදිකං විනයට්ඨකථං ඔලොකෙත්වා ගහෙතබ්බං.

इसके (प्राणातिपात के) पाँच अंग होते हैं - प्राणी, प्राणी की संज्ञा, वध करने का चित्त, उपक्रम (प्रयास), और उससे मृत्यु। छह प्रयोग होते हैं - साहत्थिक (स्वयं के हाथ से), आणत्तिक (आज्ञा देना), निसग्गिय (फेंकना/अस्त्र), थावर (स्थायी गड्ढा आदि), विज्जामय (विद्या/मंत्र), और इद्धिमय (ऋद्धि)। इस अर्थ का विस्तार करने पर बहुत प्रपंच होगा, इसलिए हम इसका और इस प्रकार के अन्य विषयों का विस्तार नहीं कर रहे हैं। जिज्ञासुओं को समन्तपासादिका विनय-अट्ठकथा देखकर इसे ग्रहण करना चाहिए।

පහායාති ඉමං පාණාතිපාතචෙතනාසඞ්ඛාතං දුස්සීල්‍යං පජහිත්වා. පටිවිරතොති පහීනකාලතො පට්ඨාය තතො දුස්සීල්‍යතො ඔරතො විරතොව. නත්ථි තස්ස වීතික්කමිස්සාමීති චක්ඛුසොතවිඤ්ඤෙය්‍යා ධම්මා පගෙව කායිකාති ඉමිනාව නයෙන අඤ්ඤෙසුපි එවරූපෙසු පදෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො.

'पहाय' (छोड़कर) का अर्थ है - प्राणातिपात की चेतना रूपी इस दुःशील (शीलहीनता) को त्यागकर। 'पटिविरतो' का अर्थ है - त्यागने के समय से लेकर उस दुःशील से दूर रहना या विरत होना। उसके लिए 'मैं उल्लंघन करूँगा' ऐसी चक्षु और श्रोत्र से जानने योग्य मानसिक अवस्थाएँ भी नहीं होतीं, शारीरिक कर्मों की तो बात ही क्या। इसी पद्धति से अन्य समान पदों का अर्थ भी समझना चाहिए।

සමණොති භගවා සමිතපාපතාය ලද්ධවොහාරො. ගොතමොති ගොත්තවසෙන. න කෙවලඤ්ච භගවායෙව පාණාතිපාතා පටිවිරතො, භික්ඛුසඞ්ඝොපි පටිවිරතො, දෙසනා පන ආදිතො පට්ඨාය එවං ආගතා, අත්ථං පන දීපෙන්තෙන භික්ඛුසඞ්ඝවසෙනාපි දීපෙතුං වට්ටති.

पापों को शांत करने के कारण भगवान को 'श्रमण' कहा जाता है। गोत्र के कारण 'गोतम' कहा जाता है। केवल भगवान ही प्राणातिपात से विरत नहीं हैं, बल्कि भिक्षु-संघ भी विरत है; किंतु देशना आदि से इसी प्रकार चली आ रही है। अर्थ स्पष्ट करते समय भिक्षु-संघ के संदर्भ में भी इसे स्पष्ट करना उचित है।

නිහිතදණ්ඩො නිහිතසත්ථොති පරූපඝාතත්ථාය දණ්ඩං වා සත්ථං වා ආදාය අවත්තනතො නික්ඛිත්තදණ්ඩො චෙව නික්ඛිත්තසත්ථො චාති අත්ථො. එත්ථ ච ඨපෙත්වා දණ්ඩං සබ්බම්පි අවසෙසං උපකරණං සත්තානං විහෙඨනභාවතො සත්ථන්ති වෙදිතබ්බං. යං පන භික්ඛූ කත්තරදණ්ඩං වා දන්තකට්ඨං වා වාසිං පිප්ඵලිකං වා ගහෙත්වා විචරන්ති, න තං පරූපඝාතත්ථාය. තස්මා නිහිතදණ්ඩො නිහිතසත්ථො ත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති.

'निहितदण्डो निहितसत्थो' का अर्थ है - दूसरों को आघात पहुँचाने के लिए डंडा या शस्त्र लेकर न चलने के कारण डंडा और शस्त्र त्याग देने वाला। यहाँ 'डंडे' को छोड़कर अन्य सभी उपकरण जो प्राणियों को पीड़ा पहुँचाने वाले हैं, उन्हें 'शस्त्र' समझना चाहिए। भिक्षु जो लाठी, दातून, बसूला या नखनी लेकर चलते हैं, वह दूसरों को आघात पहुँचाने के लिए नहीं है। इसलिए वे 'निहितदण्डो निहितसत्थो' की श्रेणी में ही आते हैं।

ලජ්ජීති පාපජිගුච්ඡනලක්ඛණාය ලජ්ජාය සමන්නාගතො. දයාපන්නොති දයං මෙත්තචිත්තතං ආපන්නො. සබ්බපාණභූතහිතානුකම්පීති; සබ්බෙ පාණභූතෙ හිතෙන අනුකම්පකො. තාය දයාපන්නතාය සබ්බෙසං පාණභූතානං හිතචිත්තකොති අත්ථො. විහරතීති ඉරියති යපෙති යාපෙති පාලෙති[Pg.70]. ඉති වා හි, භික්ඛවෙති එවං වා භික්ඛවෙ. වා සද්දො උපරි ‘‘අදින්නාදානං පහායා’’තිආදීනි අපෙක්ඛිත්වා විකප්පත්ථො වුත්තො, එවං සබ්බත්ථ පුරිමං වා පච්ඡිමං වා අපෙක්ඛිත්වා විකප්පභාවො වෙදිතබ්බො.

'लज्जी' का अर्थ है - पाप से घृणा करने के लक्षण वाली लज्जा से युक्त। 'दयापन्नो' का अर्थ है - दया या मैत्रीपूर्ण चित्त को प्राप्त। 'सब्बपाणभूतहितानुकम्पी' का अर्थ है - सभी प्राणियों के हित के लिए अनुकम्पा करने वाला। उस दयालुता के कारण सभी प्राणियों के प्रति हितकारी चित्त वाला, यह अर्थ है। 'विहरति' का अर्थ है - जीवन यापन करना या रहना। 'इति वा हि भिक्खवे' का अर्थ है - 'हे भिक्षुओं, इस प्रकार भी'। यहाँ 'वा' शब्द आगे आने वाले 'अदिन्नादानं पहाय' आदि पदों की अपेक्षा से विकल्प के अर्थ में कहा गया है; इसी प्रकार सर्वत्र पूर्व या उत्तर पदों की अपेक्षा से विकल्प का भाव समझना चाहिए।

අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපො – භික්ඛවෙ, පුථුජ්ජනො තථාගතස්ස වණ්ණං වදමානො එවං වදෙය්‍ය – ‘‘සමණො ගොතමො පාණං න හනති, න ඝාතෙති, න තත්ථ සමනුඤ්ඤො හොති, විරතො ඉමස්මා දුස්සීල්‍යා; අහො, වත රෙ බුද්ධගුණා මහන්තා’’ති, ඉති මහන්තං උස්සාහං කත්වා වණ්ණං වත්තුකාමොපි අප්පමත්තකං ඔරමත්තකං ආචාරසීලමත්තකමෙව වක්ඛති. උපරි අසාධාරණභාවං නිස්සාය වණ්ණං වත්තුං න සක්ඛිස්සති. න කෙවලඤ්ච පුථුජ්ජනොව සොතාපන්නසකදාගාමිඅනාගාමිඅරහන්තොපි පච්චෙකබුද්ධාපි න සක්කොන්තියෙව; තථාගතොයෙව පන සක්කොති, තං වො උපරි වක්ඛාමීති, අයමෙත්ථ සාධිප්පායා අත්ථවණ්ණනා. ඉතො පරං පන අපුබ්බපදමෙව වණ්ණයිස්සාම.

यहाँ संक्षेप यह है - हे भिक्षुओं, यदि कोई पृथग्जन तथागत के गुणों का वर्णन करे, तो वह इस प्रकार कहेगा - 'श्रमण गौतम प्राणी की हत्या नहीं करते, न करवाते हैं, न उसमें सम्मति देते हैं, वे इस दुःशील से विरत हैं; अहो! बुद्ध के गुण कितने महान हैं'। इस प्रकार बड़े उत्साह के साथ गुणगान करने की इच्छा रखते हुए भी वह केवल अल्प, ओरामत्तक (साधारण) और केवल आचार-शील मात्र की ही बात कहेगा। वह उच्चतर असाधारण गुणों के आधार पर गुणगान करने में समर्थ नहीं होगा। न केवल पृथग्जन, बल्कि स्रोतापन्न, सकृदागामी, अनागामी, अर्हत् और प्रत्येक बुद्ध भी समर्थ नहीं हैं; केवल तथागत ही समर्थ हैं, जिसे मैं आगे कहूँगा। यह यहाँ सप्रयोजन अर्थ-व्याख्या है। इसके बाद हम केवल अपूर्व (नये) पदों की ही व्याख्या करेंगे।

අදින්නාදානං පහායාති එත්ථ අදින්නස්ස ආදානං අදින්නාදානං, පරසංහරණං, ථෙය්‍යං, චොරිකාති වුත්තං හොති. තත්ථ අදින්නන්ති පරපරිග්ගහිතං, යත්ථ පරො යථාකාමකාරිතං ආපජ්ජන්තො අදණ්ඩාරහො අනුපවජ්ජො ච හොති. තස්මිං පරපරිග්ගහිතෙ පරපරිග්ගහිතසඤ්ඤිනො, තදාදායකඋපක්කමසමුට්ඨාපිකා ථෙය්‍යචෙතනා අදින්නාදානං. තං හීනෙ පරසන්තකෙ අප්පසාවජ්ජං, පණීතෙ මහාසාවජ්ජං, කස්මා? වත්ථුපණීතතාය. වත්ථුසමත්තෙ සති ගුණාධිකානං සන්තකෙ වත්ථුස්මිං මහාසාවජ්ජං. තං තං ගුණාධිකං උපාදාය තතො තතො හීනගුණස්ස සන්තකෙ වත්ථුස්මිං අප්පසාවජ්ජං.

'अदिन्नादानं पहाय' यहाँ जो दिया नहीं गया है उसे लेना 'अदिन्नादान' है, जिसे पर-संहार (दूसरे की वस्तु हरना), थेय्य (चोरी) या चोरिका कहा गया है। वहाँ 'अदिन्न' का अर्थ है - दूसरे के अधिकार में स्थित वस्तु, जहाँ दूसरा (स्वामी) अपनी इच्छानुसार उपयोग करने पर दंड या निंदा का पात्र नहीं होता। उस पर-स्वामित्व वाली वस्तु में, उसे पर-स्वामित्व वाली समझते हुए, उसे लेने के प्रयास को उत्पन्न करने वाली 'स्तेय-चेतना' (चोरी की इच्छा) ही अदिन्नादान है। वह हीन (कम मूल्यवान) वस्तु होने पर अल्प-सावद्य (कम पापकारी) और उत्तम (मूल्यवान) वस्तु होने पर महा-सावद्य (अधिक पापकारी) होती है। क्यों? वस्तु की उत्तमता के कारण। वस्तु के समान होने पर, अधिक गुणवान व्यक्तियों की वस्तु होने पर वह महा-सावद्य होती है। उन-उन अधिक गुणवानों की तुलना में कम गुणवान व्यक्ति की वस्तु होने पर वह अल्प-सावद्य होती है।

තස්ස පඤ්ච සම්භාරා හොන්ති – පරපරිග්ගහිතං, පරපරිග්ගහිතසඤ්ඤිතා, ථෙය්‍යචිත්තං, උපක්කමො, තෙන හරණන්ති. ඡ පයොගා – සාහත්ථිකාදයොව. තෙ ච ඛො යථානුරූපං ථෙය්‍යාවහාරො, පසය්හාවහාරො, පටිච්ඡන්නාවහාරො, පරිකප්පාවහාරො, කුසාවහාරොති ඉමෙසං අවහාරානං වසෙන පවත්තා, අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. විත්ථාරො පන සමන්තපාසාදිකායං වුත්තො.

इसके (अदिन्नादान के) पाँच अंग होते हैं - दूसरे के अधिकार की वस्तु, दूसरे के अधिकार की वस्तु होने की संज्ञा, चोरी का चित्त, उपक्रम (प्रयास), और उससे हरण करना। छह प्रयोग 'साहत्थिक' आदि ही हैं। वे यथायोग्य थेय्यावहार (छिपकर चोरी), पसय्हावहार (बलपूर्वक), पटिच्छन्नावहार (ढकी हुई वस्तु की चोरी), परिकप्पावहार (योजनाबद्ध), और कुसावहार (चिह्न बदलकर चोरी) - इन अपहरण के प्रकारों के वश से होते हैं। यह यहाँ संक्षेप है। विस्तार तो समन्तपासादिका में कहा गया है।

දින්නමෙව [Pg.71] ආදියතීති දින්නාදායී. චිත්තෙනපි දින්නමෙව පටිකඞ්ඛතීති දින්නපාටිකඞ්ඛී. ථෙනෙතීති ථෙනො. න ථෙනෙන අථෙනෙන. අථෙනත්තායෙව සුචිභූතෙන. අත්තනාති අත්තභාවෙන. අථෙනං සුචිභූතං අත්තානං කත්වා විහරතීති වුත්තං හොති. සෙසං පඨමසික්ඛාපදෙ වුත්තනයෙනෙව යොජෙතබ්බං. යථා ච ඉධ, එවං සබ්බත්ථ.

जो दिया गया है उसे ही ग्रहण करने के कारण 'दिन्नादायी' हैं। मन से भी दिए हुए की ही इच्छा करने के कारण 'दिन्नपाटिकंखी' हैं। जो चोरी करता है वह 'थेन' (चोर) है। जो चोर नहीं है वह 'अथेन' है। चोरी न करने के कारण ही 'शुचिभूत' (पवित्र) हुए 'अत्तना' अर्थात् आत्मभाव (स्वयं) से। स्वयं को अचोर और पवित्र बनाकर विहार करते हैं, यह कहा गया है। शेष अंश प्रथम शिक्षापद में बताई गई पद्धति के अनुसार ही जोड़ना चाहिए। जैसा यहाँ है, वैसा ही सर्वत्र समझना चाहिए।

අබ්‍රහ්මචරියන්ති අසෙට්ඨචරියං. බ්‍රහ්මං සෙට්ඨං ආචාරං චරතීති බ්‍රහ්මචාරී. ආරාචාරීති අබ්‍රහ්මචරියතො දූරචාරී. මෙථුනාති රාගපරියුට්ඨානවසෙන සදිසත්තා මෙථුනකාති ලද්ධවොහාරෙහි පටිසෙවිතබ්බතො මෙථුනාති සඞ්ඛ්‍යං ගතා අසද්ධම්මා. ගාමධම්මාති ගාමවාසීනං ධම්මා.

'अब्रह्मचर्य' का अर्थ है - अश्रेष्ठ आचरण (मैथुन)। श्रेष्ठ आचरण करने के कारण 'ब्रह्मचारी' हैं। 'आराचारी' का अर्थ है - अब्रह्मचर्य से दूर रहने वाला। राग की प्रबलता के कारण समान होने से 'मिथुन' (स्त्री-पुरुष का जोड़ा) कहे जाने वालों द्वारा सेवन किए जाने के कारण 'मैथुन' नाम से जाना जाने वाला असद्धर्म। 'गामधम्म' का अर्थ है - ग्रामवासियों (साधारण मनुष्यों) का धर्म।

9. මුසාවාදං පහායාති එත්ථ මුසාති විසංවාදනපුරෙක්ඛාරස්ස අත්ථභඤ්ජනකො වචීපයොගො කායපයොගො, වා විසංවාදනාධිප්පායෙන පනස්ස පරවිසංවාදකකායවචීපයොගසමුට්ඨාපිකා චෙතනා මුසාවාදො.

९. 'मुसावादं पहाय' यहाँ 'मुसा' (मृषा/झूठ) का अर्थ है - धोखा देने को मुख्य रखते हुए हित का नाश करने वाला वचन-प्रयोग या काय-प्रयोग। अथवा, धोखा देने के अभिप्राय से दूसरे को भ्रमित करने वाले काय-वचन प्रयोग को उत्पन्न करने वाली चेतना 'मुसावाद' (मृषावाद) है।

අපරො නයො, ‘මුසා’ති අභූතං අතච්ඡං වත්ථු. ‘වාදො’ති තස්ස භූතතො තච්ඡතො විඤ්ඤාපනං. ලක්ඛණතො පන අතථං වත්ථුං තථතො පරං විඤ්ඤාපෙතුකාමස්ස තථාවිඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපිකා චෙතනා මුසාවාදො. සො යමත්ථං භඤ්ජති, තස්ස අප්පතාය අප්පසාවජ්ජො, මහන්තතාය මහාසාවජ්ජො.

एक अन्य विधि के अनुसार, 'मुसा' (मृषा) का अर्थ है असत्य या अयथार्थ वस्तु। 'वाद' का अर्थ है उस असत्य वस्तु को सत्य या यथार्थ के रूप में सूचित करना। लक्षण के अनुसार, किसी असत्य वस्तु को सत्य के रूप में दूसरे को समझाने की इच्छा रखने वाले व्यक्ति की वैसी ही विज्ञप्ति (शारीरिक या वाचिक चेष्टा) को उत्पन्न करने वाली चेतना 'मृषावाद' है। वह जिस हित का विनाश करती है, उसके अल्प होने पर वह अल्प-सावद्य (कम पापयुक्त) और उसके महान होने पर महा-सावद्य (अधिक पापयुक्त) होती है।

අපි ච ගහට්ඨානං අත්තනො සන්තකං අදාතුකාමතාය නත්ථීතිආදිනයප්පවත්තො අප්පසාවජ්ජො, සක්ඛිනා හුත්වා අත්ථභඤ්ජනත්ථං වුත්තො මහාසාවජ්ජො, පබ්බජිතානං අප්පකම්පි තෙලං වා සප්පිං වා ලභිත්වා හසාධිප්පායෙන – ‘‘අජ්ජ ගාමෙ තෙලං නදී මඤ්ඤෙ සන්දතී’’ති පූරණකථානයෙන පවත්තො අප්පසාවජ්ජො, අදිට්ඨංයෙව පන දිට්ඨන්තිආදිනා නයෙන වදන්තානං මහාසාවජ්ජො.

इसके अतिरिक्त, गृहस्थों द्वारा अपनी वस्तु न देने की इच्छा से "नहीं है" आदि कहना अल्प-सावद्य है, किंतु साक्षी बनकर किसी के हित का नाश करने के लिए बोला गया झूठ महा-सावद्य है। प्रव्रजितों (भिक्षुओं) के लिए, थोड़ा सा तेल या घी प्राप्त कर हास्य के उद्देश्य से—"आज गाँव में तेल नदी की तरह बह रहा है"—इस प्रकार की अतिशयोक्तिपूर्ण बात कहना अल्प-सावद्य है, परंतु न देखे हुए को "देखा है" आदि कहना महा-सावद्य है।

තස්ස චත්තාරො සම්භාරා හොන්ති – අතථං වත්ථු, විසංවාදනචිත්තං, තජ්ජො වායාමො, පරස්ස තදත්ථවිජානනන්ති. එකො පයොගො සාහත්ථිකොව. සො කායෙන වා කායපටිබද්ධෙන වා වාචාය වා පරවිසංවාදනකිරියාකරණෙන දට්ඨබ්බො. තාය චෙ කිරියාය පරො තමත්ථං ජානාති, අයං කිරියසමුට්ඨාපිකචෙතනාක්ඛණෙයෙව මුසාවාදකම්මුනා බජ්ඣති.

उसके (मृषावाद के) चार अंग होते हैं—असत्य वस्तु, विसंवादन (धोखा देने) का चित्त, तज्जन्य (उससे उत्पन्न) प्रयास, और दूसरे व्यक्ति द्वारा उस अर्थ को समझ लेना। इसका प्रयोग केवल 'साहत्थिक' (स्वयं के द्वारा किया गया) ही होता है। उसे शरीर से, शरीर से संबद्ध वस्तु से, या वाणी से दूसरे को धोखा देने की क्रिया के रूप में देखा जाना चाहिए। यदि उस क्रिया से दूसरा व्यक्ति उस बात को समझ लेता है, तो क्रिया को उत्पन्न करने वाली चेतना के क्षण में ही वह मृषावाद कर्म से बँध जाता है।

යස්මා [Pg.72] පන යථා කායකායපටිබද්ධවාචාහි පරං විසංවාදෙති, තථා ‘‘ඉදමස්ස භණාහී’’ති ආණාපෙන්තොපි පණ්ණං ලිඛිත්වා පුරතො නිස්සජ්ජන්තොපි, ‘‘අයමත්ථො එවං දට්ඨබ්බො’’ති කුඩ්ඩාදීසු ලිඛිත්වා ඨපෙන්තොපි. තස්මා එත්ථ ආණත්තිකනිස්සග්ගියථාවරාපි පයොගා යුජ්ජන්ති, අට්ඨකථාසු පන අනාගතත්තා වීමංසිත්වා ගහෙතබ්බා.

क्योंकि जिस प्रकार शरीर, शरीर से संबद्ध वस्तु और वाणी द्वारा दूसरे को धोखा दिया जाता है, उसी प्रकार "इसे उससे कहो" ऐसा आदेश देने वाला भी, पत्र लिखकर सामने रखने वाला भी, और "यह बात ऐसी समझनी चाहिए" ऐसा दीवारों आदि पर लिखकर रखने वाला भी (धोखा देता है)। इसलिए यहाँ आणत्तिक (आदेशात्मक), निसग्गिय (लिखकर छोड़ा गया) और थावर (स्थायी रूप से लिखा गया) प्रयोग भी उचित हैं, किंतु अट्ठकथाओं में इनका उल्लेख न होने के कारण विचार करके ही इन्हें ग्रहण करना चाहिए।

සච්චං වදතීති සච්චවාදී. සච්චෙන සච්චං සන්දහති ඝටෙතීති සච්චසන්ධො. න අන්තරන්තරා මුසා වදතීති අත්ථො. යො හි පුරිසො කදාචි මුසා වදති, කදාචි සච්චං, තස්ස මුසාවාදෙන අන්තරිතත්තා සච්චං සච්චෙන න ඝටීයති; තස්මා සො න සච්චසන්ධො. අයං පන න තාදිසො, ජීවිතහෙතුපි මුසා අවත්වා සච්චෙන සච්චං සන්දහති යෙවාති සච්චසන්ධො.

सत्य बोलने के कारण वे 'सत्यवादी' हैं। सत्य के साथ सत्य को जोड़ते या मिलाते हैं, इसलिए 'सत्यसन्ध' हैं। इसका अर्थ है कि वे बीच-बीच में झूठ नहीं बोलते। जो मनुष्य कभी झूठ बोलता है और कभी सच, उसका सत्य मृषावाद से व्यवहित (कटा हुआ) होने के कारण सत्य से नहीं जुड़ पाता; इसलिए वह सत्यसन्ध नहीं है। परंतु ये (भगवान) वैसे नहीं हैं, वे जीवन के लिए भी झूठ न बोलकर सत्य के साथ सत्य को ही जोड़ते हैं, इसलिए सत्यसन्ध हैं।

ථෙතොති ථිරො ථිරකථොති අත්ථො. එකො හි පුග්ගලො හලිද්දිරාගො විය, ථුසරාසිම්හි නිඛාතඛාණු විය, අස්සපිට්ඨෙ ඨපිතකුම්භණ්ඩමිව ච න ථිරකථො හොති, එකො පාසාණලෙඛා විය, ඉන්දඛීලො විය ච ථිරකථො හොති, අසිනා සීසං ඡින්දන්තෙපි ද්වෙ කථා න කථෙති, අයං වුච්චති ථෙතො.

'थेतो' का अर्थ है स्थिर या दृढ़ वचन वाला। कोई व्यक्ति हल्दी के रंग के समान, भूसे के ढेर में गड़े खूँटे के समान, या घोड़े की पीठ पर रखे कद्दू के समान दृढ़ वचन वाला नहीं होता। कोई पत्थर की लकीर के समान और इन्द्रकील (नगर-द्वार के स्तंभ) के समान दृढ़ वचन वाला होता है, जो तलवार से सिर काटे जाने पर भी दो तरह की बातें नहीं करता; उसे 'थेतो' (यथार्थवादी/दृढ़) कहा जाता है।

පච්චයිකොති පත්තියායිතබ්බකො, සද්ධායිතබ්බකොති අත්ථො. එකච්චො හි පුග්ගලො න පච්චයිකො හොති, ‘‘ඉදං කෙන වුත්තං, අසුකෙනා’’ති වුත්තෙ ‘‘මා තස්ස වචනං සද්දහථා’’ති වත්තබ්බතං ආපජ්ජති. එකො පච්චයිකො හොති, ‘‘ඉදං කෙන වුත්තං, අසුකෙනා’’ති වුත්තෙ ‘‘යදි තෙන වුත්තං, ඉදමෙව පමාණං, ඉදානි උපපරික්ඛිතබ්බං නත්ථි, එවමෙව ඉද’’න්ති වත්තබ්බතං ආපජ්ජති, අයං වුච්චති පච්චයිකො. අවිසංවාදකො ලොකස්සාති තාය සච්චවාදිතාය ලොකං න විසංවාදෙතීති අත්ථො.

'पच्चयिको' का अर्थ है विश्वसनीय या श्रद्धा के योग्य। कोई व्यक्ति विश्वसनीय नहीं होता, "यह किसने कहा? अमुक ने" ऐसा कहने पर "उसके वचन पर विश्वास मत करो" ऐसा कहने योग्य स्थिति बन जाती है। कोई विश्वसनीय होता है, "यह किसने कहा? अमुक ने" ऐसा कहने पर "यदि उसने कहा है, तो यही प्रमाण है, अब जाँच की आवश्यकता नहीं है, यह ऐसा ही है" ऐसा कहने योग्य स्थिति बन जाती है; उसे 'पच्चयिको' (विश्वसनीय) कहा जाता है। 'अविसंवादको लोकस्स' का अर्थ है कि उस सत्यवादिता के कारण वे लोक को धोखा नहीं देते।

පිසුණං වාචං පහායාතිආදීසු යාය වාචාය යස්ස තං වාචං භාසති, තස්ස හදයෙ අත්තනො පියභාවං, පරස්ස ච සුඤ්ඤභාවං කරොති, සා පිසුණා වාචා.

'पिसुणं वाचं पहाय' (चुगली का त्याग कर) आदि में, जिस वाणी से, जिसके प्रति वह वाणी बोली जाती है, उसके हृदय में स्वयं को प्रिय और दूसरे को अप्रिय (शून्य) बना दिया जाता है, वह 'पिसुणा वाचा' (पैशुन्य या चुगली) है।

යාය පන අත්තානම්පි පරම්පි ඵරුසං කරොති, යා වාචා සයම්පි ඵරුසා, නෙව කණ්ණසුඛා න හදයඞ්ගමා, අයං ඵරුසා වාචා.

जिस वाणी से स्वयं को और दूसरे को भी कठोर बना दिया जाता है, जो वाणी स्वयं भी कठोर होती है, न कानों को सुख देने वाली और न ही हृदय को प्रिय लगने वाली होती है, वह 'फरुसा वाचा' (परुष या कठोर वाणी) है।

යෙන [Pg.73] සම්ඵං පලපති නිරත්ථකං, සො සම්ඵප්පලාපො.

जिसके द्वारा निरर्थक और व्यर्थ की बातें की जाती हैं, वह 'सम्फप्पलापो' (सम्प्रलाप या व्यर्थ प्रलाप) है।

තෙසං මූලභූතා චෙතනාපි පිසුණවාචාදිනාමෙව ලභති, සා එව ච ඉධාධිප්පෙතාති.

उनकी मूलभूत चेतना भी 'पिसुणा वाचा' आदि नाम ही प्राप्त करती है, और यहाँ वही (चेतना) अभिप्रेत है।

තත්ථ සංකිලිට්ඨචිත්තස්ස පරෙසං වා භෙදාය අත්තනො පියකම්‍යතාය වා කායවචීපයොගසමුට්ඨාපිකා චෙතනා පිසුණවාචා. සා යස්ස භෙදං කරොති, තස්ස අප්පගුණතාය අප්පසාවජ්ජා, මහාගුණතාය මහාසාවජ්ජා.

उनमें, संक्लिष्ट (मलिन) चित्त वाले व्यक्ति की, दूसरों में भेद डालने के लिए या स्वयं को प्रिय बनाने के लिए शारीरिक और वाचिक प्रयोग को उत्पन्न करने वाली चेतना 'पिसुणा वाचा' है। वह जिनका भेद करती है, उनके अल्प गुणी होने पर अल्प-सावद्य और महागुणी होने पर महा-सावद्य होती है।

තස්සා චත්තාරො සම්භාරා – භින්දිතබ්බො පරො, ‘‘ඉති ඉමෙ නානා භවිස්සන්ති, විනා භවිස්සන්තී’’ති භෙදපුරෙක්ඛාරතා වා, ‘‘ඉති අහං පියො භවිස්සාමි විස්සාසිකො’’ති පියකම්‍යතා වා, තජ්ජො වායාමො, තස්ස තදත්ථවිජානනන්ති. ඉමෙසං භෙදායාති, යෙසං ඉතොති වුත්තානං සන්තිකෙ සුතං තෙසං භෙදාය.

उसके (चुगली के) चार अंग हैं—भेद किए जाने योग्य दूसरा व्यक्ति, "इस प्रकार ये अलग हो जाएँगे, पृथक हो जाएँगे" ऐसी भेद डालने की प्रधानता अथवा "इस प्रकार मैं प्रिय और विश्वासपात्र बन जाऊँगा" ऐसी प्रिय बनने की इच्छा, तज्जन्य प्रयास, और उस व्यक्ति द्वारा उस अर्थ को समझ लेना। "इनके भेद के लिए" का अर्थ है—जिनके पास से सुना गया है, उनसे भेद कराने के लिए।

භින්නානං වා සන්ධාතාති ද්වින්නං මිත්තානං වා සමානුපජ්ඣායකාදීනං වා කෙනචිදෙව කාරණෙන භින්නානං එකමෙකං උපසඞ්කමිත්වා ‘‘තුම්හාකං ඊදිසෙ කුලෙ ජාතානං එවං බහුස්සුතානං ඉදං න යුත්ත’’න්තිආදීනි වත්වා සන්ධානං කත්තා අනුකත්තා. අනුප්පදාතාති සන්ධානානුප්පදාතා. ද්වෙ ජනෙ සමග්ගෙ දිස්වා – ‘‘තුම්හාකං එවරූපෙ කුලෙ ජාතානං එවරූපෙහි ගුණෙහි සමන්නාගතානං අනුච්ඡවිකමෙත’’න්තිආදීනි වත්වා දළ්හීකම්මං කත්තාති අත්ථො. සමග්ගො ආරාමො අස්සාති සමග්ගාරාමො. යත්ථ සමග්ගා නත්ථි, තත්ථ වසිතුම්පි න ඉච්ඡතීති අත්ථො. සමග්ගරාමොතිපි පාළි, අයමෙවෙත්ථ අත්ථො. සමග්ගරතොති සමග්ගෙසු රතො, තෙ පහාය අඤ්ඤත්ථ ගන්තුම්පි න ඉච්ඡතීති අත්ථො. සමග්ගෙ දිස්වාපි සුත්වාපි නන්දතීති සමග්ගනන්දී, සමග්ගකරණිං වාචං භාසිතාති යා වාචා සත්තෙ සමග්ගෙයෙව කරොති, තං සාමග්ගිගුණපරිදීපිකමෙව වාචං භාසති, න ඉතරන්ති.

'भिन्नानं वा सन्धाता' (फूटे हुओं को मिलाने वाले) का अर्थ है—दो मित्रों या समान उपाध्याय वाले शिष्यों आदि के किसी कारणवश अलग हो जाने पर, एक-एक के पास जाकर "आप जैसे उच्च कुल में जन्मे और इतने बहुश्रुत व्यक्तियों के लिए यह उचित नहीं है" आदि कहकर मेल कराने वाले और मेल को बढ़ावा देने वाले। 'अनुप्पदाता' का अर्थ है मेल को सहारा देने वाले। दो व्यक्तियों को एकजुट देखकर—"आप जैसे कुल में जन्मे और ऐसे गुणों से संपन्न व्यक्तियों के लिए यह (एकता) ही शोभा देता है" आदि कहकर उस एकता को सुदृढ़ करने वाले। 'समग्गारामो' का अर्थ है—जिनका आराम (विश्राम/आनन्द) एकता में है। जहाँ एकता नहीं है, वहाँ वे रहना भी नहीं चाहते। 'समग्गरतो' का अर्थ है—एकता में लीन रहने वाले, उन्हें छोड़कर अन्यत्र जाने की इच्छा न करने वाले। एकता को देखकर या सुनकर प्रसन्न होने के कारण वे 'समग्गनन्दी' हैं। 'समग्गकरणिं वाचं भासिता' का अर्थ है—ऐसी वाणी बोलने वाले जो प्राणियों को एकजुट ही करती है, वे केवल एकता के गुणों को प्रकाशित करने वाली वाणी ही बोलते हैं, इसके विपरीत नहीं।

පරස්ස මම්මච්ඡෙදකකායවචීපයොගසමුට්ඨාපිකා එකන්තඵරුසචෙතනා ඵරුසාවාචා. තස්සා ආවිභාවත්ථමිදං වත්ථු – එකො කිර දාරකො මාතුවචනං අනාදියිත්වා අරඤ්ඤං ගච්ඡති, තං මාතා නිවත්තෙතුමසක්කොන්තී – ‘‘චණ්ඩා තං මහිංසී අනුබන්ධතූ’’ති අක්කොසි. අථස්ස තථෙව අරඤ්ඤෙ මහිංසී [Pg.74] උට්ඨාසි. දාරකො ‘‘යං මම මාතා මුඛෙන කථෙසි, තං මා හොතු, යං චිත්තෙන චින්තෙසි තං හොතූ’’ති, සච්චකිරියමකාසි. මහිංසී තත්ථෙව බද්ධා විය අට්ඨාසි. එවං මම්මච්ඡෙදකොපි පයොගො චිත්තසණ්හතාය න ඵරුසා වාචා හොති. මාතාපිතරො හි කදාචි පුත්තකෙ එවං වදන්ති – ‘‘චොරා වො ඛණ්ඩාඛණ්ඩං කරොන්තූ’’ති, උප්පලපත්තම්පි ච නෙසං උපරි පතන්තං න ඉච්ඡන්ති. ආචරියුපජ්ඣායා ච කදාචි නිස්සිතකෙ එවං වදන්ති – ‘‘කිං ඉමෙ අහිරීකා අනොත්තප්පිනො චරන්ති, නිද්ධමථ නෙ’’ති, අථ ච නෙසං ආගමාධිගමසම්පත්තිං ඉච්ඡන්ති. යථා ච චිත්තසණ්හතාය ඵරුසා වාචා න හොති, එවං වචනසණ්හතාය අඵරුසා වාචා න හොති. න හි මාරාපෙතුකාමස්ස – ‘‘ඉමං සුඛං සයාපෙථා’’ති වචනං අඵරුසා වාචා හොති, චිත්තඵරුසතාය පනෙසා ඵරුසා වාචාව. සා යං සන්ධාය පවත්තිතා, තස්ස අප්පගුණතාය අප්පසාවජ්ජා, මහාගුණතාය මහාසාවජ්ජා. තස්සා තයො සම්භාරා – අක්කොසිතබ්බො පරො, කුපිතචිත්තං, අක්කොසනාති.

दूसरों के मर्म को छेदने वाले कायिक और वाचिक प्रयोगों को उत्पन्न करने वाली एकांततः कठोर चेतना 'परुषवाचा' (कठोर वचन) है। इसे स्पष्ट करने के लिए यह कथा है—कहते हैं कि एक बालक अपनी माता की बात न मानकर वन की ओर जा रहा था। उसे रोकने में असमर्थ माता ने क्रोध में शाप दिया—'तुझे एक भयानक भैंस खदेड़े।' तब वन में वैसा ही हुआ, एक भैंस खड़ी हो गई। बालक ने सत्य-क्रिया की—'जो मेरी माता ने मुख से कहा है वह न हो, और जो उन्होंने मन से सोचा है वह हो जाए।' भैंस वहीं खूँटे से बँधी की तरह खड़ी रह गई। इस प्रकार मर्म को छेदने वाला प्रयोग होने पर भी, चित्त की कोमलता के कारण वह 'परुषवाचा' नहीं होती। माता-पिता कभी-कभी बच्चों से ऐसा कहते हैं—'चोर तुम्हारे टुकड़े-टुकड़े कर दें', फिर भी वे उनके ऊपर एक कमल की पंखुड़ी गिरना भी नहीं चाहते। आचार्य और उपाध्याय भी कभी-कभी शिष्यों से कहते हैं—'ये निर्लज्ज और निर्भय होकर क्यों घूमते हैं, इन्हें निकाल बाहर करो', फिर भी वे उनकी आगम और अधिगम की प्राप्ति चाहते हैं। जैसे चित्त की कोमलता से परुषवाचा नहीं होती, वैसे ही वचनों की कोमलता से 'अपरुषवाचा' (मृदु वचन) नहीं होती। मारने की इच्छा रखने वाले का 'इसे सुख से सुला दो' यह वचन अपरुषवाचा नहीं है, बल्कि चित्त की कठोरता के कारण यह परुषवाचा ही है। वह जिसके प्रति प्रयुक्त की गई है, उसके गुणों की अल्पता से अल्प-सावद्य (कम पापयुक्त) और गुणों की महानता से महा-सावद्य (अधिक पापयुक्त) होती है। उसके तीन अंग हैं—गाली देने योग्य दूसरा व्यक्ति, क्रोधित चित्त और गाली देना।

නෙලාති එලං වුච්චති දොසො, නාස්සා එලන්ති නෙලා, නිද්දොසාති අත්ථො. ‘‘නෙලඞ්ගො සෙතපච්ඡාදො’’ති, (උදා. 65) එත්ථ වුත්තනෙලං විය. කණ්ණසුඛාති බ්‍යඤ්ජනමධුරතාය කණ්ණානං සුඛා, සූචිවිජ්ඣනං විය කණ්ණසූලං න ජනෙති. අත්ථමධුරතාය සකලසරීරෙ කොපං අජනෙත්වා පෙමං ජනෙතීති පෙමනීයා. හදයං ගච්ඡති, අප්පටිහඤ්ඤමානා සුඛෙන චිත්තං පවිසතීති හදයඞ්ගමා. ගුණපරිපුණ්ණතාය පුරෙ භවාති පොරී පුරෙ සංවඩ්ඪනාරී විය සුකුමාරාතිපි පොරී. පුරස්ස එසාතිපි පොරී. නගරවාසීනං කථාති අත්ථො. නගරවාසිනො හි යුත්තකථා හොන්ති. පිතිමත්තං පිතාති වදන්ති, භාතිමත්තං භාතාති වදන්ති, මාතිමත්තං මාතාති වදන්ති. එවරූපී කථා බහුනො ජනස්ස කන්තා හොතීති බහුජනකන්තා. කන්තභාවෙනෙව බහුනො ජනස්ස මනාපා චිත්තවුඩ්ඪිකරාති බහුජනමනාපා.

'नेला' (निर्दोष) में 'एल' का अर्थ दोष है; जिसमें दोष न हो वह 'नेला' है, अर्थात् निर्दोष। जैसे 'नेलङ्गो सेतपच्छादो' यहाँ 'नेल' शब्द का प्रयोग हुआ है। 'कण्णसुखा' (कानों को सुख देने वाली) का अर्थ है—शब्दों की मधुरता के कारण कानों को सुखद लगना, जो सुई चुभने जैसी पीड़ा उत्पन्न नहीं करती। अर्थ की मधुरता के कारण सम्पूर्ण शरीर में क्रोध उत्पन्न न कर प्रेम उत्पन्न करने वाली होने से वह 'पेमनीया' (प्रेममयी) है। हृदय तक पहुँचने वाली और बिना किसी बाधा के सुखपूर्वक चित्त में प्रवेश करने वाली होने से वह 'हदयङ्गमा' (हृदयग्राही) है। गुणों से परिपूर्ण होने के कारण 'पुरी' (नगर) में उत्पन्न होने वाली होने से वह 'पोरी' (नागरिक/शिष्ट) है; जैसे नगर में पली-बढ़ी सुकुमार स्त्री होती है, वैसे ही सुकुमार होने से भी वह 'पोरी' है। अथवा नगरवासियों की वाणी होने के कारण वह 'पोरी' है। नगरवासी उचित बात करने वाले होते हैं। वे पिता के समान व्यक्ति को 'पिता', भाई के समान को 'भाई' और माता के समान को 'माता' कहते हैं। इस प्रकार की वाणी बहुत से लोगों को प्रिय होने से 'बहुजनकन्ता' है। प्रिय होने के कारण ही बहुत से लोगों के मन को प्रसन्न करने वाली और चित्त की वृद्धि करने वाली होने से वह 'बहुजनमनापा' है।

අනත්ථවිඤ්ඤාපිකා කායවචීපයොගසමුට්ඨාපිකා අකුසලචෙතනා සම්ඵප්පලාපො. සො ආසෙවනමන්දතාය අප්පසාවජ්ජො, ආසෙවනමහන්තතාය මහාසාවජ්ජො, තස්ස ද්වෙ සම්භාරා – භාරතයුද්ධසීතාහරණාදිනිරත්ථකකථාපුරෙක්ඛාරතා, තථාරූපී කථා කථනඤ්ච.

निरर्थक बातों का बोध कराने वाली, कायिक और वाचिक प्रयोगों को उत्पन्न करने वाली अकुशल चेतना 'सम्फप्पलाप' (व्यर्थ प्रलाप) है। वह अभ्यास की कमी से अल्प-सावद्य और अभ्यास की अधिकता से महा-सावद्य होता है। उसके दो अंग हैं—भारत-युद्ध और सीता-हरण आदि जैसी निरर्थक कथाओं को प्रधानता देना और उस प्रकार की कथाएँ कहना।

කාලෙන [Pg.75] වදතීති කාලවාදී වත්තබ්බයුත්තකාලං සල්ලක්ඛෙත්වා වදතීති අත්ථො. භූතං තථං තච්ඡං සභාවමෙව වදතීති භූතවාදී. දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකත්ථසන්නිස්සිතමෙව කත්වා වදතීති අත්ථවාදී. නවලොකුත්තරධම්මසන්නිස්සිතං කත්වා වදතීති ධම්මවාදී සංවරවිනයපහානවිනයසන්නිස්සිතං කත්වා වදතීති විනයවාදී.

समय पर बोलने के कारण वे 'कालवादी' हैं, अर्थात् बोलने के योग्य उचित समय को जानकर बोलते हैं। जो सत्य, तथ्य और यथार्थ है, वैसा ही बोलने के कारण वे 'भूतवादी' हैं। इस लोक और परलोक के हित से संबंधित बात ही बोलने के कारण वे 'अत्थवादी' (अर्थवादी) हैं। नौ प्रकार के लोकोत्तर धर्मों से संबंधित बात बोलने के कारण वे 'धम्मवादी' (धर्मवादी) हैं। संवर-विनय और प्रहाण-विनय से संबंधित बात बोलने के कारण वे 'विनयवादी' हैं।

නිධානං වුච්චති ඨපනොකාසො, නිධානමස්සා අත්ථීති නිධානවතී. හදයෙ නිධාතබ්බයුත්තකං වාචං භාසිතාති අත්ථො. කාලෙනාති එවරූපිං භාසමානොපි ච – ‘‘අහං නිධානවතිං වාචං භාසිස්සාමී’’ති න අකාලෙන භාසති, යුත්තකාලං පන අපෙක්ඛිත්වාව භාසතීති අත්ථො. සාපදෙසන්ති සඋපමං, සකාරණන්ති අත්ථො. පරියන්තවතින්ති පරිච්ඡෙදං දස්සෙත්වා යථාස්සා පරිච්ඡෙදො පඤ්ඤායති, එවං භාසතීති අත්ථො. අත්ථසංහිතන්ති අනෙකෙහිපි නයෙහි විභජන්තෙන පරියාදාතුං අසක්කුණෙය්‍යතාය අත්ථසම්පන්නං භාසති. යං වා සො අත්ථවාදී අත්ථං වදති, තෙන අත්ථෙන සහිතත්තා අත්ථසංහිතං වාචං භාසති, න අඤ්ඤං නික්ඛිපිත්වා අඤ්ඤං භාසතීති වුත්තං හොති.

रखने के स्थान को 'निधान' कहते हैं; जिसकी वाणी में निधान हो वह 'निधानवती' है। इसका अर्थ है—हृदय में संजोकर रखने योग्य वाणी बोलना। 'कालेन' का अर्थ है—इस प्रकार की वाणी बोलते हुए भी, 'मैं निधानवती वाणी बोलूँगा' ऐसा सोचकर असमय में नहीं बोलते, बल्कि उचित समय की प्रतीक्षा करके ही बोलते हैं। 'सापदेसं' का अर्थ है—उपमा सहित और कारण सहित। 'परियन्तवतीं' का अर्थ है—सीमा (मर्यादा) दिखाकर बोलना, जिससे उस धर्म-कथा की सीमा स्पष्ट हो जाए। 'अत्थसंहितं' का अर्थ है—अनेक विधियों से विभक्त करने पर भी जिसका अंत न पाया जा सके, ऐसी अर्थ-सम्पन्न वाणी बोलना। अथवा वह अर्थवादी जिस अर्थ को कहता है, उस अर्थ से युक्त होने के कारण वह 'अर्थसंहित' वाणी बोलता है; एक अर्थ को छोड़कर दूसरा (असंगत) नहीं बोलता, यह कहा गया है।

10. බීජගාමභූතගාමසමාරම්භාති මූලබීජං ඛන්ධබීජං ඵළුබීජං අග්ගබීජං බීජබීජන්ති පඤ්චවිධස්ස බීජගාමස්ස චෙව, යස්ස කස්සචි නීලතිණරුක්ඛාදිකස්ස භූතගාමස්ස ච සමාරම්භා, ඡෙදනභෙදනපචනාදිභාවෙන විකොපනා පටිවිරතොති අත්ථො.

१०. 'बीजगाम-भूतगाम-समारम्भा' का अर्थ है—मूल-बीज, स्कन्ध-बीज, फलु-बीज (गाँठ), अग्र-बीज और बीज-बीज—इन पाँच प्रकार के बीज-समूहों तथा किसी भी प्रकार के हरे घास, वृक्ष आदि वनस्पति-समूहों के समारम्भ अर्थात् छेदन, भेदन, पकाने आदि के द्वारा विनाश करने से विरत रहना।

එකභත්තිකොති පාතරාසභත්තං සායමාසභත්තන්ති ද්වෙ භත්තානි, තෙසු පාතරාසභත්තං අන්තොමජ්ඣන්හිකෙන පරිච්ඡින්නං, ඉතරං මජ්ඣන්හිකතො උද්ධං අන්තො අරුණෙන. තස්මා අන්තොමජ්ඣන්හිකෙ දසක්ඛත්තුං භුඤ්ජමානොපි එකභත්තිකොව හොති. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘එකභත්තිකො’’ති.

'एकभत्तिको' (एकभक्त) का अर्थ है—प्रातराश-भोजन और सायमाश-भोजन, ये दो भोजन हैं। उनमें से प्रातराश-भोजन मध्याह्न (दोपहर) के भीतर सीमित है, और दूसरा (सायमाश) मध्याह्न के बाद से अरुणोदय (भोर) के भीतर। इसलिए मध्याह्न के भीतर दस बार भी भोजन करने वाला 'एकभक्त' ही होता है। उसी को लक्ष्य करके 'एकभक्त' कहा गया है।

රත්තියා භොජනං රත්ති, තතො උපරතොති රත්තූපරතො. අතික්කන්තෙ මජ්ඣන්හිකෙ යාව සූරියත්ථඞ්ගමනා භොජනං විකාලභොජනං නාම. තතො විරතත්තා විරතො විකාලභොජනා. කදා විරතො? අනොමානදීතීරෙ පබ්බජිතදිවසතො පට්ඨාය.

रात्रि का भोजन 'रात्रि' है, उससे उपरत (अलग) रहने वाला 'रत्तूपरत' है। मध्याह्न बीत जाने के बाद सूर्यास्त तक का भोजन 'विकाल-भोजन' कहलाता है। उससे विरत होने के कारण 'विरतो विकालभोजना' कहा गया है। वे कब से विरत हुए? अनोमा नदी के तट पर प्रव्रजित होने के दिन से लेकर।

සාසනස්ස අනනුලොමත්තා විසූකං පටාණීභූතං දස්සනන්ති විසූකදස්සනං. අත්තනා නච්චනනච්චාපනාදිවසෙන නච්චා ච ගීතා ච වාදිතා ච අන්තමසො [Pg.76] මයූරනච්චාදිවසෙනපි පවත්තානං නච්චාදීනං විසූකභූතා දස්සනා චාති නච්චගීතවාදිතවිසූකදස්සනා. නච්චාදීනි හි අත්තනා පයොජෙතුං වා පරෙහි පයොජාපෙතුං වා පයුත්තානි පස්සිතුං වා නෙව භික්ඛූනං න භික්ඛුනීනඤ්ච වට්ටන්ති.

शासन (बुद्ध की शिक्षा) के प्रतिकूल होने के कारण, जो विरोध प्रकट करता है या बाधा स्वरूप है, उसे 'विशूक-दर्शन' (तमाशा देखना) कहते हैं। स्वयं नाचने, नचाने आदि के माध्यम से, नाच, गान, वादन और यहाँ तक कि मयूर-नृत्य आदि के रूप में होने वाले नृत्यों को देखना 'नृत्य-गीत-वादित-विशूक-दर्शन' है। भिक्षुओं और भिक्षुणियों के लिए स्वयं नाचना आदि करना, दूसरों से करवाना, या प्रदर्शन देखना सर्वथा अनुचित है।

මාලාදීසු මාලාති යං කිඤ්චි පුප්ඵං. ගන්ධන්ති යං කිඤ්චි ගන්ධජාතං. විලෙපනන්ති ඡවිරාගකරණං. තත්ථ පිළන්ධන්තො ධාරෙති නාම, ඌනට්ඨානං පූරෙන්තො මණ්ඩෙති නාම, ගන්ධවසෙන ඡවිරාගවසෙන ච සාදියන්තො විභූසෙති නාම. ඨානං වුච්චති කාරණං. තස්මා යාය දුස්සීල්‍යචෙතනාය තානි මාලාධාරණාදීනි මහාජනො කරොති, තතො පටිවිරතොති අත්ථො.

'माला' आदि में माला से तात्पर्य किसी भी प्रकार के पुष्प से है। 'गंध' से तात्पर्य किसी भी प्रकार के सुगंधित पदार्थ से है। 'विलेपन' का अर्थ है त्वचा की रंगत निखारने वाला प्रसाधन। वहाँ (माला आदि को) धारण करना 'धारेति' कहलाता है, कमियों को भरना 'मण्डेति' कहलाता है, और सुगंध या त्वचा की सुंदरता के लिए उनका आनंद लेना 'विभूसेति' कहलाता है। 'स्थान' का अर्थ कारण है। इसलिए, जिस दुःशील चेतना के कारण आम लोग माला धारण आदि करते हैं, उससे विरत होना ही इसका अर्थ है।

උච්චාසයනං වුච්චති පමාණාතික්කන්තං. මහාසයනන්ති අකප්පියපච්චත්ථරණං. තතො විරතොති අත්ථො.

निर्धारित प्रमाण (आठ अंगुल) से ऊँचे आसन को 'उच्चासन' कहा जाता है। भिक्षुओं के लिए अकल्पनीय (अनुचित) बिछौने को 'महाशयन' कहा जाता है। उनसे विरत होना ही इसका अर्थ है।

ජාතරූපන්ති සුවණ්ණං. රජතන්ති කහාපණො, ලොහමාසකො, ජතුමාසකො, දාරුමාසකොති යෙ වොහාරං ගච්ඡන්ති. තස්ස උභයස්සාපි පටිග්ගහණා පටිවිරතො, නෙව නං උග්ගණ්හාති, න උග්ගණ්හාපෙති, න උපනික්ඛිත්තං සාදියතීති අත්ථො.

'जातरूप' का अर्थ सुवर्ण (सोना) है। 'रजत' से तात्पर्य कार्षापण, लोह-मासक (ताँबे के सिक्के), जतु-मासक (लाख के सिक्के), दारु-मासक (लकड़ी के सिक्के) आदि से है जो व्यवहार (लेन-देन) में आते हैं। इन दोनों के ग्रहण करने से विरत होना, न स्वयं स्वीकार करना, न दूसरों से स्वीकार करवाना और न ही पास में रखे हुए धन का अनुमोदन करना—यही इसका अर्थ है।

ආමකධඤ්ඤපටිග්ගහණාති, සාලිවීහියවගොධූමකඞ්ගුවරකකුද්‍රූසකසඞ්ඛාතස්ස සත්තවිධස්සාපි ආමකධඤ්ඤස්ස පටිග්ගහණා. න කෙවලඤ්ච එතෙසං පටිග්ගහණමෙව, ආමසනම්පි භික්ඛූනං න වට්ටතියෙව. ආමකමංසපටිග්ගහණාති එත්ථ අඤ්ඤත්‍ර ඔදිස්ස අනුඤ්ඤාතා ආමකමංසමච්ඡානං පටිග්ගහණමෙව භික්ඛූනං න වට්ටති, නො ආමසනං.

'आमधान्य-प्रतिग्रहण' का अर्थ है सात प्रकार के कच्चे अनाजों—सालि, व्रीहि, यव, गोधूम (गेहूँ), कङ्गु, वरक और कुद्रूषक—को स्वीकार करना। भिक्षुओं के लिए न केवल इन्हें स्वीकार करना, बल्कि इनका स्पर्श करना भी अनुचित है। 'आममांस-प्रतिग्रहण' के विषय में, विशेष रूप से अनुमति प्राप्त मांस के अतिरिक्त, कच्चे मांस और मछली को स्वीकार करना भिक्षुओं के लिए अनुचित है, किंतु उनका स्पर्श करना वर्जित नहीं है।

ඉත්ථිකුමාරිකපටිග්ගහණාති එත්ථ ඉත්ථීති පුරිසන්තරගතා, ඉතරා කුමාරිකා නාම, තාසං පටිග්ගහණම්පි ආමසනම්පි අකප්පියමෙව.

'स्त्री-कुमारिका-प्रतिग्रहण' में 'स्त्री' से तात्पर्य विवाहित महिला से है और अन्य को 'कुमारिका' (कुमारी) कहा जाता है। उन्हें स्वीकार करना और उनका स्पर्श करना, दोनों ही अकल्पनीय (अनुचित) हैं।

දාසිදාසපටිග්ගහණාති එත්ථ දාසිදාසවසෙනෙව තෙසං පටිග්ගහණං න වට්ටති. ‘‘කප්පියකාරකං දම්මි, ආරාමිකං දම්මී’’ති එවං වුත්තෙ පන වට්ටති.

'दासी-दास-प्रतिग्रहण' में उन्हें दासी या दास के रूप में स्वीकार करना अनुचित है। परंतु यदि कोई कहे, "मैं कप्पियकारक (सहायक) अर्पित करता हूँ" या "आरामिक (उपवन रक्षक) अर्पित करता हूँ", तो उसे स्वीकार करना उचित है।

අජෙළකාදීසු ඛෙත්තවත්ථුපරියොසානෙසු කප්පියාකප්පියනයො විනයවසෙන උපපරික්ඛිතබ්බො. තත්ථ ඛෙත්තං නාම යස්මිං පුබ්බණ්ණං රුහති. වත්ථු නාම යස්මිං අපරණ්ණං රුහති. යත්ථ වා උභයම්පි රුහති, තං ඛෙත්තං. තදත්ථාය [Pg.77] අකතභූමිභාගො වත්ථු. ඛෙත්තවත්ථුසීසෙන චෙත්ථ වාපිතළාකාදීනිපි සඞ්ගහිතානෙව.

भेड़-बकरी आदि से लेकर खेत-वस्तु तक की वस्तुओं के विषय में क्या कल्पनीय (उचित) है और क्या अकल्पनीय (अनुचित), इसकी परीक्षा विनय के अनुसार करनी चाहिए। वहाँ 'खेत' उसे कहते हैं जहाँ अनाज उगता है। 'वस्तु' उसे कहते हैं जहाँ दलहन (दालें) उगती हैं। अथवा जहाँ दोनों उगते हैं, वह 'खेत' है। उसके लिए तैयार न की गई भूमि 'वस्तु' है। यहाँ 'खेत-वस्तु' के अंतर्गत जलाशय और तालाब आदि भी सम्मिलित हैं।

දූතෙය්‍යං වුච්චති දූතකම්මං, ගිහීනං පහිතං පණ්ණං වා සාසනං වා ගහෙත්වා තත්ථ තත්ථ ගමනං. පහිණගමනං වුච්චති ඝරා ඝරං පෙසිතස්ස ඛුද්දකගමනං. අනුයොගො නාම තදුභයකරණං. තස්මා දූතෙය්‍යපහිණගමනානං අනුයොගාති. එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

'दूतेय्य' का अर्थ है दूत का कार्य, जैसे गृहस्थों के पत्र या संदेश लेकर यहाँ-वहाँ जाना। 'पहिणगमन' का अर्थ है एक घर से दूसरे घर भेजे जाने पर छोटी दूरी की यात्रा करना। इन दोनों कार्यों में संलग्न होना 'अनुयोग' कहलाता है। इसलिए, दूत-कार्य और संदेश-वाहक के कार्यों में संलग्न होने से विरत होना—यही इसका अर्थ समझना चाहिए।

කයවික්කයාති කයා ච වික්කයා ච. තුලාකූටාදීසු කූටන්ති වඤ්චනං. තත්ථ තුලාකූටං නාම රූපකූටං අඞ්ගකූටං, ගහණකූටං, පටිච්ඡන්නකූටන්ති චතුබ්බිධං හොති. තත්ථ රූපකූටං නාම ද්වෙ තුලා සමරූපා කත්වා ගණ්හන්තො මහතියා ගණ්හාති, දදන්තො ඛුද්දිකාය දෙති. අඞ්ගකූටං නාම ගණ්හන්තො පච්ඡාභාගෙ හත්ථෙන තුලං අක්කමති, දදන්තො පුබ්බභාගෙ. ගහණකූටං නාම ගණ්හන්තො මූලෙ රජ්ජුං ගණ්හාති, දදන්තො අග්ගෙ. පටිච්ඡන්නකූටං නාම තුලං සුසිරං කත්වා අන්තො අයචුණ්ණං පක්ඛිපිත්වා ගණ්හන්තො තං පච්ඡාභාගෙ කරොති, දදන්තො අග්ගභාගෙ.

'क्रय-विक्रय' का अर्थ है खरीदना और बेचना। 'तुलाकूट' आदि में 'कूट' का अर्थ है धोखा देना। वहाँ 'तुलाकूट' (तराजू में धोखाधड़ी) चार प्रकार की होती है: रूपकूट, अंगकूट, ग्रहणकूट और प्रतिच्छन्नकूट। 'रूपकूट' वह है जिसमें दो समान दिखने वाले तराजू या बाट बनाकर, लेते समय बड़े से लेना और देते समय छोटे से देना। 'अंगकूट' वह है जिसमें लेते समय तराजू के पिछले हिस्से को हाथ से दबाना और देते समय अगले हिस्से को। 'ग्रहणकूट' वह है जिसमें लेते समय रस्सी को जड़ (पास) से पकड़ना और देते समय सिरे (दूर) से। 'प्रतिच्छन्नकूट' वह है जिसमें तराजू को खोखला कर उसमें लोहे का चूर्ण भरकर, लेते समय उसे पिछले हिस्से में रखना और देते समय अगले हिस्से में।

කංසො වුච්චති සුවණ්ණපාති, තාය වඤ්චනං කංසකූටං. කථං? එකං සුවණ්ණපාතිං කත්වා අඤ්ඤා ද්වෙ තිස්සො ලොහපාතියො සුවණ්ණවණ්ණෙ කරොති, තතො ජනපදං ගන්ත්වා කිඤ්චිදෙව අඩ්ඪං කුලං පවිසිත්වා – ‘‘සුවණ්ණභාජනානි කිණථා’’ති වත්වා අග්ඝෙ පුච්ඡිතෙ සමග්ඝතරං දාතුකාමා හොන්ති. තතො තෙහි – ‘‘කථං ඉමෙසං සුවණ්ණභාවො ජානිතබ්බො’’ති වුත්තෙ, ‘‘වීමංසිත්වා ගණ්හථා’’ති සුවණ්ණපාතිං පාසාණෙ ඝංසිත්වා සබ්බා පාතියො දත්වා ගච්ඡති.

'कंस' का अर्थ सुवर्ण-पात्र (सोने का बर्तन) है, उसके माध्यम से धोखा देना 'कंसकूट' है। यह कैसे होता है? एक सोने का बर्तन बनाकर, अन्य दो-तीन ताँबे के बर्तनों को सोने जैसा रंग दिया जाता है। फिर जनपद में जाकर किसी धनी परिवार में प्रवेश कर कहते हैं—"सोने के बर्तन खरीद लो।" मूल्य पूछने पर वे बहुत कम दाम में बेचने की इच्छा प्रकट करते हैं। जब वे पूछते हैं—"इनके सोने होने का पता कैसे चलेगा?", तब वे कहते हैं—"परख कर ले लो" और असली सोने के बर्तन को पत्थर पर घिसकर दिखाते हैं, फिर सभी (नकली) बर्तन देकर चले जाते हैं।

මානකූටං නාම හදයභෙදසිඛාභෙදරජ්ජුභෙදවසෙන තිවිධං හොති. තත්ථ හදයභෙදො සප්පිතෙලාදිමිනනකාලෙ ලබ්භති. තානි හි ගණ්හන්තො හෙට්ඨාඡිද්දෙන මානෙන – ‘‘සණිකං ආසිඤ්චා’’ති වත්වා අන්තොභාජනෙ බහුං පග්ඝරාපෙත්වා ගණ්හාති, දදන්තො ඡිද්දං පිධාය සීඝං පූරෙත්වා දෙති.

'मानकूट' (माप में धोखाधड़ी) हृदय-भेद, शिखा-भेद और रज्जु-भेद के भेद से तीन प्रकार की होती है। उनमें 'हृदय-भेद' घी, तेल आदि मापते समय होता है। उन्हें लेते समय नीचे छेद वाले माप-पात्र का उपयोग कर और "धीरे-धीरे डालो" कहकर, बर्तन के भीतर बहुत अधिक रिसाव करवाकर ग्रहण करते हैं; और देते समय छेद को बंद कर जल्दी से भरकर देते हैं।

සිඛාභෙදො තිලතණ්ඩුලාදිමිනනකාලෙ ලබ්භති. තානි හි ගණ්හන්තො සණිකං සිඛං උස්සාපෙත්වා ගණ්හාති, දදන්තො වෙගෙන පූරෙත්වා සිඛං ඡින්දන්තො දෙති.

'शिखा-भेद' तिल, चावल आदि मापते समय होता है। उन्हें लेते समय धीरे-धीरे शिखा (ढेर) को ऊपर उठाकर लेते हैं; और देते समय तेजी से भरकर शिखा को काटते हुए (समतल कर) देते हैं।

රජ්ජුභෙදො [Pg.78] ඛෙත්තවත්ථුමිනනකාලෙ ලබ්භති. ලඤ්ජං අලභන්තා හි ඛෙත්තං අමහන්තම්පි මහන්තං කත්වා මිනන්ති.

'रज्जु-भेद' खेत और वस्तु (भूमि) मापते समय होता है। रिश्वत न मिलने पर (भूमि मापने वाले) छोटे खेत को भी बड़ा बताकर मापते हैं।

උක්කොටනාදීසු උක්කොටනන්ති අස්සාමිකෙ සාමිකෙ කාතුං ලඤ්ජග්ගහණං. වඤ්චනන්ති තෙහි තෙහි උපායෙහි පරෙසං වඤ්චනං. තත්‍රිදමෙකං වත්ථු – එකො කිර ලුද්දකො මිගඤ්ච මිගපොතකඤ්ච ගහෙත්වා ආගච්ඡති, තමෙකො ධුත්තො – ‘‘කිං භො, මිගො අග්ඝති, කිං මිගපොතකො’’ති ආහ. ‘‘මිගො ද්වෙ කහාපණෙ, මිගපොතකො එක’’න්ති ච වුත්තෙ එකං කහාපණං දත්වා මිගපොතකං ගහෙත්වා ථොකං ගන්ත්වා නිවත්තො – ‘‘න මෙ භො, මිගපොතකෙන අත්ථො, මිගං මෙ දෙහී’’ති ආහ. තෙන හි – ද්වෙ කහාපණෙ දෙහීති. සො ආහ – ‘‘නනු තෙ භො, මයා පඨමං එකො කහාපණො දින්නො’’ති? ‘‘ආම, දින්නො’’ති. ‘‘ඉදං මිගපොතකං ගණ්හ, එවං සො ච කහාපණො, අයඤ්ච කහාපණග්ඝනකො මිගපොතකොති ද්වෙ කහාපණා භවිස්සන්තී’’ති. සො ‘‘කාරණං වදතී’’ති සල්ලක්ඛෙත්වා මිගපොතකං ගහෙත්වා මිගං අදාසීති. නිකතීති යොගවසෙන වා මායාවසෙන වා අපාමඞ්ගං පාමඞ්ගන්ති, අමණිං මණින්ති, අසුවණ්ණං සුවණ්ණන්ති කත්වා පතිරූපකෙන වඤ්චනං. සාචියොගොති කුටිලයොගො, එතෙසංයෙව උක්කොටනාදීනමෙතං නාමං. තස්මා – උක්කොටනසාචියොගො, වඤ්චනසාචියොගො, නිකතිසාචියොගොති, එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. කෙචි අඤ්ඤං දස්සෙත්වා අඤ්ඤස්ස පරිවත්තනං සාචියොගොති වදන්ති. තං පන වඤ්චනෙනෙව සඞ්ගහිතං.

'उक्कोटन' आदि में 'उक्कोटन' का अर्थ है गैर-मालिकों को मालिक बनाने के लिए रिश्वत लेना। 'वञ्चन' का अर्थ है विभिन्न उपायों से दूसरों को ठगना। यहाँ एक कथा है - कहते हैं कि एक शिकारी एक बड़े मृग और एक छोटे मृग को पकड़कर ला रहा था। एक धूर्त ने उससे पूछा - "हे मित्र, बड़े मृग का क्या मूल्य है और छोटे का क्या?" शिकारी ने कहा - "बड़े मृग का मूल्य दो कार्षापण है और छोटे का एक।" ऐसा कहने पर धूर्त ने एक कार्षापण देकर छोटा मृग ले लिया और थोड़ी दूर जाकर वापस लौटा और बोला - "हे मित्र, मुझे छोटे मृग से प्रयोजन नहीं है, मुझे बड़ा मृग दे दो।" शिकारी ने कहा - "तो फिर दो कार्षापण दो।" धूर्त बोला - "हे मित्र, क्या मैंने पहले आपको एक कार्षापण नहीं दिया?" शिकारी ने कहा - "हाँ, दिया है।" धूर्त ने कहा - "तो यह छोटा मृग ले लो, इस प्रकार वह एक कार्षापण और यह एक कार्षापण मूल्य का छोटा मृग मिलकर दो कार्षापण हो जाएंगे।" शिकारी ने यह सोचकर कि वह सही तर्क दे रहा है, छोटा मृग ले लिया और उसे बड़ा मृग दे दिया। 'निकति' का अर्थ है योग (मन्त्र आदि) या माया (इन्द्रजाल) के बल से नकली वस्तु को असली (जैसे कांच को मणि, अस्वर्ण को स्वर्ण) बनाकर ठगना। 'साचियोग' का अर्थ कुटिलता या छल है, यह इन्हीं उक्कोटन आदि का ही एक नाम है। इसलिए यहाँ उक्कोटन-साचियोग, वञ्चन-साचियोग और निकति-साचियोग - इस प्रकार अर्थ समझना चाहिए। कुछ आचार्य एक वस्तु दिखाकर दूसरी वस्तु से बदल देने को 'साचियोग' कहते हैं, किन्तु वह 'वञ्चन' के अन्तर्गत ही आ जाता है।

ඡෙදනාදීසු ඡෙදනන්ති හත්ථච්ඡෙදනාදි. වධොති මාරණං. බන්ධොති රජ්ජුබන්ධනාදීහි බන්ධනං. විපරාමොසොති හිමවිපරාමොසො, ගුම්බවිපරාමොසොති දුවිධො. යං හිමපාතසමයෙ හිමෙන පටිච්ඡන්නා හුත්වා මග්ගප්පටිපන්නං ජනං මුසන්ති, අයං හිමවිපරාමොසො. යං ගුම්බාදීහි පටිච්ඡන්නා මුසන්ති, අයං ගුම්බවිපරාමොසො. ආලොපො වුච්චති ගාමනිගමාදීනං විලොපකරණං. සහසාකාරොති සාහසිකකිරියා. ගෙහං පවිසිත්වා මනුස්සානං උරෙ සත්ථං ඨපෙත්වා ඉච්ඡිතභණ්ඩානං ගහණං. එවමෙතස්මා ඡෙදන…පෙ… සහසාකාරා පටිවිරතො සමණො ගොතමොති. ඉති වා හි, භික්ඛවෙ, පුථුජ්ජනො තථාගතස්ස වණ්ණං වදමානො වදෙය්‍යාති.

'छेदन' आदि में 'छेदन' का अर्थ हाथ-पैर काटना आदि है। 'वध' का अर्थ मारना है। 'बन्ध' का अर्थ रस्सी आदि से बाँधना है। 'विपरामोस' दो प्रकार का है: हिम-विपरामोस और गुम्ब-विपरामोस। हिमपात के समय बर्फ से ढके (छिपकर) रहकर जो मार्ग पर चलने वाले लोगों को लूटते हैं, वह हिम-विपरामोस है। जो झाड़ियों आदि में छिपकर लूटते हैं, वह गुम्ब-विपरामोस है। गाँवों और कस्बों को लूटने को 'आलोप' कहा जाता है। 'सहसाकार' का अर्थ है साहसिक कृत्य, जैसे घर में घुसकर लोगों की छाती पर शस्त्र रखकर इच्छित धन छीन लेना। इस प्रकार श्रमण गौतम इन छेदन, वध, बन्धन, विपरामोस, आलोप और सहसाकार से विरत हैं। हे भिक्षुओं, पृथग्जन तथागत के गुणों का वर्णन करते हुए इस प्रकार भी कह सकता है।

එත්තාවතා චූළසීලං නිට්ඨිතං හොති.

इतने विवरण के साथ 'चूलशील' (लघु शील) समाप्त होता है।

මජ්ඣිමසීලවණ්ණනා

मध्यम शील का वर्णन

11. ඉදානි [Pg.79] මජ්ඣිමසීලං විත්ථාරෙන්තො ‘‘යථා වා පනෙකෙ භොන්තො’’තිආදිමාහ. තත්‍රායං අනුත්තානපදවණ්ණනා. සද්ධාදෙය්‍යානීති කම්මඤ්ච ඵලඤ්ච ඉධලොකඤ්ච පරලොකඤ්ච සද්දහිත්වා දින්නානි. ‘අයං මෙ ඤාතී’ති වා, ‘මිත්තො’ති වා, ඉදං පටිකරිස්සති, ඉදං වා තෙන කතපුබ්බන්ති වා, එවං න දින්නානීති අත්ථො. එවං දින්නානි හි න සද්ධාදෙය්‍යානි නාම හොන්ති. භොජනානීති දෙසනාසීසමත්තමෙතං, අත්ථතො පන සද්ධාදෙය්‍යානි භොජනානි භුඤ්ජිත්වා චීවරානි පාරුපිත්වා සෙනාසනානි සෙවමානා ගිලානභෙසජ්ජං පරිභුඤ්ජමානාති සබ්බමෙතං වුත්තමෙව හොති.

११. अब मध्यम शील का विस्तार करते हुए भगवान ने "यथा वा पनेके भोन्तो" आदि कहा। यहाँ अस्पष्ट पदों की व्याख्या इस प्रकार है: 'सद्धादेय्यानि' का अर्थ है कर्म, उसके फल, इस लोक और परलोक में श्रद्धा रखकर दान दी गई वस्तुएँ। 'यह मेरा संबंधी है' या 'मित्र है' या 'यह मेरा उपकार करेगा' या 'इसने पहले मेरा उपकार किया है' - इस प्रकार सोचकर जो दान नहीं दिया गया है, वही श्रद्धा-देय है। वास्तव में श्रद्धा से दिए गए दान ही 'सद्धादेय्य' कहलाते हैं। 'भोजनानि' शब्द यहाँ केवल उपदेश की मुख्यता के लिए है, वास्तव में श्रद्धा से दिए गए भोजन को खाकर, चीवरों को पहनकर, शयनासनों का उपयोग करते हुए और औषधियों का सेवन करते हुए - यह सब यहाँ कहा गया है।

සෙය්‍යථිදන්ති නිපාතො. තස්සත්ථො කතමො සො බීජගාමභූතගාමො, යස්ස සමාරම්භං අනුයුත්තා විහරන්තීති. තතො තං දස්සෙන්තො මූලබීජන්තිආදිමාහ. තත්ථ මූලබීජං නාම හලිද්දි, සිඞ්ගිවෙරං, වචා, වචත්තං, අතිවිසා, කටුකරොහිණී, උසීරං, භද්දමුත්තකන්ති එවමාදි. ඛන්ධබීජං නාම අස්සත්ථො, නිග්‍රොධො, පිලක්ඛො, උදුම්බරො, කච්ඡකො, කපිත්ථනොති එවමාදි. ඵළුබීජං නාම උච්ඡු, නළො, වෙළූති එවමාදි. අග්ගබීජං නාම අජ්ජකං, ඵණිජ්ජකං, හිරිවෙරන්ති එවමාදි. බීජබීජං නාම පුබ්බණ්ණං අපරණ්ණන්ති එවමාදි. සබ්බඤ්හෙතං රුක්ඛතො වියොජිතං විරුහනසමත්ථමෙව ‘‘බීජගාමො’’ති වුච්චති. රුක්ඛතො පන අවියොජිතං අසුක්ඛං ‘‘භූතගාමො’’ති වුච්චති. තත්ථ භූතගාමසමාරම්භො පාචිත්තියවත්ථු, බීජගාමසමාරම්භො දුක්කටවත්ථූති වෙදිතබ්බො.

'सेय्यथिदं' एक निपात है। इसका अर्थ है - वे बीजग्राम और भूतग्राम कौन से हैं, जिनके विनाश में वे (श्रमण-ब्राह्मण) लगे रहते हैं? उसे दिखाने के लिए 'मूलबीजं' आदि कहा गया है। वहाँ 'मूलबीज' का अर्थ है हल्दी, अदरक, वचा, सफेद वचा, अतिविषा, कुटकी, खस, नागरमोथा आदि। 'स्कन्धबीज' का अर्थ है पीपल, बरगद, पिलखन, गूलर, कछक, कैथ आदि। 'फलुबीज' (गाँठ वाला बीज) का अर्थ है गन्ना, नरकुल, बाँस आदि। 'अग्रबीज' (कोंपल) का अर्थ है कञ्ञोति, सफेद तुलसी, फालसा आदि। 'बीजबीज' का अर्थ है धान, मूँग आदि। जो वृक्ष से अलग होने पर भी उगने में समर्थ हो, उसे 'बीजग्राम' कहते हैं। जो वृक्ष से अलग न हुआ हो और सूखा न हो, उसे 'भूतग्राम' कहते हैं। इनमें भूतग्राम का विनाश पाचित्तिय आपत्ति का विषय है और बीजग्राम का विनाश दुक्कट आपत्ति का विषय है, ऐसा समझना चाहिए।

12. සන්නිධිකාරපරිභොගන්ති සන්නිධිකතස්ස පරිභොගං. තත්ථ දුවිධා කථා, විනයවසෙන ච සල්ලෙඛවසෙන ච. විනයවසෙන තාව යං කිඤ්චි අන්නං අජ්ජ පටිග්ගහිතං අපරජ්ජු සන්නිධිකාරකං හොති, තස්ස පරිභොගෙ පාචිත්තියං. අත්තනා ලද්ධං පන සාමණෙරානං දත්වා, තෙහි ලද්ධං ඨපාපෙත්වා දුතියදිවසෙ භුඤ්ජිතුං වට්ටති, සල්ලෙඛො පන න හොති.

१२. 'सन्निधिकारपरिभोग' का अर्थ है संचित की हुई वस्तु का उपभोग करना। इसके विषय में दो प्रकार की चर्चा है: विनय के अनुसार और सल्लेख (संयम) के अनुसार। विनय के अनुसार, जो भी भोजन आज ग्रहण किया गया है और अगले दिन के लिए संचित किया गया है, उसके उपभोग में पाचित्तिय आपत्ति होती है। स्वयं प्राप्त भोजन को श्रमणेरों को देकर, उनके द्वारा रखवाकर दूसरे दिन खाना कल्प्य है, किन्तु यह 'सल्लेख' (कठोर संयम) नहीं है।

පානසන්නිධිම්හිපි එසෙව නයො. තත්ථ පානං නාම අම්බපානාදීනි අට්ඨ පානානි, යානි ච තෙසං අනුලොමානි. තෙසං විනිච්ඡයො සමන්තපාසාදිකායං වුත්තො.

पेय पदार्थों के संचय (पान-सन्निधि) के विषय में भी यही नियम है। वहाँ 'पान' का अर्थ आम के पन्ने आदि आठ प्रकार के पेय और उनके समान अन्य पेय हैं। इनका निर्णय 'समन्तपासादिका' (विनय अट्ठकथा) में दिया गया है।

වත්ථසන්නිධිම්හි [Pg.80] අනධිට්ඨිතං අවිකප්පිතං සන්නිධි ච හොති, සල්ලෙඛඤ්ච කොපෙති, අයං පරියායකථා. නිප්පරියායතො පන තිචීවරසන්තුට්ඨෙන භවිතබ්බං, චතුත්ථං ලභිත්වා අඤ්ඤස්ස දාතබ්බං. සචෙ යස්ස කස්සචි දාතුං න සක්කොති, යස්ස පන දාතුකාමො හොති, සො උද්දෙසත්ථාය වා පරිපුච්ඡත්ථාය වා ගතො, ආගතමත්තෙ දාතබ්බං, අදාතුං න වට්ටති. චීවරෙ පන අප්පහොන්තෙ සතියා පච්චාසාය අනුඤ්ඤාතකාලං ඨපෙතුං වට්ටති. සූචිසුත්තචීවරකාරකානං අලාභෙන තතො පරම්පි විනයකම්මං කත්වා ඨපෙතුං වට්ටති. ‘‘ඉමස්මිං ජිණ්ණෙ පුන ඊදිසං කුතො ලභිස්සාමී’’ති පන ඨපෙතුං න වට්ටති, සන්නිධි ච හොති, සල්ලෙඛඤ්ච කොපෙති.

वस्त्र के संचय (वत्थसन्निधि) के विषय में: जो वस्त्र न तो अधिष्ठित (अधिष्ठान किया हुआ) है और न ही विकल्पित (विकल्पना किया हुआ), वह संचय माना जाता है और सल्लेख (अल्पेच्छता के अभ्यास) को दूषित करता है; यह विनय के पर्याय (पद्धति) की व्याख्या है। वास्तव में (निप्परियायतो), एक भिक्षु को केवल तीन चीवरों से संतुष्ट रहना चाहिए; यदि चौथा वस्त्र प्राप्त हो, तो उसे दूसरे को दे देना चाहिए। यदि वह किसी को भी देने में असमर्थ हो, तो जिसे वह देना चाहता है, उसके आने पर (चाहे वह उपदेश के लिए आया हो या प्रश्न पूछने के लिए) उसे तुरंत दे देना चाहिए; उसे अपने पास रखना उचित नहीं है। यदि चीवर पर्याप्त न हों, तो भविष्य में प्राप्ति की आशा होने पर अनुमति प्राप्त काल तक उसे रखा जा सकता है। सुई, धागा या चीवर बनाने वालों के न मिलने के कारण, उस काल के बाद भी विनय-कर्म (विकल्पना आदि) करके उसे रखना कल्प्य है। परंतु 'यह पुराना होने पर मुझे ऐसा वस्त्र फिर कहाँ से मिलेगा'—ऐसा सोचकर उसे संचित करना उचित नहीं है; यह संचय है और सल्लेख को नष्ट करता है।

යානසන්නිධිම්හි යානං නාම වය්හං, රථො, සකටං, සන්දමානිකා, සිවිකා, පාටඞ්කීති; නෙතං පබ්බජිතස්ස යානං. උපාහනා පන පබ්බජිතස්ස යානංයෙව. එකභික්ඛුස්ස හි එකො අරඤ්ඤත්ථාය, එකො ධොතපාදකත්ථායාති, උක්කංසතො ද්වෙ උපාහනසඞ්ඝාටා වට්ටන්ති. තතියං ලභිත්වා අඤ්ඤස්ස දාතබ්බො. ‘‘ඉමස්මිං ජිණ්ණෙ අඤ්ඤං කුතො ලභිස්සාමී’’ති හි ඨපෙතුං න වට්ටති, සන්නිධි ච හොති, සල්ලෙඛඤ්ච කොපෙති.

यान (वाहन) के संचय के विषय में: यान का अर्थ है पालकी, रथ, छकड़ा, म्यान, शिविका या वस्त्र की पालकी; ये प्रव्रजित (भिक्षु) के लिए उचित यान नहीं हैं। प्रव्रजित के लिए जूते (उपानह) ही यान के समान हैं। एक भिक्षु के लिए अधिकतम दो जोड़ी जूते कल्प्य हैं: एक जंगल में चलने के लिए और एक धुले हुए पैरों की रक्षा के लिए। तीसरी जोड़ी प्राप्त होने पर उसे दूसरे को दे देना चाहिए। 'इसके पुराने होने पर दूसरा कहाँ से मिलेगा'—ऐसा सोचकर उसे संचित करना उचित नहीं है; यह संचय है और सल्लेख को नष्ट करता है।

සයනසන්නිධිම්හි සයනන්ති මඤ්චො. එකස්ස භික්ඛුනො එකො ගබ්භෙ, එකො දිවාඨානෙති උක්කංසතො ද්වෙ මඤ්චා වට්ටන්ති. තතො උත්තරි ලභිත්වා අඤ්ඤස්ස භික්ඛුනො වා ගණස්ස වා දාතබ්බො; අදාතුං න වට්ටති. සන්නිධි ච හොති, සල්ලෙඛඤ්ච කොපෙති.

शयन (बिस्तर) के संचय के विषय में: शयन का अर्थ है मंच (चारपाई)। एक भिक्षु के लिए अधिकतम दो मंच कल्प्य हैं: एक शयनकक्ष के लिए और एक दिन में बैठने के स्थान के लिए। इससे अधिक प्राप्त होने पर उसे दूसरे भिक्षु या संघ को दे देना चाहिए; उसे न देना उचित नहीं है। यह संचय है और सल्लेख को नष्ट करता है।

ගන්ධසන්නිධිම්හි භික්ඛුනො කණ්ඩුකච්ඡුඡවිදොසාදිආබාධෙ සති ගන්ධා වට්ටන්ති. තෙ ගන්ධෙ ආහරාපෙත්වා තස්මිං රොගෙ වූපසන්තෙ අඤ්ඤෙසං වා ආබාධිකානං දාතබ්බා, ද්වාරෙ පඤ්චඞ්ගුලිඝරධූපනාදීසු වා උපනෙතබ්බා. ‘‘පුන රොගෙ සති භවිස්සන්තී’’ති පන ඨපෙතුං න වට්ටති, සන්නිධි ච හොති, සල්ලෙඛඤ්ච කොපෙති.

गंध (सुगंधित द्रव्य) के संचय के विषय में: यदि भिक्षु को खुजली, चर्म रोग या अन्य त्वचा संबंधी विकार हों, तो गंध (औषधीय लेप) का उपयोग कल्प्य है। उन गंध द्रव्यों को मँगाकर रोग के शांत हो जाने पर, उन्हें अन्य बीमार व्यक्तियों को दे देना चाहिए, अथवा द्वार के छिद्रों या विहार में धूप आदि के लिए उपयोग करना चाहिए। 'पुनः रोग होने पर काम आएंगे'—ऐसा सोचकर उन्हें संचित करना उचित नहीं है; यह संचय है और सल्लेख को नष्ट करता है।

ආමිසන්ති වුත්තාවසෙසං දට්ඨබ්බං. සෙය්‍යථිදං, ඉධෙකච්චො භික්ඛු – ‘‘තථාරූපෙ කාලෙ උපකාරාය භවිස්සතී’’ති තිලතණ්ඩුලමුග්ගමාසනාළිකෙරලොණමච්ඡමංසවල්ලූරසප්පිතෙලගුළභාජනාදීනි ආහරාපෙත්වා ඨපෙති. සො වස්සකාලෙ කාලස්සෙව සාමණෙරෙහි යාගුං පචාපෙත්වා පරිභුඤ්ජිත්වා ‘‘සාමණෙර, උදකකද්දමෙ දුක්ඛං ගාමං පවිසිතුං, ගච්ඡ අසුකං කුලං [Pg.81] ගන්ත්වා මය්හං විහාරෙ නිසින්නභාවං ආරොචෙහි; අසුකකුලතො දධිආදීනි ආහරා’’ති පෙසෙති. භික්ඛූහි – ‘‘කිං, භන්තෙ, ගාමං පවිසිස්සථා’’ති වුත්තෙපි, ‘‘දුප්පවෙසො, ආවුසො, ඉදානි ගාමො’’ති වදති. තෙ – ‘‘හොතු, භන්තෙ, අච්ඡථ තුම්හෙ, මයං භික්ඛං පරියෙසිත්වා ආහරිස්සාමා’’ති ගච්ඡන්ති. අථ සාමණෙරොපි දධිආදීනි ආහරිත්වා භත්තඤ්ච බ්‍යඤ්ජනඤ්ච සම්පාදෙත්වා උපනෙති, තං භුඤ්ජන්තස්සෙව උපට්ඨාකා භත්තං පහිණන්ති, තතොපි මනාපං මනාපං භුඤ්ජති. අථ භික්ඛූ පිණ්ඩපාතං ගහෙත්වා ආගච්ඡන්ති, තතොපි මනාපං මනාපං ගීවායාමකං භුඤ්ජතියෙව. එවං චතුමාසම්පි වීතිනාමෙති. අයං වුච්චති – ‘‘භික්ඛු මුණ්ඩකුටුම්බිකජීවිකං ජීවති, න සමණජීවික’’න්ති. එවරූපො ආමිසසන්නිධි නාම හොති.

आमिष (खाद्य सामग्री) के विषय में: यहाँ आमिष का अर्थ पूर्वोक्त वस्तुओं के अतिरिक्त शेष सामग्री से है। जैसे, इस शासन में कोई भिक्षु यह सोचकर कि 'कठिन समय में यह काम आएगा', तिल, चावल, मूँग, उड़द, नारियल, नमक, मछली, मांस, सूखा मांस, घी, तेल, गुड़ और उनके पात्रों आदि को मँगाकर संचित कर लेता है। वह वर्षा काल में प्रातःकाल ही श्रमणेरों से यवागू (कांजी) पकवाकर उसका सेवन करता है और कहता है—'श्रमणरे, कीचड़ और पानी के कारण गाँव में प्रवेश करना कठिन है; जाओ, अमुक कुल के पास जाकर कहो कि मैं विहार में ही बैठा हूँ और वहाँ से दही आदि ले आओ।' भिक्षुओं द्वारा यह पूछे जाने पर कि 'भन्ते, क्या आप गाँव नहीं जाएँगे?', वह कहता है—'आयुष्मन्, अभी गाँव में प्रवेश करना कठिन है।' वे भिक्षु कहते हैं—'ठीक है भन्ते, आप यहीं रहें, हम भिक्षा ढूँढकर ले आएंगे।' इसके बाद श्रमणेर भी दही आदि लाकर भोजन और व्यंजन तैयार कर उसे देता है; जब वह भोजन कर रहा होता है, तभी उपासक भी भोजन भेज देते हैं, वह उसमें से भी अपनी पसंद का भोजन करता है। फिर जब भिक्षु भिक्षा लेकर आते हैं, तो वह उसमें से भी अपनी पसंद का भोजन गले तक भर कर करता है। इस प्रकार वह चार महीने व्यतीत करता है। ऐसे भिक्षु के बारे में कहा जाता है कि वह 'मुंडित गृहस्थ' (मुण्डकुटुम्बिक) की भांति आजीविका चला रहा है, श्रमण की भांति नहीं। इस प्रकार के संग्रह को आमिष-संचय कहा जाता है।

භික්ඛුනො පන වසනට්ඨානෙ එකා තණ්ඩුලනාළි, එකො ගුළපිණ්ඩො, චතුභාගමත්තං සප්පීති එත්තකං නිධෙතුං වට්ටති, අකාලෙ සම්පත්තචොරානං අත්ථාය. තෙ හි එත්තකම්පි ආමිසපටිසන්ථාරං අලභන්තා ජීවිතාපි වොරොපෙය්‍යුං, තස්මා සචෙ එත්තකං නත්ථි, ආහරාපෙත්වාපි ඨපෙතුං වට්ටති. අඵාසුකකාලෙ ච යදෙත්ථ කප්පියං, තං අත්තනාපි පරිභුඤ්ජිතුං වට්ටති. කප්පියකුටියං පන බහුං ඨපෙන්තස්සාපි සන්නිධි නාම නත්ථි. තථාගතස්ස පන තණ්ඩුලනාළිආදීසු වා යං කිඤ්චි චතුරතනමත්තං වා පිලොතිකඛණ්ඩං ‘‘ඉදං මෙ අජ්ජ වා ස්වෙ වා භවිස්සතී’’ති ඨපිතං නාම නත්ථි.

परंतु भिक्षु के निवास स्थान पर एक नाली चावल, एक गुड़ का पिंड और एक चौथाई भाग घी—इतनी सामग्री असमय में आए चोरों या डाकुओं के लिए संचित करना कल्प्य है। क्योंकि यदि उन्हें इतना आमिष-सत्कार न मिले, तो वे प्राण भी ले सकते हैं। इसलिए यदि इतना पास में न हो, तो मँगाकर रखना भी उचित है। अस्वस्थता के समय इसमें से जो कल्प्य हो, उसका स्वयं भी उपभोग करना उचित है। कप्पिय-कुटी (भंडार गृह) में बहुत अधिक सामग्री रखने पर भी संचय का दोष नहीं होता। परंतु तथागत (बुद्ध) के पास चावल की एक नाली या चार हाथ का वस्त्र का टुकड़ा भी 'यह मेरे आज या कल के काम आएगा'—इस विचार से संचित किया हुआ कभी नहीं था।

13. විසූකදස්සනෙසු නච්චං නාම යං කිඤ්චි නච්චං, තං මග්ගං ගච්ඡන්තෙනාපි ගීවං පසාරෙත්වා දට්ඨුං න වට්ටති. විත්ථාරවිනිච්ඡයො පනෙත්ථ සමන්තපාසාදිකායං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. යථා චෙත්ථ, එවං සබ්බෙසු සික්ඛාපදපටිසංයුත්තෙසු සුත්තපදෙසු. ඉතො පරඤ්හි එත්තකම්පි අවත්වා තත්ථ තත්ථ පයොජනමත්තමෙව වණ්ණයිස්සාමාති.

१३. तमाशा देखने (विसूकदस्सन) के विषय में: नृत्य का अर्थ है किसी भी प्रकार का नाच; मार्ग में चलते हुए भी गर्दन फैलाकर उसे देखना उचित नहीं है। इसका विस्तृत विनिश्चय समन्तपासादिका में बताए गए तरीके से ही समझना चाहिए। जैसे यहाँ नृत्य के विषय में कहा गया है, वैसे ही शिक्षापदों से संबंधित सभी सूत्र-पदों के विषय में समझना चाहिए। इसके आगे हम विस्तार न करके केवल उन-उन पदों के प्रयोजन मात्र की व्याख्या करेंगे।

පෙක්ඛන්ති නටසමජ්ජං. අක්ඛානන්ති භාරතයුජ්ඣනාදිකං. යස්මිං ඨානෙ කථීයති, තත්ථ ගන්තුම්පි න වට්ටති. පාණිස්සරන්ති කංසතාළං, පාණිතාළන්තිපි වදන්ති. වෙතාළන්ති ඝනතාළං, මන්තෙන මතසරීරුට්ඨාපනන්තිපි එකෙ. කුම්භථූණන්ති චතුරස්සඅම්බණකතාළං, කුම්භසද්දන්තිපි එකෙ. සොභනකන්ති නටානං [Pg.82] අබ්භොක්කිරණං, සොභනකරං වා, පටිභානචිත්තන්ති වුත්තං හොති. චණ්ඩාලන්ති අයොගුළකීළා, චණ්ඩාලානං සාණධොවනකීළාතිපි වදන්ති. වංසන්ති වෙළුං උස්සාපෙත්වා කීළනං.

'पेक्खं' का अर्थ है नटों का मेला या प्रदर्शन। 'अक्खानं' का अर्थ है भारत-युद्ध (महाभारत) आदि की कथाएँ; जिस स्थान पर ये सुनाई जाती हों, वहाँ जाना भी उचित नहीं है। 'पाणिस्सरं' का अर्थ है कांसे के ताल (मंजीरे) की ध्वनि; कुछ इसे हाथ की ताली भी कहते हैं। 'वेतालं' का अर्थ है घन-ताल (वाद्य), अथवा कुछ के अनुसार मंत्रों द्वारा मृत शरीर को उठाना। 'कुम्भथूणं' का अर्थ है चौकोर बर्तन (अम्बण) के आकार का वाद्य, अथवा कुछ के अनुसार घड़े की ध्वनि। 'सोभनकं' का अर्थ है नटों द्वारा किया जाने वाला बलि-विधान, अथवा प्रतिभा-चित्र (कलात्मक चित्रकारी)। 'चण्डालं' का अर्थ है लोहे के गोलों का खेल, अथवा कुछ इसे चंडालों का 'साणधोवन' नामक खेल कहते हैं। 'वंसं' का अर्थ है बांस गाड़कर उस पर चढ़कर खेल दिखाना।

ධොවනන්ති අට්ඨිධොවනං, එකච්චෙසු කිර ජනපදෙසු කාලඞ්කතෙ ඤාතකෙ න ඣාපෙන්ති, නිඛණිත්වා ඨපෙන්ති. අථ නෙසං පූතිභූතං කායං ඤත්වා නීහරිත්වා අට්ඨීනි ධොවිත්වා ගන්ධෙහි මක්ඛෙත්වා ඨපෙන්ති. තෙ නක්ඛත්තකාලෙ එකස්මිං ඨානෙ අට්ඨීනි ඨපෙත්වා එකස්මිං ඨානෙ සුරාදීනි ඨපෙත්වා රොදන්තා පරිදෙවන්තා සුරං පිවන්ති. වුත්තම්පි චෙතං – ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, දක්ඛිණෙසු ජනපදෙසු අට්ඨිධොවනං නාම, තත්ථ හොති අන්නම්පි පානම්පි ඛජ්ජම්පි භොජ්ජම්පි ලෙය්‍යම්පි පෙය්‍යම්පි නච්චම්පි ගීතම්පි වාදිතම්පි. අත්ථෙතං, භික්ඛවෙ, ධොවනං, නෙතං නත්ථීති වදාමී’’ති (අ. නි. 10.107). එකච්චෙ පන ඉන්දජාලෙන අට්ඨිධොවනං ධොවනන්තිපි වදන්ති.

'धोवन' का अर्थ है 'अस्थि-प्रक्षालन' (हड्डियों को धोना)। कहा जाता है कि कुछ जनपदों में मृत संबंधियों को जलाया नहीं जाता, बल्कि उन्हें दफना दिया जाता है। फिर, जब उनका शरीर सड़ जाता है, तो वे उन्हें बाहर निकालकर, हड्डियों को धोकर और सुगंधित द्रव्यों से लेप कर रख देते हैं। वे उत्सव के समय एक स्थान पर हड्डियों को रखकर और दूसरे स्थान पर मदिरा आदि रखकर रोते और विलाप करते हुए मदिरा पीते हैं। यह कहा भी गया है— "भिक्षुओं! दक्षिण जनपदों में 'अस्थि-धोवन' नामक एक प्रथा है, जहाँ अन्न, पान, खाद्य, भोज्य, लेह्य, पेय, नृत्य, गीत और वाद्य होता है। भिक्षुओं! यह धोवन (प्रथा) है, मैं यह नहीं कहता कि यह नहीं है।" (अं. नि. 10.107)। कुछ अन्य आचार्य इंद्रजाल (जादू) द्वारा हड्डियों को धोने या दिखाने को 'धोवन' कहते हैं।

හත්ථියුද්ධාදීසු භික්ඛුනො නෙව හත්ථිආදීහි සද්ධිං යුජ්ඣිතුං, න තෙ යුජ්ඣාපෙතුං, න යුජ්ඣන්තෙ දට්ඨුං වට්ටති. නිබ්බුද්ධන්ති මල්ලයුද්ධං. උය්‍යොධිකන්ති යත්ථ සම්පහාරො දිස්සති. බලග්ගන්ති බලගණනට්ඨානං. සෙනාබ්‍යූහන්ති සෙනානිවෙසො, සකටබ්‍යූහාදිවසෙන සෙනාය නිවෙසනං. අනීකදස්සනන්ති – ‘‘තයො හත්ථී පච්ඡිමං හත්ථානීක’’න්තිආදිනා (පාචි. 324) නයෙන වුත්තස්ස අනීකස්ස දස්සනං.

हाथी-युद्ध आदि के विषय में, भिक्षु के लिए न तो हाथियों आदि के साथ स्वयं युद्ध करना उचित है, न ही उन्हें लड़वाना और न ही उन्हें लड़ते हुए देखना उचित है। 'निब्बुद्ध' का अर्थ है मल्लयुद्ध (कुश्ती)। 'उय्योधिक' वह स्थान है जहाँ प्रहार या युद्ध देखा जाता है। 'बलग्ग' का अर्थ है सेना की गणना करने का स्थान। 'सेनाब्यूह' का अर्थ है सेना का पड़ाव या शकट-व्यूह आदि के रूप में सेना की व्यवस्था। 'अनीक-दस्सन' का अर्थ है— "तीन हाथी एक हाथी-अनीक (सेना की टुकड़ी) होते हैं" इस प्रकार कहे गए हाथी आदि की सेना की टुकड़ियों को देखना।

14. පමාදො එත්ථ තිට්ඨතීති පමාදට්ඨානං. ජූතඤ්ච තං පමාදට්ඨානඤ්චාති ජූතප්පමාදට්ඨානං. එකෙකාය පන්තියා අට්ඨ අට්ඨ පදානි අස්සාති අට්ඨපදං දසපදෙපි එසෙව නයො. ආකාසන්ති අට්ඨපදදසපදෙසු විය ආකාසෙයෙව කීළනං. පරිහාරපථන්ති භූමියං නානාපථමණ්ඩලං කත්වා තත්ථ තත්ථ පරිහරිතබ්බං, පථං පරිහරන්තානං කීළනං. සන්තිකන්ති සන්තිකකීළනං. එකජ්ඣං ඨපිතා සාරියො වා සක්ඛරායො වා අචාලෙන්තා නඛෙනෙව අපනෙන්ති ච උපනෙන්ති ච, සචෙ තත්ථ කාචි චලති, පරාජයො හොති, එවරූපාය කීළායෙතං අධිවචනං. ඛලිකන්ති ජූතඵලකෙ පාසකකීළනං. ඝටිකා වුච්චති දීඝදණ්ඩකෙන රස්සදණ්ඩකං පහරණකීළනං. සලාකහත්ථන්ති ලාඛාය වා මඤ්ජිට්ඨිකාය වා පිට්ඨොදකෙන වා සලාකහත්ථං තෙමෙත්වා – ‘‘කිං [Pg.83] හොතූ’’ති භූමියං වා භිත්තියං වා තං පහරිත්වා හත්ථිඅස්සාදිරූපදස්සනකීළනං. අක්ඛන්ති ගුළකීළා. පඞ්ගචීරං වුච්චති පණ්ණනාළිකං, තං ධමන්තා කීළන්ති. වඞ්කකන්ති ගාමදාරකානං කීළනකං ඛුද්දකනඞ්ගලං. මොක්ඛචිකා වුච්චති සම්පරිවත්තනකීළා, ආකාසෙ වා දණ්ඩකං ගහෙත්වා භූමියං වා සීසං ඨපෙත්වා හෙට්ඨුපරියභාවෙන පරිවත්තනකීළාති වුත්තං හොති. චිඞ්ගුලිකං වුච්චති තාලපණ්ණාදීහි කතං වාතප්පහාරෙන පරිබ්භමනචක්කං. පත්තාළ්හකං වුච්චති පණ්ණනාළිකා. තාය වාලුකාදීනි මිනන්තා කීළන්ති. රථකන්ති ඛුද්දකරථං. ධනුකන්ති ඛුද්දකධනුමෙව. අක්ඛරිකා වුච්චති ආකාසෙ වා පිට්ඨියං වා අක්ඛරජානනකීළා. මනෙසිකා නාම මනසා චින්තිතජානනකීළා. යථාවජ්ජං නාම කාණකුණිඛුජ්ජාදීනං යං යං වජ්ජං, තං තං පයොජෙත්වා දස්සනකීළා.

१४. यहाँ प्रमाद (लापरवाही) स्थित रहता है, इसलिए इसे 'प्रमादस्थान' कहते हैं। वह जुआ भी है और प्रमाद का स्थान भी, इसलिए 'द्यूत-प्रमादस्थान' है। जिस बोर्ड की प्रत्येक पंक्ति में आठ-आठ खाने हों, वह 'अट्ठपद' है; दस खानों वाले में भी यही नियम है। 'आकास' का अर्थ है अष्टपद या दशपद की तरह आकाश में ही (मानसिक रूप से) खेलना। 'परिहारपथ' का अर्थ है भूमि पर विभिन्न पथ-मंडल बनाकर उन रास्तों पर चलने का खेल। 'सन्तिक' का अर्थ है सन्तिक-क्रीड़ा; एक साथ रखी गई कौड़ियों या कंकड़ियों को बिना हिलाए नाखून से हटाना या पास लाना; यदि कोई हिल जाए तो हार होती है, ऐसी क्रीड़ा का यह नाम है। 'खलिक' का अर्थ है जुए के तख्ते पर पासे फेंककर खेलना। 'घटिका' लंबे डंडे से छोटे डंडे को मारने वाले खेल (गिल्ली-डंडा) को कहा जाता है। 'सलाकहत्थ' का अर्थ है लाख, मजीठ या आटे के घोल में उँगलियों को डुबोकर भूमि या दीवार पर मारकर हाथी-घोड़े आदि के चित्र बनाने का खेल। 'अक्ख' का अर्थ है कंचों या गोटी से खेलना। 'पङ्गचीर' पत्तों से बनी बाँसुरी को कहते हैं, जिसे बजाते हुए वे खेलते हैं। 'वङ्कक' गाँव के बच्चों का खिलौना-हल है। 'मोक्खचिका' कलाबाजी (पलटी मारना) के खेल को कहते हैं; आकाश में डंडा पकड़कर या भूमि पर सिर रखकर ऊपर-नीचे घूमने का खेल। 'चिङ्गुलिक' ताड़ के पत्तों आदि से बना हवा से घूमने वाला चक्र (फिरकी) है। 'पत्ताळ्हक' पत्तों से बना छोटा माप (कुड़व) है, जिससे वे बालू आदि मापते हुए खेलते हैं। 'रथक' छोटा रथ है। 'धनुक' छोटा धनुष है। 'अक्खरिका' आकाश में या पीठ पर लिखे अक्षरों को पहचानने का खेल है। 'मने सिका' मन में सोचे गए विचार को जानने का खेल है। 'यथावज्ज' का अर्थ है काने, लंगड़े, कुबड़े आदि के दोषों की नकल उतारकर दिखाने का खेल।

15. ආසන්දින්ති පමාණාතික්කන්තාසනං. අනුයුත්තා විහරන්තීති ඉදං අපෙක්ඛිත්වා පන සබ්බපදෙසු උපයොගවචනං කතං. පල්ලඞ්කොති පාදෙසු වාළරූපානි ඨපෙත්වා කතො. ගොනකොති දීඝලොමකො මහාකොජවො, චතුරඞ්ගුලාධිකානි කිර තස්ස ලොමානි. චිත්තකන්ති වානවිචිත්තං උණ්ණාමයත්ථරණං. පටිකාති උණ්ණාමයො සෙතත්ථරණො. පටලිකාති ඝනපුප්ඵකො උණ්ණාමයත්ථරණො. යො ආමලකපත්තොතිපි වුච්චති. තූලිකාති තිණ්ණං තූලානං අඤ්ඤතරපුණ්ණා තූලිකා. විකතිකාති සීහබ්‍යග්ඝාදිරූපවිචිත්‍රො උණ්ණාමයත්ථරණො. උද්දලොමීති උභයතොදසං උණ්ණාමයත්ථරණං, කෙචි ‘‘එකතොඋග්ගතපුප්ඵ’’න්ති වදන්ති. එකන්තලොමීති එකතොදසං උණ්ණාමයත්ථරණං. කෙචි ‘‘උභතොඋග්ගතපුප්ඵ’’න්ති වදන්ති. කට්ටිස්සන්ති රතනපරිසිබ්බිතං කොසෙය්‍යකට්ටිස්සමයපච්චත්ථරණං. කොසෙය්‍යන්ති රතනපරිසිබ්බිතමෙව කොසියසුත්තමයපච්චත්ථරණං. සුද්ධකොසෙය්‍යං පන වට්ටතීති විනයෙ වුත්තං. දීඝනිකායට්ඨකථායං පන ‘‘ඨපෙත්වා තූලිකං සබ්බානෙව ගොනකාදීනි රතනපරිසිබ්බිතානි න වට්ටන්තී’’ති වුත්තං.

१५. 'आसंदी' का अर्थ है प्रमाण से अधिक ऊँचे पैरों वाला आसन। 'पल्लङ्क' (पलंग) वह है जिसके पायों पर हिंसक पशुओं (सिंह, व्याघ्र आदि) की आकृतियाँ बनी हों। 'गोणक' लंबे बालों वाला बड़ा काला कालीन है; कहा जाता है कि इसके बाल चार अंगुल से अधिक लंबे होते हैं। 'चित्तक' बुनाई में विचित्र (रंगीन) ऊनी बिछावन है। 'पटिका' सफेद ऊनी बिछावन है। 'पटलिका' घने फूलों के चित्रों वाला ऊनी बिछावन है, जिसे 'आमलक-पत्त' (आँवले के पत्ते के समान फूलों वाला) भी कहा जाता है। 'तूलिका' तीन प्रकार की रुई में से किसी एक से भरी हुई गद्दी है। 'विकतिका' सिंह, व्याघ्र आदि के चित्रों से विचित्र ऊनी बिछावन है। 'उद्दलोमी' दोनों ओर झालर वाला ऊनी बिछावन है; कुछ इसे एक ओर उभरे हुए फूलों वाला बिछावन कहते हैं। 'एकन्तलोमी' एक ओर झालर वाला ऊनी बिछावन है; कुछ इसे दोनों ओर उभरे हुए फूलों वाला कहते हैं। 'कट्ठिस्स' रत्नों (स्वर्ण-चांदी के धागों) से जड़ा हुआ रेशमी बिछावन है। 'कोसेय्य' रत्नों से जड़ा हुआ रेशमी धागों से बना बिछावन है। विनय में कहा गया है कि शुद्ध रेशमी बिछावन कल्पनीय है। दीघ निकाय अट्ठकथा में कहा गया है कि तूलिका को छोड़कर, गोणक आदि सभी रत्न-जड़ित बिछावन अकल्पनीय हैं।

කුත්තකන්ති සොළසන්නං නාටකිත්ථීනං ඨත්වා නච්චනයොග්ගං උණ්ණාමයත්ථරණං. හත්ථත්ථරං අස්සත්ථරන්ති හත්ථිඅස්සපිට්ඨීසු අත්ථරණඅත්ථරකායෙව. රථත්ථරෙපි එසෙව නයො. අජිනප්පවෙණීති අජිනචම්මෙහි මඤ්චප්පමාණෙන සිබ්බිත්වා කතා [Pg.84] පවෙණී. කදලීමිගපවරපච්චත්ථරණන්ති කදලීමිගචම්මං නාම අත්ථි, තෙන කතං පවරපච්චත්ථරණං; උත්තමපච්චත්ථරණන්ති අත්ථො. තං කිර සෙතවත්ථස්ස උපරි කදලීමිගචම්මං පත්ථරිත්වා සිබ්බෙත්වා කරොන්ති. සඋත්තරච්ඡදන්ති සහ උත්තරච්ඡදෙන, උපරිබද්ධෙන රත්තවිතානෙන සද්ධින්ති අත්ථො. සෙතවිතානම්පි හෙට්ඨා අකප්පියපච්චත්ථරණෙ සති න වට්ටති, අසති පන වට්ටති. උභතොලොහිතකූපධානන්ති සීසූපධානඤ්ච පාදූපධානඤ්චාති මඤ්චස්ස උභතොලොහිතකං උපධානං, එතං න කප්පති. යං පන එකමෙව උපධානං උභොසු පස්සෙසු රත්තං වා හොති පදුමවණ්ණං වා විචිත්‍රං වා, සචෙ පමාණයුත්තං, වට්ටති. මහාඋපධානං පන පටික්ඛිත්තං. අලොහිතකානි ද්වෙපි වට්ටන්තියෙව. තතො උත්තරි ලභිත්වා අඤ්ඤෙසං දාතබ්බානි. දාතුං අසක්කොන්තො මඤ්චෙ තිරියං අත්ථරිත්වා උපරි පච්චත්ථරණං දත්වා නිපජ්ජිතුම්පි ලභති. ආසන්දීආදීසු පන වුත්තනයෙනෙව පටිපජ්ජිතබ්බං. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, ආසන්දියා පාදෙ ඡින්දිත්වා පරිභුඤ්ජිතුං, පල්ලඞ්කස්ස වාළෙ භින්දිත්වා පරිභුඤ්ජිතුං, තූලිකං විජටෙත්වා බිම්බොහනං කාතුං, අවසෙසං භුම්මත්ථරණං කාතු’’න්ති (චූළව. 297).

'कुत्तक' (Kuttaka) का अर्थ है सोलह नर्तकियों के खड़े होकर नाचने के योग्य ऊनी बिछावन। 'हत्थत्थर' (हाथी का बिछावन) और 'अस्सत्थर' (घोड़े का बिछावन) का अर्थ है हाथी और घोड़े की पीठ पर बिछाए जाने वाले आस्तरण। रथ के बिछावन (रथत्थर) के विषय में भी यही नियम है। 'अजिनप्पवेणी' का अर्थ है काले मृग के चर्मों को पलंग के आकार में सीकर बनाया गया बिछावन। 'कदलीमिगपवरपच्चत्थरण' का अर्थ है कदली नामक मृग के चर्म से बना श्रेष्ठ आस्तरण; अर्थात् उत्तम बिछावन। इसे सफेद वस्त्र के ऊपर कदली मृग के चर्म को फैलाकर और सीकर बनाया जाता है। 'सउत्तरच्छद' का अर्थ है ऊपर के चंदोवे (वितान) के साथ, अर्थात् ऊपर बँधे हुए लाल चंदोवे के साथ। सफेद चंदोवा भी, यदि नीचे अकल्पनीय (अनुचित) बिछावन हो, तो उचित नहीं है; किन्तु यदि न हो, तो उचित है। 'उभतोलोहितकूपधान' का अर्थ है सिर की ओर और पैर की ओर—पलंग के दोनों ओर रखे गए लाल रंग के तकिए; यह कल्पनीय नहीं है। किन्तु यदि एक ही तकिया हो जो दोनों सिरों पर लाल, कमल के रंग का या विचित्र (कढ़ाई वाला) हो, और यदि वह उचित माप का हो, तो वह कल्पनीय है। बड़े तकिए का निषेध किया गया है। बिना लाल रंग के दो (उचित माप के) तकिए भी उचित ही हैं। उससे अधिक प्राप्त होने पर दूसरों को दे देना चाहिए। यदि देने में असमर्थ हो, तो पलंग पर तिरछा बिछाकर और ऊपर से दूसरा बिछावन डालकर सोने की अनुमति है। आसन्दी (ऊँची कुर्सी) आदि के विषय में बताए गए तरीके से ही आचरण करना चाहिए। जैसा कि कहा गया है— "हे भिक्षुओं! मैं आसन्दी के पैरों को काटकर उपयोग करने की, पलंग (पल्लङ्क) के हिंसक पशुओं के आकारों को हटाकर उपयोग करने की, रूई भरे बिछावन (तूलिका) को उधेड़कर तकिया बनाने की, और शेष को फर्श पर बिछाने के लिए उपयोग करने की अनुमति देता हूँ।"

16. උච්ඡාදනාදීසු මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛන්තදාරකානං සරීරගන්ධො ද්වාදසවස්සපත්තකාලෙ නස්සති, තෙසං සරීරදුග්ගන්ධහරණත්ථාය ගන්ධචුණ්ණාදීහි උච්ඡාදෙන්ති, එවරූපං උච්ඡාදනං න වට්ටති. පුඤ්ඤවන්තෙ පන දාරකෙ ඌරූසු නිපජ්ජාපෙත්වා තෙලෙන මක්ඛෙත්වා හත්ථපාදඌරුනාභිආදීනං සණ්ඨානසම්පාදනත්ථං පරිමද්දන්ති, එවරූපං පරිමද්දනං න වට්ටති.

१६. 'उच्छादन' (मालिश) आदि के विषय में—माता के गर्भ से निकले हुए बालकों के शरीर की गंध बारह वर्ष की आयु प्राप्त होने पर समाप्त हो जाती है। उनके शरीर की दुर्गंध दूर करने के लिए सुगंधित चूर्ण आदि से मालिश (उच्छादन) की जाती है; इस प्रकार का उच्छादन (भिक्षुओं के लिए) उचित नहीं है। किन्तु भाग्यशाली बालकों को जाँघों पर लिटाकर, तेल लगाकर, हाथ, पैर, जाँघ और नाभि आदि अंगों के सुडौल आकार बनाने के लिए जो मर्दन (मालिश) किया जाता है, वैसा मर्दन उचित नहीं है।

න්හාපනන්ති තෙසංයෙව දාරකානං ගන්ධාදීහි න්හාපනං. සම්බාහනන්ති මහාමල්ලානං විය හත්ථපාදෙ මුග්ගරාදීහි පහරිත්වා බාහුවඩ්ඪනං. ආදාසන්ති යං කිඤ්චි ආදාසං පරිහරිතුං න වට්ටති. අඤ්ජනන්ති අලඞ්කාරඤ්ජනමෙව. මාලාති බද්ධමාලා වා අබද්ධමාලා වා. විලෙපනන්ති යං කිඤ්චි ඡවිරාගකරණං. මුඛචුණ්ණං මුඛලෙපනන්ති මුඛෙ කාළපීළකාදීනං හරණත්ථාය මත්තිකකක්කං දෙන්ති, තෙන ලොහිතෙ චලිතෙ සාසපකක්කං දෙන්ති, තෙන දොසෙ ඛාදිතෙ තිලකක්කං දෙන්ති, තෙන ලොහිතෙ සන්නිසින්නෙ හලිද්දිකක්කං දෙන්ති, තෙන ඡවිවණ්ණෙ ආරූළ්හෙ මුඛචුණ්ණකෙන මුඛං චුණ්ණෙන්ති, තං සබ්බං න වට්ටති.

'न्हापन' का अर्थ है उन्हीं बालकों को सुगंधित द्रव्यों आदि से स्नान कराना। 'सम्बाहन' का अर्थ है बड़े पहलवानों की तरह हाथ-पैरों पर मुग्दर आदि से प्रहार करके अंगों की वृद्धि करना। 'आदास' (दर्पण) का अर्थ है किसी भी प्रकार के दर्पण को अपने पास रखना उचित नहीं है। 'अञ्जन' का अर्थ है केवल सजावट के लिए आँखों में अंजन लगाना। 'माला' का अर्थ है गूँथी हुई माला या बिना गूँथी हुई माला। 'विलेपन' का अर्थ है त्वचा को रंगने या सुंदर बनाने वाला कोई भी प्रलेप। 'मुखचूर्ण' और 'मुखलेपन' का अर्थ है—चेहरे पर काले धब्बों आदि को दूर करने के लिए मिट्टी का लेप लगाना; उससे रक्त संचार होने पर सरसों का लेप लगाना; उससे दोषों के दूर होने पर तिल का लेप लगाना; उससे रक्त के शांत होने पर हल्दी का लेप लगाना; और उससे त्वचा का रंग निखरने पर मुख-चूर्ण (पाउडर) से चेहरे को मलना। यह सब उचित नहीं है।

හත්ථබන්ධාදීසු [Pg.85] හත්ථෙ විචිත්‍රසඞ්ඛකපාලාදීනි බන්ධිත්වා විචරන්ති, තං වා අඤ්ඤං වා සබ්බම්පි හත්ථාභරණං න වට්ටති, අපරෙ සිඛං බන්ධිත්වා විචරන්ති. සුවණ්ණචීරකමුත්තලතාදීහි ච තං පරික්ඛිපන්ති; තං සබ්බං න වට්ටති. අපරෙ චතුහත්ථදණ්ඩං වා අඤ්ඤං වා පන අලඞ්කතදණ්ඩකං ගහෙත්වා විචරන්ති, තථා ඉත්ථිපුරිසරූපාදිවිචිත්තං භෙසජ්ජනාළිකං සුපරික්ඛිත්තං වාමපස්සෙ ඔලග්ගිතං; අපරෙ කණ්ණිකරතනපරික්ඛිත්තකොසං අතිතිඛිණං අසිං, පඤ්චවණ්ණසුත්තසිබ්බිතං මකරදන්තකාදිවිචිත්තං ඡත්තං, සුවණ්ණරජතාදිවිචිත්‍රා මොරපිඤ්ඡාදිපරික්ඛිත්තා උපාහනා, කෙචි රතනමත්තායාමං චතුරඞ්ගුලවිත්ථතං කෙසන්තපරිච්ඡෙදං දස්සෙත්වා මෙඝමුඛෙ විජ්ජුලතං විය නලාටෙ උණ්හීසපට්ටං බන්ධන්ති, චූළාමණිං ධාරෙන්ති, චාමරවාලබීජනිං ධාරෙන්ති, තං සබ්බං න වට්ටති.

'हत्थबन्ध' (हाथ के आभूषण) आदि के विषय में—हाथों में विचित्र शंख-कपाल आदि बाँधकर घूमना; वह या अन्य कोई भी हाथ का आभूषण उचित नहीं है। कुछ लोग शिखा (चोटी) बाँधकर घूमते हैं और उसे स्वर्ण-पट्टियों या मोतियों की मालाओं आदि से लपेटते हैं; वह सब उचित नहीं है। अन्य लोग चार हाथ लंबा डंडा या कोई अन्य अलंकृत डंडा लेकर घूमते हैं। इसी प्रकार, स्त्री-पुरुष के चित्रों आदि से विचित्र, अच्छी तरह ढकी हुई और बाईं ओर लटकाई गई औषधि की नली (शीशी) लेकर घूमना भी अनुचित है। अन्य लोग रत्नों से जड़े म्यान वाली अत्यंत तीक्ष्ण तलवार, पाँच रंगों के धागों से सिली हुई और मकर-दंत आदि से विचित्र छतरी, तथा सोने-चाँदी आदि से अलंकृत और मोर के पंखों आदि से घिरी हुई खड़ाऊँ (जूते) लेकर घूमते हैं। कुछ लोग एक रत्न (लगभग डेढ़ फीट) लंबे और चार अंगुल चौड़े बाल के छोर को दिखाते हुए, माथे पर बादलों में बिजली के समान 'उष्णीष-पट्ट' (पगड़ी या पट्टी) बाँधते हैं, 'चूड़ामणि' धारण करते हैं, और चँवर (चामर) धारण करते हैं; यह सब उचित नहीं है।

17. අනිය්‍යානිකත්තා සග්ගමොක්ඛමග්ගානං තිරච්ඡානභූතා කථාති තිරච්ඡානකථා. තත්ථ රාජානං ආරබ්භ මහාසම්මතො මන්ධාතා ධම්මාසොකො එවං මහානුභාවොතිආදිනා නයෙන පවත්තා කථා රාජකථා. එස නයො චොරකථාදීසු. තෙසු අසුකො රාජා අභිරූපො දස්සනීයොතිආදිනා නයෙන ගෙහස්සිතකථාව තිරච්ඡානකථා හොති. සොපි නාම එවං මහානුභාවො ඛයං ගතොති එවං පවත්තා පන කම්මට්ඨානභාවෙ තිට්ඨති. චොරෙසු මූලදෙවො එවං මහානුභාවො, මෙඝමාලො එවං මහානුභාවොති තෙසං කම්මං පටිච්ච අහො සූරාති ගෙහස්සිතකථාව තිරච්ඡානකථා. යුද්ධෙපි භාරතයුද්ධාදීසු අසුකෙන අසුකො එවං මාරිතො, එවං විද්ධොති කාමස්සාදවසෙනෙව කථා තිරච්ඡානකථා. තෙපි නාම ඛයං ගතාති එවං පවත්තා පන සබ්බත්ථ කම්මට්ඨානමෙව හොති. අපි ච අන්නාදීසු එවං වණ්ණවන්තං ගන්ධවන්තං රසවන්තං ඵස්සසම්පන්නං ඛාදිම්හ භුඤ්ජිම්හාති කාමස්සාදවසෙන කථෙතුං න වට්ටති. සාත්ථකං පන කත්වා පුබ්බෙ එවං වණ්ණාදිසම්පන්නං අන්නං පානං වත්ථං සයනං මාලං ගන්ධං සීලවන්තානං අදම්හ, චෙතියෙ පූජං කරිම්හාති කථෙතුං වට්ටති. ඤාතිකථාදීසු පන ‘‘අම්හාකං ඤාතකා සූරා සමත්ථා’’ති වා ‘‘පුබ්බෙ මයං එවං විචිත්‍රෙහි යානෙහි විචරිම්හා’’ති වා අස්සාදවසෙන වත්තුං න වට්ටති. සාත්ථකං පන කත්වා ‘‘තෙපි නො ඤාතකා ඛයං ගතා’’ති වා ‘‘පුබ්බෙ මයං එවරූපා උපාහනා සඞ්ඝස්ස අදම්හා’’ති වා කථෙතුං වට්ටති. ගාමකථාපි සුනිවිට්ඨදුන්නිවිට්ඨසුභික්ඛදුබ්භික්ඛාදිවසෙන වා ‘‘අසුකගාමවාසිනො සූරා සමත්ථා’’ති [Pg.86] වා එවං අස්සාදවසෙන න වට්ටති. සාත්ථකං පන කත්වා ‘‘සද්ධා පසන්නා’’ති වා ‘‘ඛයවයං ගතා’’ති වා වත්තුං වට්ටති. නිගමනගරජනපදකථාදීසුපි එසෙව නයො.

१७. मोक्ष की ओर न ले जाने वाली होने के कारण और स्वर्ग एवं मोक्ष के मार्गों में बाधा (तिरछी) होने के कारण जो कथा होती है, उसे 'तिरच्छानकथा' (व्यर्थ की चर्चा) कहते हैं। उसमें राजाओं के विषय में, जैसे 'महासम्मत, मन्धाता, धर्माशोक राजा ऐसे महान प्रभावशाली थे'—इस प्रकार की चर्चा 'राजकथा' है। यही नियम चोर-कथा आदि पर भी लागू होता है। उनमें 'अमुक राजा रूपवान और दर्शनीय है'—इस प्रकार की घर-गृहस्थी से संबंधित चर्चा 'तिरच्छानकथा' होती है। परंतु 'वे महान प्रभावशाली राजा भी मृत्यु (क्षय) को प्राप्त हुए'—इस प्रकार की चर्चा कर्मस्थान (ध्यान) के अंतर्गत आती है। चोरों के विषय में 'मूलदेव ऐसे महान प्रभावशाली थे, मेघमाल ऐसे महान प्रभावशाली थे'—उनके कार्यों को लेकर 'अहो! वे कितने वीर थे'—ऐसी गृह-आश्रित चर्चा 'तिरच्छानकथा' है। युद्ध के विषय में भी, जैसे भारत-युद्ध आदि में 'अमुक ने अमुक को इस प्रकार मारा, इस प्रकार भेदा'—ऐसी काम-आस्वाद वाली चर्चा 'तिरच्छानकथा' है। परंतु 'वे भी मृत्यु को प्राप्त हुए'—ऐसी चर्चा सर्वत्र कर्मस्थान ही होती है। इसके अतिरिक्त, अन्न आदि के विषय में 'हमने ऐसा वर्णयुक्त, गंधयुक्त, रसयुक्त और स्पर्श-संपन्न भोजन किया'—इस प्रकार काम-आस्वाद के वश होकर कहना उचित नहीं है। परंतु सार्थक चर्चा करते हुए 'पहले हमने ऐसा वर्ण आदि से संपन्न अन्न, पान, वस्त्र, शयन, माला और गंध शीलवानों को दान दिया था, चैत्य की पूजा की थी'—ऐसा कहना उचित है। ज्ञाति-कथा (संबंधियों की चर्चा) आदि में 'हमारे संबंधी वीर और समर्थ हैं' या 'पहले हम ऐसे विचित्र वाहनों से घूमते थे'—इस प्रकार आस्वाद के वश होकर कहना उचित नहीं है। परंतु सार्थक चर्चा करते हुए 'वे हमारे संबंधी भी मृत्यु को प्राप्त हुए' या 'पहले हमने संघ को ऐसे जूते दान दिए थे'—ऐसा कहना उचित है। ग्राम-कथा भी, जैसे 'गाँव अच्छी तरह बसा है या बुरी तरह, सुभिक्ष है या दुर्भिक्ष' अथवा 'अमुक गाँव के निवासी वीर और समर्थ हैं'—इस प्रकार आस्वाद के वश होकर कहना उचित नहीं है। परंतु सार्थक चर्चा करते हुए 'वे श्रद्धालु और प्रसन्न हैं' या 'वे मृत्यु को प्राप्त हुए'—ऐसा कहना उचित है। निगम, नगर और जनपद की कथाओं में भी यही नियम है।

ඉත්ථිකථාපි වණ්ණසණ්ඨානාදීනි පටිච්ච අස්සාදවසෙන න වට්ටති, සද්ධා පසන්නා ඛයවයං ගතාති එවමෙව වට්ටති. සූරකථාපි ‘නන්දිමිත්තො නාම යොධො සූරො අහොසී’ති අස්සාදවසෙන න වට්ටති. සද්ධො අහොසි ඛයං ගතොති එවමෙව වට්ටති. විසිඛාකථාපි ‘‘අසුකා විසිඛා සුනිවිට්ඨා දුන්නිවිට්ඨා සූරා සමත්ථා’’ති අස්සාදවසෙන න වට්ටති. සද්ධා පසන්නා ඛයවයං ගතාති එවමෙව වට්ටති.

स्त्री-कथा भी रूप-आकृति आदि को लेकर आस्वाद के वश होकर कहना उचित नहीं है; 'वे श्रद्धालु हैं, प्रसन्न हैं, मृत्यु को प्राप्त हुईं'—इस प्रकार कहना ही उचित है। शूर-कथा (वीर-कथा) भी 'नन्दिमित्र नामक योद्धा वीर था'—इस प्रकार आस्वाद के वश होकर कहना उचित नहीं है। 'वह श्रद्धालु था, मृत्यु को प्राप्त हुआ'—इस प्रकार कहना ही उचित है। वीथि-कथा (सड़क की चर्चा) भी 'अमुक वीथि (गली) अच्छी तरह बसी है या बुरी तरह, वहाँ के लोग वीर और समर्थ हैं'—इस प्रकार आस्वाद के वश होकर कहना उचित नहीं है। 'वे श्रद्धालु हैं, प्रसन्न हैं, मृत्यु को प्राप्त हुए'—इस प्रकार कहना ही उचित है।

කුම්භට්ඨානකථාති උදකට්ඨානකථා, උදකතිත්ථකථාතිපි වුච්චති, කුම්භදාසිකථා වා, සාපි ‘‘පාසාදිකා නච්චිතුං ගායිතුං ඡෙකා’’ති අස්සාදවසෙන න වට්ටති; සද්ධා පසන්නාතිආදිනා නයෙනෙව වට්ටති. පුබ්බපෙතකථාති අතීතඤාතිකථා. තත්ථ වත්තමානඤාතිකථාසදිසො විනිච්ඡයො.

'कुम्भस्थान-कथा' का अर्थ है जल-स्थान (कुआँ, तालाब आदि) की कथा; इसे 'उदक-तीर्थ-कथा' भी कहा जाता है, अथवा 'कुम्भदासी-कथा' (पानी भरने वाली दासियों की चर्चा)। वह भी 'वह देखने में प्रिय है, नाचने-गाने में कुशल है'—इस प्रकार आस्वाद के वश होकर कहना उचित नहीं है; 'वह श्रद्धालु है, प्रसन्न है'—इस प्रकार कहना ही उचित है। 'पूर्वप्रेत-कथा' का अर्थ है मृत संबंधियों की कथा। उसमें वर्तमान संबंधियों की कथा के समान ही निर्णय समझना चाहिए।

නානත්තකථාති පුරිමපච්ඡිමකථාහි විමුත්තා අවසෙසා නානාසභාවා නිරත්ථකකථා. ලොකක්ඛායිකාති අයං ලොකො කෙන නිම්මිතො, අසුකෙන නාම නිම්මිතො. කාකො සෙතො, අට්ඨීනං සෙතත්තා; බලාකා රත්තා. ලොහිතස්ස රත්තත්තාති එවමාදිකා ලොකායතවිතණ්ඩසල්ලාපකථා.

'नानत्त-कथा' (विविध कथा) का अर्थ है पूर्व और उत्तर की कथाओं से मुक्त, शेष विभिन्न स्वभाव वाली निरर्थक कथा। 'लोकक्खायिका' (लोक-आख्यायिका) का अर्थ है 'यह लोक किसने बनाया? अमुक (ब्रह्मा या विष्णु) ने बनाया। कौआ सफेद है क्योंकि उसकी हड्डियाँ सफेद हैं; बगुला लाल है क्योंकि उसका रक्त लाल है'—इस प्रकार की लोकायत और वितण्डा शास्त्र से संबंधित चर्चाएँ।

සමුද්දක්ඛායිකා නාම කස්මා සමුද්දො සාගරො? සාගරදෙවෙන ඛතො, තස්මා සාගරො. ඛතො මෙති හත්ථමුද්දාය සයං නිවෙදිතත්තා ‘‘සමුද්දො’’ති එවමාදිකා නිරත්ථකා සමුද්දක්ඛායනකථා. භවොති වුඩ්ඪි. අභවොති හානි. ඉති භවො, ඉති අභවොති යං වා තං වා නිරත්ථකකාරණං වත්වා පවත්තිතකථා ඉතිභවාභවකථා.

'समुद्दक्खायिका' (समुद्र-आख्यायिका) का अर्थ है 'समुद्र को सागर क्यों कहते हैं? क्योंकि सागर नामक देव (या राजा) ने उसे खोदा था, इसलिए वह सागर है। मैंने इसे खोदा है—इस प्रकार हस्त-मुद्रा (इशारों) से स्वयं सूचित करने के कारण वह समुद्र है'—इस प्रकार की निरर्थक समुद्र संबंधी कथाएँ। 'भव' का अर्थ है वृद्धि (उन्नति)। 'अभव' का अर्थ है हानि (अवनति)। 'इस कारण उन्नति होती है, इस कारण अवनति होती है'—इस प्रकार जो कुछ भी निरर्थक कारण बताकर की गई चर्चा 'इतिभवाभव-कथा' है।

18. විග්ගාහිකකථාති විග්ගහකථා, සාරම්භකථා. තත්ථ සහිතං මෙති මය්හං වචනං සහිතං සිලිට්ඨං අත්ථයුත්තං කාරණයුත්තන්ති අත්ථො. අසහිතං තෙති තුය්හං වචනං අසහිතං අසිලිට්ඨං. අධිචිණ්ණං තෙ විපරාවත්තන්ති යං තුය්හං දීඝරත්තාචිණ්ණවසෙන සුප්පගුණං, තං මය්හං එකවචනෙනෙව විපරාවත්තං පරිවත්තිත්වා ඨිතං, න කිඤ්චි ජානාසීති අත්ථො.

१८. 'विग्गाहिक-कथा' का अर्थ है विग्रह (विवाद) की कथा, कलहकारी चर्चा। उसमें 'मेरा वचन सहित (संगत) है' का अर्थ है—मेरा वचन सुसंगत, सुसंबद्ध, अर्थयुक्त और तर्कसंगत है। 'तुम्हारा वचन असहित है' का अर्थ है—तुम्हारा वचन असंगत और असंबद्ध है। 'तुम्हारा चिर-अभ्यस्त मत उलट दिया गया है' का अर्थ है—जो विषय तुमने लंबे समय के अभ्यास से अच्छी तरह सीखा था, उसे मैंने एक ही वचन से उलट दिया है, वह बदल गया है; 'तुम कुछ नहीं जानते'—यह इसका अर्थ है।

ආරොපිතො [Pg.87] තෙ වාදොති මයා තව දොසො ආරොපිතො. චර වාදප්පමොක්ඛායාති දොසමොචනත්ථං චර, විචර; තත්ථ තත්ථ ගන්ත්වා සික්ඛාති අත්ථො. නිබ්බෙඨෙහි වා සචෙ පහොසීති අථ සයං පහොසි, ඉදානිමෙව නිබ්බෙඨෙහීති.

'तुम्हारा वाद आरोपित कर दिया गया है' का अर्थ है—मैंने तुम्हारे मत में दोष सिद्ध कर दिया है। 'अपने वाद (मत) के मोक्ष (बचाव) के लिए घूमो' का अर्थ है—दोष से मुक्ति के लिए यहाँ-वहाँ जाओ, उन-उन आचार्यों के पास जाकर सीखो। 'यदि समर्थ हो तो सुलझाओ' का अर्थ है—यदि स्वयं समर्थ हो, तो अभी इसे सुलझाओ (स्पष्ट करो)।

19. දූතෙය්‍යකථායං ඉධ ගච්ඡාති ඉතො අසුකං නාම ඨානං ගච්ඡ. අමුත්‍රාගච්ඡාති තතො අසුකං නාම ඨානං ආගච්ඡ. ඉදං හරාති ඉතො ඉදං නාම හර. අමුත්‍ර ඉදං ආහරාති අසුකට්ඨානතො ඉදං නාම ඉධ ආහර. සඞ්ඛෙපතො පන ඉදං දූතෙය්‍යං නාම ඨපෙත්වා පඤ්ච සහධම්මිකෙ රතනත්තයස්ස උපකාරපටිසංයුත්තඤ්ච ගිහීසාසනං අඤ්ඤෙසං න වට්ටති.

१९. दूत-कर्म (संदेशवाहक) की कथा में 'यहाँ जाओ' का अर्थ है—यहाँ से अमुक स्थान पर जाओ। 'वहाँ से आओ' का अर्थ है—वहाँ से अमुक स्थान पर आओ। 'इसे ले जाओ' का अर्थ है—यहाँ से अमुक वस्तु ले जाओ। 'वहाँ से इसे लाओ' का अर्थ है—अमुक स्थान से अमुक वस्तु यहाँ लाओ। संक्षेप में, पाँच प्रकार के सहधार्मिकों (भिक्षु आदि) को छोड़कर और रत्नत्रय के उपकार से संबंधित गृहस्थों के संदेश को छोड़कर, अन्य (सांसारिक) संदेशों का आदान-प्रदान करना उचित नहीं है।

20. කුහකාතිආදීසු තිවිධෙන කුහනවත්ථුනා ලොකං කුහයන්ති, විම්හාපයන්තීති කුහකා. ලාභසක්කාරත්ථිකා හුත්වා ලපන්තීති ලපකා. නිමිත්තං සීලමෙතෙසන්ති නෙමිත්තිකා. නිප්පෙසො සීලමෙතෙසන්ති නිප්පෙසිකා. ලාභෙන ලාභං නිජිගීසන්ති මග්ගන්ති පරියෙසන්තීති ලාභෙන ලාභං නිජිගීසිතාරො. කුහනා, ලපනා, නෙමිත්තිකතා, නිප්පෙසිකතා, ලාභෙන ලාභං නිජිගීසනතාති එතාහි සමන්නාගතානං පුග්ගලානං එතං අධිවචනං. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. විත්ථාරෙන පනෙතා කුහනාදිකා විසුද්ධිමග්ගෙ සීලනිද්දෙසෙයෙව පාළිඤ්ච අට්ඨකථඤ්ච ආහරිත්වා පකාසිතාති.

२०. "कुहक" आदि पदों में, जो तीन प्रकार के कुहन-वस्तुओं (धोखाधड़ी के साधनों) से लोगों को विस्मित करते हैं, वे 'कुहक' (पाखंडी) कहलाते हैं। जो लाभ और सत्कार की इच्छा से चापलूसी भरी बातें करते हैं, वे 'लपक' (चापलूसी करने वाले) कहलाते हैं। जिनका स्वभाव निमित्त (संकेत) देना है, वे 'नैमित्तिक' कहलाते हैं। जिनका स्वभाव दूसरों के गुणों का हनन करना (दबाव डालना) है, वे 'निप्पेसिक' कहलाते हैं। जो लाभ से लाभ की इच्छा करते हैं, खोजते हैं, वे 'लाभ से लाभ की इच्छा करने वाले' कहलाते हैं। कुहन, लपन, नैमित्तिकता, निप्पेसिकता और लाभ से लाभ की इच्छा करना—इनसे युक्त व्यक्तियों के लिए ये संज्ञाएँ हैं। यहाँ यह संक्षेप है। विस्तार से इन कुहन आदि का वर्णन विसुद्धिमग्ग के शील-निर्देश में ही पालि और अट्ठकथा को उद्धृत करते हुए स्पष्ट किया गया है।

එත්තාවතා මජ්ඣිමසීලං නිට්ඨිතං හොති.

यहाँ तक मध्यम शील समाप्त होता है।

මහාසීලවණ්ණනා

महाशील का वर्णन।

21. ඉතො පරං මහාසීලං හොති. අඞ්ගන්ති හත්ථපාදාදීසු යෙන කෙනචි එවරූපෙන අඞ්ගෙන සමන්නාගතො දීඝායු යසවා හොතීතිආදිනයප්පවත්තං අඞ්ගසත්ථං. නිමිත්තන්ති නිමිත්තසත්ථං. පණ්ඩුරාජා කිර තිස්සො මුත්තායො මුට්ඨියං කත්වා නෙමිත්තිකං පුච්ඡි – ‘‘කිං මෙ හත්ථෙ’’ති? සො ඉතො චිතො ච විලොකෙසි, තස්මිඤ්ච සමයෙ ඝරගොලිකාය මක්ඛිකා ගය්හන්තී මුත්තා, සො ‘‘මුත්තා’’ති ආහ. පුන ‘‘කතී’’ති පුට්ඨො කුක්කුටස්ස තික්ඛත්තුං රවන්තස්ස සද්දං සුත්වා ‘‘තිස්සො’’ති ආහ. එවං තං තං ආදිසිත්වා නිමිත්තමනුයුත්තා විහරන්ති.

२१. इसके बाद महाशील आता है। "अंग" का अर्थ है—हाथ-पैर आदि अंगों में से किसी ऐसे लक्षण से युक्त होने पर व्यक्ति दीर्घायु या यशस्वी होता है, इस प्रकार की पद्धति से चलने वाला 'अंग-शास्त्र' है। "निमित्त" का अर्थ है निमित्त-शास्त्र। कहा जाता है कि राजा पाण्डु ने अपनी मुट्ठी में तीन मोती रखकर नैमित्तिक (शकुन बताने वाले) से पूछा—"मेरे हाथ में क्या है?" उसने इधर-उधर देखा, और उसी समय घर की छिपकली द्वारा पकड़ी जा रही एक मक्खी छूट गई (मुत्ता), तो उसने कहा—"मुत्ता" (मोती/छूट गई)। फिर "कितने हैं?" पूछे जाने पर, एक मुर्गे के तीन बार बांग देने की आवाज सुनकर उसने कहा—"तीन"। इस प्रकार, उन-उन संकेतों को बताकर वे निमित्त-विद्या में लगे रहते हैं।

උප්පාතන්ති [Pg.88] අසනිපාතාදීනං මහන්තානං උප්පතිතං, තඤ්හි දිස්වා ‘‘ඉදං භවිස්සති, එවං භවිස්සතී’’ති ආදිසන්ති. සුපිනන්ති යො පුබ්බණ්හසමයෙ සුපිනං පස්සති, එවං විපාකො හොති; යො ඉදං නාම පස්සති, තස්ස ඉදං නාම හොතීතිආදිනා නයෙන සුපිනකං අනුයුත්තා විහරන්ති. ලක්ඛණන්ති ඉමිනා ලක්ඛණෙන සමන්නාගතො රාජා හොති, ඉමිනා උපරාජාතිආදිකං. මූසිකච්ඡින්නන්ති උන්දූරඛායිතං. තෙනාපි හි අහතෙ වා වත්ථෙ අනහතෙ වා වත්ථෙ ඉතො පට්ඨාය එවං ඡින්නෙ ඉදං නාම හොතීති ආදිසන්ති. අග්ගිහොමන්ති එවරූපෙන දාරුනා එවං හුතෙ ඉදං නාම හොතීති අග්ගිජුහනං. දබ්බිහොමාදීනිපි අග්ගිහොමානෙව, එවරූපාය දබ්බියා ඊදිසෙහි කණාදීහි හුතෙ ඉදං නාම හොතීති එවං පවත්තිවසෙන පන විසුං වුත්තානි.

"उत्पात" का अर्थ है बिजली गिरने आदि जैसी बड़ी घटनाओं का होना; उन्हें देखकर वे बताते हैं कि "यह होगा, ऐसा होगा"। "सुपिन" (स्वप्न) का अर्थ है—जो प्रातःकाल स्वप्न देखता है, उसका ऐसा फल होता है; जो अमुक स्वप्न देखता है, उसका अमुक फल होता है—इस पद्धति से वे स्वप्न-शास्त्र में लगे रहते हैं। "लक्षण" का अर्थ है—इस लक्षण से युक्त व्यक्ति राजा होता है, इससे उपराजा आदि। "मूसिकच्छिन्न" का अर्थ है चूहों द्वारा कुतरा जाना। उसके द्वारा भी, नए या पुराने वस्त्र के यहाँ से इस प्रकार कुतरे जाने पर अमुक फल होता है, ऐसा वे बताते हैं। "अग्निहोम" का अर्थ है—ऐसी लकड़ी से इस प्रकार आहुति देने पर अमुक फल होता है, इस प्रकार अग्नि में हवन करना। दर्वी-होम (कड़छी से हवन) आदि भी अग्नि-होम ही हैं, किन्तु "ऐसी दर्वी से, ऐसे कन (कण) आदि द्वारा आहुति देने पर अमुक फल होता है"—इस प्रकार की प्रवृत्ति के कारण इन्हें अलग से कहा गया है।

තත්ථ කණොති කුණ්ඩකො. තණ්ඩුලාති සාලිආදීනඤ්චෙව තිණජාතීනඤ්ච තණ්ඩුලා. සප්පීති ගොසප්පිආදිකං. තෙලන්ති තිලතෙලාදිකං. සාසපාදීනි පන මුඛෙන ගහෙත්වා අග්ගිම්හි පක්ඛිපනං, විජ්ජං පරිජප්පිත්වා ජුහනං වා මුඛහොමං. දක්ඛිණක්ඛකජණ්ණුලොහිතාදීහි ජුහනං ලොහිතහොමං. අඞ්ගවිජ්ජාති පුබ්බෙ අඞ්ගමෙව දිස්වා බ්‍යාකරණවසෙන අඞ්ගං වුත්තං, ඉධ අඞ්ගුලට්ඨිං දිස්වා විජ්ජං පරිජප්පිත්වා අයං කුලපුත්තො වා නො වා, සිරීසම්පන්නො වා නො වාතිආදිබ්‍යාකරණවසෙන අඞ්ගවිජ්ජා වුත්තා. වත්ථුවිජ්ජාති ඝරවත්ථුආරාමවත්ථාදීනං ගුණදොසසල්ලක්ඛණවිජ්ජා. මත්තිකාදිවිසෙසං දිස්වාපි හි විජ්ජං පරිජප්පිත්වා හෙට්ඨා පථවියං තිංසරතනමත්තෙ, ආකාසෙ ච අසීතිරතනමත්තෙ පදෙසෙ ගුණදොසං පස්සන්ති. ඛත්තවිජ්ජාති අබ්භෙය්‍යමාසුරක්ඛරාජසත්ථාදිසත්ථං. සිවවිජ්ජාති සුසානෙ පවිසිත්වා සන්තිකරණවිජ්ජා, සිඞ්ගාලරුතවිජ්ජාතිපි වදන්ති. භූතවිජ්ජාති භූතවෙජ්ජමන්තො. භූරිවිජ්ජාති භූරිඝරෙ වසන්තෙන උග්ගහෙතබ්බමන්තො. අහිවිජ්ජාති සප්පදට්ඨතිකිච්ඡනවිජ්ජා චෙව සප්පාව්හායනවිජ්ජා ච. විසවිජ්ජාති යාය, පුරාණවිසං වා රක්ඛන්ති, නවවිසං වා කරොන්ති විසවන්තමෙව වා. විච්ඡිකවිජ්ජාති විච්ඡිකදට්ඨතිකිච්ඡනවිජ්ජා. මූසිකවිජ්ජායපි [Pg.89] එසෙව නයො. සකුණවිජ්ජාති සපක්ඛකඅපක්ඛකද්විපදචතුප්පදානං රුතගතාදිවසෙන සකුණඤාණං. වායසවිජ්ජාති කාකරුතඤාණං, තං විසුඤ්ඤෙව සත්ථං, තස්මා විසුං වුත්තං.

वहाँ "कण" का अर्थ है भूसी (कुण्डक)। "तण्डुल" का अर्थ है शाली आदि और तृण-जाति के चावल। "सर्पि" का अर्थ है गाय का घी आदि। "तेल" का अर्थ है तिल का तेल आदि। सरसों आदि को मुँह से पकड़कर अग्नि में डालना, या मन्त्र पढ़कर हवन करना "मुख-होम" है। दाहिनी हंसली या घुटने के रक्त आदि से हवन करना "लोहित-होम" है। "अंग-विद्या" के विषय में पहले केवल अंगों को देखकर बताने के कारण 'अंग' कहा गया था, यहाँ उँगली की हड्डी (या शरीर की संरचना) को देखकर और मन्त्र पढ़कर "यह कुलीन है या नहीं, यह श्री-सम्पन्न है या नहीं" आदि बताने के कारण इसे 'अंग-विद्या' कहा गया है। "वास्तु-विद्या" का अर्थ है घर, आराम (उद्यान) आदि के गुणों और दोषों को पहचानने की विद्या। मिट्टी आदि की विशेषता को देखकर और मन्त्र पढ़कर वे पृथ्वी के नीचे तीस हाथ तक और आकाश में अस्सी हाथ तक के स्थान के गुण-दोष को देख लेते हैं। "क्षत्र-विद्या" का अर्थ है अब्भेय, मासुरक्ख, राजशास्त्र आदि शास्त्र। "शिव-विद्या" का अर्थ है श्मशान में प्रवेश कर शान्ति कर्म करने की विद्या; इसे सियार की बोली की विद्या भी कहते हैं। "भूत-विद्या" का अर्थ है भूतों को वश में करने का मन्त्र। "भूरि-विद्या" का अर्थ है भूमिगत घर में रहकर सीखी जाने वाली विद्या। "अहि-विद्या" का अर्थ है सर्प-दंश की चिकित्सा और सर्प को बुलाने की विद्या। "विष-विद्या" वह है जिससे पुराने विष की रक्षा करते हैं या नया विष बनाते हैं अथवा विष का वमन कराते हैं। "वृश्चिक-विद्या" का अर्थ है बिच्छू के डंक की चिकित्सा की विद्या। "मूसिक-विद्या" में भी यही पद्धति है। "शकुन-विद्या" का अर्थ है पंख वाले, बिना पंख वाले, दो पैरों वाले और चार पैरों वाले प्राणियों की बोली और गति आदि के माध्यम से होने वाला ज्ञान। "वायस-विद्या" का अर्थ है कौवे की बोली का ज्ञान; वह एक अलग ही शास्त्र है, इसलिए उसे अलग से कहा गया है।

පක්කජ්ඣානන්ති පරිපාකගතචින්තා. ඉදානි ‘‘අයං එත්තකං ජීවිස්සති, අයං එත්තක’’න්ති එවං පවත්තං ආදිට්ඨඤාණන්ති අත්ථො. සරපරිත්තාණන්ති සරරක්ඛණං, යථා අත්තනො උපරි න ආගච්ඡති, එවං කරණවිජ්ජා. මිගචක්කන්ති ඉදං සබ්බසඞ්ගාහිකං සබ්බසකුණචතුප්පදානං රුතඤාණවසෙන වුත්තං.

"पक्कज्झान" का अर्थ है आयु की परिपक्वता का विचार। "अब यह इतने समय तक जीवित रहेगा, यह इतने समय तक"—इस प्रकार प्रवृत्त भविष्य-कथन का ज्ञान, यह अर्थ है। "शर-परित्राण" का अर्थ है बाणों से रक्षा; जिससे बाण अपने ऊपर न आए, ऐसी क्रिया की विद्या। "मृग-चक्र" यह सभी पक्षियों और चौपायों की बोली के ज्ञान के आधार पर कहा गया एक व्यापक शास्त्र है।

22. මණිලක්ඛණාදීසු එවරූපො මණි පසත්ථො, එවරූපො අපසත්ථො, සාමිනො ආරොග්‍යඉස්සරියාදීනං හෙතු හොති, න හොතීති, එවං වණ්ණසණ්ඨානාදිවසෙන මණිආදීනං ලක්ඛණං අනුයුත්තා විහරන්තීති අත්ථො. තත්ථ ආවුධන්ති ඨපෙත්වා අසිආදීනි අවසෙසං ආවුධං. ඉත්ථිලක්ඛණාදීනිපි යම්හි කුලෙ තෙ ඉත්ථිපුරිසාදයො වසන්ති, තස්ස වුඩ්ඪිහානිවසෙනෙව වෙදිතබ්බානි. අජලක්ඛණාදීසු පන එවරූපානං අජාදීනං මංසං ඛාදිතබ්බං, එවරූපානං න ඛාදිතබ්බන්ති අයං විසෙසො වෙදිතබ්බො.

२२. "मणि-लक्षण" आदि में—"इस प्रकार की मणि प्रशस्त है, इस प्रकार की अप्रशस्त है, यह स्वामी के आरोग्य और ऐश्वर्य आदि का कारण होती है, यह नहीं होती है"—इस प्रकार वर्ण और आकार आदि के माध्यम से मणियों आदि के लक्षणों के अभ्यास में लगे रहते हैं, यह अर्थ है। वहाँ "आयुध" का अर्थ है तलवार आदि को छोड़कर शेष शस्त्र। "स्त्री-लक्षण" आदि को भी उस कुल की वृद्धि या हानि के अनुसार ही समझना चाहिए जिसमें वे स्त्री-पुरुष आदि रहते हैं। किन्तु "अज-लक्षण" (बकरी के लक्षण) आदि में—"इस प्रकार की बकरियों आदि का मांस खाना चाहिए, इस प्रकार की का नहीं"—यह विशेषता समझनी चाहिए।

අපි චෙත්ථ ගොධාය ලක්ඛණෙ චිත්තකම්මපිළන්ධනාදීසුපි එවරූපාය ගොධාය සති ඉදං නාම හොතීති අයං විසෙසො වෙදිතබ්බො. ඉදඤ්චෙත්ථ වත්ථු – එකස්මිං කිර විහාරෙ චිත්තකම්මෙ ගොධං අග්ගිං ධමමානං අකංසු. තතො පට්ඨාය භික්ඛූනං මහාවිවාදො ජාතො. එකො ආගන්තුකභික්ඛු තං දිස්වා මක්ඛෙසි. තතො පට්ඨාය විවාදො මන්දීභූතො හොති. කණ්ණිකලක්ඛණං පිළන්ධනකණ්ණිකායපි ගෙහකණ්ණිකායපි වසෙන වෙදිතබ්බං. කච්ඡපලක්ඛණං ගොධාලක්ඛණසදිසමෙව. මිගලක්ඛණං සබ්බසඞ්ගාහිකං සබ්බචතුප්පදානං ලක්ඛණවසෙන වුත්තං.

इसके अतिरिक्त, यहाँ गोधा (गोह) के लक्षणों में, चित्रकारी और आभूषण आदि में भी इस प्रकार की गोधा होने पर यह अमुक फल होता है - यह विशेषता समझनी चाहिए। यहाँ यह एक कथा है - कहते हैं कि एक विहार में चित्रकारी (या मूर्ति) में आग फूँकती हुई एक गोधा बनाई गई। तब से भिक्षुओं के बीच बड़ा विवाद उत्पन्न हो गया। एक आगंतुक भिक्षु ने उसे देखकर मिटा दिया। तब से वह विवाद शांत हो गया। कर्णिका (कुंडल या शिखर) के लक्षण को पहनने वाले कर्ण-आभूषण और घर के शिखर (कर्णिका) के माध्यम से समझना चाहिए। कछुए के लक्षण गोधा के लक्षणों के समान ही हैं। मृग-लक्षण सभी चौपायों के लक्षणों के समावेश के रूप में कहा गया है।

23. රඤ්ඤං නිය්‍යානං භවිස්සතීති අසුකදිවසෙ අසුකනක්ඛත්තෙන අසුකස්ස නාම රඤ්ඤො නිග්ගමනං භවිස්සතීති එවං රාජූනං පවාසගමනං බ්‍යාකරොති. එස නයො සබ්බත්ථ. කෙවලං පනෙත්ථ අනිය්‍යානන්ති විප්පවුත්ථානං පුන ආගමනං. අබ්භන්තරානං රඤ්ඤං උපයානං භවිස්සති, බාහිරානං රඤ්ඤං අපයානන්ති අන්තොනගරෙ අම්හාකං රාජා පටිවිරුද්ධං බහිරාජානං උපසඞ්කමිස්සති, තතො තස්ස පටික්කමනං භවිස්සතීති එවං රඤ්ඤං උපයානාපයානං [Pg.90] බ්‍යාකරොති. දුතියපදෙපි එසෙව නයො. ජයපරාජයා පාකටායෙව.

२३. "राजाओं का प्रस्थान होगा" - अमुक दिन, अमुक नक्षत्र में, अमुक नाम के राजा का प्रस्थान (युद्ध के लिए निकलना) होगा, इस प्रकार राजाओं के बाहर जाने की भविष्यवाणी करता है। यही नियम सर्वत्र लागू होता है। विशेष रूप से यहाँ 'अनिय्यान' का अर्थ है बाहर गए हुए राजाओं का पुनः आगमन। "आंतरिक राजाओं का आगमन होगा और बाहरी राजाओं का अपगमन (पीछे हटना) होगा" - नगर के भीतर स्थित हमारा राजा विरोधी बाहरी राजा के पास जाएगा, जिससे उसका पीछे हटना होगा, इस प्रकार राजाओं के आगमन और अपगमन की भविष्यवाणी करता है। दूसरे पद में भी यही नियम है। जय और पराजय स्पष्ट ही हैं।

24. චන්දග්ගාහාදයො අසුකදිවසෙ රාහු චන්දං ගහෙස්සතීති බ්‍යාකරණවසෙනෙව වෙදිතබ්බා. අපි ච නක්ඛත්තස්ස අඞ්ගාරකාදිගාහසමායොගොපි නක්ඛත්තගාහොයෙව. උක්කාපාතොති ආකාසතො උක්කානං පතනං. දිසාඩාහොති දිසාකාලුසියං අග්ගිසිඛධූමසිඛාදීහි ආකුලභාවො විය. දෙවදුද්‍රභීති සුක්ඛවලාහකගජ්ජනං. උග්ගමනන්ති උදයනං. ඔක්කමනන්ති අත්ථඞ්ගමනං. සංකිලෙසන්ති අවිසුද්ධතා. වොදානන්ති විසුද්ධතා. එවං විපාකොති ලොකස්ස එවං විවිධසුඛදුක්ඛාවහො.

२४. "चन्द्रग्रहण आदि" - अमुक दिन राहु चन्द्रमा को ग्रसेगा, इस प्रकार की भविष्यवाणी के माध्यम से समझना चाहिए। इसके अतिरिक्त, नक्षत्र का मंगल आदि ग्रहों के साथ संयोग होना भी 'नक्षत्र-ग्रह' ही है। 'उल्कापात' का अर्थ है आकाश से उल्काओं का गिरना। 'दिशा-दाह' का अर्थ है दिशाओं का कलुषित होना, जैसे अग्नि की लपटों और धुएँ आदि से व्याकुलता। 'देवदुन्दुभि' का अर्थ है बिना वर्षा के सूखे बादलों का गरजना। 'उग्गमन' का अर्थ है उदय होना। 'ओक्कमान' का अर्थ है अस्त होना। 'संकिलेस' का अर्थ है अशुद्धि। 'वोदान' का अर्थ है शुद्धि। 'ऐसा विपाक' का अर्थ है संसार के लिए इस प्रकार के विविध सुख और दुःख लाने वाला।

25. සුවුට්ඨිකාති දෙවස්ස සම්මාධාරානුප්පවෙච්ඡනං. දුබ්බුට්ඨිකාති අවග්ගාහො, වස්සවිබන්ධොති වුත්තං හොති. මුද්දාති හත්ථමුද්දා. ගණනා වුච්චති අච්ඡිද්දකගණනා. සඞ්ඛානන්ති සඞ්කලනසටුප්පාදනාදිවසෙන පිණ්ඩගණනා. යස්ස සා පගුණා හොති, සො රුක්ඛම්පි දිස්වා එත්තකානි එත්ථ පණ්ණානීති ජානාති. කාවෙය්‍යන්ති ‘‘චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, කවී. කතමෙ චත්තාරො? චින්තාකවි, සුතකවි, අත්ථකවි, පටිභානකවී’’ති (අ. නි. 4.231). ඉමෙසං චතුන්නං කවීනං අත්තනො චින්තාවසෙන වා; ‘‘වෙස්සන්තරො නාම රාජා අහොසී’’තිආදීනි සුත්වා සුතවසෙන වා; ඉමස්ස අයං අත්ථො, එවං තං යොජෙස්සාමීති එවං අත්ථවසෙන වා; කිඤ්චිදෙව දිස්වා තප්පටිභාගං කත්තබ්බං කරිස්සාමීති එවං ඨානුප්පත්තිකපටිභානවසෙන වා; ජීවිකත්ථාය කබ්‍යකරණං. ලොකායතං වුත්තමෙව.

२५. 'सुवुट्ठिका' (सुवृष्टि) का अर्थ है आकाश से वर्षा की धाराओं का भली-भांति गिरना। 'दुब्बुट्टिका' (दुर्वृष्टि) का अर्थ है अनावृष्टि या वर्षा का रुक जाना। 'मुद्रा' का अर्थ है हस्त-मुद्रा (अंगुलियों से गणना करना)। 'गणना' उसे कहते हैं जो एक से नौ तक बिना किसी अंतराल के की जाने वाली गणना है। 'संखान' का अर्थ है जोड़ना और घटाना आदि के माध्यम से की जाने वाली कुल गणना (पिण्ड-गणना)। जो इसमें निपुण होता है, वह वृक्ष को देखकर भी जान लेता है कि इसमें इतने पत्ते हैं। 'कावेय्य' (काव्य) के विषय में - "भिक्षुओं, ये चार प्रकार के कवि होते हैं। कौन से चार? चिन्ता-कवि, सुत-कवि, अत्थ-कवि और पटिभान-कवि।" इन चार प्रकार के कवियों द्वारा अपनी जीविका के लिए काव्य रचना करना: या तो अपने स्वयं के चिंतन से; या "वेस्सन्तर नाम के एक राजा थे" आदि सुनकर श्रवण के आधार पर; या "इस शब्द का यह अर्थ है, मैं इसे इस प्रकार प्रयुक्त करूँगा" इस प्रकार अर्थ के आधार पर; या किसी वस्तु को देखकर उसके समान कुछ करने की तत्काल उत्पन्न होने वाली प्रतिभा (प्रतिभान) के आधार पर। 'लोकायतन' के बारे में पहले ही कहा जा चुका है।

26. ආවාහනං නාම ඉමස්ස දාරකස්ස අසුකකුලතො අසුකනක්ඛත්තෙන දාරිකං ආනෙථාති ආවාහකරණං. විවාහනන්ති ඉමං දාරිකං අසුකස්ස නාම දාරකස්ස අසුකනක්ඛත්තෙන දෙථ, එවමස්සා වුඩ්ඪි භවිස්සතීති විවාහකරණං. සංවරණන්ති සංවරණං නාම ‘අජ්ජ නක්ඛත්තං සුන්දරං, අජ්ජෙව සමග්ගා හොථ, ඉති වො වියොගො න භවිස්සතී’ති එවං සමග්ගකරණං. විවරණං නාම ‘සචෙ වියුජ්ජිතුකාමත්ථ, අජ්ජෙව වියුජ්ජථ[Pg.91], ඉති වො පුන සංයොගො න භවිස්සතී’ති එවං විසංයොගකරණං. සඞ්කිරණන්ති ‘උට්ඨානං වා ඉණං වා දින්නං ධනං අජ්ජ සඞ්කඩ්ඪථ, අජ්ජ සඞ්කඩ්ඪිතඤ්හි තං ථාවරං හොතී’ති එවං ධනපිණ්ඩාපනං. විකිරණන්ති ‘සචෙ පයොගඋද්ධාරාදිවසෙන ධනං පයොජිතුකාමත්ථ, අජ්ජ පයොජිතං දිගුණචතුග්ගුණං හොතී’ති එවං ධනපයොජාපනං. සුභගකරණන්ති පියමනාපකරණං වා සස්සිරීකකරණං වා. දුබ්භගකරණන්ති තබ්බිපරීතං. විරුද්ධගබ්භකරණන්ති විරුද්ධස්ස විලීනස්ස අට්ඨිතස්ස මතස්ස ගබ්භස්ස කරණං. පුන අවිනාසාය භෙසජ්ජදානන්ති අත්ථො. ගබ්භො හි වාතෙන, පාණකෙහි, කම්මුනා චාති තීහි කාරණෙහි විනස්සති. තත්ථ වාතෙන විනස්සන්තෙ නිබ්බාපනීයං සීතලං භෙසජ්ජං දෙති, පාණකෙහි විනස්සන්තෙ පාණකානං පටිකම්මං කරොති, කම්මුනා විනස්සන්තෙ පන බුද්ධාපි පටිබාහිතුං න සක්කොන්ති.

२६. 'आवाहन' का अर्थ है - "इस बालक के लिए अमुक कुल से अमुक नक्षत्र में कन्या लाओ", इस प्रकार कन्या लाने का कार्य करना (या मुहूर्त बताना)। 'विवाहन' का अर्थ है - "इस कन्या को अमुक नाम के बालक को अमुक नक्षत्र में दे दो, इससे इसकी उन्नति होगी", इस प्रकार कन्या दान का कार्य करना। 'संवरण' का अर्थ है - "आज नक्षत्र अच्छा है, आज ही मेल-मिलाप कर लो, जिससे तुम्हारा वियोग नहीं होगा", इस प्रकार मेल-मिलाप कराना। 'विवरण' का अर्थ है - "यदि तुम अलग होना चाहते हो, तो आज ही अलग हो जाओ, जिससे तुम्हारा पुनः संयोग नहीं होगा", इस प्रकार वियोग कराना। 'संकिरण' का अर्थ है - "खेती की आय या दूसरों को दिया गया ऋण आज इकट्ठा कर लो, क्योंकि आज इकट्ठा किया गया धन स्थायी होता है", इस प्रकार धन संचय कराना। 'विकिरण' का अर्थ है - "यदि तुम लाभ या ब्याज आदि के लिए धन लगाना चाहते हो, तो आज लगाया गया धन दोगुना या चौगुना हो जाता है", इस प्रकार धन का निवेश कराना। 'सुभगकरण' का अर्थ है प्रिय और मनोहर बनाना या शोभायुक्त बनाना। 'दुब्भगकरण' इसका विपरीत है। 'विरुद्धगर्भकरण' का अर्थ है - जो गर्भ रुक नहीं रहा, गल रहा है या मृत है, उसे स्थिर करना; अर्थात पुनः विनाश न हो, इसके लिए औषधि देना। गर्भ तीन कारणों से नष्ट होता है: वायु से, कीड़ों से और कर्म से। वहाँ वायु से नष्ट होने पर शांत करने वाली शीतल औषधि दी जाती है, कीड़ों से नष्ट होने पर कीड़ों का उपचार किया जाता है, किन्तु कर्म से नष्ट होने पर बुद्ध भी उसे नहीं रोक सकते।

ජිව්හානිබන්ධනන්ති මන්තෙන ජිව්හාය බන්ධකරණං. හනුසංහනනන්ති මුඛබන්ධමන්තෙන යථා හනුකං චාලෙතුං න සක්කොන්ති, එවං බන්ධකරණං. හත්ථාභිජප්පනන්ති හත්ථානං පරිවත්තනත්ථං මන්තජප්පනං. තස්මිං කිර මන්තෙ සත්තපදන්තරෙ ඨත්වා ජප්පිතෙ ඉතරො හත්ථෙ පරිවත්තෙත්වා ඛිපති. කණ්ණජප්පනන්ති කණ්ණෙහි සද්දං අස්සවනත්ථාය විජ්ජාය ජප්පනං. තං කිර ජප්පිත්වා විනිච්ඡයට්ඨානෙ යං ඉච්ඡති, තං භණති, පච්චත්ථිකො තං න සුණාති, තතො පටිවචනං සම්පාදෙතුං න සක්කොති. ආදාසපඤ්හන්ති ආදාසෙ දෙවතං ඔතාරෙත්වා පඤ්හපුච්ඡනං. කුමාරිකපඤ්හන්ති කුමාරිකාය සරීරෙ දෙවතං ඔතාරෙත්වා පඤ්හපුච්ඡනං. දෙවපඤ්හන්ති දාසියා සරීරෙ දෙවතං ඔතාරෙත්වා පඤ්හපුච්ඡනං. ආදිච්චුපට්ඨානන්ති ජීවිකත්ථාය ආදිච්චපාරිචරියා. මහතුපට්ඨානන්ති තථෙව මහාබ්‍රහ්මපාරිචරියා. අබ්භුජ්ජලනන්ති මන්තෙන මුඛතො අග්ගිජාලානීහරණං. සිරිව්හායනන්ති ‘‘එහි සිරි, මය්හං සිරෙ පතිට්ඨාහී’’ති එවං සිරෙන සිරියා අව්හායනං.

'जिव्हानिबन्धन' का अर्थ है मंत्र के द्वारा जीभ को बांधना। 'हनुसंहनन' का अर्थ है मुख-बंधन मंत्र के द्वारा इस प्रकार बांधना कि वे जबड़े को हिला न सकें। 'हत्थाभिजप्पन' का अर्थ है हाथों को (हथियार सहित) दूसरी ओर मोड़ने के लिए मंत्र का जाप करना। कहा जाता है कि उस मंत्र को सात कदम के भीतर खड़े होकर जपने पर दूसरा व्यक्ति हाथों को मोड़कर (हथियार) फेंक देता है। 'कण्णजप्पन' का अर्थ है कानों से शब्द न सुनाई देने के लिए विद्या (मंत्र) का जाप करना। उसे जपकर न्याय-स्थान (न्यायालय) में जो वह चाहता है, वह बोलता है, प्रतिपक्षी उसे नहीं सुन पाता, जिससे वह उत्तर देने में समर्थ नहीं होता। 'आदासपञ्ह' का अर्थ है दर्पण में देवता को उतारकर प्रश्न पूछना। 'कुमारिकपञ्ह' का अर्थ है कुमारी कन्या के शरीर में देवता को उतारकर प्रश्न पूछना। 'देवपञ्ह' का अर्थ है दासी (देव-दासी) के शरीर में देवता को उतारकर प्रश्न पूछना। 'आदिच्चुपट्ठान' का अर्थ है जीविका के लिए सूर्य की परिचर्या (पूजा) करना। 'महतुपट्ठान' का अर्थ है उसी प्रकार महाब्रह्मा की परिचर्या करना। 'अब्भुज्जलान' का अर्थ है मंत्र के द्वारा मुख से अग्नि की ज्वाला निकालना। 'सिरिव्हायन' का अर्थ है "हे श्री! आओ, मेरे सिर पर प्रतिष्ठित होओ" इस प्रकार सिर के द्वारा श्री (लक्ष्मी) का आह्वान करना।

27. සන්තිකම්මන්ති දෙවට්ඨානං ගන්ත්වා සචෙ මෙ ඉදං නාම සමිජ්ඣිස්සති, තුම්හාකං ඉමිනා ච ඉමිනා ච උපහාරං කරිස්සාමීති සමිද්ධිකාලෙ කත්තබ්බං සන්තිපටිස්සවකම්මං. තස්මිං පන සමිද්ධෙ තස්ස කරණං පණිධිකම්මං නාම. භූරිකම්මන්ති භූරිඝරෙ වසිත්වා ගහිතමන්තස්ස පයොගකරණං. වස්සකම්මං වොස්සකම්මන්ති එත්ථ වස්සොති පුරිසො, වොස්සොති පණ්ඩකො. ඉති වොස්සස්ස [Pg.92] වස්සකරණං වස්සකම්මං, වස්සස්ස වොස්සකරණං වොස්සකම්මං. තං පන කරොන්තො අච්ඡන්දිකභාවමත්තං පාපෙති, න ලිඞ්ගං අන්තරධාපෙතුං සක්කොති. වත්ථුකම්මන්ති අකතවත්ථුස්මිං ගෙහපතිට්ඨාපනං. වත්ථුපරිකම්මන්ති ‘‘ඉදඤ්චිදඤ්චාහරථා’’ති වත්වා වත්ථුබලිකම්මකරණං. ආචමනන්ති උදකෙන මුඛසුද්ධිකරණං. න්හාපනන්ති අඤ්ඤෙසං න්හාපනං. ජුහනන්ති තෙසං අත්ථාය අග්ගිජුහනං. වමනන්ති යොගං දත්වා වමනකරණං. විරෙචනෙපි එසෙව නයො. උද්ධංවිරෙචනන්ති උද්ධං දොසානං නීහරණං. අධොවිරෙචනන්ති අධො දොසානං නීහරණං. සීසවිරෙචනන්ති සිරොවිරෙචනං. කණ්ණතෙලන්ති කණ්ණානං බන්ධනත්ථං වා වණහරණත්ථං වා භෙසජ්ජතෙලපචනං. නෙත්තතප්පනන්ති අක්ඛිතප්පනතෙලං. නත්ථුකම්මන්ති තෙලෙන යොජෙත්වා නත්ථුකරණං. අඤ්ජනන්ති ද්වෙ වා තීණි වා පටලානි නීහරණසමත්ථං ඛාරඤ්ජනං. පච්චඤ්ජනන්ති නිබ්බාපනීයං සීතලභෙසජ්ජඤ්ජනං. සාලාකියන්ති සලාකවෙජ්ජකම්මං. සල්ලකත්තියන්ති සල්ලකත්තවෙජ්ජකම්මං. දාරකතිකිච්ඡා වුච්චති කොමාරභච්චවෙජ්ජකම්මං. මූලභෙසජ්ජානං අනුප්පාදනන්ති ඉමිනා කායතිකිච්ඡනං දස්සෙති. ඔසධීනං පටිමොක්ඛොති ඛාරාදීනි දත්වා තදනුරූපෙ වණෙ ගතෙ තෙසං අපනයනං.

२७. 'सन्तिकम्म' का अर्थ है देव-स्थान पर जाकर यह प्रतिज्ञा करना कि "यदि मेरा यह कार्य सिद्ध हो जाएगा, तो मैं आप (देवता) को यह और यह उपहार चढ़ाऊँगा" - इस प्रकार कार्य सिद्ध होने पर की जाने वाली शांति-प्रतिज्ञा का कार्य। उस कार्य के सिद्ध होने पर उस (उपहार) को अर्पित करना 'पणिधिकम्म' कहलाता है। 'भूरिकम्म' का अर्थ है भूमिगत घर (तहखाने) में रहकर सीखे हुए मंत्र का प्रयोग करना। 'वस्सकम्म' और 'वोस्सकम्म' में 'वस्स' का अर्थ पुरुष है और 'वोस्स' का अर्थ नपुंसक (पण्डक) है। इस प्रकार नपुंसक को पुरुष बनाना 'वस्सकम्म' है, और पुरुष को नपुंसक बनाना 'वोस्सकम्म' है। उसे करते हुए वह केवल स्त्रियों के प्रति इच्छा-रहित भाव तक ही पहुँचा पाता है, लिंग को अदृश्य करने में समर्थ नहीं होता। 'वत्थुकम्म' का अर्थ है जहाँ घर न हो ऐसी वास्तु (भूमि) पर घर स्थापित करना। 'वत्थुपरिकम्म' का अर्थ है "यह और यह लाओ" ऐसा कहकर वास्तु-बलि कर्म करना। 'आचमन' का अर्थ है जल से मुख की शुद्धि करना। 'न्हापन' का अर्थ है दूसरों को स्नान कराना। 'जुहन' का अर्थ है उनके लिए अग्नि-होत्र (हवन) करना। 'वमन' का अर्थ है औषधि (योग) देकर वमन (उल्टी) कराना। विरेचन में भी यही विधि है। 'उद्धंविरेचन' का अर्थ है ऊपर की ओर से दोषों (कफ, पित्त आदि) को निकालना। 'अधोविरेचन' का अर्थ है नीचे की ओर से दोषों को निकालना। 'सीसविरेचन' का अर्थ है सिर के दोषों को निकालना (नस्य आदि)। 'कण्णतेल' का अर्थ है कानों को जोड़ने के लिए या घाव भरने के लिए औषधीय तेल पकाना। 'नेत्ततप्पण' का अर्थ है आँखों की जलन शांत करने वाला तेल। 'नत्थुकम्म' का अर्थ है तेल के साथ औषधि मिलाकर नाक में डालना (नस्य)। 'अञ्जन' का अर्थ है दो या तीन परतों (पटल) को निकालने में समर्थ तीक्ष्ण अंजन। 'पच्चञ्जन' का अर्थ है जलन शांत करने वाला शीतल औषधीय अंजन। 'सालाकिय' का अर्थ है शलाका-वैद्य का कर्म (नेत्र-चिकित्सा)। 'सल्लकत्तिय' का अर्थ है शल्य-चिकित्सक का कर्म (काँटा या तीर निकालना)। 'दारकतिकिच्छा' को 'कोमारभच्च' (बाल-रोग चिकित्सा) कहा जाता है। 'मूलभेसज्जानं अनुप्पादानं' के द्वारा काय-चिकित्सा (आंतरिक रोगों की चिकित्सा) को दर्शाया गया है। 'ओसधीन पातिमोक्खो' का अर्थ है क्षार आदि देकर घाव के ठीक हो जाने पर उन औषधियों को हटाना।

එත්තාවතා මහාසීලං නිට්ඨිතං හොති.

यहाँ तक 'महाशील' समाप्त होता है।

පුබ්බන්තකප්පිකසස්සතවාදවණ්ණනා

पूर्वान्तकल्पित शाश्वतवाद का वर्णन।

28. එවං බ්‍රහ්මදත්තෙන වුත්තවණ්ණස්ස අනුසන්ධිවසෙන තිවිධං සීලං විත්ථාරෙත්වා ඉදානි භික්ඛුසඞ්ඝෙන වුත්තවණ්ණස්ස අනුසන්ධිවසෙන – ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤෙව ධම්මා ගම්භීරා දුද්දසා’’තිආදිනා නයෙන සුඤ්ඤතාපකාසනං ආරභි. තත්ථ ධම්මාති ගුණෙ, දෙසනායං, පරියත්තියං, නිස්සත්තෙති එවමාදීසු ධම්මසද්දො වත්තති.

२८. इस प्रकार ब्रह्मदत्त द्वारा कहे गए गुण के संदर्भ में तीन प्रकार के शीलों का विस्तार से वर्णन करके, अब भिक्षु-संघ द्वारा कहे गए गुण के संदर्भ में—"भिक्षुओं! अन्य धर्म भी हैं जो गंभीर हैं, दुर्दर्श हैं" इत्यादि विधि से शून्यता के प्रकाशन का आरंभ किया। वहाँ 'धम्म' शब्द गुण, देशना, पर्यप्ति (शास्त्र) और निस्सत्व (अनात्म) आदि अर्थों में प्रयुक्त होता है।

‘‘න හි ධම්මො අධම්මො ච, උභො සමවිපාකිනො;

අධම්මො නිරයං නෙති, ධම්මො පාපෙති සුග්ගති’’න්ති. (ථෙරගා. 304);

"निश्चित ही धर्म और अधर्म दोनों समान विपाक (फल) वाले नहीं होते; अधर्म नरक ले जाता है, और धर्म सुगति तक पहुँचाता है।"

ආදීසු හි ගුණෙ ධම්මසද්දො. ‘‘ධම්මං, වො භික්ඛවෙ, දෙසෙස්සාමි ආදිකල්‍යාණ’’න්තිආදීසු (ම. නි. 3.420) දෙසනායං. ‘‘ඉධ භික්ඛු ධම්මං පරියාපුණාති සුත්තං[Pg.93], ගෙය්‍ය’’න්තිආදීසු (අ. නි. 5.73) පරියත්තියං. ‘‘තස්මිං ඛො පන සමයෙ ධම්මා හොන්ති, ඛන්ධා හොන්තී’’තිආදීසු (ධ. ස. 121) නිස්සත්තෙ. ඉධ පන ගුණෙ වත්තති. තස්මා අත්ථි, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤෙව තථාගතස්ස ගුණාති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

इत्यादि (गाथाओं) में 'धम्म' शब्द 'गुण' के अर्थ में है। "भिक्षुओं! मैं तुम्हें धर्म का उपदेश दूँगा जो आदि में कल्याणकारी है" इत्यादि में 'देशना' के अर्थ में है। "यहाँ भिक्षु धर्म—सूत्र, गेय आदि को सीखता है" इत्यादि में 'पर्यप्ति' (शास्त्र) के अर्थ में है। "उस समय धर्म होते हैं, स्कंध होते हैं" इत्यादि में 'निस्सत्व' (अनात्म) के अर्थ में है। यहाँ (इस संदर्भ में) यह 'गुण' के अर्थ में प्रयुक्त हुआ है। इसलिए, "भिक्षुओं! तथागत के अन्य भी गुण हैं"—यहाँ ऐसा अर्थ समझना चाहिए।

ගම්භීරාති මහාසමුද්දො විය මකසතුණ්ඩසූචියා අඤ්ඤත්‍ර තථාගතා අඤ්ඤෙසං ඤාණෙන අලබ්භනෙය්‍යපතිට්ඨා, ගම්භීරත්තායෙව දුද්දසා. දුද්දසත්තායෙව දුරනුබොධා. නිබ්බුතසබ්බපරිළාහත්තා සන්තා, සන්තාරම්මණෙසු පවත්තනතොපි සන්තා. අතිත්තිකරණට්ඨෙන පණීතා, සාදුරසභොජනං විය. උත්තමඤාණවිසයත්තා න තක්කෙන අවචරිතබ්බාති අතක්කාවචරා. නිපුණාති සණ්හසුඛුමසභාවත්තා. බාලානං අවිසයත්තා, පණ්ඩිතෙහියෙව වෙදිතබ්බාති පණ්ඩිතවෙදනීයා.

'गंभीर' का अर्थ है—जैसे महासमुद्र में मच्छर की सूँड रूपी सुई से थाह नहीं पाई जा सकती, वैसे ही तथागत के अतिरिक्त अन्य लोगों के ज्ञान द्वारा जिसकी थाह नहीं पाई जा सकती; गंभीर होने के कारण ही वे 'दुर्दर्श' (कठिनाई से दिखने वाले) हैं। दुर्दर्श होने के कारण ही वे 'दुरनुबोध' (कठिनाई से समझने योग्य) हैं। समस्त संतापों के शांत हो जाने के कारण वे 'शांत' हैं, और शांत आलंबनों में प्रवृत्त होने के कारण भी 'शांत' हैं। तृप्ति न होने (अतृप्तिकर) के अर्थ में वे 'प्रणीत' (उत्कृष्ट) हैं, जैसे स्वादिष्ट भोजन। उत्तम ज्ञान का विषय होने के कारण वे तर्क के द्वारा नहीं जाने जा सकते, इसलिए 'अतर्कावचर' हैं। सूक्ष्म और कोमल स्वभाव वाले होने के कारण वे 'निपुण' हैं। अज्ञानियों (बालों) का विषय न होने के कारण, केवल पंडितों द्वारा ही जानने योग्य होने से वे 'पंडितवेदनीय' हैं।

යෙ තථාගතො සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවෙදෙතීති යෙ ධම්මෙ තථාගතො අනඤ්ඤනෙය්‍යො හුත්වා සයමෙව අභිවිසිට්ඨෙන ඤාණෙන පච්චක්ඛං කත්වා පවෙදෙති, දීපෙති, කථෙති, පකාසෙතීති අත්ථො. යෙහීති යෙහි ගුණධම්මෙහි. යථාභුච්චන්ති යථාභූතං. වණ්ණං සම්මා වදමානා වදෙය්‍යුන්ති තථාගතස්ස වණ්ණං වත්තුකාමා සම්මා වදෙය්‍යුං, අහාපෙත්වා වත්තුං සක්කුණෙය්‍යුන්ති අත්ථො. කතමෙ ච පන තෙ ධම්මා භගවතා එවං ථොමිතාති? සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං. යදි එවං, කස්මා බහුවචනනිද්දෙසො කතොති? පුථුචිත්තසමායොගතො චෙව, පුථුආරම්මණතො ච. තඤ්හි චතූසු ඤාණසම්පයුත්තමහාකිරියචිත්තෙසු ලබ්භති, න චස්ස කොචි ධම්මො ආරම්මණං නාම න හොති. යථාහ – ‘‘අතීතං සබ්බං ජානාතීති සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං, තත්ථ ආවරණං නත්ථීති අනාවරණඤාණ’’න්තිආදි (පටි. ම. 1.120). ඉති පුථුචිත්තසමායොගතො පුනප්පුනං උප්පත්තිවසෙන පුථුආරම්මණතො ච බහුවචනනිද්දෙසො කතොති.

"ये तथागतो सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा पवेदेतीति" का अर्थ है कि जिन धर्मों को तथागत ने दूसरों के द्वारा बिना बताए (अनञ्ञनेय्यो), स्वयं ही विशिष्ट ज्ञान (अर्हत् मार्ग ज्ञान या प्रत्यवेक्षण ज्ञान) के द्वारा प्रत्यक्ष करके प्रकाशित किया है, प्रदर्शित किया है, कहा है और प्रकट किया है। "येहीति" का अर्थ है जिन गुण-धर्मों के द्वारा। "यथाभुच्चन्ति" का अर्थ है जैसा वास्तव में है (यथाभूत)। "वण्णं सम्मा वदमाना वदेय्युन्ति" का अर्थ है कि तथागत के गुणों का वर्णन करने के इच्छुक व्यक्ति सही ढंग से वर्णन करें, वे बिना किसी कमी के वर्णन करने में समर्थ हों। भगवान द्वारा इस प्रकार प्रशंसित वे धर्म कौन से हैं? वह सर्वज्ञता-ज्ञान है। यदि ऐसा है, तो बहुवचन का प्रयोग क्यों किया गया है? क्योंकि यह अनेक चित्तों के साथ संयुक्त है और इसके अनेक आलम्बन (विषय) हैं। वह (सर्वज्ञता-ज्ञान) ज्ञान-संप्रयुक्त चार महाक्रिया चित्तों में प्राप्त होता है, और ऐसा कोई धर्म नहीं है जो इसका आलम्बन न हो। जैसा कि कहा गया है— "वह समस्त अतीत को जानता है, इसलिए वह सर्वज्ञता-ज्ञान है; वहाँ कोई आवरण नहीं है, इसलिए वह अनावरण-ज्ञान है" आदि। इस प्रकार, अनेक चित्तों के साथ संयोग होने के कारण और बार-बार उत्पन्न होने के कारण तथा अनेक आलम्बनों के कारण बहुवचन का निर्देश किया गया है।

‘‘අඤ්ඤෙවා’’ති ඉදං පනෙත්ථ වවත්ථාපනවචනං, ‘‘අඤ්ඤෙව, න පාණාතිපාතා වෙරමණිආදයො. ගම්භීරාව න උත්තානා’’ති එවං සබ්බපදෙහි යොජෙතබ්බං. සාවකපාරමීඤාණඤ්හි ගම්භීරං, පච්චෙකබොධිඤාණං පන තතො ගම්භීරතරන්ති තත්ථ වවත්ථානං නත්ථි, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණඤ්ච තතොපි ගම්භීරතරන්ති තත්ථාපි වවත්ථානං නත්ථි, ඉතො පනඤ්ඤං ගම්භීරතරං නත්ථි; තස්මා ගම්භීරා වාති වවත්ථානං ලබ්භති. තථා දුද්දසාව දුරනුබොධා වාති සබ්බං වෙදිතබ්බං.

"अञ्ञेवा" यहाँ एक निश्चयवाचक (अवधारण) शब्द है। "अन्य ही, न कि प्राणातिपात से विरति आदि। केवल गंभीर ही, न कि उथले"—इस प्रकार इसे सभी पदों के साथ जोड़ना चाहिए। श्रावक-पारमी ज्ञान गंभीर है, किन्तु प्रत्येकबोधि-ज्ञान उससे भी अधिक गंभीर है, इसलिए वहाँ (श्रावक-ज्ञान में) निश्चय (एव शब्द द्वारा सीमा निर्धारण) नहीं है। सर्वज्ञता-ज्ञान उससे भी अधिक गंभीर है, इसलिए वहाँ (प्रत्येकबोधि-ज्ञान में) भी निश्चय नहीं है। किन्तु इससे (सर्वज्ञता-ज्ञान से) अन्य कुछ भी अधिक गंभीर नहीं है; इसलिए "गम्भीरा व" (केवल गंभीर ही) ऐसा निश्चय प्राप्त होता है। इसी प्रकार "दुद्दसा व" (दुर्दर्श ही) और "दुरनुबोधा व" (दुरनुबोध ही) के विषय में भी सब कुछ समझना चाहिए।

කතමෙ [Pg.94] ච තෙ භික්ඛවෙති අයං පන තෙසං ධම්මානං කථෙතුකම්‍යතා පුච්ඡා. සන්ති, භික්ඛවෙ, එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණාතිආදි පුච්ඡාවිස්සජ්ජනං. කස්මා පනෙතං එවං ආරද්ධන්ති චෙ? බුද්ධානඤ්හි චත්තාරි ඨානානි පත්වා ගජ්ජිතං මහන්තං හොති, ඤාණං අනුපවිසති, බුද්ධඤාණස්ස මහන්තභාවො පඤ්ඤායති, දෙසනා ගම්භීරා හොති, තිලක්ඛණාහතා, සුඤ්ඤතාපටිසංයුත්තා. කතමානි චත්තාරි? විනයපඤ්ඤත්තිං, භූමන්තරං, පච්චයාකාරං, සමයන්තරන්ති. තස්මා – ‘‘ඉදං ලහුකං, ඉදං ගරුකං, ඉදං සතෙකිච්ඡං, ඉදං අතෙකිච්ඡං, අයං ආපත්ති, අයං අනාපත්ති, අයං ඡෙජ්ජගාමිනී, අයං වුට්ඨානගාමිනී, අයං දෙසනාගාමිනී, අයං ලොකවජ්ජා, අයං පණ්ණත්තිවජ්ජා, ඉමස්මිං වත්ථුස්මිං ඉදං පඤ්ඤපෙතබ්බ’’න්ති යං එවං ඔතිණ්ණෙ වත්ථුස්මිං සික්ඛාපදපඤ්ඤාපනං නාම, තත්ථ අඤ්ඤෙසං ථාමො වා බලං වා නත්ථි; අවිසයො එස අඤ්ඤෙසං, තථාගතස්සෙව විසයො. ඉති විනයපඤ්ඤත්තිං පත්වා බුද්ධානං ගජ්ජිතං මහන්තං හොති, ඤාණං අනුපවිසති…පෙ… සුඤ්ඤතාපටිසංයුත්තාති.

"कतमे च ते भिक्खवे" (हे भिक्षुओं! वे कौन से हैं?)—यह उन धर्मों के बारे में बताने की इच्छा से पूछा गया प्रश्न है। "सन्ति, भिक्खवे, एके समणब्राह्मणा" (हे भिक्षुओं! कुछ श्रमण और ब्राह्मण हैं) आदि उस प्रश्न का उत्तर है। इसे इस प्रकार क्यों आरम्भ किया गया? क्योंकि बुद्धों के चार विषयों (स्थानों) तक पहुँचने पर उनका गर्जन (देशना) महान होता है, ज्ञान गहराई तक प्रवेश करता है, बुद्ध-ज्ञान की महानता प्रकट होती है, देशना गंभीर होती है, त्रिलक्षणों से युक्त होती है और शून्यता से संबंधित होती है। वे चार कौन से हैं? विनय-प्रज्ञप्ति (नियम निर्धारण), भूमन्तर (विभिन्न स्तर), प्रत्ययाकार (प्रतीत्यसमुत्पाद) और समयान्तर (विभिन्न मत/दृष्टियाँ)। इसलिए— "यह लघु है, यह गुरु है, यह प्रतिकार योग्य है, यह प्रतिकार रहित है, यह आपत्ति है, यह अनापत्ति है, यह छेद्यगामिनी है, यह उत्थानगामिनी है, यह देशनागामिनी है, यह लोकवद्य है, यह प्रज्ञप्तिवद्य है, इस विषय में यह प्रज्ञप्त किया जाना चाहिए"—इस प्रकार किसी विषय के उपस्थित होने पर जो शिक्षापद का निर्धारण है, उसमें दूसरों का न तो सामर्थ्य है और न ही बल; यह दूसरों का विषय नहीं है, यह केवल तथागत का ही विषय है। इस प्रकार विनय-प्रज्ञप्ति तक पहुँचने पर बुद्धों का गर्जन महान होता है, ज्ञान प्रवेश करता है... (पेय्याल)... शून्यता से संबंधित होता है।

තථා ඉමෙ චත්තාරො සතිපට්ඨානා නාම…පෙ… අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො නාම, පඤ්ච ඛන්ධා නාම, ද්වාදස ආයතනානි නාම, අට්ඨාරස ධාතුයො නාම, චත්තාරි අරියසච්චානි නාම, බාවීසතින්ද්‍රියානි නාම, නව හෙතූ නාම, චත්තාරො ආහාරා නාම, සත්ත ඵස්සා නාම, සත්ත වෙදනා නාම, සත්ත සඤ්ඤා නාම, සත්ත චෙතනා නාම, සත්ත චිත්තානි නාම. එතෙසු එත්තකා කාමාවචරා ධම්මා නාම, එත්තකා රූපාවචරඅරූපාවචරපරියාපන්නා ධම්මා නාම, එත්තකා ලොකියා ධම්මා නාම, එත්තකා ලොකුත්තරා ධම්මා නාමාති චතුවීසතිසමන්තපට්ඨානං අනන්තනයං අභිධම්මපිටකං විභජිත්වා කථෙතුං අඤ්ඤෙසං ථාමො වා බලං වා නත්ථි, අවිසයො එස අඤ්ඤෙසං, තථාගතස්සෙව විසයො. ඉති භූමන්තරපරිච්ඡෙදං පත්වා බුද්ධානං ගජ්ජිතං මහන්තං හොති, ඤාණං අනුපවිසති…පෙ… සුඤ්ඤතාපටිසංයුත්තාති.

इसी प्रकार, ये चार स्मृति-प्रस्थान हैं... (पेय्याल)... आर्य अष्टांगिक मार्ग, पाँच स्कन्ध, बारह आयतन, अठारह धातुएँ, चार आर्य सत्य, बाईस इन्द्रियाँ, नौ हेतु, चार आहार, सात स्पर्श, सात वेदनाएँ, सात संज्ञाएँ, सात चेतनाएँ, सात चित्त। इनमें इतने कामावचर धर्म हैं, इतने रूपावचर-अरूपावचर में सम्मिलित धर्म हैं, इतने लौकिक धर्म हैं, इतने लोकोत्तर धर्म हैं—इस प्रकार चौबीस समन्त-प्रस्थानों वाले अनन्त नयों वाले अभिधम्म-पिटक को विभाजित करके कहने के लिए दूसरों का न तो सामर्थ्य है और न ही बल; यह दूसरों का विषय नहीं है, यह केवल तथागत का ही विषय है। इस प्रकार भूमन्तर-परिच्छेद (स्तरों के विभाजन) तक पहुँचने पर बुद्धों का गर्जन महान होता है, ज्ञान प्रवेश करता है... (पेय्याल)... शून्यता से संबंधित होता है।

තථා අයං අවිජ්ජා සඞ්ඛාරානං නවහාකාරෙහි පච්චයො හොති, උප්පාදො හුත්වා පච්චයො හොති, පවත්තං හුත්වා, නිමිත්තං, ආයූහනං, සංයොගො, පලිබොධො, සමුදයො, හෙතු, පච්චයො හුත්වා පච්චයො හොති, තථා සඞ්ඛාරාදයො විඤ්ඤාණාදීනං. යථාහ – ‘‘කථං පච්චයපරිග්ගහෙ පඤ්ඤා ධම්මට්ඨිතිඤාණං? අවිජ්ජා සඞ්ඛාරානං උප්පාදට්ඨිති ච පවත්තට්ඨිති ච, නිමිත්තට්ඨිති [Pg.95] ච, ආයූහනට්ඨිති ච, සංයොගට්ඨිති ච, පලිබොධට්ඨිති ච, සමුදයට්ඨිති ච, හෙතුට්ඨිති ච, පච්චයට්ඨිති ච, ඉමෙහි නවහාකාරෙහි අවිජ්ජා පච්චයො, සඞ්ඛාරා පච්චයසමුප්පන්නා, උභොපෙතෙ ධම්මා පච්චයසමුප්පන්නාති පච්චයපරිග්ගහෙ පඤ්ඤා ධම්මට්ඨිතිඤාණං. අතීතම්පි අද්ධානං, අනාගතම්පි අද්ධානං අවිජ්ජා සඞ්ඛාරානං උප්පාදට්ඨිති ච…පෙ… ජාති ජරාමරණස්ස උප්පාදට්ඨිති ච…පෙ… පච්චයට්ඨිති ච, ඉමෙහි නවහාකාරෙහි ජාති පච්චයො, ජරාමරණං පච්චයසමුප්පන්නං, උභොපෙතෙ ධම්මා පච්චයසමුප්පන්නාති පච්චයපරිග්ගහෙ පඤ්ඤා ධම්මට්ඨිතිඤාණ’’න්ති (පටි. ම. 1.45). එවමිමං තස්ස තස්ස ධම්මස්ස තථා තථා පච්චයභාවෙන පවත්තං තිවට්ටං තියද්ධං තිසන්ධිං චතුසඞ්ඛෙපං වීසතාකාරං පටිච්චසමුප්පාදං විභජිත්වා කථෙතුං අඤ්ඤෙසං ථාමො වා බලං වා නත්ථි, අවිසයො එස අඤ්ඤෙසං, තථාගතස්සෙව විසයො, ඉති පච්චයාකාරං පත්වා බුද්ධානං ගජ්ජිතං මහන්තං හොති, ඤාණං අනුපවිසති…පෙ… සුඤ්ඤතාපටිසංයුත්තාති.

इसी प्रकार, यह अविद्या संस्कारों के लिए नौ प्रकार से प्रत्यय (कारण) होती है—उत्पाद होकर, प्रवृत्त होकर, निमित्त होकर, आयूहण (प्रयत्न) होकर, संयोग होकर, पलिबोध (बाधा/बंधन) होकर, समुदय होकर, हेतु होकर और प्रत्यय होकर प्रत्यय होती है; इसी प्रकार संस्कार आदि विज्ञान आदि के लिए (प्रत्यय होते हैं)। जैसा कि कहा गया है— "प्रत्यय-परिग्रह (कारणों के निर्धारण) में प्रज्ञा 'धर्मस्थिति-ज्ञान' कैसे है? अविद्या संस्कारों के लिए उत्पाद-स्थिति, प्रवृत्त-स्थिति, निमित्त-स्थिति, आयूहण-स्थिति, संयोग-स्थिति, पलिबोध-स्थिति, समुदय-स्थिति, हेतु-स्थिति और प्रत्यय-स्थिति है; इन नौ आकारों से अविद्या प्रत्यय है और संस्कार प्रत्यय-समुत्पन्न (कार्य) हैं, ये दोनों ही धर्म प्रत्यय-समुत्पन्न हैं—इस प्रकार प्रत्यय-परिग्रह में प्रज्ञा 'धर्मस्थिति-ज्ञान' है। अतीत काल में भी और अनागत काल में भी अविद्या संस्कारों के लिए उत्पाद-स्थिति... पे... जाति, जरामरण के लिए उत्पाद-स्थिति... पे... प्रत्यय-स्थिति है; इन नौ आकारों से जाति प्रत्यय है और जरामरण प्रत्यय-समुत्पन्न है, ये दोनों ही धर्म प्रत्यय-समुत्पन्न हैं—इस प्रकार प्रत्यय-परिग्रह में प्रज्ञा 'धर्मस्थिति-ज्ञान' है" (पटि. म. 1.45)। इस प्रकार, उस-उस धर्म के लिए उस-उस प्रकार से प्रत्यय-भाव के रूप में प्रवृत्त, तीन आवर्तों (त्रिवृत्त), तीन अध्वों (त्रिकाल), तीन संधियों, चार संक्षेपों और बीस आकारों वाले इस प्रतीत्यसमुत्पाद को विभक्त करके कहने की शक्ति या बल दूसरों में नहीं है; यह दूसरों का विषय नहीं है, केवल तथागत का ही विषय है। इस प्रकार प्रत्ययाकार (प्रतीत्यसमुत्पाद) तक पहुँचकर बुद्धों का गर्जन महान होता है, ज्ञान अनुप्रविष्ट होता है... पे... शून्यता से संबद्ध होता है।

තථා චත්තාරො ජනා සස්සතවාදා නාම, චත්තාරො එකච්චසස්සතවාදා, චත්තාරො අන්තානන්තිකා, චත්තාරො අමරාවික්ඛෙපිකා, ද්වෙ අධිච්චසමුප්පන්නිකා, සොළස සඤ්ඤීවාදා, අට්ඨ අසඤ්ඤීවාදා, අට්ඨ නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාදා, සත්ත උච්ඡෙදවාදා, පඤ්ච දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදා නාම. තෙ ඉදං නිස්සාය ඉදං ගණ්හන්තීති ද්වාසට්ඨි දිට්ඨිගතානි භින්දිත්වා නිජ්ජටං නිග්ගුම්බං කත්වා කථෙතුං අඤ්ඤෙසං ථාමො වා බලං වා නත්ථි, අවිසයො එස අඤ්ඤෙසං, තථාගතස්සෙව විසයො. ඉති සමයන්තරං පත්වා බුද්ධානං ගජ්ජිතං මහන්තං හොති, ඤාණං අනුපවිසති, බුද්ධඤාණස්ස මහන්තතා පඤ්ඤායති, දෙසනා ගම්භීරා හොති, තිලක්ඛණාහතා, සුඤ්ඤතාපටිසංයුත්තාති.

इसी प्रकार, चार प्रकार के लोग 'शाश्वतवादी' कहलाते हैं, चार 'एकच्च-शाश्वतवादी' (आंशिक शाश्वतवादी), चार 'अन्तानन्तिक' (अन्त-अनन्तवादी), चार 'अमराविक्खेपिक' (विक्षेपवादी), दो 'अधिच्चसमुप्पन्निक' (अकारणवादी), सोलह 'संज्ञीवादी', आठ 'असंज्ञीवादी', आठ 'नैवसंज्ञी-नासंज्ञीवादी', सात 'उच्छेदवादी' और पाँच 'दृष्टधर्म-निर्वाणवादी' कहलाते हैं। वे इसके (प्रतीत्यसमुत्पाद के) आधार पर इसे (मिथ्या दृष्टि को) ग्रहण करते हैं—इस प्रकार बासठ (62) दृष्टिगतों को विभक्त करके, उन्हें उलझन-रहित और बाधा-मुक्त करके कहने की शक्ति या बल दूसरों में नहीं है; यह दूसरों का विषय नहीं है, केवल तथागत का ही विषय है। इस प्रकार समयान्तर (अन्य मतों) तक पहुँचकर बुद्धों का गर्जन महान होता है, ज्ञान अनुप्रविष्ट होता है, बुद्ध-ज्ञान की महानता प्रकट होती है, देशना गंभीर होती है, त्रिलक्षणों से युक्त और शून्यता से संबद्ध होती है।

ඉමස්මිං පන ඨානෙ සමයන්තරං ලබ්භති, තස්මා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස මහන්තභාවදස්සනත්ථං දෙසනාය ච සුඤ්ඤතාපකාසනවිභාවනත්ථං සමයන්තරං අනුපවිසන්තො ධම්මරාජා – ‘‘සන්ති, භික්ඛවෙ, එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා’’ති එවං පුච්ඡාවිස්සජ්ජනං ආරභි.

किन्तु इस स्थान पर, जहाँ सर्वज्ञता-ज्ञान का प्रदर्शन होता है, अन्य मतों (समयान्तर) की प्राप्ति होती है; इसलिए सर्वज्ञता-ज्ञान की महानता दिखाने के लिए और देशना में शून्यता के प्रकाशन को स्पष्ट करने के लिए, अन्य मतों में (ज्ञान द्वारा) प्रवेश करते हुए धर्मराज (बुद्ध) ने—"भिक्षुओं, कुछ ऐसे श्रमण और ब्राह्मण हैं" इस प्रकार प्रश्न और उत्तर का आरम्भ किया।

29. තත්ථ සන්තීති අත්ථි සංවිජ්ජන්ති උපලබ්භන්ති. භික්ඛවෙති ආලපනවචනං. එකෙති එකච්චෙ. සමණබ්‍රාහ්මණාති පබ්බජ්ජූපගතභාවෙන සමණා, ජාතියා බ්‍රාහ්මණා. ලොකෙන වා සමණාති ච බ්‍රාහ්මණාති ච එවං සම්මතා. පුබ්බන්තං කප්පෙත්වා විකප්පෙත්වා ගණ්හන්තීති පුබ්බන්තකප්පිකා. පුබ්බන්තකප්පො වා [Pg.96] එතෙසං අත්ථීති පුබ්බන්තකප්පිකා. තත්ථ අන්තොති අයං සද්දො අන්තඅබ්භන්තරමරියාදලාමකපරභාගකොට්ඨාසෙසු දිස්සති. ‘‘අන්තපූරො උදරපූරො’’තිආදීසු හි අන්තෙ අන්තසද්දො. ‘‘චරන්ති ලොකෙ පරිවාරඡන්නා අන්තො අසුද්ධා බහි සොභමානා’’තිආදීසු (සං. නි. 1.122) අබ්භන්තරෙ. ‘‘කායබන්ධනස්ස අන්තො ජීරති (චූළව. 278). ‘‘සා හරිතන්තං වා පන්ථන්තං වා සෙලන්තං වා උදකන්තං වා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.304) මරියාදායං. ‘‘අන්තමිදං, භික්ඛවෙ, ජීවිකානං යදිදං පිණ්ඩොල්‍ය’’න්තිආදීසු (සං. නි. 3.80) ලාමකෙ. ‘‘එසෙවන්තො දුක්ඛස්සා’’තිආදීසු (සං. නි. 2.51) පරභාගෙ. සබ්බපච්චයසඞ්ඛයො හි දුක්ඛස්ස පරභාගො කොටීති වුච්චති. ‘‘සක්කායො ඛො, ආවුසො, එකො අන්තො’’තිආදීසු (අ. නි. 6.61) කොට්ඨාසෙ. ස්වායං ඉධාපි කොට්ඨාසෙ වත්තති.

२९. वहाँ 'सन्ति' का अर्थ है—हैं, विद्यमान हैं, उपलब्ध (ज्ञात) होते हैं। 'भिक्खवे' यह संबोधन का शब्द है। 'एके' का अर्थ है—कुछ। 'समणब्राह्मणा' का अर्थ है—प्रव्रज्या ग्रहण करने के कारण 'श्रमण' और जाति से 'ब्राह्मण'; अथवा लोक में जिन्हें 'श्रमण' और 'ब्राह्मण' के रूप में मान्यता प्राप्त है। जो पूर्वान्त (अतीत) की कल्पना और विकल्प करके (दृष्टियों को) ग्रहण करते हैं, वे 'पूर्वान्त-कल्पिक' हैं। अथवा जिनका पूर्वान्त-कल्प (अतीत संबंधी विचार) है, वे 'पूर्वान्त-कल्पिक' हैं। वहाँ 'अन्त' यह शब्द—अन्त (अन्तः/आँत), अभ्यन्तर (भीतर), मर्यादा (सीमा), लामक (नीच/तुच्छ), परभाग (परवर्ती भाग) और कोष्ठास (अंश/भाग) के अर्थों में देखा जाता है। "अन्तपूरो उदरपूरो" (आँतों से भरा, पेट से भरा) आदि में 'अन्त' शब्द 'आँत' के अर्थ में है। "चरन्ति लोके परिवारछन्ना अन्तो असुद्धा बहि सोभमाना" (लोक में अनुयायियों से घिरे हुए विचरते हैं, भीतर से अशुद्ध और बाहर से सुशोभित) आदि में 'अभ्यन्तर' (भीतर) के अर्थ में है। "कायबन्धनस्स अन्तो जीरति" (कटिबंध का सिरा पुराना हो जाता है) और "सा हरितन्तं वा पन्थन्तं वा सेलन्तं वा उदकन्तं वा" (वह हरी घास की सीमा, या पथ की सीमा, या पर्वत की सीमा, या जल की सीमा तक पहुँचकर) आदि में 'मर्यादा' (सीमा) के अर्थ में है। "अन्तमदं, भिक्खवे, जीविकानं यदिदं पिण्डोल्यं" (भिक्षुओं, आजीविकाओं में यह पिण्डपात सबसे नीच/तुच्छ है) आदि में 'लामक' (नीच) के अर्थ में है। "एसेवन्तो दुक्खस्स" (यही दुःख का अन्त/परभाग है) आदि में 'परभाग' के अर्थ में है; क्योंकि सभी प्रत्ययों का क्षय (निर्वाण) ही दुःख का परभाग या कोटि (अन्तिम सीमा) कहा जाता है। "सक्कायो खो, आवुसो, एको अन्तो" (आयुष्मानों, सत्काय ही एक अंश है) आदि में 'कोष्ठास' (अंश/भाग) के अर्थ में है। यहाँ भी यह 'कोष्ठास' (भाग) के अर्थ में प्रयुक्त है।

කප්පසද්දොපි – ‘‘තිට්ඨතු, භන්තෙ භගවා කප්පං’’ (දී. නි. 2.167), ‘‘අත්ථි කප්පො නිපජ්ජිතුං’’ (අ. නි. 8.80), ‘‘කප්පකතෙන අකප්පකතං සංසිබ්බිතං හොතී’’ති, (පාචි. 371) එවං ආයුකප්පලෙසකප්පවිනයකප්පාදීසු සම්බහුලෙසු අත්ථෙසු වත්තති. ඉධ තණ්හාදිට්ඨීසු වත්තතීති වෙදිතබ්බො. වුත්තම්පි චෙතං – ‘‘කප්පාති ද්වෙ කප්පා, තණ්හාකප්පො ච දිට්ඨිකප්පො චා’’ති (මහානි. 28). තස්මා තණ්හාදිට්ඨිවසෙන අතීතං ඛන්ධකොට්ඨාසං කප්පෙත්වා පකප්පෙත්වා ඨිතාති පුබ්බන්තකප්පිකාති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. තෙසං එවං පුබ්බන්තං කප්පෙත්වා ඨිතානං පුනප්පුනං උප්පජ්ජනවසෙන පුබ්බන්තමෙව අනුගතා දිට්ඨීති පුබ්බන්තානුදිට්ඨිනො. තෙ එවංදිට්ඨිනො තං පුබ්බන්තං ආරබ්භ ආගම්ම පටිච්ච අඤ්ඤම්පි ජනං දිට්ඨිගතිකං කරොන්තා අනෙකවිහිතානි අධිමුත්තිපදානි අභිවදන්ති අට්ඨාරසහි වත්ථූහි.

'कप्प' (कल्प) शब्द भी—"भन्ते! भगवान एक कल्प तक ठहरें" (आयु-कल्प), "अत्थि कप्पो निपज्जितुं" (सोने के लिए थोड़ा अवसर/कारण है—लेश-कल्प), "कप्पकतेन अकप्पकतं संसिब्बितां होति" (कल्प-बिंदु लगाए हुए वस्त्र के साथ बिना कल्प-बिंदु वाला वस्त्र सिल दिया गया है—विनय-कल्प) इस प्रकार आयु-कल्प, लेश-कल्प, विनय-कल्प आदि अनेक अर्थों में प्रयुक्त होता है। यहाँ इसे 'तृष्णा' और 'दृष्टि' के अर्थ में समझना चाहिए। जैसा कि कहा गया है— "कल्प दो प्रकार के हैं—तृष्णा-कल्प और दृष्टि-कल्प" (महानि. 28)। इसलिए तृष्णा और दृष्टि के वश में होकर अतीत के स्कन्ध-भाग की कल्पना और प्रपञ्च करके स्थित होने के कारण वे 'पूर्वान्त-कल्पिक' कहलाते हैं—यहाँ ऐसा अर्थ समझना चाहिए। इस प्रकार पूर्वान्त की कल्पना करके स्थित उन लोगों की, बार-बार उत्पन्न होने के कारण, पूर्वान्त (अतीत) का ही अनुसरण करने वाली जो दृष्टि है, उसके कारण वे 'पूर्वान्त-अनुदृष्टि' (पूर्वान्तानुदिट्ठिनो) कहलाते हैं। वे ऐसी दृष्टि वाले लोग उस पूर्वान्त को आरम्भ (विषय) बनाकर, उसके आधार पर और उसके कारण, अन्य लोगों को भी मिथ्या-दृष्टि वाला बनाते हुए, अठारह आधारों (वस्तुओं) से अनेक प्रकार के अधिमुक्ति-पदों (दृष्टि-कथनों) को कहते हैं।

තත්ථ අනෙකවිහිතානීති අනෙකවිධානි. අධිමුත්තිපදානීති අධිවචනපදානි. අථ වා භූතං අත්ථං අභිභවිත්වා යථාසභාවතො අග්ගහෙත්වා පවත්තනතො අධිමුත්තියොති දිට්ඨියො වුච්චන්ති. අධිමුත්තීනං පදානි අධිමුත්තිපදානි, දිට්ඨිදීපකානි වචනානීති අත්ථො. අට්ඨාරසහි වත්ථූහීති අට්ඨාරසහි කාරණෙහි.

वहाँ 'अनेकविहितानि' का अर्थ है अनेक प्रकार के। 'अधिमुत्तिपदानी' (अधिवुत्तिपदानी) का अर्थ है नाम या प्रज्ञप्ति को बताने वाले पद। अथवा, वास्तविक अर्थ (भूत अर्थ) को दबाकर और उसे यथार्थ रूप में ग्रहण न करके प्रवृत्त होने के कारण 'अधिमुत्तियाँ' (अधिवुत्तियाँ) दृष्टियों (मिथ्या धारणाओं) को कहा जाता है। उन दृष्टियों के पदों को 'अधिमुत्तिपद' कहते हैं, जिसका अर्थ है दृष्टियों को प्रकाशित करने वाले वचन। 'अठारह वस्तुओं से' का अर्थ है अठारह कारणों से।

30. ඉදානි [Pg.97] යෙහි අට්ඨාරසහි වත්ථූහි අභිවදන්ති, තෙසං කථෙතුකම්‍යතාය පුච්ඡාය ‘‘තෙ ච ඛො භොන්තො’’තිආදිනා නයෙන පුච්ඡිත්වා තානි වත්ථූනි විභජිත්වා දස්සෙතුං ‘‘සන්ති, භික්ඛවෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ වදන්ති එතෙනාති වාදො, දිට්ඨිගතස්සෙතං අධිවචනං. සස්සතො වාදො එතෙසන්ති සස්සතවාදා, සස්සතදිට්ඨිනොති අත්ථො. එතෙනෙව නයෙන ඉතො පරෙසම්පි එවරූපානං පදානං අත්ථො වෙදිතබ්බො. සස්සතං අත්තානඤ්ච ලොකඤ්චාති රූපාදීසු අඤ්ඤතරං අත්තාති ච ලොකොති ච ගහෙත්වා තං සස්සතං අමරං නිච්චං ධුවං පඤ්ඤපෙන්ති. යථාහ – ‘‘රූපං අත්තා චෙව ලොකො ච සස්සතො චාති අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙන්ති තථා වෙදනං, සඤ්ඤං, සඞ්ඛාරෙ, විඤ්ඤාණං අත්තා චෙව ලොකො ච සස්සතො චාති අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙන්තී’’ති.

३०. अब जिन अठारह आधारों (वस्तुओं) से वे अपनी बात कहते हैं, उन्हें बताने की इच्छा से 'वे आप भद्रजन' आदि विधि से पूछकर, उन आधारों को विस्तार से दिखाने के लिए 'भिक्षुओं, हैं (कुछ श्रमण-ब्राह्मण)' आदि कहा। वहाँ 'जिसके द्वारा वे बोलते हैं' वह 'वाद' है, यह मिथ्या दृष्टि का ही एक नाम है। जिनका वाद (सिद्धांत) 'शाश्वत' है, वे 'शाश्वतवादी' हैं, जिसका अर्थ है शाश्वत दृष्टि वाले। इसी पद्धति से इसके बाद आने वाले इसी प्रकार के अन्य पदों का अर्थ भी समझना चाहिए। 'आत्मा और लोक को शाश्वत' कहने का अर्थ है कि रूप आदि (पंच स्कंधों) में से किसी एक को 'आत्मा' और 'लोक' मानकर, उसे शाश्वत, अमर, नित्य और ध्रुव प्रज्ञप्त करते हैं। जैसा कि कहा गया है— 'वे रूप को ही आत्मा और लोक शाश्वत है, इस प्रकार आत्मा और लोक को प्रज्ञप्त करते हैं; वैसे ही वेदना, संज्ञा, संस्कार और विज्ञान को आत्मा और लोक शाश्वत है, इस प्रकार आत्मा और लोक को प्रज्ञप्त करते हैं'।

31. ආතප්පමන්වායාතිආදීසු වීරියං කිලෙසානං ආතාපනභාවෙන ආතප්පන්ති වුත්තං. තදෙව පදහනවසෙන පධානං. පුනප්පුනං යුත්තවසෙන අනුයොගොති. එවං තිප්පභෙදං වීරියං අන්වාය ආගම්ම පටිච්චාති අත්ථො. අප්පමාදො වුච්චති සතියා අවිප්පවාසො. සම්මා මනසිකාරොති උපායමනසිකාරො, පථමනසිකාරො, අත්ථතො ඤාණන්ති වුත්තං හොති. යස්මිඤ්හි මනසිකාරෙ ඨිතස්ස පුබ්බෙනිවාසානුස්සති ඤාණං ඉජ්ඣති, අයං ඉමස්මිං ඨානෙ මනසිකාරොති අධිප්පෙතො. තස්මා වීරියඤ්ච සතිඤ්ච ඤාණඤ්ච ආගම්මාති අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො. තථාරූපන්ති තථාජාතිකං. චෙතොසමාධින්ති චිත්තසමාධිං. ඵුසතීති වින්දති පටිලභති. යථා සමාහිතෙ චිත්තෙති යෙන සමාධිනා සම්මා ආහිතෙ සුට්ඨු ඨපිතෙ චිත්තම්හි අනෙකවිහිතං පුබ්බෙනිවාසන්තිආදීනං අත්ථො විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තො.

३१. 'आतप्पमन्वाय' (तप के आधार पर) आदि में, क्लेशों को तपाने के कारण वीर्य (ऊर्जा) को 'आतप्प' कहा गया है। वही प्रयास करने के अर्थ में 'प्रधान' है। बार-बार लगे रहने के अर्थ में 'अनुयोग' है। इस प्रकार तीन प्रकार के वीर्य का अनुसरण करके, उसे प्राप्त करके या उसके कारण—यह इसका अर्थ है। स्मृति (सति) से अलग न रहने को 'अप्रमाद' कहा जाता है। 'सम्यक् मनसिकार' का अर्थ है उपाय-मनसिकार या सही मार्ग का मनसिकार, जिसका वास्तविक अर्थ 'ज्ञान' है। जिस मनसिकार में स्थित होने पर 'पूर्वनिवास-अनुस्मृति ज्ञान' सिद्ध होता है, यहाँ उसी मनसिकार का अभिप्राय है। इसलिए वीर्य, स्मृति और ज्ञान के आधार पर—यह यहाँ संक्षिप्त अर्थ है। 'तथारूपं' का अर्थ है उस प्रकार का। 'चेतोसमाधिं' का अर्थ है चित्त की एकाग्रता (समाधि)। 'फुसति' का अर्थ है अनुभव करता है या प्राप्त करता है। 'यथा समाहिते चित्ते' का अर्थ है जिस समाधि के द्वारा चित्त को भली-भांति स्थापित किया गया हो। 'अनेकविहितं पुब्बेनिवासं' आदि पदों का अर्थ विशुद्धिमग्ग में बताया गया है।

සො එවමාහාති සො එවං ඣානානුභාවසම්පන්නො හුත්වා දිට්ඨිගතිකො එවං වදති. වඤ්ඣොති වඤ්ඣපසුවඤ්ඣතාලාදයො විය අඵලො කස්සචි අජනකොති. එතෙන ‘‘අත්තා’’ති ච ‘‘ලොකො’’ති ච ගහිතානං ඣානාදීනං රූපාදිජනකභාවං පටික්ඛිපති. පබ්බතකූටං විය ඨිතොති කූටට්ඨො. එසිකට්ඨායිට්ඨිතොති එසිකට්ඨායී විය හුත්වා ඨිතොති එසිකට්ඨායිට්ඨිතො. යථා සුනිඛාතො එසිකත්ථම්භො නිච්චලො තිට්ඨති, එවං ඨිතොති අත්ථො. උභයෙනපි ලොකස්ස විනාසාභාවං දීපෙති. කෙචි පන ඊසිකට්ඨායිට්ඨිතොති පාළිං වත්වා මුඤ්ජෙ ඊසිකා විය ඨිතොති වදන්ති[Pg.98]. තත්‍රායමධිප්පායො – යදිදං ජායතීති වුච්චති, තං මුඤ්ජතො ඊසිකා විය විජ්ජමානමෙව නික්ඛමති. යස්මා ච ඊසිකට්ඨායිට්ඨිතො, තස්මා තෙව සත්තා සන්ධාවන්ති, ඉතො අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡන්තීති අත්ථො.

'वह ऐसा कहता है' का अर्थ है कि वह ध्यान के प्रभाव से संपन्न होकर और मिथ्या दृष्टि वाला होकर ऐसा कहता है। 'वन्झो' (बाँझ) का अर्थ है बाँझ पशु या बाँझ ताड़ के वृक्ष की तरह निष्फल, जो किसी फल को उत्पन्न नहीं करता। इसके द्वारा वह 'आत्मा' और 'लोक' के रूप में ग्रहण किए गए ध्यान आदि की रूप आदि को उत्पन्न करने की शक्ति का निषेध करता है। पर्वत शिखर की तरह स्थित होने के कारण 'कूटस्थ' है। 'एषिकायिष्ठित' का अर्थ है द्वार-स्तंभ (एषिका) की तरह अडिग होकर स्थित होना। जैसे अच्छी तरह गाड़ा गया खंभा निश्चल रहता है, वैसे ही स्थित—यह इसका अर्थ है। इन दोनों शब्दों से वह लोक के विनाश के अभाव (अविनाशी होने) को दर्शाता है। कुछ लोग 'ईषिकायिष्ठित' पाठ पढ़कर मूँज घास के भीतर की सींक (ईषिका) की तरह स्थित होना कहते हैं। वहाँ यह अभिप्राय है—जिसे 'उत्पन्न होना' कहा जाता है, वह मूँज से सींक की तरह पहले से विद्यमान होकर ही निकलता है। और क्योंकि वह ईषिका की तरह स्थित है, इसलिए वे ही प्राणी संसार में दौड़ते हैं और यहाँ से दूसरी जगह जाते हैं—यह इसका अर्थ है।

සංසරන්තීති අපරාපරං සඤ්චරන්ති. චවන්තීති එවං සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡන්ති. තථා උපපජ්ජන්තීති. අට්ඨකථායං පන පුබ්බෙ ‘‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො චා’’ති වත්වා ඉදානි තෙ ච සත්තා සන්ධාවන්තීතිආදිනා වචනෙන අයං දිට්ඨිගතිකො අත්තනායෙව අත්තනො වාදං භින්දති, දිට්ඨිගතිකස්ස දස්සනං නාම න නිබද්ධං, ථුසරාසිම්හි නිඛාතඛාණු විය චඤ්චලං, උම්මත්තකපච්ඡියං පූවඛණ්ඩගූථගොමයාදීනි විය චෙත්ථ සුන්දරම්පි අසුන්දරම්පි හොති යෙවාති වුත්තං. අත්ථිත්වෙව සස්සතිසමන්ති එත්ථ සස්සතීති නිච්චං විජ්ජමානතාය මහාපථවිංව මඤ්ඤති, තථා සිනෙරුපබ්බතචන්දිමසූරියෙ. තතො තෙහි සමං අත්තානං මඤ්ඤමානා අත්ථි ත්වෙව සස්සතිසමන්ති වදන්ති.

'संसरन्ति' का अर्थ है एक भव से दूसरे भव में बार-बार विचरण करना। 'चवन्ति' (च्युत होते हैं) का अर्थ है इस प्रकार की संज्ञा को प्राप्त करना। वैसे ही 'उपपज्जन्ति' (उत्पन्न होते हैं) के विषय में भी समझना चाहिए। अट्ठकथा में कहा गया है कि पहले 'आत्मा और लोक शाश्वत हैं' कहकर, अब 'वे ही प्राणी दौड़ते हैं' आदि वचनों से यह मिथ्या दृष्टि वाला व्यक्ति स्वयं ही अपने वाद का खंडन करता है। मिथ्या दृष्टि वाले का दर्शन (विचार) स्थिर नहीं होता; वह भूसे के ढेर में गड़े हुए खूँटे की तरह चंचल होता है। जैसे पागल की टोकरी में पुए के टुकड़े, विष्ठा और गोबर आदि सब कुछ होता है, वैसे ही इस मिथ्या दृष्टि में कुछ सुंदर और कुछ असुंदर (तर्कहीन) बातें भी होती ही हैं। 'अत्थित्वेव सस्सतिसमं' (शाश्वत के समान है) में 'शाश्वत' का अर्थ है नित्य विद्यमान होने के कारण वह उसे महापृथ्वी के समान मानता है, वैसे ही सुमेरु पर्वत, चंद्रमा और सूर्य के समान। तब उनके समान आत्मा को मानते हुए वे कहते हैं कि 'वह शाश्वत के समान ही है'।

ඉදානි සස්සතො අත්තා ච ලොකො චාතිආදිකාය පටිඤ්ඤාය සාධනත්ථං හෙතුං දස්සෙන්තො ‘‘තං කිස්ස හෙතු? අහඤ්හි ආතප්පමන්වායා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ඉමිනාමහං එතං ජානාමීති ඉමිනා විසෙසාධිගමෙන අහං එතං පච්චක්ඛතො ජානාමි, න කෙවලං සද්ධාමත්තකෙනෙව වදාමීති දස්සෙති, මකාරො පනෙත්ථ පදසන්ධිකරණත්ථං වුත්තො. ඉදං, භික්ඛවෙ, පඨමං ඨානන්ති චතූහි වත්ථූහීති වත්ථුසද්දෙන වුත්තෙසු චතූසු ඨානෙසු ඉදං පඨමං ඨානං, ඉදං ජාතිසතසහස්සමත්තානුස්සරණං පඨමං කාරණන්ති අත්ථො.

अब 'आत्मा और लोक शाश्वत हैं' आदि प्रतिज्ञा को सिद्ध करने के लिए हेतु (कारण) दिखाते हुए 'वह किस कारण से है? मैं तप के आधार पर...' आदि कहा। वहाँ 'इससे मैं यह जानता हूँ' पद से यह दर्शाया गया है कि 'इस विशेष उपलब्धि (ज्ञान) के कारण मैं इसे प्रत्यक्ष रूप से जानता हूँ, केवल श्रद्धा मात्र से नहीं कह रहा हूँ'। यहाँ 'म' अक्षर पदों की संधि करने के लिए प्रयुक्त हुआ है। 'भिक्षुओं, यह प्रथम स्थान है' का अर्थ है कि 'चार वस्तुओं' शब्द से कहे गए चार आधारों में यह पहला आधार है; अर्थात् एक लाख जन्मों तक का स्मरण कर पाना ही पहला कारण है।

32-33. උපරි වාරද්වයෙපි එසෙව නයො. කෙවලඤ්හි අයං වාරො අනෙකජාතිසතසහස්සානුස්සරණවසෙන වුත්තො. ඉතරෙ දසචත්තාලීසසංවට්ටවිවට්ටකප්පානුස්සරණවසෙන. මන්දපඤ්ඤො හි තිත්ථියො අනෙකජාතිසතසහස්සමත්තං අනුස්සරති, මජ්ඣිමපඤ්ඤො දසසංවට්ටවිවට්ටකප්පානි, තික්ඛපඤ්ඤො චත්තාලීසං, න තතො උද්ධං.

३२-३३. ऊपर के दो वारों (खंडों) में भी यही पद्धति है। विशेष बात यह है कि यह (पहला) वार अनेक लाख जन्मों के स्मरण के आधार पर कहा गया है। अन्य (दूसरा और तीसरा) क्रमशः दस और चालीस संवर्त-विवर्त कल्पों के स्मरण के आधार पर कहे गए हैं। मंद बुद्धि वाला तीर्थक अनेक लाख जन्मों तक स्मरण करता है, मध्यम बुद्धि वाला दस संवर्त-विवर्त कल्पों तक, और तीव्र बुद्धि वाला चालीस कल्पों तक; उससे आगे नहीं।

34. චතුත්ථවාරෙ තක්කයතීති තක්කී, තක්කො වා අස්ස අත්ථීති තක්කී. තක්කෙත්වා විතක්කෙත්වා දිට්ඨිගාහිනො එතං අධිවචනං. වීමංසාය සමන්නාගතොති වීමංසී. වීමංසා නාම තුලනා රුච්චනා ඛමනා. යථා හි පුරිසො යට්ඨියා උදකං වීමංසිත්වා ඔතරති, එවමෙව යො තුලයිත්වා රුච්චිත්වා [Pg.99] ඛමාපෙත්වා දිට්ඨිං ගණ්හාති, සො ‘‘වීමංසී’’ති වෙදිතබ්බො. තක්කපරියාහතන්ති තක්කෙන පරියාහතං, තෙන තෙන පරියායෙන තක්කෙත්වාති අත්ථො. වීමංසානුචරිතන්ති තාය වුත්තප්පකාරාය වීමංසාය අනුචරිතං. සයංපටිභානන්ති අත්තනො පටිභානමත්තසඤ්ජාතං. එවමාහාති සස්සතදිට්ඨිං ගහෙත්වා එවං වදති.

३४. चौथे वार (खंड) में, जो तर्क करता है वह 'तक्की' (तार्किक) है, अथवा जिसके पास तर्क है वह 'तक्की' है। यह तर्क और वितर्क करके (मिथ्या) दृष्टि ग्रहण करने वाले का नाम है। जो मीमांसा (जाँच-परख) से युक्त है, वह 'मीमांसी' है। मीमांसा का अर्थ है—तुलना करना, रुचि रखना और स्वीकार करना। जैसे कोई पुरुष लाठी से पानी की गहराई की जाँच करके उसमें उतरता है, वैसे ही जो तुलना करके, रुचि लेकर और स्वीकार करके किसी दृष्टि को ग्रहण करता है, उसे 'मीमांसी' समझना चाहिए। 'तक्कपरियाहतं' का अर्थ है—तर्क द्वारा बार-बार मथा गया, विभिन्न प्रकार से तर्क किया गया। 'मीमांसानुचरितं' का अर्थ है—उक्त प्रकार की मीमांसा द्वारा अनुचरित (अभ्यास किया गया)। 'सयम्पटिभानं' का अर्थ है—अपनी ही प्रतिभा (सूझ-बूझ) से उत्पन्न। 'एवमाह' का अर्थ है—शाश्वत दृष्टि को ग्रहण कर वह ऐसा कहता है।

තත්ථ චතුබ්බිධො තක්කී – අනුස්සුතිකො, ජාතිස්සරො, ලාභී, සුද්ධතක්කිකොති. තත්ථ යො ‘‘වෙස්සන්තරො නාම රාජා අහොසී’’තිආදීනි සුත්වා ‘‘තෙන හි යදි වෙස්සන්තරොව භගවා, සස්සතො අත්තා’’ති තක්කයන්තො දිට්ඨිං ගණ්හාති, අයං අනුස්සුතිකො නාම. ද්වෙ තිස්සො ජාතියො සරිත්වා – ‘‘අහමෙව පුබ්බෙ අසුකස්මිං නාම අහොසිං, තස්මා සස්සතො අත්තා’’ති තක්කයන්තො ජාතිස්සරතක්කිකො නාම. යො පන ලාභිතාය ‘‘යථා මෙ ඉදානි අත්තා සුඛී හොති, අතීතෙපි එවං අහොසි, අනාගතෙපි භවිස්සතී’’ති තක්කයිත්වා දිට්ඨිං ගණ්හාති, අයං ලාභීතක්කිකො නාම. ‘‘එවං සති ඉදං හොතී’’ති තක්කමත්තෙනෙව ගණ්හන්තො පන සුද්ධතක්කිකො නාම.

वहाँ चार प्रकार के तार्किक होते हैं—अनुश्रुतिक (सुनकर तर्क करने वाला), जातिस्सर (पूर्व जन्मों को याद कर तर्क करने वाला), लाभी (लब्धि प्राप्त तार्किक) और शुद्ध-तार्किक। वहाँ जो 'वेस्सन्तर नाम का राजा हुआ था' आदि सुनकर, 'यदि वेस्सन्तर ही भगवान (बुद्ध) हैं, तो आत्मा शाश्वत है'—ऐसा तर्क करते हुए दृष्टि ग्रहण करता है, वह 'अनुश्रुतिक' कहलाता है। दो या तीन जन्मों को याद करके—'मैं ही पहले अमुक नाम का था, इसलिए आत्मा शाश्वत है'—ऐसा तर्क करने वाला 'जातिस्सर-तार्किक' कहलाता है। जो लाभ (सुख आदि की प्राप्ति) के कारण—'जैसे अभी मेरी आत्मा सुखी है, अतीत में भी ऐसी ही थी और भविष्य में भी ऐसी ही होगी'—ऐसा तर्क करके दृष्टि ग्रहण करता है, वह 'लाभी-तार्किक' कहलाता है। 'ऐसा होने पर यह होता है'—इस प्रकार केवल तर्क मात्र से (दृष्टि) ग्रहण करने वाला 'शुद्ध-तार्किक' कहलाता है।

35. එතෙසං වා අඤ්ඤතරෙනාති එතෙසංයෙව චතුන්නං වත්ථූනං අඤ්ඤතරෙන එකෙන වා ද්වීහි වා තීහි වා. නත්ථි ඉතො බහිද්ධාති ඉමෙහි පන වත්ථූහි බහි අඤ්ඤං එකං කාරණම්පි සස්සතපඤ්ඤත්තියා නත්ථීති අප්පටිවත්තියං සීහනාදං නදති.

३५. 'एतेसं वा अञ्ञतरेन' का अर्थ है—इन्हीं चार आधारों में से किसी एक, दो या तीन के द्वारा। 'नत्थि इतो बहिद्धा' का अर्थ है—इन आधारों के बाहर शाश्वतत्व की प्रज्ञप्ति (घोषणा) के लिए अन्य कोई एक भी कारण नहीं है—ऐसा कहकर (भगवान) अप्रतिवर्त्य (अकाट्य) सिंहनाद करते हैं।

36. තයිදං, භික්ඛවෙ, තථාගතො පජානාතීති භික්ඛවෙ, තං ඉදං චතුබ්බිධම්පි දිට්ඨිගතං තථාගතො නානප්පකාරතො ජානාති. තතො තං පජානනාකාරං දස්සෙන්තො ඉමෙ දිට්ඨිට්ඨානාතිආදිමාහ. තත්ථ දිට්ඨියොව දිට්ඨිට්ඨානා නාම. අපි ච දිට්ඨීනං කාරණම්පි දිට්ඨිට්ඨානමෙව. යථාහ ‘‘කතමානි අට්ඨ දිට්ඨිට්ඨානානි? ඛන්ධාපි දිට්ඨිට්ඨානං, අවිජ්ජාපි, ඵස්සොපි, සඤ්ඤාපි, විතක්කොපි, අයොනිසොමනසිකාරොපි, පාපමිත්තොපි, පරතොඝොසොපි දිට්ඨිට්ඨාන’’න්ති. ‘‘ඛන්ධා හෙතු, ඛන්ධා පච්චයො දිට්ඨිට්ඨානං උපාදාය සමුට්ඨානට්ඨෙන, එවං ඛන්ධාපි දිට්ඨිට්ඨානං. අවිජ්ජා හෙතු…පෙ… පාපමිත්තො හෙතු. පරතොඝොසො හෙතු, පරතොඝොසො පච්චයො දිට්ඨිට්ඨානං උපාදාය සමුට්ඨානට්ඨෙන, එවං පරතොඝොසොපි දිට්ඨිට්ඨාන’’න්ති (පටි. ම. 1.124). එවංගහිතාති දිට්ඨිසඞ්ඛාතා තාව [Pg.100] දිට්ඨිට්ඨානා – ‘‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො චා’’ති එවංගහිතා ආදින්නා, පවත්තිතාති අත්ථො. එවංපරාමට්ඨාති නිරාසඞ්කචිත්තතාය පුනප්පුනං ආමට්ඨා පරාමට්ඨා, ‘ඉදමෙව සච්චං, මොඝමඤ්ඤ’න්ති පරිනිට්ඨාපිතා. කාරණසඞ්ඛාතා පන දිට්ඨිට්ඨානා යථා ගය්හමානා දිට්ඨියො සමුට්ඨාපෙන්ති, එවං ආරම්මණවසෙන ච පවත්තනවසෙන ච ආසෙවනවසෙන ච ගහිතා. අනාදීනවදස්සිතාය පුනප්පුනං ගහණවසෙන පරාමට්ඨා. එවංගතිකාති එවං නිරයතිරච්ඡානපෙත්තිවිසයගතිකානං අඤ්ඤතරගතිකා. එවං අභිසම්පරායාති ඉදං පුරිමපදස්සෙව වෙවචනං, එවංවිධපරලොකාති වුත්තං හොති.

३६. 'तयिदं, भिक्खवे, तथागतो पजानाति' का अर्थ है—हे भिक्षुओं, तथागत इन चारों प्रकार की दृष्टियों को अनेक प्रकार से जानते हैं। उस जानने के प्रकार को दिखाते हुए 'इमे दिट्ठिट्ठाना' आदि कहा। वहाँ दृष्टियाँ ही 'दृष्टि-स्थान' हैं। इसके अतिरिक्त, दृष्टियों के कारण भी 'दृष्टि-स्थान' ही हैं। जैसा कि कहा गया है—'वे आठ दृष्टि-स्थान कौन से हैं? स्कन्ध भी दृष्टि-स्थान हैं, अविद्या भी, स्पर्श भी, संज्ञा भी, वितर्क भी, अयोनिसो मनसिकार (अनुचित मनन) भी, पापमित्र भी और परतोघोष (दूसरों से सुनना) भी दृष्टि-स्थान हैं।' ... 'एवंगहिता' का अर्थ है—दृष्टि रूपी वे दृष्टि-स्थान—'आत्मा और लोक शाश्वत हैं'—इस प्रकार ग्रहण किए गए, स्वीकार किए गए और प्रवृत्त किए गए। 'एवंपरामट्ठा' का अर्थ है—निःशंक चित्त होने के कारण बार-बार स्पर्श किए गए, परामर्श किए गए और 'यही सत्य है, अन्य सब व्यर्थ है'—इस प्रकार निश्चित किए गए। कारण रूपी दृष्टि-स्थान जिस प्रकार ग्रहण किए जाने पर दृष्टियों को उत्पन्न करते हैं, वैसे ही वे आलम्बन के वश से, प्रवृत्ति के वश से और आसेवन (बार-बार अभ्यास) के वश से ग्रहण किए गए हैं। दोष न देखने के कारण बार-बार ग्रहण करने के वश से वे 'परामृष्ट' (पकड़े हुए) हैं। 'एवंगतिका' का अर्थ है—ऐसी नरक, तिर्यक या प्रेत योनि रूपी गतियों में से किसी एक गति वाले। 'एवं अभिसम्पराया' यह पूर्व पद का ही पर्यायवाची है, जिसका अर्थ है—इस प्रकार के परलोक वाले।

තඤ්ච තථාගතො පජානාතීති න කෙවලඤ්ච තථාගතො සකාරණං සගතිකං දිට්ඨිගතමෙව පජානාති, අථ ඛො තඤ්ච සබ්බං පජානාති, තතො ච උත්තරිතරං සීලඤ්චෙව සමාධිඤ්ච සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණඤ්ච පජානාති. තඤ්ච පජානනං න පරාමසතීති තඤ්ච එවංවිධං අනුත්තරං විසෙසං පජානන්තොපි අහං පජානාමීති තණ්හාදිට්ඨිමානපරාමාසවසෙන තඤ්ච න පරාමසති. අපරාමසතො චස්ස පච්චත්තඤ්ඤෙව නිබ්බුති විදිතාති එවං අපරාමසතො චස්ස අපරාමාසපච්චයා සයමෙව අත්තනායෙව තෙසං පරාමාසකිලෙසානං නිබ්බුති විදිතා. පාකටං, භික්ඛවෙ, තථාගතස්ස නිබ්බානන්ති දස්සෙති.

'तञ्च तथागतो पजानाति' का अर्थ है—तथागत न केवल कारण और गति सहित उस मिथ्या दृष्टि को ही जानते हैं, बल्कि उस सबको जानते हुए उससे भी श्रेष्ठ शील, समाधि और सर्वज्ञता-ज्ञान को भी जानते हैं। 'तञ्च पजाननं न परामसति' का अर्थ है—उस प्रकार के अनुत्तर विशेष (ज्ञान) को जानते हुए भी, 'मैं जानता हूँ'—इस प्रकार तृष्णा, दृष्टि और मान के परामर्श (पकड़) के वश में होकर वे उसका परामर्श नहीं करते। 'अपरामसतो चस्स पच्चत्तञ्ञेव निब्बुति विदिता' का अर्थ है—इस प्रकार परामर्श न करने वाले उन (तथागत) को, परामर्श न करने के कारण स्वयं अपने आप ही उन परामर्श-क्लेशों की निवृत्ति (शान्ति) का ज्ञान हो गया है। (इससे यह) दिखाते हैं कि 'हे भिक्षुओं, तथागत का निर्वाण (क्लेशों की शान्ति) प्रकट है'।

ඉදානි යථාපටිපන්නෙන තථාගතෙන සා නිබ්බුති අධිගතා, තං පටිපත්තිං දස්සෙතුං යාසු වෙදනාසු රත්තා තිත්ථියා ‘‘ඉධ සුඛිනො භවිස්සාම, එත්ථ සුඛිනො භවිස්සාමා’’ති දිට්ඨිගහනං පවිසන්ති, තාසංයෙව වෙදනානං වසෙන කම්මට්ඨානං ආචික්ඛන්තො වෙදනානං සමුදයඤ්චාතිආදිමාහ. තත්ථ යථාභූතං විදිත්වාති ‘‘අවිජ්ජාසමුදයා වෙදනාසමුදයොති පච්චයසමුදයට්ඨෙන වෙදනාක්ඛන්ධස්ස උදයං පස්සති, තණ්හාසමුදයා වෙදනාසමුදයොති පච්චයසමුදයට්ඨෙන වෙදනාක්ඛන්ධස්ස උදයං පස්සති, කම්මසමුදයා වෙදනාසමුදයොති පච්චයසමුදයට්ඨෙන වෙදනාක්ඛන්ධස්ස උදයං පස්සති, ඵස්සසමුදයා වෙදනාසමුදයොති පච්චයසමුදයට්ඨෙන වෙදනාක්ඛන්ධස්ස උදයං පස්සති (පටි. ම. 1.50). නිබ්බත්තිලක්ඛණං පස්සන්තොපි වෙදනාක්ඛන්ධස්ස උදයං පස්සතී’’ති ඉමෙසං පඤ්චන්නං ලක්ඛණානං වසෙන වෙදනානං සමුදයං යථාභූතං විදිත්වා; ‘‘අවිජ්ජානිරොධා වෙදනානිරොධොති පච්චයනිරොධට්ඨෙන වෙදනාක්ඛන්ධස්ස වයං පස්සති, තණ්හානිරොධා වෙදනානිරොධොති පච්චයනිරොධට්ඨෙන වෙදනාක්ඛන්ධස්ස වයං පස්සති[Pg.101], කම්මනිරොධා වෙදනානිරොධොති පච්චයනිරොධට්ඨෙන වෙදනාක්ඛන්ධස්ස වයං පස්සති, ඵස්සනිරොධා වෙදනානිරොධොති පච්චයනිරොධට්ඨෙන වෙදනාක්ඛන්ධස්ස වයං පස්සති. විපරිණාමලක්ඛණං පස්සන්තොපි වෙදනාක්ඛන්ධස්ස වයං පස්සතී’’ති (පටි. ම. 1.50) ඉමෙසං පඤ්චන්නං ලක්ඛණානං වසෙන වෙදනානං අත්ථඞ්ගමං යථාභූතං විදිත්වා, ‘‘යං වෙදනං පටිච්ච උප්පජ්ජති සුඛං සොමනස්සං, අයං වෙදනාය අස්සාදො’’ති (සං. නි. 3.26) එවං අස්සාදඤ්ච යථාභූතං විදිත්වා, ‘‘යං වෙදනා අනිච්චා දුක්ඛා විපරිණාමධම්මා, අයං වෙදනාය ආදීනවො’’ති එවං ආදීනවඤ්ච යථාභූතං විදිත්වා, ‘‘යො වෙදනාය ඡන්දරාගවිනයො ඡන්දරාගප්පහානං, ඉදං වෙදනාය නිස්සරණ’’න්ති එවං නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං විදිත්වා විගතඡන්දරාගතාය අනුපාදානො අනුපාදාවිමුත්තො, භික්ඛවෙ, තථාගතො; යස්මිං උපාදානෙ සති කිඤ්චි උපාදියෙය්‍ය, උපාදින්නත්තා ච ඛන්ධො භවෙය්‍ය, තස්ස අභාවා කිඤ්චි ධම්මං අනුපාදියිත්වාව විමුත්තො භික්ඛවෙ තථාගතොති.

अब, जिस प्रतिपत्ति (आचरण) के द्वारा तथागत ने उस निवृत्ति (क्लेशों की शांति) को प्राप्त किया है, उस प्रतिपत्ति को दिखाने के लिए, जिन वेदनाओं में आसक्त होकर तीर्थिक 'यहाँ हम सुखी होंगे, इसमें हम सुखी होंगे' इस प्रकार दृष्टि-गहन (मिथ्या धारणाओं के जंगल) में प्रवेश करते हैं, उन्हीं वेदनाओं के वश से कर्मस्थान का उपदेश देते हुए 'वेदनाओं का समुदय' इत्यादि कहा गया है। वहाँ 'यथाभूत जानकर' का अर्थ है— 'अविद्या के समुदय से वेदना का समुदय होता है' इस प्रकार प्रत्यय-समुदय के अर्थ में वेदना-स्कंध के उदय को देखते हैं; 'तृष्णा के समुदय से वेदना का समुदय होता है', 'कर्म के समुदय से वेदना का समुदय होता है', 'स्पर्श के समुदय से वेदना का समुदय होता है' इस प्रकार प्रत्यय-समुदय के अर्थ में वेदना-स्कंध के उदय को देखते हैं। उत्पत्ति के लक्षण को देखते हुए भी वे वेदना-स्कंध के उदय को देखते हैं—इस प्रकार इन पाँच लक्षणों के माध्यम से वेदनाओं के समुदय को यथाभूत जानकर; 'अविद्या के निरोध से वेदना का निरोध होता है' इस प्रकार प्रत्यय-निरोध के अर्थ में वेदना-स्कंध के व्यय (विनाश) को देखते हैं; 'तृष्णा के निरोध से...', 'कर्म के निरोध से...', 'स्पर्श के निरोध से वेदना का निरोध होता है' इस प्रकार प्रत्यय-निरोध के अर्थ में वेदना-स्कंध के व्यय को देखते हैं। 'विपरिणाम (परिवर्तन) के लक्षण को देखते हुए भी वे वेदना-स्कंध के व्यय को देखते हैं'—इस प्रकार इन पाँच लक्षणों के माध्यम से वेदनाओं के अस्तगमन (विनाश) को यथाभूत जानकर; 'जिस वेदना के आश्रय से सुख और सौमनस्य उत्पन्न होता है, वह वेदना का आस्वाद है'—इस प्रकार आस्वाद को भी यथाभूत जानकर; 'जो वेदना अनित्य, दुःख और विपरिणामधर्मा है, वह वेदना का आदीनव (दोष) है'—इस प्रकार आदीनव को भी यथाभूत जानकर; 'जो वेदना में छंद-राग का विनय (दमन) और छंद-राग का प्रहाण है, वह वेदना का निस्सरण (मुक्ति) है'—इस प्रकार निस्सरण को भी यथाभूत जानकर, छंद-राग के विगत होने के कारण उपादान-रहित और उपादान से विमुक्त, हे भिक्षुओं, तथागत हैं। हे भिक्षुओं, जिस उपादान के होने पर वे किसी धर्म को ग्रहण करते या आसक्त होते, और उस ग्रहण के कारण पुनर्जन्म रूपी स्कंध होता, उसके अभाव के कारण किसी भी धर्म को न पकड़ते हुए ही तथागत विमुक्त हैं।

37. ඉමෙ ඛො තෙ, භික්ඛවෙති යෙ තෙ අහං – ‘‘කතමෙ, ච තෙ, භික්ඛවෙ, ධම්මා ගම්භීරා’’ති අපුච්ඡිං, ‘‘ඉමෙ ඛො තෙ, භික්ඛවෙ, තඤ්ච තථාගතො පජානාති තතො ච උත්තරිතරං පජානාතී’’ති එවං නිද්දිට්ඨා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණධම්මා ගම්භීරා දුද්දසා…පෙ… පණ්ඩිතවෙදනීයාති වෙදිතබ්බා. යෙහි තථාගතස්ස නෙව පුථුජ්ජනො, න සොතාපන්නාදීසු අඤ්ඤතරො වණ්ණං යථාභූතං වත්තුං සක්කොති, අථ ඛො තථාගතොව යථාභූතං වණ්ණං සම්මා වදමානො වදෙය්‍යාති එවං පුච්ඡමානෙනාපි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණමෙව පුට්ඨං, නිය්‍යාතෙන්තෙනාපි තදෙව නිය්‍යාතිතං, අන්තරා පන දිට්ඨියො විභත්තාති.

३७. 'हे भिक्षुओं, ये ही वे'—जिनके विषय में मैंने पूछा था कि 'हे भिक्षुओं, वे कौन से गंभीर धर्म हैं', वे यहाँ 'हे भिक्षुओं, ये ही वे हैं जिन्हें तथागत जानते हैं और जिनसे आगे भी जानते हैं' इस प्रकार निर्दिष्ट सर्वज्ञता-ज्ञान रूपी धर्म हैं, जिन्हें गंभीर, दुर्दर्श (कठिनाई से दिखने वाले)... और पंडितों द्वारा जानने योग्य समझना चाहिए। जिनके द्वारा तथागत के गुणों को न तो कोई पृथग्जन और न ही स्रोतापन्न आदि आर्यों में से कोई यथाभूत कह सकता है; बल्कि तथागत ही यथाभूत गुणों को ठीक प्रकार से कहते हुए कह सकते हैं। इस प्रकार पूछने वाले (बुद्ध) द्वारा भी सर्वज्ञता-ज्ञान के विषय में ही पूछा गया है, और (उपदेश) समर्पित करने वाले द्वारा भी वही समर्पित किया गया है, किंतु बीच में दृष्टियों का विश्लेषण किया गया है।

පඨමභාණවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

प्रथम भाणवार की व्याख्या समाप्त हुई।

එකච්චසස්සතවාදවණ්ණනා

एकच्च-शाश्वतवाद (आंशिक शाश्वतवाद) की व्याख्या।

38. එකච්චසස්සතිකාති එකච්චසස්සතවාදා. තෙ දුවිධා හොන්ති – සත්තෙකච්චසස්සතිකා, සඞ්ඛාරෙකච්චසස්සතිකාති. දුවිධාපි ඉධ ගහිතායෙව.

३८. 'एकच्च-सास्सतिका' का अर्थ है—आंशिक शाश्वतवादी। वे दो प्रकार के होते हैं—सत्त्व-एकच्च-शाश्वतवादी और संस्कार-एकच्च-शाश्वतवादी। यहाँ दोनों ही प्रकार के ग्रहण किए गए हैं।

39. යන්ති නිපාතමත්තං. කදාචීති කිස්මිඤ්චි කාලෙ. කරහචීති තස්සෙව වෙවචනං. දීඝස්ස අද්ධුනොති දීඝස්ස කාලස්ස. අච්චයෙනාති අතික්කමෙන[Pg.102]. සංවට්ටතීති විනස්සති. යෙභුය්‍යෙනාති යෙ උපරිබ්‍රහ්මලොකෙසු වා අරූපෙසු වා නිබ්බත්තන්ති, තදවසෙසෙ සන්ධාය වුත්තං. ඣානමනෙන නිබ්බත්තත්තා මනොමයා. පීති තෙසං භක්ඛො ආහාරොති පීතිභක්ඛා. අත්තනොව තෙසං පභාති සයංපභා. අන්තලික්ඛෙ චරන්තීති අන්තලික්ඛචරා. සුභෙසු උය්‍යානවිමානකප්පරුක්ඛාදීසු තිට්ඨන්තීති, සුභට්ඨායිනො සුභා වා මනොරම්මවත්ථාභරණා හුත්වා තිට්ඨන්තීති සුභට්ඨායිනො. චිරං දීඝමද්ධානන්ති උක්කංසෙන අට්ඨ කප්පෙ.

३९. 'यं' शब्द केवल निपात मात्र है। 'कदाचि' का अर्थ है—किसी समय। 'करहचि' उसी का पर्यायवाची है। 'दीघस्स अद्धुनो' का अर्थ है—लंबे समय के। 'अच्चयेन' का अर्थ है—बीतने पर। 'संवट्टति' का अर्थ है—विनाश होता है। 'येभुय्येन' (प्रायः) शब्द उन सत्त्वों के संदर्भ में कहा गया है जो ऊपर के ब्रह्मलोकों या अरूप लोकों में उत्पन्न होते हैं, उन्हें छोड़कर शेष बचे हुए सत्त्वों के लिए। ध्यान-चित्त से उत्पन्न होने के कारण वे 'मनोमय' कहलाते हैं। प्रीति ही उनका भक्ष्य (भोजन) और आहार है, इसलिए वे 'प्रीति-भक्ष' हैं। उनकी अपनी ही आभा (प्रकाश) होती है, इसलिए वे 'स्वयं-प्रभ' हैं। वे अंतरिक्ष में विचरण करते हैं, इसलिए 'अंतरिक्ष-चर' हैं। वे सुंदर उद्यानों, विमानों और कल्पवृक्षों आदि में स्थित रहते हैं, इसलिए 'शुभस्थायी' कहलाते हैं; अथवा सुंदर और मनभावन वस्त्रों एवं आभूषणों से युक्त होकर स्थित रहते हैं, इसलिए 'शुभस्थायी' हैं। 'चिरं दीघमद्धानं' का अर्थ है—उत्कृष्ट रूप से आठ कल्पों तक।

40. විවට්ටතීති සණ්ඨාති. සුඤ්ඤං බ්‍රහ්මවිමානන්ති පකතියා නිබ්බත්තසත්තානං නත්ථිතාය සුඤ්ඤං, බ්‍රහ්මකායිකභූමි නිබ්බත්තතීති අත්ථො. තස්ස කත්තා වා කාරෙතා වා නත්ථි, විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තනයෙන පන කම්මපච්චයඋතුසමුට්ඨානා රතනභූමි නිබ්බත්තති. පකතිනිබ්බත්තිට්ඨානෙසුයෙව චෙත්ථ උය්‍යානකප්පරුක්ඛාදයො නිබ්බත්තන්ති. අථ සත්තානං පකතියා වසිතට්ඨානෙ නිකන්ති උප්පජ්ජති, තෙ පඨමජ්ඣානං භාවෙත්වා තතො ඔතරන්ති, තස්මා අථ ඛො අඤ්ඤතරො සත්තොතිආදිමාහ. ආයුක්ඛයා වා පුඤ්ඤක්ඛයා වාති යෙ උළාරං පුඤ්ඤකම්මං කත්වා යත්ථ කත්ථචි අප්පායුකෙ දෙවලොකෙ නිබ්බත්තන්ති, තෙ අත්තනො පුඤ්ඤබලෙන ඨාතුං න සක්කොන්ති, තස්ස පන දෙවලොකස්ස ආයුප්පමාණෙනෙව චවන්තීති ආයුක්ඛයා චවන්තීති වුච්චන්ති. යෙ පන පරිත්තං පුඤ්ඤකම්මං කත්වා දීඝායුකදෙවලොකෙ නිබ්බත්තන්ති, තෙ යාවතායුකං ඨාතුං න සක්කොන්ති, අන්තරාව චවන්තීති පුඤ්ඤක්ඛයා චවන්තීති වුච්චන්ති. දීඝමද්ධානං තිට්ඨතීති කප්පං වා උපඩ්ඪකප්පං වා.

४०. "विवट्टतीति" का अर्थ है "सन्ठाति" (भली-भाँति स्थित होना)। "सुञ्ञं ब्रह्मविमानं" का अर्थ है कि स्वभाव से उत्पन्न होने वाले सत्त्वों के अभाव के कारण वह शून्य है, अर्थात् ब्रह्मकायिक भूमि उत्पन्न होती है। उसका कोई कर्ता या कराने वाला नहीं है; विशुद्धिमग्ग में बताए गए तरीके के अनुसार, कर्म-प्रत्यय और ऋतु-समुत्थान से रत्नमयी भूमि उत्पन्न होती है। यहाँ प्राकृतिक उत्पत्ति के स्थानों में ही उद्यान और कल्पवृक्ष आदि उत्पन्न होते हैं। तब सत्त्वों को अपने स्वाभाविक निवास स्थान के प्रति आसक्ति उत्पन्न होती है, वे प्रथम ध्यान को भावित कर वहाँ से नीचे उतरते हैं, इसलिए "अथ खो अञ्ञतरो सत्तो" आदि कहा गया है। "आयुक्खया वा पुञ्ञक्खया वा" का अर्थ है कि जो उदार पुण्य कर्म करके किसी अल्पायु वाले देवलोक में उत्पन्न होते हैं, वे अपने पुण्य के बल से वहाँ टिकने में समर्थ नहीं होते, बल्कि उस देवलोक की आयु की मर्यादा के अनुसार ही च्युत होते हैं, इसलिए उन्हें "आयु के क्षय से च्युत होने वाले" कहा जाता है। जो अल्प पुण्य कर्म करके दीर्घायु वाले देवलोक में उत्पन्न होते हैं, वे पूरी आयु तक टिकने में समर्थ नहीं होते और बीच में ही च्युत हो जाते हैं, इसलिए उन्हें "पुण्य के क्षय से च्युत होने वाले" कहा जाता है। "दीघमद्धानं तिट्ठति" का अर्थ है एक कल्प या आधा कल्प तक।

41. අනභිරතීති අපරස්සාපි සත්තස්ස ආගමනපත්ථනා. යා පන පටිඝසම්පයුත්තා උක්කණ්ඨිතා, සා බ්‍රහ්මලොකෙ නත්ථි. පරිතස්සනාති උබ්බිජ්ජනා ඵන්දනා, සා පනෙසා තාසතස්සනා, තණ්හාතස්සනා, දිට්ඨිතස්සනා, ඤාණතස්සනාති චතුබ්බිධා හොති. තත්ථ ‘‘ජාතිං පටිච්ච භයං භයානකං ඡම්භිතත්තං ලොමහංසො චෙතසො උත්‍රාසො. ජරං… බ්‍යාධිං… මරණං පටිච්ච…පෙ… උත්‍රාසො’’ති (විභ. 921) අයං තාසතස්සනා නාම. ‘‘අහො වත අඤ්ඤෙපි සත්තා ඉත්ථත්තං ආගච්ඡෙය්‍යු’’න්ති (දී. නි. 3.38) අයං තණ්හාතස්සනා නාම. ‘‘පරිතස්සිතවිප්ඵන්දිතමෙවා’’ති අයං දිට්ඨිතස්සනා නාම. ‘‘තෙපි තථාගතස්ස ධම්මදෙසනං [Pg.103] සුත්වා යෙභුය්‍යෙන භයං සංවෙගං සන්තාසං ආපජ්ජන්තී’’ති (අ. නි. 4.33) අයං ඤාණතස්සනා නාම. ඉධ පන තණ්හාතස්සනාපි දිට්ඨිතස්සනාපි වට්ටති. බ්‍රහ්මවිමානන්ති ඉධ පන පඨමාභිනිබ්බත්තස්ස අත්ථිතාය සුඤ්ඤන්ති න වුත්තං. උපපජ්ජන්තීති උපපත්තිවසෙන උපගච්ඡන්ති. සහබ්‍යතන්ති සහභාවං.

४१. "अनभिरतीति" का अर्थ है दूसरे सत्त्व के आने की प्रार्थना (इच्छा)। जो प्रतिघ (क्रोध) से युक्त ऊब या खिन्नता है, वह ब्रह्मलोक में नहीं होती। "परितस्सना" का अर्थ है उद्वेग या कम्पन; वह त्रास-परितस्सना, तण्हा-परितस्सना, दिट्ठि-परितस्सना और जाण-परितस्सना के रूप में चार प्रकार की होती है। वहाँ "जाति (जन्म) के कारण भय, भयानक डर, स्तब्धता, रोमांच और चित्त का त्रास... जरा, व्याधि, मरण के कारण... त्रास" - यह "त्रास-परितस्सना" कहलाती है। "अहो! अन्य सत्त्व भी यहाँ (इस भाव में) आएँ" - यह "तण्हा-परितस्सना" है। "परितस्सित-विप्फन्दितमेव" (तृष्णा और दृष्टि के कारण तड़पना) - यह "दिट्ठि-परितस्सना" है। "वे (देवता) भी तथागत के धर्म-उपदेश को सुनकर प्रायः भय, संवेग और संत्रास को प्राप्त होते हैं" - यह "जाण-परितस्सना" है। यहाँ (इस सन्दर्भ में) तण्हा-परितस्सना और दिट्ठि-परितस्सना दोनों ही उचित हैं। "ब्रह्मविमानं" - यहाँ प्रथम उत्पन्न सत्त्व की उपस्थिति के कारण इसे "शून्य" नहीं कहा गया है। "उपपज्जन्ति" का अर्थ है उपपत्ति (पुनर्जन्म) के वश से आना। "सहब्यतं" का अर्थ है साथ होना या संगति।

42. අභිභූති අභිභවිත්වා ඨිතො ජෙට්ඨකොහමස්මීති. අනභිභූතොති අඤ්ඤෙහි අනභිභූතො. අඤ්ඤදත්ථූති එකංසවචනෙ නිපාතො. දස්සනවසෙන දසො, සබ්බං පස්සාමීති අත්ථො. වසවත්තීති සබ්බං ජනං වසෙ වත්තෙමි. ඉස්සරො කත්තා නිම්මාතාති අහං ලොකෙ ඉස්සරො, අහං ලොකස්ස කත්තා ච නිම්මාතා ච, පථවී – හිමවන්ත-සිනෙරු-චක්කවාළ-මහාසමුද්ද-චන්දිම-සූරියා මයා නිම්මිතාති. සෙට්ඨො සජිතාති අහං ලොකස්ස උත්තමො ච සජිතා ච, ‘‘ත්වං ඛත්තියො නාම හොහි, ත්වං බ්‍රාහ්මණො, වෙස්සො, සුද්දො, ගහට්ඨො, පබ්බජිතො නාම. අන්තමසො ත්වං ඔට්ඨො හොහි, ගොණො හොහී’’ති ‘‘එවං සත්තානං සංවිසජෙතා අහ’’න්ති මඤ්ඤති. වසී පිතා භූතභබ්‍යානන්ති (දී. නි. 1.17) අහමස්මි චිණ්ණවසිතාය වසී, අහං පිතා භූතානඤ්ච භබ්‍යානඤ්චාති මඤ්ඤති. තත්ථ අණ්ඩජජලාබුජා සත්තා අන්තොඅණ්ඩකොසෙ චෙව අන්තොවත්ථිම්හි ච භබ්‍යා නාම, බහි නික්ඛන්තකාලතො පට්ඨාය භූතා නාම. සංසෙදජා පඨමචිත්තක්ඛණෙ භබ්‍යා, දුතියතො පට්ඨාය භූතා. ඔපපාතිකා පඨමඉරියාපථෙ භබ්‍යා, දුතියතො පට්ඨාය භූතාති වෙදිතබ්බා. තෙ සබ්බෙපි මය්හං පුත්තාති සඤ්ඤාය ‘‘අහං පිතා භූතභබ්‍යාන’’න්ති මඤ්ඤති.

४२. "अभिभू" का अर्थ है सबको अभिभूत (पराजित) करके स्थित, "मैं सबसे ज्येष्ठ हूँ" - ऐसा मानने वाला। "अनभिभूतो" का अर्थ है दूसरों के द्वारा पराजित न होने वाला। "अञ्ञदत्थु" निश्चित अर्थ में प्रयुक्त निपात है। "दसो" का अर्थ देखने की शक्ति के कारण है, "मैं सब कुछ देखता हूँ" - यह अर्थ है। "वसवत्ती" का अर्थ है "मैं सभी जनों को अपने वश में रखता हूँ"। "इस्सरो कत्ता निम्माता" का अर्थ है "मैं लोक में ईश्वर हूँ, मैं लोक का कर्ता और निर्माता हूँ; पृथ्वी, हिमवन्त, सिनेरु, चक्रवाल, महासमुद्र, चन्द्र और सूर्य मेरे द्वारा निर्मित हैं"। "सेट्ठो सजिता" का अर्थ है "मैं लोक में उत्तम और व्यवस्थापक (सजिता) हूँ; तुम क्षत्रिय बनो, तुम ब्राह्मण, वैश्य, शूद्र, गृहस्थ या प्रव्रजित बनो; यहाँ तक कि तुम ऊँट बनो या बैल बनो" - इस प्रकार वह स्वयं को सत्त्वों का विभाजन करने वाला मानता है। "वसी पिता भूतभब्यानं" का अर्थ है "मैं वशी (पाँच वशिताओं में अभ्यस्त) होने के कारण वश में रखने वाला हूँ, मैं उत्पन्न हो चुके और उत्पन्न होने वाले सत्त्वों का पिता हूँ" - ऐसा वह मानता है। वहाँ अण्डज और जरायुज सत्त्व अण्डे के भीतर और गर्भाशय के भीतर "भब्य" (होने वाले) कहलाते हैं, और बाहर निकलने के समय से "भूत" (हो चुके) कहलाते हैं। संसेदज सत्त्व प्रथम चित्त-क्षण में "भब्य" और दूसरे क्षण से "भूत" होते हैं। ओपपातिक सत्त्व प्रथम ईर्यापथ (मुद्रा) में "भब्य" और दूसरे से "भूत" जानने चाहिए। "वे सभी मेरे पुत्र हैं" - इस संज्ञा (विचार) से वह मानता है कि "मैं भूत और भविष्य के सत्त्वों का पिता हूँ"।

ඉදානි කාරණතො සාධෙතුකාමො – ‘‘මයා ඉමෙ සත්තා නිම්මිතා’’ති පටිඤ්ඤං කත්වා ‘‘තං කිස්ස හෙතූ’’තිආදිමාහ. ඉත්ථත්තන්ති ඉත්ථභාවං, බ්‍රහ්මභාවන්ති අත්ථො. ඉමිනා මයන්ති අත්තනො කම්මවසෙන චුතාපි උපපන්නාපි ච කෙවලං මඤ්ඤනාමත්තෙනෙව ‘‘ඉමිනා මයං නිම්මිතා’’ති මඤ්ඤමානා වඞ්කච්ඡිද්දෙ වඞ්කආණී විය ඔනමිත්වා තස්සෙව පාදමූලං ගච්ඡන්තීති.

अब कारण से सिद्ध करने की इच्छा से - "मेरे द्वारा ये सत्त्व निर्मित हैं" - ऐसी प्रतिज्ञा (दावा) करके "तं किस्स हेतु" (वह किस कारण से) आदि कहा। "इत्थत्तं" का अर्थ है इस भाव को, अर्थात् ब्रह्म-भाव को। "इमिना मयं" का अर्थ है कि अपने कर्म के वश से च्युत और उत्पन्न होने पर भी, केवल मिथ्या धारणा मात्र से "इसके द्वारा हम निर्मित हैं" - ऐसा मानते हुए, टेढ़े छेद में टेढ़ी कील की तरह झुककर वे उसी (ब्रह्मा) के चरणों में जाते हैं।

43. වණ්ණවන්තතරො චාති වණ්ණවන්තතරො, අභිරූපො පාසාදිකොති අත්ථො. මහෙසක්ඛතරොති ඉස්සරියපරිවාරවසෙන මහායසතරො.

४३. "वण्णवन्ततरो च" का अर्थ है अधिक वर्णवान (सुन्दर), रूपवान और चित्त को प्रसन्न करने वाला। "महेसक्खतरो" का अर्थ है ऐश्वर्य और परिवार (अनुयायियों) के कारण महान यश वाला।

44. ඨානං [Pg.104] ඛො පනෙතන්ති කාරණං ඛො පනෙතං. සො තතො චවිත්වා අඤ්ඤත්‍ර න ගච්ඡති, ඉධෙව ආගච්ඡති, තං සන්ධායෙතං වුත්තං. අගාරස්මාති ගෙහා. අනගාරියන්ති පබ්බජ්ජං. පබ්බජ්ජා හි යස්මා අගාරස්ස හි තං කසිගොරක්ඛාදිකම්මං තත්ථ නත්ථි, තස්මා අනගාරියන්ති වුච්චති. පබ්බජතීති උපගච්ඡති. තතො පරං නානුස්සරතීති තතො පුබ්බෙනිවාසා පරං න සරති, සරිතුං අසක්කොන්තො තත්ථ ඨත්වා දිට්ඨිං ගණ්හාති.

४४. "ठानं खो पनेतं" का अर्थ है यह कारण (सम्भावना) है। वह वहाँ से च्युत होकर अन्यत्र नहीं जाता, यहीं (मनुष्य लोक में) आता है, उसे ही लक्ष्य करके यह कहा गया है। "अगारस्मा" का अर्थ है घर से। "अनगारियं" का अर्थ है प्रव्रज्या (संन्यास)। क्योंकि प्रव्रज्या में घर के हितकारी कृषि और गोरक्षा आदि कर्म नहीं होते, इसलिए इसे "अनगारिया" कहा जाता है। "पब्बजति" का अर्थ है प्राप्त करना या प्रविष्ट होना। "ततो परं नानुस्सरति" का अर्थ है उस पूर्व-निवास (पिछले जन्म) से आगे याद नहीं कर पाता; याद करने में असमर्थ होकर वह वहीं रुककर (गलत) दृष्टि ग्रहण कर लेता है।

නිච්චොතිආදීසු තස්ස උපපත්තිං අපස්සන්තො නිච්චොති වදති, මරණං අපස්සන්තො ධුවොති, සදාභාවතො සස්සතොති, ජරාවසෙනාපි විපරිණාමස්ස අභාවතො අවිපරිණාමධම්මොති. සෙසමෙත්ථ පඨමවාරෙ උත්තානමෙවාති.

"निच्चो" आदि पदों में, अपनी उत्पत्ति (जन्म) को न देख पाने के कारण वह "नित्य" कहता है, मृत्यु को न देख पाने के कारण "ध्रुव" कहता है, सदा विद्यमान रहने के कारण "शाश्वत" कहता है, और जरा (बुढ़ापे) के कारण भी विकार (परिवर्तन) न होने से "अविपरिणामधम्म" (परिवर्तनशील स्वभाव वाला नहीं) कहता है। इस प्रथम वार (अनुभाग) में शेष बातें स्पष्ट ही हैं।

45-46. දුතියවාරෙ ඛිඩ්ඩාය පදුස්සන්ති විනස්සන්තීති ඛිඩ්ඩාපදොසිකා, පදූසිකාතිපි පාළිං ලිඛන්ති, සා අට්ඨකථායං නත්ථි. අතිවෙලන්ති අතිකාලං, අතිචිරන්ති අත්ථො. හස්සඛිඩ්ඩාරතිධම්මසමාපන්නාති හස්සරති ධම්මඤ්චෙව ඛිඩ්ඩාරතිධම්මඤ්ච සමාපන්නා අනුයුත්තා, කෙළිහස්සසුඛඤ්චෙව කායිකවාචසිකකීළාසුඛඤ්ච අනුයුත්තා, වුත්තප්පකාරරතිධම්මසමඞ්ගිනො හුත්වා විහරන්තීති අත්ථො.

द्वितीय वार (दूसरे अवसर) में, जो क्रीड़ा (खेल-कूद) के कारण प्रदूषित होकर नष्ट होते हैं, वे 'खिड़्डापदोसिका' (क्रीड़ा-प्रदूषित) कहलाते हैं। पालि में 'पदूसिका' पाठ भी मिलता है, किंतु वह अट्ठकथा में नहीं है। 'अतिवेलं' का अर्थ है 'अतिकाल' (समय से अधिक), 'अतिचिरं' (बहुत देर तक)। 'हस्सखिड़्डारतिधम्मसमापन्ना' का अर्थ है हास्य-रति और क्रीड़ा-रति के स्वभाव में भली-भाँति संलग्न होना; अर्थात् शारीरिक और वाचिक क्रीड़ा के सुख में निरंतर लगे रहकर, पूर्वोक्त रति-धर्म से युक्त होकर विहार करना।

සති සම්මුස්සතීති ඛාදනීයභොජනීයෙසු සති සම්මුස්සති. තෙ කිර පුඤ්ඤවිසෙසාධිගතෙන මහන්තෙන අත්තනො සිරිවිභවෙන නක්ඛත්තං කීළන්තා තාය සම්පත්තිමහන්තතාය – ‘‘ආහාරං පරිභුඤ්ජිම්හ, න පරිභුඤ්ජිම්හා’’තිපි න ජානන්ති. අථ එකාහාරාතික්කමනතො පට්ඨාය නිරන්තරං ඛාදන්තාපි පිවන්තාපි චවන්තියෙව, න තිට්ඨන්ති. කස්මා? කම්මජතෙජස්ස බලවතාය, කරජකායස්ස මන්දතාය, මනුස්සානඤ්හි කම්මජතෙජො මන්දො, කරජකායො බලවා. තෙසං තෙජස්ස මන්දතාය කරජකායස්ස බලවතාය සත්තාහම්පි අතික්කමිත්වා උණ්හොදකඅච්ඡයාගුආදීහි සක්කා වත්ථුං උපත්ථම්භෙතුං. දෙවානං පන තෙජො බලවා හොති, කරජං මන්දං. තෙ එකං ආහාරවෙලං අතික්කමිත්වාව සණ්ඨාතුං න සක්කොන්ති. යථා නාම ගිම්හානං මජ්ඣන්හිකෙ තත්තපාසාණෙ ඨපිතං පදුමං වා උප්පලං වා සායන්හසමයෙ ඝටසතෙනාපි සිඤ්චියමානං පාකතිකං න හොති, විනස්සතියෙව. එවමෙව පච්ඡා නිරන්තරං ඛාදන්තාපි පිවන්තාපි චවන්තියෙව, න [Pg.105] තිට්ඨන්ති. තෙනාහ ‘‘සතියා සම්මොසා තෙ දෙවා තම්හා කායා චවන්තී’’ති. කතමෙ පන තෙ දෙවාති? ඉමෙ දෙවාති අට්ඨකථායං විචාරණා නත්ථි, ‘‘දෙවානං කම්මජතෙජො බලවා හොති, කරජං මන්ද’’න්ති අවිසෙසෙන වුත්තත්තා පන යෙ කෙචි කබළීකාරාහාරූපජීවිනො දෙවා එවං කරොන්ති, තෙයෙව චවන්තීති වෙදිතබ්බා. කෙචි පනාහු – ‘‘නිම්මානරතිපරනිම්මිතවසවත්තිනො තෙ දෙවා’’ති. ඛිඩ්ඩාපදුස්සනමත්තෙනෙව හෙතෙ ඛිඩ්ඩාපදොසිකාති වුත්තා. සෙසමෙත්ථ පුරිමනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

'सति सम्मुस्सति' का अर्थ है कि खाद्य और भोज्य पदार्थों के प्रति स्मृति (याद) लुप्त हो जाती है। वे (देवता) अपने पुण्य-विशेष से प्राप्त महान ऐश्वर्य के साथ नक्षत्र-उत्सव मनाते हुए, उस संपत्ति की विशालता के कारण यह भी नहीं जान पाते कि 'हमने भोजन किया है या नहीं'। तब, एक बार भोजन का समय बीत जाने के बाद, निरंतर खाते या पीते रहने पर भी वे च्युत (मृत) ही हो जाते हैं, जीवित नहीं रहते। क्यों? कर्मज-तेज (जठराग्नि) की प्रबलता और करज-काय (शरीर) की दुर्बलता के कारण। मनुष्यों का कर्मज-तेज मंद होता है और शरीर बलवान होता है। उनके तेज की मंदता और शरीर की प्रबलता के कारण सात दिन बीतने पर भी गर्म जल या पतली कांजी आदि से शरीर को सहारा दिया जा सकता है। किंतु देवताओं का तेज प्रबल होता है और शरीर दुर्बल। वे भोजन का एक समय बीत जाने पर जीवित रहने में समर्थ नहीं होते। जैसे ग्रीष्म ऋतु की दोपहर में तपते हुए पत्थर पर रखा गया कमल या उत्पल (नीलकमल), सायंकाल के समय सौ घड़ों से सींचे जाने पर भी अपनी स्वाभाविक स्थिति में नहीं आता, बल्कि नष्ट ही हो जाता है। इसी प्रकार, बाद में निरंतर खाते-पीते रहने पर भी वे च्युत ही हो जाते हैं, बचते नहीं। इसीलिए भगवान ने कहा— 'स्मृति के लोप होने से वे देव उस काय (निकाय) से च्युत हो जाते हैं'। वे देव कौन हैं? अट्ठकथा में इस पर विशेष विचार नहीं है, किंतु 'देवताओं का कर्मज-तेज प्रबल और शरीर दुर्बल होता है'—इस सामान्य कथन के कारण, जो भी कवलीकार-आहार पर जीवित रहने वाले देव ऐसा करते हैं, वे ही च्युत होते हैं, ऐसा समझना चाहिए। कुछ आचार्य कहते हैं— 'वे देव निम्माणरति और परनिम्मितवसवत्ती देव हैं'। केवल क्रीड़ा में अत्यधिक आसक्त होने के कारण ही उन्हें 'खिड़्डापदोसिका' कहा गया है। शेष अंश पूर्व पद्धति के अनुसार ही समझना चाहिए।

47-48. තතියවාරෙ මනෙන පදුස්සන්ති විනස්සන්තීති මනොපදොසිකා, එතෙ චාතුමහාරාජිකා. තෙසු කිර එකො දෙවපුත්තො – නක්ඛත්තං කීළිස්සාමීති සපරිවාරො රථෙන වීථිං පටිපජ්ජති, අථඤ්ඤො නික්ඛමන්තො තං පුරතො ගච්ඡන්තං දිස්වා – ‘භො අයං කපණො’, අදිට්ඨපුබ්බං විය එතං දිස්වා – ‘‘පීතියා උද්ධුමාතො විය භිජ්ජමානො විය ච ගච්ඡතී’’ති කුජ්ඣති. පුරතො ගච්ඡන්තොපි නිවත්තිත්වා තං කුද්ධං දිස්වා – කුද්ධා නාම සුවිදිතා හොන්තීති කුද්ධභාවමස්ස ඤත්වා – ‘‘ත්වං කුද්ධො, මය්හං කිං කරිස්සසි, අයං සම්පත්ති මයා දානසීලාදීනං වසෙන ලද්ධා, න තුය්හං වසෙනා’’ති පටිකුජ්ඣති. එකස්මිඤ්හි කුද්ධෙ ඉතරො අකුද්ධො රක්ඛති, උභොසු පන කුද්ධෙසු එකස්ස කොධො ඉතරස්ස පච්චයො හොති. තස්සපි කොධො ඉතරස්ස පච්චයො හොතීති උභො කන්දන්තානංයෙව ඔරොධානං චවන්ති. අයමෙත්ථ ධම්මතා. සෙසං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

४७-४८. तृतीय वार में, जो मन (क्रोध) के कारण प्रदूषित होकर नष्ट होते हैं, वे 'मनोपदोसिका' हैं; ये चातुमहाराजिका देव हैं। उनमें से कोई एक देवपुत्र— 'मैं नक्षत्र-क्रीड़ा करूँगा'—ऐसा सोचकर अपने परिवार के साथ रथ से मार्ग पर निकलता है। तब दूसरा देवपुत्र अपने विमान से निकलते हुए उसे आगे जाते देख— 'अरे, यह अभागा', इसे पहले कभी न देखे गए वैभव के समान देखकर— 'प्रीति से फूला हुआ और मानो प्रीति से फटता हुआ जा रहा है'—ऐसा कहकर क्रोधित होता है। आगे जाने वाला देवपुत्र भी मुड़कर उसे क्रोधित देखकर— 'क्रोधित व्यक्ति स्पष्ट पहचाने जाते हैं'—उसके क्रोधित होने की अवस्था को जानकर— 'तुम क्रोधित हो, मेरा क्या कर लोगे? यह संपत्ति मैंने दान-शील आदि के प्रभाव से प्राप्त की है, तुम्हारे प्रभाव से नहीं'—ऐसा कहकर प्रति-क्रोध करता है। यदि एक क्रोधित हो और दूसरा क्रोध न करे, तो वह रक्षा करता है; किंतु दोनों के क्रोधित होने पर, एक का क्रोध दूसरे के लिए प्रत्यय (कारण) बनता है। उसका क्रोध भी दूसरे के लिए प्रत्यय बनता है, जिससे दोनों अपने परिजनों के विलाप करते रहने पर भी च्युत हो जाते हैं। यहाँ यही स्वाभाविकता (धम्मता) है। शेष पूर्वोक्त विधि से समझना चाहिए।

49-52. තක්කීවාදෙ අයං චක්ඛාදීනං භෙදං පස්සති, චිත්තං පන යස්මා පුරිමං පුරිමං පච්ඡිමස්ස පච්ඡිමස්ස පච්චයං දත්වාව නිරුජ්ඣති, තස්මා චක්ඛාදීනං භෙදතො බලවතරම්පි චිත්තස්ස භෙදං න පස්සති. සො තං අපස්සන්තො යථා නාම සකුණො එකං රුක්ඛං ජහිත්වා අඤ්ඤස්මිං නිලීයති, එවමෙව ඉමස්මිං අත්තභාවෙ භින්නෙ චිත්තං අඤ්ඤත්‍ර ගච්ඡතීති ගහෙත්වා එවමාහ. සෙසමෙත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

४९-५२. तर्कवादी के मत में, वह चक्षु आदि (रूपों) के विनाश को तो देखता है, किंतु चित्त के विषय में, क्योंकि पूर्व-पूर्व चित्त उत्तर-उत्तर चित्त को प्रत्यय देकर ही निरुद्ध होता है, इसलिए वह चक्षु आदि के विनाश की तुलना में अधिक प्रबल चित्त के विनाश को नहीं देख पाता। उसे न देख पाने के कारण, जैसे कोई पक्षी एक वृक्ष को छोड़कर दूसरे पर बैठ जाता है, वैसे ही इस आत्मभाव (शरीर) के नष्ट होने पर चित्त अन्यत्र चला जाता है—ऐसा मानकर वह ऐसा कहता है। शेष पूर्वोक्त विधि से समझना चाहिए।

අන්තානන්තවාදවණ්ණනා

अन्तानन्तवाद का वर्णन

53. අන්තානන්තිකාති අන්තානන්තවාදා, අන්තං වා අනන්තං වා අන්තානන්තං වා නෙවන්තානානන්තං වා ආරබ්භ පවත්තවාදාති අත්ථො.

५३. 'अन्तानन्तिका' का अर्थ है अन्तानन्तवादी; जो अंत (सीमित), अनंत (असीमित), अंत-अनंत, या न-अंत-न-अनंत को आधार बनाकर वाद (सिद्धांत) प्रस्तुत करते हैं।

54-60. අන්තසඤ්ඤී [Pg.106] ලොකස්මිං විහරතීති පටිභාගනිමිත්තං චක්කවාළපරියන්තං අවඩ්ඪෙත්වා තං – ‘‘ලොකො’’ති ගහෙත්වා අන්තසඤ්ඤී ලොකස්මිං විහරති, චක්කවාළපරියන්තං කත්වා වඩ්ඪිතකසිණො පන අනන්තසඤ්ඤී හොති, උද්ධමධො අවඩ්ඪෙත්වා පන තිරියං වඩ්ඪෙත්වා උද්ධමධො අන්තසඤ්ඤී, තිරියං අනන්තසඤ්ඤී. තක්කීවාදො වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. ඉමෙ චත්තාරොපි අත්තනා දිට්ඨපුබ්බානුසාරෙනෙව දිට්ඨියා ගහිතත්තා පුබ්බන්තකප්පිකෙසු පවිට්ඨා.

५४-६०. 'लोक में अंत-संज्ञी होकर विहार करता है' का अर्थ है कि प्रतिभाग-निमित्त को चक्रवाल की सीमा तक न बढ़ाकर, उसे ही 'लोक' मानकर, लोक में अंत-संज्ञी (सीमित संज्ञा वाला) होकर विहार करता है। किंतु चक्रवाल की सीमा तक कसिण को बढ़ाने वाला 'अनंत-संज्ञी' होता है। ऊपर और नीचे न बढ़ाकर केवल तिरछा (पार्श्व में) बढ़ाने वाला ऊपर-नीचे अंत-संज्ञी और तिरछा अनंत-संज्ञी होता है। तर्कवादी का मत पूर्वोक्त विधि से समझना चाहिए। ये चारों ही अपने पूर्व-दृष्ट अनुभवों के अनुसार मिथ्या दृष्टि को ग्रहण करने के कारण 'पुब्बन्तकप्पिक' (पूर्व-कल्पना करने वालों) में सम्मिलित हैं।

අමරාවික්ඛෙපවාදවණ්ණනා

अमराविक्खेपवाद का वर्णन

61. න මරතීති අමරා. කා සා? එවන්තිපි මෙ නොතිආදිනා නයෙන පරියන්තරහිතා දිට්ඨිගතිකස්ස දිට්ඨි චෙව වාචා ච. විවිධො ඛෙපොති වික්ඛෙපො, අමරාය දිට්ඨියා වාචාය ච වික්ඛෙපොති අමරාවික්ඛෙපො, සො එතෙසං අත්ථීති අමරාවික්ඛෙපිකා, අපරො නයො – අමරා නාම එකා මච්ඡජාති, සා උම්මුජ්ජනනිමුජ්ජනාදිවසෙන උදකෙ සන්ධාවමානා ගහෙතුං න සක්කාති, එවමෙව අයම්පි වාදො ඉතොචිතො ච සන්ධාවති, ගාහං න උපගච්ඡතීති අමරාවික්ඛෙපොති වුච්චති. සො එතෙසං අත්ථීති අමරාවික්ඛෙපිකා.

६१. जो समाप्त नहीं होती, वह 'अमरा' है। वह क्या है? 'एवन्तिपि मे नो' (ऐसा भी मेरा मत नहीं है) आदि विधि से सीमा-रहित मिथ्यादृष्टि वाले की दृष्टि और वाणी। विविध प्रकार का 'खेप' (त्याग/विक्षेप) ही 'विक्खेप' है। अमरा (अविनाशी) दृष्टि और वाणी के द्वारा जो विक्षेप है, वह 'अमराविक्खेप' है। वह जिनका है, वे 'अमराविक्खेपिका' हैं। दूसरा अर्थ— 'अमरा' नाम की एक मछली की जाति होती है। वह जल में ऊपर-नीचे होने (उछलने-कूदने) के कारण पकड़ी नहीं जा सकती। इसी प्रकार यह वाद भी इधर-उधर दौड़ता है, किसी निश्चित पकड़ (निष्कर्ष) में नहीं आता, इसलिए इसे 'अमराविक्खेप' कहा जाता है। वह जिनका है, वे 'अमराविक्खेपिका' हैं।

62. ‘‘ඉදං කුසල’’න්ති යථාභූතං නප්පජානාතීති දස කුසලකම්මපථෙ යථාභූතං නප්පජානාතීති අත්ථො. අකුසලෙපි දස අකුසලකම්මපථාව අධිප්පෙතා. සො මමස්ස විඝාතොති ‘‘මුසා මයා භණිත’’න්ති විප්පටිසාරුප්පත්තියා මම විඝාතො අස්ස, දුක්ඛං භවෙය්‍යාති අත්ථො. සො මමස්ස අන්තරායොති සො මම සග්ගස්ස චෙව මග්ගස්ස ච අන්තරායො අස්ස. මුසාවාදභයා මුසාවාදපරිජෙගුච්ඡාති මුසාවාදෙ ඔත්තප්පෙන චෙව හිරියා ච. වාචාවික්ඛෙපං ආපජ්ජතීති වාචාය වික්ඛෙපං ආපජ්ජති. කීදිසං? අමරාවික්ඛෙපං, අපරියන්තවික්ඛෙපන්ති අත්ථො.

६२. ‘‘यह कुशल है’’ - इसे यथार्थ रूप से नहीं जानता, इसका अर्थ है कि दस कुशल कर्मपथों को यथार्थ रूप से नहीं जानता। अकुशल के विषय में भी दस अकुशल कर्मपथ ही अभिप्रेत हैं। ‘‘वह मेरे लिए विघात (कष्ट) होगा’’ - इसका अर्थ है कि ‘‘मैंने झूठ बोला है’’ इस प्रकार के पश्चाताप की उत्पत्ति से मेरा विघात (कष्ट) होगा, दुःख होगा। ‘‘वह मेरे लिए अन्तराय (बाधा) होगा’’ - वह मेरे स्वर्ग और मार्ग के लिए अन्तराय होगा। ‘‘मृषावाद के भय से, मृषावाद की घृणा से’’ - मृषावाद के प्रति ओत्तप्प (भय) और ह्री (लज्जा) के कारण। ‘‘वाचाविक्षेप को प्राप्त होता है’’ - वाणी के विक्षेप को प्राप्त होता है। कैसा? अमर-विक्षेप, जिसका कोई अंत न हो, ऐसा विक्षेप।

එවන්තිපි මෙ නොතිආදීසු එවන්තිපි මෙ නොති අනියමිතවික්ඛෙපො. තථාතිපි මෙ නොති ‘‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො චා’’ති වුත්තං සස්සතවාදං පටික්ඛිපති. අඤ්ඤථාතිපි මෙ නොති සස්සතතො අඤ්ඤථා වුත්තං එකච්චසස්සතං පටික්ඛිපති. නොතිපි මෙ නොති – ‘‘න [Pg.107] හොති තථාගතො පරං මරණා’’ති වුත්තං උච්ඡෙදං පටික්ඛිපති. නො නොතිපි මෙ නොති ‘‘නෙව හොති න න හොතී’’ති වුත්තං තක්කීවාදං පටික්ඛිපති. සයං පන ‘‘ඉදං කුසල’’න්ති වා ‘‘අකුසල’’න්ති වා පුට්ඨො න කිඤ්චි බ්‍යාකරොති. ‘‘ඉදං කුසල’’න්ති පුට්ඨො ‘‘එවන්තිපි මෙ නො’’ති වදති. තතො ‘‘කිං අකුසල’’න්ති වුත්තෙ ‘‘තථාතිපි මෙ නො’’ති වදති. ‘‘කිං උභයතො අඤ්ඤථා’’ති වුත්තෙ ‘‘අඤ්ඤථාතිපි මෙ නො’’ති වදති. තතො ‘‘තිවිධෙනාපි න හොති, කිං තෙ ලද්ධී’’ති වුත්තෙ ‘‘නොතිපි මෙ නො’’ති වදති. තතො ‘‘කිං නො නොති තෙ ලද්ධී’’ති වුත්තෙ ‘‘නො නොතිපි මෙ නො’’ති එවං වික්ඛෙපමෙව ආපජ්ජති, එකස්මිම්පි පක්ඛෙ න තිට්ඨති.

‘‘ऐसा भी मेरा (मत) नहीं है’’ आदि में, ‘‘ऐसा भी मेरा नहीं है’’ यह अनियत विक्षेप है। ‘‘वैसा भी मेरा नहीं है’’ इस पाठ से ‘‘आत्मा और लोक शाश्वत हैं’’ इस प्रकार कहे गए शाश्वतवाद का निषेध करता है। ‘‘अन्यथा भी मेरा नहीं है’’ इस पाठ से शाश्वतवाद से भिन्न कहे गए एकच्च-शाश्वतवाद (आंशिक शाश्वतवाद) का निषेध करता है। ‘‘नहीं भी मेरा नहीं है’’ - ‘‘मृत्यु के बाद तथागत नहीं होते’’ इस प्रकार कहे गए उच्छेदवाद का निषेध करता है। ‘‘न-न भी मेरा नहीं है’’ - ‘‘न होता है, न नहीं होता है’’ इस प्रकार कहे गए तर्कवादी मत का निषेध करता है। स्वयं ‘‘यह कुशल है’’ या ‘‘अकुशल है’’ पूछे जाने पर कुछ भी उत्तर नहीं देता। ‘‘यह कुशल है’’ पूछे जाने पर ‘‘ऐसा भी मेरा नहीं है’’ कहता है। फिर ‘‘क्या अकुशल है?’’ कहने पर ‘‘वैसा भी मेरा नहीं है’’ कहता है। ‘‘क्या दोनों से भिन्न है?’’ कहने पर ‘‘अन्यथा भी मेरा नहीं है’’ कहता है। फिर ‘‘तीनों प्रकार से भी नहीं है, तुम्हारा मत क्या है?’’ कहने पर ‘‘नहीं भी मेरा नहीं है’’ कहता है। फिर ‘‘क्या 'न-न' तुम्हारा मत है?’’ कहने पर ‘‘न-न भी मेरा नहीं है’’ - इस प्रकार केवल विक्षेप को ही प्राप्त होता है, किसी एक पक्ष में स्थित नहीं होता।

63. ඡන්දො වා රාගො වාති අජානන්තොපි සහසා කුසලමෙව ‘‘කුසල’’න්ති වත්වා අකුසලමෙව ‘‘අකුසල’’න්ති වත්වා මයා අසුකස්ස නාම එවං බ්‍යාකතං, කිං තං සුබ්‍යාකතන්ති අඤ්ඤෙ පණ්ඩිතෙ පුච්ඡිත්වා තෙහි – ‘‘සුබ්‍යාකතං, භද්‍රමුඛ, කුසලමෙව තයා කුසලං, අකුසලමෙව අකුසලන්ති බ්‍යාකත’’න්ති වුත්තෙ නත්ථි මයා සදිසො පණ්ඩිතොති එවං මෙ තත්ථ ඡන්දො වා රාගො වා අස්සාති අත්ථො. එත්ථ ච ඡන්දො දුබ්බලරාගො, රාගො බලවරාගො. දොසො වා පටිඝො වාති කුසලං පන ‘‘අකුසල’’න්ති, අකුසලං වා ‘‘කුසල’’න්ති වත්වා අඤ්ඤෙ පණ්ඩිතෙ පුච්ඡිත්වා තෙහි – ‘‘දුබ්‍යාකතං තයා’’ති වුත්තෙ එත්තකම්පි නාම න ජානාමීති තත්ථ මෙ අස්ස දොසො වා පටිඝො වාති අත්ථො. ඉධාපි දොසො දුබ්බලකොධො, පටිඝො බලවකොධො.

६३. ‘‘छन्द (इच्छा) या राग’’ - न जानते हुए भी शीघ्रता में कुशल को ‘‘कुशल’’ कहकर और अकुशल को ‘‘अकुशल’’ कहकर, ‘‘मैंने अमुक व्यक्ति को ऐसा उत्तर दिया है, क्या वह सही है?’’ - ऐसा अन्य पंडितों से पूछने पर, उनके द्वारा - ‘‘हे भद्रमुख! तुमने सही उत्तर दिया है, कुशल को कुशल और अकुशल को अकुशल ही कहा है’’ - ऐसा कहने पर, ‘‘मेरे समान कोई पंडित नहीं है’’ - इस प्रकार वहाँ मेरा छन्द या राग होगा, यह अर्थ है। यहाँ ‘छन्द’ दुर्बल राग है और ‘राग’ बलवान राग है। ‘‘द्वेष या प्रतिघ’’ - कुशल को ‘‘अकुशल’’ और अकुशल को ‘‘कुशल’’ कहकर अन्य पंडितों से पूछने पर, उनके द्वारा - ‘‘तुमने गलत उत्तर दिया है’’ - ऐसा कहने पर, ‘‘मैं इतना भी नहीं जानता’’ - इस प्रकार वहाँ मेरा द्वेष या प्रतिघ होगा, यह अर्थ है। यहाँ भी ‘द्वेष’ दुर्बल क्रोध है और ‘प्रतिघ’ बलवान क्रोध है।

තං මමස්ස උපාදානං, සො මමස්ස විඝාතොති තං ඡන්දරාගද්වයං මම උපාදානං අස්ස, දොසපටිඝද්වයං විඝාතො. උභයම්පි වා දළ්හග්ගහණවසෙන උපාදානං, විහනනවසෙන විඝාතො. රාගො හි අමුඤ්චිතුකාමතාය ආරම්මණං ගණ්හාති ජලූකා විය. දොසො විනාසෙතුකාමතාය ආසීවිසො විය. උභොපි චෙතෙ සන්තාපකට්ඨෙන විහනන්ති යෙවාති ‘‘උපාදාන’’න්ති ච ‘‘විඝාතො’’ති ච වුත්තා. සෙසං පඨමවාරසදිසමෙව.

‘‘वह मेरा उपादान होगा, वह मेरा विघात होगा’’ - वह छन्द-राग का युगल मेरा उपादान होगा, और द्वेष-प्रतिघ का युगल विघात होगा। अथवा, दोनों ही दृढ़ता से ग्रहण करने के कारण ‘उपादान’ हैं और पीड़ित करने के कारण ‘विघात’ हैं। क्योंकि राग न छोड़ने की इच्छा के कारण आलम्बन को जोंक (जलौका) की तरह पकड़ता है। द्वेष विनाश करने की इच्छा के कारण विषैले सर्प की तरह (आलम्बन को) पकड़ता है। और ये दोनों ही संताप (जलन) के अर्थ में विनाशकारी ही हैं, इसलिए इन्हें ‘उपादान’ और ‘विघात’ कहा गया है। शेष प्रथम वार के समान ही है।

64. පණ්ඩිතාති [Pg.108] පණ්ඩිච්චෙන සමන්නාගතා. නිපුණාති සණ්හසුඛුමබුද්ධිනො සුඛුමඅත්ථන්තරං පටිවිජ්ඣනසමත්ථා. කතපරප්පවාදාති විඤ්ඤාතපරප්පවාදා චෙව පරෙහි සද්ධිං කතවාදපරිචයා ච. වාලවෙධිරූපාති වාලවෙධිධනුග්ගහසදිසා. තෙ භින්දන්තා මඤ්ඤෙති වාලවෙධි විය වාලං සුඛුමානිපි පරෙසං දිට්ඨිගතානි අත්තනො පඤ්ඤාගතෙන භින්දන්තා විය චරන්තීති අත්ථො. තෙ මං තත්ථාති තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා මං තෙසු කුසලාකුසලෙසු. සමනුයුඤ්ජෙය්‍යුන්ති ‘‘කිං කුසලං, කිං අකුසලන්ති අත්තනො ලද්ධිං වදා’’ති ලද්ධිං පුච්ඡෙය්‍යුං. සමනුගාහෙය්‍යුන්ති ‘‘ඉදං නාමා’’ති වුත්තෙ ‘‘කෙන කාරණෙන එතමත්ථං ගාහෙය්‍යු’’න්ති කාරණං පුච්ඡෙය්‍යුං. සමනුභාසෙය්‍යුන්ති ‘‘ඉමිනා නාම කාරණෙනා’’ති වුත්තෙ කාරණෙ දොසං දස්සෙත්වා ‘‘න ත්වං ඉදං ජානාසි, ඉදං පන ගණ්හ, ඉදං විස්සජ්ජෙහී’’ති එවං සමනුයුඤ්ජෙය්‍යුං. න සම්පායෙය්‍යන්ති න සම්පාදෙය්‍යං, සම්පාදෙත්වා කථෙතුං න සක්කුණෙය්‍යන්ති අත්ථො. සො මමස්ස විඝාතොති යං තං පුනප්පුනං වත්වාපි අසම්පායනං නාම, සො මම විඝාතො අස්ස, ඔට්ඨතාලුජිව්හාගලසොසනදුක්ඛමෙව අස්සාති අත්ථො. සෙසමෙත්ථාපි පඨමවාරසදිසමෙව.

६४. ‘‘पंडित’’ - पांडित्य (प्रज्ञा) से युक्त। ‘‘निपुण’’ - सूक्ष्म और तीक्ष्ण बुद्धि वाले, जो सूक्ष्म अर्थों को भेदने में समर्थ हैं। ‘‘कृत-परप्रवाद’’ - जिन्होंने दूसरों के वादों (सिद्धांतों) को जान लिया है और दूसरों के साथ वाद-विवाद का अभ्यास किया है। ‘‘वालवेधी रूप’’ - बाल के अग्रभाग को बींधने वाले धनुर्धरों के समान। ‘‘वे (दृष्टियों को) भेदते हुए विचरते हैं’’ - जैसे बालवेधी बाल को बींधता है, वैसे ही वे दूसरों की सूक्ष्म दृष्टियों को अपनी प्रज्ञा से भेदते हुए विचरते हैं, यह अर्थ है। ‘‘वे मुझे वहाँ’’ - वे श्रमण-ब्राह्मण मुझे उन कुशल-अकुशल के विषयों में। ‘‘अनुयोग करेंगे’’ - ‘‘कुशल क्या है, अकुशल क्या है, अपना मत बताओ’’ - इस प्रकार मत पूछेंगे। ‘‘समनुगाहन करेंगे’’ - ‘‘यह (कुशल/अकुशल) है’’ ऐसा कहने पर, ‘‘किस कारण से इस अर्थ को ग्रहण करते हो?’’ - इस प्रकार कारण पूछेंगे। ‘‘समनुभाषन करेंगे’’ - ‘‘इस कारण से’’ ऐसा कहने पर, कारण में दोष दिखाकर ‘‘तुम इसे नहीं जानते, इसे ग्रहण करो, इसे छोड़ो’’ - इस प्रकार अनुयोग करेंगे। ‘‘सम्पादन नहीं कर पाऊँगा’’ - भली-भाँति उत्तर नहीं दे पाऊँगा, उत्तर देने में समर्थ नहीं होऊँगा। ‘‘वह मेरा विघात होगा’’ - बार-बार बोलने पर भी जो उत्तर न दे पाना है, वह मेरा विघात होगा; ओष्ठ, तालु, जिह्वा और गले के सूखने का दुःख ही होगा, यह अर्थ है। यहाँ भी शेष प्रथम वार के समान ही है।

65-66. මන්දොති මන්දපඤ්ඤො අපඤ්ඤස්සෙවෙතං නාමං. මොමූහොති අතිසම්මූළ්හො. හොති තථාගතොතිආදීසු සත්තො ‘‘තථාගතො’’ති අධිප්පෙතො. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. ඉමෙපි චත්තාරො පුබ්බෙ පවත්තධම්මානුසාරෙනෙව දිට්ඨියා ගහිතත්තා පුබ්බන්තකප්පිකෙසු පවිට්ඨා.

६५-६६. ‘‘मन्द’’ - मन्द प्रज्ञा वाला; यह प्रज्ञाहीन का नाम है। ‘‘मोमूह’’ - अत्यंत मूढ़। ‘‘तथागत होता है’’ आदि में ‘तथागत’ से ‘सत्व’ अभिप्रेत है। यहाँ शेष अर्थ स्पष्ट ही है। ये चारों भी पहले से प्रचलित धर्मों के अनुसार ही दृष्टि को ग्रहण करने के कारण ‘पूर्वान्त-कल्पिकों’ में सम्मिलित हैं।

අධිච්චසමුප්පන්නවාදවණ්ණනා

अधिच्चसमुप्पन्नवाद (अकारण-उत्पत्तिवाद) का वर्णन।

67. ‘‘අධිච්චසමුප්පන්නො අත්තා ච ලොකො චා’’ති දස්සනං අධිච්චසමුප්පන්නං. තං එතෙසං අත්ථීති අධිච්චසමුප්පන්නිකා. අධිච්චසමුප්පන්නන්ති අකාරණසමුප්පන්නං.

६७. ‘‘आत्मा और लोक अकारण उत्पन्न (अधिच्चसमुप्पन्न) होते हैं’’ - यह दर्शन ‘अधिच्चसमुप्पन्न’ है। वह (दर्शन) जिनका है, वे ‘अधिच्चसमुप्पन्निक’ हैं। ‘अधिच्चसमुप्पन्न’ का अर्थ है - अकारण उत्पन्न।

68-73. අසඤ්ඤසත්තාති දෙසනාසීසමෙතං, අචිත්තුප්පාදා රූපමත්තකඅත්තභාවාති අත්ථො. තෙසං එවං උප්පත්ති වෙදිතබ්බා – එකච්චො හි තිත්ථායතනෙ පබ්බජිත්වා වායොකසිණෙ පරිකම්මං කත්වා චතුත්ථජ්ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා ඣානා වුට්ඨාය – ‘‘චිත්තෙ දොසං පස්සති, චිත්තෙ සති හත්ථච්ඡෙදාදිදුක්ඛඤ්චෙව [Pg.109] සබ්බභයානි ච හොන්ති, අලං ඉමිනා චිත්තෙන, අචිත්තකභාවොව සන්තො’’ති, එවං චිත්තෙ දොසං පස්සිත්වා අපරිහීනජ්ඣානො කාලං කත්වා අසඤ්ඤසත්තෙසු නිබ්බත්තති, චිත්තමස්ස චුතිචිත්තනිරොධෙන ඉධෙව නිවත්තති, රූපක්ඛන්ධමත්තමෙව තත්ථ පාතුභවති. තෙ තත්ථ යථා නාම ජියාවෙගක්ඛිත්තො සරො යත්තකො ජියාවෙගො, තත්තකමෙව ආකාසෙ ගච්ඡති. එවමෙව ඣානවෙගක්ඛිත්තා උපපජ්ජිත්වා යත්තකො ඣානවෙගො, තත්තකමෙව කාලං තිට්ඨන්ති, ඣානවෙගෙ පන පරිහීනෙ තත්ථ රූපක්ඛන්ධො අන්තරධායති, ඉධ පන පටිසන්ධිසඤ්ඤා උප්පජ්ජති. යස්මා පන තාය ඉධ උප්පන්නසඤ්ඤාය තෙසං තත්ථ චුති පඤ්ඤායති, තස්මා ‘‘සඤ්ඤුප්පාදා ච පන තෙ දෙවා තම්හා කායා චවන්තී’’ති වුත්තං. සන්තතායාති සන්තභාවාය. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙව. තක්කීවාදොපි වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බොති.

६८-७३. 'असंज्ञसत्त्व' (असंञ्ञसत्त) यह देशना का मुख्य शब्द है; इसका अर्थ है—चित्त की उत्पत्ति से रहित, केवल रूप मात्र के आत्मभाव वाले प्राणी। उनकी उत्पत्ति इस प्रकार जाननी चाहिए—कोई व्यक्ति तीर्थंकरों के शासन में प्रव्रजित होकर, वायु-कसिण में परिकर्म करके, चतुर्थ ध्यान उत्पन्न करता है और ध्यान से उठकर चित्त में दोष देखता है—'चित्त के होने पर ही हाथ कटने आदि के दुःख और सभी भय होते हैं, इस चित्त से क्या लाभ, चित्त-रहित अवस्था ही शान्त है'। इस प्रकार चित्त में दोष देखकर, ध्यान से च्युत न होते हुए, काल (मृत्यु) प्राप्त कर असंज्ञसत्त्वों में उत्पन्न होता है। उसका चित्त च्युति-चित्त के निरोध के साथ यहीं रुक जाता है, वहाँ केवल रूप-स्कन्ध ही प्रकट होता है। वे वहाँ वैसे ही रहते हैं जैसे धनुष की डोरी से छोड़ा गया बाण उतनी ही दूर जाता है जितनी डोरी की शक्ति होती है। इसी प्रकार ध्यान के वेग से प्रक्षिप्त होकर वे तब तक रहते हैं जब तक ध्यान का वेग रहता है। ध्यान का वेग क्षीण होने पर वहाँ रूप-स्कन्ध अन्तर्धान हो जाता है और यहाँ (काम-लोक में) प्रतिसन्धि-संज्ञा उत्पन्न होती है। चूँकि यहाँ उत्पन्न हुई उस संज्ञा से वहाँ उनकी च्युति (मृत्यु) ज्ञात होती है, इसलिए भगवान ने कहा है—'संज्ञा के उत्पन्न होने से वे देव उस निकाय से च्युत होते हैं'। 'सन्तताया' का अर्थ है—विद्यमान होने के लिए। यहाँ शेष अर्थ स्पष्ट ही है। तर्कवादी (तक्कीवाद) का भी इसी बताए गए तरीके से समझना चाहिए।

අපරන්තකප්පිකවණ්ණනා

अपरान्तकल्पिक-वर्णना (भविष्य के सम्बन्ध में कल्पना करने वालों की व्याख्या)

74. එවං අට්ඨාරස පුබ්බන්තකප්පිකෙ දස්සෙත්වා ඉදානි චතුචත්තාරීසං අපරන්තකප්පිකෙ දස්සෙතුං – ‘‘සන්ති, භික්ඛවෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ අනාගතකොට්ඨාසසඞ්ඛාතං අපරන්තං කප්පෙත්වා ගණ්හන්තීති අපරන්තකප්පිකා, අපරන්තකප්පො වා එතෙසං අත්ථීති අපරන්තකප්පිකා. එවං සෙසම්පි පුබ්බෙ වුත්තප්පකාරනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

७४. इस प्रकार अठारह 'पुब्बान्तकल्पिकों' (अतीत की कल्पना करने वालों) को दिखाकर, अब चौवालीस 'अपरान्तकल्पिकों' (भविष्य की कल्पना करने वालों) को दिखाने के लिए 'सन्ति, भिक्खवे' आदि कहा। वहाँ भविष्य के भाग रूप 'अपरान्त' की कल्पना करके जो ग्रहण करते हैं, वे 'अपरान्तकल्पिक' हैं; अथवा जिनका अपरान्त-कल्प (भविष्य का विचार) है, वे 'अपरान्तकल्पिक' हैं। इसी प्रकार शेष भी पहले बताए गए तरीके से ही समझना चाहिए।

සඤ්ඤීවාදවණ්ණනා

संज्ञीवाद-वर्णना (संज्ञा वाले आत्मवाद की व्याख्या)

75. උද්ධමාඝාතනිකාති ආඝාතනං වුච්චති මරණං, උද්ධමාඝාතනා අත්තානං වදන්තීති උද්ධමාඝාතනිකා. සඤ්ඤීති පවත්තො වාදො, සඤ්ඤීවාදො, සො එතෙසං අත්ථීති සඤ්ඤීවාදා.

७५. 'उद्धमाघातनिका' में 'आघातन' मृत्यु को कहा जाता है; जो मृत्यु के बाद (ऊर्ध्व) आत्मा के अस्तित्व को बताते हैं, वे 'उद्धमाघातनिक' हैं। 'संज्ञी' (संज्ञा वाला) इस प्रकार जो वाद (सिद्धान्त) प्रवृत्त है, वह 'संज्ञीवाद' है; वह जिनका है, वे 'संज्ञीवादी' हैं।

76-77. රූපී අත්තාතිආදීසු කසිණරූපං ‘‘අත්තා’’ති තත්ථ පවත්තසඤ්ඤඤ්චස්ස ‘‘සඤ්ඤා’’ති ගහෙත්වා වා ආජීවකාදයො විය තක්කමත්තෙනෙව වා ‘‘රූපී අත්තා හොති, අරොගො පරං මරණා සඤ්ඤී’’ති නං පඤ්ඤපෙන්ති. තත්ථ අරොගොති නිච්චො. අරූපසමාපත්තිනිමිත්තං පන ‘‘අත්තා’’ති සමාපත්තිසඤ්ඤඤ්චස්ස ‘‘සඤ්ඤා’’ති ගහෙත්වා වා නිගණ්ඨාදයො විය තක්කමත්තෙනෙව වා ‘‘අරූපී අත්තා හොති, අරොගො පරං මරණා සඤ්ඤී’’ති නං පඤ්ඤපෙන්ති. තතියා පන මිස්සකගාහවසෙන පවත්තා දිට්ඨි. චතුත්ථා තක්කගාහෙනෙව. දුතියචතුක්කං [Pg.110] අන්තානන්තිකවාදෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. තතියචතුක්කෙ සමාපන්නකවසෙන එකත්තසඤ්ඤී, අසමාපන්නකවසෙන නානත්තසඤ්ඤී, පරිත්තකසිණවසෙන පරිත්තසඤ්ඤී, විපුලකසිණවසෙන අප්පමාණසඤ්ඤීති වෙදිතබ්බා. චතුත්ථචතුක්කෙ පන දිබ්බෙන චක්ඛුනා තිකචතුක්කජ්ඣානභූමියං නිබ්බත්තමානං දිස්වා ‘‘එකන්තසුඛී’’ති ගණ්හාති. නිරයෙ නිබ්බත්තමානං දිස්වා ‘‘එකන්තදුක්ඛී’’ති. මනුස්සෙසු නිබ්බත්තමානං දිස්වා ‘‘සුඛදුක්ඛී’’ති. වෙහප්ඵලදෙවෙසු නිබ්බත්තමානං දිස්වා ‘‘අදුක්ඛමසුඛී’’ති ගණ්හාති. විසෙසතො හි පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණලාභිනො පුබ්බන්තකප්පිකා හොන්ති, දිබ්බචක්ඛුකා අපරන්තකප්පිකාති.

७६-७७. 'रूपी आत्मा' आदि में, कसिण-रूप को 'आत्मा' और वहाँ प्रवृत्त संज्ञा को उसकी 'संज्ञा' मानकर, अथवा आजीवक आदि के समान केवल तर्क से ही—'आत्मा रूपी होता है, मृत्यु के बाद नीरोग (नित्य) और संज्ञी होता है'—ऐसा प्रज्ञप्त करते हैं। वहाँ 'नीरोग' का अर्थ 'नित्य' है। अरूप-समापत्ति के निमित्त को 'आत्मा' और समापत्ति की संज्ञा को उसकी 'संज्ञा' मानकर, अथवा निग्रन्थ आदि के समान केवल तर्क से ही—'आत्मा अरूपी होता है, मृत्यु के बाद नीरोग और संज्ञी होता है'—ऐसा प्रज्ञप्त करते हैं। तीसरी (दृष्टि) मिश्रित ग्रहण के कारण प्रवृत्त हुई है। चौथी केवल तर्क के ग्रहण से है। दूसरा चतुष्क 'अन्तानन्तिकवाद' में बताए गए तरीके से ही समझना चाहिए। तीसरे चतुष्क में—समापत्ति की अवस्था में 'एकत्व-संज्ञी', असमापत्ति की अवस्था में 'नानत्व-संज्ञी', परीत्त (सीमित) कसिण के कारण 'परीत्त-संज्ञी' और विपुल (विशाल) कसिण के कारण 'अप्रमाण-संज्ञी' समझना चाहिए। चौथे चतुष्क में, दिव्य-चक्षु से त्रिक और चतुष्क ध्यान की भूमियों में उत्पन्न होने वालों को देखकर 'एकान्त सुखी' मानता है। नरक में उत्पन्न होने वालों को देखकर 'एकान्त दुःखी'। मनुष्यों में उत्पन्न होने वालों को देखकर 'सुख-दुःखी'। वेहप्फल देवों में उत्पन्न होने वालों को देखकर 'अदुःख-असुखी' मानता है। विशेष रूप से, पूर्व-निवास-अनुस्मृति ज्ञान प्राप्त करने वाले 'पुब्बान्तकल्पिक' होते हैं और दिव्य-चक्षु वाले 'अपरान्तकल्पिक' होते हैं।

අසඤ්ඤීවාදවණ්ණනා

असंज्ञीवाद-वर्णना (संज्ञा-रहित आत्मवाद की व्याख्या)

78-83. අසඤ්ඤීවාදො සඤ්ඤීවාදෙ ආදිම්හි වුත්තානං ද්වින්නං චතුක්කානං වසෙන වෙදිතබ්බො. තථා නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාදො. කෙවලඤ්හි තත්ථ ‘‘සඤ්ඤී අත්තා’’ති ගණ්හන්තානං තා දිට්ඨියො, ඉධ ‘‘අසඤ්ඤී’’ති ච ‘‘නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී’’ති ච. තත්ථ න එකන්තෙන කාරණං පරියෙසිතබ්බං. දිට්ඨිගතිකස්ස හි ගාහො උම්මත්තකපච්ඡිසදිසොති වුත්තමෙතං.

७८-८३. 'असंज्ञीवाद' को संज्ञीवाद के आरम्भ में कहे गए दो चतुष्कों के अनुसार समझना चाहिए। इसी प्रकार 'नैवसंज्ञी-नासंज्ञीवाद' को भी समझना चाहिए। केवल इतना ही (अन्तर) है कि वहाँ 'आत्मा संज्ञी है' ऐसा ग्रहण करने वालों की वे दृष्टियाँ हैं, और यहाँ 'असंज्ञी' तथा 'नैवसंज्ञी-नासंज्ञी' के रूप में हैं। वहाँ पूर्णतः किसी कारण की खोज नहीं करनी चाहिए। क्योंकि दृष्टिगत (मिथ्यादृष्टि वाले) का ग्रहण 'उन्मत्त की टोकरी' के समान होता है, ऐसा कहा गया है।

උච්ඡෙදවාදවණ්ණනා

उच्छेदवाद-वर्णना (विनाशवाद की व्याख्या)

84. උච්ඡෙදවාදෙ සතොති විජ්ජමානස්ස. උච්ඡෙදන්ති උපච්ඡෙදං. විනාසන්ති අදස්සනං. විභවන්ති භාවවිගමං. සබ්බානෙතානි අඤ්ඤමඤ්ඤවෙවචනානෙව. තත්ථ ද්වෙ ජනා උච්ඡෙදදිට්ඨිං ගණ්හන්ති, ලාභී ච අලාභී ච. ලාභී අරහතො දිබ්බෙන චක්ඛුනා චුතිං දිස්වා උපපත්තිං අපස්සන්තො, යො වා චුතිමත්තමෙව දට්ඨුං සක්කොති, න උපපාතං; සො උච්ඡෙදදිට්ඨිං ගණ්හාති. අලාභී ච ‘‘කො පරලොකං න ජානාතී’’ති කාමසුඛගිද්ධතාය වා. ‘‘යථා රුක්ඛතො පණ්ණානි පතිතානි න පුන විරුහන්ති, එවමෙව සත්තා’’තිආදිනා තක්කෙන වා උච්ඡෙදං ගණ්හාති. ඉධ පන තණ්හාදිට්ඨීනං වසෙන තථා ච අඤ්ඤථා ච විකප්පෙත්වාව ඉමා සත්ත දිට්ඨියො උප්පන්නාති වෙදිතබ්බා.

८४. उच्छेदवाद में 'सतो' का अर्थ है—विद्यमान का। 'उच्छेदं' का अर्थ है—विच्छेद। 'विनासं' का अर्थ है—अदर्शन (दिखाई न देना)। 'विभवं' का अर्थ है—भाव-विगम (अस्तित्व का मिट जाना)। ये सभी एक-दूसरे के पर्यायवाची ही हैं। वहाँ दो प्रकार के व्यक्ति उच्छेद-दृष्टि को ग्रहण करते हैं—लब्धि वाले (अभिज्ञा प्राप्त) और बिना लब्धि वाले। लब्धि वाला व्यक्ति दिव्य-चक्षु से च्युति (मृत्यु) को तो देखता है किन्तु उत्पत्ति को नहीं देख पाता, अथवा जो केवल च्युति मात्र को ही देख सकता है, उत्पत्ति को नहीं; वह उच्छेद-दृष्टि ग्रहण करता है। बिना लब्धि वाला व्यक्ति 'परलोक को कौन जानता है?'—इस प्रकार काम-सुख में आसक्ति के कारण, अथवा 'जैसे वृक्ष से गिरे हुए पत्ते पुनः नहीं उगते, वैसे ही प्राणी भी'—आदि तर्क से उच्छेद को ग्रहण करता है। यहाँ तृष्णा और दृष्टि के वश में होकर, इस प्रकार और उस प्रकार से विकल्प (कल्पना) करने के कारण ही ये सात दृष्टियाँ उत्पन्न हुई हैं, ऐसा समझना चाहिए।

85. තත්ථ රූපීති රූපවා. චාතුමහාභූතිකොති චතුමහාභූතමයො. මාතාපිතූනං එතන්ති මාතාපෙත්තිකං. කිං තං? සුක්කසොණිතං. මාතාපෙත්තිකෙ [Pg.111] සම්භූතො ජාතොති මාතාපෙත්තිකසම්භවො. ඉති රූපකායසීසෙන මනුස්සත්තභාවං ‘‘අත්තා’’ති වදති. ඉත්ථෙකෙති ඉත්ථං එකෙ එවමෙකෙති අත්ථො.

८५. वहाँ 'रूपी' का अर्थ है—रूप वाला। 'चातुमहाभूतिको' का अर्थ है—चार महाभूतों से बना हुआ। 'माता-पिता का यह है'—इसलिए 'मातापेत्तिकं' (माता-पिता से उत्पन्न)। वह क्या है? शुक्र और शोणित (वीर्य और रक्त)। माता-पिता के शुक्र-शोणित से उत्पन्न हुआ है, इसलिए 'मातापेत्तिकसम्भवो' है। इस प्रकार रूप-काय को मुख्य मानकर मनुष्य के आत्मभाव को 'आत्मा' कहता है। 'इत्थेके' का अर्थ है—इस प्रकार कुछ (श्रमण-ब्राह्मण); 'एवमेके' यही अर्थ है।

86. දුතියො තං පටික්ඛිපිත්වා දිබ්බත්තභාවං වදති. දිබ්බොති දෙවලොකෙ සම්භූතො. කාමාවචරොති ඡ කාමාවචරදෙවපරියාපන්නො. කබළීකාරං ආහාරං භක්ඛතීති කබළීකාරාහාරභක්ඛො.

८६. दूसरा (आचार्य) उसे अस्वीकार कर दिव्य आत्मभाव की बात करता है। 'दिव्य' का अर्थ है—देवलोक में उत्पन्न। 'कामावचर' का अर्थ है—छह कामावचर देवों के अन्तर्गत। 'कवलिकार आहार खाता है'—इसलिए 'कवलिकाराहारभक्खो' (कवलिकार-आहार-भक्षी) है।

87. මනොමයොති ඣානමනෙන නිබ්බත්තො. සබ්බඞ්ගපච්චඞ්ගීති සබ්බඞ්ගපච්චඞ්ගයුත්තො. අහීනින්ද්‍රියොති පරිපුණ්ණින්ද්‍රියො. යානි බ්‍රහ්මලොකෙ අත්ථි, තෙසං වසෙන ඉතරෙසඤ්ච සණ්ඨානවසෙනෙතං වුත්තං.

८७. 'मनोमय' का अर्थ है ध्यान-चित्त से उत्पन्न। 'सर्वांगप्रत्यंगी' का अर्थ है सभी अंगों और उपांगों से युक्त। 'अहीनेंद्रिय' का अर्थ है पूर्ण इंद्रियों वाला। जो इंद्रियाँ ब्रह्मलोक में विद्यमान हैं, उनके सामर्थ्य से और अन्य इंद्रियों के आकार के सामर्थ्य से यह कहा गया है।

88-92. සබ්බසො රූපසඤ්ඤානං සමතික්කමාතිආදීනං අත්ථො විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තො. ආකාසානඤ්චායතනූපගොතිආදීසු පන ආකාසානඤ්චායතනභවං උපගතොති, එවමත්ථො වෙදිතබ්බො. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙවාති.

८८-९२. 'सब्बसो रूपसञ्ञानं समतिक्कमा' (सभी प्रकार से रूप-संज्ञाओं के अतिक्रमण से) आदि पदों का अर्थ विशुद्धिमग्ग में बताया गया है। 'आकासानञ्चायतनूपगो' आदि के संदर्भ में, 'आकाशानञ्चायतन भव को प्राप्त' ऐसा अर्थ समझना चाहिए। यहाँ शेष पद स्पष्ट ही हैं।

දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදවණ්ණනා

दृष्टधर्मनिर्वाणवाद की व्याख्या।

93. දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදෙ දිට්ඨධම්මොති පච්චක්ඛධම්මො වුච්චති, තත්ථ තත්ථ පටිලද්ධත්තභාවස්සෙතං අධිවචනං. දිට්ඨධම්මෙ නිබ්බානං දිට්ඨධම්මනිබ්බානං, ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ දුක්ඛවූපසමනන්ති අත්ථො. තං වදන්තීති දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදා. පරමදිට්ඨධම්මනිබ්බානන්ති පරමං දිට්ඨධම්මනිබ්බානං උත්තමන්ති අත්ථො.

९३. दृष्टधर्मनिर्वाणवाद में 'दृष्टधर्म' प्रत्यक्ष धर्म (वर्तमान अवस्था) को कहा जाता है; यह उस-उस योनि में प्राप्त आत्मभाव का पर्यायवाची है। दृष्टधर्म में निर्वाण ही 'दृष्टधर्मनिर्वाण' है, जिसका अर्थ है इसी आत्मभाव में दुखों की शांति। जो इसका प्रतिपादन करते हैं, वे 'दृष्टधर्मनिर्वाणवादी' कहलाते हैं। 'परम दृष्टधर्मनिर्वाण' का अर्थ है परम या उत्तम दृष्टधर्मनिर्वाण।

94. පඤ්චහි කාමගුණෙහීති මනාපියරූපාදීහි පඤ්චහි කාමකොට්ඨාසෙහි බන්ධනෙහි වා. සමප්පිතොති සුට්ඨු අප්පිතො අල්ලීනො හුත්වා. සමඞ්ගීභූතොති සමන්නාගතො. පරිචාරෙතීති තෙසු කාමගුණෙසු යථාසුඛං ඉන්ද්‍රියානි චාරෙති සඤ්චාරෙති ඉතොචිතො ච උපනෙති. අථ වා ලළති රමති කීළති. එත්ථ ච දුවිධා කාමගුණා – මානුසකා චෙව දිබ්බා ච. මානුසකා මන්ධාතුකාමගුණසදිසා දට්ඨබ්බා, දිබ්බා පරනිම්මිතවසවත්තිදෙවරාජස්ස කාමගුණසදිසාති. එවරූපෙ කාමෙ උපගතානඤ්හි තෙ දිට්ඨධම්මනිබ්බානසම්පත්තිං පඤ්ඤපෙන්ති.

९४. 'पाँच कामगुणों द्वारा' का अर्थ है मनभावन रूप आदि पाँच काम-समूहों या बंधनों द्वारा। 'समर्पित' (समप्पितो) का अर्थ है भली-भाँति लीन होना। 'समंगीभूत' का अर्थ है संपन्न होना। 'परिचारेति' का अर्थ है उन कामगुणों में अपनी इच्छानुसार इंद्रियों को विचरित करना, उन्हें यहाँ-वहाँ ले जाना; अथवा विलास करना, रमण करना और क्रीड़ा करना। यहाँ कामगुण दो प्रकार के हैं—मानवीय और दिव्य। मानवीय कामगुणों को राजा मान्धाता के कामगुणों के समान समझना चाहिए, और दिव्य कामगुणों को परनिर्मितवशवर्ती देवराज के कामगुणों के समान। ऐसे कामभोगों में लीन व्यक्तियों के लिए वे 'दृष्टधर्मनिर्वाण' की प्राप्ति की घोषणा करते हैं।

95. දුතියවාරෙ [Pg.112] හුත්වා අභාවට්ඨෙන අනිච්චා පටිපීළනට්ඨෙන දුක්ඛා, පකතිජහනට්ඨෙන විපරිණාමධම්මාති වෙදිතබ්බා. තෙසං විපරිණාමඤ්ඤථාභාවාති තෙසං කාමානං විපරිණාමසඞ්ඛාතා අඤ්ඤථාභාවා, යම්පි මෙ අහොසි, තම්පි මෙ නත්ථීති වුත්තනයෙන උප්පජ්ජන්ති සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා. තත්ථ අන්තොනිජ්ඣායනලක්ඛණො සොකො, තන්නිස්සිතලාලප්පනලක්ඛණො පරිදෙවො, කායප්පටිපීළනලක්ඛණං දුක්ඛං, මනොවිඝාතලක්ඛණං දොමනස්සං, විසාදලක්ඛණො උපායාසො, විවිච්චෙව කාමෙහීතිආදීනමත්ථො විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තො.

९५. दूसरे अवसर पर, उत्पन्न होकर नष्ट हो जाने के कारण 'अनित्य', पीड़ित करने के कारण 'दुःख', और अपना स्वभाव छोड़ देने के कारण उन्हें 'विपरिणामधर्मी' समझना चाहिए। 'उनके विपरिणाम और अन्यथाभाव से' का अर्थ है उन कामभोगों के विपरिणाम स्वरूप होने वाले बदलाव के कारण—'जो पहले मेरा था, वह अब नहीं है'—इस रीति से शोक, परिदेव, दुःख, दौर्मनस्य और उपायास उत्पन्न होते हैं। उनमें, 'शोक' का लक्षण आंतरिक संताप है, 'परिदेव' का लक्षण शोक के कारण होने वाला विलाप है, 'दुःख' का लक्षण शरीर का उत्पीड़न है, 'दौर्मनस्य' का लक्षण मानसिक कष्ट है, और 'उपायास' का लक्षण हताशा या विषाद है। 'विविच्चेव कामेहि' (कामों से विविक्त होकर ही) आदि का अर्थ विशुद्धिमग्ग में बताया गया है।

96. විතක්කිතන්ති අභිනිරොපනවසෙන පවත්තො විතක්කො. විචාරිතන්ති අනුමජ්ජනවසෙන පවත්තො විචාරො. එතෙනෙතන්ති එතෙන විතක්කිතෙන ච විචාරිතෙන ච එතං පඨමජ්ඣානං ඔළාරිකං සකණ්ඩකං විය ඛායති.

९६. 'वितर्कित' का अर्थ है चित्त को आलंबन पर लगाने के रूप में प्रवृत्त वितर्क। 'विचारित' का अर्थ है आलंबन का बार-बार अनुमार्जन करने के रूप में प्रवृत्त विचार। 'इससे यह' का अर्थ है कि इस वितर्क और विचार के कारण यह प्रथम ध्यान स्थूल और कंटकपूर्ण (काँटों भरा) प्रतीत होता है।

97-98. පීතිගතන්ති පීතියෙව. චෙතසො උප්පිලාවිතත්තන්ති චිත්තස්ස උප්පිලභාවකරණං. චෙතසො ආභොගොති ඣානා වුට්ඨාය තස්මිං සුඛෙ පුනප්පුනං චිත්තස්ස ආභොගො මනසිකාරො සමන්නාහාරොති. සෙසමෙත්ථ දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදෙ උත්තානමෙව.

९७-९८. 'प्रीतिगत' का अर्थ प्रीति ही है। 'चित्त की प्रफुल्लता' (उप्पिलावितत्तं) का अर्थ है चित्त को उल्लासित करना। 'चित्त का आभोग' का अर्थ है ध्यान से व्युत्थान कर उस सुख में बार-बार चित्त का आभोग, मनसिकार और समन्नाहार (चित्त को आलंबन की ओर ले जाना)। यहाँ दृष्टधर्मनिर्वाणवाद के शेष पद स्पष्ट ही हैं।

එත්තාවතා සබ්බාපි ද්වාසට්ඨිදිට්ඨියො කථිතා හොන්ති. යාසං සත්තෙව උච්ඡෙදදිට්ඨියො, සෙසා සස්සතදිට්ඨියො.

इस प्रकार सभी बासठ (६२) दृष्टियाँ कह दी गई हैं। उनमें से केवल सात उच्छेद-दृष्टियाँ हैं, और शेष शाश्वत-दृष्टियाँ हैं।

100-104. ඉදානි – ‘‘ඉමෙහි ඛො තෙ, භික්ඛවෙ’’ති ඉමිනා වාරෙන සබ්බෙපි තෙ අපරන්තකප්පිකෙ එකජ්ඣං නිය්‍යාතෙත්වා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං විස්සජ්ජෙති. පුන – ‘‘ඉමෙහි, ඛො තෙ භික්ඛවෙ’’තිආදිනා වාරෙන සබ්බෙපි තෙ පුබ්බන්තාපරන්තකප්පිකෙ එකජ්ඣං නිය්‍යාතෙත්වා තදෙව ඤාණං විස්සජ්ජෙති. ඉති ‘‘කතමෙ ච තෙ, භික්ඛවෙ, ධම්මා’’තිආදිම්හි පුච්ඡමානොපි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණමෙව පුච්ඡිත්වා විස්සජ්ජමානොපි සත්තානං අජ්ඣාසයං තුලාය තුලයන්තො විය සිනෙරුපාදතො වාලුකං උද්ධරන්තො විය ද්වාසට්ඨි දිට්ඨිගතානි උද්ධරිත්වා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණමෙව විස්සජ්ජෙති. එවමයං යථානුසන්ධිවසෙන දෙසනා ආගතා.

१००-१०४. अब—"भिक्षुओं, इन (कारणों) से..." इस प्रकरण के माध्यम से उन सभी अपरान्त-कल्पकों को एक साथ समाहित कर सर्वज्ञता-ज्ञान को प्रकट करते हैं। पुनः—"भिक्षुओं, इन (कारणों) से..." आदि प्रकरण के द्वारा उन सभी पूर्वान्त-अपरान्त-कल्पकों को एक साथ समाहित कर उसी ज्ञान को प्रकट करते हैं। इस प्रकार "भिक्षुओं, वे धर्म कौन से हैं?" आदि के माध्यम से प्रश्न पूछते हुए भी सर्वज्ञता-ज्ञान के विषय में ही पूछकर और उत्तर देते हुए भी, प्राणियों के आशय को तराजू से तौलने के समान और सुमेरु पर्वत के आधार से बालू निकालने के समान, बासठ मिथ्या दृष्टियों को जड़ से उखाड़कर सर्वज्ञता-ज्ञान को ही प्रतिपादित करते हैं। इस प्रकार यह देशना 'यथानुसंधि' (प्रसंग की निरंतरता) के अनुसार प्रस्तुत की गई है।

තයො හි සුත්තස්ස අනුසන්ධී – පුච්ඡානුසන්ධි, අජ්ඣාසයානුසන්ධි, යථානුසන්ධීති. තත්ථ ‘‘එවං වුත්තෙ අඤ්ඤතරො භික්ඛු භගවන්තං එතදවොච – කිං නු [Pg.113] ඛො, භන්තෙ, ඔරිමං තීරං, කිං පාරිමං තීරං, කො මජ්ඣෙ සංසීදො, කො ථලෙ උස්සාදො, කො මනුස්සග්ගාහො, කො අමනුස්සග්ගාහො, කො ආවට්ටග්ගාහො, කො අන්තොපූතිභාවො’’ති (සං. නි. 4.241) එවං පුච්ඡන්තානං භගවතා විස්සජ්ජිතසුත්තවසෙන පුච්ඡානුසන්ධි වෙදිතබ්බො.

सूत्र की तीन अनुसंधियाँ (कड़ियाँ) होती हैं—प्रश्नानुसंधि, आशयानुसंधि और यथानुसंधि। उनमें, "ऐसा कहने पर किसी भिक्षु ने भगवान से यह पूछा—भन्ते! 'निकट का तट' क्या है, 'पार का तट' क्या है, 'मध्य में डूबना' क्या है, 'स्थल पर अटकना' क्या है, 'मनुष्यों द्वारा पकड़ा जाना' क्या है, 'अमनुष्यों द्वारा पकड़ा जाना' क्या है, 'भँवर में फँसना' क्या है और 'भीतर से सड़ जाना' क्या है?"—इस प्रकार प्रश्न पूछने वालों के लिए भगवान द्वारा दिए गए उत्तर-सूत्र के माध्यम से 'प्रश्नानुसंधि' को समझना चाहिए।

අථ ඛො අඤ්ඤතරස්ස භික්ඛුනො එවං චෙතසො පරිවිතක්කො උදපාදි – ‘‘ඉති කිර භො රූපං අනත්තා…, වෙදනා…, සඤ්ඤා…, සඞ්ඛාරා …, විඤ්ඤාණං අනත්තා, අනත්තකතානි කිර කම්මානි කමත්තානං ඵුසිස්සන්තී’’ති. අථ ඛො භගවා තස්ස භික්ඛුනො චෙතසා චෙතො පරිවිතක්කමඤ්ඤාය භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘ඨානං ඛො පනෙතං, භික්ඛවෙ, විජ්ජති, යං ඉධෙකච්චො මොඝපුරිසො අවිද්වා අවිජ්ජාගතො තණ්හාධිපතෙය්‍යෙන චෙතසා සත්ථුසාසනං අතිධාවිතබ්බං මඤ්ඤෙය්‍ය – ‘‘ඉති කිර භො රූපං අනත්තා…පෙ… ඵුසිස්සන්තී’’ති. තං කිං මඤ්ඤථ, භික්ඛවෙ, රූපං නිච්චං වා අනිච්චං වා’’ති (ම. නි. 3.10). එවං පරෙසං අජ්ඣාසයං විදිත්වා භගවතා වුත්තසුත්තවසෙන අජ්ඣාසයානුසන්ධි වෙදිතබ්බො.

तब किसी भिक्षु के मन में ऐसा विचार उत्पन्न हुआ—"अरे! रूप अनात्मा है..., वेदना..., संज्ञा..., संस्कार..., विज्ञान अनात्मा है; तो अनात्मा द्वारा किए गए कर्म किस आत्मा को प्रभावित करेंगे?" तब भगवान ने उस भिक्षु के मानसिक विचार को अपने चित्त से जानकर भिक्षुओं को संबोधित किया—"भिक्षुओं, यह संभव है कि यहाँ कोई अज्ञानी, अविद्याग्रस्त, मोह-पुरुष तृष्णा के वशीभूत चित्त से शास्ता के शासन का अतिक्रमण करने का प्रयास करे—'अरे! रूप अनात्मा है... आदि... प्रभावित करेंगे'। भिक्षुओं, तुम क्या सोचते हो, रूप नित्य है या अनित्य?"—इस प्रकार दूसरों के आशय (अभिप्राय) को जानकर भगवान द्वारा उपदिष्ट सूत्र के माध्यम से 'आशयानुसंधि' को समझना चाहिए।

යෙන පන ධම්මෙන ආදිම්හි දෙසනා උට්ඨිතා, තස්ස ධම්මස්ස අනුරූපධම්මවසෙන වා පටිපක්ඛවසෙන වා යෙසු සුත්තෙසු උපරි දෙසනා ආගච්ඡති, තෙසං වසෙන යථානුසන්ධි වෙදිතබ්බො. සෙය්‍යථිදං, ආකඞ්ඛෙය්‍යසුත්තෙ හෙට්ඨා සීලෙන දෙසනා උට්ඨිතා, උපරි ඡ අභිඤ්ඤා ආගතා. වත්ථසුත්තෙ හෙට්ඨා කිලෙසෙන දෙසනා උට්ඨිතා, උපරි බ්‍රහ්මවිහාරා ආගතා. කොසම්බකසුත්තෙ හෙට්ඨා භණ්ඩනෙන උට්ඨිතා, උපරි සාරණීයධම්මා ආගතා. කකචූපමෙ හෙට්ඨා අක්ඛන්තියා උට්ඨිතා, උපරි කකචූපමා ආගතා. ඉමස්මිම්පි බ්‍රහ්මජාලෙ හෙට්ඨා දිට්ඨිවසෙන දෙසනා උට්ඨිතා, උපරි සුඤ්ඤතාපකාසනං ආගතං. තෙන වුත්තං – ‘‘එවමයං යථානුසන්ධිවසෙන දෙසනා ආගතා’’ති.

परंतु, जिस धर्म (विषय) से प्रारंभ में देशना शुरू हुई है, उसी धर्म के अनुरूप धर्म के वश से या उसके प्रतिपक्ष (विपरीत) धर्म के वश से जिन सूत्रों में आगे देशना आती है, उनके वश से 'यथानुसन्धि' (विषय के अनुसार संबंध) को समझना चाहिए। जैसे कि—आकङ्खेय्य सुत्त में नीचे (प्रारंभ में) शील से देशना शुरू हुई और ऊपर (आगे) छह अभिज्ञाएँ आईं। वत्थ सुत्त में नीचे क्लेश से देशना शुरू हुई और ऊपर ब्रह्मविहार आए। कोसम्बक सुत्त में नीचे कलह (झगड़े) से शुरू हुई और ऊपर सारणीय धर्म आए। ककचूपम सुत्त में नीचे अक्षान्ति (असहनशीलता) से शुरू हुई और ऊपर आरे (ककच) की उपमा आई। इसी प्रकार इस ब्रह्मजाल सुत्त में भी नीचे दृष्टि (गलत धारणा) के वश से देशना शुरू हुई और ऊपर शून्यता का प्रकाशन आया। इसीलिए कहा गया है—'इस प्रकार यह देशना यथानुसन्धि के वश से आई है'।

පරිතස්සිතවිප්ඵන්දිතවාරවණ්ණනා

परितस्सित-विप्फन्दित वार (अध्याय) की व्याख्या।

105-117. ඉදානි මරියාදවිභාගදස්සනත්ථං – ‘‘තත්‍ර භික්ඛවෙ’’තිආදිකා දෙසනා ආරද්ධා. තදපි තෙසං භවතං සමණබ්‍රාහ්මණානං අජානතං අපස්සතං වෙදයිතං තණ්හාගතානං පරිතස්සිතවිප්ඵන්දිතමෙවාති යෙන දිට්ඨිඅස්සාදෙන [Pg.114] දිට්ඨිසුඛෙන දිට්ඨිවෙදයිතෙන තෙ සොමනස්සජාතා සස්සතං අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙන්ති චතූහි වත්ථූහි, තදපි තෙසං භවන්තානං සමණබ්‍රාහ්මණානං යථාභූතං ධම්මානං සභාවං අජානන්තානං අපස්සන්තානං වෙදයිතං තණ්හාගතානං කෙවලං තණ්හාගතානංයෙව තං වෙදයිතං, තඤ්ච ඛො පනෙතං පරිතස්සිතවිප්ඵන්දිතමෙව. දිට්ඨිසඞ්ඛාතෙන චෙව තණ්හාසඞ්ඛාතෙන ච පරිතස්සිතෙන විප්ඵන්දිතමෙව චලිතමෙව කම්පිතමෙව ථුසරාසිම්හි නිඛාතඛාණුසදිසං, න සොතාපන්නස්ස දස්සනමිව නිච්චලන්ති දස්සෙති. එස නයො එකච්චසස්සතවාදාදීසුපි.

अब मर्यादा (सीमा) के विभाग को दिखाने के लिए—'तत्र भिक्खवे' इत्यादि देशना आरंभ की गई है। 'वह भी उन पूज्य श्रमण-ब्राह्मणों का, जो नहीं जानते और नहीं देखते, तृष्णा में पड़े हुओं का केवल तड़पन और छटपटाहट (परितस्सित-विप्फन्दित) ही है'—इस कथन से यह दिखाया गया है कि जिस दृष्टि-आस्वाद (दृष्टि का आनंद), दृष्टि-सुख और दृष्टि-वेदयित (दृष्टिजन्य अनुभव) के कारण वे सौमनस्ययुक्त होकर चार आधारों से स्वयं को और लोक को शाश्वत प्रज्ञप्त करते हैं, वह उन पूज्य श्रमण-ब्राह्मणों का, जो धर्मों के स्वभाव को यथार्थ रूप से नहीं जानते और नहीं देखते, केवल तृष्णा में पड़े हुओं का ही वेदयित (अनुभव) है, और वह निश्चित रूप से तड़पन और छटपटाहट ही है। दृष्टि और तृष्णा के रूप में कहे गए 'परितस्सित' (तड़पन) के कारण वह केवल विप्फन्दित (छटपटाहट), चलित और कम्पित ही है; वह भूसे के ढेर में गड़े हुए खूँटे के समान है, न कि स्रोतापन्न के दर्शन की तरह अचल। यही न्याय (विधि) एकच्चसस्सतवाद (आंशिक शाश्वतवाद) आदि में भी समझना चाहिए।

ඵස්සපච්චයවාරවණ්ණනා

फस्सपच्चय वार (स्पर्श-प्रत्यय अध्याय) की व्याख्या।

118-130. පුන – ‘‘තත්‍ර, භික්ඛවෙ, යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා සස්සතවාදා’’තිආදි පරම්පරපච්චයදස්සනත්ථං ආරද්ධං. තත්ථ තදපි ඵස්සපච්චයාති යෙන දිට්ඨිඅස්සාදෙන දිට්ඨිසුඛෙන දිට්ඨිවෙදයිතෙන තෙ සොමනස්සජාතා සස්සතං අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙන්ති චතූහි වත්ථූහි, තදපි තණ්හාදිට්ඨිපරිඵන්දිතං වෙදයිතං ඵස්සපච්චයාති දස්සෙති. එස නයො සබ්බත්ථ.

फिर से—'वहाँ, भिक्षुओं, जो वे श्रमण-ब्राह्मण शाश्वतवादी हैं' इत्यादि (देशना) परंपरा-प्रत्यय (कारणों की श्रृंखला) को दिखाने के लिए आरंभ की गई है। वहाँ 'वह भी स्पर्श के प्रत्यय (कारण) से है' इस पाठ से यह दिखाया गया है कि जिस दृष्टि-आस्वाद, दृष्टि-सुख और दृष्टि-वेदयित के कारण वे सौमनस्ययुक्त होकर चार आधारों से स्वयं को और लोक को शाश्वत प्रज्ञप्त करते हैं, वह तृष्णा और दृष्टि से आंदोलित वेदयित (अनुभव) भी स्पर्श के प्रत्यय (कारण) से उत्पन्न होता है। यही न्याय सर्वत्र (सभी वादों में) लागू होता है।

131-143. ඉදානි තස්ස පච්චයස්ස දිට්ඨිවෙදයිතෙ බලවභාවදස්සනත්ථං පුන – ‘‘තත්‍ර, භික්ඛවෙ, යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා සස්සතවාදා’’තිආදිමාහ. තත්ථ තෙ වත අඤ්ඤත්‍ර ඵස්සාති තෙ වත සමණබ්‍රාහ්මණා තං වෙදයිතං විනා ඵස්සෙන පටිසංවෙදිස්සන්තීති කාරණමෙතං නත්ථීති. යථා හි පතතො ගෙහස්ස උපත්ථම්භනත්ථාය ථූණා නාම බලවපච්චයො හොති, න තං ථූණාය අනුපත්ථම්භිතං ඨාතුං සක්කොති, එවමෙව ඵස්සොපි වෙදනාය බලවපච්චයො, තං විනා ඉදං දිට්ඨිවෙදයිතං නත්ථීති දස්සෙති. එස නයො සබ්බත්ථ.

अब उस (स्पर्श रूपी) प्रत्यय की दृष्टि-वेदयित में प्रबलता दिखाने के लिए फिर से—'वहाँ, भिक्षुओं, जो वे श्रमण-ब्राह्मण शाश्वतवादी हैं' इत्यादि कहा गया है। वहाँ 'वे निश्चित ही स्पर्श के बिना' (ते वत अञ्ञत्र फस्सा) का अर्थ है कि वे श्रमण-ब्राह्मण उस वेदयित (अनुभव) को स्पर्श के बिना अनुभव करेंगे—ऐसा होना संभव नहीं है। जैसे गिरते हुए घर को थामने के लिए खंभा (स्तंभ) एक प्रबल कारण होता है, और वह घर खंभे के सहारे के बिना खड़ा नहीं रह सकता, वैसे ही स्पर्श भी वेदना का प्रबल कारण है; उसके बिना यह दृष्टि-वेदयित नहीं होता—यही दिखाया गया है। यही न्याय सर्वत्र समझना चाहिए।

දිට්ඨිගතිකාධිට්ඨානවට්ටකථාවණ්ණනා

दृष्टिगतिक-अधिष्ठान-वट्टकथा की व्याख्या।

144. ඉදානි තත්‍ර භික්ඛවෙ, යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා සස්සතවාදා සස්සතං අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙන්ති චතූහි වත්ථූහි, යෙපි තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා එකච්චසස්සතිකාතිආදිනා නයෙන සබ්බදිට්ඨිවෙදයිතානි සම්පිණ්ඩෙති. කස්මා? උපරි ඵස්සෙ පක්ඛිපනත්ථාය. කථං? සබ්බෙ තෙ ඡහි ඵස්සායතනෙහි ඵුස්ස ඵුස්ස පටිසංවෙදෙන්තීති. තත්ථ ඡ ඵස්සායතනානි නාම – චක්ඛුඵස්සායතනං, සොතඵස්සායතනං, ඝානඵස්සායතනං, ජිව්හාඵස්සායතනං, කායඵස්සායතනං, මනොඵස්සායතනන්ති ඉමානි ඡ. සඤ්ජාති-සමොසරණ-කාරණ-පණ්ණත්තිමත්තත්ථෙසු හි අයං [Pg.115] ආයතනසද්දො පවත්තති. තත්ථ – ‘‘කම්බොජො අස්සානං ආයතනං, ගුන්නං දක්ඛිණාපථො’’ති සඤ්ජාතියං පවත්තති, සඤ්ජාතිට්ඨානෙති අත්ථො. ‘‘මනොරමෙ ආයතනෙ, සෙවන්ති නං විහඞ්ගමා’’ති (අ. නි. 5.38) සමොසරණෙ. ‘‘සති සතිආයතනෙ’’ති (අ. නි. 3.102) කාරණෙ. ‘‘අරඤ්ඤායතනෙ පණ්ණකුටීසු සම්මන්තී’’ති (සං. නි. 1.255) පණ්ණත්තිමත්තෙ. ස්වායමිධ සඤ්ජාතිආදිඅත්ථත්තයෙපි යුජ්ජති. චක්ඛාදීසු හි ඵස්සපඤ්චමකා ධම්මා සඤ්ජායන්ති සමොසරන්ති, තානි ච තෙසං කාරණන්ති ආයතනානි. ඉධ පන ‘‘චක්ඛුඤ්ච පටිච්ච රූපෙ ච උප්පජ්ජති චක්ඛුවිඤ්ඤාණං, තිණ්ණං සඞ්ගති ඵස්සො’’ති (සං. නි. 2.43) ඉමිනා නයෙන ඵස්සසීසෙනෙව දෙසනං ආරොපෙත්වා ඵස්සං ආදිං කත්වා පච්චයපරම්පරං දස්සෙතුං ඵස්සායතනාදීනි වුත්තානි.

१४४. अब 'तत्र भिक्खवे, जो वे श्रमण-ब्राह्मण शाश्वतवादी हैं... चार आधारों से प्रज्ञप्त करते हैं, और जो वे श्रमण-ब्राह्मण एकच्चसस्सतवादी हैं' इत्यादि विधि से सभी दृष्टि-वेदयितों को एकत्रित करते हैं। किसलिए? आगे स्पर्श में समाविष्ट करने के लिए। कैसे? 'वे सभी छह स्पर्श-आयतनों के माध्यम से बार-बार स्पर्श कर अनुभव करते हैं'—इस प्रकार। वहाँ 'छह स्पर्श-आयतन' ये हैं—चक्षु-स्पर्श-आयतन, श्रोत्र-स्पर्श-आयतन, घ्राण-स्पर्श-आयतन, जिह्वा-स्पर्श-आयतन, काय-स्पर्श-आयतन और मन-स्पर्श-आयतन। वास्तव में, यह 'आयतन' शब्द उत्पत्ति (संजाति), मिलन (समोसरण), कारण और मात्र प्रज्ञप्ति के अर्थों में प्रयुक्त होता है। वहाँ—'कम्बोज घोड़ों का आयतन है, दक्षिणापथ गायों का आयतन है'—यहाँ यह 'उत्पत्ति' (उत्पत्ति स्थान) के अर्थ में है। 'मनोरम आयतन में पक्षी उसका सेवन करते हैं'—यहाँ 'मिलन' (संगम स्थान) के अर्थ में है। 'आयतन (कारण) होने पर'—यहाँ 'कारण' के अर्थ में है। 'अरण्य-आयतन में पर्णकुटियों में शांत रहते हैं'—यहाँ 'मात्र प्रज्ञप्ति' (नाम) के अर्थ में है। यहाँ (इस प्रसंग में) यह उत्पत्ति आदि तीनों अर्थों में उपयुक्त है। क्योंकि चक्षु आदि में स्पर्श सहित पाँचों धर्म उत्पन्न होते हैं और मिलते हैं, और वे (चक्षु आदि) उनके कारण हैं, इसलिए वे 'आयतन' कहलाते हैं। परंतु यहाँ 'चक्षु और रूपों के कारण चक्षु-विज्ञान उत्पन्न होता है, तीनों का मिलन स्पर्श है'—इस न्याय से स्पर्श को मुख्य मानकर देशना को स्थापित कर, स्पर्श को आदि बनाकर प्रत्यय-परंपरा दिखाने के लिए भगवान ने 'स्पर्श-आयतन' आदि कहे हैं।

ඵුස්ස ඵුස්ස පටිසංවෙදෙන්තීති ඵුසිත්වා ඵුසිත්වා පටිසංවෙදෙන්ති. එත්ථ ච කිඤ්චාපි ආයතනානං ඵුසනකිච්චං විය වුත්තං, තථාපි න තෙසං ඵුසනකිච්චතා වෙදිතබ්බා. න හි ආයතනානි ඵුසන්ති, ඵස්සොව තං තං ආරම්මණං ඵුසති, ආයතනානි පන ඵස්සෙ උපනික්ඛිපිත්වා දස්සිතානි; තස්මා සබ්බෙ තෙ ඡ ඵස්සායතනසම්භවෙන ඵස්සෙන රූපාදීනි ආරම්මණානි ඵුසිත්වා තං දිට්ඨිවෙදනං පටිසංවෙදයන්තීති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

'स्पर्श कर-करके अनुभव करते हैं' (फुस्स फुस्स पटिसंवेदेन्ति) का अर्थ है—बार-बार स्पर्श करके अनुभव करते हैं। यहाँ यद्यपि आयतनों का 'स्पर्श करना' कार्य जैसा कहा गया है, फिर भी उन्हें स्पर्श करने वाला नहीं समझना चाहिए। क्योंकि आयतन स्पर्श नहीं करते, बल्कि स्पर्श ही उन-उन आलम्बनों (विषयों) को स्पर्श करता है; आयतनों को तो स्पर्श में समाविष्ट करके दिखाया गया है। इसलिए, 'वे सभी छह स्पर्श-आयतनों से उत्पन्न स्पर्श के द्वारा रूप आदि आलम्बनों को स्पर्श कर उस दृष्टि-वेदना का अनुभव करते हैं'—यहाँ ऐसा अर्थ समझना चाहिए।

තෙසං වෙදනාපච්චයා තණ්හාතිආදීසු වෙදනාති ඡ ඵස්සායතනසම්භවා වෙදනා. සා රූපතණ්හාදිභෙදාය තණ්හාය උපනිස්සයකොටියා පච්චයො හොති. තෙන වුත්තං – ‘‘තෙසං වෙදනාපච්චයා තණ්හා’’ති. සා පන චතුබ්බිධස්ස උපාදානස්ස උපනිස්සයකොටියා චෙව සහජාතකොටියා ච පච්චයො හොති. තථා උපාදානං භවස්ස. භවො ජාතියා උපනිස්සයකොටියා පච්චයො හොති.

उनमें 'वेदना के प्रत्यय से तृष्णा होती है' आदि में 'वेदना' का अर्थ है छह स्पर्श-आयतन से उत्पन्न होने वाली वेदना। वह रूप-तृष्णा आदि के भेदों वाली तृष्णा के लिए उपनिस्सय-कोटि (प्रबल उपनिश्रय) के रूप में प्रत्यय होती है। इसीलिए भगवान ने कहा है - 'उनमें वेदना के प्रत्यय से तृष्णा होती है'। वह (वेदना) फिर चार प्रकार के उपादानों के लिए उपनिस्सय-कोटि और सहज-कोटि दोनों के रूप में प्रत्यय होती है। उसी प्रकार उपादान भव के लिए और भव जाति के लिए उपनिस्सय-कोटि के रूप में प्रत्यय होता है।

ජාතීති පනෙත්ථ සවිකාරා පඤ්චක්ඛන්ධා දට්ඨබ්බා, ජාති ජරාමරණස්ස චෙව සොකාදීනඤ්ච උපනිස්සයකොටියා පච්චයො හොති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරතො පන පටිච්චසමුප්පාදකථා විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තා. ඉධ පනස්ස පයොජනමත්තමෙව වෙදිතබ්බං. භගවා හි වට්ටකථං කථෙන්තො – ‘‘පුරිමා, භික්ඛවෙ, කොටි න පඤ්ඤායති අවිජ්ජාය, ‘ඉතො පුබ්බෙ අවිජ්ජා නාහොසි, අථ පච්ඡා සමභවී’ති එවඤ්චෙතං, භික්ඛවෙ, වුච්චති, අථ ච පන පඤ්ඤායති ‘‘ඉදප්පච්චයා අවිජ්ජා’’ති (අ. නි. 10.61) එවං අවිජ්ජාසීසෙන වා, පුරිමා, භික්ඛවෙ, කොටි [Pg.116] න පඤ්ඤායති භවතණ්හාය…පෙ… ‘‘ඉදප්පච්චයා භවතණ්හා’’ති (අ. නි. 10.62) එවං තණ්හාසීසෙන වා, පුරිමා, භික්ඛවෙ, කොටි න පඤ්ඤායති භවදිට්ඨියා…පෙ… ‘‘ඉදප්පච්චයා භවදිට්ඨී’’ති එවං දිට්ඨිසීසෙන වා කථෙසි’’. ඉධ පන දිට්ඨිසීසෙන කථෙන්තො වෙදනාරාගෙන උප්පජ්ජමානා දිට්ඨියො කථෙත්වා වෙදනාමූලකං පටිච්චසමුප්පාදං කථෙසි. තෙන ඉදං දස්සෙති – ‘‘එවමෙතෙ දිට්ඨිගතිකා, ඉදං දස්සනං ගහෙත්වා තීසු භවෙසු චතූසු යොනීසු පඤ්චසු ගතීසු සත්තසු විඤ්ඤාණට්ඨිතීසු නවසු සත්තාවාසෙසු ඉතො එත්ථ එත්තො ඉධාති සන්ධාවන්තා සංසරන්තා යන්තෙ යුත්තගොණො විය, ථම්භෙ උපනිබද්ධකුක්කුරො විය, වාතෙන විප්පන්නට්ඨනාවා විය ච වට්ටදුක්ඛමෙව අනුපරිවත්තන්ති, වට්ටදුක්ඛතො සීසං උක්ඛිපිතුං න සක්කොන්තී’’ති.

यहाँ 'जाति' के अंतर्गत विकारों सहित पाँचों स्कन्धों को देखना चाहिए। जाति, जरा-मरण और शोक आदि के लिए उपनिस्सय-कोटि के रूप में प्रत्यय होती है। यहाँ यह संक्षेप है, विस्तार से प्रतीत्यसमुत्पाद की कथा विशुद्धिमग्ग में कही गई है। यहाँ तो केवल इसके प्रयोजन मात्र को ही समझना चाहिए। भगवान ने संसार-चक्र (वट्ट) की कथा कहते हुए कहा - 'भिक्षुओं! अविद्या की पूर्व कोटि (आदि) नहीं जानी जाती कि इससे पहले अविद्या नहीं थी, बाद में उत्पन्न हुई; ऐसा कहा जाता है, फिर भी यह जाना जाता है कि इस प्रत्यय से अविद्या होती है।' इस प्रकार अविद्या को मुख्य (शीर्ष) बनाकर, या 'भिक्षुओं! भव-तृष्णा की पूर्व कोटि नहीं जानी जाती... इस प्रत्यय से भव-तृष्णा होती है' - इस प्रकार तृष्णा को मुख्य बनाकर, या 'भिक्षुओं! भव-दृष्टि की पूर्व कोटि नहीं जानी जाती... इस प्रत्यय से भव-दृष्टि होती है' - इस प्रकार दृष्टि को मुख्य बनाकर उपदेश दिया। यहाँ दृष्टि को मुख्य बनाकर उपदेश देते हुए, वेदना के राग से उत्पन्न होने वाली दृष्टियों को कहकर वेदना-मूलक प्रतीत्यसमुत्पाद को कहा। इससे यह दिखाते हैं - 'इस प्रकार ये दृष्टिगतिक (मिथ्यादृष्टि वाले), इस दृष्टि को पकड़कर तीन भवों, चार योनियों, पाँच गतियों, सात विज्ञान-स्थितियों और नौ सत्त्वावासों में 'यहाँ से वहाँ, वहाँ से यहाँ' दौड़ते हुए और संसार में भटकते हुए, कोल्हू में जुते हुए बैल की तरह, खंभे से बँधे हुए कुत्ते की तरह, या हवा से भटकती हुई नाव की तरह वट्ट-दुःख (संसार के दुःख) में ही घूमते रहते हैं, वे वट्ट-दुःख से सिर उठाने (मुक्त होने) में समर्थ नहीं होते'।

විවට්ටකථාදිවණ්ණනා

विवट्ट-कथा (संसार-चक्र से मुक्ति की कथा) आदि का वर्णन।

145. එවං දිට්ඨිගතිකාධිට්ඨානං වට්ටං කථෙත්වා ඉදානි යුත්තයොගභික්ඛුඅධිට්ඨානං කත්වා විවට්ටං දස්සෙන්තො – ‘‘යතො ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ’’තිආදිමාහ. තත්ථ යතොති යදා. ඡන්නං ඵස්සායතනානන්ති යෙහි ඡහි ඵස්සායතනෙහි ඵුසිත්වා පටිසංවෙදයමානානං දිට්ඨිගතිකානං වට්ටං වත්තති, තෙසංයෙව ඡන්නං ඵස්සායතනානං. සමුදයන්තිආදීසු අවිජ්ජාසමුදයා චක්ඛුසමුදයොතිආදිනා වෙදනාකම්මට්ඨානෙ වුත්තනයෙන ඵස්සායතනානං සමුදයාදයො වෙදිතබ්බා. යථා පන තත්ථ ‘‘ඵස්සසමුදයා ඵස්සනිරොධා’’ති වුත්තං, එවමිධ, තං චක්ඛාදීසු – ‘‘ආහාරසමුදයා ආහාරනිරොධා’’ති වෙදිතබ්බං. මනායතනෙ ‘‘නාමරූපසමුදයා නාමරූපනිරොධා’’ති.

१४५. इस प्रकार दृष्टिगतिकों के अधिष्ठान रूप वट्ट (संसार-चक्र) को कहकर, अब योगयुक्त भिक्षु के अधिष्ठान को आधार बनाकर विवट्ट (मुक्ति) को दिखाते हुए - 'भिक्षुओं! जब भिक्षु...' आदि कहा। वहाँ 'यतो' का अर्थ है 'जब'। जिन छह स्पर्श-आयतनों के माध्यम से स्पर्श कर अनुभव करते हुए दृष्टिगतिकों का वट्ट चलता है, उन्हीं छह स्पर्श-आयतनों के 'समुदय' आदि के विषय में, 'अविद्या के समुदय से चक्षु का समुदय होता है' आदि के द्वारा वेदना-कर्मस्थान में कही गई विधि के अनुसार स्पर्श-आयतनों के समुदय आदि को समझना चाहिए। जैसे वहाँ 'स्पर्श के समुदय से स्पर्श का निरोध' कहा गया है, वैसे ही यहाँ चक्षु आदि के विषय में - 'आहार के समुदय से आहार का निरोध' समझना चाहिए। मनायतन के विषय में 'नामरूप के समुदय से नामरूप का निरोध' समझना चाहिए।

උත්තරිතරං පජානාතීති දිට්ඨිගතිකො දිට්ඨිමෙව ජානාති. අයං පන දිට්ඨිඤ්ච දිට්ඨිතො ච උත්තරිතරං සීලසමාධිපඤ්ඤාවිමුත්තින්ති යාව අරහත්තා ජානාති. කො එවං ජානාතීති? ඛීණාසවො ජානාති, අනාගාමී, සකදාගාමී, සොතාපන්නො, බහුස්සුතො, ගන්ථධරො භික්ඛු ජානාති, ආරද්ධවිපස්සකො ජානාති. දෙසනා පන අරහත්තනිකූටෙනෙව නිට්ඨාපිතාති.

'उससे श्रेष्ठतर जानता है' का अर्थ है कि दृष्टिगतिक केवल दृष्टि को ही जानता है। किन्तु यह (भिक्षु) दृष्टि को भी जानता है और दृष्टि से श्रेष्ठतर शील, समाधि, प्रज्ञा और विमुक्ति को अर्हत्व तक जानता है। कौन इस प्रकार जानता है? क्षीणाश्रव (अर्हत्) जानता है, अनागामी, सकदागामी, स्रोतापन्न, बहुश्रुत, ग्रन्थधारी भिक्षु जानता है और आरब्ध-विपश्यक (विपश्यना में लगा हुआ) जानता है। यह देशना अर्हत्व रूपी शिखर पर ही समाप्त की गई है।

146. එවං [Pg.117] විවට්ටං කථෙත්වා ඉදානි ‘‘දෙසනාජාලවිමුත්තො දිට්ඨිගතිකො නාම නත්ථී’’ති දස්සනත්ථං පුන – ‘‘යෙ හි කෙචි, භික්ඛවෙ’’ති ආරභි. තත්ථ අන්තොජාලීකතාති ඉමස්ස මය්හං දෙසනාජාලස්ස අන්තොයෙව කතා. එත්ථ සිතා වාති එතස්මිං මම දෙසනාජාලෙ සිතා නිස්සිතා අවසිතාව. උම්මුජ්ජමානා උම්මුජ්ජන්තීති කිං වුත්තං හොති? තෙ අධො ඔසීදන්තාපි උද්ධං උග්ගච්ඡන්තාපි මම දෙසනාජාලෙ සිතාව හුත්වා ඔසීදන්ති ච උග්ගච්ඡන්ති ච. එත්ථ පරියාපන්නාති එත්ථ මය්හං දෙසනාජාලෙ පරියාපන්නා, එතෙන ආබද්ධා අන්තොජාලීකතා ච හුත්වා උම්මුජ්ජමානා උම්මුජ්ජන්ති, න හෙත්ථ අසඞ්ගහිතො දිට්ඨිගතිකො නාම අත්ථීති.

१४६. इस प्रकार विवट्ट को कहकर, अब 'देशना-रूपी जाल से मुक्त कोई दृष्टिगतिक नहीं है' यह दिखाने के लिए फिर से - 'भिक्षुओं! जो कोई भी...' आदि आरम्भ किया। वहाँ 'अन्तो जालीकता' का अर्थ है मेरे इस देशना-रूपी जाल के भीतर ही किए गए। 'एत्थ सिता' का अर्थ है इस मेरे देशना-जाल में ही स्थित, आश्रित या टिके हुए। 'उम्मुज्जमाना उम्मुज्जन्ति' (प्रकट होते हुए प्रकट होते हैं) से क्या कहा गया है? वे नीचे डूबते हुए भी या ऊपर उठते हुए भी मेरे देशना-जाल में ही स्थित होकर डूबते हैं और ऊपर उठते हैं। 'एत्थ परियापन्ना' का अर्थ है यहाँ मेरे देशना-जाल में सम्मिलित। इससे वे बँधे हुए और जाल के भीतर किए गए होकर प्रकट होते हुए प्रकट होते हैं; यहाँ कोई भी दृष्टिगतिक ऐसा नहीं है जो इसमें संगृहीत (शामिल) न हो।

සුඛුමච්ඡිකෙනාති සණ්හඅච්ඡිකෙන සුඛුමච්ඡිද්දෙනාති අත්ථො. කෙවට්ටො විය හි භගවා, ජාලං විය දෙසනා, පරිත්තඋදකං විය දසසහස්සිලොකධාතු, ඔළාරිකා පාණා විය ද්වාසට්ඨිදිට්ඨිගතිකා. තස්ස තීරෙ ඨත්වා ඔලොකෙන්තස්ස ඔළාරිකානං පාණානං අන්තොජාලීකතභාවදස්සනං විය භගවතො සබ්බදිට්ඨිගතානං දෙසනාජාලස්ස අන්තොකතභාවදස්සනන්ති එවමෙත්ථ ඔපම්මසංසන්දනං වෙදිතබ්බං.

'सुखुमच्छिकेन' का अर्थ है सूक्ष्म छिद्रों वाला या बारीक जाली वाला। जैसे मछुआरा होता है, वैसे भगवान को समझना चाहिए; जैसे जाल होता है, वैसे देशना को; जैसे थोड़ा जल होता है, वैसे दस हजार लोकधातु को; और जैसे बड़े प्राणी होते हैं, वैसे बासठ प्रकार के दृष्टिगतिकों को समझना चाहिए। जैसे किनारे पर खड़े होकर देखते हुए मछुआरे को बड़े प्राणियों का जाल के भीतर होना दिखाई देता है, वैसे ही भगवान को सभी दृष्टिगतिकों का देशना-रूपी जाल के भीतर होना दिखाई देता है - इस प्रकार यहाँ उपमाओं का मिलान समझना चाहिए।

147. එවං ඉමාහි ද්වාසට්ඨියා දිට්ඨීහි සබ්බදිට්ඨීනං සඞ්ගහිතත්තා සබ්බෙසං දිට්ඨිගතිකානං එතස්මිං දෙසනාජාලෙ පරියාපන්නභාවං දස්සෙත්වා ඉදානි අත්තනො කත්ථචි අපරියාපන්නභාවං දස්සෙන්තො – ‘‘උච්ඡින්නභවනෙත්තිකො, භික්ඛවෙ, තථාගතස්ස කායො’’තිආදිමාහ. තත්ථ නයන්ති එතායාති නෙත්ති. නයන්තීති ගීවාය බන්ධිත්වා ආකඩ්ඪන්ති, රජ්ජුයා එතං නාමං. ඉධ පන නෙත්තිසදිසතාය භවතණ්හා නෙත්තීති අධිප්පෙතා. සා හි මහාජනං ගීවාය බන්ධිත්වා තං තං භවං නෙති උපනෙතීති භවනෙත්ති. අරහත්තමග්ගසත්ථෙන උච්ඡින්නා භවනෙත්ති අස්සාති උච්ඡින්නභවනෙත්තිකො.

१४७. इस प्रकार इन बासठ दृष्टियों के द्वारा सभी दृष्टियों के संगृहीत होने से, सभी दृष्टिगतिकों का इस देशना-जाल में सम्मिलित होना दिखाकर, अब अपना (तथागत का) कहीं भी सम्मिलित न होना (आबद्ध न होना) दिखाते हुए - 'भिक्षुओं! तथागत का शरीर उच्छिन्न-भव-नेत्तिक (जिसकी भव-रूपी रस्सी काट दी गई है) है' आदि कहा। वहाँ 'नयन्ति एताय' (जिसके द्वारा ले जाते हैं) वह 'नेत्ति' (रस्सी) है। 'नयन्ति' का अर्थ है गर्दन में बाँधकर खींचना; यह रस्सी का नाम है। किन्तु यहाँ रस्सी के समान होने के कारण 'भव-तृष्णा' को 'नेत्ति' कहा गया है। वह (तृष्णा) ही महाजन (प्राणियों) को गर्दन से बाँधकर (या बाँधने के समान) उन-उन भवों में ले जाती है, पहुँचाती है, इसलिए वह 'भव-नेत्ति' है। अर्हत्व-मार्ग रूपी शस्त्र से जिसकी भव-नेत्ति काट दी गई है, वह 'उच्छिन्न-भव-नेत्तिक' है।

කායස්ස භෙදා උද්ධන්ති කායස්ස භෙදතො උද්ධං. ජීවිතපරියාදානාති ජීවිතස්ස සබ්බසො පරියාදින්නත්තා පරික්ඛීණත්තා, පුන අප්පටිසන්ධිකභාවාති අත්ථො. න තං දක්ඛන්තීති තං තථාගතං. දෙවා වා මනුස්සා වා න දක්ඛිස්සන්ති, අපණ්ණත්තිකභාවං ගමිස්සතීති අත්ථො.

"काया के भेद के बाद (मृत्यु के उपरांत)" का अर्थ है शरीर के टूटने के बाद। "जीवन की समाप्ति से" का अर्थ है जीवन का पूरी तरह से क्षय हो जाना, अर्थात फिर से पुनर्जन्म न होने की अवस्था। "उसे नहीं देखेंगे" का अर्थ है उस तथागत को। देवता या मनुष्य उसे नहीं देख पाएंगे, वह प्रज्ञप्ति-रहित (नाम-रूप से परे) अवस्था को प्राप्त हो जाएगा।

සෙය්‍යථාපි[Pg.118], භික්ඛවෙති, උපමායං පන ඉදං සංසන්දනං. අම්බරුක්ඛො විය හි තථාගතස්ස කායො, රුක්ඛෙ ජාතමහාවණ්ටො විය තං නිස්සාය පුබ්බෙ පවත්තතණ්හා. තස්මිං වණ්ටෙ උපනිබද්ධා පඤ්චපක්කද්වාදසපක්කඅට්ඨාරසපක්කපරිමාණා අම්බපිණ්ඩී විය තණ්හාය සති තණ්හූපනිබන්ධනා හුත්වා ආයතිං නිබ්බත්තනකා පඤ්චක්ඛන්ධා ද්වාදසායතනානි අට්ඨාරස ධාතුයො. යථා පන තස්මිං වණ්ටෙ ඡින්නෙ සබ්බානි තානි අම්බානි තදන්වයානි හොන්ති, තංයෙව වණ්ටං අනුගතානි, වණ්ටච්ඡෙදා ඡින්නානි යෙවාති අත්ථො; එවමෙව යෙ භවනෙත්තිවණ්ටස්ස අනුපච්ඡින්නත්තා ආයතිං උප්පජ්ජෙය්‍යුං පඤ්චක්ඛන්ධා ද්වාදසායතනානි අට්ඨාරසධාතුයො, සබ්බෙ තෙ ධම්මා තදන්වයා හොන්ති භවනෙත්තිං අනුගතා, තාය ඡින්නාය ඡින්නා යෙවාති අත්ථො.

"जैसे कि, भिक्षुओं" इस उपमा में यह तुलना है। जैसे आम का वृक्ष तथागत का शरीर है, वृक्ष पर लगे बड़े डंठल के समान वह तृष्णा है जो पूर्व में विद्यमान थी। उस डंठल से जुड़े हुए ५, १२ या १८ आमों के गुच्छों के समान, तृष्णा के होने पर, तृष्णा रूपी बंधन से बंधे हुए भविष्य में उत्पन्न होने वाले ५ स्कंध, १२ आयतन और १८ धातुएँ हैं। जैसे उस डंठल के कट जाने पर वे सभी आम उसी के साथ गिर जाते हैं, डंठल के कटने से वे भी कट जाते हैं; वैसे ही, भव-नेत्री (तृष्णा) रूपी डंठल के न कटे होने के कारण भविष्य में जो ५ स्कंध, १२ आयतन और १८ धातुएँ उत्पन्न होतीं, वे सभी धर्म उसी के अनुगामी होते हैं, और उस (तृष्णा) के कट जाने पर वे सभी निश्चित रूप से कट जाते हैं।

යථා පන තස්මිම්පි රුක්ඛෙ මණ්ඩූකකණ්ටකවිසසම්ඵස්සං ආගම්ම අනුපුබ්බෙන සුස්සිත්වා මතෙ – ‘‘ඉමස්මිං ඨානෙ එවරූපො නාම රුක්ඛො අහොසී’’ති වොහාරමත්තමෙව හොති, න තං රුක්ඛං කොචි පස්සති, එවං අරියමග්ගසම්ඵස්සං ආගම්ම තණ්හාසිනෙහස්ස පරියාදින්නත්තා අනුපුබ්බෙන සුස්සිත්වා විය භින්නෙ ඉමස්මිං කායෙ, කායස්ස භෙදා උද්ධං ජීවිතපරියාදානා න තං දක්ඛන්ති, තථාගතම්පි දෙවමනුස්සා න දක්ඛිස්සන්ති, එවරූපස්ස නාම කිර සත්ථුනො ඉදං සාසනන්ති වොහාරමත්තමෙව භවිස්සතීති අනුපාදිසෙසනිබ්බානධාතුං පාපෙත්වා දෙසනං නිට්ඨපෙසි.

जैसे उस वृक्ष पर मेंढक के काँटे के विष का स्पर्श होने से वह क्रमशः सूखकर मर जाता है, तब "इस स्थान पर ऐसा वृक्ष था" ऐसा केवल व्यवहार (कथन) मात्र रह जाता है, कोई उस वृक्ष को देख नहीं पाता; वैसे ही, आर्य मार्ग के स्पर्श से तृष्णा रूपी स्नेह (नमी) के समाप्त हो जाने के कारण, क्रमशः सूखने के समान, इस शरीर के टूटने पर, काया के भेद के बाद जीवन की समाप्ति होने पर, वे उसे नहीं देख पाते। तथागत को भी देव और मनुष्य नहीं देख पाएंगे, "ऐसे शास्ता का यह शासन था" ऐसा केवल व्यवहार मात्र रह जाएगा—इस प्रकार (बुद्ध ने) अनुपधिशेष निर्वाण-धातु तक पहुँचाकर देशना को समाप्त किया।

148. එවං වුත්තෙ ආයස්මා ආනන්දොති එවං භගවතා ඉමස්මිං සුත්තෙ වුත්තෙ ථෙරො ආදිතො පට්ඨාය සබ්බං සුත්තං සමන්නාහරිත්වා එවං බුද්ධබලං දීපෙත්වා කථිතසුත්තස්ස න භගවතා නාමං ගහිතං, හන්දස්ස නාමං ගණ්හාපෙස්සාමීති චින්තෙත්වා භගවන්තං එතදවොච.

१४८. "ऐसा कहे जाने पर आयुष्मान आनंद ने" - जब भगवान द्वारा यह सूत्र कहा गया, तब स्थविर (आनंद) ने आदि से लेकर संपूर्ण सूत्र को मन में धारण कर और बुद्ध-बल को प्रकाशित करने वाले इस उपदिष्ट सूत्र का नाम भगवान द्वारा न लिए जाने पर, यह सोचकर कि "अब मैं इसका नाम ग्रहण करवाऊँगा", भगवान से यह बात कही।

තස්මාතිහ ත්වන්තිආදීසු අයමත්ථයොජනා – ආනන්ද, යස්මා ඉමස්මිං ධම්මපරියායෙ ඉධත්ථොපි පරත්ථොපි විභත්තො, තස්මාතිහ ත්වං ඉමං ධම්මපරියායං ‘‘අත්ථජාල’’න්තිපි නං ධාරෙහි; යස්මා පනෙත්ථ බහූ තන්තිධම්මා කථිතා, තස්මා ‘‘ධම්මජාල’’න්තිපි නං ධාරෙහි; යස්මා ච එත්ථ සෙට්ඨට්ඨෙන බ්‍රහ්මං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං විභත්තං, තස්මා ‘‘බ්‍රහ්මජාල’’න්තිපි නං ධාරෙහි; යස්මා එත්ථ ද්වාසට්ඨිදිට්ඨියො විභත්තා, තස්මා ‘‘දිට්ඨිජාල’’න්තිපි නං ධාරෙහි; යස්මා පන ඉමං ධම්මපරියායං සුත්වා දෙවපුත්තමාරම්පි ඛන්ධමාරම්පි මච්චුමාරම්පි කිලෙසමාරම්පි [Pg.119] සක්කා මද්දිතුං, තස්මා ‘‘අනුත්තරො සඞ්ගාමවිජයොතිපි නං ධාරෙහී’’ති.

"इसलिए तुम" आदि में यह अर्थ-योजना है—आनंद, क्योंकि इस धर्म-पर्याय में इहलोक के अर्थ और परलोक के अर्थ का विभाजन किया गया है, इसलिए तुम इस धर्म-पर्याय को 'अत्थजाल' (हितों का जाल) के रूप में धारण करो; क्योंकि यहाँ बहुत से आगम-धर्म (पालि) कहे गए हैं, इसलिए इसे 'धम्मजाल' (धर्मों का जाल) के रूप में धारण करो; क्योंकि यहाँ श्रेष्ठ होने के कारण ब्रह्म (उत्तम) सर्वज्ञता-ज्ञान का विवेचन किया गया है, इसलिए इसे 'ब्रह्मजाल' के रूप में धारण करो; क्योंकि यहाँ बासठ दृष्टियों का विस्तार से वर्णन है, इसलिए इसे 'दिट्ठिजाल' (दृष्टियों का जाल) के रूप में धारण करो; और क्योंकि इस धर्म-पर्याय को सुनकर देवपुत्र मार, स्कंध मार, मृत्यु मार, क्लेश मार और अभिसंस्कार मार को भी कुचला जा सकता है, इसलिए इसे 'अनुत्तर संग्राम-विजय' के रूप में धारण करो।

ඉදමවොච භගවාති ඉදං නිදානාවසානතො පභුති යාව ‘‘අනුත්තරො සඞ්ගාමවිජයොතිපි නං ධාරෙහී’’ති සකලං සුත්තන්තං භගවා පරෙසං පඤ්ඤාය අලබ්භනෙය්‍යපතිට්ඨං පරමගම්භීරං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං පකාසෙන්තො සූරියො විය අන්ධකාරං දිට්ඨිගතමහන්ධකාරං විධමන්තො අවොච.

"भगवान ने यह कहा" - निदान (आरंभ) से लेकर "अनुत्तर संग्राम-विजय के रूप में धारण करो" तक इस संपूर्ण सूत्र को भगवान ने, दूसरों की प्रज्ञा के लिए अप्राप्य आधार वाले अत्यंत गंभीर सर्वज्ञता-ज्ञान को प्रकाशित करते हुए, सूर्य के समान अंधकार को दूर करते हुए, दृष्टि-गत (मिथ्या धारणाओं) के महान अंधकार को नष्ट करते हुए कहा।

149. අත්තමනා තෙ භික්ඛූති තෙ භික්ඛූ අත්තමනා සකමනා, බුද්ධගතාය පීතියා උදග්ගචිත්තා හුත්වාති වුත්තං හොති. භගවතො භාසිතන්ති එවං විචිත්‍රනයදෙසනාවිලාසයුත්තං ඉදං සුත්තං කරවීකරුතමඤ්ජුනා කණ්ණසුඛෙන පණ්ඩිතජනහදයානං අමතාභිසෙකසදිසෙන බ්‍රහ්මස්සරෙන භාසමානස්ස භගවතො වචනං. අභිනන්දුන්ති අනුමොදිංසු චෙව සම්පටිච්ඡිංසු ච. අයඤ්හි අභිනන්දසද්දො – ‘‘අභිනන්දති අභිවදතී’’තිආදීසු (සං. නි. 3.5) තණ්හායම්පි ආගතො. ‘‘අන්නමෙවාභිනන්දන්ති, උභයෙ දෙවමානුසා’’තිආදීසු (සං. නි. 1.43) උපගමනෙපි.

१४९. "वे भिक्षु आनंदित हुए" का अर्थ है कि वे भिक्षु प्रसन्नचित्त हुए, बुद्ध के प्रति उत्पन्न प्रीति से उनका चित्त प्रफुल्लित हो गया। "भगवान के भाषण को" का अर्थ है कि विभिन्न विधियों और देशना के विलास से युक्त इस सूत्र को, करविक पक्षी के मधुर स्वर के समान कर्णप्रिय, विद्वानों के हृदय के लिए अमृत-अभिषेक के समान ब्रह्म-स्वर में बोलते हुए भगवान के वचनों को (उन्होंने स्वीकार किया)। "अभिनंदुं" का अर्थ है कि उन्होंने अनुमोदन किया और उसे ग्रहण किया। यह 'अभिनन्द' शब्द "अभिनन्दति अभिवदति" आदि में तृष्णा के अर्थ में भी आया है, और "अन्नमेवाभिनन्दन्ति" आदि में पास जाने (उपगमन) के अर्थ में भी।

‘‘චිරප්පවාසිං පුරිසං, දූරතො සොත්ථිමාගතං;

ඤාතිමිත්තා සුහජ්ජා ච, අභිනන්දන්ති ආගත’’න්ති. (ධ. ප. 219);

"बहुत समय तक परदेश में रहने वाले और दूर से कुशलतापूर्वक लौटे हुए पुरुष का, उसके संबंधी, मित्र और हितैषी 'आ गया' कहकर स्वागत (अभिनंदन) करते हैं।"

ආදීසු සම්පටිච්ඡනෙපි. ‘‘අභිනන්දිත්වා අනුමොදිත්වා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.205) අනුමොදනෙපි. ස්වායමිධ අනුමොදනසම්පටිච්ඡනෙසු යුජ්ජති. තෙන වුත්තං – ‘‘අභිනන්දුන්ති අනුමොදිංසු චෙව සම්පටිච්ඡිංසු චා’’ති.

आदि में 'ग्रहण करने' (स्वीकार करने) के अर्थ में भी। "अभिनन्दित्वा अनुमोदित्वा" आदि में 'अनुमोदन' के अर्थ में भी। यहाँ यह (शब्द) अनुमोदन और ग्रहण करने के अर्थ में उपयुक्त है। इसीलिए कहा गया— "अभिनंदुं का अर्थ है कि उन्होंने अनुमोदन किया और उसे ग्रहण किया।"

සුභාසිතං සුලපිතං, ‘‘සාධු සාධූ’’ති තාදිනො;

අනුමොදමානා සිරසා, සම්පටිච්ඡිංසු භික්ඛවොති.

"भिक्षुओं ने उस तादी (अचल गुणों वाले बुद्ध) के सुभाषित और सुकथित (वचनों) का 'साधु साधु' कहकर अनुमोदन करते हुए, सिर झुकाकर उसे ग्रहण किया।"

ඉමස්මිඤ්ච පන වෙය්‍යාකරණස්මින්ති ඉමස්මිං නිග්ගාථකසුත්තෙ. නිග්ගාථකත්තා හි ඉදං වෙය්‍යාකරණන්ති වුත්තං.

"और इस व्याकरण (व्याख्यात्मक सूत्र) में" का अर्थ है इस गाथा-रहित सूत्र में। गाथा-रहित होने के कारण ही संगीति-कारकों (संगायना करने वाले स्थविरों) द्वारा इसे 'व्याकरण' कहा गया है।

දසසහස්සී ලොකධාතූති දසසහස්සචක්කවාළපරිමාණා ලොකධාතු. අකම්පිත්ථාති න සුත්තපරියොසානෙයෙව අකම්පිත්ථාති වෙදිතබ්බා. භඤ්ඤමානෙති හි වුත්තං. තස්මා ද්වාසට්ඨියා දිට්ඨිගතෙසු විනිවෙඨෙත්වා දෙසියමානෙසු [Pg.120] තස්ස තස්ස දිට්ඨිගතස්ස පරියොසානෙ පරියොසානෙති ද්වාසට්ඨියා ඨානෙසු අකම්පිත්ථාති වෙදිතබ්බා.

"दस हजार लोकधातु" का अर्थ है दस हजार चक्रवातों के परिमाण वाली लोकधातु। "कांप उठी" का अर्थ यह नहीं समझना चाहिए कि वह केवल सूत्र की समाप्ति पर ही कांपी। क्योंकि "कहे जाते समय" (भञ्ञमाने) ऐसा कहा गया है। इसलिए, बासठ मिथ्या दृष्टियों को सुलझाकर देशना देते समय, उन-उन दृष्टियों की समाप्ति पर, बासठ बार वह (लोकधातु) कांपी—ऐसा समझना चाहिए।

තත්ථ අට්ඨහි කාරණෙහි පථවීකම්පො වෙදිතබ්බො – ධාතුක්ඛොභෙන, ඉද්ධිමතො ආනුභාවෙන, බොධිසත්තස්ස ගබ්භොක්කන්තියා, මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛමනෙන, සම්බොධිප්පත්තියා, ධම්මචක්කප්පවත්තනෙන, ආයුසඞ්ඛාරොස්සජ්ජනෙන, පරිනිබ්බානෙනාති. තෙසං විනිච්ඡයං – ‘‘අට්ඨ ඛො ඉමෙ, ආනන්ද, හෙතූ අට්ඨ පච්චයා මහතො භූමිචාලස්ස පාතුභාවායා’’ති එවං මහාපරිනිබ්බානෙ ආගතාය තන්තියා වණ්ණනාකාලෙ වක්ඛාම. අයං පන මහාපථවී අපරෙසුපි අට්ඨසු ඨානෙසු අකම්පිත්ථ – මහාභිනික්ඛමනෙ, බොධිමණ්ඩූපසඞ්කමනෙ, පංසුකූලග්ගහණෙ, පංසුකූලධොවනෙ, කාළකාරාමසුත්තෙ, ගොතමකසුත්තෙ, වෙස්සන්තරජාතකෙ, ඉමස්මිං බ්‍රහ්මජාලෙති. තත්ථ මහාභිනික්ඛමනබොධිමණ්ඩූපසඞ්කමනෙසු වීරියබලෙන අකම්පිත්ථ. පංසුකූලග්ගහණෙ ද්විසහස්සදීපපරිවාරෙ චත්තාරො මහාදීපෙ පහාය පබ්බජිත්වා සුසානං ගන්ත්වා පංසුකූලං ගණ්හන්තෙන දුක්කරං භගවතා කතන්ති අච්ඡරියවෙගාභිහතා අකම්පිත්ථ. පංසුකූලධොවනවෙස්සන්තරජාතකෙසු අකාලකම්පනෙන අකම්පිත්ථ. කාළකාරාමගොතමකසුත්තෙසු – ‘‘අහං සක්ඛී භගවා’’ති සක්ඛිභාවෙන අකම්පිත්ථ. ඉමස්මිං පන බ්‍රහ්මජාලෙ ද්වාසට්ඨියා දිට්ඨිගතෙසු විජටෙත්වා නිග්ගුම්බං කත්වා දෙසියමානෙසු සාධුකාරදානවසෙන අකම්පිත්ථාති වෙදිතබ්බා.

वहाँ आठ कारणों से पृथ्वी का कंपन जानना चाहिए—धातुओं के क्षोभ से, ऋद्धिमान के प्रभाव से, बोधिसत्व के गर्भ में प्रवेश से, माता की कोख से जन्म लेने से, बुद्धत्व की प्राप्ति से, धर्मचक्र प्रवर्तन से, आयु-संस्कार के त्याग से और परिनिर्वाण से। इनका निर्णय—'हे आनंद! ये आठ हेतु और आठ प्रत्यय महा-भूमिचाल के प्रकट होने के लिए हैं'—इस प्रकार महापरिनिर्वाण सुत्त में आई हुई पालि की व्याख्या के समय हम कहेंगे। किन्तु यह महापृथ्वी अन्य आठ अवसरों पर भी काँपी थी—महाभिनिष्क्रमण के समय, बोधिमण्ड की ओर जाने के समय, पांसुकुल ग्रहण करने के समय, पांसुकुल धोने के समय, कालकाराम सुत्त के समय, गोतमक सुत्त के समय, वेस्सन्तर जातक के समय और इस ब्रह्मजाल सुत्त के समय। वहाँ महाभिनिष्क्रमण और बोधिमण्ड की ओर जाने के समय वीर्य के बल से काँपी थी। पांसुकुल ग्रहण करने के समय, दो हजार द्वीपों से घिरे चार महाद्वीपों को त्याग कर, प्रव्रजित होकर और श्मशान जाकर पांसुकुल ग्रहण करते हुए भगवान ने अत्यंत दुष्कर कार्य किया है—इस प्रकार आश्चर्य के वेग से अभिभूत होकर काँपी थी। पांसुकुल धोने और वेस्सन्तर जातक के समय अकाल-कंपन के रूप में काँपी थी। कालकाराम और गोतमक सुत्तों में—'हे भगवान! मैं साक्षी हूँ'—इस प्रकार साक्षी भाव से काँपी थी। किन्तु इस ब्रह्मजाल सुत्त में बासठ मिथ्या दृष्टियों को सुलझाकर और उन्हें स्पष्ट करके उपदेश देते समय साधुवाद देने के कारण काँपी थी, ऐसा जानना चाहिए।

න කෙවලඤ්ච එතෙසු ඨානෙසුයෙව පථවී අකම්පිත්ථ, අථ ඛො තීසු සඞ්ගහෙසුපි මහාමහින්දත්ථෙරස්ස ඉමං දීපං ආගන්ත්වා ජොතිවනෙ නිසීදිත්වා ධම්මං දෙසිතදිවසෙපි අකම්පිත්ථ. කල්‍යාණියවිහාරෙ ච පිණ්ඩපාතියත්ථෙරස්ස චෙතියඞ්ගණං සම්මජ්ජිත්වා තත්ථෙව නිසීදිත්වා බුද්ධාරම්මණං පීතිං ගහෙත්වා ඉමං සුත්තන්තං ආරද්ධස්ස සුත්තපරියොසානෙ උදකපරියන්තං කත්වා අකම්පිත්ථ. ලොහපාසාදස්ස පාචීනඅම්බලට්ඨිකට්ඨානං නාම අහොසි. තත්ථ නිසීදිත්වා දීඝභාණකත්ථෙරා බ්‍රහ්මජාලසුත්තං ආරභිංසු, තෙසං සජ්ඣායපරියොසානෙපි උදකපරියන්තමෙව කත්වා පථවී අකම්පිත්ථාති.

न केवल इन्हीं स्थानों पर पृथ्वी काँपी थी, बल्कि तीनों संगीतियों के समय भी, और महामहिन्द स्थविर के इस द्वीप में आकर जोतिवन में बैठकर धर्मोपदेश देने के दिन भी काँपी थी। और कल्याणिय विहार में पिण्डपातिय स्थविर द्वारा चैत्य-प्रांगण की सफाई कर, वहीं बैठकर बुद्ध-विषयक प्रीति को ग्रहण कर इस सुत्त का आरम्भ करने पर, सुत्त की समाप्ति पर जल की सीमा तक पृथ्वी काँपी थी। लोहप्रासाद में 'प्राचीन अम्बलट्ठिक' नामक स्थान था। वहाँ बैठकर दीघ-भाणक स्थविरों ने ब्रह्मजाल सुत्त का पाठ आरम्भ किया, उनके स्वाध्याय की समाप्ति पर भी जल की सीमा तक पृथ्वी काँपी थी।

එවං [Pg.121] යස්සානුභාවෙන, අකම්පිත්ථ අනෙකසො;

මෙදනී සුත්තසෙට්ඨස්ස, දෙසිතස්ස සයම්භුනා.

इस प्रकार, स्वयं-भू (बुद्ध) द्वारा उपदिष्ट जिस श्रेष्ठ सुत्त के प्रभाव से यह पृथ्वी अनेक बार काँपी।

බ්‍රහ්මජාලස්ස තස්සීධ, ධම්මං අත්ථඤ්ච පණ්ඩිතා;

සක්කච්චං උග්ගහෙත්වාන, පටිපජ්ජන්තු යොනිසොති.

यहाँ विद्वान लोग उस ब्रह्मजाल सुत्त के पाठ और अर्थ को आदरपूर्वक सीखकर, उचित रूप से आचरण करें।

ඉති සුමඞ්ගලවිලාසිනියා දීඝනිකායට්ඨකථායං

इस प्रकार सुमंगलविलासिनी नामक दीघनिकाय-अट्ठकथा में,

බ්‍රහ්මජාලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

ब्रह्मजाल सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

2. සාමඤ්ඤඵලසුත්තවණ්ණනා

२. सामञ्ञफल सुत्त की व्याख्या।

රාජාමච්චකථාවණ්ණනා

राज-अमात्य कथा की व्याख्या।

150. එවං [Pg.122] මෙ සුතං…පෙ… රාජගහෙති සාමඤ්ඤඵලසුත්තං. තත්‍රායං අපුබ්බපදවණ්ණනා – රාජගහෙති එවංනාමකෙ නගරෙ. තඤ්හි මන්ධාතුමහාගොවින්දාදීහි පරිග්ගහිතත්තා රාජගහන්ති වුච්චති. අඤ්ඤෙපි එත්ථ පකාරෙ වණ්ණයන්ති, කිං තෙහි? නාමමත්තමෙතං තස්ස නගරස්ස. තං පනෙතං බුද්ධකාලෙ ච චක්කවත්තිකාලෙ ච නගරං හොති, සෙසකාලෙ සුඤ්ඤං හොති යක්ඛපරිග්ගහිතං, තෙසං වසනවනං හුත්වා තිට්ඨති. විහරතීති අවිසෙසෙන ඉරියාපථදිබ්බබ්‍රහ්මඅරියවිහාරෙසු අඤ්ඤතරවිහාරසමඞ්ගිපරිදීපනමෙතං. ඉධ පන ඨානගමනනිසජ්ජසයනප්පභෙදෙසු ඉරියාපථෙසු අඤ්ඤතරඉරියාපථසමායොගපරිදීපනං. තෙන ඨිතොපි ගච්ඡන්තොපි නිසින්නොපි සයානොපි භගවා විහරති චෙව වෙදිතබ්බො. සො හි එකං ඉරියාපථබාධනං අඤ්ඤෙන ඉරියාපථෙන විච්ඡින්දිත්වා අපරිපතන්තං අත්තභාවං හරති පවත්තෙති, තස්මා විහරතීති වුච්චති.

१५०. 'एवं मे सुतं... राजगहे' यह सामञ्ञफल सुत्त है। यहाँ यह अपूर्व पदों की व्याख्या है—'राजगहे' अर्थात् इस नाम के नगर में। वह नगर मान्धाता, महागोविन्द आदि द्वारा अधिग्रहित होने के कारण 'राजगृह' कहलाता है। अन्य लोग यहाँ अन्य प्रकारों का वर्णन करते हैं, उनसे क्या लाभ? यह उस नगर का मात्र नाम है। वह नगर बुद्ध काल और चक्रवर्ती काल में नगर होता है, शेष समय में निर्जन होता है और यक्षों द्वारा अधिग्रहित होकर उनके निवास का वन बना रहता है। 'विहरति' पद सामान्य रूप से ईर्यापथ, दिव्य-विहार, ब्रह्म-विहार और आर्य-विहारों में से किसी एक विहार से युक्त होने का सूचक है। किन्तु यहाँ खड़े होने, चलने, बैठने और लेटने के भेदों वाले ईर्यापथों में से किसी एक ईर्यापथ के संयोग का सूचक है। इसलिए खड़े होते हुए, चलते हुए, बैठे हुए या लेटे हुए भी भगवान 'विहार करते हैं', ऐसा जानना चाहिए। क्योंकि वे एक ईर्यापथ की पीड़ा को दूसरे ईर्यापथ से दूर कर, शरीर को स्थिर रखते हुए ले चलते हैं और प्रवृत्त करते हैं, इसलिए 'विहार करते हैं' ऐसा कहा जाता है।

ජීවකස්ස කොමාරභච්චස්ස අම්බවනෙති ඉදමස්ස යං ගොචරගාමං උපනිස්සාය විහරති, තස්ස සමීපනිවාසනට්ඨානපරිදීපනං. තස්මා – රාජගහෙ විහරති ජීවකස්ස කොමාරභච්චස්ස අම්බවනෙති රාජගහසමීපෙ ජීවකස්ස කොමාරභච්චස්ස අම්බවනෙ විහරතීති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. සමීපත්ථෙ හෙතං භුම්මවචනං. තත්ථ ජීවතීති ජීවකො, කුමාරෙන භතොති කොමාරභච්චො. යථාහ – ‘‘කිං භණෙ, එතං කාකෙහි සම්පරිකිණ්ණන්ති? දාරකො දෙවාති. ජීවති භණෙති? ජීවති, දෙවාති. තෙන හි, භණෙ තං දාරකං අම්හාකං අන්තෙපුරං නෙත්වා ධාතීනං දෙථ පොසෙතුන්ති. තස්ස ජීවතීති ජීවකොති නාමං අකංසු. කුමාරෙන පොසාපිතොති කොමාරභච්චොති නාමං අකංසූ’’ති (මහාව. 328) අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. විත්ථාරෙන පන ජීවකවත්ථුඛන්ධකෙ ආගතමෙව. විනිච්ඡයකථාපිස්ස සමන්තපාසාදිකාය විනයට්ඨකථායං වුත්තා.

'जीवकस्स कोमारभच्चस्स अम्बवने' यह उस गोचर-ग्राम के समीप निवास स्थान का सूचक है, जिसका आश्रय लेकर भगवान विहार करते हैं। इसलिए—'राजगृह में जीवक कौमारभृत्य के आम्रवन में विहार करते हैं'—यहाँ राजगृह के समीप जीवक कौमारभृत्य के आम्रवन में विहार करते हैं, ऐसा अर्थ जानना चाहिए। यहाँ यह सप्तमी विभक्ति 'समीप' के अर्थ में है। वहाँ 'जीता है' इसलिए 'जीवक' है, 'राजकुमार द्वारा पालित' होने के कारण 'कौमारभृत्य' है। जैसा कि कहा गया है—'अरे, कौओं से घिरे हुए यह क्या है? देव, यह बालक है। क्या यह जीता है? देव, जीता है। तो फिर, इसे हमारे अन्तःपुर में ले जाकर धायों को पालने के लिए दे दो। उसके 'जीता है' कहने के कारण 'जीवक' नाम रखा गया। राजकुमार द्वारा पालने के कारण 'कौमारभृत्य' नाम रखा गया।' (महावग्ग ३२८)—यह यहाँ संक्षेप है। विस्तार से तो जीवक की कथा खन्धक में आई ही है। इसके निर्णय की कथा मेरे द्वारा समन्तपासादिका नामक विनय-अट्ठकथा में भी कही गई है।

අයං [Pg.123] පන ජීවකො එකස්මිං සමයෙ භගවතො දොසාභිසන්නං කායං විරෙචෙත්වා සිවෙය්‍යකං දුස්සයුගං දත්වා වත්ථානුමොදනාපරියොසානෙ සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨාය චින්තෙසි – ‘‘මයා දිවසස්ස ද්වත්තික්ඛත්තුං බුද්ධුපට්ඨානං ගන්තබ්බං, ඉදඤ්ච වෙළුවනං අතිදූරෙ, මය්හං පන අම්බවනං උය්‍යානං ආසන්නතරං, යංනූනාහං එත්ථ භගවතො විහාරං කාරෙය්‍ය’’න්ති. සො තස්මිං අම්බවනෙ රත්තිට්ඨානදිවාඨානලෙණකුටිමණ්ඩපාදීනි සම්පාදෙත්වා භගවතො අනුච්ඡවිකං ගන්ධකුටිං කාරාපෙත්වා අම්බවනං අට්ඨාරසහත්ථුබ්බෙධෙන තම්බපට්ටවණ්ණෙන පාකාරෙන පරික්ඛිපාපෙත්වා බුද්ධප්පමුඛං භික්ඛුසඞ්ඝං සචීවරභත්තෙන සන්තප්පෙත්වා දක්ඛිණොදකං පාතෙත්වා විහාරං නිය්‍යාතෙසි. තං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘ජීවකස්ස කොමාරභච්චස්ස අම්බවනෙ’’ති.

परन्तु इस जीवक ने एक समय भगवान के दोषों (वात-पित्त आदि) से व्याप्त शरीर का विरेचन (शुद्धि) कराकर, शिवि देश के बने वस्त्रों का जोड़ा दान कर, वस्त्र-अनुमोदना के अंत में स्रोतापत्ति फल में प्रतिष्ठित होकर सोचा— 'मुझे दिन में दो-तीन बार बुद्ध की सेवा में जाना चाहिए, और यह वेणुवन बहुत दूर है, किन्तु मेरा आम्रवन उद्यान अधिक निकट है। क्यों न मैं यहाँ भगवान के लिए एक विहार बनवाऊँ?' उसने उस आम्रवन में रात्रि-स्थान, दिवा-स्थान, लयण (गुफा), कुटी, मण्डप आदि तैयार करवाकर, भगवान के योग्य गन्धकुटी बनवाकर, आम्रवन को अठारह हाथ ऊँची ताँबे की चादर के रंग वाली चहारदीवारी से घिरवाकर, बुद्ध प्रमुख भिक्षु संघ को चीवर सहित भोजन से संतृप्त कर, दान का जल गिराकर विहार समर्पित कर दिया। उसी के संदर्भ में कहा गया है— 'जीवक कौमारभृत्य के आम्रवन में'।

අඩ්ඪතෙළසෙහි භික්ඛුසතෙහීති අඩ්ඪසතෙන ඌනෙහි තෙරසහි භික්ඛුසතෙහි. රාජාතිආදීසු රාජති අත්තනො ඉස්සරියසම්පත්තියා චතූහි සඞ්ගහවත්ථූහි මහාජනං රඤ්ජෙති වඩ්ඪෙතීති රාජා. මගධානං ඉස්සරොති මාගධො. අජාතොයෙව රඤ්ඤො සත්තු භවිස්සතීති නෙමිත්තකෙහි නිද්දිට්ඨොති අජාතසත්තු.

'साढ़े बारह सौ भिक्षुओं के साथ' (अड्ढतेलसेहि भिक्खुसतेहि) का अर्थ है— तेरह सौ भिक्षुओं में से आधा सौ (पचास) कम। 'राजा' आदि शब्दों में— जो अपनी ऐश्वर्य-सम्पत्ति से सुशोभित होता है (राजति) अथवा चार संग्रह-वस्तुओं से महाजन को प्रसन्न करता है (रञ्जेति) या उनकी वृद्धि करता है, वह 'राजा' है। मगध देश का स्वामी होने के कारण 'मागध' है। 'अभी पैदा भी नहीं हुआ है, तभी से राजा का शत्रु होगा'— ऐसा नैमित्तिकों (ज्योतिषियों) द्वारा निर्दिष्ट किए जाने के कारण वह 'अजातशत्रु' है।

තස්මිං කිර කුච්ඡිගතෙ දෙවියා එවරූපො දොහළො උප්පජ්ජි – ‘‘අහො වතාහං රඤ්ඤො දක්ඛිණබාහුලොහිතං පිවෙය්‍ය’’න්ති, සා ‘‘භාරියෙ ඨානෙ දොහළො උප්පන්නො, න සක්කා කස්සචි ආරොචෙතු’’න්ති තං කථෙතුං අසක්කොන්තී කිසා දුබ්බණ්ණා අහොසි. තං රාජා පුච්ඡි – ‘‘භද්දෙ, තුය්හං අත්තභාවො න පකතිවණ්ණො, කිං කාරණ’’න්ති? ‘‘මා පුච්ඡ, මහාරාජාති’’. ‘‘භද්දෙ, ත්වං අත්තනො අජ්ඣාසයං මය්හං අකථෙන්තී කස්ස කථෙස්සසී’’ති තථා තථා නිබන්ධිත්වා කථාපෙසි. සුත්වා ච – ‘‘බාලෙ, කිං එත්ථ තුය්හං භාරියසඤ්ඤා අහොසී’’ති වෙජ්ජං පක්කොසාපෙත්වා සුවණ්ණසත්ථකෙන බාහුං ඵාලාපෙත්වා සුවණ්ණසරකෙන ලොහිතං ගහෙත්වා උදකෙන සම්භින්දිත්වා පායෙසි. නෙමිත්තකා තං සුත්වා – ‘‘එස ගබ්භො රඤ්ඤො සත්තු භවිස්සති, ඉමිනා රාජා හඤ්ඤිස්සතී’’ති බ්‍යාකරිංසු. දෙවී සුත්වා – ‘‘මය්හං කිර කුච්ඡිතො නික්ඛන්තො රාජානං මාරෙස්සතී’’ති ගබ්භං පාතෙතුකාමා උය්‍යානං ගන්ත්වා කුච්ඡිං මද්දාපෙසි, ගබ්භො න පතති. සා පුනප්පුනං ගන්ත්වා තථෙව කාරෙසි. රාජා කිමත්ථං අයං [Pg.124] අභිණ්හං උය්‍යානං ගච්ඡතීති පරිවීමංසන්තො තං කාරණං සුත්වා – ‘‘භද්දෙ, තව කුච්ඡියං පුත්තොති වා ධීතාති වා න පඤ්ඤායති, අත්තනො නිබ්බත්තදාරකං එවමකාසීති මහා අගුණරාසිපි නො ජම්බුදීපතලෙ ආවිභවිස්සති, මා ත්වං එවං කරොහී’’ති නිවාරෙත්වා ආරක්ඛං අදාසි. සා ගබ්භවුට්ඨානකාලෙ ‘‘මාරෙස්සාමී’’ති චින්තෙසි. තදාපි ආරක්ඛමනුස්සා දාරකං අපනයිංසු. අථාපරෙන සමයෙන වුඩ්ඪිප්පත්තං කුමාරං දෙවියා දස්සෙසුං. සා තං දිස්වාව පුත්තසිනෙහං උප්පාදෙසි, තෙන නං මාරෙතුං නාසක්ඛි. රාජාපි අනුක්කමෙන පුත්තස්ස ඔපරජ්ජමදාසි.

कहा जाता है कि उसके गर्भ में आने पर देवी (रानी) को इस प्रकार की दोहद (गर्भावस्था की इच्छा) उत्पन्न हुई— 'अहो! काश मैं राजा की दाहिनी भुजा का रक्त पी पाती।' उसने सोचा— 'एक अत्यंत कठिन विषय में दोहद उत्पन्न हुआ है, किसी को बताया नहीं जा सकता', अतः वह उसे बताने में असमर्थ होकर दुर्बल और कान्तिहीन हो गई। राजा ने उससे पूछा— 'भद्रे! तुम्हारा शरीर स्वाभाविक वर्ण वाला नहीं है, क्या कारण है?' 'महाराज! मत पूछिए।' 'भद्रे! तुम अपनी इच्छा मुझे नहीं बताओगी तो किसे बताओगी?'— इस प्रकार बार-बार आग्रह करके उससे कहलवाया। सुनकर (राजा ने कहा)— 'भोली स्त्री! क्या तुम्हें इसमें कोई बड़ी बात लगी?' और वैद्य को बुलवाकर, सोने के चाकू से भुजा को चिरवाकर, सोने के पात्र में रक्त लेकर, उसे जल के साथ मिलाकर पिला दिया। नैमित्तिकों ने यह सुनकर भविष्यवाणी की— 'यह गर्भ राजा का शत्रु होगा, इसके द्वारा राजा मारा जाएगा।' देवी ने यह सुनकर कि 'मेरे गर्भ से निकला हुआ बालक राजा को मार डालेगा', गर्भपात की इच्छा से उद्यान में जाकर पेट को दबवाया, किन्तु गर्भ नहीं गिरा। उसने बार-बार जाकर वैसा ही किया। राजा ने यह सोचकर कि 'यह बार-बार उद्यान क्यों जाती है?' जाँच की और कारण जानकर कहा— 'भद्रे! तुम्हारे गर्भ में पुत्र है या पुत्री, यह अभी ज्ञात नहीं है; अपने ही पैदा हुए बालक के साथ ऐसा करने से पूरे जम्बूद्वीप में हमारे लिए महान अपयश फैल जाएगा, तुम ऐसा मत करो'— ऐसा कहकर उसे रोका और सुरक्षा प्रदान की। प्रसव के समय उसने सोचा— 'मैं इसे मार डालूँगी।' तब भी रक्षकों ने बालक को हटा लिया। फिर कुछ समय बाद, बड़े हुए कुमार को देवी को दिखाया गया। उसे देखते ही उसे पुत्र-स्नेह उत्पन्न हो गया, इस कारण वह उसे मार न सकी। राजा ने भी क्रमशः पुत्र को उप-राजपद (युवराज पद) दे दिया।

අථෙකස්මිං සමයෙ දෙවදත්තො රහොගතො චින්තෙසි – ‘‘සාරිපුත්තස්ස පරිසා මහාමොග්ගල්ලානස්ස පරිසා මහාකස්සපස්ස පරිසාති, එවමිමෙ විසුං විසුං ධුරා, අහම්පි එකං ධුරං නීහරාමී’’ති. සො ‘‘න සක්කා විනා ලාභෙන පරිසං උප්පාදෙතුං, හන්දාහං ලාභං නිබ්බත්තෙමී’’ති චින්තෙත්වා ඛන්ධකෙ ආගතනයෙන අජාතසත්තුං කුමාරං ඉද්ධිපාටිහාරියෙන පසාදෙත්වා සායං පාතං පඤ්චහි රථසතෙහි උපට්ඨානං ආගච්ඡන්තං අතිවිස්සත්ථං ඤත්වා එකදිවසං උපසඞ්කමිත්වා එතදවොච – ‘‘පුබ්බෙ ඛො, කුමාර, මනුස්සා දීඝායුකා, එතරහි අප්පායුකා, තෙන හි ත්වං කුමාර, පිතරං හන්ත්වා රාජා හොහි, අහං භගවන්තං හන්ත්වා බුද්ධො භවිස්සාමී’’ති කුමාරං පිතුවධෙ උය්‍යොජෙති.

फिर एक समय देवदत्त ने एकांत में जाकर सोचा— 'सारिपुत्र की परिषद है, महामौद्गल्यायन की परिषद है, महाकाश्यप की परिषद है; इस प्रकार ये अलग-अलग प्रमुख हैं, मैं भी एक नेतृत्व (धुरा) स्थापित करूँ।' उसने सोचा— 'बिना लाभ के परिषद उत्पन्न करना संभव नहीं है, चलो मैं लाभ उत्पन्न करता हूँ।' ऐसा सोचकर, खन्धक में आए हुए तरीके से, अजातशत्रु कुमार को ऋद्धि-प्रातिहार्य से प्रसन्न कर, शाम-सुबह पाँच सौ रथों के साथ सेवा में आते हुए उसे अत्यंत विश्वस्त जानकर, एक दिन उसके पास जाकर यह कहा— 'कुमार! पहले मनुष्य दीर्घायु होते थे, अब अल्पायु होते हैं। इसलिए कुमार! तुम पिता को मारकर राजा बनो, मैं भगवान को मारकर बुद्ध बनूँगा।' इस प्रकार वह कुमार को पितृ-वध के लिए उकसाने लगा।

සො – ‘‘අය්‍යො දෙවදත්තො මහානුභාවො, එතස්ස අවිදිතං නාම නත්ථී’’ති ඌරුයා පොත්ථනියං බන්ධිත්වා දිවා දිවස්ස භීතො උබ්බිග්ගො උස්සඞ්කී උත්‍රස්තො අන්තෙපුරං පවිසිත්වා වුත්තප්පකාරං විප්පකාරං අකාසි. අථ නං අමච්චා ගහෙත්වා අනුයුඤ්ජිත්වා – ‘‘කුමාරො ච හන්තබ්බො, දෙවදත්තො ච, සබ්බෙ ච භික්ඛූ හන්තබ්බා’’ති සම්මන්තයිත්වා රඤ්ඤො ආණාවසෙන කරිස්සාමාති රඤ්ඤො ආරොචෙසුං.

उसने सोचा— 'आर्य देवदत्त महान प्रभावशाली हैं, उनके लिए कुछ भी अज्ञात नहीं है।' उसने अपनी जाँघ पर खंजर बाँध लिया और दिन के समय ही डरा हुआ, उद्विग्न, आशंकित और त्रस्त होकर अन्तःपुर में प्रवेश कर पूर्वोक्त अनुचित कार्य किया। तब मंत्रियों ने उसे पकड़कर पूछताछ की और यह विचार किया कि— 'कुमार को भी मार देना चाहिए, देवदत्त को भी, और सभी भिक्षुओं को भी मार देना चाहिए।' ऐसा परामर्श कर उन्होंने सोचा कि हम राजा की आज्ञा से ऐसा करेंगे और राजा को सूचित किया।

රාජා යෙ අමච්චා මාරෙතුකාමා අහෙසුං, තෙසං ඨානන්තරානි අච්ඡින්දිත්වා, යෙ න මාරෙතුකාමා, තෙ උච්චෙසු ඨානෙසු ඨපෙත්වා කුමාරං පුච්ඡි – ‘‘කිස්ස පන ත්වං, කුමාර, මං මාරෙතුකාමොසී’’ති? ‘‘රජ්ජෙනම්හි, දෙව, අත්ථිකො’’ති. රාජා තස්ස රජ්ජං අදාසි.

राजा ने जो मंत्री (कुमार आदि को) मारना चाहते थे, उनके पद छीन लिए और जो नहीं मारना चाहते थे, उन्हें उच्च पदों पर प्रतिष्ठित कर कुमार से पूछा— 'कुमार! तुम मुझे क्यों मारना चाहते हो?' 'देव! मुझे राज्य की इच्छा है।' राजा ने उसे राज्य दे दिया।

සො [Pg.125] මය්හං මනොරථො නිප්ඵන්නොති දෙවදත්තස්ස ආරොචෙසි. තතො නං සො ආහ – ‘‘ත්වං සිඞ්ගාලං අන්තොකත්වා භෙරිපරියොනද්ධපුරිසො විය සුකිච්චකාරිම්හීති මඤ්ඤසි, කතිපාහෙනෙව තෙ පිතා තයා කතං අවමානං චින්තෙත්වා සයමෙව රාජා භවිස්සතී’’ති. අථ, භන්තෙ, කිං කරොමීති? මූලඝච්චං ඝාතෙහීති. නනු, භන්තෙ, මය්හං පිතා න සත්ථවජ්ඣොති? ආහාරුපච්ඡෙදෙන නං මාරෙහීති. සො පිතරං තාපනගෙහෙ පක්ඛිපාපෙසි, තාපනගෙහං නාම කම්මකරණත්ථාය කතං ධූමඝරං. ‘‘මම මාතරං ඨපෙත්වා අඤ්ඤස්ස දට්ඨුං මා දෙථා’’ති ආහ. දෙවී සුවණ්ණසරකෙ භත්තං පක්ඛිපිත්වා උච්ඡඞ්ගෙනාදාය පවිසති. රාජා තං භුඤ්ජිත්වා යාපෙති. සො – ‘‘මය්හං පිතා කථං යාපෙතී’’ති පුච්ඡිත්වා තං පවත්තිං සුත්වා – ‘‘මය්හං මාතු උච්ඡඞ්ගං කත්වා පවිසිතුං මා දෙථා’’ති ආහ. තතො පට්ඨාය දෙවී මොළියං පක්ඛිපිත්වා පවිසති. තම්පි සුත්වා ‘‘මොළිං බන්ධිත්වා පවිසිතුං මා දෙථා’’ති. තතො සුවණ්ණපාදුකාසු භත්තං ඨපෙත්වා පිදහිත්වා පාදුකා ආරුය්හ පවිසති. රාජා තෙන යාපෙති. පුන ‘‘කථං යාපෙතී’’ති පුච්ඡිත්වා තමත්ථං සුත්වා ‘‘පාදුකා ආරුය්හ පවිසිතුම්පි මා දෙථා’’ති ආහ. තතො පට්ඨාය දෙවී ගන්ධොදකෙන න්හායිත්වා සරීරං චතුමධුරෙන මක්ඛෙත්වා පාරුපිත්වා පවිසති. රාජා තස්සා සරීරං ලෙහිත්වා යාපෙති. පුන පුච්ඡිත්වා තං පවත්තිං සුත්වා ‘‘ඉතො පට්ඨාය මය්හං මාතු පවෙසනං නිවාරෙථා’’ති ආහ. දෙවී ද්වාරමූලෙ ඨත්වා ‘‘සාමි, බිම්බිසාර, එතං දහරකාලෙ මාරෙතුං න අදාසි, අත්තනො සත්තුං අත්තනාව පොසෙසි, ඉදං පන දානි තෙ පච්ඡිමදස්සනං, නාහං ඉතො පට්ඨාය තුම්හෙ පස්සිතුං ලභාමි, සචෙ මය්හං දොසො අත්ථි, ඛමථ දෙවා’’ති රොදිත්වා කන්දිත්වා නිවත්ති.

उसने देवदत्त को सूचित किया, "मेरी मनोकामना पूर्ण हो गई है।" तब उसने (देवदत्त ने) उससे कहा— "तुम सोचते हो कि तुम उस व्यक्ति की तरह अपना काम अच्छी तरह से कर रहे हो जिसने भेड़िये को ढोल के भीतर बंद कर दिया है; कुछ ही दिनों में तुम्हारे पिता तुम्हारे द्वारा किए गए अपमान के बारे में सोचकर स्वयं फिर से राजा बन जाएंगे।" "तब, भन्ते, मैं क्या करूँ?" "उन्हें जड़ से खत्म कर दो (मार डालो)।" "परन्तु भन्ते, क्या मेरे पिता शस्त्र से वध के योग्य नहीं हैं?" "भोजन रोककर उन्हें मार डालो।" उसने पिता को 'तापनगृह' (यातना गृह) में डाल दिया; तापनगृह वह धुआँ-घर था जो यातना देने के लिए बनाया गया था। उसने कहा, "मेरी माता को छोड़कर किसी और को उन्हें देखने न दिया जाए।" देवी (रानी) सोने के पात्र में भोजन रखकर अपनी गोद में छिपाकर प्रवेश करती थीं। राजा उसे खाकर जीवित रहते थे। उसने पूछा— "मेरे पिता कैसे जीवित हैं?" और यह जानकर उसने कहा— "मेरी माता को गोद में कुछ लेकर प्रवेश न करने दिया जाए।" तब से देवी अपने जूड़े (केशपाश) में भोजन छिपाकर प्रवेश करने लगीं। यह सुनकर उसने कहा, "जूड़ा बाँधकर प्रवेश न करने दिया जाए।" तब वे सोने की पादुकाओं में भोजन रखकर, उन्हें ढँककर और पादुकाएँ पहनकर प्रवेश करने लगीं। राजा उससे निर्वाह करते थे। फिर पूछा, "वे कैसे जीवित हैं?" और सच्चाई जानकर उसने कहा, "पादुकाएँ पहनकर भी प्रवेश न करने दिया जाए।" तब से देवी सुगंधित जल से स्नान कर अपने शरीर पर 'चतुमधुर' (चार मीठी वस्तुओं का लेप) लगाकर और ओढ़नी ओढ़कर प्रवेश करने लगीं। राजा उनके शरीर को चाटकर जीवित रहते थे। फिर पूछने और सच्चाई जानने पर उसने कहा, "आज से मेरी माता का प्रवेश वर्जित कर दो।" देवी द्वार पर खड़ी होकर बोलीं, "स्वामी बिम्बिसार! आपने इस (पुत्र) को बचपन में मरने नहीं दिया, अपने शत्रु को स्वयं पाला; अब यह आपके अंतिम दर्शन हैं। आज के बाद मैं आपको नहीं देख पाऊँगी। देव! यदि मेरा कोई दोष हो, तो क्षमा करें।" ऐसा कहकर वे रोती-बिलखती लौट गईं।

තතො පට්ඨාය රඤ්ඤො ආහාරො නත්ථි. රාජා මග්ගඵලසුඛෙන චඞ්කමෙන යාපෙති. අතිවිය අස්ස අත්තභාවො විරොචති. සො – ‘‘කථං, මෙ භණෙ, පිතා යාපෙතී’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘චඞ්කමෙන, දෙව, යාපෙති; අතිවිය චස්ස අත්තභාවො විරොචතී’’ති සුත්වා ‘චඞ්කමං දානිස්ස හාරෙස්සාමී’ති චින්තෙත්වා – ‘‘මය්හං පිතු පාදෙ ඛුරෙන ඵාලෙත්වා ලොණතෙලෙන මක්ඛෙත්වා ඛදිරඞ්ගාරෙහි වීතච්චිතෙහි පචථා’’ති න්හාපිතෙ පෙසෙසි. රාජා තෙ දිස්වා – ‘‘නූන මය්හං පුත්තො කෙනචි සඤ්ඤත්තො භවිස්සති, ඉමෙ මම මස්සුකරණත්ථායාගතා’’ති [Pg.126] චින්තෙසි. තෙ ගන්ත්වා වන්දිත්වා අට්ඨංසු. ‘කස්මා ආගතත්ථා’ති ච පුට්ඨා තං සාසනං ආරොචෙසුං. ‘‘තුම්හාකං රඤ්ඤො මනං කරොථා’’ති ච වුත්තා ‘නිසීද, දෙවා’ති වත්වා ච රාජානං වන්දිත්වා – ‘‘දෙව, මයං රඤ්ඤො ආණං කරොම, මා අම්හාකං කුජ්ඣිත්ථ, නයිදං තුම්හාදිසානං ධම්මරාජූනං අනුච්ඡවික’’න්ති වත්වා වාමහත්ථෙන ගොප්ඵකෙ ගහෙත්වා දක්ඛිණහත්ථෙන ඛුරං ගහෙත්වා පාදතලානි ඵාලෙත්වා ලොණතෙලෙන මක්ඛෙත්වා ඛදිරඞ්ගාරෙහි වීතච්චිතෙහි පචිංසු. රාජා කිර පුබ්බෙ චෙතියඞ්ගණෙ සඋපාහනො අගමාසි, නිසජ්ජනත්ථාය පඤ්ඤත්තකටසාරකඤ්ච අධොතෙහි පාදෙහි අක්කමි, තස්සායං නිස්සන්දොති වදන්ති. රඤ්ඤො බලවවෙදනා උප්පන්නා. සො – ‘‘අහො බුද්ධො, අහො ධම්මො, අහො සඞ්ඝො’’ති අනුස්සරන්තොයෙව චෙතියඞ්ගණෙ ඛිත්තමාලා විය මිලායිත්වා චාතුමහාරාජිකදෙවලොකෙ වෙස්සවණස්ස පරිචාරකො ජනවසභො නාම යක්ඛො හුත්වා නිබ්බත්ති.

उसके बाद से राजा के लिए कोई भोजन नहीं रहा। राजा मार्ग-फल के सुख में मग्न होकर चंक्रमण (टहलने) के द्वारा जीवित रहने लगे। उनका शरीर अत्यंत दीप्तिमान हो उठा। उसने (अजातशत्रु ने) पूछा— "अरे, मेरे पिता कैसे जीवित हैं?" यह सुनकर कि "देव! वे चंक्रमण से जीवित हैं और उनका शरीर अत्यंत चमक रहा है," उसने सोचा, "अब मैं उनका चंक्रमण भी बंद करवा दूँगा।" उसने नाइयों को यह आदेश देकर भेजा— "मेरे पिता के पैरों को उस्तरे से चीरकर, उन पर नमक और तेल मलकर, उन्हें धुआँ-रहित खैर के अंगारों पर भून दो।" राजा ने उन्हें देखकर सोचा— "निश्चित ही मेरे पुत्र को किसी ने समझाया होगा, ये मेरी दाढ़ी बनाने के लिए आए होंगे।" उन्होंने जाकर वंदना की और खड़े हो गए। "किसलिए आए हो?" पूछने पर उन्होंने वह संदेश सुनाया। "अपने राजा की आज्ञा का पालन करो," ऐसा कहे जाने पर उन्होंने कहा, "देव! बैठिए," और राजा की वंदना कर बोले— "देव! हम राजा की आज्ञा का पालन कर रहे हैं, हम पर क्रोध न करें; आप जैसे धर्मराजों के लिए यह उचित नहीं है।" ऐसा कहकर उन्होंने बाएँ हाथ से टखनों को पकड़ा और दाहिने हाथ से उस्तरा लेकर तलवों को चीर दिया, नमक-तेल मला और धुआँ-रहित खैर के अंगारों पर उन्हें भूना। कहते हैं कि राजा पूर्व जन्म में चैत्य के प्रांगण में जूते पहनकर चले थे और संघ के बैठने के लिए बिछाई गई चटाई पर बिना धुले पैरों से चढ़ गए थे, यह उसी कर्म का फल है। राजा को तीव्र वेदना हुई। वे "अहो बुद्ध! अहो धम्म! अहो संघ!" का निरंतर स्मरण करते हुए, चैत्य के प्रांगण में फेंकी गई माला की भाँति कुम्हलाकर मृत्यु को प्राप्त हुए और चातुर्महाराजिक देवलोक में वैश्रवण के परिचारक 'जनवषभ' नामक यक्ष के रूप में उत्पन्न हुए।

තං දිවසමෙව අජාතසත්තුස්ස පුත්තො ජාතො, පුත්තස්ස ජාතභාවඤ්ච පිතුමතභාවඤ්ච නිවෙදෙතුං ද්වෙ ලෙඛා එකක්ඛණෙයෙව ආගතා. අමච්චා – ‘‘පඨමං පුත්තස්ස ජාතභාවං ආරොචෙස්සාමා’’ති තං ලෙඛං රඤ්ඤො හත්ථෙ ඨපෙසුං. රඤ්ඤො තඞ්ඛණෙයෙව පුත්තසිනෙහො උප්පජ්ජිත්වා සකලසරීරං ඛොභෙත්වා අට්ඨිමිඤ්ජං ආහච්ච අට්ඨාසි. තස්මිං ඛණෙ පිතුගුණමඤ්ඤාසි – ‘‘මයි ජාතෙපි මය්හං පිතු එවමෙව සිනෙහො උප්පන්නො’’ති. සො – ‘‘ගච්ඡථ, භණෙ, මය්හං පිතරං විස්සජ්ජෙථා’’ති ආහ. ‘‘කිං විස්සජ්ජාපෙථ, දෙවා’’ති ඉතරං ලෙඛං හත්ථෙ ඨපයිංසු.

उसी दिन अजातशत्रु को पुत्र रत्न की प्राप्ति हुई। पुत्र के जन्म और पिता की मृत्यु का समाचार देने के लिए दो पत्र एक ही क्षण में आए। मंत्रियों ने सोचा— "पहले पुत्र-जन्म का समाचार देंगे," और वह पत्र राजा के हाथ में रख दिया। उसी क्षण राजा के भीतर पुत्र-स्नेह उत्पन्न हुआ, जिसने उनके पूरे शरीर को झकझोर दिया और हड्डियों के मज्जा तक समा गया। उस क्षण उन्होंने पिता के गुणों को समझा— "जब मैं पैदा हुआ था, तब मेरे पिता के मन में भी ऐसा ही स्नेह उत्पन्न हुआ होगा।" उन्होंने कहा— "अरे जाओ, मेरे पिता को मुक्त कर दो।" "देव! किसे मुक्त कराएँ?" यह कहकर उन्होंने दूसरा पत्र उनके हाथ में रख दिया।

සො තං පවත්තිං සුත්වා රොදමානො මාතුසමීපං ගන්ත්වා – ‘‘අහොසි නු, ඛො, අම්ම, මය්හං පිතු මයි ජාතෙ සිනෙහො’’ති? සා ආහ – ‘‘බාලපුත්ත, කිං වදෙසි, තව දහරකාලෙ අඞ්ගුලියා පීළකා උට්ඨහි. අථ තං රොදමානං සඤ්ඤාපෙතුං අසක්කොන්තා තං ගහෙත්වා විනිච්ඡයට්ඨානෙ නිසින්නස්ස තව පිතු සන්තිකං අගමංසු. පිතා තෙ අඞ්ගුලිං මුඛෙ ඨපෙසි. පීළකා මුඛෙයෙව භිජ්ජි. අථ ඛො පිතා තව සිනෙහෙන තං ලොහිතමිස්සකං පුබ්බං අනිට්ඨුභිත්වාව අජ්ඣොහරි. එවරූපො තෙ පිතු සිනෙහො’’ති. සො රොදිත්වා පරිදෙවිත්වා පිතු සරීරකිච්චං අකාසි.

वह समाचार सुनकर रोते हुए अपनी माता के पास गया और पूछा— "माँ! क्या मेरे जन्म पर मेरे पिता को मुझसे स्नेह था?" उन्होंने कहा— "मूर्ख पुत्र! तुम क्या कह रहे हो? जब तुम छोटे थे, तुम्हारी उँगली में एक फोड़ा (अल्सर) हो गया था। जब तुम रोना बंद नहीं कर रहे थे, तो तुम्हें चुप कराने में असमर्थ होकर वे तुम्हें न्याय-सभा में बैठे तुम्हारे पिता के पास ले गए। तुम्हारे पिता ने तुम्हारी उँगली अपने मुँह में रख ली। वह फोड़ा मुँह में ही फूट गया। तब तुम्हारे पिता ने तुम्हारे प्रति स्नेह के कारण उस रक्त-मिश्रित पीप को थूका नहीं, बल्कि निगल लिया। तुम्हारे पिता का स्नेह ऐसा था।" वह रोया, विलाप किया और अपने पिता का अंतिम संस्कार किया।

දෙවදත්තොපි [Pg.127] අජාතසත්තුං උපසඞ්කමිත්වා – ‘‘පුරිසෙ, මහාරාජ, ආණාපෙහි, යෙ සමණං ගොතමං ජීවිතා වොරොපෙස්සන්තී’’ති වත්වා තෙන දින්නෙ පුරිසෙ පෙසෙත්වා සයං ගිජ්ඣකූටං ආරුය්හ යන්තෙන සිලං පවිජ්ඣිත්වා නාළාගිරිහත්ථිං මුඤ්චාපෙත්වාපි කෙනචි උපායෙන භගවන්තං මාරෙතුං අසක්කොන්තො පරිහීනලාභසක්කාරො පඤ්ච වත්ථූනි යාචිත්වා තානි අලභමානො තෙහි ජනං සඤ්ඤාපෙස්සාමීති සඞ්ඝභෙදං කත්වා සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානෙසු පරිසං ආදාය පක්කන්තෙසු උණ්හලොහිතං මුඛෙන ඡඩ්ඩෙත්වා නවමාසෙ ගිලානමඤ්චෙ නිපජ්ජිත්වා විප්පටිසාරජාතො – ‘‘කුහිං එතරහි සත්ථා වසතී’’ති පුච්ඡිත්වා ‘‘ජෙතවනෙ’’ති වුත්තෙ මඤ්චකෙන මං ආහරිත්වා සත්ථාරං දස්සෙථාති වත්වා ආහරියමානො භගවතො දස්සනාරහස්ස කම්මස්ස අකතත්තා ජෙතවනෙ පොක්ඛරණීසමීපෙයෙව ද්වෙධා භින්නං පථවිං පවිසිත්වා මහානිරයෙ පතිට්ඨිතොති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. විත්ථාරකථානයො ඛන්ධකෙ ආගතො. ආගතත්තා පන සබ්බං න වුත්තන්ති. එවං අජාතොයෙව රඤ්ඤො සත්තු භවිස්සතීති නෙමිත්තකෙහි නිද්දිට්ඨොති අජාතසත්තු.

देवदत्त ने भी अजातशत्रु के पास जाकर कहा— "महाराज, उन पुरुषों को आज्ञा दें जो श्रमण गौतम को जीवित अवस्था से अलग कर देंगे (मार देंगे)।" राजा द्वारा दिए गए पुरुषों को भेजकर, स्वयं गृध्रकूट पर्वत पर चढ़कर यंत्र से पत्थर लुढ़काकर और नालागिरि हाथी को छुड़वाकर भी, किसी भी उपाय से भगवान को मारने में असमर्थ होकर, लाभ और सत्कार से वंचित होकर, पाँच वस्तुओं (नियमों) की याचना की। उन्हें न पाकर, "इनके द्वारा मैं लोगों को समझाऊँगा" ऐसा सोचकर संघ-भेद किया। जब सारिपुत्र और मोग्गल्लान परिषद को लेकर चले गए, तब मुख से गर्म रक्त वमन कर नौ महीने तक रुग्ण-शय्या पर पड़े रहकर पश्चाताप से भर गया। "इस समय शास्ता कहाँ विहार कर रहे हैं?" पूछने पर "जेतवन में" उत्तर मिलने पर, "मुझे मंचक (पालकी) से ले जाकर शास्ता के दर्शन कराओ" ऐसा कहकर ले जाए जाते समय, भगवान के दर्शन के योग्य कर्म न करने के कारण, जेतवन के पास ही पुष्करिणी के समीप पृथ्वी के दो भाग में फटने पर उसमें प्रवेश कर महानरक (अवीचि) में जा गिरा। यहाँ यह संक्षेप है। विस्तृत कथा खन्धक में आई है। वहाँ आने के कारण यहाँ सब कुछ नहीं कहा गया है। इस प्रकार, "बिना जन्मे ही यह राजा का शत्रु होगा," ऐसा निमित्तज्ञों (ज्योतिषियों) द्वारा निर्दिष्ट किए जाने के कारण वह 'अजातशत्रु' कहलाया।

වෙදෙහිපුත්තොති අයං කොසලරඤ්ඤො ධීතාය පුත්තො, න විදෙහරඤ්ඤො. වෙදෙහීති පන පණ්ඩිතාධිවචනමෙතං. යථාහ – ‘‘වෙදෙහිකා ගහපතානී (ම. නි. 1.226), අය්‍යො ආනන්දො වෙදෙහමුනී’’ති (සං. නි. 2.154). තත්‍රායං වචනත්ථො – විදන්ති එතෙනාති වෙදො, ඤාණස්සෙතං අධිවචනං. වෙදෙන ඊහති ඝටති වායමතීති වෙදෙහී. වෙදෙහියා පුත්තො වෙදෙහිපුත්තො.

'वेदेहीपुत्त' का अर्थ है— यह कोसल राज की पुत्री का पुत्र है, विदेह राज की पुत्री का नहीं। 'वेदेही' तो विदुषी (पण्डिता) स्त्री का पर्यायवाची है। जैसा कि कहा गया है— "वेदेहिका गृहपत्नी", "आयुष्मान आनन्द वेदेहमुनि"। यहाँ शब्दार्थ यह है— जिससे जानते हैं वह 'वेद' है, यह ज्ञान का पर्यायवाची है। जो वेद (ज्ञान) के द्वारा चेष्टा करती है, घटती है या प्रयास करती है, वह 'वेदेही' है। वेदेही का पुत्र 'वेदेहीपुत्त' है।

තදහූති තස්මිං අහු, තස්මිං දිවසෙති අත්ථො. උපවසන්ති එත්ථාති උපොසථො, උපවසන්තීති සීලෙන වා අනසනෙන වා උපෙතා හුත්වා වසන්තීති අත්ථො. අයං පනෙත්ථ අත්ථුද්ධාරො – ‘‘ආයාමාවුසො, කප්පින, උපොසථං ගමිස්සාමා’’තිආදීසු පාතිමොක්ඛුද්දෙසො උපොසථො. ‘‘එවං අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතො ඛො, විසාඛෙ, උපොසථො උපවුත්ථො’’තිආදීසු (අ. නි. 8.43) සීලං. ‘‘සුද්ධස්ස වෙ සදා ඵග්ගු, සුද්ධස්සුපොසථො සදා’’තිආදීසු (ම. නි. 1.79) උපවාසො. ‘‘උපොසථො නාම නාගරාජා’’තිආදීසු (දී. නි. 2.246) පඤ්ඤත්ති[Pg.128]. ‘‘න, භික්ඛවෙ, තදහුපොසථෙ සභික්ඛුකා ආවාසා’’තිආදීසු (මහාව. 181) උපවසිතබ්බදිවසො. ඉධාපි සොයෙව අධිප්පෙතො. සො පනෙස අට්ඨමී චාතුද්දසී පන්නරසීභෙදෙන තිවිධො. තස්මා සෙසද්වයනිවාරණත්ථං පන්නරසෙති වුත්තං. තෙනෙව වුත්තං – ‘‘උපවසන්ති එත්ථාති උපොසථො’’ති.

'तदहु' का अर्थ है— उस दिन। 'उपोसथ' का अर्थ है— जिसमें (व्रत का) पालन करते हुए निवास करते हैं। 'उपवसन्ति' का अर्थ है— शील से या उपवास से युक्त होकर निवास करते हैं। यहाँ अर्थों का उद्धरण इस प्रकार है— "आओ आयुष्मान कप्पिन, उपोसथ को चलेंगे" आदि में पातिमोक्ख का पाठ 'उपोसथ' है। "विशाखा! इस प्रकार आठ अंगों से युक्त उपोसथ का पालन किया गया" आदि में शील 'उपोसथ' है। "शुद्ध पुरुष के लिए सदा ही फग्गु (नक्षत्र) है, शुद्ध के लिए सदा उपोसथ है" आदि में उपवास 'उपोसथ' है। "उपोसथ नामक नागराज" आदि में प्रज्ञप्ति (नाम) 'उपोसथ' है। "भिक्षुओं, उस उपोसथ के दिन भिक्षु-सहित आवास से (नहीं जाना चाहिए)" आदि में पालन करने योग्य दिन 'उपोसथ' है। यहाँ भी वही (दिन) अभिप्रेत है। वह अष्टमी, चतुर्दशी और पञ्चदशी के भेद से तीन प्रकार का है। इसलिए शेष दो के निवारण के लिए 'पञ्चदशी' कहा गया है। इसीलिए कहा गया— "जिसमें उपवास करते हैं, वह उपोसथ है।"

කොමුදියාති කුමුදවතියා. තදා කිර කුමුදානි සුපුප්ඵිතානි හොන්ති, තානි එත්ථ සන්තීති කොමුදී. චාතුමාසිනියාති චාතුමාසියා, සා හි චතුන්නං මාසානං පරියොසානභූතාති චාතුමාසී. ඉධ පන චාතුමාසිනීති වුච්චති. මාසපුණ්ණතාය උතුපුණ්ණතාය සංවච්ඡරපුණ්ණතාය පුණ්ණා සම්පුණ්ණාති පුණ්ණා. මා ඉති චන්දො වුච්චති, සො එත්ථ පුණ්ණොති පුණ්ණමා. එවං පුණ්ණාය පුණ්ණමායාති ඉමස්මිං පදද්වයෙ ච අත්ථො වෙදිතබ්බො.

'कोमुदी' का अर्थ है— कुमुदवती (कुमुदों वाली)। उस समय कुमुद (श्वेत कमल) भली-भाँति खिले होते हैं, वे जिसमें होते हैं वह 'कोमुदी' है। 'चातुमासिनी' का अर्थ है— चार महीनों (वर्षा ऋतु) के अन्त वाली। वह चार महीनों की समाप्ति रूप होने के कारण 'चातुमासी' है। यहाँ इसे 'चातुमासिनी' कहा गया है। मास की पूर्णता, ऋतु की पूर्णता और संवत्सर की पूर्णता के कारण वह 'पुण्णा' (पूर्ण) है। 'मा' चन्द्रमा को कहते हैं, वह इसमें पूर्ण होता है, इसलिए यह 'पुण्णमा' (पूर्णिमा) है। इस प्रकार 'पुण्णाय पुण्णमाय' इन दो पदों का अर्थ समझना चाहिए।

රාජාමච්චපරිවුතොති එවරූපාය රජතඝටවිනිග්ගතාහි ඛීරධාරාහි ධොවියමානදිසාභාගාය විය, රජතවිමානවිච්චුතෙහි මුත්තාවළිසුමනකුසුමදාමසෙතදුකූලකුමුදවිසරෙහි සම්පරිකිණ්ණාය විය ච, චතුරුපක්කිලෙසවිමුත්තපුණ්ණචන්දප්පභාසමුදයොභාසිතාය රත්තියා රාජාමච්චෙහි පරිවුතොති අත්ථො. උපරිපාසාදවරගතොති පාසාදවරස්ස උපරිගතො. මහාරහෙ සමුස්සිතසෙතච්ඡත්තෙ කඤ්චනාසනෙ නිසින්නො හොති. කස්මා නිසින්නො? නිද්දාවිනොදනත්ථං. අයඤ්හි රාජා පිතරි උපක්කන්තදිවසතො පට්ඨාය – ‘‘නිද්දං ඔක්කමිස්සාමී’’ති නිමීලිතමත්තෙසුයෙව අක්ඛීසු සත්තිසතඅබ්භාහතො විය කන්දමානොයෙව පබුජ්ඣි. කිමෙතන්ති ච වුත්තෙ, න කිඤ්චීති වදති. තෙනස්ස අමනාපා නිද්දා, ඉති නිද්දාවිනොදනත්ථං නිසින්නො. අපි ච තස්මිං දිවසෙ නක්ඛත්තං සඞ්ඝුට්ඨං හොති. සබ්බං නගරං සිත්තසම්මට්ඨං විප්පකිණ්ණවාලුකං පඤ්චවණ්ණකුසුමලාජපුණ්ණඝටපටිමණ්ඩිතඝරද්වාරං සමුස්සිතධජපටාකවිචිත්‍රසමුජ්ජලිතදීපමාලාලඞ්කතසබ්බදිසාභාගං වීථිසභාගෙන රච්ඡාසභාගෙන නක්ඛත්තකීළං අනුභවමානෙන මහාජනෙන සමාකිණ්ණං හොති. ඉති නක්ඛත්තදිවසතායපි නිසින්නොති වදන්ති. එවං පන වත්වාපි – ‘‘රාජකුලස්ස නාම සදාපි නක්ඛත්තමෙව, නිද්දාවිනොදනත්ථංයෙව පනෙස නිසින්නො’’ති සන්නිට්ඨානං කතං.

'राजामाच्चपरिवुतो' का अर्थ है— ऐसी रात्रि में जो चाँदी के कलशों से निकली हुई दुग्ध-धाराओं से धुली हुई दिशाओं वाली जैसी हो, और जो चाँदी के विमान से गिरे हुए मोतियों की मालाओं, मल्लिका के फूलों, श्वेत वस्त्रों और कुमुदों के समूह से व्याप्त जैसी हो, तथा चार प्रकार के उपक्लेशों से मुक्त पूर्ण चन्द्रमा की प्रभा के समूह से प्रकाशित हो, ऐसी रात्रि में राजा और अमात्यों से घिरा हुआ। 'उपरिपासादवरगतो' का अर्थ है— श्रेष्ठ प्रासाद (महल) के ऊपर गया हुआ। वह बहुमूल्य और ऊँचे श्वेत छत्र वाले स्वर्ण-आसन पर बैठा होता है। वह क्यों बैठा है? निद्रा को दूर करने के लिए। क्योंकि यह राजा पिता के विरुद्ध उद्योग करने (मारने) के दिन से लेकर, "मैं सोऊँगा" ऐसा सोचकर जैसे ही आँखें मूँदता था, वैसे ही सौ भालों से बिंधे हुए व्यक्ति की तरह चिल्लाते हुए जाग जाता था। "यह क्या है?" पूछने पर वह कुछ नहीं कहता था। इसलिए उसे नींद अप्रिय थी, अतः निद्रा को दूर करने के लिए वह बैठा था। इसके अतिरिक्त, उस दिन नक्षत्र (उत्सव) की घोषणा हुई थी। सारा नगर बुहारा हुआ, बालू बिछाई हुई, पाँच रंगों के फूलों, खील और पूर्ण-कलशों से सजे हुए घर के द्वारों वाला, ऊँची फहराती ध्वजाओं और विचित्र जलती हुई दीप-मालाओं से अलंकृत सभी दिशाओं वाला था, और गलियों तथा चौराहों पर नक्षत्र-क्रीड़ा (उत्सव) का आनन्द लेते हुए जन-समूह से व्याप्त था। इसलिए नक्षत्र का दिन होने के कारण भी वह बैठा था, ऐसा (कुछ आचार्य) कहते हैं। ऐसा कहने पर भी, "राजकुल के लिए तो सदा ही उत्सव होता है, किन्तु वह निद्रा को दूर करने के लिए ही बैठा था"— ऐसा निश्चय किया गया है।

උදානං [Pg.129] උදානෙසීති උදාහාරං උදාහරි, යථා හි යං තෙලං මානං ගහෙතුං න සක්කොති, විස්සන්දිත්වා ගච්ඡති, තං අවසෙකොති වුච්චති. යඤ්ච ජලං තළාකං ගහෙතුං න සක්කොති, අජ්ඣොත්ථරිත්වා ගච්ඡති, තං ඔඝොති වුච්චති; එවමෙව යං පීතිවචනං හදයං ගහෙතුං න සක්කොති, අධිකං හුත්වා අන්තො අසණ්ඨහිත්වා බහිනික්ඛමති, තං උදානන්ති වුච්චති. එවරූපං පීතිමයං වචනං නිච්ඡාරෙසීති අත්ථො.

'उदानं उदानेसि' का अर्थ है— उदान (हर्षोद्गार) प्रकट किया। जैसे जो तेल पात्र में नहीं समाता और छलक कर बह जाता है, उसे 'अवेसेक' (अतिरिक्त) कहा जाता है; और जो जल तालाब में नहीं समाता और ऊपर से बह जाता है, उसे 'ओघ' (बाढ़) कहा जाता है; वैसे ही जो प्रीति-वचन हृदय में नहीं समाते और अधिक होकर भीतर न ठहरकर बाहर निकल जाते हैं, उन्हें 'उदान' कहा जाता है। इस प्रकार के प्रीति-युक्त वचनों को उसने प्रकट किया— यह अर्थ है।

දොසිනාති දොසාපගතා, අබ්භා, මහිකා, ධූමො, රජො, රාහූති ඉමෙහි පඤ්චහි උපක්කිලෙසෙහි විරහිතාති වුත්තං හොති. තස්මා රමණීයාතිආදීනි පඤ්ච ථොමනවචනානි. සා හි මහාජනස්ස මනං රමයතීති රමණීයා. වුත්තදොසවිමුත්තාය චන්දප්පභාය ඔභාසිතත්තා අතිවිය සුරූපාති අභිරූපා. දස්සිතුං යුත්තාති දස්සනීයා. චිත්තං පසාදෙතීති පාසාදිකා. දිවසමාසාදීනං ලක්ඛණං භවිතුං යුත්තාති ලක්ඛඤ්ඤා.

"दोषिना" (दोषरहित) का अर्थ है—बादल, कोहरा, धुआँ, धूल और राहु—इन पाँच उपक्लेशों (दोषों) से रहित। इसलिए 'रमणीया' आदि पाँच शब्द प्रशंसा के वाचक हैं। वह (रात) जनसमूह के मन को प्रसन्न करती है, इसलिए 'रमणीया' है। पूर्वोक्त दोषों से मुक्त चंद्रमा के प्रकाश से प्रकाशित होने के कारण वह अत्यंत सुंदर है, इसलिए 'अभिरूपा' है। देखने योग्य होने के कारण 'दसनीय' है। चित्त को प्रसन्न करने के कारण 'पासादिका' है। दिन और मास आदि का लक्षण (चिह्न) होने के योग्य होने के कारण 'लक्खञ्ञा' है।

කං නු ඛ්වජ්ජාති කං නු ඛො අජ්ජ. සමණං වා බ්‍රාහ්මණං වාති සමිතපාපතාය සමණං. බාහිතපාපතාය බ්‍රාහ්මණං. යං නො පයිරුපාසතොති වචනබ්‍යත්තයො එස, යං අම්හාකං පඤ්හපුච්ඡනවසෙන පයිරුපාසන්තානං මධුරං ධම්මං සුත්වා චිත්තං පසීදෙය්‍යාති අත්ථො. ඉති රාජා ඉමිනා සබ්බෙනපි වචනෙන ඔභාසනිමිත්තකම්මං අකාසි. කස්ස අකාසීති? ජීවකස්ස. කිමත්ථං? භගවතො දස්සනත්ථං. කිං භගවන්තං සයං දස්සනාය උපගන්තුං න සක්කොතීති? ආම, න සක්කොති. කස්මා? මහාපරාධතාය.

"कं नु ख्वज्ज" का अर्थ है—आज किस (श्रमण या ब्राह्मण) के पास चलें? पापों को शांत करने के कारण 'श्रमण' और पापों को बाहर निकाल देने के कारण 'ब्राह्मण' कहा गया है। "यं नो पयिरुपासतो" यह वचन का व्यत्यय (परिवर्तन) है, जिसका अर्थ है—जिसके पास जाकर प्रश्न पूछने पर और मधुर धर्म सुनकर हमारा चित्त प्रसन्न हो जाए। इस प्रकार राजा ने इन सभी वचनों के माध्यम से एक संकेत (आभास-निमित्त) किया। यह किसके लिए किया? जीवक के लिए। किसलिए? भगवान के दर्शन के लिए। क्या वह स्वयं भगवान के दर्शन के लिए जाने में समर्थ नहीं था? हाँ, वह समर्थ नहीं था। क्यों? महान अपराध (पितृहत्या) के कारण।

තෙන හි භගවතො උපට්ඨාකො අරියසාවකො අත්තනො පිතා මාරිතො, දෙවදත්තො ච තමෙව නිස්සාය භගවතො බහුං අනත්ථමකාසි, ඉති මහාපරාධො එස, තාය මහාපරාධතාය සයං ගන්තුං න සක්කොති. ජීවකො පන භගවතො උපට්ඨාකො, තස්ස පිට්ඨිඡායාය භගවන්තං පස්සිස්සාමීති ඔභාසනිමිත්තකම්මං අකාසි. කිං ජීවකො පන – ‘‘මය්හං ඉදං ඔභාසනිමිත්තකම්ම’’න්ති ජානාතීති? ආම ජානාති. අථ කස්මා තුණ්හී අහොසීති? වික්ඛෙපපච්ඡෙදනත්ථං.

क्योंकि उसने भगवान के उपस्थाक और आर्यश्रावक अपने पिता की हत्या की थी, और देवदत्त ने उसी (राजा) का आश्रय लेकर भगवान का बहुत अनिष्ट किया था; इस प्रकार यह उसका महान अपराध था। उस महान अपराध के कारण वह स्वयं जाने में समर्थ नहीं था। परंतु जीवक भगवान का उपस्थाक था, अतः "उसकी छाया (आश्रय) में मैं भगवान के दर्शन करूँगा"—ऐसा सोचकर राजा ने संकेत किया। क्या जीवक जानता था कि "यह संकेत मेरे लिए है"? हाँ, वह जानता था। फिर वह मौन क्यों रहा? विक्षेप (बाधा) को रोकने के लिए।

තස්සඤ්හි පරිසති ඡන්නං සත්ථාරානං උපට්ඨාකා බහූ සන්නිපතිතා, තෙ අසික්ඛිතානං පයිරුපාසනෙන සයම්පි අසික්ඛිතාව. තෙ මයි භගවතො ගුණකථං [Pg.130] ආරද්ධෙ අන්තරන්තරා උට්ඨායුට්ඨාය අත්තනො සත්ථාරානං ගුණං කථෙස්සන්ති, එවං මෙ සත්ථු ගුණකථා පරියොසානං න ගමිස්සති. රාජා පන ඉමෙසං කුලූපකෙ උපසඞ්කමිත්වා ගහිතාසාරතාය තෙසං ගුණකථාය අනත්තමනො හුත්වා මං පටිපුච්ඡිස්සති, අථාහං නිබ්බික්ඛෙපං සත්ථු ගුණං කථෙත්වා රාජානං සත්ථු සන්තිකං ගහෙත්වා ගමිස්සාමීති ජානන්තොව වික්ඛෙපපච්ඡෙදනත්ථං තුණ්හී අහොසීති.

क्योंकि उस सभा में छह (अन्य) शास्तओं के बहुत से सेवक (अमात्य) एकत्र थे, जो स्वयं भी अशिक्षित गुरुओं की सेवा के कारण अशिक्षित ही थे। यदि मैं भगवान की गुण-कथा आरंभ करता, तो वे बीच-बीच में उठकर अपने-अपने शास्तओं के गुणों का बखान करने लगते, जिससे मेरे शास्ता की गुण-कथा पूरी नहीं हो पाती। राजा इन अमात्यों के कुल-गुरुओं (तीर्थंकरों) के पास जाकर, उन्हें निस्सार पाकर और उनकी बातों से असंतुष्ट होकर पुनः मुझसे पूछेगा; तब मैं बिना किसी बाधा के शास्ता के गुणों का वर्णन कर राजा को शास्ता के पास ले जाऊँगा—ऐसा जानते हुए भी जीवक विक्षेप को रोकने के लिए मौन रहा।

තෙපි අමච්චා එවං චින්තෙසුං – ‘‘අජ්ජ රාජා පඤ්චහි පදෙහි රත්තිං ථොමෙති, අද්ධා කිඤ්චි සමණං වා බ්‍රාහ්මණං වා උපසඞ්කමිත්වා පඤ්හං පුච්ඡිත්වා ධම්මං සොතුකාමො, යස්ස චෙස ධම්මං සුත්වා පසීදිස්සති, තස්ස ච මහන්තං සක්කාරං කරිස්සති, යස්ස පන කුලූපකො සමණො රාජකුලූපකො හොති, භද්දං තස්සා’’ති.

उन अमात्यों ने भी ऐसा सोचा—"आज राजा पाँच शब्दों से रात्रि की प्रशंसा कर रहे हैं; निश्चित ही वे किसी श्रमण या ब्राह्मण के पास जाकर प्रश्न पूछना और धर्म सुनना चाहते हैं। जिसके धर्म को सुनकर वे प्रसन्न होंगे, उसका वे बहुत सत्कार करेंगे। जिस अमात्य का कुल-गुरु श्रमण राजा का गुरु बन जाएगा, उसका कल्याण होगा।"

151-152. තෙ එවං චින්තෙත්වා – ‘‘අහං අත්තනො කුලූපකසමණස්ස වණ්ණං වත්වා රාජානං ගහෙත්වා ගමිස්සාමි, අහං ගමිස්සාමී’’ති අත්තනො අත්තනො කුලූපකානං වණ්ණං කථෙතුං ආරද්ධා. තෙනාහ – ‘‘එවං වුත්තෙ අඤ්ඤතරො රාජාමච්චො’’තිආදි. තත්ථ පූරණොති තස්ස සත්ථුපටිඤ්ඤස්ස නාමං. කස්සපොති ගොත්තං. සො කිර අඤ්ඤතරස්ස කුලස්ස එකූනදාසසතං පූරයමානො ජාතො, තෙනස්ස පූරණොති නාමං අකංසු. මඞ්ගලදාසත්තා චස්ස ‘‘දුක්කට’’න්ති වත්තා නත්ථි, අකතං වා න කතන්ති. සො ‘‘කිමහං එත්ථ වසාමී’’ති පලායි. අථස්ස චොරා වත්ථානි අච්ඡින්දිංසු, සො පණ්ණෙන වා තිණෙන වා පටිච්ඡාදෙතුම්පි අජානන්තො ජාතරූපෙනෙව එකං ගාමං පාවිසි. මනුස්සා තං දිස්වා ‘‘අයං සමණො අරහා අප්පිච්ඡො, නත්ථි ඉමිනා සදිසො’’ති පූවභත්තාදීනි ගහෙත්වා උපසඞ්කමන්ති. සො – ‘‘මය්හං සාටකං අනිවත්ථභාවෙන ඉදං උප්පන්න’’න්ති තතො පට්ඨාය සාටකං ලභිත්වාපි න නිවාසෙසි, තදෙව පබ්බජ්ජං අග්ගහෙසි, තස්ස සන්තිකෙ අඤ්ඤෙපි අඤ්ඤෙපීති පඤ්චසතමනුස්සා පබ්බජිංසු. තං සන්ධායාහ – ‘‘පූරණො කස්සපො’’ති.

१५१-१५२. उन्होंने ऐसा सोचकर—"मैं अपने कुल-गुरु श्रमण की प्रशंसा कर राजा को ले जाऊँगा"—अपने-अपने कुल-गुरुओं के गुणों का वर्णन करना आरंभ किया। इसीलिए कहा गया—"ऐसा कहने पर एक राज-अमात्य..." आदि। वहाँ 'पूरण' उस स्वयं को बुद्ध मानने वाले का नाम है और 'कस्सप' उसका गोत्र है। कहा जाता है कि वह किसी परिवार में सौ दासों की संख्या पूरी करने वाला (99 के बाद 100वाँ) होकर जन्मा था, इसलिए उसका नाम 'पूरण' रखा गया। 'मंगल-दास' होने के कारण उसके किए हुए कार्य को कोई 'बुरा' नहीं कहता था और न ही कोई यह कहता था कि अमुक कार्य नहीं किया गया। वह "मैं यहाँ क्यों रहूँ?" यह सोचकर भाग गया। तब चोरों ने उसके वस्त्र छीन लिए। वह पत्तों या घास से भी स्वयं को ढंकना न जानते हुए नग्न अवस्था में ही एक गाँव में प्रविष्ट हुआ। लोगों ने उसे देखकर सोचा—"यह श्रमण अर्हत् है, अल्पेच्छ है, इसके समान कोई नहीं है"—और वे भोजन आदि लेकर उसके पास आने लगे। उसने सोचा—"मेरे वस्त्र न पहनने के कारण ही यह सब प्राप्त हुआ है", अतः उसके बाद वस्त्र मिलने पर भी उसने उन्हें धारण नहीं किया और उसी नग्नता को प्रव्रज्या के रूप में स्वीकार कर लिया। उसके पास अन्य पाँच सौ मनुष्यों ने भी प्रव्रज्या ली। उसी के संदर्भ में कहा गया—"पूरण कस्सप"।

පබ්බජිතසමූහසඞ්ඛාතො සඞ්ඝො අස්ස අත්ථීති සඞ්ඝී. ස්වෙව ගණො අස්ස අත්ථීති ගණී. ආචාරසික්ඛාපනවසෙන තස්ස ගණස්ස ආචරියොති ගණාචරියො. ඤාතොති පඤ්ඤාතො පාකටො. ‘‘අප්පිච්ඡො [Pg.131] සන්තුට්ඨො. අප්පිච්ඡතාය වත්ථම්පි න නිවාසෙතී’’ති එවං සමුග්ගතො යසො අස්ස අත්ථීති යසස්සී. තිත්ථකරොති ලද්ධිකරො. සාධුසම්මතොති අයං සාධු, සුන්දරො, සප්පුරිසොති එවං සම්මතො. බහුජනස්සාති අස්සුතවතො අන්ධබාලපුථුජ්ජනස්ස. පබ්බජිතතො පට්ඨාය අතික්කන්තා බහූ රත්තියො ජානාතීති රත්තඤ්ඤූ. චිරං පබ්බජිතස්ස අස්සාති චිරපබ්බජිතො, අචිරපබ්බජිතස්ස හි කථා ඔකප්පනීයා න හොති, තෙනාහ ‘‘චිරපබ්බජිතො’’ති. අද්ධගතොති අද්ධානං ගතො, ද්වෙ තයො රාජපරිවට්ටෙ අතීතොති අධිප්පායො. වයොඅනුප්පත්තොති පච්ඡිමවයං අනුප්පත්තො. ඉදං උභයම්පි – ‘‘දහරස්ස කථා ඔකප්පනීයා න හොතී’’ති එතං සන්ධාය වුත්තං.

प्रव्रजितों का समूह (संघ) होने के कारण वह 'संघी' है। वही समूह 'गण' कहलाता है, अतः वह 'गणी' है। अपने आचार की शिक्षा देने के कारण वह उस गण का आचार्य है, इसलिए 'गणाचार्य' है। 'ञातो' का अर्थ है—प्रसिद्ध और विख्यात। "वह अल्पेच्छ और संतुष्ट है, अल्पेच्छता के कारण वस्त्र भी धारण नहीं करता"—इस प्रकार जिसकी कीर्ति फैली हुई है, वह 'यशस्वी' है। 'तीर्थंकर' का अर्थ है—मत (सिद्धांत) का प्रवर्तक। 'साधुसम्मत' का अर्थ है—जिसे बहुत से लोग 'साधु', 'सुंदर' या 'सत्पुरुष' मानते हैं। 'बहुजन' से तात्पर्य उन अज्ञानी और अंधे पृथग्जनों से है जिन्होंने आर्य धर्म नहीं सुना है। प्रव्रज्या के समय से बहुत सी रातें बीत जाने के कारण वह 'रत्तञ्ञू' (अनुभवी) है। बहुत समय पहले प्रव्रजित होने के कारण वह 'चिरप्रव्रजित' है; क्योंकि हाल ही में प्रव्रजित हुए व्यक्ति की बात विश्वसनीय नहीं होती, इसलिए 'चिरप्रव्रजित' कहा गया है। 'अद्धगतो' का अर्थ है—लंबी आयु वाला, जिसने दो-तीन राजाओं का काल देख लिया हो। 'वयोअनुप्पत्तो' का अर्थ है—अंतिम अवस्था (वृद्धावस्था) को प्राप्त। ये दोनों शब्द इस अभिप्राय से कहे गए हैं कि "किसी कम आयु वाले की बात उतनी विश्वसनीय नहीं होती।"

තුණ්හී අහොසීති සුවණ්ණවණ්ණං මධුරරසං අම්බපක්කං ඛාදිතුකාමො පුරිසො ආහරිත්වා හත්ථෙ ඨපිතං කාජරපක්කං දිස්වා විය ඣානාභිඤ්ඤාදිගුණයුත්තං තිලක්ඛණබ්භාහතං මධුරං ධම්මකථං සොතුකාමො පුබ්බෙ පූරණස්ස දස්සනෙනාපි අනත්තමනො ඉදානි ගුණකථාය සුට්ඨුතරං අනත්තමනො හුත්වා තුණ්හී අහොසි. අනත්තමනො සමානොපි පන ‘‘සචාහං එතං තජ්ජෙත්වා ගීවායං ගහෙත්වා නීහරාපෙස්සාමි, ‘යො යො කථෙසි, තං තං රාජා එවං කරොතී’ති භීතො අඤ්ඤොපි කොචි කිඤ්චි න කථෙස්සතී’’ති අමනාපම්පි තං කථං අධිවාසෙත්වා තුණ්හී එව අහොසි. අථඤ්ඤො – ‘‘අහං අත්තනො කුලූපකස්ස වණ්ණං කථෙස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා වත්තුං ආරභි. තෙන වුත්තං – අඤ්ඤතරොපි ඛොතිආදි. තං සබ්බං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

"चुप हो गए" (तुण्हि अहोसीति) का अर्थ है कि जैसे कोई व्यक्ति सुनहरे रंग के, मीठे स्वाद वाले पके हुए आम को खाने की इच्छा रखता हो, लेकिन किसी अन्य द्वारा उसके हाथ में रखे गए जंगली फल (काँजर) को देखकर वह अप्रसन्न हो जाता है; इसी प्रकार, ध्यान और अभिज्ञा आदि गुणों से युक्त, तीन लक्षणों (अनित्य, दुःख, अनात्म) से ओत-प्रोत मधुर धर्म-कथा सुनने के इच्छुक राजा, पहले पूरण (कस्सप) को देखने मात्र से ही अप्रसन्न थे, अब उसके (झूठे) गुणों की चर्चा सुनकर और भी अधिक अप्रसन्न होकर चुप हो गए। अप्रसन्न होते हुए भी उन्होंने सोचा— "यदि मैं इस अमात्य को धमकाकर और गर्दन से पकड़कर बाहर निकलवा दूँगा, तो यह सोचकर कि 'जो-जो बोलता है, राजा उसके साथ ऐसा ही करते हैं', डर के मारे कोई दूसरा अमात्य कुछ नहीं बोलेगा।" ऐसा सोचकर उस अप्रिय बात को सहन करते हुए वे चुप ही रहे। तब दूसरे अमात्य ने सोचा— "मैं अपने कुलोपग (गुरु) के गुणों का वर्णन करूँगा" और बोलना आरम्भ किया। इसीलिए "अञ्ञतरो खो" आदि कहा गया है। वह सब पूर्वोक्त रीति से ही समझना चाहिए।

එත්ථ පන මක්ඛලීති තස්ස නාමං. ගොසාලාය ජාතත්තා ගොසාලොති දුතියං නාමං. තං කිර සකද්දමාය භූමියා තෙලඝටං ගහෙත්වා ගච්ඡන්තං – ‘‘තාත, මා ඛලී’’ති සාමිකො ආහ. සො පමාදෙන ඛලිත්වා පතිත්වා සාමිකස්ස භයෙන පලායිතුං ආරද්ධො. සාමිකො උපධාවිත්වා දුස්සකණ්ණෙ අග්ගහෙසි. සො සාටකං ඡඩ්ඩෙත්වා අචෙලකො හුත්වා පලායි. සෙසං පූරණසදිසමෙව.

यहाँ 'मक्खलि' उनका नाम है। गोशाला (गोष्ठ) में जन्म लेने के कारण 'गोसाल' यह उनका दूसरा नाम पड़ा। सुना जाता है कि वे कीचड़ वाली भूमि पर तेल का घड़ा लेकर जा रहे थे, तब उनके स्वामी ने कहा— "तात! फिसलना मत (मा खलि)।" वे प्रमादवश फिसलकर गिर गए और स्वामी के डर से भागने लगे। स्वामी ने दौड़कर उनके वस्त्र का कोना पकड़ लिया। वे वस्त्र छोड़कर नग्न अवस्था में ही भाग गए। शेष वृत्तांत पूरण (कस्सप) के समान ही है।

153. අජිතොති තස්ස නාමං. කෙසකම්බලං ධාරෙතීති කෙසකම්බලො. ඉති නාමද්වයං සංසන්දිත්වා අජිතො කෙසකම්බලොති වුච්චති[Pg.132]. තත්ථ කෙසකම්බලො නාම මනුස්සකෙසෙහි කතකම්බලො. තතො පටිකිට්ඨතරං වත්ථං නාම නත්ථි. යථාහ – ‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, යානි කානිචි තන්තාවුතානං වත්ථානං, කෙසකම්බලො තෙසං පටිකිට්ඨො අක්ඛායති. කෙසකම්බලො, භික්ඛවෙ, සීතෙ සීතො, උණ්හෙ උණ්හො, දුබ්බණ්ණො දුග්ගන්ධො දුක්ඛසම්ඵස්සො’’ති (අ. නි. 3.138).

१५३. 'अजित' उनका नाम है। मनुष्यों के बालों से बना कम्बल धारण करने के कारण वे 'केसकम्बल' कहलाते हैं। इस प्रकार दोनों नामों को मिलाकर 'अजित केसकम्बल' कहा जाता है। वहाँ 'केसकम्बल' का अर्थ है— मनुष्यों के बालों से बना कम्बल। उससे अधिक निकृष्ट (बुरा) कोई वस्त्र नहीं होता। जैसा कि कहा गया है— "भिक्षुओं! जितने भी बुने हुए वस्त्र हैं, उनमें केसकम्बल सबसे निकृष्ट कहा जाता है। भिक्षुओं! केसकम्बल ठंड में ठंडा, गर्मी में गर्म, बदरंग, दुर्गन्धयुक्त और स्पर्श में कष्टदायक होता है।"

154. පකුධොති තස්ස නාමං. කච්චායනොති ගොත්තං. ඉති නාමගොත්තං සංසන්දිත්වා පකුධො කච්චායනොති වුච්චති. සීතුදකපටික්ඛිත්තකො එස, වච්චං කත්වාපි උදකකිච්චං න කරොති, උණ්හොදකං වා කඤ්ජියං වා ලභිත්වා කරොති, නදිං වා මග්ගොදකං වා අතික්කම්ම – ‘‘සීලං මෙ භින්න’’න්ති වාලිකථූපං කත්වා සීලං අධිට්ඨාය ගච්ඡති. එවරූපො නිස්සිරීකලද්ධිකො එස.

१५४. 'पकुध' उनका नाम है और 'कच्चायन' उनका गोत्र है। इस प्रकार नाम और गोत्र को मिलाकर 'पकुध कच्चायन' कहा जाता है। वे ठंडे जल का त्याग करने वाले थे; मल-त्याग के बाद भी वे जल-शौच नहीं करते थे, केवल गर्म जल या कांजी मिलने पर ही जल का प्रयोग करते थे। यदि वे किसी नदी या मार्ग के जल को पार कर लेते, तो "मेरा शील खंडित हो गया" ऐसा मानकर, बालू का स्तूप बनाकर और पुनः शील (नियम) अधिष्ठित कर आगे बढ़ते थे। उनकी ऐसी श्री-हीन (अभागा) मान्यता थी।

155. සඤ්චයොති තස්ස නාමං. බෙලට්ඨස්ස පුත්තොති බෙලට්ඨපුත්තො.

१५५. 'सञ्जय' उनका नाम है। बेलट्ठ के पुत्र होने के कारण वे 'बेलट्ठपुत्त' कहलाते हैं।

156. අම්හාකං ගණ්ඨනකිලෙසො පලිබන්ධනකිලෙසො නත්ථි, කිලෙසගණ්ඨරහිතා මයන්ති එවංවාදිතාය ලද්ධනාමවසෙන නිගණ්ඨො. නාටස්ස පුත්තො නාටපුත්තො.

१५६. "हमें ग्रन्थि (गाँठ) बाँधने वाले क्लेश या जकड़ने वाले क्लेश नहीं हैं, हम क्लेश-ग्रन्थियों से रहित हैं"—ऐसा कहने के कारण प्राप्त हुए नाम के अनुसार वे 'निगण्ठ' (निर्ग्रन्थ) कहलाते हैं। नात के पुत्र होने के कारण वे 'नातपुत्त' कहलाते हैं।

කොමාරභච්චජීවකකථාවණ්ණනා

कुमारभच्च जीवक की कथा का वर्णन।

157. අථ ඛො රාජාති රාජා කිර තෙසං වචනං සුත්වා චින්තෙසි – ‘‘අහං යස්ස යස්ස වචනං න සොතුකාමො, සො සො එව කථෙසි. යස්ස පනම්හි වචනං සොතුකාමො, එස නාගවසං පිවිත්වා ඨිතො සුපණ්ණො විය තුණ්හීභූතො, අනත්ථො වත මෙ’’ති. අථස්ස එතදහොසි – ‘‘ජීවකො උපසන්තස්ස බුද්ධස්ස භගවතො උපට්ඨාකො, සයම්පි උපසන්තො, තස්මා වත්තසම්පන්නො භික්ඛු විය තුණ්හීභූතොව නිසින්නො, න එස මයි අකථෙන්තෙ කථෙස්සති, හත්ථිම්හි ඛො පන මද්දන්තෙ හත්ථිස්සෙව පාදො ගහෙතබ්බො’’ති තෙන සද්ධිං සයං මන්තෙතුමාරද්ධො. තෙන වුත්තං – ‘‘අථ ඛො රාජා’’ති. තත්ථ කිං තුණ්හීති කෙන කාරණෙන තුණ්හී. ඉමෙසං අමච්චානං අත්තනො අත්තනො කුලූපකසමණස්ස වණ්ණං කථෙන්තානං මුඛං නප්පහොති[Pg.133]. කිං යථා එතෙසං, එවං තව කුලූපකසමණො නත්ථි, කිං ත්වං දලිද්දො, න තෙ මම පිතරා ඉස්සරියං දින්නං, උදාහු අස්සද්ධොති පුච්ඡති.

१५७. "तब राजा ने" (अथ खो राजा) का अर्थ है कि राजा ने उनकी बातें सुनकर सोचा— "मैं जिस-जिस अमात्य की बात नहीं सुनना चाहता, वही बोल रहा है। लेकिन जिसकी बात मैं सुनना चाहता हूँ, वह नाग का तेल पीकर स्थित गरुड़ की तरह चुप बैठा है; यह तो मेरा अहित ही है।" तब उन्हें यह विचार आया— "जीवक शान्त बुद्ध भगवान का सेवक है, वह स्वयं भी शान्त है, इसलिए वह विनय-सम्पन्न भिक्षु की तरह चुप ही बैठा है। मेरे बिना पूछे वह नहीं बोलेगा; और जब हाथी कुचल रहा हो, तो हाथी का ही पैर पकड़ना चाहिए।" ऐसा सोचकर उन्होंने स्वयं उससे बात करना आरम्भ किया। इसीलिए "अथ खो राजा" कहा गया है। वहाँ "क्यों चुप हो" (किं तुण्हि) का अर्थ है— किस कारण से चुप हो? अपने-अपने कुलोपग श्रमणों के गुणों का वर्णन करने वाले इन अमात्यों का मुँह तो थक ही नहीं रहा है। क्या जैसे इनके गुरु हैं, वैसे तुम्हारा कोई कुलोपग श्रमण नहीं है? क्या तुम निर्धन हो? क्या मेरे पिता ने तुम्हें ऐश्वर्य नहीं दिया? या फिर तुम श्रद्धाहीन हो?—ऐसा वे पूछते हैं।

තතො ජීවකස්ස එතදහොසි – ‘‘අයං රාජා මං කුලූපකසමණස්ස ගුණං කථාපෙති, න දානි මෙ තුණ්හීභාවස්ස කාලො, යථා ඛො පනිමෙ රාජානං වන්දිත්වා නිසින්නාව අත්තනො කුලූපකසමණානං ගුණං කථයිංසු, න මය්හං එවං සත්ථුගුණෙ කථෙතුං යුත්ත’’න්ති උට්ඨායාසනා භගවතො විහාරාභිමුඛො පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා දසනඛසමොධානසමුජ්ජලං අඤ්ජලිං සිරසි පග්ගහෙත්වා – ‘‘මහාරාජ, මා මං එවං චින්තයිත්ථ, ‘අයං යං වා තං වා සමණං උපසඞ්කමතී’ති, මම සත්ථුනො හි මාතුකුච්ඡිඔක්කමනෙ, මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛමනෙ, මහාභිනික්ඛමනෙ, සම්බොධියං, ධම්මචක්කප්පවත්තනෙ ච, දසසහස්සිලොකධාතු කම්පිත්ථ, එවං යමකපාටිහාරියං අකාසි, එවං දෙවොරොහණං, අහං සත්ථුනො ගුණෙ කථයිස්සාමි, එකග්ගචිත්තො සුණ, මහාරාජා’’ති වත්වා – ‘‘අයං දෙව, භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො’’තිආදිමාහ. තත්ථ තං ඛො පන භගවන්තන්ති ඉත්ථම්භූතාඛ්‍යානත්ථෙ උපයොගවචනං, තස්ස ඛො පන භගවතොති අත්ථො. කල්‍යාණොති කල්‍යාණගුණසමන්නාගතො, සෙට්ඨොති වුත්තං හොති. කිත්තිසද්දොති කිත්තියෙව. ථුතිඝොසො වා. අබ්භුග්ගතොති සදෙවකං ලොකං අජ්ඣොත්ථරිත්වා උග්ගතො. කින්ති? ‘‘ඉතිපි සො භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො…පෙ… භගවා’’ති.

तब जीवक को यह विचार आया— "यह राजा मुझसे मेरे कुलोपग श्रमण के गुणों का वर्णन करवाना चाहते हैं। अब मेरे चुप रहने का समय नहीं है। लेकिन जैसे ये अमात्य राजा को वन्दना करके बैठे-बैठे ही अपने गुरुओं के गुण गा रहे थे, वैसे मेरे लिए अपने शास्ता के गुणों का वर्णन करना उचित नहीं है।" ऐसा सोचकर वे आसन से उठे, भगवान के विहार की ओर मुख किया, पञ्चाङ्ग नमस्कार करके, दसों नखों की कान्ति से चमकते हुए हाथ जोड़कर सिर पर रखे और कहा— "महाराज! मेरे विषय में ऐसा न सोचें कि 'यह किसी भी ऐरे-गैरे श्रमण के पास जाता है'। मेरे शास्ता के मातृ-कुक्षि में प्रवेश के समय, जन्म के समय, महाभिनिष्क्रमण के समय, सम्बोधि प्राप्त करने के समय और धर्मचक्र प्रवर्तन के समय दस हजार लोकधातुएँ काँप उठी थीं। उन्होंने यमक प्रातिहार्य और देवावतरण जैसे चमत्कार किए। महाराज! मैं शास्ता के गुणों का वर्णन करूँगा, आप एकाग्रचित्त होकर सुनें।" ऐसा कहकर उन्होंने "हे देव! वे भगवान अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध हैं" आदि कहा। वहाँ "तं खो पन भगवन्तं" यह शब्द 'उन भगवान के विषय में' इस अर्थ में प्रयुक्त हुआ है। "कल्याणो" का अर्थ है— कल्याणकारी गुणों से युक्त, श्रेष्ठ। "कित्तिसद्दो" का अर्थ है— सुकीर्ति या प्रशंसा की ध्वनि। "अब्भुग्गतो" का अर्थ है— देवलोक सहित सम्पूर्ण जगत में व्याप्त होकर ऊपर उठा हुआ। कैसे? "इतिपि सो भगवा अरहं सम्मासम्बुद्धो... पे... भगवा" इस प्रकार।

තත්‍රායං පදසම්බන්ධො – සො භගවා ඉතිපි අරහං ඉතිපි සම්මාසම්බුද්ධො…පෙ… ඉතිපි භගවාති. ඉමිනා ච ඉමිනා ච කාරණෙනාති වුත්තං හොති. තත්ථ ආරකත්තා අරීනං, අරානඤ්ච හතත්තා, පච්චයාදීනං අරහත්තා, පාපකරණෙ රහාභාවාති, ඉමෙහි තාව කාරණෙහි සො භගවා අරහන්ති වෙදිතබ්බොතිආදිනා නයෙන මාතිකං නික්ඛිපිත්වා සබ්බානෙව චෙතානි පදානි විසුද්ධිමග්ගෙ බුද්ධානුස්සතිනිද්දෙසෙ විත්ථාරිතානීති තතො නෙසං විත්ථාරො ගහෙතබ්බො.

वहाँ (उस पाठ में) पदों का संबंध इस प्रकार है—वह भगवान इस कारण से 'अरहंत' हैं, इस कारण से 'सम्यक्सम्बुद्ध' हैं... इत्यादि... इस कारण से 'भगवान' हैं। इसका अर्थ है 'इस और उस कारण से'। वहाँ, क्लेशों से दूर होने के कारण, शत्रुओं (विकारों) और (संसार-चक्र के) अरों का विनाश करने के कारण, प्रत्यय (दान) आदि के योग्य होने के कारण, और पाप कर्म करने में एकांत (गोपनीयता) का अभाव होने के कारण—इन कारणों से उन भगवान को 'अरहंत' जानना चाहिए। इस प्रकार की विधि से मातृका (संक्षेप) को रखकर, इन सभी पदों की व्याख्या विशुद्धिमग्ग के 'बुद्धानुस्सति-निद्देस' में विस्तार से की गई है, अतः वहाँ से इनका विस्तार ग्रहण करना चाहिए।

ජීවකො පන එකමෙකස්ස පදස්ස අත්ථං නිට්ඨාපෙත්වා – ‘‘එවං, මහාරාජ, අරහං මය්හං සත්ථා, එවං සම්මාසම්බුද්ධො…පෙ… එවං භගවා’’ති වත්වා – ‘‘තං, දෙවො, භගවන්තං පයිරුපාසතු, අප්පෙව නාම දෙවස්ස තං භගවන්තං පයිරුපාසතො චිත්තං පසීදෙය්‍යා’’ති ආහ. එත්ථ ච තං දෙවො පයිරුපාසතූති වදන්තො ‘‘මහාරාජ, තුම්හාදිසානඤ්හි සතෙනපි සහස්සෙනපි සතසහස්සෙනපි පුට්ඨස්ස [Pg.134] මය්හං සත්ථුනො සබ්බෙසං චිත්තං ගහෙත්වා කථෙතුං ථාමො ච බලඤ්ච අත්ථි, විස්සත්ථො උපසඞ්කමිත්වා පුච්ඡෙය්‍යාසි මහාරාජා’’ති ආහ.

किन्तु जीवक ने प्रत्येक पद के अर्थ को समाप्त कर कहा—'हे महाराज! मेरे शास्ता इस कारण से अरहंत हैं, इस कारण से सम्यक्सम्बुद्ध हैं... इस कारण से भगवान हैं।' और फिर कहा—'देव (महाराज)! आप उन भगवान की उपासना (दर्शन) करें, संभव है कि उन भगवान की उपासना करते हुए देव का चित्त प्रसन्न हो जाए।' और यहाँ 'देव उनकी उपासना करें' कहते हुए उसने कहा—'हे महाराज! आप जैसे सौ, हज़ार या लाख लोगों द्वारा प्रश्न पूछे जाने पर भी, मेरे शास्ता में उन सभी के चित्त को समझकर उत्तर देने का सामर्थ्य और बल है; अतः महाराज! आप निर्भय होकर उनके पास जाएँ और प्रश्न पूछें'।

රඤ්ඤොපි භගවතො ගුණකථං සුණන්තස්ස සකලසරීරං පඤ්චවණ්ණාය පීතියා නිරන්තරං ඵුටං අහොසි. සො තඞ්ඛණඤ්ඤෙව ගන්තුකාමො හුත්වා – ‘‘ඉමාය ඛො පන වෙලාය මය්හං දසබලස්ස සන්තිකං ගච්ඡතො න අඤ්ඤො කොචි ඛිප්පං යානානි යොජෙතුං සක්ඛිස්සති අඤ්ඤත්‍ර ජීවකා’’ති චින්තෙත්වා – ‘‘තෙන හි, සම්ම ජීවක, හත්ථියානානි කප්පාපෙහී’’ති ආහ.

भगवान के गुणों की चर्चा सुनते हुए राजा का सारा शरीर पाँच प्रकार की प्रीति से निरंतर व्याप्त हो गया। वह उसी क्षण जाने का इच्छुक हो गया, किन्तु उसने सोचा—'इस समय जब मैं दशबल (बुद्ध) के पास जाना चाहता हूँ, तो जीवक के अतिरिक्त और कोई शीघ्रता से वाहनों को तैयार नहीं कर सकेगा।' ऐसा सोचकर उसने कहा—'तो फिर, मित्र जीवक! हाथी-वाहनों को तैयार करो'।

158. තත්ථ තෙන හීති උය්‍යොජනත්ථෙ නිපාතො. ගච්ඡ, සම්ම ජීවකාති වුත්තං හොති. හත්ථියානානීති අනෙකෙසු අස්සරථාදීසු යානෙසු විජ්ජමානෙසුපි හත්ථියානං උත්තමං; උත්තමස්ස සන්තිකං උත්තමයානෙනෙව ගන්තබ්බන්ති ච, අස්සයානරථයානානි සසද්දානි, දූරතොව තෙසං සද්දො සුය්‍යති, හත්ථියානස්ස පදානුපදං ගච්ඡන්තාපි සද්දං න සුණන්ති. නිබ්බුතස්ස පන ඛො භගවතො සන්තිකෙ නිබ්බුතෙහෙව යානෙහි ගන්තබ්බන්ති ච චින්තයිත්වා හත්ථියානානීති ආහ.

१५८. वहाँ 'तेन हि' (तो फिर) शब्द प्रोत्साहन के अर्थ में निपात है। इसका अर्थ है—'जाओ, मित्र जीवक!' 'हाथी-वाहनों' के विषय में यह है कि यद्यपि घोड़ों और रथों आदि जैसे अनेक वाहन विद्यमान थे, फिर भी हाथी-वाहन उत्तम है; और उत्तम (बुद्ध) के पास उत्तम वाहन से ही जाना चाहिए। साथ ही, अश्व-वाहन और रथ-वाहन शोर करने वाले होते हैं, दूर से ही उनका शब्द सुनाई देता है, जबकि हाथी के पीछे-पीछे चलने वाले भी शब्द नहीं सुनते। इसके अतिरिक्त, शांत (निर्वाण प्राप्त) भगवान के पास शांत वाहनों से ही जाना चाहिए—ऐसा सोचकर उसने 'हाथी-वाहनों' के लिए कहा।

පඤ්චමත්තානි හත්ථිනිකාසතානීති පඤ්ච කරෙණුසතානි. කප්පාපෙත්වාති ආරොහණසජ්ජානි කාරෙත්වා. ආරොහණීයන්ති ආරොහණයොග්ගං, ඔපගුය්හන්ති අත්ථො. කිං පනෙස රඤ්ඤා වුත්තං අකාසි අවුත්තන්ති? අවුත්තං. කස්මා? පණ්ඩිතතාය. එවං කිරස්ස අහොසි – රාජා ඉමාය වෙලාය ගච්ඡාමීති වදති, රාජානො ච නාම බහුපච්චත්ථිකා. සචෙ අන්තරාමග්ගෙ කොචි අන්තරායො හොති, මම්පි ගරහිස්සන්ති – ‘‘ජීවකො රාජා මෙ කථං ගණ්හාතීති අකාලෙපි රාජානං ගහෙත්වා නික්ඛමතී’’ති. භගවන්තම්පි ගරහිස්සන්ති ‘‘සමණො ගොතමො, ‘මය්හං කථා වත්තතී’ති කාලං අසල්ලක්ඛෙත්වාව ධම්මං කථෙතී’’ති. තස්මා යථා නෙව මය්හං, න භගවතො, ගරහා උප්පජ්ජති; රඤ්ඤො ච රක්ඛා සුසංවිහිතා හොති, තථා කරිස්සාමී’’ති.

'लगभग पाँच सौ हथिनियाँ' का अर्थ है पाँच सौ हथिनियाँ। 'सज्जित करवाकर' (कप्पापेत्वा) का अर्थ है सवारी के लिए तैयार करवाकर। 'आरोहणीय' का अर्थ है सवारी के योग्य, 'राजकीय' (ओपगुय्हं) इसका अर्थ है। क्या उसने राजा द्वारा कही गई बात की या अनकही? अनकही। क्यों? अपनी बुद्धिमत्ता के कारण। उसके मन में ऐसा विचार आया—'राजा इस समय जाने की बात कह रहे हैं, और राजाओं के बहुत से शत्रु होते हैं। यदि मार्ग में कोई बाधा आ जाए, तो लोग मेरी भी निंदा करेंगे कि—जीवक ने सोचा कि राजा मेरी बात मानते हैं, इसलिए वह असमय में भी राजा को लेकर निकल पड़ा। वे भगवान की भी निंदा करेंगे कि—श्रमण गौतम यह सोचकर कि 'मेरी चर्चा चल रही है', समय का ध्यान रखे बिना ही धर्मोपदेश देते हैं। इसलिए, जिस प्रकार न मेरी और न ही भगवान की निंदा हो, और राजा की सुरक्षा भी भली-भांति सुनिश्चित हो, मैं वैसा ही करूँगा'।

තතො ඉත්ථියො නිස්සාය පුරිසානං භයං නාම නත්ථි, ‘සුඛං ඉත්ථිපරිවුතො ගමිස්සාමී’ති පඤ්ච හත්ථිනිකාසතානි කප්පාපෙත්වා පඤ්ච ඉත්ථිසතානි පුරිසවෙසං ගාහාපෙත්වා – ‘‘අසිතොමරහත්ථා රාජානං පරිවාරෙය්‍යාථා’’ති වත්වා පුන චින්තෙසි – ‘‘ඉමස්ස රඤ්ඤො ඉමස්මිං අත්තභාවෙ මග්ගඵලානං [Pg.135] උපනිස්සයො නත්ථි, බුද්ධා ච නාම උපනිස්සයං දිස්වාව ධම්මං කථෙන්ති. හන්දාහං, මහාජනං සන්නිපාතාපෙමි, එවඤ්හි සති සත්ථා කස්සචිදෙව උපනිස්සයෙන ධම්මං දෙසෙස්සති, සා මහාජනස්ස උපකාරාය භවිස්සතී’’ති. සො තත්ථ තත්ථ සාසනං පෙසෙසි, භෙරිං චරාපෙසි – ‘‘අජ්ජ රාජා භගවතො සන්තිකං ගච්ඡති, සබ්බෙ අත්තනො විභවානුරූපෙන රඤ්ඤො ආරක්ඛං ගණ්හන්තූ’’ති.

तब (उसने सोचा कि) स्त्रियों के साथ होने से पुरुषों को कोई भय नहीं होता, 'मैं स्त्रियों से घिरे हुए सुखपूर्वक जाऊँगा'—ऐसा सोचकर उसने पाँच सौ हथिनियाँ तैयार करवाईं और पाँच सौ स्त्रियों को पुरुषों का वेश धारण करवाया और कहा—'हाथों में तलवार और भाले लेकर राजा को घेर कर चलो।' फिर उसने सोचा—'इस राजा के इस जन्म में मार्ग और फल (निर्वाण) का कोई उपनिषय (प्रबल हेतु) नहीं है, और बुद्ध उपनिषय देखकर ही धर्मोपदेश देते हैं। तो क्यों न मैं जनसमूह को एकत्रित करूँ, ऐसा होने पर शास्ता किसी न किसी के उपनिषय के कारण धर्मोपदेश देंगे, और वह जनसमूह के लिए कल्याणकारी होगा।' उसने स्थान-स्थान पर संदेश भेजा और डुग्गी पिटवाई—'आज राजा भगवान के पास जा रहे हैं, सभी अपनी सामर्थ्य के अनुसार राजा की सुरक्षा के लिए साथ चलें'।

තතො මහාජනො චින්තෙසි – ‘‘රාජා කිර සත්ථුදස්සනත්ථං ගච්ඡති, කීදිසී වත භො ධම්මදෙසනා භවිස්සති, කිං නො නක්ඛත්තකීළාය, තත්ථෙව ගමිස්සාමා’’ති. සබ්බෙ ගන්ධමාලාදීනි ගහෙත්වා රඤ්ඤො ආගමනං ආකඞ්ඛමානා මග්ගෙ අට්ඨංසු. ජීවකොපි රඤ්ඤො පටිවෙදෙසි – ‘‘කප්පිතානි ඛො තෙ, දෙව, හත්ථියානානි, යස්ස දානි කාලං මඤ්ඤසී’’ති. තත්ථ යස්ස දානි කාලං මඤ්ඤසීති උපචාරවචනමෙතං. ඉදං වුත්තං හොති – ‘‘යං තයා ආණත්තං, තං මයා කතං, ඉදානි ත්වං යස්ස ගමනස්ස වා අගමනස්ස වා කාලං මඤ්ඤසි, තදෙව අත්තනො රුචියා කරොහී’’ති.

तब जनसमूह ने सोचा—'सुना है कि राजा शास्ता के दर्शन के लिए जा रहे हैं, अहो! धर्मोपदेश कैसा (अद्भुत) होगा! हमें नक्षत्र-क्रीड़ा (उत्सव) से क्या लेना-देना, हम वहीं चलेंगे।' सभी सुगंधित मालाएँ आदि लेकर राजा के आगमन की प्रतीक्षा करते हुए मार्ग में खड़े हो गए। जीवक ने भी राजा को सूचित किया—'हे देव! आपके हाथी-वाहन तैयार हैं, अब आप जैसा उचित समय समझें (वैसा करें)।' यहाँ 'अब आप जैसा उचित समय समझें' यह एक औपचारिक कथन है। इसका अर्थ यह है—'जो आपने आज्ञा दी थी, वह मैंने कर दिया है; अब आप जाने या न जाने का जो भी समय उचित समझें, अपनी रुचि के अनुसार वैसा ही करें'।

159. පච්චෙකා ඉත්ථියොති පාටියෙක්කා ඉත්ථියො, එකෙකිස්සා හත්ථිනියා එකෙකං ඉත්ථින්ති වුත්තං හොති. උක්කාසු ධාරියමානාසූති දණ්ඩදීපිකාසු ධාරියමානාසු. මහච්ච රාජානුභාවෙනාති මහතා රාජානුභාවෙන. මහච්චාතිපි පාළි, මහතියාති අත්ථො, ලිඞ්ගවිපරියායො එස. රාජානුභාවො වුච්චති රාජිද්ධි. කා පනස්ස රාජිද්ධි? තියොජනසතානං ද්වින්නං මහාරට්ඨානං ඉස්සරියසිරී. තස්ස හි අසුකදිවසං රාජා තථාගතං උපසඞ්කමිස්සතීති පඨමතරං සංවිදහනෙ අසතිපි තඞ්ඛණඤ්ඤෙව පඤ්ච ඉත්ථිසතානි පුරිසවෙසං ගහෙත්වා පටිමුක්කවෙඨනානි අංසෙ ආසත්තඛග්ගානි මණිදණ්ඩතොමරෙ ගහෙත්වා නික්ඛමිංසු. යං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘පච්චෙකා ඉත්ථියො ආරොපෙත්වා’’ති.

१५९. "प्रत्येक स्त्री" (Paccekā itthiyo) का अर्थ है अलग-अलग स्त्रियाँ; प्रत्येक हथिनी पर एक-एक स्त्री, ऐसा कहा गया है। "मशालें पकड़े हुए" (Ukkāsu dhāriyamānāsu) का अर्थ है डंडे वाली मशालें या दीपकों को धारण किए हुए। "महान राजसी वैभव के साथ" (Mahacca rājānubhāvena) का अर्थ है महान राजसी प्रभाव के साथ। 'महच्चा' (Mahaccā) भी पाठ है, जिसका अर्थ 'महती' (महान) है; यहाँ लिंग-परिवर्तन हुआ है। राजसी प्रभाव को ही 'राज-ऋद्धि' (राजसी शक्ति) कहा जाता है। उसकी राज-ऋद्धि क्या है? तीन सौ योजन के विस्तार वाले दो महा-राष्ट्रों (अंग और मगध) का ऐश्वर्य और श्री। यद्यपि उस दिन राजा तथागत के पास जाएँगे, ऐसी पूर्व-योजना नहीं थी, फिर भी उसी क्षण पाँच सौ स्त्रियों ने पुरुषों का वेश धारण किया, पगड़ियाँ बाँधीं, कंधों पर तलवारें लटकायीं और मणियों के मूठ वाले भालों को लेकर निकलीं। इसी के संदर्भ में कहा गया है - "प्रत्येक स्त्री को (हथिनी पर) बिठाकर"।

අපරාපි සොළසසහස්සඛත්තියනාටකිත්ථියො රාජානං පරිවාරෙසුං. තාසං පරියන්තෙ ඛුජ්ජවාමනකකිරාතාදයො. තාසං පරියන්තෙ අන්තෙපුරපාලකා විස්සාසිකපුරිසා. තෙසං පරියන්තෙ විචිත්‍රවෙසවිලාසිනො සට්ඨිසහස්සමත්තා මහාමත්තා. තෙසං පරියන්තෙ විවිධාලඞ්කාරපටිමණ්ඩිතා නානප්පකාරආවුධහත්ථා [Pg.136] විජ්ජාධරතරුණා විය නවුතිසහස්සමත්තා රට්ඨියපුත්තා. තෙසං පරියන්තෙ සතග්ඝනිකානි නිවාසෙත්වා පඤ්චසතග්ඝනිකානි එකංසං කත්වා සුන්හාතා සුවිලිත්තා කඤ්චනමාලාදිනානාභරණසොභිතා දසසහස්සමත්තා බ්‍රාහ්මණා දක්ඛිණහත්ථං උස්සාපෙත්වා ජයසද්දං ඝොසන්තා ගච්ඡන්ති. තෙසං පරියන්තෙ පඤ්චඞ්ගිකානි තූරියානි. තෙසං පරියන්තෙ ධනුපන්තිපරික්ඛෙපො. තස්ස පරියන්තෙ හත්ථිඝටා. හත්ථීනං පරියන්තෙ ගීවාය ගීවං පහරමානා අස්සපන්ති. අස්සපරියන්තෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං සඞ්ඝට්ටනරථා. රථපරියන්තෙ බාහාය බාහං පහරයමානා යොධා. තෙසං පරියන්තෙ අත්තනො අත්තනො අනුරූපාය ආභරණසම්පත්තියා විරොචමානා අට්ඨාරස සෙනියො. ඉති යථා පරියන්තෙ ඨත්වා ඛිත්තො සරො රාජානං න පාපුණාති, එවං ජීවකො කොමාරභච්චො රඤ්ඤො පරිසං සංවිදහිත්වා අත්තනා රඤ්ඤො අවිදූරෙනෙව ගච්ඡති – ‘‘සචෙ කොචි උපද්දවො හොති, පඨමතර රඤ්ඤො ජීවිතදානං දස්සාමී’’ති. උක්කානං පන එත්තකානි සතානි වා සහස්සානි වාති පරිච්ඡෙදො නත්ථීති එවරූපිං රාජිද්ධිං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘මහච්චරාජානුභාවෙන යෙන ජීවකස්ස කොමාරභච්චස්ස අම්බවනං, තෙන පායාසී’’ති.

अन्य सोलह हजार क्षत्रिय नर्तकियों ने राजा को घेर लिया। उनके पीछे कूबड़ी, बौनी और किरात आदि स्त्रियाँ थीं। उनके पीछे अंतःपुर के रक्षक विश्वसनीय पुरुष थे। उनके पीछे विचित्र वेशभूषा से सुसज्जित लगभग साठ हजार अमात्य (मंत्री) थे। उनके पीछे विभिन्न अलंकारों से विभूषित और हाथों में नाना प्रकार के शस्त्र लिए, विद्याधर युवकों के समान लगभग नब्बे हजार राष्ट्रिय-पुत्र (राजकुमार या सामंत पुत्र) थे। उनके पीछे सौ (कार्षापण) मूल्य के वस्त्र पहने और पाँच सौ मूल्य के वस्त्रों को कंधे पर रखे, भली-भाँति स्नान किए हुए, सुगंधित लेप लगाए हुए, स्वर्ण-माला आदि विविध आभूषणों से शोभित लगभग दस हजार ब्राह्मण दाहिना हाथ उठाकर 'जय' का घोष करते हुए चल रहे थे। उनके पीछे पाँच अंगों वाले वाद्ययंत्र (बज रहे थे)। उनके पीछे धनुर्धारियों की पंक्ति का घेरा था। उसके पीछे हाथियों का समूह था। हाथियों के पीछे गर्दन से गर्दन सटाकर चलते हुए घोड़ों की पंक्ति थी। घोड़ों के पीछे एक-दूसरे से टकराते हुए रथ चल रहे थे। रथों के पीछे कंधे से कंधा मिलाकर चलते हुए योद्धा थे। उनके पीछे अपने-अपने अनुरूप आभूषणों से चमकती हुई अठारह श्रेणियाँ (व्यापारिक संघ) थीं। इस प्रकार ऐसी व्यवस्था की गई थी कि घेरे के बाहर से चलाया गया बाण भी राजा तक न पहुँच सके। कोमारभच्च जीवक ने राजा की परिषद् की ऐसी व्यवस्था की और स्वयं राजा के अत्यंत समीप ही चल रहा था - यह सोचकर कि "यदि कोई विपत्ति आए, तो सबसे पहले मैं राजा को जीवन-दान दूँगा (अपने प्राणों की आहुति दूँगा)"। मशालों की संख्या सैकड़ों या हजारों में थी, इसकी कोई सीमा नहीं थी; ऐसी राज-ऋद्धि के संदर्भ में कहा गया है - "महान राजसी वैभव के साथ, जहाँ कोमारभच्च जीवक का आम्रवन था, वहाँ प्रस्थान किया"।

අහුදෙව භයන්ති එත්ථ චිත්තුත්‍රාසභයං, ඤාණභයං, ආරම්මණභයං, ඔත්තප්පභයන්ති චතුබ්බිධං භයං, තත්ථ ‘‘ජාතිං පටිච්ච භයං භයානක’’න්තිආදිනා නයෙන වුත්තං චිත්තුත්‍රාසභයං නාම. ‘‘තෙපි තථාගතස්ස ධම්මදෙසනං සුත්වා යෙභුය්‍යෙන භයං සංවෙගං සන්තාසං ආපජ්ජන්තී’’ති (සං. නි. 3.78) එවමාගතං ඤාණභයං නාම. ‘‘එතං නූන තං භයභෙරවං ආගච්ඡතී’’ති (ම. නි. 1.49) එත්ථ වුත්තං ආරම්මණභයං නාම.

"भय उत्पन्न हुआ" (Ahudeva bhayaṃ) यहाँ भय चार प्रकार का है: चित्त-त्रास भय (मानसिक आतंक), ज्ञान-भय, आलम्बन-भय और ओत्तप्प-भय (पाप-भीरुता)। उनमें से, "जाति (जन्म) के कारण होने वाला भयानक भय" आदि विधि से जो कहा गया है, वह 'चित्त-त्रास भय' कहलाता है। "वे भी तथागत की धर्म-देशना सुनकर प्रायः भय, संवेग और संत्रास को प्राप्त होते हैं" - इस प्रकार जो आया है, वह 'ज्ञान-भय' कहलाता है। "निश्चित ही वह भय और भैरव (भयानक स्थिति) आ रहा है" - यहाँ जो कहा गया है, वह 'आलम्बन-भय' कहलाता है।

‘‘භීරුං පසංසන්ති, න හි තත්ථ සූරං;

භයා හි සන්තො, න කරොන්ති පාප’’න්ති. (සං. නි. 1.33);

"वे भीरू (पाप से डरने वाले) की प्रशंसा करते हैं, वहाँ शूरवीर की नहीं; क्योंकि सज्जन पुरुष भय (पाप के परिणाम के डर) से पाप नहीं करते हैं।"

ඉදං ඔත්තප්පභයං නාම. තෙසු ඉධ චිත්තුත්‍රාසභයං, අහු අහොසීති අත්ථො. ඡම්භිතත්තන්ති ඡම්භිතස්ස භාවො. සකලසරීරචලනන්ති අත්ථො. ලොමහංසොති ලොමහංසනං, උද්ධං ඨිතලොමතාති අත්ථො. සො පනායං ලොමහංසො ධම්මස්සවනාදීසු පීතිඋප්පත්තිකාලෙ පීතියාපි හොති[Pg.137]. භීරුකජාතිකානං සම්පහාරපිසාචාදිදස්සනෙසු භයෙනාපි. ඉධ භයලොමහංසොති වෙදිතබ්බො.

यह 'ओत्तप्प-भय' (पाप-भीरुता) कहलाता है। इन (चारों) में से यहाँ 'चित्त-त्रास भय' हुआ, 'अहु' का अर्थ 'हुआ' (अहोसि) है। 'चम्भितत्तं' का अर्थ है स्तब्धता या जड़ता का भाव, अर्थात् संपूर्ण शरीर का काँपना। 'लोमहंसो' का अर्थ है रोम-हर्षण, अर्थात् बालों का ऊपर की ओर खड़ा हो जाना (रोंगटे खड़े होना)। वह रोम-हर्षण धर्म-श्रवण आदि के समय प्रीति उत्पन्न होने पर प्रीति के कारण भी होता है। डरपोक स्वभाव वालों को युद्ध या पिशाच आदि देखने पर भय के कारण भी होता है। यहाँ इसे 'भय-जन्य रोम-हर्षण' समझना चाहिए।

කස්මා පනෙස භීතොති? අන්ධකාරෙනාති එකෙ වදන්ති. රාජගහෙ කිර ද්වත්තිංස මහාද්වාරානි, චතුසට්ඨි ඛුද්දකද්වාරානි. ජීවකස්ස අම්බවනං පාකාරස්ස ච ගිජ්ඣකූටස්ස ච අන්තරා හොති. සො පාචීනද්වාරෙන නික්ඛමිත්වා පබ්බතච්ඡායාය පාවිසි, තත්ථ පබ්බතකූටෙන චන්දො ඡාදිතො, පබ්බතච්ඡායාය ච රුක්ඛච්ඡායාය ච අන්ධකාරං අහොසීති, තම්පි අකාරණං. තදා හි උක්කානං සතසහස්සානම්පි පරිච්ඡෙදො නත්ථි.

वह (राजा) क्यों डरा? कुछ (आचार्य) कहते हैं कि अंधकार के कारण। कहा जाता है कि राजगृह में बत्तीस मुख्य द्वार और चौंसठ छोटे द्वार थे। जीवक का आम्रवन नगर-प्राचीर (दीवार) और गृध्रकूट पर्वत के बीच में था। वह (राजा) पूर्वी द्वार से निकलकर पर्वत की छाया में प्रविष्ट हुआ, वहाँ पर्वत-शिखर द्वारा चंद्रमा ढक गया था, और पर्वत की छाया तथा वृक्षों की छाया के कारण अंधकार हो गया था - ऐसा वे कहते हैं। परंतु यह कारण नहीं है। क्योंकि उस समय मशालों की संख्या लाखों में थी, जिसकी कोई सीमा नहीं थी।

අයං පන අප්පසද්දතං නිස්සාය ජීවකෙ ආසඞ්කාය භීතො. ජීවකො කිරස්ස උපරිපාසාදෙයෙව ආරොචෙසි – ‘‘මහාරාජ අප්පසද්දකාමො භගවා, අප්පසද්දෙනෙව උපසඞ්කමිතබ්බො’’ති. තස්මා රාජා තූරියසද්දං නිවාරෙසි. තූරියානි කෙවලං ගහිතමත්තානෙව හොන්ති, වාචම්පි උච්චං අනිච්ඡාරයමානා අච්ඡරාසඤ්ඤාය ගච්ඡන්ති. අම්බවනෙපි කස්සචි ඛිපිතසද්දොපි න සුය්‍යති. රාජානො ච නාම සද්දාභිරතා හොන්ති. සො තං අප්පසද්දතං නිස්සාය උක්කණ්ඨිතො ජීවකෙපි ආසඞ්කං උප්පාදෙසි. ‘‘අයං ජීවකො මය්හං අම්බවනෙ අඩ්ඪතෙළසානි භික්ඛුසතානී’’ති ආහ. එත්ථ ච ඛිපිතසද්දමත්තම්පි න සුය්‍යති, අභූතං මඤ්ඤෙ, එස වඤ්චෙත්වා මං නගරතො නීහරිත්වා පුරතො බලකායං උපට්ඨපෙත්වා මං ගණ්හිත්වා අත්තනා ඡත්තං උස්සාපෙතුකාමො. අයඤ්හි පඤ්චන්නං හත්ථීනං බලං ධාරෙති. මම ච අවිදූරෙනෙව ගච්ඡති, සන්තිකෙ ච මෙ ආවුධහත්ථො එකපුරිසොපි නත්ථි. අහො වත මෙ අනත්ථො’’ති. එවං භායිත්වා ච පන අභීතො විය සන්ධාරෙතුම්පි නාසක්ඛි. අත්තනො භීතභාවං තස්ස ආවි අකාසි. තෙන වුත්තං. ‘‘අථ ඛො රාජා…පෙ… න නිග්ඝොසො’’ති. තත්ථ සම්මාති වයස්සාභිලාපො එස, කච්චි මං වයස්සාති වුත්තං හොති. න පලම්භෙසීති යං නත්ථි තං අත්ථීති වත්වා කච්චි මං න විප්පලම්භයසි. නිග්ඝොසොති කථාසල්ලාපනිග්ඝොසො.

किन्तु यह राजा, उस निस्तब्धता (अल्प शब्द) के कारण जीवक पर संदेह करते हुए डर गया। कहा जाता है कि जीवक ने महल के ऊपर ही राजा से कहा था— 'महाराज! भगवान् निस्तब्धता के प्रेमी हैं, अतः उनके पास निस्तब्ध होकर ही जाना चाहिए।' इसलिए राजा ने वाद्यों के शब्द को रुकवा दिया। वाद्य केवल पकड़े हुए मात्र थे (बजाए नहीं जा रहे थे), और लोग ऊँची आवाज़ में बात न करते हुए चुटकी के संकेत से चल रहे थे। आम्रवन में किसी के छींकने तक की आवाज़ नहीं सुनाई दे रही थी। राजा लोग स्वभावतः शोर-शराबे के प्रेमी होते हैं। उस निस्तब्धता के कारण वह राजा ऊब गया और जीवक पर संदेह करने लगा। उसने सोचा— 'इस जीवक ने मुझसे कहा था कि मेरे आम्रवन में साढ़े बारह सौ भिक्षु हैं।' और यहाँ छींकने तक की आवाज़ नहीं सुनाई दे रही है, मुझे लगता है कि यह असत्य है; यह मुझे धोखा देकर नगर से बाहर ले आया है, और सामने सेना खड़ी करके मुझे पकड़कर स्वयं छत्र धारण करना चाहता है। क्योंकि यह जीवक पाँच हाथियों का बल रखता है। वह मेरे बहुत समीप चल रहा है और मेरे पास शस्त्रधारी एक भी पुरुष नहीं है। अहो! मेरा अनर्थ हो गया।' इस प्रकार डरकर वह निडर होने का ढोंग भी न कर सका। उसने अपने डर को जीवक पर प्रकट कर दिया। इसीलिए कहा गया— 'तब राजा... (पे)... कोई शोर नहीं था।' वहाँ 'सम्मा' (मित्र) यह शब्द समान आयु वाले के लिए संबोधन है, इसका अर्थ है 'क्या मित्र मुझे...'। 'न पलम्भेसि' का अर्थ है कि जो नहीं है उसे 'है' कहकर क्या तुम मुझे ठग तो नहीं रहे हो? 'निग्घोस' का अर्थ है बातचीत का शोर।

මා භායි, මහාරාජාති ජීවකො – ‘‘අයං රාජා මං න ජානාති ‘නායං පරං ජීවිතා වොරොපෙතී’ති; සචෙ ඛො පන නං න අස්සාසෙස්සාමි, විනස්සෙය්‍යා’’ති [Pg.138] චින්තයිත්වා දළ්හං කත්වා සමස්සාසෙන්තො ‘‘මා භායි මහාරාජා’’ති වත්වා ‘‘න තං දෙවා’’තිආදිමාහ. අභික්කමාති අභිමුඛො කම ගච්ඡ, පවිසාති අත්ථො. සකිං වුත්තෙ පන දළ්හං න හොතීති තරමානොව ද්වික්ඛත්තුං ආහ. එතෙ මණ්ඩලමාළෙ දීපා ඣායන්තීති මහාරාජ, චොරබලං නාම න දීපෙ ජාලෙත්වා තිට්ඨති, එතෙ ච මණ්ඩලමාළෙ දීපා ජලන්ති. එතාය දීපසඤ්ඤාය යාහි මහාරාජාති වදති.

'महाराज, डरो मत'—जीवक ने सोचा, 'यह राजा मुझे नहीं जानता कि मैं किसी के प्राण नहीं लेता (क्योंकि वह स्रोतापन्न था); यदि मैं इसे आश्वस्त नहीं करूँगा, तो यह नष्ट हो जाएगा।' ऐसा सोचकर उसे दृढ़ता से आश्वस्त करते हुए 'महाराज, डरो मत' कहकर 'देव, वह नहीं...' आदि कहा। 'अभिक्कम' का अर्थ है सामने की ओर बढ़ो, प्रवेश करो। एक बार कहने से दृढ़ता नहीं आती, इसलिए उसने शीघ्रता से दो बार कहा। 'ये मण्डलमार्ग में दीप जल रहे हैं'—महाराज, चोरों का दल दीप जलाकर नहीं बैठता, और ये मण्डलमार्ग में दीप जल रहे हैं। महाराज, इन दीपों के संकेत से चलिए—ऐसा वह कहता है।

සාමඤ්ඤඵලපුච්ඡාවණ්ණනා

सामञ्ञफल प्रश्न की व्याख्या।

160. නාගස්ස භූමීති යත්ථ සක්කා හත්ථිං අභිරූළ්හෙන ගන්තුං, අයං නාගස්ස භූමි නාම. නාගා පච්චොරොහිත්වාති විහාරස්ස බහිද්වාරකොට්ඨකෙ හත්ථිතො ඔරොහිත්වා. භූමියං පතිට්ඨිතසමකාලමෙව පන භගවතො තෙජො රඤ්ඤො සරීරං ඵරි. අථස්ස තාවදෙව සකලසරීරතො සෙදා මුච්චිංසු, සාටකා පීළෙත්වා අපනෙතබ්බා විය අහෙසුං. අත්තනො අපරාධං සරිත්වා මහාභයං උප්පජ්ජි. සො උජුකං භගවතො සන්තිකං ගන්තුං අසක්කොන්තො ජීවකං හත්ථෙ ගහෙත්වා ආරාමචාරිකං චරමානො විය ‘‘ඉදං තෙ සම්ම ජීවක සුට්ඨු කාරිතං ඉදං සුට්ඨු කාරිත’’න්ති විහාරස්ස වණ්ණං භණමානො අනුක්කමෙන යෙන මණ්ඩලමාළස්ස ද්වාරං තෙනුපසඞ්කමි, සම්පත්තොති අත්ථො.

१६०. 'नाग की भूमि' का अर्थ है जहाँ हाथी पर सवार होकर जाया जा सके, वह नाग की भूमि कहलाती है। 'नागों से उतरकर' का अर्थ है विहार के बाहरी द्वार-कोष्ठक पर हाथी से उतरकर। जैसे ही राजा के पैर भूमि पर पड़े, भगवान् के तेज ने राजा के शरीर को व्याप्त कर लिया। तब तुरंत ही उसके पूरे शरीर से पसीना छूटने लगा, मानो उसके वस्त्रों को निचोड़कर हटाना पड़े। अपने अपराध को याद करके उसे बड़ा भय हुआ। वह सीधे भगवान् के पास जाने में असमर्थ होकर, जीवक का हाथ पकड़कर, मानो आराम (उद्यान) में टहल रहा हो, 'मित्र जीवक, तुमने यह बहुत अच्छा बनवाया है, यह बहुत अच्छा बनवाया है'—इस प्रकार विहार की प्रशंसा करते हुए क्रमशः जहाँ मण्डलमार्ग का द्वार था, वहाँ पहुँचा; 'सम्पत्तो' का यही अर्थ है।

කහං පන සම්මාති කස්මා පුච්ඡීති. එකෙ තාව ‘‘අජානන්තො’’ති වදන්ති. ඉමිනා කිර දහරකාලෙ පිතරා සද්ධිං ආගම්ම භගවා දිට්ඨපුබ්බො, පච්ඡා පන පාපමිත්තසංසග්ගෙන පිතුඝාතං කත්වා අභිමාරෙ පෙසෙත්වා ධනපාලං මුඤ්චාපෙත්වා මහාපරාධො හුත්වා භගවතො සම්මුඛීභාවං න උපගතපුබ්බොති අසඤ්ජානන්තො පුච්ඡතීති. තං අකාරණං, භගවා හි ආකිණ්ණවරලක්ඛණො අනුබ්‍යඤ්ජනපටිමණ්ඩිතො ඡබ්බණ්ණාහි රස්මීහි සකලං ආරාමං ඔභාසෙත්වා තාරාගණපරිවුතො විය පුණ්ණචන්දො භික්ඛුගණපරිවුතො මණ්ඩලමාළමජ්ඣෙ නිසින්නො, තං කො න ජානෙය්‍ය. අයං පන අත්තනො ඉස්සරියලීලාය පුච්ඡති. පකති හෙසා රාජකුලානං, යං ජානන්තාපි අජානන්තා විය පුච්ඡන්ති. ජීවකො පන තං සුත්වා – ‘අයං රාජා පථවියං ඨත්වා කුහිං පථවීති, නභං උල්ලොකෙත්වා කුහිං චන්දිමසූරියාති, සිනෙරුමූලෙ ඨත්වා [Pg.139] කුහිං සිනෙරූති වදමානො විය දසබලස්ස පුරතො ඨත්වා කුහිං භගවා’ති පුච්ඡති. ‘‘හන්දස්ස භගවන්තං දස්සෙස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා යෙන භගවා තෙනඤ්ජලිං පණාමෙත්වා ‘‘එසො මහාරාජා’’තිආදිමාහ. පුරක්ඛතොති පරිවාරෙත්වා නිසින්නස්ස පුරතො නිසින්නො.

'मित्र, वे कहाँ हैं?'—उसने ऐसा क्यों पूछा? कुछ लोग कहते हैं कि 'न जानते हुए' पूछा। कहा जाता है कि बचपन में वह अपने पिता के साथ आकर भगवान् के दर्शन कर चुका था, किन्तु बाद में कुमित्रों की संगति के कारण पितृ-घात करके, वधकों को भेजकर और धनपाल (नालगिरि) हाथी को छुड़वाकर महान अपराधी होने के कारण वह भगवान् के सम्मुख नहीं गया था, इसलिए न पहचानते हुए पूछता है। यह कारण सही नहीं है, क्योंकि भगवान् श्रेष्ठ लक्षणों से युक्त, अस्सी अनुव्यंजनों से सुशोभित और छह वर्णों की रश्मियों से पूरे आराम को प्रकाशित करते हुए, नक्षत्रों से घिरे पूर्ण चंद्रमा के समान भिक्षु-संघ से घिरे मण्डलमार्ग के मध्य में बैठे थे; उन्हें कौन नहीं पहचानता? किन्तु वह अपने ऐश्वर्य की लीला (राजसी स्वभाव) के कारण पूछता है। राजकुलों का यह स्वभाव होता है कि जानते हुए भी न जानने के समान पूछते हैं। जीवक ने यह सुनकर सोचा— 'यह राजा पृथ्वी पर खड़े होकर पूछ रहा है कि पृथ्वी कहाँ है, आकाश की ओर देखकर पूछ रहा है कि चाँद-सूरज कहाँ हैं, सुमेरु की जड़ में खड़े होकर पूछ रहा है कि सुमेरु कहाँ है, वैसे ही दशबल के सामने खड़े होकर पूछ रहा है कि भगवान् कहाँ हैं।' 'अब मैं इसे भगवान् को दिखाऊँगा'—ऐसा सोचकर जहाँ भगवान् थे, वहाँ हाथ जोड़कर 'महाराज, ये रहे...' आदि कहा। 'पुरक्खतो' का अर्थ है चारों ओर से घेरकर बैठे हुए भिक्षु-संघ के आगे बैठे हुए।

161. යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමීති යත්ථ භගවා තත්ථ ගතො, භගවතො සන්තිකං උපගතොති අත්ථො. එකමන්තං අට්ඨාසීති භගවන්තං වා භික්ඛුසංඝං වා අසඞ්ඝට්ටයමානො අත්තනො ඨාතුං අනුච්ඡවිකෙ එකස්මිං පදෙසෙ භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකොව අට්ඨාසි. තුණ්හීභූතං තුණ්හීභූතන්ති යතො යතො අනුවිලොකෙති, තතො තතො තුණ්හීභූතමෙවාති අත්ථො. තත්ථ හි එකභික්ඛුස්සපි හත්ථකුක්කුච්චං වා පාදකුක්කුච්චං වා ඛිපිතසද්දො වා නත්ථි, සබ්බාලඞ්කාරපටිමණ්ඩිතං නාටකපරිවාරං භගවතො අභිමුඛෙ ඨිතං රාජානං වා රාජපරිසං වා එකභික්ඛුපි න ඔලොකෙසි. සබ්බෙ භගවන්තංයෙව ඔලොකයමානා නිසීදිංසු.

१६१. 'जहाँ भगवान् थे, वहाँ गया' का अर्थ है जहाँ भगवान् थे वहाँ गया, भगवान् के समीप पहुँचा। 'एक ओर खड़ा हो गया' का अर्थ है भगवान् या भिक्षु-संघ को स्पर्श न करते हुए, अपने खड़े होने के योग्य एक स्थान पर भगवान् का अभिवादन करके अकेला खड़ा हो गया। 'मौन, बिल्कुल मौन' का अर्थ है कि वह जहाँ-जहाँ देखता था, वहाँ-वहा सब मौन ही थे। वहाँ एक भी भिक्षु के हाथ-पैर की चंचलता या छींकने की आवाज़ नहीं थी। भगवान् के सामने खड़े राजा या राज-परिषद की ओर, जो सभी अलंकारों से सुसज्जित थे, एक भी भिक्षु ने नहीं देखा। सभी केवल भगवान् की ओर देखते हुए बैठे थे।

රාජා තෙසං උපසමෙ පසීදිත්වා විගතපඞ්කතාය විප්පසන්නරහදමිව උපසන්තින්ද්‍රියං භික්ඛුසඞ්ඝං පුනප්පුනං අනුවිලොකෙත්වා උදානං උදානෙසි. තත්ථ ඉමිනාති යෙන කායිකෙන ච වාචසිකෙන ච මානසිකෙන ච සීලූපසමෙන භික්ඛුසඞ්ඝො උපසන්තො, ඉමිනා උපසමෙනාති දීපෙති. තත්ථ ‘‘අහො වත මෙ පුත්තො පබ්බජිත්වා ඉමෙ භික්ඛූ විය උපසන්තො භවෙය්‍යා’’ති නයිදං සන්ධාය එස එවමාහ. අයං පන භික්ඛුසඞ්ඝං දිස්වා පසන්නො පුත්තං අනුස්සරි. දුල්ලභඤ්හි ලද්ධා අච්ඡරියං වා දිස්වා පියානං ඤාතිමිත්තාදීනං අනුස්සරණං නාම ලොකස්ස පකතියෙව. ඉති භික්ඛුසඞ්ඝං දිස්වා පුත්තං අනුස්සරමානො එස එවමාහ.

राजा उन भिक्षुओं की शांति से प्रसन्न होकर, कीचड़ रहित स्वच्छ सरोवर के समान शांत इंद्रियों वाले भिक्षु-संघ को बार-बार देखते हुए उदान (हर्षोद्गार) प्रकट करने लगा। यहाँ 'इमिना' (इससे) पद से यह दर्शाया गया है कि जिस कायिक, वाचिक और मानसिक शील की शांति से भिक्षु-संघ शांत है, उसी शांति से (मेरा पुत्र भी युक्त हो)। यहाँ राजा ने यह नहीं कहा कि "अहो! मेरा पुत्र प्रव्रजित होकर इन भिक्षुओं की तरह शांत हो जाए", बल्कि भिक्षु-संघ को देखकर प्रसन्न होकर उसे अपने पुत्र की याद आई। क्योंकि दुर्लभ वस्तु प्राप्त होने पर या आश्चर्यजनक वस्तु देखने पर प्रियजनों, सगे-संबंधियों और मित्रों की याद आना संसार का स्वभाव ही है। इस प्रकार भिक्षु-संघ को देखकर पुत्र का स्मरण करते हुए उसने ऐसा कहा।

අපි ච පුත්තෙ ආසඞ්කාය තස්ස උපසමං ඉච්ඡමානො පෙස එවමාහ. එවං කිරස්ස අහොසි, පුත්තො මෙ පුච්ඡිස්සති – ‘‘මය්හං පිතා දහරො. අය්‍යකො මෙ කුහි’’න්ති. සො ‘‘පිතරා තෙ ඝාතිතො’’ති සුත්වා ‘‘අහම්පි පිතරං ඝාතෙත්වා රජ්ජං කාරෙස්සාමී’’ති මඤ්ඤිස්සති. ඉති පුත්තෙ ආසඞ්කාය තස්ස උපසමං ඉච්ඡමානො පෙස එවමාහ. කිඤ්චාපි හි එස එවමාහ. අථ ඛො නං පුත්තො ඝාතෙස්සතියෙව. තස්මිඤ්හි වංසෙ පිතුවධො පඤ්චපරිවට්ටෙ ගතො. අජාතසත්තු බිම්බිසාරං ඝාතෙසි, උදයො අජාතසත්තුං[Pg.140]. තස්ස පුත්තො මහාමුණ්ඩිකො නාම උදයං. තස්ස පුත්තො අනුරුද්ධො නාම මහාමුණ්ඩිකං. තස්ස පුත්තො නාගදාසො නාම අනුරුද්ධං. නාගදාසං පන – ‘‘වංසච්ඡෙදකරාජානො ඉමෙ, කිං ඉමෙහී’’ති රට්ඨවාසිනො කුපිතා ඝාතෙසුං.

इसके अतिरिक्त, पुत्र के प्रति आशंका के कारण उसकी शांति की इच्छा करते हुए भी उसने ऐसा कहा। उसके मन में ऐसा विचार आया— "मेरा पुत्र मुझसे पूछेगा कि 'मेरे पिता तो युवा हैं, मेरे दादा कहाँ हैं?' यह सुनकर कि 'तुम्हारे पिता ने उन्हें मार दिया', वह सोचेगा कि 'मैं भी पिता को मारकर राज्य करूँगा'।" इस प्रकार पुत्र के प्रति आशंका के कारण उसकी शांति की इच्छा करते हुए उसने ऐसा कहा। यद्यपि उसने ऐसा कहा, फिर भी उसका पुत्र उसे मारेगा ही। क्योंकि उस वंश में पितृ-वध पाँच पीढ़ियों तक चला। अजातशत्रु ने बिम्बिसार को मारा, उदय (उदयभद्र) ने अजातशत्रु को। उसके पुत्र महामुण्डिक ने उदय को मारा। उसके पुत्र अनुरुद्ध ने महामुण्डिक को मारा। उसके पुत्र नागदासक ने अनुरुद्ध को मारा। अंत में, "ये वंश का नाश करने वाले राजा हैं, इनसे क्या लाभ?" ऐसा सोचकर क्रोधित राष्ट्रवासियों ने नागदासक को मार दिया।

අගමා ඛො ත්වන්ති කස්මා එවමාහ? භගවා කිර රඤ්ඤො වචීභෙදෙ අකතෙයෙව චින්තෙසි – ‘‘අයං රාජා ආගන්ත්වා තුණ්හී නිරවො ඨිතො, කිං නු ඛො චින්තෙසී’’ති. අථස්ස චිත්තං ඤත්වා – ‘‘අයං මයා සද්ධිං සල්ලපිතුං අසක්කොන්තො භික්ඛුසඞ්ඝං අනුවිලොකෙත්වා පුත්තං අනුස්සරි, න ඛො පනායං මයි අනාලපන්තෙ කිඤ්චි කථෙතුං සක්ඛිස්සති, කරොමි තෙන සද්ධිං කථාසල්ලාප’’න්ති. තස්මා රඤ්ඤො වචනානන්තරං ‘‘අගමා ඛො ත්වං, මහාරාජ, යථාපෙම’’න්ති ආහ. තස්සත්ථො – මහාරාජ, යථා නාම උන්නමෙ වුට්ඨං උදකං යෙන නින්නං තෙන ගච්ඡති, එවමෙව ත්වං භික්ඛුසඞ්ඝං අනුවිලොකෙත්වා යෙන පෙමං තෙන ගතොති.

"तुम वहीं गए (जहाँ तुम्हारा प्रेम है)"—भगवान ने ऐसा क्यों कहा? भगवान ने राजा के बोलने से पहले ही विचार किया— "यह राजा आकर मौन और शांत खड़ा है, यह क्या सोच रहा होगा?" फिर उसके चित्त को जानकर— "यह मुझसे बात करने में असमर्थ होकर भिक्षु-संघ को देखते हुए अपने पुत्र को याद कर रहा है; यदि मैं बात नहीं करूँगा तो यह कुछ कह नहीं पाएगा, इसलिए मैं इससे बातचीत करता हूँ।" इसलिए राजा के उदान के तुरंत बाद भगवान ने कहा— "महाराज, तुम वहीं गए जहाँ तुम्हारा प्रेम है।" इसका अर्थ है— महाराज, जैसे ऊँचे स्थान पर बरसा हुआ जल ढलान की ओर जाता है, वैसे ही तुम भिक्षु-संघ को देखकर वहीं गए जहाँ तुम्हारा प्रेम (पुत्र) है।

අථ රඤ්ඤො එතදහොසි – ‘‘අහො අච්ඡරියා බුද්ධගුණා, මයා සදිසො භගවතො අපරාධකාරකො නාම නත්ථි, මයා හිස්ස අග්ගුපට්ඨාකො ඝාතිතො, දෙවදත්තස්ස ච කථං ගහෙත්වා අභිමාරා පෙසිතා, නාළාගිරි මුත්තො, මං නිස්සාය දෙවදත්තෙන සිලා පවිද්ධා, එවං මහාපරාධං නාම මං ආලපතො දසබලස්ස මුඛං නප්පහොති; අහො භගවා පඤ්චහාකාරෙහි තාදිලක්ඛණෙ සුප්පතිට්ඨිතො. එවරූපං නාම සත්ථාරං පහාය බහිද්ධා න පරියෙසිස්සාමා’’ති සො සොමනස්සජාතො භගවන්තං ආලපන්තො ‘‘පියො මෙ, භන්තෙ’’තිආදිමාහ.

तब राजा को यह विचार आया— "अहो! बुद्ध के गुण आश्चर्यजनक हैं। मेरे जैसा भगवान का अपराधी कोई और नहीं है; मैंने उनके मुख्य उपस्थाक (पिता) की हत्या की, देवदत्त की बातों में आकर वधकों को भेजा, नालागिरि हाथी को छुड़वाया, और मेरी वजह से ही देवदत्त ने पत्थर लुढ़काया। इतने बड़े अपराधी होने पर भी भगवान का मुख मुझसे बात करने में संकोच नहीं करता (अर्थात वे कृपापूर्वक बात कर रहे हैं)। अहो! भगवान पाँच प्रकार से तादि-लक्षण (समभाव) में सुप्रतिष्ठित हैं। ऐसे शास्ता को छोड़कर मैं बाहर (अन्यत्र) गुरु नहीं ढूँढूँगा।" ऐसा सोचकर वह प्रसन्नचित्त होकर भगवान से बोला— "भन्ते! मुझे (मेरा पुत्र) प्रिय है" इत्यादि।

162. භික්ඛුසඞ්ඝස්ස අඤ්ජලිං පණාමෙත්වාති එවං කිරස්ස අහොසි භගවන්තං වන්දිත්වා ඉතොචිතො ච ගන්ත්වා භික්ඛුසඞ්ඝං වන්දන්තෙන ච භගවා පිට්ඨිතො කාතබ්බො හොති, ගරුකාරොපි චෙස න හොති. රාජානං වන්දිත්වා උපරාජානං වන්දන්තෙනපි හි රඤ්ඤො අගාරවො කතො හොති. තස්මා භගවන්තං වන්දිත්වා ඨිතට්ඨානෙයෙව භික්ඛුසඞ්ඝස්ස අඤ්ජලිං පණාමෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. කඤ්චිදෙව දෙසන්ති කඤ්චි ඔකාසං.

१६२. "भिक्षु-संघ को अंजलि (प्रणाम) करके"—उसके मन में ऐसा विचार आया कि भगवान को वंदन करके यहाँ-वहाँ जाकर भिक्षुओं को वंदन करने से भगवान की ओर पीठ हो जाएगी, और यह आदरपूर्ण नहीं होगा। जैसे राजा को वंदन करके उप-राजा को वंदन करने वाले व्यक्ति द्वारा राजा का अनादर होता है। इसलिए भगवान को वंदन करके जहाँ खड़ा था, वहीं से भिक्षु-संघ को हाथ जोड़कर प्रणाम किया और एक ओर बैठ गया। "कंचिदेव देसं" का अर्थ है— किसी एक स्थान या अवसर पर।

අථස්ස [Pg.141] භගවා පඤ්හපුච්ඡනෙ උස්සාහං ජනෙන්තො ආහ – ‘‘පුච්ඡ, මහාරාජ, යදාකඞ්ඛසී’’ති. තස්සත්ථො – ‘‘පුච්ඡ යදි ආකඞ්ඛසි, න මෙ පඤ්හවිස්සජ්ජනෙ භාරො අත්ථි’’. අථ වා ‘‘පුච්ඡ, යං ආකඞ්ඛසි, සබ්බං තෙ විස්සජ්ජෙස්සාමී’’ති සබ්බඤ්ඤුපවාරණං පවාරෙසි, අසාධාරණං පච්චෙකබුද්ධඅග්ගසාවකමහාසාවකෙහි. තෙ හි යදාකඞ්ඛසීති න වදන්ති, සුත්වා වෙදිස්සාමාති වදන්ති. බුද්ධා පන – ‘‘පුච්ඡ, ආවුසො, යදාකඞ්ඛසී’’ති (සං. නි. 1.237), වා ‘‘පුච්ඡ, මහාරාජ, යදාකඞ්ඛසී’’ති වා,

तब भगवान ने उसे प्रश्न पूछने के लिए उत्साहित करते हुए कहा— "महाराज! जो चाहो, पूछो।" इसका अर्थ है— "यदि तुम्हारी इच्छा है तो पूछो, मुझे प्रश्नों का उत्तर देने में कोई कठिनाई नहीं है।" अथवा "पूछो, जो तुम चाहते हो, मैं तुम्हारे सभी प्रश्नों का समाधान करूँगा"—इस प्रकार उन्होंने 'सर्वज्ञ-प्रवारणा' (सब कुछ पूछने की छूट) दी, जो प्रत्येकबुद्धों, अग्रश्रावकों और महाश्रावकों के लिए असाधारण (विशिष्ट) है। वे "जो चाहो पूछो" ऐसा नहीं कहते, बल्कि "सुनकर जानेंगे" ऐसा कहते हैं। बुद्ध तो कहते हैं— "आयुष्मान् यक्ष! जो चाहो पूछो" या "महाराज! जो चाहो पूछो"।

‘‘පුච්ඡ, වාසව, මං පඤ්හං, යං කිඤ්චි මනසිච්ඡසි;

තස්ස තස්සෙව පඤ්හස්ස, අහං අන්තං කරොමි තෙ’’ති. (දී. නි. 2.356) වා;

"हे वासव (इंद्र)! मुझसे वह प्रश्न पूछो जो तुम्हारे मन में है; तुम्हारे उस-उस प्रश्न का मैं अंत (समाधान) कर दूँगा।"

තෙන හි ත්වං, භික්ඛු, සකෙ ආසනෙ නිසීදිත්වා පුච්ඡ, යදාකඞ්ඛසීති වා,

"इसलिए हे भिक्षु! अपने आसन पर बैठकर वह पूछो जो तुम चाहते हो।"

‘‘බාවරිස්ස ච තුය්හං වා, සබ්බෙසං සබ්බසංසයං;

කතාවකාසා පුච්ඡව්හො, යං කිඤ්චි මනසිච්ඡථා’’ති. (සු. නි. 1036) වා;

"बावरी के या तुम्हारे, सभी के सभी संशयों के लिए अवसर दिया गया है, जो कुछ भी तुम्हारे मन में हो, पूछो।"

‘‘පුච්ඡ මං, සභිය, පඤ්හං, යං කිඤ්චි මනසිච්ඡසි;

තස්ස තස්සෙව පඤ්හස්ස, අහං අන්තං කරොමි තෙ’’ති. (සු. නි. 517) වා;

"हे सभिय! मुझसे वह प्रश्न पूछो जो तुम्हारे मन में है; तुम्हारे उस-उस प्रश्न का मैं अंत (समाधान) कर दूँगा।"

තෙසං තෙසං යක්ඛනරින්දදෙවසමණබ්‍රාහ්මණපරිබ්බාජකානං සබ්බඤ්ඤුපවාරණං පවාරෙන්ති. අනච්ඡරියඤ්චෙතං, යං භගවා බුද්ධභූමිං පත්වා එතං පවාරණං පවාරෙය්‍ය. යො බොධිසත්තභූමියං පදෙසඤාණෙ ඨිතො –

वे उन-उन यक्षों, राजाओं, देवों, श्रमणों, ब्राह्मणों और परिव्राजकों को 'सर्वज्ञ-प्रवारणा' देते हैं। यह कोई आश्चर्य की बात नहीं है कि भगवान ने बुद्धत्व प्राप्त करके यह प्रवारणा दी। जो बोधिसत्व अवस्था में भी प्रादेशिक ज्ञान (आंशिक ज्ञान) में स्थित होकर—

‘‘කොණ්ඩඤ්ඤ, පඤ්හානි වියාකරොහි;

යාචන්ති තං ඉසයො සාධුරූපා.කොණ්ඩඤ්ඤ, එසො මනුජෙසු ධම්මො;

යං වුද්ධමාගච්ඡති එස භාරො’’ති. (ජා. 2.17.60);

"हे कौण्डिन्य! प्रश्नों की व्याख्या करो; ये उत्तम स्वभाव वाले ऋषि तुमसे याचना कर रहे हैं। हे कौण्डिन्य! मनुष्यों में यह धर्म (परंपरा) है कि जो प्रज्ञा में वृद्ध होता है, उसी पर यह (समाधान का) भार आता है।"

එවං සක්කාදීනං අත්ථාය ඉසීහි යාචිතො –

इस प्रकार शक्र आदि के कल्याण के लिए ऋषियों द्वारा याचना किए जाने पर—

‘‘කතාවකාසා පුච්ඡන්තු භොන්තො,යං කිඤ්චි පඤ්හං මනසාභිපත්ථිතං;

අහඤ්හි තං තං වො වියාකරිස්සං,ඤත්වා සයං ලොකමිමං පරඤ්චා’’ති. (ජා. 2.17.61);

‘‘हे महानुभावों! आप जो भी प्रश्न मन में चाहते हैं, उसे पूछने के लिए आपको अवसर दिया गया है, आप पूछें। मैं स्वयं इस लोक और परलोक को जानकर आपके उन-उन प्रश्नों का उत्तर दूँगा।’’

එවං [Pg.142] සරභඞ්ගකාලෙ. සම්භවජාතකෙ ච සකලජම්බුදීපං තික්ඛත්තුං විචරිත්වා පඤ්හානං අන්තකරං අදිස්වා සුචිරතෙන බ්‍රාහ්මණෙන, පඤ්හං පුට්ඨුං ඔකාසෙ කාරිතෙ ජාතියා සත්තවස්සිකො රථිකාය පංසුං කීළන්තො පල්ලඞ්කමාභුජිත්වා අන්තරවීථියං නිසින්නොව –

इस प्रकार सरभंग (ऋषि) के समय में (सर्वज्ञ-प्रवारणा की थी)। और सम्भव जातक में, सम्पूर्ण जम्बूद्वीप में तीन बार विचरण करने के बाद भी प्रश्नों का अंत करने वाले (उत्तर देने वाले) व्यक्ति को न पाकर, जब सुचिरत नामक ब्राह्मण द्वारा प्रश्न पूछने का अवसर दिया गया, तब जन्म से केवल सात वर्ष के सम्भव कुमार ने, जो सड़क पर धूल में खेल रहे थे, पालथी मारकर गली के बीच में बैठे हुए ही (कहा) —

‘‘තග්ඝ තෙ අහමක්ඛිස්සං, යථාපි කුසලො තථා;

රාජා ච ඛො තං ජානාති, යදි කාහති වා න වා’’ති. (ජා. 1.16.172);

‘‘निश्चित ही मैं तुम्हें वैसे ही बताऊंगा जैसे कोई कुशल व्यक्ति बताता है; और राजा भी उसे जानता है, चाहे वह वैसा करे या न करे।’’

සබ්බඤ්ඤුපවාරණං පවාරෙසි.

उन्होंने सर्वज्ञ-प्रवारणा (सब कुछ पूछने की अनुमति) की।

163. එවං භගවතා සබ්බඤ්ඤුපවාරණාය පවාරිතාය අත්තමනො රාජා පඤ්හං පුච්ඡන්තො – ‘‘යථා නු ඛො ඉමානි, භන්තෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ සිප්පමෙව සිප්පායතනං. පුථුසිප්පායතනානීති බහූනි සිප්පානි. සෙය්‍යථිදන්ති කතමෙ පන තෙ. හත්ථාරොහාතිආදීහි යෙ තං තං සිප්පං නිස්සාය ජීවන්ති, තෙ දස්සෙති. අයඤ්හි අස්සාධිප්පායො – ‘‘යථා ඉමෙසං සිප්පූපජීවීනං තං තං සිප්පං නිස්සාය සන්දිට්ඨිකං සිප්පඵලං පඤ්ඤායති. සක්කා නු ඛො එවං සන්දිට්ඨිකං සාමඤ්ඤඵලං පඤ්ඤාපෙතු’’න්ති. තස්මා සිප්පායතනානි ආහරිත්වා සිප්පූපජීවිනො දස්සෙති.

१६३. इस प्रकार भगवान द्वारा सर्वज्ञ-प्रवारणा दिए जाने पर, प्रसन्नचित्त राजा ने प्रश्न पूछते हुए 'भन्ते! जैसे ये...' आदि कहा। यहाँ 'शिल्प' ही 'शिल्पायतन' है। 'पृथु-शिल्पायतनानि' का अर्थ है अनेक शिल्प। 'सेय्यथीदं' का अर्थ है 'वे कौन से हैं?' 'हत्थारोहा' (हस्ति-आरोहक) आदि शब्दों से वे उन लोगों को दर्शाते हैं जो उन-उन शिल्पों के सहारे जीवित रहते हैं। राजा का अभिप्राय यह था— 'जैसे इन शिल्पजीवियों को उन-उन शिल्पों के सहारे प्रत्यक्ष शिल्प-फल दिखाई देता है, क्या इसी प्रकार प्रत्यक्ष श्रमण-फल (सामञ्ञ-फल) को भी दिखाया जा सकता है?' इसलिए शिल्पों का उदाहरण देकर वे शिल्पजीवियों को दर्शाते हैं।

තත්ථ හත්ථාරොහාති සබ්බෙපි හත්ථාචරියහත්ථිවෙජ්ජහත්ථිමෙණ්ඩාදයො දස්සෙති. අස්සාරොහාති සබ්බෙපි අස්සාචරියඅස්සවෙජ්ජඅස්සමෙණ්ඩාදයො. රථිකාති සබ්බෙපි රථාචරියරථයොධරථරක්ඛාදයො. ධනුග්ගහාති ධනුආචරියා ඉස්සාසා. චෙලකාති යෙ යුද්ධෙ ජයධජං ගහෙත්වා පුරතො ගච්ඡන්ති. චලකාති ඉධ රඤ්ඤො ඨානං හොතු, ඉධ අසුකමහාමත්තස්සාති එවං සෙනාබ්‍යූහකාරකා. පිණ්ඩදායකාති සාහසිකමහායොධා. තෙ කිර පරසෙනං පවිසිත්වා පරසීසං පිණ්ඩමිව ඡෙත්වා ඡෙත්වා දයන්ති, උප්පතිත්වා උප්පතිත්වා නිග්ගච්ඡන්තීති අත්ථො. යෙ වා සඞ්ගාමමජ්ඣෙ යොධානං භත්තපාතිං ගහෙත්වා පරිවිසන්ති, තෙසම්පෙතං නාමං. උග්ගා රාජපුත්තාති උග්ගතුග්ගතා සඞ්ගාමාවචරා රාජපුත්තා. පක්ඛන්දිනොති යෙ ‘‘කස්ස සීසං වා ආවුධං වා ආහරාමා’’ති [Pg.143] ‘‘වත්වා අසුකස්සා’’ති වුත්තා සඞ්ගාමං පක්ඛන්දිත්වා තදෙව ආහරන්ති, ඉමෙ පක්ඛන්දන්තීති පක්ඛන්දිනො. මහානාගාති මහානාගා විය මහානාගා, හත්ථිආදීසුපි අභිමුඛං ආගච්ඡන්තෙසු අනිවත්තිතයොධානමෙතං අධිවචනං. සූරාති එකන්තසූරා, යෙ සජාලිකාපි සචම්මිකාපි සමුද්දං තරිතුං සක්කොන්ති. චම්මයොධිනොති යෙ චම්මකඤ්චුකං වා පවිසිත්වා සරපරිත්තාණචම්මං වා ගහෙත්වා යුජ්ඣන්ති. දාසිකපුත්තාති බලවසිනෙහා ඝරදාසයොධා. ආළාරිකාති පූවිකා. කප්පකාති න්හාපිකා. න්හාපකාති යෙ න්හාපෙන්ති. සූදාති භත්තකාරකා. මාලාකාරාදයො පාකටායෙව. ගණකාති අච්ඡිද්දකපාඨකා. මුද්දිකාති හත්ථමුද්දාය ගණනං නිස්සාය ජීවිනො. යානි වා පනඤ්ඤානිපීති අයකාරදන්තකාරචිත්තකාරාදීනි. එවංගතානීති එවං පවත්තානි. තෙ දිට්ඨෙව ධම්මෙති තෙ හත්ථාරොහාදයො තානි පුථුසිප්පායතනානි දස්සෙත්වා රාජකුලතො මහාසම්පත්තිං ලභමානා සන්දිට්ඨිකමෙව සිප්පඵලං උපජීවන්ති. සුඛෙන්තීති සුඛිතං කරොන්ති. පීණෙන්තීති පීණිතං ථාමබලූපෙතං කරොන්ති. උද්ධග්ගිකාදීසු උපරි ඵලනිබ්බත්තනතො උද්ධං අග්ගමස්සා අත්ථීති උද්ධග්ගිකා. සග්ගං අරහතීති සොවග්ගිකා. සුඛො විපාකො අස්සාති සුඛවිපාකා. සුට්ඨු අග්ගෙ රූපසද්දගන්ධරසඵොට්ඨබ්බආයුවණ්ණසුඛයසආධිපතෙය්‍යසඞ්ඛාතෙ දස ධම්මෙ සංවත්තෙති නිබ්බත්තෙතීති සග්ගසංවත්තනිකා. තං එවරූපං දක්ඛිණං දානං පතිට්ඨපෙන්තීති අත්ථො. සාමඤ්ඤඵලන්ති එත්ථ පරමත්ථතො මග්ගො සාමඤ්ඤං. අරියඵලං සාමඤ්ඤඵලං. යථාහ – ‘‘කතමඤ්ච, භික්ඛවෙ, සාමඤ්ඤං? අයමෙව අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො. සෙය්‍යථිදං, සම්මාදිට්ඨි…පෙ… සම්මාසමාධි. ඉදං වුච්චති, භික්ඛවෙ, සාමඤ්ඤං. කතමානි ච, භික්ඛවෙ, සාමඤ්ඤඵලානි? සොතාපත්තිඵලං…පෙ… අරහත්තඵල’’න්ති (සං. නි. 5.35). තං එස රාජා න ජානාති. උපරි ආගතං පන දාසකස්සකොපමං සන්ධාය පුච්ඡති.

वहाँ 'हत्थारोहा' (हस्ति-आरोहक) शब्द से सभी हाथी-प्रशिक्षक, हाथी-योद्धा, हाथी-वैद्य और हाथी-पालक आदि को दर्शाया गया है। 'अस्सारोहा' (अश्व-आरोहक) से सभी अश्व-प्रशिक्षक, अश्व-योद्धा, अश्व-वैद्य और अश्व-पालक आदि। 'रथिका' से सभी रथ-प्रशिक्षक, रथ-योद्धा और रथ-रक्षक आदि। 'धनुग्गहा' का अर्थ है धनुर्विद्या के आचार्य और धनुर्धर। 'चेलका' वे योद्धा हैं जो युद्ध में विजय-ध्वज लेकर आगे चलते हैं। 'चलका' वे हैं जो सेना की व्यूह-रचना करते हैं, जैसे 'यहाँ राजा का स्थान हो, यहाँ अमुक महामात्र का स्थान हो'। 'पिण्डदायका' साहसी महायोद्धा हैं; वे शत्रु सेना में घुसकर शत्रु के सिर को मांस के पिण्ड की तरह काट-काटकर उछलते हुए बाहर निकल आते हैं, यह अर्थ है। अथवा जो युद्ध के बीच में योद्धाओं को भोजन के पात्र लेकर परोसते हैं, यह उनका भी नाम है। 'उग्गा राजपुत्ता' का अर्थ है अत्यंत प्रसिद्ध और युद्ध-कुशल राजकुमार। 'पक्खन्दिनो' वे योद्धा हैं जो 'किसका सिर या शस्त्र लाएँ?' ऐसा पूछकर और 'अमुक का' ऐसा कहे जाने पर युद्ध में कूदकर उसे ले आते हैं; वे शत्रु सेना में कूद पड़ते हैं इसलिए 'पक्खन्दी' कहलाते हैं। 'महानागा' वे योद्धा हैं जो विशाल हाथियों के समान होते हैं; हाथियों आदि के सामने आने पर भी न हटने वाले योद्धाओं का यह नाम है। 'सूरा' का अर्थ है अत्यंत वीर, जो कवच और ढाल के साथ भी समुद्र तैर कर पार कर सकते हैं। 'चम्मयोधिनो' वे हैं जो चर्म-कवच पहनकर या ढाल लेकर युद्ध करते हैं। 'दासिकापुत्ता' स्वामी के प्रति अत्यंत स्नेही घरेलू दास-योद्धा हैं। 'आळारिका' का अर्थ है हलवाई (मिठाई बनाने वाले) या रसोइए। 'कप्पका' नाई हैं। 'न्हापका' वे हैं जो स्नान कराते हैं। 'सूदा' रसोइए हैं। 'मालाकारा' (माली) आदि प्रसिद्ध ही हैं। 'गणका' वे आचार्य हैं जो अटूट गणना-शास्त्र का पाठ करते हैं। 'मुद्दिका' वे हैं जो हस्त-मुद्रा (अंगुलियों) से गणना करके आजीविका चलाते हैं। 'यानि वा पनञ्ञानि पि' का अर्थ है लोहार, हाथीदांत के शिल्पी, चित्रकार आदि। 'एवंगतानि' का अर्थ है इस प्रकार के अन्य व्यवसाय। 'ते दिट्ठेव धम्मे' का अर्थ है वे हस्ति-आरोहक आदि उन अनेक शिल्पों को दिखाकर राजकुल से महान संपत्ति प्राप्त करते हुए प्रत्यक्ष शिल्प-फल पर आजीविका चलाते हैं। 'सुखेंति' का अर्थ है सुखी करते हैं। 'पीणेंति' का अर्थ है तृप्त और बलवान करते हैं। 'उद्धग्गिका' आदि शब्दों में अर्थ इस प्रकार समझना चाहिए— ऊपर (स्वर्ग में) फल उत्पन्न करने के कारण जिसका फल ऊपर की ओर श्रेष्ठ है, वह 'उद्धग्गिका' है। जो स्वर्ग के योग्य है, वह 'सोवग्गिका' है। जिसका फल सुखद है, वह 'सुखविपाका' है। जो रूप, शब्द, गंध, रस, स्पर्श, आयु, वर्ण, सुख, यश और आधिपत्य नामक दस उत्तम धर्मों को उत्पन्न करती है, वह 'सग्गसंवत्तनिका' है। वे इस प्रकार की दक्षिणा (दान) को प्रतिष्ठित करते हैं, यह अर्थ है। 'सामञ्ञफलं' यहाँ परमार्थतः 'मार्ग' (मग्ग) 'सामञ्ञ' है और 'अरिहन्त-फल' आदि 'सामञ्ञ-फल' हैं। जैसा कि कहा गया है— 'भिक्षुओं! सामञ्ञ क्या है? यही आर्य अष्टांगिक मार्ग... भिक्षुओं! सामञ्ञ-फल क्या हैं? स्रोतपत्ति-फल... अरहत्त-फल'। राजा अजातशत्रु इसे नहीं जानता था। वह तो आगे आने वाले दास और कृषक के उदाहरण के संदर्भ में पूछ रहा है।

අථ භගවා පඤ්හං අවිස්සජ්ජෙත්වාව චින්තෙසි – ‘‘ඉමෙ බහූ අඤ්ඤතිත්ථියසාවකා රාජාමච්චා ඉධාගතා, තෙ කණ්හපක්ඛඤ්ච සුක්කපක්ඛඤ්ච දීපෙත්වා කථීයමානෙ අම්හාකං රාජා මහන්තෙන උස්සාහෙන ඉධාගතො, තස්සාගතකාලතො පට්ඨාය සමණො ගොතමො සමණකොලාහලං සමණභණ්ඩනමෙව [Pg.144] කථෙතීති උජ්ඣායිස්සන්ති, න සක්කච්චං ධම්මං සොස්සන්ති, රඤ්ඤා පන කථීයමානෙ උජ්ඣායිතුං න සක්ඛිස්සන්ති, රාජානමෙව අනුවත්තිස්සන්ති. ඉස්සරානුවත්තකො හි ලොකො. ‘හන්දාහං රඤ්ඤොව භාරං කරොමී’ති රඤ්ඤො භාරං කරොන්තො ‘‘අභිජානාසි නො ත්ව’’න්තිආදිමාහ.

तब भगवान ने प्रश्न का उत्तर दिए बिना ही सोचा— 'यहाँ अन्य तीर्थों के अनुयायी बहुत से राज-अमात्य आए हुए हैं। यदि कृष्ण-पक्ष (बुराई) और शुक्ल-पक्ष (अच्छाई) को स्पष्ट करते हुए उपदेश दिया गया, तो वे यह कहकर आलोचना करेंगे कि— हमारा राजा बड़े उत्साह के साथ यहाँ आया है, लेकिन जब से वह आया है, श्रमण गौतम केवल श्रमणों के मतवादों और उनके विवादों की ही चर्चा कर रहे हैं। वे आदरपूर्वक धर्म नहीं सुनेंगे। लेकिन यदि राजा द्वारा ही (उत्तर) कहलवाया जाए, तो वे आलोचना नहीं कर पाएंगे और राजा का ही अनुसरण करेंगे। क्योंकि संसार शक्तिशाली (शासक) का ही अनुसरण करता है। चलो, मैं राजा को ही यह उत्तरदायित्व सौंपता हूँ।' ऐसा सोचकर राजा को उत्तरदायित्व देते हुए उन्होंने 'क्या तुम्हें याद है...' आदि कहा।

164. තත්ථ අභිජානාසි නො ත්වන්ති අභිජානාසි නු ත්වං. අයඤ්ච නො-සද්දො පරතො පුච්ඡිතාති පදෙන යොජෙතබ්බො. ඉදඤ්හි වුත්තං හොති – ‘‘මහාරාජ, ත්වං ඉමං පඤ්හං අඤ්ඤෙ සමණබ්‍රාහ්මණෙ පුච්ඡිතා නු, අභිජානාසි ච නං පුට්ඨභාවං, න තෙ සම්මුට්ඨ’’න්ති. සචෙ තෙ අගරූති සචෙ තුය්හං යථා තෙ බ්‍යාකරිංසු, තථා ඉධ භාසිතුං භාරියං න හොති, යදි න කොචි අඵාසුකභාවො අත්ථි, භාසස්සූති අත්ථො. න ඛො මෙ භන්තෙති කිං සන්ධායාහ? පණ්ඩිතපතිරූපකානඤ්හි සන්තිකෙ කථෙතුං දුක්ඛං හොති, තෙ පදෙ පදෙ අක්ඛරෙ අක්ඛරෙ දොසමෙව වදන්ති. එකන්තපණ්ඩිතා පන කථං සුත්වා සුකථිතං පසංසන්ති, දුක්කථිතෙසු පාළිපදඅත්ථබ්‍යඤ්ජනෙසු යං යං විරුජ්ඣති, තං තං උජුකං කත්වා දෙන්ති. භගවතා ච සදිසො එකන්තපණ්ඩිතො නාම නත්ථි. තෙනාහ – ‘‘න ඛො මෙ, භන්තෙ, ගරු; යත්ථස්ස භගවා නිසින්නො භගවන්තරූපො වා’’ති.

१६४. वहाँ 'अभिजानासि नो त्वं' का अर्थ है 'अभिजानासि नु त्वं' (क्या आप जानते हैं?)। और यह 'नो' शब्द बाद के 'पुच्छिता' पद के साथ जोड़ा जाना चाहिए। इसका अर्थ यह है— 'महाराज, क्या आपने यह प्रश्न अन्य श्रमण-ब्राह्मणों से पूछा है? क्या आपको उनके पूछे जाने की बात याद है, या आप उसे भूल गए हैं?' 'सचे ते अगरू' का अर्थ है— यदि आपके लिए, जैसा उन्होंने उत्तर दिया था, वैसा यहाँ कहना भारी (कठिन) नहीं है, यदि कोई असुविधा नहीं है, तो कहें। 'न खो मे भन्ते'— यह किस संदर्भ में कहा गया है? क्योंकि पाखंडी विद्वानों के पास बोलना कठिन होता है, वे पद-पद और अक्षर-अक्षर पर दोष ही निकालते हैं। इसके विपरीत, परम विद्वान (सच्चे ज्ञानी) बात सुनकर सुभाषित की प्रशंसा करते हैं, और यदि पालि पद, अर्थ या व्यंजन में कुछ त्रुटि हो, तो उसे सुधार कर सही कर देते हैं। भगवान के समान कोई दूसरा परम विद्वान नहीं है। इसीलिए कहा गया— 'भन्ते, मुझे कोई कठिनाई नहीं है, जहाँ भगवान या भगवान के समान कोई बैठा हो'।

පූරණකස්සපවාදවණ්ණනා

पूरणकस्सप के वाद (मत) की व्याख्या।

165. එකමිදාහන්ති එකං ඉධ අහං. සම්මොදනීයං කථං සාරණීයං වීතිසාරෙත්වාති සම්මොදජනකං සරිතබ්බයුත්තකං කථං පරියොසාපෙත්වා.

१६५. 'एकममिदाहं' का अर्थ है 'एकं इध अहं' (एक बार यहाँ मैं)। 'सम्मोदनीयं कथं सारणीयं वीतिसारेत्वा' का अर्थ है— प्रसन्नता उत्पन्न करने वाली और स्मरणीय (याद रखने योग्य) बातचीत को समाप्त करके।

166. ‘‘කරොතො ඛො, මහාරාජ, කාරයතො’’තිආදීසු කරොතොති සහත්ථා කරොන්තස්ස. කාරයතොති ආණත්තියා කාරෙන්තස්ස. ඡින්දතොති පරෙසං හත්ථාදීනි ඡින්දන්තස්ස. පචතොති පරෙ දණ්ඩෙන පීළෙන්තස්ස. සොචයතොති පරස්ස භණ්ඩහරණාදීහි සොචයතො. සොචාපයතොති සොකං සයං කරොන්තස්සපි පරෙහි කාරාපෙන්තස්සපි[Pg.145]. කිලමතොති ආහාරුපච්ඡෙදබන්ධනාගාරප්පවෙසනාදීහි සයං කිලමන්තස්සපි පරෙහි කිලමාපෙන්තස්සපි. ඵන්දතො ඵන්දාපයතොති පරං ඵන්දන්තං ඵන්දනකාලෙ සයම්පි ඵන්දතො පරම්පි ඵන්දාපයතො. පාණමතිපාතාපයතොති පාණං හනන්තස්සපි හනාපෙන්තස්සපි. එවං සබ්බත්ථ කරණකාරණවසෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො.

१६६. 'करोतो खो, महाराज, कारयतो' आदि में 'करोतो' का अर्थ है— स्वयं अपने हाथ से करने वाले का। 'कारयतो' का अर्थ है— आज्ञा देकर कराने वाले का। 'छिन्दतो' का अर्थ है— दूसरों के हाथ आदि काटने वाले का। 'पचतो' का अर्थ है— दूसरों को दंड से पीड़ित करने वाले का। 'सोचयतो' का अर्थ है— दूसरे की संपत्ति हरण आदि से शोक उत्पन्न करने वाले का। 'सोचापयतो' का अर्थ है— स्वयं शोक करने वाले का या दूसरों से शोक कराने वाले का। 'किलमतो' का अर्थ है— आहार बंद करने, जेल में डालने आदि से स्वयं कष्ट सहने वाले का या दूसरों को कष्ट देने वाले का। 'फन्दतो फन्दापयतो' का अर्थ है— तड़पते हुए दूसरे को तड़पने के समय स्वयं भी तड़पने वाले का या दूसरे को तड़पाने वाले का। 'पाणमतिपातापयतो' का अर्थ है— प्राणी की हत्या स्वयं करने वाले का या दूसरों से कराने वाले का। इस प्रकार सभी जगह 'स्वयं करना' और 'दूसरे से कराना' के अर्थ में ही समझना चाहिए।

සන්ධින්ති ඝරසන්ධිං. නිල්ලොපන්ති මහාවිලොපං. එකාගාරිකන්ති එකමෙව ඝරං පරිවාරෙත්වා විලුප්පනං. පරිපන්ථෙති ආගතාගතානං අච්ඡින්දනත්ථං මග්ගෙ තිට්ඨතො. කරොතො න කරීයති පාපන්ති යං කිඤ්චි පාපං කරොමීති සඤ්ඤාය කරොතොපි පාපං න කරීයති, නත්ථි පාපං. සත්තා පන පාපං කරොමාති එවංසඤ්ඤිනො හොන්තීති දීපෙති. ඛුරපරියන්තෙනාති ඛුරනෙමිනා, ඛුරධාරසදිසපරියන්තෙන වා. එකං මංසඛලන්ති එකං මංසරාසිං. පුඤ්ජන්ති තස්සෙව වෙවචනං. තතොනිදානන්ති එකමංසඛලකරණනිදානං.

'सन्धिं' का अर्थ है— घर की संधि (दीवार का जोड़)। 'निल्लोपं' का अर्थ है— बड़ी लूटपाट। 'एकागारिकं' का अर्थ है— एक ही घर को घेरकर लूटना। 'परिपन्थे' का अर्थ है— आने-जाने वालों को लूटने के लिए रास्ते में खड़े होना। 'करोतो न करीयति पापं' का अर्थ है— 'मैं कोई पाप कर रहा हूँ' इस संज्ञा (विचार) से करते हुए भी पाप नहीं होता, पाप का अस्तित्व नहीं है। यह दर्शाता है कि प्राणी केवल 'हम पाप कर रहे हैं' ऐसी संज्ञा वाले होते हैं। 'खुरपरियन्तेन' का अर्थ है— छुरे की धार के समान किनारे वाले चक्र से। 'एकं मंसखलं' का अर्थ है— मांस का एक ढेर। 'पुञ्जं' उसी का पर्यायवाची है। 'ततोनिदानं' का अर्थ है— मांस का एक ढेर बनाने के कारण।

දක්ඛිණන්ති දක්ඛිණතීරෙ මනුස්සා කක්ඛළා දාරුණා, තෙ සන්ධාය ‘‘හනන්තො’’තිආදිමාහ. උත්තරතීරෙ සත්තා සද්ධා හොන්ති පසන්නා බුද්ධමාමකා ධම්මමාමකා සඞ්ඝමාමකා, තෙ සන්ධාය දදන්තොතිආදිමාහ. තත්ථ යජන්තොති මහායාගං කරොන්තො. දමෙනාති ඉන්ද්‍රියදමෙන උපොසථකම්මෙන වා. සංයමෙනාති සීලසංයමෙන. සච්චවජ්ජෙනාති සච්චවචනෙන. ආගමොති ආගමනං, පවත්තීති අත්ථො. සබ්බථාපි පාපපුඤ්ඤානං කිරියමෙව පටික්ඛිපති.

'दक्खिणं' का अर्थ है— गंगा के दक्षिण तट पर मनुष्य कठोर और क्रूर होते हैं, उन्हें लक्ष्य करके 'हनन्तो' (मारते हुए) आदि कहा गया है। उत्तर तट पर प्राणी श्रद्धालु, प्रसन्न, बुद्ध-भक्त, धम्म-भक्त और संघ-भक्त होते हैं, उन्हें लक्ष्य करके 'ददन्तो' (देते हुए) आदि कहा गया है। वहाँ 'यजन्तो' का अर्थ है— महायज्ञ करने वाला। 'दमेन' का अर्थ है— इंद्रिय दमन से या उपोसथ कर्म से। 'संयमेन' का अर्थ है— शील के संयम से। 'सच्चवज्जेन' का अर्थ है— सत्य वचन से। 'आगमो' का अर्थ है— आगमन या प्रवृत्ति। सभी प्रकार से यह पाप और पुण्य की क्रिया का ही निषेध करता है।

අම්බං පුට්ඨො ලබුජං බ්‍යාකරොති නාම, යො කීදිසො අම්බො කීදිසානි වා අම්බස්ස ඛන්ධපණ්ණපුප්ඵඵලානීති වුත්තෙ එදිසො ලබුජො එදිසානි වා ලබුජස්ස ඛන්ධපණ්ණපුප්ඵඵලානීති බ්‍යාකරොති. විජිතෙති ආණාපවත්තිදෙසෙ. අපසාදෙතබ්බන්ති විහෙඨෙතබ්බං. අනභිනන්දිත්වාති ‘‘සාධු සාධූ’’ති එවං පසංසං අකත්වා. අප්පටික්කොසිත්වාති බාලදුබ්භාසිතං තයා භාසිතන්ති එවං අප්පටිබාහිත්වා. අනුග්ගණ්හන්තොති සාරතො අග්ගණ්හන්තො. අනික්කුජ්ජන්තොති සාරවසෙනෙව ඉදං නිස්සරණං, අයං පරමත්ථොති හදයෙ අට්ඨපෙන්තො. බ්‍යඤ්ජනං පන තෙන උග්ගහිතඤ්චෙව නික්කුජ්ජිතඤ්ච.

'अम्बं पुट्ठो लबुजं ब्याकरोति' (आम पूछने पर बड़हल का उत्तर देना) उसे कहते हैं, जो यह पूछे जाने पर कि 'आम कैसा होता है या आम के तने, पत्ते, फूल और फल कैसे होते हैं', यह उत्तर दे कि 'बड़हल ऐसा होता है या बड़हल के तने, पत्ते, फूल और फल ऐसे होते हैं'। 'विजिते' का अर्थ है— जहाँ आज्ञा चलती हो (राज्य)। 'अपसादेतब्बं' का अर्थ है— प्रताड़ित करना। 'अनभिनन्दित्वा' का अर्थ है— 'साधु-साधु' कहकर प्रशंसा न करना। 'अप्पटिक्कोसित्वा' का अर्थ है— 'ओ मूर्ख, तुमने यह गलत कहा है' इस प्रकार विरोध न करना। 'अनुग्गण्हन्तो' का अर्थ है— सार रूप में ग्रहण न करना। 'अनिक्कुज्जन्तो' का अर्थ है— 'यह मुक्ति का मार्ग है, यह परमार्थ है' इस प्रकार हृदय में धारण न करना। किंतु उसने उन शब्दों (व्यंजनों) को ग्रहण किया और मन में रखा।

මක්ඛලිගොසාලවාදවණ්ණනා

मक्खलि गोसाल के वाद (मत) की व्याख्या।

167-169. මක්ඛලිවාදෙ [Pg.146] පච්චයොති හෙතුවෙවචනමෙව, උභයෙනාපි විජ්ජමානමෙව කායදුච්චරිතාදීනං සංකිලෙසපච්චයං, කායසුචරිතාදීනඤ්ච විසුද්ධිපච්චයං පටික්ඛිපති. අත්තකාරෙති අත්තකාරො. යෙන අත්තනා කතකම්මෙන ඉමෙ සත්තා දෙවත්තම්පි මාරත්තම්පි බ්‍රහ්මත්තම්පි සාවකබොධිම්පි පච්චෙකබොධිම්පි සබ්බඤ්ඤුතම්පි පාපුණන්ති, තම්පි පටික්ඛිපති. දුතියපදෙන යං පරකාරං පරස්ස ඔවාදානුසාසනිං නිස්සාය ඨපෙත්වා මහාසත්තං අවසෙසො ජනො මනුස්සසොභග්‍යතං ආදිං කත්වා යාව අරහත්තං පාපුණාති, තං පරකාරං පටික්ඛිපති. එවමයං බාලො ජිනචක්කෙ පහාරං දෙති නාම. නත්ථි පුරිසකාරෙති යෙන පුරිසකාරෙන සත්තා වුත්තප්පකාරා සම්පත්තියො පාපුණන්ති, තම්පි පටික්ඛිපති. නත්ථි බලන්ති යම්හි අත්තනො බලෙ පතිට්ඨිතා සත්තා වීරියං කත්වා තා සම්පත්තියො පාපුණන්ති, තං බලං පටික්ඛිපති. නත්ථි වීරියන්තිආදීනි සබ්බානි පුරිසකාරවෙවචනානෙව. ‘‘ඉදං නො වීරියෙන ඉදං පුරිසථාමෙන, ඉදං පුරිසපරක්කමෙන පවත්ත’’න්ති එවං පවත්තවචනපටික්ඛෙපකරණවසෙන පනෙතානි විසුං ආදියන්ති.

१६७-१६९. मक्खलि के वाद में 'पच्चयो' शब्द 'हेतु' का ही पर्यायवाची है। दोनों ही शब्दों (नत्थि हेतु, नत्थि पच्चयो) के द्वारा वह विद्यमान रहने वाले काय-दुश्चरित आदि संक्लेश के कारणों और काय-सुचरित आदि विशुद्धि के कारणों का निषेध करता है। 'अत्तकारे' का अर्थ है— आत्म-कार (स्वयं का कर्म)। जिस अपने द्वारा किए गए कर्म से ये प्राणी देवत्व, मारत्व, ब्रह्मत्व, श्रावकबोधि, प्रत्येकबोधि या सर्वज्ञता को प्राप्त करते हैं, वह उसका भी निषेध करता है। दूसरे पद (परकारे) से, दूसरों के उपदेश और अनुशासन के आश्रित होकर, महासत्व (बोधिसत्व) को छोड़कर शेष जन मनुष्य-सौभाग्य से लेकर अर्हत्व तक जो प्राप्त करते हैं, वह उस 'पर-कार' (दूसरों के प्रभाव) का भी निषेध करता है। इस प्रकार यह मूर्ख 'जिन-चक्र' (बुद्ध के शासन) पर प्रहार करता है। 'नत्थि पुरिसकारे' के द्वारा वह उस पुरुषार्थ का निषेध करता है जिससे प्राणी उक्त संपत्तियों को प्राप्त करते हैं। 'नत्थि बलं' के द्वारा वह उस बल का निषेध करता है जिसमें स्थित होकर प्राणी वीर्य (पुरुषार्थ) करके उन संपत्तियों को प्राप्त करते हैं। 'नत्थि वीरियं' आदि सभी शब्द 'पुरिसकार' (पुरुषार्थ) के ही पर्यायवाची हैं। 'यह हमारे वीर्य से हुआ, यह पुरुष-शक्ति से हुआ, यह पुरुष-पराक्रम से हुआ'— इस प्रकार कहे जाने वाले वचनों का निषेध करने के लिए इन शब्दों को अलग-अलग लिया गया है।

සබ්බෙ සත්තාති ඔට්ඨගොණගද්‍රභාදයො අනවසෙසෙ පරිග්ගණ්හාති. සබ්බෙ පාණාති එකින්ද්‍රියො පාණො, ද්වින්ද්‍රියො පාණොතිආදිවසෙන වදති. සබ්බෙ භූතාති අණ්ඩකොසවත්ථිකොසෙසු භූතෙ සන්ධාය වදති. සබ්බෙ ජීවාති සාලියවගොධුමාදයො සන්ධාය වදති. තෙසු හි සො විරූහනභාවෙන ජීවසඤ්ඤී. අවසා අබලා අවීරියාති තෙසං අත්තනො වසො වා බලං වා වීරියං වා නත්ථි. නියතිසඞ්ගතිභාවපරිණතාති එත්ථ නියතීති නියතා. සඞ්ගතීති ඡන්නං අභිජාතීනං තත්ථ තත්ථ ගමනං. භාවොති සභාවොයෙව. එවං නියතියා ච සඞ්ගතියා ච භාවෙන ච පරිණතා නානප්පකාරතං පත්තා. යෙන හි යථා භවිතබ්බං, සො තථෙව භවති. යෙන න භවිතබ්බං, සො න භවතීති දස්සෙති. ඡස්වෙවාභිජාතීසූති ඡසු එව අභිජාතීසු ඨත්වා සුඛඤ්ච දුක්ඛඤ්ච පටිසංවෙදෙන්ති. අඤ්ඤා සුඛදුක්ඛභූමි නත්ථීති දස්සෙති.

"सब्वे सत्ता" (सभी प्राणी) पद से वह ऊँट, बैल, गधे आदि सभी प्राणियों को बिना किसी अपवाद के ग्रहण करता है। "सब्वे पाणा" (सभी प्राणधारी) पद से वह एक इन्द्रिय वाले प्राणी, दो इन्द्रिय वाले प्राणी आदि के रूप में कहता है। "सब्वे भूता" (सभी भूत) पद से वह अंडों और गर्भाशय में उत्पन्न होने वाले प्राणियों के संदर्भ में कहता है। "सब्वे जीवा" (सभी जीव) पद से वह शाली (चावल), जौ, गेहूँ आदि के संदर्भ में कहता है। क्योंकि उनमें वृद्धि होने के कारण वह उन्हें 'जीव' समझता है। "अवसा अबला अवीरिया" का अर्थ है कि उन प्राणियों का अपना कोई वश, बल या वीर्य (शक्ति) नहीं है। "नियति-संगति-भाव-परिणता" में 'नियति' का अर्थ है निश्चितता। 'संगति' का अर्थ है छह अभिजातियों (वर्गों) में यहाँ-वहाँ जाना। 'भाव' का अर्थ स्वभाव ही है। इस प्रकार नियति, संगति और स्वभाव के द्वारा वे विभिन्न प्रकार की अवस्थाओं को प्राप्त होते हैं। जो जैसा होना है, वह वैसा ही होता है; जो वैसा नहीं होना है, वह वैसा नहीं होता—यह वह दर्शाता है। "छस्वेवाभिजातीसु" का अर्थ है कि केवल छह अभिजातियों में रहकर ही वे सुख और दुःख का अनुभव करते हैं। वह यह दर्शाता है कि सुख-दुःख के अनुभव के लिए इनके अतिरिक्त अन्य कोई भूमि नहीं है।

යොනිපමුඛසතසහස්සානීති පමුඛයොනීනං උත්තමයොනීනං චුද්දසසතසහස්සානි අඤ්ඤානි ච සට්ඨිසතානි අඤ්ඤානි ච ඡසතානි. පඤ්ච ච කම්මුනො [Pg.147] සතානීති පඤ්චකම්මසතානි ච. කෙවලං තක්කමත්තකෙන නිරත්ථකං දිට්ඨිං දීපෙති. පඤ්ච ච කම්මානි තීණි ච කම්මානීතිආදීසුපි එසෙව නයො. කෙචි පනාහු – ‘‘පඤ්ච ච කම්මානීති පඤ්චින්ද්‍රියවසෙන භණති. තීණීති කායකම්මාදිවසෙනා’’ති. කම්මෙ ච උපඩ්ඪකම්මෙ චාති එත්ථ පනස්ස කායකම්මඤ්ච වචීකම්මඤ්ච කම්මන්ති ලද්ධි, මනොකම්මං උපඩ්ඪකම්මන්ති. ද්වට්ඨිපටිපදාති ද්වාසට්ඨි පටිපදාති වදති. ද්වට්ඨන්තරකප්පාති එකස්මිං කප්පෙ චතුසට්ඨි අන්තරකප්පා නාම හොන්ති. අයං පන අඤ්ඤෙ ද්වෙ අජානන්තො එවමාහ.

"योनिपमुखसतसहस्सानी" का अर्थ है प्रमुख योनियों या उत्तम योनियों के चौदह लाख, और अन्य छह हजार, तथा अन्य छह सौ। "पञ्च च कम्मुनो सतानि" का अर्थ है पाँच सौ कर्म। वह केवल तर्क मात्र से एक निरर्थक दृष्टि को प्रकट करता है। "पञ्च च कम्माणि तीणि च कम्माणि" आदि पदों में भी यही पद्धति है। कुछ आचार्य कहते हैं— "पञ्च च कम्माणि" वह पाँच इन्द्रियों के वश से कहता है, और "तीणि" वह काय-कर्म आदि के वश से कहता है। "कम्मे च उपड्ढकम्मे च" यहाँ उसकी यह मान्यता है कि काय-कर्म और वची-कर्म 'पूर्ण कर्म' हैं, और मन-कर्म 'आधा कर्म' (उपड्ढकम्म) है। "द्वट्ठिपटिपदा" का अर्थ है कि वह बासठ (62) प्रतिपदाओं (मार्गों) की बात करता है। "द्वट्ठन्तरकप्पा" का अर्थ है कि एक कल्प में चौंसठ (64) अन्तर-कल्प होते हैं। किन्तु वह अन्य दो को न जानते हुए ऐसा (62 अन्तर-कल्प) कहता है।

ඡළාභිජාතියොති කණ්හාභිජාති, නීලාභිජාති, ලොහිතාභිජාති, හලිද්දාභිජාති, සුක්කාභිජාති, පරමසුක්කාභිජාතීති ඉමා ඡ අභිජාතියො වදති. තත්ථ ඔරබ්භිකා, සාකුණිකා, මාගවිකා, සූකරිකා, ලුද්දා, මච්ඡඝාතකා චොරා, චොරඝාතකා, බන්ධනාගාරිකා, යෙ වා පනඤ්ඤෙපි කෙචි කුරූරකම්මන්තා, අයං කණ්හාභිජාතීති (අ. නි. 6.57) වදති. භික්ඛූ නීලාභිජාතීති වදති, තෙ කිර චතූසු පච්චයෙසු කණ්ටකෙ පක්ඛිපිත්වා ඛාදන්ති. ‘‘භික්ඛූ කණ්ටකවුත්තිකා’’ති (අ. නි. 6.57) අයඤ්හිස්ස පාළියෙව. අථ වා කණ්ටකවුත්තිකා එව නාම එකෙ පබ්බජිතාති වදති. ලොහිතාභිජාති නාම නිගණ්ඨා එකසාටකාති වදති. ඉමෙ කිර පුරිමෙහි ද්වීහි පණ්ඩරතරා. ගිහී ඔදාතවසනා අචෙලකසාවකා හලිද්දාභිජාතීති වදති. එවං අත්තනො පච්චයදායකෙ නිගණ්ඨෙහිපි ජෙට්ඨකතරෙ කරොති. ආජීවකා ආජීවකිනියො සුක්කාභිජාතීති වදති. තෙ කිර පුරිමෙහි චතූහි පණ්ඩරතරා. නන්දො, වච්ඡො, කිසො, සඞ්කිච්ඡො, මක්ඛලිගොසාලො, පරමසුක්කාභිජාතීති (අ. නි. 6.57) වදති. තෙ කිර සබ්බෙහි පණ්ඩරතරා.

"छळाभिजातियो" का अर्थ है— कृष्ण-अभिजाति, नील-अभिजाति, लोहित-अभिजाति, हलुद्द-अभिजाति, सुक्क-अभिजाति और परमसुक्क-अभिजाति; वह इन छह अभिजातियों की बात करता है। उनमें कसाई, पक्षी-मार, शिकारी, सूअर-मार, व्याध, मछुआरे, चोर, वधिक, कारापाल, या जो कोई भी अन्य क्रूर कर्म करने वाले हैं, उन्हें वह "कृष्ण-अभिजाति" कहता है। भिक्षुओं को वह "नील-अभिजाति" कहता है; वे कहते हैं कि वे चार प्रत्ययों (आवश्यकताओं) में काँटे (तृष्णा) डालकर खाते हैं। "भिक्खू कण्टकवुत्तिका" (भिक्षु काँटों वाली वृत्ति वाले हैं) यह उसकी अपनी ही पालि (रचना) है। अथवा वह कहता है कि 'कण्टकवुत्तिका' नाम के कुछ प्रव्रजित (संन्यासी) होते हैं। एक वस्त्र धारण करने वाले निगंठों (जैनों) को वह "लोहित-अभिजाति" कहता है। वे पहले की दो श्रेणियों से अधिक 'श्वेत' (शुद्ध) माने जाते हैं। सफेद वस्त्र पहनने वाले गृहस्थ और अचेलकों के श्रावकों को वह "हलुद्द-अभिजाति" (पीत-अभिजाति) कहता है। इस प्रकार वह अपने प्रत्यय-दाताओं (दानियों) को निगंठों से भी श्रेष्ठ बनाता है। आजीवक पुरुषों और आजीवक स्त्रियों को वह "सुक्क-अभिजाति" (शुक्ल-अभिजाति) कहता है। वे पहले की चार श्रेणियों से अधिक श्वेत हैं। नन्द, वच्छ, किस, संकिच्च और मक्खलि गोसाल को वह "परमसुक्क-अभिजाति" (परम शुक्ल-अभिजाति) कहता है। वे सभी से अधिक श्वेत हैं।

අට්ඨ පුරිසභූමියොති මන්දභූමි, ඛිඩ්ඩාභූමි, පදවීමංසභූමි, උජුගතභූමි, සෙක්ඛභූමි, සමණභූමි, ජිනභූමි, පන්නභූමීති ඉමා අට්ඨ පුරිසභූමියොති වදති. තත්ථ ජාතදිවසතො පට්ඨාය සත්තදිවසෙ සම්බාධට්ඨානතො නික්ඛන්තත්තා සත්තා මන්දා හොන්ති මොමූහා, අයං මන්දභූමීති වදති. යෙ පන දුග්ගතිතො ආගතා හොන්ති, තෙ අභිණ්හං රොදන්ති චෙව විරවන්ති ච, සුගතිතො ආගතා තං අනුස්සරිත්වා හසන්ති, අයං ඛිඩ්ඩාභූමි නාම. මාතාපිතූනං හත්ථං වා පාදං වා මඤ්චං වා පීඨං වා ගහෙත්වා භූමියං පදනික්ඛිපනං පදවීමංසභූමි නාම. පදසා ගන්තුං සමත්ථකාලෙ උජුගතභූමි නාම. සිප්පානි සික්ඛිතකාලෙ [Pg.148] සෙක්ඛභූමි නාම. ඝරා නික්ඛම්ම පබ්බජිතකාලෙ සමණභූමි නාම. ආචරියං සෙවිත්වා ජානනකාලෙ ජිනභූමි නාම. භික්ඛු ච පන්නකො ජිනො න කිඤ්චි ආහාති එවං අලාභිං සමණං පන්නභූමීති වදති.

"अट्ठ पुरिसभूमियो" का अर्थ है— मन्द-भूमि, खिड्डा-भूमि, पदवीमंस-भूमि, उजुगत-भूमि, सेक्ख-भूमि, समण-भूमि, जिन-भूमि और पन्न-भूमि; वह इन आठ पुरुष-भूमियों की बात करता है। उनमें जन्म के दिन से लेकर सात दिनों तक, संकीर्ण गर्भ-स्थान से बाहर निकलने के कारण प्राणी मन्द और अत्यन्त मोहग्रस्त होते हैं; इसे वह "मन्द-भूमि" कहता है। जो दुर्गति से आए होते हैं, वे निरन्तर रोते और चिल्लाते हैं; जो सुगति से आए होते हैं, वे उसे याद करके हँसते हैं; यह "खिड्डा-भूमि" कहलाती है। माता-पिता के हाथ, पैर, मंच (पलंग) या पीठ (पीढ़ा) को पकड़कर जमीन पर पैर रखना "पदवीमंस-भूमि" कहलाती है। पैरों से चलने में समर्थ होने का समय "उजुगत-भूमि" कहलाता है। शिल्प (कलाएँ) सीखने का समय "सेक्ख-भूमि" कहलाता है। घर से निकलकर प्रव्रजित होने का समय "समण-भूमि" कहलाता है। आचार्य की सेवा करके (सही-गलत) जानने का समय "जिन-भूमि" कहलाता है। और जो भिक्षु वृद्ध हो गया है या अपनी साधना पूरी कर चुका है और कुछ नहीं कहता, अथवा ऐसा श्रमण जिसे भिक्षा में कुछ प्राप्त नहीं होता, उसे वह "पन्न-भूमि" कहता है।

එකූනපඤ්ඤාස ආජීවකසතෙති එකූනපඤ්ඤාසආජීවකවුත්තිසතානි. පරිබ්බාජකසතෙති පරිබ්බාජකපබ්බජ්ජාසතානි. නාගාවාසසතෙති නාගමණ්ඩලසතානි. වීසෙ ඉන්ද්‍රියසතෙති වීසතින්ද්‍රියසතානි. තිංසෙ නිරයසතෙති තිංස නිරයසතානි. රජොධාතුයොති රජඔකිරණට්ඨානානි, හත්ථපිට්ඨිපාදපිට්ඨාදීනි සන්ධාය වදති. සත්ත සඤ්ඤීගබ්භාති ඔට්ඨගොණගද්‍රභඅජපසුමිගමහිංසෙ සන්ධාය වදති. සත්ත අසඤ්ඤීගබ්භාති සාලිවීහියවගොධූමකඞ්ගුවරකකුද්‍රූසකෙ සන්ධාය වදති. නිගණ්ඨිගබ්භාති ගණ්ඨිම්හි ජාතගබ්භා, උච්ඡුවෙළුනළාදයො සන්ධාය වදති. සත්ත දෙවාති බහූ දෙවා. සො පන සත්තාති වදති. මනුස්සාපි අනන්තා, සො සත්තාති වදති. සත්ත පිසාචාති පිසාචා මහන්තමහන්තා සත්තාති වදති. සරාති මහාසරා, කණ්ණමුණ්ඩරථකාරඅනොතත්තසීහප්පපාතඡද්දන්තමන්දාකිනීකුණාලදහෙ ගහෙත්වා වදති.

"एकूनपञ्ञास आजीवकसते" का अर्थ है उनचास सौ (4900) आजीवक आजीविकाएँ। "परिब्बाजकसते" का अर्थ है उनचास सौ परिव्राजक प्रव्रज्याएँ। "नागावाससते" का अर्थ है उनचास सौ नाग-मण्डल (नागों के निवास)। "वीसे इन्द्रियसते" का अर्थ है बीस सौ (2000) इन्द्रियाँ। "तिंसे निरयसते" का अर्थ है तीस सौ (3000) नरक। "रजोधातुयो" शब्द से वह धूल पड़ने के स्थानों, जैसे हाथ के पीछे का भाग, पैर के पीछे का भाग आदि के संदर्भ में कहता है। "सत्त सञ्ञीगब्भा" (सात सज्ञी गर्भ) पद से वह ऊँट, बैल, गधा, बकरी, भेड़, मृग और भैंस के संदर्भ में कहता है। "सत्त असञ्ञीगब्भा" (सात असज्ञी गर्भ) पद से वह शाली, धान, जौ, गेहूँ, कंगु (कंगनी), वरक और कुद्रूषक (कोदों) के संदर्भ में कहता है। "निगण्ठिगब्भा" पद से वह गाँठों में उत्पन्न होने वाले गर्भों, जैसे ईख (गन्ना), बाँस, नरकुल आदि के संदर्भ में कहता है। "सत्त देवा" का अर्थ है कि यद्यपि देव और ब्रह्मा बहुत हैं, फिर भी वह उन्हें 'सात' कहता है। मनुष्य भी अनन्त हैं, किन्तु वह उन्हें 'सात' कहता है। "सत्त पिसाचा" का अर्थ है कि पिशाच बहुत अधिक हैं, फिर भी वह उन्हें 'सात' कहता है। "सरा" का अर्थ है महासरोवर; वह कण्णमुण्ड, रथकार, अनोतत्त, सीहप्पपात, छद्दन्त, मन्दाकिनी और कुणाल दह (सरोवर) को लेकर 'सात' कहता है।

පවුටාති ගණ්ඨිකා. පපාතාති මහාපපාතා. පපාතසතානීති ඛුද්දකපපාතසතානි. සුපිනාති මහාසුපිනා. සුපිනසතානීති ඛුද්දකසුපිනසතානි. මහාකප්පිනොති මහාකප්පානං. තත්ථ එකම්හා මහාසරා වස්සසතෙ වස්සසතෙ කුසග්ගෙන එකං උදකබින්දුං නීහරිත්වා සත්තක්ඛත්තුං තම්හි සරෙ නිරුදකෙ කතෙ එකො මහාකප්පොති වදති. එවරූපානං මහාකප්පානං චතුරාසීතිසතසහස්සානි ඛෙපෙත්වා බාලෙ ච පණ්ඩිතෙ ච දුක්ඛස්සන්තං කරොන්තීති අයමස්ස ලද්ධි. පණ්ඩිතොපි කිර අන්තරා විසුජ්ඣිතුං න සක්කොති. බාලොපි තතො උද්ධං න ගච්ඡති.

'पवुटा' (pavuṭā) का अर्थ है गांठें या जोड़। 'पपाता' (papātā) का अर्थ है महान प्रपात (खाइयाँ)। 'पपातसतानि' (papātasatāni) का अर्थ है सात सौ छोटे प्रपात। 'सुपिना' (supinā) का अर्थ है महान स्वप्न। 'सुपिनसतानि' (supinasatāni) का अर्थ है सात सौ छोटे स्वप्न। 'महाकप्पिनो' (mahākappino) का अर्थ है चौरासी लाख महाकल्प। वहाँ (उस मत में), एक महान सरोवर से प्रत्येक सौ वर्ष में कुश की नोक से पानी की एक बूंद निकालकर, सात बार उस सरोवर को जलरहित कर देने पर एक 'महाकल्प' होता है, ऐसा वह कहता है। इस प्रकार के चौरासी लाख महाकल्पों को व्यतीत करने के बाद मूर्ख और विद्वान दोनों ही दुःख का अंत करते हैं—यह उसका (मक्खलि का) सिद्धांत है। कहा जाता है कि विद्वान भी इस बीच शुद्ध नहीं हो सकता और मूर्ख भी इससे आगे नहीं जाता।

සීලෙනාති අචෙලකසීලෙන වා අඤ්ඤෙන වා යෙන කෙනචි. වතෙනාති තාදිසෙනෙව වතෙන. තපෙනාති තපොකම්මෙන. අපරිපක්කං පරිපාචෙති නාම, යො ‘‘අහං පණ්ඩිතො’’ති අන්තරා විසුජ්ඣති. පරිපක්කං ඵුස්ස ඵුස්ස බ්‍යන්තිං කරොති නාම යො ‘‘අහං බාලො’’ති වුත්තපරිමාණං කාලං අතික්කමිත්වා යාති. හෙවං නත්ථීති එවං නත්ථි. තඤ්හි උභයම්පි න සක්කා [Pg.149] කාතුන්ති දීපෙති. දොණමිතෙති දොණෙන මිතං විය. සුඛදුක්ඛෙති සුඛදුක්ඛං. පරියන්තකතෙති වුත්තපරිමාණෙන කාලෙන කතපරියන්තෙ. නත්ථි හායනවඩ්ඪනෙති නත්ථි හායනවඩ්ඪනානි. න සංසාරො පණ්ඩිතස්ස හායති, න බාලස්ස වඩ්ඪතීති අත්ථො. උක්කංසාවකංසෙති උක්කංසාවකංසා. හායනවඩ්ඪනානමෙතං අධිවචනං.

'शीलेन' (sīlena) का अर्थ है अचेलकों (दिगंबरों) के शील से या किसी अन्य शील से। 'वतन' (vatena) का अर्थ है उसी प्रकार के व्रत से। 'तपेन' (tapena) का अर्थ है तपस्या के कर्म से। जो "मैं विद्वान हूँ" ऐसा सोचकर बीच में ही शुद्ध होता है, वह 'अपक्व को पकाता' है। जो "मैं मूर्ख हूँ" ऐसा सोचकर उक्त परिमाण वाले काल को पार करके जाता है, वह 'पक्व को बार-बार प्राप्त कर समाप्त' करता है। "ऐसा नहीं है" का अर्थ है कि ऐसा संभव नहीं है। वह यह दर्शाता है कि इन दोनों को ही करना संभव नहीं है। 'दोणमिते' (doṇamite) का अर्थ है द्रोण (एक माप) से मापे हुए के समान। 'सुखदुक्खे' (sukhadukkhe) का अर्थ है सुख और दुःख। 'परियन्तकते' (pariyantakate) का अर्थ है उक्त परिमाण वाले काल द्वारा सीमाबद्ध। 'नत्थि हायनवड्ढने' (natthi hāyanavaḍḍhane) का अर्थ है कि कोई कमी या वृद्धि नहीं है। अर्थ यह है कि न तो विद्वान के लिए संसार घटता है और न ही मूर्ख के लिए बढ़ता है। 'उक्कंसावकंसे' (ukkaṃsāvakaṃse) का अर्थ है उत्कर्ष और अपकर्ष (वृद्धि और ह्रास)। यह 'हायन-वड्ढन' (कमी-वृद्धि) का ही पर्यायवाची है।

ඉදානි තමත්ථං උපමාය සාධෙන්තො ‘‘සෙය්‍යථාපි නාමා’’තිආදිමාහ. තත්ථ සුත්තගුළෙති වෙඨෙත්වා කතසුත්තගුළෙ. නිබ්බෙඨියමානමෙව පලෙතීති පබ්බතෙ වා රුක්ඛග්ගෙ වා ඨත්වා ඛිත්තං සුත්තප්පමාණෙන නිබ්බෙඨියමානමෙව ගච්ඡති, සුත්තෙ ඛීණෙ තත්ථෙව තිට්ඨති, න ගච්ඡති. එවමෙව වුත්තකාලතො උද්ධං න ගච්ඡතීති දස්සෙති.

अब उसी अर्थ को उपमा से सिद्ध करते हुए "सेय्यथापि नामा" (जैसे कि) आदि कहा। वहाँ 'सुत्तगुळे' (suttaguḷe) का अर्थ है लपेटा हुआ सूत का गोला। 'निब्बेठियमानमेव पलेति' (nibbeṭhiyamānameva paleti) का अर्थ है कि पर्वत या वृक्ष के शिखर पर खड़े होकर फेंके जाने पर, वह सूत के परिमाण के अनुसार खुलते हुए ही जाता है; सूत समाप्त होने पर वह वहीं रुक जाता है, आगे नहीं जाता। इसी प्रकार, वह यह दर्शाता है कि उक्त काल से आगे कोई नहीं जाता।

අජිතකෙසකම්බලවාදවණ්ණනා

अजित केसकम्बल के वाद की व्याख्या।

170-172. අජිතවාදෙ නත්ථි දින්නන්ති දින්නඵලාභාවං සන්ධාය වදති. යිට්ඨං වුච්චති මහායාගො. හුතන්ති පහෙණකසක්කාරො අධිප්පෙතො. තම්පි උභයං ඵලාභාවමෙව සන්ධාය පටික්ඛිපති. සුකතදුක්කටානන්ති සුකතදුක්කටානං, කුසලාකුසලානන්ති අත්ථො. ඵලං විපාකොති යං ඵලන්ති වා විපාකොති වා වුච්චති, තං නත්ථීති වදති. නත්ථි අයං ලොකොති පරලොකෙ ඨිතස්ස අයං ලොකො නත්ථි, නත්ථි පරො ලොකොති ඉධ ලොකෙ ඨිතස්සාපි පරො ලොකො නත්ථි, සබ්බෙ තත්ථ තත්ථෙව උච්ඡිජ්ජන්තීති දස්සෙති. නත්ථි මාතා නත්ථි පිතාති තෙසු සම්මාපටිපත්තිමිච්ඡාපටිපත්තීනං ඵලාභාවවසෙන වදති. නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකාති චවිත්වා උපපජ්ජනකා සත්තා නාම නත්ථීති වදති.

१७०-१७२. अजित के वाद में "दान (दिया हुआ) नहीं है" का अर्थ दान के फल के अभाव के संदर्भ में कहा गया है। 'यिट्ठं' (yiṭṭhaṃ) महान यज्ञ को कहा जाता है। 'हुतं' (hutaṃ) से अतिथियों का सत्कार अभिप्रेत है। उन दोनों को भी फल के अभाव के कारण ही नकारा गया है। 'सुकतदुक्कटानं' (sukatadukkaṭānaṃ) का अर्थ है सुकृत और दुष्कृत, अर्थात् कुशल और अकुशल कर्म। 'फलं विपाको' (phalaṃ vipāko) का अर्थ है जिसे फल या विपाक कहा जाता है, वह नहीं है—ऐसा वह कहता है। "यह लोक नहीं है" का अर्थ है कि परलोक में स्थित व्यक्ति के लिए यह लोक नहीं है; "परलोक नहीं है" का अर्थ है कि इस लोक में स्थित व्यक्ति के लिए भी परलोक नहीं है; वह यह दर्शाता है कि सभी वहीं के वहीं नष्ट (उच्छेद) हो जाते हैं। "माता नहीं है, पिता नहीं है" यह उनके प्रति सम्यक् प्रतिपत्ति (सदाचार) या मिथ्या प्रतिपत्ति (दुराचार) के फल के अभाव के कारण कहता है। "ओपपातिक (औपपातिक) सत्त्व नहीं हैं" का अर्थ है कि च्युत होकर (मरकर) उत्पन्न होने वाले सत्त्व नहीं हैं—ऐसा वह कहता है।

චාතුමහාභූතිකොති චතුමහාභූතමයො. පථවී පථවිකායන්ති අජ්ඣත්තිකපථවීධාතු බාහිරපථවීධාතුං. අනුපෙතීති අනුයායති. අනුපගච්ඡතීති තස්සෙව වෙවචනං. අනුගච්ඡතීතිපි අත්ථො. උභයෙනාපි උපෙති, උපගච්ඡතීති දස්සෙති. ආපාදීසුපි එසෙව නයො. ඉන්ද්‍රියානීති මනච්ඡට්ඨානි ඉන්ද්‍රියානි ආකාසං පක්ඛන්දන්ති. ආසන්දිපඤ්චමාති නිපන්නමඤ්චෙන පඤ්චමා, මඤ්චො චෙව චත්තාරො මඤ්චපාදෙ ගහෙත්වා ඨිතා චත්තාරො පුරිසා චාති අත්ථො. යාවාළාහනාති යාව සුසානා. පදානීති ‘අයං එවං සීලවා [Pg.150] අහොසි, එවං දුස්සීලො’තිආදිනා නයෙන පවත්තානි ගුණාගුණපදානි, සරීරමෙව වා එත්ථ පදානීති අධිප්පෙතං. කාපොතකානීති කපොතවණ්ණානි, පාරාවතපක්ඛවණ්ණානීති අත්ථො. භස්සන්තාති භස්මන්තා, අයමෙව වා පාළි. ආහුතියොති යං පහෙණකසක්කාරාදිභෙදං දින්නදානං, සබ්බං තං ඡාරිකාවසානමෙව හොති, න තතො පරං ඵලදායකං හුත්වා ගච්ඡතීති අත්ථො. දත්තුපඤ්ඤත්තන්ති දත්තූහි බාලමනුස්සෙහි පඤ්ඤත්තං. ඉදං වුත්තං හොති – ‘බාලෙහි අබුද්ධීහි පඤ්ඤත්තමිදං දානං, න පණ්ඩිතෙහි. බාලා දෙන්ති, පණ්ඩිතා ගණ්හන්තී’ති දස්සෙති.

'चातुमहाभूतिको' (cātumahābhūtikoti) का अर्थ है चार महाभूतों से बना हुआ। 'पठवी पठविकायं' (pathavī pathavikāyanti) का अर्थ है आंतरिक पृथ्वी धातु बाह्य पृथ्वी धातु में (मिल जाती है)। 'अनुपेति' (anupetīti) का अर्थ है पीछे जाना या मिल जाना। 'अनुपगच्छति' (anupagacchatīti) उसी का पर्यायवाची है। 'अनुगच्छति' भी इसका अर्थ है। दोनों से ही वह यह दर्शाता है कि वह पास जाता है या मिल जाता है। जल आदि धातुओं में भी यही विधि है। 'इन्द्रियानि' (indriyānīti) का अर्थ है मन सहित छह इन्द्रियाँ आकाश में विलीन हो जाती हैं। 'आसन्दिपञ्चमा' (āsandipañcamāti) का अर्थ है लेटाए हुए मंच (अर्थी) के साथ पाँचवाँ; अर्थात् मंच और मंच के पायों को पकड़कर खड़े चार पुरुष। 'यावाळाहना' (yāvāḷahanāti) का अर्थ है श्मशान तक। 'पदानि' (padānīti) का अर्थ है "यह ऐसा शीलवान था, ऐसा दुःशील था" इस प्रकार प्रवृत्त गुण-दोष के वचन; अथवा यहाँ 'पदानि' से शरीर ही अभिप्रेत है। 'कापोतकानि' (kāpotakānīti) का अर्थ है कपोत (कबूतर) के रंग के समान, अर्थात् कबूतर के पंखों के रंग वाले। 'भस्सन्ता' (bhassantā) का अर्थ है भस्म (राख) में अंत होने वाले; अथवा यही मूल पाठ है। 'आहुतियो' (āhutiyoti) का अर्थ है जो अतिथि-सत्कार आदि के रूप में दिया गया दान है, वह सब राख में ही समाप्त हो जाता है, उसके बाद वह फल देने वाला होकर नहीं रहता। 'दत्तूपञ्ञत्तं' (dattupaññattaṃ) का अर्थ है 'दत्तू' अर्थात् मूर्ख मनुष्यों द्वारा प्रज्ञप्त (बनाया गया)। इसका अर्थ यह है—"यह दान मूर्खों और बुद्धिहीनों द्वारा प्रज्ञप्त है, विद्वानों द्वारा नहीं। मूर्ख देते हैं और विद्वान ग्रहण करते हैं"—यह वह दर्शाता है।

තත්ථ පූරණො ‘‘කරොතො න කරීයති පාප’’න්ති වදන්තො කම්මං පටිබාහති. අජිතො ‘‘කායස්ස භෙදා උච්ඡිජ්ජතී’’ති වදන්තො විපාකං පටිබාහති. මක්ඛලි ‘‘නත්ථි හෙතූ’’ති වදන්තො උභයං පටිබාහති. තත්ථ කම්මං පටිබාහන්තෙනාපි විපාකො පටිබාහිතො හොති, විපාකං පටිබාහන්තෙනාපි කම්මං පටිබාහිතං හොති. ඉති සබ්බෙපෙතෙ අත්ථතො උභයප්පටිබාහකා අහෙතුකවාදා චෙව අකිරියවාදා ච නත්ථිකවාදා ච හොන්ති.

उनमें पूरण (कस्सप) "करने वाले को पाप नहीं लगता" ऐसा कहते हुए कर्म का निषेध करता है। अजित "काया के भेद होने पर उच्छेद हो जाता है" ऐसा कहते हुए विपाक (फल) का निषेध करता है। मक्खलि "हेतु नहीं है" ऐसा कहते हुए दोनों का निषेध करता है। वहाँ कर्म का निषेध करने वाले द्वारा विपाक का भी निषेध हो जाता है, और विपाक का निषेध करने वाले द्वारा कर्म का भी निषेध हो जाता है। इस प्रकार, ये सभी अर्थतः दोनों का निषेध करने वाले 'अहेतुकवादी', 'अक्रियवादी' और 'नास्तिकवादी' हैं।

යෙ වා පන තෙසං ලද්ධිං ගහෙත්වා රත්තිට්ඨානෙ දිවාඨානෙ නිසින්නා සජ්ඣායන්ති වීමංසන්ති, තෙසං ‘‘කරොතො න කරීයති පාපං, නත්ථි හෙතු, නත්ථි පච්චයො, මතො උච්ඡිජ්ජතී’’ති තස්මිං ආරම්මණෙ මිච්ඡාසති සන්තිට්ඨති, චිත්තං එකග්ගං හොති, ජවනානි ජවන්ති, පඨමජවනෙ සතෙකිච්ඡා හොන්ති, තථා දුතියාදීසු, සත්තමෙ බුද්ධානම්පි අතෙකිච්ඡා අනිවත්තිනො අරිට්ඨකණ්ටකසදිසා. තත්ථ කොචි එකං දස්සනං ඔක්කමති, කොචි ද්වෙ, කොචි තීණිපි, එකස්මිං ඔක්කන්තෙපි, ද්වීසු තීසු ඔක්කන්තෙසුපි, නියතමිච්ඡාදිට්ඨිකොව හොති; පත්තො සග්ගමග්ගාවරණඤ්චෙව මොක්ඛමග්ගාවරණඤ්ච, අභබ්බො තස්සත්තභාවස්ස අනන්තරං සග්ගම්පි ගන්තුං, පගෙව මොක්ඛං. වට්ටඛාණු නාමෙස සත්තො පථවිගොපකො, යෙභුය්‍යෙන එවරූපස්ස භවතො වුට්ඨානං නත්ථි.

इसके अतिरिक्त, जो लोग उन (आचार्यों) के मत को ग्रहण कर रात और दिन के स्थानों में बैठकर स्वाध्याय और विचार करते हैं, उनके मन में "पाप करने वाले का पाप नहीं होता, न कोई हेतु है, न कोई प्रत्यय है, मरने पर जीव उच्छिन्न हो जाता है" - इस आलम्बन में मिथ्या-स्मृति प्रतिष्ठित हो जाती है, चित्त एकाग्र हो जाता है, और जवन प्रवृत्त होते हैं। प्रथम जवन में वे उपचार योग्य (सप्रतिकार) होते हैं, वैसे ही दूसरे आदि में भी; किन्तु सातवें जवन में बुद्धों के लिए भी वे अनुपचार योग्य (अप्रतिकार) हो जाते हैं, वे मिथ्या दृष्टि से पीछे नहीं हटते और अरिट्ठ एवं कण्टक के समान हो जाते हैं। उनमें से कोई एक दर्शन (मत) में प्रवेश करता है, कोई दो में, कोई तीनों में; चाहे एक में प्रवेश करे, या दो या तीनों में, वह 'नियत मिथ्यादृष्टि' ही होता है। वह स्वर्ग-मार्ग और मोक्ष-मार्ग के अवरोध को प्राप्त कर लेता है, और उस आत्मभाव (जीवन) के अनन्तर स्वर्ग जाने के लिए भी अयोग्य हो जाता है, मोक्ष की तो बात ही क्या। ऐसा प्राणी 'वट्टखाणु' (संसार का ठूँठ) कहलाता है और पृथ्वी का रक्षक (दीर्घकाल तक रहने वाला) होता है; प्रायः ऐसे व्यक्ति का इस भव से उद्धार नहीं होता।

‘‘තස්මා අකල්‍යාණජනං, ආසීවිසමිවොරගං;

ආරකා පරිවජ්ජෙය්‍ය, භූතිකාමො විචක්ඛණො’’ති.

"इसलिए, कल्याण की इच्छा रखने वाले चतुर व्यक्ति को दुर्जन व्यक्तियों से उसी प्रकार दूर रहना चाहिए जैसे विषैले सर्प से।"

පකුධකච්චායනවාදවණ්ණනා

पकुध कच्चायन के मत की व्याख्या।

173-175. පකුධවාදෙ [Pg.151] අකටාති අකතා. අකටවිධාති අකතවිධානා. එවං කරොහීති කෙනචි කාරාපිතාපි න හොන්තීති අත්ථො. අනිම්මිතාති ඉද්ධියාපි න නිම්මිතා. අනිම්මාතාති අනිම්මාපිතා, කෙචි අනිම්මාපෙතබ්බාති පදං වදන්ති, තං නෙව පාළියං, න අට්ඨකථායං දිස්සති. වඤ්ඣාදිපදත්තයං වුත්තත්ථමෙව. න ඉඤ්ජන්තීති එසිකත්ථම්භො විය ඨිතත්තා න චලන්ති. න විපරිණමන්තීති පකතිං න ජහන්ති. න අඤ්ඤමඤ්ඤං බ්‍යාබාධෙන්තීති න අඤ්ඤමඤ්ඤං උපහනන්ති. නාලන්ති න සමත්ථා. පථවිකායොතිආදීසු පථවීයෙව පථවිකායො, පථවිසමූහො වා. තත්ථාති තෙසු ජීවසත්තමෙසු කායෙසු. සත්තන්නං ත්වෙව කායානන්ති යථා මුග්ගරාසිආදීසු පහතං සත්ථං මුග්ගාදීනං අන්තරෙන පවිසති, එවං සත්තන්නං කායානං අන්තරෙන ඡිද්දෙන විවරෙන සත්ථං පවිසති. තත්ථ අහං ඉමං ජීවිතා වොරොපෙමීති කෙවලං සඤ්ඤාමත්තමෙව හොතීති දස්සෙති.

१७३-१७५. पकुध के मत में: 'अकटा' का अर्थ है जो नहीं बनाए गए हैं। 'अकटविधा' का अर्थ है जिनका कोई विधान (रचना) नहीं किया गया है; अर्थात् किसी के द्वारा वे नहीं करवाए गए हैं। 'अनिम्मिता' का अर्थ है जो ऋद्धि (सिद्धि) से भी निर्मित नहीं हैं। 'अनिम्माता' का अर्थ है जो निर्मित नहीं करवाए गए हैं; कुछ लोग 'अनिम्मातब्बा' पद कहते हैं, किन्तु वह न तो पालि में और न ही अट्ठकथा में दिखाई देता है। 'वञ्झा' आदि तीन पदों का अर्थ पहले ही बताया जा चुका है। 'न इञ्जन्ति' का अर्थ है कि वे इन्द्रकील (द्वार-स्तम्भ) के समान स्थिर होने के कारण हिलते नहीं हैं। 'न विपरिणमन्ति' का अर्थ है कि वे अपने स्वभाव को नहीं छोड़ते। 'न अञ्ञमञ्ञं ब्याबाधेन्ति' का अर्थ है कि वे एक-दूसरे को पीड़ित नहीं करते। 'नालं' का अर्थ है समर्थ नहीं हैं। 'पठविकाया' आदि में पृथ्वी ही 'पठविकाया' है, अथवा पृथ्वी का समूह। 'तत्थ' का अर्थ है उन सात निकायों (जीव सहित) में। 'सत्तन्नं त्वेव कायानं' का अर्थ है कि जैसे मूंग की ढेरी आदि में प्रहार किया गया शस्त्र मूंग आदि के बीच से प्रवेश कर जाता है, वैसे ही सात निकायों के बीच के छिद्र या विवर से शस्त्र प्रवेश करता है। वहाँ "मैं इसे जीवन से मुक्त करता हूँ" - यह केवल एक संज्ञा (धारणा) मात्र ही होती है, ऐसा वह (पकुध) दिखाता है।

නිගණ්ඨනාටපුත්තවාදවණ්ණනා

निगण्ठ नाठपुत्त के मत की व्याख्या।

176-178. නාටපුත්තවාදෙ චාතුයාමසංවරසංවුතොති චතුකොට්ඨාසෙන සංවරෙන සංවුතො. සබ්බවාරිවාරිතො චාති වාරිතසබ්බඋදකො පටික්ඛිත්තසබ්බසීතොදකොති අත්ථො. සො කිර සීතොදකෙ සත්තසඤ්ඤී හොති, තස්මා න තං වළඤ්ජෙති. සබ්බවාරියුත්තොති සබ්බෙන පාපවාරණෙන යුත්තො. සබ්බවාරිධුතොති සබ්බෙන පාපවාරණෙන ධුතපාපො. සබ්බවාරිඵුටොති සබ්බෙන පාපවාරණෙන ඵුට්ඨො. ගතත්තොති කොටිප්පත්තචිත්තො. යතත්තොති සංයතචිත්තො. ඨිතත්තොති සුප්පතිට්ඨිතචිත්තො. එතස්ස වාදෙ කිඤ්චි සාසනානුලොමම්පි අත්ථි, අසුද්ධලද්ධිතාය පන සබ්බා දිට්ඨියෙව ජාතා.

१७६-१७८. नाठपुत्त के मत में: 'चातुयामसंवरसंवुतो' का अर्थ है चार प्रकार के संवर (संयम) से सुरक्षित। 'सब्बवारिवारितो' का अर्थ है जिसने सभी शीतल जल के उपयोग को वर्जित कर दिया है; क्योंकि वह शीतल जल में 'सत्त्व' (जीव) की संज्ञा रखता है, इसलिए वह उसका उपयोग नहीं करता। 'सब्बवारियुत्तो' का अर्थ है सभी पाप-निवारणों से युक्त। 'सब्बवारिधुतो' का अर्थ है सभी पाप-निवारणों द्वारा पापों को झाड़ देने वाला। 'सब्बवारिप्फुठो' का अर्थ है सभी पाप-निवारणों से स्पृष्ट (युक्त)। 'गतत्तो' का अर्थ है शिखर पर पहुँचे हुए चित्त वाला। 'यतत्तो' का अर्थ है संयत चित्त वाला। 'ठितत्तो' का अर्थ है सुप्रतिष्ठित चित्त वाला। इसके मत में कुछ बातें शासन (बुद्ध-शिक्षा) के अनुकूल भी हैं, किन्तु अशुद्ध मत होने के कारण वे सभी मिथ्या-दृष्टियाँ ही हो गई हैं।

සඤ්චයබෙලට්ඨපුත්තවාදවණ්ණනා

सञ्जय बेलट्ठिपुत्त के मत की व्याख्या।

179-181. සඤ්චයවාදො අමරාවික්ඛෙපෙ වුත්තනයො එව.

१७९-१८१. सञ्जय का मत 'अमराविक्खेप' (अनिश्चिततावाद) में बताए गए तरीके के समान ही है।

පඨමසන්දිට්ඨිකසාමඤ්ඤඵලවණ්ණනා

प्रथम सांदृष्टिक श्रामण्यफल की व्याख्या।

182. සොහං[Pg.152], භන්තෙති සො අහං භන්තෙ, වාලුකං පීළෙත්වා තෙලං අලභමානො විය තිත්ථියවාදෙසු සාරං අලභන්තො භගවන්තං පුච්ඡාමීති අත්ථො.

१८२. 'सोहं भन्ते' का अर्थ है - "भन्ते! वह मैं, बालू को पेरकर तेल न पाने वाले के समान, तीर्थिकों के मतों में सार न पाकर भगवान से पूछता हूँ।"

183. යථා තෙ ඛමෙය්‍යාති යථා තෙ රුච්චෙය්‍ය. දාසොති අන්තොජාතධනක්කීතකරමරානීතසාමංදාසබ්‍යොපගතානං අඤ්ඤතරො. කම්මකාරොති අනලසො කම්මකරණසීලොයෙව. දූරතො දිස්වා පඨමමෙව උට්ඨහතීති පුබ්බුට්ඨායී. එවං උට්ඨිතො සාමිනො ආසනං පඤ්ඤපෙත්වා පාදධොවනාදිකත්තබ්බකිච්චං කත්වා පච්ඡා නිපතති නිසීදතීති පච්ඡානිපාතී. සාමිකම්හි වා සයනතො අවුට්ඨිතෙ පුබ්බෙයෙව වුට්ඨාතීති පුබ්බුට්ඨායී. පච්චූසකාලතො පට්ඨාය යාව සාමිනො රත්තිං නිද්දොක්කමනං, තාව සබ්බකිච්චානි කත්වා පච්ඡා නිපතති, සෙය්‍යං කප්පෙතීති පච්ඡානිපාතී. කිං කරොමි, කිං කරොමීති එවං කිංකාරමෙව පටිසුණන්තො විචරතීති කිං කාරපටිස්සාවී. මනාපමෙව කිරියං කරොතීති මනාපචාරී. පියමෙව වදතීති පියවාදී. සාමිනො තුට්ඨපහට්ඨං මුඛං උල්ලොකයමානො විචරතීති මුඛුල්ලොකකො.

१८३. 'यथा ते खमेय्य' का अर्थ है - जिस प्रकार आपको अच्छा लगे (रुचे)। 'दासो' का अर्थ है - घर में उत्पन्न, धन से खरीदा हुआ, युद्ध में जीता हुआ, या स्वयं दासता स्वीकार करने वालों में से कोई एक। 'कम्मकारो' का अर्थ है - जो आलसी न हो और काम करने के स्वभाव वाला ही हो। 'पुब्बुट्ठायी' का अर्थ है - जो स्वामी को दूर से देखकर पहले ही उठ खड़ा होता है, अथवा स्वामी के जागने से पहले ही जाग जाता है। 'पच्छानिपाती' का अर्थ है - स्वामी के लिए आसन बिछाने और पैर धोने आदि के कार्य करके बाद में बैठने वाला, अथवा रात में स्वामी के सो जाने के बाद सोने वाला। 'किंकारपटिस्सावी' का अर्थ है - "मैं क्या करूँ? मैं क्या करूँ?" इस प्रकार पूछकर सेवा के लिए तत्पर रहने वाला। 'मनापचारी' का अर्थ है - मन को प्रिय लगने वाले कार्य करने वाला। 'पियवादी' का अर्थ है - प्रिय बोलने वाला। 'मुखुल्लोकको' का अर्थ है - स्वामी के प्रसन्न मुख को देखने वाला।

දෙවො මඤ්ඤෙති දෙවො විය. සො වතස්සාහං පුඤ්ඤානි කරෙය්‍යන්ති සො වත අහං එවරූපො අස්සං, යදි පුඤ්ඤානි කරෙය්‍යන්ති අත්ථො. ‘‘සො වතස්ස’ස්ස’’න්තිපි පාඨො, අයමෙවත්ථො. යංනූනාහන්ති සචෙ දානං දස්සාමි, යං රාජා එකදිවසං දෙති, තතො සතභාගම්පි යාවජීවං න සක්ඛිස්සාමි දාතුන්ති පබ්බජ්ජායං උස්සාහං කත්වා එවං චින්තනභාවං දස්සෙති.

'देवो मञ्ञे' का अर्थ है - देव के समान। 'सो वतस्साहं पुञ्ञानि करेय्यं' का अर्थ है - "यदि मैं पुण्य करूँ, तो मैं भी वैसा ही (राजा जैसा) हो जाऊँ।" 'सो वतस्सस्सं' और 'सो वतस्सायं' भी पाठ हैं, जिनका अर्थ यही है। 'यंनूनाहं' पद से यह दिखाया गया है कि - "यदि मैं दान दूँ, तो राजा एक दिन में जो दान देता है, उसका सौवां हिस्सा भी मैं जीवन भर नहीं दे पाऊँगा; अतः मैं प्रव्रजित हो जाऊँगा" - इस प्रकार प्रव्रज्या के लिए उत्साह करके चिन्तन करने के भाव को दर्शाता है।

කායෙන සංවුතොති කායෙන පිහිතො හුත්වා අකුසලස්ස පවෙසනද්වාරං ථකෙත්වාති අත්ථො. එසෙව නයො සෙසපදද්වයෙපි. ඝාසච්ඡාදනපරමතායාති ඝාසච්ඡාදනෙන පරමතාය උත්තමතාය, එතදත්ථම්පි අනෙසනං පහාය අග්ගසල්ලෙඛෙන සන්තුට්ඨොති අත්ථො. අභිරතො පවිවෙකෙති ‘‘කායවිවෙකො ච විවෙකට්ඨකායානං, චිත්තවිවෙකො ච නෙක්ඛම්මාභිරතානං, පරමවොදානප්පත්තානං උපධිවිවෙකො ච නිරුපධීනං පුග්ගලානං විසඞ්ඛාරගතාන’’න්ති එවං වුත්තෙ තිවිධෙපි විවෙකෙ රතො; ගණසඞ්ගණිකං [Pg.153] පහාය කායෙන එකො විහරති, චිත්තකිලෙසසඞ්ගණිකං පහාය අට්ඨසමාපත්තිවසෙන එකො විහරති, ඵලසමාපත්තිං වා නිරොධසමාපත්තිං වා පවිසිත්වා නිබ්බානං පත්වා විහරතීති අත්ථො. යග්ඝෙති චොදනත්ථෙ නිපාතො.

"कायेन संवुतो" (काया से संयमित) का अर्थ है काया के द्वारा (अकुशल के) प्रवेश द्वार को बंद कर देना। यही नियम शेष दो पदों (वाणी और मन) पर भी लागू होता है। "घासच्छादनपरमताया" का अर्थ है भोजन और वस्त्र के संबंध में श्रेष्ठता या उत्तमता; अर्थात् इस प्रयोजन के लिए भी अनुचित आजीविका का त्याग कर परम सल्लेख (संयम) के साथ संतुष्ट रहना। "अभिरतो पविवेके" का अर्थ है—जैसा कि कहा गया है—तीन प्रकार के विवेक (काया-विवेक, चित्त-विवेक और उपधि-विवेक) में लीन रहना; समूह की संगति को छोड़कर काया से एकाकी विहार करना, चित्त के क्लेशों की संगति को छोड़कर आठ समापत्तियों के बल पर एकाकी विहार करना, अथवा फल-समापत्ति या निरोध-समापत्ति में प्रवेश कर निर्वाण प्राप्त कर विहार करना। "यग्घे" शब्द प्रेरणा (प्रोत्साहन) के अर्थ में एक निपात है।

184. ආසනෙනපි නිමන්තෙය්‍යාමාති නිසින්නාසනං පප්ඵොටෙත්වා ඉධ නිසීදථාති වදෙය්‍යාම. අභිනිමන්තෙය්‍යාමපි නන්ති අභිහරිත්වාපි නං නිමන්තෙය්‍යාම. තත්ථ දුවිධො අභිහාරො – වාචාය චෙව කායෙන ච. තුම්හාකං ඉච්ඡිතිච්ඡිතක්ඛණෙ අම්හාකං චීවරාදීහි වදෙය්‍යාථ යෙනත්ථොති වදන්තො හි වාචාය අභිහරිත්වා නිමන්තෙති නාම. චීවරාදිවෙකල්ලං සල්ලක්ඛෙත්වා ඉදං ගණ්හාථාති තානි දෙන්තො පන කායෙන අභිහරිත්වා නිමන්තෙති නාම. තදුභයම්පි සන්ධාය අභිනිමන්තෙය්‍යාමපි නන්ති ආහ. එත්ථ ච ගිලානපච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරොති යං කිඤ්චි ගිලානස්ස සප්පායං ඔසධං. වචනත්ථො පන විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තො. රක්ඛාවරණගුත්තින්ති රක්ඛාසඞ්ඛාතඤ්චෙව ආවරණසඞ්ඛාතඤ්ච ගුත්තිං. සා පනෙසා න ආවුධහත්ථෙ පුරිසෙ ඨපෙන්තෙන ධම්මිකා නාම සංවිදහිතා හොති. යථා පන අවෙලාය කට්ඨහාරිකපණ්ණහාරිකාදයො විහාරං න පවිසන්ති, මිගලුද්දකාදයො විහාරසීමාය මිගෙ වා මච්ඡෙ වා න ගණ්හන්ති, එවං සංවිදහන්තෙන ධම්මිකා නාම රක්ඛා සංවිහිතා හොති, තං සන්ධායාහ – ‘‘ධම්මික’’න්ති.

१८४. "आसनेनापि निमन्तेय्यामा" का अर्थ है बैठने के आसन को झाड़कर यह कहना कि "यहाँ बैठें"। "अभिनिमन्तेय्यामापि नं" का अर्थ है उसे (भिक्षु को) पास लाकर आमंत्रित करना। वहाँ दो प्रकार का 'अभिहार' (आमंत्रण) है—वाणी द्वारा और काया द्वारा। "आपकी इच्छानुसार समय पर मैं चीवर आदि सामग्री उपलब्ध कराऊँगा, जिसकी आवश्यकता हो वह कहें"—ऐसा कहने वाला दायक वाणी से आमंत्रित करता है। चीवर आदि की कमी को देखकर "इसे ग्रहण करें"—ऐसा कहकर उन वस्तुओं को देने वाला काया से आमंत्रित करता है। इन दोनों को ध्यान में रखकर "अभिनिमन्तेय्यामापि नं" कहा गया है। यहाँ "गिलाणपच्चयभेसज्जपरिक्खारो" का अर्थ है रोगी के लिए कोई भी अनुकूल औषधि। इसका शब्दार्थ विशुद्धिमग्ग में बताया गया है। "रक्खावरणगुत्तिं" का अर्थ है रक्षा और आवरण रूपी सुरक्षा। यह सुरक्षा शस्त्रधारी पुरुषों को खड़ा करने से नहीं होती। बल्कि, इस प्रकार व्यवस्था करना कि असमय में लकड़ी या साग-सब्जी बीनने वाली महिलाएँ विहार में प्रवेश न करें, और शिकारी विहार की सीमा में पशुओं या मछलियों को न पकड़ें; इस प्रकार की व्यवस्था से 'धार्मिक रक्षा' होती है। इसी के संदर्भ में "धम्मिकं" कहा गया है।

185. යදි එවං සන්තෙති යදි තව දාසො තුය්හං සන්තිකා අභිවාදනාදීනි ලභෙය්‍ය. එවං සන්තෙ. අද්ධාති එකංසවචනමෙතං. පඨමන්ති භණන්තො අඤ්ඤස්සාපි අත්ථිතං දීපෙති. තෙනෙව ච රාජා සක්කා පන, භන්තෙ, අඤ්ඤම්පීතිආදිමාහ.

१८५. "यदि एवं सन्ते" का अर्थ है—यदि आपका दास आपके पास से अभिवादन आदि (सम्मान) प्राप्त करे। "अद्धा" यह शब्द निश्चितता (एकान्त वचन) का बोध कराता है। "पठमं" (प्रथम) कहते हुए बुद्ध अन्य (फलों) की विद्यमानता को भी दर्शाते हैं। इसी कारण राजा ने "भन्ते, क्या कोई अन्य (फल) भी संभव है?" आदि कहा।

දුතියසන්දිට්ඨිකසාමඤ්ඤඵලවණ්ණනා

द्वितीय सांदृष्टिक श्रामण्यफल का वर्णन।

186-188. කසතීති කස්සකො. ගෙහස්ස පති, එකගෙහමත්තෙ ජෙට්ඨකොති ගහපතිකො. බලිසඞ්ඛාතං කරං කරොතීති කරකාරකො. ධඤ්ඤරාසිං ධනරාසිඤ්ච වඩ්ඪෙතීති රාසිවඩ්ඪකො.

१८६-१८८. जो खेती करता है, वह 'कस्सक' (कृषक) है। घर का स्वामी या एक घर का मुखिया 'गहपतिक' (गृहपति) है। जो 'बलि' नामक कर (टैक्स) देता है, वह 'करकारक' है। जो धान्य और धन की राशि को बढ़ाता है, वह 'रासिवड्ढक' है।

අප්පං [Pg.154] වාති පරිත්තකං වා අන්තමසො තණ්ඩුලනාළිමත්තකම්පි. භොගක්ඛන්ධන්ති භොගරාසිං. මහන්තං වාති විපුලං වා. යථා හි මහන්තං පහාය පබ්බජිතුං දුක්කරං, එවං අප්පම්පීති දස්සනත්ථං උභයමාහ. දාසවාරෙ පන යස්මා දාසො අත්තනොපි අනිස්සරො, පගෙව භොගානං. යඤ්හි තස්ස ධනං, තං සාමිකානඤ්ඤෙව හොති, තස්මා භොගග්ගහණං න කතං. ඤාතියෙව ඤාතිපරිවට්ටො.

"अप्पं वा" का अर्थ है थोड़ा सा, यहाँ तक कि केवल एक नाली (पात्र) चावल जितना। "भोगक्खन्धं" का अर्थ है भोग-राशि (संपत्ति)। "महन्तं वा" का अर्थ है विशाल या बहुत अधिक। जैसे विशाल संपत्ति को छोड़कर प्रव्रजित होना कठिन है, वैसे ही अल्प संपत्ति को छोड़ना भी कठिन है—यह दिखाने के लिए दोनों का उल्लेख किया गया है। दास के प्रकरण में, चूँकि दास स्वयं का भी स्वामी नहीं होता, तो संपत्ति का स्वामी होने का प्रश्न ही नहीं उठता। उसके पास जो भी धन होता है, वह उसके स्वामियों का ही होता है, इसलिए वहाँ 'भोग' शब्द का प्रयोग नहीं किया गया। 'ज्ञाति' (रिश्तेदार) ही 'ज्ञाति-परिवट्ट' है।

පණීතතරසාමඤ්ඤඵලවණ්ණනා

प्रणीततर (अधिक श्रेष्ठ) श्रामण्यफल का वर्णन।

189. සක්කා පන, භන්තෙ, අඤ්ඤම්පි දිට්ඨෙව ධම්මෙති ඉධ එවමෙවාති න වුත්තං. තං කස්මාති චෙ, එවමෙවාති හි වුච්චමානෙ පහොති භගවා සකලම්පි රත්තින්දිවං තතො වා භිය්‍යොපි එවරූපාහි උපමාහි සාමඤ්ඤඵලං දීපෙතුං. තත්ථ කිඤ්චාපි එතස්ස භගවතො වචනසවනෙ පරියන්තං නාම නත්ථි, තථාපි අත්ථො තාදිසොයෙව භවිස්සතීති චින්තෙත්වා උපරි විසෙසං පුච්ඡන්තො එවමෙවාති අවත්වා – ‘‘අභික්කන්තතරඤ්ච පණීතතරඤ්චා’’ති ආහ. තත්ථ අභික්කන්තතරන්ති අභිමනාපතරං අතිසෙට්ඨතරන්ති අත්ථො. පණීතතරන්ති උත්තමතරං. තෙන හීති උය්‍යොජනත්ථෙ නිපාතො. සවනෙ උය්‍යොජෙන්තො හි නං එවමාහ. සුණොහීති අභික්කන්තතරඤ්ච පණීතතරඤ්ච සාමඤ්ඤඵලං සුණාති.

१८९. "भन्ते, क्या इस जीवन में कोई अन्य फल भी संभव है?"—यहाँ "एवमेव" (इसी प्रकार) नहीं कहा गया। ऐसा क्यों? यदि "एवमेव" कहा जाता, तो बुद्ध पूरी रात या उससे भी अधिक समय तक इसी प्रकार की उपमाओं से श्रामण्यफल को समझाते रहते। यद्यपि बुद्ध के वचनों को सुनने की कोई सीमा नहीं है, फिर भी राजा ने सोचा कि अर्थ वैसा ही होगा, और आगे की विशेषता पूछने की इच्छा से "एवमेव" न कहकर "अभिक्कन्ततरं च पणीततरं च" (अधिक सुंदर और अधिक श्रेष्ठ) कहा। यहाँ "अभिक्कन्ततरं" का अर्थ है अधिक प्रिय या अत्यंत श्रेष्ठ। "पणीततरं" का अर्थ है उत्तमतर। "तेन हि" शब्द प्रेरणा के अर्थ में एक निपात है। सुनने के लिए प्रेरित करते हुए बुद्ध ने ऐसा कहा। "सुणोहि" का अर्थ है—अधिक सुंदर और अधिक श्रेष्ठ श्रामण्यफल को सुनो।

සාධුකං මනසිකරොහීති එත්ථ පන සාධුකං සාධූති එකත්ථමෙතං. අයඤ්හි සාධු-සද්දො ආයාචනසම්පටිච්ඡනසම්පහංසනසුන්දර දළ්හීකම්මාදීසු දිස්සති. ‘‘සාධු මෙ, භන්තෙ, භගවා සඞ්ඛිත්තෙන ධම්මං දෙසෙතූ’’තිආදීසු (සං. නි. 4.95) හි ආයාචනෙ දිස්සති. ‘‘සාධු, භන්තෙති ඛො සො භික්ඛු භගවතො භාසිතං අභිනන්දිත්වා අනුමොදිත්වා’’තිආදීසු (ම. නි. 3.86) සම්පටිච්ඡනෙ. ‘‘සාධු සාධු, සාරිපුත්තා’’තිආදීසු (දී. නි. 3.349) සම්පහංසනෙ.

"साधुकं मनसिकरोहि" में 'साधुकं' और 'साधु' एक ही अर्थ वाले हैं। यह 'साधु' शब्द याचना (प्रार्थना), स्वीकार करना, प्रशंसा (हर्ष), उत्तम, और दृढ़ीकरण आदि अर्थों में देखा जाता है। "भन्ते, साधु! भगवान मुझे संक्षेप में धर्म उपदेश दें"—यहाँ यह 'याचना' के अर्थ में है। "भन्ते, साधु! उस भिक्षु ने भगवान के भाषण का अभिनंदन और अनुमोदन किया"—यहाँ यह 'स्वीकृति' के अर्थ में है। "साधु साधु, सारिपुत्त!"—यहाँ यह 'प्रशंसा' के अर्थ में है।

‘‘සාධු ධම්මරුචි රාජා, සාධු පඤ්ඤාණවා නරො;

සාධු මිත්තානමද්දුබ්භො, පාපස්සාකරණං සුඛ’’න්ති. (ජා. 2.17.101);

"धर्म में रुचि रखने वाला राजा अच्छा (साधु) है, प्रज्ञावान मनुष्य अच्छा है; मित्रों से द्रोह न करना अच्छा है, और पाप न करना सुखद है।"

ආදීසු සුන්දරෙ. ‘‘තෙන හි, බ්‍රාහ්මණ, සුණොහි සාධුකං මනසි කරොහී’’තිආදීසු (අ. නි. 5.192) සාධුකසද්දොයෙව දළ්හීකම්මෙ, ආණත්තියන්තිපි වුච්චති[Pg.155]. ඉධාපි අස්ස එත්ථෙව දළ්හීකම්මෙ ච ආණත්තියඤ්ච වෙදිතබ්බො. සුන්දරෙපි වට්ටති. දළ්හීකම්මත්ථෙන හි දළ්හමිමං ධම්මං සුණාහි, සුග්ගහිතං ගණ්හන්තො. ආණත්තිඅත්ථෙන මම ආණත්තියා සුණාහි, සුන්දරත්ථෙන සුන්දරමිමං භද්දකං ධම්මං සුණාහීති එවං දීපිතං හොති.

आदि उदाहरणों में यह 'उत्तम' (सुन्दर) के अर्थ में है। "इसलिए हे ब्राह्मण, सुनो और अच्छी तरह (साधुकं) मन में धारण करो" आदि में 'साधुक' शब्द 'दृढ़ीकरण' और 'आज्ञा' के अर्थ में प्रयुक्त हुआ है। यहाँ भी इसे दृढ़ीकरण और आज्ञा के अर्थ में ही समझना चाहिए। यह 'उत्तम' के अर्थ में भी उपयुक्त है। दृढ़ीकरण के अर्थ में—"इस धर्म को दृढ़ता से सुनो और अच्छी तरह ग्रहण करो।" आज्ञा के अर्थ में—"मेरी आज्ञा से सुनो।" उत्तम के अर्थ में—"इस उत्तम और कल्याणकारी धर्म को सुनो।"—यही इसका भाव है।

මනසි කරොහීති ආවජ්ජ, සමන්නාහරාති අත්ථො, අවික්ඛිත්තචිත්තො හුත්වා නිසාමෙහි, චිත්තෙ කරොහීති අධිප්පායො. අපි චෙත්ථ සුණොහීති සොතින්ද්‍රියවික්ඛෙපනිවාරණමෙතං. සාධුකං මනසි කරොහීති මනසිකාරෙ දළ්හීකම්මනියොජනෙන මනින්ද්‍රියවික්ඛෙපනිවාරණං. පුරිමඤ්චෙත්ථ බ්‍යඤ්ජනවිපල්ලාසග්ගාහවාරණං, පච්ඡිමං අත්ථවිපල්ලාසග්ගාහවාරණං. පුරිමෙන ච ධම්මස්සවනෙ නියොජෙති, පච්ඡිමෙන සුතානං ධම්මානං ධාරණූපපරික්ඛාදීසු. පුරිමෙන ච සබ්‍යඤ්ජනො අයං ධම්මො, තස්මා සවනීයොති දීපෙති. පච්ඡිමෙන සත්ථො, තස්මා සාධුකං මනසි කාතබ්බොති. සාධුකපදං වා උභයපදෙහි යොජෙත්වා යස්මා අයං ධම්මො ධම්මගම්භීරො චෙව දෙසනාගම්භීරො ච, තස්මා සුණාහි සාධුකං, යස්මා අත්ථගම්භීරො ච පටිවෙධගම්භීරො ච, තස්මා සාධුකං මනසි කරොහීති එවං යොජනා වෙදිතබ්බා. භාසිස්සාමීති සක්කා මහාරාජාති එවං පටිඤ්ඤාතං සාමඤ්ඤඵලදෙසනං විත්ථාරතො භාසිස්සාමි. ‘‘දෙසෙස්සාමී’’ති හි සඞ්ඛිත්තදීපනං හොති. භාසිස්සාමීති විත්ථාරදීපනං. තෙනාහ වඞ්ගීසත්ථෙරො –

‘मनसि करोहि’ (मन में धारण करो) का अर्थ है—चिंतन करो, अच्छी तरह मन में लाओ। इसका अभिप्राय है कि विक्षिप्त चित्त न होकर (एकाग्र होकर) ध्यान से सुनो, चित्त में धारण करो। यहाँ ‘सुणोहि’ (सुनो) शब्द श्रोत्रेन्द्रिय के विक्षेप (भटकाव) को रोकने के लिए है। ‘साधुकं मनसि करोहि’ (भली-भाँति मन में धारण करो) शब्द मन के द्वारा दृढ़तापूर्वक नियोजन करने से मनइन्द्रिय के विक्षेप को रोकने के लिए है। इनमें से पहला (सुणोहि) व्यंजनों (शब्दों) के विपर्यास (गलत ग्रहण) को रोकने के लिए है, और दूसरा (साधुकं मनसि करोहि) अर्थ के विपर्यास को रोकने के लिए है। पहले के द्वारा धर्म-श्रवण में नियोजित करते हैं, और दूसरे के द्वारा सुने हुए धर्मों के धारण और परीक्षण आदि में। पहले के द्वारा यह सूचित होता है कि यह धर्म ‘सव्यंजन’ (सुंदर शब्दों वाला) है, इसलिए सुनने योग्य है। दूसरे के द्वारा यह सूचित होता है कि यह ‘सार्थ’ (गहन अर्थ वाला) है, इसलिए इसे भली-भाँति मन में धारण करना चाहिए। अथवा ‘साधुकं’ पद को दोनों पदों के साथ जोड़कर इस प्रकार योजना समझनी चाहिए—चूँकि यह धर्म धर्म-गंभीर और देशना-गंभीर है, इसलिए ‘साधुकं सुणाहि’ (भली-भाँति सुनो); चूँकि यह अर्थ-गंभीर और प्रतिवेध-गंभीर है, इसलिए ‘साधुकं मनसि करोहि’ (भली-भाँति मन में धारण करो)। ‘भासिस्सामि’ (कहूँगा) का अर्थ है—हे महाराज! इस प्रकार प्रतिज्ञा किए गए सामञ्ञफल (श्रमणफल) की देशना को विस्तार से कहूँगा। क्योंकि ‘देसेस्सामि’ (उपदेश दूँगा) संक्षेप को दर्शाता है और ‘भासिस्सामि’ विस्तार को। इसीलिए स्थविर वङ्गीस ने कहा है—

‘‘සඞ්ඛිත්තෙනපි දෙසෙති, විත්ථාරෙනපි භාසති;

සාළිකායිව නිග්ඝොසො, පටිභානං උදීරයී’’ති. (සං. නි. 1.214);

“वे संक्षेप में भी देशना देते हैं और विस्तार से भी कहते हैं; मैना (सारिका) पक्षी के समान मधुर स्वर वाले उन्होंने अपनी प्रतिभा को प्रकट किया।”

එවං වුත්තෙ උස්සාහජාතො හුත්වා – ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො රාජා මාගධො අජාතසත්තු වෙදෙහිපුත්තො භගවතො පච්චස්සොසි භගවතො වචනං සම්පටිච්ඡි, පටිග්ගහෙසීති වුත්තං හොති.

ऐसा कहे जाने पर, उत्साहित होकर मगधराज वेदेहीपुत्र अजातशत्रु ने ‘जी हाँ, भन्ते’ कहकर भगवान् को उत्तर दिया (प्रतिश्रवण किया); इसका अर्थ है कि उन्होंने भगवान् के वचनों को स्वीकार किया, ग्रहण किया।

190. අථස්ස භගවා එතදවොච, එතං අවොච, ඉදානි වත්තබ්බං ‘‘ඉධ මහාරාජා’’තිආදිං සකලං සුත්තං අවොචාති අත්ථො. තත්ථ ඉධාති දෙසාපදෙසෙ නිපාතො, ස්වායං කත්ථචි ලොකං උපාදාය වුච්චති. යථාහ – ‘‘ඉධ තථාගතො ලොකෙ උප්පජ්ජතී’’ති. කත්ථචි සාසනං යථාහ [Pg.156] – ‘‘ඉධෙව, භික්ඛවෙ, පඨමො සමණො, ඉධ දුතියො සමණො’’ති (අ. නි. 4.241). කත්ථචි ඔකාසං. යථාහ –

१९०. तब भगवान् ने उनसे यह कहा; इसका अर्थ है कि अब कहे जाने योग्य ‘इध महाराज’ आदि संपूर्ण सूत्र को कहा। वहाँ ‘इध’ (यहाँ) स्थान-निर्देश के अर्थ में एक निपात है। वह कहीं ‘लोक’ के संदर्भ में प्रयुक्त होता है, जैसे—‘यहाँ (इस लोक में) तथागत उत्पन्न होते हैं’। कहीं ‘शासन’ (धर्म-अनुशासन) के संदर्भ में, जैसे—‘भिक्षुओं! यहीं (इस शासन में) प्रथम श्रमण है, यहीं द्वितीय श्रमण है’। कहीं ‘अवकाश’ (स्थान) के संदर्भ में, जैसे—

‘‘ඉධෙව තිට්ඨමානස්ස, දෙවභූතස්ස මෙ සතො;

පුනරායු ච මෙ ලද්ධො, එවං ජානාහි මාරිසා’’ති. (දී. නි. 2.369);

“यहीं स्थित रहते हुए, देव-स्वरूप मुझको पुनः आयु प्राप्त हुई है; हे प्रिय! ऐसा जानो।”

කත්ථචි පදපූරණමත්තමෙව. යථාහ ‘‘ඉධාහං, භික්ඛවෙ, භුත්තාවී අස්සං පවාරිතො’’ති (ම. නි. 1.30). ඉධ පන ලොකං උපාදාය වුත්තොති වෙදිතබ්බො. මහාරාජාති යථා පටිඤ්ඤාතං දෙසනං දෙසෙතුං පුන මහාරාජාති ආලපති. ඉදං වුත්තං හොති – ‘‘මහාරාජ ඉමස්මිං ලොකෙ තථාගතො උප්පජ්ජති අරහං…පෙ… බුද්ධො භගවා’’ති. තත්ථ තථාගතසද්දො බ්‍රහ්මජාලෙ වුත්තො. අරහන්තිආදයො විසුද්ධිමග්ගෙ විත්ථාරිතා. ලොකෙ උප්පජ්ජතීති එත්ථ පන ලොකොති – ඔකාසලොකො සත්තලොකො සඞ්ඛාරලොකොති තිවිධො. ඉධ පන සත්තලොකො අධිප්පෙතො. සත්තලොකෙ උප්පජ්ජමානොපි ච තථාගතො න දෙවලොකෙ, න බ්‍රහ්මලොකෙ, මනුස්සලොකෙව උප්පජ්ජති. මනුස්සලොකෙපි න අඤ්ඤස්මිං චක්කවාළෙ, ඉමස්මිංයෙව චක්කවාළෙ. තත්‍රාපි න සබ්බට්ඨානෙසු, ‘‘පුරත්ථිමාය දිසාය ගජඞ්ගලං නාම නිගමො තස්සාපරෙන මහාසාලො, තතො පරා පච්චන්තිමා ජනපදා ඔරතො මජ්ඣෙ, පුරත්ථිමදක්ඛිණාය දිසාය සලළවතී නාම නදී. තතො පරා පච්චන්තිමා ජනපදා, ඔරතො මජ්ඣෙ, දක්ඛිණාය දිසාය සෙතකණ්ණිකං නාම නිගමො, තතො පරා පච්චන්තිමා ජනපදා, ඔරතො මජ්ඣෙ, පච්ඡිමාය දිසාය ථූණං නාම බ්‍රාහ්මණගාමො, තතො පරා පච්චන්තිමා ජනපදා, ඔරතො මජ්ඣෙ, උත්තරාය දිසාය උසිරද්ධජො නාම පබ්බතො, තතො පරා පච්චන්තිමා ජනපදා ඔරතො මජ්ඣෙ’’ති එවං පරිච්ඡින්නෙ ආයාමතො තියොජනසතෙ, විත්ථාරතො අඩ්ඪතෙය්‍යයොජනසතෙ, පරික්ඛෙපතො නවයොජනසතෙ මජ්ඣිමපදෙසෙ උප්පජ්ජති. න කෙවලඤ්ච තථාගතො, පච්චෙකබුද්ධා, අග්ගසාවකා, අසීතිමහාථෙරා, බුද්ධමාතා, බුද්ධපිතා, චක්කවත්තී රාජා අඤ්ඤෙ ච සාරප්පත්තා බ්‍රාහ්මණගහපතිකා එත්ථෙවුප්පජ්ජන්ති.

कहीं यह केवल पद-पूर्ति (filler) मात्र होता है, जैसे—‘भिक्षुओं! यहाँ मैं भोजन कर चुका हूँ और निमन्त्रण को अस्वीकार कर चुका हूँ’। यहाँ (इस सूत्र में) इसे ‘लोक’ के संदर्भ में कहा गया है, ऐसा समझना चाहिए। ‘महाराज’—जैसा कि प्रतिज्ञा की गई थी, देशना देने के लिए पुनः ‘महाराज’ कहकर संबोधित करते हैं। इसका अर्थ यह है—‘महाराज! इस लोक में तथागत उत्पन्न होते हैं, जो अर्हत्... बुद्ध, भगवान् हैं’। वहाँ ‘तथागत’ शब्द की व्याख्या ब्रह्मजाल सूत्र में की गई है। ‘अर्हत्’ आदि शब्दों की व्याख्या विशुद्धिमार्ग में विस्तार से की गई है। ‘लोक में उत्पन्न होते हैं’—यहाँ ‘लोक’ तीन प्रकार का है: अवकाश-लोक, सत्त्व-लोक और संस्कार-लोक। यहाँ ‘सत्त्व-लोक’ अभिप्रेत है। सत्त्व-लोक में उत्पन्न होते हुए भी तथागत देव-लोक में उत्पन्न नहीं होते, ब्रह्म-लोक में नहीं, बल्कि मनुष्य-लोक में ही उत्पन्न होते हैं। मनुष्य-लोक में भी अन्य चक्रवातों में नहीं, बल्कि इसी चक्रवात में। वहाँ भी सभी स्थानों पर नहीं, बल्कि तीन सौ योजन लंबे, ढाई सौ योजन चौड़े और नौ सौ योजन परिधि वाले ‘मध्यम प्रदेश’ (मज्झिम-देस) में उत्पन्न होते हैं। न केवल तथागत, बल्कि प्रत्येक बुद्ध, अग्रश्रावक, अस्सी महास्थविर, बुद्ध-माता, बुद्ध-पिता, चक्रवर्ती राजा और अन्य श्रेष्ठ ब्राह्मण एवं गृहपति यहीं उत्पन्न होते हैं।

තත්ථ [Pg.157] තථාගතො සුජාතාය දින්නමධුපායාසභොජනතො යාව අරහත්තමග්ගො, තාව උප්පජ්ජති නාම, අරහත්තඵලෙ උප්පන්නො නාම. මහාභිනික්ඛමනතො වා යාව අරහත්තමග්ගො. තුසිතභවනතො වා යාව අරහත්තමග්ගො. දීපඞ්කරපාදමූලතො වා යාව අරහත්තමග්ගො, තාව උප්පජ්ජති නාම, අරහත්තඵලෙ උප්පන්නො නාම. ඉධ සබ්බපඨමං උප්පන්නභාවං සන්ධාය උප්පජ්ජතීති වුත්තං. තථාගතො ලොකෙ උප්පන්නො හොතීති අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො.

वहाँ तथागत, सुजाता द्वारा दिए गए मधु-पायस (खीर) के भोजन के समय से लेकर जब तक अर्हत्-मार्ग रहता है, तब तक ‘उत्पन्न हो रहे हैं’ (उप्पज्जति) कहलाते हैं, और अर्हत्-फल प्राप्त होने पर ‘उत्पन्न हो चुके’ (उप्पन्न) कहलाते हैं। अथवा महाभिनिष्क्रमण से लेकर अर्हत्-मार्ग तक। अथवा तुषित भवन (स्वर्ग) से लेकर अर्हत्-मार्ग तक। अथवा दीपंकर बुद्ध के चरणों के पास से लेकर अर्हत्-मार्ग तक, वे ‘उत्पन्न हो रहे हैं’ कहलाते हैं, और अर्हत्-फल में ‘उत्पन्न हो चुके’ कहलाते हैं। यहाँ सर्वप्रथम उत्पन्न होने की अवस्था के संदर्भ में ‘उत्पन्न होते हैं’ (उप्पज्जति) कहा गया है। ‘तथागत लोक में उत्पन्न हुए हैं’—यही यहाँ अर्थ है।

සො ඉමං ලොකන්ති සො භගවා ඉමං ලොකං. ඉදානි වත්තබ්බං නිදස්සෙති. සදෙවකන්ති සහ දෙවෙහි සදෙවකං. එවං සහ මාරෙන සමාරකං, සහ බ්‍රහ්මුනා සබ්‍රහ්මකං, සහ සමණබ්‍රාහ්මණෙහි සස්සමණබ්‍රාහ්මණිං. පජාතත්තා පජා, තං පජං. සහ දෙවමනුස්සෙහි සදෙවමනුස්සං. තත්ථ සදෙවකවචනෙන පඤ්ච කාමාවචරදෙවග්ගහණං වෙදිතබ්බං. සමාරක – වචනෙන ඡට්ඨකාමාවචරදෙවග්ගහණං. සබ්‍රහ්මකවචනෙන බ්‍රහ්මකායිකාදිබ්‍රහ්මග්ගහණං. සස්සමණබ්‍රාහ්මණීවචනෙන සාසනස්ස පච්චත්ථිකපච්චාමිත්තසමණබ්‍රාහ්මණග්ගහණං, සමිතපාපබාහිතපාපසමණබ්‍රාහ්මණග්ගහණඤ්ච. පජාවචනෙන සත්තලොකග්ගහණං. සදෙවමනුස්සවචනෙන සම්මුතිදෙවඅවසෙසමනුස්සග්ගහණං. එවමෙත්ථ තීහි පදෙහි ඔකාසලොකෙන සද්ධිං සත්තලොකො. ද්වීහි පජාවසෙන සත්තලොකොව ගහිතොති වෙදිතබ්බො.

"वह इस लोक को" (सो इमं लोकं) का अर्थ है कि वह भगवान इस लोक को। अब कहे जाने वाले लोक को दिखाते हैं। "सदेवकं" का अर्थ है देवों के साथ। इसी प्रकार "समारकं" मार के साथ, "सब्रह्मकं" ब्रह्मा के साथ, "ससमणब्राह्मणिं" श्रमणों और ब्राह्मणों के साथ। कर्म और क्लेशों के कारण उत्पन्न होने से "पजा" (प्रजा) कहलाती है, उस प्रजा को। "सदेवमनुस्सं" देवों और मनुष्यों के साथ। वहाँ "सदेवक" शब्द से पाँच कामावचर देवों का ग्रहण समझना चाहिए। "समारक" शब्द से छठे कामावचर देव (परनिर्मितवसवर्ती) का ग्रहण। "सब्रह्मक" शब्द से ब्रह्मकायिक आदि ब्रह्मों का ग्रहण। "ससमणब्राह्मणी" शब्द से शासन के विरोधी शत्रु श्रमण-ब्राह्मणों का और शांत-पाप एवं दूर-पाप वाले श्रमण-ब्राह्मणों का ग्रहण समझना चाहिए। "पजा" शब्द से सत्त्वलोक का ग्रहण। "सदेवमनुस्स" शब्द से सम्मति-देव (राजाओं) और शेष मनुष्यों का ग्रहण समझना चाहिए। इस प्रकार यहाँ तीन पदों से ओकासलोक (अवकाशलोक) के साथ सत्त्वलोक का, और दो पदों से प्रजा के वश से सत्त्वलोक का ही ग्रहण समझना चाहिए।

අපරො නයො, සදෙවකග්ගහණෙන අරූපාවචරදෙවලොකො ගහිතො. සමාරකග්ගහණෙන ඡ කාමාවචරදෙවලොකො. සබ්‍රහ්මකග්ගහණෙන රූපී බ්‍රහ්මලොකො. සස්සමණබ්‍රාහ්මණාදිග්ගහණෙන චතුපරිසවසෙන සම්මුතිදෙවෙහි වා සහ මනුස්සලොකො, අවසෙසසබ්බසත්තලොකො වා.

दूसरा तरीका: "सदेवक" के ग्रहण से अरूपावचर देवलोक गृहीत है। "समारक" के ग्रहण से छह कामावचर देवलोक। "सब्रह्मक" के ग्रहण से रूपी (रूपावचर) ब्रह्मलोक। "ससमणब्राह्मणादि" के ग्रहण से चार परिषदों के वश से सम्मति-देवों के साथ मनुष्यलोक, या शेष सभी सत्त्वलोक।

අපි චෙත්ථ සදෙවකවචනෙන උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදතො සබ්බස්ස ලොකස්ස සච්ඡිකතභාවමාහ. තතො යෙසං අහොසි – ‘‘මාරො මහානුභාවො ඡ කාමාවචරිස්සරො වසවත්තී, කිං සොපි එතෙන සච්ඡිකතො’’ති, තෙසං විමතිං විධමන්තො ‘‘සමාරක’’න්ති ආහ. යෙසං පන අහොසි – ‘‘බ්‍රහ්මා මහානුභාවො එකඞ්ගුලියා එකස්මිං චක්කවාළසහස්සෙ ආලොකං ඵරති, ද්වීහි [Pg.158] …පෙ… දසහි අඞ්ගුලීහි දසසු චක්කවාළසහස්සෙසු ආලොකං ඵරති. අනුත්තරඤ්ච ඣානසමාපත්තිසුඛං පටිසංවෙදෙති, කිං සොපි සච්ඡිකතො’’ති, තෙසං විමතිං විධමන්තො සබ්‍රහ්මකන්ති ආහ. තතො යෙ චින්තෙසුං – ‘‘පුථූ සමණබ්‍රාහ්මණා සාසනස්ස පච්චත්ථිකා, කිං තෙපි සච්ඡිකතා’’ති, තෙසං විමතිං විධමන්තො සස්සමණබ්‍රාහ්මණිං පජන්ති ආහ. එවං උක්කට්ඨුක්කට්ඨානං සච්ඡිකතභාවං පකාසෙත්වා අථ සම්මුතිදෙවෙ අවසෙසමනුස්සෙ ච උපාදාය උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදවසෙන සෙසසත්තලොකස්ස සච්ඡිකතභාවං පකාසෙන්තො සදෙවමනුස්සන්ති ආහ. අයමෙත්ථ භාවානුක්කමො.

इसके अतिरिक्त, यहाँ "सदेवक" शब्द से उत्कृष्ट परिच्छेद (सीमा) के द्वारा संपूर्ण लोक के साक्षात्कार होने की बात कही गई है। उसके बाद जिन्हें यह संदेह हुआ—"मार महानुभाव है, छह कामावचरों का ईश्वर है, वशवर्ती है, क्या वह भी इनके द्वारा साक्षात्कृत है?"—उनके संदेह को दूर करते हुए "समारकं" कहा। जिन्हें यह संदेह हुआ—"ब्रह्मा महानुभाव है, एक अंगुली से एक हजार चक्रवालों में प्रकाश फैलाता है... दस अंगुलियों से दस हजार चक्रवालों में प्रकाश फैलाता है, और अनुत्तर ध्यान-समापत्ति के सुख का अनुभव करता है, क्या वह भी साक्षात्कृत है?"—उनके संदेह को दूर करते हुए "सब्रह्मकं" कहा। उसके बाद जिन्होंने सोचा—"बहुत से श्रमण-ब्राह्मण शासन के विरोधी हैं, क्या वे भी साक्षात्कृत हैं?"—उनके संदेह को दूर करते हुए "ससमणब्राह्मणिं पजं" कहा। इस प्रकार उत्कृष्ट-उत्कृष्ट व्यक्तियों के साक्षात्कार की स्थिति को प्रकाशित कर, फिर सम्मति-देवों और शेष मनुष्यों को लेकर उत्कृष्ट परिच्छेद के वश से शेष सत्त्वलोक के साक्षात्कार को प्रकाशित करते हुए "सदेवमनुस्सं" कहा। यहाँ यह भावों का अनुक्रम है।

පොරාණා පනාහු සදෙවකන්ති දෙවෙහි සද්ධිං අවසෙසලොකං. සමාරකන්ති මාරෙන සද්ධිං අවසෙසලොකං. සබ්‍රහ්මකන්ති බ්‍රහ්මෙහි සද්ධිං අවසෙසලොකං. එවං සබ්බෙපි තිභවූපගෙ සත්තෙ තීහාකාරෙහි තීසු පදෙසු පක්ඛිපිත්වා පුන ද්වීහි පදෙහි පරියාදියන්තො සස්සමණබ්‍රාහ්මණිං පජං සදෙවමනුස්සන්ති ආහ. එවං පඤ්චහිපි පදෙහි තෙන තෙනාකාරෙන තෙධාතුකමෙව පරියාදින්නන්ති.

प्राचीन आचार्यों का कहना है कि "सदेवकं" का अर्थ है देवों (अरूप ब्रह्मों) के साथ शेष लोक। "समारकं" का अर्थ है मार के साथ शेष लोक। "सब्रह्मकं" का अर्थ है ब्रह्मों (रूप ब्रह्मों) के साथ शेष लोक। इस प्रकार तीनों भवों में रहने वाले सभी सत्त्वों को तीन प्रकार से तीन पदों में रखकर, फिर दो पदों से सबको समेटते हुए "ससमणब्राह्मणिं पजं सदेवमनुस्सं" कहा। इस प्रकार पाँचों पदों से उस-उस प्रकार से तीनों धातुओं (त्रैधातुक) को ही पूर्णतः समाहित किया गया है।

සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවෙදෙතීති එත්ථ පන සයන්ති සාමං අපරනෙය්‍යො හුත්වා. අභිඤ්ඤාති අභිඤ්ඤාය, අධිකෙන ඤාණෙන ඤත්වාති අත්ථො. සච්ඡිකත්වාති පච්චක්ඛං කත්වා, එතෙන අනුමානාදිපටික්ඛෙපො කතො හොති. පවෙදෙතීති බොධෙති විඤ්ඤාපෙති පකාසෙති.

"स्वयं अभिज्ञा (उच्च ज्ञान) से साक्षात्कार कर प्रवेदित करते हैं"—यहाँ "स्वयं" का अर्थ है स्वयं ही, दूसरों के द्वारा निर्देशित न होकर। "अभिज्ञा" का अर्थ है अभिज्ञा के द्वारा, अर्थात् अधिक (विशिष्ट) ज्ञान से जानकर। "साक्षात्कार कर" का अर्थ है प्रत्यक्ष करके; इससे अनुमान आदि का निषेध किया गया है। "प्रवेदित करते हैं" का अर्थ है बोधित करते हैं, विज्ञापित करते हैं, प्रकाशित करते हैं।

සො ධම්මං දෙසෙති ආදිකල්‍යාණං…පෙ… පරියොසානකල්‍යාණන්ති සො භගවා සත්තෙසු කාරුඤ්ඤතං පටිච්ච හිත්වාපි අනුත්තරං විවෙකසුඛං ධම්මං දෙසෙති. තඤ්ච ඛො අප්පං වා බහුං වා දෙසෙන්තො ආදිකල්‍යාණාදිප්පකාරමෙව දෙසෙති. ආදිම්හිපි, කල්‍යාණං භද්දකං අනවජ්ජමෙව කත්වා දෙසෙති, මජ්ඣෙපි, පරියොසානෙපි, කල්‍යාණං භද්දකං අනවජ්ජමෙව කත්වා දෙසෙතීති වුත්තං හොති. තත්ථ අත්ථි දෙසනාය ආදිමජ්ඣපරියොසානං, අත්ථි සාසනස්ස. දෙසනාය තාව චතුප්පදිකායපි ගාථාය පඨමපාදො ආදි නාම, තතො ද්වෙ මජ්ඣං නාම, අන්තෙ එකො පරියොසානං නාම. එකානුසන්ධිකස්ස සුත්තස්ස නිදානං ආදි, ඉදමවොචාති පරියොසානං, උභින්නමන්තරා [Pg.159] මජ්ඣං. අනෙකානුසන්ධිකස්ස සුත්තස්ස පඨමානුසන්ධි ආදි, අන්තෙ අනුසන්ධි පරියොසානං, මජ්ඣෙ එකො වා ද්වෙ වා බහූ වා මජ්ඣමෙව.

"वह धर्म का उपदेश देते हैं जो आदि में कल्याणकारी है... अंत में कल्याणकारी है"—वह भगवान सत्त्वों पर करुणा के कारण अनुत्तर विवेक-सुख को छोड़कर भी धर्म का उपदेश देते हैं। और वह थोड़ा या बहुत उपदेश देते हुए आदि-कल्याण आदि प्रकार से ही उपदेश देते हैं। आदि में भी कल्याणकारी, भद्र और निर्दोष बनाकर उपदेश देते हैं, मध्य में भी और अंत में भी कल्याणकारी, भद्र और निर्दोष बनाकर उपदेश देते हैं—यह कहा गया है। वहाँ देशना (उपदेश) का आदि-मध्य-अंत होता है, और शासन का भी। देशना में, चार पदों वाली गाथा का प्रथम पद 'आदि' कहलाता है, उसके बाद के दो पद 'मध्य' कहलाते हैं, और अंत का एक पद 'अंत' (परियोसान) कहलाता है। एक अनुसंधि (एक विषय) वाले सुत्त का निदान 'आदि' है, "इदमवोच" (यह कहा) आदि शब्द 'अंत' हैं, और दोनों के बीच का भाग 'मध्य' है। अनेक अनुसंधि वाले सुत्त की प्रथम अनुसंधि 'आदि' है, अंत की अनुसंधि 'अंत' है, और मध्य में एक, दो या बहुत सी अनुसंधियाँ 'मध्य' ही हैं।

සාසනස්ස පන සීලසමාධිවිපස්සනා ආදි නාම. වුත්තම්පි චෙතං – ‘‘කො චාදි කුසලානං ධම්මානං? සීලඤ්ච සුවිසුද්ධං දිට්ඨි ච උජුකා’’ති (සං. නි. 5.369). ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, මජ්ඣිමා පටිපදා තථාගතෙන අභිසම්බුද්ධා’’ති එවං වුත්තො පන අරියමග්ගො මජ්ඣං නාම. ඵලඤ්චෙව නිබ්බානඤ්ච පරියොසානං නාම. ‘‘එතදත්ථමිදං, බ්‍රාහ්මණ, බ්‍රහ්මචරියං, එතං සාරං, එතං පරියොසාන’’න්ති (ම. නි. 1.324) හි එත්ථ ඵලං පරියොසානන්ති වුත්තං. ‘‘නිබ්බානොගධං හි, ආවුසො විසාඛ, බ්‍රහ්මචරියං වුස්සති, නිබ්බානපරායනං නිබ්බානපරියොසාන’’න්ති (ම. නි. 1.466) එත්ථ නිබ්බානං පරියොසානන්ති වුත්තං. ඉධ දෙසනාය ආදිමජ්ඣපරියොසානං අධිප්පෙතං. භගවා හි ධම්මං දෙසෙන්තො ආදිම්හි සීලං දස්සෙත්වා මජ්ඣෙ මග්ගං පරියොසානෙ නිබ්බානං දස්සෙති. තෙන වුත්තං – ‘‘සො ධම්මං දෙසෙති ආදිකල්‍යාණං මජ්ඣෙකල්‍යාණං පරියොසානකල්‍යාණ’’න්ති. තස්මා අඤ්ඤොපි ධම්මකථිකො ධම්මං කථෙන්තො –

शासन (प्रतिपत्ति शासन) का आदि शील, समाधि और विपश्यना है। जैसा कि कहा गया है— 'कुशल धर्मों का आदि क्या है? सुविशुद्ध शील और ऋजु दृष्टि।' तथागत द्वारा अभिसम्बुद्ध 'मज्झिमा पटिपदा' (मध्यमा प्रतिपदा) को 'मध्य' कहा जाता है। फल और निर्वाण को 'पर्यवसान' कहा जाता है। 'हे ब्राह्मण! यह ब्रह्मचर्य इसी अर्थ के लिए है, यही इसका सार है, यही इसका पर्यवसान है'—यहाँ फल को पर्यवसान कहा गया है। 'हे विशाख! ब्रह्मचर्य निर्वाण में अवगाहन करने वाला है, निर्वाण ही इसका परायण है, निर्वाण ही इसका पर्यवसान है'—यहाँ निर्वाण को पर्यवसान कहा गया है। यहाँ देशना के आदि, मध्य और पर्यवसान अभिप्रेत हैं। भगवान धर्म की देशना करते समय आदि में शील, मध्य में मार्ग और पर्यवसान में निर्वाण को दिखाते हैं। इसलिए कहा गया है— 'वह आदि कल्याण, मध्य कल्याण और पर्यवसान कल्याण धर्म की देशना करता है।' इसलिए अन्य धर्मकथक को भी धर्म कहते समय—

‘‘ආදිම්හි සීලං දස්සෙය්‍ය, මජ්ඣෙ මග්ගං විභාවයෙ;

පරියොසානම්හි නිබ්බානං, එසා කථිකසණ්ඨිතී’’ති.

'आदि में शील को दिखाए, मध्य में मार्ग को स्पष्ट करे, और पर्यवसान में निर्वाण को; यह धर्मकथक की सुव्यवस्थित स्थिति है।'

සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජනන්ති යස්ස හි යාගුභත්තඉත්ථිපුරිසාදිවණ්ණනානිස්සිතා දෙසනා හොති, න සො සාත්ථං දෙසෙති. භගවා පන තථාරූපං දෙසනං පහාය චතුසතිපට්ඨානාදිනිස්සිතං දෙසනං දෙසෙති. තස්මා සාත්ථං දෙසෙතීති වුච්චති. යස්ස පන දෙසනා එකබ්‍යඤ්ජනාදියුත්තා වා සබ්බනිරොට්ඨබ්‍යඤ්ජනා වා සබ්බවිස්සට්ඨසබ්බනිග්ගහීතබ්‍යඤ්ජනා වා, තස්ස දමිළකිරාතසවරාදිමිලක්ඛූනං භාසා විය බ්‍යඤ්ජනපාරිපූරියා අභාවතො අබ්‍යඤ්ජනා නාම දෙසනා හොති. භගවා පන –

'सार्थं सब्यञ्जनं' (अर्थ सहित और व्यंजन सहित)—जिस धर्मकथक की देशना यवागू (कांजी), भात, स्त्री, पुरुष आदि के वर्णन पर आश्रित होती है, वह 'सार्थ' देशना नहीं करता। भगवान वैसी देशना को त्यागकर चार स्मृतिप्रस्थान आदि पर आश्रित देशना करते हैं, इसलिए उसे 'सार्थ' देशना कहा जाता है। जिसकी देशना केवल एक व्यंजन (अक्षर) आदि से युक्त हो, या जिसमें ओष्ठ्य व्यंजनों का अभाव हो, या जिसमें सभी विसृष्ट (खुले) या सभी निगृहीत (अनुस्वार युक्त) व्यंजन हों, उसकी देशना तमिल, किरात, शबर आदि म्लेच्छों की भाषा की तरह व्यंजनों की परिपूर्णता न होने के कारण 'अव्यंजन' कहलाती है। किन्तु भगवान—

‘‘සිථිලං ධනිතඤ්ච දීඝරස්සං, ගරුකං ලහුකඤ්ච නිග්ගහීතං;

සම්බන්ධවවත්ථිතං විමුත්තං, දසධා බ්‍යඤ්ජනබුද්ධියා පභෙදො’’ති.

'शिथिल (अल्पप्राण), धनित (महाप्राण), दीर्घ, ह्रस्व, गुरु, लघु, निगृहीत (अनुस्वार), सम्बद्ध (संधि युक्त), व्यवस्थित (पद-विच्छेद युक्त) और विमुक्त (स्पष्ट उच्चारण)—इस प्रकार व्यंजन-बुद्धि के दस भेद होते हैं।'

එවං [Pg.160] වුත්තං දසවිධං බ්‍යඤ්ජනං අමක්ඛෙත්වා පරිපුණ්ණබ්‍යඤ්ජනමෙව කත්වා ධම්මං දෙසෙති, තස්මා සබ්‍යඤ්ජනං ධම්මං දෙසෙතීති වුච්චති. කෙවලපරිපුණ්ණන්ති එත්ථ කෙවලන්ති සකලාධිවචනං. පරිපුණ්ණන්ති අනූනාධිකවචනං. ඉදං වුත්තං හොති සකලපරිපුණ්ණමෙව දෙසෙති, එකදෙසනාපි අපරිපුණ්ණා නත්ථීති. උපනෙතබ්බඅපනෙතබ්බස්ස අභාවතො කෙවලපරිපුණ්ණන්ති වෙදිතබ්බං. පරිසුද්ධන්ති නිරුපක්කිලෙසං. යො හි ඉමං ධම්මදෙසනං නිස්සාය ලාභං වා සක්කාරං වා ලභිස්සාමීති දෙසෙති, තස්ස අපරිසුද්ධා දෙසනා හොති. භගවා පන ලොකාමිසනිරපෙක්ඛො හිතඵරණෙන මෙත්තාභාවනාය මුදුහදයො උල්ලුම්පනසභාවසණ්ඨිතෙන චිත්තෙන දෙසෙති. තස්මා පරිසුද්ධං ධම්මං දෙසෙතීති වුච්චති.

इस प्रकार कहे गए दस प्रकार के व्यंजनों को विकृत न करते हुए, परिपूर्ण व्यंजनों के साथ धर्म की देशना करते हैं, इसलिए इसे 'सब्यञ्जन' धर्म देशना कहा जाता है। 'केवलपरिपूण्णं' में 'केवल' शब्द 'सकल' (सम्पूर्ण) का वाचक है। 'परिपूण्णं' शब्द 'न्यूनता और अधिकता से रहित' होने का वाचक है। इसका अर्थ यह है कि वे सम्पूर्ण और परिपूर्ण देशना ही करते हैं, उनकी कोई भी देशना अपूर्ण नहीं होती। कुछ भी जोड़ने या घटाने योग्य न होने के कारण इसे 'केवलपरिपूण्णं' समझना चाहिए। 'परिसुद्धं' का अर्थ है उपक्लेश रहित। जो इस धर्म देशना के आश्रय से लाभ या सत्कार प्राप्त करने की इच्छा से देशना करता है, उसकी देशना अपरिष्कृत (अशुद्ध) होती है। किन्तु भगवान लोक-आमिष (सांसारिक लाभ) की अपेक्षा न रखते हुए, प्राणियों के हित के लिए मैत्री भावना से कोमल हृदय होकर, (संसार-दुःख से) उबारने के स्वभाव वाले चित्त से देशना करते हैं। इसलिए इसे 'परिसुद्ध' धर्म देशना कहा जाता है।

බ්‍රහ්මචරියං පකාසෙතීති එත්ථ පනායං බ්‍රහ්මචරිය-සද්දො දානෙ වෙය්‍යාවච්චෙ පඤ්චසික්ඛාපදසීලෙ අප්පමඤ්ඤාසු මෙථුනවිරතියං සදාරසන්තොසෙ වීරියෙ උපොසථඞ්ගෙසු අරියමග්ගෙ සාසනෙති ඉමෙස්වත්ථෙසු දිස්සති.

'ब्रह्मचर्यं पकासेति' (ब्रह्मचर्य को प्रकाशित करते हैं)—यहाँ 'ब्रह्मचर्य' शब्द दान, वैयावृत्य (सेवा), पंचशील, अप्रमाण (ब्रह्मविहार), मैथुन-विरति, स्व-स्त्री संतोष (सदारसंतोष), वीर्य, उपोसथ अंग, आर्यमार्ग और शासन (बुद्ध-शासन)—इन अर्थों में देखा जाता है।

‘‘කිං තෙ වතං කිං පන බ්‍රහ්මචරියං,කිස්ස සුචිණ්ණස්ස අයං විපාකො;

ඉද්ධී ජුතී බලවීරියූපපත්ති,ඉදඤ්ච තෙ නාග, මහාවිමානං.

'तुम्हारा वह क्या व्रत था? वह क्या ब्रह्मचर्य था? किस सुचरित (कर्म) का यह विपाक है? यह ऋद्धि, द्युति, बल और वीर्य की प्राप्ति, और हे नाग! यह तुम्हारा महान विमान (किसका फल है)?'

අහඤ්ච භරියා ච මනුස්සලොකෙ,සද්ධා උභො දානපතී අහුම්හා;

ඔපානභූතං මෙ ඝරං තදාසි,සන්තප්පිතා සමණබ්‍රාහ්මණා ච.

'मैं और मेरी पत्नी मनुष्य लोक में दोनों ही श्रद्धावान और दानपति थे। तब मेरा घर प्यासों के लिए कुएँ के समान था, और श्रमण-ब्राह्मण वहाँ तृप्त होते थे।'

තං මෙ වතං තං පන බ්‍රහ්මචරියං,තස්ස සුචිණ්ණස්ස අයං විපාකො;

ඉද්ධී ජුතී බලවීරියූපපත්ති,ඉදඤ්ච මෙ ධීර මහාවිමාන’’න්ති. (ජා. 2.17.1595);

'वही मेरा व्रत था, वही मेरा ब्रह्मचर्य था। उसी सुचरित का यह विपाक है। यह ऋद्धि, द्युति, बल और वीर्य की प्राप्ति, और हे धीर! यह मेरा महान विमान (उसी का फल है)।'

ඉමස්මිඤ්හි පුණ්ණකජාතකෙ දානං බ්‍රහ්මචරියන්ති වුත්තං.

इस पुण्णक जातक में दान को 'ब्रह्मचर्य' कहा गया है।

‘‘කෙන පාණි කාමදදො, කෙන පාණි මධුස්සවො;

කෙන තෙ බ්‍රහ්මචරියෙන, පුඤ්ඤං පාණිම්හි ඉජ්ඣති.

'किस कारण से तुम्हारा हाथ कामनाओं को पूर्ण करने वाला है? किस कारण से हाथ से मधु टपकता है? तुम्हारे किस ब्रह्मचर्य के कारण तुम्हारे हाथ में यह पुण्य सिद्ध हुआ है?'

තෙන [Pg.161] පාණි කාමදදො, තෙන පාණි මධුස්සවො;

තෙන මෙ බ්‍රහ්මචරියෙන, පුඤ්ඤං පාණිම්හි ඉජ්ඣතී’’ති. (පෙ. ව. 275,277);

'उस (वैयावृत्य) के कारण हाथ कामनाओं को पूर्ण करने वाला है, उसी से हाथ से मधु टपकता है। मेरे उस ब्रह्मचर्य के कारण मेरे हाथ में यह पुण्य सिद्ध हुआ है।'

ඉමස්මිං අඞ්කුරපෙතවත්ථුම්හි වෙය්‍යාවච්චං බ්‍රහ්මචරියන්ති වුත්තං. ‘‘එවං, ඛො තං භික්ඛවෙ, තිත්තිරියං නාම බ්‍රහ්මචරියං අහොසී’’ති (චූළව. 311) ඉමස්මිං තිත්තිරජාතකෙ පඤ්චසික්ඛාපදසීලං බ්‍රහ්මචරියන්ති වුත්තං. ‘‘තං ඛො පන මෙ, පඤ්චසිඛ, බ්‍රහ්මචරියං නෙව නිබ්බිදාය න විරාගාය න නිරොධාය…පෙ… යාවදෙව බ්‍රහ්මලොකූපපත්තියා’’ති (දී. නි. 2.329) ඉමස්මිං මහාගොවින්දසුත්තෙ චතස්සො අප්පමඤ්ඤායො බ්‍රහ්මචරියන්ති වුත්තා. ‘‘පරෙ අබ්‍රහ්මචාරී භවිස්සන්ති, මයමෙත්ථ බ්‍රහ්මචාරී භවිස්සාමා’’ති (ම. නි. 1.83) ඉමස්මිං සල්ලෙඛසුත්තෙ මෙථුනවිරති බ්‍රහ්මචරියන්ති වුත්තා.

इस अंकुर पेतवस्तु में वैयावृत्य (सेवा) को 'ब्रह्मचर्य' कहा गया है। 'हे भिक्षुओं! इस प्रकार वह तित्तिरिय नामक ब्रह्मचर्य था'—इस तित्तिरि जातक में पंचशील को 'ब्रह्मचर्य' कहा गया है। 'हे पंचशिख! मेरा वह ब्रह्मचर्य न निर्वेद के लिए, न विराग के लिए, न निरोध के लिए... केवल ब्रह्मलोक की प्राप्ति तक ही संवर्तित होता है'—इस महागोविन्द सुत्त में चार अप्रमाणों (ब्रह्मविहारों) को 'ब्रह्मचर्य' कहा गया है। 'दूसरे अब्रह्मचारी होंगे, हम यहाँ ब्रह्मचारी होंगे'—इस सल्लेख सुत्त में मैथुन-विरति को 'ब्रह्मचर्य' कहा गया है।

‘‘මයඤ්ච භරියා නාතික්කමාම,අම්හෙ ච භරියා නාතික්කමන්ති;

අඤ්ඤත්‍ර තාහි බ්‍රහ්මචරියං චරාම,තස්මා හි අම්හං දහරා න මීයරෙ’’ති. (ජා. 1.4.97);

'न मैं अपनी पत्नी का अतिक्रमण करता हूँ, न मेरी पत्नी मेरा अतिक्रमण करती है। उनके अतिरिक्त हम ब्रह्मचर्य का पालन करते हैं, इसीलिए हमारे यहाँ युवावस्था में मृत्यु नहीं होती।'

මහාධම්මපාලජාතකෙ සදාරසන්තොසො බ්‍රහ්මචරියන්ති වුත්තො. ‘‘අභිජානාමි ඛො පනාහං, සාරිපුත්ත, චතුරඞ්ගසමන්නාගතං බ්‍රහ්මචරියං චරිතා, තපස්සී සුදං හොමී’’ති (ම. නි. 1.155) ලොමහංසනසුත්තෙ වීරියං බ්‍රහ්මචරියන්ති වුත්තං.

महाधम्मपाल जातक में स्व-स्त्री संतोष (सदारसंतोष) को 'ब्रह्मचर्य' कहा गया है। 'हे सारिपुत्र! मैं जानता हूँ कि मैंने चार अंगों से युक्त ब्रह्मचर्य का पालन किया है, मैं तपस्वी था'—लोमहंसन सुत्त में वीर्य को 'ब्रह्मचर्य' कहा गया है।

‘‘හීනෙන බ්‍රහ්මචරියෙන, ඛත්තියෙ උපපජ්ජති;

මජ්ඣිමෙන ච දෙවත්තං, උත්තමෙන විසුජ්ඣතී’’ති. (ජා. 1.8.75);

“हीन (निम्न) ब्रह्मचर्य से क्षत्रिय कुल में जन्म होता है; मध्यम से देवत्व प्राप्त होता है, और उत्तम से शुद्धि (विमुक्ति) प्राप्त होती है।”

එවං නිමිජාතකෙ අත්තදමනවසෙන කතො අට්ඨඞ්ගිකො උපොසථො බ්‍රහ්මචරියන්ති වුත්තො. ‘‘ඉදං ඛො පන මෙ, පඤ්චසිඛ, බ්‍රහ්මචරියං එකන්තනිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය…පෙ… අයමෙව අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො’’ති (දී. නි. 2.329) මහාගොවින්දසුත්තස්මිංයෙව අරියමග්ගො බ්‍රහ්මචරියන්ති වුත්තො. ‘‘තයිදං බ්‍රහ්මචරියං ඉද්ධඤ්චෙව ඵීතඤ්ච විත්ථාරිකං බාහුජඤ්ඤං පුථුභූතං යාව දෙවමනුස්සෙහි සුප්පකාසිත’’න්ති (දී. නි. 3.174) පාසාදිකසුත්තෙ සික්ඛත්තයසඞ්ගහිතං සකලසාසනං බ්‍රහ්මචරියන්ති වුත්තං. ඉමස්මිම්පි ඨානෙ ඉදමෙව බ්‍රහ්මචරියන්ති අධිප්පෙතං. තස්මා බ්‍රහ්මචරියං පකාසෙතීති සො ධම්මං දෙසෙති ආදිකල්‍යාණං…පෙ… පරිසුද්ධං. එවං දෙසෙන්තො ච සික්ඛත්තයසඞ්ගහිතං සකලසාසනං බ්‍රහ්මචරියං පකාසෙතීති [Pg.162] එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. බ්‍රහ්මචරියන්ති සෙට්ඨට්ඨෙන බ්‍රහ්මභූතං චරියං. බ්‍රහ්මභූතානං වා බුද්ධාදීනං චරියන්ති වුත්තං හොති.

इस प्रकार निमि जातक में आत्म-दमन के वश में किए गए आठ अंगों वाले उपोसथ को 'ब्रह्मचर्य' कहा गया है। महागोविन्द सुत्त में ही 'हे पञ्चसिख! यह मेरा ब्रह्मचर्य एकांत निर्वेद, विराग, निरोध... के लिए है, यही आर्य अष्टांगिक मार्ग है'—इस प्रकार आर्य मार्ग को 'ब्रह्मचर्य' कहा गया है। पासादिक सुत्त में 'यह ब्रह्मचर्य समृद्ध, संपन्न, विस्तृत, बहुजन-विदित, पृथुभूत और देव-मनुष्यों तक भली-भांति प्रकाशित है'—इस प्रकार तीनों शिक्षाओं (शील, समाधि, प्रज्ञा) में समाहित संपूर्ण शासन को 'ब्रह्मचर्य' कहा गया है। इस स्थान (सामञ्ञफल सुत्त) में भी यही (संपूर्ण शासन) 'ब्रह्मचर्य' के रूप में अभिप्रेत है। इसलिए 'ब्रह्मचर्यं पकासेति' (ब्रह्मचर्य को प्रकाशित करता है) के अंतर्गत वह आदि-कल्याण, मध्य-कल्याण, अंत-कल्याण... और परिशुद्ध धर्म का उपदेश देता है। इस प्रकार उपदेश देते हुए वह तीनों शिक्षाओं में समाहित संपूर्ण शासन रूपी ब्रह्मचर्य को प्रकाशित करता है—ऐसा यहाँ अर्थ समझना चाहिए। 'ब्रह्मचर्य' का अर्थ श्रेष्ठ होने के कारण 'ब्रह्मभूत चर्या' (श्रेष्ठ आचरण) है, अथवा बुद्ध आदि ब्रह्मभूत (श्रेष्ठ) व्यक्तियों का आचरण है।

191. තං ධම්මන්ති තං වුත්තප්පකාරසම්පදං ධම්මං. සුණාති ගහපති වාති කස්මා පඨමං ගහපතිං නිද්දිසති? නිහතමානත්තා, උස්සන්නත්තා ච. යෙභුය්‍යෙන හි ඛත්තියකුලතො පබ්බජිතා ජාතිං නිස්සාය මානං කරොන්ති. බ්‍රාහ්මණකුලා පබ්බජිතා මන්තෙ නිස්සාය මානං කරොන්ති. හීනජච්චකුලා පබ්බජිතා අත්තනො අත්තනො විජාතිතාය පතිට්ඨාතුං න සක්කොන්ති. ගහපතිදාරකා පන කච්ඡෙහි සෙදං මුඤ්චන්තෙහි පිට්ඨියා ලොණං පුප්ඵමානාය භූමිං කසිත්වා තාදිසස්ස මානස්ස අභාවතො නිහතමානදප්පා හොන්ති. තෙ පබ්බජිත්වා මානං වා දප්පං වා අකත්වා යථාබලං සකලබුද්ධවචනං උග්ගහෙත්වා විපස්සනාය කම්මං කරොන්තා සක්කොන්ති අරහත්තෙ පතිට්ඨාතුං. ඉතරෙහි ච කුලෙහි නික්ඛමිත්වා පබ්බජිතා නාම න බහුකා, ගහපතිකාව බහුකා. ඉති නිහතමානත්තා උස්සන්නත්තා ච පඨමං ගහපතිං නිද්දිසතීති.

१९१. 'तं धम्मं' का अर्थ है उस पूर्वोक्त गुणों से संपन्न धर्म को। 'सुनता है गृहपति या...'—यहाँ पहले गृहपति का निर्देश क्यों किया गया है? मान के दमन (विनम्रता) के कारण और उनकी अधिकता के कारण। क्योंकि प्रायः क्षत्रिय कुल से प्रव्रजित होने वाले अपनी जाति के कारण मान करते हैं। ब्राह्मण कुल से प्रव्रजित होने वाले मंत्रों (वेदों) के कारण मान करते हैं। नीच कुल से प्रव्रजित होने वाले अपने-अपने विजातीय होने के कारण (शील या मार्ग में) प्रतिष्ठित होने में समर्थ नहीं होते। परंतु गृहपति के पुत्र, जो कांखों से पसीना बहाते हुए और पीठ पर नमक की तरह (धूल) जमाए हुए भूमि जोतते हैं, उनमें उस प्रकार के मान का अभाव होने से वे दमित-मान वाले होते हैं। वे प्रव्रजित होकर मान या दर्प न करते हुए, अपनी शक्ति के अनुसार संपूर्ण बुद्ध-वचन को सीखकर और विपश्यना का अभ्यास करते हुए अर्हत्व में प्रतिष्ठित होने में समर्थ होते हैं। और अन्य कुलों से निकलकर प्रव्रजित होने वाले बहुत नहीं होते, गृहपति ही अधिक होते हैं। इस प्रकार मान के दमन और अधिकता के कारण पहले गृहपति का निर्देश किया गया है।

අඤ්ඤතරස්මිං වාති ඉතරෙසං වා කුලානං අඤ්ඤතරස්මිං. පච්චාජාතොති පතිජාතො. තථාගතෙ සද්ධං පටිලභතීති පරිසුද්ධං ධම්මං සුත්වා ධම්මස්සාමිම්හි තථාගතෙ – ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො වත සො භගවා’’ති සද්ධං පටිලභති. ඉති පටිසඤ්චික්ඛතීති එවං පච්චවෙක්ඛති. සම්බාධො ඝරාවාසොති සචෙපි සට්ඨිහත්ථෙ ඝරෙ යොජනසතන්තරෙපි වා ද්වෙ ජායම්පතිකා වසන්ති, තථාපි නෙසං සකිඤ්චනසපලිබොධට්ඨෙන ඝරාවාසො සම්බාධොයෙව. රජොපථොති රාගරජාදීනං උට්ඨානට්ඨානන්ති මහාඅට්ඨකථායං වුත්තං. ආගමනපථොතිපි වදන්ති. අලග්ගනට්ඨෙන අබ්භොකාසො වියාති අබ්භොකාසො. පබ්බජිතො හි කූටාගාරරතනපාසාදදෙවවිමානාදීසු පිහිතද්වාරවාතපානෙසු පටිච්ඡන්නෙසු වසන්තොපි නෙව ලග්ගති, න සජ්ජති, න බජ්ඣති. තෙන වුත්තං – ‘‘අබ්භොකාසො පබ්බජ්ජා’’ති. අපි ච සම්බාධො ඝරාවාසො කුසලකිරියාය ඔකාසාභාවතො. රජොපථො අසංවුතසඞ්කාරට්ඨානං විය රජානං කිලෙසරජානං සන්නිපාතට්ඨානතො. අබ්භොකාසො පබ්බජ්ජා කුසලකිරියාය යථාසුඛං ඔකාසසබ්භාවතො.

'अञ्ञतरस्मिं वा' का अर्थ है अन्य कुलों में से किसी एक में। 'पच्चाजातो' का अर्थ है उत्पन्न हुआ। 'तथागत में श्रद्धा प्राप्त करता है' का अर्थ है—परिशुद्ध धर्म को सुनकर धर्म के स्वामी तथागत में 'वे भगवान् वास्तव में सम्यक्सम्बुद्ध हैं'—ऐसी श्रद्धा प्राप्त करता है। 'इति पटिसञ्चिक्खति' का अर्थ है इस प्रकार विचार करता है। 'घर का वास संबाध (कठिनाई/संकुचित) है'—यदि साठ हाथ के घर में या सौ योजन की दूरी पर भी दो पति-पत्नी रहते हों, तो भी उनके लिए स-किंचन (परिग्रह) और स-पलिबोध (बाधा) होने के कारण घर का वास संबाध ही है। 'रजोपथो' का अर्थ है राग आदि रज (धूल) के उत्पन्न होने का स्थान—ऐसा महाअट्ठकथा में कहा गया है। इसे 'आगमन पथ' (आने का मार्ग) भी कहते हैं। 'अब्भोकासो' (खुला आकाश) की तरह होने के कारण इसे 'अब्भोकासो' कहा गया है। क्योंकि प्रव्रजित व्यक्ति बंद दरवाजों और खिड़कियों वाले कूटगार, रत्न-प्रासाद या देव-विमान आदि में रहते हुए भी न तो आसक्त होता है, न चिपकता है, न बंधता है। इसलिए कहा गया है—'प्रव्रज्या खुला आकाश है'। इसके अतिरिक्त, घर का वास कुशल कार्यों के लिए अवसर न होने के कारण 'संबाध' है। 'रजोपथो' का अर्थ है जैसे कूड़ा फेंकने का स्थान धूल का संग्रह स्थल होता है, वैसे ही क्लेश रूपी रज का संग्रह स्थल होने के कारण यह 'रजोपथो' है। प्रव्रज्या 'अब्भोकासो' है क्योंकि इसमें सुखपूर्वक कुशल कार्य करने का अवसर विद्यमान रहता है।

නයිදං [Pg.163] සුකරං…පෙ… පබ්බජෙය්‍යන්ති එත්ථායං සඞ්ඛෙපකථා, යදෙතං සික්ඛත්තයබ්‍රහ්මචරියං එකම්පි දිවසං අඛණ්ඩං කත්වා චරිමකචිත්තං පාපෙතබ්බතාය එකන්තපරිපුණ්ණං, චරිතබ්බං එකදිවසම්පි ච කිලෙසමලෙන අමලීනං කත්වා චරිමකචිත්තං පාපෙතබ්බතාය එකන්තපරිසුද්ධං. සඞ්ඛලිඛිතන්ති ලිඛිතසඞ්ඛසදිසං ධොතසඞ්ඛසප්පටිභාගං චරිතබ්බං. ඉදං න සුකරං අගාරං අජ්ඣාවසතා අගාරමජ්ඣෙ වසන්තෙන එකන්තපරිපුණ්ණං…පෙ… චරිතුං, යංනූනාහං කෙසෙ ච මස්සුඤ්ච ඔහාරෙත්වා කසායරසපීතතාය කාසායානි බ්‍රහ්මචරියං චරන්තානං අනුච්ඡවිකානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා පරිදහිත්වා අගාරස්මා නික්ඛමිත්වා අනගාරියං පබ්බජෙය්‍යන්ති. එත්ථ ච යස්මා අගාරස්ස හිතං කසිවාණිජ්ජාදිකම්මං අගාරියන්ති වුච්චති, තඤ්ච පබ්බජ්ජාය නත්ථි, තස්මා පබ්බජ්ජා අනගාරියන්ති ඤාතබ්බා, තං අනගාරියං. පබ්බජෙය්‍යන්ති පටිපජ්ජෙය්‍යං.

'नयिदं सुकरं... पब्बजेय्यं'—यहाँ यह संक्षिप्त कथन है: यह जो त्रिशिक्षा रूपी ब्रह्मचर्य है, इसे एक दिन भी अखंडित रखकर अंतिम चित्त (च्युति चित्त) तक पहुँचाने के लिए एकांततः परिपूर्ण रूप से चरित (आचरण) करना चाहिए, और एक दिन भी क्लेश रूपी मल से मलिन न करते हुए अंतिम चित्त तक पहुँचाने के लिए एकांततः परिशुद्ध रूप से। 'सङ्खलिखितं' का अर्थ है तराशे हुए शंख के समान या धुले हुए शंख के सदृश आचरण करना चाहिए। घर में रहते हुए, घर के बीच वास करते हुए इस एकांततः परिपूर्ण... ब्रह्मचर्य का पालन करना सुकर (आसान) नहीं है। क्यों न मैं केश और दाढ़ी मुँडाकर, काषाय वस्त्र (जो ब्रह्मचर्य का पालन करने वालों के योग्य हैं) धारण कर, घर से निकलकर अनागारिक (प्रव्रज्या) में प्रव्रजित हो जाऊँ। यहाँ 'अगारिय' उसे कहा जाता है जो घर के हित के लिए कृषि, वाणिज्य आदि कार्य करता है, और चूँकि प्रव्रज्या में वह नहीं है, इसलिए प्रव्रज्या को 'अनागारिय' समझना चाहिए। 'तं अनागारियं पब्बजेय्यं' का अर्थ है उस प्रव्रज्या को प्राप्त करूँ।

192-193. අප්පං වාති සහස්සතො හෙට්ඨා භොගක්ඛන්ධො අප්පො නාම හොති, සහස්සතො පට්ඨාය මහා. ආබන්ධනට්ඨෙන ඤාතියෙව ඤාතිපරිවට්ටො. සොපි වීසතියා හෙට්ඨා අප්පො නාම හොති, වීසතියා පට්ඨාය මහා. පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතොති පාතිමොක්ඛසංවරෙන සමන්නාගතො. ආචාරගොචරසම්පන්නොති ආචාරෙන චෙව ගොචරෙන ච සම්පන්නො. අණුමත්තෙසූති අප්පමත්තකෙසු. වජ්ජෙසූති අකුසලධම්මෙසු. භයදස්සාවීති භයදස්සී. සමාදායාති සම්මා ආදියිත්වා. සික්ඛති සික්ඛාපදෙසූති සික්ඛාපදෙසු තං තං සික්ඛාපදං සමාදියිත්වා සික්ඛති. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො, විත්ථාරො පන විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තො.

१९२-१९३. 'अप्पं वा' का अर्थ है—एक हजार से कम का भोग-स्कंध (संपत्ति) 'अल्प' कहलाता है, और एक हजार से ऊपर 'महा' (अधिक)। बांधने के अर्थ में होने के कारण 'ज्ञाति' (रिश्तेदार) ही 'ज्ञाति-परिवट्ट' है। वह भी बीस से कम होने पर 'अल्प' कहलाता है और बीस से ऊपर होने पर 'महा'। 'पातिमोक्खसंवरसंवुतो' का अर्थ है प्रातिमोक्ष संवर शील से युक्त। 'आचारगोचरसंपन्नो' का अर्थ है आचार और गोचर (उचित व्यवहार और स्थान) से संपन्न। 'अणुमत्तेसु' का अर्थ है बहुत थोड़े परिमाण वाले। 'वज्जेसु' का अर्थ है अकुशल धर्मों (दोषों) में। 'भयदस्सावी' का अर्थ है भय देखने वाला। 'समादाय' का अर्थ है सम्यक् रूप से ग्रहण करके। 'सिक्खति सिक्खापदेसु' का अर्थ है शिक्षापदों में उन-उन शिक्षापदों को ग्रहण कर अभ्यास करता है। यहाँ यह संक्षेप है, विस्तार तो विशुद्धिमार्ग में कहा गया है।

කායකම්මවචීකම්මෙන සමන්නාගතො කුසලෙන පරිසුද්ධාජීවොති එත්ථ ආචාරගොචරග්ගහණෙනෙව ච කුසලෙ කායකම්මවචීකම්මෙ ගහිතෙපි යස්මා ඉදං ආජීවපාරිසුද්ධිසීලං නාම න ආකාසෙ වා රුක්ඛග්ගාදීසු වා උප්පජ්ජති, කායවචීද්වාරෙසුයෙව පන උප්පජ්ජති; තස්මා තස්ස උප්පත්තිද්වාරදස්සනත්ථං කායකම්මවචීකම්මෙන සමන්නාගතො කුසලෙනාති වුත්තං. යස්මා පන තෙන සමන්නාගතො, තස්මා පරිසුද්ධාජීවො. සමණමුණ්ඩිකපුත්තසුත්තන්තවසෙන (ම. නි. 2.260) වා එවං වුත්තං. තත්ථ හි ‘‘කතමෙ ච, ථපති, කුසලා සීලා? කුසලං [Pg.164] කායකම්මං, කුසලං වචීකම්මං, පරිසුද්ධං ආජීවම්පි ඛො අහං ථපති සීලස්මිං වදාමී’’ති වුත්තං. යස්මා පන තෙන සමන්නාගතො, තස්මා පරිසුද්ධාජීවොති වෙදිතබ්බො.

"कुशल काय-कर्म और वच-कर्म से युक्त, परिशुद्ध आजीविका वाला"—यहाँ 'आचार-गोचर' के ग्रहण से ही कुशल काय-कर्म और वच-कर्म के गृहीत होने पर भी, क्योंकि यह 'आजीव-पारिशुद्धि-शील' आकाश में या वृक्षों के अग्रभाग आदि में उत्पन्न नहीं होता, बल्कि केवल काय और वच-द्वारों में ही उत्पन्न होता है; इसलिए इसकी उत्पत्ति के द्वारों को दिखाने के लिए "कुशल काय-कर्म और वच-कर्म से युक्त" ऐसा कहा गया है। क्योंकि वह उनसे युक्त है, इसलिए वह 'परिशुद्ध आजीविका वाला' है। अथवा, यह 'समणमुण्डिकपुत्त सुत्तन्त' (म.नि. २.२६०) के अनुसार कहा गया है। वहाँ कहा गया है— "हे स्थपति! कुशल शील कौन से हैं? कुशल काय-कर्म, कुशल वच-कर्म; और हे स्थपति! मैं परिशुद्ध आजीविका को भी शील में ही कहता हूँ।" इसलिए, क्योंकि वह उससे युक्त है, उसे 'परिशुद्ध आजीविका वाला' समझना चाहिए।

සීලසම්පන්නොති බ්‍රහ්මජාලෙ වුත්තෙන තිවිධෙන සීලෙන සමන්නාගතො හොති. ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරොති මනච්ඡට්ඨෙසු ඉන්ද්‍රියෙසු පිහිතද්වාරො හොති. සතිසම්පජඤ්ඤෙන සමන්නාගතොති අභික්කන්තෙ පටික්කන්තෙතිආදීසු සත්තසු ඨානෙසු සතියා චෙව සම්පජඤ්ඤෙන ච සමන්නාගතො හොති. සන්තුට්ඨොති චතූසු පච්චයෙසු තිවිධෙන සන්තොසෙන සන්තුට්ඨො හොති.

'शील-सम्पन्न' का अर्थ है— ब्रह्मजाल सुत्त में वर्णित तीन प्रकार के शीलों से युक्त होना। 'इन्द्रियों में गुप्त-द्वार वाला' का अर्थ है— मन सहित छह इन्द्रियों में संवर रूपी द्वार को बंद रखने वाला। 'स्मृति और सम्प्रजन्य से युक्त' का अर्थ है— आगे बढ़ने, पीछे हटने आदि सात स्थानों में स्मृति और सम्प्रजन्य से युक्त होना। 'सन्तुष्ट' का अर्थ है— चार प्रत्ययों (चीवर आदि) में तीन प्रकार के सन्तोष से सन्तुष्ट होना।

චූළසීලවණ්ණනා

चूल-शील की व्याख्या (वर्णना)

194-211. එවං මාතිකං නික්ඛිපිත්වා අනුපුබ්බෙන භාජෙන්තො ‘‘කථඤ්ච, මහාරාජ, භික්ඛු සීලසම්පන්නො හොතී’’තිආදිමාහ. තත්ථ ඉදම්පිස්ස හොති සීලස්මින්ති ඉදම්පි අස්ස භික්ඛුනො පාණාතිපාතා වෙරමණි සීලස්මිං එකං සීලං හොතීති අත්ථො. පච්චත්තවචනත්ථෙ වා එතං භුම්මං. මහාඅට්ඨකථායඤ්හි ඉදම්පි තස්ස සමණස්ස සීලන්ති අයමෙව අත්ථො වුත්තො. සෙසං බ්‍රහ්මජාලෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. ඉදමස්ස හොති සීලස්මින්ති ඉදං අස්ස සීලං හොතීති අත්ථො.

१९४-२११. इस प्रकार मातृका (विषय-सूची) को रखकर, क्रमशः विभाजन करते हुए "हे महाराज! भिक्षु कैसे शील-सम्पन्न होता है?" आदि कहा गया। वहाँ "यह भी उसका शील में होता है" (इदम्पिस्स होति सीलस्मिं) का अर्थ है— उस भिक्षु का यह प्राणातिपात से विरति भी शील के समूह में एक शील है। अथवा, यहाँ सप्तमी विभक्ति (सीलस्मिं) प्रथमा विभक्ति के अर्थ में है। महाअट्ठकथा में भी "यह भी उस श्रमण का शील है" (इदम्पि तस्स समणस्स सीलं)—यही अर्थ कहा गया है। शेष ब्रह्मजाल सुत्त में वर्णित पद्धति के अनुसार ही समझना चाहिए। "इदं अस्स होति सीलस्मिं" का अर्थ है— "यह उसका शील होता है"।

212. න කුතොචි භයං සමනුපස්සති, යදිදං සීලසංවරතොති යානි අසංවරමූලකානි භයානි උප්පජ්ජන්ති, තෙසු යං ඉදං භයං සීලසංවරතො භවෙය්‍ය, තං කුතොචි එකසංවරතොපි න සමනුපස්සති. කස්මා? සංවරතො අසංවරමූලකස්ස භයස්ස අභාවා. මුද්ධාභිසිත්තොති යථාවිධානවිහිතෙන ඛත්තියාභිසෙකෙන මුද්ධනි අවසිත්තො. යදිදං පච්චත්ථිකතොති යං කුතොචි එකපච්චත්ථිකතොපි භයං භවෙය්‍ය, තං න සමනුපස්සති. කස්මා? යස්මා නිහතපච්චාමිත්තො. අජ්ඣත්තන්ති නියකජ්ඣත්තං, අත්තනො සන්තානෙති අත්ථො. අනවජ්ජසුඛන්ති අනවජ්ජං අනින්දිතං කුසලං සීලපදට්ඨානෙහි අවිප්පටිසාරපාමොජ්ජපීතිපස්සද්ධිධම්මෙහි පරිග්ගහිතං කායිකචෙතසිකසුඛං පටිසංවෙදෙති. එවං ඛො, මහාරාජ, භික්ඛු සීලසම්පන්නො හොතීති එවං නිරන්තරං විත්ථාරෙත්වා දස්සිතෙන තිවිධෙන සීලෙන සමන්නාගතො භික්ඛු සීලසම්පන්නො නාම හොතීති සීලකථං නිට්ඨාපෙසි.

२१२. "वह कहीं से भी भय नहीं देखता, जो यह शील-संवर के कारण है"—असंवर (शील न पालने) के कारण जो भय उत्पन्न होते हैं, उनमें से जो भय शील-संवर के कारण हो सकता था, उसे वह किसी एक संवर के कारण भी नहीं देखता। क्यों? क्योंकि संवर होने पर असंवर-मूलक भय का अभाव होता है। 'मूर्धाभिषिक्त' का अर्थ है— विधि-विधान के अनुसार क्षत्रिय-अभिषेक द्वारा सिर पर सिंचित। "जो यह शत्रु के कारण है"—किसी एक शत्रु के कारण भी जो भय हो सकता था, उसे वह नहीं देखता। क्यों? क्योंकि उसने शत्रुओं को पराजित कर दिया है। 'अध्यात्म' (अज्झत्तं) का अर्थ है— अपना निजी अध्यात्म, अपने सन्तान (प्रवाह) में। 'अनवद्य सुख' का अर्थ है— निर्दोष, अनिन्दित, कुशल; जो शील रूपी पदस्थान (निकट कारण) वाले अविप्रतिसार (पश्चाताप न होना), प्रमोद, प्रीति और प्रश्रब्धि धर्मों से व्याप्त है, ऐसे कायिक और चैतसिक सुख का अनुभव करता है। "हे महाराज! इस प्रकार भिक्षु शील-सम्पन्न होता है"—इस प्रकार निरंतर विस्तार से दिखाए गए तीन प्रकार के शीलों से युक्त भिक्षु 'शील-सम्पन्न' कहलाता है, ऐसा कहकर शील-कथा समाप्त की।

ඉන්ද්‍රියසංවරකථා

इन्द्रिय-संवर की कथा

213. ඉන්ද්‍රියෙසු [Pg.165] ගුත්තද්වාරභාජනීයෙ චක්ඛුනා රූපන්ති අයං චක්ඛුසද්දො කත්ථචි බුද්ධචක්ඛුම්හි වත්තති, යථාහ – ‘‘බුද්ධචක්ඛුනා ලොකං වොලොකෙසී’’ති (මහාව. 9). කත්ථචි සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණසඞ්ඛාතෙ සමන්තචක්ඛුම්හි, යථාහ – ‘‘තථූපමං ධම්මමයං, සුමෙධ, පාසාදමාරුය්හ සමන්තචක්ඛූ’’ති (මහාව. 8). කත්ථචි ධම්මචක්ඛුම්හි ‘‘විරජං වීතමලං ධම්මචක්ඛුං උදපාදී’’ති (මහාව. 16) හි එත්ථ අරියමග්ගත්තයපඤ්ඤා. ‘‘චක්ඛුං උදපාදි ඤාණං උදපාදී’’ති (මහාව. 15) එත්ථ පුබ්බෙනිවාසාදිඤාණං පඤ්ඤාචක්ඛූති වුච්චති. ‘‘දිබ්බෙන චක්ඛුනා’’ති (ම. නි. 1.284) ආගතට්ඨානෙසු දිබ්බචක්ඛුම්හි වත්තති. ‘‘චක්ඛුඤ්ච පටිච්ච රූපෙ චා’’ති එත්ථ පසාදචක්ඛුම්හි වත්තති. ඉධ පනායං පසාදචක්ඛුවොහාරෙන චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙ වත්තති, තස්මා චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන රූපං දිස්වාති අයමෙත්ථත්ථො. සෙසපදෙසු යං වත්තබ්බං සියා, තං සබ්බං විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තං. අබ්‍යාසෙකසුඛන්ති කිලෙසබ්‍යාසෙකවිරහිතත්තා අබ්‍යාසෙකං අසම්මිස්සං පරිසුද්ධං අධිචිත්තසුඛං පටිසංවෙදෙතීති.

२१३. इन्द्रिय-संवर के विभाजन में "चक्षु से रूप को (देखकर)"—यहाँ यह 'चक्षु' शब्द कहीं 'बुद्ध-चक्षु' के अर्थ में प्रयुक्त होता है, जैसे कहा गया है— "बुद्ध-चक्षु से लोक का अवलोकन किया"। कहीं सर्वज्ञता-ज्ञान संज्ञक 'समन्त-चक्षु' के अर्थ में, जैसे कहा गया है— "हे सुमेध! उसी प्रकार धर्ममय प्रासाद पर चढ़कर समन्त-चक्षु ने..."। कहीं 'धर्म-चक्षु' के अर्थ में, जैसे "विरज, विमल धर्म-चक्षु उत्पन्न हुआ"—यहाँ धर्म-चक्षु का अर्थ तीन आर्यमार्गों की प्रज्ञा है। "चक्षु उत्पन्न हुआ, ज्ञान उत्पन्न हुआ"—यहाँ पूर्वनिवास आदि ज्ञान को 'प्रज्ञा-चक्षु' कहा गया है। "दिव्य चक्षु से"—ऐसे स्थलों पर यह 'दिव्य-चक्षु' के अर्थ में प्रयुक्त होता है। "चक्षु और रूपों के प्रतीत्य (कारण)"—यहाँ यह 'प्रसाद-चक्षु' के अर्थ में प्रयुक्त होता है। किन्तु यहाँ यह 'प्रसाद-चक्षु' के व्यवहार से 'चक्षु-विज्ञान' के अर्थ में प्रयुक्त है, इसलिए "चक्षु-विज्ञान से रूप को देखकर"—यह यहाँ का अर्थ है। शेष पदों में जो कहना चाहिए, वह सब विशुद्धिमार्ग में कहा गया है। 'अव्यासेक सुख' का अर्थ है— क्लेशों के मिश्रण (व्यासेक) से रहित होने के कारण अमिश्रित, परिशुद्ध, अधिचित्त-सुख (समाधि-सुख) का अनुभव करता है।

සතිසම්පජඤ්ඤකථා

स्मृति-सम्प्रजन्य की कथा

214. සතිසම්පජඤ්ඤභාජනීයම්හි අභික්කන්තෙ පටික්කන්තෙති එත්ථ තාව අභික්කන්තං වුච්චති ගමනං, පටික්කන්තං නිවත්තනං, තදුභයම්පි චතූසු ඉරියාපථෙසු ලබ්භති. ගමනෙ තාව පුරතො කායං අභිහරන්තො අභික්කමති නාම. පටිනිවත්තන්තො පටික්කමති නාම. ඨානෙපි ඨිතකොව කායං පුරතො ඔනාමෙන්තො අභික්කමති නාම, පච්ඡතො අපනාමෙන්තො පටික්කමති නාම. නිසජ්ජාය නිසින්නකොව ආසනස්ස පුරිමඅඞ්ගාභිමුඛො සංසරන්තො අභික්කමති නාම, පච්ඡිමඅඞ්ගපදෙසං පච්චාසංසරන්තො පටික්කමති නාම. නිපජ්ජනෙපි එසෙව නයො.

२१४. स्मृति-सम्प्रजन्य के विभाजन में "आगे बढ़ने और पीछे हटने में"—यहाँ 'अभिक्कान्त' (आगे बढ़ना) गमन को कहा जाता है, और 'पटिक्कान्त' (पीछे हटना) निवर्तन (लौटने) को; ये दोनों ही चारों ईर्यापथों में प्राप्त होते हैं। गमन में, शरीर को आगे ले जाते हुए 'अभिक्रमति' (आगे बढ़ता है) कहलाता है। लौटते हुए 'प्रतिक्रमति' (पीछे हटता है) कहलाता है। खड़े होने (स्थान) में भी, खड़े हुए ही शरीर को आगे झुकाते हुए 'अभिक्रमति' कहलाता है, पीछे हटाते हुए 'प्रतिक्रमति' कहलाता है। बैठने में, बैठे हुए ही आसन के अगले भाग की ओर खिसकते हुए 'अभिक्रमति' कहलाता है, पिछले भाग की ओर वापस खिसकते हुए 'प्रतिक्रमति' कहलाता है। लेटने में भी यही विधि है।

සම්පජානකාරී හොතීති සම්පජඤ්ඤෙන සබ්බකිච්චකාරී. සම්පජඤ්ඤමෙව වා කාරී. සො හි අභික්කන්තාදීසු සම්පජඤ්ඤං කරොතෙව. න කත්ථචි සම්පජඤ්ඤවිරහිතො හොති. තත්ථ සාත්ථකසම්පජඤ්ඤං, සප්පායසම්පජඤ්ඤං, ගොචරසම්පජඤ්ඤං අසම්මොහසම්පජඤ්ඤන්ති චතුබ්බිධං සම්පජඤ්ඤං. තත්ථ අභික්කමනචිත්තෙ උප්පන්නෙ චිත්තවසෙනෙව අගන්ත්වා – ‘‘කින්නු මෙ එත්ථ ගතෙන අත්ථො අත්ථි නත්ථී’’ති අත්ථානත්ථං පරිග්ගහෙත්වා අත්ථපරිග්ගණ්හනං සාත්ථකසම්පජඤ්ඤං. තත්ථ [Pg.166] ච අත්ථොති චෙතියදස්සනබොධිසඞ්ඝථෙරඅසුභදස්සනාදිවසෙන ධම්මතො වුඩ්ඪි. චෙතියං වා බොධිං වා දිස්වාපි හි බුද්ධාරම්මණං, සඞ්ඝදස්සනෙන සඞ්ඝාරම්මණං, පීතිං උප්පාදෙත්වා තදෙව ඛයවයතො සම්මසන්තො අරහත්තං පාපුණාති. ථෙරෙ දිස්වා තෙසං ඔවාදෙ පතිට්ඨාය, අසුභං දිස්වා තත්ථ පඨමජ්ඣානං උප්පාදෙත්වා තදෙව ඛයවයතො සම්මසන්තො අරහත්තං පාපුණාති. තස්මා එතෙසං දස්සනං සාත්ථකන්ති වුත්තං. කෙචි පන ආමිසතොපි වුඩ්ඪි අත්ථොයෙව, තං නිස්සාය බ්‍රහ්මචරියානුග්ගහාය පටිපන්නත්තාති වදන්ති.

"सम्प्रजानकारी होता है" का अर्थ है—सम्प्रजन्य (स्पष्ट ज्ञान) के साथ सभी कार्यों को करने वाला। अथवा केवल सम्प्रजन्य का ही अभ्यास करने वाला। क्योंकि वह आगे बढ़ने आदि कार्यों में सम्प्रजन्य ही करता है। वह किसी भी कार्य में सम्प्रजन्य से रहित नहीं होता। वहाँ (उस सम्प्रजानकारी होने में) चार प्रकार के सम्प्रजन्य हैं—सार्थक-सम्प्रजन्य, सप्पाय-सम्प्रजन्य, गोचर-सम्प्रजन्य और असम्मोह-सम्प्रजन्य। उनमें से, आगे बढ़ने का चित्त उत्पन्न होने पर केवल चित्त के वश में न जाकर—"क्या यहाँ जाने से मेरा कोई प्रयोजन सिद्ध होगा या नहीं?"—इस प्रकार लाभ और अलाभ का विचार कर लाभ का ग्रहण करना 'सार्थक-सम्प्रजन्य' है। वहाँ 'अर्थ' (प्रयोजन) का तात्पर्य है—चैत्य-दर्शन, बोधि-दर्शन, संघ-दर्शन, स्थविर-दर्शन और अशुभ-दर्शन आदि के माध्यम से धर्म में वृद्धि। चैत्य या बोधि वृक्ष को देखकर बुद्ध का आलम्बन लेकर, अथवा संघ के दर्शन से संघ का आलम्बन लेकर प्रीति उत्पन्न कर, उसी (प्रीति) का क्षय और व्यय के रूप में सम्मर्शन (अनुचिंतन) करते हुए वह अर्हत्व को प्राप्त कर लेता है। स्थविरों को देखकर उनके उपदेश में प्रतिष्ठित होकर, अथवा अशुभ को देखकर वहाँ प्रथम ध्यान उत्पन्न कर, उसी का क्षय-व्यय के रूप में सम्मर्शन करते हुए अर्हत्व को प्राप्त कर लेता है। इसलिए इनका दर्शन 'सार्थक' कहा गया है। कुछ (आचार्य) तो आमिष (भोजन आदि) से होने वाली वृद्धि को भी 'अर्थ' ही मानते हैं, क्योंकि उसका आश्रय लेकर ब्रह्मचर्य के अनुग्रह के लिए प्रतिपन्न (साधना) हुआ जाता है।

තස්මිං පන ගමනෙ සප්පායාසප්පායං පරිග්ගහෙත්වා සප්පායපරිග්ගණ්හනං සප්පායසම්පජඤ්ඤං. සෙය්‍යථිදං – චෙතියදස්සනං තාව සාත්ථකං, සචෙ පන චෙතියස්ස මහාපූජාය දසද්වාදසයොජනන්තරෙ පරිසා සන්නිපතන්ති, අත්තනො විභවානුරූපා ඉත්ථියොපි පුරිසාපි අලඞ්කතපටියත්තා චිත්තකම්මරූපකානි විය සඤ්චරන්ති. තත්‍ර චස්ස ඉට්ඨෙ ආරම්මණෙ ලොභො හොති, අනිට්ඨෙ පටිඝො, අසමපෙක්ඛනෙ මොහො උප්පජ්ජති, කායසංසග්ගාපත්තිං වා ආපජ්ජති. ජීවිතබ්‍රහ්මචරියානං වා අන්තරායො හොති, එවං තං ඨානං අසප්පායං හොති. වුත්තප්පකාරඅන්තරායාභාවෙ සප්පායං. බොධිදස්සනෙපි එසෙව නයො. සඞ්ඝදස්සනම්පි සාත්ථං. සචෙ පන අන්තොගාමෙ මහාමණ්ඩපං කාරෙත්වා සබ්බරත්තිං ධම්මස්සවනං කරොන්තෙසු මනුස්සෙසු වුත්තප්පකාරෙනෙව ජනසන්නිපාතො චෙව අන්තරායො ච හොති, එවං තං ඨානං අසප්පායං හොති. අන්තරායාභාවෙ සප්පායං. මහාපරිසපරිවාරානං ථෙරානං දස්සනෙපි එසෙව නයො.

उस जाने के कार्य में, उपयुक्त और अनुपयुक्त का विचार कर उपयुक्त का चुनाव करना 'सप्पाय-सम्प्रजन्य' (उपयुक्तता का स्पष्ट ज्ञान) है। जैसे—चैत्य-दर्शन सार्थक तो है, किन्तु यदि चैत्य की महापूजा के लिए दस-बारह योजन के भीतर जनसमूह उमड़ पड़े, जहाँ स्त्रियाँ और पुरुष अपने वैभव के अनुसार अलंकृत और सुसज्जित होकर चित्रित पुतलियों की भाँति विचरण कर रहे हों, तो वहाँ इष्ट आलम्बन में लोभ होता है, अनिष्ट में प्रतिघ (क्रोध), और अनुचित रूप से देखने पर मोह उत्पन्न होता है, अथवा काय-संसर्ग की आपत्ति (दोष) प्राप्त हो सकती है। अथवा जीवन और ब्रह्मचर्य के लिए अन्तराय (बाधा) हो सकता है; ऐसी स्थिति में वह स्थान 'असप्पाय' (अनुपयुक्त) होता है। उक्त प्रकार के अन्तरायों के अभाव में वह 'सप्पाय' (उपयुक्त) है। बोधि-दर्शन में भी यही विधि है। संघ-दर्शन भी सार्थक है, किन्तु यदि गाँव के भीतर बड़ा मण्डप बनवाकर रात भर धर्म-श्रवण करते हुए मनुष्यों का उक्त प्रकार से ही जमावड़ा और अन्तराय हो, तो वह स्थान 'असप्पाय' होता है। अन्तराय न होने पर 'सप्पाय' होता है। विशाल परिषद् से घिरे हुए स्थविरों के दर्शन के विषय में भी यही विधि है।

අසුභදස්සනම්පි සාත්ථං, තදත්ථදීපනත්ථඤ්ච ඉදං වත්ථු – එකො කිර දහරභික්ඛු සාමණෙරං ගහෙත්වා දන්තකට්ඨත්ථාය ගතො. සාමණෙරො මග්ගා ඔක්කමිත්වා පුරතො ගච්ඡන්තො අසුභං දිස්වා පඨමජ්ඣානං නිබ්බත්තෙත්වා තදෙව පාදකං කත්වා සඞ්ඛාරෙ සම්මසන්තො තීණි ඵලානි සච්ඡිකත්වා උපරිමග්ගත්ථාය කම්මට්ඨානං පරිග්ගහෙත්වා අට්ඨාසි. දහරො තං අපස්සන්තො සාමණෙරාති පක්කොසි. සො ‘මයා පබ්බජිතදිවසතො පට්ඨාය භික්ඛුනා සද්ධිං ද්වෙ කථා නාම න කථිතපුබ්බා. අඤ්ඤස්මිම්පි දිවසෙ උපරි විසෙසං නිබ්බත්තෙස්සාමී’ති චින්තෙත්වා කිං, භන්තෙති පටිවචනමදාසි. ‘එහී’ති ච වුත්තෙ එකවචනෙනෙව ආගන්ත්වා, ‘භන්තෙ, ඉමිනා තාව මග්ගෙනෙව ගන්ත්වා මයා ඨිතොකාසෙ මුහුත්තං [Pg.167] පුරත්ථාභිමුඛො ඨත්වා ඔලොකෙථා’ති ආහ. සො තථා කත්වා තෙන පත්තවිසෙසමෙව පාපුණි. එවං එකං අසුභං ද්වින්නං ජනානං අත්ථාය ජාතං. එවං සාත්ථම්පි පනෙතං පුරිසස්ස මාතුගාමාසුභං අසප්පායං, මාතුගාමස්ස ච පුරිසාසුභං අසප්පායං, සභාගමෙව සප්පායන්ති එවං සප්පායපරිග්ගණ්හනං සප්පායසම්පජඤ්ඤං නාම.

अशुभ-दर्शन भी सार्थक है, और उस अर्थ को स्पष्ट करने के लिए यह कथा है—कहते हैं कि एक युवा भिक्षु एक श्रामणेर को लेकर दातून के लिए गया। श्रामणेर मार्ग से हटकर आगे जाते हुए एक अशुभ (शव) को देखकर प्रथम ध्यान उत्पन्न कर, उसी को आधार बनाकर संस्कारों का सम्मर्शन करते हुए तीन फलों (अनागामी तक) का साक्षात्कार कर, ऊपर के मार्ग (अर्हत्व) के लिए कर्मस्थान को ग्रहण कर खड़ा हो गया। युवा भिक्षु ने उसे न देखकर "श्रामणेर!" कहकर पुकारा। उसने सोचा—"मेरे प्रव्रजित होने के दिन से लेकर आज तक मैंने भिक्षु के साथ कभी दो बातें (व्यर्थ वार्ता) नहीं की हैं। किसी अन्य दिन भी मैं उत्तर-विशेष (अर्हत्व) उत्पन्न कर लूँगा।" ऐसा सोचकर उसने उत्तर दिया—"क्या है, भन्ते?" "आओ" कहने पर वह एक ही शब्द में आ गया और बोला—"भन्ते! आप इसी मार्ग से जाकर जहाँ मैं खड़ा था, वहाँ थोड़ी देर पूर्व की ओर मुँह करके खड़े होकर देखें।" उसने वैसा ही किया और उसी विशेष पद (अधिगम) को प्राप्त किया। इस प्रकार एक अशुभ दो व्यक्तियों के लिए कल्याणकारी सिद्ध हुआ। इस प्रकार सार्थक होते हुए भी, पुरुष के लिए स्त्री का शव अनुपयुक्त है और स्त्री के लिए पुरुष का शव अनुपयुक्त है; समान लिंग का शव ही उपयुक्त होता है। इस प्रकार उपयुक्त का चुनाव करना 'सप्पाय-सम्प्रजन्य' कहलाता है।

එවං පරිග්ගහිතසාත්ථකසප්පායස්ස පන අට්ඨතිංසාය කම්මට්ඨානෙසු අත්තනො චිත්තරුචියං කම්මට්ඨානසඞ්ඛාතං ගොචරං උග්ගහෙත්වා භික්ඛාචාරගොචරෙ තං ගහෙත්වාව ගමනං ගොචරසම්පජඤ්ඤං නාම. තස්සාවිභාවනත්ථං ඉදං චතුක්කං වෙදිතබ්බං –

इस प्रकार सार्थक और सप्पाय का निश्चय कर लेने वाले भिक्षु के लिए, अड़तीस कर्मस्थानों में से अपने चित्त की रुचि के अनुसार कर्मस्थान रूपी 'गोचर' को ग्रहण कर, भिक्षाटन के समय भी उसे साथ लेकर ही चलना 'गोचर-सम्प्रजन्य' कहलाता है। उसे स्पष्ट करने के लिए यह चतुष्क (चार प्रकार) समझना चाहिए—

ඉධෙකච්චො භික්ඛු හරති, න පච්චාහරති; එකච්චො පච්චාහරති, න හරති; එකච්චො පන නෙව හරති, න පච්චාහරති; එකච්චො හරති ච, පච්චාහරති චාති. තත්ථ යො භික්ඛු දිවසං චඞ්කමෙන නිසජ්ජාය ච ආවරණීයෙහි ධම්මෙහි චිත්තං පරිසොධෙත්වා තථා රත්තියා පඨමයාමෙ, මජ්ඣිමයාමෙ සෙය්‍යං කප්පෙත්වා පච්ඡිමයාමෙපි නිසජ්ජචඞ්කමෙහි වීතිනාමෙත්වා පගෙව චෙතියඞ්ගණබොධියඞ්ගණවත්තං කත්වා බොධිරුක්ඛෙ උදකං ආසිඤ්චිත්වා, පානීයං පරිභොජනීයං පච්චුපට්ඨපෙත්වා ආචරියුපජ්ඣායවත්තාදීනි සබ්බානි ඛන්ධකවත්තානි සමාදාය වත්තති. සො සරීරපරිකම්මං කත්වා සෙනාසනං පවිසිත්වා ද්වෙ තයො පල්ලඞ්කෙ උසුමං ගාහාපෙන්තො කම්මට්ඨානං අනුයුඤ්ජිත්වා භික්ඛාචාරවෙලායං උට්ඨහිත්වා කම්මට්ඨානසීසෙනෙව පත්තචීවරමාදාය සෙනාසනතො නික්ඛමිත්වා කම්මට්ඨානං මනසිකරොන්තොව චෙතියඞ්ගණං ගන්ත්වා, සචෙ බුද්ධානුස්සතිකම්මට්ඨානං හොති, තං අවිස්සජ්ජෙත්වාව චෙතියඞ්ගණං පවිසති. අඤ්ඤං චෙ කම්මට්ඨානං හොති, සොපානමූලෙ ඨත්වා හත්ථෙන ගහිතභණ්ඩං විය තං ඨපෙත්වා බුද්ධාරම්මණං පීතිං ගහෙත්වා චෙතියඞ්ගණං ආරුය්හ, මහන්තං චෙතියං චෙ, තික්ඛත්තුං පදක්ඛිණං කත්වා චතූසු ඨානෙසු වන්දිතබ්බං. ඛුද්දකං චෙතියං චෙ, තථෙව පදක්ඛිණං කත්වා අට්ඨසු ඨානෙසු වන්දිතබ්බං. චෙතියං වන්දිත්වා බොධියඞ්ගණං පත්තෙනාපි බුද්ධස්ස භගවතො සම්මුඛා විය නිපච්චාකාරං දස්සෙත්වා බොධි වන්දිතබ්බා. සො එවං චෙතියඤ්ච බොධිඤ්ච වන්දිත්වා පටිසාමිතට්ඨානං ගන්ත්වා පටිසාමිතභණ්ඩකං හත්ථෙන ගණ්හන්තො විය නික්ඛිත්තකම්මට්ඨානං ගහෙත්වා ගාමසමීපෙ කම්මට්ඨානසීසෙනෙව චීවරං පාරුපිත්වා ගාමං පිණ්ඩාය පවිසති. අථ නං මනුස්සා දිස්වා අය්‍යො නො ආගතොති පච්චුග්ගන්ත්වා පත්තං ගහෙත්වා ආසනසාලාය වා ගෙහෙ වා [Pg.168] නිසීදාපෙත්වා යාගුං දත්වා යාව භත්තං න නිට්ඨාති, තාව පාදෙ ධොවිත්වා තෙලෙන මක්ඛෙත්වා පුරතො තෙ නිසීදිත්වා පඤ්හං වා පුච්ඡන්ති, ධම්මං වා සොතුකාමා හොන්ති. සචෙපි න කථාපෙන්ති, ජනසඞ්ගහත්ථං ධම්මකථා නාම කාතබ්බා යෙවාති අට්ඨකථාචරියා වදන්ති. ධම්මකථා හි කම්මට්ඨානවිනිමුත්තා නාම නත්ථි, තස්මා කම්මට්ඨානසීසෙනෙව ධම්මකථං කථෙත්වා කම්මට්ඨානසීසෙනෙව ආහාරං පරිභුඤ්ජිත්වා අනුමොදනං කත්වා නිවත්තියමානෙහිපි මනුස්සෙහි අනුගතොව ගාමතො නික්ඛමිත්වා තත්ථ තෙ නිවත්තෙත්වා මග්ගං පටිපජ්ජති.

यहाँ (इस शासन में) कोई भिक्षु (कर्मस्थान को) ले जाता है, पर वापस नहीं लाता; कोई वापस लाता है, पर ले नहीं जाता; कोई न तो ले जाता है और न ही वापस लाता है; और कोई ले भी जाता है और वापस भी लाता है। उनमें से, जो भिक्षु दिन भर चंक्रमण और बैठने के द्वारा (नीवरण रूपी) बाधक धर्मों से चित्त को शुद्ध कर, उसी प्रकार रात के प्रथम पहर में भी (चित्त शुद्ध कर), मध्यम पहर में शयन कर, और अंतिम पहर में भी बैठने और चंक्रमण के साथ समय बिताकर, सुबह जल्दी ही चैत्य-प्रांगण और बोधि-प्रांगण के कर्तव्यों को पूरा करता है, बोधि वृक्ष को जल देता है, पीने और उपयोग का पानी तैयार करता है, और आचार्य एवं उपाध्याय के प्रति सभी खन्धक-कर्तव्यों को पूर्ण रूप से स्वीकार कर उनका पालन करता है। वह शरीर की शुद्धि कर, अपने आवास में प्रवेश कर, दो-तीन बार पालथी मारकर बैठने के सत्रों तक शरीर में ऊष्मा उत्पन्न करते हुए कर्मस्थान का अभ्यास करता है। भिक्षाटन के समय उठकर, कर्मस्थान को ही मुख्य रखते हुए, पात्र और चीवर लेकर आवास से निकलता है और कर्मस्थान का मनन करते हुए ही चैत्य-प्रांगण की ओर जाता है। यदि उसका कर्मस्थान बुद्धानुस्मृति है, तो उसे छोड़े बिना ही वह चैत्य-प्रांगण में प्रवेश करता है। यदि कोई अन्य कर्मस्थान है, तो सीढ़ियों के पास उसे हाथ में पकड़ी हुई वस्तु की तरह (मानसिक रूप से) रखकर, बुद्ध-आलम्बन वाली प्रीति को ग्रहण कर चैत्य-प्रांगण पर चढ़ता है। यदि चैत्य बड़ा है, तो तीन बार प्रदक्षिणा कर चार स्थानों पर वंदना करनी चाहिए। यदि चैत्य छोटा है, तो उसी प्रकार प्रदक्षिणा कर आठ स्थानों पर वंदना करनी चाहिए। चैत्य की वंदना कर बोधि-प्रांगण पहुँचने पर भी, भगवान बुद्ध के सम्मुख होने के समान आदर भाव दिखाते हुए बोधि की वंदना करनी चाहिए। वह इस प्रकार चैत्य और बोधि की वंदना कर, उस स्थान पर जाकर जहाँ कर्मस्थान रखा था, उसे हाथ से उठाने के समान पुनः ग्रहण कर, गाँव के समीप कर्मस्थान को ही मुख्य रखते हुए चीवर धारण कर भिक्षा के लिए गाँव में प्रवेश करता है। तब लोग उसे देखकर 'हमारे आर्य आ गए' कहकर अगवानी करते हैं, पात्र लेते हैं, आसन-शाला या घर में बैठाते हैं, यवागू (कांजी) देते हैं और जब तक भोजन तैयार नहीं होता, तब तक पैर धोकर और तेल लगाकर उसके सामने बैठते हैं और प्रश्न पूछते हैं या धर्म सुनने की इच्छा रखते हैं। यदि वे न भी कहें, तो लोगों के कल्याण के लिए धर्म-कथा कहनी ही चाहिए—ऐसा अट्ठकथाचार्य कहते हैं। वास्तव में कर्मस्थान से मुक्त कोई धर्म-कथा नहीं होती। इसलिए कर्मस्थान को ही मुख्य रखकर धर्म-कथा कहकर, कर्मस्थान को ही मुख्य रखकर आहार ग्रहण कर और अनुमोदन कर, लौटते समय लोगों द्वारा पीछे-पीछे छोड़े जाने पर, गाँव से निकलकर उन्हें वापस भेजकर अपने मार्ग पर चल पड़ता है।

අථ නං පුරෙතරං නික්ඛමිත්වා බහිගාමෙ කතභත්තකිච්චා සාමණෙරදහරභික්ඛූ දිස්වා පච්චුග්ගන්ත්වා පත්තචීවරමස්ස ගණ්හන්ති. පොරාණකභික්ඛූ කිර අම්හාකං උපජ්ඣායො ආචරියොති න මුඛං ඔලොකෙත්වා වත්තං කරොන්ති, සම්පත්තපරිච්ඡෙදෙනෙව කරොන්ති. තෙ තං පුච්ඡන්ති – ‘‘භන්තෙ, එතෙ මනුස්සා තුම්හාකං කිං හොන්ති, මාතිපක්ඛතො සම්බන්ධා පිතිපක්ඛතො’’ති? කිං දිස්වා පුච්ඡථාති? තුම්හෙසු එතෙසං පෙමං බහුමානන්ති. ආවුසො, යං මාතාපිතූහිපි දුක්කරං, තං එතෙ අම්හාකං කරොන්ති, පත්තචීවරම්පි නො එතෙසං සන්තකමෙව, එතෙසං ආනුභාවෙන නෙව භයෙ භයං, න ඡාතකෙ ඡාතකං ජානාම. ඊදිසා නාම අම්හාකං උපකාරිනො නත්ථීති තෙසං ගුණෙ කථෙන්තො ගච්ඡති. අයං වුච්චති හරති න පච්චාහරතීති.

तब, उससे पहले ही गाँव से बाहर निकलकर भोजन कर चुके श्रमणर और युवा भिक्षु उसे देखकर अगवानी करते हैं और उसका पात्र-चीवर ले लेते हैं। कहा जाता है कि प्राचीन भिक्षु 'ये हमारे उपाध्याय हैं या आचार्य हैं' ऐसा चेहरा देखकर सेवा नहीं करते थे, बल्कि जो भी आता था, उसके प्रति कर्तव्य निभाते थे। वे उससे पूछते हैं— 'भन्ते! ये लोग आपके क्या लगते हैं? क्या ये माता के पक्ष से संबंधी हैं या पिता के पक्ष से?' (वह पूछता है)— 'तुम क्या देखकर ऐसा पूछ रहे हो?' (वे कहते हैं)— 'आप पर इनका प्रेम और अत्यधिक सम्मान देखकर।' (वह कहता है)— 'आवुसो! जो माता-पिता के लिए भी करना कठिन है, वह ये हमारे लिए करते हैं। हमारा पात्र और चीवर भी इन्हीं का है। इनके प्रभाव से हम न तो भय के समय भय को जानते हैं और न ही अकाल में भूख को। इनके जैसा हमारा कोई उपकारी नहीं है।' इस प्रकार उनके गुणों का वर्णन करते हुए वह जाता है। इसे 'ले जाने वाला, पर वापस न लाने वाला' कहा जाता है।

යස්ස පන පගෙව වුත්තප්පකාරං වත්තපටිපත්තිං කරොන්තස්ස කම්මජතෙජොධාතු පජ්ජලති, අනුපාදින්නකං මුඤ්චිත්වා උපාදින්නකං ගණ්හාති, සරීරතො සෙදා මුඤ්චන්ති, කම්මට්ඨානං වීථිං නාරොහති, සො පගෙව පත්තචීවරමාදාය වෙගසා චෙතියං වන්දිත්වා ගොරූපානං නික්ඛමනවෙලායමෙව ගාමං යාගුභික්ඛාය පවිසිත්වා යාගුං ලභිත්වා ආසනසාලං ගන්ත්වා පිවති, අථස්ස ද්වත්තික්ඛත්තුං අජ්ඣොහරණමත්තෙනෙව කම්මජතෙජොධාතු උපාදින්නකං මුඤ්චිත්වා අනුපාදින්නකං ගණ්හාති, ඝටසතෙන න්හාතො විය තෙජොධාතු පරිළාහනිබ්බානං පත්වා කම්මට්ඨානසීසෙන යාගුං පරිභුඤ්ජිත්වා පත්තඤ්ච මුඛඤ්ච ධොවිත්වා අන්තරාභත්තෙ කම්මට්ඨානං මනසිකත්වා අවසෙසට්ඨානෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා කම්මට්ඨානසීසෙන ආහාරඤ්ච පරිභුඤ්ජිත්වා තතො පට්ඨාය පොඞ්ඛානුපොඞ්ඛං උපට්ඨහමානං කම්මට්ඨානං ගහෙත්වා ආගච්ඡති, අයං වුච්චති පච්චාහරති [Pg.169] න හරතීති. එදිසා ච භික්ඛූ යාගුං පිවිත්වා විපස්සනං ආරභිත්වා බුද්ධසාසනෙ අරහත්තප්පත්තා නාම ගණනපථං වීතිවත්තා. සීහළදීපෙයෙව තෙසු තෙසු ගාමෙසු ආසනසාලායං වා න තං ආසනමත්ථි, යත්ථ යාගුං පිවිත්වා අරහත්තප්පත්තා භික්ඛූ නත්ථීති.

लेकिन जिस (भिक्षु) के लिए, पूर्वोक्त प्रकार से कर्तव्यों का पालन करते समय, कर्मज-तेजोधातु (जठराग्नि) प्रज्वलित हो जाती है, जो अनुपत्त (बिना खाए हुए आहार) को छोड़कर उपात्त (शरीर के रसों) को ग्रहण करने लगती है, शरीर से पसीना निकलने लगता है और कर्मस्थान मार्ग पर आरूढ़ नहीं हो पाता; वह जल्दी ही पात्र-चीवर लेकर शीघ्रता से चैत्य की वंदना कर, गायों के (बाड़े से) निकलने के समय ही यवागू की भिक्षा के लिए गाँव में प्रवेश करता है। यवागू प्राप्त कर वह आसन-शाला में जाकर उसे पीता है। तब दो-तीन घूँट निगलने मात्र से ही उसकी कर्मज-तेजोधातु शरीर के रसों को छोड़कर उस आहार को ग्रहण कर लेती है। सौ घड़ों से स्नान किए हुए व्यक्ति के समान तेजोधातु की जलन के शांत हो जाने पर, वह कर्मस्थान को मुख्य रखकर यवागू का सेवन करता है, पात्र और मुख धोता है, और भोजन के अंतराल में कर्मस्थान का मनन करता है। शेष स्थानों पर भिक्षाटन कर, कर्मस्थान को मुख्य रखकर आहार ग्रहण करता है और उसके बाद से निरंतर (बाण के पंखों की तरह एक के बाद एक) उपस्थित होने वाले कर्मस्थान को लेकर वापस आता है। इसे 'वापस लाने वाला, पर ले न जाने वाला' कहा जाता है। और ऐसे भिक्षु, जो यवागू पीकर विपश्यना का आरंभ कर बुद्ध-शासन में अर्हत्व को प्राप्त हुए हैं, उनकी संख्या गणना से परे है। अकेले सिंहल द्वीप के ही उन-उन गाँवों की आसन-शालाओं में ऐसा कोई आसन नहीं है, जहाँ यवागू पीकर भिक्षुओं ने अर्हत्व प्राप्त न किया हो।

යො පන පමාදවිහාරී හොති, නික්ඛිත්තධුරො සබ්බවත්තානි භින්දිත්වා පඤ්චවිධචෙතොඛීලවිනිබන්ධචිත්තො විහරන්තො – ‘‘කම්මට්ඨානං නාම අත්ථී’’ති සඤ්ඤම්පි අකත්වා ගාමං පිණ්ඩාය පවිසිත්වා අනනුලොමිකෙන ගිහිසංසග්ගෙන සංසට්ඨො චරිත්වා ච භුඤ්ජිත්වා ච තුච්ඡො නික්ඛමති, අයං වුච්චති නෙව හරති න පච්චාහරතීති.

दूसरी ओर, जो भिक्षु प्रमाद में विहार करने वाला होता है, जिसने (कर्मस्थान के प्रति) अपने उत्तरदायित्व को त्याग दिया है, सभी व्रतों को तोड़कर, पाँच प्रकार के चेतोखील और पाँच प्रकार के चेतो-विनिबन्धों से युक्त चित्त वाला होकर विहार करता है—'कर्मस्थान नाम की कोई वस्तु है' ऐसी संज्ञा भी न करते हुए, भिक्षा के लिए गाँव में प्रवेश कर, गृहस्थों के साथ अनुचित संसर्ग में लिप्त होकर विचरण करता है और भोजन करके रिक्त (कर्मस्थान से रहित) होकर वापस आता है, उसे 'न तो (कर्मस्थान) ले जाने वाला और न ही वापस लाने वाला' कहा जाता है।

යො පනායං – ‘‘හරති ච පච්චාහරති චා’’ති වුත්තො, සො ගතපච්චාගතවත්තවසෙනෙව වෙදිතබ්බො. අත්තකාමා හි කුලපුත්තා සාසනෙ පබ්බජිත්වා දසපි වීසම්පි තිංසම්පි චත්තාලීසම්පි පඤ්ඤාසම්පි සතම්පි එකතො වසන්තා කතිකවත්තං කත්වා විහරන්ති, ‘‘ආවුසො, තුම්හෙ න ඉණට්ටා, න භයට්ටා, න ජීවිකාපකතා පබ්බජිතා, දුක්ඛා මුච්චිතුකාමා පනෙත්ථ පබ්බජිතා, තස්මා ගමනෙ උප්පන්නකිලෙසං ගමනෙයෙව නිග්ගණ්හථ, තථා ඨානෙ, නිසජ්ජාය, සයනෙ උප්පන්නකිලෙසං සයනෙව නිග්ගණ්හථා’’ති.

किन्तु जिसे 'ले जाने वाला और वापस लाने वाला' कहा गया है, उसे 'गत-प्रत्यागत व्रत' (जाने और आने के व्रत) के सामर्थ्य से ही समझना चाहिए। वास्तव में, अपना कल्याण चाहने वाले कुलपुत्र शासन में प्रव्रजित होकर, दस, बीस, तीस, चालीस, पचास या सौ की संख्या में एक साथ रहते हुए, यह प्रतिज्ञा (कतिक-वत्त) करके विहार करते हैं—'आयुष्मन्तों! आप ऋण से पीड़ित होकर, भय से पीड़ित होकर या केवल आजीविका के लिए प्रव्रजित नहीं हुए हैं, बल्कि दुःख से मुक्त होने की इच्छा से यहाँ प्रव्रजित हुए हैं। इसलिए, चलने के समय उत्पन्न क्लेशों का चलने के समय ही दमन करें; इसी प्रकार खड़े होने, बैठने और लेटने के समय उत्पन्न क्लेशों का उसी अवस्था में दमन करें'।

තෙ එවං කතිකවත්තං කත්වා භික්ඛාචාරං ගච්ඡන්තා අඩ්ඪඋසභඋසභඅඩ්ඪගාවුතගාවුතන්තරෙසු පාසාණා හොන්ති, තාය සඤ්ඤාය කම්මට්ඨානං මනසිකරොන්තාව ගච්ඡන්ති. සචෙ කස්සචි ගමනෙ කිලෙසො උප්පජ්ජති, තත්ථෙව නං නිග්ගණ්හාති. තථා අසක්කොන්තො තිට්ඨති, අථස්ස පච්ඡතො ආගච්ඡන්තොපි තිට්ඨති. සො ‘‘අයං භික්ඛු තුය්හං උප්පන්නවිතක්කං ජානාති, අනනුච්ඡවිකං තෙ එත’’න්ති අත්තානං පටිචොදෙත්වා විපස්සනං වඩ්ඪෙත්වා තත්ථෙව අරියභූමිං ඔක්කමති; තථා අසක්කොන්තො නිසීදති. අථස්ස පච්ඡතො ආගච්ඡන්තොපි නිසීදතීති සොයෙව නයො. අරියභූමිං ඔක්කමිතුං අසක්කොන්තොපි තං කිලෙසං වික්ඛම්භෙත්වා කම්මට්ඨානං මනසිකරොන්තොව ගච්ඡති, න කම්මට්ඨානවිප්පයුත්තෙන චිත්තෙන පාදං උද්ධරති, උද්ධරති චෙ, පටිනිවත්තිත්වා පුරිමපදෙසංයෙව එති. ආලින්දකවාසී මහාඵුස්සදෙවත්ථෙරො විය.

वे इस प्रकार की प्रतिज्ञा करके भिक्षाटन के लिए जाते समय, आधे उसभ, एक उसभ, आधे गावुत और एक गावुत की दूरी पर स्थित पत्थरों को संकेत मानकर, कर्मस्थान का मनस्कार करते हुए ही जाते हैं। यदि चलते समय किसी के मन में क्लेश उत्पन्न होता है, तो वह वहीं उसका दमन करता है। यदि ऐसा करने में असमर्थ होता है, तो वह रुक जाता है; तब उसके पीछे आने वाला भिक्षु भी रुक जाता है। वह (पहला भिक्षु) स्वयं को यह कहकर धिक्कारता है—'यह भिक्षु तुम्हारे मन में उत्पन्न वितर्क को जान लेगा, यह तुम्हारे लिए उचित नहीं है', और विपश्यना को बढ़ाकर वहीं आर्य-भूमि (मार्ग-फल) में प्रवेश कर जाता है। यदि फिर भी असमर्थ हो, तो वह बैठ जाता है। तब पीछे आने वाला भी बैठ जाता है—यही विधि है। आर्य-भूमि में प्रवेश करने में असमर्थ होने पर भी, वह उस क्लेश को दबाकर कर्मस्थान का मनस्कार करते हुए ही आगे बढ़ता है। वह कर्मस्थान से रहित चित्त से पैर नहीं उठाता; यदि उठा लेता है, तो वापस लौटकर पिछले स्थान पर ही आ जाता है। जैसे आलिन्दकवासी महाफुस्सदेव स्थविर।

සො [Pg.170] කිර එකූනවීසතිවස්සානි ගතපච්චාගතවත්තං පූරෙන්තො එව විහාසි, මනුස්සාපි අද්දසංසු අන්තරාමග්ගෙ කසන්තා ච වපන්තා ච මද්දන්තා ච කම්මානි ච කරොන්තා ථෙරං තථාගච්ඡන්තං දිස්වා – ‘‘අයං ථෙරො පුනප්පුනං නිවත්තිත්වා ගච්ඡති, කින්නු ඛො මග්ගමූළ්හො, උදාහු කිඤ්චි පමුට්ඨො’’ති සමුල්ලපන්ති. සො තං අනාදියිත්වා කම්මට්ඨානයුත්තචිත්තෙනෙව සමණධම්මං කරොන්තො වීසතිවස්සබ්භන්තරෙ අරහත්තං පාපුණි, අරහත්තප්පත්තදිවසෙ චස්ස චඞ්කමනකොටියං අධිවත්ථා දෙවතා අඞ්ගුලීහි දීපං උජ්ජාලෙත්වා අට්ඨාසි. චත්තාරොපි මහාරාජානො සක්කො ච දෙවානමින්දො බ්‍රහ්මා ච සහම්පති උපට්ඨානං අගමංසු. තඤ්ච ඔභාසං දිස්වා වනවාසී මහාතිස්සත්ථෙරො තං දුතියදිවසෙ පුච්ඡි – ‘‘රත්තිභාගෙ ආයස්මතො සන්තිකෙ ඔභාසො අහොසි, කිං සො ඔභාසො’’ති? ථෙරො වික්ඛෙපං කරොන්තො ඔභාසො නාම දීපොභාසොපි හොති, මණිඔභාසොපීති එවමාදිමාහ. තතො ‘පටිච්ඡාදෙථ තුම්හෙ’ති නිබද්ධො ‘ආමා’ති පටිජානිත්වා ආරොචෙසි. කාළවල්ලිමණ්ඩපවාසී මහානාගත්ථෙරො විය ච.

कहा जाता है कि वे (महाफुस्सदेव स्थविर) उन्नीस वर्षों तक 'गत-प्रत्यागत व्रत' का पालन करते हुए रहे। मार्ग के बीच में हल जोतते, बुवाई करते और मड़ाई आदि का काम करते हुए मनुष्यों ने भी स्थविर को उस प्रकार (बार-बार लौटते हुए) जाते देखा और आपस में चर्चा की—'यह स्थविर बार-बार लौटकर जा रहे हैं, क्या ये रास्ता भटक गए हैं या कुछ भूल गए हैं?' उन्होंने उन बातों पर ध्यान न देते हुए, कर्मस्थान युक्त चित्त से ही श्रमण-धर्म का पालन किया और बीस वर्षों के भीतर अर्हत्व प्राप्त कर लिया। उनके अर्हत्व प्राप्ति के दिन, चंक्रमण के छोर पर रहने वाली एक देवता ने अपनी उंगलियों से प्रकाश जलाकर खड़ी रही। चारों महाराज, देवराज शक्र और ब्रह्मा सहम्पति भी उनकी सेवा में आए। उस प्रकाश को देखकर वनवासी महातिस्स स्थविर ने दूसरे दिन उनसे पूछा—'रात के समय आयुष्मान् के पास प्रकाश था, वह कैसा प्रकाश था?' स्थविर ने बात टालते हुए कहा—'प्रकाश तो दीपक का भी होता है, मणियों का भी होता है' आदि। तब 'आप इसे छिपा रहे हैं'—ऐसा कहकर आग्रह किए जाने पर, उन्होंने 'हाँ' कहकर स्वीकार किया और (अर्हत्व प्राप्ति की बात) बता दी। और जैसे कालवल्लिमण्डपवासी महानाग स्थविर।

සොපි කිර ගතපච්චාගතවත්තං පූරෙන්තො – පඨමං තාව භගවතො මහාපධානං පූජෙස්සාමීති සත්තවස්සානි ඨානචඞ්කමමෙව අධිට්ඨාසි. පුන සොළසවස්සානි ගතපච්චාගතවත්තං පූරෙත්වා අරහත්තං පාපුණි. සො කම්මට්ඨානයුත්තෙනෙව චිත්තෙන පාදං උද්ධරන්තො, වියුත්තෙන උද්ධටෙ පටිනිවත්තෙන්තො ගාමසමීපං ගන්ත්වා ‘‘ගාවී නු පබ්බජිතො නූ’’ති ආසඞ්කනීයපදෙසෙ ඨත්වා චීවරං පාරුපිත්වා කච්ඡකන්තරතො උදකෙන පත්තං ධොවිත්වා උදකගණ්ඩූසං කරොති. කිං කාරණා? මා මෙ භික්ඛං දාතුං වා වන්දිතුං වා ආගතෙ මනුස්සෙ ‘දීඝායුකා හොථා’ති වචනමත්තෙනාපි කම්මට්ඨානවික්ඛෙපො අහොසීති. ‘‘අජ්ජ, භන්තෙ, කතිමී’’ති දිවසං වා භික්ඛුගණනං වා පඤ්හං වා පුච්ඡිතො පන උදකං ගිලිත්වා ආරොචෙති. සචෙ දිවසාදීනි පුච්ඡකා න හොන්ති, නික්ඛමනවෙලාය ගාමද්වාරෙ නිට්ඨුභිත්වාව යාති.

वे भी 'गत-प्रत्यागत व्रत' का पालन करते हुए—'पहले मैं भगवान् के महा-प्रधान (महान पुरुषार्थ) की पूजा करूँगा'—ऐसा सोचकर सात वर्षों तक केवल खड़े रहने और चंक्रमण करने के व्रत में स्थित रहे। फिर सोलह वर्षों तक 'गत-प्रत्यागत व्रत' पूर्ण कर अर्हत्व को प्राप्त हुए। वे कर्मस्थान युक्त चित्त से ही पैर उठाते थे, और यदि बिना कर्मस्थान के पैर उठ जाता, तो वापस लौट आते थे। गाँव के समीप पहुँचकर, जहाँ 'यह गाय है या प्रव्रजित' ऐसा संदेह हो सकता था, उस स्थान पर खड़े होकर चीवर धारण करते, बगल में रखे पात्र को जल से धोते और मुँह में पानी का कुल्ला भर लेते थे। किस कारण से? 'भिक्षा देने या वंदना करने आए लोगों को 'दीर्घायु हो'—इतना कहने मात्र से भी मेरे कर्मस्थान में विक्षेप न हो जाए।' यदि कोई 'भन्ते! आज कौन सी तिथि है?'—ऐसा दिन, भिक्षुओं की संख्या या कोई प्रश्न पूछता, तो वे पानी निगलकर उत्तर देते थे। यदि दिन आदि पूछने वाला कोई न होता, तो गाँव से निकलते समय द्वार पर पानी थूक कर चले जाते थे।

කලම්බතිත්ථවිහාරෙ වස්සූපගතා පඤ්ඤාසභික්ඛූ විය ච. තෙ කිර ආසළ්හිපුණ්ණමායං කතිකවත්තං අකංසු – ‘‘අරහත්තං අප්පත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤං නාලපිස්සාමා’’ති, ගාමඤ්ච පිණ්ඩාය පවිසන්තා උදකගණ්ඩූසං කත්වා පවිසිංසු. දිවසාදීසු පුච්ඡිතෙසු වුත්තනයෙනෙව පටිපජ්ජිංසු. තත්ථ මනුස්සා නිට්ඨුභනං [Pg.171] දිස්වා ජානිංසු – ‘‘අජ්ජෙකො ආගතො, අජ්ජ ද්වෙ’’ති. එවඤ්ච චින්තෙසුං – ‘‘කින්නු ඛො එතෙ අම්හෙහියෙව සද්ධිං න සල්ලපන්ති, උදාහු අඤ්ඤමඤ්ඤම්පි. සචෙ අඤ්ඤමඤ්ඤම්පි න සල්ලපන්ති, අද්ධා විවාදජාතා භවිස්සන්ති. එථ නෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං ඛමාපෙස්සාමා’’ති, සබ්බෙ විහාරං ගන්ත්වා පඤ්ඤාසාය භික්ඛූසු ද්වෙපි භික්ඛූ එකොකාසෙ නාද්දසංසු. තතො යො තෙසු චක්ඛුමා පුරිසො, සො ආහ – ‘‘න භො කලහකාරකානං වසනොකාසො ඊදිසො හොති, සුසම්මට්ඨං චෙතියඞ්ගණබොධියඞ්ගණං, සුනික්ඛිත්තා සම්මජ්ජනියො, සූපට්ඨපිතං පානීයං පරිභොජනීය’’න්ති, තෙ තතොව නිවත්තා. තෙපි භික්ඛූ අන්තො තෙමාසෙයෙව අරහත්තං පත්වා මහාපවාරණාය විසුද්ධිපවාරණං පවාරෙසුං.

और कलम्बतिथ विहार में वर्षावास बिताने वाले पचास भिक्षुओं की तरह। उन्होंने आषाढ़ की पूर्णिमा के दिन यह प्रतिज्ञा की थी— "जब तक अर्हत्व प्राप्त नहीं कर लेते, तब तक हम एक-दूसरे से बात नहीं करेंगे।" और गाँव में भिक्षा के लिए प्रवेश करते समय वे मुँह में पानी भरकर प्रवेश करते थे। दिनों आदि के बारे में पूछे जाने पर उन्होंने पहले बताए गए तरीके से ही व्यवहार किया। वहाँ मनुष्यों ने (पानी) थूकने को देखकर जान लिया— "आज एक आया है, आज दो आए हैं।" और उन्होंने ऐसा सोचा— "क्या ये हमारे साथ ही बात नहीं करते, या आपस में भी? यदि वे आपस में भी बात नहीं करते, तो निश्चित ही उनके बीच विवाद हुआ होगा। आओ, हम उन्हें आपस में क्षमा करवाएँ।" सभी विहार जाकर उन पचास भिक्षुओं में से किन्हीं दो भिक्षुओं को भी एक स्थान पर नहीं देख पाए। तब उनमें से जो चक्षुमान (बुद्धिमान) व्यक्ति था, उसने कहा— "हे मित्रों! झगड़ा करने वालों का निवास स्थान ऐसा नहीं होता। चैत्य-प्रांगण और बोधि-प्रांगण भली-भाँति बुहारे हुए हैं, झाड़ू अच्छी तरह रखे हुए हैं, पीने का पानी और उपयोग का पानी अच्छी तरह व्यवस्थित है।" वे वहीं से लौट गए। उन भिक्षुओं ने भी तीन महीने के भीतर ही अर्हत्व प्राप्त कर लिया और महाप्रवारणा के दिन विशुद्धि-प्रवारणा की।

එවං කාළවල්ලිමණ්ඩපවාසී මහානාගත්ථෙරො විය, කලම්බතිත්ථවිහාරෙ වස්සූපගතභික්ඛූ විය ච කම්මට්ඨානයුත්තෙනෙව චිත්තෙන පාදං උද්ධරන්තො ගාමසමීපං ගන්ත්වා උදකගණ්ඩූසං කත්වා වීථියො සල්ලක්ඛෙත්වා, යත්ථ සුරාසොණ්ඩධුත්තාදයො කලහකාරකා චණ්ඩහත්ථිඅස්සාදයො වා නත්ථි, තං වීථිං පටිපජ්ජති. තත්ථ ච පිණ්ඩාය චරමානො න තුරිතතුරිතො විය ජවෙන ගච්ඡති. න හි ජවෙන පිණ්ඩපාතියධුතඞ්ගං නාම කිඤ්චි අත්ථි. විසමභූමිභාගප්පත්තං පන උදකසකටං විය නිච්චලො හුත්වා ගච්ඡති. අනුඝරං පවිට්ඨො ච දාතුකාමං වා අදාතුකාමං වා සල්ලක්ඛෙත්වා තදනුරූපං කාලං ආගමෙන්තො භික්ඛං පටිලභිත්වා ආදාය අන්තොගාමෙ වා බහිගාමෙ වා විහාරමෙව වා ආගන්ත්වා යථා ඵාසුකෙ පතිරූපෙ ඔකාසෙ නිසීදිත්වා කම්මට්ඨානං මනසිකරොන්තො ආහාරෙ පටිකූලසඤ්ඤං උපට්ඨපෙත්වා අක්ඛබ්භඤ්ජන – වණලෙපනපුත්තමංසූපමවසෙන පච්චවෙක්ඛන්තො අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතං ආහාරං ආහාරෙති, නෙව දවාය න මදාය න මණ්ඩනාය න විභූසනාය…පෙ… භුත්තාවී ච උදකකිච්චං කත්වා මුහුත්තං භත්තකිලමථං පටිප්පස්සම්භෙත්වා යථා පුරෙභත්තං, එවං පච්ඡාභත්තං පුරිමයාමං පච්ඡිමයාමඤ්ච කම්මට්ඨානමෙව මනසි කරොති, අයං වුච්චති හරති ච පච්චාහරති චාති.

इस प्रकार, कालवल्लिमण्डप में रहने वाले महानाग स्थविर की तरह और कलम्बतिथ विहार में वर्षावास बिताने वाले भिक्षुओं की तरह, कर्मस्थान (ध्यान) से युक्त चित्त से ही पैर उठाते हुए, गाँव के समीप जाकर, मुँह में पानी भरकर और गलियों का निरीक्षण कर, जहाँ शराबी, धूर्त आदि झगड़ालू लोग और दुष्ट हाथी-घोड़े आदि न हों, उस गली में प्रवेश करता है। वहाँ भिक्षा के लिए घूमते हुए वह बहुत जल्दी में वेग से नहीं चलता। क्योंकि वेग से चलने में पिण्डपातिक धुतंग जैसा कुछ नहीं है। बल्कि, ऊबड़-खाबड़ भूमि पर पहुँचे हुए पानी के छकड़े (गाड़ी) की तरह निश्चल होकर चलता है। घर-घर में प्रवेश कर, देने की इच्छा रखने वाले या न रखने वाले का ध्यान रखकर, उसके अनुरूप समय की प्रतीक्षा करते हुए, भिक्षा प्राप्त कर और उसे लेकर, गाँव के भीतर या गाँव के बाहर या विहार में ही आकर, यथासुख योग्य स्थान पर बैठकर, कर्मस्थान का मनन करते हुए, आहार में प्रतिकूल संज्ञा उपस्थित कर, धुरी में तेल लगाने, घाव पर लेप लगाने और पुत्र के मांस के उपमा के वश से प्रत्यवेक्षण करते हुए, आठ अंगों से युक्त आहार ग्रहण करता है— न खेल के लिए, न मद के लिए, न श्रृंगार के लिए, न विभूषण के लिए... आदि। भोजन कर लेने के बाद, जल का कार्य (हाथ-मुँह धोना) कर, क्षण भर के लिए भोजन की थकान को दूर कर, जैसे भोजन से पूर्व, वैसे ही भोजन के बाद, प्रथम याम और पश्चिम याम में कर्मस्थान का ही मनन करता है; इसे 'ले जाता है और वापस लाता है' (हरति च पच्चाहरति च) कहा जाता है।

ඉදං පන හරණපච්චාහරණසඞ්ඛාතං ගතපච්චාගතවත්තං පූරෙන්තො යදි උපනිස්සයසම්පන්නො හොති, පඨමවයෙ එව අරහත්තං පාපුණාති. නො චෙ පඨමවයෙ පාපුණාති, අථ මජ්ඣිමවයෙ; නො චෙ මජ්ඣිමවයෙ පාපුණාති, අථ මරණසමයෙ; නො චෙ මරණසමයෙ පාපුණාති, අථ [Pg.172] දෙවපුත්තො හුත්වා; නො චෙ දෙවපුත්තො හුත්වා පාපුණාති, අනුප්පන්නෙ බුද්ධෙ නිබ්බත්තො පච්චෙකබොධිං සච්ඡිකරොති. නො චෙ පච්චෙකබොධිං සච්ඡිකරොති, අථ බුද්ධානං සම්මුඛීභාවෙ ඛිප්පාභිඤ්ඤො හොති; සෙය්‍යථාපි ථෙරො බාහියො දාරුචීරියො මහාපඤ්ඤො වා, සෙය්‍යථාපි ථෙරො සාරිපුත්තො මහිද්ධිකො වා, සෙය්‍යථාපි ථෙරො මහාමොග්ගල්ලානො ධුතවාදො වා, සෙය්‍යථාපි ථෙරො මහාකස්සපො දිබ්බචක්ඛුකො වා, සෙය්‍යථාපි ථෙරො අනුරුද්ධො විනයධරො වා, සෙය්‍යථාපි ථෙරො උපාලි ධම්මකථිකො වා, සෙය්‍යථාපි ථෙරො පුණ්ණො මන්තාණිපුත්තො ආරඤ්ඤිකො වා, සෙය්‍යථාපි ථෙරො රෙවතො බහුස්සුතො වා, සෙය්‍යථාපි ථෙරො ආනන්දො භික්ඛාකාමො වා, සෙය්‍යථාපි ථෙරො රාහුලො බුද්ධපුත්තොති. ඉති ඉමස්මිං චතුක්කෙ ය්වායං හරති ච පච්චාහරති ච, තස්ස ගොචරසම්පජඤ්ඤං සිඛාපත්තං හොති.

इस 'ले जाने और वापस लाने' (हरन-प्रत्याहरन) नामक गत-प्रत्यागत व्रत को पूरा करने वाला यदि उपनिश्रय (प्रबल हेतु) से संपन्न होता है, तो वह प्रथम अवस्था में ही अर्हत्व प्राप्त कर लेता है। यदि प्रथम अवस्था में प्राप्त नहीं करता, तो मध्यम अवस्था में; यदि मध्यम अवस्था में प्राप्त नहीं करता, तो मरण के समय; यदि मरण के समय प्राप्त नहीं करता, तो देवपुत्र होकर; यदि देवपुत्र होकर प्राप्त नहीं करता, तो बुद्ध के अनुत्पन्न होने पर (बुद्ध-रहित काल में) उत्पन्न होकर प्रत्येकबोधि का साक्षात्कार करता है। यदि प्रत्येकबोधि का साक्षात्कार नहीं करता, तो बुद्धों के सम्मुख होने पर क्षिप्राभिज्ञ (शीघ्र ज्ञान प्राप्त करने वाला) होता है; जैसे स्थविर बाहिय दारुचीरिय, या महाप्राज्ञ जैसे स्थविर सारिपुत्र, या महाऋद्धिमान जैसे स्थविर महामौद्गल्यायन, या धुतवादी जैसे स्थविर महाकश्यप, या दिव्यचक्षु वाले जैसे स्थविर अनुरुद्ध, या विनयधर जैसे स्थविर उपाली, या धर्मकथिक जैसे स्थविर पूर्ण मन्ताणीपुत्र, या आरण्यक जैसे स्थविर रेवत, या बहुश्रुत जैसे स्थविर आनन्द, या शिक्षाकामी जैसे बुद्धपुत्र स्थविर राहुल। इस प्रकार, इस चतुष्क में जो यह 'ले जाता है और वापस लाता है', उसका गोचर-सम्प्रजन्य शिखर पर पहुँचा हुआ होता है।

අභික්කමාදීසු පන අසම්මුය්හනං අසම්මොහසම්පජඤ්ඤං, තං එවං වෙදිතබ්බං – ඉධ භික්ඛු අභික්කමන්තො වා පටික්කමන්තො වා යථා අන්ධබාලපුථුජ්ජනා අභික්කමාදීසු – ‘‘අත්තා අභික්කමති, අත්තනා අභික්කමො නිබ්බත්තිතො’’ති වා, ‘‘අහං අභික්කමාමි, මයා අභික්කමො නිබ්බත්තිතො’’ති වා සම්මුය්හන්ති, තථා අසම්මුය්හන්තො ‘‘අභික්කමාමී’’ති චිත්තෙ උප්පජ්ජමානෙ තෙනෙව චිත්තෙන සද්ධිං චිත්තසමුට්ඨානා වායොධාතු විඤ්ඤත්තිං ජනයමානා උප්පජ්ජති. ඉති චිත්තකිරියවායොධාතුවිප්ඵාරවසෙන අයං කායසම්මතො අට්ඨිසඞ්ඝාතො අභික්කමති. තස්සෙවං අභික්කමතො එකෙකපාදුද්ධරණෙ පථවීධාතු ආපොධාතූති ද්වෙ ධාතුයො ඔමත්තා හොන්ති මන්දා, ඉතරා ද්වෙ අධිමත්තා හොන්ති බලවතියො; තථා අතිහරණවීතිහරණෙසු. වොස්සජ්ජනෙ තෙජොධාතු වායොධාතූති ද්වෙ ධාතුයො ඔමත්තා හොන්ති මන්දා, ඉතරා ද්වෙ අධිමත්තා බලවතියො, තථා සන්නික්ඛෙපනසන්නිරුජ්ඣනෙසු. තත්ථ උද්ධරණෙ පවත්තා රූපාරූපධම්මා අතිහරණං න පාපුණන්ති, තථා අතිහරණෙ පවත්තා වීතිහරණං, වීතිහරණෙ පවත්තා වොස්සජ්ජනං, වොස්සජ්ජනෙ පවත්තා සන්නික්ඛෙපනං, සන්නික්ඛෙපනෙ පවත්තා සන්නිරුජ්ඣනං න පාපුණන්ති. තත්ථ තත්ථෙව පබ්බං පබ්බං සන්ධි සන්ධි ඔධි ඔධි හුත්වා තත්තකපාලෙ [Pg.173] පක්ඛිත්තතිලානි විය පටපටායන්තා භිජ්ජන්ති. තත්ථ කො එකො අභික්කමති, කස්ස වා එකස්ස අභික්කමනං? පරමත්ථතො හි ධාතූනංයෙව ගමනං, ධාතූනං ඨානං, ධාතූනං නිසජ්ජනං, ධාතූනං සයනං. තස්මිං තස්මිං කොට්ඨාසෙ සද්ධිං රූපෙන.

आगे बढ़ने आदि में मोह-रहित होना 'असंमोह-सम्प्रजन्य' है। उसे इस प्रकार जानना चाहिए - यहाँ भिक्षु आगे बढ़ते हुए या पीछे हटते हुए, जैसे अंधे-मूर्ख पृथग्जन आगे बढ़ने आदि में "आत्मा आगे बढ़ती है" या "आत्मा द्वारा आगे बढ़ना निष्पन्न हुआ" अथवा "मैं आगे बढ़ता हूँ" या "मेरे द्वारा आगे बढ़ना निष्पन्न हुआ" - इस प्रकार मोहित होते हैं, वैसे मोहित न होते हुए, "मैं आगे बढ़ता हूँ" ऐसा चित्त उत्पन्न होने पर, उसी चित्त के साथ चित्त-समुत्थान वायु-धातु काय-विज्ञप्ति को उत्पन्न करती हुई उत्पन्न होती है। इस प्रकार चित्त-क्रिया और वायु-धातु के प्रसार के वश से यह 'शरीर' कहलाने वाला अस्थि-समूह आगे बढ़ता है। इस प्रकार आगे बढ़ते हुए उसके एक-एक पैर को उठाने के समय पृथ्वी-धातु और आपो-धातु - ये दो धातुएँ कमज़ोर और मन्द होती हैं, शेष दो (तेजो और वायु) अधिक और बलवती होती हैं; आगे ले जाने और अति-ले जाने में भी ऐसा ही है। पैर नीचे छोड़ने के समय तेजो-धातु और वायु-धातु - ये दो धातुएँ कमज़ोर और मन्द होती हैं, शेष दो (पृथ्वी और आपो) अधिक और बलवती होती हैं; इसी प्रकार पैर रखने और दबाने में भी। वहाँ उठाने में प्रवृत्त रूप-अरूप धर्म आगे ले जाने तक नहीं पहुँचते, वैसे ही आगे ले जाने में प्रवृत्त अति-ले जाने तक, अति-ले जाने में प्रवृत्त नीचे छोड़ने तक, नीचे छोड़ने में प्रवृत्त पैर रखने तक, और पैर रखने में प्रवृत्त दबाने तक नहीं पहुँचते। वे वहीं-वहीं पर्व-पर्व (अंग-अंग), संधि-संधि और भाग-भाग होकर तप्त कड़ाह में डाले गए तिल के समान 'चट-चट' शब्द करते हुए नष्ट हो जाते हैं। वहाँ कौन एक आगे बढ़ता है? या किस एक का आगे बढ़ना है? परमार्थतः तो धातुओं का ही गमन है, धातुओं का ही खड़ा होना है, धातुओं का ही बैठना है और धातुओं का ही लेटना है। उस-उस भाग में रूप के साथ (चित्त उत्पन्न होता है)।

අඤ්ඤං උප්පජ්ජතෙ චිත්තං, අඤ්ඤං චිත්තං නිරුජ්ඣති;

අවීචිමනුසම්බන්ධො, නදීසොතොව වත්තතීති.

एक चित्त उत्पन्न होता है, दूसरा चित्त निरुद्ध होता है; बिना अंतराल के निरंतर संबंध वाला (रूप-नाम का प्रवाह) नदी के स्रोत के समान प्रवर्तित होता रहता है।

එවං අභික්කමාදීසු අසම්මුය්හනං අසම්මොහසම්පජඤ්ඤං නාමාති.

इस प्रकार आगे बढ़ने आदि में मोह-रहित होना 'असंमोह-सम्प्रजन्य' कहलाता है।

නිට්ඨිතො අභික්කන්තෙ පටික්කන්තෙ සම්පජානකාරී හොතීති පදස්ස අත්ථො.

"आगे बढ़ने और पीछे हटने में सम्प्रजन्यकारी होता है" - इस पद का अर्थ समाप्त हुआ।

ආලොකිතෙ විලොකිතෙති එත්ථ පන ආලොකිතං නාම පුරතො පෙක්ඛණං. විලොකිතං නාම අනුදිසාපෙක්ඛණං. අඤ්ඤානිපි හෙට්ඨා උපරි පච්ඡතො පෙක්ඛණවසෙන ඔලොකිතඋල්ලොකිතාපලොකිතානි නාම හොන්ති, තානි ඉධ න ගහිතානි. සාරුප්පවසෙන පන ඉමානෙව ද්වෙ ගහිතානි, ඉමිනා වා මුඛෙන සබ්බානිපි තානි ගහිතානෙවාති.

'आलोकित' और 'विलोकित' में, 'आलोकित' का अर्थ है सामने देखना। 'विलोकित' का अर्थ है विदिशाओं (तिरछा) में देखना। नीचे, ऊपर और पीछे देखने के वश से 'अवलोकित', 'उल्लोकित' और 'अपलोकित' भी होते हैं, वे यहाँ ग्रहण नहीं किए गए हैं। किन्तु उपयुक्तता के वश से इन दो (आलोकित-विलोकित) को ही ग्रहण किया गया है, अथवा इस प्रधानता के द्वारा उन सभी को ग्रहण कर लिया गया है - ऐसा समझना चाहिए।

තත්ථ ‘‘ආලොකෙස්සාමී’’ති චිත්තෙ උප්පන්නෙ චිත්තවසෙනෙව අනොලොකෙත්වා අත්ථපරිග්ගණ්හනං සාත්ථකසම්පජඤ්ඤං, තං ආයස්මන්තං නන්දං කායසක්ඛිං කත්වා වෙදිතබ්බං. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා – ‘‘සචෙ, භික්ඛවෙ, නන්දස්ස පුරත්ථිමා දිසා ආලොකෙතබ්බා හොති, සබ්බං චෙතසා සමන්නාහරිත්වා නන්දො පුරත්ථිමං දිසං ආලොකෙති – ‘එවං මෙ පුරත්ථිමං දිසං ආලොකයතො න අභිජ්ඣාදොමනස්සා පාපකා අකුසලා ධම්මා අන්වාස්සවිස්සන්තී’ති. ඉතිහ තත්ථ සම්පජානො හොති (අ. නි. 8.9). සචෙ, භික්ඛවෙ, නන්දස්ස පච්ඡිමා දිසා…පෙ… උත්තරා දිසා…පෙ… දක්ඛිණා දිසා…පෙ… උද්ධං…පෙ… අධො…පෙ… අනුදිසා අනුවිලොකෙතබ්බා හොති, සබ්බං චෙතසා සමන්නාහරිත්වා නන්දො අනුදිසං අනුවිලොකෙති – ‘එවං මෙ අනුදිසං අනුවිලොකයතො න අභිජ්ඣාදොමනස්සා පාපකා අකුසලා ධම්මා අන්වාස්සවිස්සන්තී’ති. ඉතිහ තත්ථ සම්පජානො හොතී’’ති.

वहाँ "देखूँगा" ऐसा चित्त उत्पन्न होने पर, केवल चित्त के वश में न होकर (बिना सोचे-समझे न देखकर) लाभ (प्रयोजन) का परिग्रह करना 'सार्थक-सम्प्रजन्य' है, उसे आयुष्मान नन्द को प्रत्यक्ष साक्षी बनाकर जानना चाहिए। भगवान ने यह कहा है - "भिक्षुओं! यदि नन्द को पूर्व दिशा की ओर देखना होता है, तो नन्द पूरे चित्त से भली-भाँति विचार कर पूर्व दिशा की ओर देखता है - 'इस प्रकार पूर्व दिशा की ओर देखते हुए मुझमें लोभ और द्वेष रूपी पापमय अकुशल धर्म उत्पन्न नहीं होंगे'। इस प्रकार वह वहाँ सम्प्रजन्ययुक्त होता है। भिक्षुओं! यदि नन्द को पश्चिम दिशा... उत्तर दिशा... दक्षिण दिशा... ऊपर... नीचे... विदिशा की ओर देखना होता है, तो नन्द पूरे चित्त से भली-भाँति विचार कर विदिशा की ओर देखता है - 'इस प्रकार विदिशा की ओर देखते हुए मुझमें लोभ और द्वेष रूपी पापमय अकुशल धर्म उत्पन्न नहीं होंगे'। इस प्रकार वह वहाँ सम्प्रजन्ययुक्त होता है।"

අපි ච ඉධාපි පුබ්බෙ වුත්තචෙතියදස්සනාදිවසෙනෙව සාත්ථකතා ච සප්පායතා ච වෙදිතබ්බා, කම්මට්ඨානස්ස පන අවිජහනමෙව ගොචරසම්පජඤ්ඤං. තස්මා [Pg.174] එත්ථ ඛන්ධධාතුආයතනකම්මට්ඨානිකෙහි අත්තනො කම්මට්ඨානවසෙනෙව, කසිණාදිකම්මට්ඨානිකෙහි වා පන කම්මට්ඨානසීසෙනෙව ආලොකනං විලොකනං කාතබ්බං. අබ්භන්තරෙ අත්තා නාම ආලොකෙතා වා විලොකෙතා වා නත්ථි, ‘ආලොකෙස්සාමී’ති පන චිත්තෙ උප්පජ්ජමානෙ තෙනෙව චිත්තෙන සද්ධිං චිත්තසමුට්ඨානා වායොධාතු විඤ්ඤත්තිං ජනයමානා උප්පජ්ජති. ඉති චිත්තකිරියවායොධාතුවිප්ඵාරවසෙන හෙට්ඨිමං අක්ඛිදලං අධො සීදති, උපරිමං උද්ධං ලඞ්ඝෙති. කොචි යන්තකෙන විවරන්තො නාම නත්ථි. තතො චක්ඛුවිඤ්ඤාණං දස්සනකිච්චං සාධෙන්තං උප්පජ්ජතීති එවං පජානනං පනෙත්ථ අසම්මොහසම්පජඤ්ඤං නාම. අපි ච මූලපරිඤ්ඤා ආගන්තුකතාව කාලිකභාවවසෙන පෙත්ථ අසම්මොහසම්පජඤ්ඤං වෙදිතබ්බං. මූලපරිඤ්ඤාවසෙන තාව –

इसके अतिरिक्त, यहाँ भी पहले कहे गए चैत्य-दर्शन आदि के वश से ही 'सार्थकता' और 'सप्रायता' (उपयुक्तता) जाननी चाहिए, किन्तु कर्मस्थान को न छोड़ना ही 'गोचर-सम्प्रजन्य' है। इसलिए यहाँ स्कन्ध, धातु और आयतन रूपी कर्मस्थान वाले साधकों को अपने कर्मस्थान के वश से ही, अथवा कसिण आदि कर्मस्थान वाले साधकों को कर्मस्थान को प्रधान रखकर ही देखना और विलोकना चाहिए। भीतर 'देखने वाला' या 'विलोकने वाला' कोई 'आत्मा' नहीं है, बल्कि "देखूँगा" ऐसा चित्त उत्पन्न होने पर, उसी चित्त के साथ चित्त-समुत्थान वायु-धातु काय-विज्ञप्ति को उत्पन्न करती हुई उत्पन्न होती है। इस प्रकार चित्त-क्रिया और वायु-धातु के प्रसार के वश से नीचे की पलक नीचे बैठती है और ऊपर की पलक ऊपर उठती है। कोई यंत्र से खोलने वाला नहीं है। उसके बाद दर्शन-कार्य को सिद्ध करता हुआ चक्षु-विज्ञान उत्पन्न होता है - इस प्रकार विशेष रूप से जानना ही यहाँ 'असंमोह-सम्प्रजन्य' है। इसके अतिरिक्त, मूल-परिज्ञा, आगन्तुक-भाव और तात्कालिक-भाव के वश से भी यहाँ असंमोह-सम्प्रजन्य जानना चाहिए। पहले मूल-परिज्ञा के वश से -

භවඞ්ගාවජ්ජනඤ්චෙව, දස්සනං සම්පටිච්ඡනං;

සන්තීරණං වොට්ඨබ්බනං, ජවනං භවති සත්තමං.

भवंग, आवर्जन, दर्शन (चक्षु-विज्ञान), सम्प्रतीच्छन, सन्तीरण, व्यवस्थापन (वोट्ठपन) और सातवाँ जवन होता है।

තත්ථ භවඞ්ගං උපපත්තිභවස්ස අඞ්ගකිච්චං සාධයමානං පවත්තති, තං ආවට්ටෙත්වා කිරියමනොධාතු ආවජ්ජනකිච්චං සාධයමානා, තංනිරොධා චක්ඛුවිඤ්ඤාණං දස්සනකිච්චං සාධයමානං, තංනිරොධා විපාකමනොධාතු සම්පටිච්ඡනකිච්චං සාධයමානා, තංනිරොධා විපාකමනොවිඤ්ඤාණධාතු සන්තීරණකිච්චං සාධයමානා, තංනිරොධා කිරියමනොවිඤ්ඤාණධාතු වොට්ඨබ්බනකිච්චං සාධයමානා, තංනිරොධා සත්තක්ඛත්තුං ජවනං ජවති. තත්ථ පඨමජවනෙපි – ‘‘අයං ඉත්ථී, අයං පුරිසො’’ති රජ්ජනදුස්සනමුය්හනවසෙන ආලොකිතවිලොකිතං නාම න හොති. දුතියජවනෙපි…පෙ… සත්තමජවනෙපි. එතෙසු පන යුද්ධමණ්ඩලෙ යොධෙසු විය හෙට්ඨුපරියවසෙන භිජ්ජිත්වා පතිතෙසු – ‘‘අයං ඉත්ථී, අයං පුරිසො’’ති රජ්ජනාදිවසෙන ආලොකිතවිලොකිතං හොති. එවං තාවෙත්ථ මූලපරිඤ්ඤාවසෙන අසම්මොහසම්පජඤ්ඤං වෙදිතබ්බං.

वहाँ (उन सात चित्तों में), भवङ्ग उपपत्ति-भव के मुख्य अंग के कृत्य को सिद्ध करते हुए प्रवृत्त होता है। उसे आवर्तित कर क्रिया-मनोधातु आवर्जन-कृत्य को सिद्ध करते हुए (प्रवृत्त होती है)। उसके निरोध से चक्षु-विज्ञान दर्शन-कृत्य को सिद्ध करते हुए, उसके निरोध से विपाक-मनोधातु सम्प्रतीच्छन-कृत्य को सिद्ध करते हुए, उसके निरोध से विपाक-मनोविज्ञान-धातु सन्तीरण-कृत्य को सिद्ध करते हुए, उसके निरोध से क्रिया-मनोविज्ञान-धातु व्यवस्थापन-कृत्य को सिद्ध करते हुए (प्रवृत्त होती है)। उसके निरोध से सात बार जवन जवित होता है। वहाँ प्रथम जवन में भी—'यह स्त्री है, यह पुरुष है'—इस प्रकार राग, द्वेष और मोह के वश में होकर 'आलोकित-विलोकित' (सामने देखना और इधर-उधर देखना) नहीं होता है। द्वितीय जवन में भी... और सप्तम जवन में भी। किन्तु इनमें, युद्ध के मैदान में सैनिकों की तरह ऊपर-नीचे के क्रम से नष्ट होकर गिर जाने पर—'यह स्त्री है, यह पुरुष है'—इस प्रकार राग आदि के वश में होकर आलोकित-विलोकित होता है। इस प्रकार यहाँ पहले मूल-परिज्ञा के वश से असम्मोह-सम्प्रजन्य को जानना चाहिए।

චක්ඛුද්වාරෙ පන රූපෙ ආපාථමාගතෙ භවඞ්ගචලනතො උද්ධං සකකිච්චනිප්ඵාදනවසෙන ආවජ්ජනාදීසු උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධෙසු අවසානෙ ජවනං උප්පජ්ජති, තං පුබ්බෙ උප්පන්නානං ආවජ්ජනාදීනං ගෙහභූතෙ චක්ඛුද්වාරෙ ආගන්තුකපුරිසො විය හොති. තස්ස යථා පරගෙහෙ කිඤ්චි යාචිතුං පවිට්ඨස්ස ආගන්තුකපුරිසස්ස ගෙහස්සාමිකෙසු තුණ්හීමාසිනෙසු ආණාකරණං න යුත්තං, එවං [Pg.175] ආවජ්ජනාදීනං ගෙහභූතෙ චක්ඛුද්වාරෙ ආවජ්ජනාදීසුපි අරජ්ජන්තෙසු අදුස්සන්තෙසු අමුය්හන්තෙසු ච රජ්ජනදුස්සනමුය්හනං අයුත්තන්ති එවං ආගන්තුකභාවවසෙන අසම්මොහසම්පජඤ්ඤං වෙදිතබ්බං.

चक्षु-द्वार में रूप के आपाथ (विषय-क्षेत्र) में आने पर, भवङ्ग-चलन के बाद अपने-अपने कृत्य को निष्पन्न करने के वश से आवर्जन आदि के उत्पन्न होकर निरुद्ध हो जाने पर, अन्त में जवन उत्पन्न होता है। वह जवन, पहले उत्पन्न हुए आवर्जन आदि के घर-स्वरूप चक्षु-द्वार में एक आगन्तुक (अतिथि) पुरुष के समान होता है। जैसे दूसरे के घर में कुछ माँगने के लिए प्रविष्ट हुए आगन्तुक पुरुष के लिए, घर के स्वामियों के चुपचाप बैठे रहने पर, आज्ञा देना उचित नहीं है; इसी प्रकार आवर्जन आदि के घर-स्वरूप चक्षु-द्वार में, आवर्जन आदि के भी राग-रहित, द्वेष-रहित और मोह-रहित होने पर, राग, द्वेष और मोह करना अनुचित है—इस प्रकार आगन्तुक-भाव के वश से असम्मोह-सम्प्रजन्य को जानना चाहिए।

යානි පනෙතානි චක්ඛුද්වාරෙ වොට්ඨබ්බනපරියොසානානි චිත්තානි උප්පජ්ජන්ති, තානි සද්ධිං සම්පයුත්තධම්මෙහි තත්ථ තත්ථෙව භිජ්ජන්ති, අඤ්ඤමඤ්ඤං න පස්සන්තීති, ඉත්තරානි තාවකාලිකානි හොන්ති. තත්ථ යථා එකස්මිං ඝරෙ සබ්බෙසු මානුසකෙසු මතෙසු අවසෙසස්ස එකස්ස තඞ්ඛණඤ්ඤෙව මරණධම්මස්ස න යුත්තා නච්චගීතාදීසු අභිරති නාම. එවමෙව එකද්වාරෙ සසම්පයුත්තෙසු ආවජ්ජනාදීසු තත්ථ තත්ථෙව මතෙසු අවසෙසස්ස තඞ්ඛණෙයෙව මරණධම්මස්ස ජවනස්සාපි රජ්ජනදුස්සනමුය්හනවසෙන අභිරති නාම න යුත්තාති. එවං තාවකාලිකභාවවසෙන අසම්මොහසම්පජඤ්ඤං වෙදිතබ්බං.

चक्षु-द्वार में व्यवस्थापन (वोठब्बण) पर्यवसान वाले जो ये चित्त उत्पन्न होते हैं, वे सम्प्रयुक्त धर्मों के साथ वहीं-वहीं नष्ट हो जाते हैं, वे एक-दूसरे को नहीं देखते; अतः वे क्षणिक और तात्कालिक होते हैं। वहाँ जैसे एक घर में सभी मनुष्यों के मर जाने पर, शेष बचे हुए एक व्यक्ति के लिए, जो स्वयं उसी क्षण मरने वाला है, नाच-गाने आदि में आसक्ति (अभिरति) उचित नहीं है; वैसे ही एक द्वार में सम्प्रयुक्त धर्मों के साथ आवर्जन आदि के वहीं-वहीं मर जाने (निरुद्ध हो जाने) पर, शेष बचे हुए और उसी क्षण मरने वाले स्वभाव वाले जवन के लिए भी राग, द्वेष और मोह के वश से आसक्ति उचित नहीं है। इस प्रकार तात्कालिक-भाव के वश से असम्मोह-सम्प्रजन्य को जानना चाहिए।

අපි ච ඛන්ධායතනධාතුපච්චයපච්චවෙක්ඛණවසෙන පෙතං වෙදිතබ්බං. එත්ථ හි චක්ඛු චෙව රූපා ච රූපක්ඛන්ධො, දස්සනං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො, තංසම්පයුත්තා වෙදනා වෙදනාක්ඛන්ධො, සඤ්ඤා සඤ්ඤාක්ඛන්ධො, ඵස්සාදිකා සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො. එවමෙතෙසං පඤ්චන්නං ඛන්ධානං සමවායෙ ආලොකනවිලොකනං පඤ්ඤායති. තත්ථ කො එකො ආලොකෙති, කො විලොකෙති?

इसके अतिरिक्त, स्कन्ध, आयतन, धातु और प्रत्यय के प्रत्यवेक्षण के वश से भी इसे जानना चाहिए। यहाँ चक्षु और रूप 'रूप-स्कन्ध' हैं, दर्शन (देखना) 'विज्ञान-स्कन्ध' है, उससे सम्प्रयुक्त वेदना 'वेदना-स्कन्ध' है, संज्ञा 'संज्ञा-स्कन्ध' है, और स्पर्श आदि 'संस्कार-स्कन्ध' हैं। इस प्रकार इन पाँच स्कन्धों के समूह होने पर 'आलोकित-विलोकित' (देखना) प्रज्ञायमान होता है। वहाँ कौन एक (व्यक्ति) है जो देखता है, कौन है जो इधर-उधर देखता है?

තථා චක්ඛු චක්ඛායතනං, රූපං රූපායතනං, දස්සනං මනායතනං, වෙදනාදයො සම්පයුත්තධම්මා ධම්මායතනං. එවමෙතෙසං චතුන්නං ආයතනානං සමවායෙ ආලොකනවිලොකනං පඤ්ඤායති. තත්ථ කො එකො ආලොකෙති, කො විලොකෙති?

उसी प्रकार, चक्षु 'चक्षु-आयतन' है, रूप 'रूप-आयतन' है, दर्शन 'मनायतन' है, और वेदना आदि सम्प्रयुक्त धर्म 'धर्मायतन' हैं। इस प्रकार इन चार आयतनों के समूह होने पर आलोकित-विलोकित प्रज्ञायमान होता है। वहाँ कौन एक है जो देखता है, कौन है जो इधर-उधर देखता है?

තථා චක්ඛු චක්ඛුධාතු, රූපං රූපධාතු, දස්සනං චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු, තංසම්පයුත්තා වෙදනාදයො ධම්මා ධම්මධාතු. එවමෙතාසං චතුන්නං ධාතූනං සමවායෙ ආලොකනවිලොකනං පඤ්ඤායති. තත්ථ කො එකො ආලොකෙති, කො විලොකෙති?

उसी प्रकार, चक्षु 'चक्षु-धातु' है, रूप 'रूप-धातु' है, दर्शन 'चक्षु-विज्ञान-धातु' है, और उससे सम्प्रयुक्त वेदना आदि धर्म 'धर्म-धातु' हैं। इस प्रकार इन चार धातुओं के समूह होने पर आलोकित-विलोकित प्रज्ञायमान होता है। वहाँ कौन एक है जो देखता है, कौन है जो इधर-उधर देखता है?

තථා චක්ඛු නිස්සයපච්චයො, රූපා ආරම්මණපච්චයො, ආවජ්ජනං අනන්තරසමනන්තරූපනිස්සයනත්ථිවිගතපච්චයො, ආලොකො උපනිස්සයපච්චයො, වෙදනාදයො සහජාතපච්චයො. එවමෙතෙසං පච්චයානං සමවායෙ [Pg.176] ආලොකනවිලොකනං පඤ්ඤායති. තත්ථ කො එකො ආලොකෙති, කො විලොකෙතීති? එවමෙත්ථ ඛන්ධායතනධාතුපච්චයපච්චවෙක්ඛණවසෙනපි අසම්මොහසම්පජඤ්ඤං වෙදිතබ්බං.

उसी प्रकार, चक्षु 'निःश्रय-प्रत्यय' है, रूप 'आरम्बन-प्रत्यय' है, आवर्जन 'अनन्तर, समनन्तर, उपनिःश्रय, नास्ति और विगत प्रत्यय' है, आलोक (प्रकाश) 'उपनिःश्रय-प्रत्यय' है, और वेदना आदि 'सहजात आदि प्रत्यय' हैं। इस प्रकार इन प्रत्ययों के समूह होने पर आलोकित-विलोकित प्रज्ञायमान होता है। वहाँ कौन एक है जो देखता है, कौन है जो इधर-उधर देखता है? इस प्रकार यहाँ स्कन्ध, आयतन, धातु और प्रत्यय के प्रत्यवेक्षण के वश से भी असम्मोह-सम्प्रजन्य को जानना चाहिए।

සමිඤ්ජිතෙ පසාරිතෙති පබ්බානං සමිඤ්ජනපසාරණෙ. තත්ථ චිත්තවසෙනෙව සමිඤ්ජනපසාරණං අකත්වා හත්ථපාදානං සමිඤ්ජනපසාරණපච්චයා අත්ථානත්ථං පරිග්ගණ්හිත්වා අත්ථපරිග්ගණ්හනං සාත්ථකසම්පජඤ්ඤං. තත්ථ හත්ථපාදෙ අතිචිරං සමිඤ්ජෙත්වා වා පසාරෙත්වා වා ඨිතස්ස ඛණෙ ඛණෙ වෙදනා උප්පජ්ජති, චිත්තං එකග්ගතං න ලභති, කම්මට්ඨානං පරිපතති, විසෙසං නාධිගච්ඡති. කාලෙ සමිඤ්ජෙන්තස්ස කාලෙ පසාරෙන්තස්ස පන තා වෙදනා නුප්පජ්ජන්ති, චිත්තං එකග්ගං හොති, කම්මට්ඨානං ඵාතිං ගච්ඡති, විසෙසමධිගච්ඡතීති, එවං අත්ථානත්ථපරිග්ගණ්හනං වෙදිතබ්බං.

'समिञ्जिते पसारिते' का अर्थ है—जोड़ों का सिकोड़ना और फैलाना। वहाँ केवल चित्त के वश से ही सिकोड़ना-फैलाना न करके, हाथ-पैरों के सिकोड़ने-फैलाने के कारण होने वाले लाभ और अलाभ (सार्थक-निरर्थक) का परिग्रह (निश्चय) करके, लाभ का परिग्रह करना 'सार्थक-सम्प्रजन्य' है। वहाँ हाथ-पैरों को बहुत देर तक सिकोड़कर या फैलाकर रहने वाले व्यक्ति को क्षण-क्षण में वेदना उत्पन्न होती है, चित्त एकाग्रता प्राप्त नहीं करता, कर्मस्थान गिर जाता है (छूट जाता है), और वह विशेष (ध्यान आदि) को प्राप्त नहीं कर पाता। किन्तु सही समय पर सिकोड़ने वाले और सही समय पर फैलाने वाले को वे वेदनाएँ उत्पन्न नहीं होतीं, चित्त एकाग्र होता है, कर्मस्थान वृद्धि को प्राप्त होता है, और वह विशेष को प्राप्त कर लेता है—इस प्रकार सार्थक और निरर्थक के परिग्रह को जानना चाहिए।

අත්ථෙ පන සතිපි සප්පායාසප්පායං පරිග්ගණ්හිත්වා සප්පායපරිග්ගණ්හනං සප්පායසම්පජඤ්ඤං. තත්‍රායං නයො –

लाभ (सार्थकता) होने पर भी, उपयुक्त और अनुपयुक्त (सप्पाय-असप्पाय) का परिग्रह करके उपयुक्त का परिग्रह करना 'सप्पाय-सम्प्रजन्य' (उपयुक्तता का सम्प्रजन्य) है। उसके विषय में यह विधि (नय) है—

මහාචෙතියඞ්ගණෙ කිර දහරභික්ඛූ සජ්ඣායං ගණ්හන්ති, තෙසං පිට්ඨිපස්සෙසු දහරභික්ඛුනියො ධම්මං සුණන්ති. තත්‍රෙකො දහරො හත්ථං පසාරෙන්තො කායසංසග්ගං පත්වා තෙනෙව කාරණෙන ගිහී ජාතො. අපරො භික්ඛු පාදං පසාරෙන්තො අග්ගිම්හි පසාරෙසි, අට්ඨිමාහච්ච පාදො ඣායි. අපරො වම්මිකෙ පසාරෙසි, සො ආසීවිසෙන ඩට්ඨො. අපරො චීවරකුටිදණ්ඩකෙ පසාරෙසි, තං මණිසප්පො ඩංසි. තස්මා එවරූපෙ අසප්පායෙ අපසාරෙත්වා සප්පායෙ පසාරෙතබ්බං. ඉදමෙත්ථ සප්පායසම්පජඤ්ඤං.

कहा जाता है कि महाचेतिय के प्रांगण में युवा भिक्षु स्वाध्याय कर रहे थे, और उनके पीछे युवा भिक्षुणियाँ धर्म सुन रही थीं। वहाँ एक युवा भिक्षु ने हाथ फैलाते समय (एक भिक्षुणी से) काय-संसर्ग (शारीरिक स्पर्श) प्राप्त किया और उसी कारण से वह गृहस्थ बन गया। एक अन्य भिक्षु ने पैर फैलाते समय उसे आग में फैला दिया, जिससे हड्डी तक पहुँचकर पैर जल गया। एक अन्य ने दीमक की बांबी (वम्मीक) में पैर फैला दिया, उसे विषैले सर्प ने डस लिया। एक अन्य ने चीवर-कुटी के डंडे पर पैर फैला दिया, उसे मणि-सर्प ने डस लिया। इसलिए, इस प्रकार के अनुपयुक्त स्थान पर (अंग) नहीं फैलाना चाहिए, बल्कि उपयुक्त स्थान पर ही फैलाना चाहिए। यहाँ यह 'सप्पाय-सम्पजन्य' (उपयुक्तता की सम्प्रज्ञान) है।

ගොචරසම්පජඤ්ඤං පන මහාථෙරවත්ථුනා දීපෙතබ්බං – මහාථෙරො කිර දිවාඨානෙ නිසින්නො අන්තෙවාසිකෙහි සද්ධිං කථයමානො සහසා හත්ථං සමිඤ්ජෙත්වා පුන යථාඨානෙ ඨපෙත්වා සණිකං සමිඤ්ජෙසි. තං අන්තෙවාසිකා පුච්ඡිංසු – ‘‘කස්මා, භන්තෙ, සහසා හත්ථං සමිඤ්ජිත්වා පුන යථාඨානෙ ඨපෙත්වා සණිකං සමිඤ්ජියිත්ථා’’ති? යතො පට්ඨායාහං, ආවුසො, කම්මට්ඨානං මනසිකාතුං ආරද්ධො, න මෙ කම්මට්ඨානං මුඤ්චිත්වා හත්ථො සමිඤ්ජිතපුබ්බො, ඉදානි පන මෙ තුම්හෙහි සද්ධිං කථයමානෙන කම්මට්ඨානං මුඤ්චිත්වා සමිඤ්ජිතො. තස්මා පුන යථාඨානෙ ඨපෙත්වා සමිඤ්ජෙසින්ති. සාධු[Pg.177], භන්තෙ, භික්ඛුනා නාම එවරූපෙන භවිතබ්බන්ති. එවමෙත්ථාපි කම්මට්ඨානාවිජහනමෙව ගොචරසම්පජඤ්ඤන්ති වෙදිතබ්බං.

'गोचर-सम्पजन्य' को महास्थविर की कथा से स्पष्ट किया जाना चाहिए—कहा जाता है कि महास्थविर दिन के स्थान पर बैठे हुए अपने शिष्यों के साथ बातचीत कर रहे थे, तभी उन्होंने अचानक हाथ सिकोड़ा और फिर उसे यथास्थान रखकर धीरे से सिकोड़ा। शिष्यों ने उनसे पूछा—"भन्ते! आपने अचानक हाथ सिकोड़कर फिर उसे यथास्थान रखकर धीरे से क्यों सिकोड़ा?" (उन्होंने कहा—) "आयुष्मन्! जब से मैंने कर्मस्थान (ध्यान) का मनस्कार करना आरम्भ किया है, तब से मैंने कर्मस्थान को छोड़े बिना कभी हाथ नहीं सिकोड़ा था; किन्तु अभी आप लोगों के साथ बातचीत करते हुए मैंने कर्मस्थान को छोड़कर हाथ सिकोड़ लिया था। इसलिए पुनः यथास्थान रखकर (स्मृति के साथ) सिकोड़ा है।" (शिष्यों ने कहा—) "भन्ते! साधु, भिक्षु को ऐसा ही होना चाहिए।" यहाँ भी कर्मस्थान का परित्याग न करना ही 'गोचर-सम्पजन्य' समझना चाहिए।

අබ්භන්තරෙ අත්තා නාම කොචි සමිඤ්ජෙන්තො වා පසාරෙන්තො වා නත්ථි, වුත්තප්පකාරචිත්තකිරියවායොධාතුවිප්ඵාරෙන පන සුත්තාකඩ්ඪනවසෙන දාරුයන්තස්ස හත්ථපාදලචලනං විය සමිඤ්ජනපසාරණං හොතීති එවං පරිජානනං පනෙත්ථ අසම්මොහසම්පජඤ්ඤන්ති වෙදිතබ්බං.

भीतर सिकोड़ने वाला या फैलाने वाला 'आत्मा' नामक कोई (कर्ता) नहीं है; बल्कि पूर्वोक्त चित्त-क्रिया रूपी वायु-धातु के प्रसार से, धागे खींचने के वश में काष्ठ-यन्त्र (कठपुतली) के हाथ-पैर हिलने के समान ही सिकोड़ना और फैलाना होता है—इस प्रकार का परिज्ञान यहाँ 'असम्मोह-सम्पजन्य' समझना चाहिए।

සඞ්ඝාටිපත්තචීවරධාරණෙති එත්ථ සඞ්ඝාටිචීවරානං නිවාසනපාරුපනවසෙන පත්තස්ස භික්ඛාපටිග්ගහණාදිවසෙන පරිභොගො ධාරණං නාම. තත්ථ සඞ්ඝාටිචීවරධාරණෙ තාව නිවාසෙත්වා වා පාරුපිත්වා වා පිණ්ඩාය චරතො ආමිසලාභො සීතස්ස පටිඝාතායාතිආදිනා නයෙන භගවතා වුත්තප්පකාරොයෙව ච අත්ථො අත්ථො නාම. තස්ස වසෙන සාත්ථකසම්පජඤ්ඤං වෙදිතබ්බං.

'संघाटी-पात्र-चीवर-धारण' में—संघाटी और चीवरों को पहनने और ओढ़ने के रूप में, तथा पात्र का भिक्षा ग्रहण आदि के रूप में उपयोग करना 'धारण' कहलाता है। वहाँ संघाटी-चीवर धारण के विषय में—पहनकर या ओढ़कर भिक्षा के लिए विचरण करने वाले (भिक्षु) को आमिष (भोजन) का लाभ होना तथा "शीत के निवारण के लिए" इत्यादि विधि से भगवान द्वारा कहे गए प्रकार से (धर्म में) वृद्धि होना ही 'अर्थ' (प्रयोजन) है। उसके वश से 'सत्थक-सम्पजन्य' समझना चाहिए।

උණ්හපකතිකස්ස පන දුබ්බලස්ස ච චීවරං සුඛුමං සප්පායං, සීතාලුකස්ස ඝනං දුපට්ටං. විපරීතං අසප්පායං. යස්ස කස්සචි ජිණ්ණං අසප්පායමෙව, අග්ගළාදිදානෙන හිස්ස තං පලිබොධකරං හොති. තථා පට්ටුණ්ණදුකූලාදිභෙදං ලොභනීයචීවරං. තාදිසඤ්හි අරඤ්ඤෙ එකකස්ස නිවාසන්තරායකරං ජීවිතන්තරායකරඤ්චාපි හොති. නිප්පරියායෙන පන යං නිමිත්තකම්මාදිමිච්ඡාජීවවසෙන උප්පන්නං, යඤ්චස්ස සෙවමානස්ස අකුසලා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්ති, කුසලා ධම්මා පරිහායන්ති, තං අසප්පායං. විපරීතං සප්පායං. තස්ස වසෙනෙත්ථ සප්පායසම්පජඤ්ඤං. කම්මට්ඨානාවිජහනවසෙනෙව ගොචරසම්පජඤ්ඤං වෙදිතබ්බං.

उष्ण प्रकृति वाले और दुर्बल (भिक्षु) के लिए सूक्ष्म चीवर उपयुक्त है, और शीत प्रकृति वाले के लिए मोटा दोहरी परत वाला (चीवर उपयुक्त है)। इसके विपरीत अनुपयुक्त है। किसी के लिए भी जीर्ण (फटा-पुराना) चीवर अनुपयुक्त ही है, क्योंकि पैबन्द आदि लगाने के कारण वह उसके लिए बाधक (पलिबोध) होता है। इसी प्रकार रेशमी आदि लोभ उत्पन्न करने वाले चीवर भी (अनुपयुक्त हैं)। क्योंकि वैसा चीवर वन में अकेले रहने वाले के लिए निवास में बाधक और जीवन के लिए भी संकटकारी होता है। किन्तु निश्चित रूप से जो (चीवर) निमित्त-कर्म आदि मिथ्या-आजीव के वश से उत्पन्न हुआ है, और जिसके सेवन करने वाले के अकुशल धर्म बढ़ते हैं तथा कुशल धर्म घटते हैं, वह अनुपयुक्त है। इसके विपरीत उपयुक्त है। उसके वश से यहाँ 'सप्पाय-सम्पजन्य' और कर्मस्थान का परित्याग न करने के वश से 'गोचर-सम्पजन्य' समझना चाहिए।

අබ්භන්තරෙ අත්තා නාම කොචි චීවරං පාරුපෙන්තො නත්ථි, වුත්තප්පකාරෙන චිත්තකිරියවායොධාතුවිප්ඵාරෙනෙව පන චීවරපාරුපනං හොති. තත්ථ චීවරම්පි අචෙතනං, කායොපි අචෙතනො. චීවරං න ජානාති – ‘‘මයා කායො පාරුපිතො’’ති. කායොපි න ජානාති – ‘‘අහං චීවරෙන පාරුපිතො’’ති. ධාතුයොව ධාතුසමූහං පටිච්ඡාදෙන්ති පටපිලොතිකායපොත්ථකරූපපටිච්ඡාදනෙ විය. තස්මා නෙව සුන්දරං චීවරං ලභිත්වා සොමනස්සං කාතබ්බං, න අසුන්දරං ලභිත්වා දොමනස්සං.

भीतर चीवर ओढ़ने वाला 'आत्मा' नामक कोई नहीं है, बल्कि पूर्वोक्त चित्त-क्रिया रूपी वायु-धातु के प्रसार से ही चीवर ओढ़ना होता है। वहाँ चीवर भी अचेतन है और शरीर भी अचेतन है। चीवर नहीं जानता—"मेरे द्वारा शरीर ढका गया है।" शरीर भी नहीं जानता—"मैं चीवर द्वारा ढका गया हूँ।" केवल धातुएँ ही धातुओं के समूह को ढकती हैं, जैसे कपड़े के टुकड़े से पुतले को ढका जाता है। इसलिए न तो सुन्दर चीवर पाकर प्रसन्न होना चाहिए और न ही असुन्दर पाकर अप्रसन्न।

නාගවම්මිකචෙතියරුක්ඛාදීසු [Pg.178] හි කෙචි මාලාගන්ධධූමවත්ථාදීහි සක්කාරං කරොන්ති, කෙචි ගූථමුත්තකද්දමදණ්ඩසත්ථප්පහාරාදීහි අසක්කාරං. න තෙහි නාගවම්මිකරුක්ඛාදයො සොමනස්සං වා දොමනස්සං වා කරොන්ති. එවමෙව නෙව සුන්දරං චීවරං ලභිත්වා සොමනස්සං කාතබ්බං, න අසුන්දරං ලභිත්වා දොමනස්සන්ති, එවං පවත්තපටිසඞ්ඛානවසෙනෙත්ථ අසම්මොහසම්පජඤ්ඤං වෙදිතබ්බං.

जैसे नागों के निवास (बांबी), चैत्य और वृक्ष आदि का कुछ लोग माला, गन्ध, धूप और वस्त्र आदि से सत्कार करते हैं, और कुछ लोग विष्ठा, मूत्र, कीचड़, डंडे और शस्त्र के प्रहार आदि से असत्कार करते हैं। उनसे वे बांबी, वृक्ष आदि न तो प्रसन्न होते हैं और न ही अप्रसन्न। इसी प्रकार न तो सुन्दर चीवर पाकर प्रसन्न होना चाहिए और न ही असुन्दर पाकर अप्रसन्न—इस प्रकार प्रवृत्त प्रत्यवेक्षण (चिन्तन) के वश से यहाँ 'असम्मोह-सम्पजन्य' समझना चाहिए।

පත්තධාරණෙපි පත්තං සහසාව අග්ගහෙත්වා ඉමං ගහෙත්වා පිණ්ඩාය චරමානො භික්ඛං ලභිස්සාමීති, එවං පත්තග්ගහණපච්චයා පටිලභිතබ්බං අත්ථවසෙන සාත්ථකසම්පජඤ්ඤං වෙදිතබ්බං.

पात्र धारण करने में भी, पात्र को अचानक न पकड़कर, "इसे लेकर भिक्षा के लिए विचरण करते हुए मैं भिक्षा प्राप्त करूँगा"—इस प्रकार पात्र ग्रहण करने के कारण प्राप्त होने वाले प्रयोजन के वश से 'सत्थक-सम्पजन्य' समझना चाहिए।

කිසදුබ්බලසරීරස්ස පන ගරුපත්තො අසප්පායො, යස්ස කස්සචි චතුපඤ්චගණ්ඨිකාහතො දුබ්බිසොධනීයො අසප්පායොව. දුද්ධොතපත්තොපි න වට්ටති, තං ධොවන්තස්සෙව චස්ස පලිබොධො හොති. මණිවණ්ණපත්තො පන ලොභනීයො, චීවරෙ වුත්තනයෙනෙව අසප්පායො, නිමිත්තකම්මාදිවසෙන ලද්ධො පන යඤ්චස්ස සෙවමානස්ස අකුසලා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්ති, කුසලා ධම්මා පරිහායන්ති, අයං එකන්තඅසප්පායොව. විපරීතො සප්පායො. තස්ස වසෙනෙත්ථ සප්පායසම්පජඤ්ඤං. කම්මට්ඨානාවිජහනවසෙනෙව ච ගොචරසම්පජඤ්ඤං වෙදිතබ්බං.

कृश और दुर्बल शरीर वाले के लिए भारी पात्र अनुपयुक्त है; जिसके चार-पाँच जोड़ (गाँठें) लगे हों, ऐसा कठिनाई से साफ होने वाला पात्र भी अनुपयुक्त ही है। गन्दा पात्र भी उचित नहीं है, क्योंकि उसे धोने में ही उसका समय नष्ट (पलिबोध) होता है। मणि के समान वर्ण वाला पात्र लोभ उत्पन्न करने वाला होने से चीवर के समान ही अनुपयुक्त है। किन्तु जो मिथ्या-आजीव आदि के वश से प्राप्त हुआ है, और जिसके सेवन से अकुशल धर्म बढ़ते हैं तथा कुशल धर्म घटते हैं, वह एकान्ततः अनुपयुक्त ही है। इसके विपरीत उपयुक्त है। उसके वश से यहाँ 'सप्पाय-सम्पजन्य' और कर्मस्थान का परित्याग न करने के वश से 'गोचर-सम्पजन्य' समझना चाहिए।

අබ්භන්තරෙ අත්තා නාම කොචි පත්තං ගණ්හන්තො නත්ථි, වුත්තප්පකාරෙන චිත්තකිරියවායොධාතුවිප්ඵාරවසෙනෙව පත්තග්ගහණං නාම හොති. තත්ථ පත්තොපි අචෙතනො, හත්ථාපි අචෙතනා. පත්තො න ජානාති – ‘‘අහං හත්ථෙහි ගහිතො’’ති. හත්ථාපි න ජානන්ති – ‘‘අම්හෙහි පත්තො ගහිතො’’ති. ධාතුයොව ධාතුසමූහං ගණ්හන්ති, සණ්ඩාසෙන අග්ගිවණ්ණපත්තග්ගහණෙ වියාති. එවං පවත්තපටිසඞ්ඛානවසෙනෙත්ථ අසම්මොහසම්පජඤ්ඤං වෙදිතබ්බං.

शरीर के भीतर 'आत्मा' नामक ऐसा कोई नहीं है जो पात्र को पकड़ता हो; पूर्वोक्त चित्त की क्रिया और वायु-धातु के प्रसार के वश से ही 'पात्र का ग्रहण' होता है। वहाँ पात्र भी अचेतन है और हाथ भी अचेतन हैं। पात्र नहीं जानता कि "मुझे हाथों ने पकड़ा है।" हाथ भी नहीं जानते कि "हमने पात्र को पकड़ा है।" धातुएँ ही धातुओं के समूह को पकड़ती हैं, जैसे सँड़सी से अग्नि के समान तप्त पात्र को पकड़ना। इस प्रकार, यहाँ होने वाले प्रत्यवेक्षण (चिन्तन) के वश से 'असम्मोह-सम्पजन्य' समझना चाहिए।

අපි ච යථා ඡින්නහත්ථපාදෙ වණමුඛෙහි පග්ඝරිතපුබ්බලොහිතකිමිකුලෙ නීලමක්ඛිකසම්පරිකිණ්ණෙ අනාථසාලායං නිපන්නෙ අනාථමනුස්සෙ දිස්වා, යෙ දයාලුකා පුරිසා, තෙ තෙසං වණමත්තචොළකානි චෙව කපාලාදීහි ච භෙසජ්ජානි උපනාමෙන්ති. තත්ථ චොළකානිපි කෙසඤ්චි සණ්හානි, කෙසඤ්චි ථූලානි පාපුණන්ති. භෙසජ්ජකපාලකානිපි කෙසඤ්චි [Pg.179] සුසණ්ඨානානි, කෙසඤ්චි දුස්සණ්ඨානානි පාපුණන්ති, න තෙ තත්ථ සුමනා වා දුම්මනා වා හොන්ති. වණපටිච්ඡාදනමත්තෙනෙව හි චොළකෙන, භෙසජ්ජපටිග්ගහණමත්තෙනෙව ච කපාලකෙන තෙසං අත්ථො. එවමෙව යො භික්ඛු වණචොළකං විය චීවරං, භෙසජ්ජකපාලකං විය ච පත්තං, කපාලෙ භෙසජ්ජමිව ච පත්තෙ ලද්ධං භික්ඛං සල්ලක්ඛෙති, අයං සඞ්ඝාටිපත්තචීවරධාරණෙ අසම්මොහසම්පජඤ්ඤෙන උත්තමසම්පජානකාරීති වෙදිතබ්බො.

इसके अतिरिक्त, जैसे कटे हुए हाथ-पैर वाले, घावों के मुख से बहते हुए पीब, रक्त और कीड़ों के समूह वाले तथा नीली मक्खियों से घिरे हुए, अनाथालय में लेटे हुए अनाथ मनुष्यों को देखकर जो दयालु पुरुष होते हैं, वे उनके घावों के लिए पट्टियाँ और खप्पर आदि में औषधियाँ लाते हैं। वहाँ पट्टियाँ भी किसी को सूक्ष्म (मुलायम) मिलती हैं और किसी को स्थूल (खुरदरी)। औषधि के खप्पर भी किसी को सुडौल मिलते हैं और किसी को बेडौल, (किन्तु) वे वहाँ न तो प्रसन्न होते हैं और न ही दुखी। क्योंकि उनका प्रयोजन केवल पट्टी से घाव को ढंकना और खप्पर से औषधि ग्रहण करना मात्र होता है। इसी प्रकार, जो भिक्षु चीवर को घाव की पट्टी के समान, पात्र को औषधि के खप्पर के समान और पात्र में प्राप्त भिक्षा को खप्पर में औषधि के समान समझता है, उसे संघाटी, पात्र और चीवर धारण करने में असम्मोह-सम्पजन्य के द्वारा 'उत्तम सम्प्रजानकारी' समझना चाहिए।

අසිතාදීසු අසිතෙති පිණ්ඩපාතභොජනෙ. පීතෙති යාගුආදිපානෙ. ඛායිතෙති පිට්ඨඛජ්ජාදිඛාදනෙ. සායිතෙති මධුඵාණිතාදිසායනෙ. තත්ථ නෙව දවායාතිආදිනා නයෙන වුත්තො අට්ඨවිධොපි අත්ථො අත්ථො නාම. තස්සෙව වසෙන සාත්ථකසම්පජඤ්ඤං වෙදිතබ්බං.

'अशित' आदि में, 'अशित' का अर्थ पिण्डपात भोजन करना है। 'पीत' का अर्थ यवागू (कांजी) आदि पीना है। 'खायित' का अर्थ चूर्ण (आटा) से बने खाद्य आदि को चबाना है। 'सायित' का अर्थ मधु, फाणित (गुड़ का रस) आदि का आस्वादन करना है। वहाँ 'न एव दवाय' (न खेल के लिए) आदि विधि से कहा गया आठ प्रकार का प्रयोजन ही 'अर्थ' कहलाता है। उसी के वश से 'सार्थक-सम्पजन्य' समझना चाहिए।

ලූඛපණීතතිත්තමධුරරසාදීසු පන යෙන භොජනෙන යස්ස ඵාසු න හොති, තං තස්ස අසප්පායං. යං පන නිමිත්තකම්මාදිවසෙන පටිලද්ධං, යඤ්චස්ස භුඤ්ජතො අකුසලා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්ති, කුසලා ධම්මා පරිහායන්ති, තං එකන්තඅසප්පායමෙව, විපරීතං සප්පායං. තස්ස වසෙනෙත්ථ සප්පායසම්පජඤ්ඤං. කම්මට්ඨානාවිජහනවසෙනෙව ච ගොචරසම්පජඤ්ඤං වෙදිතබ්බං.

रूखे, उत्तम, कड़वे, मीठे रसों आदि में से जिस भोजन से जिसे सुख (स्वास्थ्य) नहीं होता, वह उसके लिए 'असात्त्विक' (अनुपयुक्त) है। और जो भोजन निमित्त-कर्म (संकेत) आदि के वश से प्राप्त किया गया हो, तथा जिसे खाते हुए अकुशल धर्म बढ़ते हों और कुशल धर्म घटते हों, वह एकान्ततः 'असात्त्विक' ही है; इसके विपरीत 'सात्त्विक' (उपयुक्त) है। उसके वश से यहाँ 'साप्पाय-सम्पजन्य' और कर्मस्थान को न छोड़ने के वश से 'गोचर-सम्पजन्य' समझना चाहिए।

අබ්භන්තරෙ අත්තා නාම කොචි භුඤ්ජකො නත්ථි, වුත්තප්පකාරචිත්තකිරියවායොධාතුවිප්ඵාරෙනෙව පත්තප්පටිග්ගහණං නාම හොති. චිත්තකිරියවායොධාතුවිප්ඵාරෙනෙව හත්ථස්ස පත්තෙ ඔතාරණං නාම හොති. චිත්තකිරියවායොධාතුවිප්ඵාරෙනෙව ආලොපකරණං ආලොපඋද්ධාරණං මුඛවිවරණඤ්ච හොති, න කොචි කුඤ්චිකාය යන්තකෙන වා හනුකට්ඨීනි විවරති. චිත්තකිරියවායොධාතුවිප්ඵාරෙනෙව ආලොපස්ස මුඛෙ ඨපනං, උපරිදන්තානං මුසලකිච්චසාධනං, හෙට්ඨිමදන්තානං උදුක්ඛලකිච්චසාධනං, ජිව්හාය හත්ථකිච්චසාධනඤ්ච හොති. ඉති තත්ථ අග්ගජිව්හාය තනුකඛෙළො මූලජිව්හාය බහලඛෙළො මක්ඛෙති. තං හෙට්ඨාදන්තඋදුක්ඛලෙ ජිව්හාහත්ථපරිවත්තකං ඛෙළොදකෙන තෙමිතං උපරිදන්තමුසලසඤ්චුණ්ණිතං කොචි කටච්ඡුනා වා දබ්බියා වා අන්තොපවෙසෙන්තො නාම නත්ථි, වායොධාතුයාව පවිසති. පවිට්ඨං පවිට්ඨං කොචි පලාලසන්ථාරං කත්වා ධාරෙන්තො නාම නත්ථි, වායොධාතුවසෙනෙව තිට්ඨති. ඨිතං ඨිතං කොචි උද්ධනං කත්වා අග්ගිං ජාලෙත්වා පචන්තො නාම නත්ථි, තෙජොධාතුයාව පච්චති. පක්කං පක්කං කොචි දණ්ඩකෙන වා [Pg.180] යට්ඨියා වා බහි නීහාරකො නාම නත්ථි, වායොධාතුයෙව නීහරති. ඉති වායොධාතු පටිහරති ච, වීතිහරති ච, ධාරෙති ච, පරිවත්තෙති ච, සඤ්චුණ්ණෙති ච, විසොසෙති ච, නීහරති ච. පථවීධාතු ධාරෙති ච, පරිවත්තෙති ච, සඤ්චුණ්ණෙති ච, විසොසෙති ච. ආපොධාතු සිනෙහෙති ච, අල්ලත්තඤ්ච අනුපාලෙති. තෙජොධාතු අන්තොපවිට්ඨං පරිපාචෙති. ආකාසධාතු අඤ්ජසො හොති. විඤ්ඤාණධාතු තත්ථ තත්ථ සම්මාපයොගමන්වාය ආභුජතීති. එවං පවත්තපටිසඞ්ඛානවසෙනෙත්ථ අසම්මොහසම්පජඤ්ඤං වෙදිතබ්බං.

शरीर के भीतर 'भोक्ता' (खाने वाला) नामक कोई 'आत्मा' नहीं है; पूर्वोक्त चित्त की क्रिया और वायु-धातु के प्रसार से ही पात्र का स्वीकार करना होता है। चित्त की क्रिया और वायु-धातु के प्रसार से ही हाथ का पात्र में डालना होता है। चित्त की क्रिया और वायु-धातु के प्रसार से ही ग्रास बनाना, ग्रास उठाना और मुख का खोलना होता है; कोई भी कुँजी या यन्त्र से जबड़ों को नहीं खोलता। चित्त की क्रिया और वायु-धातु के प्रसार से ही ग्रास का मुख में रखना, ऊपर के दाँतों द्वारा मूसल का कार्य सिद्ध करना, नीचे के दाँतों द्वारा ओखली का कार्य सिद्ध करना और जिह्वा द्वारा हाथ का कार्य सिद्ध करना होता है। इस प्रकार वहाँ जिह्वा के अग्र भाग में पतला थूक और जिह्वा के मूल भाग में गाढ़ा थूक ग्रास को लपेटता है। उस ग्रास को, जो नीचे के दाँतों रूपी ओखली में जिह्वा रूपी हाथ द्वारा घुमाया जाता है, थूक रूपी जल से गीला किया जाता है और ऊपर के दाँतों रूपी मूसल से अच्छी तरह पीसा जाता है, उसे कोई भी करछुल या चम्मच से भीतर पहुँचाने वाला नहीं है, वह वायु-धातु से ही भीतर प्रवेश करता है। भीतर प्रविष्ट हुए ग्रास को कोई भी पुआल का बिछौना बनाकर थामने वाला नहीं है, वह वायु-धातु के वश से ही टिकता है। टिके हुए भोजन को कोई भी चूल्हा बनाकर और आग जलाकर पकाने वाला नहीं है, वह तेजो-धातु (जठराग्नि) से ही पचता है। पचे हुए भोजन को कोई भी डंडे या छड़ी से बाहर निकालने वाला नहीं है, वायु-धातु ही उसे बाहर निकालती है। इस प्रकार वायु-धातु (भोजन को) ले जाती है, इधर-उधर पहुँचाती है, धारण करती है, घुमाती है, पीसती है, सुखाती है और बाहर निकालती है। पृथ्वी-धातु धारण करती है, घुमाती है, पीसती है और सुखाती है। आपो-धातु स्नेह (चिकनाहट) प्रदान करती है और गीलेपन की रक्षा करती है। तेजो-धातु भीतर प्रविष्ट भोजन को अच्छी तरह पचाती है। आकाश-धातु मार्ग बनती है। विज्ञान-धातु वहाँ-वहाँ सम्यक् प्रयोग (प्रयत्न) के अनुसार ध्यान देती है। इस प्रकार, यहाँ होने वाले प्रत्यवेक्षण के वश से 'असम्मोह-सम्पजन्य' समझना चाहिए।

අපි ච ගමනතො පරියෙසනතො පරිභොගතො ආසයතො නිධානතො අපරිපක්කතො පරිපක්කතො ඵලතො නිස්සන්දතො සම්මක්ඛනතොති, එවං දසවිධපටිකූලභාවපච්චවෙක්ඛණතො පෙත්ථ අසම්මොහසම්පජඤ්ඤං වෙදිතබ්බං. විත්ථාරකථා පනෙත්ථ විසුද්ධිමග්ගෙ ආහාරපටිකූලසඤ්ඤානිද්දෙසතො ගහෙතබ්බා.

इसके अतिरिक्त, जाने से, खोजने से, उपभोग करने से, आशय (स्थान) से, निधान (संग्रह) से, अपक्व (कच्चे) होने से, पक्व (पच जाने) से, फल (परिणाम) से, निस्यन्द (स्राव) से और सम्मक्खन (लिप्त होने) से—इस प्रकार दस प्रकार की प्रतिकूलता के प्रत्यवेक्षण से भी यहाँ 'असम्मोह-सम्पजन्य' समझना चाहिए। इसकी विस्तृत व्याख्या यहाँ विशुद्धिमार्ग के 'आहार-प्रतिकूल-संज्ञा-निर्देश' से ग्रहण करनी चाहिए।

උච්චාරපස්සාවකම්මෙති උච්චාරස්ස ච පස්සාවස්ස ච කරණෙ. තත්ථ පත්තකාලෙ උච්චාරපස්සාවං අකරොන්තස්ස සකලසරීරතො සෙදා මුච්චන්ති, අක්ඛීනි භමන්ති, චිත්තං න එකග්ගං හොති, අඤ්ඤෙ ච රොගා උප්පජ්ජන්ති. කරොන්තස්ස පන සබ්බං තං න හොතීති අයමෙත්ථ අත්ථො. තස්ස වසෙන සාත්ථකසම්පජඤ්ඤං වෙදිතබ්බං.

'उच्चार-प्रस्साव-कर्म' का अर्थ है मल और मूत्र का त्याग करना। वहाँ उचित समय आने पर मल-मूत्र का त्याग न करने वाले के पूरे शरीर से पसीना निकलता है, आँखें घूमने लगती हैं, चित्त एकाग्र नहीं होता और अन्य रोग उत्पन्न हो जाते हैं। किन्तु त्याग करने वाले को वह सब नहीं होता—यही यहाँ 'अर्थ' (प्रयोजन) है। उसके वश से 'सार्थक-सम्पजन्य' समझना चाहिए।

අට්ඨානෙ උච්චාරපස්සාවං කරොන්තස්ස පන ආපත්ති හොති, අයසො වඩ්ඪති, ජීවිතන්තරායො හොති, පතිරූපෙ ඨානෙ කරොන්තස්ස සබ්බං තං න හොතීති ඉදමෙත්ථ සප්පායං තස්ස වසෙන සප්පායසම්පජඤ්ඤං. කම්මට්ඨානාවිජහනවසෙනෙව ච ගොචරසම්පජඤ්ඤං වෙදිතබ්බං.

अनुचित स्थान पर मल-मूत्र का त्याग करने वाले को आपत्ति (दोष) होती है, अपयश बढ़ता है और जीवन का संकट होता है; किन्तु उपयुक्त स्थान पर त्याग करने वाले को वह सब नहीं होता—यही यहाँ 'सात्त्विक' (उपयुक्तता) है। उसके वश से 'साप्पाय-सम्पजन्य' और कर्मस्थान को न छोड़ने के वश से 'गोचर-सम्पजन्य' समझना चाहिए।

අබ්භන්තරෙ අත්තා නාම උච්චාරපස්සාවකම්මං කරොන්තො නත්ථි, චිත්තකිරියවායොධාතුවිප්ඵාරෙනෙව පන උච්චාරපස්සාවකම්මං හොති. යථා වා පන පක්කෙ ගණ්ඩෙ ගණ්ඩභෙදෙන පුබ්බලොහිතං අකාමතාය නික්ඛමති. යථා ච අතිභරිතා උදකභාජනා උදකං අකාමතාය නික්ඛමති. එවං පක්කාසයමුත්තවත්ථීසු සන්නිචිතා උච්චාරපස්සාවා වායුවෙගසමුප්පීළිතා අකාමතායපි නික්ඛමන්ති. සො පනායං එවං නික්ඛමන්තො උච්චාරපස්සාවො නෙව [Pg.181] තස්ස භික්ඛුනො අත්තනො හොති, න පරස්ස, කෙවලං සරීරනිස්සන්දොව හොති. යථා කිං? යථා උදකතුම්බතො පුරාණුදකං ඡඩ්ඩෙන්තස්ස නෙව තං අත්තනො හොති, න පරෙසං; කෙවලං පටිජග්ගනමත්තමෙව හොති; එවං පවත්තපටිසඞ්ඛානවසෙනෙත්ථ අසම්මොහසම්පජඤ්ඤං වෙදිතබ්බං.

शरीर के भीतर 'आत्मा' नाम का कोई ऐसा कर्ता नहीं है जो मल-मूत्र त्याग की क्रिया करता हो, बल्कि चित्त की क्रिया से उत्पन्न वायु धातु के प्रसार से ही मल-मूत्र त्याग की क्रिया होती है। जैसे पका हुआ फोड़ा फटने पर पीप और रक्त बिना इच्छा के ही बाहर निकल जाते हैं, या जैसे लबालब भरे हुए जल-पात्र से जल बिना इच्छा के ही बाहर निकल जाता है, वैसे ही पक्वाशय और मूत्राशय में संचित मल-मूत्र वायु के वेग से दबकर बिना इच्छा के भी बाहर निकल जाते हैं। इस प्रकार बाहर निकलता हुआ वह मल-मूत्र न तो उस भिक्षु का अपना है और न ही किसी दूसरे का; वह केवल शरीर का एक स्राव मात्र है। जैसे कोई पुराने जल को जल-पात्र से बाहर फेंकता है, तो वह जल न उसका अपना होता है और न दूसरों का, वह केवल पात्र की सफाई मात्र होती है; इसी प्रकार यहाँ भी वर्तमान अवस्था के प्रत्यवेक्षण के माध्यम से 'असंमोह-सम्प्रजन्य' को समझना चाहिए।

ගතාදීසු ගතෙති ගමනෙ. ඨිතෙති ඨානෙ. නිසින්නෙති නිසජ්ජාය. සුත්තෙති සයනෙ. ජාගරිතෙති ජාගරණෙ. භාසිතෙති කථනෙ. තුණ්හීභාවෙති අකථනෙ. ‘‘ගච්ඡන්තො වා ගච්ඡාමීති පජානාති, ඨිතො වා ඨිතොම්හීති පජානාති, නිසින්නො වා නිසින්නොම්හීති පජානාති, සයානො වා සයානොම්හීති පජානාතී’’ති ඉමස්මිඤ්හි සුත්තෙ අද්ධානඉරියාපථා කථිතා. ‘‘අභික්කන්තෙ පටික්කන්තෙ ආලොකිතෙ විලොකිතෙ සමිඤ්ජිතෙ පසාරිතෙ’’ති ඉමස්මිං මජ්ඣිමා. ‘‘ගතෙ ඨිතෙ නිසින්නෙ සුත්තෙ ජාගරිතෙ’’ති ඉධ පන ඛුද්දකචුණ්ණියඉරියාපථා කථිතා. තස්මා තෙසුපි වුත්තනයෙනෙව සම්පජානකාරිතා වෙදිතබ්බා.

'गते' आदि पदों में, 'गते' का अर्थ चलने में है। 'ठिते' का अर्थ खड़े होने में है। 'निसिन्ने' का अर्थ बैठने में है। 'सुत्ते' का अर्थ सोने में है। 'जागरिते' का अर्थ जागने में है। 'भासिते' का अर्थ बोलने में है। 'तुष्णीभावे' का अर्थ मौन रहने में है। 'चलते हुए वह जानता है कि मैं चल रहा हूँ, खड़े हुए वह जानता है कि मैं खड़ा हूँ, बैठे हुए वह जानता है कि मैं बैठा हूँ, सोते हुए वह जानता है कि मैं सो रहा हूँ'—इस सूत्र में दीर्घकालीन ईर्यापथों का वर्णन किया गया है। 'आगे बढ़ने, पीछे हटने, सामने देखने, इधर-उधर देखने, अंगों को सिकोड़ने और फैलाने में'—इसमें मध्यम ईर्यापथों का वर्णन है। 'चलने, खड़े होने, बैठने, सोने, जागने में'—यहाँ सूक्ष्म ईर्यापथों का वर्णन किया गया है। इसलिए इनमें भी पूर्वोक्त विधि से ही 'सम्प्रजन्य-कारिता' समझनी चाहिए।

තිපිටකමහාසිවත්ථෙරො පනාහ – යො චිරං ගන්ත්වා වා චඞ්කමිත්වා වා අපරභාගෙ ඨිතො ඉති පටිසඤ්චික්ඛති – ‘‘චඞ්කමනකාලෙ පවත්තා රූපාරූපධම්මා එත්ථෙව නිරුද්ධා’’ති. අයං ගතෙ සම්පජානකාරී නාම.

त्रिपिटक महाशिव स्थविर कहते हैं—जो व्यक्ति देर तक चलने या चंक्रमण करने के बाद खड़ा होकर इस प्रकार प्रत्यवेक्षण करता है—'चंक्रमण के समय जो रूप और अरूप धर्म प्रवृत्त हुए थे, वे वहीं निरुद्ध हो गए हैं।' वह 'गते' (चलने) में सम्प्रजन्य-कारी कहलाता है।

යො සජ්ඣායං වා කරොන්තො, පඤ්හං වා විස්සජ්ජෙන්තො, කම්මට්ඨානං වා මනසිකරොන්තො චිරං ඨත්වා අපරභාගෙ නිසින්නො ඉති පටිසඤ්චික්ඛති – ‘‘ඨිතකාලෙ පවත්තා රූපාරූපධම්මා එත්ථෙව නිරුද්ධා’’ති. අයං ඨිතෙ සම්පජානකාරී නාම.

जो व्यक्ति स्वाध्याय करते हुए, प्रश्न का उत्तर देते हुए या कर्मस्थान का मनन करते हुए देर तक खड़ा रहने के बाद बैठकर इस प्रकार प्रत्यवेक्षण करता है—'खड़े रहने के समय जो रूप और अरूप धर्म प्रवृत्त हुए थे, वे वहीं निरुद्ध हो गए हैं।' वह 'ठिते' (खड़े होने) में सम्प्रजन्य-कारी कहलाता है।

යො සජ්ඣායාදිකරණවසෙනෙව චිරං නිසීදිත්වා අපරභාගෙ උට්ඨාය ඉති පටිසඤ්චික්ඛති – ‘‘නිසින්නකාලෙ පවත්තා රූපාරූපධම්මා එත්ථෙව නිරුද්ධා’’ති. අයං නිසින්නෙ සම්පජානකාරී නාම.

जो व्यक्ति स्वाध्याय आदि करने के कारण ही देर तक बैठकर बाद में उठकर इस प्रकार प्रत्यवेक्षण करता है—'बैठने के समय जो रूप और अरूप धर्म प्रवृत्त हुए थे, वे वहीं निरुद्ध हो गए हैं।' वह 'निसिन्ने' (बैठने) में सम्प्रजन्य-कारी कहलाता है।

යො පන නිපන්නකො සජ්ඣායං වා කරොන්තො කම්මට්ඨානං වා මනසිකරොන්තො නිද්දං ඔක්කමිත්වා අපරභාගෙ උට්ඨාය ඉති පටිසඤ්චික්ඛති – ‘‘සයනකාලෙ පවත්තා රූපාරූපධම්මා එත්ථෙව නිරුද්ධා’’ති. අයං සුත්තෙ ජාගරිතෙ ච සම්පජානකාරී නාම. කිරියමයචිත්තානඤ්හි අප්පවත්තනං සොප්පං නාම, පවත්තනං ජාගරිතං නාම.

जो व्यक्ति लेटे हुए स्वाध्याय करते हुए या कर्मस्थान का मनन करते हुए सो जाता है और बाद में उठकर इस प्रकार प्रत्यवेक्षण करता है—'सोने के समय जो रूप और अरूप धर्म प्रवृत्त हुए थे, वे वहीं निरुद्ध हो गए हैं।' वह 'सुत्ते' और 'जागरिते' में सम्प्रजन्य-कारी कहलाता है। क्रियामय चित्तों का प्रवृत्त न होना 'नींद' है और उनका प्रवृत्त होना 'जागना' है।

යො [Pg.182] පන භාසමානො – ‘‘අයං සද්දො නාම ඔට්ඨෙ ච පටිච්ච, දන්තෙ ච ජිව්හඤ්ච තාලුඤ්ච පටිච්ච, චිත්තස්ස ච තදනුරූපං පයොගං පටිච්ච ජායතී’’ති සතො සම්පජානොව භාසති. චිරං වා පන කාලං සජ්ඣායං වා කත්වා, ධම්මං වා කථෙත්වා, කම්මට්ඨානං වා පවත්තෙත්වා, පඤ්හං වා විස්සජ්ජෙත්වා, අපරභාගෙ තුණ්හීභූතො ඉති පටිසඤ්චික්ඛති – ‘‘භාසිතකාලෙ උප්පන්නා රූපාරූපධම්මා එත්ථෙව නිරුද්ධා’’ති. අයං භාසිතෙ සම්පජානකාරී නාම.

जो व्यक्ति बोलते समय—'यह शब्द ओष्ठों, दाँतों, जिह्वा और तालु के आश्रय से तथा चित्त के तदनुरूप प्रयत्न के आश्रय से उत्पन्न होता है'—इस प्रकार स्मृतिवान और सम्प्रजन्ययुक्त होकर बोलता है। अथवा जो व्यक्ति लंबे समय तक स्वाध्याय करके, धर्म-कथा कहकर, कर्मस्थान का अभ्यास करके या प्रश्न का उत्तर देकर बाद में मौन होकर इस प्रकार प्रत्यवेक्षण करता है—'बोलने के समय जो रूप और अरूप धर्म उत्पन्न हुए थे, वे वहीं निरुद्ध हो गए हैं।' वह 'भासिते' में सम्प्रजन्य-कारी कहलाता है।

යො තුණ්හීභූතො චිරං ධම්මං වා කම්මට්ඨානං වා මනසිකත්වා අපරභාගෙ ඉති පටිසඤ්චික්ඛති – ‘‘තුණ්හීභූතකාලෙ පවත්තා රූපාරූපධම්මා එත්ථෙව නිරුද්ධා’’ති. උපාදාරූපප්පවත්තියඤ්හි සති භාසති නාම, අසති තුණ්හී භවති නාමාති. අයං තුණ්හීභාවෙ සම්පජානකාරී නාමාති.

जो व्यक्ति मौन होकर लंबे समय तक धर्म या कर्मस्थान का मनन करके बाद में इस प्रकार प्रत्यवेक्षण करता है—'मौन रहने के समय जो रूप और अरूप धर्म प्रवृत्त हुए थे, वे वहीं निरुद्ध हो गए हैं।' उपादा-रूप की प्रवृत्ति होने पर 'बोलना' कहलाता है और उसकी अनुपस्थिति में 'मौन' होना कहलाता है। वह 'तुष्णीभाव' में सम्प्रजन्य-कारी कहलाता है—ऐसा त्रिपिटक महाशिव स्थविर ने कहा है।

තයිදං මහාසිවත්ථෙරෙන වුත්තං අසම්මොහධුරං මහාසතිපට්ඨානසුත්තෙ අධිප්පෙතං. ඉමස්මිං පන සාමඤ්ඤඵලෙ සබ්බම්පි චතුබ්බිධං සම්පජඤ්ඤං ලබ්භති. තස්මා වුත්තනයෙනෙව චෙත්ථ චතුන්නං සම්පජඤ්ඤානං වසෙන සම්පජානකාරිතා වෙදිතබ්බා. සම්පජානකාරීති ච සබ්බපදෙසු සතිසම්පයුත්තස්සෙව සම්පජඤ්ඤස්ස වසෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. සතිසම්පජඤ්ඤෙන සමන්නාගතොති එතස්ස හි පදස්ස අයං විත්ථාරො. විභඞ්ගප්පකරණෙ පන – ‘‘සතො සම්පජානො අභික්කමති, සතො සම්පජානො පටික්කමතී’’ති එවං එතානි පදානි විභත්තානෙව. එවං, ඛො මහාරාජාති එවං සතිසම්පයුත්තස්ස සම්පජඤ්ඤස්ස වසෙන අභික්කමාදීනි පවත්තෙන්තො සතිසම්පජඤ්ඤෙන සමන්නාගතො නාම හොතීති අත්ථො.

महाशिव स्थविर द्वारा कहा गया यह कथन 'असंमोह' को प्रधानता देने वाला है और महासतिपट्ठान सुत्त में अभिप्रेत है। किन्तु इस सामञ्ञफल सुत्त में चारों प्रकार के सम्प्रजन्य प्राप्त होते हैं। इसलिए यहाँ भी पूर्वोक्त विधि से चारों सम्प्रजन्यों के माध्यम से 'सम्प्रजन्य-कारिता' समझनी चाहिए। 'सम्प्रजन्य-कारी' इस पद का अर्थ सभी पदों में स्मृति-सम्प्रयुक्त सम्प्रजन्य के रूप में ही समझना चाहिए। 'स्मृति और सम्प्रजन्य से युक्त' इस पद का ही यह विस्तार है। विभंग प्रकरण में तो—'स्मृतिवान और सम्प्रजन्ययुक्त होकर आगे बढ़ता है, स्मृतिवान और सम्प्रजन्ययुक्त होकर पीछे हटता है'—इस प्रकार इन पदों की व्याख्या की गई है। 'इस प्रकार, हे महाराज'—इस प्रकार स्मृति-सम्प्रयुक्त सम्प्रजन्य के साथ गमन आदि क्रियाओं को करने वाला 'स्मृति-सम्प्रजन्य से युक्त' कहलाता है, यह इसका अर्थ है।

සන්තොසකථා

सन्तोष-कथा

215. ඉධ, මහාරාජ, භික්ඛු සන්තුට්ඨො හොතීති එත්ථ සන්තුට්ඨොති ඉතරීතරපච්චයසන්තොසෙන සමන්නාගතො. සො පනෙස සන්තොසො ද්වාදසවිධො හොති, සෙය්‍යථිදං – චීවරෙ යථාලාභසන්තොසො, යථාබලසන්තොසො, යථාසාරුප්පසන්තොසොති තිවිධො. එවං පිණ්ඩපාතාදීසු. තස්සායං පභෙදවණ්ණනා –

२१५. 'यहाँ, हे महाराज, भिक्षु संतुष्ट होता है'—यहाँ 'संतुष्ट' का अर्थ है जो किसी भी प्राप्त प्रत्यय से संतोष रखने वाला हो। वह संतोष बारह प्रकार का होता है, जैसे—चीवर के विषय में यथालाभ-संतोष, यथाबल-संतोष और यथासारूप्य-संतोष—ये तीन प्रकार के हैं। इसी प्रकार पिण्डपात आदि के विषय में भी। यह उसका विस्तृत वर्णन है—

ඉධ භික්ඛු චීවරං ලභති, සුන්දරං වා අසුන්දරං වා. සො තෙනෙව යාපෙති, අඤ්ඤං න පත්ථෙති, ලභන්තොපි න ගණ්හති. අයමස්ස චීවරෙ යථාලාභසන්තොසො. අථ පන පකතිදුබ්බලො වා හොති, ආබාධජරාභිභූතො [Pg.183] වා, ගරුචීවරං පාරුපන්තො කිලමති. සො සභාගෙන භික්ඛුනා සද්ධිං තං පරිවත්තෙත්වා ලහුකෙන යාපෙන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. අයමස්ස චීවරෙ යථාබලසන්තොසො. අපරො පණීතපච්චයලාභී හොති. සො පත්තචීවරාදීනං අඤ්ඤතරං මහග්ඝපත්තචීවරං බහූනි වා පන පත්තචීවරානි ලභිත්වා ඉදං ථෙරානං චිරපබ්බජිතානං, ඉදං බහුස්සුතානං අනුරූපං, ඉදං ගිලානානං, ඉදං අප්පලාභීනං හොතූති දත්වා තෙසං පුරාණචීවරං වා ගහෙත්වා සඞ්කාරකූටාදිතො වා නන්තකානි උච්චිනිත්වා තෙහි සඞ්ඝාටිං කත්වා ධාරෙන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. අයමස්ස චීවරෙ යථාසාරුප්පසන්තොසො.

यहाँ (इस शासन में) भिक्षु चीवर प्राप्त करता है, चाहे वह सुंदर हो या असुंदर। वह उसी से निर्वाह करता है, दूसरे की इच्छा नहीं करता, प्राप्त होने पर भी ग्रहण नहीं करता। यह उसका चीवर में 'यथालाभ-संतोष' है। फिर यदि वह स्वभाव से दुर्बल हो या रोग और बुढ़ापे से ग्रस्त हो, भारी चीवर ओढ़ने पर थक जाता हो। वह समान स्वभाव वाले भिक्षु के साथ उसे बदलकर हल्के चीवर से निर्वाह करता हुआ भी संतुष्ट ही होता है। यह उसका चीवर में 'यथाबल-संतोष' है। दूसरा भिक्षु उत्तम प्रत्यय प्राप्त करने वाला होता है। वह दुपट्ठा आदि चीवरों में से कोई बहुमूल्य चीवर या बहुत से चीवर प्राप्त कर, "यह चिर-प्रव्रजित स्थविरों के योग्य है, यह बहुश्रुत भिक्षुओं के योग्य है, यह बीमारों के लिए हो, यह अल्प-लाभियों के लिए हो" - ऐसा सोचकर उन्हें देकर, उनके पुराने चीवर लेकर या कूड़े के ढेर आदि से चिथड़े चुनकर उनसे संघाटी बनाकर धारण करता हुआ भी संतुष्ट ही होता है। यह उसका चीवर में 'यथासारूप्य-संतोष' है।

ඉධ පන භික්ඛු පිණ්ඩපාතං ලභති ලූඛං වා පණීතං වා, සො තෙනෙව යාපෙති, අඤ්ඤං න පත්ථෙති, ලභන්තොපි න ගණ්හති. අයමස්ස පිණ්ඩපාතෙ යථාලාභසන්තොසො. යො පන අත්තනො පකතිවිරුද්ධං වා බ්‍යාධිවිරුද්ධං වා පිණ්ඩපාතං ලභති, යෙනස්ස පරිභුත්තෙන අඵාසු හොති. සො සභාගස්ස භික්ඛුනො තං දත්වා තස්ස හත්ථතො සප්පායභොජනං භුඤ්ජිත්වා සමණධම්මං කරොන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. අයමස්ස පිණ්ඩපාතෙ යථාබලසන්තොසො. අපරො බහුං පණීතං පිණ්ඩපාතං ලභති. සො තං චීවරං විය ථෙරචිරපබ්බජිතබහුස්සුතඅප්පලාභීගිලානානං දත්වා තෙසං වා සෙසකං පිණ්ඩාය වා චරිත්වා මිස්සකාහාරං භුඤ්ජන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. අයමස්ස පිණ්ඩපාතෙ යථාසාරුප්පසන්තොසො.

यहाँ फिर भिक्षु पिण्डपात प्राप्त करता है, चाहे वह रूखा हो या उत्तम, वह उसी से निर्वाह करता है, दूसरे की इच्छा नहीं करता, प्राप्त होने पर भी ग्रहण नहीं करता। यह उसका पिण्डपात में 'यथालाभ-संतोष' है। जो भिक्षु अपने स्वभाव के विरुद्ध या रोग के विरुद्ध पिण्डपात प्राप्त करता है, जिसके सेवन से उसे अस्वस्थता होती है। वह समान स्वभाव वाले भिक्षु को उसे देकर उसके हाथ से अनुकूल भोजन खाकर श्रमण-धर्म करता हुआ भी संतुष्ट ही होता है। यह उसका पिण्डपात में 'यथाबल-संतोष' है। दूसरा भिक्षु बहुत सा उत्तम पिण्डपात प्राप्त करता है। वह उसे चीवर की तरह ही स्थविरों, चिर-प्रव्रजितों, बहुश्रुतों, अल्प-लाभियों और बीमारों को देकर, उनके बचे हुए भोजन से या भिक्षाटन कर मिश्रित आहार खाता हुआ भी संतुष्ट ही होता है। यह उसका पिण्डपात में 'यथासारूप्य-संतोष' है।

ඉධ පන භික්ඛු සෙනාසනං ලභති, මනාපං වා අමනාපං වා, සො තෙන නෙව සොමනස්සං, න දොමනස්සං උප්පාදෙති; අන්තමසො තිණසන්ථාරකෙනපි යථාලද්ධෙනෙව තුස්සති. අයමස්ස සෙනාසනෙ යථාලාභසන්තොසො. යො පන අත්තනො පකතිවිරුද්ධං වා බ්‍යාධිවිරුද්ධං වා සෙනාසනං ලභති, යත්ථස්ස වසතො අඵාසු හොති, සො තං සභාගස්ස භික්ඛුනො දත්වා තස්ස සන්තකෙ සප්පායසෙනාසනෙ වසන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. අයමස්ස සෙනාසනෙ යථාබලසන්තොසො.

यहाँ फिर भिक्षु शयनासन प्राप्त करता है, चाहे वह मनोनुकूल हो या प्रतिकूल, वह उससे न प्रसन्नता और न ही अप्रसन्नता उत्पन्न करता है; यहाँ तक कि घास के बिछौने जैसे जो भी प्राप्त हो, उसी से संतुष्ट रहता है। यह उसका शयनासन में 'यथालाभ-संतोष' है। जो भिक्षु अपने स्वभाव के विरुद्ध या रोग के विरुद्ध शयनासन प्राप्त करता है, जहाँ रहने से उसे अस्वस्थता होती है, वह उसे समान स्वभाव वाले भिक्षु को देकर उसके पास के अनुकूल शयनासन में रहता हुआ भी संतुष्ट ही होता है। यह उसका शयनासन में 'यथाबल-संतोष' है।

අපරො මහාපුඤ්ඤො ලෙණමණ්ඩපකූටාගාරාදීනි බහූනි පණීතසෙනාසනානි ලභති. සො තානි චීවරං විය ථෙරචිරපබ්බජිතබහුස්සුතඅප්පලාභීගිලානානං දත්වා යත්ථ කත්ථචි වසන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. අයමස්ස [Pg.184] සෙනාසනෙ යථාසාරුප්පසන්තොසො. යොපි – ‘‘උත්තමසෙනාසනං නාම පමාදට්ඨානං, තත්ථ නිසින්නස්ස ථිනමිද්ධං ඔක්කමති, නිද්දාභිභූතස්ස පුන පටිබුජ්ඣතො කාමවිතක්කා පාතුභවන්තී’’ති පටිසඤ්චික්ඛිත්වා තාදිසං සෙනාසනං පත්තම්පි න සම්පටිච්ඡති. සො තං පටික්ඛිපිත්වා අබ්භොකාසරුක්ඛමූලාදීසු වසන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. අයම්පිස්ස සෙනාසනෙ යථාසාරුප්පසන්තොසො.

दूसरा महापुण्यवान भिक्षु गुफा, मण्डप, कूटागार आदि बहुत से उत्तम शयनासन प्राप्त करता है। वह उन्हें चीवर की तरह ही स्थविरों, चिर-प्रव्रजितों, बहुश्रुतों, अल्प-लाभियों और बीमारों को देकर कहीं भी रहता हुआ संतुष्ट ही होता है। यह उसका शयनासन में 'यथासारूप्य-संतोष' है। जो भिक्षु यह विचार कर कि "उत्तम शयनासन प्रमाद का स्थान है, वहाँ बैठने वाले को आलस्य-तन्द्रा (थीन-मिद्ध) घेर लेती है, और नींद से अभिभूत होकर पुनः जागने पर काम-वितर्क उत्पन्न होते हैं", वैसे प्राप्त हुए शयनासन को भी स्वीकार नहीं करता। वह उसे अस्वीकार कर खुले आकाश में या वृक्ष के नीचे आदि स्थानों पर रहता हुआ भी संतुष्ट ही होता है। यह भी उसका शयनासन में 'यथासारूप्य-संतोष' है।

ඉධ පන භික්ඛු භෙසජ්ජං ලභති, ලූඛං වා පණීතං වා, සො යං ලභති, තෙනෙව තුස්සති, අඤ්ඤං න පත්ථෙති, ලභන්තොපි න ගණ්හති. අයමස්ස ගිලානපච්චයෙ යථාලාභසන්තොසො. යො පන තෙලෙන අත්ථිකො ඵාණිතං ලභති. සො තං සභාගස්ස භික්ඛුනො දත්වා තස්ස හත්ථතො තෙලං ගහෙත්වා අඤ්ඤදෙව වා පරියෙසිත්වා භෙසජ්ජං කරොන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. අයමස්ස ගිලානපච්චයෙ යථාබලසන්තොසො.

यहाँ फिर भिक्षु औषधि प्राप्त करता है, चाहे वह रूखी हो या उत्तम, वह जो प्राप्त करता है उसी से संतुष्ट रहता है, दूसरे की इच्छा नहीं करता, प्राप्त होने पर भी ग्रहण नहीं करता। यह उसका ग्लान-प्रत्यय (औषधि) में 'यथालाभ-संतोष' है। जो भिक्षु तेल की आवश्यकता होने पर गुड़ (फाणित) प्राप्त करता है। वह उसे समान स्वभाव वाले भिक्षु को देकर उसके हाथ से तेल लेकर या अन्यत्र से खोजकर औषधि करता हुआ भी संतुष्ट ही होता है। यह उसका ग्लान-प्रत्यय में 'यथाबल-संतोष' है।

අපරො මහාපුඤ්ඤො බහුං තෙලමධුඵාණිතාදිපණීතභෙසජ්ජං ලභති. සො තං චීවරං විය ථෙරචිරපබ්බජිතබහුස්සුතඅප්පලාභීගිලානානං දත්වා තෙසං ආභතෙන යෙන කෙනචි යාපෙන්තොපි සන්තුට්ඨොව හොති. යො පන එකස්මිං භාජනෙ මුත්තහරීටකං ඨපෙත්වා එකස්මිං චතුමධුරං – ‘‘ගණ්හාහි, භන්තෙ, යදිච්ඡසී’’ති වුච්චමානො සචස්ස තෙසු අඤ්ඤතරෙනපි රොගො වූපසම්මති, අථ මුත්තහරීටකං නාම බුද්ධාදීහි වණ්ණිතන්ති චතුමධුරං පටික්ඛිපිත්වා මුත්තහරීටකෙනෙව භෙසජ්ජං කරොන්තො පරමසන්තුට්ඨොව හොති. අයමස්ස ගිලානපච්චයෙ යථාසාරුප්පසන්තොසො.

दूसरा महापुण्यवान भिक्षु बहुत सा तेल, मधु, गुड़ आदि उत्तम औषधियाँ प्राप्त करता है। वह उन्हें चीवर की तरह ही स्थविरों, चिर-प्रव्रजितों, बहुश्रुतों, अल्प-लाभियों और बीमारों को देकर, उनके द्वारा लाई गई किसी भी औषधि से निर्वाह करता हुआ संतुष्ट ही होता है। जो भिक्षु एक पात्र में गोमूत्र से भावित हरड़ और दूसरे पात्र में चतुमधुर (चार प्रकार की मीठी औषधियाँ) रखे होने पर, "भन्ते, जो आप चाहें वह ग्रहण करें" - ऐसा कहे जाने पर, यदि उन दोनों में से किसी एक से भी उसका रोग शांत हो सकता हो, तो यह विचार कर कि "बुद्ध आदि महापुरुषों ने गोमूत्र-हरड़ की प्रशंसा की है", चतुमधुर को अस्वीकार कर गोमूत्र-हरड़ से ही औषधि करता है, वह परम संतुष्ट ही होता है। यह उसका ग्लान-प्रत्यय में 'यथासारूप्य-संतोष' है।

ඉමිනා පන ද්වාදසවිධෙන ඉතරීතරපච්චයසන්තොසෙන සමන්නාගතස්ස භික්ඛුනො අට්ඨ පරික්ඛාරා වට්ටන්ති. තීණි චීවරානි, පත්තො, දන්තකට්ඨච්ඡෙදනවාසි, එකා සූචි, කායබන්ධනං පරිස්සාවනන්ති. වුත්තම්පි චෙතං –

इस बारह प्रकार के 'इतरीतर-प्रत्यय-संतोष' (जो भी प्राप्त हो उसमें संतोष) से युक्त भिक्षु के लिए आठ परिष्कार उचित हैं। तीन चीवर, पात्र, दातून काटने के लिए बसूला (या छोटी छुरी), एक सुई, कमरबंद और जल-छन्नी। यह कहा भी गया है -

‘‘තිචීවරඤ්ච පත්තො ච, වාසි සූචි ච බන්ධනං;

පරිස්සාවනෙන අට්ඨෙතෙ, යුත්තයොගස්ස භික්ඛුනො’’ති.

"तीन चीवर, पात्र, बसूला, सुई, कमरबंद और जल-छन्नी - ये आठ योग-युक्त (साधना में लगे) भिक्षु के परिष्कार हैं।"

තෙ සබ්බෙ කායපරිහාරිකාපි හොන්ති කුච්ඡිපරිහාරිකාපි. කථං? තිචීවරං තාව නිවාසෙත්වා ච පාරුපිත්වා ච විචරණකාලෙ කායං පරිහරති, පොසෙතීති කායපරිහාරිකං හොති. චීවරකණ්ණෙන උදකං පරිස්සාවෙත්වා [Pg.185] පිවනකාලෙ ඛාදිතබ්බඵලාඵලගහණකාලෙ ච කුච්ඡිං පරිහරති; පොසෙතීති කුච්ඡිපරිහාරිකං හොති.

वे सभी 'काय-परिहारिक' (शरीर का निर्वाह करने वाले) और 'कुच्छि-परिहारिक' (पेट का निर्वाह करने वाले) होते हैं। कैसे? तीन चीवर पहनकर और ओढ़कर विचरण करते समय शरीर की रक्षा और पोषण करते हैं, इसलिए वे 'काय-परिहारिक' हैं। चीवर के कोने से पानी छानकर पीते समय और खाने योग्य फल आदि ग्रहण करते समय वे पेट (कुक्षि) की रक्षा और पोषण करते हैं, इसलिए वे 'कुच्छि-परिहारिक' हैं।

පත්තොපි තෙන උදකං උද්ධරිත්වා න්හානකාලෙ කුටිපරිභණ්ඩකරණකාලෙ ච කායපරිහාරිකො හොති. ආහාරං ගහෙත්වා භුඤ්ජනකාලෙ කුච්ඡිපරිහාරිකො.

भिक्षापात्र भी उससे जल निकालकर स्नान के समय और कुटी की सफाई के समय शरीर का पोषण करने वाला (कायपरिहारिक) होता है। आहार लेकर भोजन करते समय वह पेट का पोषण करने वाला (कुच्छिपरिहारिक) होता है।

වාසිපි තාය දන්තකට්ඨච්ඡෙදනකාලෙ මඤ්චපීඨානං අඞ්ගපාදචීවරකුටිදණ්ඩකසජ්ජනකාලෙ ච කායපරිහාරිකා හොති. උච්ඡුඡෙදනනාළිකෙරාදිතච්ඡනකාලෙ කුච්ඡිපරිහාරිකා.

बसूला (छोटा चाकू) भी उससे दातून काटते समय और मंच-पीठ (बिस्तर-चौकी) के अंगों-पादों तथा चीवर-कुटी के डंडों को तैयार करते समय शरीर का पोषण करने वाला होता है। गन्ना काटने और नारियल आदि छीलने के समय वह पेट का पोषण करने वाला होता है।

සූචිපි චීවරසිබ්බනකාලෙ කායපරිහාරිකා හොති. පූවං වා ඵලං වා විජ්ඣිත්වා ඛාදනකාලෙ කුච්ඡිපරිහාරිකා.

सुई भी चीवर सीते समय शरीर का पोषण करने वाली होती है। मालपुआ (पूआ) या फल को छेदकर खाते समय वह पेट का पोषण करने वाली होती है।

කායබන්ධනං බන්ධිත්වා විචරණකාලෙ කායපරිහාරිකං. උච්ඡුආදීනි බන්ධිත්වා ගහණකාලෙ කුච්ඡිපරිහාරිකං.

काय-बंधन (कमरबंद) बाँधकर विचरण करते समय शरीर का पोषण करने वाला होता है। गन्ना आदि को बाँधकर लाते समय वह पेट का पोषण करने वाला होता है।

පරිස්සාවනං තෙන උදකං පරිස්සාවෙත්වා න්හානකාලෙ, සෙනාසනපරිභණ්ඩකරණකාලෙ ච කායපරිහාරිකං. පානීයං පරිස්සාවනකාලෙ, තෙනෙව තිලතණ්ඩුලපුථුකාදීනි ගහෙත්වා ඛාදනකාලෙ ච කුච්ඡිපරිහාරියං. අයං තාව අට්ඨපරික්ඛාරිකස්ස පරික්ඛාරමත්තා. නවපරික්ඛාරිකස්ස පන සෙය්‍යං පවිසන්තස්ස තත්‍රට්ඨකං පච්චත්ථරණං වා කුඤ්චිකා වා වට්ටති. දසපරික්ඛාරිකස්ස නිසීදනං වා චම්මඛණ්ඩං වා වට්ටති. එකාදසපරික්ඛාරිකස්ස පන කත්තරයට්ඨි වා තෙලනාළිකා වා වට්ටති. ද්වාදසපරික්ඛාරිකස්ස ඡත්තං වා උපාහනං වා වට්ටති. එතෙසු ච අට්ඨපරික්ඛාරිකොව සන්තුට්ඨො, ඉතරෙ අසන්තුට්ඨා මහිච්ඡා මහාභාරාති න වත්තබ්බා. එතෙපි හි අප්පිච්ඡාව සන්තුට්ඨාව සුභරාව සල්ලහුකවුත්තිනොව. භගවා පන න යිමං සුත්තං තෙසං වසෙන කථෙසි, අට්ඨපරික්ඛාරිකස්ස වසෙන කථෙසි. සො හි ඛුද්දකවාසිඤ්ච සූචිඤ්ච පරිස්සාවනෙ පක්ඛිපිත්වා පත්තස්ස අන්තො ඨපෙත්වා පත්තං අංසකූටෙ ලග්ගෙත්වා තිචීවරං කායපටිබද්ධං කත්වා යෙනිච්ඡකං සුඛං පක්කමති. පටිනිවත්තෙත්වා ගහෙතබ්බං නාමස්ස න හොති. ඉති [Pg.186] ඉමස්ස භික්ඛුනො සල්ලහුකවුත්තිතං දස්සෙන්තො භගවා – ‘‘සන්තුට්ඨො හොති කායපරිහාරිකෙන චීවරෙනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ කායපරිහාරිකෙනාති කායපරිහරණමත්තකෙන. කුච්ඡිපරිහාරිකෙනාති කුච්ඡිපරිහරණමත්තකෙන. සමාදායෙව පක්කමතීති අට්ඨපරික්ඛාරමත්තකං සබ්බං ගහෙත්වාව කායපටිබද්ධං කත්වාව ගච්ඡති. ‘‘මම විහාරො පරිවෙණං උපට්ඨාකො’’ති ආසඞ්ගො වා බන්ධො වා න හොති. සො ජියා මුත්තො සරො විය, යූථා අපක්කන්තො මදහත්ථී විය ච ඉච්ඡිතිච්ඡිතං සෙනාසනං වනසණ්ඩං රුක්ඛමූලං වනපබ්භාරං පරිභුඤ්ජන්තො එකොව තිට්ඨති, එකොව නිසීදති. සබ්බිරියාපථෙසු එකොව අදුතියො.

जल-छननी (परिस्रावण) उससे जल छानकर स्नान के समय और शयनासन की सफाई के समय शरीर का पोषण करने वाली होती है। पीने का पानी छानते समय और उसी से तिल, चावल, चिउड़ा आदि लेकर खाते समय वह पेट का पोषण करने वाली होती है। यह तो आठ परिष्कारों वाले (अष्टपरिष्कारिक) भिक्षु के परिष्कारों की सीमा है। किन्तु नौ परिष्कारों वाले भिक्षु के लिए शय्या में प्रवेश करते समय वहाँ बिछाने का वस्त्र (आस्तरण) या कुँजी (चाबी) कल्प्य है। दस परिष्कारों वाले के लिए निसीदन (आसन) या चर्म-खण्ड कल्प्य है। ग्यारह परिष्कारों वाले के लिए लाठी (दण्ड) या तेल की कुप्पी कल्प्य है। बारह परिष्कारों वाले के लिए छत्र या उपानह (जूते) कल्प्य हैं। इनमें से आठ परिष्कारों वाला ही 'संतुष्ट' है, अन्यों को 'असंतुष्ट', 'महाइच्छ' (अधिक इच्छा वाला) या 'महाभार' (भारी बोझ वाला) नहीं कहना चाहिए। क्योंकि वे भी अल्पेच्छ, संतुष्ट, सुभर (सुखपूर्वक पालने योग्य) और सल्लेखवृत्ति (हल्की आजीविका वाले) ही होते हैं। भगवान ने यह सूत्र उनके आधार पर नहीं, बल्कि आठ परिष्कारों वाले भिक्षु के आधार पर कहा है। वह (आठ परिष्कारों वाला) छोटी छुरी और सुई को जल-छननी में डालकर, उसे पात्र के भीतर रखकर, पात्र को कंधे पर लटकाकर और तिचीवर को शरीर से सम्बद्ध कर जहाँ चाहे सुखपूर्वक चला जाता है। उसे लौटकर कुछ लेने जैसा नहीं होता। इस प्रकार इस भिक्षु की लघुवृत्ति (हल्की आजीविका) को दिखाते हुए भगवान ने कहा— "वह शरीर की रक्षा के लिए चीवर से संतुष्ट होता है" आदि। वहाँ 'कायपरिहारिकेण' का अर्थ है—केवल शरीर के निर्वाह मात्र के लिए। 'कुच्छिपरिहारिकेण' का अर्थ है—केवल पेट के निर्वाह मात्र के लिए। 'समादायेव पक्कमति' का अर्थ है—आठों परिष्कारों को लेकर और शरीर से सम्बद्ध कर ही जाता है। "मेरा विहार, मेरा परिवेश, मेरा उपस्थापक"—ऐसा कोई लगाव या बंधन नहीं होता। वह धनुष की डोरी से छूटे हुए बाण की तरह और झुंड से अलग हुए मदमस्त हाथी की तरह इच्छानुसार शयनासन, वन-खंड, वृक्ष-मूल, वन-गुफा का उपभोग करते हुए अकेला ही रहता है, अकेला ही बैठता है। सभी ईर्यापथों में वह अकेला और अद्वितीय होता है।

‘‘චාතුද්දිසො අප්පටිඝො ච හොති,සන්තුස්සමානො ඉතරීතරෙන;

පරිස්සයානං සහිතා අඡම්භී,එකො චරෙ ඛග්ගවිසාණකප්පො’’ති. (සු. නි. 42);

"वह चारों दिशाओं में (कहीं भी रहने वाला), प्रतिघात-रहित (द्वेष-रहित) होता है, जो कुछ भी मिल जाए उसी से संतुष्ट रहने वाला, कष्टों को सहने वाला और निर्भय होकर, गेंडे के सींग की तरह अकेला विचरण करे।"

එවං වණ්ණිතං ඛග්ගවිසාණකප්පතං ආපජ්ජති.

इस प्रकार वह वर्णित 'खग्गविसाणकप्प' (गेंडे के सींग के समान एकाकीपन) की अवस्था को प्राप्त होता है।

ඉදානි තමත්ථං උපමාය සාධෙන්තො – ‘‘සෙය්‍යථාපී’’තිආදිමාහ. තත්ථ පක්ඛී සකුණොති පක්ඛයුත්තො සකුණො. ඩෙතීති උප්පතති. අයං පනෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – සකුණා නාම ‘‘අසුකස්මිං පදෙසෙ රුක්ඛො පරිපක්කඵලො’’ති ඤත්වා නානාදිසාහි ආගන්ත්වා නඛපත්තතුණ්ඩාදීහි තස්ස ඵලානි විජ්ඣන්තා විධුනන්තා ඛාදන්ති. ‘ඉදං අජ්ජතනාය, ඉදං ස්වාතනාය භවිස්සතී’ති තෙසං න හොති. ඵලෙ පන ඛීණෙ නෙව රුක්ඛස්ස ආරක්ඛං ඨපෙන්ති, න තත්ථ පත්තං වා නඛං වා තුණ්ඩං වා ඨපෙන්ති. අථ ඛො තස්මිං රුක්ඛෙ අනපෙක්ඛො හුත්වා, යො යං දිසාභාගං ඉච්ඡති, සො තෙන සපත්තභාරොව උප්පතිත්වා ගච්ඡති. එවමෙව අයං භික්ඛු නිස්සඞ්ගො නිරපෙක්ඛො යෙන කාමං පක්කමති. තෙන වුත්තං ‘‘සමාදායෙව පක්කමතී’’ති.

अब उसी अर्थ को उपमा से सिद्ध करते हुए— "जैसे कि" आदि कहा। वहाँ 'पक्खी सकुणो' का अर्थ है पंखों वाला पक्षी। 'डेति' का अर्थ है उड़ता है। यहाँ संक्षेप में यह अर्थ है—पक्षी "अमुक स्थान पर वृक्ष फलों से लदा है" यह जानकर विभिन्न दिशाओं से आकर अपने पंजों, पंखों और चोंच आदि से उसके फलों को छेदते और झटकते हुए खाते हैं। "यह आज के लिए है, यह कल के लिए होगा"—ऐसा उनका विचार नहीं होता। फल समाप्त होने पर वे न तो वृक्ष की रखवाली करते हैं और न ही वहाँ अपने पंख, पंजे या चोंच छोड़ जाते हैं। बल्कि उस वृक्ष के प्रति अनासक्त होकर, जो पक्षी जिस दिशा में जाना चाहता है, वह अपने पंखों के भार के साथ ही उड़कर चला जाता है। इसी प्रकार यह भिक्षु भी आसक्ति-रहित और अपेक्षा-रहित होकर जहाँ चाहे चला जाता है। इसीलिए कहा गया है— "साथ लेकर ही प्रस्थान करता है।"

නීවරණප්පහානකථා

नीवरण-प्रहाण कथा

216. සො [Pg.187] ඉමිනා චාතිආදිනා කිං දස්සෙති? අරඤ්ඤවාසස්ස පච්චයසම්පත්තිං දස්සෙති. යස්ස හි ඉමෙ චත්තාරො පච්චයා නත්ථි, තස්ස අරඤ්ඤවාසො න ඉජ්ඣති. තිරච්ඡානගතෙහි වා වනචරකෙහි වා සද්ධිං වත්තබ්බතං ආපජ්ජති. අරඤ්ඤෙ අධිවත්ථා දෙවතා – ‘‘කිං එවරූපස්ස පාපභික්ඛුනො අරඤ්ඤවාසෙනා’’ති භෙරවසද්දං සාවෙන්ති, හත්ථෙහි සීසං පහරිත්වා පලායනාකාරං කරොන්ති. ‘‘අසුකො භික්ඛු අරඤ්ඤං පවිසිත්වා ඉදඤ්චිදඤ්ච පාපකම්මං අකාසී’’ති අයසො පත්ථරති. යස්ස පනෙතෙ චත්තාරො පච්චයා අත්ථි, තස්ස අරඤ්ඤවාසො ඉජ්ඣති. සො හි අත්තනො සීලං පච්චවෙක්ඛන්තො කිඤ්චි කාළකං වා තිලකං වා අපස්සන්තො පීතිං උප්පාදෙත්වා තං ඛයවයතො සම්මසන්තො අරියභූමිං ඔක්කමති. අරඤ්ඤෙ අධිවත්ථා දෙවතා අත්තමනා වණ්ණං භණන්ති. ඉතිස්ස උදකෙ පක්ඛිත්තතෙලබින්දු විය යසො විත්ථාරිකො හොති.

२१६. वह "इससे और..." आदि के द्वारा क्या दिखाते हैं? वे अरण्य-वास (वन में रहने) की प्रत्यय-सम्पत्ति (साधनों की पूर्णता) को दिखाते हैं। जिस भिक्षु के पास ये चार प्रत्यय नहीं हैं, उसका अरण्य-वास सिद्ध नहीं होता। वह पशुओं या वनचरों (शिकारियों) के साथ रहने जैसा हो जाता है। अरण्य में रहने वाले देवता— "ऐसे पापी भिक्षु के अरण्य-वास से क्या लाभ?" ऐसा सोचकर डरावनी आवाजें सुनाते हैं, हाथों से सिर पर प्रहार कर उसे भगाने का प्रयास करते हैं। "अमुक भिक्षु ने अरण्य में प्रवेश कर यह और वह पाप कर्म किया"—ऐसा अपयश फैलता है। किन्तु जिसके पास ये चार प्रत्यय हैं, उसका अरण्य-वास सिद्ध होता है। वह अपने शील का प्रत्यवेक्षण (निरीक्षण) करते हुए, उसमें कोई काला धब्बा या तिल के समान सूक्ष्म दोष न पाकर प्रीति उत्पन्न करता है और उसे क्षय-व्यय (अनित्यता) के रूप में देखते हुए आर्य-भूमि में प्रवेश करता है। अरण्य में रहने वाले देवता प्रसन्न होकर उसके गुणों का गान करते हैं। इस प्रकार, जल में डाली गई तेल की बूँद की तरह उसका यश विस्तृत हो जाता है।

තත්ථ විවිත්තන්ති සුඤ්ඤං, අප්පසද්දං, අප්පනිග්ඝොසන්ති අත්ථො. එතදෙව හි සන්ධාය විභඞ්ගෙ – ‘‘විවිත්තන්ති සන්තිකෙ චෙපි සෙනාසනං හොති, තඤ්ච අනාකිණ්ණං ගහට්ඨෙහි පබ්බජිතෙහි. තෙන තං විවිත්ත’’න්ති වුත්තං. සෙති චෙව ආසති ච එත්ථාති සෙනාසනං මඤ්චපීඨාදීනමෙතං අධිවචනං. තෙනාහ – ‘‘සෙනාසනන්ති මඤ්චොපි සෙනාසනං, පීඨම්පි, භිසිපි, බිම්බොහනම්පි, විහාරොපි, අඩ්ඪයොගොපි, පාසාදොපි, හම්මියම්පි, ගුහාපි, අට්ටොපි, මාළොපි ලෙණම්පි, වෙළුගුම්බොපි, රුක්ඛමූලම්පි, මණ්ඩපොපි, සෙනාසනං, යත්ථ වා පන භික්ඛූ පටික්කමන්ති, සබ්බමෙතං සෙනාසන’’න්ති (විභ. 527).

वहाँ 'विवित्त' (विविक्त) का अर्थ है—शून्य (लोगों से रहित), अल्प शब्द वाला (मनुष्यों की आवाज़ कम होना) या जहाँ शोर-शराबा न हो। इसी को ध्यान में रखते हुए 'विभंग' में कहा गया है—'विवित्त' का अर्थ है कि यदि शयनासन गाँव के पास भी हो, तो भी वह गृहस्थों और प्रव्रजितों (भिक्षुओं) से संकीर्ण (भीड़भाड़ वाला) न हो। इसलिए उसे 'विवित्त' कहा जाता है। जहाँ सोया जाता है और बैठा जाता है, उसे 'शयनासन' कहते हैं; यह मंच (पलंग), पीठ (चौकी) आदि का नाम है। इसीलिए कहा गया है—'शयनासन' का अर्थ है मंच भी शयनासन है, पीठ भी, गद्दी (भिसि) भी, तकिया (बिम्बोहन) भी, विहार भी, अढ्ढयोग (दो ढलान वाली छत वाला घर) भी, प्रासाद (महल) भी, हम्मिय (अटारी) भी, गुहा (गुफा) भी, अट्ट (बुर्ज) भी, माल (मंडप) भी, लेण (लयन/गुफा) भी, बाँस का झुरमुट भी, वृक्ष की जड़ भी, मण्डप भी शयनासन है, अथवा जहाँ भिक्षु जाते हैं, वह सब शयनासन है।

අපි ච – ‘‘විහාරො අඩ්ඪයොගො පාසාදො හම්මියං ගුහා’’ති ඉදං විහාරසෙනාසනං නාම. ‘‘මඤ්චො පීඨං භිසි බිම්බොහන’’න්ති ඉදං මඤ්චපීඨසෙනාසනං නාම. ‘‘චිමිලිකා චම්මඛණ්ඩො තිණසන්ථාරො පණ්ණසන්ථාරො’’ති ඉදං සන්ථතසෙනාසනං නාම. ‘‘යත්ථ වා පන භික්ඛූ පටික්කමන්තී’’ති ඉදං ඔකාසසෙනාසනං නාමාති. එවං චතුබ්බිධං සෙනාසනං හොති, තං සබ්බං සෙනාසනග්ගහණෙන සඞ්ගහිතමෙව.

इसके अतिरिक्त—'विहार, अढ्ढयोग, प्रासाद, हम्मिय, गुहा'—इसे 'विहार-शयनासन' कहा जाता है। 'मंच, पीठ, भिसि (गद्दी), बिम्बोहन (तकिया)'—इसे 'मंच-पीठ-शयनासन' कहा जाता है। 'चिमिलिका (चटाई), चर्मखण्ड (खाल का टुकड़ा), तृण-संस्तार (घास का बिछौना), पर्ण-संस्तार (पत्तों का बिछौना)'—इसे 'संस्तृत-शयनासन' कहा जाता है। 'अथवा जहाँ भिक्षु जाते हैं'—इसे 'अवकाश-शयनासन' कहा जाता है। इस प्रकार शयनासन चार प्रकार का होता है, और वह सब 'शयनासन' शब्द के ग्रहण से समाहित ही है।

ඉධ පනස්ස සකුණසදිසස්ස චාතුද්දිසස්ස භික්ඛුනො අනුච්ඡවිකසෙනාසනං දස්සෙන්තො අරඤ්ඤං රුක්ඛමූලන්තිආදිමාහ. තත්ථ අරඤ්ඤන්ති නික්ඛමිත්වා [Pg.188] බහි ඉන්දඛීලා සබ්බමෙතං අරඤ්ඤන්ති. ඉදං භික්ඛුනීනං වසෙන ආගතං. ‘‘ආරඤ්ඤකං නාම සෙනාසනං පඤ්චධනුසතිකං පච්ඡිම’’න්ති (පාරා. 654) ඉදං පන ඉමස්ස භික්ඛුනො අනුරූපං. තස්ස ලක්ඛණං විසුද්ධිමග්ගෙ ධුතඞ්ගනිද්දෙසෙ වුත්තං. රුක්ඛමූලන්ති යං කිඤ්චි සන්දච්ඡායං විවිත්තරුක්ඛමූලං. පබ්බතන්ති සෙලං. තත්ථ හි උදකසොණ්ඩීසු උදකකිච්චං කත්වා සීතාය රුක්ඛච්ඡායාය නිසින්නස්ස නානාදිසාසු ඛායමානාසු සීතෙන වාතෙන බීජියමානස්ස චිත්තං එකග්ගං හොති. කන්දරන්ති කං වුච්චති උදකං, තෙන දාරිතං, උදකෙන භින්නං පබ්බතපදෙසං. යං නදීතුම්බන්තිපි, නදීකුඤ්ජන්තිපි වදන්ති. තත්ථ හි රජතපට්ටසදිසා වාලිකා හොති, මත්ථකෙ මණිවිතානං විය වනගහණං, මණිඛන්ධසදිසං උදකං සන්දති. එවරූපං කන්දරං ඔරුය්හ පානීයං පිවිත්වා ගත්තානි සීතානි කත්වා වාලිකං උස්සාපෙත්වා පංසුකූලචීවරං පඤ්ඤපෙත්වා නිසින්නස්ස සමණධම්මං කරොතො චිත්තං එකග්ගං හොති. ගිරිගුහන්ති ද්වින්නං පබ්බතානං අන්තරෙ, එකස්මිංයෙව වා උමග්ගසදිසං මහාවිවරං සුසානලක්ඛණං විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තං. වනපත්ථන්ති ගාමන්තං අතික්කමිත්වා මනුස්සානං අනුපචාරට්ඨානං, යත්ථ න කසන්ති න වපන්ති, තෙනෙවාහ – ‘‘වනපත්ථන්ති දූරානමෙතං සෙනාසනානං අධිවචන’’න්තිආදි. අබ්භොකාසන්ති අච්ඡන්නං. ආකඞ්ඛමානො පනෙත්ථ චීවරකුටිං කත්වා වසති. පලාලපුඤ්ජන්ති පලාලරාසි. මහාපලාලපුඤ්ජතො හි පලාලං නික්කඩ්ඪිත්වා පබ්භාරලෙණසදිසෙ ආලයෙ කරොන්ති, ගච්ඡගුම්භාදීනම්පි උපරි පලාලං පක්ඛිපිත්වා හෙට්ඨා නිසින්නා සමණධම්මං කරොන්ති. තං සන්ධායෙතං වුත්තං.

यहाँ, पक्षी के समान (अनासक्त) और चारों दिशाओं में जाने वाले भिक्षु के लिए उपयुक्त शयनासन को दिखाते हुए 'अरण्य, वृक्षमूल' आदि कहा गया है। वहाँ 'अरण्य' का अर्थ है—इन्द्रकील (गाँव की सीमा का खंभा) से बाहर निकलकर जो कुछ भी है, वह सब अरण्य है। यह भिक्षुणियों के संदर्भ में आया है। 'आरण्यक शयनासन वह है जो (गाँव से) कम से कम पाँच सौ धनुष की दूरी पर हो'—यह इस भिक्षु के लिए उपयुक्त है। इसका लक्षण विशुद्धिमग्ग के 'धुतंग-निर्देश' में कहा गया है। 'वृक्षमूल' का अर्थ है—कोई भी शीतल छाया वाला विविक्त (एकांत) वृक्षमूल। 'पर्वत' का अर्थ है—शिला (पहाड़)। वहाँ जल के कुंडों में जल का कार्य (शौच-स्नान आदि) करके, वृक्ष की शीतल छाया में बैठे हुए भिक्षु को, जब विभिन्न दिशाएँ स्पष्ट दिखाई देती हैं और शीतल वायु से पंखा झला जाता है, तब उसका चित्त एकाग्र होता है। 'कन्दर' (खोह)—'क' जल को कहते हैं, उसके द्वारा जो विदीर्ण (काटा) गया हो, जल से फटे हुए पर्वत के प्रदेश को कन्दर कहते हैं। जिसे 'नदी-तम्ब' या 'नदी-कुञ्ज' भी कहते हैं। वहाँ चाँदी की पट्टी के समान बालू होती है, ऊपर मणियों के वितान (चंदोवे) के समान घने वन होते हैं, और मणियों के ढेर के समान स्वच्छ जल बहता है। ऐसे कन्दर में उतरकर, पानी पीकर, शरीर को शीतल कर, बालू का ढेर बनाकर, उस पर पांसुकुल चीवर बिछाकर बैठे हुए और श्रमण-धर्म का पालन करते हुए भिक्षु का चित्त एकाग्र होता है। 'गिरिगुहा' का अर्थ है—दो पर्वतों के बीच का अंतराल, या एक ही पर्वत में सुरंग के समान बड़ा विवर (छेद)। 'श्मशान' का लक्षण विशुद्धिमग्ग में कहा गया है। 'वनप्रस्थ' का अर्थ है—गाँव की सीमा को पार कर मनुष्यों के आवागमन से रहित स्थान, जहाँ न जोतते हैं और न बोते हैं; इसीलिए कहा गया है—'वनप्रस्थ' दूर स्थित शयनासनों का नाम है। 'अभ्याकाश' का अर्थ है—खुला मैदान (बिना छत का)। यदि भिक्षु चाहे तो वहाँ चीवर की कुटी बनाकर रह सकता है। 'पलालपुञ्ज' का अर्थ है—पुआल (कौड़) का ढेर। बड़े पुआल के ढेर से पुआल निकालकर पर्वत की गुफा के समान आश्रय बना लेते हैं, या झाड़ियों आदि के ऊपर पुआल डालकर नीचे बैठकर श्रमण-धर्म का पालन करते हैं। उसी के संदर्भ में यह कहा गया है।

පච්ඡාභත්තන්ති භත්තස්ස පච්ඡතො. පිණ්ඩපාතපටික්කන්තොති පිණ්ඩපාතපරියෙසනතො පටික්කන්තො. පල්ලඞ්කන්ති සමන්තතො ඌරුබද්ධාසනං. ආභුජිත්වාති බන්ධිත්වා. උජුං කායං පණිධායාති උපරිමං සරීරං උජුං ඨපෙත්වා අට්ඨාරස පිට්ඨිකණ්ටකට්ඨිකෙ කොටියා කොටිං පටිපාදෙත්වා. එවඤ්හි නිසින්නස්ස චම්මමංසන්හාරූනි න පණමන්ති. අථස්ස යා තෙසං පණමනපච්චයා ඛණෙ ඛණෙ වෙදනා උප්පජ්ජෙය්‍යුං, තා නුප්පජ්ජන්ති. තාසු අනුප්පජ්ජමානාසු චිත්තං එකග්ගං හොති, කම්මට්ඨානං න පරිපතති, වුඩ්ඪිං ඵාතිං වෙපුල්ලං උපගච්ඡති. පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්වාති කම්මට්ඨානාභිමුඛං සතිං ඨපයිත්වා. මුඛසමීපෙ [Pg.189] වා කත්වාති අත්ථො. තෙනෙව විභඞ්ගෙ වුත්තං – ‘‘අයං සති උපට්ඨිතා හොති සූපට්ඨිතා නාසිකග්ගෙ වා මුඛනිමිත්තෙ වා, තෙන වුච්චති පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්වා’’ති (විභ. 537). අථවා පරීති පරිග්ගහට්ඨො. මුඛන්ති නිය්‍යානට්ඨො. සතීති උපට්ඨානට්ඨො. තෙන වුච්චති – ‘‘පරිමුඛං සති’’න්ති. එවං පටිසම්භිදායං වුත්තනයෙනපෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. තත්‍රායං සඞ්ඛෙපො – ‘‘පරිග්ගහිතනිය්‍යානසතිං කත්වා’’ති.

‘पश्चाद्भक्त’ का अर्थ है—भोजन के बाद। ‘पिण्डपात-प्रतिक्रान्त’ का अर्थ है—भिक्षाटन (भोजन की खोज) से लौटा हुआ। ‘पल्यङ्क’ (पालथी) का अर्थ है—चारों ओर से जाँघों को बाँधकर बैठना। ‘आभुजित्वा’ का अर्थ है—बाँधकर (मोड़कर)। ‘काय को सीधा रखकर’ (ऋजुं कायं प्रणिधाय) का अर्थ है—शरीर के ऊपरी भाग को सीधा रखकर, पीठ की अठारह हड्डियों को सिरे से सिरा मिलाकर (एक के ऊपर एक) व्यवस्थित करके। इस प्रकार बैठने वाले भिक्षु की त्वचा, मांस और स्नायु नहीं झुकते। तब, उनके झुकने के कारण क्षण-क्षण में जो वेदनाएँ उत्पन्न हो सकती थीं, वे उत्पन्न नहीं होतीं। उन वेदनाओं के उत्पन्न न होने पर चित्त एकाग्र होता है, कर्मस्थान (ध्यान का विषय) विचलित नहीं होता, और वह वृद्धि, समृद्धि तथा व्यापकता को प्राप्त होता है। ‘परिसुखं सतिं उपट्ठपेत्वा’ (मुख के सामने स्मृति को स्थापित करके) का अर्थ है—कर्मस्थान के सम्मुख स्मृति को रखकर। अथवा मुख के समीप (नासिका के अग्र भाग पर) स्मृति को रखकर। इसीलिए विभंग में कहा गया है—‘यह स्मृति नासिका के अग्र भाग पर या मुख के निमित्त (ऊपरी होंठ) पर अच्छी तरह स्थापित होती है, इसीलिए इसे मुख के सामने स्मृति स्थापित करना कहा जाता है।’ अथवा ‘परि’ का अर्थ है—परिग्रह (चारों ओर से ग्रहण करना)। ‘मुख’ का अर्थ है—नैयाणिक (निर्वाण की ओर ले जाने वाला)। ‘सति’ का अर्थ है—उपस्थान (स्थित होना)। इसलिए इसे ‘परिमुखं सति’ कहा जाता है। इस प्रकार प्रतिसम्भिदामग्ग में बताए गए तरीके से भी यहाँ अर्थ समझना चाहिए। संक्षेप में यह है—‘स्मृति को परिगृहीत और नैयाणिक (भ्रम से मुक्त) करके’।

217. අභිජ්ඣං ලොකෙති එත්ථ ලුජ්ජනපලුජ්ජනට්ඨෙන පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා ලොකො, තස්මා පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු රාගං පහාය කාමච්ඡන්දං වික්ඛම්භෙත්වාති අයමෙත්ථත්ථො. විගතාභිජ්ඣෙනාති වික්ඛම්භනවසෙන පහීනත්තා විගතාභිජ්ඣෙන, න චක්ඛුවිඤ්ඤාණසදිසෙනාති අත්ථො. අභිජ්ඣාය චිත්තං පරිසොධෙතීති අභිජ්ඣාතො චිත්තං පරිමොචෙති. යථා තං සා මුඤ්චති චෙව, මුඤ්චිත්වා ච න පුන ගණ්හති, එවං කරොතීති අත්ථො. බ්‍යාපාදපදොසං පහායාතිආදීසුපි එසෙව නයො. බ්‍යාපජ්ජති ඉමිනා චිත්තං පූතිකුම්මාසාදයො විය පුරිමපකතිං විජහතීති බ්‍යාපාදො. විකාරාපත්තියා පදුස්සති, පරං වා පදූසෙති විනාසෙතීති පදොසො. උභයමෙතං කොධස්සෙවාධිවචනං. ථිනං චිත්තගෙලඤ්ඤං. මිද්ධං චෙතසිකගෙලඤ්ඤං, ථිනඤ්ච මිද්ධඤ්ච ථිනමිද්ධං. ආලොකසඤ්ඤීති රත්තිම්පි දිවාදිට්ඨාලොකසඤ්ජානනසමත්ථාය විගතනීවරණාය පරිසුද්ධාය සඤ්ඤාය සමන්නාගතො. සතො සම්පජානොති සතියා ච ඤාණෙන ච සමන්නාගතො. ඉදං උභයං ආලොකසඤ්ඤාය උපකාරත්තා වුත්තං. උද්ධච්චඤ්ච කුක්කුච්චඤ්ච උද්ධච්චකුක්කුච්චං. තිණ්ණවිචිකිච්ඡොති විචිකිච්ඡං තරිත්වා අතික්කමිත්වා ඨිතො. ‘‘කථමිදං කථමිද’’න්ති එවං නප්පවත්තතීති අකථංකථී. කුසලෙසු ධම්මෙසූති අනවජ්ජෙසු ධම්මෙසු. ‘‘ඉමෙ නු ඛො කුසලා කථමිමෙ කුසලා’’ති එවං න විචිකිච්ඡති. න කඞ්ඛතීති අත්ථො. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. ඉමෙසු පන නීවරණෙසු වචනත්ථලක්ඛණාදිභෙදතො යං වත්තබ්බං සියා, තං සබ්බං විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තං.

२१७. "अभिध्यां लोके" (संसार में लोभ) यहाँ 'लोक' का अर्थ विनाशशील होने के कारण पाँच उपादान स्कन्ध हैं। इसलिए, पाँच उपादान स्कन्धों में राग को त्यागकर और कामच्छन्द को दबाकर - यह यहाँ अर्थ है। "विगताभिध्या" का अर्थ है दमन के माध्यम से त्याग दिए जाने के कारण अभिध्या (लोभ) से रहित होना, न कि चक्षु-विज्ञान के समान (जो स्वभाव से ही लोभ रहित है)। "अभिध्या से चित्त को शुद्ध करता है" का अर्थ है चित्त को अभिध्या से मुक्त करना। जिस प्रकार वह (चित्त) उस (अभिध्या) को छोड़ देता है और छोड़कर पुनः ग्रहण नहीं करता, वैसा ही वह करता है - यह अर्थ है। "व्यापाद-प्रदोष को त्यागकर" आदि में भी यही विधि है। इसके द्वारा चित्त विकृत हो जाता है, जैसे सड़े हुए जौ के सत्तू आदि अपनी मूल प्रकृति को छोड़ देते हैं, इसलिए इसे 'व्यापाद' कहते हैं। विकार की प्राप्ति से दूषित होता है, अथवा दूसरे को दूषित या विनाश करता है, इसलिए 'प्रदोष' है। ये दोनों ही क्रोध के पर्यायवाची हैं। 'थीन' (स्त्यान) चित्त की अस्वस्थता है। 'मिद्ध' (मिद्ध) चैतसिकों की अस्वस्थता है; थीन और मिद्ध मिलकर 'थीन-मिद्ध' (स्त्यान-मिद्ध) कहलाते हैं। 'आलोकसंज्ञी' का अर्थ है रात में भी दिन की तरह देखे गए प्रकाश को पहचानने में समर्थ, नीवरणों से रहित और परिशुद्ध संज्ञा से युक्त होना। 'सतो सम्पाजानो' (स्मृतिमान और सम्प्रजन्ययुक्त) का अर्थ है स्मृति और ज्ञान से युक्त होना। ये दोनों आलोक-संज्ञा के उपकारक होने के कारण कहे गए हैं। 'उद्धच्च' (औद्धत्य) और 'कुक्कुच्च' (कौकृत्य) मिलकर 'उद्धच्च-कुक्कुच्च' कहलाते हैं। 'तिण्णविचिकिच्छो' (विचिकित्सा को पार किया हुआ) का अर्थ है विचिकित्सा को पार करके, उसे लाँघकर स्थित होना। "यह कैसे है, वह कैसे है" इस प्रकार की प्रवृत्ति नहीं होती, इसलिए 'अकथंकथी' (संशयरहित) है। 'कुसलेसु धम्मेसु' (कुशल धर्मों में) का अर्थ है निर्दोष धर्मों में। "क्या ये कुशल हैं, ये कैसे कुशल हैं" इस प्रकार संशय नहीं करता। 'न कंखति' (शंका नहीं करता) - यह अर्थ है। यहाँ यह संक्षेप है। इन नीवरणों में शब्दार्थ, लक्षण आदि के भेद से जो कुछ कहना चाहिए, वह सब विशुद्धिमाग में कहा गया है।

218. යා පනායං සෙය්‍යථාපි මහාරාජාති උපමා වුත්තා. තත්ථ ඉණං ආදායාති වඩ්ඪියා ධනං ගහෙත්වා. බ්‍යන්තිං කරෙය්‍යාති විගතන්තං කරෙය්‍ය[Pg.190], යථා තෙසං කාකණිකමත්තොපි පරියන්තො නාම නාවසිස්සති, එවං කරෙය්‍ය; සබ්බසො පටිනිය්‍යාතෙය්‍යාති අත්ථො. තතො නිදානන්ති ආණණ්‍යනිදානං. සො හි ‘‘අණණොම්හී’’ති ආවජ්ජන්තො බලවපාමොජ්ජං ලභති, සොමනස්සං අධිගච්ඡති, තෙන වුත්තං – ‘‘ලභෙථ පාමොජ්ජං, අධිගච්ඡෙය්‍ය සොමනස්ස’’න්ති.

२१८. और जो यह "जैसे कि हे महाराज" उपमा कही गई है, वहाँ "ऋण लेकर" का अर्थ है ब्याज पर धन लेकर। "व्यन्तीं करेय्य" (समाप्त कर दे) का अर्थ है अवशेष रहित कर दे, जिससे उनका एक कौड़ी मात्र भी शेष न रहे, ऐसा करे; पूरी तरह से लौटा दे - यह अर्थ है। "ततो निदानं" का अर्थ है ऋण-मुक्ति के कारण। क्योंकि वह "मैं ऋण-मुक्त हूँ" ऐसा विचार करते हुए प्रबल प्रमोद प्राप्त करता है, सौमनस्य प्राप्त करता है, इसलिए कहा गया है - "प्रमोद प्राप्त करे, सौमनस्य प्राप्त करे।"

219. විසභාගවෙදනුප්පත්තියා කකචෙනෙව චතුඉරියාපථං ඡින්දන්තො ආබාධතීති ආබාධො, ස්වාස්ස අත්ථීති ආබාධිකො. තං සමුට්ඨානෙන දුක්ඛෙන දුක්ඛිතො. අධිමත්තගිලානොති බාළ්හගිලානො. නච්ඡාදෙය්‍යාති අධිමත්තබ්‍යාධිපරෙතතාය න රුච්චෙය්‍ය. බලමත්තාති බලමෙව, බලඤ්චස්ස කායෙ න භවෙය්‍යාති අත්ථො. තතොනිදානන්ති ආරොග්‍යනිදානං. තස්ස හි – ‘‘අරොගොම්හී’’ති ආවජ්ජයතො තදුභයං හොති. තෙන වුත්තං – ‘‘ලභෙථ පාමොජ්ජං, අධිගච්ඡෙය්‍ය සොමනස්ස’’න්ති.

२१९. विजातीय वेदना की उत्पत्ति के कारण आरे की तरह चारों ईर्यापथों को काटते हुए जो अत्यंत पीड़ित करता है, वह 'आबाध' (रोग) है; वह जिसके पास है, वह 'आबाधिक' (रोगी) है। उससे उत्पन्न दुःख से वह दुःखित है। 'अधिमत्तगिलानो' का अर्थ है बहुत अधिक बीमार। 'नच्छादेय्य' का अर्थ है अत्यधिक व्याधि से ग्रस्त होने के कारण भोजन में रुचि न होना। 'बलमत्ता' का अर्थ है केवल बल, और उसके शरीर में बल न रहे - यह अर्थ है। "ततो निदानं" का अर्थ है आरोग्य के कारण। क्योंकि उसे "मैं निरोग हूँ" ऐसा विचार करने पर वे दोनों (प्रमोद और सौमनस्य) प्राप्त होते हैं। इसलिए कहा गया है - "प्रमोद प्राप्त करे, सौमनस्य प्राप्त करे।"

220. න චස්ස කිඤ්චි භොගානං වයොති කාකණිකමත්තම්පි භොගානං වයො න භවෙය්‍ය. තතොනිදානන්ති බන්ධනාමොක්ඛනිදානං. සෙසං වුත්තනයෙනෙව සබ්බපදෙසු යොජෙතබ්බං.

२२०. "उसके भोगों का कुछ भी क्षय न हो" का अर्थ है भोगों का एक कौड़ी मात्र भी क्षय न हो। "ततो निदानं" का अर्थ है बंधन से मुक्ति के कारण। शेष सभी पदों में पूर्वोक्त विधि के अनुसार ही योजना करनी चाहिए।

221-222. අනත්තාධීනොති න අත්තනි අධීනො, අත්තනො රුචියා කිඤ්චි කාතුං න ලභති. පරාධීනොති පරෙසු අධීනො පරස්සෙව රුචියා වත්තති. න යෙන කාමං ගමොති යෙන දිසාභාගෙනස්ස ගන්තුකාමතා හොති, ඉච්ඡා උප්පජ්ජති ගමනාය, තෙන ගන්තුං න ලභති. දාසබ්‍යාති දාසභාවා. භුජිස්සොති අත්තනො සන්තකො. තතොනිදානන්ති භුජිස්සනිදානං. කන්තාරද්ධානමග්ගන්ති කන්තාරං අද්ධානමග්ගං, නිරුදකං දීඝමග්ගන්ති අත්ථො. තතොනිදානන්ති ඛෙමන්තභූමිනිදානං.

२२१-२२२. 'अनत्ताधीनो' का अर्थ है अपने अधीन न होना, अपनी इच्छा से कुछ भी करने का अवसर न मिलना। 'पराधीनो' का अर्थ है दूसरों के अधीन होना, दूसरों की ही इच्छा के अनुसार चलना। 'न येन कामं गमो' का अर्थ है जिस दिशा में जाने की उसकी इच्छा होती है, जाने की इच्छा उत्पन्न होती है, वहाँ वह नहीं जा पाता। 'दासभ्या' का अर्थ है दासता का भाव। 'भुजिस्सो' का अर्थ है अपना स्वामी स्वयं होना। "ततो निदानं" का अर्थ है स्वतंत्र होने के कारण। 'कान्तारद्धानमग्गं' का अर्थ है दुर्गम मार्ग, जलरहित लंबा रास्ता - यह अर्थ है। "ततो निदानं" का अर्थ है सुरक्षित भूमि पर पहुँचने के कारण।

223. ඉමෙ පඤ්ච නීවරණෙ අප්පහීනෙති එත්ථ භගවා අප්පහීනකාමච්ඡන්දනීවරණං ඉණසදිසං, සෙසානි රොගාදිසදිසානි කත්වා දස්සෙති. තත්‍රායං සදිසතා. යො හි පරෙසං ඉණං ගහෙත්වා විනාසෙති, සො තෙහි ඉණං දෙහීති වුච්චමානොපි ඵරුසං වුච්චමානොපි බජ්ඣමානොපි වධීයමානොපි [Pg.191] කිඤ්චි පටිබාහිතුං න සක්කොති, සබ්බං තිතික්ඛති. තිතික්ඛාකාරණං හිස්ස තං ඉණං හොති. එවමෙව යො යම්හි කාමච්ඡන්දෙන රජ්ජති, තණ්හාසහගතෙන තං වත්ථුං ගණ්හති, සො තෙන ඵරුසං වුච්චමානොපි බජ්ඣමානොපි වධීයමානොපි සබ්බං තිතික්ඛති, තිතික්ඛාකාරණං හිස්ස සො කාමච්ඡන්දො හොති, ඝරසාමිකෙහි වධීයමානානං ඉත්ථීනං වියාති, එවං ඉණං විය කාමච්ඡන්දො දට්ඨබ්බො.

२२३. "इन पाँच नीवरणों के न त्यागे जाने पर" यहाँ भगवान ने न त्यागे गए कामच्छन्द-नीवरण को ऋण के समान और शेष नीवरणों को रोग आदि के समान करके दिखाया है। वहाँ यह समानता है: जो व्यक्ति दूसरों का ऋण लेकर उसे नष्ट कर देता है, वह उन ऋणदाताओं द्वारा "ऋण दो" कहे जाने पर, कठोर वचन कहे जाने पर, बाँधे जाने पर या पीटे जाने पर भी कुछ भी विरोध नहीं कर पाता, सब कुछ सहता है। क्योंकि वह ऋण ही उसके सहने का कारण होता है। इसी प्रकार, जो व्यक्ति जिस वस्तु में कामच्छन्द से आसक्त होता है, तृष्णा के साथ उस वस्तु को ग्रहण करता है, वह उसके कारण कठोर वचन कहे जाने पर, बाँधे जाने पर या पीटे जाने पर भी सब कुछ सहता है, क्योंकि वह कामच्छन्द ही उसके सहने का कारण होता है, जैसे घर के स्वामियों द्वारा पीटी जाने वाली स्त्रियों की सहनशीलता। इस प्रकार कामच्छन्द को ऋण के समान समझना चाहिए।

යථා පන පිත්තරොගාතුරො මධුසක්කරාදීසුපි දින්නෙසු පිත්තරොගාතුරතාය තෙසං රසං න වින්දති, ‘‘තිත්තකං තිත්තක’’න්ති උග්ගිරතියෙව. එවමෙව බ්‍යාපන්නචිත්තො හිතකාමෙහි ආචරියුපජ්ඣායෙහි අප්පමත්තකම්පි ඔවදියමානො ඔවාදං න ගණ්හති. ‘‘අති විය මෙ තුම්හෙ උපද්දවෙථා’’තිආදීනි වත්වා විබ්භමති. පිත්තරොගාතුරතාය සො පුරිසො මධුසක්කරාදීනං විය කොධාතුරතාය ඣානසුඛාදිභෙදං සාසනරසං න වින්දතීති. එවං රොගො විය බ්‍යාපාදො දට්ඨබ්බො.

जिस प्रकार पित्त रोग से पीड़ित व्यक्ति को शहद, शक्कर आदि दिए जाने पर भी पित्त रोग की रुग्णता के कारण वह उनका स्वाद नहीं पाता, "कड़वा है, कड़वा है" कहकर उन्हें उगल ही देता है। इसी प्रकार, व्यापाद-युक्त चित्त वाला (क्रोधित) भिक्षु हित चाहने वाले आचार्यों और उपाध्यायों द्वारा थोड़ा सा भी उपदेश दिए जाने पर उस उपदेश को ग्रहण नहीं करता। "आप लोग मुझे बहुत परेशान कर रहे हैं" आदि कहकर वह धर्म छोड़ देता है। जैसे पित्त रोग के कारण वह पुरुष शहद-शक्कर आदि का स्वाद नहीं पाता, वैसे ही क्रोध की रुग्णता के कारण वह ध्यान-सुख आदि रूपी शासन के रस को प्राप्त नहीं करता। इस प्रकार व्यापाद को रोग के समान समझना चाहिए।

යථා පන නක්ඛත්තදිවසෙ බන්ධනාගාරෙ බද්ධො පුරිසො නක්ඛත්තස්ස නෙව ආදිං න මජ්ඣං න පරියොසානං පස්සති. සො දුතියදිවසෙ මුත්තො අහො හිය්‍යො නක්ඛත්තං මනාපං, අහො නච්චං, අහො ගීතන්තිආදීනි සුත්වාපි පටිවචනං න දෙති. කිං කාරණා? නක්ඛත්තස්ස අනනුභූතත්තා. එවමෙව ථිනමිද්ධාභිභූතො භික්ඛු විචිත්තනයෙපි ධම්මස්සවනෙ පවත්තමානෙ නෙව තස්ස ආදිං න මජ්ඣං න පරියොසානං ජානාති. සොපි උට්ඨිතෙ ධම්මස්සවනෙ අහො ධම්මස්සවනං, අහො කාරණං, අහො උපමාති ධම්මස්සවනස්ස වණ්ණං භණමානානං සුත්වාපි පටිවචනං න දෙති. කිං කාරණා? ථිනමිද්ධවසෙන ධම්මකථාය අනනුභූතත්තා. එවං බන්ධනාගාරං විය ථිනමිද්ධං දට්ඨබ්බං.

जैसे उत्सव के दिन कारागार में बंद व्यक्ति उत्सव के न तो आदि को, न मध्य को और न ही अंत को देख पाता है। वह दूसरे दिन मुक्त होने पर 'अहो! कल का उत्सव कितना मनभावन था, अहो! नृत्य, अहो! गीत' आदि सुनकर भी कोई उत्तर नहीं दे पाता। किस कारण से? उत्सव का अनुभव न होने के कारण। इसी प्रकार, स्त्यान-मिद्ध (आलस्य और निद्रा) से अभिभूत भिक्षु विविध शैलियों वाले धर्म-श्रवण के चलते रहने पर भी उसके न तो आदि को, न मध्य को और न ही अंत को जान पाता है। वह भी धर्म-श्रवण समाप्त होने पर 'अहो! धर्म-श्रवण, अहो! तर्क, अहो! उपमा' इस प्रकार धर्म-श्रवण की प्रशंसा करने वालों की बातें सुनकर भी उत्तर नहीं दे पाता। किस कारण से? स्त्यान-मिद्ध के वश में होने के कारण धर्म-कथा का अनुभव न होने से। इस प्रकार, स्त्यान-मिद्ध को कारागार के समान देखना चाहिए।

යථා පන නක්ඛත්තං කීළන්තොපි දාසො – ‘‘ඉදං නාම අච්චායිකං කරණීයං අත්ථි, සීඝං තත්ථ ගච්ඡාහි. නො චෙ ගච්ඡසි, හත්ථපාදං වා තෙ ඡින්දාමි කණ්ණනාසං වා’’ති වුත්තො සීඝං ගච්ඡතියෙව. නක්ඛත්තස්ස ආදිමජ්ඣපරියොසානං අනුභවිතුං න ලභති, කස්මා? පරාධීනතාය, එවමෙව විනයෙ අපකතඤ්ඤුනා විවෙකත්ථාය අරඤ්ඤං පවිට්ඨෙනාපි කිස්මිඤ්චිදෙව [Pg.192] අන්තමසො කප්පියමංසෙපි අකප්පියමංසසඤ්ඤාය උප්පන්නාය විවෙකං පහාය සීලවිසොධනත්ථං විනයධරස්ස සන්තිකං ගන්තබ්බං හොති, විවෙකසුඛං අනුභවිතුං න ලභති, කස්මා? උද්ධච්චකුක්කුච්චාභිභූතතායාති. එවං දාසබ්‍යං විය උද්ධච්චකුක්කුච්චං දට්ඨබ්බං.

जैसे उत्सव मनाते हुए भी किसी दास से यदि कहा जाए— 'यह अमुक आवश्यक कार्य है, शीघ्र वहाँ जाओ। यदि नहीं जाओगे, तो मैं तुम्हारे हाथ-पैर या कान-नाक काट दूँगा', तो वह शीघ्र चला ही जाता है। वह उत्सव के आदि, मध्य और अंत का अनुभव नहीं कर पाता। किस कारण से? पराधीनता के कारण। इसी प्रकार, विनय के निर्णयों को न जानने वाले जिस भिक्षु ने विवेक (एकान्तवास) के लिए अरण्य में प्रवेश किया है, उसे भी किसी छोटी-सी बात में, यहाँ तक कि कल्प्य (भोज्य) मांस में भी अकल्प्य की संज्ञा उत्पन्न हो जाने पर, विवेक को छोड़कर शील की शुद्धि के लिए विनयधर के पास जाना पड़ता है। वह विवेक-सुख का अनुभव नहीं कर पाता। किस कारण से? औद्धत्य-कौकृत्य (उद्धच्च-कुक्कुच्च) से अभिभूत होने के कारण। इस प्रकार, औद्धत्य-कौकृत्य को दासत्व के समान देखना चाहिए।

යථා පන කන්තාරද්ධානමග්ගප්පටිපන්නො පුරිසො චොරෙහි මනුස්සානං විලුත්තොකාසං පහතොකාසඤ්ච දිස්වා දණ්ඩකසද්දෙනපි සකුණසද්දෙනපි ‘‘චොරා ආගතා’’ති උස්සඞ්කිතපරිසඞ්කිතොව හොති, ගච්ඡතිපි තිට්ඨතිපි නිවත්තතිපි, ගතට්ඨානතො අගතට්ඨානමෙව බහුතරං හොති. සො කිච්ඡෙන කසිරෙන ඛෙමන්තභූමිං පාපුණාති වා න වා පාපුණාති. එවමෙව යස්ස අට්ඨසු ඨානෙසු විචිකිච්ඡා උප්පන්නා හොති, සො – ‘‘බුද්ධො නු ඛො, නො නු ඛො බුද්ධො’’තිආදිනා නයෙන විචිකිච්ඡන්තො අධිමුච්චිත්වා සද්ධාය ගණ්හිතුං න සක්කොති. අසක්කොන්තො මග්ගං වා ඵලං වා න පාපුණාතීති. යථා කන්තාරද්ධානමග්ගෙ – ‘‘චොරා අත්ථි නත්ථී’’ති පුනප්පුනං ආසප්පනපරිසප්පනං අපරියොගාහනං ඡම්භිතත්තං චිත්තස්ස උප්පාදෙන්තො ඛෙමන්තපත්තියා අන්තරායං කරොති, එවං විචිකිච්ඡාපි – ‘‘බුද්ධො නු ඛො, න බුද්ධො’’තිආදිනා නයෙන පුනප්පුනං ආසප්පනපරිසප්පනං අපරියොගාහනං ඡම්භිතත්තං චිත්තස්ස උප්පාදයමානා අරියභූමිප්පත්තියා අන්තරායං කරොතීති කන්තාරද්ධානමග්ගො විය විචිකිච්ඡා දට්ඨබ්බා.

जैसे दुर्गम मरुस्थल के मार्ग पर चलने वाला व्यक्ति, चोरों द्वारा लोगों को लूटे जाने और पीटे जाने के स्थानों को देखकर, लकड़ी की आवाज या पक्षियों के शब्द से भी 'चोर आ गए'—ऐसा शंकित और आशंकित हो जाता है; वह चलता है, रुकता है और पीछे भी मुड़ता है। तय किए गए मार्ग की तुलना में न तय किया गया मार्ग ही अधिक होता है। वह बड़ी कठिनाई और कष्ट से सुरक्षित भूमि तक पहुँच पाता है या नहीं भी पहुँच पाता। इसी प्रकार, जिसके मन में आठ स्थानों (बुद्ध आदि) के प्रति विचिकित्सा (संदेह) उत्पन्न होती है, वह 'क्या बुद्ध हैं या नहीं हैं'—इस प्रकार संदेह करता हुआ दृढ़ निश्चय कर श्रद्धा के साथ ग्रहण नहीं कर पाता। असमर्थ होने के कारण वह न तो मार्ग और न ही फल को प्राप्त कर पाता है। जैसे मरुस्थल के मार्ग में 'चोर हैं या नहीं'—इस प्रकार बार-बार हिचकिचाहट, अस्थिरता, अनिश्चय और चित्त की घबराहट उत्पन्न करते हुए वह सुरक्षित भूमि की प्राप्ति में बाधा डालता है, वैसे ही विचिकित्सा भी 'क्या बुद्ध हैं, क्या बुद्ध नहीं हैं'—इस प्रकार बार-बार हिचकिचाहट, अस्थिरता, अनिश्चय और चित्त की घबराहट उत्पन्न करती हुई आर्य-भूमि की प्राप्ति में बाधा डालती है। अतः विचिकित्सा को दुर्गम मरुस्थल के मार्ग के समान देखना चाहिए।

224. ඉදානි – ‘‘සෙය්‍යථාපි, මහාරාජ, ආණණ්‍ය’’න්ති එත්ථ භගවා පහීනකාමච්ඡන්දනීවරණං ආණණ්‍යසදිසං, සෙසානි ආරොග්‍යාදිසදිසානි කත්වා දස්සෙති. තත්‍රායං සදිසතා, යථා හි පුරිසො ඉණං ආදාය කම්මන්තෙ පයොජෙත්වා සමිද්ධතං පත්තො – ‘‘ඉදං ඉණං නාම පලිබොධමූල’’න්ති චින්තෙත්වා සවඩ්ඪිකං ඉණං නිය්‍යාතෙත්වා පණ්ණං ඵාලාපෙය්‍ය. අථස්ස තතො පට්ඨාය නෙව කොචි දූතං පෙසෙති, න පණ්ණං. සො ඉණසාමිකෙ දිස්වාපි සචෙ ඉච්ඡති, ආසනා උට්ඨහති, නො චෙ න උට්ඨහති, කස්මා? තෙහි සද්ධිං නිල්ලෙපතාය අලග්ගතාය. එවමෙව භික්ඛු – ‘‘අයං කාමච්ඡන්දො නාම පලිබොධමූල’’න්ති චින්තෙත්වා ඡ ධම්මෙ භාවෙත්වා කාමච්ඡන්දනීවරණං පජහති. තෙ පන ඡ ධම්මෙ මහාසතිපට්ඨානෙ වණ්ණයිස්සාම. තස්සෙවං පහීනකාමච්ඡන්දස්ස [Pg.193] යථා ඉණමුත්තස්ස පුරිසස්ස ඉණස්සාමිකෙ දිස්වා නෙව භයං න ඡම්භිතත්තං හොති. එවමෙව පරවත්ථුම්හි නෙව සඞ්ගො න බද්ධො හොති. දිබ්බානිපි රූපානි පස්සතො කිලෙසො න සමුදාචරති. තස්මා භගවා ආණණ්‍යමිව කාමච්ඡන්දප්පහානං ආහ.

२२४. अब— 'महाराज! जैसे ऋण-मुक्ति'—यहाँ भगवान् ने कामच्छन्द-नीवरण के प्रहाण को ऋण-मुक्ति के समान और शेष नीवरणों को आरोग्य आदि के समान करके दिखाया है। यहाँ समानता इस प्रकार है—जैसे कोई व्यक्ति ऋण लेकर व्यापार में लगाकर समृद्ध हो जाए और 'यह ऋण बाधा का मूल है'—ऐसा सोचकर ब्याज सहित ऋण चुका दे और ऋण-पत्र को फड़वा दे। तब उसके बाद से कोई उसके पास दूत नहीं भेजता, न ही कोई पत्र भेजता है। वह ऋणदाताओं को देखकर भी यदि चाहता है तो आसन से उठता है, यदि नहीं चाहता तो नहीं उठता। किस कारण से? उनके साथ कोई संबंध या जुड़ाव न होने के कारण। इसी प्रकार, भिक्षु 'यह कामच्छन्द बाधा का मूल है'—ऐसा सोचकर छह धर्मों की भावना कर कामच्छन्द-नीवरण का त्याग करता है। उन छह धर्मों की व्याख्या हम महासतिपट्ठान सुत्त में करेंगे। इस प्रकार कामच्छन्द का प्रहाण कर लेने वाले उस भिक्षु को, ऋण-मुक्त व्यक्ति को ऋणदाताओं को देखकर होने वाले भय या घबराहट के न होने के समान ही, पर-वस्तु (बाहरी विषयों) में न तो आसक्ति होती है और न ही वह उनसे बँधता है। दिव्य रूपों को देखते हुए भी उसके भीतर क्लेश उत्पन्न नहीं होते। इसलिए भगवान् ने कामच्छन्द के प्रहाण को ऋण-मुक्ति के समान कहा है।

යථා පන සො පිත්තරොගාතුරො පුරිසො භෙසජ්ජකිරියාය තං රොගං වූපසමෙත්වා තතො පට්ඨාය මධුසක්කරාදීනං රසං වින්දති. එවමෙව භික්ඛු ‘‘අයං බ්‍යාපාදො නාම මහා අනත්ථකරො’’ති ඡ ධම්මෙ භාවෙත්වා බ්‍යාපාදනීවරණං පජහති. සබ්බනීවරණෙසු ඡ ධම්මෙ මහාසතිපට්ඨානෙයෙව වණ්ණයිස්සාම. න කෙවලඤ්ච තෙයෙව, යෙපි ථිනමිද්ධාදීනං පහානාය භාවෙතබ්බා, තෙපි සබ්බෙ තත්ථෙව වණ්ණයිස්සාම. සො එවං පහීනබ්‍යාපාදො යථා පිත්තරොගවිමුත්තො පුරිසො මධුසක්කරාදීනං රසං සම්පියායමානො පටිසෙවති, එවමෙව ආචාරපණ්ණත්තිආදීනි සික්ඛාපදානි සිරසා සම්පටිච්ඡිත්වා සම්පියායමානො සික්ඛති. තස්මා භගවා ආරොග්‍යමිව බ්‍යාපාදප්පහානං ආහ.

जैसे वह पित्त-रोग से पीड़ित व्यक्ति चिकित्सा द्वारा उस रोग को शांत कर उसके बाद से मधु, शर्करा आदि का स्वाद प्राप्त करता है। इसी प्रकार, भिक्षु 'यह व्यापाद (द्वेष) महान अनर्थकारी है'—ऐसा सोचकर छह धर्मों की भावना कर व्यापाद-नीवरण का त्याग करता है। सभी नीवरणों के संबंध में उन छह धर्मों की व्याख्या हम महासतिपट्ठान सुत्त में ही करेंगे। न केवल उन्हीं की, बल्कि स्त्यान-मिद्ध आदि के प्रहाण के लिए जिन धर्मों की भावना करनी चाहिए, उन सभी की व्याख्या भी वहीं करेंगे। वह व्यापाद का प्रहाण कर लेने वाला भिक्षु, पित्त-रोग से मुक्त व्यक्ति द्वारा मधु, शर्करा आदि के स्वाद का आनंद लेते हुए सेवन करने के समान ही, आचार-प्रज्ञप्ति आदि शिक्षापदों को शिरोधार्य कर प्रसन्नतापूर्वक उनका पालन करता है। इसलिए भगवान् ने व्यापाद के प्रहाण को आरोग्य (रोग-मुक्ति) के समान कहा है।

යථා සො නක්ඛත්තදිවසෙ බන්ධනාගාරං පවෙසිතො පුරිසො අපරස්මිං නක්ඛත්තදිවසෙ – ‘‘පුබ්බෙපි අහං පමාදදොසෙන බද්ධො, තෙන නක්ඛත්තං නානුභවිං. ඉදානි අප්පමත්තො භවිස්සාමී’’ති යථාස්ස පච්චත්ථිකා ඔකාසං න ලභන්ති, එවං අප්පමත්තො හුත්වා නක්ඛත්තං අනුභවිත්වා – ‘අහො නක්ඛත්තං, අහො නක්ඛත්ත’න්ති උදානං උදානෙසි, එවමෙව භික්ඛු – ‘‘ඉදං ථිනමිද්ධං නාම මහාඅනත්ථකර’’න්ති ඡ ධම්මෙ භාවෙත්වා ථිනමිද්ධනීවරණං පජහති, සො එවං පහීනථිනමිද්ධො යථා බන්ධනා මුත්තො පුරිසො සත්තාහම්පි නක්ඛත්තස්ස ආදිමජ්ඣපරියොසානං අනුභවති, එවමෙව ධම්මනක්ඛත්තස්ස ආදිමජ්ඣපරියොසානං අනුභවන්තො සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණාති. තස්මා භගවා බන්ධනා මොක්ඛමිව ථිනමිද්ධප්පහානං ආහ.

जैसे वह पुरुष, जिसे नक्षत्र (उत्सव) के दिन कारागार में डाल दिया गया था, अगले नक्षत्र के दिन यह सोचकर कि "पहले भी मैं प्रमाद के दोष के कारण बँध गया था, जिससे मैं उत्सव का आनंद नहीं ले सका; अब मैं अप्रमात्त रहूँगा", इस प्रकार अप्रमात्त होकर कि उसके शत्रु अवसर न पा सकें, उत्सव का आनंद लेता है और "अहो नक्षत्र! अहो नक्षत्र!" ऐसा उदान प्रकट करता है; उसी प्रकार भिक्षु "यह स्त्यान-मृद्ध (आलस्य और तंद्रा) महान अनर्थकारी है" ऐसा विचार कर छह धर्मों की भावना करके स्त्यान-मृद्ध नीवरण का प्रहाण करता है। वह इस प्रकार प्रहीण-स्त्यान-मृद्ध होकर, जैसे बंधन से मुक्त पुरुष सात दिनों तक उत्सव के आदि, मध्य और अंत का आनंद लेता है, वैसे ही धर्म-नक्षत्र के आदि, मध्य और अंत का अनुभव करते हुए प्रतिसंभिदाओं के साथ अर्हत्व को प्राप्त करता है। इसलिए भगवान ने स्त्यान-मृद्ध के प्रहाण को बंधन से मुक्ति के समान कहा है।

යථා පන දාසො කිඤ්චිදෙව මිත්තං උපනිස්සාය සාමිකානං ධනං දත්වා අත්තානං භුජිස්සං කත්වා තතො පට්ඨාය යං ඉච්ඡති, තං කරොති. එවමෙව භික්ඛු – ‘‘ඉදං උද්ධච්චකුක්කුච්චං නාම මහා අනත්ථකර’’න්ති ඡ ධම්මෙ භාවෙත්වා උද්ධච්චකුක්කුච්චං පජහති. සො එවං පහීනඋද්ධච්චකුක්කුච්චො යථා භුජිස්සො පුරිසො යං ඉච්ඡති, තං කරොති, න තං කොචි බලක්කාරෙන තතො නිවත්තෙති[Pg.194], එවමෙව යථා සුඛං නෙක්ඛම්මපටිපදං පටිපජ්ජති, න තං උද්ධච්චකුක්කුච්චං බලක්කාරෙන තතො නිවත්තෙති. තස්මා භගවා භුජිස්සං විය උද්ධච්චකුක්කුච්චප්පහානං ආහ.

जैसे कोई दास किसी मित्र का आश्रय लेकर स्वामियों को धन देकर स्वयं को स्वतंत्र (मुक्त) कर लेता है और उसके बाद जो चाहता है वह करता है; उसी प्रकार भिक्षु "यह औद्धत्य-कौकृत्य (उद्धतपन और पश्चाताप) महान अनर्थकारी है" ऐसा विचार कर छह धर्मों की भावना करके औद्धत्य-कौकृत्य का प्रहाण करता है। वह इस प्रकार प्रहीण-औद्धत्य-कौकृत्य होकर, जैसे स्वतंत्र पुरुष जो चाहता है वह करता है और कोई उसे बलपूर्वक उस कार्य से नहीं रोक सकता, वैसे ही सुखपूर्वक नैष्क्रम्य-प्रतिपदा (निवारणों से निकलने का मार्ग) का पालन करता है और औद्धत्य-कौकृत्य उसे बलपूर्वक उससे विमुख नहीं कर पाता। इसलिए भगवान ने औद्धत्य-कौकृत्य के प्रहाण को दासत्व से मुक्ति (स्वतंत्रता) के समान कहा है।

යථා බලවා පුරිසො හත්ථසාරං ගහෙත්වා සජ්ජාවුධො සපරිවාරො කන්තාරං පටිපජ්ජෙය්‍ය, තං චොරා දූරතොව දිස්වා පලායෙය්‍යුං. සො සොත්ථිනා තං කන්තාරං නිත්ථරිත්වා ඛෙමන්තං පත්තො හට්ඨතුට්ඨො අස්ස. එවමෙව භික්ඛු ‘‘අයං විචිකිච්ඡා නාම මහා අනත්ථකාරිකා’’ති ඡ ධම්මෙ භාවෙත්වා විචිකිච්ඡං පජහති. සො එවං පහීනවිචිකිච්ඡො යථා බලවා පුරිසො සජ්ජාවුධො සපරිවාරො නිබ්භයො චොරෙ තිණං විය අගණෙත්වා සොත්ථිනා නික්ඛමිත්වා ඛෙමන්තභූමිං පාපුණාති, එවමෙව භික්ඛු දුච්චරිතකන්තාරං නිත්ථරිත්වා පරමං ඛෙමන්තභූමිං අමතං මහානිබ්බානං පාපුණාති. තස්මා භගවා ඛෙමන්තභූමිං විය විචිකිච්ඡාපහානං ආහ.

जैसे कोई बलवान पुरुष अपनी संपत्ति लेकर, शस्त्रों से सुसज्जित और साथियों के साथ दुर्गम मार्ग (कांतार) पर चले, तो चोर उसे दूर से ही देखकर भाग जाएँगे। वह कुशलतापूर्वक उस दुर्गम मार्ग को पार कर सुरक्षित स्थान पर पहुँचकर हर्षित और संतुष्ट होगा। उसी प्रकार भिक्षु "यह विचिकित्सा (संदेह) महान अनर्थकारी है" ऐसा विचार कर छह धर्मों की भावना करके विचिकित्सा का प्रहाण करता है। वह इस प्रकार प्रहीण-विचिकित्सा होकर, जैसे शस्त्र-सज्जित और साथियों वाला बलवान पुरुष निर्भय होकर चोरों को तिनके के समान समझकर कुशलतापूर्वक निकलकर सुरक्षित भूमि पर पहुँच जाता है, वैसे ही भिक्षु दुश्चरित रूपी दुर्गम मार्ग को पार कर परम क्षेम-भूमि, अमृत स्वरूप महानिर्वाण को प्राप्त करता है। इसलिए भगवान ने विचिकित्सा के प्रहाण को सुरक्षित भूमि पर पहुँचने के समान कहा है।

225. පාමොජ්ජං ජායතීති තුට්ඨාකාරො ජායති. පමුදිතස්ස පීති ජායතීති තුට්ඨස්ස සකලසරීරං ඛොභයමානා පීති ජායති. පීතිමනස්ස කායො පස්සම්භතීති පීතිසම්පයුත්තචිත්තස්ස පුග්ගලස්ස නාමකායො පස්සම්භති, විගතදරථො හොති. සුඛං වෙදෙතීති කායිකම්පි චෙතසිකම්පි සුඛං වෙදයති. චිත්තං සමාධියතීති ඉමිනා නෙක්ඛම්මසුඛෙන සුඛිතස්ස උපචාරවසෙනපි අප්පනාවසෙනපි චිත්තං සමාධියති.

२२५. 'प्रामोज्यं जायति' (प्रमोद उत्पन्न होता है) का अर्थ है प्रसन्नता का भाव उत्पन्न होना। 'प्रमुदितस्य प्रीति जायति' का अर्थ है प्रसन्न व्यक्ति के संपूर्ण शरीर को आंदोलित करने वाली प्रीति (हर्ष) उत्पन्न होती है। 'प्रीतिमनस्य कायो पस्सम्भति' का अर्थ है प्रीति-युक्त चित्त वाले व्यक्ति का नाम-काय (चित्त और चैतसिक) शांत हो जाता है, वह क्लेशों के संताप से रहित हो जाता है। 'सुखं वेदेति' का अर्थ है वह कायिक और चैतसिक दोनों प्रकार के सुख का अनुभव करता है। 'चित्तं समाधियति' का अर्थ है इस नैष्क्रम्य-सुख से सुखी व्यक्ति का चित्त उपचार-समाधि या अर्पणा-समाधि के द्वारा एकाग्र हो जाता है।

පඨමජ්ඣානකථා

प्रथम ध्यान की कथा

226. සො විවිච්චෙව කාමෙහි…පෙ… පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරතීතිආදි පන උපචාරසමාධිනා සමාහිතෙ චිත්තෙ උපරිවිසෙසදස්සනත්ථං අප්පනාසමාධිනා සමාහිතෙ චිත්තෙ තස්ස සමාධිනො පභෙදදස්සනත්ථං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. ඉමමෙව කායන්ති ඉමං කරජකායං. අභිසන්දෙතීති තෙමෙති ස්නෙහෙති, සබ්බත්ථ පවත්තපීතිසුඛං කරොති. පරිසන්දෙතීති සමන්තතො සන්දෙති. පරිපූරෙතීති වායුනා භස්තං විය පූරෙති. පරිප්ඵරතීති සමන්තතො ඵුසති. සබ්බාවතො කායස්සාති අස්ස භික්ඛුනො සබ්බකොට්ඨාසවතො කායස්ස කිඤ්චි උපාදින්නකසන්තතිපවත්තිට්ඨානෙ ඡවිමංසලොහිතානුගතං [Pg.195] අණුමත්තම්පි ඨානං පඨමජ්ඣානසුඛෙන අඵුටං නාම න හොති.

२२६. "वह काम-भोगों से विविक्त होकर... प्रथम ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है" इत्यादि वचन उपचार-समाधि से चित्त के समाहित होने पर ऊपर की विशिष्टता दिखाने के लिए, और अर्पणा-समाधि से चित्त के समाहित होने पर उस समाधि के भेदों को दिखाने के लिए कहे गए हैं, ऐसा समझना चाहिए। 'इममेव कायं' (इसी काया को) का अर्थ है इस करज-काय (भौतिक शरीर) को। 'अभिसन्देति' का अर्थ है गीला करना या स्निग्ध करना, वह सब ओर व्याप्त प्रीति-सुख उत्पन्न करता है। 'परिसन्देति' का अर्थ है चारों ओर से सराबोर करना। 'परिपूरेति' का अर्थ है जैसे वायु से धौंकनी (चमड़े की थैली) को भरना। 'परिफ्फरति' का अर्थ है सब ओर से स्पर्श करना (व्याप्त होना)। 'सब्बावतो कायस्स' का अर्थ है उस भिक्षु के समस्त अंगों वाले शरीर में, जहाँ भी कर्मज-रूपों की संतति विद्यमान है, त्वचा, मांस और रक्त से युक्त अणु मात्र भी ऐसा स्थान नहीं होता जो प्रथम ध्यान के सुख से व्याप्त न हो।

227. දක්ඛොති ඡෙකො පටිබලො න්හානීයචුණ්ණානි කාතුඤ්චෙව පයොජෙතුඤ්ච සන්නෙතුඤ්ච. කංසථාලෙති යෙන කෙනචි ලොහෙන කතභාජනෙ. මත්තිකභාජනං පන ථිරං න හොති. සන්නෙන්තස්ස භිජ්ජති. තස්මා තං න දස්සෙති. පරිප්ඵොසකං පරිප්ඵොසකන්ති සිඤ්චිත්වා සිඤ්චිත්වා. සන්නෙය්‍යාති වාමහත්ථෙන කංසථාලං ගහෙත්වා දක්ඛිණහත්ථෙන පමාණයුත්තං උදකං සිඤ්චිත්වා සිඤ්චිත්වා පරිමද්දන්තො පිණ්ඩං කරෙය්‍ය. ස්නෙහානුගතාති උදකසිනෙහෙන අනුගතා. ස්නෙහපරෙතාති උදකසිනෙහෙන පරිග්ගහිතා. සන්තරබාහිරාති සද්ධිං අන්තොපදෙසෙන චෙව බහිපදෙසෙන ච සබ්බත්ථකමෙව උදකසිනෙහෙන ඵුටාති අත්ථො. න ච පග්ඝරණීති න ච බින්දු බින්දු උදකං පග්ඝරති, සක්කා හොති හත්ථෙනපි ද්වීහිපි තීහිපි අඞ්ගුලීහි ගහෙතුං ඔවට්ටිකායපි කාතුන්ති අත්ථො.

२२७. 'दक्खो' (दक्ष) का अर्थ है चतुर और समर्थ, जो स्नान-चूर्ण बनाने और उसे गूँथने में कुशल हो। 'कंसथाले' (काँसे के पात्र में) का अर्थ है किसी भी धातु से बने पात्र में। मिट्टी का पात्र मजबूत नहीं होता, गूँथते समय वह टूट सकता है, इसलिए उसे नहीं दिखाया गया। 'परिफ्फोसकं परिफ्फोसकं' का अर्थ है सींच-सींच कर (छिड़क-छिड़क कर)। 'सन्नेय्य' (गूँथे) का अर्थ है बाएँ हाथ से काँसे के पात्र को पकड़कर और दाहिने हाथ से उचित मात्रा में जल छिड़क-छिड़क कर, मसलते हुए पिंड (गोला) बनाए। 'स्नेहानुगता' का अर्थ है जल की नमी से युक्त। 'स्नेहपरेता' का अर्थ है जल की नमी से सब ओर व्याप्त। 'सन्तरबाहिरा' का अर्थ है आंतरिक और बाह्य भाग के साथ सब जगह जल की नमी से व्याप्त होना। 'न च पग्घरणी' का अर्थ है कि जल की एक-एक बूंद नहीं टपकती; उसे हाथ से या दो-तीन उंगलियों से पकड़ा जा सकता है, यहाँ तक कि उसे धोती के पल्ले (खूँट) में भी रखा जा सकता है।

දුතියජ්ඣානකථා

द्वितीय ध्यान की कथा

228-229. දුතියජ්ඣානසුඛූපමායං උබ්භිදොදකොති උබ්භින්නඋදකො, න හෙට්ඨා උබ්භිජ්ජිත්වා උග්ගච්ඡනකඋදකො. අන්තොයෙව පන උබ්භිජ්ජනකඋදකොති අත්ථො. ආයමුඛන්ති ආගමනමග්ගො. දෙවොති මෙඝො. කාලෙන කාලන්ති කාලෙ කාලෙ, අන්වද්ධමාසං වා අනුදසාහං වාති අත්ථො. ධාරන්ති වුට්ඨිං. න අනුප්පවෙච්ඡෙය්‍යාති න ච පවෙසෙය්‍ය, න වස්සෙය්‍යාති අත්ථො. සීතා වාරිධාරා උබ්භිජ්ජිත්වාති සීතං ධාරං උග්ගන්ත්වා රහදං පූරයමානං උබ්භිජ්ජිත්වා. හෙට්ඨා උග්ගච්ඡනඋදකඤ්හි උග්ගන්ත්වා උග්ගන්ත්වා භිජ්ජන්තං උදකං ඛොභෙති, චතූහි දිසාහි පවිසනඋදකං පුරාණපණ්ණතිණකට්ඨදණ්ඩකාදීහි උදකං ඛොභෙති, වුට්ඨිඋදකං ධාරානිපාතපුබ්බුළකෙහි උදකං ඛොභෙති. සන්නිසින්නමෙව පන හුත්වා ඉද්ධිනිම්මිතමිව උප්පජ්ජමානං උදකං ඉමං පදෙසං ඵරති, ඉමං පදෙසං න ඵරතීති නත්ථි, තෙන අඵුටොකාසො නාම න හොතීති. තත්ථ රහදො විය කරජකායො. උදකං විය දුතියජ්ඣානසුඛං. සෙසං පුරිමනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

द्वितीय ध्यान के सुख की उपमा में 'उब्भिदोदको' (ubbhidodako) का अर्थ है—वह जल जो भीतर से ही फूटकर निकलता है, न कि वह जल जो नीचे से फूटकर ऊपर की ओर बहता है। इसका अर्थ है कि जल केवल सरोवर के भीतर से ही निकलता है। 'आयमुखं' का अर्थ है—आगमन का मार्ग। 'देवो' का अर्थ है—मेघ (बादल)। 'कालेन कालं' का अर्थ है—समय-समय पर, अर्थात् प्रत्येक पखवाड़े (पन्द्रह दिन) या प्रत्येक दस दिन में। 'धारं' का अर्थ है—वर्षा। 'न अनुप्पवेच्छेय्य' का अर्थ है—प्रवेश न करे या वर्षा न हो। 'सीता वारिधारा उब्भिज्जित्वा' का अर्थ है—शीतल जल की धारा का ऊपर उठकर सरोवर को भरते हुए फूटना। क्योंकि नीचे से ऊपर आने वाला जल बार-बार ऊपर उठकर और फैलकर जल को विक्षुब्ध (disturb) करता है; चारों दिशाओं से प्रवेश करने वाला जल पुराने पत्तों, घास, लकड़ियों और डंडों आदि के साथ जल को विक्षुब्ध करता है; वर्षा का जल धाराओं के गिरने और बुलबुलों के साथ जल को विक्षुब्ध करता है। किन्तु, केवल शान्त होकर ऋद्धि-निर्मित के समान उत्पन्न होने वाला जल इस प्रदेश में फैलता है और इस प्रदेश में नहीं फैलता—ऐसा नहीं है; इसलिए कोई भी स्थान अछूता (aphuṭokāso) नहीं रहता। वहाँ सरोवर के समान यह भौतिक शरीर (करजकाय) है और जल के समान द्वितीय ध्यान का सुख है। शेष सब पहले की भाँति ही समझना चाहिए।

තතියජ්ඣානකථා

तृतीय ध्यान की कथा

230-231. තතියජ්ඣානසුඛූපමායං [Pg.196] උප්පලානි එත්ථ සන්තීති උප්පලිනී. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. එත්ථ ච සෙතරත්තනීලෙසු යං කිඤ්චි උප්පලං උප්පලමෙව. ඌනකසතපත්තං පුණ්ඩරීකං, සතපත්තං පදුමං. පත්තනියමං වා විනාපි සෙතං පදුමං, රත්තං පුණ්ඩරීකන්ති අයමෙත්ථ විනිච්ඡයො. උදකානුග්ගතානීති උදකතො න උග්ගතානි. අන්තො නිමුග්ගපොසීනීති උදකතලස්ස අන්තො නිමුග්ගානියෙව හුත්වා පොසීනි, වඩ්ඪීනීති අත්ථො. සෙසං පුරිමනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

तृतीय ध्यान के सुख की उपमा में 'उप्पलिनी' (uppalinī) का अर्थ है—जहाँ उत्पल (नीलकमल) होते हैं। शेष दो पदों (पदुमिनी और पुण्डरीकिनी) में भी यही नियम है। यहाँ श्वेत, रक्त और नील कमलों में से कोई भी 'उत्पल' ही कहलाता है। सौ से कम पंखुड़ियों वाला 'पुण्डरीक' है और सौ पंखुड़ियों वाला 'पदुम' (पद्म) है। अथवा पंखुड़ियों के नियम के बिना भी, श्वेत कमल 'पद्म' है और रक्त कमल 'पुण्डरीक' है—यह यहाँ का निर्णय है। 'उदकानुग्गतानि' का अर्थ है—जो जल से ऊपर नहीं निकले हैं। 'अन्तो निमुग्गपोसीनि' का अर्थ है—जल की सतह के भीतर ही डूबे रहकर पोषित होने वाले, अर्थात् बढ़ने वाले। शेष सब पहले की भाँति ही समझना चाहिए।

චතුත්ථජ්ඣානකථා

चतुर्थ ध्यान की कथा

232-233. චතුත්ථජ්ඣානසුඛූපමායං පරිසුද්ධෙන චෙතසා පරියොදාතෙනාති එත්ථ නිරුපක්කිලෙසට්ඨෙන පරිසුද්ධං, පභස්සරට්ඨෙන පරියොදාතන්ති වෙදිතබ්බං. ඔදාතෙන වත්ථෙනාති ඉදං උතුඵරණත්ථං වුත්තං. කිලිට්ඨවත්ථෙන හි උතුඵරණං න හොති, තඞ්ඛණධොතපරිසුද්ධෙන උතුඵරණං බලවං හොති. ඉමිස්සාය හි උපමාය වත්ථං විය කරජකායො, උතුඵරණං විය චතුත්ථජ්ඣානසුඛං. තස්මා යථා සුන්හාතස්ස පුරිසස්ස පරිසුද්ධං වත්ථං සසීසං පාරුපිත්වා නිසින්නස්ස සරීරතො උතු සබ්බමෙව වත්ථං ඵරති. න කොචි වත්ථස්ස අඵුටොකාසො හොති. එවං චතුත්ථජ්ඣානසුඛෙන භික්ඛුනො කරජකායස්ස න කොචි ඔකාසො අඵුටො හොතීති. එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. ඉමෙසං පන චතුන්නං ඣානානං අනුපදවණ්ණනා ච භාවනානයො ච විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තොති ඉධ න විත්ථාරිතො.

चतुर्थ ध्यान के सुख की उपमा में 'परिसुद्धेन चेतसा परियोदातेन'—यहाँ उपक्लेशों के न होने के कारण 'परिसुद्ध' (अत्यन्त शुद्ध) और प्रभास्वर होने के कारण 'परियोदात' (अत्यन्त उज्ज्वल) समझना चाहिए। 'ओदातेन वत्थेन' (श्वेत वस्त्र द्वारा)—यह शरीर की ऊष्मा (ताप) के फैलने को दर्शाने के लिए कहा गया है। क्योंकि मैले वस्त्र से ऊष्मा का प्रसार नहीं होता, किन्तु उसी क्षण धोए हुए शुद्ध वस्त्र से ऊष्मा का प्रसार प्रबल होता है। इस उपमा में वस्त्र के समान यह भौतिक शरीर (करजकाय) है और ऊष्मा के प्रसार के समान चतुर्थ ध्यान का सुख है। इसलिए, जैसे भली-भाँति स्नान किए हुए किसी पुरुष द्वारा सिर सहित शरीर को शुद्ध वस्त्र से ढँककर बैठने पर, उसके शरीर की ऊष्मा पूरे वस्त्र में फैल जाती है और वस्त्र का कोई भी भाग अछूता नहीं रहता; उसी प्रकार चतुर्थ ध्यान के सुख से भिक्षु के भौतिक शरीर का कोई भी भाग अछूता नहीं रहता। यहाँ ऐसा अर्थ समझना चाहिए। इन चारों ध्यानों की पदों के अनुसार व्याख्या और भावना की विधि 'विशुद्धिमार्ग' में कही गई है, इसलिए यहाँ विस्तार नहीं किया गया है।

එත්තාවතා චෙස රූපජ්ඣානලාභීයෙව, න අරූපජ්ඣානලාභීති න වෙදිතබ්බො. න හි අට්ඨසු සමාපත්තීසු චුද්දසහාකාරෙහි චිණ්ණවසීභාවං විනා උපරි අභිඤ්ඤාධිගමො හොති. පාළියං පන රූපජ්ඣානානියෙව ආගතානි. අරූපජ්ඣානානි ආහරිත්වා කථෙතබ්බානි.

इतने मात्र से यह नहीं समझना चाहिए कि यह भिक्षु केवल रूप-ध्यान का ही लाभ प्राप्त करने वाला है, अरूप-ध्यान का नहीं। क्योंकि आठों समापत्तियों में चौदह प्रकार से वशीभाव (पूर्ण नियंत्रण) प्राप्त किए बिना आगे अभिज्ञाओं की प्राप्ति नहीं होती। किन्तु पालि में केवल रूप-ध्यान ही आए हैं। अरूप-ध्यानों को भी जोड़कर कहना चाहिए।

විපස්සනාඤාණකථා

विपश्यना-ज्ञान की कथा

234. සො එවං සමාහිතෙ චිත්තෙ…පෙ… ආනෙඤ්ජප්පත්තෙති සො චුද්දසහාකාරෙහි අට්ඨසු සමාපත්තීසු චිණ්ණවසීභාවො භික්ඛූති දස්සෙති[Pg.197]. සෙසමෙත්ථ විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං. ඤාණදස්සනාය චිත්තං අභිනීහරතීති එත්ථ ඤාණදස්සනන්ති මග්ගඤාණම්පි, වුච්චති ඵලඤාණම්පි, සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණම්පි, පච්චවෙක්ඛණඤාණම්පි, විපස්සනාඤාණම්පි. ‘‘කිං නු ඛො, ආවුසො, ඤාණදස්සනවිසුද්ධත්ථං භගවති බ්‍රහ්මචරියං වුස්සතී’’ති (මහානි. 1.257) එත්ථ හි මග්ගඤාණං ඤාණදස්සනන්ති වුත්තං. ‘‘අයමඤ්ඤො උත්තරිමනුස්සධම්මො අලමරියඤාණදස්සනවිසෙසො අධිගතො ඵාසුවිහාරො’’ති (ම. නි. 1.328) එත්ථ ඵලඤාණං. ‘‘භගවතොපි ඛො ඤාණදස්සනං උදපාදි සත්තාහකාලඞ්කතො ආළාරො කාලාමො’’ති (මහාව. 10) එත්ථ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං. ‘‘ඤාණඤ්ච පන මෙ දස්සනං උදපාදි අකුප්පා මෙ විමුත්ති, අයමන්තිමා ජාතී’’ති (මහාව. 16) එත්ථ පච්චවෙක්ඛණඤාණං ඉධ පන ඤාණදස්සනාය චිත්තන්ති ඉදං විපස්සනාඤාණං ඤාණදස්සනන්ති වුත්තන්ති.

२३४. 'सो एवं समाहिते चित्ते... पे... आनेञ्जप्पत्ते' (वह इस प्रकार समाहित चित्त होने पर... स्थिरता प्राप्त करने पर)—यह दर्शाता है कि वह भिक्षु आठों समापत्तियों में चौदह प्रकार से वशीभाव प्राप्त कर चुका है। यहाँ शेष बातों को 'विशुद्धिमार्ग' में बताई गई विधि के अनुसार समझना चाहिए। 'ञाणदस्सनाय चित्तं अभिनिहरति' (ज्ञान-दर्शन के लिए चित्त को लगाता है)—यहाँ 'ञाणदस्सन' (ज्ञान-दर्शन) शब्द मार्ग-ज्ञान, फल-ज्ञान, सर्वज्ञता-ज्ञान, प्रत्यवेक्षण-ज्ञान और विपश्यना-ज्ञान के लिए भी प्रयुक्त होता है। 'हे आयुष्मान्! क्या भगवान के पास ज्ञान-दर्शन की शुद्धि के लिए ब्रह्मचर्य का पालन किया जाता है?'—यहाँ मार्ग-ज्ञान को 'ज्ञान-दर्शन' कहा गया है। 'यह अन्य उत्तर-मनुष्य धर्म, आर्यों के योग्य ज्ञान-दर्शन विशेष प्राप्त हुआ सुख-विहार है'—यहाँ फल-ज्ञान को। 'भगवान को भी ज्ञान-दर्शन उत्पन्न हुआ कि आलार कालाम की मृत्यु हुए सात दिन हो गए हैं'—यहाँ सर्वज्ञता-ज्ञान को। 'मुझमें ज्ञान और दर्शन उत्पन्न हुआ कि मेरी विमुक्ति अटल है, यह अन्तिम जन्म है'—यहाँ प्रत्यवेक्षण-ज्ञान को। किन्तु यहाँ 'ञाणदस्सनाय चित्तं' में इस विपश्यना-ज्ञान को ही 'ज्ञान-दर्शन' कहा गया है।

අභිනීහරතීති විපස්සනාඤාණස්ස නිබ්බත්තනත්ථාය තන්නින්නං තප්පොණං තප්පබ්භාරං කරොති. රූපීති ආදීනමත්ථො වුත්තොයෙව. ඔදනකුම්මාසූපචයොති ඔදනෙන චෙව කුම්මාසෙන ච උපචිතො වඩ්ඪිතො. අනිච්චුච්ඡාදනපරිමද්දනභෙදනවිද්ධංසනධම්මොති හුත්වා අභාවට්ඨෙන අනිච්චධම්මො. දුග්ගන්ධවිඝාතත්ථාය තනුවිලෙපනෙන උච්ඡාදනධම්මො. අඞ්ගපච්චඞ්ගාබාධවිනොදනත්ථාය ඛුද්දකසම්බාහනෙන පරිමද්දනධම්මො. දහරකාලෙ වා ඌරූසු සයාපෙත්වා ගබ්භාවාසෙන දුස්සණ්ඨිතානං තෙසං තෙසං අඞ්ගානං සණ්ඨානසම්පාදනත්ථං අඤ්ඡනපීළනාදිවසෙන පරිමද්දනධම්මො. එවං පරිහරිතොපි භෙදනවිද්ධංසනධම්මො භිජ්ජති චෙව විකිරති ච, එවං සභාවොති අත්ථො. තත්ථ රූපී චාතුමහාභූතිකොතිආදීසු ඡහි පදෙහි සමුදයො කථිතො. අනිච්චපදෙන සද්ධිං පච්ඡිමෙහි ද්වීහි අත්ථඞ්ගමො. එත්ථ සිතං එත්ථ පටිබද්ධන්ති එත්ථ චාතුමහාභූතිකෙ කායෙ නිස්සිතඤ්ච පටිබද්ධඤ්ච.

'अभिनिहरति' (झुकाना/मोड़ना) का अर्थ है—विपश्यना ज्ञान की उत्पत्ति के लिए चित्त को उसी (विपश्यना ज्ञान) की ओर प्रवृत्त करना, उसी की ओर झुकाना, उसी की ओर उन्मुख करना। 'रूपी' आदि पदों का अर्थ पहले ही कहा जा चुका है। 'ओदन-कुम्मास-उपचय' का अर्थ है—भात (ओदन) और जौ के सत्तू (कुम्मास) से संचित और संवर्धित। 'अनित्य-उच्छादन-परिमर्दन-भेदन-विध्वंसन-धर्मा' का अर्थ है—उत्पन्न होकर अभाव होने के अर्थ में 'अनित्य धर्म' वाला। दुर्गंध को दूर करने के लिए पतले लेप (उबटन) लगाने के कारण 'उच्छादन धर्म' वाला। अंगों और प्रत्यंगों की पीड़ा को दूर करने के लिए धीरे-धीरे दबाने (मालिश) के कारण 'परिमर्दन धर्म' वाला। अथवा बचपन में जाँघों पर सुलाकर, गर्भवास के कारण टेढ़े-मेढ़े हुए उन-उन अंगों को सही आकार देने के लिए खींचने और दबाने आदि के कारण 'परिमर्दन धर्म' वाला। इस प्रकार परिचर्या किए जाने पर भी, यह 'भेदन-विध्वंसन धर्म' वाला है, अर्थात् यह टूटता है और बिखर जाता है—ऐसा इसका स्वभाव है। वहाँ 'रूपी चातुमहाभूतिक' आदि छह पदों से (काया के) 'समुदय' (उत्पत्ति) को कहा गया है। 'अनित्य' पद के साथ अंतिम दो पदों से 'अस्तंगम' (विनाश) को कहा गया है। 'यहाँ आश्रित है, यहाँ प्रतिबद्ध है' का अर्थ है—इस चार महाभूतों से बनी काया में (विज्ञान) आश्रित और संबद्ध है।

235. සුභොති සුන්දරො. ජාතිමාති පරිසුද්ධාකරසමුට්ඨිතො. සුපරිකම්මකතොති සුට්ඨු කතපරිකම්මො අපනීතපාසාණසක්ඛරො. අච්ඡොති තනුච්ඡවි. විප්පසන්නොති සුට්ඨු පසන්නො. සබ්බාකාරසම්පන්නොති ධොවනවෙධනාදීහි සබ්බෙහි ආකාරෙහි සම්පන්නො. නීලන්තිආදීහි වණ්ණසම්පත්තිං දස්සෙති. තාදිසඤ්හි ආවුතං පාකටං හොති. එවමෙව ඛොති එත්ථ එවං උපමාසංසන්දනං වෙදිතබ්බං. මණි විය හි කරජකායො. ආවුතසුත්තං [Pg.198] විය විපස්සනාඤාණං. චක්ඛුමා පුරිසො විය විපස්සනාලාභී භික්ඛු, හත්ථෙ කරිත්වා පච්චවෙක්ඛතො අයං ඛො මණීති මණිනො ආවිභූතකාලො විය විපස්සනාඤාණං, අභිනීහරිත්වා නිසින්නස්ස භික්ඛුනො චාතුමහාභූතිකකායස්ස ආවිභූතකාලො, තත්‍රිදං සුත්තං ආවුතන්ති සුත්තස්සාවිභූතකාලො විය විපස්සනාඤාණං, අභිනීහරිත්වා නිසින්නස්ස භික්ඛුනො තදාරම්මණානං ඵස්සපඤ්චමකානං වා සබ්බචිත්තචෙතසිකානං වා විපස්සනාඤාණස්සෙව වා ආවිභූතකාලොති.

२३५. 'सुभ' का अर्थ है सुंदर। 'जातिमान' का अर्थ है अत्यंत शुद्ध खान (उत्पत्ति स्थान) से उत्पन्न। 'सुपरिकम्मकत' का अर्थ है—भली-भाँति तराशा हुआ, जिससे कंकड़-पत्थर हटा दिए गए हों। 'अच्छ' का अर्थ है स्वच्छ (पतली त्वचा वाला)। 'विप्पसन्न' का अर्थ है अत्यंत निर्मल। 'सर्वाकार-सम्पन्न' का अर्थ है—धोने, छेदने आदि सभी प्रकार की क्रियाओं से पूर्ण। 'नील' आदि पदों से वर्ण (रंग) की संपन्नता को दर्शाया गया है। क्योंकि वैसा (रंगों वाला धागा) पिरोया हुआ स्पष्ट दिखाई देता है। 'एवमेव खो' (इसी प्रकार) यहाँ इस प्रकार उपमा का मिलान समझना चाहिए। मणि के समान यह 'करज-काया' (भौतिक शरीर) है। पिरोए हुए धागे के समान 'विपश्यना ज्ञान' है। जैसे चक्षुमान पुरुष मणि को हाथ में लेकर प्रत्यवेक्षण करता है, तब मणि के प्रकट होने का काल है; वैसे ही विपश्यना प्राप्त भिक्षु के लिए, (चित्त को) काया की ओर मोड़ने पर चार महाभूतों वाली काया के प्रकट होने का काल है। जैसे 'वहाँ यह धागा पिरोया है' कहने पर धागे के प्रकट होने का काल है; वैसे ही विपश्यना ज्ञान को प्रवृत्त कर बैठे हुए भिक्षु के लिए, उस (काया) को आलम्बन बनाने वाले 'स्पर्श-पंचमक' धर्मों, या समस्त चित्त-चैतसिकों, अथवा स्वयं विपश्यना ज्ञान के ही प्रकट होने का काल है।

ඉදඤ්ච විපස්සනාඤාණං මග්ගඤාණානන්තරං. එවං සන්තෙපි යස්මා අභිඤ්ඤාවාරෙ ආරද්ධෙ එතස්ස අන්තරාවාරො නත්ථි තස්මා ඉධෙව දස්සිතං. යස්මා ච අනිච්චාදිවසෙන අකතසම්මසනස්ස දිබ්බාය සොතධාතුයා භෙරවං සද්දං සුණතො, පුබ්බෙනිවාසානුස්සතියා භෙරවෙ ඛන්ධෙ අනුස්සරතො, දිබ්බෙන චක්ඛුනා භෙරවම්පි රූපං පස්සතො භයසන්තාසො උප්පජ්ජති, න අනිච්චාදිවසෙන කතසම්මසනස්ස තස්මා අභිඤ්ඤං පත්තස්ස භයවිනොදනහෙතුසම්පාදනත්ථම්පි ඉදං ඉධෙව දස්සිතං. අපි ච යස්මා විපස්සනාසුඛං නාමෙතං මග්ගඵලසුඛසම්පාදකං පාටියෙක්කං සන්දිට්ඨිකං සාමඤ්ඤඵලං තස්මාපි ආදිතොව ඉදං ඉධ දස්සිතන්ති වෙදිතබ්බං.

और यह विपश्यना ज्ञान मार्ग-ज्ञान के ठीक बाद (अनन्तर) होता है। ऐसा होने पर भी, चूँकि अभिज्ञा-वार के आरम्भ होने पर इसके लिए बीच में कोई अवसर नहीं रहता, इसलिए इसे यहीं (अभिज्ञाओं से पहले) दिखाया गया है। और चूँकि जिसने अनित्य आदि के रूप में सम्मर्शन (चिन्तन) नहीं किया है, उसे दिव्य-श्रोत्र धातु से भयानक शब्द सुनने पर, पूर्व-निवास-अनुस्मृति से भयानक स्कन्धों का स्मरण करने पर, या दिव्य-चक्षु से भयानक रूप देखने पर भय और त्रास उत्पन्न होता है; किन्तु जिसने अनित्य आदि के रूप में सम्मर्शन किया है, उसे नहीं होता। इसलिए अभिज्ञा प्राप्त योगी के भय को दूर करने के हेतु को सिद्ध करने के लिए भी इसे यहीं दिखाया गया है। इसके अतिरिक्त, चूँकि यह विपश्यना-सुख मार्ग-फल के सुख को सिद्ध करने वाला, एक पृथक और सांदृष्टिक (प्रत्यक्ष) श्रामण्य-फल है, इसलिए भी इसे आरम्भ में ही यहाँ दिखाया गया है—ऐसा समझना चाहिए।

මනොමයිද්ධිඤාණකථා

मनोमय-ऋद्धि ज्ञान की कथा।

236-237. මනොමයන්ති මනෙන නිබ්බත්තිතං. සබ්බඞ්ගපච්චඞ්ගින්ති සබ්බෙහි අඞ්ගෙහි ච පච්චඞ්ගෙහි ච සමන්නාගතං. අහීනින්ද්‍රියන්ති සණ්ඨානවසෙන අවිකලින්ද්‍රියං. ඉද්ධිමතා නිම්මිතරූපඤ්හි සචෙ ඉද්ධිමා ඔදාතො තම්පි ඔදාතං. සචෙ අවිද්ධකණ්ණො තම්පි අවිද්ධකණ්ණන්ති එවං සබ්බාකාරෙහි තෙන සදිසමෙව හොති. මුඤ්ජම්හා ඊසිකන්තිආදි උපමාත්තයම්පි හි සදිසභාවදස්සනත්ථමෙව වුත්තං. මුඤ්ජසදිසා එව හි තස්ස අන්තො ඊසිකා හොති. කොසිසදිසොයෙව අසි, වට්ටාය කොසියා වට්ටං අසිමෙව පක්ඛිපන්ති, පත්ථටාය පත්ථටං. කරණ්ඩාති ඉදම්පි අහිකඤ්චුකස්ස නාමං, න විලීවකරණ්ඩකස්ස. අහිකඤ්චුකො හි අහිනා සදිසොව හොති. තත්ථ කිඤ්චාපි ‘‘පුරිසො අහිං කරණ්ඩා උද්ධරෙය්‍යා’’ති හත්ථෙන උද්ධරමානො විය දස්සිතො, අථ ඛො චිත්තෙනෙවස්ස උද්ධරණං වෙදිතබ්බං. අයඤ්හි අහි නාම සජාතියං ඨිතො, කට්ඨන්තරං වා රුක්ඛන්තරං වා නිස්සාය, තචතො සරීරං නික්කඩ්ඪනප්පයොගසඞ්ඛාතෙන [Pg.199] ථාමෙන, සරීරං ඛාදයමානං විය පුරාණතචං ජිගුච්ඡන්තොති ඉමෙහි චතූහි කාරණෙහි සයමෙව කඤ්චුකං පජහති, න සක්කා තතො අඤ්ඤෙන උද්ධරිතුං, තස්මා චිත්තෙන උද්ධරණං සන්ධාය ඉදං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. ඉති මුඤ්ජාදිසදිසං ඉමස්ස භික්ඛුනො සරීරං, ඊසිකාදිසදිසං නිම්මිතරූපන්ති. ඉදමෙත්ථ ඔපම්මසංසන්දනං. නිම්මානවිධානං පනෙත්ථ පරතො ච ඉද්ධිවිධාදිපඤ්චඅභිඤ්ඤාකථා සබ්බාකාරෙන විසුද්ධිමග්ගෙ විත්ථාරිතාති තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බා. උපමාමත්තමෙව හි ඉධ අධිකං.

२३६-२३७. 'मनोमय' का अर्थ है—मन (अभिज्ञा-चित्त या अधिष्ठान-चित्त) से उत्पन्न। 'सर्वांग-प्रत्यंगी' का अर्थ है—सभी बड़े और छोटे अंगों से युक्त। 'अहीन-इन्द्रिय' का अर्थ है—आकृति की दृष्टि से पूर्ण इन्द्रियों वाला। ऋद्धिमान द्वारा निर्मित रूप वैसा ही होता है जैसा वह स्वयं है; यदि ऋद्धिमान गौर वर्ण (सफेद) का है, तो वह निर्मित रूप भी गौर वर्ण का होता है। यदि उसके कान छिदे हुए नहीं हैं, तो उसके भी कान छिदे हुए नहीं होते। इस प्रकार वह सभी प्रकार से उसके समान ही होता है। 'मूंज से सींक' आदि तीनों उपमाएँ भी समानता दिखाने के लिए ही कही गई हैं। क्योंकि मूंज के भीतर मूंज जैसी ही सींक होती है। म्यान के समान ही तलवार होती है; गोल म्यान में गोल ही तलवार डाली जाती है, और चौड़ी म्यान में चौड़ी। 'करंड' (पिटारी) यह नाम साँप की केंचुल (त्वचा) का भी है, बाँस की टोकरी का नहीं। क्योंकि साँप की केंचुल साँप के समान ही होती है। वहाँ यद्यपि 'पुरुष साँप को करंड (केंचुल) से निकाले'—ऐसा कहकर हाथ से निकालने जैसा दर्शाया गया है, तथापि उसे चित्त के द्वारा ही निकालना समझना चाहिए। क्योंकि यह साँप अपनी जाति के स्वभाव में स्थित होकर, लकड़ी के बीच या वृक्ष के बीच का सहारा लेकर, शरीर को बाहर निकालने के प्रयास रूपी बल से, मानो शरीर को खा रहा हो—इस प्रकार पुरानी त्वचा (केंचुल) से घृणा करते हुए, इन चार कारणों से स्वयं ही केंचुल को छोड़ देता है; उसे किसी दूसरे के द्वारा निकाला जाना संभव नहीं है। इसलिए चित्त द्वारा निकालने के अभिप्राय से यह कहा गया है—ऐसा समझना चाहिए। इस प्रकार, इस भिक्षु का शरीर मूंज आदि के समान है, और निर्मित रूप सींक आदि के समान है—यह यहाँ उपमा का मिलान है। यहाँ निर्माण की विधि और आगे आने वाली ऋद्धि-विधि आदि पाँच अभिज्ञाओं की कथा विसुद्धिमग्ग में विस्तार से कही गई है, अतः उसे वहीं बताए गए तरीके से समझना चाहिए। यहाँ केवल उपमाएँ ही अधिक (अतिरिक्त) हैं।

ඉද්ධිවිධඤාණාදිකථා

ऋद्धि-विधि ज्ञान आदि की कथा।

238-239. තත්ථ ඡෙකකුම්භකාරාදයො විය ඉද්ධිවිධඤාණලාභී භික්ඛු දට්ඨබ්බො. සුපරිකම්මකතමත්තිකාදයො විය ඉද්ධිවිධඤාණං දට්ඨබ්බං. ඉච්ඡිතිච්ඡිතභාජනවිකතිආදිකරණං විය තස්ස භික්ඛුනො විකුබ්බනං දට්ඨබ්බං.

२३८-२३९. वहाँ कुशल कुम्हार आदि के समान ऋद्धि-विधि ज्ञान प्राप्त भिक्षु को समझना चाहिए। भली-भाँति तैयार की गई मिट्टी आदि के समान ऋद्धि-विधि ज्ञान को समझना चाहिए। इच्छित पात्रों के विभिन्न रूपों को बनाने के समान उस भिक्षु के विकुर्वण (ऋद्धि प्रदर्शन) को समझना चाहिए।

240-241. දිබ්බසොතධාතුඋපමායං යස්මා කන්තාරද්ධානමග්ගො සාසඞ්කො හොති සප්පටිභයො. තත්ථ උස්සඞ්කිතපරිසඞ්කිතෙන ‘අයං භෙරිසද්දො’, ‘අයං මුදිඞ්ගසද්දො’ති න සක්කා වවත්ථපෙතුං, තස්මා කන්තාරග්ගහණං අකත්වා ඛෙමමග්ගං දස්සෙන්තො අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නොති ආහ. අප්පටිභයඤ්හි ඛෙමමග්ගං සීසෙ සාටකං කත්වා සණිකං පටිපන්නො වුත්තප්පකාරෙ සද්දෙ සුඛං වවත්ථපෙති. තස්ස සවනෙන තෙසං තෙසං සද්දානං ආවිභූතකාලො විය යොගිනො දූරසන්තිකභෙදානං දිබ්බානඤ්චෙව මානුස්සකානඤ්ච සද්දානං ආවිභූතකාලො වෙදිතබ්බො.

दिव्य श्रोत्र धातु की उपमा में, क्योंकि कान्तार (जंगल) का मार्ग शंकायुक्त और भयपूर्ण होता है। वहाँ संशयग्रस्त व्यक्ति के लिए 'यह भेरी का शब्द है' या 'यह मृदंग का शब्द है' ऐसा निश्चय करना संभव नहीं है। इसलिए कान्तार शब्द का प्रयोग न कर, क्षेम (सुरक्षित) मार्ग को दिखाते हुए 'अध्वानमार्ग-प्रतिपन्न' (मार्ग पर चलने वाला) कहा गया है। जैसे निर्भय क्षेम मार्ग पर सिर पर वस्त्र रखकर धीरे-धीरे चलने वाला पुरुष उक्त प्रकार के शब्दों को सुखपूर्वक पहचान लेता है, वैसे ही योगी को दूर और निकट के दिव्य और मानुषी शब्दों के प्रकट होने के समय को जानना चाहिए।

242-243. චෙතොපරියඤාණූපමායං දහරොති තරුණො. යුවාති යොබ්බන්නෙන සමන්නාගතො. මණ්ඩනකජාතිකොති යුවාපි සමානො න ආලසියො න කිලිට්ඨවත්ථසරීරො, අථ ඛො මණ්ඩනපකතිකො, දිවසස්ස ද්වෙ තයො වාරෙ න්හායිත්වා සුද්ධවත්ථපරිදහනඅලඞ්කාරකරණසීලොති අත්ථො. සකණිකන්ති කාළතිලකවඞ්ගමුඛදූසිපීළකාදීනං අඤ්ඤතරෙන සදොසං. තත්ථ යථා තස්ස මුඛනිමිත්තං පච්චවෙක්ඛතො මුඛෙ දොසො පාකටො හොති, එවං චෙතොපරියඤාණාය චිත්තං අභිනීහරිත්වා නිසින්නස්ස භික්ඛුනො පරෙසං සොළසවිධං චිත්තං පාකටං හොතීති වෙදිතබ්බං.

चेतोपरियज्ञान (परचित्तज्ञान) की उपमा में, 'दहरो' का अर्थ तरुण है। 'युवा' का अर्थ यौवन से संपन्न है। 'मण्डनजातिको' का अर्थ है कि युवा होते हुए भी वह आलसी नहीं है और न ही उसके वस्त्र या शरीर मलिन हैं, बल्कि वह स्वभाव से श्रृंगारप्रिय है, जो दिन में दो-तीन बार स्नान कर स्वच्छ वस्त्र धारण करने और अलंकृत होने के स्वभाव वाला है। 'सकणिकं' का अर्थ है तिल, झांई या मुँहासों आदि के दोषों सहित। वहाँ जैसे उस युवक को मुख का प्रतिबिंब देखते समय मुख के दोष स्पष्ट दिखाई देते हैं, वैसे ही चेतोपरियज्ञान के लिए चित्त को लगाने वाले भिक्षु को दूसरों के सोलह प्रकार के चित्त स्पष्ट ज्ञात होते हैं, ऐसा समझना चाहिए।

244-245. පුබ්බෙනිවාසඤාණූපමායං [Pg.200] තං දිවසං කතකිරියා පාකටා හොතීති තං දිවසං ගතගාමත්තයමෙව ගහිතං. තත්ථ ගාමත්තයගතපුරිසො විය පුබ්බෙනිවාසඤාණලාභී දට්ඨබ්බො, තයො ගාමා විය තයො භවා දට්ඨබ්බා, තස්ස පුරිසස්ස තීසු ගාමෙසු තං දිවසං කතකිරියාය ආවිභාවො විය පුබ්බෙනිවාසාය චිත්තං අභිනීහරිත්වා නිසින්නස්ස භික්ඛුනො තීසු භවෙසු කතකිරියාය පාකටභාවො දට්ඨබ්බො.

पूर्वनिवासज्ञान (पूर्वजन्मों के ज्ञान) की उपमा में, उस दिन किए गए कार्य स्पष्ट होते हैं, इसलिए उस दिन गए हुए तीन गाँवों को ही लिया गया है। वहाँ जैसे तीन गाँवों में गए हुए पुरुष को समझना चाहिए, वैसे ही पूर्वनिवासज्ञान प्राप्त भिक्षु को समझना चाहिए। जैसे तीन गाँव हैं, वैसे ही तीन भव समझने चाहिए। जैसे उस पुरुष को उन तीन गाँवों में उस दिन किए गए कार्यों का स्पष्ट स्मरण होता है, वैसे ही पूर्वनिवासज्ञान के लिए चित्त लगाने वाले भिक्षु को तीन भवों में किए गए कार्यों की स्पष्टता समझनी चाहिए।

246-247. දිබ්බචක්ඛූපමායං වීථිං සඤ්චරන්තෙති අපරාපරං සඤ්චරන්තෙ. වීථිං චරන්තෙතිපි පාඨො. අයමෙවත්ථො. තත්ථ නගරමජ්ඣෙ සිඞ්ඝාටකම්හි පාසාදො විය ඉමස්ස භික්ඛුනො කරජකායො දට්ඨබ්බො, පාසාදෙ ඨිතො චක්ඛුමා පුරිසො විය අයමෙව දිබ්බචක්ඛුං පත්වා ඨිතො භික්ඛු, ගෙහං පවිසන්තා විය පටිසන්ධිවසෙන මාතුකුච්ඡියං පවිසන්තා, ගෙහා නික්ඛමන්තා විය මාතුකුච්ඡිතො නික්ඛමන්තා, රථිකාය වීථිං සඤ්චරන්තා විය අපරාපරං සඤ්චරණකසත්තා, පුරතො අබ්භොකාසට්ඨානෙ මජ්ඣෙ සිඞ්ඝාටකෙ නිසින්නා විය තීසු භවෙසු තත්ථ තත්ථ නිබ්බත්තසත්තා, පාසාදතලෙ ඨිතපුරිසස්ස තෙසං මනුස්සානං ආවිභූතකාලො විය දිබ්බචක්ඛුඤාණාය චිත්තං අභිනීහරිත්වා නිසින්නස්ස භික්ඛුනො තීසු භවෙසු නිබ්බත්තසත්තානං ආවිභූතකාලො දට්ඨබ්බො. ඉදඤ්ච දෙසනාසුඛත්ථමෙව වුත්තං. ආරුප්පෙ පන දිබ්බචක්ඛුස්ස ගොචරො නත්ථීති.

दिव्यचक्षु की उपमा में, 'वीथिं संचरन्ते' का अर्थ है इधर-उधर घूमते हुए। 'वीथिं चरन्ते' ऐसा भी पाठ है, जिसका अर्थ वही है। वहाँ नगर के मध्य चौराहे पर स्थित प्रासाद (महल) के समान इस भिक्षु के काय (शरीर) को समझना चाहिए। प्रासाद पर स्थित चक्षुमान पुरुष के समान दिव्यचक्षु प्राप्त इस भिक्षु को समझना चाहिए। घर में प्रवेश करने वालों के समान प्रतिसंधि के वश से मातृकुक्षि (माता के गर्भ) में प्रवेश करने वालों को, घर से निकलने वालों के समान मातृकुक्षि से निकलने वालों को, एक गली से दूसरी गली में जाने वालों के समान एक भव से दूसरे भव में संचरण करने वाले सत्त्वों को, और सामने खुले स्थान में चौराहे पर बैठे लोगों के समान तीनों भवों में जहाँ-तहाँ उत्पन्न सत्त्वों को समझना चाहिए। जैसे प्रासाद पर स्थित पुरुष को उन मनुष्यों के प्रकट होने का समय ज्ञात होता है, वैसे ही दिव्यचक्षु ज्ञान के लिए चित्त लगाने वाले भिक्षु को तीनों भवों में उत्पन्न सत्त्वों के प्रकट होने का समय समझना चाहिए। यह केवल देशना की सुगमता के लिए कहा गया है, क्योंकि अरूप लोक में दिव्यचक्षु का विषय नहीं होता।

ආසවක්ඛයඤාණකථා

आस्रवक्षयज्ञान की कथा।

248. සො එවං සමාහිතෙ චිත්තෙති ඉධ විපස්සනාපාදකං චතුත්ථජ්ඣානචිත්තං වෙදිතබ්බං. ආසවානං ඛයඤාණායාති ආසවානං ඛයඤාණනිබ්බත්තනත්ථාය. එත්ථ ච ආසවානං ඛයො නාම මග්ගොපි ඵලම්පි නිබ්බානම්පි භඞ්ගොපි වුච්චති. ‘‘ඛයෙ ඤාණං, අනුප්පාදෙ ඤාණ’’න්ති එත්ථ හි මග්ගො ආසවානං ඛයොති වුත්තො. ‘‘ආසවානං ඛයා සමණො හොතී’’ති (ම. නි. 1.438) එත්ථ ඵලං.

२४८. 'सो एवं समाहिते चित्ते' (वह इस प्रकार समाहित चित्त होने पर) - यहाँ विपश्यना के आधारभूत चतुर्थ ध्यान के चित्त को समझना चाहिए। 'आस्रवाणां खयज्ञाणाय' का अर्थ है आस्रवों के क्षय करने वाले (अर्हत् मार्ग) ज्ञान की उत्पत्ति के लिए। यहाँ 'आस्रवों का क्षय' मार्ग, फल, निर्वाण और भंग (निरोध) को भी कहा जाता है। 'क्षय में ज्ञान, अनुत्पाद में ज्ञान' - यहाँ 'मार्ग' को आस्रवों का क्षय कहा गया है। 'आस्रवों के क्षय से श्रमण होता है' - यहाँ 'फल' अभिप्रेत है।

‘‘පරවජ්ජානුපස්සිස්ස, නිච්චං උජ්ඣානසඤ්ඤිනො;

ආසවා තස්ස වඩ්ඪන්ති, ආරා සො ආසවක්ඛයා’’ති. (ධ. ප. 253);

"जो दूसरों के दोषों को देखता है और सदा क्रोधित रहता है, उसके आस्रव बढ़ते हैं; वह आस्रवों के क्षय (निर्वाण) से बहुत दूर है।"

එත්ථ [Pg.201] නිබ්බානං. ‘‘ආසවානං ඛයො වයො භෙදො අනිච්චතා අන්තරධාන’’න්ති එත්ථ භඞ්ගො. ඉධ පන නිබ්බානං අධිප්පෙතං. අරහත්තමග්ගොපි වට්ටතියෙව.

यहाँ (गाथा में) 'निर्वाण' अभिप्रेत है। 'आस्रवों का क्षय, व्यय, भेद, अनित्यता, अंतर्धान' - यहाँ 'भंग' (विनाश) अभिप्रेत है। परंतु यहाँ (प्रस्तुत संदर्भ में) 'निर्वाण' ही अभिप्रेत है। अर्हत् मार्ग भी उचित ही है।

චිත්තං අභිනීහරතීති විපස්සනා චිත්තං තන්නින්නං තප්පොණං තප්පබ්භාරං කරොති. සො ඉදං දුක්ඛන්තිආදීසු ‘‘එත්තකං දුක්ඛං, න ඉතො භිය්‍යො’’ති සබ්බම්පි දුක්ඛසච්චං සරසලක්ඛණපටිවෙධෙන යථාභූතං පජානාතීති අත්ථො. තස්ස ච දුක්ඛස්ස නිබ්බත්තිකං තණ්හං ‘‘අයං දුක්ඛසමුදයො’’ති. තදුභයම්පි යං ඨානං පත්වා නිරුජ්ඣති, තං තෙසං අප්පවත්තිං නිබ්බානං ‘‘අයං දුක්ඛනිරොධො’’ති; තස්ස ච සම්පාපකං අරියමග්ගං ‘‘අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා’’ති සරසලක්ඛණපටිවෙධෙන යථාභූතං පජානාතීති අත්ථො.

'चित्तं अभिनिहरति' का अर्थ है विपश्यना चित्त को उस (आस्रवक्षयज्ञान) की ओर प्रवृत्त करना, झुकाना और नत करना। 'वह यह दुःख है' आदि में - 'इतना ही दुःख है, इससे अधिक नहीं' - इस प्रकार संपूर्ण दुःख सत्य को उसके स्वलक्षण के भेदन द्वारा यथाभूत (जैसा है वैसा) जानता है, यह अर्थ है। उस दुःख को उत्पन्न करने वाली तृष्णा को 'यह दुःख समुदाय है' ऐसा जानता है। वे दोनों (दुःख और समुदाय) जिस स्थान को प्राप्त कर निरुद्ध हो जाते हैं, उन दोनों की अप्रवृत्ति रूप उस निर्वाण को 'यह दुःख निरोध है' ऐसा जानता है। और उस (निरोध) तक पहुँचाने वाले आर्य मार्ग को 'यह दुःख निरोध गामिनी प्रतिपदा' है, ऐसा स्वलक्षण के भेदन द्वारा यथाभूत जानता है, यह अर्थ है।

එවං සරූපතො සච්චානි දස්සෙත්වා පුන කිලෙසවසෙන පරියායතො දස්සෙන්තො ‘‘ඉමෙ ආසවා’’තිආදිමාහ. තස්ස එවං ජානතො එවං පස්සතොති තස්ස භික්ඛුනො එවං ජානන්තස්ස එවං පස්සන්තස්ස, සහ විපස්සනාය කොටිප්පත්තං මග්ගං කථෙසි. කාමාසවාති කාමාසවතො. විමුච්චතීති ඉමිනා මග්ගක්ඛණං දස්සෙති. විමුත්තස්මින්ති ඉමිනා ඵලක්ඛණං. විමුත්තමිති ඤාණං හොතීති ඉමිනා පච්චවෙක්ඛණඤාණං. ඛීණා ජාතීතිආදීහි තස්ස භූමිං. තෙන හි ඤාණෙන ඛීණාසවො පච්චවෙක්ඛන්තො ඛීණා ජාතීතිආදීනි පජානාති.

इस प्रकार स्वरूप से सत्यों को दिखाकर, पुनः क्लेशों के वश से पर्याय (विधि) से सत्यों को दिखाते हुए 'ये आस्रव हैं' आदि कहा। 'उस इस प्रकार जानते हुए, इस प्रकार देखते हुए' - उस भिक्षु के लिए विपश्यना के साथ पराकाष्ठा (शिखर) पर पहुँचे मार्ग का वर्णन किया। 'कामास्रव से' - 'विमुच्यति' (मुक्त होता है) इस पद से मार्ग-क्षण को दिखाते हैं। 'विमुक्त होने पर' - इससे फल-क्षण को। 'मुक्त हूँ, ऐसा ज्ञान होता है' - इससे प्रत्यवेक्षण ज्ञान को दिखाते हैं। 'जाति क्षीण हो गई है' आदि से उस (प्रत्यवेक्षण ज्ञान) की भूमि (विषय) को दिखाते हैं। क्योंकि उस ज्ञान से क्षीणास्रव (अर्हत्) प्रत्यवेक्षण करते हुए 'जाति क्षीण हो गई है' आदि विषयों को स्पष्ट रूप से जानता है।

කතමා පනස්ස ජාති ඛීණා? කථඤ්ච නං පජානාතීති? න තාවස්ස අතීතා ජාති ඛීණා, පුබ්බෙව ඛීණත්තා. න අනාගතා, අනාගතෙ වායාමාභාවතො. න පච්චුප්පන්නා, විජ්ජමානත්තා. යා පන මග්ගස්ස අභාවිතත්තා උප්පජ්ජෙය්‍ය එකචතුපඤ්චවොකාරභවෙසු එකචතුපඤ්චක්ඛන්ධප්පභෙදා ජාති, සා මග්ගස්ස භාවිතත්තා ආයතිං අනුප්පාදධම්මතං ආපජ්ජනෙන ඛීණා. තං සො මග්ගභාවනාය පහීනකිලෙසෙ පච්චවෙක්ඛිත්වා ‘‘කිලෙසාභාවෙ විජ්ජමානම්පි කම්මං ආයතිං අප්පටිසන්ධිකංව හොතී’’ති ජානන්තො පජානාති.

उसकी कौन सी जाति (जन्म) क्षीण हुई है? और वह उसे कैसे जानता है? उसकी अतीत जाति क्षीण नहीं हुई है, क्योंकि वह पहले ही क्षीण (समाप्त) हो चुकी है। अनागत (भविष्य की) जाति भी क्षीण नहीं हुई है, क्योंकि भविष्य के धर्मों में प्रयास (व्यायाम) का अभाव है। प्रत्युत्पन्न (वर्तमान) जाति भी क्षीण नहीं हुई है, क्योंकि वह अभी विद्यमान है। किन्तु, मार्ग की भावना न होने के कारण जो एक-चतु-पञ्च-वोकार भवों में एक-चतु-पञ्च-स्कन्धों के भेद वाली जाति उत्पन्न होती, वह मार्ग की भावना के कारण भविष्य में अनुत्पाद-धर्मता (पुनः उत्पन्न न होने की अवस्था) को प्राप्त होने से क्षीण हो गई है। वह मार्ग-भावना द्वारा प्रहीण क्लेशों का प्रत्यवेक्षण करके, 'क्लेशों के अभाव में विद्यमान कर्म भी भविष्य में प्रतिसन्धि रहित ही होता है'—ऐसा जानते हुए उसे जानता है।

වුසිතන්ති වුත්ථං පරිවුත්ථං. බ්‍රහ්මචරියන්ති මග්ගබ්‍රහ්මචරියං. පුථුජ්ජනකල්‍යාණකෙන හි සද්ධිං සත්ත සෙක්ඛා බ්‍රහ්මචරියවාසං වසන්ති නාම, ඛීණාසවො වුත්ථවාසො, තස්මා සො අත්තනො බ්‍රහ්මචරියවාසං පච්චවෙක්ඛන්තො වුසිතං බ්‍රහ්මචරියන්ති පජානාති. කතං කරණීයන්ති චතූසු සච්චෙසු චතූහි මග්ගෙහි පරිඤ්ඤාපහානසච්ඡිකිරියාභාවනාවසෙන [Pg.202] සොළසවිධං කිච්චං නිට්ඨාපිතං. තෙන තෙන මග්ගෙන පහාතබ්බකිලෙසා පහීනා, දුක්ඛමූලං සමුච්ඡින්නන්ති අත්ථො. පුථුජ්ජනකල්‍යාණකාදයො හි තං කිච්චං කරොන්ති, ඛීණාසවො කතකරණීයො. තස්මා සො අත්තනො කරණීයං පච්චවෙක්ඛන්තො කතං කරණීයන්ති පජානාති. නාපරං ඉත්ථත්තායාති ඉදානි පුන ඉත්ථභාවාය එවං සොළසකිච්චභාවාය කිලෙසක්ඛයභාවාය වා කත්තබ්බං මග්ගභාවනාකිච්චං මෙ නත්ථීති පජානාති. අථ වා ඉත්ථත්තායාති ඉත්ථභාවතො ඉමස්මා එවං පකාරා. ඉදානි වත්තමානඛන්ධසන්තානා අපරං ඛන්ධසන්තානං මය්හං නත්ථි. ඉමෙ පන පඤ්චක්ඛන්ධා පරිඤ්ඤාතා තිට්ඨන්ති ඡින්නමූලකා රුක්ඛා විය, තෙ චරිමකචිත්තනිරොධෙන අනුපාදානො විය ජාතවෙදො නිබ්බායිස්සන්ති අපණ්ණත්තිකභාවඤ්ච ගමිස්සන්තීති පජානාති.

'वुसितं' का अर्थ है—चरित, पूर्ण किया गया। 'ब्रह्मचरियं' का अर्थ है—मार्ग-ब्रह्मचर्य। कल्याणक पृथग्जन के साथ सात शैक्ष पुद्गल ब्रह्मचर्य का वास करते हैं, किन्तु क्षीणास्त्रव (अर्हत्) 'वुत्थवासो' (जिसने वास पूर्ण कर लिया है) कहलाता है। इसलिए वह अपने ब्रह्मचर्य वास का प्रत्यवेक्षण करते हुए जानता है कि 'ब्रह्मचर्य पूर्ण हो गया है'। 'कतं करणीयं' का अर्थ है—चार सत्यों में चार मार्गों द्वारा परिज्ञा, प्रहाण, साक्षात्करण और भावना के वश से सोलह प्रकार के कृत्य समाप्त हो गए हैं। उन-उन मार्गों द्वारा प्रहातव्य क्लेश प्रहीण हो गए हैं, दुःख का मूल समूच्छिन्न (नष्ट) हो गया है—यह अर्थ है। कल्याणक पृथग्जन आदि उस कृत्य को करते हैं, किन्तु क्षीणास्त्रव 'कृत-कृत्य' (कतकरणीयो) होता है। इसलिए वह अपने कृत्य का प्रत्यवेक्षण करते हुए जानता है कि 'कृत्य पूर्ण हो गया है'। 'नापरं इत्थत्ताय' का अर्थ है—अब पुनः इस प्रकार के सोलह कृत्यों के लिए या क्लेशों के क्षय के लिए मेरे पास कोई मार्ग-भावना का कृत्य शेष नहीं है। अथवा, 'इत्थत्ताय' का अर्थ है—इस प्रकार के मनुष्य भाव से। अब इस वर्तमान स्कन्ध-सन्तान के बाद मेरे लिए अन्य कोई स्कन्ध-सन्तान नहीं है। ये पाँच स्कन्ध परिज्ञात होकर कटे हुए मूल वाले वृक्ष की तरह स्थित हैं, वे अन्तिम चित्त के निरोध से ईंधन-रहित अग्नि की तरह निर्वाण को प्राप्त होंगे और प्रज्ञप्ति-रहित अवस्था को प्राप्त होंगे—ऐसा वह जानता है।

249. පබ්බතසඞ්ඛෙපෙති පබ්බතමත්ථකෙ. අනාවිලොති නික්කද්දමො. සිප්පියො ච සම්බුකා ච සිප්පිසම්බුකං. සක්ඛරා ච කථලානි ච සක්ඛරකථලං. මච්ඡානං ගුම්බා ඝටාති මච්ඡගුම්බං. තිට්ඨන්තම්පි චරන්තම්පීති එත්ථ සක්ඛරකථලං තිට්ඨතියෙව, ඉතරානි චරන්තිපි තිට්ඨන්තිපි. යථා පන අන්තරන්තරා ඨිතාසුපි නිසින්නාසුපි විජ්ජමානාසුපි ‘‘එතා ගාවො චරන්තී’’ති චරන්තියො උපාදාය ඉතරාපි චරන්තීති වුච්චන්ති. එවං තිට්ඨන්තමෙව සක්ඛරකථලං උපාදාය ඉතරම්පි ද්වයං තිට්ඨන්තන්ති වුත්තං. ඉතරඤ්ච ද්වයං චරන්තං උපාදාය සක්ඛරකථලම්පි චරන්තන්ති වුත්තං. තත්ථ චක්ඛුමතො පුරිසස්ස තීරෙ ඨත්වා පස්සතො සිප්පිකසම්බුකාදීනං විභූතකාලො විය ආසවානං ඛයාය චිත්තං අභිනීහරිත්වා නිසින්නස්ස භික්ඛුනො චතුන්නං සච්චානං විභූතකාලො දට්ඨබ්බොති.

२४९. 'पब्बतसंखेपे' का अर्थ है—पर्वत के शिखर पर। 'अनाविलो' का अर्थ है—निर्मल, कीचड़ रहित। 'सिप्पियो च सम्बुका च' का अर्थ है—सीप और घोंघे। 'सक्खरा च कथलानि च' का अर्थ है—कंकड़ और ठिकरे। 'मच्छानं गुम्बा घटा' का अर्थ है—मछलियों का समूह। 'तिट्ठन्तम्पि चरन्तम्पि' यहाँ कंकड़-ठिकरे केवल स्थिर रहते हैं, अन्य (सीप आदि) चलते भी हैं और स्थिर भी रहते हैं। जैसे गायों के बीच में खड़ी या बैठी हुई गायों के होने पर भी 'ये गाएँ चर रही हैं'—ऐसा चरने वाली गायों के आधार पर अन्यों को भी चरती हुई कहा जाता है, वैसे ही स्थिर कंकड़-ठिकरों के आधार पर अन्य दोनों को भी 'स्थिर' कहा गया है, और अन्य दोनों के चलने के आधार पर कंकड़-ठिकरों को भी 'चलते हुए' कहा गया है। वहाँ जैसे तट पर खड़े होकर देखने वाले चक्षुमान पुरुष को सीप-घोंघे आदि स्पष्ट दिखाई देते हैं, वैसे ही आस्रवों के क्षय के लिए चित्त को लगाने वाले ध्यानस्थ भिक्षु को चार सत्यों का स्पष्ट ज्ञान होता है—ऐसा समझना चाहिए।

එත්තාවතා විපස්සනාඤාණං, මනොමයඤාණං, ඉද්ධිවිධඤාණං, දිබ්බසොතඤාණං, චෙතොපරියඤාණං, පුබ්බෙනිවාසඤාණං, දිබ්බචක්ඛුවසෙන නිප්ඵන්නං අනාගතංසඤාණයථාකම්මූපගඤාණද්වයං, දිබ්බචක්ඛුඤාණං, ආසවක්ඛයඤාණන්ති දස ඤාණානි නිද්දිට්ඨානි හොන්ති. තෙසං ආරම්මණවිභාගො ජානිතබ්බො – තත්ථ විපස්සනාඤාණං පරිත්තමහග්ගතඅතීතානාගතපච්චුප්පන්නඅජ්ඣත්තබහිද්ධාවසෙන සත්තවිධාරම්මණං. මනොමයඤාණං නිම්මිතබ්බරූපායතනමත්තමෙව ආරම්මණං කරොතීති [Pg.203] පරිත්තපච්චුප්පන්නබහිද්ධාරම්මණං. ආසවක්ඛයඤාණං අප්පමාණබහිද්ධානවත්තබ්බාරම්මණං. අවසෙසානං ආරම්මණභෙදො විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තො. උත්තරිතරං වා පණීතතරං වාති යෙන කෙනචි පරියායෙන ඉතො සෙට්ඨතරං සාමඤ්ඤඵලං නාම නත්ථීති භගවා අරහත්තනිකූටෙන දෙසනං නිට්ඨාපෙසි.

इतने से विपश्यना-ज्ञान, मनोमय-ज्ञान, ऋद्धिविध-ज्ञान, दिव्यश्रोत्र-ज्ञान, चेतोपरिय-ज्ञान, पूर्वनिवास-ज्ञान, दिव्यचक्षु के वश से निष्पन्न अनागतंश-ज्ञान और यथाकर्मोपग-ज्ञान का युगल, दिव्यचक्षु-ज्ञान और आस्रवक्षय-ज्ञान—ये दस ज्ञान निर्दिष्ट किए गए हैं। उनका आलम्बन-विभाग जानना चाहिए—वहाँ विपश्यना-ज्ञान परीत्त, महग्गत, अतीत, अनागत, प्रत्युत्पन्न, आध्यात्मिक और बाह्य के भेद से सात प्रकार के आलम्बन वाला है। मनोमय-ज्ञान केवल निर्मित रूपायतन को ही आलम्बन बनाता है, इसलिए वह परीत्त-प्रत्युत्पन्न-बाह्य आलम्बन वाला है। आस्रवक्षय-ज्ञान अप्रमाण-बाह्य-न-वक्तव्य आलम्बन वाला है। शेष ज्ञानों के आलम्बन का भेद विशुद्धिमार्ग में कहा गया है। 'उत्तरितरं वा पणीततरं वा' का अर्थ है कि किसी भी प्रकार से इस (आस्रवक्षय-ज्ञान) से श्रेष्ठ अन्य कोई श्रामण्य-फल नहीं है—ऐसा कहकर भगवान ने अर्हत्त्व रूपी शिखर के साथ देशना समाप्त की।

අජාතසත්තුඋපාසකත්තපටිවෙදනාකථා

अजातशत्रु के उपासक बनने की घोषणा की कथा।

250. රාජා තත්ථ තත්ථ සාධුකාරං පවත්තෙන්තො ආදිමජ්ඣපරියොසානං සක්කච්චං සුත්වා ‘‘චිරං වතම්හි ඉමෙ පඤ්හෙ පුථූ සමණබ්‍රාහ්මණෙ පුච්ඡන්තො, ථුසෙ කොට්ටෙන්තො විය කිඤ්චි සාරං නාලත්ථං, අහො වත භගවතො ගුණසම්පදා, යො මෙ දීපසහස්සං ජාලෙන්තො විය මහන්තං ආලොකං කත්වා ඉමෙ පඤ්හෙ විස්සජ්ජෙසි. සුචිරං වතම්හි දසබලස්ස ගුණානුභාවං අජානන්තො වඤ්චිතො’’ති චින්තෙත්වා බුද්ධගුණානුස්සරණසම්භූතාය පඤ්චවිධාය පීතියා ඵුටසරීරො අත්තනො පසාදං ආවිකරොන්තො උපාසකත්තං පටිවෙදෙසි. තං දස්සෙතුං ‘‘එවං වුත්තෙ රාජා’’තිආදි ආරද්ධං.

२५०. राजा ने स्थान-स्थान पर साधुवाद देते हुए, आदि-मध्य-अन्त कल्याणकारी धर्म को आदरपूर्वक सुनकर सोचा—'अहो! बहुत समय तक मैं अनेक श्रमण-ब्राह्मणों से ये प्रश्न पूछता रहा, किन्तु भूसे को कूटने वाले की तरह मुझे कोई सार प्राप्त नहीं हुआ। अहो! भगवान की गुण-सम्पदा, जिन्होंने मेरे लिए हजार दीपकों को जलाने के समान महान प्रकाश करके इन प्रश्नों का उत्तर दिया। बहुत समय तक मैं दशबल (बुद्ध) के गुणों के प्रभाव को न जानते हुए ठगा गया'—ऐसा सोचकर बुद्ध के गुणों के अनुस्मरण से उत्पन्न पाँच प्रकार की प्रीति से व्याप्त शरीर वाला होकर, अपनी प्रसन्नता प्रकट करते हुए उसने उपासक बनने की घोषणा की। उसे दिखाने के लिए 'ऐसा कहने पर राजा' आदि (पाठ) आरम्भ किया गया।

තත්ථ අභික්කන්තං, භන්තෙති අයං අභික්කන්තසද්දො ඛයසුන්දරාභිරූපඅබ්භනුමොදනෙසු දිස්සති. ‘‘අභික්කන්තා භන්තෙ, රත්ති, නික්ඛන්තො පඨමො යාමො, චිරනිසින්නො භික්ඛුසඞ්ඝො’’තිආදීසු (අ. නි. 8.20) හි ඛයෙ දිස්සති. ‘‘අයං මෙ පුග්ගලො ඛමති, ඉමෙසං චතුන්නං පුග්ගලානං අභික්කන්තතරො ච පණීතතරො චා’’තිආදීසු (අ. නි. 4.100) සුන්දරෙ.

वहाँ 'अभिक्कन्तं, भन्ते' में यह 'अभिक्कन्त' शब्द क्षय (समाप्ति), सुन्दर, अभिरूप और अभिनन्दन के अर्थों में देखा जाता है। 'भन्ते! रात्रि समाप्त (अभिक्कन्ता) हो गई है, प्रथम पहर बीत गया है, भिक्षु संघ बहुत देर से बैठा है'—आदि में यह 'क्षय' के अर्थ में है। 'यह पुद्गल मुझे क्षम (पसंद) है, इन चार पुद्गलों में यह अधिक सुन्दर (अभिक्कन्ततरो) और श्रेष्ठ है'—आदि में 'सुन्दर' के अर्थ में है।

‘‘කො මෙ වන්දති පාදානි, ඉද්ධියා යසසා ජලං;

අභික්කන්තෙන වණ්ණෙන, සබ්බා ඔභාසයං දිසා’’ති. (වි. ව. 857);

'कौन मेरे चरणों की वन्दना कर रहा है, जो ऋद्धि और यश से देदीप्यमान है; और अपने अति-सुन्दर (अभिक्कन्तेन) वर्ण से सभी दिशाओं को प्रकाशित कर रहा है?'

ආදීසු අභිරූපෙ. ‘‘අභික්කන්තං භො, ගොතමා’’තිආදීසු (පාරා. 15) අබ්භනුමොදනෙ. ඉධාපි අබ්භනුමොදනෙයෙව. යස්මා ච අබ්භනුමොදනෙ, තස්මා ‘සාධු සාධු භන්තෙ’ති වුත්තං හොතීති වෙදිතබ්බො.

आदि (संदर्भों) में 'अभीरूप' (सुंदर) के अर्थ में है। 'अतुलनीय है, भो गौतम' आदि में यह अनुमोदन (प्रशंसा) के अर्थ में है। यहाँ भी यह अनुमोदन के अर्थ में ही है। और चूँकि यह अनुमोदन के अर्थ में है, इसलिए इसे 'साधु, साधु भन्ते' कहा गया है, ऐसा समझना चाहिए।

භයෙ කොධෙ පසංසායං, තුරිතෙ කොතූහලච්ඡරෙ;

හාසෙ සොකෙ පසාදෙ ච, කරෙ ආමෙඩිතං බුධොති.

भय, क्रोध, प्रशंसा, शीघ्रता, कौतूहल, आश्चर्य, हर्ष, शोक और प्रसन्नता (श्रद्धा) में बुद्धिमान व्यक्ति शब्दों की पुनरावृत्ति (आमेड़ित) करते हैं।

ඉමිනා [Pg.204] ච ලක්ඛණෙන ඉධ පසාදවසෙන, පසංසාවසෙන චායං ද්වික්ඛත්තුං වුත්තොති වෙදිතබ්බො. අථවා අභික්කන්තන්ති අභිකන්තං අතිඉට්ඨං අතිමනාපං අතිසුන්දරන්ති වුත්තං හොති.

इस लक्षण के अनुसार, यहाँ प्रसन्नता और प्रशंसा के कारण इसे दो बार कहा गया है, ऐसा समझना चाहिए। अथवा 'अभिक्कन्त' का अर्थ है—अत्यंत इष्ट, अत्यंत मनभावन, अत्यंत सुंदर।

එත්ථ එකෙන අභික්කන්තසද්දෙන දෙසනං ථොමෙති, එකෙන අත්තනො පසාදං. අයඤ්හෙත්ථ අධිප්පායො, අභික්කන්තං භන්තෙ, යදිදං භගවතො ධම්මදෙසනා, ‘අභික්කන්තං’ යදිදං භගවතො ධම්මදෙසනං ආගම්ම මම පසාදොති. භගවතොයෙව වා වචනං ද්වෙ ද්වෙ අත්ථෙ සන්ධාය ථොමෙති. භගවතො වචනං අභික්කන්තං දොසනාසනතො, අභික්කන්තං ගුණාධිගමනතො. තථා සද්ධාජනනතො, පඤ්ඤාජනනතො, සාත්ථතො, සබ්‍යඤ්ජනතො, උත්තානපදතො, ගම්භීරත්ථතො, කණ්ණසුඛතො, හදයඞ්ගමතො, අනත්තුක්කංසනතො, අපරවම්භනතො, කරුණාසීතලතො, පඤ්ඤාවදාතතො, ආපාථරමණීයතො, විමද්දක්ඛමතො, සුය්‍යමානසුඛතො, වීමංසියමානහිතතොති එවමාදීහි යොජෙතබ්බං.

यहाँ एक 'अभिक्कन्त' शब्द से देशना (उपदेश) की प्रशंसा की गई है और दूसरे से अपनी प्रसन्नता (श्रद्धा) की। यहाँ यह अभिप्राय है—'भन्ते! भगवान की यह धर्म-देशना अद्भुत है' और 'भगवान की धर्म-देशना से उत्पन्न मेरी प्रसन्नता अद्भुत है'। अथवा भगवान के वचन की दो-दो अर्थों के संदर्भ में प्रशंसा की गई है। भगवान का वचन दोषों का नाश करने के कारण 'अभिक्कन्त' है, और गुणों की प्राप्ति कराने के कारण 'अभिक्कन्त' है। इसी प्रकार श्रद्धा उत्पन्न करने, प्रज्ञा उत्पन्न करने, अर्थ सहित होने, व्यंजन सहित होने, स्पष्ट पदों वाला होने, गंभीर अर्थ वाला होने, कानों को सुखद लगने, हृदयग्राही होने, स्वयं की प्रशंसा न करने, दूसरों की निंदा न करने, करुणा से शीतल होने, प्रज्ञा से निर्मल होने, सुनने मात्र से रमणीय होने, विचार करने पर अक्षुण्ण रहने, सुनने में सुखद होने और चिंतन करने पर हितकारी होने आदि के साथ इसे जोड़ना चाहिए।

තතො පරම්පි චතූහි උපමාහි දෙසනංයෙව ථොමෙති. තත්ථ නික්කුජ්ජිතන්ති අධොමුඛඨපිතං හෙට්ඨාමුඛජාතං වා. උක්කුජ්ජෙය්‍යාති උපරි මුඛං කරෙය්‍ය. පටිච්ඡන්නන්ති තිණපණ්ණාදිඡාදිතං. විවරෙය්‍යාති උග්ඝාටෙය්‍ය. මූළ්හස්ස වාති දිසාමූළ්හස්ස. මග්ගං ආචික්ඛෙය්‍යාති හත්ථෙ ගහෙත්වා ‘‘එස මග්ගො’’ති වදෙය්‍ය, අන්ධකාරෙති කාළපක්ඛචාතුද්දසී අඩ්ඪරත්තඝනවනසණ්ඩමෙඝපටලෙහි චතුරඞ්ගෙ තමෙ. අයං තාව අනුත්තානපදත්ථො. අයං පන සාධිප්පායයොජනා. යථා කොචි නික්කුජ්ජිතං උක්කුජ්ජෙය්‍ය, එවං සද්ධම්මවිමුඛං අසද්ධම්මෙ පතිතං මං අසද්ධම්මා වුට්ඨාපෙන්තන. යථා පටිච්ඡන්නං විවරෙය්‍ය, එවං කස්සපස්ස භගවතො සාසනන්තරධානා පභුති මිච්ඡාදිට්ඨිගහනපටිච්ඡන්නං සාසනං විවරන්තෙන, යථා මූළ්හස්ස මග්ගං ආචික්ඛෙය්‍ය, එවං කුම්මග්ගමිච්ඡාමග්ගප්පටිපන්නස්ස මෙ සග්ගමොක්ඛමග්ගං ආවිකරොන්තෙන, යථා අන්ධකාරෙ තෙලපජ්ජොතං ධාරෙය්‍ය, එවං මොහන්ධකාරනිමුග්ගස්ස මෙ බුද්ධාදිරතනරූපානි අපස්සතො තප්පටිච්ඡාදකමොහන්ධකාරවිද්ධංසකදෙසනාපජ්ජොතධාරකෙන මය්හං භගවතා එතෙහි පරියායෙහි පකාසිතත්තා අනෙකපරියායෙන ධම්මො පකාසිතොති.

उसके बाद भी चार उपमाओं के माध्यम से देशना की ही प्रशंसा की गई है। वहाँ 'निक्कुज्जितं' का अर्थ है—नीचे की ओर मुख करके रखा हुआ या स्वतः औंधा पड़ा हुआ। 'उक्कुज्जेय्य' का अर्थ है—मुख ऊपर की ओर कर देना। 'पटिच्छन्नं' का अर्थ है—घास, पत्तों आदि से ढका हुआ। 'विवरेय्य' का अर्थ है—उघाड़ देना या खोल देना। 'मूळ्हस्स' का अर्थ है—दिशाओं में भ्रमित व्यक्ति को। 'मग्गं आचिक्खेय्य' का अर्थ है—हाथ पकड़कर 'यह मार्ग है' ऐसा कहना। 'अन्धकारे' का अर्थ है—कृष्ण पक्ष की चतुर्दशी, आधी रात, सघन वन और बादलों की घटाओं से युक्त चार अंगों वाले अंधकार में। यह तो अस्पष्ट पदों का अर्थ हुआ। और यह अभिप्राय सहित व्याख्या है: जैसे कोई औंधे हुए को सीधा कर दे, वैसे ही सद्धर्म से विमुख और असद्धर्म में पड़े हुए मुझे असद्धर्म से ऊपर उठाते हुए; जैसे ढके हुए को खोल दे, वैसे ही कश्यप बुद्ध के शासन के अंतर्धान होने के समय से मिथ्यादृष्टि रूपी गहन वन से ढके हुए शासन को प्रकट करते हुए; जैसे भटके हुए को मार्ग दिखा दे, वैसे ही कुमार्ग और मिथ्या मार्ग पर चलने वाले मुझे स्वर्ग और मोक्ष का मार्ग दिखाते हुए; जैसे अंधकार में तेल का दीपक जला दे, वैसे ही मोहरूपी अंधकार में डूबे हुए और बुद्ध आदि रत्नत्रय के रूपों को न देख पाने वाले मेरे लिए, उस आवरणकारी मोहरूपी अंधकार का विनाश करने वाले देशना रूपी प्रदीप को धारण करते हुए भगवान ने इन पर्यायों से अनेक प्रकार से धर्म को प्रकाशित किया है—यही अभिप्राय है।

එවං දෙසනං ථොමෙත්වා ඉමාය දෙසනාය රතනත්තයෙ පසන්නචිත්තො පසන්නාකාරං කරොන්තො එසාහන්තිආදිමාහ. තත්ථ එසාහන්ති එසො අහං[Pg.205]. භගවන්තං සරණං ගච්ඡාමීති භගවා මෙ සරණං, පරායනං, අඝස්ස තාතා, හිතස්ස ච විධාතාති. ඉමිනා අධිප්පායෙන භගවන්තං ගච්ඡාමි භජාමි සෙවාමි පයිරුපාසාමි, එවං වා ජානාමි බුජ්ඣාමීති. යෙසඤ්හි ධාතූනං ගතිඅත්ථො, බුද්ධිපි තෙසං අත්ථො. තස්මා ගච්ඡාමීති ඉමස්ස ජානාමි බුජ්ඣාමීති අයම්පි අත්ථො වුත්තො. ධම්මඤ්ච භික්ඛුසඞ්ඝඤ්චාති එත්ථ පන අධිගතමග්ගෙ සච්ඡිකතනිරොධෙ යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජමානෙ චතූසු අපායෙසු අපතමානෙ ධාරෙතීති ධම්මො, සො අත්ථතො අරියමග්ගො චෙව නිබ්බානඤ්ච. වුත්තඤ්චෙතං – ‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, ධම්මා සඞ්ඛතා, අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො තෙසං අග්ගමක්ඛායතී’’ති (අ. නි. 4.34) විත්ථාරො. න කෙවලඤ්ච අරියමග්ගො චෙව නිබ්බානඤ්ච. අපි ච ඛො අරියඵලෙහි සද්ධිං පරියත්තිධම්මොපි. වුත්තඤ්හෙතං ඡත්තමාණවකවිමානෙ –

इस प्रकार देशना की प्रशंसा करके, इस देशना के कारण रत्नत्रय में प्रसन्न चित्त होकर और श्रद्धा भाव प्रकट करते हुए 'एसाहं' आदि कहा। वहाँ 'एसाहं' का अर्थ है—'यह मैं'। 'भगवन्तं सरणं गच्छामि' का अर्थ है—'भगवान मेरे शरण हैं, परायण हैं, पापों से रक्षक हैं और हित के विधाता हैं'। इस अभिप्राय से मैं भगवान की शरण जाता हूँ, भजन करता हूँ, सेवा करता हूँ, उपासना करता हूँ; अथवा इस प्रकार जानता हूँ, समझता हूँ। क्योंकि जिन धातुओं का अर्थ 'गति' (जाना) है, उनका अर्थ 'बुद्धि' (जानना) भी होता है। इसलिए 'गच्छामि' का 'जानता हूँ, समझता हूँ' यह अर्थ भी कहा गया है। 'धम्मञ्च भिक्खुसङ्घञ्च' यहाँ 'धम्म' वह है जो प्राप्त किए गए मार्ग वाले, साक्षात्कार किए गए निरोध (निर्वाण) वाले और उपदेशानुसार प्रतिपत्ति करने वाले व्यक्तियों को चार अपायों में गिरने से बचाकर धारण करता है; वह अर्थतः आर्य मार्ग और निर्वाण ही है। जैसा कि कहा गया है—'भिक्षुओं! जितने भी संस्कृत धर्म हैं, उनमें आर्य अष्टांगिक मार्ग सर्वश्रेष्ठ कहा गया है'—विस्तार से। और न केवल आर्य मार्ग और निर्वाण ही धर्म है, बल्कि आर्य फलों के साथ-साथ पर्यत्ति धर्म (शास्त्र) भी धर्म है। जैसा कि छत्तमाणवक विमान में कहा गया है—

‘‘රාගවිරාගමනෙජමසොකං, ධම්මමසඞ්ඛතමප්පටිකූලං;

මධුරමිමං පගුණං සුවිභත්තං, ධම්මමිමං සරණත්ථමුපෙහී’’ති. (වි. ව. 887);

'जो राग-विराग (वैराग्य) स्वरूप है, तृष्णा-रहित (अनेज) है, शोक-रहित है, असंस्कृत है, प्रतिकूलता-रहित है, मधुर है, सुस्पष्ट और सुविभक्त है—इस धर्म की शरण ग्रहण करो'।

එත්ථ හි රාගවිරාගොති මග්ගො කථිතො. අනෙජමසොකන්ති ඵලං. ධම්මමසඞ්ඛතන්ති නිබ්බානං. අප්පටිකූලං මධුරමිමං පගුණං සුවිභත්තන්ති පිටකත්තයෙන විභත්තා ධම්මක්ඛන්ධාති. දිට්ඨිසීලසංඝාතෙන සංහතොති සඞ්ඝො, සො අත්ථතො අට්ඨ අරියපුග්ගලසමූහො. වුත්තඤ්හෙතං තස්මිඤ්ඤෙව විමානෙ –

यहाँ 'रागविराग' से मार्ग कहा गया है। 'अनेजमसोकं' से फल कहा गया है। 'धम्ममसंखतं' से निर्वाण कहा गया है। 'अप्पटिकूलं मधुरमिमं पगुणं सुविभत्तं' से त्रिपिटक के रूप में विभक्त समस्त धर्म-स्कंध कहे गए हैं। दृष्टि और शील की समानता से जो संघटित (एकत्रित) है, वह 'संघ' है; वह अर्थतः आठ आर्य पुद्गलों का समूह है। जैसा कि उसी विमान (वत्थु) में कहा गया है—

‘‘යත්ථ ච දින්නමහප්ඵලමාහු, චතූසු සුචීසු පුරීසයුගෙසු;

අට්ඨ ච පුග්ගලධම්මදසා තෙ, සඞ්ඝමිමං සරණත්ථමුපෙහී’’ති. (වි. ව. 888);

'जिन चार पवित्र पुरुष-युग्मों को दिया गया दान महाफलदायी कहा गया है, वे धर्म के ज्ञाता आठ पुद्गल हैं—इस संघ की शरण ग्रहण करो'।

භික්ඛූනං සඞ්ඝො භික්ඛුසඞ්ඝො. එත්තාවතා රාජා තීණි සරණගමනානි පටිවෙදෙසි.

भिक्षुओं का समूह 'भिक्षुसंघ' है। इतने से राजा ने तीन शरणागतियों को निवेदित किया।

සරණගමනකථා

शरणागमन कथा

ඉදානි තෙසු සරණගමනෙසු කොසල්ලත්ථං සරණං, සරණගමනං, යො ච සරණං ගච්ඡති, සරණගමනප්පභෙදො, සරණගමනඵලං, සඞ්කිලෙසො, භෙදොති, අයං විධි වෙදිතබ්බො. සෙය්‍යථිදං – සරණත්ථතො තාව හිංසතීති සරණං. සරණගතානං තෙනෙව සරණගමනෙන භයං සන්තාසං දුක්ඛං දුග්ගතිපරිකිලෙසං හනති විනාසෙතීති අත්ථො, රතනත්තයස්සෙවෙතං අධිවචනං.

अब उन शरणागतियों में कुशलता के लिए—शरण, शरणागमन, जो शरण जाता है वह व्यक्ति, शरणागमन के भेद, शरणागमन का फल, संक्लेश (मलिनता) और भेद (विनाश)—इस विधि को समझना चाहिए। वह इस प्रकार है—'शरण' शब्द के अर्थ के अनुसार, जो (दुखों का) हनन करता है, वह 'शरण' है। शरण में आए हुए लोगों के उस शरणागमन से ही वह भय, संत्रास (भय), दुःख और दुर्गति के क्लेशों का हनन करता है, विनाश करता है—यही अर्थ है। यह रत्नत्रय का ही पर्यायवाची है।

අථ [Pg.206] වා හිතෙ පවත්තනෙන අහිතා ච නිවත්තනෙන සත්තානං භයං හිංසති බුද්ධො. භවකන්තාරා උත්තාරණෙන අස්සාසදානෙන ච ධම්මො; අප්පකානම්පි කාරානං විපුලඵලපටිලාභකරණෙන සඞ්ඝො. තස්මා ඉමිනාපි පරියායෙන රතනත්තයං සරණං. තප්පසාදතග්ගරුතාහි විහතකිලෙසො තප්පරායණතාකාරප්පවත්තො චිත්තුප්පාදො සරණගමනං. තං සමඞ්ගීසත්තො සරණං ගච්ඡති. වුත්තප්පකාරෙන චිත්තුප්පාදෙන එතානි මෙ තීණි රතනානි සරණං, එතානි පරායණන්ති එවං උපෙතීති අත්ථො. එවං තාව සරණං, සරණගමනං, යො ච සරණං ගච්ඡති, ඉදං තයං වෙදිතබ්බං.

अथवा, बुद्ध प्राणियों को हित में प्रवृत्त करने और अहित से निवृत्त करने के द्वारा उनके भय का नाश करते हैं। धर्म भव-कान्तार (संसार रूपी दुर्गम मार्ग) से उद्धार करने और आश्वासन (शांति) प्रदान करने के द्वारा प्राणियों के भय का नाश करता है; और संघ अल्प पुण्य कार्यों के भी विशाल फल की प्राप्ति कराने के द्वारा प्राणियों के भय का नाश करता है। इसलिए, इस प्रकार से भी रत्नत्रय 'शरण' है। उन (रत्नों) में प्रसन्नता और उनके प्रति गौरव के भाव से क्लेशों का हनन करने वाला और उनके परायण होने के आकार में प्रवृत्त चित्तोत्पाद 'शरणगमन' है। उस (शरणगमन) से युक्त प्राणी शरण जाता है। पूर्वोक्त प्रकार के चित्तोत्पाद से "ये तीन रत्न मेरी शरण हैं, ये मेरे परायण हैं" - इस प्रकार शरण ग्रहण करना अर्थ है। इस प्रकार, पहले शरण, शरणगमन और जो शरण जाता है, इन तीनों को जानना चाहिए।

සරණගමනප්පභෙදෙ පන දුවිධං සරණගමනං – ලොකුත්තරං ලොකියඤ්ච. තත්ථ ලොකුත්තරං දිට්ඨසච්චානං මග්ගක්ඛණෙ සරණගමනුපක්කිලෙසසමුච්ඡෙදෙන ආරම්මණතො නිබ්බානාරම්මණං හුත්වා කිච්චතො සකලෙපි රතනත්තයෙ ඉජ්ඣති. ලොකියං පුථුජ්ජනානං සරණගමනුපක්කිලෙසවික්ඛම්භනෙන ආරම්මණතො බුද්ධාදිගුණාරම්මණං හුත්වා ඉජ්ඣති. තං අත්ථතො බුද්ධාදීසු වත්ථූසු සද්ධාපටිලාභො සද්ධාමූලිකා ච සම්මාදිට්ඨි දසසු පුඤ්ඤකිරියවත්ථූසු දිට්ඨිජුකම්මන්ති වුච්චති. තයිදං චතුධා වත්තති – අත්තසන්නිය්‍යාතනෙන, තප්පරායණතාය, සිස්සභාවූපගමනෙන, පණිපාතෙනාති.

शरणगमन के भेदों में, शरणगमन दो प्रकार का है - लोकोत्तर और लौकिक। उनमें से, लोकोत्तर शरणगमन सत्य का दर्शन करने वाले (आर्यों) के मार्ग-क्षण में, शरणगमन के उपक्लेशों के समूच्छेद (पूर्ण विनाश) के द्वारा, आलम्बन की दृष्टि से निर्वाण को आलम्बन बनाकर और कृत्य की दृष्टि से सम्पूर्ण रत्नत्रय में सिद्ध होता है। लौकिक शरणगमन पृथग्जनों के शरणगमन के उपक्लेशों के विष्कम्भन (दबाने) के द्वारा, आलम्बन की दृष्टि से बुद्ध आदि के गुणों को आलम्बन बनाकर सिद्ध होता है। वह अर्थतः बुद्ध आदि वस्तुओं (रत्नों) में श्रद्धा की प्राप्ति और श्रद्धा-मूलक सम्यग्दृष्टि है, जिसे दस पुण्य-क्रिया-वस्तुओं में 'दृष्टि-ऋजु-कर्म' कहा जाता है। वह चार प्रकार से प्रवृत्त होता है - आत्म-संन्यास (स्वयं को अर्पित करना), तत्परायणता, शिष्य-भाव-उपगमन (शिष्यत्व स्वीकार करना) और प्रणिपात (नमस्कार) के द्वारा।

තත්ථ අත්තසන්නිය්‍යාතනං නාම – ‘‘අජ්ජාදිං කත්වා අහං අත්තානං බුද්ධස්ස නිය්‍යාතෙමි, ධම්මස්ස, සඞ්ඝස්සා’’ති එවං බුද්ධාදීනං අත්තපරිච්චජනං. තප්පරායණතා නාම ‘‘අජ්ජාදිං කත්වා ‘අහං බුද්ධපරායණො, ධම්මපරායණො, සඞ්ඝපරායණො’ති. මං ධාරෙථා’’ති එවං තප්පරායණභාවො. සිස්සභාවූපගමනං නාම – ‘‘අජ්ජාදිං කත්වා – ‘අහං බුද්ධස්ස අන්තෙවාසිකො, ධම්මස්ස, සඞ්ඝස්ස අන්තෙවාසිකො’ති මං ධාරෙථා’’ති එවං සිස්සභාවූපගමො. පණිපාතො නාම – ‘‘අජ්ජාදිං කත්වා අහං අභිවාදනපච්චුට්ඨානඅඤ්ජලිකම්මසාමීචිකම්මං බුද්ධාදීනංයෙව තිණ්ණං වත්ථූනං කරොමී’ති මං ධාරෙථා’’ති එවං බුද්ධාදීසු පරමනිපච්චාකාරො. ඉමෙසඤ්හි චතුන්නං ආකාරානං අඤ්ඤතරම්පි කරොන්තෙන ගහිතංයෙව හොති සරණං.

वहाँ 'आत्म-संन्यास' का अर्थ है - "आज से लेकर मैं स्वयं को बुद्ध, धर्म और संघ को अर्पित करता हूँ" - इस प्रकार बुद्ध आदि के प्रति स्वयं का परित्याग करना। 'तत्परायणता' का अर्थ है - "आज से लेकर मुझे बुद्ध-परायण, धर्म-परायण और संघ-परायण समझें" - इस प्रकार उनके परायण होने का भाव। 'शिष्य-भाव-उपगमन' का अर्थ है - "आज से लेकर मुझे बुद्ध का अन्तेवासी (शिष्य), धर्म का और संघ का अन्तेवासी समझें" - इस प्रकार शिष्यत्व को प्राप्त होना। 'प्रणिपात' का अर्थ है - "आज से लेकर मैं अभिवादन, प्रत्युत्थान, अंजलि-कर्म और सामीचि-कर्म (आदर-सत्कार) केवल बुद्ध आदि तीन रत्नों के लिए ही करता हूँ, ऐसा मुझे समझें" - इस प्रकार बुद्ध आदि में परम विनम्रता का भाव। इन चार प्रकारों में से किसी एक को भी करने वाले का शरण ग्रहण हो जाता है।

අපි ච භගවතො අත්තානං පරිච්චජාමි, ධම්මස්ස, සඞ්ඝස්ස, අත්තානං පරිච්චජාමි, ජීවිතං පරිච්චජාමි, පරිච්චත්තොයෙව මෙ අත්තා, පරිච්චත්තංයෙව ජීවිතං, ජීවිතපරියන්තිකං බුද්ධං සරණං ගච්ඡාමි, බුද්ධො මෙ සරණං ලෙණං තාණන්ති[Pg.207]; එවම්පි අත්තසන්නිය්‍යාතනං වෙදිතබ්බං. ‘‘සත්ථාරඤ්ච වතාහං පස්සෙය්‍යං, භගවන්තමෙව පස්සෙය්‍යං, සුගතඤ්ච වතාහං පස්සෙය්‍යං, භගවන්තමෙව පස්සෙය්‍යං, සම්මාසම්බුද්ධඤ්ච වතාහං පස්සෙය්‍යං, භගවන්තමෙව පස්සෙය්‍ය’’න්ති (සං. නි. 2.154). එවම්පි මහාකස්සපස්ස සරණගමනං විය සිස්සභාවූපගමනං වෙදිතබ්බං.

इसके अतिरिक्त, "मैं भगवान को स्वयं को अर्पित करता हूँ, धर्म को, संघ को स्वयं को अर्पित करता हूँ, जीवन अर्पित करता हूँ; मेरा आत्मा (स्वयं) अर्पित ही है, जीवन अर्पित ही है; जीवन के अंत तक मैं बुद्ध की शरण जाता हूँ; बुद्ध मेरी शरण, आश्रय और त्राण (रक्षा) हैं" - इस प्रकार भी आत्म-संन्यास को जानना चाहिए। "मैं शास्ता (गुरु) को देखूँ, भगवान को ही देखूँ; मैं सुगत को देखूँ, भगवान को ही देखूँ; मैं सम्यक्सम्बुद्ध को देखूँ, भगवान को ही देखूँ" - इस प्रकार महाकश्यप के शरणगमन की तरह शिष्य-भाव-उपगमन को जानना चाहिए।

‘‘සො අහං විචරිස්සාමි, ගාමා ගාමං පුරා පුරං;

නමස්සමානො සම්බුද්ධං, ධම්මස්ස ච සුධම්මත’’න්ති. (සු. නි. 194);

"वह मैं गाँव-गाँव और नगर-नगर विचरूँगा, सम्बुद्ध को और धर्म की सुधर्मता (उत्तमता) को नमस्कार करते हुए।"

එවම්පි ආළවකාදීනං සරණගමනං විය තප්පරායණතා වෙදිතබ්බා. අථ ඛො බ්‍රහ්මායු බ්‍රාහ්මණො උට්ඨායාසනා එකංසං උත්තරාසඞ්ගං කරිත්වා භගවතො පාදෙසු සිරසා නිපතිත්වා භගවතො පාදානි මුඛෙන ච පරිචුම්බති, පාණීහි ච පරිසම්බාහති, නාමඤ්ච සාවෙති – ‘‘බ්‍රහ්මායු අහං, භො ගොතම බ්‍රාහ්මණො, බ්‍රහ්මායු අහං, භො ගොතම බ්‍රාහ්මණො’’ති (ම. නි. 2.394) එවම්පි පණිපාතො දට්ඨබ්බො.

इस प्रकार आलवक आदि के शरणगमन की तरह तत्परायणता को जानना चाहिए। तब ब्रह्मायु ब्राह्मण आसन से उठकर, एक कंधे पर उत्तरासंग (चादर) कर, भगवान के चरणों में सिर से गिरकर (प्रणाम कर), भगवान के चरणों को मुख से चूमता है और हाथों से सहलाता है, और अपना नाम सुनाता है - "हे गौतम! मैं ब्रह्मायु ब्राह्मण हूँ, हे गौतम! मैं ब्रह्मायु ब्राह्मण हूँ" - इस प्रकार प्रणिपात को देखना चाहिए।

සො පනෙස ඤාතිභයාචරියදක්ඛිණෙය්‍යවසෙන චතුබ්බිධො හොති. තත්ථ දක්ඛිණෙය්‍යපණිපාතෙන සරණගමනං හොති, න ඉතරෙහි. සෙට්ඨවසෙනෙව හි සරණං ගණ්හාති, සෙට්ඨවසෙන ච භිජ්ජති. තස්මා යො සාකියො වා කොලියො වා – ‘‘බුද්ධො අම්හාකං ඤාතකො’’ති වන්දති, අග්ගහිතමෙව හොති සරණං. යො වා – ‘‘සමණො ගොතමො රාජපූජිතො මහානුභාවො අවන්දීයමානො අනත්ථම්පි කරෙය්‍යා’’ති භයෙන වන්දති, අග්ගහිතමෙව හොති සරණං. යො වා බොධිසත්තකාලෙ භගවතො සන්තිකෙ කිඤ්චි උග්ගහිතං සරමානො බුද්ධකාලෙ වා –

वह (प्रणिपात) संबंधी, भय, आचार्य और दक्षिणेय (दान के योग्य) के वश से चार प्रकार का होता है। उनमें से दक्षिणेय-प्रणिपात से शरणगमन होता है, अन्यों से नहीं। क्योंकि श्रेष्ठता के वश से ही शरण ग्रहण की जाती है और श्रेष्ठता के वश से ही (शरण) टूटती है। इसलिए, जो शाक्य या कोलिय - "बुद्ध हमारे संबंधी हैं" - ऐसा सोचकर वंदना करता है, उसका शरण ग्रहण नहीं होता। अथवा जो - "श्रमण गौतम राजाओं द्वारा पूजित और महानुभाव हैं, यदि वंदना नहीं की तो अनिष्ट कर सकते हैं" - इस प्रकार भय से वंदना करता है, उसका शरण ग्रहण नहीं होता। अथवा जो बोधिसत्व काल में भगवान के पास कुछ सीखा हुआ स्मरण करते हुए, या बुद्ध काल में—

‘‘චතුධා විභජෙ භොගෙ, පණ්ඩිතො ඝරමාවසං;

එකෙන භොගං භුඤ්ජෙය්‍ය, ද්වීහි කම්මං පයොජයෙ;

චතුත්ථඤ්ච නිධාපෙය්‍ය, ආපදාසු භවිස්සතී’’ති. (දී. නි. 3.265);

"घर में रहने वाला विद्वान अपनी संपत्ति को चार भागों में विभाजित करे; एक भाग से भोग (उपभोग) करे, दो भागों को कर्म (व्यवसाय) में लगाए, और चौथे भाग को भविष्य की आपदाओं के लिए संचित रखे।"

එවරූපං අනුසාසනිං උග්ගහෙත්වා – ‘‘ආචරියො මෙ’’ති වන්දති, අග්ගහිතමෙව හොති සරණං. යො පන – ‘‘අයං ලොකෙ අග්ගදක්ඛිණෙය්‍යො’’ති වන්දති, තෙනෙව ගහිතං හොති සරණං.

ऐसी शिक्षा ग्रहण करके - "ये मेरे आचार्य हैं" - इस प्रकार जो वंदना करता है, उसका शरण ग्रहण नहीं होता। किन्तु जो - "ये लोक में अग्र-दक्षिणेय (सर्वश्रेष्ठ दान-पात्र) हैं" - इस प्रकार वंदना करता है, उसी के द्वारा शरण ग्रहण होता है।

එවං ගහිතසරණස්ස ච උපාසකස්ස වා උපාසිකාය වා අඤ්ඤතිත්ථියෙසු පබ්බජිතම්පි ඤාතිං – ‘‘ඤාතකො මෙ අය’’න්ති වන්දතො සරණගමනං න [Pg.208] භිජ්ජති, පගෙව අපබ්බජිතං. තථා රාජානං භයවසෙන වන්දතො. සො හි රට්ඨපූජිතත්තා අවන්දීයමානො අනත්ථම්පි කරෙය්‍යාති. තථා යං කිඤ්චි සිප්පං සික්ඛාපකං තිත්ථියම්පි – ‘‘ආචරියො මෙ අය’’න්ති වන්දතොපි න භිජ්ජති, එවං සරණගමනප්පභෙදො වෙදිතබ්බො.

इस प्रकार शरण ग्रहण किए हुए उपासक या उपासिका द्वारा, अन्य तीर्थिकों में प्रव्रजित (दीक्षित) संबंधी को भी - "यह मेरा संबंधी है" - ऐसा मानकर वंदना करने से शरणगमन भंग नहीं होता, अप्रव्रजित (गृहस्थ) संबंधी की तो बात ही क्या। उसी प्रकार राजा को भयवश वंदना करने से (शरण भंग नहीं होता)। क्योंकि वह राष्ट्र द्वारा पूजित होने के कारण, वंदना न किए जाने पर अनिष्ट कर सकता है। उसी प्रकार किसी भी शिल्प (कला) को सिखाने वाले तीर्थिक को भी - "यह मेरा आचार्य है" - ऐसा मानकर वंदना करने वाले का भी शरणगमन भंग नहीं होता। इस प्रकार शरणगमन के भेदों को जानना चाहिए।

එත්ථ ච ලොකුත්තරස්ස සරණගමනස්ස චත්තාරි සාමඤ්ඤඵලානි විපාකඵලං, සබ්බදුක්ඛක්ඛයො ආනිසංසඵලං. වුත්තඤ්හෙතං –

और यहाँ लोकोत्तर शरणगमन के चार श्रामण्यफल विपाक-फल हैं, और समस्त दुखों का क्षय (निर्वाण) आनृशंस-फल है। जैसा कि कहा गया है—

‘‘යො ච බුද්ධඤ්ච ධම්මඤ්ච, සඞ්ඝඤ්ච සරණං ගතො;

චත්තාරි අරියසච්චානි, සම්මප්පඤ්ඤාය පස්සති.

"जो बुद्ध, धम्म और संघ की शरण में गया है, वह सम्यक् प्रज्ञा से चार आर्य सत्यों को देखता है।

දුක්ඛං දුක්ඛසමුප්පාදං, දුක්ඛස්ස ච අතික්කමං;

අරියං අට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං, දුක්ඛූපසමගාමිනං.

दुःख, दुःख का समुदय, दुःख का अतिक्रमण और दुःख की शांति की ओर ले जाने वाले आर्य अष्टांगिक मार्ग को (देखता है)।

එතං ඛො සරණං ඛෙමං, එතං සරණමුත්තමං;

එතං සරණමාගම්ම, සබ්බදුක්ඛා පමුච්චතී’’ති. (ධ. ප. 192);

यही सुरक्षित शरण है, यही उत्तम शरण है; इस शरण को प्राप्त कर मनुष्य सब दुखों से मुक्त हो जाता है।"

අපි ච නිච්චාදිතො අනුපගමනාදිවසෙන පෙතස්ස ආනිසංසඵලං වෙදිතබ්බං. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘අට්ඨානමෙතං අනවකාසො, යං දිට්ඨිසම්පන්නො පුග්ගලො කඤ්චි සඞ්ඛාරං නිච්චතො උපගච්ඡෙය්‍ය…පෙ… කඤ්චි සඞ්ඛාරං සුඛතො…පෙ… කඤ්චි ධම්මං අත්තතො උපගච්ඡෙය්‍ය…පෙ… මාතරං ජීවිතා වොරොපෙය්‍ය…පෙ… පිතරං…පෙ… අරහන්තං…පෙ… පදුට්ඨචිත්තො තථාගතස්ස ලොහිතං උප්පාදෙය්‍ය…පෙ…. සඞ්ඝං භින්දෙය්‍ය…පෙ… අඤ්ඤං සත්ථාරං උද්දිසෙය්‍ය, නෙතං ඨානං විජ්ජතී’’ති (අ. නි. 1.290). ලොකියස්ස පන සරණගමනස්ස භවසම්පදාපි භොගසම්පදාපි ඵලමෙව. වුත්තඤ්හෙතං –

इसके अतिरिक्त, नित्य आदि के रूप में (संस्कारों को) ग्रहण न करने आदि के द्वारा भी इसके (लोकोत्तर शरणगमन के) आनृशंस-फल को समझना चाहिए। जैसा कि कहा गया है— "भिक्षुओं, यह असंभव है, इसका कोई अवसर नहीं है कि दृष्टि-संपन्न (सम्यक् दृष्टि वाला) व्यक्ति किसी संस्कार को नित्य के रूप में ग्रहण करे... सुख के रूप में... किसी धर्म को आत्मा के रूप में ग्रहण करे... अपनी माता की हत्या करे... पिता की... अर्हन्त की... दुष्ट चित्त से तथागत का रुधिर बहाये... संघ में भेद डाले... किसी अन्य को अपना शास्ता (गुरु) माने, यह संभावना विद्यमान नहीं है।" किन्तु लौकिक शरणगमन का फल भव-संपत्ति और भोग-संपत्ति ही है। जैसा कि कहा गया है—

‘‘යෙ කෙචි බුද්ධං සරණං ගතාසෙ, න තෙ ගමිස්සන්ති අපායභූමිං;

පහාය මානුසං දෙහං, දෙවකායං පරිපූරෙස්සන්තී’’ති. (සං. නි. 1.37);

"जो कोई भी बुद्ध की शरण में गए हैं, वे दुर्गति को नहीं प्राप्त होंगे; वे मनुष्य देह को त्याग कर देव-निकाय को पूर्ण करेंगे (देवलोक में जन्म लेंगे)।"

අපරම්පි වුත්තං – ‘‘අථ ඛො සක්කො දෙවානමින්දො අසීතියා දෙවතාසහස්සෙහි සද්ධිං යෙනායස්මා මහාමොග්ගල්ලානො තෙනුපසඞ්කමි…පෙ… එකමන්තං ඨිතං ඛො සක්කං දෙවානමින්දං ආයස්මා මහාමොග්ගල්ලානො එතදවොච – ‘‘සාධු ඛො, දෙවානමින්ද, බුද්ධං සරණගමනං හොති. බුද්ධං සරණගමනහෙතු ඛො, දෙවානමින්ද, එවමිධෙකච්චෙ සත්තා කායස්ස භෙදා පරං [Pg.209] මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජන්ති…පෙ… තෙ අඤ්ඤෙ දෙවෙ දසහි ඨානෙහි අධිගණ්හන්ති – දිබ්බෙන ආයුනා, දිබ්බෙන වණ්ණෙන, දිබ්බෙන සුඛෙන, දිබ්බෙන යසෙන, දිබ්බෙන ආධිපතෙය්‍යෙන, දිබ්බෙහි රූපෙහි සද්දෙහි ගන්ධෙහි රසෙහි ඵොට්ඨබ්බෙහී’’ති (සං. නි. 4.341). එස නයො ධම්මෙ ච සඞ්ඝෙ ච. අපි ච වෙලාමසුත්තාදීනං වසෙනාපි සරණගමනස්ස ඵලවිසෙසො වෙදිතබ්බො. එවං සරණගමනස්ස ඵලං වෙදිතබ්බං.

अन्यत्र भी कहा गया है— "तब देवराज शक्र अस्सी हजार देवताओं के साथ जहाँ आयुष्मान महामौद्गल्यायन थे, वहाँ पहुँचे... एक ओर खड़े हुए देवराज शक्र से आयुष्मान महामौद्गल्यायन ने यह कहा— 'हे देवराज! बुद्ध का शरणगमन श्रेष्ठ है। हे देवराज! बुद्ध के शरणगमन के कारण ही यहाँ कुछ प्राणी शरीर के भेद के बाद, मृत्यु के उपरान्त सुगति स्वर्गलोक में उत्पन्न होते हैं... वे अन्य देवताओं को दस स्थानों में पीछे छोड़ देते हैं (अभिभूत करते हैं)— दिव्य आयु, दिव्य वर्ण, दिव्य सुख, दिव्य यश, दिव्य आधिपत्य, और दिव्य रूप, शब्द, गंध, रस एवं स्पर्श के द्वारा'।" यही नियम धम्म और संघ के विषय में भी है। इसके अतिरिक्त, वेलाम-सुत्त आदि के अनुसार भी शरणगमन के फल-विशेष को समझना चाहिए। इस प्रकार शरणगमन के फल को जानना चाहिए।

තත්ථ ච ලොකියසරණගමනං තීසු වත්ථූසු අඤ්ඤාණසංසයමිච්ඡාඤාණාදීහි සංකිලිස්සති, න මහාජුතිකං හොති, න මහාවිප්ඵාරං. ලොකුත්තරස්ස නත්ථි සංකිලෙසො. ලොකියස්ස ච සරණගමනස්ස දුවිධො භෙදො – සාවජ්ජො ච අනවජ්ජො ච. තත්ථ සාවජ්ජො අඤ්ඤසත්ථාරාදීසු අත්තසන්නිය්‍යාතනාදීහි හොති, සො ච අනිට්ඨඵලො හොති. අනවජ්ජො කාලකිරියාය හොති, සො අවිපාකත්තා අඵලො. ලොකුත්තරස්ස පන නෙවත්ථි භෙදො. භවන්තරෙපි හි අරියසාවකො අඤ්ඤං සත්ථාරං න උද්දිසතීති. එවං සරණගමනස්ස සංකිලෙසො ච භෙදො ච වෙදිතබ්බොති.

वहाँ लौकिक शरणगमन तीनों रत्नों के विषय में अज्ञान, संशय, मिथ्याज्ञान आदि के कारण मलिन हो जाता है, वह न तो महान ज्योति वाला होता है और न ही महान प्रभाव वाला। लोकोत्तर शरणगमन में कोई मलिनता नहीं होती। लौकिक शरणगमन का भंग (टूटना) दो प्रकार का होता है— दोषपूर्ण और दोषरहित। उनमें से दोषपूर्ण भंग अन्य शास्ताओं के प्रति आत्म-समर्पण आदि के कारण होता है, और वह अनिष्ट फल देने वाला होता है। दोषरहित भंग मृत्यु के कारण होता है, वह विपाक न होने के कारण फल-रहित है। किन्तु लोकोत्तर शरणगमन का कभी भंग नहीं होता। क्योंकि आर्य श्रावक दूसरे जन्म में भी किसी अन्य को शास्ता के रूप में स्वीकार नहीं करता। इस प्रकार शरणगमन की मलिनता और भंग को समझना चाहिए।

උපාසකං මං භන්තෙ භගවා ධාරෙතූති මං භගවා ‘‘උපාසකො අය’’න්ති එවං ධාරෙතු, ජානාතූති අත්ථො. උපාසකවිධිකොසල්ලත්ථං පනෙත්ථ – කො උපාසකො? කස්මා උපාසකොති වුච්චති? කිමස්ස සීලං? කො ආජීවො? කා විපත්ති? කා සම්පත්තීති? ඉදං පකිණ්ණකං වෙදිතබ්බං.

"भन्ते! भगवान मुझे उपासक के रूप में स्वीकार करें" का अर्थ है— भगवान मुझे "यह उपासक है" इस प्रकार धारण करें (मानें) या जानें। यहाँ उपासक-विधि में कुशलता के लिए— उपासक कौन है? उसे उपासक क्यों कहा जाता है? उसका शील क्या है? उसकी आजीविका क्या है? उसकी विपत्ति क्या है? उसकी संपत्ति क्या है? इस विविध विषय को समझना चाहिए।

තත්ථ කො උපාසකොති යො කොචි සරණගතො ගහට්ඨො. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘යතො ඛො, මහානාම, බුද්ධං සරණං ගතො හොති, ධම්මං සරණං ගතො හොති, සඞ්ඝං සරණං ගතො හොති. එත්තාවතා ඛො, මහානාම, උපාසකො හොතී’’ති (සං. නි. 5.1033).

वहाँ "उपासक कौन है?"— जो कोई भी गृहस्थ शरण में गया है। जैसा कि कहा गया है— "महानाम! जब कोई बुद्ध की शरण में गया होता है, धम्म की शरण में गया होता है, संघ की शरण में गया होता है; महानाम! इतने मात्र से वह उपासक होता है।"

කස්මා උපාසකොති රතනත්තයං උපාසනතො. සො හි බුද්ධං උපාසතීති උපාසකො, තථා ධම්මං සංඝං.

"उपासक क्यों कहा जाता है?"— रत्नत्रय की उपासना करने के कारण। वह बुद्ध की उपासना करता है, इसलिए उपासक है; वैसे ही धम्म और संघ की (उपासना करता है)।

කිමස්ස සීලන්ති පඤ්ච වෙරමණියො. යථාහ – ‘‘යතො ඛො, මහානාම, උපාසකො පාණාතිපාතා පටිවිරතො හොති, අදින්නාදානා… කාමෙසුමිච්ඡාචාරා… මුසාවාදා… සුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨානා පටිවිරතො හොති, එත්තාවතා ඛො, මහානාම, උපාසකො සීලවා හොතී’’ති (සං. නි. 5.1033).

"उसका शील क्या है?"— पाँच विरतियाँ। जैसा कि कहा गया है— "महानाम! जब उपासक प्राणातिपात से विरत होता है, अदत्तादान से... काम-मिथ्याचार से... मृषावाद से... सुरा-मेरय-मज्ज-प्रमादस्थान से विरत होता है; महानाम! इतने मात्र से उपासक शीलवान होता है।"

කො [Pg.210] ආජීවොති පඤ්ච මිච්ඡාවණිජ්ජා පහාය ධම්මෙන සමෙන ජීවිතකප්පනං. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘පඤ්චිමා, භික්ඛවෙ, වණිජ්ජා උපාසකෙන අකරණීයා. කතමා පඤ්ච? සත්ථවණිජ්ජා, සත්තවණිජ්ජා, මංසවණිජ්ජා, මජ්ජවණිජ්ජා, විසවණිජ්ජා. ඉමා ඛො, භික්ඛවෙ, පඤ්ච වණිජ්ජා උපාසකෙන අකරණීයා’’ති (අ. නි. 5.177).

"आजीविका क्या है?"— पाँच प्रकार के मिथ्या व्यापारों को छोड़कर धर्मपूर्वक और न्यायपूर्वक जीवन यापन करना। जैसा कि कहा गया है— "भिक्षुओं, उपासक को ये पाँच व्यापार नहीं करने चाहिए। कौन से पाँच? शस्त्र-व्यापार, प्राणी-व्यापार, मांस-व्यापार, मद्य-व्यापार और विष-व्यापार। भिक्षुओं, उपासक को ये पाँच व्यापार नहीं करने चाहिए।"

කා විපත්තීති යා තස්සෙව සීලස්ස ච ආජීවස්ස ච විපත්ති, අයමස්ස විපත්ති. අපි ච යාය එස චණ්ඩාලො චෙව හොති, මලඤ්ච පතිකුට්ඨො ච, සාපිස්ස විපත්තීති වෙදිතබ්බා. තෙ ච අත්ථතො අස්සද්ධියාදයො පඤ්ච ධම්මා හොන්ති. යථාහ – ‘‘පඤ්චහි, භික්ඛවෙ, ධම්මෙහි සමන්නාගතො උපාසකො උපාසකචණ්ඩාලො ච හොති, උපාසකමලඤ්ච, උපාසකපතිකුට්ඨො ච. කතමෙහි පඤ්චහි? අස්සද්ධො හොති, දුස්සීලො හොති, කොතූහලමඞ්ගලිකො හොති, මඞ්ගලං පච්චෙති, නො කම්මං, ඉතො ච බහිද්ධා දක්ඛිණෙය්‍යං පරියෙසති, තත්ථ ච පුබ්බකාරං කරොතී’’ති (අ. නි. 5.175).

"विपत्ति क्या है?"— जो उसके शील और आजीविका की हानि है, वही उसकी विपत्ति है। इसके अतिरिक्त, जिसके कारण वह उपासक-चांडाल, उपासक-मल और उपासक-अधम होता है, उसे भी उसकी विपत्ति समझना चाहिए। वे वास्तव में अश्रद्धा आदि पाँच धर्म हैं। जैसा कि कहा गया है— "भिक्षुओं, पाँच धर्मों से युक्त उपासक, उपासक-चांडाल, उपासक-मल और उपासक-अधम होता है। किन पाँच से? वह अश्रद्धालु होता है, दुःशील होता है, अंधविश्वासी होता है, शकुन में विश्वास करता है, कर्म में नहीं; और इस शासन से बाहर दान-पात्र को खोजता है और वहाँ सेवा-सत्कार करता है।"

කා සම්පත්තීති යා චස්ස සීලසම්පදා චෙව ආජීවසම්පදා ච, සා සම්පත්ති; යෙ චස්ස රතනභාවාදිකරා සද්ධාදයො පඤ්ච ධම්මා. යථාහ – ‘‘පඤ්චහි, භික්ඛවෙ, ධම්මෙහි සමන්නාගතො උපාසකො උපාසකරතනඤ්ච හොති, උපාසකපදුමඤ්ච, උපාසකපුණ්ඩරීකඤ්ච. කතමෙහි පඤ්චහි? සද්ධො හොති, සීලවා හොති, න කොතූහලමඞ්ගලිකො හොති, කම්මං පච්චෙති, නො මඞ්ගලං, න ඉතො බහිද්ධා දක්ඛිණෙය්‍යං ගවෙසති, ඉධ ච පුබ්බකාරං කරොතී’’ති (අ. නි. 5.175).

सम्पत्ति क्या है? उस उपासक की जो शील-सम्पदा और आजीव-सम्पदा है, वही सम्पत्ति है; और जो उसके रत्न-भाव आदि को करने वाले श्रद्धा आदि पाँच धर्म हैं। जैसा कि कहा गया है— 'भिक्षुओं! पाँच धर्मों से युक्त उपासक उपासक-रत्न होता है, उपासक-पद्म होता है और उपासक-पुण्डरीक होता है। किन पाँच से? वह श्रद्धालु होता है, शीलवान होता है, कौतूहल-मंगल (अंधविश्वास) को नहीं मानने वाला होता है, कर्म पर विश्वास करता है, मंगल पर नहीं, यहाँ (शासन) से बाहर दक्षिणीय (दान के पात्र) को नहीं खोजता, और यहीं पूर्वकार (पुण्य कार्य) करता है'।

අජ්ජතග්ගෙති එත්ථායං අග්ගසද්දො ආදිකොටිකොට්ඨාසසෙට්ඨෙසු දිස්සති. ‘‘අජ්ජතග්ගෙ, සම්ම දොවාරික, ආවරාමි ද්වාරං නිගණ්ඨානං නිගණ්ඨීන’’න්තිආදීසු (ම. නි. 2.70) හි ආදිම්හි දිස්සති. ‘‘තෙනෙව අඞ්ගුලග්ගෙන තං අඞ්ගුලග්ගං පරාමසෙය්‍ය. උච්ඡග්ගං වෙළග්ග’’න්තිආදීසු (කථා. 281) කොටියං. ‘‘අම්බිලග්ගං වා මධුරග්ගං වා තිත්තකග්ගං වා විහාරග්ගෙන වා පරිවෙණග්ගෙන වා භාජෙතු’’න්තිආදීසු (චූළව. 317) කොට්ඨාසෙ. ‘‘යාවතා, භික්ඛවෙ, සත්තා අපදා වා…පෙ… තථාගතො තෙසං අග්ගමක්ඛායතී’’තිආදීසු (අ. නි. 4.34) සෙට්ඨෙ. ඉධ පනායං ආදිම්හි දට්ඨබ්බො. තස්මා අජ්ජතග්ගෙති අජ්ජතං ආදිං කත්වාති එවමෙත්ථත්ථො වෙදිතබ්බො. අජ්ජතන්ති [Pg.211] අජ්ජභාවං. අජ්ජදග්ගෙති වා පාඨො, දකාරො පදසන්ධිකරො. අජ්ජ අග්ගන්ති අත්ථො.

'अज्जतग्गे' (आज से लेकर) यहाँ यह 'अग्ग' शब्द आदि (आरम्भ), कोटि (सिरा), कोष्ठास (भाग) और श्रेष्ठ (उत्तम) के अर्थों में देखा जाता है। 'अज्जतग्गे, सम्म दोवारिक, आवरमि द्वारं निगण्ठानं निगण्ठीनं' आदि में यह 'आदि' के अर्थ में देखा जाता है। 'तेनेव अङ्गुलग्गेन तं अङ्गुलग्गं परामसेय्य। उच्छग्गं वेळग्गं' आदि में 'कोटि' के अर्थ में। 'अम्बिलग्गं वा मधुरग्गं वा तित्तकग्गं वा विहारग्गेन वा परिवेणग्गेन वा भाजेतुं' आदि में 'कोष्ठास' के अर्थ में। 'यावता, भिक्खवे, सत्ता अपदा वा... तथागतो तेसं अग्गमक्खायति' आदि में 'श्रेष्ठ' के अर्थ में। किन्तु यहाँ इसे 'आदि' के अर्थ में देखना चाहिए। इसलिए 'अज्जतग्गे' का अर्थ 'आज को आदि (आरम्भ) मानकर' ऐसा समझना चाहिए। 'अज्जतं' का अर्थ है आज का भाव। अथवा 'अज्जदग्गे' ऐसा पाठ है, जहाँ 'द' शब्द-सन्धि करने वाला है। इसका अर्थ है 'आज आरम्भ'।

පාණුපෙතන්ති පාණෙහි උපෙතං. යාව මෙ ජීවිතං පවත්තති, තාව උපෙතං අනඤ්ඤසත්ථුකං තීහි සරණගමනෙහි සරණං ගතං උපාසකං කප්පියකාරකං මං භගවා ධාරෙතු ජානාතු. අහඤ්හි සචෙපි මෙ තිඛිණෙන අසිනා සීසං ඡින්දෙය්‍ය, නෙව බුද්ධං ‘‘න බුද්ධො’’ති වා, ධම්මං ‘‘න ධම්මො’’ති වා, සඞ්ඝං ‘‘න සඞ්ඝො’’ති වා වදෙය්‍යන්ති.

'पाणुपेतं' का अर्थ है प्राणों के रहते हुए। 'जब तक मेरा जीवन चलता है, तब तक शरणागत, अन्य किसी को शास्ता न मानने वाला, तीन शरण-गमनों से शरण गया हुआ, कप्पिय-कारक (सेवा करने वाला) उपासक के रूप में भगवान मुझे धारण करें (जानें)। क्योंकि यदि तीक्ष्ण तलवार से मेरा सिर भी काट दिया जाए, तो भी मैं बुद्ध को 'बुद्ध नहीं हैं', धर्म को 'धर्म नहीं है', या संघ को 'संघ नहीं है' ऐसा नहीं कहूँगा'।

එවං අත්තසන්නිය්‍යාතනෙන සරණං ගන්ත්වා අත්තනා කතං අපරාධං පකාසෙන්තො අච්චයො මං, භන්තෙතිආදිමාහ. තත්ථ අච්චයොති අපරාධො. මං අච්චගමාති මං අතික්කම්ම අභිභවිත්වා පවත්තො. ධම්මිකං ධම්මරාජානන්ති එත්ථ ධම්මං චරතීති ධම්මිකො. ධම්මෙනෙව රාජා ජාතො, න පිතුඝාතනාදිනා අධම්මෙනාති ධම්මරාජා. ජීවිතා වොරොපෙසින්ති ජීවිතා වියොජෙසිං. පටිග්ගණ්හාතූති ඛමතු. ආයතිං සංවරායාති අනාගතෙ සංවරත්ථාය. පුන එවරූපස්ස අපරාධස්ස දොසස්ස ඛලිතස්ස අකරණත්ථාය.

इस प्रकार आत्म-समर्पण के साथ शरण जाकर, अपने द्वारा किए गए अपराध को प्रकट करते हुए उन्होंने 'अच्चयो मं, भन्ते' (भन्ते! मुझसे अपराध हुआ) आदि कहा। वहाँ 'अच्चयो' का अर्थ है अपराध। 'मं अच्चगमा' का अर्थ है मुझे लाँघकर, अभिभूत कर प्रवृत्त हुआ। 'धम्मिकं धम्मराजानं' यहाँ जो धर्म का आचरण करता है वह 'धार्मिक' है। जो धर्म से ही राजा हुआ, पितृ-घात आदि अधर्म से नहीं, वह 'धर्मराज' है। 'जीविता वोरोपेसिं' का अर्थ है जीवन से वियुक्त कर दिया। 'पटिग्गण्हातु' का अर्थ है क्षमा करें। 'आयतिं संवराय' का अर्थ है भविष्य में संयम के लिए। पुनः इस प्रकार के अपराध, दोष या स्खलन को न करने के लिए (स्वीकार करें)।

251. තග්ඝාති එකංසෙ නිපාතො. යථා ධම්මං පටිකරොසීති යථා ධම්මො ඨිතො තථෙව කරොසි, ඛමාපෙසීති වුත්තං හොති. තං තෙ මයං පටිග්ගණ්හාමාති තං තව අපරාධං මයං ඛමාම. වුඩ්ඪිහෙසා, මහාරාජ අරියස්ස විනයෙති එසා, මහාරාජ, අරියස්ස විනයෙ බුද්ධස්ස භගවතො සාසනෙ වුඩ්ඪි නාම. කතමා? යායං අච්චයං අච්චයතො දිස්වා යථාධම්මං පටිකරිත්වා ආයතිං සංවරාපජ්ජනා, දෙසනං පන පුග්ගලාධිට්ඨානං කරොන්තො – ‘‘යො අච්චයං අච්චයතො දිස්වා යථාධම්මං පටිකරොති, ආයතිං සංවරං ආපජ්ජතී’’ති ආහ.

२५१. 'तग्घ' एकान्त (निश्चित) अर्थ में निपात है। 'यथा धम्मं पटिकरोसि' का अर्थ है जैसा धर्म (सज्जनों की रीति) स्थित है वैसा ही करते हो, अर्थात् क्षमा माँगते हो। 'तं ते मयं पटिग्गण्हाम' का अर्थ है तुम्हारे उस अपराध को हम क्षमा करते हैं। 'वुद्धिहेसा, महाराज अरियस्स विनये' का अर्थ है—महाराज! यह आर्य विनय में, बुद्ध भगवान के शासन में 'वृद्धि' कहलाती है। कौन सी? जो इस अपराध को अपराध के रूप में देखकर, यथाधर्म प्रतिकार (सुधार) कर भविष्य में संयम को प्राप्त होना है। किन्तु देशना को पुद्गलाधिष्ठान (व्यक्ति-परक) करते हुए कहा— 'जो अपराध को अपराध के रूप में देखकर यथाधर्म प्रतिकार करता है, वह भविष्य में संयम को प्राप्त होता है'।

252. එවං වුත්තෙති එවං භගවතා වුත්තෙ. හන්ද ච දානි මයං භන්තෙති එත්ථ හන්දාති වචසායත්ථෙ නිපාතො. සො හි ගමනවචසායං කත්වා එවමාහ. බහුකිච්චාති බලවකිච්චා. බහුකරණීයාති තස්සෙව වෙවචනං. යස්සදානි ත්වන්ති යස්ස ඉදානි ත්වං මහාරාජ ගමනස්ස කාලං මඤ්ඤසි ජානාසි, තස්ස කාලං ත්වමෙව ජානාසීති වුත්තං හොති. පදක්ඛිණං කත්වා පක්කාමීති තික්ඛත්තුං පදක්ඛිණං කත්වා දසනඛසමොධානසමුජ්ජලං අඤ්ජලිං [Pg.212] සිරසි පතිට්ඨපෙත්වා යාව දස්සනවිසයං භගවතො අභිමුඛොව පටික්කමිත්වා දස්සනවිජහනට්ඨානභූමියං පඤ්චපතිට්ඨිතෙන වන්දිත්වා පක්කාමි.

२५२. 'एवं वुत्ते' का अर्थ है भगवान द्वारा ऐसा कहे जाने पर। 'हन्द च दानि मयं भन्ते' यहाँ 'हन्द' वचन की समाप्ति के अर्थ में निपात है। उसने जाने की बात कहकर ऐसा कहा। 'बहुकिच्चा' का अर्थ है बहुत कार्यों वाले। 'बहुकरणीया' उसी का पर्यायवाची है। 'यस्सदानि त्वं' का अर्थ है—महाराज! अब तुम जिस जाने का समय मानते (जानते) हो, उस समय को तुम स्वयं ही जानो। 'पदक्खिणं कत्वा पक्कामि' का अर्थ है तीन बार प्रदक्षिणा करके, दसों नखों के समूह से देदीप्यमान अंजलि को सिर पर रखकर, जब तक दिखाई दे तब तक भगवान के सम्मुख ही पीछे हटते हुए, दृष्टि से ओझल होने के स्थान पर पंचांग नमस्कार कर चला गया।

253. ඛතායං, භික්ඛවෙ, රාජාති ඛතො අයං, භික්ඛවෙ, රාජා. උපහතායන්ති උපහතො අයං. ඉදං වුත්තං හොති – අයං, භික්ඛවෙ, රාජා ඛතො උපහතො භින්නපතිට්ඨො ජාතො, තථානෙන අත්තනාව අත්තා ඛතො, යථා අත්තනො පතිට්ඨා න ජාතාති. විරජන්ති රාගරජාදිවිරහිතං. රාගමලාදීනංයෙව විගතත්තා වීතමලං. ධම්මචක්ඛුන්ති ධම්මෙසු වා චක්ඛුං, ධම්මමයං වා චක්ඛුං, අඤ්ඤෙසු ඨානෙසු තිණ්ණං මග්ගානමෙතං අධිවචනං. ඉධ පන සොතාපත්තිමග්ගස්සෙව. ඉදං වුත්තං හොති – සචෙ ඉමිනා පිතා ඝාතිතො නාභවිස්ස, ඉදානි ඉධෙවාසනෙ නිසින්නො සොතාපත්තිමග්ගං පත්තො අභවිස්ස, පාපමිත්තසංසග්ගෙන පනස්ස අන්තරායො ජාතො. එවං සන්තෙපි යස්මා අයං තථාගතං උපසඞ්කමිත්වා රතනත්තයං සරණං ගතො, තස්මා මම සාසනමහන්තතාය යථා නාම කොචි පුරිසස්ස වධං කත්වා පුප්ඵමුට්ඨිමත්තෙන දණ්ඩෙන මුච්චෙය්‍ය, එවමෙව ලොහකුම්භියං නිබ්බත්තිත්වා තිංසවස්සසහස්සානි අධො පතන්තො හෙට්ඨිමතලං පත්වා තිංසවස්සසහස්සානි උද්ධං ගච්ඡන්තො පුනපි උපරිමතලං පාපුණිත්වා මුච්චිස්සතීති ඉදම්පි කිර භගවතා වුත්තමෙව, පාළියං පන න ආරූළ්හං.

२५३. 'खतायं, भिक्खवे, राजा' का अर्थ है—भिक्षुओं! इस राजा ने (अपने पुण्य की जड़ को) खोद डाला है। 'उपहतायं' का अर्थ है यह उपहत (नष्ट) हो गया है। इसका अर्थ यह है—भिक्षुओं! यह राजा खोद दिया गया, नष्ट कर दिया गया, छिन्न-प्रतिष्ठ हो गया है; इसने स्वयं ही अपने आप को वैसे ही खोद डाला है जैसे अपनी प्रतिष्ठा उत्पन्न न हुई हो। 'विरजं' का अर्थ है राग-रज आदि से रहित। राग-मल आदि के विगत होने के कारण 'वीतमल' (निर्मल)। 'धम्मचक्खुं' का अर्थ है धर्मों में चक्षु, या धर्ममय चक्षु; अन्य स्थानों पर यह तीन मार्गों (प्रथम तीन आर्यमार्ग) का नाम है। किन्तु यहाँ केवल स्रोतपत्ति-मार्ग का। इसका अर्थ यह है—यदि इसने पिता का घात न किया होता, तो इसी आसन पर बैठे हुए इसे स्रोतपत्ति-मार्ग प्राप्त हो जाता, किन्तु पापक-मित्र की संगति से इसमें अन्तराय (बाधा) आ गया। ऐसा होने पर भी, क्योंकि इसने तथागत के पास आकर रत्नत्रय की शरण ली है, इसलिए मेरे शासन की महानता के कारण, जैसे कोई व्यक्ति किसी की हत्या करके केवल एक मुट्ठी फूलों के दण्ड से मुक्त हो जाए, वैसे ही यह लोहकुम्भी निरय में उत्पन्न होकर तीस हजार वर्षों तक नीचे गिरते हुए तल तक पहुँचकर और तीस हजार वर्षों तक ऊपर आते हुए पुनः ऊपरी तल पर पहुँचकर मुक्त हो जाएगा—ऐसा भी भगवान द्वारा कहा ही गया है, किन्तु पालि (तिपिटक) में इसे संगायन नहीं किया गया है।

ඉදං පන සුත්තං සුත්වා රඤ්ඤා කොචි ආනිසංසො ලද්ධොති? මහාආනිසංසො ලද්ධො. අයඤ්හි පිතු මාරිතකාලතො පට්ඨාය නෙව රත්තිං න දිවා නිද්දං ලභති, සත්ථාරං පන උපසඞ්කමිත්වා ඉමාය මධුරාය ඔජවන්තියා ධම්මදෙසනාය සුතකාලතො පට්ඨාය නිද්දං ලභි. තිණ්ණං රතනානං මහාසක්කාරං අකාසි. පොථුජ්ජනිකාය සද්ධාය සමන්නාගතො නාම ඉමිනා රඤ්ඤා සදිසො නාහොසි. අනාගතෙ පන විජිතාවී නාම පච්චෙකබුද්ධො හුත්වා පරිනිබ්බායිස්සතීති. ඉදමවොච භගවා. අත්තමනා තෙ භික්ඛූ භගවතො භාසිතං අභිනන්දුන්ති.

परन्तु इस सूत्र को सुनकर क्या राजा को कोई लाभ प्राप्त हुआ? महान लाभ प्राप्त हुआ। क्योंकि अपने पिता की हत्या करने के समय से ही वह न तो रात में और न ही दिन में नींद प्राप्त कर पाता था, परन्तु शास्ता (बुद्ध) के पास जाकर इस मधुर और सारयुक्त धर्मदेशना को सुनने के समय से उसे नींद आने लगी। उसने त्रिरत्नों का महान सत्कार किया। पृथग्जन (साधारण जन) की श्रद्धा से युक्त लोगों में इस राजा के समान कोई दूसरा नहीं था। भविष्य में वह विजितावी नामक प्रत्येकबुद्ध होकर परिनिर्वाण प्राप्त करेगा। भगवान ने यह कहा। उन भिक्षुओं ने प्रसन्न होकर भगवान के कहे हुए वचनों का अभिनन्दन किया।

ඉති සුමඞ්ගලවිලාසිනියා දීඝනිකායට්ඨකථායං

इस प्रकार सुमंगलविलासिनी नामक दीघनिकाय-अट्ठकथा में...

සාමඤ්ඤඵලසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

सामञ्ञफल सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

3. අම්බට්ඨසුත්තවණ්ණනා

३. अम्बट्ठ सुत्त की व्याख्या

අද්ධානගමනවණ්ණනා

अध्वान-गमन (लंबी यात्रा) की व्याख्या

254. එවං [Pg.213] මෙ සුතං…පෙ… කොසලෙසූති අම්බට්ඨසුත්තං. තත්‍රායං අපුබ්බපදවණ්ණනා. කොසලෙසූති කොසලා නාම ජානපදිනො රාජකුමාරා. තෙසං නිවාසො එකොපි ජනපදො රූළ්හීසද්දෙන කොසලාති වුච්චති, තස්මිං කොසලෙසු ජනපදෙ. පොරාණා පනාහු – යස්මා පුබ්බෙ මහාපනාදං රාජකුමාරං නානානාටකාදීනි දිස්වා සිතමත්තම්පි අකරොන්තං සුත්වා රාජා ආහ – ‘‘යො මම පුත්තං හසාපෙති, සබ්බාලඞ්කාරෙන නං අලඞ්කරොමී’’ති. තතො නඞ්ගලානිපි ඡඩ්ඩෙත්වා මහාජනකායෙ සන්නිපතිතෙ මනුස්සා සාතිරෙකානි සත්තවස්සානි නානාකීළායො දස්සෙත්වාපි තං හසාපෙතුං නාසක්ඛිංසු, තතො සක්කො දෙවරාජා නාටකං පෙසෙසි, සො දිබ්බනාටකං දස්සෙත්වා හසාපෙසි. අථ තෙ මනුස්සා අත්තනො අත්තනො වසනොකාසාභිමුඛා පක්කමිංසු. තෙ පටිපථෙ මිත්තසුහජ්ජාදයො දිස්වා පටිසන්ථාරං කරොන්තා – ‘‘කච්චි භො කුසලං, කච්චි භො කුසල’’න්ති ආහංසු. තස්මා තං ‘‘කුසල’’න්ති වචනං උපාදාය සො පදෙසො කොසලාති වුච්චතීති.

२५४. 'ऐसा मैंने सुना है... कोसल देश में'—यह अम्बट्ठ सुत्त है। यहाँ यह अपूर्व पदों की व्याख्या है। 'कोसलेसु' (कोसल देश में) का अर्थ है कोसल नामक जनपद के राजकुमार। उनका निवास स्थान, यद्यपि वह एक ही जनपद है, रूढ़ि शब्द के कारण 'कोसल' कहलाता है; उस कोसल जनपद में। प्राचीन आचार्यों का कहना है—क्योंकि पहले राजकुमार महापनाद को विभिन्न नाटकों आदि को देखकर मुस्कराते तक न देख, राजा (सुरुचि) ने कहा—'जो मेरे पुत्र को हँसाएगा, मैं उसे सभी अलंकारों से अलंकृत करूँगा।' तब हलों को भी छोड़कर जब जनसमूह एकत्रित हुआ, तो लोगों ने सात वर्षों से अधिक समय तक विभिन्न क्रीड़ाएँ दिखाईं, फिर भी वे उसे हँसाने में समर्थ न हुए। तब देवराज शक्र ने एक (दिव्य) नर्तक भेजा, उसने दिव्य नाटक दिखाकर उसे हँसा दिया। तब वे लोग अपने-अपने निवास स्थान की ओर चल दिए। वे रास्ते में मित्रों और सुहृदों आदि को देखकर कुशल-क्षेम पूछते हुए कहने लगे—'हे महानुभाव! क्या सब कुशल है? हे महानुभाव! क्या सब कुशल है?' इसलिए उस 'कुशल' शब्द के आधार पर उस प्रदेश को 'कोसल' कहा जाता है।

චාරිකං චරමානොති අද්ධානගමනං ගච්ඡන්තො. චාරිකා ච නාමෙසා භගවතො දුවිධා හොති – තුරිතචාරිකා ච, අතුරිතචාරිකා ච. තත්ථ දූරෙපි බොධනෙය්‍යපුග්ගලං දිස්වා තස්ස බොධනත්ථාය සහසා ගමනං තුරිතචාරිකා නාම, සා මහාකස්සපස්ස පච්චුග්ගමනාදීසු දට්ඨබ්බා. භගවා හි මහාකස්සපත්ථෙරං පච්චුග්ගච්ඡන්තො මුහුත්තෙන තිගාවුතං මග්ගං අගමාසි. ආළවකස්සත්ථාය තිංසයොජනං, තථා අඞ්ගුලිමාලස්ස. පක්කුසාතිස්ස පන පඤ්චචත්තාලීසයොජනං. මහාකප්පිනස්ස වීසයොජනසතං. ධනියස්සත්ථාය සත්තයොජනසතානි අගමාසි. ධම්මසෙනාපතිනො සද්ධිවිහාරිකස්ස වනවාසීතිස්සසාමණෙරස්ස තිගාවුතාධිකං වීසයොජනසතං.

'चारिका करते हुए' (चारिकां चरमानो) का अर्थ है लंबी यात्रा पर जाते हुए। भगवान की यह चारिका दो प्रकार की होती है—त्वरित चारिका और अत्वरित चारिका। उनमें से, दूर होने पर भी बोध प्राप्त करने योग्य व्यक्ति को देखकर, उसे बोध कराने के लिए शीघ्रता से जाना 'त्वरित चारिका' कहलाती है; इसे महाकश्यप की अगवानी आदि में देखा जाना चाहिए। भगवान ने महाकश्यप स्थविर की अगवानी करते हुए एक मुहूर्त में तीन गावुत का मार्ग तय किया। आलवक के लिए तीस योजन, वैसे ही अंगुलिमाल के लिए। पक्कुसाति के लिए पैंतालीस योजन। महाकप्पिन के लिए एक सौ बीस योजन। धनिया के लिए सात सौ योजन तक गए। धर्मसेनापति (सारिपुत्र) के सार्धविहारिक (शिष्य) वनवासी तिस्स सामणेर के लिए एक सौ बीस योजन और तीन गावुत अधिक मार्ग तय किया।

එකදිවසං කිර ථෙරො – ‘‘තිස්සසාමණෙරස්ස සන්තිකං, භන්තෙ, ගච්ඡාමී’’ති ආහ. භගවා – ‘‘අහම්පි ගමිස්සාමී’’ති වත්වා ආයස්මන්තං ආනන්දං [Pg.214] ආමන්තෙසි – ‘‘ආනන්ද, වීසතිසහස්සානං ඡළභිඤ්ඤානං ආරොචෙහි, භගවා කිර වනවාසිස්ස තිස්සසාමණෙරස්ස සන්තිකං ගමිස්සතී’’ති. තතො දුතියදිවසෙ වීසතිසහස්සඛීණාසවපරිවාරො ආකාසෙ උප්පතිත්වා වීසතියොජනසතමත්ථකෙ තස්ස ගොචරගාමද්වාරෙ ඔතරිත්වා චීවරං පාරුපි. තං කම්මන්තං ගච්ඡමානා මනුස්සා දිස්වා – ‘‘සත්ථා නො ආගතො, මා කම්මන්තං අගමිත්ථා’’ති වත්වා ආසනානි පඤ්ඤපෙත්වා යාගුං දත්වා පාතරාසභත්තං කරොන්තා – ‘‘කුහිං, භන්තෙ, භගවා ගච්ඡතී’’ති දහරභික්ඛූ පුච්ඡිංසු. උපාසකා න භගවා අඤ්ඤත්ථ ගච්ඡති, ඉධෙව තිස්සසාමණෙරස්ස දස්සනත්ථායාගතොති. තෙ – ‘‘අම්හාකං කුලූපකස්ස කිර ථෙරස්ස දස්සනත්ථාය සත්ථා ආගතො, නො වත නො ථෙරො ඔරමත්තකො’’ති සොමනස්සජාතා අහෙසුං.

कहते हैं कि एक दिन स्थविर (सारिपुत्र) ने कहा—'भन्ते! मैं तिस्स सामणेर के पास जा रहा हूँ।' भगवान ने 'मैं भी जाऊँगा' कहकर आयुष्मान आनन्द को आमंत्रित किया—'आनन्द! छह अभिज्ञाओं वाले बीस हजार भिक्षुओं को सूचित कर दो कि भगवान वनवासी तिस्स सामणेर के पास जाएँगे।' तब दूसरे दिन बीस हजार क्षीणास्त्रव (अर्हतों) के साथ आकाश में उड़कर, एक सौ बीस योजन की दूरी पर उसके गोचर-ग्राम के द्वार पर उतरकर चीवर धारण किया। काम पर जाते हुए लोगों ने उन्हें देखकर कहा—'हमारे शास्ता आए हैं, काम पर मत जाओ।' उन्होंने आसन बिछाए, यवागू (कांजी) दी और सुबह का भोजन कराते हुए युवा भिक्षुओं से पूछा—'भन्ते! भगवान कहाँ जा रहे हैं?' (भिक्षुओं ने कहा—) 'उपासकों! भगवान कहीं और नहीं जा रहे हैं, यहीं तिस्स सामणेर को देखने के लिए आए हैं।' वे यह सोचकर अत्यंत प्रसन्न हुए कि—'हमारे कुल के सहायक स्थविर को देखने के लिए शास्ता आए हैं, हमारे स्थविर निश्चित ही कम गुणों वाले नहीं हैं।'

අථ ඛො භගවතො භත්තකිච්චපරියොසානෙ සාමණෙරො ගාමෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා – ‘‘උපාසකා, මහාභික්ඛුසඞ්ඝො’’ති පුච්ඡි. අථස්ස තෙ ‘‘සත්ථා, භන්තෙ, ආගතො’’ති ආරොචෙසුං. සො භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා පිණ්ඩපාතෙන ආපුච්ඡි. සත්ථා තස්ස පත්තං හත්ථෙන ගහෙත්වා – ‘‘අලං, තිස්ස, නිට්ඨිතං භත්තකිච්ච’’න්ති ආහ. තතො උපජ්ඣායං ආපුච්ඡිත්වා අත්තනො පත්තාසනෙ නිසීදිත්වා භත්තකිච්චමකාසි. අථස්ස භත්තකිච්චපරියොසානෙ සත්ථා මඞ්ගලං වත්වා නික්ඛමිත්වා ගාමද්වාරෙ ඨත්වා – ‘‘කතරො තෙ, තිස්ස, වසනට්ඨානං ගතමග්ගො’’ති ආහ. අයං භගවාති. මග්ගං දෙසයමානො පුරතො යාහි තිස්සාති. භගවා කිර සදෙවකස්ස ලොකස්ස මග්ගදෙසකොපි සමානො සකලෙ තිගාවුතෙ මග්ගෙ ‘සාමණෙරං දට්ඨුං ලච්ඡාමී’ති තං මග්ගදෙසකං අකාසි.

तब भगवान के भोजन के पश्चात, सामणेर ने गाँव में भिक्षाटन करके पूछा—'उपासकों! क्या भिक्षु संघ बहुत बड़ा है?' तब उन्होंने उससे कहा—'भन्ते! शास्ता आए हैं।' उसने भगवान के पास जाकर पिण्डपात (भोजन) के लिए निवेदन किया। शास्ता ने अपने हाथ से उसका पात्र पकड़कर कहा—'बस तिस्स, भोजन का कार्य समाप्त हो गया है।' तब अपने उपाध्याय से पूछकर, अपने नियत आसन पर बैठकर उसने भोजन किया। उसके भोजन के पश्चात शास्ता ने मंगल-वचन (अनुमोदना) कहकर प्रस्थान किया और गाँव के द्वार पर खड़े होकर पूछा—'तिस्स! तुम्हारे निवास स्थान को जाने वाला मार्ग कौन सा है?' 'भगवान! यह है।' 'तिस्स! मार्ग दिखाते हुए आगे चलो।' कहते हैं कि भगवान देवलोक सहित समस्त लोक के मार्गदर्शक होने पर भी, पूरे तीन गावुत के मार्ग में 'मैं सामणेर को देख सकूँगा'—यह सोचकर उसे मार्गदर्शक बनाया।

සො අත්තනො වසනට්ඨානං ගන්ත්වා භගවතො වත්තමකාසි. අථ නං භගවා – ‘‘කතරො තෙ, තිස්ස, චඞ්කමො’’ති පුච්ඡිත්වා තත්ථ ගන්ත්වා සාමණෙරස්ස නිසීදනපාසාණෙ නිසීදිත්වා – ‘‘තිස්ස, ඉමස්මිං ඨානෙ සුඛං වසී’’ති පුච්ඡි. සො ආහ – ‘‘ආම, භන්තෙ, ඉමස්මිං ඨානෙ වසන්තස්ස සීහබ්‍යග්ඝහත්ථිමිගමොරාදීනං සද්දං සුණතො අරඤ්ඤසඤ්ඤා උප්පජ්ජති, තාය සුඛං වසාමී’’ති. අථ නං භගවා – ‘‘තිස්ස, භික්ඛුසඞ්ඝං සන්නිපාතෙහි, බුද්ධදායජ්ජං තෙ දස්සාමී’’ති වත්වා සන්නිපතිතෙ භික්ඛුසඞ්ඝෙ උපසම්පාදෙත්වා අත්තනො වසනට්ඨානමෙව අගමාසීති. අයං තුරිතචාරිකා නාම. යං [Pg.215] පන ගාමනිගමපටිපාටියා දෙවසිකං යොජනද්වියොජනවසෙන පිණ්ඩපාතචරියාදීහි ලොකං අනුග්ගණ්හන්තස්ස ගමනං, අයං අතුරිතචාරිකා නාම.

वह (तिस्स सामणेर) अपने निवास स्थान पर जाकर भगवान की सेवा-शुश्रूषा करने लगा। तब भगवान ने उससे पूछा— "तिस्स, तुम्हारा चंक्रमण (टहलने का स्थान) कौन सा है?" और वहाँ जाकर सामणेर के बैठने के पत्थर पर बैठकर पूछा— "तिस्स, क्या तुम इस स्थान पर सुखपूर्वक रहते हो?" उसने कहा— "हाँ, भन्ते! इस स्थान पर रहते हुए सिंह, व्याघ्र, हाथी, मृग, मोर आदि के शब्द सुनते हुए अरण्य-संज्ञा (वन का बोध) उत्पन्न होती है, उससे मैं सुखपूर्वक रहता हूँ।" तब भगवान ने उससे कहा— "तिस्स, भिक्षु-संघ को एकत्रित करो, मैं तुम्हें बुद्ध-दाय (बुद्ध की विरासत/उपसंपदा) दूँगा।" भिक्षु-संघ के एकत्रित होने पर उसे उपसंपदा प्रदान कर वे अपने निवास स्थान को ही लौट गए। इसे 'त्वरित चारिका' (शीघ्रगामी यात्रा) कहा जाता है। और जो गाँवों और निगमों के क्रम से प्रतिदिन एक या दो योजन की गति से पिण्डपात आदि के द्वारा लोक पर अनुग्रह करते हुए गमन होता है, उसे 'अत्वरित चारिका' (मंदगामी यात्रा) कहा जाता है।

ඉමං පන චාරිකං චරන්තො භගවා මහාමණ්ඩලං, මජ්ඣිමමණ්ඩලං, අන්තොමණ්ඩලන්ති ඉමෙසං තිණ්ණං මණ්ඩලානං අඤ්ඤතරස්මිං චරති. තත්ථ මහාමණ්ඩලං නවයොජනසතිකං, මජ්ඣිමමණ්ඩලං ඡයොජනසතිකං, අන්තොමණ්ඩලං තියොජනසතිකං. යදා මහාමණ්ඩලෙ චාරිකං චරිතුකාමො හොති, මහාපවාරණාය පවාරෙත්වා පාටිපදදිවසෙ මහාභික්ඛුසඞ්ඝපරිවාරො නික්ඛමති. සමන්තා යොජනසතං එකකොලාහලං හොති. පුරිමං පුරිමං ආගතා නිමන්තෙතුං ලභන්ති. ඉතරෙසු ද්වීසු මණ්ඩලෙසු සක්කාරො මහාමණ්ඩලෙ ඔසරති. තත්ථ භගවා තෙසු තෙසු ගාමනිගමෙසු එකාහං ද්වීහං වසන්තො මහාජනං ආමිසප්පටිග්ගහෙන අනුග්ගණ්හන්තො ධම්මදානෙන චස්ස විවට්ටසන්නිස්සිතං කුසලං වඩ්ඪෙන්තො නවහි මාසෙහි චාරිකං පරියොසාපෙති. සචෙ පන අන්තොවස්සෙ භික්ඛූනං සමථවිපස්සනා තරුණා හොන්ති, මහාපවාරණාය අපවාරෙත්වා පවාරණාසඞ්ගහං දත්වා කත්තිකපුණ්ණමායං පවාරෙත්වා මිගසිරස්ස පඨමපාටිපදදිවසෙ මහාභික්ඛුසඞ්ඝපරිවාරො නික්ඛමිත්වා මජ්ඣිමමණ්ඩලෙ ඔසරති. අඤ්ඤෙනපි කාරණෙන මජ්ඣිමමණ්ඩලෙ චාරිකං චරිතුකාමො චතුමාසං වසිත්වාව නික්ඛමති. වුත්තනයෙනෙව ඉතරෙසු ද්වීසු මණ්ඩලෙසු සක්කාරො මජ්ඣිමමණ්ඩලෙ ඔසරති. භගවා පුරිමනයෙනෙව ලොකං අනුග්ගණ්හන්තො අට්ඨහි මාසෙහි චාරිකං පරියොසාපෙති. සචෙ පන චතුමාසං වුත්ථවස්සස්සාපි භගවතො වෙනෙය්‍යසත්තා අපරිපක්කින්ද්‍රියා හොන්ති, තෙසං ඉන්ද්‍රියපරිපාකං ආගමයමානො අපරම්පි එකමාසං වා ද්විතිචතුමාසං වා තත්ථෙව වසිත්වා මහාභික්ඛුසඞ්ඝපරිවාරො නික්ඛමති. වුත්තනයෙනෙව ඉතරෙසු ද්වීසු මණ්ඩලෙසු සක්කාරො අන්තොමණ්ඩලෙ ඔසරති. භගවා පුරිමනයෙනෙව ලොකං අනුග්ගණ්හන්තො සත්තහි වා ඡහි වා පඤ්චහි වා චතූහි වා මාසෙහි චාරිකං පරියොසාපෙති. ඉති ඉමෙසු තීසු මණ්ඩලෙසු යත්ථ කත්ථචි චාරිකං චරන්තො න චීවරාදිහෙතු චරති. අථ ඛො යෙ දුග්ගතබාලජිණ්ණබ්‍යාධිතා, තෙ කදා තථාගතං ආගන්ත්වා පස්සිස්සන්ති. මයි පන චාරිකං චරන්තෙ මහාජනො තථාගතස්ස දස්සනං ලභිස්සති. තත්ථ කෙචි චිත්තානි පසාදෙස්සන්ති[Pg.216], කෙචි මාලාදීහි පූජෙස්සන්ති, කෙචි කටච්ඡුභික්ඛං දස්සන්ති, කෙචි මිච්ඡාදස්සනං පහාය සම්මාදිට්ඨිකා භවිස්සන්ති. තං නෙසං භවිස්සති දීඝරත්තං හිතාය සුඛායාති. එවං ලොකානුකම්පකාය චාරිකං චරති.

इस (अत्वरित) चारिका को करते हुए भगवान महामण्डल, मध्यममण्डल और अन्तर्मण्डल—इन तीन मण्डलों में से किसी एक में विचरण करते हैं। वहाँ महामण्डल नौ सौ योजन का, मध्यममण्डल छह सौ योजन का और अन्तर्मण्डल तीन सौ योजन का होता है। जब महामण्डल में चारिका करने की इच्छा होती है, तब महाप्रवारणा (आश्विन पूर्णिमा) के बाद प्रतिपदा के दिन महान भिक्षु-संघ के साथ प्रस्थान करते हैं। चारों ओर सौ योजन तक एक कोलाहल सा मच जाता है। जो पहले आते हैं, उन्हें निमन्त्रण देने का अवसर मिलता है। अन्य दो मण्डलों का सत्कार भी महामण्डल में ही उमड़ पड़ता है। वहाँ भगवान उन-उन गाँवों और निगमों में एक या दो दिन रुकते हुए, आमिष (भिक्षा) ग्रहण कर महाजन पर अनुग्रह करते हुए और धर्मदान के द्वारा उनके विवर्त-निश्रित (निर्वाण-उन्मुख) कुशल को बढ़ाते हुए नौ महीनों में चारिका पूर्ण करते हैं। यदि वर्षावास के भीतर भिक्षुओं की शमथ-विपश्यना अभी अपरिपक्व (तरुण) हो, तो महाप्रवारणा के दिन प्रवारणा न कराकर, प्रवारणा-संग्रह देकर, कार्तिक पूर्णिमा को प्रवारणा कराकर, मार्गशीर्ष की प्रतिपदा को महान भिक्षु-संघ के साथ निकलकर मध्यममण्डल में प्रवेश करते हैं। किसी अन्य कारण से भी मध्यममण्डल में चारिका की इच्छा होने पर चार महीने रुककर ही प्रस्थान करते हैं। पूर्वोक्त रीति से ही अन्य दो मण्डलों का सत्कार मध्यममण्डल में प्राप्त होता है। भगवान पूर्ववत् लोक पर अनुग्रह करते हुए आठ महीनों में चारिका पूर्ण करते हैं। यदि चार महीने वर्षावास व्यतीत करने पर भी भगवान के विनेय सत्त्वों (दीक्षित होने योग्य जनों) की इन्द्रियाँ अपरिपक्व हों, तो उनकी इन्द्रियों की परिपक्वता की प्रतीक्षा करते हुए एक, दो, तीन या चार महीने और वहीं रुककर महान भिक्षु-संघ के साथ प्रस्थान करते हैं। पूर्वोक्त रीति से ही अन्य दो मण्डलों का सत्कार अन्तर्मण्डल में प्राप्त होता है। भगवान पूर्ववत् लोक पर अनुग्रह करते हुए सात, छह, पांच या चार महीनों में चारिका पूर्ण करते हैं। इस प्रकार इन तीन मण्डलों में कहीं भी चारिका करते हुए वे चीवर आदि के हेतु विचरण नहीं करते। अपितु, जो निर्धन, अत्यंत वृद्ध और रोगी हैं, वे कब तथागत के पास आकर उनके दर्शन कर पाएंगे? (वे नहीं आ सकते)। किन्तु मेरे चारिका करने पर महाजन तथागत के दर्शन प्राप्त कर सकेगा। वहाँ कुछ लोग चित्त प्रसन्न करेंगे, कुछ माला आदि से पूजा करेंगे, कुछ एक कलछी (चम्मच) भर भिक्षा देंगे, कुछ मिथ्या-दृष्टि त्यागकर सम्यक्-दृष्टि वाले बनेंगे। वह उनके लिए दीर्घकाल तक हित और सुख के लिए होगा। इस प्रकार लोक-अनुकम्पा के लिए वे चारिका करते हैं।

අපි ච චතූහි කාරණෙහි බුද්ධා භගවන්තො චාරිකං චරන්ති, ජඞ්ඝවිහාරවසෙන සරීරඵාසුකත්ථාය, අත්ථුප්පත්තිකාලාභිකඞ්ඛනත්ථාය, භික්ඛූනං සික්ඛාපදපඤ්ඤාපනත්ථාය, තත්ථ තත්ථ පරිපාකගතින්ද්‍රියෙ බොධනෙය්‍යසත්තෙ බොධනත්ථායාති. අපරෙහිපි චතූහි කාරණෙහි බුද්ධා භගවන්තො චාරිකං චරන්ති බුද්ධං සරණං ගච්ඡිස්සන්තීති වා, ධම්මං, සඞ්ඝං සරණං ගච්ඡිස්සන්තීති වා, මහතා ධම්මවස්සෙන චතස්සො පරිසා සන්තප්පෙස්සාමීති වා. අපරෙහිපි පඤ්චහි කාරණෙහි බුද්ධා භගවන්තො චාරිකං චරන්ති පාණාතිපාතා විරමිස්සන්තීති වා, අදින්නාදානා, කාමෙසුමිච්ඡාචාරා, මුසාවාදා, සුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨානා විරමිස්සන්තීති වා. අපරෙහිපි අට්ඨහි කාරණෙහි බුද්ධා භගවන්තො චාරිකං චරන්ති – පඨමං ඣානං පටිලභිස්සන්තීති වා, දුතියං ඣානං…පෙ… නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තිං පටිලභිස්සන්තීති වා. අපරෙහිපි අට්ඨහි කාරණෙහි බුද්ධා භගවන්තො චාරිකං චරන්ති – සොතාපත්තිමග්ගං අධිගමිස්සන්තීති වා, සොතාපත්තිඵලං…පෙ… අරහත්තඵලං සච්ඡිකරිස්සන්තීති වාති. අයං අතුරිතචාරිකා, ඉධ චාරිකාති අධිප්පෙතා. සා පනෙසා දුවිධා හොති – අනිබද්ධචාරිකා ච නිබද්ධචාරිකා ච. තත්ථ යං ගාමනිගමනගරපටිපාටිවසෙන චරති, අයං අනිබද්ධචාරිකා නාම. යං පනෙකස්සෙව බොධනෙය්‍යසත්තස්සත්ථාය ගච්ඡති, අයං නිබද්ධචාරිකා නාම. එසා ඉධ අධිප්පෙතා.

इसके अतिरिक्त, बुद्ध भगवान चार कारणों से चारिका करते हैं—जंघा-विहार (पैदल चलने) के द्वारा शरीर के सुख (स्वास्थ्य) के लिए, उपयुक्त अवसर की प्रतीक्षा के लिए, भिक्षुओं के लिए शिक्षापदों के प्रज्ञापन (नियम बनाने) के लिए, और जहाँ-तहाँ परिपक्व इन्द्रियों वाले बोधनीय सत्त्वों (बोध प्राप्त करने योग्य जनों) को बोध कराने के लिए। अन्य चार कारणों से भी बुद्ध भगवान चारिका करते हैं—कि लोग बुद्ध की शरण जाएँगे, धर्म की शरण जाएँगे, संघ की शरण जाएँगे, अथवा महान धर्म-वर्षा से चारों परिषदों को संतुष्ट करेंगे। अन्य पाँच कारणों से भी बुद्ध भगवान चारिका करते हैं—कि लोग प्राणातिपात (हिंसा) से विरत होंगे, अदत्तादान (चोरी) से, काम-मिथ्याचार से, मृषावाद (झूठ) से, और सुरा-मेरय-मद्य-प्रमादस्थान (नशा) से विरत होंगे। अन्य आठ कारणों से भी बुद्ध भगवान चारिका करते हैं—कि लोग प्रथम ध्यान प्राप्त करेंगे, द्वितीय ध्यान... (पेयालम)... नैवसंज्ञा-नासंज्ञायतन समापत्ति प्राप्त करेंगे। अन्य आठ कारणों से भी बुद्ध भगवान चारिका करते हैं—कि लोग स्रोतापत्ति-मार्ग प्राप्त करेंगे, स्रोतापत्ति-फल... (पेयालम)... अर्हत्-फल का साक्षात्कार करेंगे। यह 'अत्वरित चारिका' है, यहाँ 'चारिका' शब्द से यही अभिप्रेत है। वह यह (अत्वरित चारिका) दो प्रकार की होती है—अनिबद्ध चारिका और निबद्ध चारिका। उनमें से जो गाँव, निगम और नगरों के क्रम से की जाती है, वह 'अनिबद्ध चारिका' कहलाती है। और जो केवल एक ही बोधनीय सत्त्व (परिवर्तनीय व्यक्ति) के कल्याण के लिए की जाती है, वह 'निबद्ध चारिका' कहलाती है। यहाँ यही (निबद्ध चारिका) अभिप्रेत है।

තදා කිර භගවතො පච්ඡිමයාමකිච්චපරියොසානෙ දසසහස්සිලොකධාතුයා ඤාණජාලං පත්ථරිත්වා බොධනෙය්‍යබන්ධවෙ ඔලොකෙන්තස්ස පොක්ඛරසාතිබ්‍රාහ්මණො සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණජාලස්ස අන්තො පවිට්ඨො. අථ භගවා අයං බ්‍රාහ්මණො මය්හං ඤාණජාලෙ පඤ්ඤායති, ‘‘අත්ථි නු ඛ්වස්ස උපනිස්සයො’’ති වීමංසන්තො සොතාපත්තිමග්ගස්ස උපනිස්සයං දිස්වා – ‘‘එසො මයි එතං ජනපදං ගතෙ ලක්ඛණපරියෙසනත්ථං අම්බට්ඨං අන්තෙවාසිං පහිණිස්සති, සො මයා සද්ධිං වාදපටිවාදං කත්වා නානප්පකාරං අසබ්භිවාක්‍යං වක්ඛති, තමහං දමෙත්වා නිබ්බිසෙවනං කරිස්සාමි. සො [Pg.217] ආචරියස්ස කථෙස්සති, අථස්සාචරියො තං කථං සුත්වා ආගම්ම මම ලක්ඛණානි පරියෙසිස්සති, තස්සාහං ධම්මං දෙසෙස්සාමි. සො දෙසනාපරියොසානෙ සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහිස්සති. දෙසනා මහාජනස්ස සඵලා භවිස්සතී’’ති පඤ්චභික්ඛුසතපරිවාරො තං ජනපදං පටිපන්නො. තෙන වුත්තං – ‘‘කොසලෙසු චාරිකං චරමානො මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං පඤ්චමත්තෙහි භික්ඛුසතෙහී’’ති.

उस समय, भगवान ने रात्रि के अंतिम प्रहर के कृत्यों की समाप्ति पर दस हज़ार लोकधातुओं में अपने ज्ञान-जाल को फैलाकर बोध प्राप्त करने योग्य जनों को देखते हुए, पोक्खरसाति ब्राह्मण को अपने सर्वज्ञता-ज्ञान के जाल के भीतर आया हुआ देखा। तब भगवान ने सोचा, "यह ब्राह्मण मेरे ज्ञान-जाल में दिखाई दे रहा है, क्या इसमें कोई उपनिश्रय (कल्याणकारी हेतु) है?" ऐसा विचार करते हुए उन्होंने उसके स्रोतापत्ति-मार्ग के उपनिश्रय को देखा और सोचा— "जब मैं इस कोसल जनपद में जाऊँगा, तब यह ब्राह्मण लक्षणों की परीक्षा के लिए अपने अम्बट्ठ नामक अन्तेवासी (शिष्य) को भेजेगा। वह मेरे साथ वाद-प्रतिवाद करके अनेक प्रकार के असभ्य वचन कहेगा। मैं उसे दमित कर विनीत बनाऊँगा। वह अपने आचार्य को जाकर बताएगा, तब उसका आचार्य उस बात को सुनकर मेरे पास आएगा और मेरे लक्षणों की परीक्षा करेगा। तब मैं उसे धर्मोपदेश दूँगा। वह देशना के अंत में स्रोतापत्ति-फल में प्रतिष्ठित होगा। यह देशना जनसमूह के लिए सफल होगी।" ऐसा देखकर वे पाँच सौ भिक्षुओं के साथ उस जनपद की ओर चल पड़े। इसीलिए कहा गया है— "कोसलों में चारिका करते हुए पाँच सौ भिक्षुओं के विशाल भिक्षु-संघ के साथ।"

යෙන ඉච්ඡානඞ්ගලන්ති යෙන දිසාභාගෙන ඉච්ඡානඞ්ගලං අවසරිතබ්බං. යස්මිං වා පදෙසෙ ඉච්ඡානඞ්ගලං. ඉජ්ඣානඞ්ගලන්තිපි පාඨො. තදවසරීති තෙන අවසරි, තං වා අවසරි. තෙන දිසාභාගෙන ගතො, තං වා පදෙසං ගතොති අත්ථො. ඉච්ඡානඞ්ගලෙ විහරති ඉච්ඡානඞ්ගලවනසණ්ඩෙති ඉච්ඡානඞ්ගලං උපනිස්සාය ඉච්ඡානඞ්ගලවනසණ්ඩෙ සීලඛන්ධාවාරං බන්ධිත්වා සමාධිකොන්තං උස්සාපෙත්වා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණසරං පරිවත්තයමානො ධම්මරාජා යථාභිරුචිතෙන විහාරෙන විහරති.

'येन इच्छानङ्गलं' का अर्थ है—जिस दिशा या क्षेत्र से इच्छानङ्गल गाँव पहुँचा जाता है, अथवा जिस स्थान पर इच्छानङ्गल है। 'इज्झानङ्गलं' भी एक पाठ है। 'तदवसरी' का अर्थ है—उस दिशा से पहुँचे, या उस स्थान पर पहुँचे। 'इच्छानङ्गले विहरति इच्छानङ्गलवनसण्डे' का अर्थ है—इच्छानङ्गल गाँव के आश्रय में, इच्छानङ्गल के वन-खण्ड में शील रूपी शिविर (छावनी) बनाकर, समाधि रूपी कुन्त (भाला) खड़ा कर और सर्वज्ञता-ज्ञान रूपी बाण को घुमाते हुए धर्मराज बुद्ध अपनी इच्छानुसार विहार करते हैं।

පොක්ඛරසාතිවත්ථුවණ්ණනා

पोक्खरसाति-वस्तु का वर्णन।

255. තෙන ඛො පන සමයෙනාති යෙන සමයෙන භගවා තත්ථ විහරති, තෙන සමයෙන, තස්මිං සමයෙති අයමත්ථො. බ්‍රහ්මං අණතීති බ්‍රාහ්මණො, මන්තෙ සජ්ඣායතීති අත්ථො. ඉදමෙව හි ජාතිබ්‍රාහ්මණානං නිරුත්තිවචනං. අරියා පන බාහිතපාපත්තා බ්‍රාහ්මණාති වුච්චන්ති. පොක්ඛරසාතීති ඉදං තස්ස නාමං. කස්මා පොක්ඛරසාතීති වුච්චති. තස්ස කිර කායො සෙතපොක්ඛරසදිසො, දෙවනගරෙ උස්සාපිතරජතතොරණං විය සොභති. සීසං පනස්ස කාළවණ්ණං ඉන්දනීලමණිමයං විය. මස්සුපි චන්දමණ්ඩලෙ කාළමෙඝරාජි විය ඛායති. අක්ඛීනි නීලුප්පලසදිසානි. නාසා රජතපනාළිකා විය සුවට්ටිතා සුපරිසුද්ධා. හත්ථපාදතලානි චෙව මුඛද්වාරඤ්ච කතලාඛාරසපරිකම්මං විය සොභති, අතිවිය සොභග්ගප්පත්තො බ්‍රාහ්මණස්ස අත්තභාවො. අරාජකෙ ඨානෙ රාජානං කාතුං යුත්තමිමං බ්‍රාහ්මණං. එවමෙස සස්සිරිකො. ඉති නං පොක්ඛරසදිසත්තා පොක්ඛරසාතීති සඤ්ජානන්ති.

२५५. 'तेन खो पन समयेन' का अर्थ है—जिस समय भगवान वहाँ विहार कर रहे थे, उस समय। 'ब्रह्मं अणति' के कारण 'ब्राह्मण' कहलाता है, अर्थात् जो मन्त्रों का स्वाध्याय करता है। जन्मना ब्राह्मणों के लिए यही व्युत्पत्ति है। किन्तु आर्यों को पापों को बाहर निकाल देने (बाहित-पाप) के कारण 'ब्राह्मण' कहा जाता है। 'पोक्खरसाति' यह उसका नाम है। उसे पोक्खरसाति क्यों कहा जाता है? कहते हैं कि उसका शरीर श्वेत कमल (पुण्डरीक) के समान था और देव-नगर में स्थापित रजत-तोरण के समान सुशोभित होता था। उसका सिर इन्द्रनील मणि के समान कृष्ण वर्ण का था। उसकी दाढ़ी चन्द्रमण्डल पर काली घटा की रेखा के समान दिखाई देती थी। आँखें नीलकमल के समान थीं। नासिका चाँदी की नली के समान सुडौल और अत्यंत निर्मल थी। हथेलियाँ, तलवे और मुख-द्वार (होंठ) लाक्षारस (महावर) से रंजित के समान सुशोभित थे। उस ब्राह्मण का व्यक्तित्व अत्यंत शोभायमान था। राजा विहीन स्थान पर इस ब्राह्मण को राजा बनाना उचित होता, वह इतना तेजस्वी था। इस प्रकार, कमल के समान होने के कारण लोग उसे 'पोक्खरसाति' के नाम से जानते थे।

අයං [Pg.218] පන කස්සපසම්මාසම්බුද්ධකාලෙ තිණ්ණං වෙදානං පාරගූ දසබලස්ස දානං දත්වා ධම්මදෙසනං සුත්වා දෙවලොකෙ නිබ්බත්ති. සො තතො මනුස්සලොකමාගච්ඡන්තො මාතුකුච්ඡිවාසං ජිගුච්ඡිත්වා හිමවන්තපදෙසෙ මහාසරෙ පදුමගබ්භෙ නිබ්බත්ති. තස්ස ච සරස්ස අවිදූරෙ තාපසො පණ්ණසාලාය වසති. සො තීරෙ ඨිතො තං පදුමං දිස්වා – ‘‘ඉදං පදුමං අවසෙසපදුමෙහි මහන්තතරං. පුප්ඵිතකාලෙ නං ගහෙස්සාමී’’ති චින්තෙසි. තං සත්තාහෙනාපි න පුප්ඵති. තාපසො කස්මා නු ඛො ඉදං සත්තාහෙනාපි න පුප්ඵති. හන්ද නං ගහෙස්සාමීති ඔතරිත්වා ගණ්හි. තං තෙන නාළතො ඡින්නමත්තංයෙව පුප්ඵිතං. අථස්සබ්භන්තරෙ සුවණ්ණචුණ්ණපිඤ්ජරං විය රජතබිම්බකං පදුමරෙණුපිඤ්ජරං සෙතවණ්ණං දාරකං අද්දස. සො මහාපුඤ්ඤො එස භවිස්සති. හන්ද නං පටිජග්ගාමීති පණ්ණසාලං නෙත්වා පටිජග්ගිත්වා සත්තවස්සකාලතො පට්ඨාය තයො වෙදෙ උග්ගණ්හාපෙසි. දාරකො තිණ්ණං වෙදානං පාරං ගන්ත්වා පණ්ඩිතො බ්‍යත්තො ජම්බුදීපෙ අග්ගබ්‍රාහ්මණො අහොසි. සො අපරෙන සමයෙන රඤ්ඤො කොසලස්ස සිප්පං දස්සෙසි. අථස්ස සිප්පෙ පසන්නො රාජා උක්කට්ඨං නාම මහානගරං බ්‍රහ්මදෙය්‍යං අදාසි. ඉති නං පොක්ඛරෙ සයිතත්තා පොක්ඛරසාතීති සඤ්ජානන්ති.

यह (ब्राह्मण) कश्यप सम्यक सम्बुद्ध के काल में तीनों वेदों का पारंगत था और बुद्ध को दान देकर तथा धर्म-देशना सुनकर देवलोक में उत्पन्न हुआ। वहाँ से मनुष्य लोक में आते समय, माता की कोख में वास करने से घृणा होने के कारण, वह हिमालय प्रदेश के एक विशाल सरोवर में कमल के गर्भ में उत्पन्न हुआ। उस सरोवर के पास ही एक तापस पर्णकुटी में रहता था। उसने तट पर खड़े होकर उस कमल को देखा और सोचा— "यह कमल अन्य कमलों से बहुत बड़ा है, खिलने पर मैं इसे ले लूँगा।" सात दिन तक भी वह नहीं खिला। तापस ने सोचा— "यह सात दिन बाद भी क्यों नहीं खिल रहा? चलो, इसे ले लेता हूँ।" उसने पानी में उतरकर उसे तोड़ लिया। डंठल से अलग होते ही वह खिल गया। उसके भीतर उसने स्वर्ण-चूर्ण के समान आभा वाले, रजत-प्रतिमा जैसे, कमल-पराग से रंजित श्वेत वर्ण के बालक को देखा। उसने सोचा— "यह बालक महापुण्यवान होगा। मैं इसका पालन-पोषण करूँगा।" वह उसे पर्णकुटी ले गया और सात वर्ष की आयु से उसे तीनों वेदों का अध्ययन कराया। वह बालक तीनों वेदों में पारंगत होकर जम्बूद्वीप का प्रकाण्ड विद्वान और श्रेष्ठ ब्राह्मण बना। बाद में उसने कोसल नरेश को अपनी विद्या का प्रदर्शन किया। उसकी विद्या से प्रसन्न होकर राजा ने उसे 'उक्कट्ठा' नामक महानगर 'ब्रह्मदेय' (राजकीय अनुदान) के रूप में दिया। इस प्रकार, कमल (पोक्खर) में शयन करने (उत्पन्न होने) के कारण उसे 'पोक्खरसाति' के नाम से जाना जाता है।

උක්කට්ඨං අජ්ඣාවසතීති උක්කට්ඨනාමකෙ නගරෙ වසති. අභිභවිත්වා වා ආවසති. තස්ස නගරස්ස සාමිකො හුත්වා යාය මරියාදාය තත්ථ වසිතබ්බං, තාය මරියාදාය වසි. තස්ස කිර නගරස්ස වත්ථුං උක්කා ඨපෙත්වා උක්කාසු ජලමානාසු අග්ගහෙසුං, තස්මා තං උක්කට්ඨන්ති වුච්චති. ඔක්කට්ඨන්තිපි පාඨො, සොයෙවත්ථො. උපසග්ගවසෙන පනෙත්ථ භුම්මත්ථෙ උපයොගවචනං වෙදිතබ්බං. තස්ස අනුපයොගත්තා ච සෙසපදෙසු. තත්ථ ලක්ඛණං සද්දසත්ථතො පරියෙසිතබ්බං.

'उक्कट्ठं अज्झावसति' का अर्थ है—उक्कट्ठा नामक नगर में रहता है, अथवा उस पर अधिकार कर निवास करता है। उस नगर का स्वामी होकर जिस मर्यादा (नियम) से वहाँ रहना चाहिए, उस मर्यादा से रहता था। कहा जाता है कि उस नगर की भूमि का चयन मशालें (उक्का) जलाकर किया गया था, इसलिए उसे 'उक्कट्ठा' कहा जाता है। 'ओक्कट्ठं' भी एक पाठ है, जिसका अर्थ वही है। यहाँ उपसर्ग के प्रभाव से सप्तमी के अर्थ में द्वितीया विभक्ति (उपयोगवचन) समझनी चाहिए। अन्य पदों में भी इसी प्रकार द्वितीया का प्रयोग हुआ है। इसके व्याकरण संबंधी लक्षण शब्द-शास्त्र (व्याकरण) में खोजने चाहिए।

සත්තුස්සදන්ති සත්තෙහි උස්සදං, උස්සන්නං බහුජනං ආකිණ්ණමනුස්සං. පොසාවනියහත්ථිඅස්සමොරමිගාදිඅනෙකසත්තසමාකිණ්ණඤ්චාති අත්ථො. යස්මා පනෙතං නගරං බහි ආවිජ්ඣිත්වා ජාතෙන හත්ථිඅස්සාදීනං ඝාසතිණෙන චෙව ගෙහච්ඡාදනතිණෙන ච සම්පන්නං. තථා දාරුකට්ඨෙහි චෙව ගෙහසම්භාරකට්ඨෙහි ච. යස්මා චස්සබ්භන්තරෙ වට්ටචතුරස්සාදිසණ්ඨානා බහූ පොක්ඛරණියො ජලජකුසුමවිචිත්තානි ච බහූනි අනෙකානි තළාකානි උදකස්ස නිච්චභරිතානෙව හොන්ති, තස්මා සතිණකට්ඨොදකන්ති වුත්තං. සහ ධඤ්ඤෙනාති සධඤ්ඤං පුබ්බණ්ණාපරණ්ණාදිභෙදං බහුධඤ්ඤසන්නිචයන්ති අත්ථො[Pg.219]. එත්තාවතා යස්මිං නගරෙ බ්‍රාහ්මණො සෙතච්ඡත්තං උස්සාපෙත්වා රාජලීලාය වසති, තස්ස සමිද්ධිසම්පත්ති දීපිතා හොති.

"सत्तुस्सदा" का अर्थ है प्राणियों से भरा हुआ, अर्थात् जहाँ बहुत से लोग और घनी आबादी हो। इसका अर्थ पालतू हाथियों, घोड़ों, मोरों, मृगों आदि अनेक प्राणियों से संकीर्ण (भरा हुआ) भी है। चूँकि यह नगर बाहर की ओर हाथियों, घोड़ों आदि के लिए चारे वाली घास और घरों को छाने वाली घास से संपन्न है, साथ ही ईंधन की लकड़ी और भवन निर्माण की लकड़ी से भी संपन्न है; और चूँकि इसके भीतर गोल, चौकोर आदि आकृतियों वाली बहुत सी पुष्करिणियाँ (पोखरे) और जल-पुष्पों से विचित्र अनेक तालाब हमेशा जल से भरे रहते हैं, इसलिए इसे "सतिणकट्ठोदकं" (घास, लकड़ी और जल से युक्त) कहा गया है। "सधञ्ञं" का अर्थ है अनाज के साथ, अर्थात् पूर्वान्न और अपरान्न आदि भेदों वाले बहुत से अनाजों का संचय। इस प्रकार, जिस नगर में ब्राह्मण श्वेत छत्र लगाकर राजसी ठाठ-बाट से रहता है, उसकी समृद्धि और संपन्नता को यहाँ दर्शाया गया है।

රාජතො ලද්ධං භොග්ගං රාජභොග්ගං. කෙන දින්නන්ති චෙ? රඤ්ඤා පසෙනදිනා කොසලෙන දින්නං. රාජදායන්ති රඤ්ඤො දායභූතං, දායජ්ජන්ති අත්ථො. බ්‍රහ්මදෙය්‍යන්ති සෙට්ඨදෙය්‍යං, ඡත්තං උස්සාපෙත්වා රාජසඞ්ඛෙපෙන භුඤ්ජිතබ්බන්ති අත්ථො. අථ වා රාජභොග්ගන්ති සබ්බං ඡෙජ්ජභෙජ්ජං අනුසාසන්තෙන නදීතිත්ථපබ්බතාදීසු සුඞ්කං ගණ්හන්තෙන සෙතච්ඡත්තං උස්සාපෙත්වා රඤ්ඤා හුත්වා භුඤ්ජිතබ්බං. රඤ්ඤා පසෙනදිනා කොසලෙන දින්නං රාජදායන්ති එත්ථ තං නගරං රඤ්ඤා දින්නත්තා රාජදායං දායකරාජදීපනත්ථං පනස්ස ‘‘රඤ්ඤා පසෙනදිනා කොසලෙන දින්න’’න්ති ඉදං වුත්තං. බ්‍රහ්මදෙය්‍යන්ති සෙට්ඨදෙය්‍යං. යථා දින්නං න පුන ගහෙතබ්බං හොති, නිස්සට්ඨං පරිච්චත්තං. එවං දින්නන්ති අත්ථො.

राजा से प्राप्त भोग (सम्पत्ति) "राजभोग" है। यदि पूछा जाए कि किसके द्वारा दिया गया? तो उत्तर है—कोसल के राजा पसेनदि द्वारा दिया गया। "राजदायं" का अर्थ है राजा का देय भाग, अर्थात् उत्तराधिकार (विरासत)। "ब्रह्मदेय्यं" का अर्थ है श्रेष्ठ दान, जिसे श्वेत छत्र लगाकर राजसी संक्षिप्त रूप में भोगा जाना चाहिए। अथवा "राजभोग" का अर्थ है—सभी प्रकार के दंड (काटने-तोड़ने) का अनुशासन करते हुए, नदी-घाटों और पर्वतों आदि पर कर (शुल्क) ग्रहण करते हुए, श्वेत छत्र लगाकर राजा बनकर भोगना। "राजा कोसल पसेनदि द्वारा दिया गया राजदाय" यहाँ वह नगर राजा द्वारा दिए जाने के कारण "राजदाय" कहलाता है; और देने वाले राजा को दर्शाने के लिए "राजा कोसल पसेनदि द्वारा दिया गया" यह कहा गया है। "ब्रह्मदेय्यं" का अर्थ है श्रेष्ठ दान। जिस प्रकार दिया गया दान पुनः वापस नहीं लिया जाना चाहिए, जो पूरी तरह से त्याग दिया गया हो, वैसे ही दिए गए दान को यह अर्थ समझना चाहिए।

අස්සොසීති සුණි උපලභි, සොතද්වාරසම්පත්තවචනනිග්ඝොසානුසාරෙන අඤ්ඤාසි. ඛොති අවධාරණත්ථෙ පදපූරණමත්තෙ වා නිපාතො. තත්ථ අවධාරණත්ථෙන අස්සොසි එව, නාස්ස කොචි සවනන්තරායො අහොසීති අයමත්ථො වෙදිතබ්බො. පදපූරණෙන පන පදබ්‍යඤ්ජනසිලිට්ඨතාමත්තමෙව.

"अस्सोसि" का अर्थ है सुना, प्राप्त किया, श्रोत्र-द्वार (कान) तक पहुँचे हुए वचनों के घोष के अनुसार जाना। "खो" एक निपात है जो अवधारण (निश्चय) के अर्थ में या केवल पद-पूर्ति के लिए प्रयुक्त होता है। वहाँ अवधारण के अर्थ में "सुना ही", अर्थात् उसके सुनने में कोई बाधा नहीं आई—यह अर्थ समझना चाहिए। पद-पूर्ति के अर्थ में तो यह केवल पदों और व्यंजनों की सुगमता (प्रवाह) के लिए है।

ඉදානි යමත්ථං බ්‍රාහ්මණො පොක්ඛරසාති අස්සොසි, තං පකාසෙන්තො – ‘‘සමණො ඛලු භො ගොතමො’’තිආදිමාහ. තත්ථ සමිතපාපත්තා සමණොති වෙදිතබ්බො. වුත්තඤ්හෙතං – ‘‘සමිතාස්ස හොන්ති පාපකා අකුසලා ධම්මා’’තිආදි (ම. නි. 1.434). භගවා ච අනුත්තරෙන අරියමග්ගෙන සමිතපාපො. තෙනස්ස යථාභූතගුණාධිගතමෙතං නාමං, යදිදං සමණොති. ඛලූති අනුස්සවනත්ථෙ නිපාතො. භොති බ්‍රාහ්මණජාතිසමුදාගතං ආලපනමත්තං. වුත්තම්පි චෙතං – ‘‘භොවාදී නාම සො හොති, සචෙ හොති සකිඤ්චනො’’ති (ධ. ප. 55). ගොතමොති භගවන්තං ගොත්තවසෙන පරිකිත්තෙති. තස්මා සමණො ඛලු භො ගොතමොති එත්ථ සමණො කිර භො ගොතමගොත්තොති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො.

अब जिस बात को ब्राह्मण पोक्खरसाति ने सुना था, उसे प्रकट करते हुए—"श्रमण खलु भो गोतमो" (हे भो! श्रमण गौतम सुना जाता है) आदि कहा। वहाँ पापों को शांत कर देने के कारण उन्हें "श्रमण" समझना चाहिए। जैसा कि कहा गया है—"उसके पापमय अकुशल धर्म शांत हो गए हैं" आदि। भगवान ने अनुत्तर आर्यमार्ग के द्वारा पापों को शांत किया है। इसलिए "श्रमण" यह नाम उनके वास्तविक गुणों की प्राप्ति के कारण है। "खलु" शब्द अनुश्रवण (परंपरा से सुनने) के अर्थ में एक निपात है। "भो" ब्राह्मण जाति में प्रचलित संबोधन मात्र है। यह भी कहा गया है—"वह 'भो-वादी' (भो कहने वाला) कहलाता है, यदि वह आसक्ति (किंचन) से युक्त हो।" "गोतमो" के द्वारा भगवान को उनके गोत्र के नाम से पुकारा गया है। इसलिए "श्रमणो खलु भो गोतमो" यहाँ "हे भो! गौतम गोत्र वाले श्रमण यहाँ विहार करते हैं"—ऐसा अर्थ देखना चाहिए।

සක්‍යපුත්තොති ඉදං පන භගවතො උච්චාකුලපරිදීපනං. සක්‍යකුලා පබ්බජිතොති සද්ධාපබ්බජිතභාවපරිදීපනං. කෙනචි පාරිජුඤ්ඤෙන අනභිභූතො අපරික්ඛීණංයෙව [Pg.220] තං කුලං පහාය සද්ධාය පබ්බජිතොති වුත්තං හොති. තතො පරං වුත්තත්ථමෙව. තං ඛො පනාතිආදි සාමඤ්ඤඵලෙ වුත්තමෙව. සාධු ඛො පනාති සුන්දරං ඛො පන. අත්ථාවහං සුඛාවහන්ති වුත්තං හොති. තථාරූපානං අරහතන්ති යථාරූපො සො භවං ගොතමො, එවරූපානං යථාභූතගුණාධිගමෙන ලොකෙ අරහන්තොති ලද්ධසද්ධානං අරහතං. දස්සනං හොතීති පසාදසොම්මානි අක්ඛීනි උම්මීලෙත්වා දස්සනමත්තම්පි සාධු හොතීති, එවං අජ්ඣාසයං කත්වා.

"सक्यपुत्तो" (शाक्यपुत्र) यह भगवान के उच्च कुल को दर्शाने वाला शब्द है। "सक्यकुला पब्बजितो" (शाक्य कुल से प्रव्रजित) श्रद्धा के कारण प्रव्रजित होने के भाव को दर्शाता है। किसी हानि या विनाश से अभिभूत न होकर, अक्षीण (संपन्न) कुल को ही त्यागकर श्रद्धापूर्वक प्रव्रजित हुए—यह कहा गया है। इसके बाद के पदों का अर्थ पहले ही बताया जा चुका है। "तं खो पन" आदि सामञ्ञफल सुत्त में वर्णित ही है। "साधु खो पन" का अर्थ है—निश्चय ही सुंदर (अच्छा) है। इसका अर्थ कल्याणकारी और सुखकारी है। "तथारूपानां अरहतं" का अर्थ है—जैसे वे भगवान गौतम हैं, वैसे ही वास्तविक गुणों की प्राप्ति के कारण लोक में 'अर्हत्' की संज्ञा प्राप्त अर्हतों का। "दस्सनं होति" का अर्थ है—प्रसन्न और सौम्य आँखों को खोलकर केवल दर्शन मात्र करना भी "साधु" (भला) होता है—ऐसा अभिप्राय है।

අම්බට්ඨමාණවකථා

अम्बट्ठ माणवक (युवक) की कथा।

256. අජ්ඣායකොති ඉදං – ‘‘න දානිමෙ ඣායන්ති, න දානිමෙ ඣායන්තීති ඛො, වාසෙට්ඨ, අජ්ඣායකා අජ්ඣායකා ත්වෙව තතියං අක්ඛරං උපනිබ්බත්ත’’න්ති, එවං පඨමකප්පිකකාලෙ ඣානවිරහිතානං බ්‍රාහ්මණානං ගරහවචනං. ඉදානි පන තං අජ්ඣායතීති අජ්ඣායකො. මන්තෙ පරිවත්තෙතීති ඉමිනා අත්ථෙන පසංසාවචනං කත්වා වොහරන්ති. මන්තෙ ධාරෙතීති මන්තධරො.

२५६. "अज्झायको" (अध्येता)—"हे वासेट्ठ! अब ये ध्यान नहीं करते, अब ये ध्यान नहीं करते, इसलिए 'अज्झायका अज्झायका' (अध्येता) यह तीसरा नाम उत्पन्न हुआ"—इस प्रकार प्रथम कल्प के समय ध्यान-रहित ब्राह्मणों के लिए यह निंदा का वचन था। किंतु अब, "वह अध्ययन (स्वाध्याय) करता है" इसलिए "अज्झायको" कहलाता है। "वह मंत्रों का पारायण करता है"—इस अर्थ में प्रशंसात्मक वचन मानकर व्यवहार करते हैं। "वह मंत्रों को धारण करता है" इसलिए "मन्तधरो" (मंत्रधर) कहलाता है।

තිණ්ණං වෙදානන්ති ඉරුවෙදයජුවෙදසාමවෙදානං. ඔට්ඨපහතකරණවසෙන පාරං ගතොති පාරගූ. සහ නිඝණ්ඩුනා ච කෙටුභෙන ච සනිඝණ්ඩුකෙටුභානං. නිඝණ්ඩූති නිඝණ්ඩුරුක්ඛාදීනං වෙවචනපකාසකං සත්ථං. කෙටුභන්ති කිරියාකප්පවිකප්පො කවීනං උපකාරාවහං සත්ථං. සහ අක්ඛරප්පභෙදෙන සාක්ඛරප්පභෙදානං. අක්ඛරප්පභෙදොති සික්ඛා ච නිරුත්ති ච. ඉතිහාසපඤ්චමානන්ති ආථබ්බණවෙදං චතුත්ථං කත්වා ඉතිහ ආස, ඉතිහ ආසාති ඊදිසවචනපටිසංයුත්තො පුරාණකථාසඞ්ඛාතො ඉතිහාසො පඤ්චමො එතෙසන්ති ඉතිහාසපඤ්චමා, තෙසං ඉතිහාසපඤ්චමානං වෙදානං.

"तिण्णं वेदानं" का अर्थ है—ऋग्वेद, यजुर्वेद और सामवेद का। ओष्ठ-संचालन (उच्चारण) के द्वारा जो पार पहुँच गया है, वह "पारगू" (पारंगत) है। निघण्डु और केटुभ के साथ "सनिघण्डुकेटुभानं" है। "निघण्डु" वृक्षों आदि के पर्यायवाची शब्दों को बताने वाला शास्त्र है। "केटुभं" कवियों के लिए उपकारी क्रिया-कल्प और विकल्पात्मक शास्त्र है। अक्षरों के प्रभेद (विभाजन) के साथ "साक्खरप्पभेदानं" है। "अक्खरप्पभेदा" का अर्थ है—शिक्षा और निरुक्ति। "इतिहासपञ्चमानं" का अर्थ है—अथर्ववेद को चौथा मानकर, "ऐसा हुआ था, ऐसा हुआ था" इस प्रकार के वचनों से युक्त पौराणिक कथाओं वाला "इतिहास" जिनका पाँचवाँ (शास्त्र) है, उन इतिहास-पंचम वेदों का।

පදං තදවසෙසඤ්ච බ්‍යාකරණං අධීයති වෙදෙති චාති පදකො වෙය්‍යාකරණො. ලොකායතං වුච්චති විතණ්ඩවාදසත්ථං. මහාපුරිසලක්ඛණන්ති මහාපුරිසානං බුද්ධාදීනං ලක්ඛණදීපකං ද්වාදසසහස්සගන්ථපමාණං සත්ථං. යත්ථ සොළසසහස්සගාථාපරිමාණා බුද්ධමන්තා නාම අහෙසුං, යෙසං වසෙන ඉමිනා ලක්ඛණෙන සමන්නාගතා බුද්ධා නාම හොන්ති, ඉමිනා පච්චෙකබුද්ධා, ඉමිනා ද්වෙ අග්ගසාවකා, අසීති මහාසාවකා[Pg.221], බුද්ධමාතා, බුද්ධපිතා, අග්ගුපට්ඨාකො, අග්ගුපට්ඨායිකා, රාජා චක්කවත්තීති අයං විසෙසො පඤ්ඤායති.

जो 'पद' (शब्द-शास्त्र) और शेष 'व्याकरण' का अध्ययन करता है और उन्हें जानता है, वह 'पदक' और 'वैयाकरण' कहलाता है। 'लोकायतन' को 'वितण्डावाद-शास्त्र' कहा जाता है। 'महापुरुषलक्षण' वह शास्त्र है जो बुद्ध आदि महापुरुषों के लक्षणों को प्रकाशित करता है और जिसमें बारह हजार ग्रंथों का परिमाण है। जिसमें सोलह हजार गाथाओं के परिमाण वाले 'बुद्ध-मन्त्र' थे, जिनके प्रभाव से इन लक्षणों से युक्त होने पर वे 'बुद्ध' कहलाते हैं, इन्हीं (लक्षणों) से 'प्रत्येकबुद्ध', इन्हीं से दो 'अग्रश्रावक', अस्सी 'महाश्रावक', 'बुद्ध-माता', 'बुद्ध-पिता', 'अग्र-उपस्थाक' (प्रधान सेवक), 'अग्र-उपस्थायिका' और 'चक्रवर्ती राजा'—यह विशेषता जानी जाती है।

අනවයොති ඉමෙසු ලොකායතමහාපුරිසලක්ඛණෙසු අනූනො පරිපූරකාරී, අවයො න හොතීති වුත්තං හොති. අවයො නාම යො තානි අත්ථතො ච ගන්ථතො ච සන්ධාරෙතුං න සක්කොති. අනුඤ්ඤාතපටිඤ්ඤාතොති අනුඤ්ඤාතො චෙව පටිඤ්ඤාතො ච. ආචරියෙනස්ස ‘‘යං අහං ජානාමි, තං ත්වං ජානාසී’’තිආදිනා අනුඤ්ඤාතො. ‘‘ආම ආචරියා’’ති අත්තනා තස්ස පටිවචනදානපටිඤ්ඤාය පටිඤ්ඤාතොති අත්ථො. කතරස්මිං අධිකාරෙ? සකෙ ආචරියකෙ තෙවිජ්ජකෙ පාවචනෙ. එස කිර බ්‍රාහ්මණො චින්තෙසි ‘‘ඉමස්මිං ලොකෙ ‘අහං බුද්ධො, අහං බුද්ධො’ති උග්ගතස්ස නාමං ගහෙත්වා බහූ ජනා විචරන්ති. තස්මා න මෙ අනුස්සවමත්තෙනෙව උපසඞ්කමිතුං යුත්තං. එකච්චඤ්හි උපසඞ්කමන්තස්ස අපක්කමනම්පි ගරු හොති, අනත්ථොපි උප්පජ්ජති. යංනූනාහං මම අන්තෙවාසිකං පෙසෙත්වා – ‘බුද්ධො වා, නො වා’ති ජානිත්වාව උපසඞ්කමෙය්‍ය’’න්ති, තස්මා මාණවං ආමන්තෙත්වා අයං තාතාතිආදිමාහ.

'अनवय' का अर्थ है इन लोकायतन और महापुरुषलक्षण शास्त्रों में न्यून न होना, पूर्ण होना; वह 'अवय' (अपूर्ण) नहीं है, यह कहा गया है। 'अवय' वह है जो उन्हें अर्थ और ग्रंथ की दृष्टि से धारण करने में समर्थ नहीं है। 'अनुज्ञात-प्रतिज्ञात' का अर्थ है—आचार्य द्वारा अनुमत और स्वयं द्वारा स्वीकृत। आचार्य द्वारा 'जो मैं जानता हूँ, वह तुम जानते हो' आदि कहकर अनुमत किया गया। 'हाँ आचार्य'—इस प्रकार स्वयं उत्तर देकर प्रतिज्ञा करने से 'प्रतिज्ञात' है। किस विषय में? अपने आचार्यों से प्राप्त त्रैविद्य (तीन वेदों के) प्रवचन में। उस ब्राह्मण (पोक्खरसाति) ने सोचा—'इस लोक में 'मैं बुद्ध हूँ, मैं बुद्ध हूँ'—इस प्रकार प्रसिद्ध नाम को लेकर बहुत से लोग घूमते हैं। इसलिए केवल सुनी-सुनाई बातों (अनुश्रव) के आधार पर मेरा उनके पास जाना उचित नहीं है। क्योंकि किसी (विशिष्ट व्यक्ति) के पास जाकर वापस आना भी भारी (कष्टकारी) होता है और अनर्थ भी उत्पन्न हो सकता है। क्यों न मैं अपने अन्तेवासी (शिष्य) को भेजकर—'वे बुद्ध हैं या नहीं'—यह जानकर ही उनके पास जाऊँ।' इसलिए उसने माणवक (अम्बट्ठ) को बुलाकर 'अयं तात' आदि कहा।

257. තං භවන්තන්ති තස්ස භොතො ගොතමස්ස. තථා සන්තං යෙවාති තථා සතොයෙව. ඉධාපි හි ඉත්ථම්භූතාඛ්‍යානත්ථවසෙනෙව උපයොගවචනං.

२५७. 'तं भवन्तं' का अर्थ है उन भगवान गौतम को। 'तथा सन्तं येव' का अर्थ है वैसा ही विद्यमान होने पर। यहाँ भी 'इत्थंभूताख्यान' (इस प्रकार की स्थिति का कथन) के अर्थ के कारण ही द्वितीया विभक्ति (उपयोगवचन) का प्रयोग हुआ है।

258. යථා කථං පනාහං, භො, තන්ති එත්ථ කථං පනාහං භො තං භවන්තං ගොතමං ජානිස්සාමි, යථා සක්කා සො ඤාතුං, තථා මෙ ආචික්ඛාහීති අත්ථො. යථාති වා නිපාතමත්තමෙවෙතං. කථන්ති අයං ආකාරපුච්ඡා. කෙනාකාරෙනාහං තං භවන්තං ගොතමං ජානිස්සාමීති අත්ථො. එවං වුත්තෙ කිර නං උපජ්ඣායො ‘‘කිං ත්වං, තාත, පථවියං ඨිතො, පථවිං න පස්සාමීති විය; චන්දිමසූරියානං ඔභාසෙ ඨිතො, චන්දිමසූරියෙ න පස්සාමීති විය වදසී’’තිආදීනි වත්වා ජානනාකාරං දස්සෙන්තො ආගතානි ඛො, තාතාතිආදිමාහ.

२५८. 'यथा कथं पनाहं, भो, तं'—यहाँ अर्थ है कि 'हे आचार्य, मैं उन भगवान गौतम को कैसे जानूँगा? जिस प्रकार उन्हें जाना जा सके, वैसा मुझे बताइये।' अथवा 'यथा' यहाँ केवल एक निपात है। 'कथं' यह प्रकार-पृच्छा (विधि पूछना) है। 'किस प्रकार से मैं उन भगवान गौतम को जानूँगा'—यह अर्थ है। ऐसा कहने पर उपाध्याय ने उससे कहा—'तात! तुम ऐसा क्यों कह रहे हो जैसे कोई पृथ्वी पर खड़ा होकर कहे कि मैं पृथ्वी को नहीं देख रहा हूँ; या चन्द्रमा और सूर्य के प्रकाश में खड़ा होकर कहे कि मैं चन्द्रमा और सूर्य को नहीं देख रहा हूँ।' ऐसा कहकर जानने की विधि दर्शाते हुए उन्होंने 'आगतानि खो, तात' आदि कहा।

තත්ථ මන්තෙසූති වෙදෙසු. තථාගතො කිර උප්පජ්ජිස්සතීති පටිකච්චෙව සුද්ධාවාසා දෙවා වෙදෙසු ලක්ඛණානි පක්ඛිපිත්වා බුද්ධමන්තා නාමෙතෙති බ්‍රාහ්මණවෙසෙනෙව වෙදෙ වාචෙන්ති. තදනුසාරෙන මහෙසක්ඛා සත්තා තථාගතං ජානිස්සන්තීති. තෙන පුබ්බෙ වෙදෙසු මහාපුරිසලක්ඛණානි [Pg.222] ආගච්ඡන්ති. පරිනිබ්බුතෙ පන තථාගතෙ අනුක්කමෙන අන්තරධායන්ති. තෙනෙතරහි නත්ථීති. මහාපුරිසස්සාති පණිධිසමාදානඤාණකරුණාදිගුණමහතො පුරිසස්ස. ද්වෙයෙව ගතියොති ද්වෙයෙව නිට්ඨා. කාමඤ්චායං ගතිසද්දො ‘‘පඤ්ච ඛො ඉමා, සාරිපුත්ත, ගතියො’’තිආදීසු (ම. නි. 1.153) භවභෙදෙ වත්තති. ‘‘ගති මිගානං පවන’’න්තිආදීසු (පරි. 399) නිවාසට්ඨානෙ. ‘‘එවං අධිමත්තගතිමන්තො’’තිආදීසු පඤ්ඤායං. ‘‘ගතිගත’’න්තිආදීසු විසටභාවෙ. ඉධ පන නිට්ඨායං වත්තතීති වෙදිතබ්බො.

वहाँ 'मन्तेसु' का अर्थ है वेदों में। ऐसा कहा जाता है कि 'तथागत उत्पन्न होंगे'—यह जानकर पहले ही शुद्धावास लोक के देवताओं ने वेदों में लक्षणों को सम्मिलित कर दिया और 'ये बुद्ध-मन्त्र हैं'—ऐसा कहकर ब्राह्मणों के वेश में वेदों का अध्यापन किया। इस विचार से कि उसके अनुसार प्रभावशाली सत्त्व तथागत को जान सकेंगे। इसी कारण पहले वेदों में महापुरुष-लक्षण आते थे। किन्तु तथागत के परिनिर्वाण के बाद वे क्रमशः अंतर्धान हो जाते हैं। इसीलिए अब वे नहीं हैं। 'महापुरुषस्य' का अर्थ है—प्रणिधि (संकल्प), समादान, ज्ञान और करुणा आदि गुणों से महान पुरुष के। 'द्वेयेव गतियो' का अर्थ है—दो ही निष्ठाएँ (परिणाम)। यद्यपि यह 'गति' शब्द 'पञ्च खो इमा, सारिपुत्त, गतियो' आदि में 'भव-भेद' (पुनर्जन्म के प्रकार) के अर्थ में प्रयुक्त होता है; 'गति मिगानं पवनं' आदि में 'निवास-स्थान' के अर्थ में; 'एवं अधिमत्तगतिमन्तो' आदि में 'प्रज्ञा' के अर्थ में; और 'गतगतं' आदि में 'व्याप्ति' (फैलाव) के अर्थ में प्रयुक्त होता है। किन्तु यहाँ इसे 'निष्ठा' (अंतिम लक्ष्य/परिणाम) के अर्थ में समझना चाहिए।

තත්ථ කිඤ්චාපි යෙහි ලක්ඛණෙහි සමන්නාගතො රාජා චක්කවත්තී හොති, න තෙහෙව බුද්ධො හොති; ජාතිසාමඤ්ඤතො පන තානියෙව තානීති වුච්චන්ති. තෙන වුත්තං – ‘‘යෙහි සමන්නාගතස්සා’’ති. සචෙ අගාරං අජ්ඣාවසතීති යදි අගාරෙ වසති. රාජා හොති චක්කවත්තීති චතූහි අච්ඡරියධම්මෙහි, සඞ්ගහවත්ථූහි ච ලොකං රඤ්ජනතො රාජා, චක්කරතනං වත්තෙති, චතූහි සම්පත්තිචක්කෙහි වත්තති, තෙහි ච පරං වත්තෙති, පරහිතාය ච ඉරියාපථචක්කානං වත්තො එතස්මිං අත්ථීති චක්කවත්තී. එත්ථ ච රාජාති සාමඤ්ඤං. චක්කවත්තීති විසෙසං. ධම්මෙන චරතීති ධම්මිකො. ඤායෙන සමෙන වත්තතීති අත්ථො. ධම්මෙන රජ්ජං ලභිත්වා රාජා ජාතොති ධම්මරාජා. පරහිතධම්මකරණෙන වා ධම්මිකො. අත්තහිතධම්මකරණෙන ධම්මරාජා. චතුරන්තාය ඉස්සරොති චාතුරන්තො, චතුසමුද්දඅන්තාය, චතුබ්බිධදීපවිභූසිතාය පථවියා ඉස්සරොති අත්ථො. අජ්ඣත්තං කොපාදිපච්චත්ථිකෙ බහිද්ධා ච සබ්බරාජානො විජෙතීති විජිතාවී. ජනපදත්ථාවරියප්පත්තොති ජනපදෙ ධුවභාවං ථාවරභාවං පත්තො, න සක්කා කෙනචි චාලෙතුං. ජනපදො වා තම්හි ථාවරියප්පත්තො අනුයුත්තො සකම්මනිරතො අචලො අසම්පවෙධීති ජනපදත්ථාවරියප්පත්තො.

वहाँ यद्यपि जिन लक्षणों से युक्त होने पर राजा चक्रवर्ती होता है, उन्हीं (समान) लक्षणों से बुद्ध नहीं होते; फिर भी जाति-सामान्यता (प्रकार की समानता) के कारण उन्हें वही कहा जाता है। इसीलिए कहा गया—'येहि समन्नागतस्स'। 'सचे अगारं अज्झावसति' का अर्थ है—यदि घर में रहता है। 'राजा होति चक्कवत्ती'—चार आश्चर्यजनक धर्मों और चार संग्रह-वस्तुओं से लोक को प्रसन्न करने के कारण 'राजा' है; चक्र-रत्न को प्रवर्तित करता है, चार सम्पत्ति-चक्रों से युक्त रहता है, उनके द्वारा दूसरों को प्रवर्तित करता है, और जिसमें परहित के लिए ईर्यापथ-चक्रों का प्रवर्तन है, इसलिए 'चक्रवर्ती' है। यहाँ 'राजा' सामान्य शब्द है और 'चक्रवर्ती' विशेष। 'धम्मेन चरति' का अर्थ है 'धार्मिक'। न्याय और समता से व्यवहार करता है—यह अर्थ है। धर्मपूर्वक राज्य प्राप्त कर राजा बना, इसलिए 'धर्मराज' है। अथवा परहितकारी धर्म करने से 'धार्मिक' और आत्महितकारी धर्म करने से 'धर्मराज' है। चार अन्तों (सीमाओं) का स्वामी होने से 'चातुरन्त' है, अर्थात् चार समुद्रों तक फैली और चार प्रकार के द्वीपों से सुशोभित पृथ्वी का स्वामी। भीतर क्रोध आदि शत्रुओं को और बाहर सभी राजाओं को जीतने के कारण 'विजितावी' है। 'जनपदत्थावरियप्पत्तो' का अर्थ है—जनपद में ध्रुव-भाव (स्थिरता) और स्थावर-भाव को प्राप्त, जिसे किसी के द्वारा डिगाया नहीं जा सकता। अथवा जिसके प्रति जनपद निष्ठावान, अपने कार्यों में लगा हुआ, अचल और अकम्प है, वह 'जनपदत्थावरियप्पत्तो' है।

සෙය්‍යථිදන්ති නිපාතො, තස්ස චෙතානි කතමානීති අත්ථො. චක්කරතනන්තිආදීසු චක්කඤ්ච, තං රතිජනනට්ඨෙන රතනඤ්චාති චක්කරතනං. එස නයො සබ්බත්ථ. ඉමෙසු පන රතනෙසු අයං චක්කවත්තිරාජා චක්කරතනෙන අජිතං ජිනාති, හත්ථිඅස්සරතනෙහි විජිතෙ යථාසුඛං අනුචරති, පරිණායකරතනෙන [Pg.223] විජිතමනුරක්ඛති, අවසෙසෙහි උපභොගසුඛමනුභවති. පඨමෙන චස්ස උස්සාහසත්තියොගො, පච්ඡිමෙන මන්තසත්තියොගො, හත්ථිඅස්සගහපතිරතනෙහි පභුසත්තියොගො සුපරිපුණ්ණො හොති, ඉත්ථිමණිරතනෙහි තිවිධසත්තියොගඵලං. සො ඉත්ථිමණිරතනෙහි භොගසුඛමනුභවති, සෙසෙහි ඉස්සරියසුඛං. විසෙසතො චස්ස පුරිමානි තීණි අදොසකුසලමූලජනිතකම්මානුභාවෙන සම්පජ්ජන්ති, මජ්ඣිමානි අලොභකුසලමූලජනිතකම්මානුභාවෙන, පච්ඡිමමෙකං අමොහකුසලමූලජනිතකම්මානුභාවෙනාති වෙදිතබ්බං. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපො. විත්ථාරො පන බොජ්ඣඞ්ගසංයුත්තෙ රතනසුත්තස්ස උපදෙසතො ගහෙතබ්බො.

"सेय्यथिदं" एक निपात है, इसका अर्थ है "ये कौन से हैं?" 'चक्करतन' आदि में वह चक्र भी है और प्रसन्नता उत्पन्न करने के कारण रत्न भी है, इसलिए वह 'चक्ररत्न' है। यही नियम सब जगह लागू होता है। इन रत्नों में यह चक्रवर्ती राजा चक्ररत्न के द्वारा अविजित को जीतता है, हाथी और अश्व रत्नों के द्वारा विजित राज्यों में सुखपूर्वक विचरण करता है, परिणायक रत्न (मंत्री रत्न) के द्वारा विजित की रक्षा करता है, और शेष रत्नों के द्वारा उपभोग के सुख का अनुभव करता है। प्रथम (चक्र) से उसकी उत्साह-शक्ति, अंतिम (परिणायक) से मंत्र-शक्ति, और हस्ति, अश्व एवं गृहपति रत्नों से प्रभु-शक्ति पूर्ण होती है; स्त्री और मणि रत्नों से तीनों शक्तियों का फल प्राप्त होता है। वह स्त्री और मणि रत्नों से भोग-सुख का अनुभव करता है और शेष से ऐश्वर्य-सुख का। विशेष रूप से, उसके पहले तीन रत्न अद्वेष-कुशलमूल से जनित कर्म के प्रभाव से सिद्ध होते हैं, मध्य के तीन अलोभ-कुशलमूल से, और अंतिम एक अमोह-कुशलमूल से जनित कर्म के प्रभाव से सिद्ध होता है—ऐसा जानना चाहिए। यहाँ यह संक्षेप है। विस्तार तो बोज्झंग संयुत्त में 'रतन सुत्त' के उपदेश से ग्रहण करना चाहिए।

පරොසහස්සන්ති අතිරෙකසහස්සං. සූරාති අභීරුකජාතිකා. වීරඞ්ගරූපාති දෙවපුත්තසදිසකායා. එවං තාව එකෙ වණ්ණයන්ති. අයං පනෙත්ථ සබ්භාවො. වීරාති උත්තමසූරා වුච්චන්ති, වීරානං අඞ්ගං වීරඞ්ගං, වීරකාරණං වීරියන්ති වුත්තං හොති. වීරඞ්ගරූපං එතෙසන්ති වීරඞ්ගරූපා, වීරියමයසරීරා වියාති වුත්තං හොති. පරසෙනප්පමද්දනාති සචෙ පටිමුඛං තිට්ඨෙය්‍ය පරසෙනා තං පරිමද්දිතුං සමත්ථාති අධිප්පායො. ධම්මෙනාති ‘‘පාණො න හන්තබ්බො’’තිආදිනා පඤ්චසීලධම්මෙන. අරහං හොති සම්මාසම්බුද්ධො ලොකෙ විවට්ටච්ඡදොති එත්ථ රාගදොසමොහමානදිට්ඨිඅවිජ්ජාදුච්චරිතඡදනෙහි සත්තහි පටිච්ඡන්නෙ කිලෙසන්ධකාරෙ ලොකෙ තං ඡදනං විවට්ටෙත්වා සමන්තතො සඤ්ජාතාලොකො හුත්වා ඨිතොති විවට්ටච්ඡදො. තත්ථ පඨමෙන පදෙන පූජාරහතා. දුතියෙන තස්සා හෙතු, යස්මා සම්මාසම්බුද්ධොති, තතියෙන බුද්ධත්තහෙතුභූතා විවට්ටච්ඡදතා වුත්තාති වෙදිතබ්බා. අථ වා විවට්ටො ච විච්ඡදො චාති විවට්ටච්ඡදො, වට්ටරහිතො ඡදනරහිතො චාති වුත්තං හොති. තෙන අරහං වට්ටාභාවෙන, සම්මාසම්බුද්ධො ඡදනාභාවෙනාති එවං පුරිමපදද්වයස්සෙව හෙතුද්වයං වුත්තං හොති, දුතියෙන වෙසාරජ්ජෙන චෙත්ථ පුරිමසිද්ධි, පඨමෙන දුතියසිද්ධි, තතියචතුත්ථෙහි තතියසිද්ධි හොති. පුරිමඤ්ච ධම්මචක්ඛුං, දුතියං බුද්ධචක්ඛුං, තතියං සමන්තචක්ඛුං සාධෙතීති වෙදිතබ්බං. ත්වං මන්තානං පටිග්ගහෙතාති ඉමිනා’ස්ස මන්තෙසු සූරභාවං ජනෙති.

"परोसहस्सं" का अर्थ है एक हजार से अधिक। "सूरा" का अर्थ है निर्भीक स्वभाव वाले। "वीरङ्गरूपा" का अर्थ है देवपुत्रों के समान शरीर वाले। कुछ आचार्य इस प्रकार व्याख्या करते हैं। परंतु यहाँ वास्तविक अर्थ (सद्भाव) यह है: "वीरा" श्रेष्ठ शूरवीरों को कहा जाता है, वीरों का अंग "वीरङ्ग" है, जिसका अर्थ 'वीर्य' (उत्साह/शक्ति) है। जिनका शरीर वीरङ्ग (वीर्य) स्वरूप है, वे "वीरङ्गरूपा" हैं, मानो उनका शरीर वीर्य से ही बना हो। "परसेनप्पमद्दना" का अभिप्राय है कि यदि सामने शत्रु सेना खड़ी हो, तो उसे कुचलने में समर्थ। "धम्मेन" का अर्थ है 'प्राणी की हत्या नहीं करनी चाहिए' आदि पंचशील धर्म के द्वारा। "अरहं होति सम्मासम्बुद्धो लोके विवट्टच्छदो" यहाँ राग, द्वेष, मोह, मान, दृष्टि, अविद्या और दुश्चरित रूपी सात आवरणों से ढके हुए क्लेशों के अंधकारमय लोक में, उस आवरण को हटाकर सब ओर आलोकित होकर स्थित होने के कारण वे "विवट्टच्छद" (अनावृत) हैं। वहाँ प्रथम पद (अरहं) से पूजा की योग्यता बताई गई है। दूसरे पद से उसका कारण, क्योंकि वे 'सम्मासम्बुद्ध' हैं। तीसरे पद से बुद्धत्व का कारणभूत 'विवट्टच्छदता' (आवरणहीनता) कही गई है—ऐसा जानना चाहिए। अथवा, जो 'विवट्ट' (क्लेशमुक्त) और 'विच्छद' (आवरणमुक्त) हैं, वे 'विवट्टच्छद' हैं। इससे 'अरहं' क्लेशों के अभाव के कारण और 'सम्मासम्बुद्ध' आवरणों के अभाव के कारण—इस प्रकार पूर्व के दो पदों के ही दो कारण कहे गए हैं। यहाँ दूसरे वैशारद्य (ज्ञान) से प्रथम (अरहंत्व) की सिद्धि, प्रथम से दूसरे (सम्मासम्बुद्धत्व) की सिद्धि, और तीसरे-चौथे से तीसरी (विवट्टच्छदता) की सिद्धि होती है। प्रथम पद 'धम्मचक्खु', दूसरा 'बुद्धचक्खु' और तीसरा 'समन्तचक्खु' को सिद्ध करता है—ऐसा जानना चाहिए। "तुम मंत्रों के ग्रहण करने वाले हो"—इससे उसके मंत्रों में शौर्य (निपुणता) को प्रकट किया गया है।

259. සොපි [Pg.224] තාය ආචරියකථාය ලක්ඛණෙසු විගතසම්මොහො එකොභාසජාතෙ විය බුද්ධමන්තෙ සම්පස්සමානො එවං භොති ආහ. තස්සත්ථො – ‘යථා, භො, ත්වං වදසි, එවං කරිස්සාමී’ති. වළවාරථමාරුය්හාති වළවායුත්තං රථං අභිරූහිත්වා. බ්‍රාහ්මණො කිර යෙන රථෙන සයං විචරති, තමෙව රථං දත්වා මාණවං පෙසෙසි. මාණවාපි පොක්ඛරසාතිස්සෙව අන්තෙවාසිකා. සො කිර තෙසං – ‘‘අම්බට්ඨෙන සද්ධිං ගච්ඡථා’’ති සඤ්ඤං අදාසි.

२५९. वह (अम्बट्ठ) भी आचार्य के उन वचनों से लक्षणों के विषय में संमोह-रहित होकर, बुद्ध-मंत्रों को एक ही प्रकाश के समान स्पष्ट देखते हुए "एवं भो" (ऐसा ही हो, महोदय) बोला। इसका अर्थ है—"हे महोदय! जैसा आप कहते हैं, मैं वैसा ही करूँगा।" "वळवारथमारुय्ह" का अर्थ है घोड़ियों से जुते हुए रथ पर सवार होकर। कहते हैं कि ब्राह्मण (पोक्खरसाति) जिस रथ से स्वयं विचरण करता था, उसी रथ को देकर उसने माणवक (अम्बट्ठ) को भेजा। वे अन्य माणवक भी पोक्खरसाति के ही अन्तेवासी (शिष्य) थे। उसने उन्हें यह निर्देश दिया—"अम्बट्ठ के साथ जाओ।"

යාවතිකා යානස්ස භූමීති යත්තකං සක්කා හොති යානෙන ගන්තුං, අයං යානස්ස භූමි නාම. යානා පච්චොරොහිත්වාති අයානභූමිං, ද්වාරකොට්ඨකසමීපං ගන්ත්වා යානතො පටිඔරොහිත්වා.

"यावतिका यानस्स भूमि" का अर्थ है जहाँ तक यान (रथ) से जाना संभव हो, उसे 'यान की भूमि' कहते हैं। "याना पच्चोरोहित्वा" का अर्थ है जहाँ यान नहीं जा सकता, उस द्वार-कोष्ठक (मुख्य द्वार) के समीप पहुँचकर यान से नीचे उतरकर।

තෙන ඛො පන සමයෙනාති යස්මිං සමයෙ අම්බට්ඨො ආරාමං පාවිසි. තස්මිං පන සමයෙ, ඨිතමජ්ඣන්හිකසමයෙ. කස්මා පන තස්මිං සමයෙ චඞ්කමන්තීති? පණීතභොජනපච්චයස්ස ථිනමිද්ධස්ස විනොදනත්ථං, දිවාපධානිකා වා තෙ. තාදිසානඤ්හි පච්ඡාභත්තං චඞ්කමිත්වා න්හායිත්වා සරීරං උතුං ගාහාපෙත්වා නිසජ්ජ සමණධම්මං කරොන්තානං චිත්තං එකග්ගං හොති. යෙන තෙ භික්ඛූති සො කිර – ‘‘කුහිං සමණො ගොතමො’’ති පරිවෙණතො පරිවෙණං අනාගන්ත්වා ‘‘පුච්ඡිත්වාව පවිසිස්සාමී’’ති විලොකෙන්තො අරඤ්ඤහත්ථී විය මහාචඞ්කමෙ චඞ්කමමානෙ පංසුකූලිකෙ භික්ඛූ දිස්වා තෙසං සන්තිකං අගමාසි. තං සන්ධාය යෙන තෙ භික්ඛූතිආදි වුත්තං. දස්සනායාති දට්ඨුං, පස්සිතුකාමා හුත්වාති අත්ථො.

"तेन खो पन समयेन" का अर्थ है जिस समय अम्बट्ठ ने आराम (विहार) में प्रवेश किया। उस समय, यानी दोपहर के समय। वे उस समय चंक्रमण (टहलना) क्यों कर रहे थे? उत्तम भोजन के कारण होने वाले 'थीन-मिद्ध' (आलस्य और तंद्रा) को दूर करने के लिए, अथवा वे दिन में प्रधान (साधना) करने वाले भिक्षु थे। ऐसे भिक्षुओं का भोजन के पश्चात चंक्रमण करके, स्नान करके और शरीर को अनुकूल (ताजगी) बनाकर, बैठकर श्रमण-धर्म का पालन करते समय चित्त एकाग्र होता है। "येन ते भिक्खू" का अर्थ है—वह (अम्बट्ठ) "श्रमण गौतम कहाँ हैं?" ऐसा सोचकर एक परिवेण (आंगन) से दूसरे परिवेण में न जाकर, "पूछकर ही प्रवेश करूँगा" ऐसा विचार कर इधर-उधर देखते हुए, वन-गजराजों के समान विशाल चंक्रमण-पथ पर चंक्रमण करते हुए पांसुकुलिक (फटे-पुराने वस्त्र धारण करने वाले) भिक्षुओं को देखकर उनके पास गया। उसी के संदर्भ में "येन ते भिक्खू" आदि कहा गया है। "दस्सनाय" का अर्थ है देखने के लिए, यानी देखने की इच्छा वाले होकर।

260. අභිඤ්ඤාතකොලඤ්ඤොති පාකටකුලජො. තදා කිර ජම්බුදීපෙ අම්බට්ඨකුලං නාම පාකටකුලමහොසි. අභිඤ්ඤාතස්සාති රූපජාතිමන්තකුලාපදෙසෙහි පාකටස්ස. අගරූති අභාරිකො. යො හි අම්බට්ඨං ඤාපෙතුං න සක්කුණෙය්‍ය, තස්ස තෙන සද්ධිං කථාසල්ලාපො ගරු භවෙය්‍ය. භගවතො පන තාදිසානං මාණවානං සතෙනාපි සහස්සෙනාපි [Pg.225] පඤ්හං පුට්ඨස්ස විස්සජ්ජනෙ දන්ධායිතත්තං නත්ථීති මඤ්ඤමානා – ‘‘අගරු ඛො පනා’’ති චින්තයිංසු. විහාරොති ගන්ධකුටිං සන්ධාය ආහංසු.

२६०. "अभिञ्ञातकोलञ्ञो" का अर्थ है प्रसिद्ध कुल में उत्पन्न। कहते हैं कि उस समय जम्बूद्वीप में 'अम्बट्ठ कुल' नाम का एक प्रसिद्ध कुल था। "अभिञ्ञातस्स" का अर्थ है रूप, जाति, मंत्र और कुल के परिचय से प्रसिद्ध। "अगुरु" का अर्थ है भार-रहित (कठिन नहीं)। जो व्यक्ति अम्बट्ठ को समझाने में समर्थ नहीं होता, उसके लिए उससे बातचीत करना भारी (कठिन) होता। परंतु भगवान के लिए ऐसे सैकड़ों या हजारों माणवकों द्वारा प्रश्न पूछे जाने पर भी उत्तर देने में कोई शिथिलता (कठिनाई) नहीं है—ऐसा मानते हुए उन्होंने सोचा "यह कठिन नहीं है।" 'विहार' शब्द से उन्होंने 'गंधकुटी' के संदर्भ में कहा है।

අතරමානොති අතුරිතො, සණිකං පදප්පමාණට්ඨානෙ පදං නික්ඛිපන්තො වත්තං කත්වා සුසම්මට්ඨං මුත්තාදලසින්දුවාරසන්ථරසදිසං වාලිකං අවිනාසෙන්තොති අත්ථො. ආළින්දන්ති පමුඛං. උක්කාසිත්වාති උක්කාසිතසද්දං කත්වා. අග්ගළන්ති ද්වාරකවාටං. ආකොටෙහීති අග්ගනඛෙහි සණිකං කුඤ්චිකච්ඡිද්දසමීපෙ ආකොටෙහීති වුත්තං හොති. ද්වාරං කිර අතිඋපරි අමනුස්සා, අතිහෙට්ඨා දීඝජාතිකා කොටෙන්ති. තථා අනාකොටෙත්වා මජ්ඣෙ ඡිද්දසමීපෙ කොටෙතබ්බන්ති ඉදං ද්වාරාකොටනවත්තන්ති දීපෙන්තා වදන්ති.

"अतरमानो" का अर्थ है बिना जल्दबाजी के, धीरे-धीरे। अगले और पिछले पैरों के बीच एक मुट्ठी के बराबर स्थान रखते हुए पैर रखते हुए, कर्तव्यों को पूरा करके, अच्छी तरह से बुहारी गई मोतियों की सतह या सिन्दुवार फूलों की क्यारी के समान रेत को बिना नष्ट किए—यह इसका अर्थ है। "आळिन्द" का अर्थ है मुख्य द्वार या बरामदा। "उक्कासित्वा" का अर्थ है खाँसने की आवाज़ करना। "अग्गळ" का अर्थ है किवाड़। "आकोटेहि" का अर्थ है नाखूनों के अग्रभाग से धीरे से ताले के छेद के पास खटखटाना। कहा जाता है कि अमनुष्य (यक्ष आदि) दरवाजे के बहुत ऊपर खटखटाते हैं और लंबी जाति वाले (सर्प आदि) बहुत नीचे खटखटाते हैं। इस प्रकार, बहुत ऊपर या बहुत नीचे न खटखटाकर बीच में छेद के पास खटखटाना चाहिए—यह दरवाजा खटखटाने का शिष्टाचार है।

261. විවරි භගවා ද්වාරන්ති න භගවා උට්ඨාය ද්වාරං විවරි. විවරියතූති පන හත්ථං පසාරෙසි. තතො ‘‘භගවා තුම්හෙහි අනෙකාසු කප්පකොටීසු දානං දදමානෙහි න සහත්ථා ද්වාරවිවරණකම්මං කත’’න්ති සයමෙව ද්වාරං විවටං. තං පන යස්මා භගවතො මනෙන විවටං, තස්මා විවරි භගවා ද්වාරන්ති වත්තුං වට්ටති.

२६१. "भगवान ने दरवाजा खोला" का अर्थ यह नहीं है कि भगवान ने उठकर दरवाजा खोला। बल्कि, "यह खुल जाए" ऐसा मन में लाकर उन्होंने हाथ बढ़ाया। तब, "भगवान, आपने अनेक करोड़ कल्पों तक दान देते हुए अपने हाथों से दरवाजा खोलने का कार्य नहीं किया है" मानो ऐसा कहते हुए दरवाजा अपने आप खुल गया। चूँकि वह भगवान के संकल्प (मन) से खुला, इसलिए "भगवान ने दरवाजा खोला" कहना उचित है।

භගවතා සද්ධිං සම්මොදිංසූති යථා ඛමනීයාදීනි පුච්ඡන්තො භගවා තෙහි, එවං තෙපි භගවතා සද්ධිං සමප්පවත්තමොදා අහෙසුං. සීතොදකං විය උණ්හොදකෙන සම්මොදිතං එකීභාවං අගමංසු. යාය ච ‘‘කච්චි, භො ගොතම, ඛමනීයං; කච්චි යාපනීයං, කච්චි භොතො ච ගොතමස්ස සාවකානඤ්ච අප්පාබාධං, අප්පාතඞ්කං, ලහුට්ඨානං, බලං, ඵාසුවිහාරො’’තිආදිකාය කථාය සම්මොදිංසු, තං පීතිපාමොජ්ජසඞ්ඛාතසම්මොදජනනතො සම්මොදිතුං යුත්තභාවතො ච සම්මොදනීයං, අත්ථබ්‍යඤ්ජනමධුරතාය සුචිරම්පි කාලං සාරෙතුං නිරන්තරං පවත්තෙතුං අරහභාවතො සරිතබ්බභාවතො ච සාරණීයං. සුය්‍යමානසුඛතො සම්මොදනීයං, අනුස්සරියමානසුඛතො ච සාරණීයං. තථා බ්‍යඤ්ජනපරිසුද්ධතාය සම්මොදනීයං, අත්ථපරිසුද්ධතාය සාරණීයං. එවං අනෙකෙහි පරියායෙහි සම්මොදනීයං කථං සාරණීයං වීතිසාරෙත්වා පරියොසාපෙත්වා නිට්ඨපෙත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු.

"भगवान के साथ कुशल-क्षेम पूछा" का अर्थ है कि जैसे भगवान ने उनसे क्षेम आदि के बारे में पूछा, वैसे ही वे भी भगवान के साथ समान रूप से प्रसन्न हुए। वे गर्म पानी के साथ मिले हुए ठंडे पानी की तरह एक हो गए। जिस बातचीत से उन्होंने कुशल-क्षेम पूछा, जैसे—"हे गौतम, क्या आप क्षेम से हैं? क्या आपकी यात्रा सुखद है? क्या आप और आपके शिष्यों को कोई बीमारी या कष्ट तो नहीं है? क्या आप स्वस्थ और सुखपूर्वक विहार कर रहे हैं?"—वह बातचीत प्रीति और प्रमोद उत्पन्न करने वाली होने के कारण और प्रसन्न होने योग्य होने के कारण "सम्मोंदनीय" (आनंददायक) है, और अर्थ तथा व्यंजन की मधुरता के कारण लंबे समय तक याद रखने और निरंतर जारी रखने योग्य होने के कारण "सारणीय" (स्मरणीय) है। सुनने में सुखद होने के कारण सम्मोंदनीय है, और याद करने में सुखद होने के कारण सारणीय है। इसी प्रकार व्यंजन की शुद्धता के कारण सम्मोंदनीय और अर्थ की शुद्धता के कारण सारणीय है। इस प्रकार अनेक प्रकार से आनंददायक और स्मरणीय बातचीत करके और उसे समाप्त कर वे एक ओर बैठ गए।

අම්බට්ඨො [Pg.226] පන මාණවොති සො කිර භගවතො රූපසම්පත්තියං චිත්තප්පසාදමත්තම්පි අකත්වා ‘‘දසබලං අපසාදෙස්සාමී’’ති උදරෙ බද්ධසාටකං මුඤ්චිත්වා කණ්ඨෙ ඔලම්බෙත්වා එකෙන හත්ථෙන දුස්සකණ්ණං ගහෙත්වා චඞ්කමං අභිරූහිත්වා කාලෙන බාහුං, කාලෙන උදරං, කාලෙන පිට්ඨිං දස්සෙන්තො, කාලෙන හත්ථවිකාරං, කාලෙන භමුකවිකාරං කරොන්තො, ‘‘කච්චි තෙ භො, ගොතම, ධාතුසමතා, කච්චි භික්ඛාහාරෙන න කිලමථ, අකිලමථාකාරොයෙව පන තෙ පඤ්ඤායති; ථූලානි හි තෙ අඞ්ගපච්චඞ්ගානි, පාසාදිකත්ථ ගතගතට්ඨානෙ. ‘තෙ බහුජනා රාජපබ්බජිතොති ච බුද්ධො’ති ච උප්පන්නබහුමානා පණීතං ඔජවන්තමාහාරං දෙන්ති. පස්සථ, භො, ගෙහං, චිත්තසාලා විය, දිබ්බපාසාදො විය. ඉමං මඤ්චං පස්සථ, බිම්බොහනං පස්සථ, කිං එවරූපෙ ඨානෙ වසන්තස්ස සමණධම්මං කාතුං දුක්කර’’න්ති එවරූපං උප්පණ්ඩනකථං අනාචාරභාවසාරණීයං කථෙති, තෙන වුත්තං – ‘‘අම්බට්ඨො පන මාණවො චඞ්කමන්තොපි නිසින්නෙන භගවතා කිඤ්චි කිඤ්චි කථං සාරණීයං වීතිසාරෙති, ඨිතොපි නිසින්නෙන භගවතා කිඤ්චි කිඤ්චි කථං සාරණීයං වීතිසාරෙතී’’ති.

"अम्बट्ठ माणव" के विषय में कहा गया है कि उसने भगवान के रूप-संपत्ति के प्रति थोड़ा भी चित्त में प्रसाद (श्रद्धा) उत्पन्न न कर, "मैं दशबल का अपमान करूँगा" ऐसा सोचकर, कमर में बँधे वस्त्र को ढीला कर गर्दन पर लटका लिया, एक हाथ से वस्त्र का कोना पकड़कर चंक्रमण (टहलने के स्थान) पर चढ़ गया। कभी अपनी भुजाएँ दिखाते हुए, कभी छाती, कभी पीठ, कभी हाथों के विचित्र हाव-भाव करते हुए और कभी भौहें मटकाते हुए उसने कहा—"हे गौतम, क्या आपकी धातुएँ (स्वास्थ्य) संतुलित हैं? क्या आप भिक्षाटन से थकते नहीं हैं? आप तो थके हुए नहीं लगते; आपके अंग-प्रत्यंग पुष्ट हैं। जहाँ-जहाँ आप जाते हैं, लोग आपको 'राज-प्रव्रजित' या 'बुद्ध' समझकर बहुत सम्मान देते हैं और उत्तम ओजस्वी आहार देते हैं। हे मित्रों, देखो! यह विहार किसी चित्रशाला या दिव्य प्रासाद जैसा है। इस पलंग को देखो, इस तकिए को देखो। ऐसे स्थान पर रहने वाले के लिए श्रमण-धर्म का पालन करना क्या कठिन होगा?" इस प्रकार उसने अनुचित और उपहासपूर्ण बातें कीं। इसीलिए आयुष्मान आनंद ने कहा—"अम्बट्ठ माणव टहलते हुए भी बैठे हुए भगवान के साथ कुछ स्मरणीय बातें करता है..."।

262. අථ ඛො භගවාති අථ භගවා – ‘‘අයං මාණවො හත්ථං පසාරෙත්වා භවග්ගං ගහෙතුකාමො විය, පාදං පසාරෙත්වා අවීචිං විචරිතුකාමො විය, මහාසමුද්දං තරිතුකාමො විය, සිනෙරුං ආරොහිතුකාමො විය ච අට්ඨානෙ වායමති, හන්ද, තෙන සද්ධිං මන්තෙමී’’ති අම්බට්ඨං මාණවං එතදවොච. ආචරියපාචරියෙහීති ආචරියෙහි ච තෙසං ආචරියෙහි ච.

२६२. "तब भगवान ने" का अर्थ है कि तब भगवान ने सोचा—"यह माणव हाथ फैलाकर भवग्ग (ब्रह्मांड का उच्चतम शिखर) को पकड़ने की इच्छा रखने वाले के समान, पैर फैलाकर अवीचि नरक में घूमने की इच्छा रखने वाले के समान, महासमुद्र को तैरकर पार करने की इच्छा रखने वाले के समान और सुमेरु पर्वत पर चढ़ने की इच्छा रखने वाले के समान असंभव कार्य के लिए प्रयत्न कर रहा है। चलो, अब मैं इससे बात करता हूँ।" और अम्बट्ठ माणव से यह कहा। "आचार्य-पाचार्यों के साथ" का अर्थ है तुम्हारे आचार्यों और उनके भी आचार्यों के साथ।

පඨමඉබ්භවාදවණ්ණනා

प्रथम इब्भ-वाद की व्याख्या।

263. ගච්ඡන්තො වාති එත්ථ කාමං තීසු ඉරියාපථෙසු බ්‍රාහ්මණො ආචරියබ්‍රාහ්මණෙන සද්ධිං සල්ලපිතුමරහති. අයං පන මාණවො මානථද්ධතාය කථාසල්ලාපං කරොන්තො චත්තාරොපි ඉරියාපථෙ යොජෙස්සාමීති ‘‘සයානො වා හි, භො ගොතම, සයානෙනා’’ති ආහ.

२६३. "चलते हुए" यहाँ यह समझना चाहिए कि ब्राह्मण शिष्य अपने आचार्य ब्राह्मण के साथ तीन ईर्यापथों (चलते, खड़े या बैठे) में बातचीत करने का पात्र होता है। किंतु यह माणव अहंकार के कारण बातचीत करते समय चारों ईर्यापथों का प्रयोग करना चाहता था, इसलिए उसने कहा—"हे गौतम, या तो लेटे हुए के साथ लेटा हुआ।"

තතො [Pg.227] කිර තං භගවා – ‘‘අම්බට්ඨ, ගච්ඡන්තස්ස වා ගච්ඡන්තෙන, ඨිතස්ස වා ඨිතෙන, නිසින්නස්ස වා නිසින්නෙනාචරියෙන සද්ධිං කථා නාම සබ්බාචරියෙසු ලබ්භති. ත්වං පන සයානො සයානෙනාචරියෙන සද්ධිං කථෙසි, කිං තෙ ආචරියො ගොරූපං, උදාහු ත්ව’’න්ති ආහ. සො කුජ්ඣිත්වා – ‘‘යෙ ච ඛො තෙ, භො ගොතම, මුණ්ඩකා’’තිආදිමාහ. තත්ථ මුණ්ඩෙ මුණ්ඩාති සමණෙ ච සමණාති වත්තුං වට්ටෙය්‍ය. අයං පන හීළෙන්තො මුණ්ඩකා සමණකාති ආහ. ඉබ්භාති ගහපතිකා. කණ්හාති කණ්හා, කාළකාති අත්ථො. බන්ධුපාදාපච්චාති එත්ථ බන්ධූති බ්‍රහ්මා අධිප්පෙතො. තඤ්හි බ්‍රාහ්මණා පිතාමහොති වොහරන්ති. පාදානං අපච්චා පාදාපච්චා, බ්‍රහ්මුනො පිට්ඨිපාදතො ජාතාති අධිප්පායො. තස්ස කිර අයං ලද්ධි – බ්‍රාහ්මණා බ්‍රහ්මුනො මුඛතො නික්ඛන්තා, ඛත්තියා උරතො, වෙස්සා නාභිතො, සුද්දා ජාණුතො, සමණා පිට්ඨිපාදතොති. එවං කථෙන්තො ච පනෙස කිඤ්චාපි අනියමෙත්වා කථෙති. අථ ඛො භගවන්තමෙව වදාමීති කථෙති.

तब भगवान ने उससे कहा—"अम्बट्ठ, चलते हुए के साथ चलते हुए, खड़े के साथ खड़े, और बैठे हुए के साथ बैठे हुए आचार्य से बातचीत करना तो सभी आचार्यों में पाया जाता है। किंतु तुम लेटे हुए के साथ लेटे हुए आचार्य से बात कर रहे हो। क्या तुम्हारे आचार्य बैल के समान हैं या तुम?" तब उसने क्रोधित होकर कहा—"हे गौतम, ये जो मुंडक (सिर मुंडाए हुए) हैं..." आदि। वहाँ मुंडित सिर वालों को 'मुंडक' और श्रमणों को 'श्रमण' कहना तो ठीक था, किंतु उसने अपमान करते हुए 'मुंडक-श्रमणक' कहा। "इब्भ" का अर्थ है गृहस्थ। "कण्ह" का अर्थ है कृष्ण या काले। "बन्धुपादापच्चा" में 'बन्धु' से तात्पर्य ब्रह्मा से है, जिन्हें ब्राह्मण 'पितामह' कहते हैं। 'पादापच्चा' का अर्थ है पैरों की संतान, अर्थात् ब्रह्मा के पैरों के पिछले भाग से उत्पन्न। उसकी ऐसी मान्यता थी कि—ब्राह्मण ब्रह्मा के मुख से निकले हैं, क्षत्रिय छाती से, वैश्य नाभि से, शूद्र घुटनों से और श्रमण पैरों के पिछले भाग से। इस प्रकार कहते हुए यद्यपि उसने किसी का नाम नहीं लिया, फिर भी उसने भगवान को ही लक्ष्य करके यह कहा।

අථ ඛො භගවා – ‘‘අයං අම්බට්ඨො ආගතකාලතො පට්ඨාය මයා සද්ධිං කථයමානො මානමෙව නිස්සාය කථෙසි, ආසීවිසං ගීවායං ගණ්හන්තො විය, අග්ගික්ඛන්ධං ආලිඞ්ගන්තො විය, මත්තවාරණං සොණ්ඩාය පරාමසන්තො විය, අත්තනො පමාණං න ජානාති. හන්ද නං ජානාපෙස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා ‘‘අත්ථිකවතො ඛො පන තෙ, අම්බට්ඨා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ආගන්ත්වා කත්තබ්බකිච්චසඞ්ඛාතො අත්ථො, එතස්ස අත්ථීති අත්ථිකං, තස්ස මාණවස්ස චිත්තං. අත්ථිකමස්ස අත්ථීති අත්ථිකවා, තස්ස අත්ථිකවතො තව ඉධාගමනං අහොසීති අත්ථො.

तब भगवान ने सोचा— "यह अम्बट्ठ आने के समय से ही मेरे साथ बात करते हुए केवल मान (अहंकार) के आश्रय में बोल रहा है। जैसे कोई विषैले सर्प को गर्दन से पकड़ रहा हो, जैसे कोई अग्नि-पुंज का आलिंगन कर रहा हो, या जैसे कोई मदमस्त हाथी की सूँड को छू रहा हो, वह अपनी सीमा (कुल की मर्यादा) को नहीं जानता। अब मैं इसे इसकी सीमा का ज्ञान कराऊँगा।" ऐसा सोचकर उन्होंने "अत्थिकवतो खो पन ते, अम्बट्ठ" आदि कहा। वहाँ 'अत्थिक' का अर्थ है—आकर किए जाने वाले कार्य रूपी प्रयोजन वाला (चित्त)। उस अम्बट्ठ माणवक का चित्त 'अत्थिक' है। जिसका ऐसा प्रयोजन वाला चित्त हो, वह 'अत्थिकवा' है। उस प्रयोजन वाले तुम्हारा यहाँ आना हुआ—यह अर्थ है।

ඛො පනාති නිපාතමත්තං. යායෙව ඛො පනත්ථායාති යෙනෙව ඛො පනත්ථෙන. ආගච්ඡෙය්‍යාථාති මම වා අඤ්ඤෙසං වා සන්තිකං යදා කදාචි ආගච්ඡෙය්‍යාථ. තමෙව අත්ථන්ති ඉදං පුරිසලිඞ්ගවසෙනෙව වුත්තං. මනසි කරෙය්‍යාථාති චිත්තෙ කරෙය්‍යාථ. ඉදං වුත්තං හොති – ත්වං ආචරියෙන අත්තනො කරණීයෙන පෙසිතො, න අම්හාකං පරිභවනත්ථාය, තස්මා තමෙව කිච්චං මනසි කරොහීති. එවමස්ස අඤ්ඤෙසං සන්තිකං ආගතානං වත්තං දස්සෙත්වා මානනිග්ගණ්හනත්ථං ‘‘අවුසිතවායෙව ඛො පනා’’තිආදිමාහ. තස්සත්ථො පස්සථ භො අයං අම්බට්ඨො මාණවො ආචරියකුලෙ අවුසිතවා [Pg.228] අසික්ඛිතො අප්පස්සුතොව සමානො. වුසිතමානීති ‘‘අහං වුසිතවා සික්ඛිතො බහුස්සුතො’’ති අත්තානං මඤ්ඤති. එතස්ස හි එවං ඵරුසවචනසමුදාචාරෙ කාරණං කිමඤ්ඤත්‍ර අවුසිතත්තාති ආචරියකුලෙ අසංවුද්ධා අසික්ඛිතා අප්පස්සුතායෙව හි එවං වදන්තීති.

'खो पन' केवल निपात मात्र हैं। 'यायेव खो पनत्थाय' का अर्थ है—जिस प्रयोजन के लिए ही। 'आगच्छेय्याथ' का अर्थ है—मेरे पास या अन्य पूजनीय व्यक्तियों के पास जब कभी आएँ। 'तमेव अत्थं'—यह पुल्लिंग के प्रयोग से कहा गया है। 'मनसि करेय्याथ' का अर्थ है—चित्त में रखें। इसका तात्पर्य यह है—तुम्हें तुम्हारे आचार्य ने अपने किसी कार्य के लिए भेजा है, हमारा तिरस्कार करने के लिए नहीं; इसलिए उसी कार्य को मन में रखो। इस प्रकार दूसरों के पास आने वालों के कर्तव्य को दिखाकर, उसके मान के दमन के लिए "अवुसितवायेव खो पन" आदि कहा। इसका अर्थ है—हे लोगो! देखो, यह अम्बट्ठ माणवक आचार्य के कुल में अप्रशिक्षित (अवुसितवा), असिक्षित और अल्पश्रुत होते हुए भी 'वुसितमानी' है, अर्थात् वह स्वयं को ऐसा मानता है कि "मैं प्रशिक्षित, शिक्षित और बहुश्रुत हूँ।" इसके इस प्रकार के कठोर वचनों के व्यवहार में अप्रशिक्षित होने के अतिरिक्त और क्या कारण हो सकता है? क्योंकि जो आचार्य के कुल में ठीक से बढ़े नहीं हैं, असिक्षित और अल्पश्रुत हैं, वे ही ऐसा बोलते हैं।

264. කුපිතොති කුද්ධො. අනත්තමනොති අසකමනො, කිං පන භගවා තස්ස කුජ්ඣනභාවං ඤත්වා එවමාහ උදාහු අඤත්වාති? ඤත්වා ආහාති. කස්මා ඤත්වා ආහාති? තස්ස මානනිම්මදනත්ථං. භගවා හි අඤ්ඤාසි – ‘‘අයං මයා එවං වුත්තෙ කුජ්ඣිත්වා මම ඤාතකෙ අක්කොසිස්සති. අථස්සාහං යථා නාම කුසලො භිසක්කො දොසං උග්ගිලෙත්වා නීහරති, එවමෙව ගොත්තෙන ගොත්තං, කුලාපදෙසෙන කුලාපදෙසං, උට්ඨාපෙත්වා භවග්ගප්පමාණෙන විය උට්ඨිතං මානද්ධජං මූලෙ ඡෙත්වා නිපාතෙස්සාමී’’ති. ඛුංසෙන්තොති ඝට්ටෙන්තො. වම්භෙන්තොති හීළෙන්තො. පාපිතො භවිස්සතීති චණ්ඩභාවාදිදොසං පාපිතො භවිස්සති.

२६४. 'कुपितो' का अर्थ है—क्रुद्ध। 'अनत्तमनो' का अर्थ है—अप्रसन्न मन वाला। क्या भगवान ने उसके क्रोधित होने की बात जानकर ऐसा कहा या बिना जाने? जानकर कहा। जानकर क्यों कहा? उसके मान के मर्दन के लिए। भगवान ने पहले ही जान लिया था—"मेरे ऐसा कहने पर यह क्रुद्ध होकर मेरे ज्ञातियों (सम्बन्धियों) को अपशब्द कहेगा। तब मैं, जैसे एक कुशल वैद्य दोष (कफ-पित्त आदि) को वमन कराकर बाहर निकाल देता है, वैसे ही इसके (दोषपूर्ण) गोत्र से (वर्तमान) गोत्र को और कुल के निर्देश से कुल के निर्देश को प्रकट कर, ब्रह्मलोक तक ऊँचे उठे हुए इसके मान-रूपी ध्वज को जड़ से काटकर गिरा दूँगा।" 'खुंसेन्तो' का अर्थ है—आघात पहुँचाते हुए। 'वम्भेन्तो' का अर्थ है—निन्दा करते हुए। 'पापितो भविस्सति' का अर्थ है—चण्डता (क्रूरता) आदि दोषों को प्राप्त होगा।

චණ්ඩාති මානනිස්සිතකොධයුත්තා. ඵරුසාති ඛරා. ලහුසාති ලහුකා. අප්පකෙනෙව තුස්සන්ති වා දුස්සන්ති වා උදකපිට්ඨෙ අලාබුකටාහං විය අප්පකෙනෙව උප්ලවන්ති. භස්සාති බහුභාණිනො. සක්‍යානං මුඛෙ විවටෙ අඤ්ඤස්ස වචනොකාසො නත්ථීති අධිප්පායෙනෙව වදති. සමානාති ඉදං සන්තාති පුරිමපදස්ස වෙවචනං. න සක්කරොන්තීති න බ්‍රාහ්මණානං සුන්දරෙනාකාරෙන කරොන්ති. න ගරුං කරොන්තීති බ්‍රාහ්මණෙසු ගාරවං න කරොන්ති. න මානෙන්තීති න මනෙන පියායන්ති. න පූජෙන්තීති මාලාදීහි නෙසං පූජං න කරොන්ති. න අපචායන්තීති අභිවාදනාදීහි නෙසං අපචිතිකම්මං නීචවුත්තිං න දස්සෙන්ති තයිදන්ති තං ඉදං. යදිමෙ සක්‍යාති යං ඉමෙ සක්‍යා න බ්‍රාහ්මණෙ සක්කරොන්ති…පෙ… න අපචායන්ති, තං තෙසං අසක්කාරකරණාදි සබ්බං න යුත්තං, නානුලොමන්ති අත්ථො.

'चण्डा' का अर्थ है—मान (अहंकार) पर आश्रित क्रोध से युक्त। 'फरुसा' का अर्थ है—कठोर। 'लहुसा' का अर्थ है—हल्के (चंचल)। थोड़े से कारण से ही वे प्रसन्न हो जाते हैं या रुष्ट हो जाते हैं; जल की सतह पर तुम्बी के पात्र की तरह थोड़े से कारण से ही उतराने लगते हैं। 'भस्सा' का अर्थ है—बहुत बोलने वाले। शाक्यों का मुख खुलने पर दूसरे के लिए बोलने का अवसर नहीं रहता—इसी अभिप्राय से वह कहता है। 'समाना' यह 'सन्ता' इस पूर्व पद का पर्यायवाची है। 'न सक्करोन्ति' का अर्थ है—ब्राह्मणों का अच्छे ढंग से सत्कार नहीं करते। 'न गरुं करोन्ति' का अर्थ है—ब्राह्मणों के प्रति गौरव (आदर) भाव नहीं रखते। 'न मानेन्ति' का अर्थ है—मन से स्नेह नहीं करते। 'न पूजेन्ति' का अर्थ है—माला आदि से उनकी पूजा नहीं करते। 'न अपचायन्ति' का अर्थ है—अभिवादन आदि के द्वारा उनके प्रति सम्मान या विनम्रता प्रदर्शित नहीं करते। 'तयिदं' का विच्छेद 'तं इदं' है। 'यदिमे सक्या' का अर्थ है—जो ये शाक्य ब्राह्मणों का सत्कार नहीं करते... आदि, उनका वह सत्कार न करना आदि सब अनुचित है, उनके कुल के अनुरूप नहीं है—यह अर्थ है।

දුතියඉබ්භවාදවණ්ණනා

द्वितीय इब्भवाद की व्याख्या।

265. අපරද්ධුන්ති අපරජ්ඣිංසු. එකමිදාහන්ති එත්ථ ඉදන්ති නිපාතමත්තං. එකං අහන්ති අත්ථො. සන්ධාගාරන්ති රජ්ජඅනුසාසනසාලා. සක්‍යාති අභිසිත්තරාජානො[Pg.229]. සක්‍යකුමාරාති අනභිසිත්තා. උච්චෙසූති යථානුරූපෙසු පල්ලඞ්කපීඨකවෙත්තාසනඵලකචිත්තත්ථරණාදිභෙදෙසු. සඤ්ජග්ඝන්තාති උප්පණ්ඩනවසෙන මහාහසිතං හසන්තා. සංකීළන්තාති හසිතමත්ත කරණඅඞ්ගුලිසඞ්ඝට්ටනපාණිප්පහාරදානාදීනි කරොන්තා. මමඤ්ඤෙව මඤ්ඤෙති එවමහං මඤ්ඤාමි, මමඤ්ඤෙව අනුහසන්ති, න අඤ්ඤන්ති.

२६५. 'अपराद्धुं' का अर्थ है—अपराध किया। 'ए कमिदाहं' में 'इदं' निपात मात्र है। 'एकं अहं'—यह अर्थ है। 'सन्धागारं' का अर्थ है—राज्य-प्रशासन की सभा (संस्थागार)। 'सक्या' का अर्थ है—अभिषिक्त राजा। 'सक्यकुमारा' का अर्थ है—अनभिषिक्त राजकुमार। 'उच्चेसु' का अर्थ है—यथायोग्य पलंग, पीठ (चौकी), बेंत के आसन, तख्ते, रंगीन बिछौने आदि के भेदों में। 'सञ्जग्घन्ता' का अर्थ है—उपहास के कारण जोर-जोर से हँसते हुए। 'संकीळन्ता' का अर्थ है—मुस्कुराना, उँगलियाँ चटकाना, ताली बजाना आदि करते हुए। 'ममञ्ञेव मञ्ञे' का अर्थ है—मैं ऐसा मानता हूँ कि वे मुझ पर ही हँस रहे हैं, किसी और पर नहीं।

කස්මා පන තෙ එවමකංසූති? තෙ කිර අම්බට්ඨස්ස කුලවංසං ජානන්ති. අයඤ්ච තස්මිං සමයෙ යාව පාදන්තා ඔලම්බෙත්වා නිවත්ථසාටකස්ස එකෙන හත්ථෙන දුස්සකණ්ණං ගහෙත්වා ඛන්ධට්ඨිකං නාමෙත්වා මානමදෙන මත්තො විය ආගච්ඡති. තතො – ‘‘පස්සථ භො අම්හාකං දාසස්ස කණ්හායනගොත්තස්ස අම්බට්ඨස්ස ආගමනකාරණ’’න්ති වදන්තා එවමකංසු. සොපි අත්තනො කුලවංසං ජානාති. තස්මා ‘‘මමඤ්ඤෙව මඤ්ඤෙ’’ති තක්කයිත්ථ.

उन्होंने ऐसा क्यों किया? वे अम्बट्ठ के कुल-वंश को जानते थे। और वह उस समय पैरों तक लटकते हुए पहने हुए वस्त्र के एक कोने को हाथ से पकड़कर, कंधों को उचकाकर, मान के मद में चूर होकर आ रहा था। तब—"हे लोगो! हमारे दास काण्हायन गोत्र के अम्बट्ठ के आने का ढंग देखो"—ऐसा कहते हुए उन्होंने वैसा किया। वह (अम्बट्ठ) भी अपने कुल-वंश को जानता था। इसलिए उसने सोचा—"शायद वे मुझ पर ही (हँस रहे हैं)"।

ආසනෙනාති ‘‘ඉදමාසනං, එත්ථ නිසීදාහී’’ති එවං ආසනෙන නිමන්තනං නාම හොති, තථා න කොචි අකාසි.

'आसनेन' का अर्थ है—"यह आसन है, यहाँ बैठो"—इस प्रकार आसन के लिए निमन्त्रण देना होता है, वैसा किसी ने नहीं किया।

තතියඉබ්භවාදවණ්ණනා

तृतीय इब्भवाद की व्याख्या।

266. ලටුකිකාති ඛෙත්තලෙඩ්ඩූනං අන්තරෙනිවාසිනී ඛුද්දකසකුණිකා. කුලාවකෙති නිවාසනට්ඨානෙ. කාමලාපිනීති යදිච්ඡකභාණිනී, යං යං ඉච්ඡති තං තං ලපති, න තං කොචි හංසො වා කොඤ්චො වා මොරො වා ආගන්ත්වා ‘‘කිං ත්වං ලපසී’ති නිසෙධෙති. අභිසජ්ජිතුන්ති කොධවසෙන ලග්ගිතුං.

२६६. 'लटुकिका' का अर्थ है—खेत के ढेलों के बीच रहने वाली छोटी चिड़िया। 'कुलावके' का अर्थ है—निवास स्थान (घोंसले) में। 'कामलापिनी' का अर्थ है—अपनी इच्छा के अनुसार बोलने वाली; जो-जो वह चाहती है, वह बोलती है; उसे कोई हंस, क्रौंच या मयूर आकर यह कहकर नहीं रोकता कि "तुम क्या बोल रही हो?" 'अभिसज्जितुं' का अर्थ है—क्रोध के वश में होकर चिपकना (झगड़ना)।

එවං වුත්තෙ මාණවො – ‘‘අයං සමණො ගොතමො අත්තනො ඤාතකෙ ලටුකිකසදිසෙ කත්වා අම්හෙ හංසකොඤ්චමොරසදිසෙ කරොති, නිම්මානො දානි ජාතො’’ති මඤ්ඤමානො උත්තරි චත්තාරො වණ්ණෙ දස්සෙති.

ऐसा कहे जाने पर माणवक ने सोचा—"यह श्रमण गौतम अपने ज्ञातियों को लटुकिका (चिड़िया) के समान बताकर हमें हंस, क्रौंच और मयूर के समान बता रहे हैं, अब इनका मान समाप्त हो गया है"—ऐसा मानते हुए वह आगे चारों वर्णों का वर्णन करता है।

දාසිපුත්තවාදවණ්ණනා

दासीपुत्रवाद की व्याख्या।

267. නිම්මාදෙතීති නිම්මදෙති නිම්මානෙ කරොති. යංනූනාහන්ති යදි පනාහං. ‘‘කණ්හායනොහමස්මි, භො ගොතමා’’ති ඉදං කිර වචනං අම්බට්ඨො තික්ඛත්තුං [Pg.230] මහාසද්දෙන අවොච. කස්මා අවොච? කිං අසුද්ධභාවං න ජානාතීති? ආම ජානාති. ජානන්තොපි භවපටිච්ඡන්නමෙතං කාරණං, තං අනෙන න දිට්ඨං. අපස්සන්තො මහාසමණො කිං වක්ඛතීති මඤ්ඤමානො මානථද්ධතාය අවොච. මාතාපෙත්තිකන්ති මාතාපිතූනං සන්තකං. නාමගොත්තන්ති පණ්ණත්තිවසෙන නාමං, පවෙණීවසෙන ගොත්තං. අනුස්සරතොති අනුස්සරන්තස්ස කුලකොටිං සොධෙන්තස්ස. අය්‍යපුත්තාති සාමිනො පුත්තා. දාසිපුත්තොති ඝරදාසියාව පුත්තො. තස්මා යථා දාසෙන සාමිනො උපසඞ්කමිතබ්බා, එවං අනුපසඞ්කමන්තං තං දිස්වා සක්‍යා අනුජග්ඝිංසූති දස්සෙති.

२६७. "निम्मादेति" का अर्थ है मान-रहित करना, मान-रहित बनाना। "यन्नूनाहं" का अर्थ है "यदि मैं पूछूँ"। अम्बट्ठ ने "हे गौतम, मैं काण्हायण हूँ" यह वाक्य तीन बार ऊँचे स्वर में कहा। उसने ऐसा क्यों कहा? क्या वह अपने कुल की अशुद्धता को नहीं जानता था? हाँ, वह जानता था। जानते हुए भी उसने सोचा कि यह कारण छिपा हुआ है और इस (श्रमण गौतम) ने इसे नहीं देखा है। "यह महाश्रमण क्या कह पाएगा?" ऐसा मानकर मान के कारण उसने यह कहा। "मातापेत्तिकं" का अर्थ है माता-पिता का। "नामगोत्तं" का अर्थ है प्रज्ञप्ति के वश से नाम और वंश के वश से गोत्र। "अनुस्सरतो" का अर्थ है कुल की परंपरा का अनुसरण करते हुए या उसे शुद्ध करते हुए। "अय्यपुत्ता" का अर्थ है स्वामी के पुत्र। "दासिपुत्तो" का अर्थ है घर की दासी का ही पुत्र। इसलिए, जैसे दास को स्वामियों के पास जाना चाहिए, वैसे न जाने वाले तुम्हें देखकर शाक्यों ने उपहास किया—यह अर्थ यहाँ दर्शाया गया है।

ඉතො පරං තස්ස දාසභාවං සක්‍යානඤ්ච සාමිභාවං පකාසෙත්වා අත්තනො ච අම්බට්ඨස්ස ච කුලවංසං ආහරන්තො සක්‍යා ඛො පනාතිආදිමාහ. තත්ථ දහන්තීති ඨපෙන්ති, ඔක්කාකො නො පුබ්බපුරිසොති, එවං කරොන්තීති අත්ථො. තස්ස කිර රඤ්ඤො කථනකාලෙ උක්කා විය මුඛතො පභා නිච්ඡරති, තස්මා තං ‘‘ඔක්කාකො’’ති සඤ්ජානිංසූති. පබ්බාජෙසීති නීහරි.

इसके बाद, उसके (अम्बट्ठ के) दास-भाव और शाक्यों के स्वामी-भाव को प्रकट करते हुए, तथा अपने और अम्बट्ठ के कुल-वंश का वर्णन करते हुए "सक्या खो पन" आदि कहा। वहाँ "दहन्ति" का अर्थ है स्थापित करते हैं; "ओक्काक हमारे पूर्वज हैं", ऐसा वे मानते हैं—यह अर्थ है। कहा जाता है कि उस राजा के बोलने के समय मुख से मशाल (उल्का) की तरह आभा निकलती थी, इसलिए उन्हें "ओक्काक" के नाम से जाना गया। "पब्बाजेसि" का अर्थ है निकाल दिया (निर्वासित कर दिया)।

ඉදානි තෙ නාමවසෙන දස්සෙන්තො – ‘‘ඔක්කාමුඛ’’න්තිආදිමාහ. තත්‍රායං අනුපුබ්බී කථා – පඨමකප්පිකානං කිර රඤ්ඤො මහාසම්මතස්ස රොජො නාම පුත්තො අහොසි. රොජස්ස වරරොජො, වරරොජස්ස කල්‍යාණො, කල්‍යාණස්ස වරකල්‍යාණො, වරකල්‍යාණස්ස මන්ධාතා, මන්ධාතුස්ස වරමන්ධාතා, වරමන්ධාතුස්ස උපොසථො, උපොසථස්ස වරො, වරස්ස උපවරො, උපවරස්ස මඝදෙවො, මඝදෙවස්ස පරම්පරාය චතුරාසීතිඛත්තියසහස්සානි අහෙසුං. තෙසං පච්ඡතො තයො ඔක්කාකවංසා අහෙසුං. තෙසු තතියඔක්කාකස්ස පඤ්ච මහෙසියො අහෙසුං – හත්ථා, චිත්තා, ජන්තු, ජාලිනී, විසාඛාති. එකෙකිස්සා පඤ්චපඤ්චඉත්ථිසතපරිවාරා. සබ්බජෙට්ඨාය චත්තාරො පුත්තා – ඔක්කාමුඛො, කරකණ්ඩු, හත්ථිනිකො, සිනිසූරොති. පඤ්ච ධීතරො – පියා, සුප්පියා, ආනන්දා, විජිතා, විජිතසෙනාති. ඉති සා නව පුත්තෙ විජායිත්වා කාලමකාසි.

अब उन्हें नाम के अनुसार दर्शाते हुए "ओक्कामुखं" आदि कहा। वहाँ यह आनुपूर्वी (क्रमवार) कथा है—कहा जाता है कि प्रथम कल्प के राजा महासम्मत का 'रोज' नामक पुत्र हुआ। रोज का पुत्र वररोज, वररोज का कल्याण, कल्याण का वरकल्याण, वरकल्याण का मन्धाता, मन्धाता का वरमन्धाता, वरमन्धाता का उपोसथ, उपोसथ का वर, वर का उपवर, उपवर का मघदेव हुआ। मघदेव की परंपरा में चौरासी हजार क्षत्रिय हुए। उनके बाद तीन ओक्काक वंश हुए। उनमें तीसरे ओक्काक की पाँच रानियाँ थीं—हत्था, चित्ता, जन्तु, जालिनी और विसाखा। प्रत्येक के पाँच-पाँच सौ परिचारिकाएँ थीं। सबसे बड़ी रानी के चार पुत्र थे—ओक्कामुख, करकण्डु, हत्थिनिक और सिनिसूर। पाँच पुत्रियाँ थीं—पिया, सुप्पिया, आनन्दा, विजिता और विजितसेना। इस प्रकार वह नौ संतानों को जन्म देकर कालगत हो गई (मृत्यु को प्राप्त हुई)।

අථ රාජා අඤ්ඤං දහරිං අභිරූපං රාජධීතරං ආනෙත්වා අග්ගමහෙසිට්ඨානෙ ඨපෙසි. සා ජන්තුං නාම පුත්තං විජායි. අථ නං පඤ්චමදිවසෙ අලඞ්කරිත්වා [Pg.231] රඤ්ඤො දස්සෙසි. රාජා තුට්ඨො තස්සා වරං අදාසි. සා ඤාතකෙහි සද්ධිං මන්තෙත්වා පුත්තස්ස රජ්ජං යාචි. රාජා – ‘‘නස්ස, වසලි, මම පුත්තානං අන්තරායං ඉච්ඡසී’’ති තජ්ජෙසි. සා පුනප්පුනං රහො රාජානං පරිතොසෙත්වා – ‘‘මහාරාජ, මුසාවාදො නාම න වට්ටතී’’තිආදීනි වත්වා යාචතියෙව. අථ රාජා පුත්තෙ ආමන්තෙසි – ‘‘අහං තාතා, තුම්හාකං කනිට්ඨං ජන්තුකුමාරං දිස්වා තස්ස මාතුයා සහසා වරං අදාසිං, සා පුත්තස්ස රජ්ජං පරිණාමෙතුං ඉච්ඡති. තුම්හෙ ඨපෙත්වා මඞ්ගලහත්ථිං මඞ්ගලඅස්සං මඞ්ගලරථඤ්ච යත්තකෙ ඉච්ඡථ, තත්තකෙ හත්ථිඅස්සරථෙ ගහෙත්වා ගච්ඡථ. මමච්චයෙන ආගන්ත්වා රජ්ජං කරෙය්‍යාථා’’ති, අට්ඨහි අමච්චෙහි සද්ධිං උය්‍යොජෙසි.

तब राजा ने एक अन्य युवा और रूपवती राजकुमारी को लाकर अग्र-महिषी (मुख्य रानी) के पद पर स्थापित किया। उसने 'जन्तु' नामक पुत्र को जन्म दिया। तब पाँचवें दिन उसे अलंकृत कर राजा को दिखाया गया। राजा ने प्रसन्न होकर उसे वरदान दिया। उसने अपने संबंधियों के साथ परामर्श कर अपने पुत्र के लिए राज्य माँगा। राजा ने उसे डाँटा—"अरी वृषली (नीच स्त्री)! तू नष्ट हो जा, तू मेरे पुत्रों का अनिष्ट चाहती है।" उसने बार-बार एकांत में राजा को प्रसन्न कर "महाराज, झूठ बोलना उचित नहीं है" आदि कहकर याचना जारी रखी। तब राजा ने पुत्रों को बुलाया—"हे पुत्रों! मैंने तुम्हारे छोटे भाई जन्तु कुमार को देखकर उसकी माता को सहसा वरदान दे दिया था। वह अपने पुत्र को राज्य दिलाना चाहती है। तुम मंगल-हस्ती, मंगल-अश्व और मंगल-रथ को छोड़कर, जितने हाथी, घोड़े और रथ चाहते हो, उतने लेकर चले जाओ। मेरे मरणोपरांत आकर राज्य करना।" ऐसा कहकर आठ अमात्यों के साथ उन्हें विदा कर दिया।

තෙ නානප්පකාරං රොදිත්වා කන්දිත්වා – ‘‘තාත, අම්හාකං දොසං ඛමථා’’ති රාජානඤ්චෙව රාජොරොධෙ ච ඛමාපෙත්වා, ‘‘මයම්පි භාතූහි සද්ධිං ගච්ඡාමා’’ති රාජානං ආපුච්ඡිත්වා නගරා නික්ඛන්තා භගිනියො ආදාය චතුරඞ්ගිනියා සෙනාය පරිවුතා නගරා නික්ඛමිංසු. ‘‘කුමාරා පිතුඅච්චයෙන ආගන්ත්වා රජ්ජං කාරෙස්සන්ති, ගච්ඡාම නෙ උපට්ඨහාමා’’ති චින්තෙත්වා බහූ මනුස්සා අනුබන්ධිංසු. පඨමදිවසෙ යොජනමත්තා සෙනා අහොසි, දුතියෙ ද්වියොජනමත්තා, තතියෙ තියොජනමත්තා. කුමාරා මන්තයිංසු – ‘‘මහා බලකායො, සචෙ මයං කඤ්චි සාමන්තරාජානං මද්දිත්වා ජනපදං ගණ්හෙය්‍යාම, සොපි නො නප්පසහෙය්‍ය. කිං පරෙසං පීළාය කතාය, මහා අයං ජම්බුදීපො, අරඤ්ඤෙ නගරං මාපෙස්සාමා’’ති හිමවන්තාභිමුඛා ගන්ත්වා නගරවත්ථුං පරියෙසිංසු.

उन्होंने अनेक प्रकार से रोते-बिलखते हुए "पिताजी, हमारे दोष क्षमा करें" ऐसा कहकर राजा और अंतःपुर की स्त्रियों से क्षमा माँगी। "हम भी अपने भाइयों के साथ जाएँगी" ऐसा कहकर राजा से आज्ञा लेकर नगर से निकली हुई अपनी बहनों को साथ लेकर, चतुरंगिणी सेना से घिरे हुए वे नगर से निकल गए। "राजकुमार पिता के देहांत के बाद आकर राज्य करेंगे, चलो हम उनकी सेवा करें" ऐसा सोचकर बहुत से लोग उनके पीछे हो लिए। पहले दिन सेना एक योजन लंबी थी, दूसरे दिन दो योजन और तीसरे दिन तीन योजन। राजकुमारों ने विचार किया—"यह सैन्य बल विशाल है। यदि हम किसी पड़ोसी राजा को कुचलकर उसका जनपद छीन लें, तो वह भी हमें दबा नहीं पाएगा। किंतु दूसरों को पीड़ा पहुँचाने से क्या लाभ? यह जम्बूद्वीप विशाल है, हम वन में ही नगर बसाएंगे।" ऐसा सोचकर वे हिमालय की ओर गए और नगर के लिए स्थान खोजने लगे।

තස්මිඤ්ච සමයෙ අම්හාකං බොධිසත්තො බ්‍රාහ්මණමහාසාලකුලෙ නිබ්බත්තිත්වා කපිලබ්‍රාහ්මණො නාම හුත්වා නික්ඛම්ම ඉසිපබ්බජ්ජං පබ්බජිත්වා හිමවන්තපස්සෙ පොක්ඛරණියා තීරෙ සාකවනසණ්ඩෙ පණ්ණසාලං මාපෙත්වා වසති. සො කිර භුම්මජාලං නාම විජ්ජං ජානාති, යාය උද්ධං අසීතිහත්ථෙ ආකාසෙ, හෙට්ඨා ච භූමියම්පි ගුණදොසං පස්සති. එතස්මිං පදෙසෙ තිණගුම්බලතා දක්ඛිණාවට්ටා පාචීනාභිමුඛා ජායන්ති. සීහබ්‍යග්ඝාදයො මිගසූකරෙ සප්පබිළාරා ච මණ්ඩූකමූසිකෙ අනුබන්ධමානා තං පදෙසං පත්වා න සක්කොන්ති තෙ අනුබන්ධිතුං. තෙහි තෙ අඤ්ඤදත්ථු [Pg.232] සන්තජ්ජිතා නිවත්තන්තියෙව. සො – ‘‘අයං පථවියා අග්ගපදෙසො’’ති ඤත්වා තත්ථ අත්තනො පණ්ණසාලං මාපෙසි.

उसी समय हमारे बोधिसत्व एक महाशाल ब्राह्मण कुल में उत्पन्न होकर 'कपिल' नामक ब्राह्मण हुए। वे घर से निकलकर ऋषि-प्रव्रज्या में दीक्षित हुए और हिमालय के पार्श्व में एक पुष्करिणी (पोखरे) के तट पर शाक-वन के झुरमुट में पर्णकुटी बनाकर रहने लगे। वे 'भुम्मजाल' नामक विद्या जानते थे, जिससे वे ऊपर अस्सी हाथ आकाश में और नीचे भूमि में भी गुण-दोष देख लेते थे। उस स्थान पर घास, झाड़ियाँ और लताएँ प्रदक्षिणावर्त (दाहिनी ओर मुड़ी हुई) और पूर्वाभिमुख होकर उगती थीं। सिंह, व्याघ्र आदि जब हिरणों और सूअरों का पीछा करते, या साँप और बिल्लियाँ जब मेढकों और चूहों का पीछा करते, तो उस स्थान पर पहुँचकर वे उनका पीछा नहीं कर पाते थे। वे निश्चित रूप से भयभीत होकर वहाँ से लौट जाते थे। "यह पृथ्वी का सर्वश्रेष्ठ स्थान है" ऐसा जानकर उन्होंने वहाँ अपनी पर्णकुटी बनाई थी।

අථ තෙ කුමාරෙ නගරවත්ථුං පරියෙසමානෙ අත්තනො වසනොකාසං ආගතෙ දිස්වා පුච්ඡිත්වා තං පවත්තිං ඤත්වා තෙසු අනුකම්පං ජනෙත්වා අවොච – ‘‘ඉමස්මිං පණ්ණසාලට්ඨානෙ මාපිතං නගරං ජම්බුදීපෙ අග්ගනගරං භවිස්සති. එත්ථ ජාතපුරිසෙසු එකෙකො පුරිසසතම්පි පුරිසසහස්සම්පි අභිභවිතුං සක්ඛිස්සති. එත්ථ නගරං මාපෙථ, පණ්ණසාලට්ඨානෙ රඤ්ඤො ඝරං කරොථ. ඉමස්මිඤ්හි ඔකාසෙ ඨත්වා චණ්ඩාලපුත්තොපි චක්කවත්තිබලෙන අතිසෙය්‍යො’’ති. නනු, භන්තෙ, අය්‍යස්ස වසනොකාසොති? ‘‘මම වසනොකාසො’’ති මා චින්තයිත්ථ. මය්හං එකපස්සෙ පණ්ණසාලං කත්වා නගරං මාපෙත්වා කපිලවත්ථුන්ති නාමං කරොථා’’ති. තෙ තථා කත්වා තත්ථ නිවාසං කප්පෙසුං.

तब उन राजकुमारों को नगर के लिए स्थान खोजते हुए अपने निवास स्थान पर आया देख, उनसे पूछकर और उस वृत्तांत को जानकर, उनके प्रति अनुकंपा उत्पन्न कर (कपिल ऋषि ने) कहा— "इस पर्णशाला के स्थान पर निर्मित नगर जम्बूद्वीप का सर्वश्रेष्ठ नगर होगा। यहाँ जन्म लेने वाले पुरुषों में से प्रत्येक सौ या हजार पुरुषों को भी पराजित करने में समर्थ होगा। यहाँ नगर का निर्माण करो, पर्णशाला के स्थान पर राजा का भवन बनाओ। इस स्थान पर खड़े होकर तो चाण्डाल का पुत्र भी चक्रवर्ती के बल के समान अति श्रेष्ठ हो जाता है।" (राजकुमारों ने पूछा—) "भन्ते! क्या यह आप आर्य का निवास स्थान नहीं है?" (ऋषि ने कहा—) "यह मेरा निवास स्थान है, ऐसा विचार न करें। मेरे लिए एक ओर पर्णशाला बनाकर, नगर का निर्माण करें और इसका नाम 'कपिलवस्तु' रखें।" उन्होंने वैसा ही किया और वहाँ निवास करने लगे।

අථාමච්චා – ‘‘ඉමෙ දාරකා වයප්පත්තා, සචෙ නෙසං පිතා සන්තිකෙ භවෙය්‍ය, සො ආවාහවිවාහං කරෙය්‍ය. ඉදානි පන අම්හාකං භාරො’’ති චින්තෙත්වා කුමාරෙහි සද්ධිං මන්තයිංසු. කුමාරා අම්හාකං සදිසා ඛත්තියධීතරො නාම න පස්සාම, නාපි භගිනීනං සදිසෙ ඛත්තියකුමාරකෙ, අසදිසසංයොගෙ ච නො උප්පන්නා පුත්තා මාතිතො වා පිතිතො වා අපරිසුද්ධා ජාතිසම්භෙදං පාපුණිස්සන්ති. තස්මා මයං භගිනීහියෙව සද්ධිං සංවාසං රොචෙමාති. තෙ ජාතිසම්භෙදභයෙන ජෙට්ඨකභගිනිං මාතුට්ඨානෙ ඨපෙත්වා අවසෙසාහි සංවාසං කප්පෙසුං.

तब मंत्रियों ने सोचा— "ये बालक युवा हो गए हैं, यदि इनके पिता पास होते, तो वे इनका विवाह संस्कार करते। किन्तु अब यह हमारा उत्तरदायित्व है।" ऐसा सोचकर उन्होंने राजकुमारों के साथ परामर्श किया। राजकुमारों ने कहा— "हमें अपने समान कोई क्षत्रिय कन्याएँ नहीं दिखतीं, और न ही हमारी बहनों के समान कोई क्षत्रिय राजकुमार। असमान संयोग (विवाह) होने पर हमारी होने वाली संतानें माता या पिता की ओर से अशुद्ध होंगी और जाति-संकर (मिश्रण) को प्राप्त होंगी। इसलिए हम अपनी बहनों के साथ ही संवास (विवाह) करना पसंद करते हैं।" उन्होंने जाति-संकर के भय से सबसे बड़ी बहन को माता के स्थान पर रखकर शेष बहनों के साथ संवास किया।

තෙසං පුත්තෙහි ච ධීතාහි ච වඩ්ඪමානානං අපරෙන සමයෙන ජෙට්ඨකභගිනියා කුට්ඨරොගො උදපාදි, කොවිළාරපුප්ඵසදිසානි ගත්තානි අහෙසුං. රාජකුමාරා ඉමාය සද්ධිං එකතො නිසජ්ජට්ඨානභොජනාදීනි කරොන්තානම්පි උපරි අයං රොගො සඞ්කමතීති චින්තෙත්වා එකදිවසං උය්‍යානකීළං ගච්ඡන්තා විය තං යානෙ ආරොපෙත්වා අරඤ්ඤං පවිසිත්වා භූමියං පොක්ඛරණිං ඛණාපෙත්වා තත්ථ ඛාදනීයභොජනීයෙන සද්ධිං තං පක්ඛිපිත්වා ඝරසඞ්ඛෙපෙන උපරි පදරං පටිච්ඡාදෙත්වා පංසුං දත්වා පක්කමිංසු.

उनके पुत्रों और पुत्रियों के साथ बढ़ते हुए, कुछ समय बाद बड़ी बहन को कुष्ठ रोग हो गया, उसके अंग कोविदार के फूलों के समान (लाल-सफेद) हो गए। राजकुमारों ने सोचा कि इसके साथ एक साथ बैठने, खड़े होने या भोजन आदि करने से यह रोग दूसरों को भी लग सकता है। अतः एक दिन उद्यान-क्रीड़ा के लिए जाने के बहाने उसे यान (रथ) पर बिठाकर वन में ले गए और भूमि में एक बावड़ी (गड्ढा) खुदवाकर, वहाँ खाद्य और भोज्य सामग्री के साथ उसे रख दिया, और ऊपर से तख्तों से ढँककर मिट्टी डाल दी (एक सुरक्षित घर की तरह) और वहाँ से चले गए।

තෙන [Pg.233] ච සමයෙන රාමො නාම බාරාණසිරාජා කුට්ඨරොගො නාටකිත්ථීහි ච ඔරොධෙහි ච ජිගුච්ඡියමානො තෙන සංවෙගෙන ජෙට්ඨපුත්තස්ස රජ්ජං දත්වා අරඤ්ඤං පවිසිත්වා තත්ථ පණ්ණසාලං මාපෙත්වා මූලඵලානි පරිභුඤ්ජන්තො නචිරස්සෙව අරොගො සුවණ්ණවණ්ණො හුත්වා ඉතො චිතො ච විචරන්තො මහන්තං සුසිරරුක්ඛං දිස්වා තස්සබ්භන්තරෙ සොළසහත්ථප්පමාණං ඔකාසං සොධෙත්වා ද්වාරඤ්ච වාතපානඤ්ච යොජෙත්වා නිස්සෙණිං බන්ධිත්වා තත්ථ වාසං කප්පෙසි. සො අඞ්ගාරකටාහෙ අග්ගිං කත්වා රත්තිං මිගසූකරාදීනං සද්දෙ සුණන්තො සයති. සො – ‘‘අසුකස්මිං පදෙසෙ සීහො සද්දමකාසි, අසුකස්මිං බ්‍යග්ඝො’’ති සල්ලක්ඛෙත්වා පභාතෙ තත්ථ ගන්ත්වා විඝාසමංසං ආදාය පචිත්වා ඛාදති.

उसी समय वाराणसी के राम नामक राजा को कुष्ठ रोग हो गया। नर्तकियों और रानियों द्वारा घृणा किए जाने पर, उस संवेग (वैराग्य) के कारण अपने ज्येष्ठ पुत्र को राज्य सौंपकर वे वन में चले गए। वहाँ पर्णशाला बनाकर कंद-मूल-फल खाते हुए वे शीघ्र ही रोगमुक्त और स्वर्ण के समान वर्ण वाले हो गए। इधर-उधर घूमते हुए उन्होंने एक विशाल खोखला वृक्ष देखा, उसके भीतर सोलह हाथ के परिमाण वाले स्थान को साफ किया, उसमें द्वार और खिड़की लगाई, सीढ़ी बनाई और वहाँ रहने लगे। वे अंगीठी में आग जलाकर रात में मृग, सूअर आदि के शब्द सुनते हुए सोते थे। वे यह ध्यान रखते थे कि "अमुक स्थान पर सिंह ने शब्द किया है, अमुक स्थान पर व्याघ्र ने", और प्रातःकाल वहाँ जाकर (उनके द्वारा छोड़े गए) मांस को लाकर, पकाकर खाते थे।

අථෙකදිවසං තස්මිං පච්චූසසමයෙ අග්ගිං ජාලෙත්වා නිසින්නෙ රාජධීතාය සරීරගන්ධෙන ආගන්ත්වා බ්‍යග්ඝො තස්මිං පදෙසෙ පංසුං වියූහන්තො පදරෙ විවරමකාසි, තෙන ච විවරෙන සා බ්‍යග්ඝං දිස්වා භීතා විස්සරමකාසි. සො තං සද්දං සුත්වා – ‘‘ඉත්ථිසද්දො එසො’’ති ච සල්ලක්ඛෙත්වා පාතොව තත්ථ ගන්ත්වා – ‘‘කො එත්ථා’’ති ආහ. මාතුගාමො සාමීති. කිං ජාතිකාසීති? ඔක්කාකමහාරාජස්ස ධීතා සාමීති. නික්ඛමාති? න සක්කා සාමීති. කිං කාරණාති? ඡවිරොගො මෙ අත්ථීති. සො සබ්බං පවත්තිං පුච්ඡිත්වා ඛත්තියමානෙන අනික්ඛමන්තිං – ‘‘අහම්පි ඛත්තියො’’ති අත්තනො ඛත්තියභාවං ජානාපෙත්වා නිස්සෙණිං දත්වා උද්ධරිත්වා අත්තනො වසනොකාසං නෙත්වා සයං පරිභුත්තභෙසජ්ජානියෙව දත්වා නචිරස්සෙව අරොගං සුවණ්ණවණ්ණං කත්වා තාය සද්ධිං සංවාසං කප්පෙසි. සා පඨමසංවාසෙනෙව ගබ්භං ගණ්හිත්වා ද්වෙ පුත්තෙ විජායි, පුනපි ද්වෙති, එවං සොළසක්ඛත්තුම්පි විජායි. එවං ද්වත්තිංස භාතරො අහෙසුං. තෙ අනුපුබ්බෙන වුඩ්ඪිප්පත්තෙ පිතා සබ්බසිප්පානි සික්ඛාපෙසි.

फिर एक दिन, जब वे प्रातःकाल अग्नि जलाकर बैठे थे, तब राजकुमारी के शरीर की गंध से एक व्याघ्र वहाँ आया और उस स्थान पर मिट्टी हटाते हुए तख्तों में छेद कर दिया। उस छेद से व्याघ्र को देखकर वह (राजकुमारी) डर गई और चिल्लाई। उस शब्द को सुनकर और "यह स्त्री का शब्द है" ऐसा समझकर वे प्रातः ही वहाँ गए और पूछा— "यहाँ कौन है?" (उसने कहा—) "स्वामी! एक स्त्री हूँ।" "किस जाति की हो?" "स्वामी! मैं महाराज ओक्काक की पुत्री हूँ।" "बाहर आओ।" "स्वामी! नहीं आ सकती।" "किस कारण से?" "मुझे चर्म रोग (कुष्ठ) है।" उन्होंने सारा वृत्तांत पूछा, और क्षत्रिय मान के कारण बाहर न आने वाली उस राजकुमारी को "मैं भी क्षत्रिय हूँ" कहकर अपना क्षत्रिय होना बताया, फिर सीढ़ी देकर उसे बाहर निकाला और अपने निवास स्थान पर ले गए। स्वयं उपयोग की हुई औषधियाँ ही उसे दीं और शीघ्र ही उसे रोगमुक्त कर स्वर्ण के समान वर्ण वाला बना दिया, फिर उसके साथ संवास किया। वह प्रथम संवास से ही गर्भवती हुई और उसने दो पुत्रों को जन्म दिया, फिर पुनः दो, इस प्रकार सोलह बार (जुड़वाँ) बच्चों को जन्म दिया। इस प्रकार बत्तीस भाई हुए। उनके क्रमशः बड़े होने पर पिता ने उन्हें सभी शिल्प (विद्याएँ) सिखाईं।

අථෙකදිවසං එකො රාමරඤ්ඤො නගරවාසී වනචරකො පබ්බතෙ රතනානි ගවෙසන්තො රාජානං දිස්වා සඤ්ජානිත්වා ආහ – ‘‘ජානාමහං, දෙව, තුම්හෙ’’ති. තතො නං රාජා සබ්බං පවත්තිං පුච්ඡි. තස්මිංයෙව ච ඛණෙ තෙ දාරකා ආගමිංසු. සො තෙ දිස්වා – ‘‘කෙ ඉමෙ’’ති ආහ. ‘‘පුත්තා මෙ’’ති ච වුත්තෙ තෙසං මාතිකවංසං පුච්ඡිත්වා – ‘‘ලද්ධං දානි මෙ [Pg.234] පාභත’’න්ති නගරං ගන්ත්වා රඤ්ඤො ආරොචෙසි. සො ‘පිතරං ආනයිස්සාමී’ති චතුරඞ්ගිනියා සෙනාය තත්ථ ගන්ත්වා පිතරං වන්දිත්වා – ‘‘රජ්ජං, දෙව, සම්පටිච්ඡා’’ති යාචි. සො – ‘‘අලං, තාත, න තත්ථ ගච්ඡාමි, ඉධෙව මෙ ඉමං රුක්ඛං අපනෙත්වා නගරං මාපෙහී’’ති ආහ. සො තථා කත්වා තස්ස නගරස්ස කොලරුක්ඛං අපනෙත්වා කතත්තා කොලනගරන්ති ච බ්‍යග්ඝපථෙ කතත්තා බ්‍යග්ඝපථන්ති චාති ද්වෙ නාමානි ආරොපෙත්වා පිතරං වන්දිත්වා අත්තනො නගරං අගමාසි.

फिर एक दिन, राजा राम के नगर का रहने वाला एक व्याध (शिकारी) पर्वत पर रत्नों की खोज करते हुए राजा को देखकर उन्हें पहचान गया और बोला— "देव! मैं आपको जानता हूँ।" तब राजा ने उससे सारा समाचार पूछा। उसी क्षण वे बालक वहाँ आ गए। उन्हें देखकर उसने पूछा— "ये कौन हैं?" "ये मेरे पुत्र हैं"—ऐसा कहे जाने पर, उनकी माता के वंश के विषय में पूछकर उसने सोचा— "अब मुझे (राजा को देने के लिए) उत्तम भेंट मिल गई है", और नगर जाकर राजा (राम के पुत्र) को सूचित किया। वह 'पिता को ले आऊँगा' ऐसा सोचकर चतुरंगिणी सेना के साथ वहाँ गया और पिता की वंदना कर प्रार्थना की— "देव! राज्य स्वीकार करें।" उन्होंने कहा— "पुत्र! बस, मैं वहाँ नहीं जाऊँगा। यहीं इस (कोला) वृक्ष को हटाकर मेरे लिए एक नगर का निर्माण करो।" उसने वैसा ही किया। उस नगर को कोला वृक्ष हटाकर बनाए जाने के कारण 'कोलनगर' और व्याघ्रों के मार्ग में होने के कारण 'व्याघ्रपथ'—ये दो नाम दिए गए। वह पिता की वंदना कर अपने नगर लौट आया।

තතො වයප්පත්තෙ කුමාරෙ මාතා ආහ – ‘‘තාතා, තුම්හාකං කපිලවත්ථුවාසිනො සක්‍යා මාතුලා සන්ති. මාතුලධීතානං පන වො එවරූපං නාම කෙසග්ගහණං හොති, එවරූපං දුස්සගහණං. යදා තා න්හානතිත්ථං ආගච්ඡන්ති, තදා ගන්ත්වා යස්ස යා රුච්චති, සො තං ගණ්හතූ’’ති. තෙ තථෙව ගන්ත්වා තාසු න්හත්වා සීසං සුක්ඛාපයමානාසු යං යං ඉච්ඡිංසු, තං තං ගහෙත්වා නාමං සාවෙත්වා අගමිංසු. සක්‍යරාජානො සුත්වා ‘‘හොතු, භණෙ, අම්හාකං ඤාතකා එව තෙ’’ති තුණ්හී අහෙසුං. අයං සක්‍යකොලියානං උප්පත්ති. එවං තෙසං සක්‍යකොලියානං අඤ්ඤමඤ්ඤං ආවාහවිවාහං කරොන්තානං යාව බුද්ධකාලා අනුපච්ඡින්නොව වංසො ආගතො. තත්ථ භගවා සක්‍යවංසං දස්සෙතුං – ‘‘තෙ රට්ඨස්මා පබ්බාජිතා හිමවන්තපස්සෙ පොක්ඛරණියා තීරෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ සම්මන්තීති වසන්ති. සක්‍යා වත භොති රට්ඨස්මා පබ්බාජිතා අරඤ්ඤෙ වසන්තාපි ජාතිසම්භෙදමකත්වා කුලවංසං අනුරක්ඛිතුං සක්‍යා, සමත්ථා, පටිබලාති අත්ථො. තදග්ගෙති තං අග්ගං කත්වා, තතො පට්ඨායාති අත්ථො. සො ච නෙසං පුබ්බපුරිසොති සො ඔක්කාකො රාජා එතෙසං පුබ්බපුරිසො. නත්ථි එතෙසං ගහපතිවංසෙන සම්භෙදමත්තම්පීති.

उसके बाद, पुत्रों के युवा होने पर माता ने कहा— "पुत्रों! कपिलवस्तु में रहने वाले तुम्हारे शाक्य मामा हैं। तुम्हारे उन मामाओं की पुत्रियों के केशों को सँवारने का ढंग ऐसा है और वस्त्र पहनने का ढंग ऐसा है। जब वे स्नान-घाट पर आएँ, तब वहाँ जाकर जिसे जो पसंद आए, वह उसे ग्रहण कर ले।" उन्होंने वैसा ही किया; जब वे राजकुमारियाँ स्नान करके अपने बाल सुखा रही थीं, तब उन्होंने जिसे चाहा उसे पकड़ लिया और अपना नाम बताकर चले आए। शाक्य राजाओं ने यह सुनकर कहा— "अरे! रहने दो, वे हमारे ही संबंधी हैं" और वे चुप रहे। यह शाक्य और कोलियों की उत्पत्ति है। इस प्रकार उन शाक्यों और कोलियों के बीच आपस में विवाह-संबंध होते हुए बुद्ध काल तक यह वंश अटूट रूप से चला आया। वहाँ भगवान ने शाक्य वंश को दिखाने के लिए— "वे राज्य से निर्वासित होकर हिमालय के पार्श्व में एक पुष्करिणी के तट पर..." आदि कहा। वहाँ 'सम्मन्ति' का अर्थ है 'निवास करते हैं'। 'सक्या वत भो' का अर्थ है कि राज्य से निर्वासित होकर जंगल में रहते हुए भी, जाति-मिश्रण न करते हुए अपने कुल-वंश की रक्षा करने में वे समर्थ (सक्या, समर्था, प्रतिबला) थे। 'तदग्गे' का अर्थ है उसे आदि मानकर, तब से लेकर। 'सो च नेसं पुब्बपुरिसो' का अर्थ है कि वह राजा ओक्काक (इक्ष्वाकु) इनका पूर्वज है। गृहपति वंश के साथ इनका थोड़ा भी मिश्रण नहीं है।

එවං සක්‍යවංසං පකාසෙත්වා ඉදානි අම්බට්ඨවංසං පකාසෙන්තො – ‘‘රඤ්ඤො ඛො පනා’’තිආදිමාහ. කණ්හං නාම ජනෙසීති කාළවණ්ණං අන්තොකුච්ඡියංයෙව සඤ්ජාතදන්තං පරූළ්හමස්සුදාඨිකං පුත්තං විජායි. පබ්‍යාහාසීති යක්ඛො ජාතොති භයෙන පලායිත්වා ද්වාරං පිධාය ඨිතෙසු ඝරමානුසකෙසු ඉතො චිතො ච විචරන්තො ධොවථ මන්තිආදීනි වදන්තො උච්චාසද්දමකාසි.

इस प्रकार शाक्य वंश को प्रकाशित करके, अब अम्बष्ठ के वंश को प्रकाशित करते हुए— "राज्ञः खो पना" (राजा के...) आदि कहा। 'कण्हं नाम जनेसि' का अर्थ है कि उसने काले रंग के, गर्भ के भीतर ही दाँत निकल आए हुए और बढ़ी हुई दाढ़ी-मूँछों वाले पुत्र को जन्म दिया। 'पब्याहासि' का अर्थ है कि जब घर के लोग "यक्ष पैदा हुआ है, पिशाच पैदा हुआ है" इस डर से भागकर और दरवाजा बंद करके खड़े हो गए, तब वह इधर-उधर घूमते हुए "मुझे धोओ" आदि कहते हुए ऊँचे स्वर में चिल्लाने लगा।

268. තෙ [Pg.235] මාණවකා භගවන්තං එතදවොචුන්ති අත්තනො උපාරම්භමොචනත්ථාය – ‘‘එතං මා භව’’න්තිආදිවචනං අවොචුං. තෙසං කිර එතදහොසි – ‘‘අම්බට්ඨො අම්හාකං ආචරියස්ස ජෙට්ඨන්තෙවාසී, සචෙ මයං එවරූපෙ ඨානෙ එකද්වෙවචනමත්තම්පි න වක්ඛාම, අයං නො ආචරියස්ස සන්තිකෙ අම්හෙ පරිභින්දිස්සතී’’ති උපාරම්භමොචනත්ථං එවං අවොචුං. චිත්තෙන පනස්ස නිම්මදභාවං ආකඞ්ඛන්ති. අයං කිර මානනිස්සිතත්තා තෙසම්පි අප්පියොව. කල්‍යාණවාක්කරණොති මධුරවචනො. අස්මිං වචනෙති අත්තනා උග්ගහිතෙ වෙදත්තයවචනෙ. පටිමන්තෙතුන්ති පුච්ඡිතං පඤ්හං පටිකථෙතුං, විස්සජ්ජෙතුන්ති අත්ථො. එතස්මිං වා දාසිපුත්තවචනෙ. පටිමන්තෙතුන්ති උත්තරං කථෙතුං.

२६८. उन माणवकों ने भगवान से यह बात अपने ऊपर आने वाले दोष से बचने के लिए कही— "ऐसा मत हो" आदि वचन कहे। उनके मन में यह विचार आया— "अम्बष्ठ हमारे आचार्य का ज्येष्ठ अन्तेवासी (प्रमुख शिष्य) है, यदि हम ऐसे अवसर पर एक-दो शब्द भी नहीं कहेंगे, तो यह हमारे आचार्य के पास जाकर हमें उनसे अलग कर देगा (हमारी चुगली करेगा)।" इसलिए दोष से बचने के लिए उन्होंने ऐसा कहा। किंतु मन से वे चाहते थे कि उसका मान-मर्दन हो (वह गर्व-रहित हो जाए)। अहंकारी होने के कारण वह उन्हें भी अप्रिय ही था। 'कल्याणवाक्करणो' का अर्थ है मधुर वाणी वाला। 'अस्मिं वचने' का अर्थ है स्वयं के द्वारा सीखे गए तीन वेदों के वचनों में। 'पटिमन्तेतुं' का अर्थ है पूछे गए प्रश्न का उत्तर देना या समाधान करना। अथवा, इस "दासी-पुत्र" वाले वचन के संबंध में 'पटिमन्तेतुं' का अर्थ है उत्तर देना।

269. අථ ඛො භගවාති අථ ඛො භගවා – ‘‘සචෙ ඉමෙ මාණවකා එත්ථ නිසින්නා එවං උච්චාසද්දං කරිස්සන්ති, අයං කථා පරියොසානං න ගමිස්සති. හන්ද, නෙ නිස්සද්දෙ කත්වා අම්බට්ඨෙනෙව සද්ධිං කථෙමී’’ති තෙ මාණවකෙ එතදවොච. තත්ථ මන්තව්හොති මන්තයථ. මයා සද්ධිං පටිමන්තෙතූති මයා සහ කථෙතු. එවං වුත්තෙ මාණවකා චින්තයිංසු – ‘‘අම්බට්ඨො තාව දාසිපුත්තොසීති වුත්තෙ පුන සීසං උක්ඛිපිතුං නාසක්ඛි. අයං ඛො ජාති නාම දුජ්ජානා, සචෙ අඤ්ඤම්පි කිඤ්චි සමණො ගොතමො ‘ත්වං දාසො’ති වක්ඛති, කො තෙන සද්ධිං අඩ්ඩං කරිස්සති. අම්බට්ඨො අත්තනා බද්ධං පුටකං අත්තනාව මොචෙතූ’’ති අත්තානං පරිමොචෙත්වා තස්සෙව උපරි ඛිපන්තා – ‘‘සුජාතො ච භො ගොතමා’’තිආදිමාහංසු.

२६९. 'अथ खो भगवा' का अर्थ है— तब भगवान ने सोचा— "यदि ये माणवक यहाँ बैठे हुए इसी तरह शोर मचाते रहेंगे, तो यह बातचीत समाप्त नहीं होगी। अब इन्हें चुप कराकर मैं केवल अम्बष्ठ के साथ ही बात करता हूँ।" ऐसा सोचकर उन्होंने उन माणवकों से यह कहा। वहाँ 'मन्तव्हो' का अर्थ है विचार-विमर्श करो। 'मया सद्धिं पटिमन्तेतु' का अर्थ है मेरे साथ बात करने दो। ऐसा कहने पर माणवकों ने सोचा— "अम्बष्ठ तो 'तुम दासी-पुत्र हो' कहे जाने पर फिर से सिर उठाने में समर्थ नहीं हुआ। यह जाति की बात बड़ी कठिनता से जानी जाती है, यदि श्रमण गौतम किसी और को भी 'तुम दास हो' कह देंगे, तो उनके साथ कौन विवाद (मुकदमा) करेगा? अम्बष्ठ ने स्वयं जो गाँठ बाँधी है, उसे वह स्वयं ही खोले।" इस प्रकार स्वयं को बचाते हुए और सारा भार उसी पर डालते हुए उन्होंने कहा— "हे गौतम! वह (अम्बष्ठ) सुजात (अच्छे कुल का) है..." आदि।

270. සහධම්මිකොති සහෙතුකො සකාරණො. අකාමා බ්‍යාකාතබ්බොති අත්තනා අනිච්ඡන්තෙනපි බ්‍යාකරිතබ්බො, අවස්සං විස්සජ්ජෙතබ්බොති අත්ථො. අඤ්ඤෙන වා අඤ්ඤං පටිචරිස්සසීති අඤ්ඤෙන වචනෙන අඤ්ඤං වචනං පටිචරිස්සසි අජ්ඣොත්ථරිස්සසි, පටිච්ඡාදෙස්සසීති අත්ථො. යො හි ‘‘කිං ගොත්තො ත්ව’’න්ති එවං පුට්ඨො – ‘‘අහං තයො වෙදෙ ජානාමී’’තිආදීනි වදති, අයං අඤ්ඤෙන අඤ්ඤං පටිචරති නාම. පක්කමිස්සසි වාති පුච්ඡිතං පඤ්හං ජානන්තොව අකථෙතුකාමතාය උට්ඨායාසනා පක්කමිස්සසි වා.

२७०. 'सहधम्मिको' का अर्थ है हेतु (कारण) सहित। 'अकामा ब्याकातब्बो' का अर्थ है स्वयं न चाहते हुए भी उत्तर देना चाहिए, अवश्य ही समाधान करना चाहिए। 'अञ्ञेन वा अञ्ञं पटिचरिस्ससि' का अर्थ है एक बात को दूसरी बात से टालना, दबाना या छिपाना। जो व्यक्ति "तुम्हारा गोत्र क्या है?" ऐसा पूछे जाने पर "मैं तीन वेदों को जानता हूँ" आदि कहता है, वह एक बात को दूसरी बात से छिपाता है। 'पक्कमिस्ससि वा' का अर्थ है पूछे गए प्रश्न को जानते हुए भी, उत्तर न देने की इच्छा से आसन से उठकर चले जाना।

තුණ්හී [Pg.236] අහොසීති සමණො ගොතමො මං සාමංයෙව දාසිපුත්තභාවං කථාපෙතුකාමො, සාමං කථිතෙ ච දාසො නාම ජාතොයෙව හොති. අයං පන ද්වතික්ඛත්තුං චොදෙත්වා තුණ්හී භවිස්සති, තතො අහං පරිවත්තිත්වා පක්කමිස්සාමීති චින්තෙත්වා තුණ්හී අහොසි.

'तुण्ही अहोसि' (वह चुप रहा)— उसने सोचा कि श्रमण गौतम मुझसे स्वयं ही दासी-पुत्र होने की बात कहलवाना चाहते हैं, और स्वयं कह देने पर तो मैं वास्तव में दास ही सिद्ध हो जाऊँगा। किंतु ये दो-तीन बार प्रेरित करके (पूछकर) चुप हो जाएँगे, तब मैं यहाँ से लौटकर चला जाऊँगा। ऐसा सोचकर वह चुप रहा।

271. වජිරං පාණිම්හි අස්සාති වජිරපාණි. යක්ඛොති න යො වා සො වා යක්ඛො, සක්කො දෙවරාජාති වෙදිතබ්බො. ආදිත්තන්ති අග්ගිවණ්ණං. සම්පජ්ජලිතන්ති සුට්ඨු පජ්ජලිතං. සජොතිභූතන්ති සමන්තතො ජොතිභූතං, එකග්ගිජාලභූතන්ති අත්ථො. ඨිතො හොතීති මහන්තං සීසං, කන්දලමකුළසදිසා දාඨා භයානකානි අක්ඛිනාසාදීනි එවං විරූපරූපං මාපෙත්වා ඨිතො.

२७१. जिसके हाथ में वज्र है, वह 'वज्रपाणि' है। 'यक्खो' का अर्थ है— कोई साधारण यक्ष नहीं, बल्कि देवराज शक्र समझना चाहिए। 'आदित्तं' का अर्थ है अग्नि के समान वर्ण वाला। 'सम्पज्जलितं' का अर्थ है भली-भाँति प्रज्वलित। 'सजोतिभूतं' का अर्थ है सब ओर से ज्योतिर्मय, अर्थात् एक अखंड ज्वाला के समान। 'ठितो होति' का अर्थ है विशाल सिर, कंदल (केले) की कली के समान दाढ़ें (दाँत) और भयानक आँख-नाक आदि वाला विकृत रूप धारण करके खड़ा हुआ।

කස්මා පනෙස ආගතොති? දිට්ඨිවිස්සජ්ජාපනත්ථං. අපි ච – ‘‘අහඤ්චෙව ඛො පන ධම්මං දෙසෙය්‍යං, පරෙ ච මෙ න ආජානෙය්‍යු’’න්ති එවං ධම්මදෙසනාය අප්පොස්සුක්කභාවං ආපන්නෙ භගවති සක්කො මහාබ්‍රහ්මුනා සද්ධිං ආගන්ත්වා – ‘‘භගවා ධම්මං දෙසෙථ, තුම්හාකං ආණාය අවත්තමානෙ මයං වත්තාපෙස්සාම, තුම්හාකං ධම්මචක්කං හොතු, අම්හාකං ආණාචක්ක’’න්ති පටිඤ්ඤං අකාසි. තස්මා – ‘‘අජ්ජ අම්බට්ඨං තාසෙත්වා පඤ්හං විස්සජ්ජාපෙස්සාමී’’ති ආගතො.

वह (शक्र) यहाँ क्यों आया? मिथ्या दृष्टि को छुड़ाने के लिए। इसके अतिरिक्त, जब भगवान बुद्ध ने यह सोचकर कि 'यदि मैं धर्म का उपदेश दूँ और दूसरे उसे न समझें' धर्मोपदेश के प्रति उदासीनता (अल्पोत्सुकता) दिखाई, तब शक्र महाब्रह्मा के साथ आए और प्रतिज्ञा की— 'भगवन! आप धर्म का उपदेश दें। जो आपकी आज्ञा में नहीं रहेंगे, उन्हें हम आज्ञा में लाएंगे। आपका धर्मचक्र हो और हमारा आज्ञाचक्र हो।' इसलिए, 'आज अम्बट्ठ को डराकर प्रश्न का उत्तर दिलवाऊंगा'—यह सोचकर वह आया।

භගවා චෙව පස්සති අම්බට්ඨො චාති යදි හි තං අඤ්ඤෙපි පස්සෙය්‍යුං, තං කාරණං අගරු අස්ස, ‘‘අයං සමණො ගොතමො අම්බට්ඨං අත්තනො වාදෙ අනොතරන්තං ඤත්වා යක්ඛං ආවාහෙත්වා දස්සෙසි, තතො අම්බට්ඨො භයෙන කථෙසී’’ති වදෙය්‍යුං. තස්මා භගවා චෙව පස්සති අම්බට්ඨො ච. තස්ස තං දිස්වාව සකලසරීරතො සෙදා මුච්චිංසු. අන්තොකුච්ඡි විපරිවත්තමානා මහාරවං විරවි. සො ‘‘අඤ්ඤෙපි නු ඛො පස්සන්තී’’ති ඔලොකෙන්තො කස්සචි ලොමහංසමත්තම්පි නාද්දස. තතො – ‘‘ඉදං භයං මමෙව උප්පන්නං, සචාහං යක්ඛොති වක්ඛාමි, ‘කිං තවමෙව අක්ඛීනි අත්ථි, ත්වමෙව යක්ඛං පස්සසි, පඨමං යක්ඛං අදිස්වා සමණෙන ගොතමෙන වාදසඞ්ඝට්ටෙ පක්ඛිත්තොව යක්ඛං පස්සසී’ති වදෙය්‍යු’’න්ති චින්තෙත්වා ‘‘න දානි මෙ [Pg.237] ඉධ අඤ්ඤං පටිසරණං අත්ථි, අඤ්ඤත්‍ර සමණා ගොතමා’’ති මඤ්ඤමානො අථ ඛො අම්බට්ඨො මාණවො…පෙ… භගවන්තං එතදවොච.

'केवल भगवान और अम्बट्ठ ही देखते हैं'—यदि अन्य लोग भी उसे (यक्ष को) देखते, तो वह कारण महत्वहीन हो जाता। वे कह सकते थे— 'इस श्रमण गौतम ने अम्बट्ठ को अपने वाद में प्रवेश न करते देख यक्ष को बुलाकर दिखाया, जिससे अम्बट्ठ ने डरकर उत्तर दिया।' इसलिए केवल भगवान और अम्बट्ठ ही देखते हैं। उसे देखकर अम्बट्ठ के पूरे शरीर से पसीना छूटने लगा। उसके पेट के भीतर खलबली मच गई और वह जोर से चिल्लाया। उसने यह सोचकर चारों ओर देखा कि 'क्या दूसरे भी देख रहे हैं?' लेकिन उसे किसी के रोंगटे खड़े होने तक का संकेत नहीं मिला। तब उसने सोचा— 'यह भय केवल मेरे लिए ही उत्पन्न हुआ है। यदि मैं कहूँ कि यह यक्ष है, तो वे कहेंगे— क्या केवल तुम्हारी ही आँखें हैं? क्या केवल तुम ही यक्ष को देखते हो? पहले यक्ष को न देखकर, श्रमण गौतम द्वारा वाद-विवाद में फँसाए जाने पर ही तुम यक्ष को देख रहे हो?' ऐसा सोचकर और यह मानकर कि 'अब यहाँ श्रमण गौतम के अतिरिक्त मेरा कोई अन्य शरण नहीं है', अम्बट्ठ माणवक ने भगवान से यह कहा...

272. තාණං ගවෙසීති තාණං ගවෙසමානො. ලෙණං ගවෙසීති ලෙණං ගවෙසමානො. සරණං ගවෙසීති සරණං ගවෙසමානො. එත්ථ ච තායති රක්ඛතීති තාණං. නිලීයන්ති එත්ථාති ලෙණං. සරතීති සරණං, භයං හිංසති, විද්ධංසෙතීති අත්ථො. උපනිසීදිත්වාති උපගම්ම හෙට්ඨාසනෙ නිසීදිත්වා. බ්‍රවිතූති වදතු.

२७२. 'ताण गवेसी' का अर्थ है रक्षा करने वाले की खोज करने वाला। 'लेण गवेसी' का अर्थ है छिपने के स्थान (लयन) की खोज करने वाला। 'सरण गवेसी' का अर्थ है शरण की खोज करने वाला। यहाँ 'तायति रक्खति' (जो रक्षा करता है) वह 'ताण' (त्राण) है। 'निलीयन्ति एत्थ' (जहाँ लोग छिपते हैं) वह 'लेण' (लयन) है। 'सरति' (जो नष्ट करता है) वह 'सरण' (शरण) है, अर्थात् जो भय का नाश और विनाश करता है। 'उपनिसीदित्वा' का अर्थ है पास जाकर नीचे के आसन पर बैठकर। 'ब्रवीतु' का अर्थ है 'बोलें' या 'कहें'।

අම්බට්ඨවංසකථා

अम्बट्ठ वंश की कथा।

273-274. දක්ඛිණජනපදන්ති දක්ඛිණාපථොති පාකටං. ගඞ්ගාය දක්ඛිණතො පාකටජනපදං. තදා කිර දක්ඛිණාපථෙ බහූ බ්‍රාහ්මණතාපසා හොන්ති, සො තත්ථ ගන්ත්වා එකං තාපසං වත්තපටිපත්තියා ආරාධෙසි. සො තස්ස උපකාරං දිස්වා ආහ – ‘‘අම්භො, පුරිස, මන්තං තෙ දෙමි, යං ඉච්ඡසි, තං මන්තං ගණ්හාහී’’ති. සො ආහ – ‘‘න මෙ ආචරිය, අඤ්ඤෙන මන්තෙන, කිච්චං අත්ථි, යස්සානුභාවෙන ආවුධං න පරිවත්තති, තං මෙ මන්තං දෙහී’’ති. සො – ‘‘භද්‍රං, භො’’ති තස්ස ධනුඅගමනීයං අම්බට්ඨං නාම විජ්ජං අදාසි, සො තං විජ්ජං ගහෙත්වා තත්ථෙව වීමංසිත්වා – ‘‘ඉදානි මෙ මනොරථං පූරෙස්සාමී’’ති ඉසිවෙසං ගහෙත්වා ඔක්කාකස්ස සන්තිකං ගතො. තෙන වුත්තං – ‘‘දක්ඛිණජනපදං ගන්ත්වා බ්‍රහ්මමන්තෙ අධීයිත්වා රාජානං ඔක්කාකං උපසඞ්කමිත්වා’’ති.

२७३-२७४. 'दक्षिण जनपद' का अर्थ है प्रसिद्ध दक्षिणापथ। गंगा के दक्षिण में स्थित प्रसिद्ध जनपद। कहते हैं कि उस समय दक्षिणापथ में बहुत से ब्राह्मण तपस्वी रहते थे। वह (कण्ह) वहाँ गया और एक तपस्वी की सेवा-चर्या से उसे प्रसन्न किया। उसकी सेवा को देखकर तपस्वी ने कहा— 'हे पुरुष! मैं तुम्हें मंत्र देता हूँ। तुम जो मंत्र चाहते हो, उसे ग्रहण करो।' उसने कहा— 'आचार्य! मुझे अन्य किसी मंत्र से प्रयोजन नहीं है। जिस मंत्र के प्रभाव से शस्त्र काम न करें, वह मंत्र मुझे दें।' उसने 'ठीक है' कहकर उसे 'धनुआगमनीय' नामक अम्बट्ठ विद्या (मंत्र) दी। उसने उस विद्या को ग्रहण कर वहीं उसकी परीक्षा की और सोचा— 'अब मैं अपनी मनोकामना पूर्ण करूँगा।' फिर ऋषि का वेष धारण कर वह ओक्काक राजा के पास गया। इसीलिए कहा गया है— 'दक्षिण जनपद जाकर, ब्रह्म-मंत्रों का अध्ययन कर, राजा ओक्काक के पास पहुँचकर'।

එත්ථ බ්‍රහ්මමන්තෙති ආනුභාවසම්පන්නතාය සෙට්ඨමන්තෙ. කො නෙවං’රෙ අයං මය්හං දාසිපුත්තොති කො නු එවං අරෙ අයං මම දාසිපුත්තො. සො තං ඛුරප්පන්ති සො රාජා තං මාරෙතුකාමතාය සන්නහිතං සරං තස්ස මන්තානුභාවෙන නෙව ඛිපිතුං න අපනෙතුං සක්ඛි, තාවදෙව සකලසරීරෙ සඤ්ජාතසෙදො භයෙන වෙධමානො අට්ඨාසි.

यहाँ 'ब्रह्म-मंत्र' का अर्थ है प्रभाव-संपन्न होने के कारण श्रेष्ठ मंत्र। 'को नेवं रे अयं मय्हं दासिपुत्तो' का अर्थ है— 'अरे! यह मेरे दासी का पुत्र कौन है?' वह 'खुरप्प' (तीर)— वह राजा उसे मारने की इच्छा से तैयार किए गए तीर को उस (कण्ह) के मंत्र के प्रभाव से न तो छोड़ सका और न ही हटा सका। उसी क्षण उसके पूरे शरीर में पसीना आ गया और वह डर के मारे कांपते हुए खड़ा रहा।

අමච්චාති මහාමච්චා. පාරිසජ්ජාති ඉතරෙ පරිසාවචරා. එතදවොචුන්ති – ‘‘දණ්ඩකීරඤ්ඤො කිසවච්ඡතාපසෙ අපරද්ධස්ස ආවුධවුට්ඨියා සකලරට්ඨං විනට්ඨං[Pg.238]. නාළිකෙරො පඤ්චසු තාපසසතෙසු අජ්ජුනො ච අඞ්ගීරසෙ අපරද්ධො පථවිං භින්දිත්වා නිරයං පවිට්ඨො’’ති චින්තයන්තා භයෙන එතං සොත්ථි, භද්දන්තෙතිආදිවචනං අවොචුං.

'अमच्चा' का अर्थ है महामात्य। 'पारिसज्जा' का अर्थ है परिषद के अन्य सदस्य। उन्होंने यह कहा— 'दण्डकी राजा द्वारा किसवच्छ ऋषि के प्रति किए गए अपराध के कारण शस्त्रों की वर्षा से पूरा राष्ट्र नष्ट हो गया था। नाळिकेर राजा पाँच सौ तपस्वियों के प्रति और अर्जुन अंगीरस ऋषि के प्रति अपराध करके पृथ्वी फट जाने से नरक में गिर गए थे।' ऐसा सोचते हुए उन्होंने डर के मारे ये शब्द कहे— 'हे भदन्त! कल्याण हो' आदि।

සොත්ථි භවිස්සති රඤ්ඤොති ඉදං වචනං කණ්හො චිරං තුණ්හී හුත්වා තතො අනෙකප්පකාරං යාචීයමානො – ‘‘තුම්හාකං රඤ්ඤා මාදිසස්ස ඉසිනො ඛුරප්පං සන්නය්හන්තෙන භාරියං කම්මං කත’’න්තිආදීනි ච වත්වා පච්ඡා අභාසි. උන්ද්‍රියිස්සතීති භිජ්ජිස්සති, ථුසමුට්ඨි විය විප්පකිරියිස්සතීති. ඉදං සො ‘‘ජනං තාසෙස්සාමී’’ති මුසා භණති. සරසන්ථම්භනමත්තෙයෙව හිස්ස විජ්ජාය ආනුභාවො, න අඤ්ඤත්‍ර. ඉතො පරෙසුපි වචනෙසු එසෙව නයො.

'राजा का कल्याण होगा'—यह वचन कण्ह ऋषि ने देर तक मौन रहने के बाद और बार-बार प्रार्थना किए जाने पर कहा— 'तुम्हारे राजा ने मुझ जैसे ऋषि पर तीर तानकर बहुत भारी कर्म किया है' आदि कहकर बाद में यह कहा। 'उन्दरियिस्सति' का अर्थ है फट जाएगा, भूसे की मुट्ठी की तरह बिखर जाएगा। यह उसने 'लोगों को डराने के लिए' झूठ कहा था। क्योंकि उसकी विद्या का प्रभाव केवल तीर को स्तंभित करने (रोकने) तक ही था, उससे अधिक नहीं। इसके बाद के वचनों में भी यही नियम समझना चाहिए।

පල්ලොමොති පන්නලොමො. ලොමහංසනමත්තම්පිස්ස න භවිස්සති. ඉදං කිර සො ‘‘සචෙ මෙ රාජා තං දාරිකං දස්සතී’’ති පටිඤ්ඤං කාරෙත්වා අවච. කුමාරෙ ඛුරප්පං පතිට්ඨපෙසීති තෙන ‘‘සරො ඔතරතූ’’ති මන්තෙ පරිවත්ති, තෙ කුමාරස්ස නාභියං පතිට්ඨපෙසි. ධීතරං අදාසීති සීසං ධොවිත්වා අදාසං භුජිස්සං කත්වා ධීතරං අදාසි, උළාරෙ ච තං ඨානෙ ඨපෙසි. මා ඛො තුම්හෙ මාණවකාති ඉදං පන භගවා – ‘‘එකෙන පක්ඛෙන අම්බට්ඨො සක්‍යානං ඤාති හොතී’’ති පකාසෙන්තො තස්ස සමස්සාසනත්ථං ආහ. තතො අම්බට්ඨො ඝටසතෙන අභිසිත්තො විය පස්සද්ධදරථො හුත්වා සමස්සාසෙත්වා සමණො ගොතමො මං ‘‘තොසෙස්සාමී’’ති එකෙන පක්ඛෙන ඤාතිං කරොති, ඛත්තියො කිරාහමස්මී’’ති චින්තෙසි.

'पल्लोमो' का अर्थ है गिरे हुए रोम वाला। उसके रोंगटे खड़े होने तक की स्थिति नहीं होगी। कहते हैं कि उसने राजा से यह प्रतिज्ञा करवाकर कि 'यदि राजा मुझे वह कन्या देगा' तब यह कहा। 'कुमार पर तीर स्थापित किया'—उसने 'तीर नीचे उतरे' इस मंत्र का जाप किया और उसे कुमार की नाभि पर स्थापित कर दिया। 'पुत्री को दिया'—सिर धोकर, उसे दासीपन से मुक्त कर स्वतंत्र बनाकर अपनी पुत्री दे दी और उसे उच्च पद पर प्रतिष्ठित किया। 'हे माणवकों! ऐसा मत कहो'—यह भगवान ने यह प्रकट करते हुए कहा कि 'एक पक्ष (माता की ओर) से अम्बट्ठ शाक्यों का संबंधी है', उसे सांत्वना देने के लिए कहा। तब अम्बट्ठ, जैसे सौ घड़ों के जल से सिंचित हुआ हो, शांत संताप वाला होकर और आश्वस्त होकर सोचने लगा— 'श्रमण गौतम मुझे प्रसन्न करने के लिए एक पक्ष से संबंधी बना रहे हैं, मैं वास्तव में क्षत्रिय हूँ'।

ඛත්තියසෙට්ඨභාවවණ්ණනා

क्षत्रिय की श्रेष्ठता के भाव का वर्णन।

275. අථ ඛො භගවා – ‘‘අයං අම්බට්ඨො ඛත්තියොස්මී’’ති සඤ්ඤං කරොති, අත්තනො අඛත්තියභාවං න ජානාති, හන්ද නං ජානාපෙස්සාමීති ඛත්තියවංසං දස්සෙතුං උත්තරිදෙසනං වඩ්ඪෙන්තො – ‘‘තං කිං මඤ්ඤසි අම්බට්ඨා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ඉධාති ඉමස්මිං ලොකෙ. බ්‍රාහ්මණෙසූති බ්‍රාහ්මණානං අන්තරෙ. ආසනං වා උදකං වාති අග්ගාසනං වා අග්ගොදකං වා. සද්ධෙති මතකෙ උද්දිස්ස කතභත්තෙ. ථාලිපාකෙති මඞ්ගලාදිභත්තෙ. යඤ්ඤෙති යඤ්ඤභත්තෙ. පාහුනෙති පාහුනකානං කතභත්තෙ පණ්ණාකාරභත්තෙ වා. අපි නුස්සාති අපි නු අස්ස ඛත්තියපුත්තස්ස. ආවටං වා අස්ස අනාවටං වාති[Pg.239], බ්‍රාහ්මණකඤ්ඤාසු නිවාරණං භවෙය්‍ය වා නො වා, බ්‍රාහ්මණදාරිකං ලභෙය්‍ය වා න වා ලභෙය්‍යාති අත්ථො. අනුපපන්නොති ඛත්තියභාවං අපත්තො, අපරිසුද්ධොති අත්ථො.

२७५. तब भगवान ने सोचा— "यह अम्बट्ठ 'मैं क्षत्रिय हूँ' ऐसा मानता है, वह अपने अ-क्षत्रिय होने को नहीं जानता, चलो मैं उसे यह जना दूँ।" ऐसा सोचकर क्षत्रिय वंश को दिखाने के लिए उपदेश को आगे बढ़ाते हुए "अम्बट्ठ! तुम क्या समझते हो?" आदि कहा। वहाँ 'इध' का अर्थ है इस लोक में। 'ब्राह्मणेषु' का अर्थ है ब्राह्मणों के बीच में। 'आसनं वा उदकं वा' का अर्थ है श्रेष्ठ आसन या श्रेष्ठ जल। 'सद्धे' का अर्थ है मृतकों के उद्देश्य से बनाए गए भोजन में। 'थालिपाके' का अर्थ है मंगल आदि उत्सवों के भोजन में। 'यञ्ञे' का अर्थ है यज्ञ के भोजन में। 'पाहुने' का अर्थ है अतिथियों के लिए बनाए गए भोजन में अथवा उपहार स्वरूप भोजन में। 'अपि नु' का अर्थ है क्या उस क्षत्रिय पुत्र के लिए। 'आवटं वा अस्स अनावटं वा' का अर्थ है कि ब्राह्मण कन्याओं के विषय में कोई रुकावट होगी या नहीं, वह ब्राह्मण कन्या प्राप्त कर सकेगा या नहीं। 'अनुपपन्नो' का अर्थ है क्षत्रिय भाव को प्राप्त न होना, अशुद्ध होना।

276. ඉත්ථියා වා ඉත්ථිං කරිත්වාති ඉත්ථියා වා ඉත්ථිං පරියෙසිත්වා. කිස්මිඤ්චිදෙව පකරණෙති කිස්මිඤ්චිදෙව දොසෙ බ්‍රාහ්මණානං අයුත්තෙ අකත්තබ්බකරණෙ. භස්සපුටෙනාති භස්මපුටෙන, සීසෙ ඡාරිකං ඔකිරිත්වාති අත්ථො.

२७६. 'इत्थिया वा इत्थिं करित्वा' का अर्थ है स्त्री (पत्नी) की खोज करके। 'किस्मिञ्चिदेव पकरणे' का अर्थ है किसी दोष के कारण, ब्राह्मणों के लिए अयोग्य न करने योग्य कार्य करने के कारण। 'भस्सपुटेन' का अर्थ है राख की पोटली से, सिर पर राख छिड़क कर।

277. ජනෙතස්මින්ති ජනිතස්මිං, පජායාති අත්ථො. යෙ ගොත්තපටිසාරිනොති යෙ ජනෙතස්මිං ගොත්තං පටිසරන්ති – ‘‘අහං ගොතමො, අහං කස්සපො’’ති, තෙසු ලොකෙ ගොත්තපටිසාරීසු ඛත්තියො සෙට්ඨො. අනුමතා මයාති මම සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන සද්ධිං සංසන්දිත්වා දෙසිතා මයා අනුඤ්ඤාතා.

२७७. 'जनेतस्मिं' का अर्थ है जनसमूह में, प्रजा में। 'ये गोत्तपटिसारिनो' का अर्थ है जो जनसमूह में गोत्र का सहारा लेते हैं— "मैं गौतम हूँ, मैं काश्यप हूँ", उन गोत्र का सहारा लेने वालों में क्षत्रिय श्रेष्ठ है। 'अनुमता मया' का अर्थ है मेरे सर्वज्ञता-ज्ञान के साथ तुलना करके उपदिष्ट, मेरे द्वारा अनुमत।

පඨමභාණවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

प्रथम भाणवार की व्याख्या समाप्त हुई।

විජ්ජාචරණකථාවණ්ණනා

विद्या-चरण कथा की व्याख्या।

278. ඉමාය පන ගාථාය විජ්ජාචරණසම්පන්නොති ඉදං පදං සුත්වා අම්බට්ඨො චින්තෙසි – ‘‘විජ්ජා නාම තයො වෙදා, චරණං පඤ්ච සීලානි, තයිදං අම්හාකංයෙව අත්ථි, විජ්ජාචරණසම්පන්නො චෙ සෙට්ඨො, මයමෙව සෙට්ඨා’’ති නිට්ඨං ගන්ත්වා විජ්ජාචරණං පුච්ඡන්තො – ‘‘කතමං පන තං, භො ගොතම, චරණං, කතමා ච පන සා විජ්ජා’’ති ආහ. අථස්ස භගවා තං බ්‍රාහ්මණසමයෙ සිද්ධං ජාතිවාදාදිපටිසංයුත්තං විජ්ජාචරණං පටික්ඛිපිත්වා අනුත්තරං විජ්ජාචරණං දස්සෙතුකාමො – ‘‘න ඛො අම්බට්ඨා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ජාතිවාදොති ජාතිං ආරබ්භ වාදො, බ්‍රාහ්මණස්සෙවිදං වට්ටති, න සුද්දස්සාතිආදි වචනන්ති අත්ථො. එස නයො සබ්බත්ථ. ජාතිවාදවිනිබද්ධාති ජාතිවාදෙ විනිබද්ධා. එස නයො සබ්බත්ථ.

२७८. इस गाथा में 'विज्जाचरणसम्पन्नो' इस पद को सुनकर अम्बट्ठ ने सोचा— "विद्या का अर्थ है तीन वेद, चरण का अर्थ है पंचशील, यह तो हमारे पास ही है। यदि विद्या और चरण से संपन्न व्यक्ति श्रेष्ठ है, तो हम ही श्रेष्ठ हैं।" ऐसा निश्चय कर विद्या और चरण के विषय में पूछते हुए उसने कहा— "हे गौतम! वह चरण क्या है और वह विद्या क्या है?" तब भगवान ने ब्राह्मणों के मत में प्रसिद्ध जातिवाद आदि से संबंधित उस विद्या और चरण को अस्वीकार कर, अनुत्तर विद्या और चरण को दिखाने की इच्छा से "अम्बट्ठ! ऐसा नहीं है" आदि कहा। वहाँ 'जातिवादो' का अर्थ है जाति को लेकर कही गई बात, जैसे— "यह ब्राह्मण के लिए उचित है, शूद्र के लिए नहीं" आदि वचन। यही नियम सर्वत्र है। 'जातिवादविनिबद्ध' का अर्थ है जातिवाद में बँधे हुए। यही नियम सर्वत्र है।

තතො අම්බට්ඨො – ‘‘යත්ථ දානි මයං ලග්ගිස්සාමාති චින්තයිම්හ, තතො නො සමණො ගොතමො මහාවාතෙ ථුසං ධුනන්තො විය දූරමෙව අවක්ඛිපි. යත්ථ පන මයං න ලග්ගාම, තත්ථ නො නියොජෙසි. අයං නො විජ්ජාචරණසම්පදා ඤාතුං වට්ටතී’’ති චින්තෙත්වා පුන විජ්ජාචරණසම්පදං පුච්ඡි. අථස්ස [Pg.240] භගවා සමුදාගමතො පභුති විජ්ජාචරණං දස්සෙතුං – ‘‘ඉධ අම්බට්ඨ තථාගතො’’තිආදිමාහ.

तब अम्बट्ठ ने सोचा— "जहाँ हम समझते थे कि हम सम्मिलित हैं, वहाँ से श्रमण गौतम ने हमें महावात (आँधी) में भूसे को उड़ाने के समान दूर फेंक दिया। और जहाँ हम सम्मिलित नहीं हैं, वहाँ हमें नियोजित कर दिया। हमें इस विद्या-चरण संपदा को जानना चाहिए।" ऐसा सोचकर उसने पुनः विद्या-चरण संपदा के बारे में पूछा। तब भगवान ने उसकी उत्पत्ति से लेकर विद्या और चरण को दिखाने के लिए "अम्बट्ठ! यहाँ तथागत..." आदि कहा।

279. එත්ථ ච භගවා චරණපරියාපන්නම්පි තිවිධං සීලං විභජන්තො ‘‘ඉදමස්ස හොති චරණස්මි’’න්ති අනිය්‍යාතෙත්වා ‘‘ඉදම්පිස්ස හොති සීලස්මි’’න්ති සීලවසෙනෙව නිය්‍යාතෙසි. කස්මා? තස්සපි හි කිඤ්චි කිඤ්චි සීලං අත්ථි, තස්මා චරණවසෙන නිය්‍යාතියමානෙ ‘‘මයම්පි චරණසම්පන්නා’’ති තත්ථ තත්ථෙව ලග්ගෙය්‍ය. යං පන තෙන සුපිනෙපි න දිට්ඨපුබ්බං, තස්සෙව වසෙන නිය්‍යාතෙන්තො පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. ඉදම්පිස්ස හොති චරණස්මිං…පෙ… චතුත්ථං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති, ඉදම්පිස්ස හොති චරණස්මින්තිආදිමාහ. එත්තාවතා අට්ඨපි සමාපත්තියො චරණන්ති නිය්‍යාතිතා හොන්ති, විපස්සනා ඤාණතො පන පට්ඨාය අට්ඨවිධාපි පඤ්ඤා විජ්ජාති නිය්‍යාතිතා.

२७९. और यहाँ भगवान ने चरण के अंतर्गत आने वाले त्रिविध शील का विभाजन करते हुए "यह इसके चरण में है" ऐसा निष्कर्ष न देकर "यह भी इसके शील में है" ऐसा शील के रूप में ही निष्कर्ष दिया। क्यों? क्योंकि उनके पास भी कुछ न कुछ शील होता है, इसलिए यदि चरण के रूप में निष्कर्ष दिया जाता तो वे "हम भी चरण-संपन्न हैं" ऐसा सोचकर वहीं अटक जाते। किंतु जिसे उसने स्वप्न में भी पहले कभी नहीं देखा था, उस (ध्यान) के माध्यम से निष्कर्ष देते हुए "प्रथम ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है, यह भी इसके चरण में है... आदि... चतुर्थ ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है, यह भी इसके चरण में है" ऐसा कहा। इस प्रकार आठों समापत्तियाँ 'चरण' के रूप में निष्कर्ष दी गई हैं, और विपश्यना ज्ञान से लेकर आठ प्रकार की प्रज्ञा 'विद्या' के रूप में निष्कर्ष दी गई है।

චතුඅපායමුඛකථාවණ්ණනා

चार अपाय-मुखों की कथा की व्याख्या।

280. අපායමුඛානීති විනාසමුඛානි. අනභිසම්භුණමානොති අසම්පාපුණන්තො, අවිසහමානො වා. ඛාරිවිධමාදායාති එත්ථ ඛාරීති අරණී කමණ්ඩලු සුජාදයො තාපසපරික්ඛාරා. විධොති කාජො. තස්මා ඛාරිභරිතං කාජමාදායාති අත්ථො. යෙ පන ඛාරිවිවිධන්ති පඨන්ති, තෙ ‘‘ඛාරීති කාජස්ස නාමං, විවිධන්ති බහුකමණ්ඩලුආදිපරික්ඛාර’’න්ති වණ්ණයන්ති. පවත්තඵලභොජනොති පතිතඵලභොජනො. පරිචාරකොති කප්පියකරණපත්තපටිග්ගහණපාදධොවනාදිවත්තකරණවසෙන පරිචාරකො. කාමඤ්ච ගුණාධිකොපි ඛීණාසවසාමණෙරො පුථුජ්ජනභික්ඛුනො වුත්තනයෙන පරිචාරකො හොති, අයං පන න තාදිසො ගුණවසෙනපි වෙය්‍යාවච්චකරණවසෙනපි ලාමකොයෙව.

२८०. 'अपायमुखानि' का अर्थ है विनाश के कारण। 'अनभिसम्भुणमानो' का अर्थ है प्राप्त न कर सकने वाला, अथवा असमर्थ। 'खारिविधमादाय' यहाँ 'खारी' का अर्थ है अरणि (मंथन काष्ठ), कमंडलु, सुजा (यज्ञ पात्र) आदि तपस्वियों के परिष्कृत उपकरण। 'विधो' का अर्थ है काँवर (बहँगी)। इसलिए 'तपस्वियों के उपकरणों से भरी काँवर लेकर' यह अर्थ है। जो 'खारिविविधं' पढ़ते हैं, वे 'खारी' को काँवर का नाम और 'विविधं' को बहुत से कमंडलु आदि उपकरण बताते हैं। 'पवत्तफलब्रोजनो' का अर्थ है गिरे हुए फलों का भोजन करने वाला। 'परिचारको' का अर्थ है कप्पिय-करण (उचित व्यवस्था), पात्र ग्रहण करना, पैर धोना आदि कर्तव्यों के पालन के कारण सेवक। यद्यपि गुणों में श्रेष्ठ क्षीणास्त्रव (अर्हत्) सामणेर भी पृथग्जन भिक्षु का पूर्वोक्त विधि से सेवक हो सकता है, किंतु यह वैसा नहीं है, यह तो गुणों की दृष्टि से और सेवा करने की दृष्टि से भी हीन ही है।

කස්මා පන තාපසපබ්බජ්ජා සාසනස්ස විනාසමුඛන්ති වුත්තාති? යස්මා ගච්ඡන්තං ගච්ඡන්තං සාසනං තාපසපබ්බජ්ජාවසෙන ඔසක්කිස්සති. ඉමස්මිඤ්හි සාසනෙ පබ්බජිත්වා තිස්සො සික්ඛා පූරෙතුං අසක්කොන්තං ලජ්ජිනො සික්ඛාකාමා – ‘‘නත්ථි තයා සද්ධිං උපොසථො වා පවාරණා වා සඞ්ඝකම්මං වා’’ති ජිගුච්ඡිත්වා පරිවජ්ජෙන්ති. සො ‘‘දුක්කරං ඛුරධාරූපමං සාසනෙ පටිපත්තිපූරණං දුක්ඛං, තාපසපබ්බජ්ජා පන සුකරා චෙව බහුජනසම්මතා චා’’ති විබ්භමිත්වා තාපසො හොති. අඤ්ඤෙ තං දිස්වා – ‘‘කිං තයා කත’’න්ති පුච්ඡන්ති. සො – ‘‘භාරියං තුම්හාකං සාසනෙ කම්මං, ඉධ පන සඡන්දචාරිනො මය’’න්ති [Pg.241] වදති. සොපි, යදි එවං අහම්පි එත්ථෙව පබ්බජාමීති තස්ස අනුසික්ඛන්තො තාපසො හොති. එවමඤ්ඤෙපි අඤ්ඤෙපීති කමෙන තාපසාව බහුකා හොන්ති. තෙසං උප්පන්නකාලෙ සාසනං ඔසක්කිතං නාම භවිස්සති. ලොකෙ එවරූපො බුද්ධො නාම උප්පජ්ජි, තස්ස ඊදිසං නාම සාසනං අහොසීති සුතමත්තමෙව භවිස්සති. ඉදං සන්ධාය භගවා තාපසපබ්බජ්ජං සාසනස්ස විනාසමුඛන්ති ආහ.

परन्तु तापस प्रव्रज्या (तपस्वी का संन्यास) को शासन (बुद्ध शासन) के विनाश का कारण क्यों कहा गया है? क्योंकि जैसे-जैसे समय बीतता जाएगा, बुद्ध शासन तापस प्रव्रज्या के कारण पीछे हटता (ह्रास होता) जाएगा। इस शासन में प्रव्रजित होकर जो तीन शिक्षाओं को पूरा करने में असमर्थ होते हैं, लज्जावान और शिक्षा के इच्छुक भिक्षु उनसे घृणा करते हुए यह कहकर उन्हें त्याग देते हैं कि 'तुम्हारे साथ हमारा न उपोसथ है, न पवारणा और न ही संघकर्म।' वह (भिक्षु) यह सोचकर कि 'शासन में प्रतिपत्ति (साधना) को पूरा करना उस्तरे की धार पर चलने के समान कठिन और दुखदायी है, जबकि तापस प्रव्रज्या सुगम है और बहुत से लोगों द्वारा सम्मानित है,' वह भिक्षु भाव त्याग कर तापस बन जाता है। दूसरे उसे देखकर पूछते हैं— 'तुमने यह क्या किया?' वह कहता है— 'तुम्हारे शासन में कर्म (कार्य) बहुत भारी (कठिन) है, यहाँ तो हम अपनी इच्छा के अनुसार विचरण करने वाले हैं।' वह भी (पूछने वाला) सोचता है कि 'यदि ऐसा है, तो मैं भी यहीं प्रव्रजित हो जाता हूँ' और उसका अनुकरण करते हुए तापस बन जाता है। इस प्रकार अन्य भी और अन्य भी, क्रम से तापस ही बहुत अधिक हो जाते हैं। उनके उत्पन्न होने के समय शासन का ह्रास हो जाएगा। लोक में इस प्रकार के बुद्ध उत्पन्न हुए थे, उनका ऐसा शासन था— ऐसा केवल सुनने मात्र रह जाएगा। इसी को लक्ष्य में रखकर भगवान ने तापस प्रव्रज्या को शासन के विनाश का कारण कहा है।

කුදාලපිටකන්ති කන්දමූලඵලග්ගහණත්ථං කුදාලඤ්චෙව පිටකඤ්ච. ගාමසාමන්තං වාති විජ්ජාචරණසම්පදාදීනි අනභිසම්භුණන්තො, කසිකම්මාදීහි ච ජීවිතං නිප්ඵාදෙතුං දුක්ඛන්ති මඤ්ඤමානො බහුජනකුහාපනත්ථං ගාමසාමන්තෙ වා නිගමසාමන්තෙ වා අග්ගිසාලං කත්වා සප්පිතෙලදධිමධුඵාණිතතිලතණ්ඩුලාදීහි චෙව නානාදාරූහි ච හොමකරණවසෙන අග්ගිං පරිචරන්තො අච්ඡති.

'कुदाल-पिटक' का अर्थ है कंद, मूल और फल इकट्ठा करने के लिए कुदाल और टोकरी। 'ग्राम-सामन्त' का अर्थ है— जो विद्या और चरण की संपदा आदि को प्राप्त करने में असमर्थ होकर और यह मानकर कि कृषि आदि कार्यों से जीविका चलाना कठिन है, बहुत से लोगों को ठगने (प्रभावित करने) के लिए गाँव या कस्बे के पास अग्निशाला बनाकर घी, तेल, दही, मधु, फाणित (गुड़), तिल, चावल आदि और विभिन्न प्रकार की लकड़ियों से हवन करने के माध्यम से अग्नि की परिचर्या करते हुए रहता है।

චතුද්වාරං අගාරං කරිත්වාති චතුමුඛං පානාගාරං කත්වා තස්ස ද්වාරෙ මණ්ඩපං කත්වා තත්ථ පානීයං උපට්ඨපෙත්වා ආගතාගතෙ පානීයෙන ආපුච්ඡති. යම්පිස්ස අද්ධිකා කිලන්තා පානීයං පිවිත්වා පරිතුට්ඨා භත්තපුටං වා තණ්ඩුලාදීනි වා දෙන්ති, තං සබ්බං ගහෙත්වා අම්බිලයාගුආදීනි කත්වා බහුතරං ආමිසගහණත්ථං කෙසඤ්චි අන්නං දෙති, කෙසඤ්චි භත්තපචනභාජනාදීනි. තෙහිපි දින්නං ආමිසං වා පුබ්බණ්ණාදීනි වා ගණ්හති, තානි වඩ්ඪියා පයොජෙති. එවං වඩ්ඪමානවිභවො ගොමහිංසදාසීදාසපරිග්ගහං කරොති, මහන්තං කුටුම්බං සණ්ඨපෙති. ඉමං සන්ධායෙතං වුත්තං – ‘‘චතුද්වාරං අගාරං කරිත්වා අච්ඡතී’’ති. ‘‘තමහං යථාසත්ති යථාබලං පටිපූජෙස්සාමී’’ති ඉදං පනස්ස පටිපත්තිමුඛං. ඉමිනා හි මුඛෙන සො එවං පටිපජ්ජතීති. එත්තාවතා ච භගවතා සබ්බාපි තාපසපබ්බජ්ජා නිද්දිට්ඨා හොන්ති.

'चार द्वारों वाला घर बनाकर' का अर्थ है— चार मुखों वाला प्याऊ (पेयशाला) बनाकर, उसके द्वार पर मण्डप बनाकर, वहाँ पीने का पानी रखकर आने-जाने वाले यात्रियों को पानी के लिए आमंत्रित करता है। जो थके हुए यात्री पानी पीकर संतुष्ट होकर उसे भात की पोटली या चावल आदि देते हैं, वह उन सबको ग्रहण कर खट्टी कांजी (यवागू) आदि बनाकर और अधिक आमिष (सामग्री) प्राप्त करने के लिए कुछ यात्रियों को अन्न देता है और कुछ को भात पकाने के बर्तन आदि देता है। उनसे दिए गए आमिष या अन्न आदि को वह ग्रहण करता है और उन्हें ब्याज (वृद्धि) पर लगाता है। इस प्रकार बढ़ती हुई संपत्ति वाला होकर वह गाय, भैंस, दासी और दासों का संग्रह करता है और एक बड़ा कुटुंब (गृहस्थी) स्थापित करता है। इसी को लक्ष्य में रखकर यह कहा गया है— 'चार द्वारों वाला घर बनाकर रहता है।' 'मैं अपनी शक्ति और बल के अनुसार उसकी पूजा (सेवा) करूँगा'— यह उसकी प्रतिपत्ति (आचरण) का मुख (आरम्भ) है। इसी मुख (बहाने) से वह इस प्रकार का आचरण करता है। इतने से भगवान द्वारा सभी प्रकार की तापस प्रव्रज्याएँ निर्दिष्ट हो जाती हैं।

කථං? අට්ඨවිධා හි තාපසා – සපුත්තභරියා, උඤ්ඡාචරියා, අනග්ගිපක්කිකා, අසාමපාකා, අස්මමුට්ඨිකා, දන්තවක්කලිකා, පවත්තඵලභොජනා, පණ්ඩුපලාසිකාති. තත්ථ යෙ කෙණියජටිලො විය කුටුම්බං සණ්ඨපෙත්වා වසන්ති, තෙ සපුත්තභරියා නාම.

कैसे? तापस आठ प्रकार के होते हैं— सपुत्र-भार्या (पुत्र और पत्नी सहित), उञ्छाचरिय (खेतों से अन्न बीनने वाले), अनग्गिपक्कि (बिना अग्नि के पका हुआ खाने वाले), असामपाक (स्वयं न पकाने वाले), अश्ममुष्टिक (पत्थर से कूटकर खाने वाले), दन्तवक्कलिक (दाँतों से छाल छीलकर खाने वाले), प्रवृत्तफलभोजनी (गिरे हुए फलों को खाने वाले) और पाण्डुपलासिक (पीले पत्तों को खाने वाले)। उनमें से जो केणिय जटिल के समान कुटुंब स्थापित करके रहते हैं, वे 'सपुत्र-भार्या' कहलाते हैं।

යෙ [Pg.242] පන ‘‘සපුත්තදාරභාවො නාම පබ්බජිතස්ස අයුත්තො’’ති ලායනමද්දනට්ඨානෙසු වීහිමුග්ගමාසතිලාදීනි සඞ්කඩ්ඪිත්වා පචිත්වා පරිභුඤ්ජන්ති, තෙ උඤ්ඡාචරියා නාම.

परन्तु जो यह सोचकर कि 'पुत्र और पत्नी के साथ रहना प्रव्रजित के लिए अयोग्य है,' कटाई और मड़ाई के स्थानों से धान, मूँग, उड़द, तिल आदि इकट्ठा करके, पकाकर उपभोग करते हैं, वे 'उञ्छाचरिय' कहलाते हैं।

යෙ ‘‘ඛලෙන ඛලං විචරිත්වා වීහිං ආහරිත්වා කොට්ටෙත්වා පරිභුඤ්ජනං නාම අයුත්ත’’න්ති ගාමනිගමෙසු තණ්ඩුලභික්ඛං ගහෙත්වා පචිත්වා පරිභුඤ්ජන්ති, තෙ අනග්ගිපක්කිකා නාම.

जो यह सोचकर कि 'एक खलिहान से दूसरे खलिहान में घूमकर धान लाकर, उसे कूटकर खाना अयोग्य है,' गाँवों और कस्बों में चावल की भिक्षा ग्रहण कर, पकाकर उपभोग करते हैं, वे 'अनग्गिपक्कि' कहलाते हैं।

යෙ පන ‘‘කිං පබ්බජිතස්ස සාමපාකෙනා’’ති ගාමං පවිසිත්වා පක්කභික්ඛමෙව ගණ්හන්ති, තෙ අසාමපාකා නාම.

परन्तु जो यह सोचकर कि 'प्रव्रजित को स्वयं पकाने की क्या आवश्यकता है,' गाँव में प्रवेश कर पका हुआ भोजन (पक्व भिक्षा) ही ग्रहण करते हैं, वे 'असामपाक' कहलाते हैं।

යෙ ‘‘දිවසෙ දිවසෙ භික්ඛාපරියෙට්ඨි නාම දුක්ඛා පබ්බජිතස්සා’’ති මුට්ඨිපාසාණෙන අම්බාටකාදීනං රුක්ඛානං තචං කොට්ටෙත්වා ඛාදන්ති, තෙ අස්මමුට්ඨිකා නාම.

जो यह सोचकर कि 'प्रतिदिन भिक्षा खोजना प्रव्रजित के लिए दुखदायी है,' मुट्ठी भर आकार के पत्थर से अमड़ा (अम्बाटक) आदि वृक्षों की छाल को कूटकर खाते हैं, वे 'अश्ममुष्टिक' कहलाते हैं।

යෙ පන ‘‘පාසාණෙන තචං කොට්ටෙත්වා විචරණං නාම දුක්ඛ’’න්ති දන්තෙහෙව උබ්බාටෙත්වා ඛාදන්ති, තෙ දන්තවක්කලිකා නාම.

परन्तु जो यह सोचकर कि 'पत्थर से छाल कूटते हुए घूमना दुखदायी है,' दाँतों से ही (छाल) उखाड़कर खाते हैं, वे 'दन्तवक्कलिक' कहलाते हैं।

යෙ ‘‘දන්තෙහි උබ්බාටෙත්වා ඛාදනං නාම දුක්ඛං පබ්බජිතස්සා’’ති ලෙඩ්ඩුදණ්ඩාදීහි පහරිත්වා පතිතානි ඵලානි පරිභුඤ්ජන්ති, තෙ පවත්තඵලභොජනා නාම.

जो यह सोचकर कि 'दाँतों से उखाड़कर खाना प्रव्रजित के लिए दुखदायी है,' ढेले या डंडे आदि से मारकर गिराए गए फलों का उपभोग करते हैं, वे 'प्रवृत्तफलभोजनी' कहलाते हैं।

යෙ පන ‘‘ලෙඩ්ඩුදණ්ඩාදීහි පාතෙත්වා පරිභොගො නාම අසාරුප්පො පබ්බජිතස්සා’’ති සයං පතිතානෙව පුප්ඵඵලපණ්ඩුපලාසාදීනි ඛාදන්තා යාපෙන්ති, තෙ පණ්ඩුපලාසිකා නාම.

परन्तु जो यह सोचकर कि 'ढेले या डंडे आदि से गिराकर उपभोग करना प्रव्रजित के लिए अनुपयुक्त है,' स्वयं गिरे हुए पुष्प, फल और पीले पत्तों आदि को खाकर जीवन यापन करते हैं, वे 'पाण्डुपलासिक' कहलाते हैं।

තෙ තිවිධා – උක්කට්ඨමජ්ඣිමමුදුකවසෙන. තත්ථ යෙ නිසින්නට්ඨානතො අනුට්ඨාය හත්ථෙන පාපුණනට්ඨානෙව පතිතං ගහෙත්වා ඛාදන්ති, තෙ උක්කට්ඨා. යෙ එකරුක්ඛතො අඤ්ඤං රුක්ඛං න ගච්ඡන්ති, තෙ මජ්ඣිමා. යෙ තං තං රුක්ඛමූලං ගන්ත්වා පරියෙසිත්වා ඛාදන්ති, තෙ මුදුකා.

वे तीन प्रकार के होते हैं— उत्कृष्ट, मध्यम और मृदु के भेद से। उनमें से जो बैठे हुए स्थान से बिना उठे, हाथ जहाँ तक पहुँच सके वहाँ गिरे हुए (फल-पत्ते) को उठाकर खाते हैं, वे 'उत्कृष्ट' हैं। जो एक वृक्ष से दूसरे वृक्ष पर नहीं जाते, वे 'मध्यम' हैं। जो उस-उस वृक्ष की जड़ के पास जाकर खोजकर खाते हैं, वे 'मृदु' हैं।

ඉමා පන අට්ඨපි තාපසපබ්බජ්ජා ඉමාහි චතූහියෙව සඞ්ගහං ගච්ඡන්ති. කථං? එතාසු හි සපුත්තභරියා ච උඤ්ඡාචරියා ච අගාරං භජන්ති. අනග්ගිපක්කිකා ච අසාමපාකා ච අග්‍යාගාරං භජන්ති. අස්මමුට්ඨිකා ච දන්තවක්කලිකා ච කන්දමූලඵලභොජනං භජන්ති. පවත්තඵලභොජනා ච පණ්ඩුපලාසිකා ච පවත්තඵලභොජනං භජන්ති. තෙන වුත්තං – ‘‘එත්තාවතා ච භගවතා සබ්බාපි තාපසපබ්බජ්ජා නිද්දිට්ඨා හොන්තී’’ති.

ये आठों प्रकार की तापस प्रव्रज्याएँ इन चार (जो सुत्त में वर्णित हैं) में ही समाहित हो जाती हैं। कैसे? इनमें से सपुत्र-भार्या और उञ्छाचरिय 'अगार' (घर वाली प्रव्रज्या) में आते हैं। अनग्गिपक्कि और असामपाक 'अग्न्यागार' (अग्निहोत्र वाली प्रव्रज्या) में आते हैं। अश्ममुष्टिक और दन्तवक्कलिक 'कंद-मूल-फल-भोजन' वाली प्रव्रज्या में आते हैं। प्रवृत्तफलभोजनी और पाण्डुपलासिक 'प्रवृत्तफल-भोजन' वाली प्रव्रज्या में आते हैं। इसीलिए कहा गया है— 'इतने से भगवान द्वारा सभी प्रकार की तापस प्रव्रज्याएँ निर्दिष्ट हो जाती हैं'।

281-282. ඉදානි [Pg.243] භගවා සාචරියකස්ස අම්බට්ඨස්ස විජ්ජාචරණසම්පදාය අපායමුඛම්පි අප්පත්තභාවං දස්සෙතුං තං කිං මඤ්ඤසි අම්බට්ඨාතිආදිමාහ. තං උත්තානත්ථමෙව. අත්තනා ආපායිකොපි අපරිපූරමානොති අත්තනා විජ්ජාචරණසම්පදාය ආපායිකෙනාපි අපරිපූරමානෙන.

अब भगवान ने अपने आचार्य के साथ अम्बट्ठ को विद्या-चरण-सम्पदा के विनाश के मुख (अपायमुख) तक भी न पहुँचने की अवस्था को दिखाने के लिए "अम्बट्ठ! तुम क्या सोचते हो?" आदि कहा। वह स्पष्ट अर्थ वाला ही है। "स्वयं विनाशकारी होते हुए भी पूर्ण न करने वाला" का अर्थ है—स्वयं विद्या-चरण-सम्पदा के विनाश के कारण से युक्त होकर उसे पूर्ण न कर पाने वाला।

පුබ්බකඉසිභාවානුයොගවණ්ණනා

प्राचीन ऋषित्व के अनुयोग (अभ्यास) की व्याख्या।

283. දත්තිකන්ති දින්නකං. සම්මුඛීභාවම්පි න දදාතීති කස්මා න දදාති? සො කිර සම්මුඛා ආවට්ටනිං නාම විජ්ජං ජානාති. යදා රාජා මහාරහෙන අලඞ්කාරෙන අලඞ්කතො හොති, තදා රඤ්ඤො සමීපෙ ඨත්වා තස්ස අලඞ්කාරස්ස නාමං ගණ්හති. තස්ස රාජා නාමෙ ගහිතෙ න දෙමීති වත්තුං න සක්කොති. දත්වා පුන ඡණදිවසෙ අලඞ්කාරං ආහරථාති වත්වා, නත්ථි, දෙව, තුම්හෙහි බ්‍රාහ්මණස්ස දින්නොති වුත්තො, ‘‘කස්මා මෙ දින්නො’’ති පුච්ඡි. තෙ අමච්චා ‘සො බ්‍රාහ්මණො සම්මුඛා ආවට්ටනිමායං ජානාති. තාය තුම්හෙ ආවට්ටෙත්වා ගහෙත්වා ගච්ඡතී’ති ආහංසු. අපරෙ රඤ්ඤා සහ තස්ස අතිසහායභාවං අසහන්තා ආහංසු – ‘‘දෙව, එතස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස සරීරෙ සඞ්ඛඵලිතකුට්ඨං නාම අත්ථි. තුම්හෙ එතං දිස්වාව ආලිඞ්ගථ පරාමසථ, ඉදඤ්ච කුට්ඨං නාම කායසංසග්ගවසෙන අනුගච්ඡති, මා එවං කරොථා’’ති. තතො පට්ඨාය තස්ස රාජා සම්මුඛීභාවං න දෙති.

२८३. 'दत्तिक' का अर्थ है दिया हुआ (भोजन)। 'सम्मुख होने का अवसर भी नहीं देता'—वह क्यों नहीं देता? कहा जाता है कि वह ब्राह्मण 'सम्मुखा-आवटनी' नामक विद्या (वशीकरण मंत्र) जानता है। जब राजा बहुमूल्य अलंकारों से अलंकृत होता है, तब वह राजा के समीप खड़ा होकर उस अलंकार का नाम लेता है। नाम लिए जाने पर राजा "नहीं देता हूँ" ऐसा कहने में समर्थ नहीं होता। अलंकार देकर, फिर उत्सव के दिन "अलंकार लाओ" कहने पर, जब कहा जाता है कि "देव! आपने तो ब्राह्मण को दे दिया", तब राजा पूछता है—"मैंने क्यों दिया?" वे अमात्य कहते हैं—"वह ब्राह्मण सम्मुख आवटनी माया जानता है, उससे आपको मोहित कर वह ले जाता है।" अन्य अमात्य, राजा के साथ उसकी अत्यधिक मित्रता को सहन न करते हुए कहते हैं—"देव! इस ब्राह्मण के शरीर में 'शंख-पलित-कुष्ठ' (सफेद कोढ़) नामक रोग है। आप इसे देखते ही गले मिलते हैं और स्पर्श करते हैं, और यह कुष्ठ काय-संसर्ग (शारीरिक संपर्क) से फैलता है, ऐसा न करें।" तब से राजा उसे सम्मुख होने का अवसर नहीं देता।

යස්මා පන සො බ්‍රාහ්මණො පණ්ඩිතො ඛත්තවිජ්ජාය කුසලො, තෙන සහ මන්තෙත්වා කතකම්මං නාම න විරුජ්ඣති, තස්මා සාණිපාකාරස්ස අන්තො ඨත්වා බහි ඨිතෙන තෙන සද්ධිං මන්තෙති. තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘තිරො දුස්සන්තෙන මන්තෙතී’’ති. තත්ථ තිරොදුස්සන්තෙනාති තිරොදුස්සෙන. අයමෙව වා පාඨො. ධම්මිකන්ති අනවජ්ජං. පයාතන්ති අභිහරිත්වා දින්නං. කථං තස්ස රාජාති යස්ස රඤ්ඤො බ්‍රාහ්මණො ඊදිසං භික්ඛං පටිග්ගණ්හෙය්‍ය, කථං තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස සො රාජා සම්මුඛීභාවම්පි න දදෙය්‍ය. අයං පන අදින්නකං මායාය ගණ්හති, තෙනස්ස සම්මුඛීභාවං රාජා න දෙතීති නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බන්ති අයමෙත්ථ අධිප්පායො. ‘‘ඉදං පන කාරණං ඨපෙත්වා රාජානඤ්චෙව බ්‍රාහ්මණඤ්ච න අඤ්ඤො කොචි ජානාති. තදෙතං එවං රහස්සම්පි පටිච්ඡන්නම්පි අද්ධා සබ්බඤ්ඤූ සමණො ගොතමොති නිට්ඨං ගමිස්සතී’’ති භගවා පකාසෙසි.

चूँकि वह ब्राह्मण पण्डित और क्षत्र-विद्या (राजनीति) में कुशल है, उसके साथ परामर्श करके किया गया कार्य विफल नहीं होता, इसलिए राजा पर्दे के भीतर रहकर बाहर स्थित उस ब्राह्मण के साथ परामर्श करता है। उसी के सन्दर्भ में "तिरोदुस्सन्तेन मन्तेति" (कपड़े के ओट से परामर्श करता है) कहा गया है। वहाँ 'तिरोदुस्सन्तेन' का अर्थ है—कपड़े के दूसरी ओर से। यही पाठ भी है। 'धम्मिक' का अर्थ है—निर्दोष। 'पयत' का अर्थ है—सामने लाकर दिया हुआ। "उस राजा का कैसे?"—जिस राजा का ब्राह्मण इस प्रकार की भिक्षा स्वीकार करे, वह राजा उस ब्राह्मण को सम्मुख होने का अवसर क्यों न दे? परन्तु यह ब्राह्मण न दी हुई वस्तु को माया से ले लेता है, इसलिए राजा उसे सम्मुख होने का अवसर नहीं देता—ऐसा यहाँ निष्कर्ष समझना चाहिए, यही यहाँ अभिप्राय है। "इस कारण को राजा और ब्राह्मण के अतिरिक्त अन्य कोई नहीं जानता। यह रहस्यमय और छिपा हुआ होने पर भी श्रमण गौतम इसे जानते हैं, अतः वे निश्चित ही सर्वज्ञ हैं"—ऐसा अम्बट्ठ निश्चय करेगा, यह सोचकर भगवान ने इसे प्रकट किया।

284. ඉදානි [Pg.244] අයඤ්ච අම්බට්ඨො, ආචරියො චස්ස මන්තෙ නිස්සාය අතිමානිනො. තෙන තෙසං මන්තනිස්සිතමානනිම්මදනත්ථං උත්තරි දෙසනං වඩ්ඪෙන්තො තං කිං මඤ්ඤසි, අම්බට්ඨ, ඉධ රාජාතිආදිමාහ. තත්ථ රථූපත්ථරෙති රථම්හි රඤ්ඤො ඨානත්ථං අත්ථරිත්වා සජ්ජිතපදෙසෙ. උග්ගෙහි වාති උග්ගතුග්ගතෙහි වා අමච්චෙහි. රාජඤ්ඤෙහීති අනභිසිත්තකුමාරෙහි. කිඤ්චිදෙව මන්තනන්ති අසුකස්මිං දෙසෙ තළාකං වා මාතිකං වා කාතුං වට්ටති, අසුකස්මිං ගාමං වා නිගමං වා නගරං වා නිවෙසෙතුන්ති එවරූපං පාකටමන්තනං. තදෙව මන්තනන්ති යං රඤ්ඤා මන්තිතං තදෙව. තාදිසෙහියෙව සීසුක්ඛෙපභමුක්ඛෙපාදීහි ආකාරෙහි මන්තෙය්‍ය. රාජභණිතන්ති යථා රඤ්ඤා භණිතං, තස්සත්ථස්ස සාධනසමත්ථං. සොපි තස්සත්ථස්ස සාධනසමත්ථමෙව භණිතං භණතීති අත්ථො.

२८४. अब यह अम्बट्ठ और इसके आचार्य मन्त्रों के कारण अत्यधिक अभिमानी हैं। इसलिए उनके मन्त्र-आश्रित अभिमान के मर्दन के लिए देशना को आगे बढ़ाते हुए "अम्बट्ठ! तुम क्या सोचते हो, यहाँ राजा..." आदि कहा। वहाँ 'रथूपत्थरे' का अर्थ है—रथ पर राजा के बैठने के लिए बिछाकर तैयार किया गया स्थान। 'उग्गेहि' का अर्थ है—अत्यधिक प्रसिद्ध अमात्यों के द्वारा। 'राजञ्ञेहि' का अर्थ है—अभिषेक न किए गए राजकुमारों के द्वारा। 'किञ्चिदेव मन्तनं' का अर्थ है—अमुक स्थान पर तालाब या नहर बनाना चाहिए, अथवा अमुक स्थान पर गाँव, निगम या नगर बसाना चाहिए—इस प्रकार का प्रकट परामर्श। "तदेव मन्तनं" का अर्थ है—जो राजा द्वारा विचार-विमर्श किया गया, वही। वैसे ही सिर हिलाने या भौंहें चढ़ाने आदि चेष्टाओं द्वारा परामर्श करे। 'राजभणितं' का अर्थ है—जैसे राजा द्वारा कहा गया, उस प्रयोजन को सिद्ध करने में समर्थ वचन। वह (शूद्र) भी उस प्रयोजन को सिद्ध करने में समर्थ वैसा ही वचन बोलता है—यह अर्थ है।

285. පවත්තාරොති පවත්තයිතාරො. යෙසන්ති යෙසං සන්තකං. මන්තපදන්ති වෙදසඞ්ඛාතං මන්තමෙව. ගීතන්ති අට්ඨකාදීහි දසහි පොරාණකබ්‍රාහ්මණෙහි සරසම්පත්තිවසෙන සජ්ඣායිතං. පවුත්තන්ති අඤ්ඤෙසං වුත්තං, වාචිතන්ති අත්ථො. සමිහිතන්ති සමුපබ්‍යූළ්හං රාසිකතං, පිණ්ඩං කත්වා ඨපිතන්ති අත්ථො. තදනුගායන්තීති එතරහි බ්‍රාහ්මණා තං තෙහි පුබ්බෙ ගීතං අනුගායන්ති අනුසජ්ඣායන්ති. තදනුභාසන්තීති තං අනුභාසන්ති, ඉදං පුරිමස්සෙව වෙවචනං. භාසිතමනුභාසන්තීති තෙහි භාසිතං සජ්ඣායිතං අනුසජ්ඣායන්ති. වාචිතමනුවාචෙන්තීති තෙහි අඤ්ඤෙසං වාචිතං අනුවාචෙන්ති.

२८५. 'पवत्तारो' का अर्थ है—प्रवर्तक (आरम्भ करने वाले)। 'येसं' का अर्थ है—जिनका (स्वामित्व)। 'मन्तपदं' का अर्थ है—वेद संज्ञक मन्त्र ही। 'गीतं' का अर्थ है—अट्ठक आदि दस प्राचीन ब्राह्मण ऋषियों द्वारा स्वर-सम्पदा के साथ स्वाध्याय किया गया। 'पवुत्तं' का अर्थ है—दूसरों को सुनाया गया या पढ़ाया गया। 'समिहितं' का अर्थ है—भली-भाँति संकलित या समूह बनाकर रखा गया। 'तदनुगायन्ति' का अर्थ है—अब के ब्राह्मण उन प्राचीन ऋषियों द्वारा पहले गाए गए उन मन्त्र-पदों का अनुगायन (नकल) करते हैं, अनु-स्वाध्याय करते हैं। 'तदनुभासन्ति' का अर्थ है—उनका अनुभाषण करते हैं; यह पहले वाले पद का ही पर्यायवाची है। 'भासितमनुभासन्ति' का अर्थ है—उनके द्वारा कहे गए या स्वाध्याय किए गए का अनु-स्वाध्याय करते हैं। 'वाचितमनुवाचेन्ति' का अर्थ है—उनके द्वारा दूसरों को पढ़ाए गए का अनु-वाचन (अध्यापन) करते हैं।

සෙය්‍යථිදන්ති තෙ කතමෙහි අත්ථො. අට්ඨකොතිආදීනි තෙසං නාමානි. තෙ කිර දිබ්බෙන චක්ඛුනා ඔලොකෙත්වා පරූපඝාතං අකත්වා කස්සපසම්මාසම්බුද්ධස්ස භගවතො පාවචනෙන සහ සංසන්දිත්වා මන්තෙ ගන්ථිංසු. අපරාපරෙ පන බ්‍රාහ්මණා පාණාතිපාතාදීනි පක්ඛිපිත්වා තයො වෙදෙ භින්දිත්වා බුද්ධවචනෙන සද්ධිං විරුද්ධෙ අකංසු. නෙතං ඨානං විජ්ජතීති යෙන ත්වං ඉසි භවෙය්‍යාසි, එතං කාරණං න විජ්ජති. ඉධ භගවා යස්මා – ‘‘එස පුච්ඡියමානොපි, අත්තනො අවත්ථරණභාවං ඤත්වා පටිවචනං න දස්සතී’’ති ජානාති, තස්මා පටිඤ්ඤං අගහෙත්වාව තං ඉසිභාවං පටික්ඛිපි.

'सेय्यथिदं' का अर्थ है—वे कौन हैं? 'अट्ठक' आदि उनके नाम हैं। कहा जाता है कि उन मन्त्र-निर्माता प्राचीन ऋषियों ने दिव्य-चक्षु से देखकर, दूसरों को पीड़ा न पहुँचाते हुए, कश्यप सम्यक्सम्बुद्ध भगवान के प्रवचन (शिक्षाओं) के साथ मिलान करके मन्त्रों की रचना की थी। परन्तु बाद के ब्राह्मणों ने प्राणातिपात (जीव-हत्या) आदि को सम्मिलित कर, तीनों वेदों को विकृत कर, बुद्ध-वचनों के विरुद्ध बना दिया। "यह स्थान (सम्भावना) विद्यमान नहीं है" का अर्थ है—जिस कारण से तुम ऋषि बन सको, वह कारण विद्यमान नहीं है। यहाँ भगवान ने चूँकि यह जाना कि—"यह अम्बट्ठ पूछे जाने पर भी, अपने पराभव (हार) को जानकर 'हे गौतम! ऐसा नहीं है' आदि उत्तर नहीं देगा", इसलिए उसकी स्वीकृति लिए बिना ही उसके ऋषित्व का निषेध कर दिया।

286. ඉදානි [Pg.245] යස්මා තෙ පොරාණා දස බ්‍රාහ්මණා නිරාමගන්ධා අනිත්ථිගන්ධා රජොජල්ලධරා බ්‍රහ්මචාරිනො අරඤ්ඤායතනෙ පබ්බතපාදෙසු වනමූලඵලාහාරා වසිංසු. යදා කත්ථචි ගන්තුකාමා හොන්ති, ඉද්ධියා ආකාසෙනෙව ගච්ඡන්ති, නත්ථි තෙසං යානෙන කිච්චං. සබ්බදිසාසු ච නෙසං මෙත්තාදිබ්‍රහ්මවිහාරභාවනාව ආරක්ඛා හොති, නත්ථි තෙසං පාකාරපුරිසගුත්තීහි අත්ථො. ඉමිනා ච අම්බට්ඨෙන සුතපුබ්බා තෙසං පටිපත්ති; තස්මා ඉමස්ස සාචරියකස්ස තෙසං පටිපත්තිතො ආරකභාවං දස්සෙතුං – ‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, අම්බට්ඨා’’තිආදිමාහ.

२८६. अब, चूँकि वे प्राचीन दस ब्राह्मण क्लेशों की दुर्गंध से रहित, स्त्रियों की गंध से रहित, धूल और मैल धारण करने वाले, ब्रह्मचारी होकर वन-आयतनों में पर्वतों की तलहटी में वन के कंद-मूल-फलों का आहार करते हुए रहते थे। जब वे कहीं जाना चाहते थे, तो वे ऋद्धि से आकाश मार्ग से ही जाते थे, उन्हें वाहन की कोई आवश्यकता नहीं थी। सभी दिशाओं में उनकी मैत्री आदि ब्रह्मविहारों की भावना ही उनकी रक्षा थी, उन्हें चहारदीवारी या सशस्त्र रक्षकों की सुरक्षा की कोई आवश्यकता नहीं थी। इस अम्बट्ठ ने उन (प्राचीन ऋषियों) के आचरण के बारे में पहले सुना था; इसलिए, अम्बट्ठ को यह दिखाने के लिए कि वह और उसके आचार्य उन प्राचीन ऋषियों के आचरण से कितने दूर हैं, भगवान ने "अम्बट्ठ! तुम क्या सोचते हो?" आदि कहा।

තත්ථ විචිතකාළකන්ති විචිනිත්වා අපනීතකාළකං. වෙඨකනතපස්සාහීති දුස්සපට්ටදුස්සවෙණි ආදීහි වෙඨකෙහි නමිතඵාසුකාහි. කුත්තවාලෙහීති සොභාකරණත්ථං කප්පෙතුං, යුත්තට්ඨානෙසු කප්පිතවාලෙහි. එත්ථ ච වළවානංයෙව වාලා කප්පිතා, න රථානං, වළවපයුත්තත්තා පන රථාපි ‘‘කුත්තවාලා’’ති වුත්තා. උක්කිණ්ණපරිඛාසූති ඛතපරිඛාසු. ඔක්ඛිත්තපලිඝාසූති ඨපිතපලිඝාසු. නගරූපකාරිකාසූති එත්ථ උපකාරිකාති පරෙසං ආරොහනිවාරණත්ථං සමන්තා නගරං පාකාරස්ස අධොභාගෙ කතසුධාකම්මං වුච්චති. ඉධ පන තාහි උපකාරිකාහි යුත්තානි නගරානෙව ‘‘නගරූපකාරිකායො’’ති අධිප්පෙතානි. රක්ඛාපෙන්තීති තාදිසෙසු නගරෙසු වසන්තාපි අත්තානං රක්ඛාපෙන්ති. කඞ්ඛාති ‘‘සබ්බඤ්ඤූ, න සබ්බඤ්ඤූ’’ති එවං සංසයො. විමතීති තස්සෙව වෙවචනං, විරූපා මති, විනිච්ඡිනිතුං අසමත්ථාති අත්ථො. ඉදං භගවා ‘‘අම්බට්ඨස්ස ඉමිනා අත්තභාවෙන මග්ගපාතුභාවො නත්ථි, කෙවලං දිවසො වීතිවත්තති, අයං ඛො පන ලක්ඛණපරියෙසනත්ථං ආගතො, තම්පි කිච්චං නස්සරති. හන්දස්ස සතිජනනත්ථං නයං දෙමී’’ති ආහ.

वहाँ 'विचितकाळकं' का अर्थ है—चुनकर काले दानों को निकाल दिया गया। 'वेठकनतपस्साहि' का अर्थ है—वस्त्र की पट्टियों आदि लपेटने वाली वस्तुओं से झुकी हुई पसलियों वाले। 'कुत्तवालेहि' का अर्थ है—शोभा बढ़ाने के लिए उचित स्थानों पर कटे हुए बालों (पूँछ) वाले। यहाँ घोड़ियों के ही बाल काटे गए थे, रथों के नहीं, फिर भी घोड़ियों से युक्त होने के कारण रथों को भी 'कुत्तवाला' कहा गया है। 'उक्किण्णपरिखासु' का अर्थ है—खोदी हुई खाइयों वाले। 'ओक्खित्तपलिघासु' का अर्थ है—लगाए गए अर्गला (दरवाजे की कुंडी) वाले। 'नगरूपकारिकासु' यहाँ 'उपकारिका' उसे कहते हैं जो दूसरों के चढ़ने को रोकने के लिए नगर के चारों ओर प्राकार (दीवार) के निचले भाग में चूने आदि से किया गया कार्य है। यहाँ उन उपकारिकाओं से युक्त नगरों को ही 'नगरूपकारिकायो' अभिप्रेत है। 'रक्खापेन्ति' का अर्थ है—ऐसे नगरों में रहते हुए भी वे अपनी रक्षा (सशस्त्र पुरुषों से) करवाते हैं। 'कङ्खा' का अर्थ है—'क्या ये सर्वज्ञ हैं या नहीं?' ऐसा संशय। 'विमति' उसी का पर्यायवाची है, जिसका अर्थ है—विपरीत मति, जो निर्णय करने में असमर्थ हो। भगवान ने यह सोचकर कहा—"अम्बट्ठ को इस आत्मभाव (जीवन) में मार्ग की प्राप्ति नहीं होगी, केवल दिन बीत रहा है, और यह लक्षणों की खोज के लिए आया है, पर उस कार्य को भी याद नहीं कर रहा है। चलो, इसकी स्मृति जगाने के लिए मैं इसे संकेत देता हूँ।"

ද්වෙලක්ඛණදස්සනවණ්ණනා

दो लक्षणों के दर्शन का वर्णन।

287. එවං වත්වා පන යස්මා බුද්ධානං නිසින්නානං වා නිපන්නානං වා කොචි ලක්ඛණං පරියෙසිතුං න සක්කොති, ඨිතානං පන චඞ්කමන්තානං වා සක්කොති. ආචිණ්ණඤ්චෙතං බුද්ධානං ලක්ඛණපරියෙසනත්ථං ආගතභාවං ඤත්වා උට්ඨායාසනා චඞ්කමාධිට්ඨානං නාම, තෙන භගවා උට්ඨායාසනා බහි නික්ඛන්තො. තස්මා අථ ඛො භගවාතිආදි වුත්තං.

२८७. ऐसा कहकर, चूँकि बुद्धों के बैठे होने या लेटे होने पर कोई उनके लक्षणों की खोज नहीं कर सकता, किंतु खड़े होने या चंक्रमण (टहलने) करने पर कर सकता है। बुद्धों की यह रीति (धम्मता) है कि लक्षणों की खोज के लिए आए हुए व्यक्ति के भाव को जानकर वे आसन से उठकर चंक्रमण करते हैं, इसलिए भगवान आसन से उठकर बाहर निकले। इसीलिए आयुष्मान आनंद स्थविर द्वारा "तब भगवान..." आदि कहा गया है।

සමන්නෙසීති [Pg.246] ගවෙසි, එකං ද්වෙති වා ගණයන්තො සමානයි. යෙභුය්‍යෙනාති පායෙන, බහුකානි අද්දස, අප්පානි න අද්දසාති අත්ථො. තතො යානි න අද්දස තෙසං දීපනත්ථං වුත්තං – ‘‘ඨපෙත්වා ද්වෙ’’ති. කඞ්ඛතීති ‘‘අහො වත පස්සෙය්‍ය’’න්ති පත්ථනං උප්පාදෙති. විචිකිච්ඡතීති තතො තතො තානි විචිනන්තො කිච්ඡති න සක්කොති දට්ඨුං. නාධිමුච්චතීති තාය විචිකිච්ඡාය සන්නිට්ඨානං න ගච්ඡති. න සම්පසීදතීති තතො – ‘‘පරිපුණ්ණලක්ඛණො අය’’න්ති භගවති පසාදං නාපජ්ජති. කඞ්ඛාය වා දුබ්බලා විමති වුත්තා, විචිකිච්ඡාය මජ්ඣිමා, අනධිමුච්චනතාය බලවතී, අසම්පසාදෙන තෙහි තීහි ධම්මෙහි චිත්තස්ස කාලුසියභාවො. කොසොහිතෙති වත්ථිකොසෙන පටිච්ඡන්නෙ. වත්ථගුය්හෙති අඞ්ගජාතෙ භගවතො හි වරවාරණස්සෙව කොසොහිතං වත්ථගුය්හං සුවණ්ණවණ්ණං පදුමගබ්භසමානං. තං සො වත්ථපටිච්ඡන්නත්තා අපස්සන්තො, අන්තොමුඛගතාය ච ජිව්හාය පහූතභාවං අසල්ලක්ඛෙන්තො තෙසු ද්වීසු ලක්ඛණෙසු කඞ්ඛී අහොසි විචිකිච්ඡී.

'समन्नेसि' का अर्थ है—खोजा, एक-दो करके गिनते हुए अच्छी तरह देखा। 'येभुय्येना' का अर्थ है—प्रायः, उसने अधिकांश लक्षणों को देखा, कुछ को नहीं देखा। इसके बाद, जिन्हें नहीं देखा उन्हें बताने के लिए "दो को छोड़कर" कहा गया है। 'कङ्खति' का अर्थ है—"अहो! काश मैं देख पाता" ऐसी इच्छा उत्पन्न करना। 'विचिकिच्छति' का अर्थ है—यहाँ-वहाँ उन (लक्षणों) को खोजते हुए कष्ट पाना और देख न पाना। 'नाधिमुच्चति' का अर्थ है—उस विचिकित्सा के कारण निश्चय पर न पहुँच पाना। 'न सम्पसीदति' का अर्थ है—उससे "ये पूर्ण लक्षणों वाले हैं" ऐसा भगवान के प्रति प्रसन्नता (श्रद्धा) प्राप्त न करना। 'कङ्खा' से दुर्बल विमति, 'विचिकित्सा' से मध्यम और 'अनधिमुच्चनता' से बलवती विमति कही गई है। 'असम्पसादन' के साथ इन तीनों धर्मों से चित्त की कलुषित अवस्था कही गई है। 'कोसोहिते' का अर्थ है—कोश (म्यान) में ढके हुए। 'वत्थगुय्हे' का अर्थ है—गुह्य अंग (जननेन्द्रिय) में। भगवान का गुह्य अंग उत्तम हाथी के समान कोश में छिपा हुआ, स्वर्ण वर्ण का और कमल के गर्भ के समान होता है। उसे वस्त्र से ढका होने के कारण न देख पाने से, और मुख के भीतर स्थित जिह्वा की विशालता को न देख पाने से, वह उन दो लक्षणों में संशयी और विचिकित्सक हो गया।

288. තථාරූපන්ති තං රූපං. කිමෙත්ථ අඤ්ඤෙන වත්තබ්බං? වුත්තමෙතං නාගසෙනත්ථෙරෙනෙව මිලින්දරඤ්ඤා පුට්ඨෙන – ‘‘දුක්කරං, භන්තෙ, නාගසෙන, භගවතා කතන්ති. කිං මහාරාජාති? මහාජනෙන හිරිකරණොකාසං බ්‍රහ්මායු බ්‍රාහ්මණස්ස ච අන්තෙවාසි උත්තරස්ස ච, බාවරිස්ස අන්තෙවාසීනං සොළසබ්‍රාහ්මණානඤ්ච, සෙලස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස ච අන්තෙවාසීනං තිසතමාණවානඤ්ච දස්සෙසි, භන්තෙති. න, මහාරාජ, භගවා ගුය්හං දස්සෙසි. ඡායං භගවා දස්සෙසි. ඉද්ධියා අභිසඞ්ඛරිත්වා නිවාසනනිවත්ථං කායබන්ධනබද්ධං චීවරපාරුතං ඡායාරූපකමත්තං දස්සෙසි මහාරාජාති. ඡායං දිට්ඨෙ සති දිට්ඨංයෙව නනු, භන්තෙති? තිට්ඨතෙතං, මහාරාජ, හදයරූපං දිස්වා බුජ්ඣනකසත්තො භවෙය්‍ය, හදයමංසං නීහරිත්වා දස්සෙය්‍ය සම්මාසම්බුද්ධොති. කල්ලොසි, භන්තෙ, නාගසෙනා’’ති.

२८८. 'तथारूपं' का अर्थ है—वैसा रूप। यहाँ दूसरे के द्वारा क्या कहा जाना चाहिए? राजा मिलिंद द्वारा पूछे जाने पर स्थविर नागसेन ने ही यह कहा था—"भन्ते नागसेन! भगवान ने बड़ा दुष्कर कार्य किया।" "महाराज! क्या दुष्कर कार्य किया?" "भन्ते! उन्होंने महाजन के सामने लज्जा के स्थान (गुह्य अंग) को ब्रह्मायु ब्राह्मण, उसके अंतवासी उत्तर, बावरी के अंतवासी सोलह ब्राह्मणों, सेल ब्राह्मण और उसके तीन सौ शिष्यों को दिखाया।" "महाराज! भगवान ने गुह्य अंग नहीं दिखाया। भगवान ने (ऋद्धि से) छाया (प्रतिबिंब) दिखाई। ऋद्धि से निर्मित कर, अधोवस्त्र पहने हुए, काय-बंधन से बँधे हुए और चीवर ओढ़े हुए केवल एक छाया-रूप दिखाया।" "भन्ते! छाया के दिखने पर क्या वह दिखा हुआ ही नहीं माना जाएगा?" "महाराज! इसे रहने दें। यदि हृदय-रूप को देखकर कोई प्राणी सत्य को जानने वाला (बुद्ध) हो सकता, तो सम्यक्सम्बुद्ध हृदय-मांस को भी निकालकर दिखा देते।" "भन्ते नागसेन! आप (उत्तर देने में) कुशल हैं।"

නින්නාමෙත්වාති නීහරිත්වා. අනුමසීති කථිනසූචිං විය කත්වා අනුමජ්ජි, තථාකරණෙන චෙත්ථ මුදුභාවො, කණ්ණසොතානුමසනෙන දීඝභාවො, නාසිකසොතානුමසනෙන තනුභාවො, නලාටච්ඡාදනෙන පුථුලභාවො පකාසිතොති වෙදිතබ්බො.

'निन्नामेत्वा' का अर्थ है—बाहर निकालकर। 'अनुमसि' का अर्थ है—कठोर सुई के समान (पतला) करके स्पर्श किया। ऐसा करने से जिह्वा की कोमलता, कान के छिद्रों को स्पर्श करने से उसकी लंबाई, नासिका के छिद्रों को स्पर्श करने से उसका पतलापन और ललाट (माथे) को ढँकने से उसकी चौड़ाई प्रकट की गई, ऐसा समझना चाहिए।

289. පටිමානෙන්තොති [Pg.247] ආගමෙන්තො, ආගමනමස්ස පත්ථෙන්තො උදික්ඛන්තොති අත්ථො.

२८९. 'पटिमानेन्तो' का अर्थ है—प्रतीक्षा करते हुए, उसके आने की प्रतीक्षा में राह देखते हुए।

290. කථාසල්ලාපොති කථා ච සල්ලාපො ච, කථනං පටිකථනන්ති අත්ථො.

२९०. 'कथासल्लापो' का अर्थ है—कथा और संलाप, अर्थात् कहना और प्रति-कथन (उत्तर देना)।

291. අහො වතාති ගරහවචනමෙතං. රෙති ඉදං හීළනවසෙන ආමන්තනං. පණ්ඩිතකාති තමෙව ජිගුච්ඡන්තො ආහ. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. එවරූපෙන කිර භො පුරිසො අත්ථචරකෙනාති ඉදං යාදිසො ත්වං, එදිසෙ අත්ථචරකෙ හිතකාරකෙ සති පුරිසො නිරයංයෙව ගච්ඡෙය්‍ය, න අඤ්ඤත්‍රාති ඉමමත්ථං සන්ධාය වදති. ආසජ්ජ ආසජ්ජාති ඝට්ටෙත්වා ඝට්ටෙත්වා. අම්හෙපි එවං උපනෙය්‍ය උපනෙය්‍යාති බ්‍රාහ්මණො ඛො පන අම්බට්ඨ පොක්ඛරසාතීතිආදීනි වත්වා එවං උපනෙත්වා උපනෙත්වා පටිච්ඡන්නං කාරණං ආවිකරිත්වා සුට්ඨු දාසාදිභාවං ආරොපෙත්වා අවච, තයා අම්හෙ අක්කොසාපිතාති අධිප්පායො. පදසායෙව පවත්තෙසීති පාදෙන පහරිත්වා භූමියං පාතෙසි. යඤ්ච සො පුබ්බෙ ආචරියෙන සද්ධිං රථං ආරුහිත්වා සාරථි හුත්වා අගමාසි, තම්පිස්ස ඨානං අච්ඡින්දිත්වා රථස්ස පුරතො පදසා යෙවස්ස ගමනං අකාසි.

२९१. "अहो वत" यह निंदा का वचन है। "रे" यह शब्द तिरस्कारपूर्वक संबोधन है। "पण्डितक" यह शब्द उसी (अम्बट्ठ) के प्रति घृणा व्यक्त करते हुए कहा गया है। शेष दो पदों में भी यही नियम है। "एवरूपेन किर भो पुरिसो अत्थचरकेन" इसका अर्थ यह है कि तुम्हारे जैसे अर्थ-साधक (हित चाहने वाले) के होने पर, मनुष्य (गुरु) नरक ही जाएगा, कहीं और नहीं—इस अभिप्राय से यह कहा गया है। "आसज्ज आसज्ज" का अर्थ है बार-बार प्रहार करके या टकराकर। "अम्हेपि एवं उपनेय्य उपनेय्या" का अर्थ है कि ब्राह्मण पोक्खरसाति ने "हे अम्बट्ठ" आदि कहकर, छिपे हुए कारण (शूद्र-दास आदि होने की बात) को प्रकट कर और उसे दासत्व की स्थिति में आरोपित कर कहा कि "तुम्हारे कारण हमें अपमानित होना पड़ा।" "पदसायेव पवत्तेसि" का अर्थ है पैर से मारकर भूमि पर गिरा दिया। और पहले वह (अम्बट्ठ) आचार्य के साथ रथ पर चढ़कर सारथी बनकर जाता था, उस पद को भी छीनकर रथ के आगे उसे पैदल ही चलने को विवश किया।

පොක්ඛරසාතිබුද්ධූපසඞ්කමනවණ්ණනා

पोक्खरसाति के बुद्ध के पास जाने की व्याख्या।

292-296. අතිවිකාලොති සුට්ඨු විකාලො, සම්මොදනීයකථායපි කාලො නත්ථි. ආගමා නු ඛ්විධ භොති ආගමා නු ඛො ඉධ භො. අධිවාසෙතූති සම්පටිච්ඡතු. අජ්ජතනායාති යං මෙ තුම්හෙසු කාරං කරොතො අජ්ජ භවිස්සති පුඤ්ඤඤ්ච පීතිපාමොජ්ජඤ්ච තදත්ථාය. අධිවාසෙසි භගවා තුණ්හීභාවෙනාති භගවා කායඞ්ගං වා වාචඞ්ගං වා අචොපෙත්වා අබ්භන්තරෙයෙව ඛන්තිං ධාරෙන්තො තුණ්හීභාවෙන අධිවාසෙසි. බ්‍රාහ්මණස්ස අනුග්ගහණත්ථං මනසාව සම්පටිච්ඡීති වුත්තං හොති.

२९२-२९६. "अतिविकाली" का अर्थ है बहुत अधिक समय हो जाना, अब कुशल-क्षेम की बातों का भी समय नहीं है। "आगमा नु खि्वध भो" का अर्थ है "क्या आप यहाँ आए हैं?"। "अधिवासेतु" का अर्थ है स्वीकार करें। "अज्जतनाय" का अर्थ है—आज आप लोगों की सेवा करने से मुझे जो पुण्य और प्रीति-प्रमोद प्राप्त होगा, उसके लिए। "अधिवासेसि भगवा तुम्हीभावेन" का अर्थ है—भगवान ने शरीर या वाणी के अंगों को हिलाए बिना, भीतर ही प्रसन्नता धारण करते हुए मौन भाव से स्वीकार किया। ब्राह्मण पर अनुग्रह करने के लिए मन से ही स्वीकार किया—यह अर्थ है।

297. පණීතෙනාති උත්තමෙන. සහත්ථාති සහත්ථෙන. සන්තප්පෙසීති සුට්ඨු තප්පෙසි පරිපුණ්ණං සුහිතං යාවදත්ථං අකාසි. සම්පවාරෙසීති [Pg.248] සුට්ඨු පවාරෙසි, අලං අලන්ති හත්ථසඤ්ඤාය පටික්ඛිපාපෙසි. භුත්තාවින්ති භුත්තවන්තං. ඔනීතපත්තපාණින්ති පත්තතො ඔනීතපාණිං, අපනීතහත්ථන්ති වුත්තං හොති. ඔනිත්තපත්තපාණින්තිපි පාඨො. තස්සත්ථො – ඔනිත්තං නානාභූතං විනාභූතං පත්තං පාණිතො අස්සාති ඔනිත්තපත්තපාණි, තං ඔනිත්තපත්තපාණිං. හත්ථෙ ච පත්තඤ්ච ධොවිත්වා එකමන්තෙ පත්තං නික්ඛිපිත්වා නිසින්නන්ති අත්ථො. එකමන්තං නිසීදීති භගවන්තං එවං භූතං ඤත්වා එකස්මිං ඔකාසෙ නිසීදීති අත්ථො.

२९७. "पणीतेन" का अर्थ है उत्तम (भोजन) से। "सहत्था" का अर्थ है अपने हाथ से। "सन्तप्पेसि" का अर्थ है अच्छी तरह तृप्त किया, भरपेट और इच्छानुसार भोजन कराया। "सम्पवारेसि" का अर्थ है अच्छी तरह मना किया, "बस-बस" कहकर हाथ के संकेत से रुकवा दिया। "भुत्ताविं" का अर्थ है भोजन कर चुके हुए को। "ओनीतपत्तपाणिं" का अर्थ है पात्र से हाथ हटा लेने वाले को, अर्थात् जिसने हाथ पीछे खींच लिया हो। "ओनित्तपत्तपाणि" ऐसा भी पाठ है। उसका अर्थ है—जिसका पात्र हाथ से अलग या पृथक हो गया हो, वह 'ओनित्तपत्तपाणि' है। हाथ और पात्र धोकर, पात्र को एक ओर रखकर बैठे हुए को—यह अर्थ है। "एकमन्तं निसीदि" का अर्थ है—भगवान को इस स्थिति में जानकर एक ओर बैठ गया।

298. අනුපුබ්බිං කථන්ති අනුපටිපාටිකථං. ආනුපුබ්බිකථා නාම දානානන්තරං සීලං, සීලානන්තරං සග්ගො, සග්ගානන්තරං මග්ගොති එතෙසං අත්ථානං දීපනකථා. තෙනෙව – ‘‘සෙය්‍යථිදං දානකථ’’න්තිආදිමාහ. ඔකාරන්ති අවකාරං ලාමකභාවං. සාමුක්කංසිකාති සාමං උක්කංසිකා, අත්තනායෙව උද්ධරිත්වා ගහිතා, සයම්භූඤාණෙන දිට්ඨා, අසාධාරණා අඤ්ඤෙසන්ති අත්ථො. කා පන සාති? අරියසච්චදෙසනා. තෙනෙවාහ – ‘‘දුක්ඛං, සමුදයං, නිරොධං, මග්ග’’න්ති. ධම්මචක්ඛුන්ති එත්ථ සොතාපත්තිමග්ගො අධිප්පෙතො. තස්ස උප්පත්තිආකාරදස්සනත්ථං – ‘‘යං කිඤ්චි සමුදයධම්මං, සබ්බං තං නිරොධධම්ම’’න්ති ආහ. තඤ්හි නිරොධං ආරම්මණං කත්වා කිච්චවසෙන එවං සබ්බසඞ්ඛතං පටිවිජ්ඣන්තං උප්පජ්ජති.

२९८. "आनुपुब्बिं कथं" का अर्थ है क्रमवार कथा। आनुपूर्वी कथा का अर्थ है—दान के बाद शील, शील के बाद स्वर्ग, और स्वर्ग के बाद मार्ग (मोक्ष)—इन विषयों को प्रकाशित करने वाली कथा। इसीलिए "सेय्यथिदं दानकथं" आदि कहा गया है। "ओकारं" का अर्थ है हीनता या तुच्छता। "सामुक्कंसिका" का अर्थ है स्वयं उत्कृष्ट की हुई, जो स्वयं ही (बुद्ध द्वारा) उद्धृत कर ग्रहण की गई हो, स्वयंभू ज्ञान से देखी गई हो, और दूसरों के लिए असाधारण हो। वह क्या है? वह आर्यसत्य की देशना है। इसीलिए कहा—"दुःख, समुदय, निरोध, मार्ग"। "धम्मचक्खुं" यहाँ स्रोतापत्ति मार्ग अभिप्रेत है। उसकी उत्पत्ति के प्रकार को दिखाने के लिए—"जो कुछ भी समुदय-धर्मी है, वह सब निरोध-धर्मी है" ऐसा कहा गया। वह (स्रोतापत्ति मार्ग) निरोध (निर्वाण) को आलम्बन बनाकर, कृत्य के वश से इस प्रकार समस्त संस्कृत धर्मों को भेदते हुए उत्पन्न होता है।

පොක්ඛරසාතිඋපාසකත්තපටිවෙදනාවණ්ණනා

पोक्खरसाति द्वारा उपासक बनने की घोषणा की व्याख्या।

299. දිට්ඨො අරියසච්චධම්මො එතෙනාති දිට්ඨධම්මො. එස නයො සෙසපදෙසුපි. තිණ්ණා විචිකිච්ඡා අනෙනාති තිණ්ණවිචිකිච්ඡො. විගතා කථංකථා අස්සාති විගතකථංකථො. වෙසාරජ්ජප්පත්තොති විසාරදභාවං පත්තො. කත්ථ? සත්ථුසාසනෙ. නාස්ස පරො පච්චයො, න පරස්ස සද්ධාය එත්ථ වත්තතීති අපරප්පච්චයො. සෙසං සබ්බත්ථ වුත්තනයත්තා උත්තානත්ථත්තා ච පාකටමෙවාති.

२९९. जिसने आर्यसत्य रूपी धर्म को देख लिया है, वह "दिट्ठधम्मो" है। यही नियम शेष पदों (पत्तधम्मो आदि) में भी है। जिसने चिकित्सा (संदेह) को पार कर लिया है, वह "तिण्णविचिकिच्छो" है। जिसकी 'कैसे-क्या' (दुविधा) समाप्त हो गई है, वह "विगतकथंकथो" है। "वेसारज्जप्पत्तो" का अर्थ है निर्भयता (विशारद भाव) को प्राप्त। कहाँ? शास्ता के शासन में। जिसका कोई दूसरा प्रत्यय (आधार) नहीं है, जो दूसरों की श्रद्धा के कारण यहाँ प्रवृत्त नहीं होता, वह "अपरप्पच्चयो" है। शेष सभी जगह पूर्वोक्त विधि के अनुसार और अर्थ के स्पष्ट होने के कारण प्रकट ही है।

ඉති සුමඞ්ගලවිලාසිනියා දීඝනිකායට්ඨකථායං

इस प्रकार सुमंगलविलासिनी नामक दीघनिकाय-अट्ठकथा में।

අම්බට්ඨසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

अम्बट्ठ सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

4. සොණදණ්ඩසුත්තවණ්ණනා

४. सोणदण्ड सुत्त की व्याख्या।

300. එවං [Pg.249] මෙ සුතං…පෙ… අඞ්ගෙසූති සොණදණ්ඩසුත්තං. තත්‍රායං අපුබ්බපදවණ්ණනා. අඞ්ගෙසූති අඞ්ගා නාම අඞ්ගපාසාදිකතාය එවං ලද්ධවොහාරා ජානපදිනො රාජකුමාරා, තෙසං නිවාසො එකොපි ජනපදො රූළ්හිසද්දෙන අඞ්ගාති වුච්චති, තස්මිං අඞ්ගෙසු ජනපදෙ. චාරිකන්ති ඉධාපි අතුරිතචාරිකා චෙව නිබද්ධචාරිකා ච අධිප්පෙතා. තදා කිර භගවතො දසසහස්සිලොකධාතුං ඔලොකෙන්තස්ස සොණදණ්ඩො බ්‍රාහ්මණො ඤාණජාලස්ස අන්තො පඤ්ඤායිත්ථ. අථ භගවා අයං බ්‍රාහ්මණො මය්හං ඤාණජාලෙ පඤ්ඤායති. ‘අත්ථි නු ඛ්වස්සුපනිස්සයො’ති වීමංසන්තො අද්දස. ‘මයි තත්ථ ගතෙ එතස්ස අන්තෙවාසිනො ද්වාදසහාකාරෙහි බ්‍රාහ්මණස්ස වණ්ණං භාසිත්වා මම සන්තිකෙ ආගන්තුං න දස්සන්ති. සො පන තෙසං වාදං භින්දිත්වා එකූනතිංස ආකාරෙහි මම වණ්ණං භාසිත්වා මං උපසඞ්කමිත්වා පඤ්හං පුච්ඡිස්සති. සො පඤ්හවිස්සජ්ජනපරියොසානෙ සරණං ගමිස්සතී’ති, දිස්වා පඤ්චසතභික්ඛුපරිවාරො තං ජනපදං පටිපන්නො. තෙන වුත්තං – අඞ්ගෙසු චාරිකං චරමානො…පෙ… යෙන චම්පා තදවසරීති.

३००. "एवं मे सुतं... अंगेसु" यह सोणदण्ड सुत्त है। इसमें यह अपूर्व (नये) पदों की व्याख्या है। "अंगेसु" का अर्थ है—अंग नामक जनपद के वे राजकुमार जो अपने अंगों की सुंदरता के कारण इस नाम से पुकारे जाते थे; उनका निवास स्थान होने के कारण एक जनपद को भी रूढ़ि शब्द से "अंग" कहा जाता है, उस अंग जनपद में। "चारिकं" यहाँ भी अत्वरित चारिका (बिना शीघ्रता के भ्रमण) और अनिबद्ध चारिका (बिना किसी बंधन के भ्रमण) अभिप्रेत है। उस समय, दस हजार लोकधातुओं को देखते हुए भगवान के ज्ञान-जाल के भीतर सोणदण्ड ब्राह्मण दिखाई दिया। तब भगवान ने सोचा—"यह ब्राह्मण मेरे ज्ञान-जाल में दिखाई दे रहा है। क्या इसमें कोई उपनिश्रय (कल्याणकारी बीज) है?" ऐसा विचार करते हुए उन्होंने देखा—"मेरे वहाँ जाने पर, इसके अन्तेवासी (शिष्य) बारह प्रकार से इस ब्राह्मण के गुणों का बखान करेंगे और उसे मेरे पास आने नहीं देंगे। किन्तु वह उनके तर्क को काटकर उनतीस प्रकार से मेरे गुणों का बखान करेगा और मेरे पास आकर प्रश्न पूछेगा। वह प्रश्न-समाधान के अंत में शरण (उपासक) बनेगा।" ऐसा देखकर पाँच सौ भिक्षुओं के परिवार के साथ वे उस जनपद की ओर चल पड़े। इसीलिए कहा गया—"अंगों में चारिका करते हुए... जहाँ चम्पा थी, वहाँ पहुँचे।"

ගග්ගරාය පොක්ඛරණියා තීරෙති තස්ස චම්පානගරස්ස අවිදූරෙ ගග්ගරාය නාම රාජග්ගමහෙසියා ඛණිතත්තා ගග්ගරාති ලද්ධවොහාරා පොක්ඛරණී අත්ථි. තස්සා තීරෙ සමන්තතො නීලාදිපඤ්චවණ්ණකුසුමපටිමණ්ඩිතං මහන්තං චම්පකවනං. තස්මිං භගවා කුසුමගන්ධසුගන්ධෙ චම්පකවනෙ විහරති. තං සන්ධාය ගග්ගරාය පොක්ඛරණියා තීරෙති වුත්තං. මාගධෙන සෙනියෙන බිම්බිසාරෙනාති එත්ථ සො රාජා මගධානං ඉස්සරත්තා මාගධො. මහතියා සෙනාය සමන්නාගතත්තා සෙනියො. බිම්බීති සුවණ්ණං. තස්මා සාරසුවණ්ණසදිසවණ්ණතාය බිම්බිසාරොති වුච්චති.

"गग्गरा पुष्करिणी के तट पर" - उस चम्पा नगरी के समीप गग्गरा नामक राजा की पट्टमहिषी (मुख्य रानी) द्वारा खुदवाए जाने के कारण 'गग्गरा' नाम से प्रसिद्ध एक पुष्करिणी (तालाब) है। उसके तट पर चारों ओर नीले आदि पाँच रंगों के फूलों से सुसज्जित एक विशाल चम्पक वन है। उस फूलों की सुगंध से सुवासित चम्पक वन में भगवान विहार करते हैं। उसी के संदर्भ में "गग्गरा पुष्करिणी के तट पर" कहा गया है। "मागध सेणिय बिम्बिसार द्वारा" - यहाँ वह राजा मगध देश का स्वामी होने के कारण 'मागध' है। विशाल सेना से युक्त होने के कारण 'सेणिय' है। 'बिम्बी' का अर्थ सुवर्ण (सोना) है। अतः श्रेष्ठ सुवर्ण के समान वर्ण (रंग) होने के कारण उसे 'बिम्बिसार' कहा जाता है।

301-302. බහූ බහූ හුත්වා සංහතාති සඞ්ඝා. එකෙකිස්සාය දිසාය සඞ්ඝො එතෙසං අත්ථීති සඞ්ඝී. පුබ්බෙ නගරස්ස අන්තො අගණා බහි නික්ඛමිත්වා ගණතං පත්තාති ගණීභූතා. ඛත්තං ආමන්තෙසීති. ඛත්තා වුච්චති පුච්ඡිතපඤ්හෙ බ්‍යාකරණසමත්ථො මහාමත්තො, තං ආමන්තෙසි ආගමෙන්තූති මුහුත්තං පටිමානෙන්තු, මා ගච්ඡන්තූති වුත්තං හොති.

३०१-३०२. "बहुत अधिक संख्या में होकर एकत्रित हुए" इसलिए वे 'संघ' हैं। इन (ब्राह्मण-गृहपतियों) के प्रत्येक दिशा में समूह (संघ) हैं, इसलिए वे 'संघी' हैं। पहले नगर के भीतर जो समूहबद्ध नहीं थे, बाहर निकलकर समूह भाव को प्राप्त हुए, इसलिए वे 'गणीभूत' हैं। "खत्ता (मंत्री) को आमंत्रित किया" - पूछे गए प्रश्नों का उत्तर देने में समर्थ महामात्र (अमात्य) को 'खत्ता' कहा जाता है, उसे बुलाया। "प्रतीक्षा करें (आगमेन्तु)" का अर्थ है - एक मुहूर्त (क्षण भर) के लिए रुकें, अभी न जाएँ।

සොණදණ්ඩගුණකථා

सोणदण्ड के गुणों की कथा।

303. නානාවෙරජ්ජකානන්ති [Pg.250] නානාවිධෙසු රජ්ජෙසු, අඤ්ඤෙසු අඤ්ඤෙසු කාසිකොසලාදීසු රජ්ජෙසු ජාතා, තානි වා තෙසං නිවාසා, තතො වා ආගතාති නානාවෙරජ්ජකා, තෙසං නානාවෙරජ්ජකානං. කෙනචිදෙව කරණීයෙනාති තස්මිං කිර නගරෙ ද්වීහි කරණීයෙහි බ්‍රාහ්මණා සන්නිපතන්ති – යඤ්ඤානුභවනත්ථං වා මන්තසජ්ඣායනත්ථං වා. තදා ච තස්මිං නගරෙ යමඤ්ඤා නත්ථි. සොණදණ්ඩස්ස පන සන්තිකෙ මන්තසජ්ඣායනත්ථං එතෙ සන්නිපතිතා. තං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘කෙනචිදෙව කරණීයෙනා’’ති. තෙ තස්ස ගමනං සුත්වා චින්තෙසුං – ‘‘අයං සොණදණ්ඩො උග්ගතබ්‍රාහ්මණො යෙභුය්‍යෙන ච අඤ්ඤෙ බ්‍රාහ්මණා සමණං ගොතමං සරණං ගතා, අයමෙව න ගතො. ස්වායං සචෙ තත්ථ ගමිස්සති, අද්ධා සමණස්ස ගොතමස්ස ආවට්ටනියා මායාය ආවට්ටිතො, තං සරණං ගමිස්සති. තතො එතස්සාපි ගෙහද්වාරෙ බ්‍රාහ්මණානං සන්නිපාතො න භවිස්සතී’’ති. ‘‘හන්දස්ස ගමනන්තරායං කරොමා’’ති සම්මන්තයිත්වා තත්ථ අගමංසු. තං සන්ධාය – අථ ඛො තෙ බ්‍රාහ්මණාතිආදි වුත්තං.

३०३. "नानावेरज्जकानं" का अर्थ है - नाना प्रकार के राज्यों में, चम्पा से भिन्न अन्य काशि-कोसल आदि राज्यों में जन्मे, अथवा वे राज्य उनके निवास स्थान हैं, अथवा वहाँ से आए हुए, इसलिए वे 'नानावेरज्जक' (विभिन्न देशों के) कहलाते हैं। "किसी कार्य विशेष से" - उस नगर में ब्राह्मण दो कार्यों से एकत्रित होते थे - या तो यज्ञ के अनुष्ठान के लिए या मंत्रों के स्वाध्याय के लिए। उस समय उस नगर में कोई यज्ञ नहीं था। वे सोणदण्ड के पास मंत्रों के स्वाध्याय के लिए एकत्रित हुए थे। उसी के संदर्भ में संगीतिकारों ने कहा है - "किसी कार्य विशेष से"। उन्होंने (ब्राह्मणों ने) उसके (सोणदण्ड के) जाने की बात सुनकर सोचा - "यह सोणदण्ड एक प्रतिष्ठित ब्राह्मण है और प्रायः अन्य ब्राह्मण श्रमण गौतम की शरण में जा चुके हैं, केवल यही नहीं गया है। यदि यह वहाँ जाएगा, तो निश्चित ही श्रमण गौतम की आवर्तनी (सम्मोहित करने वाली) माया से प्रभावित होकर उनकी शरण में चला जाएगा। तब इसके घर के द्वार पर भी ब्राह्मणों का जमावड़ा नहीं होगा।" "चलो, इसके जाने में बाधा उत्पन्न करते हैं" - ऐसा विचार कर वे वहाँ गए। उसी के संदर्भ में "अथ खो ते ब्राह्मणा" (तब वे ब्राह्मण) आदि कहा गया है।

තත්ථ ඉමිනාපඞ්ගෙනාති ඉමිනාපි කාරණෙන. එවං එතං කාරණං වත්වා පුන – ‘‘අත්තනො වණ්ණෙ භඤ්ඤමානෙ අතුස්සනකසත්තො නාම නත්ථි. හන්දස්ස වණ්ණං භණනෙන ගමනං නිවාරෙස්සාමා’’ති චින්තෙත්වා භවඤ්හි සොණදණ්ඩො උභතො සුජාතොතිආදීනි කාරණානි ආහංසු.

वहाँ "इमिना पङ्गेन" का अर्थ है - इस कारण से भी। इस प्रकार इस कारण को कहकर फिर सोचा - "अपने गुणों का बखान किए जाने पर प्रसन्न न होने वाला कोई प्राणी नहीं है। चलो, इसके गुणों का बखान करके इसके जाने को रोकते हैं।" ऐसा सोचकर उन्होंने "आप सोणदण्ड दोनों ओर से सुजात (उत्पन्न) हैं" आदि कारण कहे।

උභතොති ද්වීහි පක්ඛෙහි. මාතිතො ච පිතිතො චාති භොතො මාතා බ්‍රාහ්මණී, මාතුමාතා බ්‍රාහ්මණී, තස්සාපි මාතා බ්‍රාහ්මණී; පිතා බ්‍රාහ්මණො, පිතුපිතා බ්‍රාහ්මණො, තස්සාපි පිතා බ්‍රාහ්මණොති, එවං භවං උභතො සුජාතො මාතිතො ච පිතිතො ච. සංසුද්ධගහණිකොති සංසුද්ධා තෙ මාතුගහණී කුච්ඡීති අත්ථො. සමවෙපාකිනියා ගහණියාති එත්ථ පන කම්මජතෙජොධාතු ‘‘ගහණී’’ති වුච්චති.

"दोनों ओर से" का अर्थ है - दोनों पक्षों से। "माता और पिता की ओर से" का अर्थ है - आपकी माता ब्राह्मणी थी, नानी ब्राह्मणी थी, परनानी भी ब्राह्मणी थी; पिता ब्राह्मण था, दादा ब्राह्मण था, परदादा भी ब्राह्मण था। इस प्रकार आप माता और पिता दोनों पक्षों से सुजात हैं। "संसुद्धगहणिको" का अर्थ है - आपकी माता का गर्भ (कुक्षि) पूर्णतः शुद्ध है। "समवेपाकिनिया गहणिया" यहाँ 'गहणी' का अर्थ कर्मज तेजोधातु (जठराग्नि) कहा गया है।

යාව සත්තමා පිතාමහයුගාති එත්ථ පිතුපිතා පිතාමහො, පිතාමහස්ස යුගං පිතාමහයුගං. යුගන්ති ආයුප්පමාණං වුච්චති. අභිලාපමත්තමෙව චෙතං. අත්ථතො පන පිතාමහොයෙව පිතාමහයුගං. තතො උද්ධං සබ්බෙපි පුබ්බපුරිසා පිතාමහග්ගහණෙනෙව ගහිතා. එවං යාව සත්තමො පුරිසො[Pg.251], තාව සංසුද්ධගහණිකො. අථ වා අක්ඛිත්තො අනුපකුට්ඨො ජාතිවාදෙනාති දස්සෙන්ති. අක්ඛිත්තොති – ‘‘අපනෙථ එතං, කිං ඉමිනා’’ති එවං අක්ඛිත්තො අනවක්ඛිත්තො. අනුපකුට්ඨොති න උපකුට්ඨො, න අක්කොසං වා නින්දං වා ලද්ධපුබ්බො. කෙන කාරණෙනාති? ජාතිවාදෙන. ඉතිපි – ‘‘හීනජාතිකො එසො’’ති එවරූපෙන වචනෙනාති අත්ථො.

"सातवीं पीढ़ी (पितामह युग) तक" - यहाँ पिता के पिता को 'पितामह' (दादा) कहते हैं। पितामह की पीढ़ी 'पितामह युग' है। 'युग' का अर्थ आयु की सीमा कहा जाता है। यह केवल कहने की एक शैली है। अर्थ की दृष्टि से पितामह ही 'पितामह युग' है। उससे ऊपर के सभी पूर्वजों को 'पितामह' शब्द से ही ग्रहण किया गया है। इस प्रकार जब तक सातवीं पीढ़ी का पुरुष है, तब तक वह 'संसुद्धगहणिको' (शुद्ध गर्भ वाला) है। अथवा, वे यह दर्शाते हैं कि "जाति के आधार पर न तो तिरस्कृत है और न ही निन्दित"। 'अक्खित्तो' का अर्थ है - "इसे हटाओ, इससे क्या लाभ" - इस प्रकार तिरस्कृत या उपेक्षित नहीं किया गया। 'अनुपकुट्ठो' का अर्थ है - निन्दित नहीं, जिसने पहले कभी गाली या निन्दा नहीं सुनी। किस कारण से? जाति के आधार पर। "यह नीच जाति का है" - इस प्रकार के वचनों से (तिरस्कृत या निन्दित नहीं है), यह अर्थ है।

අඩ්ඪොති ඉස්සරො. මහද්ධනොති මහතා ධනෙන සමන්නාගතො. භවතො හි ගෙහෙ පථවියං පංසුවාලිකා විය බහුධනං, සමණො පන ගොතමො අධනො භික්ඛාය උදරං පූරෙත්වා යාපෙතීති දස්සෙන්ති. මහාභොගොති පඤ්චකාමගුණවසෙන මහාඋපභොගො. එවං යං යං ගුණං වදන්ති, තස්ස තස්ස පටිපක්ඛවසෙන භගවතො අගුණංයෙව දස්සෙමාති මඤ්ඤමානා වදන්ති.

"अड्ढो" का अर्थ है - ऐश्वर्यवान (स्वामी)। "महद्धनो" का अर्थ है - विशाल धन से संपन्न। वे यह दर्शाते हैं कि "आपके घर में तो पृथ्वी की धूल और बालू की तरह बहुत धन है, जबकि श्रमण गौतम निर्धन हैं और भिक्षा से पेट भरकर जीवन यापन करते हैं।" "महाभोगो" का अर्थ है - पाँच कामगुणों के कारण विशाल उपभोग वाला। इस प्रकार वे जिस-जिस गुण का बखान करते हैं, वे यह मानकर बोलते हैं कि उस-उस गुण के विपरीत हम भगवान के अवगुण ही दिखा रहे हैं।

අභිරූපොති අඤ්ඤෙහි මනුස්සෙහි අභිරූපො අධිකරූපො. දස්සනීයොති දිවසම්පි පස්සන්තානං අතිත්තිකරණතො දස්සනයොග්ගො. දස්සනෙනෙව චිත්තපසාදජනනතො පාසාදිකො. පොක්ඛරතා වුච්චති සුන්දරභාවො, වණ්ණස්ස පොක්ඛරතා වණ්ණපොක්ඛරතා, තාය වණ්ණසම්පත්තියා යුත්තොති අත්ථො. පොරාණා පනාහු – ‘‘පොක්ඛරන්ති සරීරං වදන්ති, වණ්ණං වණ්ණමෙවා’’ති. තෙසං මතෙන වණ්ණඤ්ච පොක්ඛරඤ්ච වණ්ණපොක්ඛරානි. තෙසං භාවො වණ්ණපොක්ඛරතා. ඉති පරමාය වණ්ණපොක්ඛරතායාති උත්තමෙන පරිසුද්ධෙන වණ්ණෙන චෙව සරීරසණ්ඨානසම්පත්තියා චාති අත්ථො. බ්‍රහ්මවණ්ණීති සෙට්ඨවණ්ණී. පරිසුද්ධවණ්ණෙසුපි සෙට්ඨෙන සුවණ්ණවණ්ණෙන සමන්නාගතොති අත්ථො. බ්‍රහ්මවච්ඡසීති මහාබ්‍රහ්මුනො සරීරසදිසෙනෙව සරීරෙන සමන්නාගතො. අඛුද්දාවකාසො දස්සනායාති ‘‘භොතො සරීරෙ දස්සනස්ස ඔකාසො න ඛුද්දකො මහා, සබ්බානෙව තෙ අඞ්ගපච්චඞ්ගානි දස්සනීයානෙව, තානි චාපි මහන්තානෙවා’’ති දීපෙන්ති.

'अभीरूपो' का अर्थ है अन्य मनुष्यों की तुलना में अधिक सुंदर या उत्कृष्ट रूप वाला। 'दस्सनीयो' का अर्थ है कि दिन भर देखते रहने पर भी तृप्ति न होने के कारण वह देखने योग्य है। देखने मात्र से ही चित्त में प्रसन्नता उत्पन्न करने के कारण वह 'पासादिको' (प्रसन्नतादायक) है। 'पोक्खरता' का अर्थ सुंदरता है; वर्ण की सुंदरता 'वर्णपोक्खरता' कहलाती है, अर्थात् उस वर्ण-संपत्ति से युक्त। प्राचीन आचार्यों का कहना है कि शरीर को 'पोक्खर' और वर्ण को 'वर्ण' कहते हैं। उनके मत में वर्ण और शरीर 'वर्णपोक्खर' हैं और उनकी स्थिति 'वर्णपोक्खरता' है। 'परमाय वर्णपोक्खरताय' का अर्थ है अत्यंत शुद्ध वर्ण और शारीरिक गठन की पूर्णता से युक्त। 'ब्रह्मवणी' का अर्थ है श्रेष्ठ वर्ण वाला; अत्यंत शुद्ध वर्ण वालों में भी श्रेष्ठ स्वर्ण के समान वर्ण से युक्त। 'ब्रह्मवच्चसी' का अर्थ है महाब्रह्मा के शरीर के समान शरीर वाला। 'अखुद्दावकासो दस्सनाय' का अर्थ है कि उनके शरीर को देखने का अवसर छोटा नहीं बल्कि महान है; उनके सभी अंग-प्रत्यंग दर्शनीय और विशाल हैं।

සීලමස්ස අත්ථීති සීලවා. වුද්ධං වද්ධිතං සීලමස්සාති වුද්ධසීලී. වුද්ධසීලෙනාති වුද්ධෙන වද්ධිතෙන සීලෙන. සමන්නාගතොති යුත්තො. ඉදං වුද්ධසීලීපදස්සෙව වෙවචනං. සබ්බමෙතං පඤ්චසීලමත්තමෙව සන්ධාය වදන්ති.

जिसके पास शील है, वह 'शीलवा' है। जिसका शील बढ़ा हुआ या विकसित है, वह 'वुद्धसीली' है। 'वुद्धसीलेन' का अर्थ है बढ़े हुए या विकसित शील से युक्त। यह 'वुद्धसीली' पद का ही पर्यायवाची है। यह सब केवल पंचशील के संदर्भ में कहा गया है।

කල්‍යාණවාචොතිආදීසු කල්‍යාණා සුන්දරා පරිමණ්ඩලපදබ්‍යඤ්ජනා වාචා අස්සාති කල්‍යාණවාචො. කල්‍යාණං මධුරං වාක්කරණං අස්සාති කල්‍යාණවාක්කරණො[Pg.252]. වාක්කරණන්ති උදාහරණඝොසො. ගුණපරිපුණ්ණභාවෙන පුරෙ භවාති පොරී. පුරෙ වා භවත්තා පොරී. පොරියා නාගරිකිත්ථියා සුඛුමාලත්තනෙන සදිසාති පොරී, තාය පොරියා. විස්සට්ඨායාති අපලිබුද්ධාය සන්දිට්ඨවිලම්බිතාදිදොසරහිතාය. අනෙලගලායාති එලගළෙනවිරහිතාය. යස්ස කස්සචි හි කථෙන්තස්ස එලා ගළන්ති, ලාලා වා පග්ඝරන්ති, ඛෙළඵුසිතානි වා නික්ඛමන්ති, තස්ස වාචා එලගළං නාම හොති, තබ්බිපරිතායාති අත්ථො. අත්ථස්ස විඤ්ඤාපනියාති ආදිමජ්ඣපරියොසානං පාකටං කත්වා භාසිතත්ථස්ස විඤ්ඤාපනසමත්ථාය.

'कल्याणवाचो' आदि में, जिसके शब्द और व्यंजन सुंदर और परिपूर्ण हों, वह 'कल्याणवाचो' है। जिसकी वाणी मधुर हो, वह 'कल्याणवाक्करणो' है। 'वाक्करण' का अर्थ उच्चारण का स्वर है। गुणों से परिपूर्ण होने के कारण जो वाणी श्रेष्ठ (पुरे) हो, वह 'पोरी' है। अथवा नगर (पुर) में उत्पन्न होने के कारण 'पोरी' (नागरिक) है। जो वाणी नगर की स्त्रियों के समान सुकुमार हो, वह 'पोरी' है। 'विस्सट्ठाय' का अर्थ है स्पष्ट, जो कफ आदि से बाधित न हो और हकलाने या विलंब आदि दोषों से रहित हो। 'अनेलगालाय' का अर्थ है लार टपकने से रहित। किसी के बोलते समय लार गिरती है या थूक निकलता है, उसकी वाणी 'एलगाला' कहलाती है; इसके विपरीत वाणी 'अनेलगाला' है। 'अत्थस्स विञ्ञापनिया' का अर्थ है आदि, मध्य और अंत को स्पष्ट करके कहे गए अर्थ को समझाने में समर्थ।

ජිණ්ණොති ජරාජිණ්ණතාය ජිණ්ණො. වුද්ධොති අඞ්ගපච්චඞ්ගානං වුද්ධිභාවමරියාදප්පත්තො. මහල්ලකොති ජාතිමහල්ලකතාය සමන්නාගතො. චිරකාලප්පසුතොති වුත්තං හොති. අද්ධගතොති අද්ධානං ගතො, ද්වෙ තයො රාජපරිවට්ටෙ අතීතොති අධිප්පායො. වයොඅනුප්පත්තොති පච්ඡිමවයං සම්පත්තො, පච්ඡිමවයො නාම වස්සසතස්ස පච්ඡිමො තතියභාගො.

'जिण्णो' का अर्थ है जरा (बुढ़ापे) के कारण जीर्ण। 'वुद्धो' का अर्थ है अंगों की वृद्धि की सीमा तक पहुँचा हुआ। 'महल्लको' का अर्थ है आयु में बड़ा। इसका अर्थ है लंबे समय से उत्पन्न। 'अद्धगतो' का अर्थ है मार्ग तय कर चुका, अर्थात् दो-तीन राजाओं के काल को देख चुका। 'वयोअनुप्पत्तो' का अर्थ है अंतिम अवस्था को प्राप्त; सौ वर्ष की आयु का अंतिम तीसरा भाग।

අපි ච ජිණ්ණොති පොරාණො, චිරකාලප්පවත්තකුලන්වයොති වුත්තං හොති. වුද්ධොති සීලාචාරාදිගුණවුද්ධියා යුත්තො. මහල්ලකොති විභවමහන්තාය සමන්නාගතො. අද්ධගතොති මග්ගප්පටිපන්නො බ්‍රාහ්මණානං වතචරියාදිමරියාදං අවීතික්කම්ම චරණසීලො. වයොඅනුප්පත්තොති ජාතිවුද්ධභාවම්පි අන්තිමවයං අනුප්පත්තො.

इसके अतिरिक्त, 'जिण्णो' का अर्थ प्राचीन या पुराने कुल-वंश वाला भी है। 'वुद्धो' का अर्थ शील और आचरण आदि गुणों की वृद्धि से युक्त है। 'महल्लको' का अर्थ महान वैभव से संपन्न है। 'अद्धगतो' का अर्थ है ब्राह्मणों के व्रत और चर्या की मर्यादा का उल्लंघन न करने वाला। 'वयोअनुप्पत्तो' का अर्थ है जन्म से वृद्ध होने के साथ-साथ अंतिम अवस्था को प्राप्त।

බුද්ධගුණකථා

बुद्ध के गुणों की कथा।

304. එවං වුත්තෙති එවං තෙහි බ්‍රාහ්මණෙහි වුත්තෙ. සොණදණ්ඩො – ‘‘ඉමෙ බ්‍රාහ්මණා ජාතිආදීහි මම වණ්ණං වදන්ති, න ඛො පන මෙතං යුත්තං අත්තනො වණ්ණෙ රජ්ජිතුං. හන්දාහං එතෙසං වාදං භින්දිත්වා සමණස්ස ගොතමස්ස මහන්තභාවං ඤාපෙත්වා එතෙසං තත්ථ ගමනං කරොමී’’ති චින්තෙත්වා තෙන හි – භො මමපි සුණාථාතිආදිමාහ. තත්ථ යෙපි උභතො සුජාතොති ආදයො අත්තනො ගුණෙහි සදිසා ගුණා තෙපි[Pg.253]; ‘‘කො චාහං කෙ ච සමණස්ස ගොතමස්ස ජාතිසම්පත්තිආදයො ගුණා’’ති අත්තනො ගුණෙහි උත්තරිතරෙයෙව මඤ්ඤමානො, ඉතරෙ පන එකන්තෙනෙව භගවතො මහන්තභාවදීපනත්ථං පකාසෙති.

३०४. 'एवं वुत्ते' का अर्थ है उन ब्राह्मणों द्वारा ऐसा कहे जाने पर। सोणदण्ड ने सोचा— 'ये ब्राह्मण जाति आदि के आधार पर मेरी प्रशंसा कर रहे हैं, किंतु अपने गुणों में आसक्त होना उचित नहीं है। अब मैं इनके तर्क को काटकर श्रमण गौतम की महानता बताऊंगा और इन्हें वहां ले जाऊंगा।' ऐसा सोचकर उसने 'तेन हि— भो ममापि सुणाथ' (तो हे महानुभावों, मेरी भी सुनें) आदि कहा। वहां 'उभतो सुजातो' आदि जो गुण उसके अपने गुणों के समान थे, उनके विषय में भी उसने सोचा— 'मैं कौन हूँ और श्रमण गौतम की जाति-संपत्ति आदि गुण क्या हैं?' वह उन्हें अपने गुणों से कहीं अधिक श्रेष्ठ मानते हुए, भगवान की महानता को प्रकट करने के लिए अन्य गुणों का वर्णन करता है।

මයමෙව අරහාමාති එවං නියාමෙන්තොවෙත්ථ ඉදං දීපෙති – ‘‘යදි ගුණමහන්තතාය උපසඞ්කමිතබ්බො නාම හොති. යථා හි සිනෙරුං උපනිධාය සාසපො, මහාසමුද්දං උපනිධාය ගොපදකං, සත්තසු මහාසරෙසු උදකං උපනිධාය උස්සාවබින්දු පරිත්තො ලාමකො. එවමෙව සමණස්ස ගොතමස්ස ජාතිසම්පත්තිආදයොපි ගුණෙ උපනිධාය අම්හාකං ගුණා පරිත්තා ලාමකා; තස්මා මයමෙව අරහාම තං භවන්තං ගොතමං දස්සනාය උපසඞ්කමිතු’’න්ති.

'मयमेव अरहामा' (हम ही योग्य हैं) के माध्यम से वह यह स्पष्ट करता है— 'यदि गुणों की महानता के कारण किसी के पास जाना चाहिए, तो (वह गौतम ही हैं)। जैसे सुमेरु पर्वत की तुलना में सरसों का दाना, महासमुद्र की तुलना में गाय के खुर का गड्ढा, या सात महान झीलों के जल की तुलना में ओस की बूंद छोटी और तुच्छ होती है, वैसे ही श्रमण गौतम की जाति-संपत्ति आदि गुणों की तुलना में हमारे गुण छोटे और तुच्छ हैं। इसलिए हम ही उन भगवान गौतम के दर्शन के लिए जाने के योग्य हैं।'

මහන්තං ඤාතිසංඝං ඔහායාති මාතිපක්ඛෙ අසීතිකුලසහස්සානි, පිතිපක්ඛෙ අසීතිකුලසහස්සානීති එවං සට්ඨිකුලසතසහස්සං ඔහාය පබ්බජිතො.

'महन्तं ञातिसङ्घं ओहाय' का अर्थ है माता के पक्ष के अस्सी हजार कुल और पिता के पक्ष के अस्सी हजार कुल, इस प्रकार एक लाख साठ हजार आत्मीय जनों को छोड़कर प्रव्रजित हुए।

භූමිගතඤ්ච වෙහාසට්ඨඤ්චාති එත්ථ රාජඞ්ගණෙ චෙව උය්‍යානෙ ච සුධාමට්ඨපොක්ඛරණියො සත්තරතනානං පූරෙත්වා භූමියං ඨපිතං ධනං භූමිගතං නාම. පාසාදනියූහාදයො පරිපූරෙත්වා ඨපිතං වෙහාසට්ඨං නාම. එතං තාව කුලපරියායෙන ආගතං. තථාගතස්ස පන ජාතදිවසෙයෙව සඞ්ඛො, එලො, උප්පලො, පුණ්ඩරීකොති චත්තාරො නිධයො උග්ගතා. තෙසු සඞ්ඛො ගාවුතිකො, එලො අඩ්ඪයොජනිකො, උප්පලො තිගාවුතිකො, පුණ්ඩරීකො යොජනිකො. තෙසුපි ගහිතං ගහිතං පූරතියෙව, ඉති භගවා පහූතං හිරඤ්ඤසුවණ්ණං ඔහාය පබ්බජිතොති වෙදිතබ්බො.

'भूमिगतञ्च वेहासट्ठञ्च' में, राज-आंगन और उद्यानों में सात रत्नों से भरकर भूमि में रखे गए धन को 'भूमिगत' कहते हैं। प्रासाद के ऊपरी हिस्सों (शिखर आदि) में रखे गए धन को 'वेहासट्ठ' कहते हैं। यह धन तो कुल-परंपरा से प्राप्त था। इसके अतिरिक्त, तथागत के जन्म के दिन ही शंख, एल, उप्पल और पुण्डरीक नामक चार निधियाँ (खजाने) प्रकट हुई थीं। उनमें से शंख निधि एक गावुत (कोस) की थी, एल निधि आधा योजन की, उप्पल निधि तीन गावुत की और पुण्डरीक निधि एक योजन की थी। उनमें से जितना भी रत्न निकाला जाता, वह पुनः भर जाता था। इस प्रकार भगवान बहुत अधिक स्वर्ण-चांदी छोड़कर प्रव्रजित हुए, ऐसा समझना चाहिए।

දහරොව සමානොති තරුණොව සමානො. සුසුකාළකෙසොති සුට්ඨු කාළකෙසො, අඤ්ජනවණ්ණසදිසකෙසො හුත්වා වාති අත්ථො. භද්‍රෙනාති භද්දකෙන. පඨමෙන වයසාති තිණ්ණං වයානං පඨමවයෙන. අකාමකානන්ති අනිච්ඡමානානං. අනාදරත්ථෙ සාමිවචනං. අස්සූනි මුඛෙ එතෙසන්ති අස්සුමුඛා, තෙසං අස්සුමුඛානං, අස්සූහි කිලින්නමුඛානන්ති අත්ථො. රුදන්තානන්ති [Pg.254] කන්දිත්වා රොදමානානං. අඛුද්දාවකාසොති එත්ථ භගවතො අපරිමාණොයෙව දස්සනාය ඔකාසොති වෙදිතබ්බො.

"दहरोव समानो" का अर्थ है युवा होते हुए। "सुसुकाळकेसो" का अर्थ है अत्यंत काले बालों वाला, अंजन (काजल) के रंग के समान बालों वाला होना। "भद्रेना" का अर्थ है कल्याणकारी (प्रथम अवस्था) से। "पठमेन वयसा" का अर्थ है तीन अवस्थाओं में से प्रथम अवस्था में। "अकामकानं" का अर्थ है अनिच्छुक (माता-पिता) के। यह अनादर के अर्थ में षष्ठी विभक्ति है। "अस्सुमुखा" का अर्थ है जिनके मुख पर आँसू हों; उनके लिए जिनके मुख आँसुओं से भीगे हुए हों। "रुदन्तानं" का अर्थ है विलाप करते हुए या रोते हुए। "अखुद्दावकासो" का अर्थ है कि भगवान के दर्शन के लिए अवसर (स्थान) असीमित है, ऐसा समझना चाहिए।

තත්‍රිදං වත්ථු – රාජගහෙ කිර අඤ්ඤතරො බ්‍රාහ්මණො සමණස්ස ගොතමස්ස පමාණං ගහෙතුං න සක්කොතීති සුත්වා භගවතො පිණ්ඩාය පවිසනකාලෙ සට්ඨිහත්ථං වෙළුං ගහෙත්වා නගරද්වාරස්ස බහි ඨත්වා සම්පත්තෙ භගවති වෙළුං ගහෙත්වා සමීපෙ අට්ඨාසි. වෙළු භගවතො ජාණුකමත්තං පාපුණි. පුන දිවසෙ ද්වෙ වෙළූ ඝටෙත්වා සමීපෙ අට්ඨාසි. භගවාපි ද්වින්නං වෙළූනං උපරි කටිමත්තමෙව පඤ්ඤායමානො – ‘‘බ්‍රාහ්මණ, කිං කරොසී’’ති ආහ. තුම්හාකං පමාණං ගණ්හාමීති. ‘‘බ්‍රාහ්මණ, සචෙපි ත්වං සකලචක්කවාළගබ්භං පූරෙත්වා ඨිතෙ වෙළූ ඝටෙත්වා ආගමිස්සසි, නෙව මෙ පමාණං ගහෙතුං සක්ඛිස්සසි. න හි මයා චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙයානි කප්පසතසහස්සඤ්ච තථා පාරමියො පූරිතා, යථා මෙ පරො පමාණං ගණ්හෙය්‍ය, අතුලො, බ්‍රාහ්මණ, තථාගතො අප්පමෙය්‍යො’’ති වත්වා ධම්මපදෙ ගාථමාහ –

यहाँ यह कथा है—राजगृह में किसी ब्राह्मण ने सुना कि कोई श्रमण गौतम का माप नहीं ले सकता। भगवान के भिक्षाटन के समय उसने साठ हाथ का बाँस लिया और नगर द्वार के बाहर खड़ा हो गया। जब भगवान आए, तो उसने बाँस से मापा, पर वह केवल भगवान के घुटने तक ही पहुँचा। अगले दिन उसने दो बाँसों को जोड़कर मापा। भगवान उन दो बाँसों के ऊपर केवल कमर तक ही दिखाई दिए। भगवान ने पूछा—"ब्राह्मण, क्या कर रहे हो?" उसने कहा—"आपका माप ले रहा हूँ।" भगवान ने कहा—"ब्राह्मण, यदि तुम संपूर्ण चक्रवाल को भरने वाले बाँसों को जोड़कर भी आओ, तो भी मेरा माप नहीं ले सकोगे। मैंने चार असंख्येय और एक लाख कल्पों तक इस प्रकार पारमिताएँ पूर्ण नहीं की हैं कि कोई दूसरा मेरा माप ले सके। ब्राह्मण, तथागत अतुलनीय और अप्रमेय हैं।" यह कहकर धम्मपद की गाथा कही—

‘‘තෙ තාදිසෙ පූජයතො, නිබ්බුතෙ අකුතොභයෙ;

න සක්කා පුඤ්ඤං සඞ්ඛාතුං, ඉමෙත්තමපි කෙනචී’’ති. (ධ. ප. 36);

"ऐसे (बुद्धों), जो निर्वाण प्राप्त और सर्वथा भयरहित हैं, की पूजा करने वाले के पुण्य की गणना किसी के द्वारा भी इस प्रकार (इतना है) नहीं की जा सकती।"

ගාථාපරියොසානෙ චතුරාසීතිපාණසහස්සානි අමතං පිවිංසු.

गाथा की समाप्ति पर चौरासी हजार प्राणियों ने अमृत (निर्वाण) का पान किया।

අපරම්පි වත්ථු – රාහු කිර අසුරින්දො චත්තාරි යොජනසහස්සානි අට්ඨ ච යොජනසතානි උච්චො. බාහන්තරමස්ස ද්වාදසයොජනසතානි. බහලන්තරෙන ඡ යොජනසතානි. හත්ථතලපාදතලානං පුථුලතො තීණි යොජනසතානි. අඞ්ගුලිපබ්බානි පණ්ණාසයොජනානි. භමුකන්තරං පණ්ණාසයොජනං. මුඛං ද්වියොජනසතං තියොජනසතගම්භීරං තියොජනසතපරිමණ්ඩලං. ගීවා තියොජනසතං. නලාටං තියොජනසතං. සීසං නවයොජනසතං. ‘‘සො අහං උච්චොස්මි, සත්ථාරං ඔනමිත්වා ඔලොකෙතුං න සක්ඛිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා නාගච්ඡි. සො එකදිවසං භගවතො වණ්ණං සුත්වා – ‘‘යථාකථඤ්ච ඔලොකෙස්සාමී’’ති ආගතො.

एक अन्य कथा भी है—कहा जाता है कि राहु असुरिन्द्र चार हजार आठ सौ योजन ऊँचा था। उसकी दोनों भुजाओं के बीच का अंतर बारह सौ योजन था। शरीर की मोटाई छह सौ योजन थी। हथेलियों और तलवों की चौड़ाई तीन सौ योजन थी। उँगलियों के पोर पचास योजन के थे। भौंहों के बीच की दूरी पचास योजन थी। मुख दो सौ योजन चौड़ा, तीन सौ योजन गहरा और तीन सौ योजन के घेरे वाला था। गर्दन तीन सौ योजन की थी। ललाट तीन सौ योजन का था। सिर नौ सौ योजन का था। उसने सोचा—"मैं इतना ऊँचा हूँ, शास्ता (बुद्ध) को देखने के लिए मुझे झुकना पड़ेगा, मैं उन्हें देख नहीं पाऊँगा।" इसलिए वह नहीं आया। एक दिन भगवान के गुणों को सुनकर उसने सोचा—"जैसे-तैसे दर्शन करूँगा" और वह आया।

අථ භගවා තස්සජ්ඣාසයං විදිත්වා – ‘‘චතූසු ඉරියාපථෙසු කතරෙන දස්සෙස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා ‘‘ඨිතකො නාම නීචොපි උච්චො විය පඤ්ඤායති. නිපන්නොවස්ස [Pg.255] අත්තානං දස්සෙස්සාමී’’ති ‘‘ආනන්ද, ගන්ධකුටිපරිවෙණෙ මඤ්චකං පඤ්ඤාපෙහී’’ති වත්වා තත්ථ සීහසෙය්‍යං කප්පෙසි. රාහු ආගන්ත්වා නිපන්නං භගවන්තං ගීවං උන්නාමෙත්වා නභමජ්ඣෙ පුණ්ණචන්දං විය උල්ලොකෙසි. කිමිදං අසුරින්දාති ච වුත්තෙ – ‘‘භගවා ඔනමිත්වා ඔලොකෙතුං න සක්ඛිස්සාමී’’ති නාගච්ඡින්ති. න මයා, අසුරින්ද, අධොමුඛෙන පාරමියො පූරිතා. උද්ධග්ගමෙව කත්වා දානං දින්නන්ති. තං දිවසං රාහු සරණං අගමාසි. එවං භගවා අඛුද්දාවකාසො දස්සනාය.

तब भगवान ने उसके आशय को जानकर सोचा—"चार ईर्यापथों में से किस ईर्यापथ में दर्शन दूँ?" फिर सोचा—"खड़ा हुआ व्यक्ति छोटा होने पर भी ऊँचा प्रतीत होता है। मैं लेटकर ही इसे अपने दर्शन दूँ।" उन्होंने कहा—"आनंद, गंधकुटी के प्रांगण में मंच (बिछौना) लगाओ" और वहाँ सिंह-शय्या लगाई। राहु ने आकर लेटे हुए भगवान को देखने के लिए अपनी गर्दन ऊपर उठाई और आकाश के मध्य में पूर्ण चंद्रमा के समान उनके दर्शन किए। भगवान ने पूछा—"असुरिन्द्र, यह क्या है?" उसने कहा—"भगवान, मैंने सोचा था कि मुझे आपको देखने के लिए झुकना पड़ेगा, इसलिए मैं नहीं आया था।" भगवान ने कहा—"असुरिन्द्र, मैंने नीचे मुख करके पारमिताएँ पूर्ण नहीं की हैं, बल्कि ऊपर मुख करके ही दान आदि दिए हैं।" उस दिन राहु शरण में गया। इस प्रकार भगवान दर्शन के लिए 'अखुद्दावकासो' (असीमित) हैं।

චතුපාරිසුද්ධිසීලෙන සීලවා, තං පන සීලං අරියං උත්තමං පරිසුද්ධං. තෙනාහ – ‘‘අරියසීලී’’ති. තදෙතං අනවජ්ජට්ඨෙන කුසලං. තෙනාහ – ‘‘කුසලසීලී’’ති. කුසලසීලෙනාති ඉදමස්ස වෙවචනං.

चतुपारिशुद्धि शील के कारण वे शीलवान हैं, और वह शील आर्य, उत्तम और परिशुद्ध है। इसलिए उन्हें "आर्यशीली" कहा गया है। निर्दोष होने के कारण वह शील "कुशल" है, इसलिए उन्हें "कुशलशीली" कहा गया है। "कुशलसीलेन" इसी का पर्यायवाची है।

බහූනං ආචරියපාචරියොති භගවතො එකෙකාය ධම්මදෙසනාය චතුරාසීතිපාණසහස්සානි අපරිමාණාපි දෙවමනුස්සා මග්ගඵලාමතං පිවන්ති, තස්මා බහූනං ආචරියො. සාවකවෙනෙය්‍යානං පන පාචරියොති.

"बहूनं आचरियपाचरियो" का अर्थ है कि भगवान की प्रत्येक धर्म-देशना में चौरासी हजार प्राणी और असंख्य देव-मनुष्य मार्ग-फल रूपी अमृत का पान करते हैं, इसलिए वे बहुतों के आचार्य हैं। और श्रावक-वेनेयों (शिष्यों) के वे प्रधान आचार्य (पाचार्य) हैं।

ඛීණකාමරාගොති එත්ථ කාමං භගවතො සබ්බෙපි කිලෙසා ඛීණා. බ්‍රාහ්මණො පන තෙ න ජානාති. අත්තනො ජානනට්ඨානෙයෙව ගුණං කථෙති. විගතචාපල්ලොති – ‘‘පත්තමණ්ඩනා චීවරමණ්ඩනා සෙනාසනමණ්ඩනා ඉමස්ස වා පූතිකායස්ස…පෙ… කෙලනා පටිකෙලනා’’ති (විභ. 854) එවං වුත්තචාපල්ලා විරහිතො.

"खीणकामरागो" के विषय में—यद्यपि भगवान के सभी क्लेश क्षीण हो चुके हैं, किंतु ब्राह्मण उन (अन्य क्लेशों) को नहीं जानता, इसलिए वह केवल अपनी जानकारी के अनुसार (काम-राग के क्षय के) गुण का वर्णन करता है। "विगतचापल्लो" का अर्थ है—पात्र का मंडन, चीवर का मंडन, सेनासन का मंडन, या इस पूति-काय (अपवित्र शरीर) का अथवा बाहरी परिष्कारों का मंडन, विभूषण और क्रीड़ा-प्रमोद—इस प्रकार कहे गए 'चापल्ल' (चंचलता) से वे रहित हैं।

අපාපපුරෙක්ඛාරොති අපාපෙ නව ලොකුත්තරධම්මෙ පුරතො කත්වා විචරති. බ්‍රහ්මඤ්ඤාය පජායාති සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානමහාකස්සපාදිභෙදාය බ්‍රාහ්මණපජාය, එතිස්සාය ච පජාය පුරෙක්ඛාරො. අයඤ්හි පජා සමණං ගොතමං පුරක්ඛත්වා චරතීති අත්ථො. අපි ච අපාපපුරෙක්ඛාරොති න පාපං පුරෙක්ඛාරො න පාපං පුරතො කත්වා චරති, න පාපං ඉච්ඡතීති අත්ථො. කස්ස? බ්‍රහ්මඤ්ඤාය පජාය. අත්තනා සද්ධිං පටිවිරුද්ධායපි බ්‍රාහ්මණපජාය අවිරුද්ධො හිතසුඛත්ථිකො යෙවාති වුත්තං හොති.

"अपापपुरेक्खारो" का अर्थ है—पाप से रहित नौ लोकोत्तर धर्मों को आगे रखकर विचरण करना। "ब्रह्मञ्ञाय पजाय" का अर्थ है—सारिपुत्र, मोग्गल्लान, महाकस्सप आदि भेदों वाली ब्राह्मण प्रजा (आर्य श्रावक संघ)। इस प्रजा के वे पुरस्कर्ता (अग्रणी) हैं। यह प्रजा श्रमण गौतम को आगे रखकर चलती है, यही अर्थ है। अथवा, "अपापपुरेक्खारो" का अर्थ है—जो पाप को आगे नहीं रखता, पाप को सामने रखकर नहीं चलता, और पाप की इच्छा नहीं करता। किसके प्रति? ब्राह्मण प्रजा के प्रति। इसका अर्थ यह है कि वे अपने प्रति प्रतिकूल ब्राह्मण प्रजा के प्रति भी द्वेषरहित हैं और केवल उनके हित-सुख की इच्छा रखने वाले हैं।

තිරොරට්ඨාති පරරට්ඨතො. තිරොජනපදාති පරජනපදතො. පඤ්හං පුච්ඡිතුං ආගච්ඡන්තීති ඛත්තියපණ්ඩිතාදයො චෙව දෙවබ්‍රහ්මනාගගන්ධබ්බාදයො ච [Pg.256] – ‘‘පඤ්හෙ අභිසඞ්ඛරිත්වා පුච්ඡිස්සාමා’’ති ආගච්ඡන්ති. තත්ථ කෙචි පුච්ඡාය වා දොසං විස්සජ්ජනසම්පටිච්ඡනෙ වා අසමත්ථතං සල්ලක්ඛෙත්වා අපුච්ඡිත්වාව තුණ්හී නිසීදන්ති. කෙචි පුච්ඡන්ති. කෙසඤ්චි භගවා පුච්ඡාය උස්සාහං ජනෙත්වා විස්සජ්ජෙති. එවං සබ්බෙසම්පි තෙසං විමතියො තීරං පත්වා මහාසමුද්දස්ස ඌමියො විය භගවන්තං පත්වා භිජ්ජන්ති.

"तिरौरट्ठा" का अर्थ है दूसरे राज्य से। "तिरोज़नपदा" का अर्थ है दूसरे जनपद से। "प्रश्न पूछने के लिए आते हैं" का अर्थ है कि क्षत्रिय विद्वान आदि और देव, ब्रह्मा, नाग, गन्धर्व आदि—यह सोचकर आते हैं कि "प्रश्नों को तैयार करके पूछेंगे"। उनमें से कुछ अपनी पृच्छा (प्रश्न) में दोष देखकर या उत्तर को ग्रहण करने में अपनी असमर्थता को जानकर, बिना पूछे ही चुपचाप बैठ जाते हैं। कुछ पूछते हैं। किन्हीं के लिए भगवान प्रश्न पूछने का उत्साह जगाकर उत्तर देते हैं। इस प्रकार, उन सभी की शंकाएँ, महासमुद्र की लहरों के तट पर पहुँचकर नष्ट होने के समान, भगवान के पास पहुँचकर नष्ट हो जाती हैं।

එහි ස්වාගතවාදීති දෙවමනුස්සපබ්බජිතගහට්ඨෙසු තං තං අත්තනො සන්තිකං ආගතං – ‘‘එහි ස්වාගත’’න්ති එවං වදතීති අත්ථො. සඛිලොති තත්ථ කතමං සාඛල්‍යං? ‘‘යා සා වාචා නෙලා කණ්ණසුඛා’’තිආදිනා නයෙන වුත්තසාඛල්‍යෙන සමන්නාගතො, මුදුවචනොති අත්ථො. සම්මොදකොති පටිසන්ථාරකුසලො, ආගතාගතානං චතුන්නං පරිසානං – ‘‘කච්චි, භික්ඛවෙ, ඛමනීයං, කච්චි යාපනීය’’න්තිආදිනා නයෙන සබ්බං අද්ධානදරථං වූපසමෙන්තො විය පඨමතරං සම්මොදනීයං කථං කත්තාති අත්ථො. අබ්භාකුටිකොති යථා එකච්චෙ පරිසං පත්වා ථද්ධමුඛා සඞ්කුටිතමුඛා හොන්ති, න එදිසො, පරිසදස්සනෙන පනස්ස බාලාතපසම්ඵස්සෙන විය පදුමං මුඛපදුමං විකසති පුණ්ණචන්දසස්සිරිකං හොති. උත්තානමුඛොති යථා එකච්චෙ නිකුජ්ජිතමුඛා විය සම්පත්තාය පරිසාය න කිඤ්චි කථෙන්ති, අතිදුල්ලභකථා හොන්ති, න එවරූපො. සමණො පන ගොතමො සුලභකථො. න තස්ස සන්තිකං ආගතාගතානං – ‘‘කස්මා මයං ඉධාගතා’’ති විප්පටිසාරො උප්පජ්ජති ධම්මං පන සුත්වා අත්තමනාව හොන්තීති දස්සෙති. පුබ්බභාසීති භාසන්තො ච පඨමතරං භාසති, තඤ්ච ඛො කාලයුත්තං පමාණයුත්තං අත්ථනිස්සිතමෙව භාසති, න නිරත්ථකකථං.

"एहि स्वागतवादी" का अर्थ है कि देवों, मनुष्यों, प्रव्रजितों और गृहस्थों में से जो भी उनके पास आता है, उनसे वे "आओ, तुम्हारा स्वागत है" ऐसा कहते हैं। "सखिलो" का अर्थ है—वहाँ 'साखल्य' क्या है? "जो वाणी निर्दोष और कानों को सुख देने वाली है" आदि विधि से कहे गए साखल्य (मधुरता) से युक्त, अर्थात् मृदुभाषी। "सम्मदको" का अर्थ है कुशल प्रतिसंथार (कुशल-क्षेम पूछने) वाला, जो आने वाली चारों परिषदों से—"हे भिक्षुओं, क्या सब ठीक है? क्या जीवन निर्वाह सुगम है?" आदि विधि से, मानो उनकी सारी मार्ग की थकान मिटाते हुए, सबसे पहले प्रसन्नतादायक बातें करने वाला है। "अब्भाकुटिको" का अर्थ है कि जैसे कुछ लोग परिषद में पहुँचकर कठोर मुख वाले या सिकोड़े हुए मुख वाले होते हैं, वे वैसे नहीं हैं; बल्कि परिषद को देखने से उनका मुख-कमल वैसे ही खिल जाता है जैसे बाल-सूर्य के स्पर्श से कमल खिलता है, और वह पूर्ण चन्द्रमा के समान शोभायमान होता है। "उत्तानमुखो" का अर्थ है कि जैसे कुछ लोग अधोमुख (नीचे मुँह किए हुए) होकर आई हुई परिषद से कुछ नहीं कहते और जिनसे बात करना बहुत कठिन होता है, वे वैसे नहीं हैं। श्रमण गौतम सुलभभाषी (जिनसे बात करना आसान हो) हैं। उनके पास आने वालों को यह पश्चाताप नहीं होता कि "हम यहाँ क्यों आए", बल्कि धर्म सुनकर वे प्रसन्नचित्त हो जाते हैं। "पुब्बभासी" का अर्थ है कि वे बात करते समय पहले बोलते हैं, और वह भी समय के अनुकूल, परिमाण के अनुकूल और अर्थपूर्ण ही बोलते हैं, निरर्थक नहीं।

න තස්මිං ගාමෙ වාති යත්ථ කිර භගවා පටිවසති, තත්ථ මහෙසක්ඛා දෙවතා ආරක්ඛං ගණ්හන්ති, තං නිස්සාය මනුස්සානං උපද්දවො න හොති, පංසුපිසාචකාදයොයෙව හි මනුස්සෙ විහෙඨෙන්ති, තෙ තාසං ආනුභාවෙන දූරං අපක්කමන්ති. අපි ච භගවතො මෙත්තාබලෙනපි න අමනුස්සා මනුස්සෙ විහෙඨෙන්ති.

"उस गाँव में नहीं" का अर्थ है कि जहाँ भगवान निवास करते हैं, वहाँ प्रभावशाली देवता रक्षा का भार संभालते हैं, और उनके आश्रय से मनुष्यों को कोई उपद्रव नहीं होता; क्योंकि केवल पांसु-पिशाच (धूल-पिशाच) आदि ही मनुष्यों को सताते हैं, और वे उन (देवताओं) के प्रभाव से दूर भाग जाते हैं। इसके अतिरिक्त, भगवान के मैत्री-बल से भी अमनुष्य मनुष्यों को नहीं सताते।

සඞ්ඝීතිආදීසු අනුසාසිතබ්බො සයං වා උප්පාදිතො සඞ්ඝො අස්ස අත්ථීති සඞ්ඝී. තාදිසො චස්ස ගණො අත්ථීති ගණී. පුරිමපදස්සෙව වා වෙවචනමෙතං. ආචාරසික්ඛාපනවසෙන ගණස්ස ආචරියොති ගණාචරියො[Pg.257]. පුථුතිත්ථකරානන්ති බහූනං තිත්ථකරානං. යථා වා තථා වාති යෙන වා තෙන වා අචෙලකාදිමත්තකෙනාපි කාරණෙන. සමුදාගච්ඡතීති සමන්තතො උපගච්ඡති අභිවඩ්ඪති.

"संघी" आदि पदों में—जिनका अनुशासन किया जाना है ऐसा संघ अथवा स्वयं द्वारा उत्पन्न किया गया (आर्य) संघ जिनका है, वे "संघी" हैं। वैसा ही जिनका गण (समूह) है, वे "गणी" हैं। अथवा यह पहले पद का ही पर्यायवाची है। आचार की शिक्षा देने के कारण गण के आचार्य होने से "गणाचार्य" हैं। "पुथुतिथकराणं" का अर्थ है बहुत से तीर्थंकरों (मत-प्रवर्तकों) में। "यथा वा तथा वा" का अर्थ है किसी न किसी कारण से, चाहे वह केवल नग्न रहने (अचेलक) आदि जैसा ही क्यों न हो। "समुदागच्छति" का अर्थ है सब ओर से प्राप्त होना, बढ़ना।

අතිථි නො තෙ හොන්තීති තෙ අම්හාකං ආගන්තුකා, නවකා පාහුනකා හොන්තීති අත්ථො. පරියාපුණාමීති ජානාමි. අපරිමාණවණ්ණොති තථාරූපෙනෙව සබ්බඤ්ඤුනාපි අප්පමෙය්‍යවණ්ණො – ‘‘පගෙව මාදිසෙනා’’ති දස්සෙති. වුත්තම්පි චෙත්තං –

"अतिथि नो ते होन्ति" का अर्थ है कि वे हमारे आगंतुक (मेहमान), नवागंतुक और पाहुन (सत्कार के योग्य) हैं। "परियापुणामि" का अर्थ है—मैं जानता हूँ। "अपरिमाणवण्णो" का अर्थ है कि उस प्रकार के सर्वज्ञ (बुद्ध) के द्वारा भी जिनके गुण अप्रमेय (असीमित) हैं—"तो फिर मुझ जैसे व्यक्ति की तो बात ही क्या है", यह दर्शाता है। यह कहा भी गया है—

‘‘බුද්ධොපි බුද්ධස්ස භණෙය්‍ය වණ්ණං,කප්පම්පි චෙ අඤ්ඤමභාසමානො;

ඛීයෙථ කප්පො චිරදීඝමන්තරෙ,වණ්ණො න ඛීයෙථ තථාගතස්සා’’ති.

"यदि एक बुद्ध दूसरे बुद्ध के गुणों का बखान करें, और कल्प भर तक किसी अन्य विषय पर न बोलें; तो वह लंबा कल्प समाप्त हो जाएगा, किन्तु तथागत के गुणों का अंत नहीं होगा।"

305. ඉමං පන සත්ථු ගුණකථං සුත්වා තෙ බ්‍රාහ්මණා චින්තයිංසු – යථා සොණදණ්ඩො බ්‍රාහ්මණො සමණස්ස ගොතමස්ස වණ්ණෙ භණති, අනොමගුණො සො භවං ගොතමො; එවං තස්ස ගුණෙ ජානමානෙන ඛො පන ආචරියෙන අතිචිරං අධිවාසිතං, හන්ද නං අනුවත්තාමාති අනුවත්තිංසු. තස්මා එවං වුත්තෙ ‘‘තෙ බ්‍රාහ්මණා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අලමෙවාති යුත්තමෙව. අපි පුටොසෙනාති පුටොසං වුච්චති පාථෙය්‍යං, තං ගහෙත්වාපි උපසඞ්කමිතුං යුත්තමෙවාති අත්ථො. පුටංසෙනාතිපි පාඨො, තස්සත්ථො, පුටො අංසෙ අස්සාති පුටංසො, තෙන පුටංසෙන. අංසෙන හි පාථෙය්‍යපුටං වහන්තෙනාපීති වුත්තං හොති.

३०५. शास्ता (बुद्ध) की इस गुण-कथा को सुनकर उन ब्राह्मणों ने सोचा—"जैसा कि सोणदण्ड ब्राह्मण श्रमण गौतम के गुणों का बखान कर रहे हैं, वे भगवान गौतम अनुपम गुणों वाले हैं; उनके गुणों को जानते हुए भी हमारे आचार्य ने बहुत देर तक प्रतीक्षा की (धैर्य रखा), अब हम उनका अनुसरण करते हैं", और वे पीछे हो लिए। इसीलिए "ऐसा कहने पर वे ब्राह्मण..." आदि कहा गया है। वहाँ "अलमेव" का अर्थ है—उचित ही है। "अपि पुटोसेन" में 'पुटोसा' का अर्थ पाथेय (मार्ग का भोजन/सामग्री) है, उसे लेकर भी पास जाना उचित ही है। "पुटंसेन" ऐसा भी पाठ है, जिसका अर्थ है—जिसके कंधे (अंस) पर पोटली (पुट) हो, वह 'पुटंस' है। अर्थात् कंधे पर पाथेय की पोटली ढोते हुए भी (जाना उचित है), यह अर्थ है।

සොණදණ්ඩපරිවිතක්කවණ්ණනා

सोणदण्ड-परिवितर्क की व्याख्या।

306-308. තිරොවනසණ්ඩගතස්සාති අන්තොවනසණ්ඩෙ ගතස්ස, විහාරබ්භන්තරං පවිට්ඨස්සාති අත්ථො. අඤ්ජලිං පණාමෙත්වාති එතෙ උභතොපක්ඛිකා, තෙ එවං චින්තයිංසු – ‘‘සචෙ නො මිච්ඡාදිට්ඨිකා චොදෙස්සන්ති – ‘කස්මා තුම්හෙ සමණං ගොතමං වන්දිත්ථා’ති? තෙසං – ‘කිං අඤ්ජලිමත්තකරණෙනාපි වන්දනං නාම හොතී’ති වක්ඛාම. සචෙ නො සම්මාදිට්ඨිකා චොදෙස්සන්ති – ‘කස්මා තුම්හෙ භගවන්තං න වන්දිත්ථා’ති. ‘කිං සීසෙන භූමියං පහරන්තෙනෙව වන්දනං නාම හොති, නනු අඤ්ජලිකම්මම්පි වන්දනං එවා’ති [Pg.258] වක්ඛාමා’’ති. නාමගොත්තන්ති ‘‘භො, ගොතම, අහං අසුකස්ස පුත්තො දත්තො නාම, මිත්තො නාම, ඉධාගතො’’ති වදන්තා නාමං සාවෙන්ති නාම. ‘‘භො, ගොතම, අහං වාසෙට්ඨො නාම, කච්චානො නාම, ඉධාගතො’’ති වදන්තා ගොත්තං සාවෙන්ති නාම. එතෙ කිර දලිද්දා ජිණ්ණා කුලපුත්තා ‘‘පරිසමජ්ඣෙ නාමගොත්තවසෙන පාකටා භවිස්සාමා’’ති එවමකංසු. යෙ පන තුණ්හීභූතා නිසීදිංසු, තෙ කෙරාටිකා චෙව අන්ධබාලා ච. තත්ථ කෙරාටිකා – ‘‘එකං ද්වෙ කථාසල්ලාපෙපි කරොන්තො විස්සාසිකො හොති, අථ විස්සාසෙ සති එකං ද්වෙ භික්ඛා අදාතුං න යුත්ත’’න්ති තතො අත්තානං මොචෙත්වා තුණ්හී නිසීදන්ති. අන්ධබාලා අඤ්ඤාණතායෙව අවක්ඛිත්තමත්තිකාපිණ්ඩො විය යත්ථ කත්ථචි තුණ්හීභූතා නිසීදන්ති.

३०६-३०८. 'तिरोवनसण्डगतस्साति' का अर्थ है वन-खण्ड के भीतर गया हुआ, विहार के भीतर प्रविष्ट हुआ। 'अञ्जलिं पणामेत्वाति'—ये दोनों पक्षों (तटस्थ) के लोग थे, उन्होंने ऐसा सोचा— 'यदि मिथ्यादृष्टि हमसे पूछेंगे कि— तुम लोगों ने श्रमण गौतम को वन्दना क्यों की? तो हम उनसे कहेंगे— क्या केवल अंजलिबद्ध होने मात्र से वन्दना हो जाती है? और यदि सम्यग्दृष्टि हमसे पूछेंगे कि— तुम लोगों ने भगवान को वन्दना क्यों नहीं की? तो हम उनसे कहेंगे— क्या केवल सिर को भूमि पर पटकने से ही वन्दना होती है, क्या अंजलिबद्ध होना भी वन्दना ही नहीं है?' 'नामगोत्तन्ति'— 'हे गौतम, मैं अमुक का पुत्र दत्त हूँ, मैं मित्त हूँ, यहाँ आया हूँ'—ऐसा कहते हुए वे अपना नाम सुनाते हैं। 'हे गौतम, मैं वासेट्ठ हूँ, मैं कच्चान हूँ, यहाँ आया हूँ'—ऐसा कहते हुए वे अपना गोत्र सुनाते हैं। कहते हैं कि ये निर्धन और जर्जर कुलपुत्र थे, जिन्होंने सोचा कि 'हम परिषद के मध्य में नाम और गोत्र के कारण प्रसिद्ध हो जाएँगे', इसलिए उन्होंने ऐसा किया। जो लोग चुपचाप बैठे रहे, वे कपटी और अज्ञानी थे। उनमें से कपटी लोग सोचते थे— 'एक-दो बातें करने से भी परिचय बढ़ जाता है, और परिचय होने पर एक-दो भिक्षा न देना उचित नहीं होगा', अतः वे स्वयं को (दान देने से) बचाने के लिए चुपचाप बैठ जाते हैं। अज्ञानी लोग अपनी अज्ञानता के कारण ही, नीचे फेंके गए मिट्टी के ढेले के समान, जहाँ-कहीं भी चुपचाप बैठे रहते हैं।

බ්‍රාහ්මණපඤ්ඤත්තිවණ්ණනා

ब्राह्मण-प्रज्ञप्ति की व्याख्या

309-310. චෙතසා චෙතොපරිවිතක්කන්ති භගවා – ‘‘අයං බ්‍රාහ්මණො ආගතකාලතො පට්ඨාය අධොමුඛො ථද්ධගත්තො කිං චින්තයමානො නිසින්නො, කිං නු ඛො චින්තෙතී’’ති ආවජ්ජන්තො අත්තනො චෙතසා තස්ස චිත්තං අඤ්ඤාසි. තෙන වුත්තං – ‘‘චෙතසා චෙතොපරිවිතක්කමඤ්ඤායා’’ති. විහඤ්ඤතීති විඝාතං ආපජ්ජති. අනුවිලොකෙත්වා පරිසන්ති භගවතො සකසමයෙ පඤ්හපුච්ඡනෙන උදකෙ මියමානො උක්ඛිපිත්වා ථලෙ ඨපිතො විය සමපස්සද්ධකායචිත්තො හුත්වා පරිසං සඞ්ගණ්හනත්ථං දිට්ඨිසඤ්ජානෙනෙව ‘‘උපධාරෙන්තු මෙ භොන්තො වචන’’න්ති වදන්තො විය අනුවිලොකෙත්වා පරිසං භගවන්තං එතදවොච.

३०९-३१०. 'चेतसा चेतोपरिवितक्कन्ति'—भगवान ने यह विचार करते हुए कि 'यह ब्राह्मण आने के समय से ही नीचे मुँह किए हुए और जकड़े हुए शरीर वाला होकर क्या सोचते हुए बैठा है, यह क्या सोच रहा है?', अपने चित्त से उसके चित्त को जान लिया। इसीलिए कहा गया— 'चेतसा चेतोपरिवितक्कमञ्ञाय' (चित्त से चित्त के विचार को जानकर)। 'विहञ्ञतीति'—विषाद या कष्ट को प्राप्त होता है। 'अनुविलोकेत्वा परिसन्ति'—भगवान द्वारा उनके अपने सिद्धान्त के विषय में प्रश्न पूछे जाने के कारण, जैसे जल में मरते हुए व्यक्ति को निकालकर स्थल पर रख दिया गया हो, वैसे ही शान्त शरीर और चित्त वाला होकर, परिषद को अपने पक्ष में करने के लिए और अपने मत की जानकारी होने के कारण ही, 'आप महानुभाव मेरी बात पर ध्यान दें'—ऐसा कहते हुए के समान परिषद की ओर देखकर भगवान से यह बात कही।

311-313. සුජං පග්ගණ්හන්තානන්ති යඤ්ඤයජනත්ථාය සුජං ගණ්හන්තෙසු බ්‍රාහ්මණෙසු පඨමො වා දුතියො වාති අත්ථො. සුජාය දිය්‍යමානං මහායාගං පටිග්ගණ්හන්තානන්ති පොරාණා. ඉති බ්‍රාහ්මණො සකසමයවසෙන සම්මදෙව පඤ්හං විස්සජ්ජෙසි. භගවා පන විසෙසතො උත්තමබ්‍රාහ්මණස්ස දස්සනත්ථං – ‘‘ඉමෙසං පනා’’තිආදිමාහ. එතදවොචුන්ති සචෙ ජාතිවණ්ණමන්තසම්පන්නො බ්‍රාහ්මණො න හොති, අථ කො චරහි ලොකෙ බ්‍රාහ්මණො [Pg.259] භවිස්සති? නාසෙති නො අයං සොණදණ්ඩො, හන්දස්ස වාදං පටික්ඛිපිස්සාමාති චින්තෙත්වා එතදවොචුං. අපවදතීති පටික්ඛිපති. අනුපක්ඛන්දතීති අනුපවිසති. ඉදං – ‘‘සචෙ ත්වං පසාදවසෙන සමණං ගොතමං සරණං ගන්තුකාමො, ගච්ඡ; මා බ්‍රාහ්මණස්ස සමයං භින්දී’’ති අධිප්පායෙන ආහංසු.

३११-३१३. 'सुजं पग्गण्हन्तानन्ति'—यज्ञ करने के लिए स्रुवा (यज्ञ-पात्र) पकड़ने वाले ब्राह्मणों में वह प्रथम या द्वितीय होता है, यह अर्थ है। 'स्रुवा द्वारा दिए जाने वाले महायज्ञ को ग्रहण करने वालों में'—यह प्राचीन आचार्यों का कथन है। इस प्रकार उस ब्राह्मण ने अपने सिद्धान्त के अनुसार प्रश्न का भली-भाँति उत्तर दिया। किन्तु भगवान ने विशेष रूप से उत्तम ब्राह्मण को दर्शाने के लिए 'इमेसं पना' इत्यादि कहा। 'एतदवोचुन्ति'—यदि कोई जन्म, वर्ण और मन्त्रों से सम्पन्न ब्राह्मण नहीं है, तो फिर इस लोक में ब्राह्मण कौन होगा? यह सोणदण्ड हमारा विनाश कर रहा है, आओ हम इसके वाद का प्रतिषेध करें—ऐसा सोचकर उन्होंने यह कहा। 'अपवदतीति'—प्रतिषेध करता है या खण्डन करता है। 'अनुपक्खन्दतीति'—अनुसरण करता है या प्रविष्ट होता है। यह बात उन्होंने इस अभिप्राय से कही कि— 'यदि तुम श्रद्धावश श्रमण गौतम की शरण में जाना चाहते हो, तो जाओ; किन्तु ब्राह्मणों की मर्यादा को मत तोड़ो'।

314. එතදවොචාති ඉමෙසු බ්‍රාහ්මණෙසු එවං එකප්පහාරෙනෙව විරවන්තෙසු ‘‘අයං කථා පරියොසානං න ගමිස්සති, හන්ද නෙ නිස්සද්දෙ කත්වා සොණදණ්ඩෙනෙව සද්ධිං කථෙමී’’ති චින්තෙත්වා – ‘‘එතං සචෙ ඛො තුම්හාක’’න්තිආදිකං වචනං අවොච.

३१४. 'एतदवोचाति'—जब ये ब्राह्मण इस प्रकार एक साथ शोर करने लगे, तब 'यह चर्चा समाप्त नहीं होगी, अतः इन्हें शान्त करके केवल सोणदण्ड के साथ ही बात करूँ'—ऐसा सोचकर भगवान ने 'एतं सचे खो तुम्हाकं' इत्यादि वचन कहे।

315-316. සහධම්මෙනාති සකාරණෙන. සමසමොති ඨපෙත්වා එකදෙසසමත්තං සමභාවෙන සමො, සබ්බාකාරෙන සමොති අත්ථො. අහමස්ස මාතාපිතරො ජානාමීති භගිනියා පුත්තස්ස මාතාපිතරො කිං න ජානිස්සති, කුලකොටිපරිදීපනං සන්ධායෙව වදති. මුසාවාදම්පි භණෙය්‍යාති අත්ථභඤ්ජනකං මුසාවාදං කථෙය්‍ය. කිං වණ්ණො කරිස්සතීති අබ්භන්තරෙ ගුණෙ අසති කිං කරිස්සති? කිමස්ස බ්‍රාහ්මණභාවං රක්ඛිතුං සක්ඛිස්සතීති අත්ථො. අථාපි සියා පුන – ‘‘පකතිසීලෙ ඨිතස්ස බ්‍රාහ්මණභාවං සාධෙන්තී’’ති එවම්පි සීලමෙව සාධෙස්සති, තස්මිං හිස්ස අසති බ්‍රාහ්මණභාවො නාහොසීති සම්මොහමත්තං වණ්ණාදයො. ඉදං පන සුත්වා තෙ බ්‍රාහ්මණා – ‘‘සභාවං ආචරියො ආහ, අකාරණාව මයං උජ්ඣායිම්හා’’ති තුණ්හී අහෙසුං.

३१५-३१६. 'सहधम्मेनातीति'—कारण सहित। 'समसमोति'—एक अंश मात्र को छोड़कर समान भाव से समान, अर्थात् सभी प्रकार से समान। 'अहमस्स मातापितरो जानामीति'—वह अपनी बहन के पुत्र के माता-पिता को भला क्यों नहीं जानेगा? वह कुल की शुद्धता को स्पष्ट करने के उद्देश्य से ही ऐसा कहता है। 'मुसावादम्पि भणेय्याति'—कल्याण का नाश करने वाला झूठ बोल सकता है। 'किं वण्णो करिस्सतीति'—भीतर (शील आदि) गुण न होने पर वर्ण (रूप) क्या करेगा? अर्थात् क्या वह उसके ब्राह्मणत्व की रक्षा करने में समर्थ होगा? 'अथापि सिया'—पुनः यदि ऐसा विचार हो कि 'स्वाभाविक शील में स्थित व्यक्ति के ब्राह्मणत्व को वर्ण आदि सिद्ध करते हैं', तो भी शील ही उसे सिद्ध करेगा, क्योंकि उसके न होने पर ब्राह्मणत्व नहीं रहता; अतः वर्ण आदि केवल मोह मात्र हैं। यह सुनकर वे ब्राह्मण— 'आचार्य ने यथार्थ बात कही है, हम व्यर्थ ही शिकायत कर रहे थे'—ऐसा सोचकर चुप हो गए।

සීලපඤ්ඤාකථාවණ්ණනා

शील-प्रज्ञा कथा की व्याख्या

317. තතො භගවා ‘කථිතො බ්‍රාහ්මණෙන පඤ්හො, කිං පනෙත්ථ පතිට්ඨාතුං සක්ඛිස්සති, න සක්ඛිස්සතී’ති? තස්ස වීමංසනත්ථං – ‘‘ඉමෙසං පන බ්‍රාහ්මණා’’තිආදිමාහ. සීලපරිධොතාති සීලපරිසුද්ධා. යත්ථ සීලං තත්ථ පඤ්ඤාති යස්මිං පුග්ගලෙ සීලං, තත්ථෙව පඤ්ඤා, කුතො දුස්සීලෙ පඤ්ඤා? පඤ්ඤාරහිතෙ වා ජළෙ එළමූගෙ කුතො සීලන්ති? සීලපඤ්ඤාණන්ති සීලඤ්ච පඤ්ඤාණඤ්ච සීලපඤ්ඤාණං. පඤ්ඤාණන්ති පඤ්ඤායෙව. එවමෙතං බ්‍රාහ්මණාති [Pg.260] භගවා බ්‍රාහ්මණස්ස වචනං අනුජානන්තො ආහ. තත්ථ සීලපරිධොතා පඤ්ඤාති චතුපාරිසුද්ධිසීලෙන ධොතා. කථං පන සීලෙන පඤ්ඤං ධොවතීති? යස්ස පුථුජ්ජනස්ස සීලං සට්ඨිඅසීතිවස්සානි අඛණ්ඩං හොති, සො මරණකාලෙපි සබ්බකිලෙසෙ ඝාතෙත්වා සීලෙන පඤ්ඤං ධොවිත්වා අරහත්තං ගණ්හාති. කන්දරසාලපරිවෙණෙ මහාසට්ඨිවස්සත්ථෙරො විය. ථෙරෙ කිර මරණමඤ්චෙ නිපජ්ජිත්වා බලවවෙදනාය නිත්ථුනන්තෙ, තිස්සමහාරාජා ‘‘ථෙරං පස්සිස්සාමී’’ති ගන්ත්වා පරිවෙණද්වාරෙ ඨිතො තං සද්දං සුත්වා පුච්ඡි – ‘‘කස්ස සද්දො අය’’න්ති? ථෙරස්ස නිත්ථුනනසද්දොති. ‘‘පබ්බජ්ජාය සට්ඨිවස්සෙන වෙදනාපරිග්ගහමත්තම්පි න කතං, න දානි නං වන්දිස්සාමී’’ති නිවත්තිත්වා මහාබොධිං වන්දිතුං ගතො. තතො උපට්ඨාකදහරො ථෙරං ආහ – ‘‘කිං නො, භන්තෙ, ලජ්ජාපෙථ, සද්ධොපි රාජා විප්පටිසාරී හුත්වා න වන්දිස්සාමී’’ති ගතොති. කස්මා ආවුසොති? තුම්හාකං නිත්ථුනනසද්දං සුත්වාති. ‘‘තෙන හි මෙ ඔකාසං කරොථා’’ති වත්වා වෙදනං වික්ඛම්භිත්වා අරහත්තං පත්වා දහරස්ස සඤ්ඤං අදාසි – ‘‘ගච්ඡාවුසො, ඉදානි රාජානං අම්හෙ වන්දාපෙහී’’ති. දහරො ගන්ත්වා – ‘‘ඉදානි කිර ථෙරං, වන්දථා’’ති ආහ. රාජා සංසුමාරපතිතෙන ථෙරං වන්දන්තො – ‘‘නාහං අය්‍යස්ස අරහත්තං වන්දාමි, පුථුජ්ජනභූමියං පන ඨත්වා රක්ඛිතසීලමෙව වන්දාමී’’ති ආහ, එවං සීලෙන පඤ්ඤං ධොවති නාම. යස්ස පන අබ්භන්තරෙ සීලසංවරො නත්ථි, උග්ඝාටිතඤ්ඤුතාය පන චතුප්පදිකගාථාපරියොසානෙ පඤ්ඤාය සීලං ධොවිත්වා සහ පටිසම්භිදාහි අරහත්තං පාපුණාති. අයං පඤ්ඤාය සීලං ධොවති නාම. සෙය්‍යථාපි සන්තතිමහාමත්තො.

३१७. उसके बाद भगवान ने सोचा, "ब्राह्मण ने प्रश्न का उत्तर तो दे दिया है, लेकिन क्या वह इस अर्थ में स्थिर रह पाएगा या नहीं?" उसकी परीक्षा लेने के लिए उन्होंने "इमेसं पन ब्राह्मण" आदि कहा। 'शीलपरिधोता' का अर्थ है शील से पूर्णतः शुद्ध। "जहाँ शील है वहाँ प्रज्ञा है" का अर्थ है जिस व्यक्ति में शील है, उसी में प्रज्ञा होती है; दुराचारी में प्रज्ञा कहाँ? अथवा प्रज्ञाहीन, जड़ और मूक व्यक्ति में शील कहाँ? 'शीलप्रज्ञान' का अर्थ है शील और प्रज्ञान (विपश्यना आदि प्रज्ञा)। 'प्रज्ञान' का अर्थ प्रज्ञा ही है। "ब्राह्मण, यह ऐसा ही है" - यह भगवान ने ब्राह्मण के कथन का अनुमोदन करते हुए कहा। वहाँ 'शीलपरिधोता प्रज्ञा' का अर्थ है चतुपारिशुद्धि शील से धोई हुई। शील से प्रज्ञा को कैसे धोया जाता है? जिस पृथग्जन का शील साठ या अस्सी वर्षों तक अखंड रहता है, वह मृत्यु के समय भी सभी क्लेशों को नष्ट कर शील से प्रज्ञा को धोकर अर्हत्व प्राप्त कर लेता है। जैसे कन्दरसाल परिवेण के साठ वर्ष के महास्थविर। कहा जाता है कि जब वे मृत्युशैया पर लेटे तीव्र वेदना से कराह रहे थे, तब राजा तिस्स उन्हें देखने आए। परिवेण के द्वार पर खड़े होकर वह शब्द सुनकर उन्होंने पूछा—"यह किसका शब्द है?" उत्तर मिला—"स्थविर के कराहने का शब्द है।" राजा ने सोचा—"साठ वर्ष के संन्यास के बाद भी वेदना-परिग्रह मात्र (साधना) भी नहीं की गई, अब मैं इन्हें प्रणाम नहीं करूँगा" और वे महाबोधि को प्रणाम करने चले गए। तब उपस्थापक नवोदित भिक्षु ने स्थविर से कहा—"भन्ते, आप हमें क्यों लज्जित कर रहे हैं? श्रद्धालु राजा भी आपके कराहने की आवाज़ सुनकर बिना प्रणाम किए चले गए।" स्थविर ने पूछा—"क्यों?" भिक्षु ने कहा—"आपकी कराहने की आवाज़ सुनकर।" तब स्थविर ने "मेरे लिए अवसर (एकाग्रता का समय) बनाओ" कहकर वेदना को दबा दिया और अर्हत्व प्राप्त कर नवोदित भिक्षु को संकेत दिया—"जाओ, अब राजा से हमें प्रणाम करवाओ।" भिक्षु ने जाकर कहा—"अब स्थविर को प्रणाम करें।" राजा ने मगरमच्छ के समान साष्टांग प्रणाम करते हुए कहा—"मैं आर्य के अर्हत्व को प्रणाम नहीं कर रहा हूँ, बल्कि पृथग्जन अवस्था में रहकर पालन किए गए शील को ही प्रणाम कर रहा हूँ।" इस प्रकार शील से प्रज्ञा को धोना कहा जाता है। दूसरी ओर, जिसके भीतर शील-संवर नहीं है, वह 'उग्घाटितञ्ञू' (शीघ्र समझने वाला) होने के कारण चार पदों वाली गाथा के अंत में प्रज्ञा से शील को धोकर प्रतिसंभिदाओं के साथ अर्हत्व प्राप्त कर लेता है। इसे प्रज्ञा से शील को धोना कहते हैं। जैसे संतति महामात्र।

318. කතමං පන තං බ්‍රාහ්මණාති කස්මා ආහ? භගවා කිර චින්තෙසි – ‘‘බ්‍රාහ්මණා බ්‍රාහ්මණසමයෙ පඤ්චසීලානි ‘සීල’න්ති පඤ්ඤාපෙන්ති, වෙදත්තයඋග්ගහණපඤ්ඤා පඤ්ඤාති. උපරිවිසෙසං න ජානන්ති. යංනූනාහං බ්‍රාහ්මණස්ස උත්තරිවිසෙසභූතං මග්ගසීලං, ඵලසීලං, මග්ගපඤ්ඤං, ඵලපඤ්ඤඤ්ච දස්සෙත්වා අරහත්තනිකූටෙන දෙසනං නිට්ඨපෙය්‍ය’’න්ති. අථ නං කථෙතුකම්‍යතාය පුච්ඡන්තො – ‘‘කතමං පන තං, බ්‍රාහ්මණ, සීලං කතමා සා පඤ්ඤා’’ති ආහ. අථ බ්‍රාහ්මණො – ‘‘මයා සකසමයවසෙන පඤ්හො විස්සජ්ජිතො. සමණො පන මං ගොතමො පුන නිවත්තිත්වා පුච්ඡති, ඉදානිස්සාහං චිත්තං පරිතොසෙත්වා විස්සජ්ජිතුං [Pg.261] සක්කුණෙය්‍යං වා න වා? සචෙ න සක්ඛිස්සං පඨමං උප්පන්නාපි මෙ ලජ්ජා භිජ්ජිස්සති. අසක්කොන්තස්ස පන න සක්කොමීති වචනෙ දොසො නත්ථී’’ති පුන නිවත්තිත්වා භගවතොයෙව භාරං කරොන්තො ‘‘එත්තකපරමාව මය’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ එත්තකපරමාති එත්තකං සීලපඤ්ඤාණන්ති වචනමෙව පරමං අම්හාකං, තෙ මයං එත්තකපරමා, ඉතො පරං එතස්ස භාසිතස්ස අත්ථං න ජානාමාති අත්ථො.

३१८. "किन्तु वह शील कौन सा है, ब्राह्मण?" भगवान ने ऐसा क्यों कहा? कहा जाता है कि भगवान ने सोचा—"ब्राह्मण अपने मत में पाँच शीलों को 'शील' कहते हैं और तीन वेदों के अध्ययन की प्रज्ञा को 'प्रज्ञा' कहते हैं। वे इससे ऊपर की विशेषता को नहीं जानते। क्यों न मैं ब्राह्मण को इससे श्रेष्ठ मार्ग-शील, फल-शील, मार्ग-प्रज्ञा और फल-प्रज्ञा दिखाकर अर्हत्व की पराकाष्ठा पर देशना समाप्त करूँ।" तब उन्होंने पूछने की इच्छा से कहा—"किन्तु ब्राह्मण, वह शील कौन सा है और वह प्रज्ञा कौन सी है?" तब ब्राह्मण ने सोचा—"मैंने अपने मत के अनुसार प्रश्न का उत्तर दे दिया है। किन्तु श्रमण गौतम मुझसे फिर से पूछ रहे हैं। अब क्या मैं उनके मन को संतुष्ट करते हुए उत्तर दे पाऊँगा या नहीं? यदि नहीं दे पाया, तो मेरी पहले की लज्जा और बढ़ जाएगी। किन्तु असमर्थ होने पर 'मैं समर्थ नहीं हूँ' कहने में कोई दोष नहीं है।" ऐसा सोचकर पुनः भगवान पर ही भार डालते हुए उन्होंने "एत्तकपरमाव मयं" (हमारी सीमा इतनी ही है) आदि कहा। वहाँ 'एत्तकपरमा' का अर्थ है—"इतना ही शील-प्रज्ञान" यह वचन ही हमारी परम सीमा है; हम इतने तक ही सीमित हैं, इससे आगे इस कहे हुए का अर्थ हम नहीं जानते।

අථස්ස භගවා සීලපඤ්ඤාය මූලභූතස්ස තථාගතස්ස උප්පාදතො පභුති සීලපඤ්ඤාණං දස්සෙතුං – ‘‘ඉධ බ්‍රාහ්මණ, තථාගතො’’තිආදිමාහ. තස්සත්ථො සාමඤ්ඤඵලෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො, අයං පන විසෙසො, ඉධ තිවිධම්පි සීලං – ‘‘ඉදම්පිස්ස හොති සීලස්මි’’න්ති එවං සීලමිච්චෙව නිය්‍යාතිතං පඨමජ්ඣානාදීනි චත්තාරි ඣානානි අත්ථතො පඤ්ඤාසම්පදා. එවං පඤ්ඤාවසෙන පන අනිය්‍යාතෙත්වා විපස්සනාපඤ්ඤාය පදට්ඨානභාවමත්තෙන දස්සෙත්වා විපස්සනාපඤ්ඤාතො පට්ඨාය පඤ්ඤා නිය්‍යාතිතාති.

तब भगवान ने शील और प्रज्ञा के मूल स्वरूप तथागत के प्रादुर्भाव से लेकर शील-प्रज्ञान को दिखाने के लिए "इध ब्राह्मण, तथागतो" आदि कहा। इसका अर्थ सामञ्ञफल सुत्त में बताए गए तरीके से ही समझना चाहिए। किन्तु यहाँ यह विशेषता है कि यहाँ तीनों प्रकार के शीलों को "यह उसका शील है" इस प्रकार शील के रूप में ही समाप्त किया गया है। प्रथम ध्यान आदि चार ध्यान अर्थतः 'प्रज्ञा-संपदा' ही हैं, फिर भी उन्हें प्रज्ञा के रूप में समाप्त न करके, विपश्यना-प्रज्ञा के पदस्थान (आधार) मात्र के रूप में दिखाकर, विपश्यना-प्रज्ञा से लेकर प्रज्ञा का समापन किया गया है।

සොණදණ්ඩඋපාසකත්තපටිවෙදනාකථා

सोणदण्ड के उपासक बनने की घोषणा की कथा।

319-322. ස්වාතනායාති පදස්ස අත්ථො අජ්ජතනායාති එත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො. තෙන මං සා පරිසා පරිභවෙය්‍යාති තෙන තුම්හෙ දූරතොව දිස්වා ආසනා වුට්ඨිතකාරණෙන මං සා පරිසා – ‘‘අයං සොණදණ්ඩො පච්ඡිමවයෙ ඨිතො මහල්ලකො, ගොතමො පන දහරො යුවා නත්තාපිස්ස නප්පහොති, සො නාම අත්තනො නත්තුමත්තභාවම්පි අප්පත්තස්ස ආසනා වුට්ඨාතී’’ති පරිභවෙය්‍ය. ආසනා මෙ තං භවං ගොතමො පච්චුට්ඨානන්ති මම අගාරවෙන අවුට්ඨානං නාම නත්ථි, භොගනාසනභයෙන පන න වුට්ඨහිස්සාමි, තං තුම්හෙ හි චෙව මයා ච ඤාතුං වට්ටති. තස්මා ආසනා මෙ එතං භවං ගොතමො පච්චුට්ඨානං ධාරෙතූති, ඉමිනා කිර සදිසො කුහකො දුල්ලභො, භගවති පනස්ස අගාරවං නාම නත්ථි, තස්මා භොගනාසනභයා කුහනවසෙන එවං වදති. පරපදෙසුපි එසෙව නයො. ධම්මියා කථායාතිආදීසු තඞ්ඛණානුරූපාය ධම්මියා කථාය දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකං අත්ථං සන්දස්සෙත්වා කුසලෙ ධම්මෙ සමාදපෙත්වා ගණ්හාපෙත්වා. තත්ථ නං සමුත්තෙජෙත්වා සඋස්සාහං කත්වා තාය ච සඋස්සාහතාය අඤ්ඤෙහි ච විජ්ජමානගුණෙහි සම්පහංසෙත්වා ධම්මරතනවස්සං වස්සිත්වා උට්ඨායාසනා [Pg.262] පක්කාමි. බ්‍රාහ්මණො පන අත්තනො කුහකතාය එවම්පි භගවති ධම්මවස්සං වස්සිතෙ විසෙසං නිබ්බත්තෙතුං නාසක්ඛි. කෙවලමස්ස ආයතිං නිබ්බානත්ථාය වාසනාභාගියාය ච සබ්බා පුරිමපච්ඡිමකථා අහොසීති.

३१९-३२२. 'स्वातनाय' (कल के लिए) पद का अर्थ 'अज्जतनाय' (आज के लिए) पद में बताई गई विधि के अनुसार ही समझना चाहिए। 'तेन मं सा परिसा परिभवेय्या' का अर्थ है—'उस कारण से वह परिषद मेरा तिरस्कार करेगी'। अर्थात्, आपको दूर से ही देखकर आसन से उठने के कारण वह परिषद मेरा तिरस्कार करेगी कि—'यह सोणदण्ड बुढ़ापे की अवस्था में है, वृद्ध है; जबकि गौतम युवा हैं, तरुण हैं, वे तो इसके पोते के समान भी नहीं हैं। यह सोणदण्ड अपने पोते के समान भी न होने वाले गौतम के लिए आसन से उठता है।' 'आसना मे तं भवं गोतमो पच्चुट्ठानं'—मेरे मन में अनादर के कारण आसन से न उठना नहीं है, बल्कि भोगों (संपत्ति) के विनाश के भय से मैं नहीं उठूँगा। इसे आप और मुझे, दोनों को जानना चाहिए। इसलिए, हे गौतम! मेरे इस (हाथ जोड़ने) को ही आसन से उठना स्वीकार करें। ऐसा कहा जाता है कि इसके समान कपटी (कुहक) मिलना दुर्लभ है। भगवान के प्रति उसमें अनादर नहीं था, बल्कि भोगों के विनाश के भय से वह कपटवश ऐसा कहता है। अन्य पदों में भी यही विधि है। 'धम्मिया कथाय' आदि में, उस समय के अनुरूप धार्मिक कथा द्वारा इहलौकिक और पारलौकिक अर्थ (हित) को दिखाकर, कुशल धर्मों में समाहित कर और उन्हें ग्रहण कराकर, उसमें उसे उत्साहित कर, उत्साह के साथ और अन्य विद्यमान गुणों के साथ उसे हर्षित कर, धर्म-रत्न की वर्षा कर, आसन से उठकर भगवान चले गए। ब्राह्मण अपनी कपटपूर्ण प्रकृति के कारण, भगवान द्वारा धर्म-वर्षा किए जाने पर भी, विशेष (लोकोत्तर) ज्ञान प्राप्त नहीं कर सका। केवल उसकी वह पूर्व और उत्तर की सारी बातचीत भविष्य में निर्वाण के लिए और वासना-भागी (संस्कार) के रूप में सहायक हुई।

ඉති සුමඞ්ගලවිලාසිනියා දීඝනිකායට්ඨකථායං

इस प्रकार सुमंगलविलासिनी नामक दीघनिकाय-अट्ठकथा में—

සොණදණ්ඩසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

सोणदण्ड सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

5. කූටදන්තසුත්තවණ්ණනා

५. कूटदन्त सुत्त की व्याख्या

323. එවං [Pg.263] මෙ සුතං…පෙ… මගධෙසූති කූටදන්තසුත්තං. තත්‍රායං අපුබ්බපදවණ්ණනා. මගධෙසූති මගධා නාම ජානපදිනො රාජකුමාරා, තෙසං නිවාසො එකොපි ජනපදො රූළ්හීසද්දෙන මගධාති වුච්චති, තස්මිං මගධෙසු ජනපදෙ. ඉතො පරං පුරිමසුත්තද්වයෙ වුත්තනයමෙව. අම්බලට්ඨිකා බ්‍රහ්මජාලෙ වුත්තසදිසාව. කූටදන්තොති තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස නාමං. උපක්ඛටොති සජ්ජිතො. වච්ඡතරසතානීති වච්ඡසතානි. උරබ්භාති තරුණමෙණ්ඩකා වුච්චන්ති. එතෙ තාව පාළියං ආගතායෙව. පාළියං පන අනාගතානම්පි අනෙකෙසං මිගපක්ඛීනං සත්තසත්තසතානි සම්පිණ්ඩිතානෙවාති වෙදිතබ්බානි. සබ්බසත්තසතිකයාගං කිරෙස යජිතුකාමො හොති. ථූණූපනීතානීති බන්ධිත්වා ඨපනත්ථාය යූපසඞ්ඛාතං ථූණං උපනීතානි.

३२३. 'एवं मे सुतं... पे... मगधेसू' यह कूटदन्त सुत्त है। यहाँ यह अपूर्व पदों की व्याख्या है—'मगधेसू' यहाँ मगध नाम के जनपद के निवासी राजकुमार हैं। उनके निवास स्थान एक जनपद को भी रूढ़ि शब्द से 'मगध' कहा जाता है। उस मगध जनपद में। इसके बाद के पदों की व्याख्या पिछले दो सुत्तों में बताई गई विधि के अनुसार ही है। 'अम्बलट्ठिका' ब्रह्मजाल सुत्त में वर्णित अम्बलट्ठिका के समान ही है। 'कूटदन्तो' उस ब्राह्मण का नाम है। 'उपक्खटो' का अर्थ है—तैयार किया गया। 'वच्छतरसतानि' का अर्थ है—सैकड़ों बछड़े। 'उरब्भा' का अर्थ तरुण भेड़ (मेढ़े) कहा जाता है। ये तो पालि में आए ही हैं। पालि में न आए हुए भी अनेक मृग और पक्षियों के सात-सात सौ समूह भी सम्मिलित ही समझने चाहिए। वह सात-सात सौ पशुओं वाला यज्ञ करना चाहता था। 'थूणूपनीतानि' का अर्थ है—बाँधकर रखने के लिए 'यूप' नामक खंभों (यज्ञ-स्तंभों) के पास लाए गए।

328. තිවිධන්ති එත්ථ විධා වුච්චති ඨපනා, තිට්ඨපනන්ති අත්ථො. සොළසපරික්ඛාරන්ති සොළසපරිවාරං.

३२८. 'तिविधं' यहाँ 'विधा' का अर्थ स्थापना (अविप्पटिसार/पश्चाताप रहित अवस्था) है, अर्थात् स्थिर करना। 'सोळसपरिक्खारं' का अर्थ है—सोलह प्रकार के उपकरणों (परिवारों) वाला।

330-336. පටිවසන්තීති යඤ්ඤානුභවනත්ථාය පටිවසන්ති. භූතපුබ්බන්ති ඉදං භගවා පථවීගතං නිධිං උද්ධරිත්වා පුරතො රාසිං කරොන්තො විය භවපටිච්ඡන්නං පුබ්බචරිතං දස්සෙන්තො ආහ. මහාවිජිතොති සො කිර සාගරපරියන්තං මහන්තං පථවීමණ්ඩලං විජිනි, ඉති මහන්තං විජිතමස්සාති මහාවිජිතො ත්වෙව සඞ්ඛ්‍යං අගමාසි. අඩ්ඪොතිආදීසු යො කොචි අත්තනො සන්තකෙන විභවෙන අඩ්ඪො හොති, අයං පන න කෙවලං අඩ්ඪොයෙව, මහද්ධනො මහතා අපරිමාණසඞ්ඛ්‍යෙන ධනෙන සමන්නාගතො. පඤ්චකාමගුණවසෙන මහන්තා උළාරා භොගා අස්සාති මහාභොගො. පිණ්ඩපිණ්ඩවසෙන චෙව සුවණ්ණමාසකරජතමාසකාදිවසෙන ච ජාතරූපරජතස්ස පහූතතාය පහූතජාතරූපරජතො, අනෙකකොටිසඞ්ඛ්‍යෙන ජාතරූපරජතෙන සමන්නාගතොති අත්ථො. විත්තීති තුට්ඨි, විත්තියා උපකරණං විත්තූපකරණං තුට්ඨිකාරණන්ති අත්ථො. පහූතං නානාවිධාලඞ්කාරසුවණ්ණරජතභාජනාදිභෙදං විත්තූපකරණමස්සාති පහූතවිත්තූපකරණො. සත්තරතනසඞ්ඛාතස්ස නිදහිත්වා ඨපිතධනස්ස සබ්බපුබ්බණ්ණාපරණ්ණසඞ්ගහිතස්ස ධඤ්ඤස්ස ච පහූතතාය පහූතධනධඤ්ඤො[Pg.264]. අථවා ඉදමස්ස දෙවසිකං පරිබ්බයදානග්ගහණාදිවසෙන පරිවත්තනධනධඤ්ඤවසෙන වුත්තං.

३३०-३३६. 'पटिवसन्ति' का अर्थ है—यज्ञ का अनुभव करने (यज्ञ में भाग लेने) के लिए रहते हैं। 'भूतपुब्बं'—यह भगवान ने पृथ्वी में गड़े हुए खजाने को निकालकर सामने ढेर करने के समान, भव (जन्मों) से ढके हुए पूर्व चरित्र (पुण्य कर्मों) को दिखाने के लिए कहा है। 'महाविजितो'—वह राजा समुद्र पर्यन्त विशाल पृथ्वी मण्डल को जीतने वाला था, इसलिए उसका 'महाविजित' (महान विजय वाला) यह नाम पड़ा। 'अड्ढो' आदि पदों में—जो कोई अपनी निजी संपत्ति से समृद्ध होता है, वह 'अड्ढ' (धनी) होता है; परंतु यह राजा न केवल धनी था, बल्कि 'महद्धनो' (महाधनी) था, जो अपार धन से संपन्न था। पाँच प्रकार के काम-गुणों के कारण जिसके पास महान और उदार भोग थे, वह 'महाभोगो' है। पिंड (डलों) के रूप में और सुवर्ण-मासक, रजत-मासक आदि के रूप में सुवर्ण और रजत की प्रचुरता के कारण वह 'पहुतजातरूपरजतो' (प्रचुर सुवर्ण-रजत वाला) था, अर्थात् अनेक करोड़ की संख्या में सुवर्ण-रजत से संपन्न था। 'वित्ति' का अर्थ है—तुष्टि (संतोष)। तुष्टि का साधन 'वित्तूपकरणं' है, अर्थात् संतोष का कारण। जिसके पास अनेक प्रकार के आभूषण, सोने-चाँदी के पात्र आदि संतोष के साधन प्रचुर मात्रा में थे, वह 'पहुतवित्तूपकरणो' है। सात रत्नों के रूप में संचित धन और सभी प्रकार के अन्नों (धान्य) की प्रचुरता के कारण वह 'पहुतधनधञ्ञो' (प्रचुर धन-धान्य वाला) है। अथवा, यह उसके प्रतिदिन के व्यय, दान और ग्रहण आदि के रूप में प्रयुक्त होने वाले धन-धान्य के संदर्भ में कहा गया है।

පරිපුණ්ණකොසකොට්ඨාගාරොති කොසො වුච්චති භණ්ඩාගාරං, නිදහිත්වා ඨපිතෙන ධනෙන පරිපුණ්ණකොසො, ධඤ්ඤෙන පරිපුණ්ණකොට්ඨාගාරො චාති අත්ථො. අථවා චතුබ්බිධො කොසො – හත්ථී, අස්සා, රථා, පත්තීති. කොට්ඨාගාරං තිවිධං – ධනකොට්ඨාගාරං, වත්ථකොට්ඨාගාරං, ධඤ්ඤකොට්ඨාගාරන්ති, තං සබ්බම්පි පරිපුණ්ණමස්සාති පරිපුණ්ණකොසකොට්ඨාගාරො. උදපාදීති උප්පජ්ජි. අයං කිර රාජා එකදිවසං රතනාවලොකනචාරිකං නාම නික්ඛන්තො. සො භණ්ඩාගාරිකං පුච්ඡි – ‘‘තාත, ඉදං එවං බහුධනං කෙන සඞ්ඝරිත’’න්ති? තුම්හාකං පිතුපිතාමහාදීහි යාව සත්තමා කුලපරිවට්ටාති. ඉදං පන ධනං සඞ්ඝරිත්වා තෙ කුහිං ගතාති? සබ්බෙව තෙ, දෙව, මරණවසං පත්තාති. අත්තනො ධනං අගහෙත්වාව ගතා, තාතාති? දෙව, කිං වදෙථ, ධනං නාමෙතං පහාය ගමනීයමෙව, නො ආදාය ගමනීයන්ති. අථ රාජා නිවත්තිත්වා සිරීගබ්භෙ නිසින්නො – ‘අධිගතා ඛො මෙ’තිආදීනි චින්තෙසි. තෙන වුත්තං – ‘‘එවං චෙතසො පරිවිතක්කො උදපාදී’’ති.

"परिपूण्णकोसकोट्ठागारो" - यहाँ 'कोस' (कोष) का अर्थ भण्डागार है। संचित करके रखे गए धन से परिपूर्ण कोष वाला, और धान्य (अनाज) से परिपूर्ण कोष्ठागार (अन्न भण्डार) वाला - यह अर्थ है। अथवा कोष चार प्रकार का होता है - हाथी, घोड़े, रथ और पैदल सेना। कोष्ठागार तीन प्रकार का होता है - धन-कोष्ठागार, वस्त्र-कोष्ठागार और धान्य-कोष्ठागार। वह सब जिसका परिपूर्ण हो, वह 'परिपूण्णकोसकोट्ठागारो' है। 'उदपादि' का अर्थ है उत्पन्न हुआ। कहा जाता है कि यह राजा एक दिन 'रत्न-अवलोकन-चारिका' (रत्नों को देखने की यात्रा) के लिए निकला। उसने भण्डागारिक (खजांची) से पूछा - "तात! इतना अधिक धन किसने इकट्ठा किया है?" (उत्तर मिला) "आपके पिता, पितामह आदि सात पीढ़ियों तक के पूर्वजों ने।" "इस धन को इकट्ठा करके वे कहाँ गए?" "हे देव! वे सभी मृत्यु के वश में हो गए।" "तात! क्या वे अपना धन लिए बिना ही चले गए?" "हे देव! आप क्या कह रहे हैं? धन तो त्याग कर ही जाने योग्य है, साथ लेकर जाने योग्य नहीं।" तब राजा लौटकर अपने श्रीगर्भ (निजी कक्ष) में बैठा और 'अधिगता खो मे' आदि विचार करने लगा। इसीलिए कहा गया - "इस प्रकार चित्त में वितर्क उत्पन्न हुआ।"

337. බ්‍රාහ්මණං ආමන්තෙත්වාති කස්මා ආමන්තෙසි? අයං කිරෙවං චින්තෙසි – ‘‘දානං දෙන්තෙන නාම එකෙන පණ්ඩිතෙන සද්ධිං මන්තෙත්වා දාතුං වට්ටති, අනාමන්තෙත්වා කතකම්මඤ්හි පච්ඡානුතාපං කරොතී’’ති. තස්මා ආමන්තෙසි. අථ බ්‍රාහ්මණො චින්තෙසි – ‘‘අයං රාජා මහාදානං දාතුකාමො, ජනපදෙ චස්ස බහූ චොරා, තෙ අවූපසමෙත්වා දානං දෙන්තස්ස ඛීරදධිතණ්ඩුලාදිකෙ දානසම්භාරෙ ආහරන්තානං නිප්පුරිසානි ගෙහානි චොරා විලුම්පිස්සන්ති ජනපදො චොරභයෙනෙව කොලාහලො භවිස්සති, තතො රඤ්ඤො දානං න චිරං පවත්තිස්සති, චිත්තම්පිස්ස එකග්ගං න භවිස්සති, හන්ද, නං එතමත්ථං සඤ්ඤාපෙමී’’ති තතො තමත්ථං සඤ්ඤාපෙන්තො ‘‘භොතො, ඛො රඤ්ඤො’’තිආදිමාහ.

३३७. "ब्राह्मणं आमन्तेत्वा" - उसने क्यों बुलाया? उसने ऐसा सोचा - "दान देने वाले को किसी एक पंडित (विद्वान) के साथ परामर्श करके दान देना उचित है, क्योंकि बिना परामर्श के किया गया कार्य बाद में पश्चाताप उत्पन्न करता है।" इसलिए उसने बुलाया। तब ब्राह्मण ने सोचा - "यह राजा महादान देना चाहता है, और इसके जनपद (राज्य) में बहुत से चोर हैं। उन्हें शांत किए बिना दान देने वाले के लिए, जब लोग दूध, दही, चावल आदि दान-सामग्री ला रहे होंगे, तब चोर उनके पुरुष-रहित घरों को लूट लेंगे। जनपद चोरों के भय से ही कोलाहलपूर्ण हो जाएगा। तब राजा का दान लंबे समय तक नहीं चलेगा, और उसका चित्त भी एकाग्र नहीं होगा। चलो, मैं उसे इस बात से अवगत कराता हूँ।" तब उस विषय को समझाते हुए उसने "भोतो खो रञ्ञो" आदि कहा।

338. තත්ථ සකණ්ටකොති චොරකණ්ටකෙහි සකණ්ටකො. පන්ථදුහනාති පන්ථදුහා, පන්ථඝාතකාති අත්ථො. අකිච්චකාරී අස්සාති අකත්තබ්බකාරී [Pg.265] අධම්මකාරී භවෙය්‍ය. දස්සුඛීලන්ති චොරඛීලං. වධෙන වාති මාරණෙන වා කොට්ටනෙන වා. බන්ධනෙනාති අද්දුබන්ධනාදිනා. ජානියාති හානියා; ‘‘සතං ගණ්හථ, සහස්සං ගණ්හථා’’ති එවං පවත්තිතදණ්ඩෙනාති අත්ථො. ගරහායාති පඤ්චසිඛමුණ්ඩකරණං, ගොමයසිඤ්චනං, ගීවාය කුදණ්ඩකබන්ධනන්ති එවමාදීනි කත්වා ගරහපාපනෙන. පබ්බාජනායාති රට්ඨතො නීහරණෙන. සමූහනිස්සාමීති සම්මා හෙතුනා නයෙන කාරණෙන ඌහනිස්සාමි. හතාවසෙසකාති මතාවසෙසකා. උස්සහන්තීති උස්සාහං කරොන්ති. අනුප්පදෙතූති දින්නෙ අප්පහොන්තෙ පුන අඤ්ඤම්පි බීජඤ්ච භත්තඤ්ච කසිඋපකරණභණ්ඩඤ්ච සබ්බං දෙතූති අත්ථො. පාභතං අනුප්පදෙතූති සක්ඛිං අකත්වා පණ්ණෙ අනාරොපෙත්වා මූලච්ඡෙජ්ජවසෙන භණ්ඩමූලං දෙතූති අත්ථො. භණ්ඩමූලස්ස හි පාභතන්ති නාමං. යථාහ –

३३८. वहाँ 'सकण्टको' का अर्थ है चोर रूपी काँटों के साथ। 'पन्थदुहना' का अर्थ है मार्ग को दूषित करने वाले, मार्ग-घातक। 'अकिच्चकारी अस्स' का अर्थ है न करने योग्य कार्य करने वाला, अधर्म करने वाला हो। 'दस्सुखील' का अर्थ है चोर रूपी कील (बाधा)। 'वधेन वा' का अर्थ है मारने के द्वारा या पीटने के द्वारा। 'बन्धनेन' का अर्थ है बेड़ियों आदि से बाँधने के द्वारा। 'जानिया' का अर्थ है हानि (जुर्माना) के द्वारा; "सौ लो, हजार लो" - इस प्रकार लगाए गए दंड के द्वारा, यह अर्थ है। 'गरहाया' का अर्थ है पाँच शिखाएँ रखकर सिर मुँडाना, गोबर छिड़कना, गर्दन में लकड़ी का दंड (तौक) बाँधना - आदि करके निंदा का पात्र बनाने के द्वारा। 'पब्बाजनाया' का अर्थ है देश से निकाल देने के द्वारा। 'समूहनिस्सामि' का अर्थ है सम्यक हेतु, नीति और कारण से समूल नष्ट करूँगा। 'हतावसेसका' का अर्थ है मरे हुओं में से बचे हुए। 'उस्सहन्ति' का अर्थ है उत्साह (प्रयत्न) करते हैं। 'अनुप्पदेतु' का अर्थ है - दिए गए के अपर्याप्त होने पर पुनः अन्य बीज, भोजन और कृषि के उपकरण आदि सब कुछ दे, यह अर्थ है। 'पाभतं अनुप्पदेतु' का अर्थ है - बिना साक्षी बनाए, बिना पत्र (दस्तावेज) पर चढ़ाए, मूल-धन के रूप में व्यापार हेतु धन दे। क्योंकि व्यापारिक पूँजी का नाम ही 'पाभत' है। जैसा कि कहा गया है -

‘‘අප්පකෙනපි මෙධාවී, පාභතෙන විචක්ඛණො;

සමුට්ඨාපෙති අත්තානං, අණුං අග්ගිංව සන්ධම’’න්ති. (ජා. 1.1.4);

"जैसे आग सुलझाने में कुशल व्यक्ति थोड़ी सी आग को फूँक-फूँक कर बड़ा कर देता है, वैसे ही बुद्धिमान और चतुर व्यक्ति थोड़ी सी पूँजी (पाभत) से भी स्वयं को (अपनी उन्नति को) स्थापित कर लेता है।"

භත්තවෙතනන්ති දෙවසිකං භත්තඤ්චෙව මාසිකාදිපරිබ්බයඤ්ච තස්ස තස්ස කුසලකම්මසූරභාවානුරූපෙන ඨානන්තරගාමනිගමාදිදානෙන සද්ධිං දෙතූති අත්ථො. සකම්මපසුතාති කසිවාණිජ්ජාදීසු සකෙසු කම්මෙසු උය්‍යුත්තා බ්‍යාවටා. රාසිකොති ධනධඤ්ඤානං රාසිකො. ඛෙමට්ඨිතාති ඛෙමෙන ඨිතා අභයා. අකණ්ටකාති චොරකණ්ටකරහිතා. මුදා මොදමානාති මොදා මොදමානා. අයමෙව වා පාඨො, අඤ්ඤමඤ්ඤං පමුදිතචිත්තාති අධිප්පායො. අපාරුතඝරාති චොරානං අභාවෙන ද්වාරානි අසංවරිත්වා විවටද්වාරාති අත්ථො. එතදවොචාති ජනපදස්ස සබ්බාකාරෙන ඉද්ධඵීතභාවං ඤත්වා එතං අවොච.

"भत्तवेतनं" का अर्थ है - प्रतिदिन का भोजन और मासिक आदि भत्ता, उस-उस व्यक्ति की कार्य-कुशलता और शूरवीरता के अनुरूप पद, गाँव, निगम आदि देने के साथ प्रदान करे। "सकम्मपसुता" का अर्थ है - कृषि, वाणिज्य आदि अपने-अपने कार्यों में लगे हुए और व्यस्त। "रासिको" का अर्थ है - धन और धान्य का संग्रह करने वाला। "खेमट्ठिता" का अर्थ है - क्षेम (सुरक्षा) में स्थित, निर्भय। "अकण्टका" का अर्थ है - चोर रूपी काँटों से रहित। "मुदा मोदमाना" का अर्थ है - प्रसन्न और आनंदित होते हुए। अथवा यही पाठ है, जिसका अभिप्राय है - परस्पर प्रसन्न चित्त वाले। "अपारुतघरा" का अर्थ है - चोरों के अभाव के कारण द्वारों को बिना बंद किए, खुले द्वारों वाले, यह अर्थ है। "एतदवोच" का अर्थ है - जनपद की सभी प्रकार से समृद्धि और संपन्नता को जानकर यह कहा।

චතුපරික්ඛාරවණ්ණනා

चतु-परिक्खार (चार परिष्कारों) का वर्णन।

339. තෙන හි භවං රාජාති බ්‍රාහ්මණො කිර චින්තෙසි – ‘‘අයං රාජා මහාදානං දාතුං අතිවිය උස්සාහජාතො. සචෙ පන අත්තනො අනුයන්තා ඛත්තියාදයො අනාමන්තෙත්වා දස්සති. නාස්ස තෙ අත්තමනා භවිස්සන්ති; යථා දානං තෙ අත්තමනා හොන්ති, තථා කරිස්සාමී’’ති. තස්මා ‘‘තෙන හි භව’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ නෙගමාති නිගමවාසිනො. ජානපදාති ජනපදවාසිනො[Pg.266]. ආමන්තයතන්ති ආමන්තෙතු ජානාපෙතු. යං මම අස්සාති යං තුම්හාකං අනුජානනං මම භවෙය්‍ය. අමච්චාති පියසහායකා. පාරිසජ්ජාති සෙසා ආණත්තිකාරකා. යජතං භවං රාජාති යජතු භවං, තෙ කිර – අයං රාජා ‘‘අහං ඉස්සරො’’ති පසය්හ දානං අදත්වා අම්හෙ ආමන්තෙසි, අහොනෙන සුට්ඨු කත’’න්ති අත්තමනා එවමාහංසු. අනාමන්තිතෙ පනස්ස යඤ්ඤට්ඨානං දස්සනායපි න ගච්ඡෙය්‍යුං. යඤ්ඤකාලො මහාරාජාති දෙය්‍යධම්මස්මිඤ්හි අසති මහල්ලකකාලෙ ච එවරූපං දානං දාතුං න සක්කා, ත්වං පන මහාධනො චෙව තරුණො ච, එතෙන තෙ යඤ්ඤකාලොති දස්සෙන්තා වදන්ති. අනුමතිපක්ඛාති අනුමතියා පක්ඛා, අනුමතිදායකාති අත්ථො. පරික්ඛාරා භවන්තීති පරිවාරා භවන්ති. ‘‘රථො සීලපරික්ඛාරො, ඣානක්ඛො චක්කවීරියො’’ති (සං. නි. 5.4) එත්ථ පන අලඞ්කාරො පරික්ඛාරොති වුත්තො.

३३९. "तेन हि भव राजा" (तो फिर आप राजन्) - ब्राह्मण ने सोचा - "यह राजा महादान देने के लिए अत्यंत उत्साहित है। यदि वह अपने अनुयायी क्षत्रियों आदि को सूचित किए बिना दान देगा, तो वे प्रसन्न नहीं होंगे; जिस प्रकार वे दान में प्रसन्न हों, मैं वैसा ही करूँगा।" इसलिए उसने "तेन हि भव" आदि कहा। वहाँ "नेगमा" का अर्थ है निगम (कस्बों) के निवासी। "जानपदा" का अर्थ है जनपद (गाँवों) के निवासी। "आमन्तयतं" का अर्थ है सूचित करें, अवगत कराएँ। "यं मम अस्स" का अर्थ है जो आपकी अनुमति मेरे लिए (दीर्घकाल तक हित और सुख के लिए) हो। "अमच्चा" का अर्थ है प्रिय मित्र। "पारिसज्जा" का अर्थ है शेष आज्ञाकारी सेवक। "यजतं भव राजा" का अर्थ है आप यज्ञ (दान) करें। वे (क्षत्रिय आदि) ऐसा सोचकर कि "यह राजा 'मैं स्वामी हूँ' ऐसा मानकर हमें दबाकर दान न देकर हमें सूचित कर रहा है, अहो! इसने बहुत अच्छा किया है" - प्रसन्न होकर ऐसा बोले। सूचित न करने पर वे यज्ञ-स्थान को देखने भी नहीं आते। "यज्ञकालो महाराज" - देय वस्तु के न होने पर या वृद्धावस्था में इस प्रकार का दान देना संभव नहीं है, किंतु आप धनवान और युवा हैं, यह दिखाते हुए वे कहते हैं कि यह आपके यज्ञ का समय है। "अनुमतिपक्खा" का अर्थ है अनुमति देने वाले पक्ष के लोग। "परिक्खारा भवन्ति" का अर्थ है सहायक (परिवर) होते हैं। "रथो सीलपरिक्खारो..." यहाँ "परिक्खार" शब्द का अर्थ अलंकार (आभूषण) कहा गया है।

අට්ඨපරික්ඛාරවණ්ණනා

आठ परिष्कारों (सामग्रियों) का वर्णन।

340. අට්ඨහඞ්ගෙහීති උභතො සුජාතාදීහි අට්ඨහි අඞ්ගෙහි. යසසාති ආණාඨපනසමත්ථතාය. සද්ධොති දානස්ස ඵලං අත්ථීති සද්දහති. දායකොති දානසූරො. න සද්ධාමත්තකෙනෙව තිට්ඨති, පරිච්චජිතුම්පි සක්කොතීති අත්ථො. දානපතීති යං දානං දෙති, තස්ස පති හුත්වා දෙති, න දාසො, න සහායො. යො හි අත්තනා මධුරං භුඤ්ජති, පරෙසං අමධුරං දෙති, සො දානසඞ්ඛාතස්ස දෙය්‍යධම්මස්ස දාසො හුත්වා දෙති. යො යං අත්තනා භුඤ්ජති, තදෙව දෙති, සො සහායො හුත්වා දෙති. යො පන අත්තනා යෙන කෙනචි යාපෙති, පරෙසං මධුරං දෙති, සො පති ජෙට්ඨකො සාමී හුත්වා දෙති, අයං තාදිසොති අත්ථො. සමණබ්‍රාහ්මණකපණද්ධිකවණිබ්බකයාචකානන්ති එත්ථ සමිතපාපා සමණා, බාහිතපාපා බ්‍රාහ්මණා. කපණාති දුග්ගතා දලිද්දමනුස්සා. අද්ධිකාති පථාවිනො. වණිබ්බකාති යෙ – ‘‘ඉට්ඨං දින්නං, කන්තං, මනාපං, කාලෙන අනවජ්ජං දින්නං, දදං චිත්තං පසාදෙය්‍ය, ගච්ඡතු භවං බ්‍රහ්මලොක’’න්තිආදිනා නයෙන දානස්ස වණ්ණං ථොමයමානා විචරන්ති. යාචකාති යෙ – ‘‘පසතමත්තං දෙථ, සරාවමත්තං දෙථා’’තිආදීනි වත්වා යාචමානා විචරන්ති. ඔපානභූතොති උදපානභූතො. සබ්බෙසං සාධාරණපරිභොගො, චතුමහාපථෙ ඛතපොක්ඛරණී [Pg.267] විය හුත්වාති අත්ථො. සුතජාතස්සාති එත්ථ සුතමෙව සුතජාතං. අතීතානාගතපච්චුප්පන්නෙ අත්ථෙ චින්තෙතුන්ති එත්ථ – ‘‘අතීතෙ පුඤ්ඤස්ස කතත්තායෙව මෙ අයං සම්පත්තී’’ති, එවං චින්තෙන්තො අතීතමත්ථං චින්තෙතුං පටිබලො නාම හොති. ‘‘ඉදානි පුඤ්ඤං කත්වාව අනාගතෙ සක්කා සම්පත්තිං පාපුණිතු’’න්ති චින්තෙන්තො අනාගතමත්ථං චින්තෙතුං පටිබලො නාම හොති. ‘‘ඉදං පුඤ්ඤකම්මං නාම සප්පුරිසානං ආචිණ්ණං, මය්හඤ්ච භොගාපි සංවිජ්ජන්ති, දායකචිත්තම්පි අත්ථි; හන්දාහං පුඤ්ඤානි කරොමී’’ති චින්තෙන්තො පච්චුප්පන්නමත්ථං චින්තෙතුං පටිබලො නාම හොතීති වෙදිතබ්බො. ඉති ඉමානීති එවං යථා වුත්තානි එතානි. එතෙහි කිර අට්ඨහඞ්ගෙහි සමන්නාගතස්ස දානං සබ්බදිසාහි මහාජනො උපසඞ්කමති. ‘‘අයං දුජ්ජාතො කිත්තකං කාලං දස්සති, ඉදානි විප්පටිසාරී හුත්වා උපච්ඡින්දිස්සතී’’ති එවමාදීනි චින්තෙත්වා න කොචි උපසඞ්කමිතබ්බං මඤ්ඤති. තස්මා එතානි අට්ඨඞ්ගානි පරික්ඛාරා භවන්තීති වුත්තානි.

३४०. "अट्ठहङ्गेहि" का अर्थ है दोनों ओर से सुजात (उत्पन्न) आदि आठ अंगों से। "यससा" का अर्थ है आज्ञा स्थापित करने की सामर्थ्य (प्रभाव) से। "सद्धो" का अर्थ है जो दान के फल में विश्वास करता है। "दायको" का अर्थ है दान देने में शूरवीर। वह केवल श्रद्धा मात्र से नहीं रुकता, बल्कि त्याग करने में भी समर्थ होता है। "दानपति" का अर्थ है जो दान देता है, उसका स्वामी बनकर देता है, न कि दास या मित्र बनकर। जो स्वयं मधुर भोजन करता है और दूसरों को अ-मधुर देता है, वह दान रूपी देय वस्तु का दास होकर देता है। जो स्वयं जो खाता है वही देता है, वह मित्र होकर देता है। किंतु जो स्वयं जैसे-तैसे निर्वाह करता है और दूसरों को मधुर वस्तु देता है, वह स्वामी, ज्येष्ठ और अधिपति होकर देता है; यह (राजा) वैसा ही है। "समणब्राह्मणकपणद्धिकवणिब्बकयाचकानं" यहाँ पापों को शांत करने वाले 'श्रमण' हैं, पापों को बाहर निकालने वाले 'ब्राह्मण' हैं। "कपणा" का अर्थ है दुर्गत (दीन) दरिद्र मनुष्य। "अद्धिका" का अर्थ है यात्री। "वणिब्बका" वे हैं जो "इष्ट दान दिया गया, कान्त, मनाप, समय पर और निर्दोष दान दिया गया, दान देते हुए चित्त प्रसन्न हो, आप ब्रह्मलोक जाएँ" आदि प्रकार से दान के गुणों की प्रशंसा करते हुए घूमते हैं। "याचका" वे हैं जो "एक मुट्ठी दें, एक पात्र भर दें" आदि कहकर माँगते हुए घूमते हैं। "ओपानभूतो" का अर्थ है जल के कुएँ के समान। सबका साधारण उपभोग, जैसे चौराहे पर खुदी हुई पुष्करिणी (पोखरा) हो। "सुतजातस्स" यहाँ श्रुत (ज्ञान) ही सुतजात है। "अतीतानागतपच्चुप्पन्ने अत्थे चिन्तेतुं" यहाँ - "अतीत में पुण्य करने के कारण ही मुझे यह संपत्ति मिली है" - ऐसा सोचने वाला अतीत के अर्थ पर विचार करने में समर्थ होता है। "अब पुण्य करके ही भविष्य में संपत्ति प्राप्त की जा सकती है" - ऐसा सोचने वाला भविष्य के अर्थ पर विचार करने में समर्थ होता है। "यह पुण्य कर्म सत्पुरुषों का आचरण है, मेरे पास भोग-सामग्री भी है और दान देने का चित्त भी है; अब मैं पुण्य करूँ" - ऐसा सोचने वाला वर्तमान के अर्थ पर विचार करने में समर्थ होता है। "इति इमानि" का अर्थ है इस प्रकार कहे गए ये अंग। इन आठ अंगों से युक्त व्यक्ति के दान के पास सभी दिशाओं से महाजन आते हैं। "यह दुर्जात कितने समय तक दान देगा, अभी पश्चाताप करके बंद कर देगा" - ऐसा सोचकर कोई पास आना नहीं चाहता। इसलिए ये आठ अंग 'परिष्कार' (सामग्री) कहे गए हैं।

චතුපරික්ඛාරාදිවණ්ණනා

चार परिष्कारों आदि का वर्णन।

341. සුජං පග්ගණ්හන්තානන්ති මහායාගපටිග්ගණ්හනට්ඨානෙ දානකටච්ඡුං පග්ගණ්හන්තානං. ඉමෙහි චතූහීති එතෙහි සුජාතාදීහි. එතෙසු හි අසති – ‘‘එවං දුජ්ජාතස්ස සංවිධානෙන පවත්තදානං කිත්තකං කාලං පවත්තිස්සතී’’තිආදීනි වත්වා උපසඞ්කමිතාරො න හොන්ති. ගරහිතබ්බාභාවතො පන උපසඞ්කමන්තියෙව. තස්මා ඉමානිපි පරික්ඛාරා භවන්තීති වුත්තානි.

३४१. "सुजं पग्गण्हन्तानं" का अर्थ है महायज्ञ (दान) ग्रहण करने के स्थान पर दान की करछुल (चम्मच) पकड़ने वालों का। "इमेहि चतूह" का अर्थ है इन सुजात आदि (चार अंगों) से। इनके न होने पर - "इस प्रकार के दुर्जात व्यक्ति के प्रबंध से चलने वाला दान कितने समय तक चलेगा" - आदि कहकर पास आने वाले नहीं होते। किंतु निंदा के अभाव के कारण वे पास आते ही हैं। इसलिए ये भी 'परिष्कार' कहे गए हैं।

342. තිස්සො විධා දෙසෙසීති තීණි ඨපනානි දෙසෙසි. සො කිර චින්තෙසි – ‘‘දානං දදමානා නාම තිණ්ණං ඨානානං අඤ්ඤතරස්මිං චලන්ති හන්දාහං ඉමං රාජානං තෙසු ඨානෙසු පඨමතරඤ්ඤෙව නිච්චලං කරොමී’’ති. තෙනස්ස තිස්සො විධා දෙසෙසීති. සො භොතො රඤ්ඤොති ඉදං කරණත්ථෙ සාමිවචනං. භොතා රඤ්ඤාති වා පාඨො. විප්පටිසාරො න කරණීයොති ‘‘භොගානං විගමහෙතුකො පච්ඡානුතාපො න කත්තබ්බො, පුබ්බචෙතනා පන අචලා පතිට්ඨපෙතබ්බා, එවඤ්හි දානං මහප්ඵලං හොතී’’ති දස්සෙති. ඉතරෙසුපි ද්වීසු ඨානෙසු එසෙව නයො. මුඤ්චචෙතනාපි හි පච්ඡාසමනුස්සරණචෙතනා [Pg.268] ච නිච්චලාව කාතබ්බා. තථා අකරොන්තස්ස දානං න මහප්ඵලං හොති, නාපි උළාරෙසු භොගෙසු චිත්තං නමති, මහාරොරුවං උපපන්නස්ස සෙට්ඨිගහපතිනො විය.

३४२. "तिस्सो विधा देसेसीति" का अर्थ है कि उन्होंने तीन प्रकार की स्थापनाओं (अविप्पटिसार धर्मों) का उपदेश दिया। उन्होंने सोचा— "दान देने वाले लोग तीन अवस्थाओं में से किसी एक में विचलित हो जाते हैं। अतः मैं इस राजा को उन अवस्थाओं में यज्ञ से पहले ही अचल (दृढ़) कर दूँ।" इसलिए उन्होंने उसे तीन प्रकार के विधाओं (पश्चाताप दूर करने वाले धर्मों) का उपदेश दिया। "सो भोतो रञ्ञो" यह शब्द करण अर्थ में षष्ठी विभक्ति है। "भोता रञ्ञा" ऐसा पाठ भी है। "विप्पटिसारो न करणीयो" का अर्थ है कि "भोगों के क्षय होने के कारण होने वाला पश्चाताप नहीं करना चाहिए, बल्कि पूर्व-चेतना को अचल रूप से प्रतिष्ठित करना चाहिए, क्योंकि इस प्रकार दान महाफलदायी होता है।" शेष दो अवस्थाओं (मुञ्च-चेतना और अपर-चेतना) में भी यही नियम है। दान देते समय की चेतना और दान के बाद स्मरण करने वाली चेतना को भी अचल ही रखना चाहिए। ऐसा न करने वाले का दान महाफलदायी नहीं होता और न ही उसका चित्त उदार भोगों की ओर झुकता है, जैसे महा रोरुव नरक में उत्पन्न हुए श्रेष्ठी गृहपति का चित्त।

343. දසහාකාරෙහීති දසහි කාරණෙහි. තස්ස කිර එවං අහොසි – සචායං රාජා දුස්සීලෙ දිස්වා – ‘‘නස්සති වත මෙ දානං, යස්ස මෙ එවරූපා දුස්සීලා භුඤ්ජන්තී’’ති සීලවන්තෙසුපි විප්පටිසාරං උප්පාදෙස්සති, දානං න මහප්ඵලං භවිස්සති. විප්පටිසාරො ච නාම දායකානං පටිග්ගාහකතොව උප්පජ්ජති, හන්දස්ස පඨමමෙව තං විප්පටිසාරං විනොදෙමීති. තස්මා දසහාකාරෙහි උපච්ඡිජ්ජිතුං යුත්තං පටිග්ගාහකෙසුපි විප්පටිසාරං විනොදෙසීති. තෙසඤ්ඤෙව තෙනාති තෙසඤ්ඤෙව තෙන පාපෙන අනිට්ඨො විපාකො භවිස්සති, න අඤ්ඤෙසන්ති දස්සෙති. යජතං භවන්ති දෙතු භවං. සජ්ජතන්ති විස්සජ්ජතු. අන්තරන්ති අබ්භන්තරං.

३४३. "दसाहाकारेहीति" का अर्थ है दस कारणों से। उनके मन में यह विचार आया— "यदि यह राजा दुराचारियों को देखकर यह सोचे कि 'मेरा दान व्यर्थ हो गया क्योंकि ऐसे दुराचारी इसे खा रहे हैं', तो वह सदाचारियों के प्रति भी पश्चाताप (असंतोष) उत्पन्न कर लेगा और दान महाफलदायी नहीं होगा। दानदाताओं का पश्चाताप प्रायः प्रतिग्राहकों (दान लेने वालों) के कारण ही उत्पन्न होता है। अतः मैं पहले ही उसके उस पश्चाताप को दूर कर दूँ।" इसलिए उन्होंने दस प्रकारों से प्रतिग्राहकों के विषय में होने वाले पश्चाताप को दूर किया। "तेसञ्ञेव तेन" से यह दर्शाया गया है कि उस पाप का अनिष्ट फल उन्हीं (पापियों) को होगा, दूसरों को नहीं। "यजतं भवन्ती" का अर्थ है— आप दान दें। "सज्जतं" का अर्थ है— मुक्त भाव से त्याग करें। "अन्तरं" का अर्थ है— भीतर (आभ्यन्तर)।

344. සොළසහි ආකාරෙහි චිත්තං සන්දස්සෙසීති ඉධ බ්‍රාහ්මණො රඤ්ඤො මහාදානානුමොදනං නාම ආරද්ධො. තත්ථ සන්දස්සෙසීති – ‘ඉදං දානං දාතා එවරූපං සම්පත්තිං ලභතී’ති දස්සෙත්වා දස්සෙත්වා කථෙසි. සමාදපෙසීති තදත්ථං සමාදපෙත්වා කථෙසි. සමුත්තෙජෙසීති විප්පටිසාරවිනොදනෙනස්ස චිත්තං වොදාපෙසි. සම්පහංසෙසීති ‘සුන්දරං තෙ කතං, මහාරාජ, දානං දදමානෙනා’ති ථුතිං කත්වා කථෙසි. වත්තා ධම්මතො නත්ථීති ධම්මෙන සමෙන කාරණෙන වත්තා නත්ථි.

३४४. "सोळसहि आकारेहि चित्तं सन्दस्सेसीति" का अर्थ है कि यहाँ ब्राह्मण ने राजा के महादान का अनुमोदन करना आरम्भ किया। वहाँ "सन्दस्सेसीति" का अर्थ है— "इस दान को देने वाला ऐसी सम्पत्ति प्राप्त करता है"—यह दिखा-दिखाकर उन्होंने उपदेश दिया। "समादपेसीति" का अर्थ है— उस अर्थ को भली-भाँति ग्रहण कराकर उपदेश दिया। "समुत्तेजेसीति" का अर्थ है— पश्चाताप को दूर करके उसके चित्त को शुद्ध किया। "सम्पहंसेसीति" का अर्थ है— "हे महाराज! दान देते हुए आपने बहुत अच्छा कार्य किया है"—इस प्रकार प्रशंसा करके उपदेश दिया। "वत्ता धम्मतो नत्थीति" का अर्थ है— धर्मपूर्वक, समतापूर्वक और उचित कारण के साथ बोलने वाला कोई दूसरा नहीं है।

345. න රුක්ඛා ඡිජ්ජිංසු යූපත්ථාය න දබ්භා ලූයිංසු බරිහිසත්ථායාති යෙ යූපනාමකෙ මහාථම්භෙ උස්සාපෙත්වා – ‘‘අසුකරාජා අසුකාමච්චො අසුකබ්‍රාහ්මණො එවරූපං නාම මහායාගං යජතී’’ති නාමං ලිඛිත්වා ඨපෙන්ති. යානි ච දබ්භතිණානි ලායිත්වා වනමාලාසඞ්ඛෙපෙන යඤ්ඤසාලං පරික්ඛිපන්ති, භූමියං වා පත්ථරන්ති, තෙපි න රුක්ඛා ඡිජ්ජිංසු, න දබ්භා ලූයිංසු. කිං පන ගාවො වා අජාදයො වා හඤ්ඤිස්සන්තීති දස්සෙති. දාසාති අන්තොගෙහදාසාදයො. පෙස්සාති යෙ පුබ්බමෙව ධනං ගහෙත්වා කම්මං කරොන්ති. කම්මකරාති යෙ භත්තවෙතනං ගහෙත්වා කරොන්ති. දණ්ඩතජ්ජිතා නාම දණ්ඩයට්ඨිමුග්ගරාදීනි ගහෙත්වා – ‘‘කම්මං කරොථ කරොථා’’ති එවං [Pg.269] තජ්ජිතා. භයතජ්ජිතා නාම – සචෙ කම්මං කරොසි, කුසලං. නො චෙ කරොසි, ඡින්දිස්සාම වා බන්ධිස්සාම වා මාරෙස්සාම වාති එවං භයෙන තජ්ජිතා. එතෙ පන න දණ්ඩතජ්ජිතා, න භයතජ්ජිතා, න අස්සුමුඛා රොදමානා පරිකම්මානි අකංසු. අථ ඛො පියසමුදාචාරෙනෙව සමුදාචරියමානා අකංසු. න හි තත්ථ දාසං වා දාසාති, පෙස්සං වා පෙස්සාති, කම්මකරං වා කම්මකරාති ආලපන්ති. යථානාමවසෙනෙව පන පියසමුදාචාරෙන ආලපිත්වා ඉත්ථිපුරිසබලවන්තදුබ්බලානං අනුරූපමෙව කම්මං දස්සෙත්වා – ‘‘ඉදඤ්චිදඤ්ච කරොථා’’ති වදන්ති. තෙපි අත්තනො රුචිවසෙනෙව කරොන්ති. තෙන වුත්තං – ‘‘යෙ ඉච්ඡිංසු, තෙ අකංසු; යෙ න ඉච්ඡිංසු, න තෙ අකංසු. යං ඉච්ඡිංසු, තං අකංසු; යං න ඉච්ඡිංසු, න තං අකංසූ’’ති. සප්පිතෙලනවනීතදධිමධුඵාණිතෙන චෙව සො යඤ්ඤො නිට්ඨානමගමාසීති රාජා කිර බහිනගරස්ස චතූසු ද්වාරෙසු අන්තොනගරස්ස ච මජ්ඣෙති පඤ්චසු ඨානෙසු මහාදානසාලායො කාරාපෙත්වා එකෙකිස්සාය සාලාය සතසහස්සං සතසහස්සං කත්වා දිවසෙ දිවසෙ පඤ්චසතසහස්සානි විස්සජ්ජෙත්වා සූරියුග්ගමනතො පට්ඨාය තස්ස තස්ස කාලස්ස අනුරූපෙහි සහත්ථෙන සුවණ්ණකටච්ඡුං ගහෙත්වා පණීතෙහි සප්පිතෙලාදිසම්මිස්සෙහෙව යාගුඛජ්ජකභත්තබ්‍යඤ්ජනපානකාදීහි මහාජනං සන්තප්පෙසි. භාජනානි පූරෙත්වා ගණ්හිතුකාමානං තථෙව දාපෙසි. සායණ්හසමයෙ පන වත්ථගන්ධමාලාදීහි සම්පූජෙසි. සප්පිආදීනං පන මහාචාටියො පූරාපෙත්වා – ‘‘යො යං පරිභුඤ්ජිතුකාමො, සො තං පරිභුඤ්ජතූ’’ති අනෙකසතෙසු ඨානෙසු ඨපාපෙසි. තං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘සප්පිතෙලනවනීතදධිමධුඵාණිතෙන චෙව සො යඤ්ඤො නිට්ඨානමගමාසී’’ති.

३४५. "न रुक्खा छिज्जिंसु यूपत्थाय न दब्भा लूयिंसु बरिहिसत्थाय" का अर्थ है कि यज्ञ के खम्भों (यूप) के लिए न तो वृक्ष काटे गए और न ही वेदी के लिए कुश (घास) काटी गई। सामान्यतः लोग बड़े खम्भों को गाड़कर उन पर दानदाता का नाम (जैसे अमुक राजा, अमुक अमात्य) लिखकर रख देते हैं। और कुश घास को काटकर यज्ञशाला के चारों ओर लपेट देते हैं या भूमि पर बिछा देते हैं। यहाँ न तो वृक्ष काटे गए और न ही कुश काटी गई। फिर गायों या बकरियों आदि के मारे जाने का तो प्रश्न ही नहीं उठता। "दासा" का अर्थ है घर के भीतर उत्पन्न दास आदि। "पेस्सा" वे हैं जो पहले ही धन लेकर काम करते हैं। "कम्मकरा" वे हैं जो भोजन और वेतन लेकर काम करते हैं। "दण्डतज्जिता" वे हैं जिन्हें डंडे या मुग्दर आदि दिखाकर "काम करो, काम करो" कहकर धमकाया जाता है। "भयतज्जिता" वे हैं जिन्हें "यदि काम करोगे तो ठीक, नहीं तो तुम्हें काट देंगे, बाँध देंगे या मार देंगे" इस प्रकार के भय से डराया जाता है। किन्तु इन लोगों ने न तो दण्ड से डरकर, न भयभीत होकर और न ही आँखों में आँसू भरकर काम किया। बल्कि, उन्होंने प्रिय सम्बोधनों (मधुर वाणी) से प्रेरित होकर काम किया। वहाँ किसी को 'दास', 'सेवक' या 'मजदूर' कहकर नहीं पुकारा जाता था। बल्कि उनके नाम लेकर प्रिय वाणी में बात की जाती थी और स्त्री, पुरुष, बलवान या निर्बल के अनुसार ही उन्हें काम सौंपा जाता था। वे अपनी इच्छा से ही काम करते थे। इसीलिए भगवान ने कहा— "जिन्होंने चाहा, उन्होंने किया; जिन्होंने नहीं चाहा, उन्होंने नहीं किया। जो चाहा, वह किया; जो नहीं चाहा, वह नहीं किया।" "सप्पितेल-नवनीत-दधि-मधु-फाणित" के साथ वह यज्ञ सम्पन्न हुआ—इसका अर्थ है कि राजा ने नगर के बाहर चार द्वारों पर और नगर के बीच में, इस प्रकार पाँच स्थानों पर विशाल दानशालाएँ बनवाईं। प्रत्येक शाला के लिए एक-एक लाख मुद्राएँ प्रतिदिन व्यय कीं। सूर्योदय से ही वे स्वयं अपने हाथ में स्वर्ण-कड़छी लेकर घी, तेल आदि से युक्त उत्तम यवागू, खाद्य पदार्थ, भात, व्यंजन और पेय आदि से जनसमूह को तृप्त करते थे। जो लोग पात्र भरकर ले जाना चाहते थे, उन्हें वैसे ही दिलवाते थे। सायंकाल में वस्त्र, गन्ध, माला आदि से सत्कार करते थे। घी आदि के बड़े-बड़े मटके भरवाकर सैकड़ों स्थानों पर रखवा दिए थे कि "जिसे जो उपभोग करना हो, वह करे।" इसी सन्दर्भ में भगवान ने कहा— "सप्पितेल-नवनीत-दधि-मधु-फाणित के साथ वह यज्ञ सम्पन्न हुआ।"

346. පහූතං සාපතෙය්‍යං ආදායාති බහුං ධනං ගහෙත්වා. තෙ කිර චින්තෙසුං – ‘‘අයං රාජා සප්පිතෙලාදීනි ජනපදතො අනාහරාපෙත්වා අත්තනො සන්තකමෙව නීහරිත්වා මහාදානං දෙති. අම්හෙහි පන ‘රාජා න කිඤ්චි ආහරාපෙතී’ති න යුත්තං තුණ්හී භවිතුං. න හි රඤ්ඤො ඝරෙ ධනං අක්ඛයධම්මමෙව, අම්හෙසු ච අදෙන්තෙසු කො අඤ්ඤො රඤ්ඤො දස්සති, හන්දස්ස ධනං උපසංහරාමා’’ති තෙ ගාමභාගෙන ච නිගමභාගෙන ච නගරභාගෙන ච සාපතෙය්‍යං සංහරිත්වා සකටානි පූරෙත්වා රඤ්ඤො උපහරිංසු. තං සන්ධාය – ‘‘පහූතං සාපතෙය්‍ය’’න්තිආදිමාහ.

३४६. 346. 'पहूतं सापतेय्यं आदायाति'—बहुत सा धन लेकर। कहते हैं कि उन्होंने सोचा— 'यह राजा घी, तेल आदि जनपद से न मँगवाकर अपनी ही सम्पत्ति से महादान दे रहा है। हमारे लिए यह उचित नहीं कि हम यह सोचकर चुप रहें कि राजा कुछ नहीं मँगवा रहा है। राजा के घर में धन अक्षय नहीं है, और यदि हम नहीं देंगे तो राजा को और कौन देगा? अतः हम उसके लिए धन लाएँ।' उन्होंने गाँवों, कस्बों और नगरों के हिस्सों से धन एकत्र किया और गाड़ियों को भरकर राजा के पास ले आए। उसी के सन्दर्भ में भगवान ने 'पहूतं सापतेय्यं' इत्यादि कहा।

347. පුරත්ථිමෙන [Pg.270] යඤ්ඤවාටස්සාති පුරත්ථිමතො නගරද්වාරෙ දානසාලාය පුරත්ථිමභාගෙ. යථා පුරත්ථිමදිසතො ආගච්ඡන්තා ඛත්තියානං දානසාලාය යාගුං පිවිත්වා රඤ්ඤො දානසාලාය භුඤ්ජිත්වා නගරං පවිසන්ති. එවරූපෙ ඨානෙ පට්ඨපෙසුං. දක්ඛිණෙන යඤ්ඤවාටස්සාති දක්ඛිණතො නගරද්වාරෙ දානසාලාය වුත්තනයෙනෙව දක්ඛිණභාගෙ පට්ඨපෙසුං. පච්ඡිමුත්තරෙසුපි එසෙව නයො.

३४७. "यज्ञ-वाट के पूर्व में" का अर्थ है नगर-द्वार पर दानशाला के पूर्वी भाग में। जैसे पूर्व दिशा से आने वाले लोग क्षत्रियों की दानशाला में यवागू (कांजी) पीकर और राजा की दानशाला में भोजन करके नगर में प्रवेश करते हैं। ऐसे स्थान पर उन्होंने (दानशालाएँ) स्थापित कीं। "यज्ञ-वाट के दक्षिण में" का अर्थ है नगर-द्वार पर दानशाला के दक्षिण भाग में, उसी विधि से जैसा पहले कहा गया है। पश्चिम और उत्तर दिशाओं में भी यही विधि है।

348. අහො යඤ්ඤො, අහො යඤ්ඤසම්පදාති බ්‍රාහ්මණා සප්පිආදීහි නිට්ඨානගමනං සුත්වා – ‘‘යං ලොකෙ මධුරං, තදෙව සමණො ගොතමො කථෙති, හන්දස්ස යඤ්ඤං පසංසාමා’’ති තුට්ඨචිත්තා පසංසමානා එවමාහංසු. තුණ්හීභූතොව නිසින්නො හොතීති උපරි වත්තබ්බමත්ථං චින්තයමානො නිස්සද්දොව නිසින්නො හොති. අභිජානාති පන භවං ගොතමොති ඉදං බ්‍රාහ්මණො පරිහාරෙන පුච්ඡන්තො ආහ. ඉතරථා හි – ‘‘කිං පන ත්වං, භො ගොතම, තදා රාජා අහොසි, උදාහු පුරොහිතො බ්‍රාහ්මණො’’ති එවං උජුකමෙව පුච්ඡයමානො අගාරවො විය හොති.

३४८. "अहो यज्ञ! अहो यज्ञ-सम्पदा!"—ब्राह्मणों ने घी आदि के साथ यज्ञ की पूर्णता के बारे में सुनकर—"संसार में जो कुछ भी मधुर है, श्रमण गौतम वही कहते हैं, आओ हम उनके यज्ञ की प्रशंसा करें"—ऐसा सोचकर प्रसन्न चित्त से प्रशंसा करते हुए इस प्रकार कहा। "मौन होकर बैठा रहता है" का अर्थ है कि आगे कहे जाने वाले अर्थ का चिंतन करते हुए वह निःशब्द बैठा रहता है। "क्या आप गौतम इसे जानते हैं?"—यह ब्राह्मण ने अनादर से बचने के लिए (परोक्ष रूप से) पूछते हुए कहा। अन्यथा—"हे गौतम! क्या आप उस समय राजा थे या पुरोहित ब्राह्मण?"—इस प्रकार सीधे पूछना अनादर के समान होता।

නිච්චදානඅනුකුලයඤ්ඤවණ්ණනා

नित्य-दान और अनुकूल-यज्ञ का वर्णन।

349. අත්ථි පන, භො ගොතමාති – ඉදං බ්‍රාහ්මණො ‘‘සකලජම්බුදීපවාසීනං උට්ඨාය සමුට්ඨාය දානං නාම දාතුං ගරුකං සකලජනපදො ච අත්තනො කම්මානි අකරොන්තො නස්සිස්සති, අත්ථි නු ඛො අම්හාකම්පි ඉමම්හා යඤ්ඤා අඤ්ඤො යඤ්ඤො අප්පසමාරම්භතරො චෙව මහප්ඵලතරො චා’’ති එතමත්ථං පුච්ඡන්තො ආහ. නිච්චදානානීති ධුවදානානි නිච්චභත්තානි. අනුකුලයඤ්ඤානීති – ‘‘අම්හාකං පිතුපිතාමහාදීහි පවත්තිතානී’’ති කත්වා පච්ඡා දුග්ගතපුරිසෙහිපි වංසපරම්පරාය පවත්තෙතබ්බානි යාගානි, එවරූපානි කිර සීලවන්තෙ උද්දිස්ස නිබද්ධදානානි තස්මිං කුලෙ දලිද්දාපි න උපච්ඡින්දන්ති.

३४९. "हे गौतम! क्या कोई और (यज्ञ) है?"—यह ब्राह्मण ने इस अर्थ को पूछते हुए कहा कि "सम्पूर्ण जम्बुद्वीप के निवासियों के लिए उत्साहपूर्वक दान देना कठिन है, और यदि सारा जनपद अपना काम नहीं करेगा तो नष्ट हो जाएगा; क्या हमारे लिए इस यज्ञ से भिन्न कोई ऐसा यज्ञ है जिसमें कम परिश्रम हो और फल अधिक हो?" "नित्य-दान" का अर्थ है ध्रुव-दान या नित्य-भोजन। "अनुकूल-यज्ञ" का अर्थ है—"हमारे पिता-पितामह आदि द्वारा प्रवर्तित" मानकर बाद में निर्धन पुरुषों द्वारा भी वंश-परम्परा से चलाए जाने वाले यज्ञ; ऐसे शीलवानों के उद्देश्य से दिए जाने वाले नियमित दानों को उस कुल में दरिद्र होने पर भी लोग बंद नहीं करते हैं।

තත්‍රිදං වත්ථු – අනාථපිණ්ඩිකස්ස කිර ඝරෙ පඤ්ච නිච්චභත්තසතානි දීයිංසු. දන්තමයසලාකානි පඤ්චසතානි අහෙසුං. අථ තං කුලං අනුක්කමෙන දාලිද්දියෙන අභිභූතං, එකා තස්මිං කුලෙ දාරිකා එකසලාකතො උද්ධං දාතුං නාසක්ඛි. සාපි පච්ඡා සෙතවාහනරජ්ජං ගන්ත්වා ඛලං සොධෙත්වා ලද්ධධඤ්ඤෙන තං සලාකං අදාසි. එකො ථෙරො රඤ්ඤො [Pg.271] ආරොචෙසි. රාජා තං ආනෙත්වා අග්ගමහෙසිට්ඨානෙ ඨපෙසි. සා තතො පට්ඨාය පුන පඤ්චපි සලාකභත්තසතානි පවත්තෙසි.

इस विषय में यह कथा है—कहा जाता है कि अनाथपिण्डिक के घर में पाँच सौ नित्य-भोजन दिए जाते थे। हाथीदांत की बनी पाँच सौ शलाकाएँ (टोकन) थीं। बाद में वह कुल क्रमशः दरिद्रता से घिर गया, उस कुल की एक कन्या एक शलाका से अधिक देने में असमर्थ हो गई। वह भी बाद में सेतवाहन राज्य में जाकर, खलिहान साफ करके प्राप्त अनाज से उस शलाका (के भोजन) को देने लगी। एक स्थविर ने राजा को यह बताया। राजा ने उसे लाकर अग्र-महिषी (पटरानी) के पद पर प्रतिष्ठित किया। उसने तब से पुनः पाँच सौ शलाका-भोजनों को प्रवर्तित किया।

දණ්ඩප්පහාරාති – ‘‘පටිපාටියා තිට්ඨථ තිට්ඨථා’’ති උජුං ගන්ත්වා ගණ්හථ ගණ්හථාති ච ආදීනි වත්වා දීයමානා දණ්ඩප්පහාරාපි ගලග්ගාහාපි දිස්සන්ති. අයං ඛො, බ්‍රාහ්මණ, හෙතු…පෙ… මහානිසංසතරඤ්චාති. එත්ථ යස්මා මහායඤ්ඤෙ විය ඉමස්මිං සලාකභත්තෙ න බහූහි වෙය්‍යාවච්චකරෙහි වා උපකරණෙහි වා අත්ථො අත්ථි, තස්මා එතං අප්පට්ඨතරං. යස්මා චෙත්ථ න බහූනං කම්මච්ඡෙදවසෙන පීළාසඞ්ඛාතො සමාරම්භො අත්ථි, තස්මා අප්පසමාරම්භතරං. යස්මා චෙතං සඞ්ඝස්ස යිට්ඨං පරිච්චත්තං, තස්මා යඤ්ඤන්ති වුත්තං, යස්මා පන ඡළඞ්ගසමන්නාගතාය දක්ඛිණාය මහාසමුද්දෙ උදකස්සෙව න සුකරං පුඤ්ඤාභිසන්දස්ස පමාණං කාතුං, ඉදඤ්ච තථාවිධං. තස්මා තං මහප්ඵලතරඤ්ච මහානිසංසතරඤ්චාති වෙදිතබ්බං. ඉදං සුත්වා බ්‍රාහ්මණො චින්තෙසි – ඉදම්පි නිච්චභත්තං උට්ඨාය සමුට්ඨාය දදතො දිවසෙ දිවසෙ එකස්ස කම්මං නස්සති. නවනවො උස්සාහො ච ජනෙතබ්බො හොති, අත්ථි නු ඛො ඉතොපි අඤ්ඤො යඤ්ඤො අප්පට්ඨතරො ච අප්පසමාරම්භතරො චාති. තස්මා ‘‘අත්ථි පන, භො ගොතමා’’තිආදිමාහ. තත්ථ යස්මා සලාකභත්තෙ කිච්චපරියොසානං නත්ථි, එකෙන උට්ඨාය සමුට්ඨාය අඤ්ඤං කම්මං අකත්වා සංවිධාතබ්බමෙව. විහාරදානෙ පන කිච්චපරියොසානං අත්ථි. පණ්ණසාලං වා හි කාරෙතුං කොටිධනං විස්සජ්ජෙත්වා මහාවිහාරං වා, එකවාරං ධනපරිච්චාගං කත්වා කාරිතං සත්තට්ඨවස්සානිපි වස්සසතම්පි වස්සසහස්සම්පි ගච්ඡතියෙව. කෙවලං ජිණ්ණපතිතට්ඨානෙ පටිසඞ්ඛරණමත්තමෙව කාතබ්බං හොති. තස්මා ඉදං විහාරදානං සලාකභත්තතො අප්පට්ඨතරං අප්පසමාරම්භතරඤ්ච හොති. යස්මා පනෙත්ථ සුත්තන්තපරියායෙන යාවදෙව සීතස්ස පටිඝාතායාති ආදයො නවානිසංසා වුත්තා, ඛන්ධකපරියායෙන.

"डंडों की मार" का अर्थ है—"पंक्ति में खड़े रहो, खड़े रहो" और "सीधे जाकर लो, लो" आदि कहकर दिए जाने वाले दान में डंडों की मार और गर्दन पकड़ना भी देखा जाता है। "हे ब्राह्मण! यही कारण है... और महान लाभ वाला है।" यहाँ, क्योंकि महायज्ञ के समान इस शलाका-भोजन में बहुत से सेवादारों या उपकरणों की आवश्यकता नहीं होती, इसलिए यह 'अल्प-कृत्य' (कम झंझट वाला) है। और क्योंकि इसमें बहुत से लोगों के काम रुकने के कारण होने वाली पीड़ा रूपी 'समारम्भ' नहीं है, इसलिए यह 'अल्प-समारम्भ' है। और क्योंकि यह संघ को अर्पित किया गया है, इसलिए इसे 'यज्ञ' कहा गया है। जैसे छह अंगों से युक्त दक्षिणा के पुण्य-प्रवाह का माप करना वैसे ही कठिन है जैसे महासमुद्र के जल का, और यह भी वैसा ही है। इसलिए इसे 'अधिक फलदायी' और 'अधिक प्रशंसनीय' समझना चाहिए। यह सुनकर ब्राह्मण ने सोचा—"इस नित्य-भोजन को भी उत्साहपूर्वक देने वाले का प्रतिदिन एक व्यक्ति का काम नष्ट होता है। नया-नया उत्साह उत्पन्न करना पड़ता है; क्या इससे भी भिन्न कोई ऐसा यज्ञ है जो और भी कम कृत्य वाला और कम समारम्भ वाला हो?" इसलिए उसने "हे गौतम! क्या कोई और है?" आदि कहा। वहाँ, क्योंकि शलाका-भोजन में कार्यों का अंत नहीं है, एक व्यक्ति को अन्य काम छोड़कर इसकी व्यवस्था करनी ही पड़ती है। किन्तु विहार-दान में कार्यों की समाप्ति है। चाहे कुटिया बनवाए या करोड़ों की सम्पत्ति खर्च कर महाविहार, एक बार धन का त्याग कर बनवा देने पर वह सात-आठ वर्ष, सौ वर्ष या हजार वर्ष तक चलता ही है। केवल जीर्ण-शीर्ण होने पर मरम्मत मात्र करनी पड़ती है। इसलिए यह विहार-दान शलाका-भोजन की अपेक्षा कम कृत्य वाला और कम समारम्भ वाला होता है। क्योंकि यहाँ सुत्तन्त-पर्याय से "शीत के निवारण के लिए" आदि नौ लाभ कहे गए हैं, और खन्धक-पर्याय से भी।

‘‘සීතං උණ්හං පටිහන්ති, තතො වාළමිගානි ච;

සිරිංසපෙ ච මකසෙ ච, සිසිරෙ චාපි වුට්ඨියො.

"यह शीत और उष्णता को रोकता है, तथा हिंसक पशुओं से रक्षा करता है; सरीसृपों, मच्छरों, शिशिर (ओस) और वर्षा से भी बचाता है।"

තතො වාතාතපො ඝොරො, සඤ්ජාතො පටිහඤ්ඤති;

ලෙණත්ථඤ්ච සුඛත්ථඤ්ච, ඣායිතුඤ්ච විපස්සිතුං.

उससे (विहार से) उत्पन्न होने वाली घोर वायु और धूप का निवारण होता है; और यह आश्रय के लिए, सुख के लिए, ध्यान करने के लिए और विपश्यना (अंतर्दृष्टि) के लिए है।

විහාරදානං සඞ්ඝස්ස, අග්ගං බුද්ධෙන වණ්ණිතං;

තස්මා හි පණ්ඩිතො පොසො, සම්පස්සං අත්ථමත්තනො;

විහාරෙ කාරයෙ රම්මෙ, වාසයෙත්ථ බහුස්සුතෙ.

संघ को विहार का दान बुद्ध द्वारा सर्वश्रेष्ठ बताया गया है; इसलिए, अपना कल्याण देखने वाला बुद्धिमान व्यक्ति रमणीय विहार बनवाए और वहाँ बहुश्रुत (विद्वान) भिक्षुओं को निवास कराए।

තස්මා අන්නඤ්ච පානඤ්ච, වත්ථසෙනාසනානි ච;

දදෙය උජුභූතෙසු, විප්පසන්නෙන චෙතසා.

इसलिए, प्रसन्न चित्त से सरल स्वभाव वाले (ऋजुभूत) व्यक्तियों को अन्न, पान, वस्त्र और शयनासन दान करना चाहिए।

තෙ තස්ස ධම්මං දෙසෙන්ති, සබ්බදුක්ඛාපනූදනං;

යං සො ධම්මං ඉධඤ්ඤාය, පරිනිබ්බාති අනාසවො’’ති. (චූළව. 295);

वे उसे समस्त दुखों को दूर करने वाले धर्म का उपदेश देते हैं; जिस धर्म को यहाँ जानकर वह आस्रव-रहित होकर परिनिर्वाण प्राप्त करता है।

සත්තරසානිසංසා වුත්තා. තස්මා එතං සලාකභත්තතො මහප්ඵලතරඤ්ච මහානිසංසතරඤ්චාති වෙදිතබ්බං. සඞ්ඝස්ස පන පරිච්චත්තත්තාව යඤ්ඤොති වුච්චති. ඉදම්පි සුත්වා බ්‍රාහ්මණො චින්තෙසි – ‘‘ධනපරිච්චාගං කත්වා විහාරදානං [Pg.272] නාම දුක්කරං, අත්තනො සන්තකා හි කාකණිකාපි පරස්ස දුප්පරිච්චජා, හන්දාහං ඉතොපි අප්පට්ඨතරඤ්ච අප්පසමාරම්භතරඤ්ච යඤ්ඤං පුච්ඡාමී’’ති. තතො තං පුච්ඡන්තො – ‘‘අත්ථි පන භො’’තිආදිමාහ.

सत्रह लाभ बताए गए हैं। इसलिए, इसे शलाका-भोजन (पर्ची द्वारा भोजन) से अधिक महाफलदायी और महान लाभ वाला समझना चाहिए। संघ को समर्पित होने के कारण ही इसे 'यज्ञ' कहा जाता है। यह सुनकर ब्राह्मण ने सोचा— 'धन का त्याग करके विहार दान करना कठिन है, क्योंकि अपनी संपत्ति का एक छोटा हिस्सा (काकणिका) भी दूसरों को देना दुष्कर होता है। अब मैं इससे भी कम प्रयास और कम आरंभ (परिश्रम) वाले यज्ञ के बारे में पूछता हूँ।' तब उसने पूछते हुए 'अत्थि पन भो' (क्या और भी है, हे भो!) आदि कहा।

350-351. තත්ථ යස්මා සකිං පරිච්චත්තෙපි විහාරෙ පුනප්පුනං ඡාදනඛණ්ඩඵුල්ලප්පටිසඞ්ඛරණාදිවසෙන කිච්චං අත්ථියෙව, සරණං පන එකභික්ඛුස්ස වා සන්තිකෙ සඞ්ඝස්ස වා ගණස්ස වා සකිං ගහිතං ගහිතමෙව හොති, නත්ථි තස්ස පුනප්පුනං කත්තබ්බතා, තස්මා තං විහාරදානතො අප්පට්ඨතරඤ්ච අප්පසමාරම්භතරඤ්ච හොති. යස්මා ච සරණගමනං නාම තිණ්ණං රතනානං ජීවිතපරිච්චාගමයං පුඤ්ඤකම්මං සග්ගසම්පත්තිං දෙති, තස්මා මහප්ඵලතරඤ්ච මහානිසංසතරඤ්චාති වෙදිතබ්බං. තිණ්ණං පන රතනානං ජීවිතපරිච්චාගවසෙන යඤ්ඤොති වුච්චති.

३५०-३५१. वहाँ, क्योंकि एक बार विहार दान करने पर भी बार-बार छाने (छत मरम्मत), टूटे-फूटे की मरम्मत आदि के रूप में कार्य शेष रहता ही है, परंतु शरण (शरणगमन) तो एक भिक्षु, संघ या गण के पास एक बार ग्रहण करने पर ग्रहण किया हुआ ही होता है, उसे बार-बार करने की आवश्यकता नहीं होती। इसलिए वह विहार दान की तुलना में कम प्रयास और कम आरंभ वाला है। और चूँकि शरणगमन तीनों रत्नों के प्रति जीवन-उत्सर्ग की भावना वाला पुण्य कर्म है जो स्वर्ग की संपत्ति देता है, इसलिए इसे अधिक महाफलदायी और महान लाभ वाला समझना चाहिए। तीनों रत्नों के प्रति जीवन-उत्सर्ग के कारण इसे 'यज्ञ' कहा जाता है।

352. ඉදං සුත්වා බ්‍රාහ්මණො චින්තෙසි – ‘‘අත්තනො ජීවිතං නාම පරස්ස පරිච්චජිතුං දුක්කරං, අත්ථි නු ඛො ඉතොපි අප්පට්ඨතරො යඤ්ඤො’’ති තතො තං පුච්ඡන්තො පුන ‘‘අත්ථි පන, භො ගොතමා’’තිආදිමාහ. තත්ථ පාණාතිපාතා වෙරමණීතිආදීසු වෙරමණී නාම විරති. සා තිවිධා හොති – සම්පත්තවිරති, සමාදානවිරති සෙතුඝාතවිරතීති. තත්ථ යො සික්ඛාපදානි අගහෙත්වාපි කෙවලං අත්තනො ජාතිගොත්තකුලාපදෙසාදීනි අනුස්සරිත්වා – ‘‘න මෙ ඉදං පතිරූප’’න්ති පාණාතිපාතාදීනි න කරොති, සම්පත්තවත්ථුං පරිහරති. තතො ආරකා විරමති. තස්ස සා විරති සම්පත්තවිරතීති වෙදිතබ්බා.

३५२. यह सुनकर ब्राह्मण ने सोचा— 'अपना जीवन दूसरों के लिए त्यागना कठिन है, क्या इससे भी कम प्रयास वाला कोई यज्ञ है?' तब उसने पुनः पूछते हुए 'अत्थि पन, भो गोतमा' (क्या और भी है, हे भो गौतम!) आदि कहा। वहाँ 'पाणातिपाता वेरमणी' आदि में 'वेरमणी' का अर्थ 'विरति' (विरत होना) है। वह तीन प्रकार की होती है— सम्पत्त-विरति, समादान-विरति और सेतुघात-विरति। उनमें जो व्यक्ति शिक्षापदों को ग्रहण किए बिना ही, केवल अपने जाति, गोत्र, कुल और पद आदि का स्मरण करके— 'यह मेरे लिए उचित नहीं है' ऐसा सोचकर प्राणातिपात (जीव-हत्या) आदि नहीं करता, सामने आई हुई वस्तु (हिंसा के अवसर) को टाल देता है और उससे दूर रहकर विरत होता है, उसकी वह विरति 'सम्पत्त-विरति' समझनी चाहिए।

‘‘අජ්ජතග්ගෙ ජීවිතහෙතුපි පාණං න හනාමී’’ති වා ‘‘පාණාතිපාතා විරමාමී’’ති වා ‘‘වෙරමණිං සමාදියාමී’’ති වා එවං සික්ඛාපදානි ගණ්හන්තස්ස පන විරති සමාදානවිරතීති වෙදිතබ්බා.

'आज से मैं जीवन के लिए भी प्राणी की हत्या नहीं करूँगा' या 'मैं प्राणातिपात से विरत होता हूँ' या 'मैं विरति के शिक्षापद को ग्रहण करता हूँ'— इस प्रकार शिक्षापदों को ग्रहण करने वाले की विरति 'समादान-विरति' समझनी चाहिए।

අරියසාවකානං පන මග්ගසම්පයුත්තා විරති සෙතුඝාතවිරති නාම. තත්ථ පුරිමා ද්වෙ විරතියො යං වොරොපනාදිවසෙන වීතික්කමිතබ්බං ජීවිතින්ද්‍රියාදිවත්ථු, තං ආරම්මණං කත්වා පවත්තන්ති. පච්ඡිමා නිබ්බානාරම්මණාව. එත්ථ ච යො පඤ්ච සික්ඛාපදානි එකතො ගණ්හති, තස්ස එකස්මිං භින්නෙ සබ්බානි භින්නානි හොන්ති. යො එකෙකං ගණ්හති, සො යං වීතික්කමති, තදෙව [Pg.273] භිජ්ජති. සෙතුඝාතවිරතියා පන භෙදො නාම නත්ථි, භවන්තරෙපි හි අරියසාවකො ජීවිතහෙතුපි නෙව පාණං හනති න සුරං පිවති. සචෙපිස්ස සුරඤ්ච ඛීරඤ්ච මිස්සෙත්වා මුඛෙ පක්ඛිපන්ති, ඛීරමෙව පවිසති, න සුරා. යථා කිං? කොඤ්චසකුණානං ඛීරමිස්සකෙ උදකෙ ඛීරමෙව පවිසති? න උදකං. ඉදං යොනිසිද්ධන්ති චෙ, ඉදං ධම්මතාසිද්ධන්ති ච වෙදිතබ්බං. යස්මා පන සරණගමනෙ දිට්ඨිඋජුකකරණං නාම භාරියං. සික්ඛාපදසමාදානෙ පන විරතිමත්තකමෙව. තස්මා එතං යථා වා තථා වා ගණ්හන්තස්සාපි සාධුකං ගණ්හන්තස්සාපි අප්පට්ඨතරඤ්ච අප්පසමාරම්භතරඤ්ච. පඤ්චසීලසදිසස්ස පන දානස්ස අභාවතො එත්ථ මහප්ඵලතා මහානිසංසතා ච වෙදිතබ්බා. වුත්තඤ්හෙතං –

आर्य श्रावकों की मार्ग-सम्पयुक्त विरति 'सेतुघात-विरति' कहलाती है। उनमें पहली दो विरतियाँ उस जीवन-इंद्रिय आदि वस्तु को आलम्बन बनाकर प्रवृत्त होती हैं जिसका उल्लंघन (हिंसा आदि) किया जा सकता है। अंतिम (सेतुघात) केवल निर्वाण को आलम्बन बनाने वाली होती है। और यहाँ जो पाँच शिक्षापदों को एक साथ ग्रहण करता है, उसके एक के टूटने पर सभी टूट जाते हैं। जो एक-एक करके ग्रहण करता है, वह जिसका उल्लंघन करता है, वही टूटता है। सेतुघात-विरति का कभी विनाश नहीं होता; क्योंकि दूसरे जन्म में भी आर्य श्रावक जीवन के लिए भी न तो प्राणी की हत्या करता है और न मदिरा पीता है। यदि उसके मुख में मदिरा और दूध मिलाकर डाल दिया जाए, तो केवल दूध ही भीतर प्रवेश करता है, मदिरा नहीं। जैसे क्या? जैसे क्रौंच पक्षियों के लिए दूध मिश्रित जल में केवल दूध ही प्रवेश करता है, जल नहीं। यदि यह कहा जाए कि यह योनि (जाति) से सिद्ध है, तो इसे धर्म-शक्ति (धम्मत-सिद्ध) से सिद्ध समझना चाहिए। चूँकि शरणगमन में दृष्टि को सीधा करना (सम्यक बनाना) कठिन कार्य है, जबकि शिक्षापद ग्रहण करने में केवल विरति (परहेज) मात्र ही है, इसलिए इसे चाहे जैसे भी ग्रहण करने वाले के लिए या भली-भांति ग्रहण करने वाले के लिए यह कम प्रयास और कम आरंभ वाला है। पंचशील के समान कोई दान न होने के कारण, यहाँ इसकी महाफलता और महान लाभ को समझना चाहिए। जैसा कि कहा गया है—

‘‘පඤ්චිමානි, භික්ඛවෙ, දානානි මහාදානානි අග්ගඤ්ඤානි රත්තඤ්ඤානි වංසඤ්ඤානි පොරාණානි අසංකිණ්ණානි අසංකිණ්ණපුබ්බානි න සඞ්කියන්ති න සඞ්කියිස්සන්ති අප්පටිකුට්ඨානි සමණෙහි බ්‍රාහ්මණෙහි විඤ්ඤූහි. කතමානි පඤ්ච? ඉධ, භික්ඛවෙ, අරියසාවකො පාණාතිපාතං පහාය පාණාතිපාතා පටිවිරතො හොති. පාණාතිපාතා පටිවිරතො, භික්ඛවෙ, අරියසාවකො අපරිමාණානං සත්තානං අභයං දෙති, අවෙරං දෙති අබ්‍යාපජ්ඣං දෙති. අපරිමාණානං සත්තානං අභයං දත්වා අවෙරං දත්වා අබ්‍යාපජ්ඣං දත්වා අපරිමාණස්ස අභයස්ස අවෙරස්ස අබ්‍යාපජ්ඣස්ස භාගී හොති. ඉදං, භික්ඛවෙ, පඨමං දානං මහාදානං…පෙ… විඤ්ඤූහීති.

'भिक्षुओं! ये पाँच दान महादान हैं, जो अग्र (सर्वश्रेष्ठ), चिरकाल से ज्ञात, वंश-परंपरागत, प्राचीन, असंकीर्ण (अमिश्रित), पहले कभी न ठुकराए गए, न अब ठुकराए जाने वाले और न भविष्य में ठुकराए जाने वाले हैं, जिन्हें बुद्धिमान श्रमणों और ब्राह्मणों द्वारा निंदित नहीं किया गया है। वे पाँच कौन से हैं? यहाँ, भिक्षुओं! आर्य श्रावक प्राणातिपात को त्यागकर प्राणातिपात से विरत होता है। प्राणातिपात से विरत होकर, भिक्षुओं! आर्य श्रावक अनगिनत प्राणियों को अभय देता है, अवैर (शत्रुता का अभाव) देता है और अव्यापज्झ (पीड़ा का अभाव) देता है। अनगिनत प्राणियों को अभय, अवैर और अव्यापज्झ देकर वह स्वयं भी अनंत अभय, अवैर और अव्यापज्झ का भागी होता है। भिक्षुओं! यह पहला दान है जो महादान है... (पेय्याल)... बुद्धिमानों द्वारा।'

පුන චපරං, භික්ඛවෙ, අරියසාවකො අදින්නාදානං පහාය…පෙ… කාමෙසුමිච්ඡාචාරං පහාය…පෙ… මුසාවාදං පහාය…පෙ… සුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨානං පහාය…පෙ… ඉමානි ඛො, භික්ඛවෙ, පඤ්ච දානානි මහාදානානි අග්ගඤ්ඤානි…පෙ… විඤ්ඤූහී’’ති (අ. නි. 8.39).

पुनः, भिक्षुओं! आर्य श्रावक अदत्तादान (चोरी) को त्यागकर... काम-मिथ्याचार को त्यागकर... मृषावाद (झूठ) को त्यागकर... सुरा-मेरय-मज्ज-प्रमादस्थान (नशीले पदार्थों) को त्यागकर... भिक्षुओं! ये पाँच दान महादान हैं, अग्र हैं... बुद्धिमानों द्वारा।'

ඉදඤ්ච පන සීලපඤ්චකං – ‘‘අත්තසිනෙහඤ්ච ජීවිතසිනෙහඤ්ච පරිච්චජිත්වා රක්ඛිස්සාමී’’ති සමාදින්නතාය යඤ්ඤොති වුච්චති. තත්ථ කිඤ්චාපි පඤ්චසීලතො සරණගමනමෙව ජෙට්ඨකං, ඉදං පන සරණගමනෙයෙව පතිට්ඨාය රක්ඛිතසීලවසෙන මහප්ඵලන්ති වුත්තං.

और फिर, इन पाँच शीलों के समूह को—"मैं अपने प्रति स्नेह और जीवन के प्रति स्नेह को त्यागकर इनकी रक्षा करूँगा"—इस प्रकार अच्छी तरह ग्रहण करने (समादान) के कारण 'यज्ञ' कहा जाता है। वहाँ, यद्यपि पंचशील की तुलना में शरणागमन ही श्रेष्ठ है, फिर भी यह कहा गया है कि शरणागमन में ही प्रतिष्ठित होकर रक्षित शीलों के कारण यह (पंचशील) महान फलदायी होता है।

353. ඉදම්පි [Pg.274] සුත්වා බ්‍රාහ්මණො චින්තෙසි – ‘‘පඤ්චසීලං නාම රක්ඛිතුං ගරුකං, අත්ථි නු ඛො අඤ්ඤං කිඤ්චි ඊදිසමෙව හුත්වා ඉතො අප්පට්ඨතරඤ්ච මහප්ඵලතරඤ්චා’’ති. තතො තං පුච්ඡන්තො පුනපි – ‘‘අත්ථි පන, භො ගොතමා’’තිආදිමාහ. අථස්ස භගවා තිවිධසීලපාරිපූරියං ඨිතස්ස පඨමජ්ඣානාදීනං යඤ්ඤානං අප්පට්ඨතරඤ්ච මහප්ඵලතරඤ්ච දස්සෙතුකාමො බුද්ධුප්පාදතො පට්ඨාය දෙසනං ආරභන්තො ‘‘ඉධ බ්‍රාහ්මණා’’තිආදිමාහ. තත්ථ යස්මා හෙට්ඨා වුත්තෙහි ගුණෙහි සමන්නාගතො පඨමං ඣානං, පඨමජ්ඣානාදීසු ඨිතො දුතියජ්ඣානාදීනි නිබ්බත්තෙන්තො න කිලමති, තස්මා තානි අප්පට්ඨානි අප්පසමාරම්භානි. යස්මා පනෙත්ථ පඨමජ්ඣානං එකං කප්පං බ්‍රහ්මලොකෙ ආයුං දෙති. දුතියං අට්ඨකප්පෙ. තතියං චතුසට්ඨිකප්පෙ. චතුත්ථං පඤ්චකප්පසතානි. තදෙව ආකාසානඤ්චායතනාදිසමාපත්තිවසෙන භාවිතං වීසති, චත්තාලීසං, සට්ඨි, චතුරාසීති ච කප්පසහස්සානි ආයුං දෙති; තස්මා මහප්ඵලතරඤ්ච මහානිසංසතරඤ්ච. නීවරණාදීනං පන පච්චනීකානං ධම්මානං පරිච්චත්තත්තා තං යඤ්ඤන්ති වෙදිතබ්බං.

३५३. यह सुनकर भी ब्राह्मण ने सोचा—"पंचशील की रक्षा करना कठिन है; क्या कोई अन्य ऐसा ही यज्ञ है जो इससे कम प्रयास वाला और अधिक फलदायी हो?" तब उसे पूछते हुए उसने फिर से कहा—"हे गौतम! क्या कोई और (यज्ञ) है?" तब भगवान ने, तीन प्रकार के शीलों की परिपूर्णता में स्थित व्यक्ति के लिए, प्रथम ध्यान आदि यज्ञों की अल्प-प्रयासता और महा-फलदायिता को दिखाने की इच्छा से, बुद्ध के प्रादुर्भाव से लेकर देशना आरम्भ करते हुए "इध ब्राह्मण" आदि कहा। वहाँ, क्योंकि पूर्वोक्त गुणों से युक्त व्यक्ति प्रथम ध्यान को उत्पन्न करते समय थकता नहीं है, और प्रथम ध्यान आदि में स्थित होकर द्वितीय ध्यान आदि को उत्पन्न करते समय थकता नहीं है, इसलिए वे अल्प-प्रयास और अल्प-समारम्भ वाले हैं। और क्योंकि यहाँ प्रथम ध्यान ब्रह्मलोक में एक कल्प की आयु देता है, द्वितीय आठ कल्प, तृतीय चौंसठ कल्प, और चतुर्थ पाँच सौ कल्प की आयु देता है। वही चतुर्थ ध्यान जब आकाशानन्त्यायतन आदि समापत्तियों के रूप में भावित होता है, तो बीस, चालीस, साठ और चौरासी हजार कल्पों की आयु देता है; इसलिए यह अधिक फलदायी और अधिक प्रशंसनीय है। नीवरण आदि विरोधी धर्मों के त्याग के कारण उसे 'यज्ञ' समझना चाहिए।

විපස්සනාඤාණම්පි යස්මා චතුත්ථජ්ඣානපරියොසානෙසු ගුණෙසු පතිට්ඨාය නිබ්බත්තෙන්තො න කිලමති, තස්මා අප්පට්ඨං අප්පසමාරම්භං; විපස්සනාසුඛසදිසස්ස පන සුඛස්ස අභාවා මහප්ඵලං. පච්චනීකකිලෙසපරිච්චාගතො යඤ්ඤොති. මනොමයිද්ධිපි යස්මා විපස්සනාඤාණෙ පතිට්ඨාය නිබ්බත්තෙන්තො න කිලමති, තස්මා අප්පට්ඨා අප්පසමාරම්භා; අත්තනො සදිසරූපනිම්මානසමත්ථතාය මහප්ඵලා. අත්තනො පච්චනීකකිලෙසපරිච්චාගතො යඤ්ඤො. ඉද්ධිවිධඤාණාදීනිපි යස්මා මනොමයඤාණාදීසු පතිට්ඨාය නිබ්බත්තෙන්තො න කිලමති, තස්මා අප්පට්ඨානි අප්පසමාරම්භානි, අත්තනො අත්තනො පච්චනීකකිලෙසප්පහානතො යඤ්ඤො. ඉද්ධිවිධං පනෙත්ථ නානාවිධවිකුබ්බනදස්සනසමත්ථතාය. දිබ්බසොතං දෙවමනුස්සානං සද්දසවනසමත්ථතාය; චෙතොපරියඤාණං පරෙසං සොළසවිධචිත්තජානනසමත්ථතාය; පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණං ඉච්ඡිතිච්ඡිතට්ඨානසමනුස්සරණසමත්ථතාය; දිබ්බචක්ඛු ඉච්ඡිතිච්ඡිතරූපදස්සනසමත්ථතාය; ආසවක්ඛයඤාණං අතිපණීතලොකුත්තරමග්ගසුඛනිප්ඵාදනසමත්ථතාය මහප්ඵලන්ති වෙදිතබ්බං. යස්මා පන අරහත්තතො විසිට්ඨතරො අඤ්ඤො යඤ්ඤො නාම නත්ථි, තස්මා අරහත්තනිකූටෙනෙව දෙසනං සමාපෙන්තො – ‘‘අයම්පි ඛො, බ්‍රාහ්මණා’’තිආදිමාහ.

विपश्यना-ज्ञान भी, क्योंकि चतुर्थ ध्यान तक के गुणों में प्रतिष्ठित होकर उसे उत्पन्न करने वाला थकता नहीं है, इसलिए वह अल्प-प्रयास और अल्प-समारम्भ वाला है; और विपश्यना-सुख के समान अन्य कोई सुख न होने के कारण वह महा-फलदायी है। विरोधी क्लेशों के परित्याग के कारण वह 'यज्ञ' है। मनोमय-ऋद्धि भी, क्योंकि विपश्यना-ज्ञान में प्रतिष्ठित होकर उसे उत्पन्न करने वाला थकता नहीं है, इसलिए वह अल्प-प्रयास और अल्प-समारम्भ वाली है; अपने समान रूप के निर्माण में समर्थ होने के कारण वह महा-फलदायी है। अपने विरोधी क्लेशों के परित्याग के कारण वह 'यज्ञ' है। इद्धिविध-ज्ञान आदि भी, क्योंकि मनोमय-ज्ञान आदि में प्रतिष्ठित होकर उन्हें उत्पन्न करने वाला थकता नहीं है, इसलिए वे अल्प-प्रयास और अल्प-समारम्भ वाले हैं; अपने-अपने विरोधी क्लेशों के प्रहाण के कारण वे 'यज्ञ' हैं। यहाँ इद्धिविध-ज्ञान अनेक प्रकार के विकुर्वण (ऋद्धि-प्रदर्शन) दिखाने में समर्थ होने के कारण महा-फलदायी है। दिव्य-श्रोत्र देवों और मनुष्यों के शब्दों को सुनने में समर्थ होने के कारण; चेतोपरिय-ज्ञान दूसरों के सोलह प्रकार के चित्तों को जानने में समर्थ होने के कारण; पूर्वनिवासानुस्मृति-ज्ञान इच्छित स्थानों के स्मरण में समर्थ होने के कारण; दिव्य-चक्षु इच्छित रूपों के दर्शन में समर्थ होने के कारण; और आस्रवक्षय-ज्ञान अति-प्रणीत लोकोत्तर मार्ग-सुख को निष्पन्न करने में समर्थ होने के कारण महा-फलदायी है, ऐसा समझना चाहिए। क्योंकि अर्हत्व से विशिष्ट अन्य कोई यज्ञ नहीं है, इसलिए अर्हत्व की पराकाष्ठा के साथ देशना को समाप्त करते हुए "अयम्पि खो, ब्राह्मण" आदि कहा।

කූටදන්තඋපාසකත්තපටිවෙදනාවණ්ණනා

कूटदन्त के उपासक बनने की घोषणा की व्याख्या।

354-358. එවං [Pg.275] වුත්තෙති එවං භගවතා වුත්තෙ දෙසනාය පසීදිත්වා සරණං ගන්තුකාමො කූටදන්තො බ්‍රාහ්මණො – ‘එතං අභික්කන්තං භො, ගොතමා’තිආදිකං වචනං අවොච. උපවායතූති උපගන්ත්වා සරීරදරථං නිබ්බාපෙන්තො තනුසීතලො වාතො වායතූති. ඉදඤ්ච පන වත්වා බ්‍රාහ්මණො පුරිසං පෙසෙසි – ‘‘ගච්ඡ, තාත, යඤ්ඤවාටං පවිසිත්වා සබ්බෙ තෙ පාණයො බන්ධනා මොචෙහී’’ති. සො ‘‘සාධූ’’ති පටිස්සුණිත්වා තථා කත්වා ආගන්ත්වා ‘‘මුත්තා භො, තෙ පාණයො’’ති ආරොචෙසි. යාව බ්‍රාහ්මණො තං පවත්තිං න සුණි, න තාව භගවා ධම්මං දෙසෙසි. කස්මා? ‘‘බ්‍රාහ්මණස්ස චිත්තෙ ආකුලභාවො අත්ථී’’ති. සුත්වා පනස්ස ‘‘බහූ වත මෙ පාණා මොචිතා’’ති චිත්තචාරො විප්පසීදති. භගවා තස්ස විප්පසන්නමනතං ඤත්වා ධම්මදෙසනං ආරභි. තං සන්ධාය – ‘‘අථ ඛො භගවා’’තිආදි වුත්තං. පුන ‘කල්ලචිත්ත’න්තිආදි ආනුපුබ්බිකථානුභාවෙන වික්ඛම්භිතනීවරණතං සන්ධාය වුත්තං. සෙසං උත්තානත්ථමෙවාති.

३५४-३५८. 'एवं वुत्ते' का अर्थ है—भगवान द्वारा ऐसा कहे जाने पर, देशना में प्रसन्न होकर शरण जाने के इच्छुक कूटदन्त ब्राह्मण ने "यह अति सुंदर है, हे गौतम!" आदि वचन कहे। 'उपवायतु' का अर्थ है—पास आकर शरीर की जलन को शांत करती हुई मंद शीतल वायु उनके शरीर को स्पर्श करे। और यह कहकर ब्राह्मण ने एक पुरुष को भेजा—"जाओ तात, यज्ञ-शाला में प्रवेश कर उन सभी प्राणियों को बंधनों से मुक्त कर दो।" उसने "बहुत अच्छा" कहकर स्वीकार किया और वैसा ही करके लौटकर कहा—"हे स्वामी, वे प्राणी मुक्त कर दिए गए हैं।" जब तक ब्राह्मण ने वह समाचार नहीं सुना, तब तक भगवान ने धर्म देशना नहीं दी। क्यों? "क्योंकि ब्राह्मण के चित्त में व्याकुलता थी।" यह सुनकर कि "मेरे द्वारा बहुत से प्राणी मुक्त कर दिए गए हैं," उसकी चित्त-वृत्ति अत्यंत निर्मल हो गई। भगवान ने उसके प्रसन्न चित्त को जानकर धर्म-देशना आरम्भ की। उसी के संदर्भ में "अथ खो भगवा" आदि कहा गया है। पुनः 'कल्लचित्तं' आदि आनुपूर्वी-कथा के प्रभाव से नीवरणों के दूर होने के संदर्भ में कहा गया है। शेष का अर्थ स्पष्ट ही है।

ඉති සුමඞ්ගලවිලාසිනියා දීඝනිකායට්ඨකථායං

इस प्रकार सुमंगलविलासिनी नामक दीघनिकाय-अट्ठकथा में—

කූටදන්තසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

कूटदन्त-सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

6. මහාලිසුත්තවණ්ණනා

६. महालि-सुत्त की व्याख्या।

බ්‍රාහ්මණදූතවත්ථුවණ්ණනා

ब्राह्मण-दूत की कथा की व्याख्या।

359. එවං [Pg.276] මෙ සුතං – එකං සමයං භගවා වෙසාලියන්ති මහාලිසුත්තං. තත්‍රායං අපුබ්බපදවණ්ණනා. වෙසාලියන්ති පුනප්පුනං විසාලභාවූපගමනතො වෙසාලීති ලද්ධනාමකෙ නගරෙ. මහාවනෙති බහිනගරෙ හිමවන්තෙන සද්ධිං එකාබද්ධං හුත්වා ඨිතං සයං ජාතවනං අත්ථි, යං මහන්තභාවෙනෙව මහාවනන්ති වුච්චති, තස්මිං මහාවනෙ. කූටාගාරසාලායන්ති තස්මිං වනසණ්ඩෙ සඞ්ඝාරාමං පතිට්ඨපෙසුං. තත්ථ කණ්ණිකං යොජෙත්වා ථම්භානං උපරි කූටාගාරසාලාසඞ්ඛෙපෙන දෙවවිමානසදිසං පාසාදං අකංසු, තං උපාදාය සකලොපි සඞ්ඝාරාමො ‘‘කූටාගාරසාලා’’ති පඤ්ඤායිත්ථ. භගවා තං වෙසාලිං උපනිස්සාය තස්මිං සඞ්ඝාරාමෙ විහරති. තෙන වුත්තං – ‘‘වෙසාලියං විහරති මහාවනෙ කූටාගාරසාලාය’’න්ති. කොසලකාති කොසලරට්ඨවාසිනො. මාගධකාති මගධරට්ඨවාසිනො. කරණීයෙනාති අවස්සං කත්තබ්බකම්මෙන. යඤ්හි අකාතුම්පි වට්ටති, තං කිච්චන්ති වුච්චති, යං අවස්සං කාතබ්බමෙව, තං කරණීයං නාම.

३५९. एवं मे सुतं – एकं समयं भगवा वेसा लियं यह महालि सुत्त है। यहाँ यह अपूर्व पदों की व्याख्या है। 'वेसा लियं' का अर्थ है—बार-बार विशालता को प्राप्त होने के कारण 'वैशाली' नाम से प्रसिद्ध नगर में। 'महावने' का अर्थ है—नगर के बाहर हिमालय के साथ एकबद्ध होकर स्थित स्वयं उत्पन्न वन है, जिसे उसकी विशालता के कारण ही 'महावन' कहा जाता है, उस महावन में। 'कूटागारसालायं' का अर्थ है—उस वनखण्ड में संघाराम (मठ) स्थापित किया गया। वहाँ शिखर (कण्रिका) लगाकर खम्भों के ऊपर कूटागार शाला के रूप में देव-विमान के समान प्रासाद बनाया गया, उसी के आधार पर सम्पूर्ण संघाराम 'कूटागारशाला' के नाम से प्रसिद्ध हुआ। भगवान उस वैशाली के आश्रय में उस संघाराम में विहार करते हैं। इसीलिए कहा गया— 'वेसा लियं विहरति महावने कूटागारसालायं'। 'कोसलका' का अर्थ है—कोसल राष्ट्र के निवासी। 'मागधका' का अर्थ है—मगध राष्ट्र के निवासी। 'करणीयेन' का अर्थ है—अवश्य करने योग्य कार्य से। जो कार्य न करने पर भी चल सकता है, उसे 'किच्च' (कृत्य) कहा जाता है, और जो अवश्य करना ही चाहिए, उसे 'करणीय' कहा जाता है।

360. පටිසල්ලීනො භගවාති නානාරම්මණචාරතො පටික්කම්ම සල්ලීනො නිලීනො, එකීභාවං උපගම්ම එකත්තාරම්මණෙ ඣානරතිං අනුභවතීති අත්ථො. තත්ථෙවාති තස්මිඤ්ඤෙව විහාරෙ. එකමන්තන්ති තස්මා ඨානා අපක්කම්ම තාසු තාසු රුක්ඛච්ඡායාසු නිසීදිංසු.

३६०. पटिसल्लीनो भगवा का अर्थ है—विभिन्न आलम्बनों के विचरण से हटकर, संलीन (एकान्त में स्थित) और लीन होकर, एकाकी भाव को प्राप्त कर एक ही आलम्बन में ध्यान-रति का अनुभव करते हैं। 'तत्थेव' का अर्थ है—उसी विहार में। 'एकमन्तं' का अर्थ है—उस स्थान से हटकर उन-उन वृक्षों की छाया में बैठ गए।

ඔට්ඨද්ධලිච්ඡවීවත්ථුවණ්ණනා

ओट्ठद्ध लिच्छवि की कथा का वर्णन।

361. ඔට්ඨද්ධොති අද්ධොට්ඨතාය එවංලද්ධනාමො. මහතියා ලිච්ඡවීපරිසායාති පුරෙභත්තං බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දානං දත්වා භගවතො සන්තිකෙ උපොසථඞ්ගානි අධිට්ඨහිත්වා ගන්ධමාලාදීනි ගාහාපෙත්වා උග්ඝොසනාය මහතිං ලිච්ඡවිරාජපරිසං සන්නිපාතාපෙත්වා තාය නීලපීතාදිවණ්ණවත්ථාභරණවිලෙපනපටිමණ්ඩිතාය තාවතිංසපරිසසප්පටිභාගාය මහතියා ලිච්ඡවිපරිසාය සද්ධිං උපසඞ්කමි. අකාලො ඛො මහාලීති [Pg.277] තස්ස ඔට්ඨද්ධස්ස මහාලීති මූලනාමං, තෙන මූලනාමමත්තෙන නං ථෙරො මහාලීති ආලපති. එකමන්තං නිසීදීති පතිරූපාසු රුක්ඛච්ඡායාසු තාය ලිච්ඡවිපරිසාය සද්ධිං රතනත්තයස්ස වණ්ණං කථයන්තො නිසීදි.

३६१. ओट्ठद्धो का अर्थ है—ऊपरी होंठ के आधा होने के कारण इस प्रकार का नाम प्राप्त करने वाला। 'महतिया लिच्छवीपरिसाया' का अर्थ है—पूर्वाह्न में बुद्ध प्रमुख भिक्षु संघ को दान देकर, भगवान के समीप उपोसथ के अंगों को अधिष्ठित कर, गंध-माला आदि लेकर, घोषणा के द्वारा महान लिच्छवि राज-परिषद को एकत्रित कर, नीले-पीले आदि रंगों के वस्त्रों, आभूषणों और विलेपनों से सुसज्जित, तावतिंस (देवलोक) की परिषद के समान उस महान लिच्छवि परिषद के साथ (भगवान के पास) पहुँचा। 'अकालो खो महाली' में उस ओट्ठद्ध का मूल नाम 'महालि' था, इसलिए स्थविर (नागित) उसे केवल मूल नाम से 'महालि' कहकर संबोधित करते हैं। 'एकमन्तं निसीदि' का अर्थ है—उपयुक्त वृक्षों की छाया में उस लिच्छवि परिषद के साथ रत्नत्रय के गुणों का वर्णन करते हुए बैठ गया।

362. සීහො සමණුද්දෙසොති ආයස්මතො නාගිතස්ස භාගිනෙය්‍යො සත්තවස්සකාලෙ පබ්බජිත්වා සාසනෙ යුත්තපයුත්තො ‘‘සීහො’’ති එවංනාමකො සාමණෙරො, සො කිර තං මහාපරිසං දිස්වා – ‘‘අයං පරිසා මහතී, සකලං විහාරං පූරෙත්වා නිසින්නා, අද්ධා භගවා අජ්ජ ඉමිස්සා පරිසාය මහන්තෙන උස්සාහෙන ධම්මං දෙසෙස්සති, යංනූනාහං උපජ්ඣායස්සාචික්ඛිත්වා භගවතො මහාපරිසාය සන්නිපතිතභාවං ආරොචාපෙය්‍ය’’න්ති චින්තෙත්වා යෙනායස්මා නාගිතො තෙනුපසඞ්කමි. භන්තෙ කස්සපාති ථෙරං ගොත්තෙන ආලපති. එසා ජනතාති එසො ජනසමූහො.

३६२. सीहो समणुद्देसो का अर्थ है—आयुष्मान नागित का भानजा, जो सात वर्ष की आयु में प्रव्रजित होकर शासन में (साधना में) भली-भाँति लगा हुआ था, 'सीह' (सिंह) नाम का वह श्रामणेर। उसने उस विशाल परिषद को देखकर सोचा— 'यह परिषद बहुत बड़ी है, सम्पूर्ण विहार को भरकर बैठी है; निश्चित ही भगवान आज इस परिषद को बड़े उत्साह के साथ धम्म-देशना देंगे। क्यों न मैं अपने उपाध्याय को बताकर भगवान को इस विशाल परिषद के एकत्रित होने की सूचना दिलवाऊँ।' ऐसा सोचकर जहाँ आयुष्मान नागित थे, वहाँ पहुँचा। 'भन्ते कस्सप' कहकर वह स्थविर को उनके गोत्र नाम से संबोधित करता है। 'एसा जनता' का अर्थ है—यह जन-समूह।

ත්වඤ්ඤෙව භගවතො ආරොචෙහීති සීහො කිර භගවතො විස්සාසිකො, අයඤ්හි ථෙරො ථූලසරීරො, තෙනස්ස සරීරගරුතාය උට්ඨානනිසජ්ජාදීසු ආලසියභාවො ඊසකං අප්පහීනො විය හොති. අථායං සාමණෙරො භගවතො කාලෙන කාලං වත්තං කරොති. තෙන නං ථෙරො ‘‘ත්වම්පි දසබලස්ස විස්සාසිකො’’ති වත්වා ගච්ඡ ත්වඤ්ඤෙවාරොචෙහීති ආහ. විහාරපච්ඡායායන්ති විහාරඡායායං, කූටාගාරමහාගෙහච්ඡායාය ඵරිතොකාසෙති අත්ථො. සා කිර කූටාගාරසාලා දක්ඛිණුත්තරතො දීඝා පාචීනමුඛා, තෙනස්සා පුරතො මහතී ඡායා පත්ථටා හොති, සීහො තත්ථ භගවතො ආසනං පඤ්ඤපෙසි.

त्वञ्ञेव भगवतो आरोचेहि का अर्थ है—सीह श्रामणेर भगवान का विश्वासपात्र (निकटवर्ती) था। यह स्थविर (नागित) स्थूल शरीर वाले थे, इसलिए शरीर के भारीपन के कारण उठने-बैठने आदि में उनमें थोड़ा आलस्य जैसा था जो अभी पूरी तरह दूर नहीं हुआ था। उधर यह श्रामणेर समय-समय पर भगवान की सेवा (वत्त) करता था। इसलिए स्थविर ने उससे कहा— 'तुम भी दशबल (बुद्ध) के विश्वासपात्र हो, जाओ तुम ही सूचना दे दो।' 'विहारपच्छायायं' का अर्थ है—विहार की छाया में, अर्थात् कूटागार नामक बड़े भवन की छाया से व्याप्त स्थान में। वह कूटागार शाला उत्तर-दक्षिण में लंबी थी और उसका मुख पूर्व की ओर था, इसलिए उसके सामने बड़ी छाया फैली हुई थी। सीह ने वहाँ भगवान के लिए आसन बिछाया।

363. අථ ඛො භගවා ද්වාරන්තරෙහි චෙව වාතපානන්තරෙහි ච නික්ඛමිත්වා විධාවන්තාහි විප්ඵරන්තීහි ඡබ්බණ්ණාහි බුද්ධරස්මීහි සංසූචිතනික්ඛමනො වලාහකන්තරතො පුණ්ණචන්දො විය කූටාගාරසාලතො නික්ඛමිත්වා පඤ්ඤත්තවරබුද්ධාසනෙ නිසීදි. තෙන වුත්තං – ‘‘අථ ඛො භගවා විහාරා නික්ඛම්ම විහාරපච්ඡායාය පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදී’’ති.

३६३. तब भगवान, द्वारों और खिड़कियों के बीच से निकलकर चारों ओर फैलती हुई छह रंगों वाली बुद्ध-रश्मियों द्वारा अपने निकलने की सूचना देते हुए, बादलों के बीच से निकलते हुए पूर्ण चंद्रमा के समान कूटागार शाला से बाहर आए और बिछाए गए श्रेष्ठ बुद्ध-आसन पर बैठ गए। इसीलिए कहा गया— 'तब भगवान विहार से निकलकर, विहार की छाया में बिछाए गए आसन पर बैठ गए।'

364-365. පුරිමානි[Pg.278], භන්තෙ, දිවසානි පුරිමතරානීති එත්ථ හිය්‍යො දිවසං පුරිමං නාම, තතො පරං පුරිමතරං. තතො පට්ඨාය පන සබ්බානි පුරිමානි චෙව පුරිමතරානි ච හොන්ති. යදග්ගෙති මූලදිවසතො පට්ඨාය යං දිවසං අග්ගං පරකොටිං කත්වා විහරාමීති අත්ථො, යාව විහාසින්ති වුත්තං හොති. ඉදානි තස්ස පරිමාණං දස්සෙන්තො ‘‘නචිරං තීණි වස්සානී’’ති ආහ. අථ වා යදග්ගෙති යං දිවසං අග්ගං කත්වා නචිරං තීණි වස්සානි විහරාමීතිපි අත්ථො. යං දිවසං ආදිං කත්වා නචිරං විහාසිං තීණියෙව වස්සානීති වුත්තං හොති. අයං කිර භගවතො පත්තචීවරං ගණ්හන්තො තීණි සංවච්ඡරානි භගවන්තං උපට්ඨාසි, තං සන්ධාය එවං වදති. පියරූපානීති පියජාතිකානි සාතජාතිකානි. කාමූපසංහිතානීති කාමස්සාදයුත්තානි. රජනීයානීති රාගජනකානි. නො ච ඛො දිබ්බානි සද්දානීති කස්මා සුනක්ඛත්තො තානි න සුණාති? සො කිර භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා දිබ්බචක්ඛුපරිකම්මං යාචි, තස්ස භගවා ආචික්ඛි, සො යථානුසිට්ඨං පටිපන්නො දිබ්බචක්ඛුං උප්පාදෙත්වා දෙවතානං රූපානි දිස්වා චින්තෙසි ‘‘ඉමස්මිං සරීරසණ්ඨානෙ සද්දෙන මධුරෙන භවිතබ්බං, කථං නු ඛො නං සුණෙය්‍ය’’න්ති භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා දිබ්බසොතපරිකම්මං පුච්ඡි. අයඤ්ච අතීතෙ එකං සීලවන්තං භික්ඛුං කණ්ණසක්ඛලියං පහරිත්වා බධිරමකාසි. තස්මා පරිකම්මං කරොන්තොපි අභබ්බො දිබ්බසොතාධිගමාය. තෙනස්ස න භගවා පරිකම්මං කථෙසි. සො එත්තාවතා භගවති ආඝාතං බන්ධිත්වා චින්තෙසි – ‘‘අද්ධා සමණස්ස ගොතමස්ස එවං හොති – ‘අහම්පි ඛත්තියො අයම්පි ඛත්තියො, සචස්ස ඤාණං වඩ්ඪිස්සති, අයම්පි සබ්බඤ්ඤූ භවිස්සතී’ති උසූයාය මය්හං න කථෙසී’’ති. සො අනුක්කමෙන ගිහිභාවං පත්වා තමත්ථං මහාලිලිච්ඡවිනො කථෙන්තො එවමාහ.

हे भदन्त! 'पुरिमानि दिवसानि पुरिमतरानि' यहाँ 'पुरिम' का अर्थ बीता हुआ कल है, और उससे पहले का दिन 'पुरिमतर' है। उसके बाद से सभी दिन 'पुरिम' और 'पुरिमतर' होते हैं। 'यदग्गे' का अर्थ है मूल दिन से आरम्भ कर जिस दिन को आदि बनाकर मैं विहार करता हूँ। अब उसकी अवधि दर्शाते हुए सुनक्खत्त ने कहा—'न चिरं तीणि वस्सानीति' (तीन वर्ष से अधिक नहीं)। अथवा 'यदग्गे' का अर्थ है जिस दिन को आदि बनाकर तीन वर्ष तक विहार करता हूँ। कहा गया है कि यह सुनक्खत्त भगवान के पात्र-चीवर को ग्रहण करते हुए तीन वर्षों तक भगवान की सेवा करता रहा, उसी के सन्दर्भ में वह ऐसा कहता है। 'पियरूपाणि' का अर्थ है प्रिय स्वभाव वाले और सुखद स्वभाव वाले। 'कामूपसंहितानि' का अर्थ है काम-भोग की वस्तुओं के आस्वादन से युक्त। 'रजनीयानि' का अर्थ है राग उत्पन्न करने वाले। 'नो च खो दिब्बानि सद्दानि'—सुनक्खत्त उन दिव्य शब्दों को क्यों नहीं सुनता? कहा जाता है कि उसने भगवान के पास जाकर दिव्य-चक्षु की साधना माँगी, भगवान ने उसे वह सिखा दी। उसने उपदेशानुसार अभ्यास कर दिव्य-चक्षु प्राप्त किया और देवताओं के रूपों को देखकर सोचा—'इस शरीर की बनावट में शब्द भी मधुर होने चाहिए, मैं उन्हें कैसे सुनूँ?' ऐसा सोचकर उसने भगवान के पास जाकर दिव्य-श्रोत्र की साधना के बारे में पूछा। किन्तु इस सुनक्खत्त ने पूर्व जन्म में एक शीलवान भिक्षु के कान पर प्रहार कर उसे बहरा कर दिया था। इसलिए साधना करने पर भी वह दिव्य-श्रोत्र प्राप्त करने के अयोग्य था। इसी कारण भगवान ने उसे उसकी साधना नहीं बताई। इस कारण उसने भगवान के प्रति द्वेष पाल लिया और सोचा—'निश्चित ही श्रमण गौतम ऐसा सोचते हैं—मैं भी क्षत्रिय हूँ और यह सुनक्खत्त भी क्षत्रिय है, यदि इसका ज्ञान बढ़ गया तो यह भी सर्वज्ञ बुद्ध हो जाएगा।' ऐसा ईर्ष्यावश सोचकर उसने मुझे नहीं बताया। वह क्रमशः गृहस्थ भाव को प्राप्त होकर महालि लिच्छवि को वह बात बताते हुए ऐसा कहता है।

366-371. එකංසභාවිතොති එකංසාය එකකොට්ඨාසාය භාවිතො, දිබ්බානං වා රූපානං දස්සනත්ථාය දිබ්බානං වා සද්දානං සවනත්ථාය භාවිතොති අත්ථො. තිරියන්ති අනුදිසාය. උභයංසභාවිතොති උභයංසාය උභයකොට්ඨාසාය භාවිතොති අත්ථො. අයං ඛො මහාලි හෙතූති අයං දිබ්බානංයෙව රූපානං දස්සනාය එකංසභාවිතො සමාධි හෙතු. ඉමමත්ථං සුත්වා සො ලිච්ඡවී චින්තෙසි – ‘‘ඉදං දිබ්බසොතෙන සද්දසුණනං ඉමස්මිං සාසනෙ උත්තමත්ථභූතං මඤ්ඤෙ ඉමස්ස නූන අත්ථාය එතෙ [Pg.279] භික්ඛූ පඤ්ඤාසම්පි සට්ඨිපි වස්සානි අපණ්ණකං බ්‍රහ්මචරියං චරන්ති, යංනූනාහං දසබලං එතමත්ථං පුච්ඡෙය්‍ය’’න්ති.

३६६-३७१. 'एकंसभावितो' का अर्थ है एक अंश या एक भाग के लिए अभ्यास किया हुआ, अर्थात् या तो दिव्य रूपों को देखने के लिए या दिव्य शब्दों को सुनने के लिए अभ्यास किया हुआ। 'तिरियं' का अर्थ है विदिशाओं में। 'उभयंसभावितो' का अर्थ है दोनों अंशों या दोनों भागों के लिए अभ्यास किया हुआ। 'अयं खो महालि हेतु'—यह दिव्य रूपों को ही देखने के लिए एक अंश में अभ्यास की गई समाधि ही कारण है। इस बात को सुनकर उस लिच्छवि ने सोचा—'दिव्य-श्रोत्र से शब्दों को सुनना इस शासन में उत्तम प्रयोजन प्रतीत होता है; निश्चित ही इसी के लिए ये भिक्षु पचास या साठ वर्षों तक निष्पाप ब्रह्मचर्य का पालन करते हैं, क्यों न मैं दशबल से इस विषय में पूछूँ'।

372. තතො තමත්ථං පුච්ඡන්තො ‘‘එතාසං නූන, භන්තෙ’’තිආදිමාහ. සමාධිභාවනානන්ති එත්ථ සමාධියෙව සමාධිභාවනා, උභයංසභාවිතානං සමාධීනන්ති අත්ථො. අථ යස්මා සාසනතො බාහිරා එතා සමාධිභාවනා, න අජ්ඣත්තිකා. තස්මා තා පටික්ඛිපිත්වා යදත්ථං භික්ඛූ බ්‍රහ්මචරියං චරන්ති, තං දස්සෙන්තො භගවා ‘‘න ඛො මහාලී’’තිආදිමාහ.

३७२. तब उस विषय को पूछते हुए उसने 'एतासं नून, भन्ते' आदि कहा। 'समाधिभावनानं' यहाँ समाधि ही समाधि-भावना है, अर्थात् दोनों अंशों के लिए अभ्यास की गई समाधियों का। चूँकि ये समाधि-भावनाएँ शासन से बाहर की हैं, आध्यात्मिक नहीं हैं, इसलिए उन्हें अस्वीकार करते हुए, जिस प्रयोजन के लिए भिक्षु ब्रह्मचर्य का पालन करते हैं, उसे दर्शाते हुए भगवान ने 'न खो महालि' आदि कहा।

චතුඅරියඵලවණ්ණනා

चार आर्यफलों की व्याख्या

373. තිණ්ණං සංයොජනානන්ති සක්කායදිට්ඨිආදීනං තිණ්ණං බන්ධනානං. තානි හි වට්ටදුක්ඛමයෙ රථෙ සත්තෙ සංයොජෙන්ති, තස්මා සංයොජනානීති වුච්චන්ති. සොතාපන්නො හොතීති මග්ගසොතං ආපන්නො හොති. අවිනිපාතධම්මොති චතූසු අපායෙසු අපතනධම්මො. නියතොති ධම්මනියාමෙන නියතො. සම්බොධිපරායණොති උපරිමග්ගත්තයසඞ්ඛාතා සම්බොධි පරං අයනං අස්ස, අනෙන වා පත්තබ්බාති සම්බොධිපරායණො.

३७३. 'तिण्णं संयोजनानं' का अर्थ है सत्काय-दृष्टि आदि तीन बन्धनों का। वे प्राणियों को संसार-दुःख रूपी रथ में बाँधते हैं, इसलिए उन्हें 'संयोजन' कहा जाता है। 'सोतापन्नो होति' का अर्थ है मार्ग-रूपी स्रोत में प्रविष्ट होना। 'अविनिपातधम्मो' का अर्थ है चार अपायों में न गिरने के स्वभाव वाला। 'नियतो' का अर्थ है धर्म-नियम द्वारा सुनिश्चित। 'सम्बोधिपरायणो' का अर्थ है जिसके लिए ऊपर के तीन मार्गों वाली सम्बोधि ही परम गन्तव्य है, अथवा जिसके द्वारा वह प्राप्त की जानी है।

තනුත්තාති පරියුට්ඨානමන්දතාය ච කදාචි කරහචි උප්පත්තියා ච තනුභාවා. ඔරම්භාගියානන්ති හෙට්ඨාභාගියානං, යෙ හි බද්ධො උපරි සුද්ධාවාසභූමියං නිබ්බත්තිතුං න සක්කොති. ඔපපාතිකොති සෙසයොනිපටික්ඛෙපවචනමෙතං. තත්ථ පරිනිබ්බායීති තස්මිං උපරිභවෙයෙව පරිනිබ්බානධම්මො. අනාවත්තිධම්මොති තතො බ්‍රහ්මලොකා පුන පටිසන්ධිවසෙන අනාවත්තනධම්මො. චෙතොවිමුත්තින්ති චිත්තවිසුද්ධිං, සබ්බකිලෙසබන්ධනවිමුත්තස්ස අරහත්තඵලචිත්තස්සෙතං අධිවචනං. පඤ්ඤාවිමුත්තින්ති එත්ථාපි සබ්බකිලෙසබන්ධනවිමුත්තා අරහත්තඵලපඤ්ඤාව පඤ්ඤාවිමුත්තීති වෙදිතබ්බා. දිට්ඨෙව ධම්මෙති ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ. සයන්ති සාමං. අභිඤ්ඤාති අභිජානිත්වා. සච්ඡිකත්වාති පච්චක්ඛං කත්වා. අථ වා අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වාති අභිඤ්ඤාය අභිවිසිට්ඨෙන ඤාණෙන සච්ඡිකරිත්වාතිපි අත්ථො. උපසම්පජ්ජාති පත්වා පටිලභිත්වා. ඉදං සුත්වා ලිච්ඡවිරාජා චින්තෙසි – ‘‘අයං පන ධම්මො න සකුණෙන විය උප්පතිත්වා, නාපි ගොධාය විය උරෙන ගන්ත්වා සක්කා පටිවිජ්ඣිතුං[Pg.280], අද්ධා පන ඉමං පටිවිජ්ඣන්තස්ස පුබ්බභාගප්පටිපදාය භවිතබ්බං, පුච්ඡාමි තාව න’’න්ති.

'तनुत्ता' का अर्थ है क्लेशों के उभरने की मन्दता के कारण और कभी-कभार ही उत्पन्न होने के कारण उनका क्षीण हो जाना। 'ओरम्भागियानं' का अर्थ है निचले भागों से सम्बद्ध, जिनसे बँधा हुआ व्यक्ति ऊपर शुद्धावास भूमि में उत्पन्न नहीं हो सकता। 'ओपपातिको' यह शब्द अन्य योनियों के निषेध के लिए है। 'तत्थ परिनिब्बायी' का अर्थ है उसी ऊपरी भव में ही परिनिर्वाण प्राप्त करने के स्वभाव वाला। 'अनावत्तिधम्मो' का अर्थ है उस ब्रह्मलोक से पुनः प्रतिसन्धि के रूप में न लौटने के स्वभाव वाला। 'चेतोविमुत्तिं' का अर्थ है चित्त की शुद्धि; यह सभी क्लेश-बन्धनों से मुक्त अर्हत्-फल-चित्त का नाम है। 'पञ्ञाविमुत्तिं' यहाँ भी सभी क्लेश-बन्धनों से मुक्त अर्हत्-फल-प्रज्ञा को ही 'प्रज्ञा-विमुक्ति' समझना चाहिए। 'दिट्ठेव धम्मे' का अर्थ है इसी आत्म-भाव में। 'सयं' का अर्थ है स्वयं। 'अभिञ्ञा' का अर्थ है विशेष ज्ञान से जानकर। 'सच्छिकत्वा' का अर्थ है प्रत्यक्ष करके। अथवा 'अभिञ्ञा सच्छिकत्वा' का अर्थ है अभिज्ञा रूपी विशिष्ट ज्ञान से साक्षात्कार करके। 'उपसम्पज्जा' का अर्थ है प्राप्त करके। यह सुनकर लिच्छवि राजा ने सोचा—'यह धर्म न तो पक्षी की तरह उड़कर और न ही गोह की तरह छाती के बल चलकर प्राप्त किया जा सकता है; निश्चित ही इसे प्राप्त करने वाले के लिए प्रारम्भिक अभ्यास होना चाहिए, पहले मैं उसके बारे में पूछता हूँ'।

අරියඅට්ඨඞ්ගිකමග්ගවණ්ණනා

आर्य अष्टांगिक मार्ग की व्याख्या

374-375. තතො භගවන්තං පුච්ඡන්තො ‘‘අත්ථි පන භන්තෙ’’තිආදිමාහ. අට්ඨඞ්ගිකොති පඤ්චඞ්ගිකං තුරියං විය අට්ඨඞ්ගිකො ගාමො විය ච අට්ඨඞ්ගමත්තොයෙව හුත්වා අට්ඨඞ්ගිකො, න අඞ්ගතො අඤ්ඤො මග්ගො නාම අත්ථි. තෙනෙවාහ – ‘‘සෙය්‍යථිදං, සම්මාදිට්ඨි…පෙ… සම්මාසමාධී’’ති. තත්ථ සම්මාදස්සනලක්ඛණා සම්මාදිට්ඨි. සම්මා අභිනිරොපනලක්ඛණො සම්මාසඞ්කප්පො. සම්මා පරිග්ගහණලක්ඛණා සම්මාවාචා. සම්මා සමුට්ඨාපනලක්ඛණො සම්මාකම්මන්තො. සම්මා වොදාපනලක්ඛණො සම්මාආජීවො. සම්මා පග්ගහලක්ඛණො සම්මාවායාමො. සම්මා උපට්ඨානලක්ඛණා සම්මාසති. සම්මා සමාධානලක්ඛණො සම්මාසමාධි. එතෙසු එකෙකස්ස තීණි තීණි කිච්චානි හොන්ති. සෙය්‍යථිදං, සම්මාදිට්ඨි තාව අඤ්ඤෙහිපි අත්තනො පච්චනීකකිලෙසෙහි සද්ධිං මිච්ඡාදිට්ඨිං පජහති, නිරොධං ආරම්මණං කරොති, සම්පයුත්තධම්මෙ ච පස්සති තප්පටිච්ඡාදකමොහවිධමනවසෙන අසම්මොහතො. සම්මාසඞ්කප්පාදයොපි තථෙව මිච්ඡාසඞ්කප්පාදීනි පජහන්ති, නිරොධඤ්ච ආරම්මණං කරොන්ති, විසෙසතො පනෙත්ථ සම්මාසඞ්කප්පො සහජාතධම්මෙ අභිනිරොපෙති. සම්මාවාචා සම්මා පරිග්ගණ්හති. සම්මාකම්මන්තො සම්මා සමුට්ඨාපෙති. සම්මාආජීවො සම්මා වොදාපෙති. සම්මාවායාමො සම්මා පග්ගණ්හති. සම්මාසති සම්මා උපට්ඨාපෙති. සම්මාසමාධි සම්මා පදහති.

उसके बाद, भगवान से पूछने की इच्छा से, उन्होंने "अत्थि पन भन्ते" (क्या है, भन्ते) आदि शब्द कहे। 'अष्टांगिक' का अर्थ है कि जैसे पांच अंगों वाला वाद्ययंत्र होता है या आठ दिशाओं वाला गाँव होता है, वैसे ही केवल आठ अंगों से युक्त होने के कारण इसे 'अष्टांगिक' कहा जाता है; इन अंगों के अतिरिक्त 'मार्ग' नामक कोई अन्य वस्तु नहीं है। इसीलिए कहा गया है - "जैसे कि, सम्यक् दृष्टि... पे... सम्यक् समाधि।" वहाँ, सम्यक् दर्शन (चार आर्य सत्यों का सही दर्शन) के लक्षण वाली 'सम्यक् दृष्टि' है। सम्यक् रूप से (चित्त को निर्वाण पर) आरोपित करने के लक्षण वाला 'सम्यक् संकल्प' है। सम्यक् रूप से ग्रहण करने के लक्षण वाली 'सम्यक् वाचा' है। सम्यक् रूप से उत्थान (समुत्थान) करने के लक्षण वाला 'सम्यक् कर्मान्त' है। सम्यक् रूप से परिशुद्ध करने के लक्षण वाला 'सम्यक् आजीव' है। सम्यक् रूप से प्रग्रह (उत्साह) करने के लक्षण वाला 'सम्यक् व्यायाम' है। सम्यक् रूप से उपस्थित होने के लक्षण वाली 'सम्यक् स्मृति' है। सम्यक् रूप से (चित्त को) स्थापित करने के लक्षण वाला 'सम्यक् समाधि' है। इनमें से प्रत्येक के तीन-तीन कार्य होते हैं। जैसे कि, सबसे पहले सम्यक् दृष्टि अपने विरोधी क्लेशों के साथ मिथ्या दृष्टि का त्याग करती है, निरोध (निर्वाण) को आलम्बन बनाती है, और उस निरोध को ढकने वाले मोह के विनाश के माध्यम से सम्प्रयुक्त धर्मों को बिना मोह के (असंमोह से) देखती है। सम्यक् संकल्प आदि भी उसी प्रकार मिथ्या संकल्प आदि का त्याग करते हैं और निरोध को आलम्बन बनाते हैं, किन्तु यहाँ विशेष रूप से सम्यक् संकल्प सहजात धर्मों को (निर्वाण के आलम्बन पर) आरोपित करता है। सम्यक् वाचा (सहजात धर्मों को) सम्यक् रूप से ग्रहण करती है। सम्यक् कर्मान्त सम्यक् रूप से उत्थापित करता है। सम्यक् आजीव सम्यक् रूप से परिशुद्ध करता है। सम्यक् व्यायाम सम्यक् रूप से प्रग्रह (उत्साहित) करता है। सम्यक् स्मृति सम्यक् रूप से उपस्थित करती है। सम्यक् समाधि सम्यक् रूप से (चित्त को) स्थापित करती है।

අපි චෙසා සම්මාදිට්ඨි නාම පුබ්බභාගෙ නානාක්ඛණා නානාරම්මණා හොති, මග්ගක්ඛණෙ එකක්ඛණා එකාරම්මණා. කිච්චතො පන ‘‘දුක්ඛෙ ඤාණ’’න්තිආදීනි චත්තාරි නාමානි ලභති. සම්මාසඞ්කප්පාදයොපි පුබ්බභාගෙ නානාක්ඛණා නානාරම්මණා හොන්ති. මග්ගක්ඛණෙ එකක්ඛණා එකාරම්මණා. තෙසු සම්මාසඞ්කප්පො කිච්චතො ‘‘නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පො’’තිආදීනි තීණි නාමානි ලභති. සම්මා වාචාදයො තිස්සො විරතියොපි හොන්ති, චෙතනාදයොපි හොන්ති, මග්ගක්ඛණෙ පන විරතියෙව. සම්මාවායාමො සම්මාසතීති ඉදම්පි ද්වයං කිච්චතො සම්මප්පධානසතිපට්ඨානවසෙන චත්තාරි නාමානි ලභති. සම්මාසමාධි පන පුබ්බභාගෙපි මග්ගක්ඛණෙපි සම්මාසමාධියෙව.

इसके अतिरिक्त, यह सम्यक् दृष्टि पूर्वभाग (विपश्यना के समय) में विभिन्न क्षणों वाली और विभिन्न आलम्बनों वाली होती है, किन्तु मार्ग-क्षण में यह एक ही क्षण वाली और एक ही आलम्बन वाली होती है। कार्य की दृष्टि से, यह 'दुःख में ज्ञान' आदि चार नाम प्राप्त करती है। सम्यक् संकल्प आदि भी पूर्वभाग में विभिन्न क्षणों और विभिन्न आलम्बनों वाले होते हैं। मार्ग-क्षण में वे एक ही क्षण और एक ही आलम्बन वाले होते हैं। उनमें से सम्यक् संकल्प कार्य की दृष्टि से 'नैष्क्रम्य संकल्प' आदि तीन नाम प्राप्त करता है। सम्यक् वाचा आदि तीन (वाचा, कर्मान्त, आजीव) विरतियाँ भी होती हैं और चेतना आदि भी होती हैं, किन्तु मार्ग-क्षण में वे केवल विरतियाँ ही होती हैं। सम्यक् व्यायाम और सम्यक् स्मृति - यह युगल भी कार्य की दृष्टि से सम्यक् प्रधान और स्मृति-प्रस्थान के भेद से चार-चार नाम प्राप्त करता है। किन्तु सम्यक् समाधि पूर्वभाग में भी और मार्ग-क्षण में भी केवल 'सम्यक् समाधि' ही रहती है।

ඉති [Pg.281] ඉමෙසු අට්ඨසු ධම්මෙසු භගවතා නිබ්බානාධිගමාය පටිපන්නස්ස යොගිනො බහුකාරත්තා පඨමං සම්මාදිට්ඨි දෙසිතා. අයඤ්හි ‘‘පඤ්ඤාපජ්ජොතො පඤ්ඤාසත්ථ’’න්ති (ධ. ස. 20) ච වුත්තා. තස්මා එතාය පුබ්බභාගෙ විපස්සනාඤාණසඞ්ඛාතාය සම්මාදිට්ඨියා අවිජ්ජන්ධකාරං විධමිත්වා කිලෙසචොරෙ ඝාතෙන්තො ඛෙමෙන යොගාවචරො නිබ්බානං පාපුණාති. තෙන වුත්තං – ‘‘නිබ්බානාධිගමාය පටිපන්නස්ස යොගිනො බහුකාරත්තා පඨමං සම්මාදිට්ඨි දෙසිතා’’ති.

इस प्रकार, इन आठ धर्मों में से, निर्वाण प्राप्ति के लिए प्रतिपन्न योगी के लिए बहुत उपकारी होने के कारण भगवान ने सबसे पहले 'सम्यक् दृष्टि' का उपदेश दिया। क्योंकि इसे 'प्रज्ञा-प्रद्योत' (प्रज्ञा का प्रकाश) और 'प्रज्ञा-शस्त्र' भी कहा गया है। इसलिए, पूर्वभाग में विपश्यना-ज्ञान कही जाने वाली इस सम्यक् दृष्टि के द्वारा अविद्या रूपी अंधकार को नष्ट कर और क्लेश रूपी चोरों का वध करते हुए, योगावचर कुशलतापूर्वक निर्वाण को प्राप्त करता है। इसीलिए कहा गया है - "निर्वाण प्राप्ति के लिए प्रतिपन्न योगी के लिए बहुत उपकारी होने के कारण सबसे पहले सम्यक् दृष्टि का उपदेश दिया गया है।"

සම්මාසඞ්කප්පො පන තස්සා බහුකාරො, තස්මා තදනන්තරං වුත්තො. යථා හි හෙරඤ්ඤිකො හත්ථෙන පරිවට්ටෙත්වා පරිවට්ටෙත්වා චක්ඛුනා කහාපණං ඔලොකෙන්තො – ‘‘අයං ඡෙකො, අයං කූටො’’ති ජානාති. එවං යොගාවචරොපි පුබ්බභාගෙ විතක්කෙන විතක්කෙත්වා විපස්සනාපඤ්ඤාය ඔලොකයමානො – ‘‘ඉමෙ ධම්මා කාමාවචරා, ඉමෙ ධම්මා රූපාවචරාදයො’’ති පජානාති. යථා වා පන පුරිසෙන කොටියං ගහෙත්වා පරිවට්ටෙත්වා පරිවට්ටෙත්වා දින්නං මහාරුක්ඛං තච්ඡකො වාසියා තච්ඡෙත්වා කම්මෙ උපනෙති, එවං විතක්කෙන විතක්කෙත්වා විතක්කෙත්වා දින්නෙ ධම්මෙ යොගාවචරො පඤ්ඤාය – ‘‘ඉමෙ කාමාවචරා, ඉමෙ රූපාවචරා’’තිආදිනා නයෙන පරිච්ඡින්දිත්වා කම්මෙ උපනෙති. තෙන වුත්තං – ‘‘සම්මාසඞ්කප්පො පන තස්සා බහුකාරො, තස්මා තදනන්තරං වුත්තො’’ති. ස්වායං යථා සම්මාදිට්ඨියා එවං සම්මාවාචායපි උපකාරකො. යථාහ – ‘‘පුබ්බෙ ඛො, විසාඛ, විතක්කෙත්වා විචාරෙත්වා පච්ඡා වාචං භින්දතී’’ති, (ම. නි. 1.463) තස්මා තදනන්තරං සම්මාවාචා වුත්තා.

सम्यक् संकल्प उस (सम्यक् दृष्टि) के लिए बहुत उपकारी है, इसलिए उसके ठीक बाद इसका वर्णन किया गया है। जैसे कोई जौहरी (स्वर्णकार) हाथ से उलट-पलट कर और आँखों से कार्षापण (सिक्के) को देखते हुए जानता है कि "यह असली है, यह नकली है"; उसी प्रकार योगावचर भी पूर्वभाग में वितर्क के द्वारा विचार कर और विपश्यना-प्रज्ञा से देखते हुए यह जानता है कि "ये धर्म कामावचर हैं, ये धर्म रूपावचर आदि हैं।" अथवा जैसे किसी व्यक्ति द्वारा सिरे से पकड़कर और उलट-पलट कर दिए गए एक विशाल वृक्ष के तने को बढ़ई बसूले (कुल्हाड़ी) से छीलकर काम में लाता है, वैसे ही वितर्क द्वारा बार-बार विचार कर दिए गए धर्मों को योगावचर प्रज्ञा के द्वारा "ये कामावचर हैं, ये रूपावचर हैं" आदि विधि से परिच्छेद (विभाजित) कर कार्य (परिज्ञा आदि) में प्रयुक्त करता है। इसीलिए कहा गया है - "सम्यक् संकल्प उस (सम्यक् दृष्टि) के लिए बहुत उपकारी है, इसलिए उसके ठीक बाद इसका वर्णन किया गया है।" वह (सम्यक् संकल्प) जैसे सम्यक् दृष्टि के लिए उपकारी है, वैसे ही सम्यक् वाचा के लिए भी उपकारी है। जैसा कि कहा गया है - "हे विशाख! पहले वितर्क और विचार करके ही बाद में वाणी निकलती है", इसलिए उसके बाद सम्यक् वाचा कही गई है।

යස්මා පන – ‘‘ඉදඤ්චිදඤ්ච කරිස්සාමා’’ති පඨමං වාචාය සංවිදහිත්වා ලොකෙ කම්මන්තෙ පයොජෙන්ති; තස්මා වාචා කායකම්මස්ස උපකාරිකාති සම්මාවාචාය අනන්තරං සම්මාකම්මන්තො වුත්තො. චතුබ්බිධං පන වචීදුච්චරිතං, තිවිධඤ්ච කායදුච්චරිතං පහාය උභයං සුචරිතං පූරෙන්තස්සෙව යස්මා ආජීවට්ඨමකං සීලං පූරෙති, න ඉතරස්ස, තස්මා තදුභයානන්තරං සම්මාආජීවො වුත්තො. එවං විසුද්ධාජීවෙන පන ‘‘පරිසුද්ධො මෙ ආජීවො’’ති එත්තාවතා ච පරිතොසං කත්වා සුත්තපමත්තෙන විහරිතුං න යුත්තං, අථ ඛො ‘‘සබ්බිරියාපථෙසු ඉදං වීරියං සමාරභිතබ්බ’’න්ති දස්සෙතුං තදනන්තරං සම්මාවායාමො වුත්තො. තතො ‘‘ආරද්ධවීරියෙනපි කායාදීසු චතූසු වත්ථූසු [Pg.282] සති සූපට්ඨිතා කාතබ්බා’’ති දස්සනත්ථං තදනන්තරං සම්මාසති දෙසිතා. යස්මා පනෙවං සූපට්ඨිතා සති සමාධිස්සුපකාරානුපකාරානං ධම්මානං ගතියො සමන්නෙසිත්වා පහොති එකත්තාරම්මණෙ චිත්තං සමාධාතුං, තස්මා සම්මාසතියා අනන්තරං සම්මාසමාධි දෙසිතොති වෙදිතබ්බො. එතෙසං ධම්මානං සච්ඡිකිරියායාති එතෙසං සොතාපත්තිඵලාදීනං පච්චක්ඛකිරියත්ථාය.

क्योंकि "हम यह और वह करेंगे" - इस प्रकार पहले वाणी से योजना बनाकर ही लोक में कार्यों (कर्मान्तों) को किया जाता है; इसलिए वाणी काय-कर्म के लिए उपकारी है, अतः सम्यक् वाचा के बाद सम्यक् कर्मान्त कहा गया है। चार प्रकार के वच-दुश्चरित और तीन प्रकार के काय-दुश्चरित को त्याग कर, दोनों प्रकार के सुचरितों को पूर्ण करने वाले व्यक्ति का ही 'आजीव-अष्टमक शील' पूर्ण होता है, अन्य का नहीं; इसलिए उन दोनों (सम्यक् वाचा और सम्यक् कर्मान्त) के बाद सम्यक् आजीव कहा गया है। इस प्रकार विशुद्ध आजीव वाले व्यक्ति के लिए "मेरा आजीव परिशुद्ध है" - इतने मात्र से संतोष कर सोए हुए या प्रमादी व्यक्ति की तरह विहार करना उचित नहीं है, बल्कि "सभी ईर्यापथों में इस वीर्य का आरम्भ करना चाहिए" - यह दिखाने के लिए उसके बाद सम्यक् व्यायाम कहा गया है। उसके बाद, "वीर्य आरम्भ करने वाले व्यक्ति को भी काया आदि चार वस्तुओं (स्मृति-प्रस्थानों) में स्मृति को भली-भाँति उपस्थित रखना चाहिए" - यह दिखाने के लिए उसके बाद सम्यक् स्मृति का उपदेश दिया गया है। क्योंकि इस प्रकार भली-भाँति उपस्थित स्मृति, समाधि के लिए उपकारी और अनुपकारी धर्मों की गतियों (अवस्थाओं) की खोज कर चित्त को एक ही आलम्बन पर एकाग्र करने में समर्थ होती है, इसलिए सम्यक् स्मृति के बाद सम्यक् समाधि का उपदेश दिया गया है - ऐसा समझना चाहिए। "इन धर्मों के साक्षात्कार के लिए" का अर्थ है - इन स्रोतापत्ति-फल आदि धर्मों के प्रत्यक्ष साक्षात्कार के लिए।

ද්වෙ පබ්බජිතවත්ථුවණ්ණනා

दो प्रव्रजितों की कथा की व्याख्या।

376-377. එකමිදාහන්ති ඉදං කස්මා ආරද්ධං? අයං කිර රාජා – ‘‘රූපං අත්තා’’ති එවංලද්ධිකො, තෙනස්ස දෙසනාය චිත්තං නාධිමුච්චති. අථ භගවතා තස්ස ලද්ධියා ආවිකරණත්ථං එකං කාරණං ආහරිතුං ඉදමාරද්ධං. තත්‍රායං සඞ්ඛෙපත්ථො – ‘‘අහං එකං සමයං ඝොසිතාරාමෙ විහරාමි, තත්‍ර වසන්තං මං තෙ ද්වෙ පබ්බජිතා එවං පුච්ඡිංසු. අථාහං තෙසං බුද්ධුප්පාදං දස්සෙත්වා තන්තිධම්මං නාම කථෙන්තො ඉදමවොචං – ‘‘ආවුසො, සද්ධාසම්පන්නො නාම කුලපුත්තො එවරූපස්ස සත්ථු සාසනෙ පබ්බජිතො, එවං තිවිධං සීලං පූරෙත්වා පඨමජ්ඣානාදීනි පත්වා ඨිතො ‘තං ජීව’න්තිආදීනි වදෙය්‍ය, යුත්තං නු ඛො එතමස්සා’’ති? තතො තෙහි ‘‘යුත්ත’’න්ති වුත්තෙ ‘‘අහං ඛො පනෙතං, ආවුසො, එවං ජානාමි, එවං පස්සාමි, අථ ච පනාහං න වදාමී’’ති තං වාදං පටික්ඛිපිත්වා උත්තරි ඛීණාසවං දස්සෙත්වා ‘‘ඉමස්ස එවං වත්තුං න යුත්ත’’න්ති අවොචං. තෙ මම වචනං සුත්වා අත්තමනා අහෙසුන්ති. එවං වුත්තෙ සොපි අත්තමනො අහොසි. තෙනාහ – ‘‘ඉදමවොච භගවා. අත්තමනො ඔට්ඨද්ධො ලිච්ඡවී භගවතො භාසිතං අභිනන්දී’’ති.

"एकमिदाहं" (एक समय मैं) - यह (उपदेश) किसलिए आरम्भ किया गया? ऐसा कहा जाता है कि यह (लिच्छवि) राजा "रूप ही आत्मा है" - ऐसी दृष्टि वाला था, इस कारण उसका चित्त देशना (उपदेश) में प्रवृत्त नहीं होता था। तब भगवान ने उसकी उस दृष्टि को प्रकट करने के लिए और एक कारण प्रस्तुत करने के लिए यह "एकमिदाहं" आदि वचन आरम्भ किया। यहाँ संक्षेप में अर्थ यह है - "मैं एक समय घोषिताराम में विहार कर रहा था, वहाँ रहते हुए मुझसे उन दो प्रव्रजितों ने इस प्रकार पूछा। तब मैंने उन्हें बुद्ध के उत्पाद (प्राकट्य) को दिखाकर और 'तन्तिधम्म' (पालि परम्परा) को कहते हुए यह कहा - 'आयुष्मन्तों, श्रद्धा से सम्पन्न कुलपुत्र, इस प्रकार के शास्ता के शासन में प्रव्रजित होकर, इस प्रकार त्रिविध शील को पूर्ण कर, प्रथम ध्यान आदि को प्राप्त कर स्थित होकर यदि "वही जीव है, वही शरीर है" आदि कहे, तो क्या उसके लिए यह उचित होगा?' तब उनके द्वारा 'उचित नहीं है' ऐसा कहे जाने पर, 'आयुष्मन्तों, मैं तो इसे इस प्रकार जानता हूँ, इस प्रकार देखता हूँ, फिर भी मैं ऐसा नहीं कहता' - इस प्रकार उस वाद (मत) का निषेध कर और आगे क्षीणास्त्रव (अर्हन्त) को दिखाकर 'इसके लिए ऐसा कहना उचित नहीं है' - ऐसा कहा। वे मेरे वचनों को सुनकर प्रसन्न हुए।" ऐसा कहे जाने पर वह (लिच्छवि राजा) भी प्रसन्न हुआ। इसीलिए कहा गया - "भगवान ने यह कहा। प्रसन्नचित्त ओट्ठद्ध लिच्छवि ने भगवान के भाषण का अभिनन्दन किया।"

ඉති සුමඞ්ගලවිලාසිනියා දීඝනිකායට්ඨකථායං

इस प्रकार सुमंगलविलासिनी नामक दीघनिकाय-अट्ठकथा में।

මහාලිසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

महालि-सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

7. ජාලියසුත්තවණ්ණනා

७. जालिय-सुत्त की व्याख्या।

ද්වෙ පබ්බජිතවත්ථුවණ්ණනා

दो प्रव्रजितों की कथा की व्याख्या।

378. එවං [Pg.283] මෙ සුතං…පෙ… කොසම්බියන්ති ජාලියසුත්තං. තත්‍රායං අපුබ්බපදවණ්ණනා. ඝොසිතාරාමෙති ඝොසිතෙන සෙට්ඨිනා කතෙ ආරාමෙ. පුබ්බෙ කිර අල්ලකප්පරට්ඨං නාම අහොසි. තතො කොතූහලිකො නාම දලිද්දො ඡාතකභයෙන සපුත්තදාරො අවන්තිරට්ඨං ගච්ඡන්තො පුත්තං වහිතුං අසක්කොන්තො ඡඩ්ඩෙත්වා අගමාසි, මාතා නිවත්තිත්වා තං ගහෙත්වා ගතා, තෙ එකං ගොපාලකගාමං පවිසිංසු. ගොපාලකෙන ච තදා බහුපායාසො පටියත්තො හොති, තෙ තතො පායාසං ලභිත්වා භුඤ්ජිංසු. අථ සො පුරිසො බලවපායාසං භුත්තො ජීරාපෙතුං අසක්කොන්තො රත්තිභාගෙ කාලං කත්වා තත්ථෙව සුනඛියා කුච්ඡිස්මිං පටිසන්ධිං ගහෙත්වා කුක්කුරො ජාතො, සො ගොපාලකස්ස පියො අහොසි. ගොපාලකො ච පච්චෙකබුද්ධං උපට්ඨහති. පච්චෙකබුද්ධොපි භත්තකිච්චපරියොසානෙ කුක්කුරස්ස එකෙකං පිණ්ඩං දෙති, සො පච්චෙකබුද්ධෙ සිනෙහං උප්පාදෙත්වා ගොපාලකෙන සද්ධිං පණ්ණසාලම්පි ගච්ඡති. ගොපාලකෙ අසන්නිහිතෙ භත්තවෙලායං සයමෙව ගන්ත්වා කාලාරොචනත්ථං පණ්ණසාලද්වාරෙ භුස්සති, අන්තරාමග්ගෙපි චණ්ඩමිගෙ දිස්වා භුස්සිත්වා පලාපෙති. සො පච්චෙකබුද්ධෙ මුදුකෙන චිත්තෙන කාලංකත්වා දෙවලොකෙ නිබ්බත්ති. තත්‍රස්ස ඝොසකදෙවපුත්තො ත්වෙව නාමං අහොසි. සො දෙවලොකතො චවිත්වා කොසම්බියං එකස්ස කුලස්ස ඝරෙ නිබ්බත්ති. තං අපුත්තකො සෙට්ඨි තස්ස මාතාපිතූනං ධනං දත්වා පුත්තං කත්වා අග්ගහෙසි. අථ අත්තනො පුත්තෙ ජාතෙ සත්තක්ඛත්තුං ඝාතාපෙතුං උපක්කමි. සො පුඤ්ඤවන්තතාය සත්තසුපි ඨානෙසු මරණං අප්පත්වා අවසානෙ එකාය සෙට්ඨිධීතාය වෙය්‍යත්තියෙන ලද්ධජීවිතො අපරභාගෙ පිතුඅච්චයෙන සෙට්ඨිට්ඨානං පත්වා ඝොසකසෙට්ඨි නාම ජාතො. අඤ්ඤෙපි කොසම්බියං කුක්කුටසෙට්ඨි[Pg.284], පාවාරියසෙට්ඨීති ද්වෙ සෙට්ඨිනො අත්ථි, ඉමිනා සද්ධිං තයො අහෙසුං.

३७८. "एवं मे सुतं... कोसाम्बियं" यह जालिय-सुत्त है। यहाँ अपूर्व (नये) पदों की व्याख्या इस प्रकार है। "घोषितारामे" अर्थात् घोषित श्रेष्ठि (सेठ) द्वारा बनवाए गए आराम (उद्यान) में। प्राचीन काल में 'अल्लकप्प' नामक एक राष्ट्र था। वहाँ से 'कोतूहलिक' नामक एक दरिद्र व्यक्ति अकाल के भय से अपनी पत्नी और पुत्र के साथ अवन्ति राष्ट्र की ओर जाते हुए, पुत्र को ले जाने में असमर्थ होकर उसे छोड़कर चला गया; माता ने लौटकर उसे उठा लिया। वे एक ग्वाले के गाँव में पहुँचे। उस समय ग्वाले ने बहुत सी खीर (पायस) तैयार की थी, उन्होंने वहाँ से खीर प्राप्त कर खाई। तब वह पुरुष भारी खीर खाने के कारण उसे पचाने में असमर्थ होकर रात्रि के समय मर गया और उसी घर में एक कुतिया के गर्भ में प्रतिसन्धि लेकर कुत्ता बन गया। वह ग्वाले का प्रिय हो गया। ग्वाला एक प्रत्येकबुद्ध की सेवा करता था। प्रत्येकबुद्ध भी भोजन के अन्त में कुत्ते को एक-एक ग्रास देते थे। उसने प्रत्येकबुद्ध के प्रति स्नेह उत्पन्न कर लिया और ग्वाले के साथ पर्णशाला (कुटिया) भी जाता था। ग्वाले की अनुपस्थिति में वह भोजन के समय स्वयं जाकर समय की सूचना देने के लिए पर्णशाला के द्वार पर भौंकता था, और रास्ते में जंगली जानवरों को देखकर भौंककर उन्हें भगा देता था। वह प्रत्येकबुद्ध के प्रति कोमल चित्त के साथ मरकर देवलोक में उत्पन्न हुआ। वहाँ उसका नाम 'घोषक देवपुत्र' ही था। वह देवलोक से च्युत होकर कोसम्बी में एक कुल के घर में उत्पन्न हुआ। एक निपुत्रिक सेठ ने उसके माता-पिता को धन देकर उसे पुत्र बनाकर गोद ले लिया। बाद में अपना पुत्र उत्पन्न होने पर उसने उसे सात बार मरवाने का प्रयास किया। अपने पुण्य के कारण वह सातों स्थानों पर मृत्यु को प्राप्त न होकर, अन्त में एक सेठ की पुत्री की बुद्धिमत्ता से जीवन प्राप्त कर, बाद में पिता की मृत्यु के उपरान्त सेठ के पद को प्राप्त कर 'घोषक सेठ' के नाम से प्रसिद्ध हुआ। कोसम्बी में 'कुक्कुट सेठ' और 'पावारिय सेठ' नामक दो अन्य सेठ भी थे, इसके साथ वे तीन हुए।

තෙන ච සමයෙන හිමවන්තතො පඤ්චසතතාපසා සරීරසන්තප්පනත්ථං අන්තරන්තරාකොසම්බිං ආගච්ඡන්ති, තෙසං එතෙ තයො සෙට්ඨී අත්තනො අත්තනො උය්‍යානෙසු පණ්ණකුටියො කත්වා උපට්ඨානං කරොන්ති. අථෙකදිවසං තෙ තාපසා හිමවන්තතො ආගච්ඡන්තා මහාකන්තාරෙ තසිතා කිලන්තා එකං මහන්තං වටරුක්ඛං පත්වා තත්ථ අධිවත්ථාය දෙවතාය සන්තිකා සඞ්ගහං පච්චාසිසන්තා නිසීදිංසු. දෙවතා සබ්බාලඞ්කාරවිභූසිතං හත්ථං පසාරෙත්වා තෙසං පානීයපානකාදීනි දත්වා කිලමථං පටිවිනොදෙසි, එතෙ දෙවතායානුභාවෙන විම්හිතා පුච්ඡිංසු – ‘‘කිං නු ඛො, දෙවතෙ, කම්මං කත්වා තයා අයං සම්පත්ති ලද්ධා’’ති? දෙවතා ආහ – ‘‘ලොකෙ බුද්ධො නාම භගවා උප්පන්නො, සො එතරහි සාවත්ථියං විහරති, අනාථපිණ්ඩිකො ගහපති තං උපට්ඨහති. සො උපොසථදිවසෙසු අත්තනො භතකානං පකතිභත්තවෙතනමෙව දත්වා උපොසථං කාරාපෙසි. අථාහං එකදිවසං මජ්ඣන්හිකෙ පාතරාසත්ථාය ආගතො කඤ්චි භතකකම්මං අකරොන්තං දිස්වා – ‘අජ්ජ මනුස්සා කස්මා කම්මං න කරොන්තී’ති පුච්ඡිං. තස්ස මෙ තමත්ථං ආරොචෙසුං. අථාහං එතදවොචං – ‘ඉදානි උපඩ්ඪදිවසො ගතො, සක්කා නු ඛො උපඩ්ඪුපොසථං කාතු’න්ති. තතො සෙට්ඨිස්ස පටිවෙදෙත්වා ‘‘සක්කා කාතු’’න්ති ආහ. ස්වාහං උපඩ්ඪදිවසං උපඩ්ඪුපොසථං සමාදියිත්වා තදහෙව කාලං කත්වා ඉමං සම්පත්තිං පටිලභි’’න්ති.

और उस समय हिमालय से पाँच सौ तपस्वी शरीर के पोषण के लिए समय-समय पर कोसम्बी आते थे। उन तीनों सेठों ने अपने-अपने उद्यानों में पर्णशालाएँ बनवाकर उनकी सेवा की। तब एक दिन वे तपस्वी हिमालय से आते हुए महाकान्तार (घने जंगल) में प्यासे और थके हुए एक विशाल बरगद के वृक्ष के पास पहुँचे और वहाँ रहने वाले देवता से सहायता की आशा में बैठ गए। देवता ने सभी अलंकारों से विभूषित हाथ बढ़ाकर उन्हें पानी, पेय आदि देकर उनकी थकान दूर की। वे देवता के प्रभाव से विस्मित होकर पूछने लगे - "हे देवता, तुमने कौन सा कर्म करके यह सम्पत्ति प्राप्त की है?" देवता ने कहा - "लोक में बुद्ध नामक भगवान उत्पन्न हुए हैं, वे इस समय सावत्थी में विहार कर रहे हैं, अनाथपिण्डिक गृहपति उनकी सेवा करता है। वह उपोसथ के दिनों में अपने मजदूरों को उनका स्वाभाविक भोजन और वेतन देकर उपोसथ करवाता था। तब मैं एक दिन दोपहर के समय कलेवा (नाश्ता) के लिए आया और किसी को काम न करते देख पूछा - 'आज मनुष्य काम क्यों नहीं कर रहे हैं?' उन्होंने मुझे वह कारण बताया। तब मैंने यह कहा - 'अब आधा दिन बीत गया है, क्या आधा उपोसथ किया जा सकता है?' तब सेठ को सूचित कर उसने कहा - 'किया जा सकता है'। सो मैंने आधे दिन का आधा उपोसथ ग्रहण कर उसी दिन मृत्यु प्राप्त की और यह सम्पत्ति प्राप्त की।"

අථ තෙ තාපසා ‘‘බුද්ධො කිර උප්පන්නො’’ති සඤ්ජාතපීතිපාමොජ්ජා තතොව සාවත්ථිං ගන්තුකාමා හුත්වාපි – ‘‘බහුකාරා නො උපට්ඨාකසෙට්ඨිනො තෙසම්පි ඉමමත්ථමාරොචෙස්සාමා’’ති කොසම්බිං ගන්ත්වා සෙට්ඨීහි කතසක්කාරබහුමානා ‘‘තදහෙව මයං ගච්ඡාමා’’ති ආහංසු. ‘‘කිං, භන්තෙ, තුරිතාත්ථ, නනු තුම්හෙ පුබ්බෙ චත්තාරො පඤ්ච මාසෙ වසිත්වා ගච්ඡථා’’ති ච වුත්තෙ තං පවත්තිං ආරොචෙසුං. ‘‘තෙන හි, භන්තෙ, සහෙව ගච්ඡාමා’’ති ච වුත්තෙ ‘‘ගච්ඡාම මයං, තුම්හෙ සණිකං ආගච්ඡථා’’ති සාවත්ථිං ගන්ත්වා භගවතො සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා අරහත්තං පාපුණිංසු. තෙපි සෙට්ඨිනො පඤ්චසතපඤ්චසතසකටපරිවාරා [Pg.285] සාවත්ථිං ගන්ත්වා දානාදීනි දත්වා කොසම්බිං ආගමනත්ථාය භගවන්තං යාචිත්වා පච්චාගම්ම තයො විහාරෙ කාරෙසුං. තෙසු කුක්කුටසෙට්ඨිනා කතො කුක්කුටාරාමො නාම, පාවාරියසෙට්ඨිනා කතො පාවාරිකම්බවනං නාම, ඝොසිතසෙට්ඨිනා කතො ඝොසිතාරාමො නාම අහොසි. තං සන්ධාය වුත්තං – ‘‘කොසම්බියං විහරති ඝොසිතාරාමෙ’’ති.

तब उन तपस्वियों ने "बुद्ध उत्पन्न हुए हैं" ऐसा सुनकर उत्पन्न हुई प्रीति और प्रमोद के साथ वहीं से श्रावस्ती जाने की इच्छा की, फिर भी "हमारे उपस्थाक श्रेष्ठि बहुत उपकारी हैं, उन्हें भी यह बात बताएँगे" ऐसा विचार कर कौशाम्बी गए। श्रेष्ठियों द्वारा सत्कार और सम्मान पाकर उन्होंने कहा, "आज ही हम जाते हैं।" जब श्रेष्ठियों ने कहा, "भन्ते! आप इतनी जल्दी में क्यों हैं? क्या आप पहले चार-पाँच महीने रहकर नहीं जाते थे?" तब उन्होंने वह वृत्तांत (बुद्ध के उत्पन्न होने का) बताया। जब श्रेष्ठियों ने कहा, "तो भन्ते! हम साथ ही चलते हैं", तब उन्होंने कहा, "हम (पहले) जाते हैं, आप धीरे-धीरे आएँ।" वे श्रावस्ती जाकर भगवान के पास प्रव्रजित हुए और अर्हत्व प्राप्त किया। वे श्रेष्ठि भी पाँच-पाँच सौ छकड़ों के साथ श्रावस्ती गए, दान आदि पुण्य कर्म किए और भगवान से कौशाम्बी आने की प्रार्थना कर वापस आए और तीन विहार बनवाए। उनमें कुक्कुट श्रेष्ठि द्वारा निर्मित विहार 'कुक्कुटाराम', पावारिय श्रेष्ठि द्वारा निर्मित 'पावारिकाम्बवन' और घोषित श्रेष्ठि द्वारा निर्मित 'घोषिताराम' हुआ। उसी के संदर्भ में कहा गया है— "कौशाम्बी के घोषिताराम में विहार करते हैं।"

මුණ්ඩියොති ඉදං තස්ස නාමං. ජාලියොති ඉදම්පි ඉතරස්ස නාමමෙව. යස්මා පනස්ස උපජ්ඣායො දාරුමයෙන පත්තෙන පිණ්ඩාය චරති, තස්මා දාරුපත්තිකන්තෙවාසීති වුච්චති. එතදවොචුන්ති උපාරම්භාධිප්පායෙන වාදං ආරොපෙතුකාමා හුත්වා එතදවොචුං. ඉති කිර නෙසං අහොසි, සචෙ සමණො ගොතමො ‘‘තං ජීවං තං සරීර’’න්ති වක්ඛති, අථස්ස මයං එතං වාදං ආරොපෙස්සාම – ‘‘භො ගොතම, තුම්හාකං ලද්ධියා ඉධෙව සත්තො භිජ්ජති, තෙන වො වාදො උච්ඡෙදවාදො හොතී’’ති. සචෙ පන ‘‘අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීර’’න්ති වක්ඛති, අථස්සෙතං වාදං ආරොපෙස්සාම ‘‘තුම්හාකං වාදෙ රූපං භිජ්ජති, න සත්තො භිජ්ජති. තෙන වො වාදෙ සත්තො සස්සතො ආපජ්ජතී’’ති. අථ භගවා ‘‘ඉමෙ වාදාරොපනත්ථාය පඤ්හං පුච්ඡන්ති, මම සාසනෙ ඉමෙ ද්වෙ අන්තෙ අනුපගම්ම මජ්ඣිමා පටිපදා අත්ථීති න ජානන්ති, හන්ද නෙසං පඤ්හං අවිස්සජ්ජෙත්වා තස්සායෙව පටිපදාය ආවිභාවත්ථං ධම්මං දෙසෙමී’’ති චින්තෙත්වා ‘‘තෙන හාවුසො’’තිආදිමාහ.

'मुण्डियो' यह उस (परिव्राजक) का नाम है। 'जालियो' यह भी दूसरे का नाम ही है। चूँकि उसका उपाध्याय लकड़ी के पात्र से भिक्षाटन करता था, इसलिए उसे 'दारुपात्रिक का अन्तेवासी' कहा जाता है। 'एतदवोचुं' का अर्थ है कि वे विवाद खड़ा करने की इच्छा से दोषारोपण करना चाहते थे, इसलिए उन्होंने यह कहा। उनके मन में यह विचार आया— "यदि श्रमण गौतम कहेंगे कि 'वही जीव है, वही शरीर है', तब हम उन पर यह दोष लगाएँगे— 'हे गौतम! आपके मत में इसी जन्म में सत्त्व नष्ट हो जाता है, इसलिए आपका वाद उच्छेदवाद है'।" "यदि वे कहेंगे कि 'जीव अन्य है और शरीर अन्य है', तब हम यह दोष लगाएँगे— 'आपके वाद में रूप तो नष्ट होता है, पर सत्त्व नष्ट नहीं होता, इसलिए आपके वाद में सत्त्व शाश्वत हो जाता है'।" तब भगवान ने सोचा— "ये दोषारोपण के लिए प्रश्न पूछ रहे हैं, ये नहीं जानते कि मेरे शासन में इन दो अतियों में न पड़कर मध्यम प्रतिपदा है। चलो, इनके प्रश्न का उत्तर न देकर, उसी प्रतिपदा को स्पष्ट करने के लिए धर्म देशना देता हूँ", ऐसा सोचकर "तेन हावुसो" आदि कहा।

379-380. තත්ථ කල්ලං නු ඛො තස්සෙතං වචනායාති තස්සෙතං සද්ධාපබ්බජිතස්ස තිවිධං සීලං පරිපූරෙත්වා පඨමජ්ඣානං පත්තස්ස යුත්තං නු ඛො එතං වත්තුන්ති අත්ථො. තං සුත්වා පරිබ්බාජකා පුථුජ්ජනො නාම යස්මා නිබ්බිචිකිච්ඡො න හොති, තස්මා කදාචි එවං වදෙය්‍යාති මඤ්ඤමානා – ‘‘කල්ලං තස්සෙතං වචනායා’’ති ආහංසු. අථ ච පනාහං න වදාමීති අහං එතමෙවං ජානාමි, නො ච එවං වදාමි, අථ ඛො කසිණපරිකම්මං කත්වා භාවෙන්තස්ස පඤ්ඤාබලෙන උප්පන්නං මහග්ගතචිත්තමෙතන්ති සඤ්ඤං ඨපෙසිං. න [Pg.286] කල්ලං තස්සෙතන්ති ඉදං තෙ පරිබ්බාජකා – ‘‘යස්මා ඛීණාසවො විගතසම්මොහො තිණ්ණවිචිකිච්ඡො, තස්මා න යුත්තං තස්සෙතං වත්තු’’න්ති මඤ්ඤමානා වදන්ති. සෙසමෙත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

३७९-३८०. वहाँ 'कल्लं नु खो तस्सेतं वचनाया' का अर्थ है— श्रद्धापूर्वक प्रव्रजित होकर, त्रिविध शील पूर्ण कर प्रथम ध्यान प्राप्त व्यक्ति के लिए क्या यह कहना उचित है? उसे सुनकर परिव्राजकों ने सोचा कि पृथग्जन (साधारण व्यक्ति) चूँकि संशय-रहित नहीं होता, इसलिए वह कभी ऐसा कह सकता है, यह मानकर उन्होंने कहा— "उसके लिए यह कहना उचित है।" "फिर भी मैं ऐसा नहीं कहता" का अर्थ है— मैं इसे इस प्रकार जानता हूँ, पर ऐसा नहीं कहता। बल्कि यह तो कसिण-परिकर्म करके भावना करने वाले की प्रज्ञा के बल से उत्पन्न महग्गत चित्त है, ऐसी संज्ञा (पहचान) स्थापित की। "उसके लिए यह उचित नहीं है"— उन परिव्राजकों ने यह मानकर कहा कि चूँकि क्षीणास्त्रव (अर्हत्) मोह-रहित और संशय-मुक्त होता है, इसलिए उसके लिए यह कहना उचित नहीं है। यहाँ शेष पदों का अर्थ स्पष्ट ही है।

ඉති සුමඞ්ගලවිලාසිනියා දීඝනිකායට්ඨකථායං

इस प्रकार सुमंगलविलासिनी नामक दीघनिकाय-अट्ठकथा में—

ජාලියසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

जालिय-सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

8. මහාසීහනාදසුත්තවණ්ණනා

८. महासीहनाद-सुत्त की व्याख्या

අචෙලකස්සපවත්ථුවණ්ණනා

अचेलकस्सप की कथा की व्याख्या

381. එවං [Pg.287] මෙ සුතං…පෙ… උරුඤ්ඤායං විහරතීති මහාසීහනාදසුත්තං. තත්‍රායං අපුබ්බපදවණ්ණනා. උරුඤ්ඤායන්ති උරුඤ්ඤාති තස්ස රට්ඨස්සපි නගරස්සපි එතදෙව නාමං, භගවා උරුඤ්ඤානගරං උපනිස්සාය විහරති. කණ්ණකත්ථලෙ මිගදායෙති තස්ස නගරස්ස අවිදූරෙ කණ්ණකත්ථලං නාම එකො රමණීයො භූමිභාගො අත්ථි. සො මිගානං අභයත්ථාය දින්නත්තා ‘‘මිගදායො’’ති වුච්චති, තස්මිං කණ්ණකත්ථලෙ මිගදායෙ. අචෙලොති නග්ගපරිබ්බාජකො. කස්සපොති තස්ස නාමං. තපස්සින්ති තපනිස්සිතකං. ලූඛාජීවින්ති අචෙලකමුත්තාචාරාදිවසෙන ලූඛො ආජීවො අස්සාති ලූඛාජීවී, තං ලූඛාජීවිං. උපක්කොසතීති උපණ්ඩෙති. උපවදතීති හීළෙති වම්භෙති. ධම්මස්ස ච අනුධම්මං බ්‍යාකරොන්තීති භොතා ගොතමෙන වුත්තකාරණස්ස අනුකාරණං කථෙන්ති. සහධම්මිකො වාදානුවාදොති පරෙහි වුත්තකාරණෙන සකාරණො හුත්වා තුම්හාකං වාදො වා අනුවාදො වා විඤ්ඤූහි ගරහිතබ්බං, කාරණං කොචි අප්පමත්තකොපි කිං න ආගච්ඡති. ඉදං වුත්තං හොති, ‘‘කිං සබ්බාකාරෙනපි තව වාදෙ ගාරය්හං කාරණං නත්ථී’’ති. අනබ්භක්ඛාතුකාමාති න අභූතෙන වත්තුකාමා.

३८१. 'एवं मे सुतं... पे... उरुञ्ञायं विहरति' यह महासीहनाद-सुत्त है। वहाँ यह नवीन पदों की व्याख्या है— 'उरुञ्ञायं' का अर्थ है कि उस देश और नगर दोनों का यही नाम है; भगवान उरुञ्ञा नगर के समीप विहार करते थे। 'कण्णकत्थले मिगदाये' का अर्थ है कि उस नगर के पास 'कण्णकत्थल' नामक एक रमणीय भूमि-भाग है। वह मृगों को अभय देने के लिए दिया गया होने के कारण 'मृगदाव' कहलाता है; उस कण्णकत्थल मृगदाव में। 'अचेलो' का अर्थ है नग्न परिव्राजक। 'कस्सपो' उसका नाम है। 'तपस्सिं' का अर्थ है तप पर आश्रित। 'लूखाजीवितं' का अर्थ है अचेलक-आचरण और कठोर चर्या आदि के कारण जिसकी आजीविका रूखी (कठोर) है, वह 'लूखजीवी' है; उस लूखजीवी को। 'उपक्कोसति' का अर्थ है उपहास करना। 'उपवदति' का अर्थ है निंदा करना, तिरस्कार करना। 'धम्मस्स च अनुधम्मं ब्याकरोन्ति' का अर्थ है आयुष्मान गौतम द्वारा कहे गए कारण के अनुरूप कारण कहते हैं। 'सहधम्मिको वादानुवादो' का अर्थ है कि दूसरों द्वारा कहे गए कारण सहित होने से आपका मूल वाद या अनु-वाद विद्वानों द्वारा निंदा करने योग्य किसी सूक्ष्म कारण को भी प्राप्त नहीं होता। इसका तात्पर्य यह है— "क्या किसी भी प्रकार से आपके वाद में निंदा योग्य कोई कारण नहीं है?" 'अनब्भक्खातुकामा' का अर्थ है असत्य बोलने की इच्छा न रखने वाले।

382. එකච්චං තපස්සිං ලූඛාජීවින්තිආදීසු ඉධෙකච්චො අචෙලකපබ්බජ්ජාදිතපනිස්සිතත්තා තපස්සී ‘‘ලූඛෙන ජීවිතං කප්පෙස්සාමී’’ති තිණගොමයාදිභක්ඛනාදීහි නානප්පකාරෙහි අත්තානං කිලමෙති, අප්පපුඤ්ඤතාය ච සුඛෙන ජීවිතවුත්තිමෙව න ලභති, සො තීණි දුච්චරිතානි පූරෙත්වා නිරයෙ නිබ්බත්තති.

३८२. 'एकच्चं तपस्सिं लूखाजीवितं' आदि में अर्थ इस प्रकार समझना चाहिए— यहाँ कोई व्यक्ति अचेलक-प्रव्रज्या आदि तप पर आश्रित होने के कारण 'तपस्वी' है। "मैं कठोरता से जीवन बिताऊँगा" ऐसा सोचकर घास, गोबर आदि खाने जैसे नाना प्रकार के कष्टों से अपने आप को थकाता है, और पुण्य की कमी के कारण सुखपूर्वक जीवन-निर्वाह भी नहीं कर पाता; वह तीन दुश्चरितों को पूरा कर नरक में उत्पन्न होता है।

අපරො තාදිසං තපනිස්සිතොපි පුඤ්ඤවා හොති, ලභති ලාභසක්කාරං. සො ‘‘න දානි මයා සදිසො අත්ථී’’ති අත්තානං උච්චෙ ඨානෙ සම්භාවෙත්වා ‘‘භිය්‍යොසොමත්තාය ලාභං උප්පාදෙස්සාමී’’ති අනෙසනවසෙන තීණි දුච්චරිතානි පූරෙත්වා නිරයෙ නිබ්බත්තති. ඉමෙ ද්වෙ සන්ධාය පඨමනයො වුත්තො.

एक अन्य व्यक्ति, जो उसी प्रकार की तपस्या पर आश्रित है, पुण्यवान होता है और लाभ-सत्कार प्राप्त करता है। वह यह सोचकर कि "अब मेरे समान कोई नहीं है", स्वयं को उच्च स्थान पर प्रतिष्ठित करता है और "मैं और अधिक लाभ उत्पन्न करूँगा" इस विचार से अनुचित आजीविका के माध्यम से तीन दुश्चरितों को पूरा कर नरक में उत्पन्न होता है। इन दोनों को लक्ष्य कर प्रथम विधि कही गई है।

අපරො තපනිස්සිතකො ලූඛාජීවී අප්පපුඤ්ඤො හොති, න ලභති සුඛෙන ජීවිතවුත්තිං. සො ‘‘මය්හං පුබ්බෙපි අකතපුඤ්ඤතාය සුඛජීවිකා නුප්පජ්ජති[Pg.288], හන්දදානි පුඤ්ඤානි කරොමී’’ති තීණි සුචරිතානි පූරෙත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තති.

एक अन्य तपस्या-आश्रित व्यक्ति रूखी आजीविका वाला और अल्प-पुण्यवान होता है, उसे सुखपूर्वक जीवन-वृत्ति प्राप्त नहीं होती। वह सोचता है, "अतीत में पुण्य न करने के कारण मुझे सुखमय आजीविका प्राप्त नहीं हो रही है, अब मैं पुण्य करूँगा", और तीन सुचरितों को पूरा कर स्वर्ग में उत्पन्न होता है।

අපරො ලූඛාජීවී පුඤ්ඤවා හොති, ලභති සුඛෙන ජීවිතවුත්තිං. සො – ‘‘මය්හං පුබ්බෙපි කතපුඤ්ඤතාය සුඛජීවිකා උප්පජ්ජතී’’ති චින්තෙත්වා අනෙසනං පහාය තීණි සුචරිතානි පූරෙත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තති. ඉමෙ ද්වෙ සන්ධාය දුතියනයො වුත්තො.

एक अन्य रूखी आजीविका वाला व्यक्ति पुण्यवान होता है और सुखपूर्वक जीवन-वृत्ति प्राप्त करता है। वह यह सोचकर कि "अतीत में किए गए पुण्यों के कारण मुझे सुखमय आजीविका प्राप्त हो रही है", अनुचित आजीविका को त्यागकर तीन सुचरितों को पूरा कर स्वर्ग में उत्पन्न होता है। इन दोनों को लक्ष्य कर द्वितीय विधि कही गई है।

එකො පන තපස්සී අප්පදුක්ඛවිහාරී හොති බාහිරකාචාරයුත්තො තාපසො වා ඡන්නපරිබ්බාජකො වා, අප්පපුඤ්ඤතාය ච මනාපෙ පච්චයෙ න ලභති. සො අනෙසනවසෙන තීණි දුච්චරිතානි පූරෙත්වා අත්තානං සුඛෙ ඨපෙත්වා නිරයෙ නිබ්බත්තති.

एक तपस्वी अल्प-दुःख में विहार करने वाला होता है, जो बाह्य आचरण से युक्त तापस या ढका हुआ (वस्त्रधारी) परिव्राजक होता है, और अल्प-पुण्य होने के कारण मनोनुकूल प्रत्यय (सामग्री) प्राप्त नहीं करता। वह अनुचित आजीविका के माध्यम से तीन दुश्चरितों को पूरा कर स्वयं को सुख में स्थापित कर नरक में उत्पन्न होता है।

අපරො පුඤ්ඤවා හොති, සො – ‘‘න දානි මයා සදිසො අත්ථී’’ති මානං උප්පාදෙත්වා අනෙසනවසෙන ලාභසක්කාරං වා උප්පාදෙන්තො මිච්ඡාදිට්ඨිවසෙන – ‘‘සුඛො ඉමිස්සා පරිබ්බාජිකාය දහරාය මුදුකාය ලොමසාය සම්ඵස්සො’’තිආදීනි චින්තෙත්වා කාමෙසු පාතබ්‍යතං වා ආපජ්ජන්තො තීණි දුච්චරිතානි පූරෙත්වා නිරයෙ නිබ්බත්තති. ඉමෙ ද්වෙ සන්ධාය තතියනයො වුත්තො.

एक अन्य पुण्यवान होता है, वह "अब मेरे समान कोई नहीं है" ऐसा मान (अहंकार) उत्पन्न कर अनुचित आजीविका से लाभ-सत्कार उत्पन्न करता हुआ अथवा मिथ्या-दृष्टि के कारण "इस युवा, कोमल और रोमयुक्त परिव्राजिका का स्पर्श सुखद है" आदि सोचकर काम-भोगों में लिप्त होकर तीन दुश्चरितों को पूरा कर नरक में उत्पन्न होता है। इन दोनों को लक्ष्य कर तृतीय विधि कही गई है।

අපරො පන අප්පදුක්ඛවිහාරී අප්පපුඤ්ඤො හොති, සො – ‘‘අහං පුබ්බෙපි අකතපුඤ්ඤතාය සුඛෙන ජීවිකං න ලභාමී’’ති තීණි සුචරිතානි පූරෙත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තති.

एक अन्य अल्प-दुःख में विहार करने वाला अल्प-पुण्यवान होता है, वह सोचता है, "अतीत में पुण्य न करने के कारण मुझे सुखपूर्वक आजीविका प्राप्त नहीं हो रही है", और तीन सुचरितों को पूरा कर स्वर्ग में उत्पन्न होता है।

අපරො පුඤ්ඤවා හොති, සො – ‘‘පුබ්බෙපාහං කතපුඤ්ඤතාය සුඛං ලභාමි, ඉදානි පුඤ්ඤානි කරිස්සාමී’’ති තීණි සුචරිතානි පූරෙත්වා සග්ගෙ නිබ්බත්තති. ඉමෙ ද්වෙ සන්ධාය චතුත්ථනයො වුත්තො. ඉදං තිත්ථියවසෙන ආගතං, සාසනෙපි පන ලබ්භති.

एक अन्य पुण्यवान होता है, वह सोचता है, "अतीत में किए गए पुण्यों के कारण मुझे सुख प्राप्त हो रहा है, अब मैं और पुण्य करूँगा", और तीन सुचरितों को पूरा कर स्वर्ग में उत्पन्न होता है। इन दोनों को लक्ष्य कर चतुर्थ विधि कही गई है। यह व्याख्या तीर्थिकों के संदर्भ में आई है, किंतु शासन (बुद्ध धर्म) में भी प्राप्त होती है।

එකච්චො හි ධුතඞ්ගසමාදානවසෙන ලූඛාජීවී හොති, අප්පපුඤ්ඤතාය වා සකලම්පි ගාමං විචරිත්වා උදරපූරං න ලභති. සො – ‘‘පච්චයෙ උප්පාදෙස්සාමී’’ති වෙජ්ජකම්මාදිවසෙන වා අනෙසනං කත්වා, අරහත්තං වා පටිජානිත්වා, තීණි වා කුහනවත්ථූනි පටිසෙවිත්වා නිරයෙ නිබ්බත්තති.

कोई व्यक्ति धुतंगों को धारण करने के कारण रूखी आजीविका वाला होता है, अथवा अल्प-पुण्य होने के कारण पूरे गाँव में घूमने पर भी पेट भरने योग्य भोजन प्राप्त नहीं करता। वह "मैं प्रत्यय उत्पन्न करूँगा" इस विचार से वैद्य-कर्म (चिकित्सा) आदि के माध्यम से अनुचित आजीविका कर, अथवा अर्हत्व का झूठा दावा कर, अथवा तीन प्रकार की कुहन-वस्तुओं (धूर्तता) का सेवन कर नरक में उत्पन्न होता है।

අපරො [Pg.289] ච තාදිසොව පුඤ්ඤවා හොති. සො තාය පුඤ්ඤසම්පත්තියා මානං ජනයිත්වා උප්පන්නං ලාභං ථාවරං කත්තුකාමො අනෙසනවසෙන තීණි දුච්චරිතානි පූරෙත්වා නිරයෙ උප්පජ්ජති.

एक अन्य वैसा ही पुण्यवान होता है। वह उस पुण्य-संपत्ति के कारण मान उत्पन्न कर, प्राप्त लाभ को स्थायी बनाने की इच्छा से अनुचित आजीविका के माध्यम से तीन दुश्चरितों को पूरा कर नरक में उत्पन्न होता है।

අපරො සමාදින්නධුතඞ්ගො අප්පපුඤ්ඤොව හොති, න ලභති සුඛෙන ජීවිතවුත්තිං. සො – ‘‘පුබ්බෙපාහං අකතපුඤ්ඤතාය කිඤ්චි න ලභාමි, සචෙ ඉදානි අනෙසනං කරිස්සං, ආයතිම්පි දුල්ලභසුඛො භවිස්සාමී’’ති තීණි සුචරිතානි පූරෙත්වා අරහත්තං පත්තුං අසක්කොන්තො සග්ගෙ නිබ්බත්තති.

एक अन्य धुतंगों को स्वीकार करने वाला अल्प-पुण्यवान ही होता है, उसे सुखपूर्वक जीवन-वृत्ति प्राप्त नहीं होती। वह सोचता है, "अतीत में पुण्य न करने के कारण मुझे कुछ प्राप्त नहीं हो रहा है, यदि अब मैं अनुचित आजीविका करूँगा, तो भविष्य में भी सुख मिलना कठिन होगा", ऐसा सोचकर तीन सुचरितों को पूरा कर, अर्हत्व प्राप्त करने में असमर्थ होने पर स्वर्ग में उत्पन्न होता है।

අපරො පුඤ්ඤවා හොති, සො – ‘‘පුබ්බෙපාහං කතපුඤ්ඤතාය එතරහි සුඛිතො, ඉදානිපි පුඤ්ඤං කරිස්සාමී’’ති අනෙසනං පහාය තීණි සුචරිතානි පූරෙත්වා අරහත්තං පත්තුං අසක්කොන්තො සග්ගෙ නිබ්බත්තති.

एक अन्य पुण्यवान होता है, वह सोचता है, "अतीत में किए गए पुण्यों के कारण मैं इस समय सुखी हूँ, अब भी पुण्य करूँगा", ऐसा सोचकर अनुचित आजीविका को त्यागकर तीन सुचरितों को पूरा कर, अर्हत्व प्राप्त करने में असमर्थ होने पर स्वर्ग में उत्पन्न होता है।

383. ආගතිඤ්චාති – ‘‘අසුකට්ඨානතො නාම ඉමෙ ආගතා’’ති එවං ආගතිඤ්ච. ගතිඤ්චාති ඉදානි ගන්තබ්බට්ඨානඤ්ච. චුතිඤ්චාති තතො චවනඤ්ච. උපපත්තිඤ්චාති තතො චුතානං පුන උපපත්තිඤ්ච. කිං සබ්බං තපං ගරහිස්සාමීති – ‘‘කෙන කාරණෙන ගරහිස්සාමි, ගරහිතබ්බමෙව හි මයං ගරහාම, පසංසිතබ්බං පසංසාම, න භණ්ඩිකං කරොන්තො මහාරජකො විය ධොතඤ්ච අධොතඤ්ච එකතො කරොමා’’ති දස්සෙති. ඉදානි තමත්ථං පකාසෙන්තො – ‘‘සන්ති කස්සප එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා’’තිආදිමාහ.

३८३. 'आगतिञ्च' का अर्थ है— "ये इस स्थान से आए हैं", इस प्रकार आने का स्थान। 'गतिञ्च' का अर्थ है— अब जाने योग्य स्थान। 'चुतिञ्च' का अर्थ है— वहाँ से च्युत होना। 'उपपत्तिञ्च' का अर्थ है— वहाँ से च्युत होने वालों का पुनः उत्पन्न होना। 'किं सब्बं तपं गरहिस्सामि' (क्या मैं सभी तपों की निंदा करूँगा?) का अर्थ है— "मैं किस कारण से निंदा करूँगा? हम केवल निंदनीय तप की ही निंदा करते हैं और प्रशंसनीय की प्रशंसा करते हैं; हम उस धोबी की तरह नहीं करते जो गठरी बनाते समय धुले और बिना धुले कपड़ों को एक साथ कर देता है", यह दर्शाया गया है। अब उस अर्थ को प्रकाशित करते हुए— "हे कस्सप, कुछ श्रमण-ब्राह्मण हैं" आदि कहा गया है।

384. යං තෙ එකච්චන්ති පඤ්චවිධං සීලං, තඤ්හි ලොකෙ න කොචි ‘‘න සාධූ’’ති වදති. පුන යං තෙ එකච්චන්ති පඤ්චවිධං වෙරං, තං න කොචි ‘‘සාධූ’’ති වදති. පුන යං තෙ එකච්චන්ති පඤ්චද්වාරෙ අසංවරං, තෙ කිර – ‘‘චක්ඛු නාම න නිරුන්ධිතබ්බං, චක්ඛුනා මනාපං රූපං දට්ඨබ්බ’’න්ති වදන්ති, එස නයො සොතාදීසු. පුන යං තෙ එකච්චන්ති පඤ්චද්වාරෙ සංවරං.

३८४. 'यं ते एकच्चं' का अर्थ है पाँच प्रकार का शील, जिसे लोक में कोई भी "अच्छा नहीं है" ऐसा नहीं कहता। पुनः 'यं ते एकच्चं' का अर्थ है पाँच प्रकार का वैर, जिसे कोई भी "अच्छा है" ऐसा नहीं कहता। पुनः 'यं ते एकच्चं' का अर्थ है पाँच द्वारों में असंयम; वे कहते हैं— "चक्षु को रोकना नहीं चाहिए, चक्षु से प्रिय रूप देखना चाहिए", यही विधि श्रोत्र आदि के विषय में भी है। पुनः 'यं ते एकच्चं' का अर्थ है पाँच द्वारों में संयम।

එවං පරෙසං වාදෙන සහ අත්තනො වාදස්ස සමානාසමානතං දස්සෙත්වා ඉදානි අත්තනො වාදෙන සහ පරෙසං වාදස්ස සමානාසමානතං දස්සෙන්තො ‘‘යං මය’’න්තිආදිමාහ. තත්‍රාපි පඤ්චසීලාදිවසෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො.

इस प्रकार दूसरों के वाद (मत) के साथ अपने वाद की समानता और असमानता को दिखाकर, अब अपने वाद के साथ दूसरों के वाद की समानता और असमानता को दिखाते हुए "यं मयं" आदि कहा गया है। वहाँ भी पंचशील आदि के अनुसार ही अर्थ समझना चाहिए।

සමනුයුඤ්ජාපනකථාවණ්ණනා

समनुयुञ्जापन कथा की व्याख्या।

385. සමනුයුඤ්ජන්තන්ති [Pg.290] සමනුයුඤ්ජන්තු, එත්ථ ච ලද්ධිං පුච්ඡන්තො සමනුයුඤ්ජති නාම, කාරණං පුච්ඡන්තො සමනුගාහති නාම, උභයං පුච්ඡන්තො සමනුභාසති නාම. සත්ථාරා වා සත්ථාරන්ති සත්ථාරා වා සද්ධිං සත්ථාරං උපසංහරිත්වා – ‘‘කිං තෙ සත්ථා තෙ ධම්මෙ සබ්බසො පහාය වත්තති, උදාහු සමණො ගොතමො’’ති. දුතියපදෙපි එසෙව නයො.

३८५. 'समनुयुञ्जन्तं' का अर्थ है समनुयुञ्जन्तु (भली-भाँति पूछताछ करें)। यहाँ मत (सिद्धांत) के विषय में पूछने वाला 'समनुयुञ्जति' कहलाता है, कारण के विषय में पूछने वाला 'समनुगाहिति' कहलाता है, और दोनों के विषय में पूछने वाला 'समनुभासति' कहलाता है। 'सत्थारा वा सत्थारं' का अर्थ है शास्ता के साथ शास्ता की तुलना करते हुए— "क्या आपके शास्ता उन धर्मों को पूरी तरह त्याग कर विहार करते हैं, अथवा श्रमण गौतम?" द्वितीय पद में भी यही विधि है।

ඉදානි තමත්ථං යොජෙත්වා දස්සෙන්තො – ‘‘යෙ ඉමෙසං භවත’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ අකුසලා අකුසලසඞ්ඛාතාති අකුසලා චෙව ‘‘අකුසලා’’ති ච සඞ්ඛාතා ඤාතා කොට්ඨාසං වා කත්වා ඨපිතාති අත්ථො. එස නයො සබ්බපදෙසු. අපි චෙත්ථ සාවජ්ජාති සදොසා. න අලමරියාති නිද්දොසට්ඨෙන අරියා භවිතුං නාලං අසමත්ථා.

अब उस अर्थ को (अकुशल आदि पदों के साथ) जोड़कर दिखाते हुए "ये इमेसं भवतं" (जो इन पूज्यों के...) आदि कहा। वहाँ 'अकुशल और अकुशल संखात' का अर्थ है—जो अकुशल ही हैं और 'अकुशल' इस नाम से जाने जाते हैं अथवा (अकुशल के) समूह के रूप में रखे गए हैं। यही नियम सभी पदों (सावज्ज आदि) में है। और यहाँ 'सावज्ज' का अर्थ है—दोष सहित। 'न अलमरिया' का अर्थ है—निर्दोष होने के कारण जो 'आर्य' होने के योग्य नहीं हैं, असमर्थ हैं।

386-392. යං විඤ්ඤූ සමනුයුඤ්ජන්තාති යෙන විඤ්ඤූ අම්හෙ ච අඤ්ඤෙ ච පුච්ඡන්තා එවං වදෙය්‍යුං, තං ඨානං විජ්ජති, අත්ථි තං කාරණන්ති අත්ථො. යං වා පන භොන්තො පරෙ ගණාචරියාති පරෙ පන භොන්තො ගණාචරියා යං වා තං වා අප්පමත්තකං පහාය වත්තන්තීති අත්ථො. අම්හෙව තත්ථ යෙභුය්‍යෙන පසංසෙය්‍යුන්ති ඉදං භගවා සත්ථාරා සත්ථාරං සමනුයුඤ්ජනෙපි ආහ – සඞ්ඝෙන සංඝං සමනුයුඤ්ජනෙපි. කස්මා? සඞ්ඝපසංසායපි සත්ථුයෙව පසංසාසිද්ධිතො. පසීදමානාපි හි බුද්ධසම්පත්තියා සඞ්ඝෙ, සඞ්ඝසම්පත්තියා ච බුද්ධෙ පසීදන්ති, තථා හි භගවතො සරීරසම්පත්තිං දිස්වා, ධම්මදෙසනං වා සුත්වා භවන්ති වත්තාරො – ‘‘ලාභා වත භො සාවකානං යෙ එවරූපස්ස සත්ථු සන්තිකාවචරා’’ති, එවං බුද්ධසම්පත්තියා සඞ්ඝෙ පසීදන්ති. භික්ඛූනං පනාචාරගොචරං අභික්කමපටික්කමාදීනි ච දිස්වා භවන්ති වත්තාරො – ‘‘සන්තිකාවචරානං වත භො සාවකානං අයඤ්ච උපසමගුණො සත්ථු කීව රූපො භවිස්සතී’’ති, එවං සඞ්ඝසම්පත්තියා බුද්ධෙ පසීදන්ති. ඉති යා සත්ථුපසංසා, සා සඞ්ඝස්ස. යා සඞ්ඝස්ස පසංසා, සා සත්ථූති සඞ්ඝපසංසායපි සත්ථුයෙව පසංසාසිද්ධිතො භගවා ද්වීසුපි නයෙසු – ‘‘අම්හෙව තත්ථ යෙභුය්‍යෙන පසංසෙය්‍යු’’න්ති ආහ. සමණො ගොතමො ඉමෙ ධම්මෙ අනවසෙසං පහාය වත්තති, යං වා පන භොන්තො පරෙ ගණාචරියාතිආදීසුපි පනෙත්ථ අයමධිප්පායො – සම්පත්තසමාදානසෙතුඝාතවසෙන [Pg.291] හි තිස්සො විරතියො. තාසු සම්පත්තසමාදාන විරතිමත්තමෙව අඤ්ඤෙසං හොති, සෙතුඝාතවිරති පන සබ්බෙන සබ්බං නත්ථි. පඤ්චසු පන තදඞ්ගවික්ඛම්භනසමුච්ඡෙදපටිපස්සද්ධිනිස්සරණප්පහානෙසු අට්ඨසමාපත්තිවසෙන චෙව විපස්සනාමත්තවසෙන ච තදඞ්ගවික්ඛම්භනප්පහානමත්තමෙව අඤ්ඤෙසං හොති. ඉතරානි තීණි පහානානි සබ්බෙන සබ්බං නත්ථි. තථා සීලසංවරො, ඛන්තිසංවරො, ඤාණසංවරො, සතිසංවරො, වීරියසංවරොති පඤ්ච සංවරා, තෙසු පඤ්චසීලමත්තමෙව අධිවාසනඛන්තිමත්තමෙව ච අඤ්ඤෙසං හොති, සෙසං සබ්බෙන සබ්බං නත්ථි.

३८६-३९२. 'यं विञ्ञू समनुयुञ्जन्ता' का अर्थ है—जिस कारण से विद्वान हमसे और दूसरों से पूछते हुए ऐसा कहें, वह स्थान (संभावना) विद्यमान है, वह कारण है। 'यं वा पन भोन्तो परे गणाचरिया' का अर्थ है—दूसरे पूज्य गणाचार्य जो कुछ थोड़े से (अकुशल) को छोड़कर वर्तते हैं। "वहाँ वे अधिकतर हमारी ही प्रशंसा करेंगे"—यह भगवान ने शास्ता (गुरु) के साथ शास्ता की तुलना करते हुए और संघ के साथ संघ की तुलना करते हुए कहा। किसलिए? क्योंकि संघ की प्रशंसा से शास्ता की ही प्रशंसा सिद्ध होती है। क्योंकि श्रद्धालु लोग बुद्ध की पूर्णता (सम्पत्ति) से संघ में, और संघ की पूर्णता से बुद्ध में प्रसन्न (श्रद्धावान) होते हैं। जैसे—भगवान की शरीर-सम्पत्ति को देखकर या धर्म-देशना को सुनकर लोग कहने वाले होते हैं—"अहो! उन श्रावकों का बड़ा लाभ है जो इस प्रकार के शास्ता के समीप रहने वाले हैं", इस प्रकार बुद्ध-सम्पत्ति से संघ में प्रसन्न होते हैं। और भिक्षुओं के आचार-गोचर और आने-जाने आदि को देखकर लोग कहने वाले होते हैं—"अहो! समीप रहने वाले इन श्रावकों का जब ऐसा उपशम-गुण है, तो शास्ता का उपशम-गुण कैसा होगा!", इस प्रकार संघ-सम्पत्ति से बुद्ध में प्रसन्न होते हैं। इस प्रकार जो शास्ता की प्रशंसा है, वह संघ की है; जो संघ की प्रशंसा है, वह शास्ता की है—इस प्रकार संघ की प्रशंसा से शास्ता की ही प्रशंसा सिद्ध होने के कारण भगवान ने दोनों ही विधियों में "वहाँ वे अधिकतर हमारी ही प्रशंसा करेंगे" ऐसा कहा। "श्रमण गौतम इन धर्मों को पूर्णतः छोड़कर वर्तते हैं, जबकि दूसरे पूज्य गणाचार्य..." आदि में यह अभिप्राय है—सम्पत्त-विरति, समादान-विरति और सेतुघात-विरति के भेद से तीन विरतियाँ हैं। उनमें से दूसरों के पास केवल सम्पत्त और समादान विरति ही होती है, सेतुघात-विरति तो सर्वथा नहीं होती। पाँच प्रकार के प्रहाणों (तदङ्ग, विक्खम्भन, समुच्छेद, प्रतिप्रस्रब्धि, निस्सरण) में से दूसरों के पास आठ समापत्तियों और केवल विपश्यना के बल से केवल तदङ्ग और विक्खम्भन प्रहाण ही होते हैं। शेष तीन प्रहाण सर्वथा नहीं होते। इसी प्रकार शील-संवर, क्षान्ति-संवर, ज्ञान-संवर, स्मृति-संवर और वीर्य-संवर—ये पाँच संवर हैं; उनमें से दूसरों के पास केवल पंचशील और अधिवासन-क्षान्ति ही होती है, शेष (संवर) सर्वथा नहीं होते।

පඤ්ච ඛො පනිමෙ උපොසථුද්දෙසා, තෙසු පඤ්චසීලමත්තමෙව අඤ්ඤෙසං හොති. පාතිමොක්ඛසංවරසීලං සබ්බෙන සබ්බං නත්ථි. ඉති අකුසලප්පහානෙ ච කුසලසමාදානෙ ච, තීසු විරතීසු, පඤ්චසු පහානෙසු, පඤ්චසු සංවරෙසු, පඤ්චසු උද්දෙසෙසු, – ‘‘අහමෙව ච මය්හඤ්ච සාවකසඞ්ඝො ලොකෙ පඤ්ඤායති, මයා හි සදිසො සත්ථා නාම, මය්හං සාවකසඞ්ඝෙන සදිසො සඞ්ඝො නාම නත්ථී’’ති භගවා සීහනාදං නදති.

ये पाँच उपोसथ-उद्देश हैं, उनमें से दूसरों के पास केवल पंचशील मात्र ही होता है। पातिमोक्ख-संवर-शील तो सर्वथा नहीं होता। इस प्रकार अकुशल के प्रहाण में और कुशल के समादान में, तीन विरतियो में, पाँच प्रहाणों में, पाँच संवरों में और पाँच उद्देश्यों में—"मैं ही और मेरा श्रावक-संघ ही लोक में प्रख्यात है, क्योंकि मेरे समान कोई शास्ता नहीं है और मेरे श्रावक-संघ के समान कोई संघ नहीं है"—ऐसा भगवान सिंहनाद करते हैं।

අරියඅට්ඨඞ්ගිකමග්ගවණ්ණනා

आर्य अष्टांगिक मार्ग का वर्णन।

393. එවං සීහනාදං නදිත්වා තස්ස සීහනාදස්ස අවිපරීතභාවාවබොධනත්ථං – ‘‘අත්ථි, කස්සප, මග්ගො’’තිආදිමාහ. තත්ථ මග්ගොති ලොකුත්තරමග්ගො. පටිපදාති පුබ්බභාගපටිපදා. කාලවාදීතිආදීනි බ්‍රහ්මජාලෙ වණ්ණිතානි. ඉදානි තං දුවිධං මග්ගඤ්ච පටිපදඤ්ච එකතො කත්වා දස්සෙන්තො – ‘‘අයමෙව අරියො’’තිආදිමාහ. ඉදං පන සුත්වා අචෙලො චින්තෙසි – ‘‘සමණො ගොතමො මය්හංයෙව මග්ගො ච පටිපදා ච අත්ථි, අඤ්ඤෙසං නත්ථීති මඤ්ඤති, හන්දස්සාහං අම්හාකම්පි මග්ගං කථෙමී’’ති. තතො අචෙලකපටිපදං කථෙසි. තෙනාහ – ‘‘එවං වුත්තෙ අචෙලො කස්සපො භගවන්තං එතදවොච…පෙ… උදකොරොහනානුයොගමනුයුත්තො විහරතී’’ති.

३९३. इस प्रकार सिंहनाद करके, उस सिंहनाद की यथार्थता का बोध कराने के लिए "अत्थि, कस्सप, मग्गो" (हे कश्यप! मार्ग है) आदि कहा। वहाँ 'मार्ग' का अर्थ है—लोकोत्तर मार्ग। 'प्रतिपदा' का अर्थ है—पूर्वभाग की प्रतिपदा (प्रारंभिक अभ्यास)। 'कालवादी' आदि पदों की व्याख्या ब्रह्मजाल सूत्र में की गई है। अब उस दो प्रकार के मार्ग और प्रतिपदा को एक साथ करके दिखाते हुए "अयमेव अरियो" (यही आर्य...) आदि कहा। इसे सुनकर अचेलक (कश्यप) ने सोचा—"श्रमण गौतम मानते हैं कि केवल मेरे पास ही मार्ग और प्रतिपदा है, दूसरों के पास नहीं; तो अब मैं भी अपना मार्ग बताता हूँ।" तब उसने अचेलक-प्रतिपदा (नग्न तपस्वियों की चर्या) के बारे में बताया। इसीलिए कहा—"ऐसा कहने पर अचेलक कश्यप ने भगवान से यह कहा... (पे)... जल में उतरने के अभ्यास में लगा हुआ विहार करता है।"

තපොපක්කමකථාවණ්ණනා

तप-उपक्रम कथा का वर्णन।

394. තත්ථ තපොපක්කමාති තපාරම්භා, තපකම්මානීති අත්ථො. සාමඤ්ඤසඞ්ඛාතාති සමණකම්මසඞ්ඛාතා. බ්‍රහ්මඤ්ඤසඞ්ඛාතාති බ්‍රාහ්මණකම්මසඞ්ඛාතා. අචෙලකොති නිච්චොලො, නග්ගොති අත්ථො. මුත්තාචාරොති විසට්ඨාචාරො, උච්චාරකම්මාදීසු ලොකියකුලපුත්තාචාරෙන විරහිතො [Pg.292] ඨිතකොව උච්චාරං කරොති, පස්සාවං කරොති, ඛාදති, භුඤ්ජති ච. හත්ථාපලෙඛනොති හත්ථෙ පිණ්ඩම්හි ඨිතෙ ජිව්හාය හත්ථං අපලිඛති, උච්චාරං වා කත්වා හත්ථස්මිඤ්ඤෙව දණ්ඩකසඤ්ඤී හුත්වා හත්ථෙන අපලිඛති. ‘‘භික්ඛාගහණත්ථං එහි, භන්තෙ’’ති වුත්තො න එතීති න එහිභද්දන්තිකො. ‘‘තෙන හි තිට්ඨ, භන්තෙ’’ති වුත්තොපි න තිට්ඨතීති නතිට්ඨභද්දන්තිකො. තදුභයම්පි කිර සො – ‘‘එතස්ස වචනං කතං භවිස්සතී’’ති න කරොති. අභිහටන්ති පුරෙතරං ගහෙත්වා ආහටං භික්ඛං, උද්දිස්සකතන්ති ‘‘ඉමං තුම්හෙ උද්දිස්ස කත’’න්ති එවං ආරොචිතං භික්ඛං. න නිමන්තනන්ති ‘‘අසුකං නාම කුලං වා වීථිං වා ගාමං වා පවිසෙය්‍යාථා’’ති එවං නිමන්තිතභික්ඛම්පි න සාදියති, න ගණ්හති. න කුම්භිමුඛාති කුම්භිතො උද්ධරිත්වා දිය්‍යමානං භික්ඛං න ගණ්හති. න කළොපිමුඛාති කළොපීති උක්ඛලි වා පච්ඡි වා, තතොපි න ගණ්හති. කස්මා? කුම්භිකළොපියො මං නිස්සාය කටච්ඡුනා පහාරං ලභන්තීති. න එළකමන්තරන්ති උම්මාරං අන්තරං කත්වා දිය්‍යමානං න ගණ්හති. කස්මා? ‘‘අයං මං නිස්සාය අන්තරකරණං ලභතී’’ති. දණ්ඩමුසලෙසුපි එසෙව නයො.

३९४. वहाँ 'तपोपक्कमा' का अर्थ है तपस्या का आरम्भ या तप-कर्म। 'सामञ्ञसङ्खाता' का अर्थ है श्रमण-कर्म के रूप में विख्यात। 'ब्रह्मञ्ञसङ्खाता' का अर्थ है ब्राह्मण-कर्म के रूप में विख्यात। 'अचेलक' का अर्थ है वस्त्रहीन या नग्न। 'मुत्ताचारो' का अर्थ है मुक्त आचार वाला, जो मल-मूत्र त्याग आदि क्रियाओं में लोक के कुलीन पुत्रों के आचार से रहित होकर खड़े-खड़े ही मल-मूत्र त्याग करता है, और खड़े-खड़े ही खाता-पीता है। 'हत्थापलेखनो' का अर्थ है हाथ में पिण्ड (भोजन) समाप्त होने पर जीभ से हाथ चाटने वाला, अथवा मल त्याग कर हाथ में ही लकड़ी की संज्ञा (विचार) कर हाथ से ही पोंछने वाला। 'भन्ते! भिक्षा ग्रहण करने के लिए आइए' ऐसा कहे जाने पर भी जो नहीं आता, वह 'न एहिभद्दन्तिको' है। 'तो फिर भन्ते! ठहरिए' ऐसा कहे जाने पर भी जो नहीं ठहरता, वह 'न तिट्ठभद्दन्तिको' है। वह ऐसा सोचकर कि 'इस (गृहस्थ) के वचन का पालन हो जाएगा', इन दोनों ही कार्यों को नहीं करता है। 'अभिहटं' का अर्थ है (भिक्षु के) पहुँचने से पहले ही लाकर दी गई भिक्षा। 'उद्दिस्सकतं' का अर्थ है 'यह आपके लिए ही बनाया गया है' इस प्रकार कहकर दी गई भिक्षा। 'न निमन्तनं' का अर्थ है 'अमुक कुल, गली या गाँव में प्रवेश करें' इस प्रकार निमन्त्रण देकर दी गई भिक्षा को भी वह स्वीकार नहीं करता, ग्रहण नहीं करता। 'न कुम्भिमुखा' का अर्थ है घड़े से निकालकर दी जाने वाली भिक्षा को ग्रहण नहीं करना। 'न कळोपिमखा' में 'कळोपी' का अर्थ बटलोई या टोकरी है, उससे भी (निकालकर दी गई भिक्षा) ग्रहण नहीं करता। क्यों नहीं ग्रहण करता? क्योंकि 'ये घड़े और टोकरियाँ मेरे कारण कलछी की मार झेलते हैं'। 'न एळकमन्तरं' का अर्थ है देहली (चौखट) के बीच में रखकर दी जाने वाली भिक्षा को ग्रहण नहीं करना। क्यों? क्योंकि 'यह (देहली) मेरे कारण बीच में आने का कष्ट पाती है'। डंडे और मूसल के विषय में भी यही न्याय है।

ද්වින්නන්ති ද්වීසු භුඤ්ජමානෙසු එකස්මිං උට්ඨාය දෙන්තෙ න ගණ්හති. කස්මා? ‘‘එකස්ස කබළන්තරායො හොතී’’ති. න ගබ්භිනියාතිආදීසු පන ‘‘ගබ්භිනියා කුච්ඡියං දාරකො කිලමති. පායන්තියා දාරකස්ස ඛීරන්තරායො හොති, පුරිසන්තරගතාය රතිඅන්තරායො හොතී’’ති න ගණ්හති. සංකිත්තීසූති සංකිත්තෙත්වා කතභත්තෙසු, දුබ්භික්ඛසමයෙ කිර අචෙලකසාවකා අචෙලකානං අත්ථාය තතො තතො තණ්ඩුලාදීනි සමාදපෙත්වා භත්තං පචන්ති. උක්කට්ඨො අචෙලකො තතොපි න පටිග්ගණ්හති. න යත්ථ සාති යත්ථ සුනඛො – ‘‘පිණ්ඩං ලභිස්සාමී’’ති උපට්ඨිතො හොති, තත්ථ තස්ස අදත්වා ආහටං න ගණ්හති. කස්මා? එතස්ස පිණ්ඩන්තරායො හොතීති. සණ්ඩසණ්ඩචාරිනීති සමූහසමූහචාරිනී, සචෙ හි අචෙලකං දිස්වා – ‘‘ඉමස්ස භික්ඛං දස්සාමා’’ති මනුස්සා භත්තගෙහං පවිසන්ති, තෙසු ච පවිසන්තෙසු කළොපිමුඛාදීසු නිලීනා මක්ඛිකා උප්පතිත්වා සණ්ඩසණ්ඩා චරන්ති, තතො ආහටං භික්ඛං න ගණ්හති. කස්මා? මං නිස්සාය මක්ඛිකානං ගොචරන්තරායො ජාතොති.

'द्विन्नं' का अर्थ है दो व्यक्तियों के भोजन करते समय एक के उठकर देने पर ग्रहण नहीं करना। क्यों? क्योंकि 'एक के ग्रास में अन्तराय (बाधा) होता है'। 'न गब्भिनिया' आदि में 'गर्भवती के गर्भ में बालक को कष्ट होता है; स्तनपान कराने वाली के बालक के दूध में अन्तराय होता है; पुरुष के साथ संसर्ग में लगी स्त्री के रति में अन्तराय होता है'—ऐसा सोचकर वह ग्रहण नहीं करता। 'सङ्कित्तीसु' का अर्थ है सामूहिक रूप से एकत्र कर बनाए गए भोजन। कहते हैं कि अकाल के समय अचेलकों के श्रावक अचेलकों के लिए जगह-जगह से चावल आदि एकत्र कर भोजन पकाते हैं। उत्कृष्ट अचेलक वहाँ से भी (भोजन) स्वीकार नहीं करता। 'न यत्थ सा' का अर्थ है जहाँ कुत्ता 'मुझे भोजन मिलेगा' इस आशा में खड़ा हो, वहाँ उसे न देकर लाया गया भोजन वह ग्रहण नहीं करता। क्यों? क्योंकि 'इसके भोजन में अन्तराय होता है'। 'सण्डसण्डचारिनी' का अर्थ है झुण्ड के झुण्ड में घूमने वाली। यदि अचेलक को देखकर 'इसे भिक्षा देंगे' ऐसा सोचकर लोग रसोई में प्रवेश करते हैं, और उनके प्रवेश करते समय बर्तनों के मुख आदि पर बैठी मक्खियाँ उड़कर झुण्ड के झुण्ड होकर घूमने लगती हैं, तो वहाँ से लाई गई भिक्षा वह ग्रहण नहीं करता। क्यों? क्योंकि 'मेरे कारण मक्खियों के भोजन (गोचर) में अन्तराय उत्पन्न हो गया'।

ථුසොදකන්ති [Pg.293] සබ්බසස්සසම්භාරෙහි කතං සොවීරකං. එත්ථ ච සුරාපානමෙව සාවජ්ජං, අයං පන සබ්බෙසුපි සාවජ්ජසඤ්ඤී. එකාගාරිකොති යො එකස්මිංයෙව ගෙහෙ භික්ඛං ලභිත්වා නිවත්තති. එකාලොපිකොති යො එකෙනෙව ආලොපෙන යාපෙති. ද්වාගාරිකාදීසුපි එසෙව නයො. එකිස්සාපි දත්තියාති එකාය දත්තියා. දත්ති නාම එකා ඛුද්දකපාති හොති, යත්ථ අග්ගභික්ඛං පක්ඛිපිත්වා ඨපෙන්ති. එකාහිකන්ති එකදිවසන්තරිකං. අද්ධමාසිකන්ති අද්ධමාසන්තරිකං. පරියායභත්තභොජනන්ති වාරභත්තභොජනං, එකාහවාරෙන ද්වීහවාරෙන සත්තාහවාරෙන අඩ්ඪමාසවාරෙනාති එවං දිවසවාරෙන ආගතභත්තභොජනං.

'थुसोदकं' का अर्थ है सभी प्रकार के अनाजों के सम्भार से बनाया गया सौवीरक (कांजी/खट्टा पेय)। यहाँ यद्यपि सुरापान ही सावद्य (दोषपूर्ण) है, किन्तु यह (अचेलक) इन सभी में सावद्य की संज्ञा वाला होता है। 'एकागारिको' वह है जो एक ही घर में भिक्षा प्राप्त कर लौट जाता है। 'एकालोपिको' वह है जो एक ही ग्रास से निर्वाह करता है। 'द्वागारिक' आदि में भी यही न्याय है। 'एकिस्सापि दत्तिया' का अर्थ है एक दत्ति से। 'दत्ति' एक छोटी थाली (पात्र) होती है, जिसमें अग्र-भिक्षा (श्रेष्ठ भोजन) डालकर रखते हैं। 'एकाहिकं' का अर्थ है एक दिन के अन्तराल पर। 'अद्धमासिकं' का अर्थ है आधे महीने (पक्ष) के अन्तराल पर। 'परियायभत्तभोजनं' का अर्थ है बारी-बारी से भोजन करना, जैसे एक दिन के अन्तर से, दो दिन के अन्तर से, सात दिन के अन्तर से या आधे महीने के अन्तर से—इस प्रकार दिनों की बारी से प्राप्त भोजन का सेवन करना।

395. සාකභක්ඛොති අල්ලසාකභක්ඛො. සාමාකභක්ඛොති සාමාකතණ්ඩුලභක්ඛො. නීවාරාදීසු නීවාරො නාම අරඤ්ඤෙ සයංජාතා වීහිජාති. දද්දුලන්ති චම්මකාරෙහි චම්මං ලිඛිත්වා ඡඩ්ඩිතකසටං. හටං වුච්චති සිලෙසොපි සෙවාලොපි. කණන්ති කුණ්ඩකං. ආචාමොති භත්තඋක්ඛලිකාය ලග්ගො ඣාමකඔදනො, තං ඡඩ්ඩිතට්ඨානතොව ගහෙත්වා ඛාදති, ‘‘ඔදනකඤ්ජිය’’න්තිපි වදන්ති. පිඤ්ඤාකාදයො පාකටා එව. පවත්තඵලභොජීති පතිතඵලභොජී.

३९५. 'साकभक्खो' का अर्थ है कच्ची साग-सब्जी खाने वाला। 'सामाकभक्खो' का अर्थ है सावाँ (जंगली अनाज) के चावल खाने वाला। 'नीवार' आदि में 'नीवार' का अर्थ है वन में स्वयं उत्पन्न होने वाला धान। 'दद्दुलं' का अर्थ है चर्मकारों द्वारा चमड़ा छीलकर फेंका गया अवशेष। 'हठ' गोंद (वृक्ष-रस) और काई (शैवाल) को भी कहा जाता है। 'कणं' का अर्थ है चावल की कनी (कुण्डक)। 'आचामो' का अर्थ है भात की बटलोई में लगा हुआ जला हुआ भात (खुरचन), जिसे वह फेंके हुए स्थान से ही उठाकर खाता है; इसे 'ओदनकञ्जी' भी कहते हैं। पिण्याक (खली) आदि प्रसिद्ध ही हैं। 'पवत्तफलभोजी' का अर्थ है गिरे हुए फलों को खाने वाला।

396. සාණානීති සාණවාකචොළානි. මසාණානීති මිස්සකචොළානි. ඡවදුස්සානීති මතසරීරතො ඡඩ්ඩිතවත්ථානි, එරකතිණාදීනි වා ගන්ථෙත්වා කතනිවාසනානි. පංසුකූලානීති පථවියං ඡඩ්ඩිතනන්තකානි. තිරීටානීති රුක්ඛතචවත්ථානි. අජිනන්ති අජිනමිගචම්මං. අජිනක්ඛිපන්ති තදෙව මජ්ඣෙ ඵාලිතකං. කුසචීරන්ති කුසතිණානි ගන්ථෙත්වා කතචීරං. වාකචීරඵලකචීරෙසුපි එසෙව නයො. කෙසකම්බලන්ති මනුස්සකෙසෙහි කතකම්බලං. යං සන්ධාය වුත්තං –

३९६. 'साणानि' का अर्थ है सण (पटुआ) के रेशों से बने वस्त्र। 'मसाणानि' का अर्थ है मिश्रित रेशों से बने वस्त्र। 'छवदुस्सानी' का अर्थ है मृत शरीर से फेंके गए वस्त्र, अथवा एरक घास आदि को गूँथकर बनाए गए अधोवस्त्र। 'पंसुकूलानी' का अर्थ है पृथ्वी पर फेंके गए चिथड़े। 'तिरीटानी' का अर्थ है वृक्ष की छाल के वस्त्र। 'अजिनं' का अर्थ है मृगचर्म। 'अजिनक्खिपं' का अर्थ है वही (मृगचर्म) जो बीच में से फटा हुआ हो। 'कुसचीरं' का अर्थ है कुश घास को गूँथकर बनाया गया चीवर। वल्कल-चीवर (छाल के रेशे) और फलक-चीवर (लकड़ी की तख्ती) के विषय में भी यही न्याय है। 'केसकम्बलं' का अर्थ है मनुष्यों के बालों से बना कम्बल। जिसके विषय में कहा गया है—

‘‘සෙය්‍යථාපි භික්ඛවෙ, යානි කානිචි තන්තාවුතානි වත්ථානි, කෙසකම්බලො තෙසං පටිකිට්ඨො අක්ඛායති. කෙසකම්බලො, භික්ඛවෙ, සීතෙ සීතො, උණ්හෙ උණ්හො අප්පග්ඝො ච දුබ්බණ්ණො ච දුග්ගන්ධො දුක්ඛසම්ඵස්සො’’ති.

'भिक्षुओं! जैसे जो कोई भी तन्तुओं (धागों) से बुने हुए वस्त्र हैं, उनमें केस-कम्बल (बालों का कम्बल) सबसे अधम कहा जाता है। भिक्षुओं! केस-कम्बल ठण्ड में ठण्डा होता है, गर्मी में गर्म होता है, अल्प मूल्य वाला, दुर्वर्ण (भद्दा), दुर्गन्धयुक्त और दुःखद स्पर्श वाला होता है'।

වාළකම්බලන්ති [Pg.294] අස්සවාලෙහි කතකම්බලං. උලූකපක්ඛිකන්ති උලූකපක්ඛානි ගන්ථෙත්වා කතනිවාසනං. උක්කුටිකප්පධානමනුයුත්තොති උක්කුටිකවීරියං අනුයුත්තො, ගච්ඡන්තොපි උක්කුටිකොව හුත්වා උප්පතිත්වා උප්පතිත්වා ගච්ඡති. කණ්ටකාපස්සයිකොති අයකණ්ටකෙ වා පකතිකණ්ටකෙ වා භූමියං කොට්ටෙත්වා තත්ථ චම්මං අත්ථරිත්වා ඨානචඞ්කමාදීනි කරොති. සෙය්‍යන්ති සයන්තොපි තත්ථෙව සෙය්‍යං කප්පෙති. ඵලකසෙය්‍යන්ති රුක්ඛඵලකෙ සෙය්‍යං. ථණ්ඩිලසෙය්‍යන්ති ථණ්ඩිලෙ උච්චෙ භූමිඨානෙ සෙය්‍යං. එකපස්සයිකොති එකපස්සෙනෙව සයති. රජොජල්ලධරොති සරීරං තෙලෙන මක්ඛිත්වා රජුට්ඨානට්ඨානෙ තිට්ඨති, අථස්ස සරීරෙ රජොජල්ලං ලග්ගති, තං ධාරෙති. යථාසන්ථතිකොති ලද්ධං ආසනං අකොපෙත්වා යදෙව ලභති, තත්ථෙව නිසීදනසීලො. වෙකටිකොති විකටඛාදනසීලො. විකටන්ති ගූථං වුච්චති. අපානකොති පටික්ඛිත්තසීතුදකපානො. සායං තතියමස්සාති සායතතියකං. පාතො, මජ්ඣන්හිකෙ, සායන්ති දිවසස්ස තික්ඛත්තුං පාපං පවාහෙස්සාමීති උදකොරොහනානුයොගං අනුයුත්තො විහරතීති.

वाळ-कम्बल (Vāḷakambala) का अर्थ है घोड़े के बालों से बना कम्बल। उलूक-पक्खिक (Ulūkapakkhika) का अर्थ है उल्लू के पंखों को सीकर बनाया गया वस्त्र। उक्कुटिक-प्पधान-मनुयुत्त (Ukkuṭikappadhānamanuyutto) का अर्थ है उक्कुटिक (उकड़ू बैठने) के वीर्य में लगा हुआ; वह चलते समय भी उकड़ू होकर उछल-उछल कर चलता है। कण्टकापस्सयिक (Kaṇṭakāpassayiko) का अर्थ है लोहे के काँटों या प्राकृतिक काँटों को भूमि में गाड़कर, उन पर चमड़ा बिछाकर खड़े होने, टहलने आदि की क्रिया करना। शय्या (Seyyaṃ) का अर्थ है सोते समय भी उसी (काँटों की शय्या) पर सोना। फलक-शय्या (Phalakaseyyaṃ) का अर्थ है लकड़ी के तख्ते पर सोना। थण्डिल-शय्या (Thaṇḍilaseyyaṃ) का अर्थ है ऊँची खुली भूमि पर सोना। एकपस्सयिक (Ekapassayiko) का अर्थ है केवल एक करवट से सोना। रजो-जल्ल-धरो (Rajojalladharo) का अर्थ है शरीर पर तेल मलकर धूल भरे स्थान पर खड़े होना, जिससे शरीर पर धूल और मैल चिपक जाए, और उसे धारण करना। यथासन्थतिक (Yathāsanthatikiko) का अर्थ है जो भी आसन प्राप्त हो उसे बिना बदले उसी पर बैठने के स्वभाव वाला होना। वेकटिक (Vekaṭiko) का अर्थ है विट (मल) खाने के स्वभाव वाला; 'विकट' मल को कहा जाता है। अपानक (Apānako) का अर्थ है शीतल जल पीने का त्याग करने वाला। सायततियक (Sāyatatiyakaṃ) का अर्थ है जिसका शाम का (स्नान) तीसरा हो। सुबह, दोपहर और शाम—इस प्रकार दिन में तीन बार 'मैं पापों को बहा दूँगा' ऐसा सोचकर जल में उतरने के अभ्यास में लगा हुआ विहार करता है।

තපොපක්කමනිරත්ථකතාවණ්ණනා

तप और उपक्रम की निरर्थकता का वर्णन।

397. අථ භගවා සීලසම්පදාදීහි විනා තෙසං තපොපක්කමානං නිරත්ථකතං දස්සෙන්තො – ‘‘අචෙලකො චෙපි කස්සප හොතී’’තිආදිමාහ. තත්ථ ආරකා වාති දූරෙයෙව. අවෙරන්ති දොසවෙරවිරහිතං. අබ්‍යාපජ්ජන්ති දොමනස්සබ්‍යාපජ්ජරහිතං.

३९७. तब भगवान ने शील-सम्पदा आदि के बिना उन तप-उपक्रमों की निरर्थकता को दिखाते हुए—'हे कस्सप! यदि कोई अचेलक (नग्न) भी हो' आदि कहा। वहाँ 'आरका वा' (ārakā vā) का अर्थ है 'दूर ही'। 'अवेरं' (Averaṃ) का अर्थ है द्वेष रूपी वैर से रहित। 'अब्यापज्जं' (Abyāpajjaṃ) का अर्थ है दौर्मनस्य (मानसिक दुख) रूपी व्यापाद से रहित।

398. දුක්කරං, භො ගොතමාති ඉදං කස්සපො ‘‘මයං පුබ්බෙ එත්තකමත්තං සාමඤ්ඤඤ්ච බ්‍රහ්මඤ්ඤඤ්චාති විචරාම, තුම්හෙ පන අඤ්ඤංයෙව සාමඤ්ඤඤ්ච බ්‍රහ්මඤ්ඤඤ්ච වදථා’’ති දීපෙන්තො ආහ. පකති ඛො එසාති පකතිකථා එසා. ඉමාය ච, කස්සප, මත්තායාති ‘‘කස්සප යදි ඉමිනා පමාණෙන එවං පරිත්තකෙන පටිපත්තික්කමෙන සාමඤ්ඤං වා බ්‍රහ්මඤ්ඤං වා දුක්කරං සුදුක්කරං නාම අභවිස්ස, තතො නෙතං අභවිස්ස කල්ලං වචනාය දුක්කරං සාමඤ්ඤ’’න්ති අයමෙත්ථ පදසම්බන්ධෙන සද්ධිං අත්ථො. එතෙන නයෙන සබ්බත්ථ පදසම්බන්ධො වෙදිතබ්බො.

३९८. 'हे गौतम! यह दुष्कर है'—यह कस्सप ने यह स्पष्ट करते हुए कहा कि 'हम पहले इतने मात्र (नग्नचर्या आदि) को ही श्रवण-धर्म और ब्राह्मण-धर्म मानकर विचरण करते थे, किन्तु आप तो किसी अन्य (मैत्री आदि) को ही श्रवण-धर्म और ब्राह्मण-धर्म कहते हैं।' 'पकति खो एसा' (Pakati kho esā) का अर्थ है यह एक साधारण प्रचलित बात है। 'इमाय च, कस्सप, मत्ताय' (Imāya ca, kassapa, mattāya) का अर्थ है—'हे कस्सप! यदि इस परिमाण (अचेलक साधना) से, इस अल्प प्रतिपत्ति-क्रम से श्रवण-धर्म या ब्राह्मण-धर्म दुष्कर या सुदुष्कर होता, तो यह कहना उचित न होता कि श्रवण-धर्म दुष्कर है'—यह यहाँ पदों के सम्बन्ध के साथ अर्थ है। इसी पद्धति से सभी स्थानों पर पदों का सम्बन्ध समझना चाहिए।

399. දුජ්ජානොති [Pg.295] ඉදම්පි සො ‘‘මයං පුබ්බෙ එත්තකෙන සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා හොතීති විචරාම, තුම්හෙ පන අඤ්ඤථා වදථා’’ති ඉදං සන්ධායාහ. අථස්ස භගවා තං පකතිවාදං පටික්ඛිපිත්වා සභාවතොව දුජ්ජානභාවං ආවිකරොන්තො පුනපි – ‘‘පකති ඛො’’තිආදිමාහ. තත්‍රාපි වුත්තනයෙනෙව පදසම්බන්ධං කත්වා අත්ථො වෙදිතබ්බො.

३९९. 'दुज्जानो' (Dujjāno) — यह भी उसने इस अभिप्राय से कहा कि 'हम पहले इतने मात्र से ही कोई श्रमण या ब्राह्मण होता है, ऐसा मानकर विचरण करते थे, किन्तु आप तो अन्यथा (दूसरे प्रकार से) कहते हैं।' तब भगवान ने उस प्रचलित धारणा को अस्वीकार करते हुए, स्वभाव से ही (श्रमण-ब्राह्मण होने की) दुर्ज्ञेयता को प्रकट करते हुए पुनः—'पकति खो' आदि कहा। वहाँ भी पूर्वोक्त विधि से ही पदों का सम्बन्ध जोड़कर अर्थ समझना चाहिए।

සීලසමාධිපඤ්ඤාසම්පදාවණ්ණනා

शील, समाधि और प्रज्ञा की सम्पदा का वर्णन।

400-401. කතමා පන සා, භො ගොතමාති කස්මා පුච්ඡති. අයං කිර පණ්ඩිතො භගවතො කථෙන්තස්සෙව කථං උග්ගහෙසි, අථ අත්තනො පටිපත්තියා නිරත්ථකතං විදිත්වා සමණො ගොතමො – ‘‘තස්ස ‘චායං සීලසම්පදා, චිත්තසම්පදා, පඤ්ඤාසම්පදා අභාවිතා හොති අසච්ඡිකතා, අථ ඛො සො ආරකාව සාමඤ්ඤා’තිආදිමාහ. හන්ද දානි නං තා සම්පත්තියො පුච්ඡාමී’’ති සීලසම්පදාදිවිජානනත්ථං පුච්ඡති. අථස්ස භගවා බුද්ධුප්පාදං දස්සෙත්වා තන්තිධම්මං කථෙන්තො තා සම්පත්තියො දස්සෙතුං – ‘‘ඉධ කස්සපා’’තිආදිමාහ. ඉමාය ච කස්සප සීලසම්පදායාති ඉදං අරහත්තඵලමෙව සන්ධාය වුත්තං. අරහත්තඵලපරියොසානඤ්හි භගවතො සාසනං. තස්මා අරහත්තඵලසම්පයුත්තාහි සීලචිත්තපඤ්ඤාසම්පදාහි අඤ්ඤා උත්තරිතරා වා පණීතතරා වා සීලාදිසම්පදා නත්ථීති ආහ.

४००-४०१. 'हे गौतम! वह (सम्पदा) कौन सी है?'—वह ऐसा क्यों पूछता है? ऐसा कहा जाता है कि यह (कस्सप) बुद्धिमान था और भगवान के उपदेश देते समय ही उसने बात को समझ लिया। तब अपनी प्रतिपत्ति (साधना) की निरर्थकता को जानकर, जब श्रमण गौतम ने—'उसकी यह शील-सम्पदा, चित्त-सम्पदा, प्रज्ञा-सम्पदा अभाविथ और असाक्षात्कृत होती है, अतः वह श्रवण-धर्म से दूर ही है' आदि कहा, तब 'अब मैं उनसे उन सम्पदाओं के विषय में पूछता हूँ'—इस प्रकार शील-सम्पदा आदि को जानने के लिए वह पूछता है। तब भगवान ने बुद्ध के उत्पाद को दिखाते हुए और पालि-क्रम (तन्ति-धम्म) से उपदेश देते हुए, उन सम्पदाओं को दर्शाने के लिए—'यहाँ, हे कस्सप!' आदि कहा। 'इमाय च कस्सप सीलसम्पदाय'—यह अर्हत्व फल को ही लक्ष्य करके कहा गया है। क्योंकि भगवान का शासन अर्हत्व फल में ही समाप्त होता है। इसलिए अर्हत्व फल से युक्त शील, चित्त और प्रज्ञा की सम्पदाओं से अन्य कोई श्रेष्ठतर या प्रणीततर शील आदि सम्पदा नहीं है—ऐसा कहा।

සීහනාදකථාවණ්ණනා

सिंहनाद कथा का वर्णन।

402. එවඤ්ච පන වත්වා ඉදානි අනුත්තරං මහාසීහනාදං නදන්තො – ‘‘සන්ති කස්සප එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා’’තිආදිමාහ. තත්ථ අරියන්ති නිරුපක්කිලෙසං පරමවිසුද්ධං. පරමන්ති උත්තමං, පඤ්චසීලානි හිආදිං කත්වා යාව පාතිමොක්ඛසංවරසීලා සීලමෙව, ලොකුත්තරමග්ගඵලසම්පයුත්තං පන පරමසීලං නාම. නාහං තත්ථාති තත්ථ සීලෙපි පරමසීලෙපි අහං අත්තනො සමසමං මම සීලසමෙන සීලෙන මයා සමං පුග්ගලං න පස්සාමීති අත්ථො. අහමෙව තත්ථ භිය්‍යොති අහමෙව තස්මිං සීලෙ උත්තමො. කතමස්මිං? යදිදං අධිසීලන්ති යං එතං උත්තමං සීලන්ති අත්ථො. ඉති ඉමං පඨමං සීහනාදං නදති.

४०२. ऐसा कहकर, अब अनुत्तर महासिंहनाद करते हुए—'हे कस्सप! कुछ ऐसे श्रमण-ब्राह्मण हैं' आदि कहा। वहाँ 'अरियं' (ariyaṃ) का अर्थ है क्लेश-रहित, परम विशुद्ध। 'परमं' (paramaṃ) का अर्थ है उत्तम। पंचशील से लेकर प्रातिमोक्ष-संवर-शील तक केवल 'शील' ही है, किन्तु लोकोत्तर मार्ग-फल से युक्त शील 'परम शील' कहलाता है। 'नाहं तत्थ' (nāhaṃ tattha) का अर्थ है—उस शील में और उस परम शील में भी, मैं अपने समान, अपने शील के समान शील वाले किसी व्यक्ति को नहीं देखता हूँ। 'अहमेव तत्थ भिय्यो' (ahameva tattha bhiyyo) का अर्थ है—मैं ही उस शील में उत्तम हूँ। किसमें? 'यदिदं अधिसिलं'—जो यह उत्तम शील है, उसमें। इस प्रकार यह प्रथम सिंहनाद करते हैं।

තපොජිගුච්ඡවාදාති [Pg.296] යෙ තපොජිගුච්ඡං වදන්ති. තත්ථ තපතීති තපො, කිලෙසසන්තාපකවීරියස්සෙතං නාමං, තදෙව තෙ කිලෙසෙ ජිගුච්ඡතීති ජිගුච්ඡා. අරියා පරමාති එත්ථ නිද්දොසත්තා අරියා, අට්ඨආරම්භවත්ථුවසෙනපි උප්පන්නා විපස්සනාවීරියසඞ්ඛාතා තපොජිගුච්ඡා තපොජිගුච්ඡාව, මග්ගඵලසම්පයුත්තා පරමා නාම. අධිජෙගුච්ඡන්ති ඉධ ජිගුච්ඡභාවො ජෙගුච්ඡං, උත්තමං ජෙගුච්ඡං අධිජෙගුච්ඡං, තස්මා යදිදං අධිජෙගුච්ඡං, තත්ථ අහමෙව භිය්‍යොති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. පඤ්ඤාධිකාරෙපි කම්මස්සකතාපඤ්ඤා ච විපස්සනාපඤ්ඤා ච පඤ්ඤා නාම, මග්ගඵලසම්පයුත්තා පරමා පඤ්ඤා නාම. අධිපඤ්ඤන්ති එත්ථ ලිඞ්ගවිපල්ලාසො වෙදිතබ්බො, අයං පනෙත්ථත්ථො – යායං අධිපඤ්ඤා නාම අහමෙව තත්ථ භිය්‍යොති විමුත්තාධිකාරෙ තදඞ්ගවික්ඛම්භනවිමුත්තියො විමුත්ති නාම, සමුච්ඡෙදපටිපස්සද්ධිනිස්සරණවිමුත්තියො පන පරමා විමුත්තීති වෙදිතබ්බා. ඉධාපි ච යදිදං අධිවිමුත්තීති යා අයං අධිවිමුත්ති, අහමෙව තත්ථ භිය්‍යොති අත්ථො.

तपोजिगुच्छावादी वे हैं जो तप और जिगुच्छा (क्लेशों की घृणा) की बात करते हैं। वहाँ, जो (क्लेशों को) जलाता है वह 'तप' है; यह क्लेशों को संतप्त करने वाले वीर्य का नाम है। वही उन क्लेशों से घृणा करता है, इसलिए वह 'जिगुच्छा' है। 'आर्या परमा' यहाँ निर्दोष होने के कारण 'आर्या' (श्रेष्ठ) है। आठ आरम्भ-वस्तुओं के वश से उत्पन्न विपश्यना-वीर्य रूपी तपोजिगुच्छा केवल सामान्य तपोजिगुच्छा है, जबकि मार्ग और फल से युक्त तपोजिगुच्छा 'परम' कहलाती है। 'अधिजेगुच्छ' यहाँ जिगुच्छा का भाव 'जेगुच्छ' है, और उत्तम जेगुच्छ 'अधिजेगुच्छ' है। इसलिए, जो यह अधिजेगुच्छ है, उसमें 'मैं ही श्रेष्ठ हूँ' - ऐसा यहाँ अर्थ समझना चाहिए। प्रज्ञा के अधिकार में भी, कर्मस्वकीयता प्रज्ञा और विपश्यना प्रज्ञा 'प्रज्ञा' मात्र हैं, जबकि मार्ग और फल से युक्त प्रज्ञा 'परम प्रज्ञा' है। 'अधिप्रज्ञा' यहाँ लिंग-विपर्यास (व्याकरणिक परिवर्तन) समझना चाहिए, और इसका अर्थ यह है - जो यह अधिप्रज्ञा है, उसमें 'मैं ही श्रेष्ठ हूँ'। विमुक्ति के अधिकार में, तदंग-विमुक्ति और विष्खम्भन-विमुक्ति 'विमुक्ति' मात्र हैं, जबकि समुच्छेद, प्रतिप्रश्रब्धि और निस्सरण विमुक्ति को 'परम विमुक्ति' समझना चाहिए। यहाँ भी 'जो यह अधिविमुक्ति है', उसमें 'मैं ही श्रेष्ठ हूँ' - यही अर्थ है।

403. සුඤ්ඤාගාරෙති සුඤ්ඤෙ ඝරෙ, එකකොව නිසීදිත්වාති අධිප්පායො. පරිසාසු චාති අට්ඨසු පරිසාසු. වුත්තම්පි චෙතං –

४०३. 'शून्यागार में' का अर्थ है शून्य घर में, अकेले बैठकर - यही अभिप्राय है। 'परिषदों में' का अर्थ है आठ परिषदों में। यह कहा भी गया है -

‘‘චත්තාරිමානි, සාරිපුත්ත, තථාගතස්ස වෙසාරජ්ජානි. යෙහි වෙසාරජ්ජෙහි සමන්නාගතො තථාගතො ආසභං ඨානං පටිජානාති, පරිසාසු සීහනාදං නදතී’’ති (ම. නි. 1.150) සුත්තං විත්ථාරෙතබ්බං.

“हे सारिपुत्र! तथागत के ये चार वैशारद्य (निर्भयता के ज्ञान) हैं। जिन वैशारद्यों से युक्त होकर तथागत श्रेष्ठ स्थान का दावा करते हैं और परिषदों में सिंहनाद करते हैं” - इस सूत्र का विस्तार करना चाहिए।

පඤ්හඤ්ච නං පුච්ඡන්තීති පණ්ඩිතා දෙවමනුස්සා නං පඤ්හං අභිසඞ්ඛරිත්වා පුච්ඡන්ති. බ්‍යාකරොතීති තඞ්ඛණඤ්ඤෙව විස්සජ්ජෙසි. චිත්තං ආරාධෙතීති පඤ්හාවිස්සජ්ජනෙන මහාජනස්ස චිත්තං පරිතොසෙතියෙව. නො ච ඛො සොතබ්බං මඤ්ඤන්තීති චිත්තං ආරාධෙත්වා කථෙන්තස්සපිස්ස වචනං පරෙ සොතබ්බං න මඤ්ඤන්තීති, එවඤ්ච වදෙය්‍යුන්ති අත්ථො. සොතබ්බඤ්චස්ස මඤ්ඤන්තීති දෙවාපි මනුස්සාපි මහන්තෙනෙව උස්සාහෙන සොතබ්බං මඤ්ඤන්ති. පසීදන්තීති සුපසන්නා කල්ලචිත්තා මුදුචිත්තා හොන්ති. පසන්නාකාරං කරොන්තීති න මුද්ධප්පසන්නාව හොන්ති, පණීතානි චීවරාදීනි වෙළුවනවිහාරාදයො ච මහාවිහාරෙ පරිච්චජන්තා පසන්නාකාරං කරොන්ති. තථත්තායාති යං සො ධම්මං දෙසෙති තථා භාවාය, ධම්මානුධම්මපටිපත්තිපූරණත්ථාය පටිපජ්ජන්තීති අත්ථො. තථත්තාය ච පටිපජ්ජන්තීති තථභාවාය පටිපජ්ජන්ති, තස්ස හි [Pg.297] භගවතො ධම්මං සුත්වා කෙචි සරණෙසු කෙචි පඤ්චසු සීලෙසු පතිට්ඨහන්ති, අපරෙ නික්ඛමිත්වා පබ්බජන්ති. පටිපන්නා ච ආරාධෙන්තීති තඤ්ච පන පටිපදං පටිපන්නා පූරෙතුං සක්කොන්ති, සබ්බාකාරෙන පන පූරෙන්ති, පටිපත්තිපූරණෙන තස්ස භොතො ගොතමස්ස චිත්තං ආරාධෙන්තීති වත්තබ්බා.

'और उससे प्रश्न पूछते हैं' का अर्थ है कि विद्वान देव और मनुष्य उससे प्रश्न तैयार करके पूछते हैं। 'व्याख्या करते हैं' का अर्थ है कि उसी क्षण उत्तर देते हैं। 'चित्त को प्रसन्न करते हैं' का अर्थ है कि प्रश्नों के उत्तर द्वारा जनसमूह के चित्त को संतुष्ट ही करते हैं। 'किन्तु सुनने योग्य नहीं मानते' का अर्थ है कि चित्त को प्रसन्न करके कहते हुए भी, दूसरे उनके वचनों को सुनने योग्य नहीं मानते - ऐसा वे कह सकते हैं, यही अर्थ है। 'और उनके वचनों को सुनने योग्य मानते हैं' का अर्थ है कि देव और मनुष्य भी बड़े उत्साह के साथ सुनने योग्य मानते हैं। 'प्रसन्न होते हैं' का अर्थ है कि वे सुप्रसन्न, स्वस्थ-चित्त और मृदु-चित्त होते हैं। 'प्रसन्नता प्रकट करते हैं' का अर्थ है कि वे केवल व्यर्थ में प्रसन्न नहीं होते, बल्कि उत्तम चीवर आदि और वेणुवन विहार जैसे महाविहारों का दान करते हुए अपनी श्रद्धा प्रकट करते हैं। 'तथत्व के लिए' का अर्थ है कि वे जिस धर्म का उपदेश देते हैं, उसी भाव की प्राप्ति के लिए, धर्म के अनुकूल प्रतिपत्ति (आचरण) को पूर्ण करने के लिए आचरण करते हैं। 'और तथत्व के लिए प्रतिपन्न होते हैं' का अर्थ है कि वे उसी भाव के लिए आचरण करते हैं; क्योंकि उन भगवान के धर्म को सुनकर कुछ लोग शरणों (त्रिशरण) में, कुछ पंचशीलों में प्रतिष्ठित होते हैं, और अन्य घर छोड़कर प्रव्रजित होते हैं। 'और प्रतिपन्न होकर प्रसन्न करते हैं' का अर्थ है कि उस प्रतिपदा (मार्ग) पर चलने वाले उसे पूर्ण करने में समर्थ होते हैं, और पूर्ण रूप से उसे पूरा करते हैं; आचरण की पूर्णता से वे उन भगवान गौतम के चित्त को प्रसन्न करते हैं - ऐसा कहना चाहिए।

ඉමස්මිං පනොකාසෙ ඨත්වා සීහනාදා සමොධානෙතබ්බා. එකච්චං තපස්සිං නිරයෙ නිබ්බත්තං පස්සාමීති හි භගවතො එකො සීහනාදො. අපරං සග්ගෙ නිබ්බත්තං පස්සාමීති එකො. අකුසලධම්මප්පහානෙ අහමෙව සෙට්ඨොති එකො. කුසලධම්මසමාදානෙපි අහමෙව සෙට්ඨොති එකො. අකුසලධම්මප්පහානෙ මය්හමෙව සාවකසඞ්ඝො සෙට්ඨොති එකො. කුසලධම්මසමාදානෙපි මය්හංයෙව සාවකසඞ්ඝො සෙට්ඨොති එකො. සීලෙන මය්හං සදිසො නත්ථීති එකො. වීරියෙන මය්හං සදිසො නත්ථීති එකො. පඤ්ඤාය…පෙ… විමුත්තියා…පෙ… සීහනාදං නදන්තො පරිසමජ්ඣෙ නිසීදිත්වා නදාමීති එකො. විසාරදො හුත්වා නදාමීති එකො. පඤ්හං මං පුච්ඡන්තීති එකො. පඤ්හං පුට්ඨො විස්සජ්ජෙමීති එකො. විස්සජ්ජනෙන පරස්ස චිත්තං ආරාධෙමීති එකො. සුත්වා සොතබ්බං මඤ්ඤන්තීති එකො. සුත්වා මෙ පසීදන්තීති එකො. පසන්නාකාරං කරොන්තීති එකො. යං පටිපත්තිං දෙසෙමි, තථත්තාය පටිපජ්ජන්තීති එකො. පටිපන්නා ච මං ආරාධෙන්තීති එකො. ඉති පුරිමානං දසන්නං එකෙකස්ස – ‘‘පරිසාසු ච නදතී’’ති ආදයො දස දස පරිවාරා. එවං තෙ දස පුරිමානං දසන්නං පරිවාරවසෙන සතං පුරිමා ච දසාති දසාධිකං සීහනාදසතං හොති. ඉතො අඤ්ඤස්මිං පන සුත්තෙ එත්තකා සීහනාදා දුල්ලභා, තෙනිදං සුත්තං මහාසීහනාදන්ති වුච්චති. ඉති භගවා ‘‘සීහනාදං ඛො සමණො ගොතමො නදති, තඤ්ච ඛො සුඤ්ඤාගාරෙ නදතී’’ති එවං වාදානු වාදං පටිසෙධෙත්වා ඉදානි පරිසති නදිතපුබ්බං සීහනාදං දස්සෙන්තො ‘‘එකමිදාහ’’න්තිආදිමාහ.

इस अवसर पर रुककर सिंहनादों की गणना करनी चाहिए। 'मैं किसी तपस्वी को नरक में उत्पन्न हुआ देखता हूँ' - यह भगवान का एक सिंहनाद है। 'दूसरे को स्वर्ग में उत्पन्न हुआ देखता हूँ' - यह दूसरा है। 'अकुशल धर्मों के प्रहाण में मैं ही श्रेष्ठ हूँ' - यह एक है। 'कुशल धर्मों के समादान में भी मैं ही श्रेष्ठ हूँ' - यह एक है। 'अकुशल धर्मों के प्रहाण में मेरा ही श्रावक संघ श्रेष्ठ है' - यह एक है। 'कुशल धर्मों के समादान में भी मेरा ही श्रावक संघ श्रेष्ठ है' - यह एक है। 'शील में मेरे समान कोई नहीं है' - यह एक है। 'वीर्य में मेरे समान कोई नहीं है' - यह एक है। 'प्रज्ञा में... पे... विमुक्ति में... पे... सिंहनाद करते हुए मैं परिषद के मध्य में बैठकर सिंहनाद करता हूँ' - यह एक है। 'विशारद (निर्भय) होकर सिंहनाद करता हूँ' - यह एक है। 'मुझसे प्रश्न पूछते हैं' - यह एक है। 'प्रश्न पूछे जाने पर उत्तर देता हूँ' - यह एक है। 'उत्तर देने से दूसरे के चित्त को प्रसन्न करता हूँ' - यह एक है। 'सुनकर सुनने योग्य मानते हैं' - यह एक है। 'सुनकर मुझ पर प्रसन्न होते हैं' - यह एक है। 'प्रसन्नता प्रकट करते हैं' - यह एक है। 'जिस प्रतिपत्ति का मैं उपदेश देता हूँ, उसके तथत्व के लिए आचरण करते हैं' - यह एक है। 'और प्रतिपन्न होकर मुझे प्रसन्न करते हैं' - यह एक है। इस प्रकार पहले के दस सिंहनादों में से प्रत्येक के 'परिषदों में सिंहनाद करते हैं' आदि दस-दस परिवार (अनुगामी सिंहनाद) हैं। इस प्रकार उन पहले के दस के परिवार के वश से सौ, और पहले के दस - इस प्रकार एक सौ दस सिंहनाद होते हैं। इसके अतिरिक्त किसी अन्य सूत्र में इतने सिंहनाद दुर्लभ हैं, इसलिए इस सूत्र को 'महाससिंहनाद' कहा जाता है। इस प्रकार भगवान ने 'श्रमण गौतम सिंहनाद तो करते हैं, किन्तु वे शून्यागार में सिंहनाद करते हैं' - इस प्रकार के वाद-प्रतिवाद का निषेध करके, अब परिषद में पहले किए गए सिंहनाद को दिखाते हुए 'एकमिदाहं' आदि कहा।

තිත්ථියපරිවාසකථාවණ්ණනා

तीर्थिक-परिवास-कथा की व्याख्या।

404. තත්ථ තත්‍ර මං අඤ්ඤතරො තපබ්‍රහ්මචාරීති තත්‍ර රාජගහෙ ගිජ්ඣකූටෙ පබ්බතෙ විහරන්තං මං අඤ්ඤතරො තපබ්‍රහ්මචාරී නිග්‍රොධො නාම පරිබ්බාජකො[Pg.298]. අධිජෙගුච්ඡෙති වීරියෙන පාපජිගුච්ඡනාධිකාරෙ පඤ්හං පුච්ඡි. ඉදං යං තං භගවා ගිජ්ඣකූටෙ මහාවිහාරෙ නිසින්නො උදුම්බරිකාය දෙවියා උය්‍යානෙ නිසින්නස්ස නිග්‍රොධස්ස ච පරිබ්බාජකස්ස සන්ධානස්ස ච උපාසකස්ස දිබ්බාය සොතධාතුයා කථාසල්ලාපං සුත්වා ආකාසෙනාගන්ත්වා තෙසං සන්තිකෙ පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදිත්වා නිග්‍රොධෙන අධිජෙගුච්ඡෙ පුට්ඨපඤ්හං විස්සජ්ජෙසි, තං සන්ධාය වුත්තං. පරං විය මත්තායාති පරමාය මත්තාය, අතිමහන්තෙනෙව පමාණෙනාති අත්ථො. කො හි, භන්තෙති ඨපෙත්වා අන්ධබාලං දිට්ඨිගතිකං අඤ්ඤො පණ්ඩිතජාතිකො ‘‘කො නාම භගවතො ධම්මං සුත්වා න අත්තමනො අස්සා’’ති වදති. ලභෙය්‍යාහන්ති ඉදං සො – ‘‘චිරං වත මෙ අනිය්‍යානිකපක්ඛෙ යොජෙත්වා අත්තා කිලමිතො, ‘සුක්ඛනදීතීරෙ න්හායිස්සාමී’ති සම්පරිවත්තෙන්තෙන විය ථුසෙ කොට්ටෙන්තෙන විය න කොචි අත්ථො නිප්ඵාදිතො. හන්දාහං අත්තානං යොගෙ යොජෙස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා ආහ. අථ භගවා යො අනෙන ඛන්ධකෙ තිත්ථියපරිවාසො පඤ්ඤත්තො, යො අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බො සාමණෙරභූමියං ඨිතො – ‘‘අහං භන්තෙ, ඉත්ථන්නාමො අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බො ඉමස්මිං ධම්මවිනයෙ ආකඞ්ඛාමි උපසම්පදං, ස්වාහං, භන්තෙ, සංඝං චත්තාරො මාසෙ පරිවාසං යාචාමී’’තිආදිනා (මහාව. 86) නයෙන සමාදියිත්වා පරිවසති, තං සන්ධාය – ‘‘යො ඛො, කස්සප, අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බො’’තිආදිමාහ.

४०४. वहाँ 'तत्र मं अञ्ञतरो तपब्रह्मचारी' इस पद में—वहाँ राजगृह में गृध्रकूट पर्वत पर विहार करते हुए मुझ (बुद्ध) से निग्रोध नामक एक परिव्राजक, जो एक तपस्वी ब्रह्मचारी था, उसने प्रश्न पूछा। 'अधिजेगुच्छे' का अर्थ है—वीर्य (पुरुषार्थ) के द्वारा पापों से घृणा करने के अधिकार में प्रश्न पूछा। यह बात तब की है जब भगवान गृध्रकूट महाविहार में बैठे थे और उन्होंने दिव्य श्रोत्र धातु से उदुम्बरिका देवी के उद्यान में बैठे निग्रोध परिव्राजक और सन्धान उपासक के बीच हो रहे वार्तालाप को सुना, और आकाश मार्ग से आकर उनके पास बिछाए हुए आसन पर बैठकर निग्रोध द्वारा 'अधिजेगुच्छ' के विषय में पूछे गए प्रश्न का उत्तर दिया; उसी के सन्दर्भ में यह कहा गया है। 'परं विय मत्ताया' का अर्थ है—परम मात्रा से, अर्थात् अत्यंत विशाल परिमाण से। 'को हि भन्ते' का अर्थ है—अन्धबाल और मिथ्यादृष्टि वाले व्यक्ति को छोड़कर, अन्य कौन ऐसा बुद्धिमान होगा जो भगवान के धम्म को सुनकर प्रसन्न न हो? 'लभेय्याहं'—उस अचेलक कस्सप ने सोचा कि 'निश्चित ही मैंने लंबे समय तक अनिय्यानिक (मोक्ष न देने वाले) पक्ष में जुड़कर स्वयं को थकाया है, जैसे कोई सूखी नदी के तट पर स्नान करने की इच्छा करे या भूसे को कूटने के समान कोई लाभ प्राप्त न किया हो। अब मैं स्वयं को (सही) योग में लगाऊँगा', ऐसा सोचकर उसने कहा। तब भगवान ने खन्धक (महावग्ग) में जो अन्यतीर्थिकों के लिए परिवास (परिवीक्षा) का नियम बताया है, जो अन्यतीर्थिक पहले रहा हो और सामणेर भूमि में स्थित होकर—'भन्ते, मैं अमुक नाम का अन्यतीर्थिक पूर्व में था, अब इस धम्म-विनय में उपसम्पदा चाहता हूँ, मैं संघ से चार महीने का परिवास माँगता हूँ'—इस विधि से परिवास करता है, उसी के सन्दर्भ में 'यो खो कस्सप अञ्ञतित्थियपुब्बो' आदि कहा।

405. තත්ථ පබ්බජ්ජන්ති වචනසිලිට්ඨතාවසෙනෙව වුත්තං, අපරිවසිත්වායෙව හි පබ්බජ්ජං ලභති. උපසම්පදත්ථිකෙන පන නාතිකාලෙන ගාමප්පවෙසනාදීනි අට්ඨ වත්තානි පූරෙන්තෙන පරිවසිතබ්බං. ආරද්ධචිත්තාති අට්ඨවත්තපූරණෙන තුට්ඨචිත්තා, අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො. විත්ථාරතො පනෙස තිත්ථියපරිවාසො සමන්තපාසාදිකාය විනයට්ඨකථායං පබ්බජ්ජඛන්ධකවණ්ණනාය වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො. අපි ච මෙත්ථාති අපි ච මෙ එත්ථ. පුග්ගලවෙමත්තතා විදිතාති පුග්ගලනානත්තං විදිතං. ‘‘අයං පුග්ගලො පරිවාසාරහො, අයං න පරිවාසාරහො’’ති ඉදං මය්හං පාකටන්ති දස්සෙති. තතො කස්සපො චින්තෙසි – ‘‘අහො අච්ඡරියං බුද්ධසාසනං, යත්ථ එවං ඝංසිත්වා කොට්ටෙත්වා යුත්තමෙව ගණ්හන්ති, අයුත්තං ඡඩ්ඩෙන්තී’’ති, තතො සුට්ඨුතරං පබ්බජ්ජාය සඤ්ජාතුස්සාහො – ‘‘සචෙ භන්තෙ’’තිආදිමාහ.

४०५. वहाँ 'पब्बज्जं' यह शब्द केवल वचन की सुगमता के लिए कहा गया है, क्योंकि परिवास के बिना ही प्रव्रज्या प्राप्त हो जाती है। किन्तु उपसम्पदा के इच्छुक व्यक्ति को बहुत जल्दी गाँव में प्रवेश न करने आदि आठ कर्तव्यों को पूरा करते हुए परिवास में रहना चाहिए। 'आरद्धचित्ता' का अर्थ है—आठ कर्तव्यों के पूर्ण होने से प्रसन्न चित्त वाले; यह यहाँ संक्षिप्त अर्थ है। विस्तार से तो इस तीर्थिक-परिवास को समन्तपासादिका (विनय अट्ठकथा) के पब्बज्जाखन्धक वर्णन में बताई गई विधि के अनुसार समझना चाहिए। 'अपि च मेत्थ' का अर्थ है—और यहाँ मुझे। 'पुग्गलवेमत्तता विदिता' का अर्थ है—पुद्गलों (व्यक्तियों) की भिन्नता ज्ञात है। 'यह व्यक्ति परिवास के योग्य है, यह व्यक्ति परिवास के योग्य नहीं है'—यह मुझे स्पष्ट है, ऐसा वे (बुद्ध) दिखाते हैं। तब कस्सप ने सोचा—'अहो! बुद्ध शासन आश्चर्यजनक है, जहाँ इस प्रकार (सोने को) घिसकर और कूटकर योग्य को ही ग्रहण करते हैं और अयोग्य को छोड़ देते हैं', तब प्रव्रज्या के लिए और अधिक उत्साह पैदा होने पर उसने 'सचे भन्ते' आदि कहा।

අථ [Pg.299] ඛො භගවා තස්ස තිබ්බච්ඡන්දතං විදිත්වා – ‘‘න කස්සපො පරිවාසං අරහතී’’ති අඤ්ඤතරං භික්ඛුං ආමන්තෙසි – ‘‘ගච්ඡ භික්ඛු කස්සපං න්හාපෙත්වා පබ්බාජෙත්වා ආනෙහී’’ති. සො තථා කත්වා තං පබ්බාජෙත්වා භගවතො සන්තිකං ආගමාසි. භගවා තං ගණමජ්ඣෙ නිසීදාපෙත්වා උපසම්පාදෙසි. තෙන වුත්තං – ‘‘අලත්ථ ඛො අචෙලො කස්සපො භගවතො සන්තිකෙ පබ්බජ්ජං, අලත්ථ උපසම්පද’’න්ති. අචිරූපසම්පන්නොති උපසම්පන්නො හුත්වා නචිරමෙව. වූපකට්ඨොති වත්ථුකාමකිලෙසකාමෙහි කායෙන චෙව චිත්තෙන ච වූපකට්ඨො. අප්පමත්තොති කම්මට්ඨානෙ සතිං අවිජහන්තො. ආතාපීති කායිකචෙතසිකසඞ්ඛාතෙන වීරියාතාපෙන ආතාපී. පහිතත්තොති කායෙ ච ජීවිතෙ ච අනපෙක්ඛතාය පෙසිතචිත්තො විස්සට්ඨඅත්තභාවො. යස්සත්ථායාති යස්ස අත්ථාය. කුලපුත්තාති ආචාරකුලපුත්තා. සම්මදෙවාති හෙතුනාව කාරණෙනෙව. තදනුත්තරන්ති තං අනුත්තරං. බ්‍රහ්මචරියපරියොසානන්ති මග්ගබ්‍රහ්මචරියස්ස පරියොසානභූතං අරහත්තඵලං. තස්ස හි අත්ථාය කුලපුත්තා පබ්බජන්ති. දිට්ඨෙව ධම්මෙති ඉමස්මිංයෙව අත්තභාවෙ. සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වාති අත්තනායෙව පඤ්ඤාය පච්චක්ඛං කත්වා, අපරප්පච්චයං කත්වාති අත්ථො. උපසම්පජ්ජ විහාසීති පාපුණිත්වා සම්පාදෙත්වා විහාසි, එවං විහරන්තො ච ඛීණා ජාති…පෙ… අබ්භඤ්ඤාසීති.

तब भगवान ने उसकी तीव्र इच्छा को जानकर—'कस्सप परिवास के योग्य नहीं है (अर्थात् उसे इसकी आवश्यकता नहीं है)'—ऐसा जानकर एक भिक्षु को बुलाया और कहा—'जाओ भिक्षु, कस्सप को स्नान कराकर प्रव्रजित कर ले आओ।' उसने वैसा ही किया और उसे प्रव्रजित कर भगवान के पास ले आया। भगवान ने उसे भिक्षु संघ के बीच बैठाकर उपसम्पदा प्रदान की। इसीलिए कहा गया है—'अचेलक कस्सप ने भगवान के पास प्रव्रज्या प्राप्त की, उपसम्पदा प्राप्त की।' 'अचिरूपसम्पन्नो' का अर्थ है—उपसम्पन्न होने के थोड़े समय बाद ही। 'वूपकट्ठो' का अर्थ है—वस्तु-काम और क्लेश-काम से काया और चित्त दोनों से दूर (एकान्त में)। 'अप्पमत्तो' का अर्थ है—कर्मस्थान (साधना) में स्मृति को न छोड़ने वाला। 'आतापी' का अर्थ है—कायिक और चैतसिक वीर्य रूपी ताप से युक्त। 'पहितत्तो' का अर्थ है—काया और जीवन में अपेक्षा न होने के कारण निर्वाण की ओर भेजा हुआ चित्त, जिसने आत्मभाव का त्याग कर दिया है। 'यस्सत्थाय' का अर्थ है—जिस (अर्हत्व फल) के लिए। 'कुलपुत्ता' का अर्थ है—आचारवान कुलीन पुत्र। 'सम्मदवे' का अर्थ है—उचित कारण से ही। 'तदनुत्तरं' का अर्थ है—वह अनुत्तर। 'ब्रह्मचरियपरियोसानं' का अर्थ है—मार्ग-ब्रह्मचर्य का अंतिम फल अर्हत्व फल। क्योंकि उसी के लिए कुलपुत्र प्रव्रजित होते हैं। 'दिट्ठेव धम्मे' का अर्थ है—इसी आत्मभाव (वर्तमान जीवन) में। 'सयं अभिञ्ञा सच्छिकत्वा' का अर्थ है—स्वयं ही प्रज्ञा से प्रत्यक्ष करके, किसी अन्य पर निर्भर न रहकर; यह अर्थ है। 'उपसम्पज्ज विहासि' का अर्थ है—प्राप्त कर और पूर्ण कर विहार किया, और इस प्रकार विहार करते हुए 'जाति क्षीण हो गई... आदि... विशेष ज्ञान से जान लिया'।

එවමස්ස පච්චවෙක්ඛණභූමිං දස්සෙත්වා අරහත්තනිකූටෙන දෙසනං නිට්ඨාපෙතුං ‘‘අඤ්ඤතරො ඛො පනායස්මා කස්සපො අරහතං අහොසී’’ති වුත්තං. තත්ථ අඤ්ඤතරොති එකො. අරහතන්ති අරහන්තානං, භගවතො සාවකානං අරහන්තානං අබ්භන්තරො අහොසීති අයමෙත්ථ අධිප්පායො. යං යං පන අන්තරන්තරා න වුත්තං, තං තං තත්ථ තත්ථ වුත්තත්තා පාකටමෙවාති.

इस प्रकार उसकी प्रत्यवेक्षण-भूमि को दिखाकर, अर्हत्व रूपी शिखर के साथ देशना को समाप्त करने के लिए 'आयुष्मान कस्सप अर्हन्तों में से एक हुए' ऐसा कहा गया है। वहाँ 'अञ्ञतरो' का अर्थ है—एक। 'अरहतं' का अर्थ है—अर्हन्तों के, भगवान के श्रावक अर्हन्तों के बीच सम्मिलित हुए; यह यहाँ अभिप्राय है। जो-जो पद बीच-बीच में नहीं कहे गए हैं, वे उन-उन स्थानों पर कहे जाने के कारण स्पष्ट ही हैं।

ඉති සුමඞ්ගලවිලාසිනියා දීඝනිකායට්ඨකථායං

इस प्रकार सुमंगलविलासिनी दीघनिकाय-अट्ठकथा में

මහාසීහනාදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

महासहनद सुत्त का वर्णन समाप्त हुआ।

9. පොට්ඨපාදසුත්තවණ්ණනා

९. पोट्ठपाद सुत्त का वर्णन

පොට්ඨපාදපරිබ්බාජකවත්ථුවණ්ණනා

पोट्ठपाद परिव्राजक की कथा का वर्णन

406. එවං [Pg.300] මෙ සුත්තං…පෙ… සාවත්ථියන්ති පොට්ඨපාදසුත්තං. තත්‍රායං අපුබ්බපදවණ්ණනා. සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙති සාවත්ථිං උපනිස්සාය යො ජෙතස්ස කුමාරස්ස වනෙ අනාථපිණ්ඩිකෙන ගහපතිනා ආරාමො කාරිතො, තත්ථ විහරති. පොට්ඨපාදො පරිබ්බාජකොති නාමෙන පොට්ඨපාදො නාම ඡන්නපරිබ්බාජකො. සො කිර ගිහිකාලෙ බ්‍රාහ්මණමහාසාලො කාමෙසුආදීනවං දිස්වා චත්තාලීසකොටිපරිමාණං භොගක්ඛන්ධං පහාය පබ්බජිත්වා තිත්ථියානං ගණාචරියො ජාතො. සමයං පවදන්ති එත්ථාති සමයප්පවාදකො, තස්මිං කිර ඨානෙ චඞ්කීතාරුක්ඛපොක්ඛරසාතිප්පභුතයො බ්‍රාහ්මණා නිගණ්ඨඅචෙලකපරිබ්බාජකාදයො ච පබ්බජිතා සන්නිපතිත්වා අත්තනො අත්තනො සමයං වදන්ති කථෙන්ති දීපෙන්ති, තස්මා සො ආරාමො සමයප්පවාදකොති වුච්චති. ස්වෙව ච තින්දුකාචීරසඞ්ඛාතාය තිම්බරූරුක්ඛපන්තියා පරික්ඛිත්තත්තා තින්දුකාචීරො. යස්මා පනෙත්ථ පඨමං එකාව සාලා අහොසි, පච්ඡා මහාපුඤ්ඤං පරිබ්බාජකං නිස්සාය බහූ සාලා කතා. තස්මා තමෙව එකං සාලං උපාදාය ලද්ධනාමවසෙන එකසාලකොති වුච්චති. මල්ලිකාය පන පසෙනදිරඤ්ඤො දෙවියා උය්‍යානභූතො සො පුප්ඵඵලසම්පන්නො ආරාමොති කත්වා මල්ලිකාය ආරාමොති සඞ්ඛ්‍යං ගතො. තස්මිං සමයප්පවාදකෙ තින්දුකාචීරෙ එකසාලකෙ මල්ලිකාය ආරාමෙ.

४०६. 'एवं मे सुत्तं... सावत्थियन्ति' यह पोट्ठपाद सुत्त है। यहाँ यह अपूर्व पदों की व्याख्या है। 'सावत्थियं विहरति जेतवने अनाथपिण्डिकस्स आरामे' का अर्थ है कि सावत्थी के समीप, राजकुमार जेत के वन में, गृहपति अनाथपिण्डिक द्वारा बनवाए गए विहार में (बुद्ध) विहार करते हैं। 'पोट्ठपादो परिब्बाजको' का अर्थ है कि नाम से पोट्ठपाद नामक एक वस्त्रधारी परिव्राजक। कहा जाता है कि वह गृहस्थ जीवन में एक महाशाल ब्राह्मण था, जिसने काम-भोगों में दोष देखकर चालीस करोड़ की संपत्ति का त्याग कर प्रव्रज्या ली और तीर्थकों का गणाचार्य बन गया। 'समयप्पवादको' इसलिए कहा जाता है क्योंकि यहाँ विभिन्न मतों (समय) का प्रतिपादन किया जाता है; उस स्थान पर चङ्की, तारुक्ख, पोक्खरसाति आदि ब्राह्मण और निगण्ठ, अचेलक, परिव्राजक आदि प्रव्रजित एकत्रित होकर अपने-अपने मतों का वर्णन, कथन और प्रकाशन करते थे, इसलिए उस आराम को 'समयप्रवादक' कहा जाता है। वही 'तिन्दुकाचीर' भी कहलाता है क्योंकि वह तिन्दुक (तेंदू) वृक्षों की पंक्ति से घिरा हुआ था। चूँकि यहाँ पहले केवल एक ही शाला (हॉल) थी, बाद में महापुण्यवान परिव्राजक के कारण बहुत सी शालाएँ बनाई गईं, इसलिए उस एक शाला के आधार पर प्राप्त नाम के कारण इसे 'एकशालक' कहा जाता है। राजा पसेनदि की देवी मल्लिका का उद्यान होने के कारण और पुष्पों एवं फलों से संपन्न होने के कारण इसे 'मल्लिका का आराम' भी कहा जाता है। उस समयप्रवादक, तिन्दुकाचीर, एकशालक, मल्लिका के आराम में।

පටිවසතීති නිවාසඵාසුතාය වසති. අථෙකදිවසං භගවා පච්චූසසමයෙ සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං පත්ථරිත්වා ලොකං පරිග්ගණ්හන්තො ඤාණජාලස්ස අන්තොගතං පරිබ්බාජකං දිස්වා – ‘‘අයං පොට්ඨපාදො මය්හං ඤාණජාලෙ පඤ්ඤායති, කින්නු ඛො භවිස්සතී’’ති උපපරික්ඛන්තො අද්දස – ‘‘අහං අජ්ජ තත්ථ ගමිස්සාමි, අථ මං පොට්ඨපාදො නිරොධඤ්ච නිරොධවුට්ඨානඤ්ච පුච්ඡිස්සති, තස්සාහං සබ්බබුද්ධානං ඤාණෙන සංසන්දිත්වා තදුභයං කථෙස්සාමි, අථ සො කතිපාහච්චයෙන චිත්තං හත්ථිසාරිපුත්තං ගහෙත්වා මම [Pg.301] සන්තිකං ආගමිස්සති, තෙසමහං ධම්මං දෙසෙස්සාමි, දෙසනාවසානෙ පොට්ඨපාදො මං සරණං ගමිස්සති, චිත්තො හත්ථිසාරිපුත්තො මම සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා අරහත්තං පාපුණිස්සතී’’ති. තතො පාතොව සරීරපටිජග්ගනං කත්වා සුරත්තදුපට්ටං නිවාසෙත්වා විජ්ජුලතාසදිසං කායබන්ධනං බන්ධිත්වා යුගන්ධරපබ්බතං පරික්ඛිපිත්වා ඨිතමහාමෙඝං විය මෙඝවණ්ණං පංසුකූලං එකංසවරගතං කත්වා පච්චග්ඝං සෙලමයපත්තං වාමඅංසකූටෙ ලග්ගෙත්වා සාවත්ථිං පිණ්ඩාය පවිසිස්සාමීති සීහො විය හිමවන්තපාදා විහාරා නික්ඛමි. ඉමමත්ථං සන්ධාය – ‘‘අථ ඛො භගවා’’තිආදි වුත්තං.

'पटिवसति' का अर्थ है निवास की सुगमता के कारण रहना। फिर एक दिन भगवान ने भोर के समय सर्वज्ञता-ज्ञान को फैलाकर लोक का अवलोकन करते हुए, अपने ज्ञान-जाल के भीतर आए हुए परिव्राजक को देखा—'यह पोट्ठपाद मेरे ज्ञान-जाल में दिखाई दे रहा है, क्या होगा?' ऐसा विचार करते हुए उन्होंने देखा—'मैं आज वहाँ जाऊँगा, तब पोट्ठपाद मुझसे (संज्ञा के) निरोध और निरोध से व्युत्थान (उठने) के बारे में पूछेगा। मैं सभी बुद्धों के ज्ञान के अनुरूप उन दोनों का उत्तर दूँगा। फिर वह कुछ दिनों के बाद हस्ति-सारिपुत्र चित्त को साथ लेकर मेरे पास आएगा। मैं उन्हें धर्म उपदेश दूँगा। देशना के अंत में पोट्ठपाद मेरी शरण में आएगा और हस्ति-सारिपुत्र चित्त मेरे पास प्रव्रजित होकर अर्हत्व प्राप्त करेगा।' इसके बाद, प्रातःकाल ही शरीर की शुद्धि (नित्यकर्म) कर, सुवर्ण-रंजित दुपट्ठा (अंतर्वासक) पहनकर, बिजली की लता के समान कटिबंध (कमरबंद) बाँधकर, युगंधर पर्वत को घेरे हुए महामेघ के समान मेघ-वर्ण के पांसुकुल चीवर को एक कंधे पर धारण कर, नवीन पाषाण-निर्मित पात्र को बाएं कंधे पर लटकाकर, 'मैं सावत्थी में पिण्डपात के लिए प्रवेश करूँगा'—ऐसा विचार कर वे सिंह के समान हिमालय की तलहटी से विहार से बाहर निकले। इसी अर्थ को ध्यान में रखते हुए 'अथ खो भगवा' आदि कहा गया है।

407. එතදහොසීති නගරද්වාරසමීපං ගන්ත්වා අත්තනො රුචිවසෙන සූරියං ඔලොකෙත්වා අතිප්පගභාවමෙව දිස්වා එතං අහොසි. යංනූනාහන්ති සංසයපරිදීපනො විය නිපාතො, බුද්ධානඤ්ච සංසයො නාම නත්ථි – ‘‘ඉදං කරිස්සාම, ඉදං න කරිස්සාම, ඉමස්ස ධම්මං දෙසෙස්සාම, ඉමස්ස න දෙසෙස්සාමා’’ති එවං පරිවිතක්කපුබ්බභාගො පනෙස සබ්බබුද්ධානං ලබ්භති. තෙනාහ – ‘‘යංනූනාහ’’න්ති, යදි පනාහන්ති අත්ථො.

४०७. 'एतदहोसि' का अर्थ है कि नगर के द्वार के समीप जाकर अपनी इच्छा से सूर्य को देखकर और यह जानकर कि अभी बहुत जल्दी है, उन्हें यह विचार आया। 'यन्नूनाहं' संशय को प्रकट करने वाले निपात के समान है, किंतु बुद्धों को कोई संशय नहीं होता—'यह करूँगा, यह नहीं करूँगा; इसे धर्म उपदेश दूँगा, इसे नहीं दूँगा'—इस प्रकार का पूर्व-वितर्क (विचार) सभी बुद्धों में पाया जाता है। इसीलिए कहा गया—'यन्नूनाहं', जिसका अर्थ है 'यदि मैं (वहाँ जाऊँ तो अच्छा होगा)'।

408. උන්නාදිනියාති උච්චං නදමානාය, එවං නදමානාය චස්සා උද්ධං ගමනවසෙන උච්චො, දිසාසු පත්ථටවසෙන මහා සද්දොති උච්චාසද්දමහාසද්දාය, තෙසඤ්හි පරිබ්බාජකානං පාතොව වුට්ඨාය කත්තබ්බං නාම චෙතියවත්තං වා බොධිවත්තං වා ආචරියුපජ්ඣායවත්තං වා යොනිසො මනසිකාරො වා නත්ථි. තෙන තෙ පාතොව වුට්ඨාය බාලාතපෙ නිසින්නා – ‘‘ඉමස්ස හත්ථො සොභනො, ඉමස්ස පාදො’’ති එවං අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස හත්ථපාදාදීනි වා ආරබ්භ, ඉත්ථිපුරිසදාරකදාරිකාදීනං වණ්ණෙ වා, අඤ්ඤං වා කාමස්සාදභවස්සාදාදිවත්ථුං ආරබ්භ කථං සමුට්ඨාපෙත්වා අනුපුබ්බෙන රාජකථාදිඅනෙකවිධං තිරච්ඡානකථං කථෙන්ති. තෙන වුත්තං – ‘‘උන්නාදිනියා උච්චාසද්දමහාසද්දාය අනෙකවිහිතං තිරච්ඡානකථං කථෙන්තියා’’ති.

४०८. 'उन्नादिनिया' का अर्थ है ऊँचे स्वर में बोलना; इस प्रकार बोलने से ध्वनि के ऊपर जाने के कारण 'उच्च' और दिशाओं में फैलने के कारण 'महा' शब्द का प्रयोग हुआ है, अतः 'उच्चाशब्द-महाशब्दा' (बड़ी शोर-शराबे वाली)। उन परिव्राजकों के लिए प्रातः उठकर करने योग्य कोई चैत्य-वत्त (कर्तव्य), बोधि-वत्त, आचार्य-उपाध्याय-वत्त या योनिशो मनसिकार (उचित चिंतन) नहीं था। इसलिए वे प्रातः उठकर बाल-धूप (सुबह की धूप) में बैठकर—'इसका हाथ सुंदर है, इसका पैर सुंदर है'—इस प्रकार एक-दूसरे के हाथ-पैर आदि को लेकर, या स्त्री-पुरुष, बालक-बालिका आदि के रूप-रंग को लेकर, या काम-भोग और भव-भोग आदि के विषयों को लेकर चर्चा शुरू करते थे और क्रमशः राज-कथा आदि अनेक प्रकार की तिरच्छान-कथा (व्यर्थ की बातें) करते थे। इसीलिए कहा गया—'उन्नादिनिया उच्चासद्दमहासद्दा अणेकविहितं तिरच्छानकथं कथेन्तिया'।

තතො පොට්ඨපාදො පරිබ්බාජකො තෙ පරිබ්බාජකෙ ඔලොකෙත්වා – ‘‘ඉමෙ පරිබ්බාජකා අතිවිය අඤ්ඤමඤ්ඤං අගාරවා, මයඤ්ච සමණස්ස ගොතමස්ස පාතුභාවතො පට්ඨාය සූරියුග්ගමනෙ ඛජ්ජොපනකූපමා ජාතා, ලාභසක්කාරොපි නො පරිහීනො. සචෙ පනිමං ඨානං සමණො ගොතමො වා ගොතමස්ස සාවකො වා ගිහී උපට්ඨාකො වා තස්ස ආගච්ඡෙය්‍ය[Pg.302], අතිවිය ලජ්ජනීයං භවිස්සති, පරිසදොසො ඛො පන පරිසජෙට්ඨකස්සෙව උපරි ආරොහතී’’ති ඉතොචිතො ච විලොකෙන්තො භගවන්තං අද්දස. තෙන වුත්තං – ‘‘අද්දසා ඛො පොට්ඨපාදො පරිබ්බාජකො…පෙ… තුණ්හී අහෙසු’’න්ති.

तब पोट्ठपाद परिव्राजक ने उन परिव्राजकों को देखकर सोचा—'ये परिव्राजक एक-दूसरे के प्रति अत्यंत अनादरपूर्ण हैं। श्रमण गौतम के प्रादुर्भाव के बाद से हम सूर्योदय होने पर जुगनू के समान हो गए हैं, हमारा लाभ और सत्कार भी कम हो गया है। यदि इस स्थान पर श्रमण गौतम या गौतम का कोई श्रावक या उनका कोई गृहस्थ उपासक आ जाए, तो यह अत्यंत लज्जाजनक होगा; क्योंकि परिषद का दोष परिषद के मुखिया पर ही आता है।' ऐसा सोचकर इधर-उधर देखते हुए उसने भगवान को देखा। इसीलिए कहा गया—'अद्दसा खो पोट्ठपादो परिब्बाजको... पे... तुम्ही अहेसुं' (पोट्ठपाद परिव्राजक ने देखा... वे मौन हो गए)।

409. තත්ථ සණ්ඨපෙසීති සික්ඛාපෙසි, වජ්ජමස්සා පටිච්ඡාදෙසි. යථා සුසණ්ඨිතා හොති, තථා නං ඨපෙසි. යථා නාම පරිසමජ්ඣං පවිසන්තො පුරිසො වජ්ජපටිච්ඡාදනත්ථං නිවාසනං සණ්ඨපෙති, පාරුපනං සණ්ඨපෙති, රජොකිණ්ණට්ඨානං පුඤ්ඡති; එවමස්සා වජ්ජපටිච්ඡාදනත්ථං – ‘‘අප්පසද්දා භොන්තො’’ති සික්ඛාපෙන්තො යථා සුසණ්ඨිතා හොති, තථා නං ඨපෙසීති අත්ථො. අප්පසද්දකාමොති අප්පසද්දං ඉච්ඡති, එකො නිසීදති, එකො තිට්ඨති, න ගණසඞ්ගණිකාය යාපෙති. උපසඞ්කමිතබ්බං මඤ්ඤෙය්‍යාති ඉධාගන්තබ්බං මඤ්ඤෙය්‍ය. කස්මා පනෙස භගවතො උපසඞ්කමනං පච්චාසීසතීති? අත්තනො වුද්ධිං පත්ථයමානො. පරිබ්බාජකා කිර බුද්ධෙසු වා බුද්ධසාවකෙසු වා අත්තනො සන්තිකං ආගතෙසු – ‘‘අජ්ජ අම්හාකං සන්තිකං සමණො ගොතමො ආගතො, සාරිපුත්තො ආගතො, න ඛො පන තෙ යස්ස වා තස්ස වා සන්තිකං ගච්ඡන්ති, පස්සථ අම්හාකං උත්තමභාව’’න්ති අත්තනො උපට්ඨාකානං සන්තිකෙ අත්තානං උක්ඛිපන්ති, උච්චෙ ඨානෙ ඨපෙන්ති, භගවතොපි උපට්ඨාකෙ ගණ්හිතුං වායමන්ති. තෙ කිර භගවතො උපට්ඨාකෙ දිස්වා එවං වදන්ති – ‘‘තුම්හාකං සත්ථා භවං ගොතමොපි ගොතමසාවකාපි අම්හාකං සන්තිකං ආගච්ඡන්ති, මයං අඤ්ඤමඤ්ඤං සමග්ගා. තුම්හෙ පන අම්හෙ අක්ඛීහිපි පස්සිතුං න ඉච්ඡථ, සාමීචිකම්මං න කරොථ, කිං වො අම්හෙහි අපරද්ධ’’න්ති. අථෙකච්චෙ මනුස්සා – ‘‘බුද්ධාපි එතෙසං සන්තිකං ගච්ඡන්ති කිං අම්හාක’’න්ති තතො පට්ඨාය තෙ දිස්වා නප්පමජ්ජන්ති. තුණ්හී අහෙසුන්ති පොට්ඨපාදං පරිවාරෙත්වා නිස්සද්දා නිසීදිංසු.

४०९. वहाँ 'सण्ठापेसि' का अर्थ है 'सिक्खापेसि' (सिखाया), उसने उस परिषद के दोषों को छिपाया। जिस प्रकार वह अच्छी तरह व्यवस्थित हो, उसी प्रकार उसने उन्हें स्थापित किया। जैसे सभा के बीच में प्रवेश करने वाला पुरुष अपने दोषों को छिपाने के लिए अपने अधोवस्त्र और उत्तरीय को ठीक करता है और धूल भरे स्थान को पोंछता है; उसी प्रकार उस परिषद के दोषों को छिपाने के लिए 'आप लोग शांत रहें' ऐसा सिखाते हुए, जिस प्रकार वे अच्छी तरह व्यवस्थित हों, उसी प्रकार उन्हें स्थापित किया - यह अर्थ है। 'अप्पसद्दकामो' का अर्थ है जो शांति चाहता है, अकेला बैठता है, अकेला खड़ा होता है, समूह की संगति में समय नहीं बिताता। 'उपसङ्कमितब्बं मञ्ञेय्या' का अर्थ है यहाँ आना चाहिए ऐसा समझे। वह भगवान के आगमन की प्रतीक्षा क्यों करता है? अपनी वृद्धि (लाभ और यश) की इच्छा करते हुए। सुना जाता है कि जब बुद्ध या बुद्ध के श्रावक परिव्राजकों के पास आते हैं, तो वे अपने उपासकों के सामने अपनी प्रशंसा करते हैं कि 'आज श्रमण गौतम हमारे पास आए हैं, सारिपुत्र आए हैं, वे हर किसी के पास नहीं जाते, हमारी श्रेष्ठता देखो'। वे स्वयं को ऊँचे स्थान पर रखते हैं और भगवान के उपासकों को भी अपनी ओर आकर्षित करने का प्रयास करते हैं। वे भगवान के उपासकों को देखकर कहते हैं - 'तुम्हारे शास्ता आयुष्मान गौतम और उनके श्रावक भी हमारे पास आते हैं, हम आपस में सामंजस्य रखते हैं। लेकिन तुम हमें आँखों से देखना भी नहीं चाहते, सत्कार नहीं करते, हमने तुम्हारा क्या बिगाड़ा है?' तब कुछ मनुष्य यह सोचकर कि 'बुद्ध भी इनके पास जाते हैं, तो हमारे जाने में क्या हर्ज है', तब से उन्हें देखकर उपेक्षा नहीं करते। 'तुण्ही अहेसुं' का अर्थ है पोट्ठपाद को घेरकर निःशब्द होकर बैठ गए।

410. ස්වාගතං, භන්තෙති සුට්ඨු ආගමනං, භන්තෙ, භගවතො; භගවති හි නො ආගතෙ ආනන්දො හොති, ගතෙ සොකොති දීපෙති. චිරස්සං ඛො, භන්තෙති කස්මා ආහ? කිං භගවා පුබ්බෙපි තත්ථ ගතපුබ්බොති, න ගතපුබ්බො. මනුස්සානං පන – ‘‘කුහිං ගච්ඡන්තා, කුතො ආගතත්ථ, කිං මග්ගමූළ්හත්ථ, චිරස්සං ආගතත්ථා’’ති එවමාදයො පියසමුදාචාරා [Pg.303] හොන්ති, තස්මා එවමාහ. එවඤ්ච පන වත්වා න මානථද්ධො හුත්වා නිසීදි, උට්ඨායාසනා භගවතො පච්චුග්ගමනමකාසි. භගවන්තඤ්හි උපගතං දිස්වා ආසනෙන අනිමන්තෙන්තො වා අපචිතිං අකරොන්තො වා දුල්ලභො. කස්මා? උච්චාකුලීනතාය. අයම්පි පරිබ්බාජකො අත්තනො නිසින්නාසනං පප්ඵොටෙත්වා භගවන්තං ආසනෙන නිමන්තෙන්තො – ‘‘නිසීදතු, භන්තෙ, භගවා ඉදමාසනං පඤ්ඤත්ත’’න්ති ආහ. අන්තරාකථා විප්පකතාති නිසින්නානං වො ආදිතො පට්ඨාය යාව මමාගමනං, එතස්මිං අන්තරෙ කා නාම කථා විප්පකතා, මමාගමනපච්චයා කතමා කථා පරියන්තං න ගතා, වදථ, යාව නං පරියන්තං නෙත්වා දෙමීති සබ්බඤ්ඤුපවාරණං පවාරෙසි. අථ පරිබ්බාජකො – ‘‘නිරත්ථකකථා එසා නිස්සාරා වට්ටසන්නිස්සිතා, න තුම්හාකං පුරතො වත්තබ්බතං අරහතී’’ති දීපෙන්තො ‘‘තිට්ඨතෙසා, භන්තෙ’’තිආදිමාහ.

४१०. 'स्वागतं भन्ते' का अर्थ है - भन्ते! भगवान का आगमन बहुत अच्छा है; क्योंकि भगवान के हमारे पास आने पर हमें आनंद होता है - यह भाव प्रकट करता है। 'चिरस्सं खो भन्ते' ऐसा क्यों कहा? क्या भगवान पहले भी वहाँ गए थे? नहीं, पहले नहीं गए थे। लेकिन मनुष्यों में 'कहाँ जा रहे हैं, कहाँ से आए हैं, क्या रास्ता भटक गए हैं, बहुत समय बाद आए हैं' - इस प्रकार के प्रिय संभाषण के शिष्टाचार होते हैं, इसलिए ऐसा कहा। और ऐसा कहकर वह मान से अकड़कर बैठा नहीं रहा, बल्कि आसन से उठकर भगवान की अगवानी की। भगवान को आया हुआ देखकर आसन के लिए निमंत्रित न करने वाला या आदर न करने वाला दुर्लभ है। क्यों? उनके उच्च कुल के होने के कारण। इस परिव्राजक ने भी अपने बैठने के आसन को झाड़कर भगवान को आसन के लिए निमंत्रित करते हुए कहा - 'भन्ते! भगवान बैठें, यह आसन बिछाया गया है'। 'अन्तराकथा विप्पकता' का अर्थ है - आप लोगों के बैठने से लेकर मेरे आने तक, इस बीच कौन सी चर्चा अधूरी रह गई है, मेरे आने के कारण कौन सी बात पूरी नहीं हुई, उसे कहें, मैं उसे पूर्ण कर दूँगा - इस प्रकार बुद्ध ने सबको अवसर दिया। तब परिव्राजक ने यह दिखाते हुए कि 'यह निरर्थक कथा है, निस्सार है, संसार से संबंधित है, आपके सामने कहने योग्य नहीं है', 'तिट्ठतेसा भन्ते' आदि कहा।

අභිසඤ්ඤානිරොධකථාවණ්ණනා

अभिसंज्ञा-निरोध कथा का वर्णन।

411. තිට්ඨතෙසා, භන්තෙති සචෙ භගවා සොතුකාමො භවිස්සති, පච්ඡාපෙසා කථා න දුල්ලභා භවිස්සති, අම්හාකං පනිමාය කථාය අත්ථො නත්ථි. භගවතො පනාගමනං ලභිත්වා මයං අඤ්ඤදෙව සුකාරණං පුච්ඡාමාති දීපෙති. තතො තං පුච්ඡන්තො – ‘‘පුරිමානි, භන්තෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ කොතූහලසාලායන්ති කොතූහලසාලා නාම පච්චෙකසාලා නත්ථි. යත්ථ පන නානාතිත්ථියා සමණබ්‍රාහ්මණා නානාවිධං කථං පවත්තෙන්ති, සා බහූනං – ‘‘අයං කිං වදති, අයං කිං වදතී’’ති කොතූහලුප්පත්තිට්ඨානතො කොතූහලසාලාති වුච්චති. අභිසඤ්ඤානිරොධෙති එත්ථ අභීති උපසග්ගමත්තං. සඤ්ඤානිරොධෙති චිත්තනිරොධෙ, ඛණිකනිරොධෙ කථා උප්පන්නාති අත්ථො. ඉදං පන තස්සා උප්පත්තිකාරණං. යදා කිර භගවා ජාතකං වා කථෙති, සික්ඛාපදං වා පඤ්ඤපෙති තදා සකලජම්බුදීපෙ භගවතො කිත්තිඝොසො පත්ථරති, තිත්ථියා තං සුත්වා – ‘‘භවං කිර ගොතමො පුබ්බචරියං කථෙසි, මයං කිං න සක්කොම තාදිසං කිඤ්චි කථෙතු’’න්ති භගවතො පටිභාගකිරියං කරොන්තා එකං භවන්තරසමයං කථෙන්ති – ‘‘භවං ගොතමො සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙසි, මයං කිං න සක්කොම පඤ්ඤපෙතු’’න්ති අත්තනො සාවකානං කිඤ්චිදෙව සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙන්ති. තදා පන [Pg.304] භගවා අට්ඨවිධපරිසමජ්ඣෙ නිසීදිත්වා නිරොධකථං කථෙසි. තිත්ථියා තං සුත්වා – ‘‘භවං කිර ගොතමො නිරොධං නාම කථෙසි, මයම්පි තං කථෙස්සාමා’’ති සන්නිපතිත්වා කථයිංසු. තෙන වුත්තං – ‘‘අභිසඤ්ඤානිරොධෙ කථා උදපාදී’’ති.

४११. 'तिट्ठतेसा भन्ते' का अर्थ है - यदि भगवान सुनना चाहेंगे, तो बाद में भी यह कथा सुलभ होगी, लेकिन हमें इस कथा से कोई प्रयोजन नहीं है। भगवान के आगमन का लाभ उठाकर हम कोई अन्य उत्तम विषय पूछना चाहते हैं - यह भाव है। इसके बाद उसे पूछते हुए 'पुरिमानि भन्ते' आदि कहा। वहाँ 'कोतूहलसालायं' का अर्थ है - कोतूहलशाला नाम की कोई अलग शाला नहीं है। जहाँ विभिन्न मतों के श्रमण और ब्राह्मण अनेक प्रकार की चर्चाएँ करते हैं, वह बहुत से लोगों के 'यह क्या कहता है, वह क्या कहता है' इस प्रकार के कौतूहल उत्पन्न होने का स्थान होने के कारण 'कोतूहलशाला' कहलाती है। 'अभिसञ्ञानिरोधे' यहाँ 'अभि' केवल एक उपसर्ग है। 'सञ्ञानिरोधे' का अर्थ है चित्त के निरोध या क्षणिक निरोध के विषय में चर्चा उत्पन्न हुई। यह उस चर्चा की उत्पत्ति का कारण है। सुना जाता है कि जब भगवान जातक कथा कहते हैं या शिक्षापद प्रज्ञप्त करते हैं, तब संपूर्ण जम्बूद्वीप में भगवान का यश फैलता है। तीर्थिक उसे सुनकर - 'आयुष्मान गौतम ने पूर्वचरित कहा है, क्या हम वैसा कुछ नहीं कह सकते' - इस प्रकार भगवान की नकल करते हुए किसी अन्य जन्म की कथा कहते हैं। 'आयुष्मान गौतम ने शिक्षापद प्रज्ञप्त किया है, क्या हम प्रज्ञप्त नहीं कर सकते' - ऐसा कहकर अपने श्रावकों के लिए कोई न कोई शिक्षापद बना देते हैं। उस समय भगवान ने आठ प्रकार की परिषदों के बीच बैठकर निरोध कथा कही थी। तीर्थिकों ने उसे सुनकर - 'आयुष्मान गौतम ने निरोध नामक कथा कही है, हम भी उसे कहेंगे' - ऐसा विचार कर एकत्रित होकर चर्चा की। इसीलिए पोट्ठपाद ने कहा - 'अभिसंज्ञा-निरोध के विषय में चर्चा उत्पन्न हुई'।

තත්‍රෙකච්චෙති තෙසු එකච්චෙ. පුරිමො චෙත්ථ ය්වායං බාහිරෙ තිත්ථායතනෙ පබ්බජිතො චිත්තප්පවත්තියං දොසං දිස්වා අචිත්තකභාවො සන්තොති සමාපත්තිං භාවෙත්වා ඉතො චුතො පඤ්ච කප්පසතානි අසඤ්ඤීභවෙ ඨත්වා පුන ඉධ උප්පජ්ජති. තස්ස සඤ්ඤුප්පාදෙ ච නිරොධෙ ච හෙතුං අපස්සන්තො – අහෙතූ අප්පච්චයාති ආහ.

"तत्रेकच्चे" का अर्थ है "उनमें से कुछ"। यहाँ पहला व्यक्ति वह है जो बाहरी तीर्थायतन (अन्य मत) में प्रव्रजित हुआ, चित्त की प्रवृत्ति में दोष देखकर "अचित्तक होना ही शांत है" ऐसा मानकर समापत्ति (असंज्ञी समापत्ति) की भावना की। यहाँ से च्युत होकर पाँच सौ महाकल्पों तक असंज्ञी लोक में रहकर पुनः यहाँ उत्पन्न होता है। वह संज्ञा की उत्पत्ति और निरोध में कारण न देखते हुए कहता है—"ये अहेतुक और अप्रत्यय हैं।"

දුතියො නං නිසෙධෙත්වා මිගසිඞ්ගතාපසස්ස අසඤ්ඤකභාවං ගහෙත්වා – ‘‘උපෙතිපි අපෙතිපී’’ති ආහ. මිගසිඞ්ගතාපසො කිර අත්තන්තපො ඝොරතපො පරමධිතින්ද්‍රියො අහොසි. තස්ස සීලතෙජෙන සක්කවිමානං උණ්හං අහොසි. සක්කො දෙවරාජා ‘‘සක්කට්ඨානං නු ඛො තාපසො පත්ථෙතී’’ති අලම්බුසං නාම දෙවකඤ්ඤං – ‘තාපසස්ස තපං භින්දිත්වා එහී’ති පෙසෙසි. සා තත්ථ ගතා. තාපසො පඨමදිවසෙ තං දිස්වාව පලායිත්වා පණ්ණසාලං පාවිසි. දුතියදිවසෙ කාමච්ඡන්දනීවරණෙන භග්ගො තං හත්ථෙ අග්ගහෙසි, සො තෙන දිබ්බඵස්සෙන ඵුට්ඨො විසඤ්ඤී හුත්වා තිණ්ණං සංවච්ඡරානං අච්චයෙන සඤ්ඤං පටිලභි. තං සො දිට්ඨිගතිකො – ‘‘තිණ්ණං සංවච්ඡරානං අච්චයෙන නිරොධා වුට්ඨිතො’’ති මඤ්ඤමානො එවමාහ.

दूसरे व्यक्ति ने उसे (पहले को) निषेध कर मृगसिंग तापस की असंज्ञी अवस्था को लेकर कहा—"यह (संज्ञा) आती भी है और जाती भी है।" कहा जाता है कि मृगसिंग तापस आत्म-तपस्वी, घोर तपस्वी और परम संयमित इंद्रियों वाला था। उसके शील के तेज से शक्र का विमान गर्म हो गया। देवराज शक्र ने सोचा "क्या यह तापस शक्र-पद की इच्छा कर रहा है?" और अलम्बुसा नामक देवकन्या को भेजा—"तापस के तप को भंग कर वापस आओ।" वह वहाँ गई। तापस ने पहले दिन उसे देखते ही भागकर पर्णशाला में प्रवेश किया। दूसरे दिन कामच्छन्द नीवरण से पराजित होकर उसने उसका हाथ पकड़ लिया। उस दिव्य स्पर्श से वह संज्ञाहीन (मूर्छित) हो गया और तीन वर्षों के बीतने पर उसे संज्ञा पुनः प्राप्त हुई। उस दृष्टिगतिक (मिथ्यादृष्टि वाले) ने "तीन वर्षों के बाद वह निरोध से व्युत्थित हुआ" ऐसा मानते हुए ऐसा कहा।

තතියො නං නිසෙධෙත්වා ආථබ්බණපයොගං සන්ධාය ‘‘උපකඩ්ඪන්තිපි අපකඩ්ඪන්තිපී’’ති ආහ. ආථබ්බණිකා කිර ආථබ්බණං පයොජෙත්වා සත්තං සීසච්ඡින්නං විය හත්ථච්ඡින්නං විය මතං විය ච කත්වා දස්සෙන්ති. තස්ස පුන පාකතිකභාවං දිස්වා සො දිට්ඨිගතිකො – ‘‘නිරොධා වුට්ඨිතො අය’’න්ති මඤ්ඤමානො එවමාහ.

तीसरे व्यक्ति ने उसे निषेध कर आथर्वण (अथर्ववेद के मंत्र) प्रयोग के संदर्भ में कहा—"वे (संज्ञा को) खींच लाते हैं और हटा देते हैं।" आथर्वणिक लोग आथर्वण विद्या का प्रयोग कर प्राणी को कटे हुए सिर वाले के समान, कटे हुए हाथ वाले के समान या मृत के समान करके दिखाते हैं। उसे पुनः सामान्य अवस्था में देखकर वह दृष्टिगतिक "यह निरोध से व्युत्थित हुआ है" ऐसा मानते हुए ऐसा कहता है।

චතුත්ථො නං නිසෙධෙත්වා යක්ඛදාසීනං මදනිද්දං සන්ධාය ‘‘සන්ති හි භො දෙවතා’’තිආදිමාහ. යක්ඛදාසියො කිර සබ්බරත්තිං දෙවතූපහාරං කුරුමානා නච්චිත්වා ගායිත්වා අරුණොදයෙ එකං සුරාපාතිං පිවිත්වා [Pg.305] පරිවත්තිත්වා සුපිත්වා දිවා වුට්ඨහන්ති. තං දිස්වා සො දිට්ඨිගතිකො – ‘‘සුත්තකාලෙ නිරොධං සමාපන්නා, පබුද්ධකාලෙ නිරොධා වුට්ඨිතා’’ති මඤ්ඤමානො එවමාහ.

चौथे व्यक्ति ने उसे निषेध कर यक्ष-दासियों की मद-निद्रा (नशे की नींद) के संदर्भ में "हे भो! ऐसी देवताएँ हैं..." आदि कहा। यक्ष-दासियाँ पूरी रात देवताओं की पूजा-अर्चना करती हुई नाचती-गाती हैं और अरुणोदय के समय सुरा का एक पात्र पीकर, लोट-पोट होकर सो जाती हैं और दिन चढ़ने पर उठती हैं। उसे देखकर वह दृष्टिगतिक "सोते समय वे निरोध को प्राप्त हुईं और जागने पर निरोध से व्युत्थित हुईं" ऐसा मानते हुए ऐसा कहता है।

අයං පන පොට්ඨපාදො පරිබ්බාජකො පණ්ඩිතජාතිකො. තෙනස්ස තං කථං සුත්වා විප්පටිසාරො උප්පජ්ජි. ‘‘ඉමෙසං කථා එළමූගකථා විය චත්තාරො හි නිරොධෙ එතෙ පඤ්ඤපෙන්ති, ඉමිනා ච නිරොධෙන නාම එකෙන භවිතබ්බං, න බහුනා. තෙනාපි එකෙන අඤ්ඤෙනෙව භවිතබ්බං, සො පන අඤ්ඤෙන ඤාතුං න සක්කා අඤ්ඤත්‍ර සබ්බඤ්ඤුනා. සචෙ භගවා ඉධ අභවිස්ස ‘අයං නිරොධො අයං න නිරොධො’ති දීපසහස්සං විය උජ්ජාලෙත්වා අජ්ජමෙව පාකටං අකරිස්සා’’ති දසබලඤ්ඤෙව අනුස්සරි. තස්මා ‘‘තස්ස මය්හං භන්තෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ අහො නූනාති අනුස්සරණත්ථෙ නිපාතද්වයං, තෙන තස්ස භගවන්තං අනුස්සරන්තස්ස එතදහොසි ‘‘අහො නූන භගවා අහො නූන සුගතො’’ති. යො ඉමෙසන්ති යො එතෙසං නිරොධධම්මානං සුකුසලො නිපුණො ඡෙකො, සො භගවා අහො නූන කථෙය්‍ය, සුගතො අහො නූන කථෙය්‍යාති අයමෙත්ථ අධිප්පායො. පකතඤ්ඤූති චිණ්ණවසිතාය පකතිං සභාවං ජානාතීති පකතඤ්ඤූ. කථං නු ඛොති ඉදං පරිබ්බාජකො ‘‘මයං භගවා න ජානාම, තුම්හෙ ජානාථ, කථෙථ නො’’ති ආයාචන්තො වදති. අථ භගවා කථෙන්තො ‘‘තත්‍ර පොට්ඨපාදා’’තිආදිමාහ.

यह पोट्ठपाद परिव्राजक बुद्धिमान स्वभाव का था। इसलिए उनकी वह बात सुनकर उसे असंतोष (विप्रतिसार) हुआ। "इनकी बात गूंगे/मूर्ख की बात के समान है; ये चार प्रकार के निरोध बताते हैं, जबकि निरोध एक ही होना चाहिए, अनेक नहीं। और वह एक भी इनके द्वारा कहे गए निरोध से भिन्न ही होना चाहिए। उसे सर्वज्ञ के अतिरिक्त अन्य कोई नहीं जान सकता। यदि भगवान यहाँ होते, तो वे 'यह निरोध है, यह निरोध नहीं है'—ऐसा एक हजार दीपकों के समान प्रकाशित कर आज ही स्पष्ट कर देते"—ऐसा सोचकर उसने दशबल (बुद्ध) का ही स्मरण किया। इसीलिए उसने "तस्स मय्हं भन्ते" आदि कहा। वहाँ "अहो नून" स्मरण के अर्थ में दो निपात हैं, जिससे भगवान का स्मरण करते हुए उसे ऐसा विचार आया—"अहो! भगवान, अहो! सुगत।" "यो इमेसं" का अर्थ है—जो इन निरोध-धर्मों में सुकुशल, निपुण और चतुर हैं, वे भगवान अहो! कहें, सुगत अहो! कहें—यहाँ यही अभिप्राय है। "पकतञ्ञू" का अर्थ है—अभ्यास की वशवर्तिता के कारण जो प्रकृति (स्वभाव) को जानता है, वह 'पकतञ्ञू' है। "कथं नु खो" यह परिव्राजक "भन्ते! हम नहीं जानते, आप जानते हैं, हमें बताइये" ऐसी प्रार्थना करते हुए कहता है। तब भगवान ने बताते हुए "तत्र पोट्ठपाद" आदि कहा।

අහෙතුකසඤ්ඤුප්පාදනිරොධකථාවණ්ණනා

अहेतुक संज्ञा-उत्पत्ति-निरोध कथा की व्याख्या।

412. තත්ථ තත්‍රාති තෙසු සමණබ්‍රාහ්මණෙසු. ආදිතොව තෙසං අපරද්ධන්ති තෙසං ආදිම්හියෙව විරද්ධං, ඝරමජ්ඣෙයෙව පක්ඛලිතාති දීපෙති. සහෙතූ සප්පච්චයාති එත්ථ හෙතුපි පච්චයොපි කාරණස්සෙව නාමං, සකාරණාති අත්ථො. තං පන කාරණං දස්සෙන්තො ‘‘සික්ඛා එකා’’ති ආහ. තත්ථ සික්ඛා එකා සඤ්ඤා උප්පජ්ජන්තීති සික්ඛාය එකච්චා සඤ්ඤා ජායන්තීති අත්ථො.

४१२. वहाँ "तत्र" का अर्थ है—उन श्रमण-ब्राह्मणों में। "आदितोव तेसं अपरद्धं" का अर्थ है—उनका आदि (शुरुआत) में ही गलत हो गया है, जैसे घर के बीच में ही फिसल गए हों—यह स्पष्ट करते हैं। "सहेतू सप्पच्चया" यहाँ 'हेतु' और 'प्रत्यय' दोनों कारण के ही नाम हैं; अर्थ है—कारण सहित। उस कारण को दिखाते हुए "सिक्खा एका" आदि कहा। वहाँ "सिक्खा एका सञ्ञा उप्पज्जन्ति" का अर्थ है—शिक्षा (अभ्यास) से कुछ संज्ञाएँ उत्पन्न होती हैं।

413. කා ච සික්ඛාති භගවා අවොචාති කතමා ච සා සික්ඛාති භගවා විත්ථාරෙතුකම්‍යතාපුච්ඡාවසෙන අවොච. අථ යස්මා අධිසීලසික්ඛා අධිචිත්තසික්ඛා අධිපඤ්ඤාසික්ඛාති තිස්සො සික්ඛා හොන්ති. තස්මා තා දස්සෙන්තො භගවා සඤ්ඤාය සහෙතුකං උප්පාදනිරොධං දීපෙතුං බුද්ධුප්පාදතො පභුති තන්තිධම්මං ඨපෙන්තො ‘‘ඉධ පොට්ඨපාද, තථාගතො ලොකෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ අධිසීලසික්ඛා [Pg.306] අධිචිත්තසික්ඛාති ද්වෙ එව සික්ඛා සරූපෙන ආගතා, තතියා පන ‘‘අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදාති ඛො පොට්ඨපාද මයා එකංසිකො ධම්මො දෙසිතො’’ති එත්ථ සම්මාදිට්ඨිසම්මාසඞ්කප්පවසෙන පරියාපන්නත්තා ආගතාති වෙදිතබ්බා. කාමසඤ්ඤාති පඤ්චකාමගුණිකරාගොපි අසමුප්පන්නකාමචාරොපි. තත්ථ පඤ්චකාමගුණිකරාගො අනාගාමිමග්ගෙන සමුග්ඝාතං ගච්ඡති, අසමුප්පන්නකාමචාරො පන ඉමස්මිං ඨානෙ වට්ටති. තස්මා තස්ස යා පුරිමා කාමසඤ්ඤාති තස්ස පඨමජ්ඣානසමඞ්ගිනො යා පුබ්බෙ උප්පන්නපුබ්බාය කාමසඤ්ඤාය සදිසත්තා පුරිමා කාමසඤ්ඤාති වුච්චෙය්‍ය, සා නිරුජ්ඣති, අනුප්පන්නාව නුප්පජ්ජතීති අත්ථො.

४१३. "वह शिक्षा क्या है?"—ऐसा भगवान ने कहा। "वह शिक्षा कौन सी है?"—ऐसा भगवान ने विस्तार करने की इच्छा से प्रश्न के रूप में कहा। चूँकि अधिशील-शिक्षा, अधिचित्त-शिक्षा और अधिप्रज्ञा-शिक्षा—ये तीन शिक्षाएँ होती हैं, अतः उन्हें दिखाते हुए भगवान ने संज्ञा के सहेतुक उत्पत्ति और निरोध को स्पष्ट करने के लिए, बुद्ध के प्रादुर्भाव से लेकर आगम-धर्म को स्थापित करते हुए "इध पोट्ठपाद, तथागतो लोके" आदि कहा। वहाँ अधिशील-शिक्षा और अधिचित्त-शिक्षा—ये दो शिक्षाएँ साक्षात् रूप में आई हैं; तीसरी (अधिप्रज्ञा) "अयं दुक्ख निरोधगामिनी पटिपदा" इस पाठ में सम्यक्-दृष्टि और सम्यक्-संकल्प के रूप में सम्मिलित होने के कारण आई है, ऐसा समझना चाहिए। "कामसञ्ञा" का अर्थ है—पंचकामगुणों में राग अथवा अनुत्पन्न काम-विचार। वहाँ पंचकामगुणों का राग अनागामी मार्ग से समूल नष्ट हो जाता है, किंतु यहाँ "अनुत्पन्न काम-विचार" ग्रहण करना उचित है। इसलिए "तस्स या पुरिमा कामसञ्ञा" का अर्थ है—उस प्रथम ध्यान वाले भिक्षु की जो पहले उत्पन्न हुई काम-संज्ञा के समान होने के कारण 'पुरिमा कामसञ्ञा' कही गई है, वह निरुद्ध हो जाती है, अनुत्पन्न होकर उत्पन्न नहीं होती—यह अर्थ है।

විවෙකජපීතිසුඛසුඛුමසච්චසඤ්ඤීයෙව තස්මිං සමයෙ හොතීති තස්මිං පඨමජ්ඣානසමයෙ විවෙකජපීතිසුඛසඞ්ඛාතා සුඛුමසඤ්ඤා සච්චා හොති, භූතා හොතීති අත්ථො. අථ වා කාමච්ඡන්දාදිඔළාරිකඞ්ගප්පහානවසෙන සුඛුමා ච සා භූතතාය සච්චා ච සඤ්ඤාති සුඛුමසච්චසඤ්ඤා, විවෙකජෙහි පීතිසුඛෙහි සම්පයුත්තා සුඛුමසච්චසඤ්ඤාති විවෙකජපීතිසුඛසුඛුමසච්චසඤ්ඤා සා අස්ස අත්ථීති විවෙකජපීතිසුඛසුඛුමසච්චසඤ්ඤීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. එස නයො සබ්බත්ථ. එවම්පි සික්ඛාති එත්ථ යස්මා පඨමජ්ඣානං සමාපජ්ජන්තො අධිට්ඨහන්තො, වුට්ඨහන්තො ච සික්ඛති, තස්මා තං එවං සික්ඛිතබ්බතො සික්ඛාති වුච්චති. තෙනපි සික්ඛාසඞ්ඛාතෙන පඨමජ්ඣානෙන එවං එකා විවෙකජපීතිසුඛසුඛුමසච්චසඤ්ඤා උප්පජ්ජති. එවං එකා කාමසඤ්ඤා නිරුජ්ඣතීති අත්ථො. අයං සික්ඛාති භගවා අවොචාති අයං පඨමජ්ඣානසඞ්ඛාතා එකා සික්ඛාති, භගවා ආහ. එතෙනුපායෙන සබ්බත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

उस समय वह विवेकज (विवेक से उत्पन्न) प्रीति और सुख वाली सूक्ष्म सत्य संज्ञा वाला ही होता है - इसका अर्थ है कि उस प्रथम ध्यान के समय विवेकज प्रीति और सुख के रूप में सूक्ष्म संज्ञा सत्य होती है, अर्थात् विद्यमान होती है। अथवा, कामच्छन्द आदि स्थूल अंगों के प्रहाण के कारण सूक्ष्म होने से और यथार्थ होने के कारण सत्य होने से वह 'सूक्ष्म सत्य संज्ञा' है। विवेकज प्रीति और सुख से सम्प्रयुक्त होने के कारण वह 'विवेकज-प्रीति-सुख-सूक्ष्म-सत्य-संज्ञा' है। वह (संज्ञा) इस (प्रथम ध्यान प्राप्त योगी) की होती है, इसलिए वह 'विवेकज-प्रीति-सुख-सूक्ष्म-सत्य-संज्ञी' कहलाता है - इस प्रकार यहाँ अर्थ समझना चाहिए। यही नियम सर्वत्र लागू होता है। 'इस प्रकार भी सीखता है' (एवम्पि सिक्खाति) - यहाँ क्योंकि प्रथम ध्यान में समापन्न होते हुए, अधिष्ठान करते हुए और उससे व्युत्थान करते हुए वह अभ्यास करता है, इसलिए उसे इस प्रकार अभ्यास करने योग्य होने के कारण 'शिक्षा' कहा जाता है। उस शिक्षा संज्ञक प्रथम ध्यान के द्वारा इस प्रकार एक विवेकज प्रीति-सुख वाली सूक्ष्म सत्य संज्ञा उत्पन्न होती है और एक काम-संज्ञा निरुद्ध होती है - यह अर्थ है। "यह शिक्षा है, ऐसा भगवान ने कहा" - यह प्रथम ध्यान संज्ञक एक शिक्षा है, ऐसा भगवान ने कहा। इसी उपाय से सर्वत्र अर्थ समझना चाहिए।

යස්මා පන අට්ඨමසමාපත්තියා අඞ්ගතො සම්මසනං බුද්ධානංයෙව හොති, සාවකෙසු සාරිපුත්තසදිසානම්පි නත්ථි, කලාපතො සම්මසනංයෙව පන සාවකානං හොති, ඉදඤ්ච ‘‘සඤ්ඤා සඤ්ඤා’’ති, එවං අඞ්ගතො සම්මසනං උද්ධටං. තස්මා [Pg.307] ආකිඤ්චඤ්ඤායතනපරමංයෙව සඤ්ඤං දස්සෙත්වා පුන තදෙව සඤ්ඤග්ගන්ති දස්සෙතුං ‘‘යතො ඛො පොට්ඨපාද…පෙ… සඤ්ඤග්ගං ඵුසතී’’ති ආහ.

चूँकि आठवीं समापत्ति (नैवसंज्ञा-नासंज्ञायतन) का अंगों के अनुसार सम्मसन (विपश्यना द्वारा विचार) केवल बुद्धों को ही होता है, श्रावकों में सारिपुत्र जैसों को भी नहीं होता; श्रावकों को तो केवल समूह (कलाप) के रूप में ही सम्मसन होता है। और यहाँ 'संज्ञा संज्ञा' इस प्रकार अंगों के अनुसार सम्मसन दिखाया गया है। इसलिए आकिंचन्यायतन तक की ही संज्ञा को दिखाकर, पुनः उसी को 'संज्ञाओं का शिखर' (संज्ञाग्र) दिखाने के लिए "यतो खो पोट्ठपाद... पे... संज्ञाग्र को स्पर्श करता है" ऐसा कहा गया है।

414. තත්ථ යතො ඛො පොට්ඨපාද භික්ඛූති යො නාම පොට්ඨපාද භික්ඛු. ඉධ සකසඤ්ඤී හොතීති ඉධ සාසනෙ සකසඤ්ඤී හොති, අයමෙව වා පාඨො, අත්තනො පඨමජ්ඣානසඤ්ඤාය සඤ්ඤවා හොතීති අත්ථො. සො තතො අමුත්‍ර තතො අමුත්‍රාති සො භික්ඛු තතො පඨමජ්ඣානතො අමුත්‍ර දුතියජ්ඣානෙ, තතොපි අමුත්‍ර තතියජ්ඣානෙති එවං තාය තාය ඣානසඤ්ඤාය සකසඤ්ඤී සකසඤ්ඤී හුත්වා අනුපුබ්බෙන සඤ්ඤග්ගං ඵුසති. සඤ්ඤග්ගන්ති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං වුච්චති. කස්මා? ලොකියානං කිච්චකාරකසමාපත්තීනං අග්ගත්තා. ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්තියඤ්හි ඨත්වා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනම්පි නිරොධම්පි සමාපජ්ජන්ති. ඉති සා ලොකියානං කිච්චකාරකසමාපත්තීනං අග්ගත්තා සඤ්ඤග්ගන්ති වුච්චති, තං ඵුසති පාපුණාතීති අත්ථො.

४१४. वहाँ 'यतो खो पोट्ठपाद भिक्खु' का अर्थ है - हे पोट्ठपाद! जो कोई भिक्षु। 'यहाँ स्व-संज्ञी होता है' का अर्थ है - इस शासन में अपनी (ध्यान की) संज्ञा वाला होता है; अथवा यही पाठ है - अपनी प्रथम ध्यान की संज्ञा के कारण संज्ञावान होता है। 'वह वहाँ से वहाँ, वहाँ से वहाँ' का अर्थ है - वह भिक्षु उस प्रथम ध्यान से उस द्वितीय ध्यान में, उससे भी उस तृतीय ध्यान में - इस प्रकार उन-उन ध्यान-संज्ञाओं के द्वारा स्व-संज्ञी (अपनी संज्ञा वाला) होकर क्रमशः संज्ञाग्र (संज्ञाओं के शिखर) को स्पर्श करता है। आकिंचन्यायतन को 'संज्ञाग्र' कहा जाता है। क्यों? क्योंकि यह लौकिक कार्य-कारक समापत्तियों में श्रेष्ठ है। आकिंचन्यायतन समापत्ति में स्थित होकर ही नैवसंज्ञा-नासंज्ञायतन और निरोध (समापत्ति) में समापन्न होते हैं। इस प्रकार लौकिक कार्य-कारक समापत्तियों में श्रेष्ठ होने के कारण इसे 'संज्ञाग्र' कहा जाता है, उसे स्पर्श करता है अर्थात् प्राप्त करता है।

ඉදානි අභිසඤ්ඤානිරොධං දස්සෙතුං ‘‘තස්ස සඤ්ඤග්ගෙ ඨිතස්සා’’තිආදිමාහ. තත්ථ චෙතෙය්‍යං, අභිසඞ්ඛරෙය්‍යන්ති පදද්වයෙ ච ඣානං සමාපජ්ජන්තො චෙතෙති නාම, පුනප්පුනං කප්පෙතීති අත්ථො. උපරිසමාපත්තිඅත්ථාය නිකන්තිං කුරුමානො අභිසඞ්ඛරොති නාම. ඉමා ච මෙ සඤ්ඤා නිරුජ්ඣෙය්‍යුන්ති ඉමා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසඤ්ඤා නිරුජ්ඣෙය්‍යුං. අඤ්ඤා ච ඔළාරිකාති අඤ්ඤා ච ඔළාරිකා භවඞ්ගසඤ්ඤා උප්පජ්ජෙය්‍යුං. සො න චෙව චෙතෙති න අභිසඞ්ඛරොතීති එත්ථ කාමං චෙස චෙතෙන්තොව න චෙතෙති, අභිසඞ්ඛරොන්තොව නාභිසඞ්ඛරොති. ඉමස්ස භික්ඛුනො ආකිඤ්චඤ්ඤායතනතො වුට්ඨාය නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං සමාපජ්ජිත්වා ‘‘එකං ද්වෙ චිත්තවාරෙ ඨස්සාමී’’ති ආභොගසමන්නාහාරො නත්ථි. උපරිනිරොධසමාපත්තත්ථාය එව පන ආභොගසමන්නාහාරො අත්ථි, ස්වායමත්ථො පුත්තඝරාචික්ඛණෙන දීපෙතබ්බො.

अब संज्ञा के निरोध (अभिसंज्ञा-निरोध) को दिखाने के लिए "तस्स सञ्ञग्गे ठितस्स" (उस संज्ञाग्र पर स्थित व्यक्ति के) आदि कहा। वहाँ 'चेतेय्यं' (सोचूँ) और 'अभिसंखरेय्यं' (संस्कार करूँ) इन दो पदों में - ध्यान में समापन्न होने वाला 'चेतेति' (चेतना करता) कहलाता है, अर्थात् बार-बार संकल्प करता है। ऊपरी समापत्ति के लिए निकान्ति (इच्छा) करने वाला 'अभिसंस्करोति' कहलाता है। "मेरी ये संज्ञाएँ निरुद्ध हो जाएँ" - अर्थात् ये आकिंचन्यायतन की संज्ञाएँ निरुद्ध हो जाएँ। "और अन्य स्थूल" - अर्थात् आकिंचन्यायतन संज्ञाओं से भिन्न अन्य स्थूल भवंग-संज्ञाएँ उत्पन्न हो जाएँ। "वह न तो चेतना करता है, न संस्कार करता है" - यहाँ यद्यपि वह चेतना करता ही है, फिर भी वह 'चेतना नहीं करता' कहलाता है; संस्कार करते हुए भी 'संस्कार नहीं करता' कहलाता है। इस भिक्षु को आकिंचन्यायतन से व्युत्थान कर नैवसंज्ञा-नासंज्ञायतन में समापन्न होकर "मैं एक या दो चित्त-क्षण ठहरूँगा" - ऐसा आभोग (विशेष ध्यान) नहीं होता। केवल ऊपरी निरोध-समापत्ति के लिए ही आभोग होता है। इस अर्थ को 'पुत्र के घर को बताने' के उदाहरण से स्पष्ट करना चाहिए।

පිතුඝරමජ්ඣෙන කිර ගන්ත්වා පච්ඡාභාගෙ පුත්තස්ස ඝරං හොති, තතො පණීතං භොජනං ආදාය ආසනසාලං ආගතං දහරං ථෙරො – ‘‘මනාපො පිණ්ඩපාතො කුතො ආභතො’’ති පුච්ඡි. සො ‘‘අසුකස්ස ඝරතො’’ති ලද්ධඝරමෙව ආචික්ඛි. යෙන පනස්ස පිතුඝරමජ්ඣෙන ගතොපි ආගතොපි [Pg.308] තත්ථ ආභොගොපි නත්ථි. තත්ථ ආසනසාලා විය ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්ති දට්ඨබ්බා, පිතුගෙහං විය නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්ති, පුත්තගෙහං විය නිරොධසමාපත්ති, ආසනසාලාය ඨත්වා පිතුඝරං අමනසිකරිත්වා පුත්තඝරාචික්ඛණං විය ආකිඤ්චඤ්ඤායතනතො වුට්ඨාය නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං සමාපජ්ජිත්වා ‘‘එකං ද්වෙ චිත්තවාරෙ ඨස්සාමී’’ති පිතුඝරං අමනසිකරිත්වාව උපරිනිරොධසමාපත්තත්ථාය මනසිකාරො, එවමෙස චෙතෙන්තොව න චෙතෙති, අභිසඞ්ඛරොන්තොව නාභිසඞ්ඛරොති. තා චෙව සඤ්ඤාති තා ඣානසඤ්ඤා නිරුජ්ඣන්ති. අඤ්ඤා චාති අඤ්ඤා ච ඔළාරිකා භවඞ්ගසඤ්ඤා නුප්පජ්ජන්ති. සො නිරොධං ඵුසතීති සො එවං පටිපන්නො භික්ඛු සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධං ඵුසති වින්දති පටිලභති.

कहा जाता है कि पिता के घर के बीच से होकर पीछे की ओर पुत्र का घर है। वहाँ से उत्तम भोजन लेकर आसन-शाला (भोजन-शाला) में आए हुए एक युवा भिक्षु से स्थविर ने पूछा - "यह प्रिय पिण्डपात कहाँ से लाए हो?" उसने "अमुक के घर से" - इस प्रकार केवल प्राप्त हुए पुत्र के घर का ही नाम बताया। यद्यपि वह पिता के घर के बीच से होकर ही गया और आया था, फिर भी वहाँ उसका कोई आभोग (विशेष ध्यान) नहीं था। यहाँ आसन-शाला के समान आकिंचन्यायतन समापत्ति को समझना चाहिए, पिता के घर के समान नैवसंज्ञा-नासंज्ञायतन समापत्ति को, और पुत्र के घर के समान निरोध-समापत्ति को। जैसे आसन-शाला में स्थित होकर पिता के घर पर मनस्कार न करते हुए पुत्र के घर के बारे में बताया जाता है, वैसे ही आकिंचन्यायतन से व्युत्थान कर नैवसंज्ञा-नासंज्ञायतन में समापन्न होकर "मैं एक या दो चित्त-क्षण ठहरूँगा" - इस प्रकार (नैवसंज्ञा-नासंज्ञायतन पर) मनस्कार न करते हुए ही ऊपरी निरोध-समापत्ति के लिए मनस्कार होता है। इस प्रकार वह चेतना करते हुए भी चेतना नहीं करता, संस्कार करते हुए भी संस्कार नहीं करता। "वे ही संज्ञाएँ" - अर्थात् वे ध्यान-संज्ञाएँ निरुद्ध हो जाती हैं। "और अन्य" - अर्थात् अन्य स्थूल भवंग-संज्ञाएँ उत्पन्न नहीं होतीं। "वह निरोध को स्पर्श करता है" - अर्थात् इस प्रकार प्रतिपन्न (अभ्यास करने वाला) वह भिक्षु संज्ञा-वेदयित-निरोध को स्पर्श करता है, अनुभव करता है, प्राप्त करता है।

අනුපුබ්බාභිසඤ්ඤානිරොධසම්පජානසමාපත්තින්ති එත්ථ අභීති උපසග්ගමත්තං, සම්පජානපදං නිරොධපදෙන අන්තරිකං කත්වා වුත්තං. අනුපටිපාටියා සම්පජානසඤ්ඤානිරොධසමාපත්තීති අයං පනෙත්ථත්ථො. තත්‍රාපි සම්පජානසඤ්ඤානිරොධසමාපත්තීති සම්පජානන්තස්ස අන්තෙ සඤ්ඤා නිරොධසමාපත්ති සම්පජානන්තස්ස වා පණ්ඩිතස්ස භික්ඛුනො සඤ්ඤානිරොධසමාපත්තීති අයං විසෙසත්ථො.

'अनुपुब्बाभिसञ्ञानिरोधसम्पजानसमापत्ति' यहाँ 'अभि' केवल एक उपसर्ग मात्र है। 'सम्पजान' पद को 'निरोध' पद के बीच में रखकर भगवान ने कहा है। 'अनुक्रम से सम्प्रजान (भिक्षु) की संज्ञा-निरोध समापत्ति होती है' - यह यहाँ अर्थ है। वहाँ भी 'सम्प्रजान-संज्ञा-निरोध-समापत्ति' का अर्थ है - सम्प्रजान (भली-भाँति जानने वाले) के अंत में (निरोध समापत्ति के अभ्यास के अंत में) संज्ञा-निरोध समापत्ति होती है। अथवा, सम्प्रजान विद्वान भिक्षु की संज्ञा-निरोध समापत्ति होती है - यह विशेष अर्थ है।

ඉදානි ඉධ ඨත්වා නිරොධසමාපත්තිකථා කථෙතබ්බා. සා පනෙසා සබ්බාකාරෙන විසුද්ධිමග්ගෙ පඤ්ඤාභාවනානිසංසාධිකාරෙ කථිතා, තස්මා තත්ථ කථිතතොව ගහෙතබ්බා.

अब यहाँ रुककर निरोध-समापत्ति की कथा कहनी चाहिए। वह (कथा) सभी प्रकार से विशुद्धिमग्ग में प्रज्ञा-भावना के आनृशंस (लाभ) के अधिकार में मेरे द्वारा कही गई है, इसलिए उसे वहीं से ग्रहण करना चाहिए।

එවං භගවා පොට්ඨපාදස්ස පරිබ්බාජකස්ස නිරොධකථං කථෙත්වා – අථ නං තාදිසාය කථාය අඤ්ඤත්ථ අභාවං පටිජානාපෙතුං ‘‘තං කිං මඤ්ඤසී’’තිආදිමාහ. පරිබ්බාජකොපි ‘‘භගවා අජ්ජ තුම්හාකං කථං ඨපෙත්වා න මයා එවරූපා කථා සුතපුබ්බා’’ති පටිජානන්තො, ‘‘නො හෙතං භන්තෙ’’ති වත්වා පුන සක්කච්චං භගවතො කථාය උග්ගහිතභාවං දස්සෙන්තො ‘‘එවං ඛො අහං භන්තෙ’’තිආදිමාහ. අථස්ස භගවා ‘‘සුඋග්ගහිතං තයා’’ති අනුජානන්තො ‘‘එවං පොට්ඨපාදා’’ති ආහ.

इस प्रकार भगवान ने पोट्ठपाद परिव्राजक को निरोध-कथा कहकर, फिर उसे वैसी कथा का (शासन से) अन्यत्र अभाव स्वीकार कराने के लिए "तुम क्या मानते हो" आदि कहा। परिव्राजक ने भी "भगवान, आज आपकी कथा को छोड़कर मेरे द्वारा ऐसी कथा पहले कभी नहीं सुनी गई" ऐसा स्वीकार करते हुए, "भन्ते, ऐसा नहीं है" कहकर फिर से आदरपूर्वक भगवान की कथा को ग्रहण करने के भाव को दिखाते हुए "भन्ते, ऐसा ही है" आदि कहा। तब भगवान ने "तुम्हारे द्वारा अच्छी तरह ग्रहण किया गया है" ऐसा अनुमोदन करते हुए "पोट्ठपाद, ऐसा ही है" कहा।

415. අථ පරිබ්බාජකො ‘‘භගවතා ‘ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සඤ්ඤග්ග’න්ති වුත්තං. එතදෙව නු ඛො සඤ්ඤග්ගං, උදාහු අවසෙසසමාපත්තීසුපි සඤ්ඤග්ගං අත්ථී’’ති චින්තෙත්වා තමත්ථං පුච්ඡන්තො ‘‘එකඤ්ඤෙව නු ඛො’’තිආදිමාහ. භගවාපිස්ස විස්සජ්ජෙසි. තත්ථ පුථූපීති බහූනිපි. යථා යථා ඛො, පොට්ඨපාද, නිරොධං [Pg.309] ඵුසතීති පථවීකසිණාදීසු යෙන යෙන කසිණෙන, පඨමජ්ඣානාදීනං වා යෙන යෙන ඣානෙන. ඉදං වුත්තං හොති – සචෙ හි පථවීකසිණෙන කරණභූතෙන පථවීකසිණසමාපත්තිං එකවාරං සමාපජ්ජන්තො පුරිමසඤ්ඤානිරොධං ඵුසති එකං සඤ්ඤග්ගං, අථ ද්වෙ වාරෙ, තයො වාරෙ, වාරසතං, වාරසහස්සං, වාරසතසහස්සං වා සමාපජ්ජන්තො පුරිමසඤ්ඤානිරොධං ඵුසති, සතසහස්සං, සඤ්ඤග්ගානි. එස නයො සෙසකසිණෙසු. ඣානෙසුපි සචෙ පඨමජ්ඣානෙන කරණභූතෙන එකවාරං පුරිමසඤ්ඤානිරොධං ඵුසති එකං සඤ්ඤග්ගං. අථ ද්වෙ වාරෙ, තයො වාරෙ, වාරසතං, වාරසහස්සං, වාරසතසහස්සං වා පුරිමසඤ්ඤානිරොධං ඵුසති, සතසහස්සං සඤ්ඤග්ගානි. එස නයො සෙසජ්ඣානසමාපත්තීසුපි. ඉති එකවාරං සමාපජ්ජනවසෙන වා සබ්බම්පි සඤ්ජානනලක්ඛණෙන සඞ්ගහෙත්වා වා එකං සඤ්ඤග්ගං හොති, අපරාපරං සමාපජ්ජනවසෙන බහූනි.

४१५. तब परिव्राजक ने "भगवान ने 'आकिंचन्यायतन संज्ञाग्र है' ऐसा कहा है। क्या यही संज्ञाग्र है, अथवा शेष समापत्तियों में भी संज्ञाग्र होता है?" ऐसा सोचकर उस अर्थ को पूछते हुए "क्या एक ही..." आदि कहा। भगवान ने भी उसे उत्तर दिया। वहाँ 'पुथूपि' का अर्थ है 'बहुत से भी'। "पोट्ठपाद, जैसे-जैसे निरोध का स्पर्श करता है" का अर्थ है पृथ्वी-कसिण आदि में जिस-जिस कसिण के द्वारा, अथवा प्रथम ध्यान आदि में जिस-जिस ध्यान के द्वारा। यह कहा गया है - यदि पृथ्वी-कसिण को कारण बनाकर पृथ्वी-कसिण समापत्ति में एक बार समापन्न होते हुए पूर्व संज्ञा के निरोध का स्पर्श करता है, तो वह एक संज्ञाग्र है; यदि दो बार, तीन बार, सौ बार, हजार बार या लाख बार समापन्न होते हुए पूर्व संज्ञा के निरोध का स्पर्श करता है, तो लाख संज्ञाग्र हैं। यही नियम शेष कसिणों में भी है। ध्यानों में भी यदि प्रथम ध्यान को कारण बनाकर एक बार पूर्व संज्ञा के निरोध का स्पर्श करता है, तो एक संज्ञाग्र है। यदि दो बार, तीन बार, सौ बार, हजार बार या लाख बार पूर्व संज्ञा के निरोध का स्पर्श करता है, तो लाख संज्ञाग्र हैं। यही नियम शेष ध्यान-समापत्तियों में भी है। इस प्रकार एक बार समापन्न होने के वश से अथवा सभी को 'संज्ञान-लक्षण' (पहचानने के लक्षण) से संगृहीत करके एक संज्ञाग्र होता है, और बार-बार समापन्न होने के वश से बहुत से होते हैं।

416. සඤ්ඤා නු ඛො, භන්තෙති භන්තෙ නිරොධසමාපජ්ජනකස්ස භික්ඛුනො ‘‘සඤ්ඤා නු ඛො පඨමං උප්පජ්ජතී’’ති පුච්ඡති. තස්ස භගවා ‘‘සඤ්ඤා ඛො, පොට්ඨපාදා’’ති බ්‍යාකාසි. තත්ථ සඤ්ඤාති ඣානසඤ්ඤා. ඤාණන්ති විපස්සනාඤාණං. අපරො නයො, සඤ්ඤාති විපස්සනා සඤ්ඤා. ඤාණන්ති මග්ගඤාණං. අපරො නයො, සඤ්ඤාති මග්ගසඤ්ඤා. ඤාණන්ති ඵලඤාණං. තිපිටකමහාසිවත්ථෙරො පනාහ –

४१६. "भन्ते, क्या संज्ञा..." यहाँ वह पूछता है कि "भन्ते, निरोध-समापत्ति में प्रविष्ट भिक्षु की क्या संज्ञा पहले उत्पन्न होती है?" भगवान ने उसे उत्तर दिया - "पोट्ठपाद, संज्ञा ही (पहले उत्पन्न होती है)"। वहाँ 'संज्ञा' का अर्थ है ध्यान-संज्ञा। 'ज्ञान' का अर्थ है विपश्यना-ज्ञान। दूसरा तरीका: 'संज्ञा' का अर्थ है विपश्यना-संज्ञा और 'ज्ञान' का अर्थ है मार्ग-ज्ञान। एक और तरीका: 'संज्ञा' का अर्थ है मार्ग-संज्ञा और 'ज्ञान' का अर्थ है फल-ज्ञान। किन्तु त्रिपिटक महाशिव स्थविर कहते हैं -

කිං ඉමෙ භික්ඛූ භණන්ති, පොට්ඨපාදො හෙට්ඨා භගවන්තං නිරොධං පුච්ඡි. ඉදානි නිරොධා වුට්ඨානං පුච්ඡන්තො ‘‘භගවා නිරොධා වුට්ඨහන්තස්ස කිං පඨමං අරහත්තඵලසඤ්ඤා උප්පජ්ජති, උදාහු පච්චවෙක්ඛණඤාණ’’න්ති වදති. අථස්ස භගවා යස්මා ඵලසඤ්ඤා පඨමං උප්පජ්ජති, පච්ඡා පච්චවෙක්ඛණඤාණං. තස්මා ‘‘සඤ්ඤා ඛො පොට්ඨපාදා’’ති ආහ. තත්ථ සඤ්ඤුප්පාදාති අරහත්තඵලසඤ්ඤාය උප්පාදා, පච්ඡා ‘‘ඉදං අරහත්තඵල’’න්ති එවං පච්චවෙක්ඛණඤාණුප්පාදො හොති. ඉදප්පච්චයා කිර මෙති ඵලසමාධිසඤ්ඤාපච්චයා කිර මය්හං පච්චවෙක්ඛණඤාණං උප්පන්නන්ති.

"ये भिक्षु क्या कह रहे हैं? पोट्ठपाद ने पहले भगवान से निरोध के बारे में पूछा था। अब निरोध से व्युत्थान (बाहर निकलने) के बारे में पूछते हुए वह कहता है - 'भगवान, निरोध से व्युत्थित होने वाले की क्या पहले अर्हत्-फल-संज्ञा उत्पन्न होती है या प्रत्यवेक्षण-ज्ञान?' तब भगवान ने, क्योंकि फल-संज्ञा पहले उत्पन्न होती है और बाद में प्रत्यवेक्षण-ज्ञान, इसलिए 'पोट्ठपाद, संज्ञा ही' ऐसा कहा। वहाँ 'संज्ञोत्पाद' का अर्थ है अर्हत्-फल-संज्ञा का उत्पाद, जिसके बाद 'यह अर्हत्-फल है' इस प्रकार प्रत्यवेक्षण-ज्ञान का उत्पाद होता है। 'इसके प्रत्यय से ही मेरा' का अर्थ है फल-समाधि-संज्ञा के प्रत्यय (कारण) से ही मेरा प्रत्यवेक्षण-ज्ञान उत्पन्न हुआ है।"

සඤ්ඤාඅත්තකථාවණ්ණනා

संज्ञा-अट्टकथा का वर्णन।

417. ඉදානි පරිබ්බාජකො යථා නාම ගාමසූකරො ගන්ධොදකෙන න්හාපෙත්වා ගන්ධෙහි අනුලිම්පිත්වා මාලාදාමං පිළන්ධිත්වා සිරිසයනෙ ආරොපිතොපි [Pg.310] සුඛං න වින්දති, වෙගෙන ගූථට්ඨානමෙව ගන්ත්වා සුඛං වින්දති. එවමෙව භගවතා සණ්හසුඛුමතිලක්ඛණබ්භාහතාය දෙසනාය න්හාපිතවිලිත්තමණ්ඩිතොපි නිරොධකථාසිරිසයනං ආරොපිතොපි තත්ථ සුඛං න වින්දන්තො ගූථට්ඨානසදිසං අත්තනො ලද්ධිං ගහෙත්වා තමෙව පුච්ඡන්තො ‘‘සඤ්ඤා නු ඛො, භන්තෙ, පුරිසස්ස අත්තා’’තිආදිමාහ. අථස්සානුමතිං ගහෙත්වා බ්‍යාකාතුකාමො භගවා – ‘‘කං පන ත්ව’’න්තිආදිමාහ. තතො සො ‘‘අරූපී අත්තා’’ති එවං ලද්ධිකො සමානොපි ‘‘භගවා දෙසනාය සුකුසලො, සො මෙ ආදිතොව ලද්ධිං මා විද්ධංසෙතූ’’ති චින්තෙත්වා අත්තනො ලද්ධිං පරිහරන්තො ‘‘ඔළාරිකං ඛො’’තිආදිමාහ. අථස්ස භගවා තත්ථ දොසං දස්සෙන්තො ‘‘ඔළාරිකො ච හි තෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ එවං සන්තන්ති එවං සන්තෙ. භුම්මත්ථෙ හි එතං උපයොගවචනං. එවං සන්තං අත්තානං පච්චාගච්ඡතො තවාති අයං වා එත්ථ අත්ථො. චතුන්නං ඛන්ධානං එකුප්පාදෙකනිරොධත්තා කිඤ්චාපි යා සඤ්ඤා උප්පජ්ජති, සාව නිරුජ්ඣති. අපරාපරං උපාදාය පන ‘‘අඤ්ඤා ච සඤ්ඤා උප්පජ්ජන්ති, අඤ්ඤා ච සඤ්ඤා නිරුජ්ඣන්තී’’ති වුත්තං.

४१७. अब परिव्राजक, जैसे कोई ग्राम-सूअर सुगंधित जल से नहलाया गया हो, गंधों से लेपित हो, माला धारण किए हुए हो और वैभवशाली शय्या पर बिठाया गया हो, फिर भी सुख नहीं पाता, बल्कि तेजी से विष्ठा के स्थान पर जाकर ही सुख पाता है। उसी प्रकार भगवान द्वारा सूक्ष्म और कोमल त्रिलक्षणों से युक्त देशना द्वारा नहलाए गए, लेपित और अलंकृत किए जाने पर भी, तथा निरोध-कथा रूपी वैभवशाली शय्या पर बिठाए जाने पर भी, वहाँ सुख न पाते हुए, विष्ठा के स्थान के समान अपनी (गलत) दृष्टि को पकड़कर उसी के बारे में पूछते हुए "भन्ते, क्या संज्ञा पुरुष की आत्मा है?" आदि कहा। तब उसकी अनुमति लेकर उत्तर देने के इच्छुक भगवान ने "तुम क्या (मानते हो)" आदि कहा। तब वह "अरूपी आत्मा है" ऐसी दृष्टि वाला होते हुए भी, "भगवान देशना में अत्यंत कुशल हैं, वे मेरी दृष्टि को शुरू में ही नष्ट न कर दें" ऐसा सोचकर अपनी दृष्टि को बचाते हुए "औदारिक ही..." आदि कहा। तब भगवान ने उसमें दोष दिखाते हुए "तुम्हारे लिए औदारिक ही..." आदि कहा। वहाँ 'एवं सन्तं' का अर्थ है 'ऐसा होने पर'। यहाँ द्वितीया विभक्ति का प्रयोग सप्तमी के अर्थ में हुआ है। "इस प्रकार अपनी आत्मा को जानने वाले तुम्हारे लिए" - यह यहाँ अर्थ है। चार स्कंधों के एक साथ उत्पन्न होने और एक साथ निरुद्ध होने के कारण, जो भी संज्ञा उत्पन्न होती है, वही निरुद्ध होती है। किन्तु बार-बार (उत्पन्न होने वाली संज्ञाओं) को लेकर "अन्य संज्ञाएँ उत्पन्न होती हैं और अन्य संज्ञाएँ निरुद्ध होती हैं" ऐसा कहा गया है।

418-420. ඉදානි අඤ්ඤං ලද්ධිං දස්සෙන්තො – ‘‘මනොමයං ඛො අහං, භන්තෙ’’තිආදිං වත්වා තත්‍රාපි දොසෙ දින්නෙ යථා නාම උම්මත්තකො යාවස්ස සඤ්ඤා නප්පතිට්ඨාති, තාව අඤ්ඤං ගහෙත්වා අඤ්ඤං විස්සජ්ජෙති, සඤ්ඤාපතිට්ඨානකාලෙ පන වත්තබ්බමෙව වදති, එවමෙව අඤ්ඤං ගහෙත්වා අඤ්ඤං විස්සජ්ජෙත්වා ඉදානි අත්තනො ලද්ධිංයෙව වදන්තො ‘‘අරූපී ඛො’’තිආදිමාහ. තත්‍රාපි යස්මා සො සඤ්ඤාය උප්පාදනිරොධං ඉච්ඡති, අත්තානං පන සස්සතං මඤ්ඤති. තස්මා තථෙවස්ස දොසං දස්සෙන්තො භගවා ‘‘එවං සන්තම්පී’’තිආදිමාහ. තතො පරිබ්බාජකො මිච්ඡාදස්සනෙන අභිභූතත්තා භගවතා වුච්චමානම්පි තං නානත්තං අජානන්තො ‘‘සක්කා පනෙතං, භන්තෙ, මයා’’තිආදිමාහ. අථස්ස භගවා යස්මා සො සඤ්ඤාය උප්පාදනිරොධං පස්සන්තොපි සඤ්ඤාමයං අත්තානං නිච්චමෙව මඤ්ඤති. තස්මා ‘‘දුජ්ජානං ඛො’’තිආදිමාහ.

४१८-४२०. अब एक अन्य मत को दिखाते हुए— "भन्ते! मैं मनोमय (आत्मा को मानता हूँ)" आदि कहकर, वहाँ भी दोष दिखाए जाने पर, जैसे कोई विक्षिप्त व्यक्ति जब तक उसकी संज्ञा स्थिर नहीं होती, तब तक एक बात को पकड़कर दूसरी को छोड़ देता है, किन्तु संज्ञा के स्थिर होने पर वह वही बोलता है जो बोलना चाहिए; उसी प्रकार अन्य मतों को ग्रहण कर और उन्हें छोड़कर, अब अपने स्वयं के मत को कहते हुए उसने "अरूपी खो" (निश्चित ही आत्मा अरूपी है) आदि कहा। वहाँ भी चूँकि वह संज्ञा के उत्पाद और निरोध को तो चाहता है, किन्तु आत्मा को शाश्वत मानता है, इसलिए भगवान ने उसी प्रकार उसमें दोष दिखाते हुए "एवं सन्तम्पि" (ऐसा होने पर भी) आदि कहा। तब वह परिव्राजक मिथ्या दृष्टि से अभिभूत होने के कारण, भगवान द्वारा कहे जाने पर भी उस (संज्ञा और आत्मा के) भेद को न जानते हुए "सक्का पनेतं, भन्ते, मया" (भन्ते! क्या यह मेरे द्वारा संभव है) आदि बोला। तब भगवान ने, चूँकि वह संज्ञा के उत्पाद और निरोध को देखते हुए भी संज्ञामय आत्मा को नित्य ही मानता है, इसलिए "दुज्जानं खो" (यह जानना कठिन है) आदि कहा।

තත්ථායං සඞ්ඛෙපත්ථො – තව අඤ්ඤා දිට්ඨි, අඤ්ඤා ඛන්ති, අඤ්ඤා රුචි, අඤ්ඤථායෙව තෙ දස්සනං පවත්තං, අඤ්ඤදෙව ච තෙ ඛමති චෙව රුච්චති ච, අඤ්ඤත්‍ර [Pg.311] ච තෙ ආයොගො, අඤ්ඤිස්සායෙව පටිපත්තියා යුත්තපයුත්තතා, අඤ්ඤත්ථ ච තෙ ආචරියකං, අඤ්ඤස්මිං තිත්ථායතනෙ ආචරියභාවො. තෙන තයා එවං අඤ්ඤදිට්ඨිකෙන අඤ්ඤඛන්තිකෙන අඤ්ඤරුචිකෙන අඤ්ඤත්‍රායොගෙන අඤ්ඤත්‍රාචරියකෙන දුජ්ජානං එතන්ති. අථ පරිබ්බාජකො – ‘‘සඤ්ඤා වා පුරිසස්ස අත්තා හොතු, අඤ්ඤා වා සඤ්ඤා, තං සස්සතාදි භාවමස්ස පුච්ඡිස්ස’’න්ති පුන ‘‘කිං පන භන්තෙ’’තිආදිමාහ.

वहाँ यह संक्षिप्त अर्थ है— तुम्हारी दृष्टि (मत) अलग है, तुम्हारी क्षान्ति (पसंद) अलग है, तुम्हारी रुचि अलग है, तुम्हारा दर्शन (नजरिया) अलग ही प्रकार से प्रवृत्त है, तुम्हें कुछ और ही अच्छा लगता है और रुचिकर लगता है, तुम्हारा योग (प्रयत्न) अन्यत्र है, तुम्हारी संलग्नता किसी अन्य ही प्रतिपत्ति (अभ्यास) में है, तुम्हारा आचार्यत्व (गुरु-परम्परा) अन्यत्र है, किसी अन्य तीर्थायतन (सम्प्रदाय) में तुम्हारा आचार्य-भाव है। उस कारण से, तुम जैसे अन्य दृष्टि, अन्य क्षान्ति, अन्य रुचि, अन्य योग और अन्य आचार्य वाले व्यक्ति के लिए यह जानना कठिन है। तब परिव्राजक ने— "चाहे संज्ञा ही पुरुष की आत्मा हो, या संज्ञा से अन्य (आत्मा) हो, मैं इसके शाश्वत आदि होने के भाव के विषय में पूछूँगा"— ऐसा सोचकर पुनः "किं पन भन्ते" (किन्तु भन्ते! क्या...) आदि कहा।

තත්ථ ලොකොති අත්තානං සන්ධාය වදති. න හෙතං පොට්ඨපාද අත්ථසඤ්හිතන්ති පොට්ඨපාද එතං දිට්ඨිගතං න ඉධලොකපරලොකඅත්ථනිස්සිතං, න අත්තත්ථපරත්ථනිස්සිතං. න ධම්මසංහිතන්ති න නවලොකුත්තරධම්මනිස්සිතං. නාදිබ්‍රහ්මචරියකන්ති සික්ඛත්තයසඞ්ඛාතස්ස සාසනබ්‍රහ්මචරියකස්ස න ආදිමත්තං, අධිසීලසික්ඛාමත්තම්පි න හොති. න නිබ්බිදායාති සංසාරවට්ටෙ නිබ්බින්දනත්ථාය න සංවත්තති. න විරාගායාති වට්ටවිරාගත්ථාය න සංවත්තති. න නිරොධායාති වට්ටස්ස නිරොධකරණත්ථාය න සංවත්තති. න උපසමායාති වට්ටස්ස වූපසමනත්ථාය න සංවත්තති. න අභිඤ්ඤායාති වට්ටාභිජානනාය පච්චක්ඛකිරියාය න සංවත්තති. න සම්බොධායාති වට්ටසම්බුජ්ඣනත්ථාය න සංවත්තති. න නිබ්බානායාති අමතමහානිබ්බානස්ස පච්චක්ඛකිරියාය න සංවත්තති.

वहाँ 'लोको' शब्द से वह आत्मा के सन्दर्भ में कहता है। "न हेतं पोट्ठपाद अत्थसंहितं" का अर्थ है— हे पोट्ठपाद! यह दृष्टिगत (मिथ्या विचार) न इस लोक और न परलोक के कल्याण से सम्बद्ध है, न ही यह स्वार्थ या परार्थ से सम्बद्ध है। "न धम्मसंहितं" का अर्थ है— यह नौ प्रकार के लोकोत्तर धर्मों से सम्बद्ध नहीं है। "नादिब्रह्मचरियकं" का अर्थ है— यह त्रिशिक्षा रूपी शासन-ब्रह्मचर्य का आरम्भ मात्र भी नहीं है, यहाँ तक कि यह अधिसील-शिक्षा मात्र भी नहीं है। "न निब्बिदाया" का अर्थ है— यह संसार-चक्र से निर्वेद (वैराग्य) के लिए प्रवृत्त नहीं होता। "न विरागाया" का अर्थ है— यह वट्ट (संसार) के प्रति विराग के लिए प्रवृत्त नहीं होता। "न निरोधाया" का अर्थ है— यह वट्ट के निरोध करने रूपी निर्वाण के लिए प्रवृत्त नहीं होता। "न उपसमाया" का अर्थ है— यह वट्ट के उपशमन (शान्ति) के लिए प्रवृत्त नहीं होता। "न अभिञ्ञाया" का अर्थ है— यह वट्ट को विशेष ज्ञान से जानने या साक्षात्कार करने के लिए प्रवृत्त नहीं होता। "न सम्बोधाया" का अर्थ है— यह वट्ट को भली-भाँति समझने (सम्बोध) के लिए प्रवृत्त नहीं होता। "न निब्बानाया" का अर्थ है— यह अमृत महा-निर्वाण के साक्षात्कार के लिए प्रवृत्त नहीं होता।

ඉදං දුක්ඛන්තිආදීසු තණ්හං ඨපෙත්වා තෙභූමකා පඤ්චක්ඛන්ධා දුක්ඛන්ති, තස්සෙව දුක්ඛස්ස පභාවනතො සප්පච්චයා තණ්හා දුක්ඛසමුදයොති. උභින්නං අප්පවත්ති දුක්ඛනිරොධොති, අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදාති මයා බ්‍යාකතන්ති අත්ථො. එවඤ්ච පන වත්වා භගවා ‘‘ඉමස්ස පරිබ්බාජකස්ස මග්ගපාතුභාවො වා ඵලසච්ඡිකිරියා වා නත්ථි, මය්හඤ්ච භික්ඛාචාරවෙලා’’ති චින්තෙත්වා තුණ්හී අහොසි. පරිබ්බාජකොපි තං ආකාරං ඤත්වා භගවතො ගමනකාලං ආරොචෙන්තො විය ‘‘එවමෙත’’න්තිආදිමාහ.

"इदं दुक्खं" (यह दुःख है) आदि में— तृष्णा को छोड़कर तीनों भूमियों के पाँचों स्कन्ध 'दुःख' हैं; उसी दुःख को उत्पन्न करने के कारण, अविद्या आदि प्रत्ययों (कारणों) सहित तृष्णा 'दुःख-समुदय' है। इन दोनों (दुःख और समुदय) की अप्रवृत्ति (न होना) 'दुःख-निरोध' है; और आर्य अष्टांगिक मार्ग 'दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा' है— ऐसा मेरे द्वारा व्याख्यायित किया गया है, यह अर्थ है। ऐसा कहकर भगवान ने— "इस परिव्राजक के लिए न तो मार्ग का प्रादुर्भाव है और न ही फल का साक्षात्कार, और मेरे लिए यह भिक्षाचर्या का समय है"— ऐसा सोचकर वे मौन हो गए। परिव्राजक ने भी उस आकार (मौन भाव) को जानकर, भगवान के प्रस्थान के समय को सूचित करते हुए "एवमेतं" (यह ऐसा ही है) आदि कहा।

421. වාචාසන්නිතොදකෙනාති වචනපතොදෙන. සඤ්ඣබ්භරිමකංසූති සඤ්ඣබ්භරිතං නිරන්තරං ඵුට්ඨං අකංසු, උපරි විජ්ඣිංසූති වුත්තං හොති. භූතන්ති සභාවතො විජ්ජමානං. තච්ඡං, තථන්ති තස්සෙව වෙවචනං. ධම්මට්ඨිතතන්ති නවලොකුත්තරධම්මෙසු [Pg.312] ඨිතසභාවං. ධම්මනියාමතන්ති ලොකුත්තරධම්මනියාමතං. බුද්ධානඤ්හි චතුසච්චවිනිමුත්තා කථා නාම නත්ථි. තස්මා සා එදිසා හොති.

४२१. "वाचासन्नितोदकेन" का अर्थ है— वचन रूपी आर (पैनी छड़ी) से। "सञ्झब्भरिमकंसु" का अर्थ है— सब ओर से पूरी तरह भर दिया, निरन्तर व्याप्त कर दिया, ऊपर से बींध दिया— यह कहा गया है। "भूतं" का अर्थ है— स्वभाव से विद्यमान (सत्य)। "तच्छं" और "तथं" उसी के पर्यायवाची हैं। "धम्मट्ठिततं" का अर्थ है— नौ प्रकार के लोकोत्तर धर्मों में स्थित स्वभाव। "धम्मनियामतं" का अर्थ है— लोकोत्तर धर्मों की ओर ले जाने वाली नियतता (नियम)। क्योंकि बुद्धों की चार आर्य सत्यों से मुक्त (अलग) कोई कथा नहीं होती। इसलिए वह ऐसी होती है।

චිත්තහත්ථිසාරිපුත්තපොට්ඨපාදවත්ථුවණ්ණනා

चित्तहत्थि-सारिपुत्त-पोट्ठपाद-वस्तु-वर्णना (चित्तहत्थि, सारिपुत्त और पोट्ठपाद की कथा का वर्णन)।

422. චිත්තො ච හත්ථිසාරිපුත්තොති සො කිර සාවත්ථියං හත්ථිආචරියස්ස පුත්තො භගවතො සන්තිකෙ පබ්බජිත්වා තීණි පිටකානි උග්ගහෙත්වා සුඛුමෙසු අත්ථන්තරෙසු කුසලො අහොසි, පුබ්බෙ කතපාපකම්මවසෙන පන සත්තවාරෙ විබ්භමිත්වා ගිහි ජාතො. කස්සපසම්මාසම්බුද්ධස්ස කිර සාසනෙ ද්වෙ සහායකා අහෙසුං, අඤ්ඤමඤ්ඤං සමග්ගා එකතොව සජ්ඣායන්ති. තෙසු එකො අනභිරතො ගිහිභාවෙ චිත්තං උප්පාදෙත්වා ඉතරස්ස ආරොචෙසි. සො ගිහිභාවෙ ආදීනවං පබ්බජ්ජාය ආනිසංසං දස්සෙත්වා තං ඔවදි. සො තං සුත්වා අභිරමිත්වා පුනෙකදිවසං තාදිසෙ චිත්තෙ උප්පන්නෙ තං එතදවොච ‘‘මය්හං ආවුසො එවරූපං චිත්තං උප්පජ්ජති – ‘ඉමාහං පත්තචීවරං තුය්හං දස්සාමී’ති’’. සො පත්තචීවරලොභෙන තස්ස ගිහිභාවෙ ආනිසංසං දස්සෙත්වා පබ්බජ්ජාය ආදීනවං කථෙසි. අථස්ස තං සුත්වාව ගිහිභාවතො චිත්තං විරජ්ජිත්වා පබ්බජ්ජායමෙව අභිරමි. එවමෙස තදා සීලවන්තස්ස භික්ඛුනො ගිහිභාවෙ ආනිසංසකථාය කථිතත්තා ඉදානි ඡ වාරෙ විබ්භමිත්වා සත්තමෙ වාරෙ පබ්බජිතො. මහාමොග්ගල්ලානස්ස, මහාකොට්ඨිකත්ථෙරස්ස ච අභිධම්මකථං කථෙන්තානං අන්තරන්තරා කථං ඔපාතෙති. අථ නං මහාකොට්ඨිකත්ථෙරො අපසාදෙති. සො මහාසාවකස්ස කථිතෙ පතිට්ඨාතුං අසක්කොන්තො විබ්භමිත්වා ගිහි ජාතො. පොට්ඨපාදස්ස පනායං ගිහිසහායකො හොති. තස්මා විබ්භමිත්වා ද්වීහතීහච්චයෙන පොට්ඨපාදස්ස සන්තිකං ගතො. අථ නං සො දිස්වා ‘‘සම්ම කිං තයා කතං, එවරූපස්ස නාම සත්ථු සාසනා අපසක්කන්තොසි, එහි පබ්බජිතුං ඉදානි තෙ වට්ටතී’’ති තං ගහෙත්වා භගවතො සන්තිකං අගමාසි. තෙන වුත්තං ‘‘චිත්තො ච හත්ථිසාරිපුත්තො පොට්ඨපාදො ච පරිබ්බාජකො’’ති.

४२२. चित्त हत्थिसारिपुत्त के विषय में कहा गया है कि वह श्रावस्ती में एक हाथी-प्रशिक्षक (हस्ति-आचार्य) का पुत्र था। भगवान के पास प्रव्रजित होकर उसने तीन पिटकों का अध्ययन किया और सूक्ष्म अर्थों में कुशल हो गया। किन्तु पूर्व में किए गए पाप कर्म के प्रभाव से वह सात बार विभ्रमित होकर (चीवर त्याग कर) गृहस्थ बन गया। कहा जाता है कि कश्यप सम्यक सम्बुद्ध के शासन में दो मित्र थे। वे परस्पर संगठित होकर एक साथ स्वाध्याय करते थे। उनमें से एक का मन शासन में नहीं लगा और गृहस्थ बनने का विचार कर उसने दूसरे को बताया। दूसरे ने गृहस्थ जीवन के दोष और प्रव्रज्या के लाभ बताकर उसे उपदेश दिया। उसने वह सुनकर प्रसन्नतापूर्वक प्रव्रज्या में मन लगाया। पुनः एक दिन वैसा ही विचार आने पर उसने उससे कहा— 'आयुष्मान! मेरे मन में ऐसा विचार आता है, मैं यह पात्र-चीवर तुम्हें दे दूँगा।' वह (दूसरा भिक्षु) पात्र-चीवर के लोभ में उसे गृहस्थ जीवन के लाभ और प्रव्रज्या के दोष बताने लगा। तब उसकी बात सुनकर उसका मन गृहस्थ जीवन से विरक्त हो गया और वह प्रव्रज्या में ही रम गया। इस प्रकार, उस समय एक शीलवान भिक्षु को गृहस्थ जीवन के लाभ बताने के कारण, वह (चित्त) इस समय छह बार विभ्रमित हुआ और सातवीं बार प्रव्रजित हुआ। जब महामौद्गल्यायन और महाकोट्टहित थेर अभिधम्म कथा कर रहे थे, तब वह बीच-बीच में टोकता था। तब महाकोट्टहित थेर ने उसे झिड़का। वह महाश्रावक के वचनों को सहन न कर पाने के कारण विभ्रमित होकर गृहस्थ बन गया। वह पोट्ठपाद का गृहस्थ-काल का मित्र था। इसलिए विभ्रमित होने के दो-तीन दिन बाद वह पोट्ठपाद के पास गया। तब उसे देखकर उसने कहा— 'मित्र! तुमने यह क्या किया? ऐसे शास्ता के शासन से तुम दूर हो गए। आओ, अब तुम्हारे लिए प्रव्रजित होना ही उचित है।' ऐसा कहकर वह उसे लेकर भगवान के पास गया। इसीलिए कहा गया है— 'चित्त हत्थिसारिपुत्त और पोट्ठपाद परिव्राजक'।

423. අන්ධාති පඤ්ඤාචක්ඛුනො නත්ථිතාය අන්ධා, තස්සෙව අභාවෙන අචක්ඛුකා. ත්වංයෙව නෙසං එකො චක්ඛුමාති සුභාසිතදුබ්භාසිතජානනභාවමත්තෙන පඤ්ඤාචක්ඛුනා චක්ඛුමා. එකංසිකාති එකකොට්ඨාසා. පඤ්ඤත්තාති [Pg.313] ඨපිතා. අනෙකංසිකාති න එකකොට්ඨාසා එකෙනෙව කොට්ඨාසෙන සස්සතාති වා අසස්සතාති වා න වුත්තාති අත්ථො.

४२३. 'अन्धा' का अर्थ है प्रज्ञा-चक्षु न होने के कारण अन्धे; उसी के अभाव के कारण वे 'अचक्षुक' (नेत्रहीन) हैं। 'तुम ही उनके एक चक्षु हो' का अर्थ है— सुभाषित और दुभाषित को जानने मात्र के कारण प्रज्ञा-चक्षु से युक्त होना। 'एकंस्तिका' का अर्थ है— एक अंश या एक भाग वाले। 'प्रज्ञप्त' का अर्थ है— स्थापित या उपदिष्ट। 'अनेकांस्तिका' का अर्थ है— जो एक अंश वाले नहीं हैं, अर्थात् जिन्हें केवल एक ही अंश में 'शाश्वत' या 'अशाश्वत' नहीं कहा गया है— यह अर्थ है।

එකංසිකධම්මවණ්ණනා

एकंस्तिक धर्म का वर्णन।

424-425. සන්ති පොට්ඨපාදාති ඉදං භගවා කස්මා ආරභි? බාහිරකෙහි පඤ්ඤාපිතනිට්ඨාය අනිය්‍යානිකභාවදස්සනත්ථං. සබ්බෙ හි තිත්ථියා යථා භගවා අමතං නිබ්බානං, එවං අත්තනො අත්තනො සමයෙ ලොකථුපිකාදිවසෙන නිට්ඨං පඤ්ඤපෙන්ති, සා ච න නිය්‍යානිකා. යථා පඤ්ඤත්තා හුත්වා න නිය්‍යාති න ගච්ඡති, අඤ්ඤදත්ථු පණ්ඩිතෙහි පටික්ඛිත්තා නිවත්තති, තං දස්සෙතුං භගවා එවමාහ. තත්ථ එකන්තසුඛං ලොකං ජානං පස්සන්ති පුරත්ථිමාය දිසාය එකන්තසුඛො ලොකො පච්ඡිමාදීනං වා අඤ්ඤතරායාති එවං ජානන්තා එවං පස්සන්තා විහරථ. දිට්ඨපුබ්බානි ඛො තස්මිං ලොකෙ මනුස්සානං සරීරසණ්ඨානාදීනීති. අප්පාටිහීරකතන්ති අප්පාටිහීරකතං පටිහරණවිරහිතං, අනිය්‍යානිකන්ති වුත්තං හොති.

४२४-४२५. 'सन्ति पोट्ठपाद'—यह भगवान ने किसलिए आरम्भ किया? बाह्य मतवलम्बियों द्वारा प्रज्ञप्त 'निष्ठा' (अन्तिम लक्ष्य) के अनैर्याणिक भाव (मुक्तिदायक न होना) को दिखाने के लिए। क्योंकि सभी तीर्थंकर, जैसे भगवान अमृत निर्वाण की प्रज्ञप्ति करते हैं, वैसे ही अपने-अपने मत में लोक-स्तूपिका आदि के माध्यम से एक 'निष्ठा' की प्रज्ञप्ति करते हैं, और वह अनैर्याणिक होती है। जैसे वह प्रज्ञप्त की गई है, वैसे वह (संसार से) बाहर नहीं ले जाती, नहीं निकलती; बल्कि विद्वानों द्वारा तिरस्कृत होकर लौट आती है। उसे दिखाने के लिए भगवान ने ऐसा कहा। वहाँ 'एकान्तसुखं लोकं जानं पस्सं' का अर्थ है— 'पूर्व दिशा में एकान्त सुखी लोक है' अथवा 'पश्चिम आदि दिशाओं में से किसी एक में (एकान्त सुखी लोक है)'— इस प्रकार जानते हुए और देखते हुए विहार करते हो? 'क्या उस लोक में मनुष्यों के शरीर के संस्थान आदि पहले कभी देखे गए हैं?' 'अप्पाटिहीरकतं' का अर्थ है— प्रतिहार (निवारण) से रहित, अर्थात् जो दोषारोपण से मुक्त नहीं हो सकता, उसे 'अनैर्याणिक' कहा गया है।

426-427. ජනපදකල්‍යාණීති ජනපදෙ අඤ්ඤාහි ඉත්ථීහි වණ්ණසණ්ඨානවිලාසාකප්පාදීහි අසදිසා.

४२६-४२७. 'जनपदकल्याणी' का अर्थ है— जनपद की अन्य स्त्रियों से वर्ण (रंग), संस्थान (आकृति), विलास (हाव-भाव) और वेशभूषा आदि में अद्वितीय स्त्री।

තයොඅත්තපටිලාභවණ්ණනා

तीन आत्म-प्रतिलाभों का वर्णन।

428. එවං භගවා පරෙසං නිට්ඨාය අනිය්‍යානිකත්තං දස්සෙත්වා අත්තනො නිට්ඨාය නිය්‍යානිකභාවං දස්සෙතුං ‘‘තයො ඛො මෙ පොට්ඨපාදා’’තිආදිමාහ. තත්ථ අත්තපටිලාභොති අත්තභාවපටිලාභො, එත්ථ ච භගවා තීහි අත්තභාවපටිලාභෙහි තයො භවෙ දස්සෙසි. ඔළාරිකත්තභාවපටිලාභෙන අවීචිතො පට්ඨාය පරනිම්මිතවසවත්තිපරියොසානං කාමභවං දස්සෙසි. මනොමයඅත්තභාවපටිලාභෙන පඨමජ්ඣානභූමිතො පට්ඨාය අකනිට්ඨබ්‍රහ්මලොකපරියොසානං රූපභවං දස්සෙසි. අරූපඅත්තභාවපටිලාභෙන ආකාසානඤ්චායතනබ්‍රහ්මලොකතො පට්ඨාය නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනබ්‍රහ්මලොකපරියොසානං අරූපභවං දස්සෙසි. සංකිලෙසිකා ධම්මා නාම ද්වාදස අකුසලචිත්තුප්පාදා. වොදානියා ධම්මා නාම සමථවිපස්සනා.

४२८. इस प्रकार भगवान ने दूसरों की 'निष्ठा' की अनैर्याणिकता दिखाकर अपनी 'निष्ठा' की नैर्याणिकता (मुक्तिदायकता) दिखाने के लिए 'तयो खो मे पोट्ठपाद' आदि कहा। वहाँ 'आत्म-प्रतिलाभ' का अर्थ है— आत्मभाव (व्यक्तित्व) की प्राप्ति। यहाँ भगवान ने तीन आत्म-प्रतिलाभों के द्वारा तीन भवों को दिखाया है। 'औदारिक आत्म-प्रतिलाभ' के द्वारा अवीचि से लेकर परनिर्मित वशवर्ती तक के 'काम-भव' को दिखाया। 'मनोमय आत्म-प्रतिलाभ' के द्वारा प्रथम ध्यान की भूमि से लेकर अकनिष्ट ब्रह्मलोक तक के 'रूप-भव' को दिखाया। 'अरूप आत्म-प्रतिलाभ' के द्वारा आकाशानन्त्यायतन ब्रह्मलोक से लेकर नैवसंज्ञानासंज्ञायतन ब्रह्मलोक तक के 'अरूप-भव' को दिखाया। 'संक्लेशिक धर्म' का अर्थ है— बारह अकुशल चित्तोत्पाद। 'वोदानीय धर्म' का अर्थ है— शमथ और विपश्यना।

429. පඤ්ඤාපාරිපූරිං [Pg.314] වෙපුල්ලත්තන්ති මග්ගපඤ්ඤාඵලපඤ්ඤානං පාරිපූරිඤ්චෙව විපුලභාවඤ්ච. පාමුජ්ජන්ති තරුණපීති. පීතීති බලවතුට්ඨි. කිං වුත්තං හොති? යං අවොචුම්හ ‘‘සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහිරතී’’ති, තත්ථ තස්ස එවං විහරතො තං පාමොජ්ජඤ්චෙව භවිස්සති, පීති ච නාමකායපස්සද්ධි ච සති ච සූපට්ඨිතා උත්තමඤාණඤ්ච සුඛො ච විහාරො. සබ්බවිහාරෙසු ච අයමෙව විහාරො ‘‘සුඛො’’ති වත්තුං යුත්තො ‘‘උපසන්තො පරමමධුරො’’ති. තත්ථ පඨමජ්ඣානෙ පාමොජ්ජාදයො ඡපි ධම්මා ලබ්භන්ති, දුතියජ්ඣානෙ දුබ්බලපීතිසඞ්ඛාතං පාමොජ්ජං නිවත්තති, සෙසා පඤ්ච ලබ්භන්ති. තතියෙ පීති නිවත්තති, සෙසා චත්තාරො ලබ්භන්ති. තථා චතුත්ථෙ. ඉමෙසු චතූසු ඣානෙසු සම්පසාදනසුත්තෙ සුද්ධවිපස්සනා පාදකජ්ඣානමෙව කථිතං. පාසාදිකසුත්තෙ චතූහි මග්ගෙහි සද්ධිං විපස්සනා කථිතා. දසුත්තරසුත්තෙ චතුත්ථජ්ඣානිකඵලසමාපත්ති කථිතා. ඉමස්මිං පොට්ඨපාදසුත්තෙ පාමොජ්ජං පීතිවෙවචනමෙව කත්වා දුතියජ්ඣානිකඵලසමාපත්තිනාම කථිතාති වෙදිතබ්බා.

४२९. "प्रज्ञा-पारिपूरि और विपुलता" का अर्थ है मार्ग-प्रज्ञा और फल-प्रज्ञा की पूर्णता और प्रचुरता। "पामोज्ज" (प्रमोद) का अर्थ है तरुण प्रीति। "प्रीति" का अर्थ है बलवती तुष्टि। क्या कहा गया है? जो हमने कहा था कि "स्वयं अभिज्ञा से साक्षात्कार कर, उसे प्राप्त कर विहार करता है", वहाँ इस प्रकार विहार करने वाले उस भिक्षु के लिए वह प्रमोद होगा, प्रीति होगी, नाम-काय की प्रश्रब्धि होगी, स्मृति भली-भाँति उपस्थित होगी, उत्तम ज्ञान होगा और सुखद विहार होगा। सभी विहारों में यही विहार "सुखद" कहने योग्य है, जो "शान्त और परम मधुर" है। वहाँ प्रथम ध्यान में प्रमोद आदि छहों धर्म प्राप्त होते हैं। द्वितीय ध्यान में दुर्बल प्रीति संज्ञक "प्रमोद" निवृत्त हो जाता है, शेष पाँच प्राप्त होते हैं। तृतीय में "प्रीति" निवृत्त हो जाती है, शेष चार प्राप्त होते हैं। चतुर्थ में भी वैसा ही है। इन चार ध्यानों में, 'सम्पसादनीय सुत्त' में केवल शुद्ध विपासना के आधारभूत ध्यान का वर्णन है। 'पासादिक सुत्त' में चार मार्गों के साथ विपासना का वर्णन है। 'दसुत्तर सुत्त' में चतुर्थ ध्यान से युक्त फल-समापत्ति का वर्णन है। इस 'पोट्ठपाद सुत्त' में प्रमोद को प्रीति का ही पर्याय मानकर द्वितीय ध्यान से युक्त फल-समापत्ति का वर्णन किया गया है, ऐसा समझना चाहिए।

432-437. අයං වා සොති එත්ථ වා සද්දො විභාවනත්ථො හොති. අයං සොති එවං විභාවෙත්වා පකාසෙත්වා බ්‍යාකරෙය්‍යාම. යථාපරෙ ‘‘එකන්තසුඛං අත්තානං සඤ්ජානාථා’’ති පුට්ඨා ‘‘නො’’ති වදන්ති, න එවං වදාමාති අත්ථො. සප්පාටිහීරකතන්ති සප්පාටිහරණං, නිය්‍යානිකන්ති අත්ථො. මොඝො හොතීති තුච්ඡො හොති, නත්ථි සො තස්මිං සමයෙති අධිප්පායො. සච්චො හොතීති භූතො හොති, ස්වෙව තස්මිං සමයෙ සච්චො හොතීති අත්ථො. එත්ථ පනායං චිත්තො අත්තනො අසබ්බඤ්ඤුතාය තයො අත්තපටිලාභෙ කථෙත්වා අත්තපටිලාභො නාම පඤ්ඤත්තිමත්තං එතන්ති උද්ධරිතුං නාසක්ඛි, අත්තපටිලාභො ත්වෙව නිය්‍යාතෙසි. අථස්ස භගවා රූපාදයො චෙත්ථ ධම්මා, අත්තපටිලාභොති පන නාමමත්තමෙතං, තෙසු තෙසු රූපාදීසු සති එවරූපා වොහාරා හොන්තීති දස්සෙතුකාමො තස්සෙව කථං ගහෙත්වා නාමපඤ්ඤත්තිවසෙන නිය්‍යාතනත්ථං ‘‘යස්මිං චිත්ත සමයෙ’’තිආදිමාහ.

४३२-४३७. "अयं वा सो" यहाँ 'वा' शब्द स्पष्टीकरण (विभावन) के अर्थ में है। "यह वह है" इस प्रकार स्पष्ट और प्रकाशित करते हुए हमें उत्तर देना चाहिए। जैसे अन्य लोग "क्या तुम एकान्त सुखी आत्मा को जानते हो?" पूछे जाने पर "नहीं" कहते हैं, वैसे हम नहीं कहते—यह अर्थ है। "सप्पाटिहीरकतं" का अर्थ है दूसरों द्वारा लगाए गए दोषों को दूर करने वाले उत्तर के साथ होना, अर्थात् "निर्याणिक" (दुखों से निकालने वाला)। "मोघो होति" का अर्थ है तुच्छ (रिक्त) होना; उस समय वह (अन्य आत्म-प्रतिलाभ) नहीं होता, यह अभिप्राय है। "सच्चो होति" का अर्थ है वास्तविक होना; उस समय केवल वही आत्म-प्रतिलाभ सत्य होता है, यह अर्थ है। यहाँ चित्त ने अपनी सर्वज्ञता के अभाव के कारण तीन आत्म-प्रतिलाभों का वर्णन करके, यह "आत्म-प्रतिलाभ" केवल एक प्रज्ञप्ति मात्र है, ऐसा निष्कर्ष निकालने में असमर्थ रहा, उसने इसे केवल "आत्म-प्रतिलाभ" के रूप में ही समाप्त किया। तब भगवान ने उसे यह दिखाने की इच्छा से कि "यहाँ रूप आदि धर्म हैं, और 'आत्म-प्रतिलाभ' केवल एक नाम मात्र है; उन-उन रूप आदि के होने पर इस प्रकार के व्यवहार होते हैं", उसी की बात को लेकर नाम-प्रज्ञप्ति के रूप में निष्कर्ष निकालने के लिए "यस्मिं चित्त समये" आदि कहा।

438. එවඤ්ච පන වත්වා පටිපුච්ඡිත්වා විනයනත්ථං පුන ‘‘සචෙ තං, චිත්ත, එවං පුච්ඡෙය්‍යු’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ යො මෙ අහොසි අතීතො අත්තපටිලාභො[Pg.315], ස්වෙව මෙ අත්තපටිලාභො, තස්මිං සමයෙ සච්චො අහොසි, මොඝො අනාගතො මොඝො පච්චුප්පන්නොති එත්ථ තාව ඉමමත්ථං දස්සෙති – යස්මා යෙ තෙ අතීතා ධම්මා, තෙ එතරහි නත්ථි, අහෙසුන්ති පන සඞ්ඛ්‍යං ගතා, තස්මා සොපි මෙ අත්තපටිලාභො තස්මිංයෙව සමයෙ සච්චො අහොසි. අනාගතපච්චුප්පන්නානං පන ධම්මානං තදා අභාවා තස්මිං සමයෙ ‘‘මොඝො අනාගතො, මොඝො පච්චුප්පන්නො’’ති, එවං අත්ථතො නාමමත්තමෙව අත්තපටිලාභං පටිජානාති. අනාගතපච්චුප්පන්නෙසුපි එසෙව නයො.

४३८. और इस प्रकार कहकर, पुनः प्रश्न पूछकर उसे शिक्षित करने के लिए पुनः "यदि वे तुमसे, चित्त, ऐसा पूछें" आदि कहा। वहाँ "जो मेरा अतीत आत्म-प्रतिलाभ था, वही मेरा आत्म-प्रतिलाभ उस समय सत्य था, अनागत और प्रत्युत्पन्न व्यर्थ थे"—यहाँ पहले यह अर्थ दिखाते हैं कि क्योंकि जो वे अतीत धर्म थे, वे अब नहीं हैं, वे "थे" ऐसी संज्ञा को प्राप्त हो गए हैं, इसलिए मेरा वह आत्म-प्रतिलाभ भी उसी समय सत्य था। अनागत और प्रत्युत्पन्न धर्मों के उस समय अभाव के कारण, उस समय "अनागत व्यर्थ है, प्रत्युत्पन्न व्यर्थ है", इस प्रकार वह अर्थतः आत्म-प्रतिलाभ को केवल नाम मात्र स्वीकार करता है। अनागत और प्रत्युत्पन्न के विषय में भी यही विधि है।

439-443. අථ භගවා තස්ස බ්‍යාකරණෙන සද්ධිං අත්තනො බ්‍යාකරණං සංසන්දිතුං ‘‘එවමෙව ඛො චිත්තා’’තිආදීනි වත්වා පුන ඔපම්මතො තමත්ථං සාධෙන්තො ‘‘සෙය්‍යථාපි චිත්ත ගවා ඛීර’’න්තිආදිමාහ. තත්‍රායං සඞ්ඛෙපත්ථො, යථා ගවා ඛීරං, ඛීරාදීහි ච දධිආදීනි භවන්ති, තත්ථ යස්මිං සමයෙ ඛීරං හොති, න තස්මිං සමයෙ දධීති වා නවනීතාදීසු වා අඤ්ඤතරන්ති සඞ්ඛ්‍යං නිරුත්තිං නාමං වොහාරං ගච්ඡති. කස්මා? යෙ ධම්මෙ උපාදාය දධීතිආදි වොහාරා හොන්ති, තෙසං අභාවා. අථ ඛො ඛීරං ත්වෙව තස්මිං සමයෙ සඞ්ඛ්‍යං ගච්ඡති. කස්මා? යෙ ධම්මෙ උපාදාය ඛීරන්ති සඞ්ඛ්‍යා නිරුත්ති නාමං වොහාරො හොති, තෙසං භාවාති. එස නයො සබ්බත්ථ. ඉමා ඛො චිත්තාති ඔළාරිකො අත්තපටිලාභො ඉති ච මනොමයො අත්තපටිලාභො ඉති ච අරූපො අත්තපටිලාභො ඉති ච ඉමා ඛො චිත්ත ලොකසමඤ්ඤා ලොකෙ සමඤ්ඤාමත්තකානි සමනුජානනමත්තකානි එතානි. තථා ලොකනිරුත්තිමත්තකානි වචනපථමත්තකානි වොහාරමත්තකානි නාමපණ්ණත්තිමත්තකානි එතානීති. එවං භගවා හෙට්ඨා තයො අත්තපටිලාභෙ කථෙත්වා ඉදානි සබ්බමෙතං වොහාරමත්තකන්ති වදති. කස්මා? යස්මා පරමත්ථතො සත්තො නාම නත්ථි, සුඤ්ඤො තුච්ඡො එස ලොකො.

४३९-४४३. तब भगवान ने उसके उत्तर के साथ अपने उत्तर का मिलान करने के लिए "ऐसा ही है चित्त" आदि कहकर, पुनः उपमा के माध्यम से उस अर्थ को सिद्ध करते हुए "जैसे चित्त, गाय से दूध" आदि कहा। वहाँ यह संक्षिप्त अर्थ है—जैसे गाय से दूध, और दूध आदि से दही आदि होते हैं, वहाँ जिस समय दूध होता है, उस समय वह "दही" या "मक्खन" आदि में से किसी अन्य संज्ञा, निरुक्ति, नाम या व्यवहार को प्राप्त नहीं होता। क्यों? क्योंकि जिन धर्मों के आधार पर "दही" आदि व्यवहार होते हैं, उनका अभाव है। बल्कि उस समय वह केवल "दूध" की ही संज्ञा प्राप्त करता है। क्यों? क्योंकि जिन धर्मों के आधार पर "दूध" यह संज्ञा, निरुक्ति, नाम और व्यवहार होता है, उनका भाव है। यही विधि सर्वत्र है। "ये ही हैं चित्त" अर्थात् औदारिक आत्म-प्रतिलाभ, मनोमय आत्म-प्रतिलाभ और अरूप आत्म-प्रतिलाभ—ये चित्त, लोक-संज्ञाएँ हैं, लोक में केवल सामान्य संज्ञाएँ और लोक-सम्मत मात्र हैं। वैसे ही ये लोक-निरुक्ति मात्र, वचन-पथ मात्र, व्यवहार मात्र और नाम-प्रज्ञप्ति मात्र हैं। इस प्रकार भगवान ने पूर्व में तीन आत्म-प्रतिलाभों का वर्णन करके अब यह कहा कि यह सब केवल व्यवहार मात्र है। क्यों? क्योंकि परमार्थतः "सत्व" नाम की कोई चीज़ नहीं है, यह लोक शून्य और तुच्छ है।

බුද්ධානං පන ද්වෙ කථා සම්මුතිකථා ච පරමත්ථකථා ච. තත්ථ ‘‘සත්තො පොසො දෙවො බ්‍රහ්මා’’තිආදිකා ‘‘සම්මුතිකථා’’ නාම. ‘‘අනිච්චං දුක්ඛමනත්තා ඛන්ධා ධාතුයො ආයතනානි සතිපට්ඨානා සම්මප්පධානා’’තිආදිකා පරමත්ථකථා නාම. තත්ථ යො සම්මුතිදෙසනාය ‘‘සත්තො’’ති වා ‘‘පොසො’’ති වා ‘‘දෙවො’’ති වා ‘‘බ්‍රහ්මා’’ති වා වුත්තෙ විජානිතුං පටිවිජ්ඣිතුං නිය්‍යාතුං [Pg.316] අරහත්තජයග්ගාහං ගහෙතුං සක්කොති, තස්ස භගවා ආදිතොව ‘‘සත්තො’’ති වා ‘‘පොසො’’ති වා ‘‘දෙවො’’ති වා ‘‘බ්‍රහ්මා’’ති වා කථෙති, යො පරමත්ථදෙසනාය ‘‘අනිච්ච’’න්ති වා ‘‘දුක්ඛ’’න්ති වාතිආදීසු අඤ්ඤතරං සුත්වා විජානිතුං පටිවිජ්ඣිතුං නිය්‍යාතුං අරහත්තජයග්ගාහං ගහෙතුං සක්කොති, තස්ස ‘‘අනිච්ච’’න්ති වා ‘‘දුක්ඛ’’න්ති වාතිආදීසු අඤ්ඤතරමෙව කථෙති. තථා සම්මුතිකථාය බුජ්ඣනකසත්තස්සාපි න පඨමං පරමත්ථකථං කථෙති. සම්මුතිකථාය පන බොධෙත්වා පච්ඡා පරමත්ථකථං කථෙති. පරමත්ථකථාය බුජ්ඣනකසත්තස්සාපි න පඨමං සම්මුතිකථං කථෙති. පරමත්ථකථාය පන බොධෙත්වා පච්ඡා සම්මුතිකථං කථෙති. පකතියා පන පඨමමෙව පරමත්ථකථං කථෙන්තස්ස දෙසනා ලූඛාකාරා හොති, තස්මා බුද්ධා පඨමං සම්මුතිකථං කථෙත්වා පච්ඡා පරමත්ථකථං කථෙන්ති. සම්මුතිකථං කථෙන්තාපි සච්චමෙව සභාවමෙව අමුසාව කථෙන්ති. පරමත්ථකථං කථෙන්තාපි සච්චමෙව සභාවමෙව අමුසාව කථෙන්ති.

बुद्धों की दो कथाएँ (देशनाएँ) होती हैं: सम्मुति-कथा (लोक-व्यवहार कथा) और परमत्थ-कथा (परमार्थ कथा)। उनमें 'सत्त्व', 'पुरुष', 'देव', 'ब्रह्मा' आदि 'सम्मुति-कथा' कहलाती हैं। 'अनित्य', 'दुःख', 'अनात्म', 'स्कन्ध', 'धातु', 'आयतन', 'स्मृतिप्रस्थान', 'सम्यक् प्रधान' आदि 'परमत्थ-कथा' कहलाती हैं। उनमें जो सम्मुति-देशना के माध्यम से 'सत्त्व' या 'पुरुष' या 'देव' या 'ब्रह्मा' कहे जाने पर (अर्थ को) जानने, (सत्यों को) भेदने, (संसार से) निकलने और अर्हत्त्व-विजय प्राप्त करने में समर्थ होता है, उसे भगवान् आरम्भ से ही 'सत्त्व' या 'पुरुष' या 'देव' या 'ब्रह्मा' के रूप में उपदेश देते हैं। जो परमत्थ-देशना के माध्यम से 'अनित्य' या 'दुःख' आदि में से किसी एक को सुनकर जानने, भेदने, निकलने और अर्हत्त्व-विजय प्राप्त करने में समर्थ होता है, उसे 'अनित्य' या 'दुःख' आदि में से ही किसी एक का उपदेश देते हैं। इसी प्रकार, सम्मुति-कथा से समझने वाले सत्त्व को पहले परमत्थ-कथा नहीं कहते, बल्कि सम्मुति-कथा से समझाकर बाद में परमत्थ-कथा कहते हैं। परमत्थ-कथा से समझने वाले सत्त्व को भी पहले सम्मुति-कथा नहीं कहते, बल्कि परमत्थ-कथा से समझाकर बाद में सम्मुति-कथा कहते हैं। स्वभावतः, आरम्भ में ही परमत्थ-कथा कहने वाले की देशना रूखी (कठोर) प्रतीत होती है, इसलिए बुद्ध पहले सम्मुति-कथा कहकर बाद में परमत्थ-कथा कहते हैं। सम्मुति-कथा कहते हुए भी वे सत्य, स्वभाव और यथार्थ (अमृषा) ही कहते हैं। परमत्थ-कथा कहते हुए भी वे सत्य, स्वभाव और यथार्थ ही कहते हैं।

දුවෙ සච්චානි අක්ඛාසි, සම්බුද්ධො වදතං වරො;

සම්මුතිං පරමත්ථඤ්ච, තතියං නූපලබ්භති.

वक्ताओं में श्रेष्ठ सम्बुद्ध ने दो सत्यों का आख्यान किया है: सम्मुति (संवृति) और परमत्थ (परमार्थ); तीसरा (सत्य) उपलब्ध नहीं होता।

සඞ්කෙතවචනං සච්චං, ලොකසම්මුතිකාරණං;

පරමත්ථවචනං සච්චං, ධම්මානං භූතලක්ඛණන්ති.

संकेत-वचन (लोक-व्यवहार) सत्य है क्योंकि वह लोक-सम्मुति का कारण है; परमार्थ-वचन सत्य है क्योंकि वह धर्मों के वास्तविक लक्षण (भूत-लक्षण) को बताने वाला है।

යාහි තථාගතො වොහරති අපරාමසන්ති යාහි ලොකසමඤ්ඤාහි ලොකනිරුත්තීහි තථාගතො තණ්හාමානදිට්ඨිපරාමාසානං අභාවා අපරාමසන්තො වොහරතීති දෙසනං විනිවට්ටෙත්වා අරහත්තනිකූටෙන නිට්ඨාපෙසි. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

"जिनके द्वारा तथागत बिना परामर्श (आसक्ति) के व्यवहार करते हैं" - अर्थात् जिन लोक-संज्ञाओं और लोक-निरुक्तियों के द्वारा तथागत तृष्णा, मान और दृष्टि रूपी परामर्शों के अभाव के कारण, बिना गलत तरीके से पकड़े (परामर्श किए) व्यवहार करते हैं। इस प्रकार देशना को (वट्ट-कथा से) मोड़कर अर्हत्त्व के शिखर के साथ समाप्त किया। शेष सभी स्थानों पर अर्थ स्पष्ट ही है।

ඉති සුමඞ්ගලවිලාසිනියා දීඝනිකායට්ඨකථායං

इस प्रकार सुमंगलविलासिनी नामक दीघनिकाय-अट्ठकथा में—

පොට්ඨපාදසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

पोट्ठपाद सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

10. සුභසුත්තවණ්ණනා

१०. सुभ सुत्त की व्याख्या।

සුභමාණවකවත්ථුවණ්ණනා

सुभ माणवक (युवक) की कथा की व्याख्या।

444. එවං [Pg.317] මෙ සුතං…පෙ… සාවත්ථියන්ති සුභසුත්තං. තත්‍රායං අනුත්තානපදවණ්ණනා. අචිරපරිනිබ්බුතෙ භගවතීති අචිරං පරිනිබ්බුතෙ භගවති, පරිනිබ්බානතො උද්ධං මාසමත්තෙ කාලෙ. නිදානවණ්ණනායං වුත්තනයෙනෙව භගවතො පත්තචීවරං ආදාය ආගන්ත්වා ඛීරවිරෙචනං පිවිත්වා විහාරෙ නිසින්නදිවසං සන්ධායෙතං වුත්තං. තොදෙය්‍යපුත්තොති තොදෙය්‍යබ්‍රාහ්මණස්ස පුත්තො, සො කිර සාවත්ථියා අවිදූරෙ තුදිගාමො නාම අත්ථි, තස්ස අධිපතිත්තා තොදෙය්‍යොති සඞ්ඛ්‍යං ගතො. මහද්ධනො පන හොති පඤ්චචත්තාලීසකොටිවිභවො, පරමමච්ඡරී – ‘‘දදතො භොගානං අපරික්ඛයො නාම නත්ථී’’ති චින්තෙත්වා කස්සචි කිඤ්චි න දෙති, පුත්තම්පි ආහ –

४४४. "ऐसा मैंने सुना है... सावत्थी में" - यह सुभ सुत्त है। यहाँ अस्पष्ट पदों की व्याख्या इस प्रकार है: "अचिरपरिनिब्बुते भगवति" का अर्थ है भगवान् के परिनिर्वाण के कुछ ही समय बाद, परिनिर्वाण के दिन से लगभग एक महीने के समय में। निदान-वर्णना में बताए गए तरीके के अनुसार ही, भगवान् के पात्र और चीवर लेकर आने के बाद, विरेचन के लिए दूध पीकर विहार में बैठे हुए दिन के संदर्भ में आयुष्मान् आनन्द द्वारा यह कहा गया है। "तोदेय्यपुत्तो" का अर्थ है तोदेय्य ब्राह्मण का पुत्र। कहा जाता है कि सावत्थी के पास 'तुदि' नामक गाँव है, उसका अधिपति होने के कारण उसे 'तोदेय्य' नाम से जाना जाता था। वह बहुत धनी था, पैंतालीस करोड़ की संपत्ति वाला, लेकिन अत्यंत कंजूस था। "दान देने से भोगों का क्षय होता है" - ऐसा सोचकर वह किसी को कुछ नहीं देता था। उसने अपने पुत्र से भी कहा—

‘‘අඤ්ජනානං ඛයං දිස්වා, වම්මිකානඤ්ච සඤ්චයං;

මධූනඤ්ච සමාහාරං, පණ්ඩිතො ඝරමාවසෙ’’ති.

"अंजन (काजल) के क्षय को, दीमकों के टीले (बाँबी) के संचय को और मधुमक्खियों द्वारा मधु के संग्रह को देखकर बुद्धिमान व्यक्ति को घर में रहना चाहिए (अर्थात् थोड़ा-थोड़ा बचाकर संग्रह करना चाहिए)।"

එවං අදානමෙව සික්ඛාපෙත්වා කායස්ස භෙදා තස්මිංයෙව ඝරෙ සුනඛො හුත්වා නිබ්බත්තො. සුභො තං සුනඛං අතිවිය පියායති. අත්තනො භුඤ්ජනකභත්තංයෙව භොජෙති, උක්ඛිපිත්වා වරසයනෙ සයාපෙති. අථ භගවා එකදිවසං නික්ඛන්තෙ මාණවෙ තං ඝරං පිණ්ඩාය පාවිසි. සුනඛො භගවන්තං දිස්වා භුක්කාරං කරොන්තො භගවතො සමීපං ගතො. තතො නං භගවා අවොච ‘‘තොදෙය්‍ය ත්වං පුබ්බෙපි මං ‘භො, භො’ති පරිභවිත්වා සුනඛො ජාතො, ඉදානිපි භුක්කාරං කත්වා අවීචිං ගමිස්සසී’’ති. සුනඛො තං කථං සුත්වා විප්පටිසාරී හුත්වා උද්ධනන්තරෙ ඡාරිකාය නිපන්නො, මනුස්සා නං උක්ඛිපිත්වා සයනෙ සයාපෙතුං නාසක්ඛිංසු.

इस प्रकार दान न देने की ही शिक्षा देकर, शरीर के टूटने (मृत्यु) के बाद वह उसी घर में कुत्ता बनकर पैदा हुआ। सुभ उस कुत्ते से बहुत प्रेम करता था। वह उसे अपना भोजन ही खिलाता था और उठाकर श्रेष्ठ शय्या पर सुलाता था। तब एक दिन, जब माणवक (सुभ) बाहर गया हुआ था, भगवान् उस घर में भिक्षा के लिए प्रविष्ट हुए। कुत्ते ने भगवान् को देखकर 'भु-भु' करते हुए (भोंकते हुए) भगवान् के पास गया। तब भगवान् ने उससे कहा— "तोदेय्य! तुम पहले भी मुझे 'भो, भो' कहकर परिभव (अपमान) करके कुत्ता बने हो, अब भी भोंककर अवीचि (नरक) जाओगे।" कुत्ता वह बात सुनकर पश्चाताप से भर गया और चूल्हे के बीच राख पर सो गया। लोग उसे उठाकर शय्या पर सुलाने में समर्थ नहीं हुए।

සුභො ආගන්ත්වා ‘‘කෙනායං සුනඛො සයනා ඔරොපිතො’’ති ආහ. මනුස්සා ‘‘න කෙනචී’’ති වත්වා තං පවත්තිං ආරොචෙසුං. මාණවො සුත්වා ‘‘මම පිතා බ්‍රහ්මලොකෙ නිබ්බත්තො, සමණො පන ගොතමො මෙ පිතරං සුනඛං කරොති යං කිඤ්චි එස මුඛාරූළ්හං භාසතී’’ති කුජ්ඣිත්වා භගවන්තං මුසාවාදෙන [Pg.318] චොදෙතුකාමො විහාරං ගන්ත්වා තං පවත්තිං පුච්ඡි. භගවා තස්ස තථෙව වත්වා අවිසංවාදනත්ථං ආහ – ‘‘අත්ථි පන තෙ, මාණව, පිතරා න අක්ඛාතං ධන’’න්ති. අත්ථි, භො ගොතම, සතසහස්සග්ඝනිකා සුවණ්ණමාලා, සතසහස්සග්ඝනිකා සුවණ්ණපාදුකා, සතසහස්සග්ඝනිකා සුවණ්ණපාති, සතසහස්සඤ්ච කහාපණන්ති. ගච්ඡ තං සුනඛං අප්පොදකං මධුපායාසං භොජෙත්වා සයනං ආරොපෙත්වා ඊසකං නිද්දං ඔක්කන්තකාලෙ පුච්ඡ, සබ්බං තෙ ආචික්ඛිස්සති, අථ නං ජානෙය්‍යාසි – ‘‘පිතා මෙ එසො’’ති. සො තථා අකාසි. සුනඛො සබ්බං ආචික්ඛි, තදා නං – ‘‘පිතා මෙ’’ති ඤත්වා භගවති පසන්නචිත්තො ගන්ත්වා භගවන්තංචුද්දස පඤ්හෙ පුච්ඡිත්වා විස්සජ්ජනපරියොසානෙ භගවන්තං සරණං ගතො, තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘සුභො මාණවො තොදෙය්‍යපුත්තො’’ති. සාවත්ථියං පටිවසතීති අත්තනො භොගගාමතො ආගන්ත්වා වසති.

सुभ ने आकर पूछा, "इस कुत्ते को आसन से किसने उतारा?" लोगों ने कहा, "किसी ने नहीं" और पूरी घटना बताई। सुभ ने यह सुनकर सोचा, "मेरे पिता ब्रह्मलोक में उत्पन्न हुए हैं, लेकिन श्रमण गौतम मेरे पिता को कुत्ता कह रहे हैं; वे जो कुछ भी मुँह में आता है, बोल देते हैं।" ऐसा सोचकर वह क्रोधित हो गया और भगवान पर झूठ बोलने का दोष लगाने की इच्छा से विहार गया और उस घटना के बारे में पूछा। भगवान ने उसे वैसा ही बताया और अपनी बात की सत्यता सिद्ध करने के लिए कहा— "हे माणव! क्या तुम्हारे पिता ने तुम्हें किसी ऐसे धन के बारे में नहीं बताया जो अभी भी है?" सुभ ने कहा, "हाँ, भो गौतम! एक लाख मूल्य की स्वर्ण-माला, एक लाख मूल्य की स्वर्ण-पादुकाएँ, एक लाख मूल्य का स्वर्ण-पात्र और एक लाख कार्षापण हैं।" (भगवान ने कहा—) "जाओ, उस कुत्ते को गाढ़ा दूध-भात (मधुपायस) खिलाओ, उसे शय्या पर बैठाओ और जब वह थोड़ी नींद में हो, तब उससे पूछो। वह तुम्हें सब कुछ बता देगा, तब तुम जान जाओगे कि 'यह मेरे पिता हैं'।" उसने वैसा ही किया। कुत्ते ने सारा धन बता दिया। तब उसे 'मेरे पिता' जानकर भगवान के प्रति प्रसन्नचित्त होकर वह गया और भगवान से चौदह प्रश्न पूछे। उत्तरों के अंत में वह भगवान की शरण में गया। उसी के संदर्भ में कहा गया है— "सुभ माणव तोदेय्यपुत्त"। 'सावत्थियं पटिवसति' का अर्थ है कि वह अपने भोग-ग्राम से आकर वहाँ रहता था।

445-446. අඤ්ඤතරං මාණවකං ආමන්තෙසීති සත්ථරි පරිනිබ්බුතෙ ‘‘ආනන්දත්ථෙරො කිරස්ස පත්තචීවරං ගහෙත්වා ආගතො, මහාජනො තං දස්සනත්ථාය උපසඞ්කමතී’’ති සුත්වා ‘‘විහාරං ඛො පන ගන්ත්වා මහාජනමජ්ඣෙ න සක්කා සුඛෙන පටිසන්ථාරං වා කාතුං, ධම්මකථං වා සොතුං ගෙහං ආගතංයෙව නං දිස්වා සුඛෙන පටිසන්ථාරං කරිස්සාමි, එකා ච මෙ කඞ්ඛා අත්ථි, තම්පි නං පුච්ඡිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා අඤ්ඤතරං මාණවකං ආමන්තෙසි. අප්පාබාධන්තිආදීසු ආබාධොති විසභාගවෙදනා වුච්චති, යා එකදෙසෙ උප්පජ්ජිත්වා චත්තාරො ඉරියාපථෙ අයපට්ටෙන ආබන්ධිත්වා විය ගණ්හති, තස්සා අභාවං පුච්ඡාති වදති. අප්පාතඞ්කොති කිච්ඡජීවිතකරො රොගො වුච්චති, තස්සාපි අභාවං පුච්ඡාති වදති. ගිලානස්සෙව ච උට්ඨානං නාම ගරුකං හොති, කායෙ බලං න හොති, තස්මා නිග්ගෙලඤ්ඤභාවඤ්ච බලඤ්ච පුච්ඡාති වදති. ඵාසුවිහාරන්ති ගමනඨානනිසජ්ජසයනෙසු චතූසු ඉරියාපථෙසු සුඛවිහාරං පුච්ඡාති වදති. අථස්ස පුච්ඡිතබ්බාකාරං දස්සෙන්තො ‘‘සුභො’’තිආදිමාහ.

४४५-४४६. 'अञ्ञतरं माणवकं आमन्तेसि' का अर्थ है कि शास्ता के परिनिर्वाण के बाद, "स्थविर आनन्द उनके पात्र और चीवर लेकर आए हैं और जनसमूह उनके दर्शन के लिए जा रहा है"—यह सुनकर (सुभ ने) सोचा, "विहार जाकर जनसमूह के बीच सुखपूर्वक न तो कुशल-क्षेम (प्रतिसंथार) पूछा जा सकता है और न ही धर्म-कथा सुनी जा सकती है। जब वे घर आएँगे, तभी उन्हें देखकर सुखपूर्वक कुशल-क्षेम पूछूँगा। मेरी एक शंका भी है, उसे भी उनसे पूछूँगा।" ऐसा सोचकर उसने एक माणवक (युवक) को बुलाया। 'अप्पाबाधं' आदि पदों में 'आबाध' विषम वेदना को कहा जाता है, जो शरीर के एक हिस्से में उत्पन्न होकर चारों ईर्यापथों (चलना, खड़ा होना, बैठना, लेटना) को लोहे की पट्टी से बाँधने के समान जकड़ लेती है; उसकी अनुपस्थिति के बारे में पूछने के लिए कहा गया है। 'अप्पातङ्को' कष्टप्रद जीवन देने वाले रोग को कहा जाता है; उसकी भी अनुपस्थिति के बारे में पूछने के लिए कहा गया है। बीमार व्यक्ति का उठना भारी होता है और शरीर में बल नहीं होता, इसलिए नीरोगता और बल के बारे में पूछने के लिए कहा गया है। 'फासुविहारं' का अर्थ है चारों ईर्यापथों में सुखपूर्वक विहार के बारे में पूछना। इसके बाद, पूछने के प्रकार को दर्शाते हुए "सुभो" आदि कहा गया है।

447. කාලඤ්ච සමයඤ්ච උපාදායාති කාලඤ්ච සමයඤ්ච පඤ්ඤාය ගහෙත්වා උපධාරෙත්වාති අත්ථො. සචෙ අම්හාකං ස්වෙ ගමනකාලො භවිස්සති, කායෙ බලමත්තා චෙව ඵරිස්සති, ගමනපච්චයා ච අඤ්ඤො අඵාසුවිහාරො [Pg.319] න භවිස්සති, අථෙතං කාලඤ්ච ගමනකාරණසමවායසඞ්ඛාතං සමයඤ්ච උපධාරෙත්වා – ‘‘අපි එව නාම ස්වෙ ආගච්ඡෙය්‍යාමා’’ති වුත්තං හොති.

४४७. 'कालञ्च समयञ्च उपादाया' का अर्थ है— काल और समय को प्रज्ञा से ग्रहण कर और उस पर विचार कर। यदि कल हमारे जाने का समय होगा, शरीर में थोड़ा बल संचरित होगा और जाने के कारण कोई अन्य असुविधा नहीं होगी, तब उस काल और जाने के कारणों के समूह रूपी समय पर विचार कर— "शायद हम कल आ सकें", ऐसा कहा गया है।

448. චෙතකෙන භික්ඛුනාති චෙතිරට්ඨෙ ජාතත්තා චෙතකොති එවං ලද්ධනාමෙන. සම්මොදනීයං කථං සාරණීයන්ති භො, ආනන්ද, දසබලස්ස කො නාම ආබාධො අහොසි, කිං භගවා පරිභුඤ්ජි. අපි ච සත්ථු පරිනිබ්බානෙන තුම්හාකං සොකො උදපාදි, සත්ථා නාම න කෙවලං තුම්හාකංයෙව පරිනිබ්බුතො, සදෙවකස්ස ලොකස්ස මහාජානි, කො දානි අඤ්ඤො මරණා මුච්චිස්සති, යත්‍ර සො සදෙවකස්ස ලොකස්ස අග්ගපුග්ගලො පරිනිබ්බුතො, ඉදානි කං අඤ්ඤං දිස්වා මච්චුරාජා ලජ්ජිස්සතීති එවමාදිනා නයෙන මරණපටිසංයුත්තං සම්මොදනීයං කථං සාරණීයං වීතිසාරෙත්වා ථෙරස්ස හිය්‍යො පීතභෙසජ්ජානුරූපං ආහාරං දත්වා භත්තකිච්චාවසානෙ එකමන්තං නිසීදි.

४४८. 'चेतकेन भिक्खुना' का अर्थ है— चेति राष्ट्र में उत्पन्न होने के कारण 'चेतक' इस नाम को प्राप्त भिक्षु द्वारा। 'सम्मोंदनीयं कथं सारणीयं' का अर्थ है— "हे आनन्द! दशबल (बुद्ध) को कौन सा रोग हुआ था? भगवान ने क्या ग्रहण किया था? और शास्ता के परिनिर्वाण से क्या आपको शोक हुआ? शास्ता केवल आपके लिए ही परिनिर्वृत नहीं हुए हैं, बल्कि देवों सहित समस्त लोक के लिए यह महान हानि है। अब मृत्यु से कौन बचेगा, जब देवों सहित लोक के वे अग्रपुद्गल ही परिनिर्वृत हो गए? अब किसे देखकर मृत्युराज लज्जित होगा?"—इस प्रकार मृत्यु से संबंधित सम्मोदनीय और स्मरणीय चर्चा समाप्त कर, स्थविर को कल ली गई औषधि के अनुरूप आहार देकर, भोजन के पश्चात वह एक ओर बैठ गया।

උපට්ඨාකො සන්තිකාවචරොති උපට්ඨාකො හුත්වා සන්තිකාවචරො, න රන්ධගවෙසී. න වීමංසනාධිප්පායො. සමීපචාරීති ඉදං පුරිමපදස්සෙව වෙවචනං. යෙසං සො භවං ගොතමොති කස්මා පුච්ඡති? තස්ස කිර එවං අහොසි ‘‘යෙසු ධම්මෙසු භවං ගොතමො ඉමං ලොකං පතිට්ඨපෙසි, තෙ තස්ස අච්චයෙන නට්ඨා නු ඛො, ධරන්ති නු ඛො, සචෙ ධරන්ති, ආනන්දො ජානිස්සති, හන්ද නං පුච්ඡාමී’’ති, තස්මා පුච්ඡි.

'उपट्ठाको सन्तिकावचरो' का अर्थ है— सेवक होकर समीप रहने वाला, न कि छिद्रान्वेषी (दोष ढूँढने वाला)। न ही वह परीक्षण की इच्छा रखने वाला था। 'समीपचारी' यह पहले पद का ही पर्यायवाची है। "वे कौन से धर्म हैं जिन्हें भवन्त गौतम ने..."—वह ऐसा क्यों पूछता है? कहा जाता है कि उसके मन में ऐसा विचार आया— "जिन धर्मों में भवन्त गौतम ने इस लोक को प्रतिष्ठित किया था, क्या वे उनके चले जाने के बाद नष्ट हो गए हैं या अभी भी विद्यमान हैं? यदि वे विद्यमान हैं, तो आनन्द जानते होंगे। चलो, उनसे पूछता हूँ।" इसलिए उसने पूछा।

449. අථස්ස ථෙරො තීණි පිටකානි තීහි ඛන්ධෙහි සඞ්ගහෙත්වා දස්සෙන්තො ‘‘තිණ්ණං ඛො’’තිආදිමාහ. මාණවො සඞ්ඛිත්තෙන කථිතං අසල්ලක්ඛෙන්තො – ‘‘විත්ථාරතො පුච්ඡිස්සාමී’’ති චින්තෙත්වා ‘‘කතමෙසං තිණ්ණ’’න්තිආදිමාහ.

४४९. तब स्थविर ने तीन पिटकों को तीन स्कन्धों (समूहों) में संगृहीत कर दिखाते हुए "तिण्णं खो" आदि कहा। माणव ने संक्षेप में कही गई बात को पूरी तरह न समझते हुए— "विस्तार से पूछूँगा", ऐसा सोचकर "कतमेसं तिण्णं" (वे तीन कौन से हैं) आदि कहा।

සීලක්ඛන්ධවණ්ණනා

शीलस्कन्ध-वर्णना

450-453. තතො ථෙරෙන ‘‘අරියස්ස සීලක්ඛන්ධස්සා’’ති තෙසු දස්සිතෙසු පුන ‘‘කතමො පන සො, භො ආනන්ද, අරියො සීලක්ඛන්ධො’’ති එකෙකං පුච්ඡි. ථෙරොපිස්ස බුද්ධුප්පාදං දස්සෙත්වා තන්තිධම්මං දෙසෙන්තො අනුක්කමෙන භගවතා වුත්තනයෙනෙව සබ්බං විස්සජ්ජෙසි. තත්ථ අත්ථි [Pg.320] චෙවෙත්ථ උත්තරිකරණීයන්ති එත්ථ භගවතො සාසනෙ න සීලමෙව සාරො, කෙවලඤ්හෙතං පතිට්ඨාමත්තමෙව හොති. ඉතො උත්තරි පන අඤ්ඤම්පි කත්තබ්බං අත්ථි යෙවාති දස්සෙසි. ඉතො බහිද්ධාති බුද්ධසාසනතො බහිද්ධා.

४५०-४५३. उसके बाद स्थविर द्वारा "आर्य शीलस्कन्ध" के बारे में बताए जाने पर, उसने पुनः एक-एक कर पूछा— "हे आनन्द! वह आर्य शीलस्कन्ध कौन सा है?" स्थविर ने भी उसे बुद्ध के प्रादुर्भाव को दिखाते हुए और पालि-क्रम से धर्म का उपदेश देते हुए, क्रम से भगवान द्वारा बताई गई विधि से ही सब कुछ स्पष्ट किया। वहाँ "अत्थि चेवेत्थ उत्तरिकरणीयं" का अर्थ है कि भगवान के इस शासन में केवल शील ही सार नहीं है, बल्कि यह केवल आधार मात्र है। इसके ऊपर और भी कुछ करने योग्य (समाधि और प्रज्ञा) शेष है—ऐसा उन्होंने दर्शाया। 'इतो बहिद्धा' का अर्थ है— बुद्ध शासन से बाहर।

සමාධික්ඛන්ධවණ්ණනා

समाधिस्कन्ध-वर्णना

454. කථඤ්ච, මාණව, භික්ඛු ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරො හොතීති ඉදමායස්මා ආනන්දො ‘‘කතමො පන සො, භො ආනන්ද, අරියො සමාධික්ඛන්ධො’’ති එවං සමාධික්ඛන්ධං පුට්ඨොපි යෙ තෙ ‘‘සීලසම්පන්නො ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරො සතිසම්පජඤ්ඤෙන සමන්නාගතො සන්තුට්ඨො’’ති එවං සීලානන්තරං ඉන්ද්‍රියසංවරාදයො සීලසමාධීනං අන්තරෙ උභින්නම්පි උපකාරකධම්මා උද්දිට්ඨා, තෙ නිද්දිසිත්වා සමාධික්ඛන්ධං දස්සෙතුකාමො ආරභි. එත්ථ ච රූපජ්ඣානානෙව ආගතානි, න අරූපජ්ඣානානි, ආනෙත්වා පන දීපෙතබ්බානි. චතුත්ථජ්ඣානෙන හි අසඞ්ගහිතා අරූපසමාපත්ති නාම නත්ථියෙව.

४५४. हे माणव! 'भिक्षु इन्द्रियों में सुरक्षित द्वारों वाला कैसे होता है?'—यह बात आयुष्मान आनन्द ने कही। यद्यपि उनसे 'हे आनन्द! वह आर्य समाधि-स्कन्ध कौन सा है?' इस प्रकार समाधि-स्कन्ध के बारे में पूछा गया था, फिर भी उन्होंने शील के बाद इन्द्रिय-संवर आदि उन धर्मों का निर्देश किया जो शील और समाधि दोनों के लिए उपकारक हैं, जैसे 'शील-सम्पन्न, इन्द्रियों में सुरक्षित द्वारों वाला, स्मृति और सम्प्रजन्य से युक्त तथा सन्तुष्ट'। उन्हें निर्देश करने के बाद, समाधि-स्कन्ध को दिखाने की इच्छा से उन्होंने आरम्भ किया। यहाँ केवल रूप-ध्यान ही आए हैं, अरूप-ध्यान नहीं; किन्तु उन्हें लाकर (यहाँ) स्पष्ट करना चाहिए। क्योंकि चतुर्थ ध्यान के बिना कोई अरूप-समापत्ति नहीं होती।

471-480. අත්ථි චෙවෙත්ථ උත්තරිකරණීයන්ති එත්ථ භගවතො සාසනෙ න චිත්තෙකග්ගතාමත්තකෙනෙව පරියොසානප්පත්ති නාම අත්ථි, ඉතොපි උත්තරි පන අඤ්ඤං කත්තබ්බං අත්ථි යෙවාති දස්සෙති. නත්ථි චෙවෙත්ථ උත්තරිකරණීයන්ති එත්ථ භගවතො සාසනෙ ඉතො උත්තරි කාතබ්බං නාම නත්ථියෙව, අරහත්තපරියොසානඤ්හි භගවතො සාසනන්ති දස්සෙති. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානත්ථමෙවාති.

४७१-४८०. 'अत्थि चेवेत्थ उत्तरिकरणीयन्ति' (यहाँ और भी कुछ करने योग्य है)—इसका अर्थ है कि भगवान के इस शासन में केवल चित्त की एकाग्रता मात्र से ही पूर्णता (समाप्ति) नहीं हो जाती, बल्कि इससे ऊपर भी कुछ अन्य कर्तव्य शेष है। 'नत्थि चेवेत्थ उत्तरिकरणीयन्ति' (यहाँ और कुछ करने योग्य नहीं है)—इसका अर्थ है कि भगवान के इस शासन में इस (अर्हत्व) से ऊपर और कुछ भी करने योग्य नहीं है, क्योंकि भगवान का शासन अर्हत्व पर ही समाप्त होता है। शेष सभी स्थानों पर अर्थ स्पष्ट ही है।

ඉති සුමඞ්ගලවිලාසිනියා දීඝනිකායට්ඨකථායං

इस प्रकार सुमंगलविलासिनी नामक दीघनिकाय-अट्ठकथा में—

සුභසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

सुभ-सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

11. කෙවට්ටසුත්තවණ්ණනා

११. केवट्ट-सुत्त की व्याख्या

කෙවට්ටගහපතිපුත්තවත්ථුවණ්ණනා

गृहपति-पुत्र केवट्ट की कथा की व्याख्या

481. එවං [Pg.321] මෙ සුතං…පෙ… නාළන්දායන්ති කෙවට්ටසුත්තං. තත්‍රායං අපුබ්බපදවණ්ණනා. පාවාරිකම්බවනෙති පාවාරිකස්ස අම්බවනෙ. කෙවට්ටොති ඉදං තස්ස ගහපතිපුත්තස්ස නාමං. සො කිර චත්තාලීසකොටිධනො ගහපතිමහාසාලො අතිවිය සද්ධො පසන්නො අහොසි. සො සද්ධාධිකත්තායෙව ‘‘සචෙ එකො භික්ඛු අඩ්ඪමාසන්තරෙන වා මාසන්තරෙන වා සංවච්ඡරෙන වා ආකාසෙ උප්පතිත්වා විවිධානි පාටිහාරියානි දස්සෙය්‍ය, සබ්බො ජනො අතිවිය පසීදෙය්‍ය. යංනූනාහං භගවන්තං යාචිත්වා පාටිහාරියකරණත්ථාය එකං භික්ඛුං අනුජානාපෙය්‍ය’’න්ති චින්තෙත්වා භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා එවමාහ.

४८१. 'एवं मे सुतं... नालन्दायं'—यह केवट्ट-सुत्त है। यहाँ अपूर्व पदों की व्याख्या इस प्रकार है: 'पावारिकम्बवने' का अर्थ है पावारिक (श्रेष्ठि) के आम्रवन में। 'केवट्टो' उस गृहपति-पुत्र का नाम है। वह चालीस करोड़ की सम्पत्ति वाला महाशाल गृहपति था और अत्यन्त श्रद्धालु एवं प्रसन्न (श्रद्धावान) था। उसने अपनी अत्यधिक श्रद्धा के कारण सोचा—'यदि कोई एक भिक्षु आधे महीने, एक महीने या एक वर्ष के अन्तराल में आकाश में उड़कर विविध प्रकार के प्रातिहार्य (चमत्कार) दिखाए, तो सभी लोग अत्यन्त प्रसन्न होंगे। क्यों न मैं भगवान से प्रार्थना कर प्रातिहार्य करने के लिए एक भिक्षु की अनुमति प्राप्त करूँ?' ऐसा सोचकर वह भगवान के पास गया और इस प्रकार बोला।

තත්ථ ඉද්ධාති සමිද්ධා ඵීතාති නානාභණ්ඩඋස්සන්නතාය වුද්ධිප්පත්තා. ආකිණ්ණමනුස්සාති අංසකූටෙන අංසකූටං පහරිත්වා විය විචරන්තෙහි මනුස්සෙහි ආකිණ්ණා. සමාදිසතූති ආණාපෙතු ඨානන්තරෙ ඨපෙතු. උත්තරිමනුස්සධම්මාති උත්තරිමනුස්සානං ධම්මතො, දසකුසලසඞ්ඛාතතො වා මනුස්සධම්මතො උත්තරි. භිය්‍යොසොමත්තායාති පකතියාපි පජ්ජලිතපදීපො තෙලස්නෙහං ලභිත්වා විය අතිරෙකප්පමාණෙන අභිප්පසීදිස්සති. න ඛො අහන්ති භගවා රාජගහසෙට්ඨිවත්ථුස්මිං සික්ඛාපදං පඤ්ඤපෙසි, තස්මා ‘‘න ඛො අහ’’න්තිආදිමාහ.

वहाँ 'इद्धा' का अर्थ है समृद्ध। 'फीता' का अर्थ है विभिन्न वस्तुओं की प्रचुरता के कारण उन्नति को प्राप्त। 'आकिण्णमनुस्सा' का अर्थ है मनुष्यों से भरी हुई, जैसे एक कंधे से दूसरा कंधा टकराते हुए लोग घूम रहे हों। 'समादिसतु' का अर्थ है आज्ञा दें या नियुक्त करें। 'उत्तरिमनुस्सधम्मा' का अर्थ है श्रेष्ठ मनुष्यों (ध्यानियों और आर्यों) के धर्म से, अथवा दस कुशल कर्मों रूपी मनुष्य-धर्म से ऊपर (लोकोत्तर धर्म)। 'भिय्योसोमत्ताय' का अर्थ है—जैसे स्वाभाविक रूप से जलता हुआ दीपक तेल पाकर और अधिक प्रज्वलित हो जाता है, वैसे ही वह (जनता) अत्यधिक मात्रा में प्रसन्न होगी। 'न खो अहं'—भगवान ने राजगृह के श्रेष्ठी की कथा के सन्दर्भ में (प्रातिहार्य के विषय में) शिक्षापद प्रज्ञप्त किया था, इसलिए उन्होंने 'न खो अहं' आदि कहा।

482. න ධංසෙමීති න ගුණවිනාසනෙන ධංසෙමි, සීලභෙදං පාපෙත්වා අනුපුබ්බෙන උච්චට්ඨානතො ඔතාරෙන්තො නීචට්ඨානෙ න ඨපෙමි, අථ ඛො අහං බුද්ධසාසනස්ස වුද්ධිං පච්චාසීසන්තො කථෙමීති දස්සෙති. තතියම්පි ඛොති යාවතතියං බුද්ධානං කථං පටිබාහිත්වා කථෙතුං විසහන්තො නාම නත්ථි. අයං පන භගවතා සද්ධිං විස්සාසිකො විස්සාසං වඩ්ඪෙත්වා වල්ලභො හුත්වා අත්ථකාමොස්මීති තික්ඛත්තුං කථෙසි.

४८२. 'न धंसेमि' का अर्थ है—मैं गुणों के विनाश के द्वारा (शासन को) नष्ट नहीं कर रहा हूँ; शील-भेद कराकर क्रमशः उच्च स्थान से नीचे गिराकर निम्न स्थान पर नहीं रख रहा हूँ। बल्कि मैं बुद्ध-शासन की वृद्धि की आकांक्षा करते हुए यह कह रहा हूँ—यह भाव दिखाया गया है। 'ततियम्पि खो'—बुद्धों के वचन को टालकर तीन बार तक बोलने का साहस करने वाला कोई नहीं होता। किन्तु यह उपासक भगवान के साथ विश्वासपात्र (घनिष्ठ) होने के कारण, उस विश्वास को बढ़ाकर और प्रिय पात्र बनकर, 'मैं हित चाहने वाला हूँ' ऐसा सोचकर तीन बार बोला।

ඉද්ධිපාටිහාරියවණ්ණනා

ऋद्धि-प्रातिहार्य की व्याख्या

483-484. අථ භගවා අයං උපාසකො මයි පටිබාහන්තෙපි පුනප්පුනං යාචතියෙව. ‘‘හන්දස්ස පාටිහාරියකරණෙ ආදීනවං දස්සෙමී’’ති චින්තෙත්වා [Pg.322] ‘‘තීණි ඛො’’තිආදිමාහ. තත්ථ අමාහං භික්ඛුන්ති අමුං අහං භික්ඛුං. ගන්ධාරීති ගන්ධාරෙන නාම ඉසිනා කතා, ගන්ධාරරට්ඨෙ වා උප්පන්නා විජ්ජා. තත්ථ කිර බහූ ඉසයො වසිංසු, තෙසු එකෙන කතා විජ්ජාති අධිප්පායො. අට්ටීයාමීති අට්ටො පීළිතො විය හොමි. හරායාමීති ලජ්ජාමි. ජිගුච්ඡාමීති ගූථං දිස්වා විය ජිගුච්ඡං උප්පාදෙමි.

४८३-४८४. तब भगवान ने सोचा—'यह उपासक मेरे मना करने पर भी बार-बार याचना कर रहा है। लाओ, इसे प्रातिहार्य करने के दोष (आदीनव) दिखाऊँ।' ऐसा सोचकर उन्होंने 'तीणि खो' आदि कहा। वहाँ 'अमाहं भिक्खुं' का अर्थ है उस भिक्षु को। 'गन्धारी' का अर्थ है गन्धार नामक ऋषि द्वारा बनाई गई, अथवा गन्धार देश में उत्पन्न विद्या। कहते हैं कि वहाँ बहुत से ऋषि रहते थे, उनमें से एक के द्वारा बनाई गई यह विद्या है—ऐसा (अश्रद्धालु व्यक्ति का) अभिप्राय है। 'अट्टीयामि' का अर्थ है—जैसे कोई पीड़ित व्यक्ति होता है, वैसा मैं होता हूँ। 'हरायामि' का अर्थ है—मैं लज्जित होता हूँ। 'जीगुच्छामि' का अर्थ है—जैसे विष्ठा (मल) को देखकर घृणा होती है, वैसी घृणा उत्पन्न करता हूँ।

ආදෙසනාපාටිහාරියවණ්ණනා

आदेशना-प्रातिहार्य की व्याख्या

485. පරසත්තානන්ති අඤ්ඤෙසං සත්තානං. දුතියං තස්සෙව වෙවචනං. ආදිසතීති කථෙති. චෙතසිකන්ති සොමනස්සදොමනස්සං අධිප්පෙතං. එවම්පි තෙ මනොති එවං තව මනො සොමනස්සිතො වා දොමනස්සිතො වා කාමවිතක්කාදිසම්පයුත්තො වා. දුතියං තස්සෙව වෙවචනං. ඉතිපි තෙ චිත්තන්ති ඉති තව චිත්තං, ඉදඤ්චිදඤ්ච අත්ථං චින්තයමානං පවත්තතීති අත්ථො. මණිකා නාම විජ්ජාති චින්තාමණීති එවං ලද්ධනාමා ලොකෙ එකා විජ්ජා අත්ථි. තාය පරෙසං චිත්තං ජානාතීති දීපෙති.

४८५. 'परसत्ताानं' का अर्थ है अन्य प्राणियों के। दूसरा पद (परपुग्गलानं) उसी का पर्यायवाची है। 'आदिसति' का अर्थ है कहता है। 'चेतसिकं' से यहाँ सौमनस्य और दौर्मनस्य (वेदना) अभिप्रेत है। 'एवम्पि ते मनो' का अर्थ है—इस प्रकार तुम्हारा मन सौमनस्य-युक्त, दौर्मनस्य-युक्त अथवा काम-वितर्क आदि से सम्प्रयुक्त हुआ है। दूसरा वाक्य (इत्थम्पि ते मनो) उसी का पर्यायवाची है। 'इतिपि ते चित्तं' का अर्थ है—इस प्रकार तुम्हारा चित्त इस और उस विषय का चिन्तन करते हुए प्रवृत्त हो रहा है। 'मणिका नाम विज्जा' का अर्थ है—लोक में 'चिन्तामणि' नाम से प्रसिद्ध एक विद्या है। उससे दूसरों के चित्त को जाना जाता है—यह स्पष्ट किया गया है।

අනුසාසනීපාටිහාරියවණ්ණනා

अनुशासनी-प्रातिहार्य की व्याख्या

486. එවං විතක්කෙථාති නෙක්ඛම්මවිතක්කාදයො එවං පවත්තෙන්තා විතක්කෙථ. මා එවං විතක්කයිත්ථාති එවං කාමවිතක්කාදයො පවත්තෙන්තා මා විතක්කයිත්ථ. එවං මනසි කරොථාති එවං අනිච්චසඤ්ඤමෙව, දුක්ඛසඤ්ඤාදීසු වා අඤ්ඤතරං මනසි කරොථ. මා එවන්ති ‘‘නිච්ච’’න්තිආදිනා නයෙන මා මනසි කරිත්ථ. ඉදන්ති ඉදං පඤ්චකාමගුණිකරාගං පජහථ. ඉදං උපසම්පජ්ජාති ඉදං චතුමග්ගඵලප්පභෙදං ලොකුත්තරධම්මමෙව උපසම්පජ්ජ පාපුණිත්වා නිප්ඵාදෙත්වා විහරථ. ඉති භගවා ඉද්ධිවිධං ඉද්ධිපාටිහාරියන්ති දස්සෙති, පරස්ස චිත්තං ඤත්වා කථනං ආදෙසනාපාටිහාරියන්ති. සාවකානඤ්ච බුද්ධානඤ්ච සතතං ධම්මදෙසනා අනුසාසනීපාටිහාරියන්ති.

४८६. 'एवं वितक्केथा' का अर्थ है—नैष्क्रम्य-वितर्क आदि इस प्रकार के विचारों को प्रवृत्त करते हुए चिन्तन करो। 'मा एवं वितक्कयित्ठा' का अर्थ है—काम-वितर्क आदि इस प्रकार के विचारों को प्रवृत्त करते हुए चिन्तन मत करो। 'एवं मनसि करोथा' का अर्थ है—इस प्रकार केवल अनित्य-संज्ञा को ही, अथवा दुःख-संज्ञा आदि में से किसी एक को मन में धारण करो। 'मा एवं' का अर्थ है—'नित्य' आदि विधि से मन में धारण मत करो। 'इदं' का अर्थ है—इस पाँच काम-गुणों के प्रति राग को त्याग दो। 'इदं उपसम्पज्जा' का अर्थ है—चार मार्ग और फलों के भेद वाले इस लोकोत्तर धर्म को ही प्राप्त कर, सिद्ध कर विहार करो। इस प्रकार भगवान ऋद्धि-विशेष को 'ऋद्धि-प्रातिहार्य' के रूप में दिखाते हैं; दूसरे के चित्त को जानकर कहना 'आदेशना-प्रातिहार्य' है; और श्रावकों तथा बुद्धों का निरन्तर धर्म-देशना देना 'अनुशासनी-प्रातिहार्य' है।

තත්ථ ඉද්ධිපාටිහාරියෙන අනුසාසනීපාටිහාරියං මහාමොග්ගල්ලානස්ස ආචිණ්ණං, ආදෙසනාපාටිහාරියෙන අනුසාසනීපාටිහාරියං ධම්මසෙනාපතිස්ස. දෙවදත්තෙ සංඝං භින්දිත්වා පඤ්ච භික්ඛුසතානි ගහෙත්වා ගයාසීසෙ බුද්ධලීළාය තෙසං ධම්මං දෙසන්තෙ හි භගවතා පෙසිතෙසු ද්වීසු අග්ගසාවකෙසු ධම්මසෙනාපති තෙසං චිත්තාචාරං ඤත්වා ධම්මං දෙසෙසි[Pg.323], ථෙරස්ස ධම්මදෙසනං සුත්වා පඤ්චසතා භික්ඛූ සොතාපත්තිඵලෙ පතිට්ඨහිංසු. අථ නෙසං මහාමොග්ගල්ලානො විකුබ්බනං දස්සෙත්වා දස්සෙත්වා ධම්මං දෙසෙසි, තං සුත්වා සබ්බෙ අරහත්තඵලෙ පතිට්ඨහිංසු. අථ ද්වෙපි මහානාගා පඤ්ච භික්ඛුසතානි ගහෙත්වා වෙහාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා වෙළුවනමෙවාගමිංසු. අනුසාසනීපාටිහාරියං පන බුද්ධානං සතතං ධම්මදෙසනා, තෙසු ඉද්ධිපාටිහාරියආදෙසනාපාටිහාරියානි සඋපාරම්භානි සදොසානි, අද්ධානං න තිට්ඨන්ති, අද්ධානං අතිට්ඨනතො න නිය්‍යන්ති. අනුසාසනීපාටිහාරියං අනුපාරම්භං නිද්දොසං, අද්ධානං තිට්ඨති, අද්ධානං තිට්ඨනතො නිය්‍යාති. තස්මා භගවා ඉද්ධිපාටිහාරියඤ්ච ආදෙසනාපාටිහාරියඤ්ච ගරහති, අනුසාසනීපාටිහාරියංයෙව පසංසති.

वहाँ, ऋद्धि-प्रातिहार्य के साथ अनुशासनी-प्रातिहार्य महामौद्गल्यायन का अभ्यास था, और आदेशना-प्रातिहार्य के साथ अनुशासनी-प्रातिहार्य धर्मसेनापति (सारिपुत्र) का अभ्यास था। जब देवदत्त ने संघ को विभाजित कर पाँच सौ भिक्षुओं को साथ लिया और गयासीस में बुद्ध की गरिमापूर्ण शैली में उन्हें धर्मोपदेश दे रहा था, तब भगवान द्वारा भेजे गए दो अग्रश्रावकों में से धर्मसेनापति ने उनके चित्त की प्रवृत्ति को जानकर धर्मोपदेश दिया; स्थविर का धर्मोपदेश सुनकर पाँच सौ भिक्षु स्रोतपत्ति-फल में प्रतिष्ठित हुए। फिर महामौद्गल्यायन ने उन्हें विविध ऋद्धि-चमत्कार दिखा-दिखाकर धर्मोपदेश दिया, जिसे सुनकर वे सभी अर्हत्व-फल में प्रतिष्ठित हुए। तब वे दोनों महानुभाव (महानाग) पाँच सौ भिक्षुओं को लेकर आकाश मार्ग से वेणुवन लौट आए। अनुशासनी-प्रातिहार्य तो बुद्धों का निरंतर धर्मोपदेश ही है। उनमें से ऋद्धि-प्रातिहार्य और आदेशना-प्रातिहार्य दोषयुक्त और आलोचना के योग्य हैं, वे चिरस्थायी नहीं होते और चिरस्थायी न होने के कारण वे (संसार से) मुक्त नहीं करते। अनुशासनी-प्रातिहार्य दोषरहित और निर्दोष है, वह चिरस्थायी होता है और चिरस्थायी होने के कारण मुक्त करता है। इसलिए भगवान ऋद्धि-प्रातिहार्य और आदेशना-प्रातिहार्य की निंदा करते हैं और केवल अनुशासनी-प्रातिहार्य की प्रशंसा करते हैं।

භූතනිරොධෙසකවත්ථුවණ්ණනා

भूत-निरोधक भिक्षु की कथा का वर्णन।

487. භූතපුබ්බන්ති ඉදං කස්මා භගවතා ආරද්ධං. ඉද්ධිපාටිහාරියආදෙසනාපාටිහාරියානං අනිය්‍යානිකභාවදස්සනත්ථං, අනුසාසනීපාටිහාරියස්සෙව නිය්‍යානිකභාවදස්සනත්ථං. අපි ච සබ්බබුද්ධානං මහාභූතපරියෙසකො නාමෙකො භික්ඛු හොතියෙව. යො මහාභූතෙ පරියෙසන්තො යාව බ්‍රහ්මලොකා විචරිත්වා විස්සජ්ජෙතාරං අලභිත්වා ආගම්ම බුද්ධමෙව පුච්ඡිත්වා නික්කඞ්ඛො හොති. තස්මා බුද්ධානං මහන්තභාවප්පකාසනත්ථං, ඉදඤ්ච කාරණං පටිච්ඡන්නං, අථ නං විවටං කත්වා දෙසෙන්තොපි භගවා ‘‘භූතපුබ්බ’’න්තිආදිමාහ.

४८७. भगवान ने 'भूतपुब्बं' (प्राचीन काल में) यह शब्द क्यों आरंभ किया? ऋद्धि-प्रातिहार्य और आदेशना-प्रातिहार्य के अनिर्याणिक (मुक्ति न देने वाले) होने को दिखाने के लिए और केवल अनुशासनी-प्रातिहार्य के निर्याणिक (मुक्ति देने वाले) होने को दिखाने के लिए। इसके अतिरिक्त, सभी बुद्धों के समय में महाभूतों (तत्वों) के निरोध को खोजने वाला एक भिक्षु अवश्य होता है। जो महाभूतों की खोज में ब्रह्मलोक तक घूमकर भी समाधान देने वाले को न पाकर, वापस आकर बुद्ध से ही पूछकर संशयरहित होता है। इसलिए बुद्धों की महानता को प्रकट करने के लिए, और क्योंकि यह कारण छिपा हुआ था, उसे स्पष्ट करके उपदेश देने के लिए भगवान ने 'भूतपुब्बं' आदि कहा।

තත්ථ කත්ථ නු ඛොති කිස්මිං ඨානෙ කිං ආගම්ම කිං පත්තස්ස තෙ අනවසෙසා අප්පවත්තිවසෙන නිරුජ්ඣන්ති. මහාභූතකථා පනෙසා සබ්බාකාරෙන විසුද්ධිමග්ගෙ වුත්තා, තස්මා සා තතොව ගහෙතබ්බා.

वहाँ 'कत्थ नु खो' का अर्थ है—किस स्थान पर, किसके पास पहुँचकर, वे (महाभूत) बिना अवशेष के और पुनरुत्पत्ति न होने के स्वभाव से निरुद्ध हो जाते हैं? यह महाभूत-कथा सभी प्रकार से विशुद्धिमार्ग में कही गई है, इसलिए उसे वहीं से ग्रहण करना चाहिए।

488. දෙවයානියො මග්ගොති පාටියෙක්කො දෙවලොකගමනමග්ගො නාම නත්ථි, ඉද්ධිවිධඤාණස්සෙව පනෙතං අධිවචනං. තෙන හෙස යාව බ්‍රහ්මලොකාපි කායෙන වසං වත්තෙන්තො දෙවලොකං යාති. තස්මා ‘‘තං දෙවයානියො මග්ගො’’ති වුත්තං. යෙන චාතුමහාරාජිකාති සමීපෙ ඨිතම්පි භගවන්තං අපුච්ඡිත්වා ධම්මතාය චොදිතො දෙවතා මහානුභාවාති මඤ්ඤමානො උපසඞ්කමි. මයම්පි ඛො, භික්ඛු, න ජානාමාති බුද්ධවිසයෙ පඤ්හං [Pg.324] පුච්ඡිතා දෙවතා න ජානන්ති, තෙනෙවමාහංසු. අථ ඛො සො භික්ඛු ‘‘මම ඉමං පඤ්හං න කථෙතුං න ලබ්භා, සීඝං කථෙථා’’ති තා දෙවතා අජ්ඣොත්ථරති, පුනප්පුනං පුච්ඡති, තා ‘‘අජ්ඣොත්ථරති නො අයං භික්ඛු, හන්ද නං හත්ථතො මොචෙස්සාමා’’ති චින්තෙත්වා ‘‘අත්ථි ඛො භික්ඛු චත්තාරො මහාරාජානො’’තිආදිමාහංසු. තත්ථ අභික්කන්තතරාති අතික්කම්ම කන්තතරා. පණීතතරාති වණ්ණයසඉස්සරියාදීහි උත්තමතරා එතෙන නයෙන සබ්බවාරෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො.

४८८. 'देवयानीयो मग्गो' का अर्थ है—देवलोक जाने का कोई अलग मार्ग नहीं है, बल्कि यह 'ऋद्धिविध-ज्ञान' का ही एक नाम है। क्योंकि वह उसी ऋद्धिविध-ज्ञान के द्वारा शरीर से ब्रह्मलोक तक अपनी इच्छा के अनुसार देवलोक जाता है। इसलिए उसे 'देवयानीय मार्ग' कहा गया है। 'येन चातुमहाराजिका' का अर्थ है—समीप में स्थित भगवान से न पूछकर, स्वभाव से प्रेरित होकर, 'देवता महानुभाव होते हैं' ऐसा मानते हुए वह उनके पास गया। 'हे भिक्षु, हम भी नहीं जानते'—बुद्ध के विषय से संबंधित प्रश्न पूछे जाने पर देवता नहीं जानते थे, इसलिए उन्होंने ऐसा कहा। तब उस भिक्षु ने उन देवताओं पर दबाव डाला कि 'मेरे इस प्रश्न का उत्तर न देना संभव नहीं है, शीघ्र उत्तर दें' और बार-बार पूछा। उन देवताओं ने सोचा, 'यह भिक्षु हम पर दबाव डाल रहा है, आओ इसे अपने हाथ से मुक्त करें' और 'हे भिक्षु, चार महाराज हैं' आदि कहा। वहाँ 'अभिक्कन्ततरा' का अर्थ है—अतिशय प्रिय। 'पणीततरा' का अर्थ है—वर्ण, यश और ऐश्वर्य आदि में श्रेष्ठ। इसी विधि से सभी अवसरों पर अर्थ समझना चाहिए।

491-493. අයං පන විසෙසො – සක්කො කිර දෙවරාජා චින්තෙසි ‘‘අයං පඤ්හො බුද්ධවිසයො, න සක්කා අඤ්ඤෙන විස්සජ්ජිතුං, අයඤ්ච භික්ඛු අග්ගිං පහාය ඛජ්ජොපනකං ධමන්තො විය, භෙරිං පහාය උදරං වාදෙන්තො විය ච, ලොකෙ අග්ගපුග්ගලං සම්මාසම්බුද්ධං පහාය දෙවතා පුච්ඡන්තො විචරති, පෙසෙමි නං සත්ථුසන්තික’’න්ති. තතො පුනදෙව සො චින්තෙසි ‘‘සුදූරම්පි ගන්ත්වා සත්ථු සන්තිකෙව නික්කඞ්ඛො භවිස්සති. අත්ථි චෙව පුග්ගලො නාමෙස, ථොකං තාව ආහිණ්ඩන්තො කිලමතු පච්ඡා ජානිස්සතී’’ති. තතො තං ‘‘අහම්පි ඛො’’තිආදිමාහ. බ්‍රහ්මයානියොපි දෙවයානියසදිසොව. දෙවයානියමග්ගොති වා බ්‍රහ්මයානියමග්ගොති වා ධම්මසෙතූති වා එකචිත්තක්ඛණිකඅප්පනාති වා සන්නිට්ඨානිකචෙතනාති වා මහග්ගතචිත්තන්ති වා අභිඤ්ඤාඤාණන්ති වා සබ්බමෙතං ඉද්ධිවිධඤාණස්සෙව නාමං.

४९१-४९३. यहाँ यह विशेषता है—कहा जाता है कि देवराज शक्र ने सोचा, 'यह प्रश्न बुद्ध के विषय का है, किसी अन्य के द्वारा हल नहीं किया जा सकता। और यह भिक्षु आग को छोड़कर जुगनू को फूंकने वाले के समान, और नगाड़े को छोड़कर पेट बजाने वाले के समान, लोक के अग्रपुरुष सम्यक्संबुद्ध को छोड़कर देवताओं से पूछता फिर रहा है। मैं इसे शास्ता के पास भेजता हूँ।' फिर उसने पुनः सोचा, 'अत्यंत दूर जाकर भी वह शास्ता के पास ही संशयरहित होगा। ऐसा व्यक्ति होता ही है, थोड़ा भटककर थकने दो, बाद में जान जाएगा।' तब उसने 'अहं पि खो' आदि कहा। 'ब्रह्मयानीय' भी 'देवयानीय' के समान ही है। देवयानीय मार्ग, ब्रह्मयानीय मार्ग, धर्मसेतु, एकचित्तक्षणिक-अर्पणा, सांनिष्ठाणिक-चेतना, महग्गत-चित्त या अभिज्ञा-ज्ञान—ये सभी ऋद्धिविध-ज्ञान के ही नाम हैं।

494. පුබ්බනිමිත්තන්ති ආගමනපුබ්බභාගෙ නිමිත්තං සූරියස්ස උදයතො අරුණුග්ගං විය. තස්මා ඉදානෙව බ්‍රහ්මා ආගමිස්සති, එවං මයං ජානාමාති දීපයිංසු. පාතුරහොසීති පාකටො අහොසි. අථ ඛො සො බ්‍රහ්මා තෙන භික්ඛුනා පුට්ඨො අත්තනො අවිසයභාවං ඤත්වා සචාහං ‘‘න ජානාමී’’ති වක්ඛාමි, ඉමෙ මං පරිභවිස්සන්ති, අථ ජානන්තො විය යං කිඤ්චි කථෙස්සාමි, අයං මෙ භික්ඛු වෙය්‍යාකරණෙන අනාරද්ධචිත්තො වාදං ආරොපෙස්සති. ‘‘අහමස්මි භික්ඛු බ්‍රහ්මා’’තිආදීනි පන මෙ භණන්තස්ස න කොචි වචනං සද්දහිස්සති. යංනූනාහං වික්ඛෙපං කත්වා ඉමං භික්ඛුං සත්ථුසන්තිකංයෙව පෙසෙය්‍යන්ති චින්තෙත්වා ‘‘අහමස්මි භික්ඛු බ්‍රහ්මා’’තිආදිමාහ.

४९४. 'पुब्बनिमित्तं' का अर्थ है—आगमन से पूर्व का संकेत, जैसे सूर्योदय से पहले अरुणोदय होता है। इसलिए 'अब ब्रह्मा आएँगे, ऐसा हम जानते हैं'—यह उन्होंने स्पष्ट किया। 'पातुरहोसि' का अर्थ है—प्रकट हुआ। तब उस भिक्षु द्वारा पूछे जाने पर उस ब्रह्मा ने अपने विषय की सीमा से बाहर होने को जानकर सोचा, 'यदि मैं कहूँ कि मैं नहीं जानता, तो ये मेरा तिरस्कार करेंगे। और यदि जानते हुए के समान कुछ भी कह दूँ, तो यह भिक्षु मेरे उत्तर से संतुष्ट न होकर मुझ पर दोषारोपण करेगा।' और 'हे भिक्षु, मैं ब्रह्मा हूँ' आदि कहते हुए मेरी बात पर कोई विश्वास नहीं करेगा, ऐसा नहीं है। 'क्यों न मैं विक्षेप (टालमटोल) करके इस भिक्षु को शास्ता के पास ही भेज दूँ'—ऐसा सोचकर उसने 'हे भिक्षु, मैं ब्रह्मा हूँ' आदि कहा।

495-496. එකමන්තං [Pg.325] අපනෙත්වාති කස්මා එවමකාසි? කුහකත්තා. බහිද්ධා පරියෙට්ඨින්ති තෙලත්ථිකො වාලිකං නිප්පීළියමානො විය යාව බ්‍රහ්මලොකා බහිද්ධා පරියෙසනං ආපජ්ජති.

४९५-४९६. 'एक ओर ले जाकर'—उसने ऐसा क्यों किया? पाखंड (कुहकत्त) के कारण। 'बाहरी खोज'—जैसे तेल चाहने वाला रेत को निचोड़ता है, वैसे ही वह बुद्ध से बाहर ब्रह्मलोक तक खोज में भटकता है।

497. සකුණන්ති කාකං වා කුලලං වා. න ඛො එසො, භික්ඛු, පඤ්හො එවං පුච්ඡිතබ්බොති ඉදං භගවා යස්මා පදෙසෙනෙස පඤ්හො පුච්ඡිතබ්බො, අයඤ්ච ඛො භික්ඛු අනුපාදින්නකෙපි ගහෙත්වා නිප්පදෙසතො පුච්ඡති, තස්මා පටිසෙධෙති. ආචිණ්ණං කිරෙතං බුද්ධානං, පුච්ඡාමූළ්හස්ස ජනස්ස පුච්ඡාය දොසං දස්සෙත්වා පුච්ඡං සික්ඛාපෙත්වා පුච්ඡාවිස්සජ්ජනං. කස්මා? පුච්ඡිතුං අජානිත්වා පරිපුච්ඡන්තො දුවිඤ්ඤාපයො හොති. පඤ්හං සික්ඛාපෙන්තො පන ‘‘කත්ථ ආපො චා’’තිආදිමාහ.

४९७. "सकुणन्ति" का अर्थ है कौआ या चील। "हे भिक्षु, यह प्रश्न इस प्रकार नहीं पूछा जाना चाहिए" - भगवान ने ऐसा इसलिए कहा क्योंकि यह प्रश्न केवल एक अंश (उपादिन्न महाभूत) के संबंध में पूछा जाना चाहिए था, किंतु इस भिक्षु ने अनुपादिन्न (बाह्य) महाभूतों को भी सम्मिलित करते हुए बिना किसी सीमा के पूछा, इसलिए उन्होंने निषेध किया। बुद्धों की यह परंपरा है कि वे प्रश्न पूछने में भ्रमित व्यक्ति को प्रश्न का दोष दिखाकर, प्रश्न पूछने की विधि सिखाकर फिर उत्तर देते हैं। क्यों? क्योंकि प्रश्न पूछना न जानकर पूछने वाला व्यक्ति समझाने में कठिन होता है। प्रश्न सिखाते हुए उन्होंने "कत्थ आपो चा" आदि कहा।

498. තත්ථ න ගාධතීති න පතිට්ඨාති, ඉමෙ චත්තාරො මහාභූතා කිං ආගම්ම අප්පතිට්ඨා භවන්තීති අත්ථො. උපාදින්නංයෙව සන්ධාය පුච්ඡති. දීඝඤ්ච රස්සඤ්චාති සණ්ඨානවසෙන උපාදාරූපං වුත්තං. අණුං ථූලන්ති ඛුද්දකං වා මහන්තං වා, ඉමිනාපි උපාදාරූපෙ වණ්ණමත්තමෙව කථිතං. සුභාසුභන්ති සුභඤ්ච අසුභඤ්ච උපාදාරූපමෙව කථිතං. කිං පන උපාදාරූපං සුභන්ති අසුභන්ති අත්ථි? නත්ථි. ඉට්ඨානිට්ඨාරම්මණං පනෙව කථිතං. නාමඤ්ච රූපඤ්චාති නාමඤ්ච දීඝාදිභෙදං රූපඤ්ච. උපරුජ්ඣතීති නිරුජ්ඣති, කිං ආගම්ම අසෙසමෙතං නප්පවත්තතීති.

४९८. वहाँ "न गाधति" का अर्थ है 'प्रतिष्ठित नहीं होते'। इसका अर्थ है - ये चार महाभूत किस (आलम्बन) को प्राप्त कर अप्रतिष्ठित हो जाते हैं? वह केवल उपादिन्न (सजीव) महाभूतों के संदर्भ में पूछता है। "दीघञ्च रस्सञ्च" के द्वारा आकार के अनुसार उपादा-रूप कहा गया है। "अणुं थूलं" का अर्थ है छोटा या बड़ा; इसके द्वारा भी उपादा-रूप में केवल वर्ण (रूप) मात्र ही कहा गया है। "सुभासुभं" के द्वारा शुभ और अशुभ उपादा-रूप ही कहा गया है। क्या वास्तव में उपादा-रूप शुभ या अशुभ होता है? नहीं। यहाँ केवल इष्ट और अनिष्ट आलम्बन के बारे में कहा गया है। "नामञ्च रूपञ्च" का अर्थ है नाम (चार स्कन्ध) और दीर्घ आदि भेदों वाला रूप। "उपरुज्झति" का अर्थ है निरुद्ध होता है; किस (आलम्बन) को प्राप्त कर यह सब अवशेष बिना शेष रहे प्रवर्तित नहीं होता?

එවං පුච්ඡිතබ්බං සියාති පුච්ඡං දස්සෙත්වා ඉදානි විස්සජ්ජනං දස්සෙන්තො තත්‍ර වෙය්‍යාකරණං භවතීති වත්වා – ‘‘විඤ්ඤාණ’’න්තිආදිමාහ.

"इस प्रकार पूछा जाना चाहिए" - ऐसा प्रश्न (पूछने की विधि) दिखाकर, अब उत्तर देते हुए "वहाँ इसका व्याख्यान (उत्तर) होता है" ऐसा कहकर "विञ्ञाणं" आदि कहा।

499. තත්ථ විඤ්ඤාතබ්බන්ති විඤ්ඤාණං නිබ්බානස්සෙතං නාමං, තදෙතං නිදස්සනාභාවතො අනිදස්සනං. උප්පාදන්තො වා වයන්තො වා ඨිතස්ස අඤ්ඤථත්තන්තො වා එතස්ස නත්ථීති අනන්තං. පභන්ති පනෙතං කිර තිත්ථස්ස නාමං, තඤ්හි පපන්ති එත්ථාති පපං, පකාරස්ස පන භකාරො කතො. සබ්බතො පභමස්සාති සබ්බතොපභං. නිබ්බානස්ස කිර යථා මහාසමුද්දස්ස යතො යතො ඔතරිතුකාමා හොන්ති, තං තදෙව තිත්ථං, අතිත්ථං නාම නත්ථි. එවමෙව අට්ඨතිංසාය කම්මට්ඨානෙසු යෙන යෙන මුඛෙන නිබ්බානං ඔතරිතුකාමා හොන්ති, තං තදෙව තිත්ථං, නිබ්බානස්ස අතිත්ථං නාම නත්ථි. තෙන වුත්තං ‘‘සබ්බතොපභ’’න්ති. එත්ථ ආපො චාති එත්ථ [Pg.326] නිබ්බානෙ ඉදං නිබ්බානං ආගම්ම සබ්බමෙතං ආපොතිආදිනා නයෙන වුත්තං උපාදින්නක ධම්මජාතං නිරුජ්ඣති, අප්පවත්තං හොතීති.

४९९. वहाँ "विञ्ञातब्बं" (विशेष रूप से जानने योग्य) होने के कारण "विञ्ञाणं" निर्वाण का नाम है। वह (चक्षु-विज्ञान द्वारा) दिखाई न देने के कारण "अनिदस्सनं" है। इसके उत्पन्न होने की सीमा, नष्ट होने की सीमा या स्थित रहने पर अन्यथा होने की सीमा नहीं है, इसलिए यह "अनन्तं" है। "पभं" यह घाट (तीर्थ) का नाम है; क्योंकि यहाँ लोग पानी पीते हैं (पपन्ति), इसलिए यह "पपं" है, जहाँ 'प' के स्थान पर 'भ' कर दिया गया है। जिसके सब ओर से घाट हों, वह "सब्बतोपभं" है। जैसे महासमुद्र में जहाँ-जहाँ से उतरने की इच्छा होती है, वही घाट बन जाता है, वहाँ कोई अ-घाट नहीं है; वैसे ही ३८ कर्मस्थानों में से जिस-जिस द्वार से निर्वाण में प्रवेश करने की इच्छा होती है, वही घाट है, निर्वाण का कोई अ-घाट नहीं है। इसलिए "सब्बतोपभं" कहा गया है। "एत्थ आपो च" का अर्थ है - इस निर्वाण में, इस निर्वाण का आलम्बन लेकर, "आपो" आदि विधि से कहा गया यह सब उपादिन्न धर्म-समूह निरुद्ध हो जाता है, पुनः प्रवर्तित नहीं होता।

ඉදානිස්ස නිරුජ්ඣනූපායං දස්සෙන්තො ‘‘විඤ්ඤාණස්ස නිරොධෙන එත්ථෙතං උපරුජ්ඣතී’’ති ආහ. තත්ථ විඤ්ඤාණන්ති චරිමකවිඤ්ඤාණම්පි අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණම්පි, චරිමකවිඤ්ඤාණස්සාපි හි නිරොධෙන එත්ථෙතං උපරුජ්ඣති. විජ්ඣාතදීපසිඛා විය අපණ්ණත්තිකභාවං යාති. අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණස්සාපි අනුප්පාදනිරොධෙන අනුප්පාදවසෙන උපරුජ්ඣති. යථාහ ‘‘සොතාපත්තිමග්ගඤාණෙන අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණස්ස නිරොධෙන ඨපෙත්වා සත්තභවෙ අනමතග්ගෙ සංසාරෙ යෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං නාමඤ්ච රූපඤ්ච එත්ථෙතෙ නිරුජ්ඣන්තී’’ති සබ්බං චූළනිද්දෙසෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

अब इसके निरोध का उपाय दिखाते हुए "विज्ञान के निरोध से यहाँ यह निरुद्ध हो जाता है" ऐसा कहा। वहाँ "विञ्ञाणं" का अर्थ चरम-विज्ञान (अंतिम विज्ञान) और अभिसंस्कार-विज्ञान दोनों है। चरम-विज्ञान के निरोध से भी यहाँ यह (नाम-रूप) निरुद्ध हो जाता है और बुझे हुए दीपक की लौ के समान प्रज्ञप्ति-रहित (अस्तित्वहीन) हो जाता है। अभिसंस्कार-विज्ञान के भी अनुत्पाद-निरोध से (पुनः उत्पन्न न होने की विधि से) यह निरुद्ध हो जाता है। जैसा कि कहा गया है - "स्रोतपत्ति-मार्ग ज्ञान के द्वारा अभिसंस्कार-विज्ञान के निरोध से, सात भवों को छोड़कर, अनादि संसार में जो नाम और रूप उत्पन्न होते, वे यहाँ निरुद्ध हो जाते हैं" - यह सब चूलनिद्देस में कही गई विधि के अनुसार ही समझना चाहिए। शेष सभी स्थानों पर अर्थ स्पष्ट ही है।

ඉති සුමඞ්ගලවිලාසිනියා දීඝනිකායට්ඨකථායං

इस प्रकार सुमंगलविलासिनी नामक दीघनिकाय-अट्ठकथा में—

කෙවට්ටසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

केवट्ट सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

12. ලොහිච්චසුත්තවණ්ණනා

१२. लोहिच्च सुत्त की व्याख्या।

ලොහිච්චබ්‍රාහ්මණවත්ථුවණ්ණනා

लोहिच्च ब्राह्मण की कथा की व्याख्या।

501. එවං [Pg.327] මෙ සුතං…පෙ… කොසලෙසූති ලොහිච්චසුත්තං. තත්‍රායං අනුත්තානපදවණ්ණනා. සාලවතිකාති තස්ස ගාමස්ස නාමං, සො කිර වතියා විය සමන්තතො සාලපන්තියා පරික්ඛිත්තො. තස්මා සාලවතිකාති වුච්චති. ලොහිච්චොති තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස නාමං.

५०१. "एवं मे सुतं... पे... कोसलेसु" यह लोहिच्च सुत्त है। वहाँ यह अस्पष्ट पदों की व्याख्या है। "सालवतिका" उस गाँव का नाम है; वह गाँव चारों ओर से बाड़ (वति) के समान साल के वृक्षों की पंक्तियों से घिरा हुआ था, इसलिए उसे "सालवतिका" कहा जाता है। "लोहिच्चो" उस ब्राह्मण का नाम है।

502-503. පාපකන්ති පරානුකම්පා විරහිතත්තා ලාමකං, න පන උච්ඡෙදසස්සතානං අඤ්ඤතරං. උප්පන්නං හොතීති ජාතං හොති, න කෙවලඤ්ච චිත්තෙ ජාතමත්තමෙව. සො කිර තස්ස වසෙන පරිසමජ්ඣෙපි එවං භාසතියෙව. කිඤ්හි පරො පරස්සාති පරො යො අනුසාසීයති, සො තස්ස අනුසාසකස්ස කිං කරිස්සති. අත්තනා පටිලද්ධං කුසලං ධම්මං අත්තනාව සක්කත්වා ගරුං කත්වා විහාතබ්බන්ති වදති.

"पापकं" का अर्थ है दूसरों के प्रति अनुकंपा (करुणा) से रहित होने के कारण अधम (नीच), न कि उच्छेद या शाश्वत दृष्टियों में से कोई एक। "उप्पन्नं होति" का अर्थ है उत्पन्न हुआ है, और वह केवल चित्त में उत्पन्न मात्र ही नहीं है। वह (लोहिच्च) उस दृष्टि के कारण सभा के मध्य में भी ऐसा ही बोलता है। "किञ्हि परो परस्स" का अर्थ है - दूसरा व्यक्ति जिसे सिखाया जाता है, वह उस सिखाने वाले का क्या करेगा? अपने द्वारा प्राप्त किए गए कुशल धर्म (विमोक्ष) का स्वयं ही सत्कार और आदर करते हुए विहार करना चाहिए - ऐसा वह कहता है।

504-407. රොසිකං න්හාපිතං ආමන්තෙසීති රොසිකාති එවං ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන ලද්ධනාමං න්හාපිතං ආමන්තෙසි. සො කිර භගවතො ආගමනං සුත්වා චින්තෙසි – ‘‘විහාරං ගන්ත්වා දිට්ඨං නාමං භාරො, ගෙහං පන ආණාපෙත්වා පස්සිස්සාමි චෙව යථාසත්ති ච ආගන්තුකභික්ඛං දස්සාමී’’ති, තස්මා එවං න්හාපිතං ආමන්තෙසි.

"रोसिकं न्हापितं आमन्तेसि" का अर्थ है - 'रोसिका' इस प्रकार स्त्रीलिंग के रूप में प्राप्त नाम वाले नाई (न्हापित) को बुलाया। उसने भगवान के आगमन को सुनकर सोचा - "विहार जाकर दर्शन करना एक भार (कठिन कार्य) है, बल्कि उन्हें घर पर ही बुलाकर दर्शन करूँगा और अपनी शक्ति के अनुसार आगंतुक भिक्षा (भोजन) भी दूँगा", इसलिए उसने नाई को इस प्रकार बुलाया।

508. පිට්ඨිතො පිට්ඨිතොති කථාඵාසුකත්ථං පච්ඡතො පච්ඡතො අනුබන්ධො හොති. විවෙචෙතූති විමොචෙතු, තං දිට්ඨිගතං විනොදෙතූති වදති. අයං කිර උපාසකො ලොහිච්චස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස පියසහායකො. තස්මා තස්ස අත්ථකාමතාය එවමාහ. අප්පෙව නාම සියාති එත්ථ පඨමවචනෙන භගවා ගජ්ජති, දුතියවචනෙන අනුගජ්ජති. අයං කිරෙත්ථ අධිප්පායො – රොසිකෙ එතදත්ථමෙව මයා චත්තාරි අසඞ්ඛ්‍යෙය්‍යානි. කප්පසතසහස්සඤ්ච විවිධානි දුක්කරානි කරොන්තෙන පාරමියො පූරිතා, එතදත්ථමෙව සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං පටිවිද්ධං, න මෙ ලොහිච්චස්ස දිට්ඨිගතං භින්දිතුං භාරොති, ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො පඨමවචනෙන භගවා ගජ්ජති. කෙවලං රොසිකෙ [Pg.328] ලොහිච්චස්ස මම සන්තිකෙ ආගමනං වා නිසජ්ජා වා අල්ලාපසල්ලාපො වා හොතු, සචෙපි ලොහිච්චසදිසානං සතසහස්සස්ස කඞ්ඛා හොති, පටිබලො අහං විනොදෙතුං ලොහිච්චස්ස පන එකස්ස දිට්ඨිවිනොදනෙ මය්හං කො භාරොති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො දුතියවචනෙන භගවා අනුගජ්ජතීති වෙදිතබ්බො.

५०८. "पिट्ठितो पिट्ठितो" (पीछे-पीछे) का अर्थ है बातचीत की सुगमता के लिए पीछे-पीछे चलना। "विवेचेतु" का अर्थ है मुक्त करना, वह कहता है कि उस (मिथ्या) दृष्टि को दूर करें। यह उपासक लोहिच्च ब्राह्मण का प्रिय मित्र है, इसलिए उसके कल्याण की इच्छा से वह ऐसा कहता है। "अप्पेव नाम सिया" यहाँ प्रथम वचन से भगवान् गर्जना करते हैं और द्वितीय वचन से अनुगर्जना करते हैं। यहाँ यह अभिप्राय है—हे रोसिक! इसी प्रयोजन के लिए मैंने चार असंख्येय और एक लाख कल्पों तक विभिन्न दुष्कर कार्य करते हुए पारमिताओं को पूर्ण किया है, इसी प्रयोजन के लिए सर्वज्ञता-ज्ञान प्राप्त किया है, लोहिच्च की मिथ्या दृष्टि को तोड़ना मेरे लिए कोई भार (कठिन कार्य) नहीं है—इस अर्थ को दिखाते हुए प्रथम वचन से भगवान् गर्जना करते हैं। केवल हे रोसिक! लोहिच्च का मेरे पास आना, बैठना या वार्तालाप करना हो जाए, यदि लोहिच्च जैसे एक लाख लोगों की भी शंका हो, तो मैं उसे दूर करने में समर्थ हूँ, फिर अकेले लोहिच्च की दृष्टि दूर करने में मेरा क्या भार है—इस अर्थ को दिखाते हुए द्वितीय वचन से भगवान् अनुगर्जना करते हैं, ऐसा समझना चाहिए।

ලොහිච්චබ්‍රාහ්මණානුයොගවණ්ණනා

लोहिच्च ब्राह्मण के अनुयोग (प्रश्नोत्तर) की व्याख्या।

509. සමුදයසඤ්ජාතීති සමුදයස්ස සඤ්ජාති භොගුප්පාදො, තතො උට්ඨිතං ධනධඤ්ඤන්ති අත්ථො. යෙ තං උපජීවන්තීති යෙ ඤාතිපරිජනදාසකම්මකරාදයො ජනා තං නිස්සාය ජීවන්ති. අන්තරායකරොති ලාභන්තරායකරො. හිතානුකම්පීති එත්ථ හිතන්ති වුඩ්ඪි. අනුකම්පතීති අනුකම්පී, ඉච්ඡතීති අත්ථො, වුඩ්ඪිං ඉච්ඡති වා නො වාති වුත්තං හොති. නිරයං වා තිරච්ඡානයොනිං වාති සචෙ සා මිච්ඡාදිට්ඨි සම්පජ්ජති, නියතා හොති, එකංසෙන නිරයෙ නිබ්බත්තති, නො චෙ, තිරච්ඡානයොනියං නිබ්බත්තතීති අත්ථො.

५०९. "समुदयसञ्जाति" का अर्थ है आय की उत्पत्ति, भोगों की उत्पत्ति, उससे उत्पन्न धन-धान्य। "ये तं उपजीवन्ति" का अर्थ है जो ज्ञात-परिजन, दास-कर्मकार आदि लोग उस पर आश्रित होकर जीवित रहते हैं। "अन्तरायकरो" का अर्थ है लाभ में बाधा डालने वाला। "हितानुकाम्पी" यहाँ 'हित' का अर्थ वृद्धि है। "अनुकम्पति" का अर्थ अनुकम्पी है, जिसका अर्थ है इच्छा करना; वृद्धि की इच्छा करता है या नहीं, यह कहा गया है। "निरयं वा तिरच्छानयोनिं वा" का अर्थ है कि यदि वह मिथ्या दृष्टि पुष्ट हो जाती है और नियत (निश्चित) हो जाती है, तो वह निश्चित रूप से नरक में उत्पन्न होता है, यदि नहीं, तो तिर्यक योनि में उत्पन्न होता है।

510-512. ඉදානි යස්මා යථා අත්තනො ලාභන්තරායෙන සත්තා සංවිජ්ජන්ති න තථා පරෙසං, තස්මා සුට්ඨුතරං බ්‍රාහ්මණං පවෙචෙතුකාමො ‘‘තං කිං මඤ්ඤසී’’ති දුතියං උපපත්තිමාහ. යෙ චිමෙති යෙ ච ඉමෙ තථාගතස්ස ධම්මදෙසනං සුත්වා අරියභූමිං ඔක්කමිතුං අසක්කොන්තා කුලපුත්තා දිබ්බා ගබ්භාති උපයොගත්ථෙ පච්චත්තවචනං, දිබ්බෙ ගබ්භෙති අත්ථො. දිබ්බා, ගබ්භාති ච ඡන්නං දෙවලොකානමෙතං අධිවචනං. පරිපාචෙන්තීති දෙවලොකගාමිනිං පටිපදං පූරයමානා දානං, දදමානා, සීලං රක්ඛමානා, ගන්ධමාලාදීහි, පූජං කුරුමානා භාවනං භාවයමානා පාචෙන්ති විපාචෙන්ති පරිපාචෙන්ති පරිණාමං ගමෙන්ති. දිබ්බානං භවානං අභිනිබ්බත්තියාති දිබ්බභවා නාම දෙවානං විමානානි, තෙසං නිබ්බත්තනත්ථායාති අත්ථො. අථ වා දිබ්බා ගබ්භාති දානාදයො පුඤ්ඤවිසෙසා. දිබ්බා භවාති දෙවලොකෙ විපාකක්ඛන්ධා, තෙසං නිබ්බත්තනත්ථාය තානි පුඤ්ඤානි කරොන්තීති අත්ථො. තෙසං අන්තරායකරොති තෙසං මග්ගසම්පත්තිඵලසම්පත්තිදිබ්බභවවිසෙසානං අන්තරායකරො. ඉති භගවා එත්තාවතා අනියමිතෙනෙව ඔපම්මවිධිනා යාව භවග්ගා [Pg.329] උග්ගතං බ්‍රාහ්මණස්ස මානං භින්දිත්වා ඉදානි චොදනාරහෙ තයො සත්ථාරෙ දස්සෙතුං ‘‘තයො ඛො මෙ, ලොහිච්චා’’තිආදිමාහ.

५१०-५१२. अब चूँकि जिस प्रकार प्राणी अपने लाभ में विघ्न आने से उद्विग्न होते हैं, वैसा दूसरों के लाभ में विघ्न आने पर नहीं होते, इसलिए ब्राह्मण को (मिथ्या दृष्टि से) भली-भाँति विरक्त करने की इच्छा से "तं किं मञ्ञसि" (तुम क्या मानते हो) यह दूसरी उपपत्ति (तर्क) कही। "ये चिमे" का अर्थ है जो ये कुलपुत्र तथागत की धर्म-देशना सुनकर आर्य-भूमि में प्रवेश करने में असमर्थ हैं। "दिब्बा गब्भा" यह द्वितीया विभक्ति के अर्थ में प्रथमा विभक्ति का प्रयोग है, जिसका अर्थ 'दिव्य लोकों को' है। "दिब्बा गब्भा" यह छह देवलोकों का नाम है। "परिपाचेन्ति" का अर्थ है देवलोकगामी प्रतिपदा (मार्ग) को पूर्ण करते हुए, दान देते हुए, शील की रक्षा करते हुए, गंध-माला आदि से पूजा करते हुए और भावना का अभ्यास करते हुए वे परिपक्व करते हैं, विशेष रूप से परिपक्व करते हैं, पूर्णतः परिपक्व करते हैं, परिणाम तक पहुँचाते हैं। "दिब्बानं भवानं अभिनिब्बत्तिया" यहाँ 'दिव्य भव' का अर्थ देवों के विमान हैं, उनके उत्पन्न होने के लिए—यह अर्थ है। अथवा "दिब्बा गब्भा" का अर्थ दान आदि पुण्य विशेष हैं। "दिब्बा भवा" का अर्थ देवलोक में विपाक-स्कंध हैं, उनकी उत्पत्ति के लिए वे उन पुण्यों को करते हैं—यह अर्थ है। "तेसं अन्तरायकरो" का अर्थ है उनकी मार्ग-सम्पत्ति, फल-सम्पत्ति और विशिष्ट दिव्य भवों में बाधा डालने वाला। इस प्रकार भगवान् ने अब तक अनियत उपमा-विधि से भवाग्र (अस्तित्व के शिखर) तक चढ़े हुए ब्राह्मण के मान को तोड़कर, अब आलोचना के योग्य तीन शास्तओं (गुरुओं) को दिखाने के लिए "तयो खो मे, लोहिच्च" आदि कहा।

තයො චොදනාරහවණ්ණනා

तीन आलोचना-योग्य (शास्तओं) की व्याख्या।

513. තත්ථ සා චොදනාති තයො සත්ථාරෙ චොදෙන්තස්ස චොදනා. න අඤ්ඤා චිත්තං උපට්ඨපෙන්තීති අඤ්ඤාය ආජානනත්ථාය චිත්තං න උපට්ඨපෙන්ති. වොක්කම්මාති නිරන්තරං තස්ස සාසනං අකත්වා තතො උක්කමිත්වා වත්තන්තීති අත්ථො. ඔසක්කන්තියා වා උස්සක්කෙය්‍යාති පටික්කමන්තියා උපගච්ඡෙය්‍ය, අනිච්ඡන්තියා ඉච්ඡෙය්‍ය, එකාය සම්පයොගං අනිච්ඡන්තියා එකො ඉච්ඡෙය්‍යාති වුත්තං හොති. පරම්මුඛිං වා ආලිඞ්ගෙය්‍යාති දට්ඨුම්පි අනිච්ඡමානං පරම්මුඛිං ඨිතං පච්ඡතො ගන්ත්වා ආලිඞ්ගෙය්‍ය. එවංසම්පදමිදන්ති ඉමස්සාපි සත්ථුනො ‘‘මම ඉමෙ සාවකා’’ති සාසනා වොක්කම්ම වත්තමානෙපි තෙ ලොභෙන අනුසාසතො ඉමං ලොභධම්මං එවංසම්පදමෙව ඊදිසමෙව වදාමි. ඉති සො එවරූපො තව ලොභධම්මො යෙන ත්වං ඔසක්කන්තියා උස්සක්කන්තො විය පරම්මුඛිං ආලිඞ්ගන්තො විය අහොසීතිපි තං චොදනං අරහති. කිඤ්හි පරො පරස්ස කරිස්සතීති යෙන ධම්මෙන පරෙ අනුසාසි, අත්තානමෙව තාව තත්ථ සම්පාදෙහි, උජුං කරොහි. කිඤ්හි පරො පරස්ස කරිස්සතීති චොදනං අරහති.

५१३. वहाँ "सा चोदना" का अर्थ है तीन शास्तओं की आलोचना करने वाले की आलोचना। "न अञ्ञा चित्तं उपट्ठपेन्ति" का अर्थ है वे जानने या समझने के लिए चित्त को एकाग्र नहीं करते। "वोक्कम्मा" का अर्थ है निरंतर उसके शासन (शिक्षा) का पालन न करके उससे हटकर आचरण करना। "ओसक्कन्तिया वा उस्सक्केय्या" का अर्थ है पीछे हटती हुई के पास जाना, अनिच्छुक की इच्छा करना; जैसे कोई स्त्री संभोग की इच्छा न रखती हो और पुरुष उसकी इच्छा करे—यह कहा गया है। "परम्मुखिं वा आलिङ्गेय्या" का अर्थ है जो देखने की भी इच्छा न रखती हो और मुँह फेरकर खड़ी हो, ऐसी स्त्री को पीछे से जाकर गले लगाना। "एवंसम्पदमिदं" का अर्थ है इस शास्ता के भी "ये मेरे श्रावक हैं" ऐसा सोचकर, शासन से विमुख होकर चलने वाले उन श्रावकों को भी लोभ के कारण उपदेश देते हुए, मैं इस लोभ-धर्म को ऐसा ही (जबरदस्ती वाला) कहता हूँ। इस प्रकार तुम्हारा वह लोभ-धर्म ऐसा ही है, जिससे तुम पीछे हटती हुई के पीछे भागने वाले या मुँह फेरे हुए को गले लगाने वाले के समान हो गए हो—इस कारण भी वह आलोचना के योग्य है। "किञ्हि परो परस्स करिस्सति" का अर्थ है जिस धर्म का दूसरों को उपदेश दिया, पहले स्वयं को उसमें प्रतिष्ठित करो, स्वयं को सीधा करो। क्योंकि दूसरा दूसरे के लिए क्या करेगा—ऐसी आलोचना के वह योग्य है।

514. නිද්දායිතබ්බන්ති සස්සරූපකානි තිණානි උප්පාටෙත්වා පරිසුද්ධං කාතබ්බං.

५१४. "निद्दायितब्बं" का अर्थ है फसल के समान दिखने वाले घास-फूस को उखाड़कर (खेत को) शुद्ध करना चाहिए।

515. තතියචොදනාය කිඤ්හි පරො පරස්සාති අනුසාසනං අසම්පටිච්ඡනකාලතො පට්ඨාය පරො අනුසාසිතබ්බො, පරස්ස අනුසාසකස්ස කිං කරිස්සතීති නනු තත්ථ අප්පොස්සුක්කතං ආපජ්ජිත්වා අත්තනා පටිවිද්ධධම්මං අත්තනාව මානෙත්වා පූජෙත්වා විහාතබ්බන්ති එවං චොදනං අරහතීති අත්ථො.

५१५. तीसरी आलोचना में "किञ्हि परो परस्स" का अर्थ है—उपदेश स्वीकार न करने के समय से लेकर, उपदेश दिए जाने योग्य वह दूसरा (श्रावक) उपदेश देने वाले दूसरे (शास्ता) का क्या करेगा? क्या वहाँ अल्पोत्सुक (उदासीन) होकर, स्वयं के द्वारा साक्षात्कृत धर्म का स्वयं ही सम्मान और पूजन करते हुए नहीं विहार करना चाहिए? इस प्रकार वह आलोचना के योग्य है—यह अर्थ है।

න චොදනාරහසත්ථුවණ්ණනා

आलोचना के अयोग्य शास्ता की व्याख्या।

516. න [Pg.330] චොදනාරහොති අයඤ්හි යස්මා පඨමමෙව අත්තානං පතිරූපෙ පතිට්ඨාපෙත්වා සාවකානං ධම්මං දෙසෙති. සාවකා චස්ස අස්සවා හුත්වා යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජන්ති, තාය ච පටිපත්තියා මහන්තං විසෙසමධිගච්ඡන්ති. තස්මා න චොදනාරහොති.

५१६. "न चोदनारहो" (आलोचना के अयोग्य) क्योंकि यह शास्ता पहले स्वयं को उपयुक्त (गुणों) में प्रतिष्ठित करके श्रावकों को धर्म का उपदेश देता है। और उसके श्रावक आज्ञाकारी होकर उपदेश के अनुसार आचरण करते हैं, और उस प्रतिपत्ति (आचरण) से वे महान विशेषता (अधिगम) को प्राप्त करते हैं। इसलिए वह आलोचना के योग्य नहीं है।

517. නරකපපාතං පපතන්තොති මයා ගහිතාය දිට්ඨියා අහං නරකපපාතං පපතන්තො. උද්ධරිත්වා ථලෙ පතිට්ඨාපිතොති තං දිට්ඨිං භින්දිත්වා ධම්මදෙසනාහත්ථෙන අපායපතනතො උද්ධරිත්වා සග්ගමග්ගථලෙ ඨපිතොම්හීති වදති. සෙසමෙත්ථ උත්තානමෙවාති.

५१७. "नरकपपातं पपतन्तो" का अर्थ है कि "मेरे द्वारा ग्रहण की गई (मिथ्या) दृष्टि के कारण मैं नरक रूपी प्रपात में गिर रहा था।" "उद्धरित्वा थले पतिट्ठापितो" का अर्थ है कि "उस (मिथ्या) दृष्टि को नष्ट कर, धर्म-देशना रूपी हाथ से अपाय में गिरने से बचाकर, स्वर्ग-मार्ग रूपी स्थल पर मुझे स्थापित कर दिया गया है," ऐसा वह कहता है। यहाँ शेष पद स्पष्ट ही हैं।

ඉති සුමඞ්ගලවිලාසිනියා දීඝනිකායට්ඨකථායං

इस प्रकार सुमंगलविलासिनी नामक दीघनिकाय-अट्ठकथा में—

ලොහිච්චසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

लोहिच्च-सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

13. තෙවිජ්ජසුත්තවණ්ණනා

१३. तेविज्ज-सुत्त की व्याख्या।

518. එවං [Pg.331] මෙ සුතං…පෙ… කොසලෙසූති තෙවිජ්ජසුත්තං. තත්‍රායං අනුත්තානපදවණ්ණනා. මනසාකටන්ති තස්ස ගාමස්ස නාමං. උත්තරෙන මනසාකටස්සාති මනසාකටතො අවිදූරෙ උත්තරපස්සෙ. අම්බවනෙති තරුණඅම්බරුක්ඛසණ්ඩෙ, රමණීයො කිර සො භූමිභාගො, හෙට්ඨා රජතපට්ටසදිසා වාලිකා විප්පකිණ්ණා, උපරි මණිවිතානං විය ඝනසාඛාපත්තං අම්බවනං. තස්මිං බුද්ධානං අනුච්ඡවිකෙ පවිවෙකසුඛෙ අම්බවනෙ විහරතීති අත්ථො.

५१८. "एवं मे सुतं... कोसलेसु" यह तेविज्ज-सुत्त है। वहाँ यह अस्पष्ट पदों की व्याख्या है। "मनसाकटं" उस गाँव का नाम है। "उत्तरेन मनसाकटस्स" का अर्थ है मनसाकट से थोड़ी दूर उत्तर दिशा में। "अम्बवने" का अर्थ है तरुण आम के वृक्षों के समूह में; कहते हैं कि वह भूमि भाग अत्यंत रमणीय था, नीचे चाँदी के पट्टे के समान बालू बिखरी हुई थी, और ऊपर मणियों के वितान (चंदोवे) के समान घनी शाखाओं और पत्तों वाला आम्रवन था। उस बुद्धों के योग्य एकान्त सुख वाले आम्रवन में विहार करते हैं, यह अर्थ है।

519. අභිඤ්ඤාතා අභිඤ්ඤාතාති කුලචාරිත්තාදිසම්පත්තියා තත්ථ තත්ථ පඤ්ඤාතා. චඞ්කීතිආදීනි තෙසං නාමානි. තත්ථ චඞ්කී ඔපාසාදවාසිකො. තාරුක්ඛො ඉච්ඡානඞ්ගලවාසිකො. පොක්ඛරසාතී උක්කට්ඨවාසිකො. ජාණුසොණී සාවත්ථිවාසිකො. තොදෙය්‍යො තුදිගාමවාසිකො. අඤ්ඤෙ චාති අඤ්ඤෙ ච බහුජනා. අත්තනො අත්තනො නිවාසට්ඨානෙහි ආගන්ත්වා මන්තසජ්ඣායකරණත්ථං තත්ථ පටිවසන්ති. මනසාකටස්ස කිර රමණීයතාය තෙ බ්‍රාහ්මණා තත්ථ නදීතීරෙ ගෙහානි කාරෙත්වා පරික්ඛිපාපෙත්වා අඤ්ඤෙසං බහූනං පවෙසනං නිවාරෙත්වා අන්තරන්තරා තත්ථ ගන්ත්වා වසන්ති.

५१९. "अभिञ्ञाता अभिञ्ञाता" का अर्थ है कुल और आचरण आदि की संपन्नता के कारण वहाँ-वहाँ प्रसिद्ध। "चङ्की" आदि उनके नाम हैं। उनमें चङ्की ओपासाद में रहने वाला था। तारुक्ख इच्छानंगल में रहने वाला था। पोक्खरसाति उक्कठ्ठा में रहने वाला था। जाणुसोणि सावत्थी में रहने वाला था। तोदेय्य तुदिग्राम में रहने वाला था। "अञ्ञे च" का अर्थ है अन्य बहुत से लोग। वे अपने-अपने निवास स्थानों से आकर मंत्रों के स्वाध्याय के लिए वहाँ रहते थे। कहते हैं कि मनसाकट की रमणीयता के कारण उन ब्राह्मणों ने वहाँ नदी के किनारे घर बनवाए थे, उन्हें घिरवाया था और अन्य बहुत से लोगों का प्रवेश रोककर समय-समय पर वहाँ जाकर रहते थे।

520-521. වාසෙට්ඨභාරද්වාජානන්ති වාසෙට්ඨස්ස ච පොක්ඛරසාතිනො අන්තෙවාසිකස්ස, භාරද්වාජස්ස ච තාරුක්ඛන්තෙවාසිකස්ස. එතෙ කිර ද්වෙ ජාතිසම්පන්නා තිණ්ණං වෙදානං පාරගූ අහෙසුං. ජඞ්ඝවිහාරන්ති අතිචිරනිසජ්ජපච්චයා කිලමථවිනොදනත්ථාය ජඞ්ඝචාරං. තෙ කිර දිවසං සජ්ඣායං කත්වා සායන්හෙ වුට්ඨාය න්හානීයසම්භාරගන්ධමාලතෙලධොතවත්ථානි ගාහාපෙත්වා අත්තනො පරිජනපරිවුතා න්හායිතුකාමා නදීතීරං ගන්ත්වා රජතපට්ටවණ්ණෙ වාලිකාසණ්ඩෙ අපරාපරං චඞ්කමිංසු. එකං චඞ්කමන්තං ඉතරො අනුචඞ්කමි, පුන ඉතරං ඉතරොති. තෙන වුත්තං ‘‘අනුචඞ්කමන්තානං අනුවිචරන්තාන’’න්ති. මග්ගාමග්ගෙති මග්ගෙ ච අමග්ගෙ ච. කතමං නු ඛො පටිපදං පූරෙත්වා කතමෙන මග්ගෙන සක්කා සුඛං බ්‍රහ්මලොකං ගන්තුන්ති එවං මග්ගාමග්ගං ආරබ්භ කථං සමුට්ඨාපෙසුන්ති අත්ථො. අඤ්ජසායනොති උජුමග්ගස්සෙතං වෙවචනං, අඤ්ජසා [Pg.332] වා උජුකමෙව එතෙන ආයන්ති ආගච්ඡන්තීති අඤ්ජසායනො නිය්‍යානිකො නිය්‍යාතීති නිය්‍යායන්තො නිය්‍යාති, ගච්ඡන්තො ගච්ඡතීති අත්ථො.

५२०-५२१. "वासेट्ठभारद्वाजानं" का अर्थ है पोक्खरसाति का अन्तेवासी वासेट्ठ और तारुक्ख का अन्तेवासी भारद्वाज। वे दोनों उच्च कुल में उत्पन्न और तीनों वेदों के पारगामी थे। "जङ्घविहारं" का अर्थ है बहुत देर तक बैठने के कारण होने वाली थकान को दूर करने के लिए टहलना। वे दिन भर स्वाध्याय करके सायंकाल में उठकर, स्नान की सामग्री, गंध, माला और तेल से धुले हुए वस्त्र लेकर, अपने परिचारकों से घिरे हुए, स्नान की इच्छा से नदी के किनारे जाकर चाँदी के समान रंग वाली बालू के ढेर पर इधर-उधर टहलने लगे। एक को टहलते देख दूसरा उसके पीछे टहलने लगा, फिर दूसरे के पीछे पहला। इसीलिए "अनुचङ्कमन्तानं अनुविचरन्तानं" कहा गया है। "मग्गामग्गे" का अर्थ है मार्ग और अमार्ग में। "कौन सी प्रतिपदा (साधना) पूरी करके किस मार्ग से सुखपूर्वक ब्रह्मलोक जाया जा सकता है?" इस प्रकार मार्ग और अमार्ग के विषय में चर्चा शुरू की, यह अर्थ है। "अञ्जसायनो" यह सीधे मार्ग (ऋजुमार्ग) का पर्यायवाची है, अथवा जिससे सीधे ही (अञ्जसा) आते हैं, इसलिए वह "अञ्जसायन" है। "नीय्यानिको निय्याति" का अर्थ है निकलते हुए निकलता है, जाते हुए जाता है, यह अर्थ है।

තක්කරස්ස බ්‍රහ්මසහබ්‍යතායාති යො තං මග්ගං කරොති පටිපජ්ජති, තස්ස බ්‍රහ්මුනා සද්ධිං සහභාවාය, එකට්ඨානෙ පාතුභාවාය ගච්ඡතීති අත්ථො. ය්වායන්ති යො අයං. අක්ඛාතොති කථිතො දීපිතො. බ්‍රාහ්මණෙන පොක්ඛරසාතිනාති අත්තනො ආචරියං අපදිසති. ඉති වාසෙට්ඨො සකමෙව ආචරියවාදං ථොමෙත්වා පග්ගණ්හිත්වා විචරති. භාරද්වාජොපි සකමෙවාති. තෙන වුත්තං ‘‘නෙව ඛො අසක්ඛි වාසෙට්ඨො’’තිආදි.

"तक्करस्स ब्रह्मसहब्यताय" का अर्थ है कि जो उस मार्ग पर चलता है, उसका अभ्यास करता है, वह ब्रह्मा के साथ सह-भाव (एक साथ होने) के लिए, एक ही स्थान पर प्रकट होने के लिए जाता है, यह अर्थ है। "य्वायन्ति" का अर्थ है "यो अयं" (जो यह)। "अक्खातो" का अर्थ है कहा गया, प्रकाशित किया गया। "ब्राह्मणेन पोक्खरसातिना" के द्वारा वह अपने आचार्य का निर्देश करता है। इस प्रकार वासेट्ठ अपने ही आचार्य के वाद की प्रशंसा और समर्थन करते हुए घूमता है। भारद्वाज भी अपने ही (आचार्य के वाद) की। इसीलिए कहा गया— "नेव खो असक्खि वासेट्ठो" आदि।

තතො වාසෙට්ඨො ‘‘උභින්නම්පි අම්හාකං කථා අනිය්‍යානිකාව, ඉමස්මිඤ්ච ලොකෙ මග්ගකුසලො නාම භොතා ගොතමෙන සදිසො නත්ථි, භවඤ්ච ගොතමො අවිදූරෙ වසති, සො නො තුලං ගහෙත්වා නිසින්නවාණිජො විය කඞ්ඛං ඡින්දිස්සතී’’ති චින්තෙත්වා තමත්ථං භාරද්වාජස්ස ආරොචෙත්වා උභොපි ගන්ත්වා අත්තනො කථං භගවතො ආරොචෙසුං. තෙන වුත්තං ‘‘අථ ඛො වාසෙට්ඨො…පෙ… ය්වායං අක්ඛාතො බ්‍රාහ්මණෙන තාරුක්ඛෙනා’’ති.

उसके बाद वासेट्ठ ने सोचा— "हम दोनों की ही बातें निस्तारक (अनिर्याणिक) नहीं हैं, और इस लोक में आयुष्मान् गौतम के समान मार्ग का ज्ञाता कोई नहीं है, और आयुष्मान् गौतम पास में ही रहते हैं। वे तराजू लेकर बैठे हुए व्यापारी की तरह हमारे संदेह को काट देंगे।" ऐसा सोचकर उसने यह बात भारद्वाज को बताई और दोनों ने जाकर अपनी बात भगवान् को बताई। इसीलिए कहा गया— "अथ खो वासेट्ठो... पे... य्वायं अक्खातो ब्राह्मणेन तारुक्खेन।"

522. එත්ථ භො ගොතමාති එතස්මිං මග්ගාමග්ගෙ. විග්ගහො විවාදොතිආදීසු පුබ්බුප්පත්තිකො විග්ගහො. අපරභාගෙ විවාදො. දුවිධොපි එසො නානාආචරියානං වාදතො නානාවාදො.

५२२. "एत्थ भो गोतमा" का अर्थ है इस मार्ग और अमार्ग के विषय में। "विग्गहो विवाडो" आदि में पहले उत्पन्न होने वाला विरोध "विग्गह" है। बाद में होने वाला "विवाद" है। विभिन्न आचार्यों के मत होने के कारण यह दोनों प्रकार का विरोध "नानावाद" कहलाता है।

523. අථ කිස්මිං පන වොති ත්වම්පි අයමෙව මග්ගොති අත්තනො ආචරියවාදමෙව පග්ගය්හ තිට්ඨසි, භාරද්වාජොපි අත්තනො ආචරියවාදමෙව, එකස්සාපි එකස්මිං සංසයො නත්ථි. එවං සති කිස්මිං වො විග්ගහොති පුච්ඡති.

५२३. "अथ किस्मिं पन वो" का अर्थ है— "तुम भी 'यही मार्ग है' ऐसा कहकर अपने ही आचार्य के वाद का समर्थन करते हुए खड़े हो, और भारद्वाज भी अपने ही आचार्य के वाद का; किसी एक को भी अपने मत में संदेह नहीं है। ऐसी स्थिति में तुम्हारा विरोध किस बात पर है?" यह पूछते हैं।

524. මග්ගාමග්ගෙ, භො ගොතමාති මග්ගෙ භො ගොතම අමග්ගෙ ච, උජුමග්ගෙ ච අනුජුමග්ගෙ චාති අත්ථො. එස කිර එකබ්‍රාහ්මණස්සාපි මග්ගං ‘‘න මග්ගො’’ති න වදති. යථා පන අත්තනො ආචරියස්ස මග්ගො උජුමග්ගො, න [Pg.333] එවං අඤ්ඤෙසං අනුජානාති, තස්මා තමෙවත්ථං දීපෙන්තො ‘‘කිඤ්චාපි භො ගොතමා’’තිආදිමාහ.

५२४. "मग्गामग्गे, भो गोतमा" का अर्थ है— हे गौतम! मार्ग और अमार्ग में, सीधे मार्ग और टेढ़े मार्ग में, यह अर्थ है। वह (वासेट्ठ) किसी एक ब्राह्मण के मार्ग को भी "यह मार्ग नहीं है" ऐसा (सीधे) नहीं कहता। किंतु जैसे अपने आचार्य का मार्ग सीधा मार्ग है, वैसा दूसरों के मार्ग को स्वीकार नहीं करता। इसलिए उसी अर्थ को स्पष्ट करते हुए "किञ्चापि भो गोतमा" आदि कहा।

සබ්බානි තානීති ලිඞ්ගවිපල්ලාසෙන වදති, සබ්බෙ තෙති වුත්තං හොති. බහූනීති අට්ඨ වා දස වා. නානාමග්ගානීති මහන්තාමහන්තජඞ්ඝමග්ගසකටමග්ගාදිවසෙන නානාවිධානි සාමන්තා ගාමනදීතළාකඛෙත්තාදීහි ආගන්ත්වා ගාමං පවිසනමග්ගානි.

"सब्बानि तानि" यहाँ लिंग-विपर्यास (लिंग परिवर्तन) से कहा गया है, "सब्बे ते" ऐसा अर्थ है। "बहूनि" का अर्थ है आठ या दस। "नानामग्गानि" का अर्थ है बड़े-बड़े पैदल मार्ग और बैलगाड़ी के मार्ग आदि के भेद से अनेक प्रकार के, जो पास के गाँवों, नदियों, तालाबों और खेतों आदि से आकर गाँव में प्रवेश करने वाले मार्ग हैं।

525-526. ‘‘නිය්‍යන්තීති වාසෙට්ඨ වදෙසී’’ති භගවා තික්ඛත්තුං වචීභෙදං කත්වා පටිඤ්ඤං කාරාපෙසි. කස්මා? තිත්ථියා හි පටිජානිත්වා පච්ඡා නිග්ගය්හමානා අවජානන්ති. සො තථා කාතුං න සක්ඛිස්සතීති.

525-526. "नीय्यन्तीति वासेट्ठ वदेसि" ऐसा कहकर भगवान् ने तीन बार वचन बुलवाकर प्रतिज्ञा (स्वीकृति) करवाई। क्यों? क्योंकि तीर्थिक लोग पहले स्वीकार कर लेते हैं और बाद में निग्रह (तर्क द्वारा दबाए जाने) पर मुकर जाते हैं। वह (वासेट्ठ) वैसा नहीं कर पाएगा, (इसलिए ऐसा किया)।

527-529. තෙව තෙවිජ්ජාති තෙ තෙවිජ්ජා. වකාරො ආගමසන්ධිමත්තං. අන්ධවෙණීති අන්ධපවෙණී, එකෙන චක්ඛුමතා ගහිතයට්ඨියා කොටිං එකො අන්ධො ගණ්හති, තං අන්ධං අඤ්ඤො තං අඤ්ඤොති එවං පණ්ණාසසට්ඨි අන්ධා පටිපාටියා ඝටිතා අන්ධවෙණීති වුච්චති. පරම්පරසංසත්තාති අඤ්ඤමඤ්ඤං ලග්ගා, යට්ඨිගාහකෙනපි චක්ඛුමතා විරහිතාති අත්ථො. එකො කිර ධුත්තො අන්ධගණං දිස්වා ‘‘අසුකස්මිං නාම ගාමෙ ඛජ්ජභොජ්ජං සුලභ’’න්ති උස්සාහෙත්වා ‘‘තෙන හි තත්ථ නො සාමි නෙහි, ඉදං නාම තෙ දෙමා’’ති වුත්තෙ, ලඤ්ජං ගහෙත්වා අන්තරාමග්ගෙ මග්ගා ඔක්කම්ම මහන්තං ගච්ඡං අනුපරිගන්ත්වා පුරිමස්ස හත්ථෙන පච්ඡිමස්ස කච්ඡං ගණ්හාපෙත්වා ‘‘කිඤ්චි කම්මං අත්ථි, ගච්ඡථ තාව තුම්හෙ’’ති වත්වා පලායි, තෙ දිවසම්පි ගන්ත්වා මග්ගං අවින්දමානා ‘‘කුහිං නො චක්ඛුමා, කුහිං මග්ගො’’ති පරිදෙවිත්වා මග්ගං අවින්දමානා තත්ථෙව මරිංසු. තෙ සන්ධාය වුත්තං ‘‘පරම්පරසංසත්තා’’ති. පුරිමොපීති පුරිමෙසු දසසු බ්‍රාහ්මණෙසු එකොපි. මජ්ඣිමොපීති මජ්ඣිමෙසු ආචරියපාචරියෙසු එකොපි. පච්ඡිමොපීති ඉදානි තෙවිජ්ජෙසු බ්‍රාහ්මණෙසු එකොපි. හස්සකඤ්ඤෙවාති හසිතබ්බමෙව. නාමකඤ්ඤෙවාති ලාමකංයෙව. තදෙතං අත්ථාභාවෙන රිත්තකං, රිත්තකත්තායෙව තුච්ඡකං. ඉදානි බ්‍රහ්මලොකො තාව තිට්ඨතු, යො තෙවිජ්ජෙහි න දිට්ඨපුබ්බොව. යෙපි චන්දිමසූරියෙ තෙවිජ්ජා පස්සන්ති, තෙසම්පි සහබ්‍යතාය මග්ගං දෙසෙතුං නප්පහොන්තීති දස්සනත්ථං ‘‘තං කිං මඤ්ඤසී’’තිආදිමාහ.

५२७-५२९. "तेव तेविज्जा" (Teva tevijjā) का अर्थ है "वे तीन वेदों के ज्ञाता (ब्राह्मण)"। यहाँ 'व' (va) अक्षर केवल आगम संधि है। "अन्धवेणी" (Andhaveṇī) का अर्थ है अंधों की परंपरा (अंध-परंपरा), जैसे एक दृष्टिहीन व्यक्ति द्वारा पकड़ी गई लाठी के सिरे को दूसरा अंधा पकड़ता है, उसे दूसरा, और उसे फिर कोई और; इस प्रकार क्रम से जुड़े हुए पचास या साठ अंधों के समूह को "अन्धवेणी" कहा जाता है। "परम्परसंसत्ता" (Paramparasaṃsattā) का अर्थ है एक-दूसरे से जुड़े हुए, जो लाठी पकड़ने वाले किसी दृष्टिमान व्यक्ति से रहित हों। कहा जाता है कि एक धूर्त ने अंधों के समूह को देखकर उन्हें यह कहकर उत्साहित किया कि "अमुक गाँव में भोजन आसानी से उपलब्ध है"। जब अंधों ने कहा, "हे स्वामी, तो हमें वहाँ ले चलिए, हम आपको अमुक उपहार देंगे", तो उसने उपहार लेकर रास्ते में मार्ग से हटकर एक बड़ी झाड़ी के चारों ओर चक्कर लगाया और पहले अंधे के हाथ से पिछले अंधे की कमर पकड़वा दी और यह कहकर भाग गया कि "मुझे कुछ काम है, तुम तब तक चलो"। वे दिन भर चलते रहे पर सही रास्ता न पाकर विलाप करने लगे, "हमारा मार्गदर्शक कहाँ है? रास्ता कहाँ है?" और रास्ता न मिलने के कारण वहीं मर गए। उन्हीं के संदर्भ में भगवान ने "परम्परसंसत्ता" कहा है। "पुरिमोपि" का अर्थ है पहले के दस ब्राह्मणों में से एक भी नहीं। "मज्झिमोपि" का अर्थ है बीच के आचार्यों और उनके आचार्यों में से एक भी नहीं। "पच्छिमोपि" का अर्थ है वर्तमान के तीन वेदों के ज्ञाता ब्राह्मणों में से एक भी नहीं। "हस्सकञ्ञेव" का अर्थ है केवल उपहास के योग्य। "नामकञ्ञेव" का अर्थ है केवल तुच्छ। वह (उनका कथन) अर्थ के अभाव के कारण रिक्त है, और रिक्त होने के कारण ही शून्य (व्यर्थ) है। अब ब्रह्मलोक की बात तो रहने ही दें, जिसे तीन वेदों के ज्ञाताओं ने पहले कभी नहीं देखा। यहाँ तक कि जिन चंद्रमा और सूर्य को वे देखते हैं, उनके साथ होने (संगति) का मार्ग बताने में भी वे समर्थ नहीं हैं, यह दिखाने के लिए "तं किं मञ्ञसि" आदि कहा गया है।

530. තත්ථ [Pg.334] යතො චන්දිමසූරියා උග්ගච්ඡන්තීති යස්මිං කාලෙ උග්ගච්ඡන්ති. යත්ථ ච ඔග්ගච්ඡන්තීති යස්මිං කාලෙ අත්ථමෙන්ති, උග්ගමනකාලෙ ච අත්ථඞ්ගමනකාලෙ ච පස්සන්තීති අත්ථො. ආයාචන්තීති ‘‘උදෙහි භවං චන්ද, උදෙහි භවං සූරියා’’ති එවං ආයාචන්ති. ථොමයන්තීති ‘‘සොම්මො චන්දො, පරිමණ්ඩලො චන්දො, සප්පභො චන්දො’’තිආදීනි වදන්තා පසංසන්ති. පඤ්ජලිකාති පග්ගහිතඅඤ්ජලිකා. නමස්සමානාති ‘‘නමො නමො’’ති වදමානා.

५३०. वहाँ "यतो चन्दिमसूुरिया उग्गच्छन्ति" का अर्थ है जिस समय वे उदय होते हैं। "यत्थ च ओग्गच्छन्ति" का अर्थ है जिस समय वे अस्त होते हैं; अर्थात् वे उदय और अस्त होने के समय उन्हें देखते हैं। "आयाचन्ति" का अर्थ है "हे चंद्रमा! उदय होइए, हे सूर्य! उदय होइए" इस प्रकार वे प्रार्थना करते हैं। "थोमयन्ति" का अर्थ है "चंद्रमा सौम्य है, चंद्रमा गोल है, चंद्रमा प्रकाशमान है" आदि कहकर वे प्रशंसा करते हैं। "पञ्जालिका" का अर्थ है हाथ जोड़े हुए। "नमस्समाना" का अर्थ है "नमो नमो" कहते हुए।

531-532. යං පස්සන්තීති එත්ථ යන්ති නිපාතමත්තං. කිං පන න කිරාති එත්ථ ඉධ පන කිං වත්තබ්බං. යත්ථ කිර තෙවිජ්ජෙහි බ්‍රාහ්මණෙහි න බ්‍රහ්මා සක්ඛිදිට්ඨොති එවමත්ථො දට්ඨබ්බො.

५३१-५३२. "यं पस्सन्ति" यहाँ 'यं' (yaṃ) केवल एक निपात है। "किं पन न किरा" यहाँ इसका अर्थ है कि यहाँ और क्या कहा जाए? जहाँ तीन वेदों के ज्ञाता ब्राह्मणों ने स्वयं ब्रह्मा को प्रत्यक्ष नहीं देखा, वहाँ (उनके मार्ग बताने के विषय में) ऐसा अर्थ समझना चाहिए।

අචිරවතීනදීඋපමාකථා

अचिरवती नदी की उपमा की कथा।

542. සමතිත්තිකාති සමභරිතා. කාකපෙය්‍යාති යත්ථ කත්ථචි තීරෙ ඨිතෙන කාකෙන සක්කා පාතුන්ති කාකපෙය්‍යා. පාරං තරිතුකාමොති නදිං අතික්කමිත්වා පරතීරං ගන්තුකාමො. අව්හෙය්‍යාති පක්කොසෙය්‍ය. එහි පාරාපාරන්ති අම්භො පාර අපාරං එහි, අථ මං සහසාව ගහෙත්වා ගමිස්සසි, අත්ථි මෙ අච්චායිකකම්මන්ති අත්ථො.

५४२. "समतित्तिका" का अर्थ है जल से पूरी तरह भरी हुई। "काकपेय्या" का अर्थ है जिसके किनारे पर कहीं भी खड़े होकर कौआ पानी पी सके। "पारं तरितुकामो" का अर्थ है नदी पार करके दूसरे किनारे पर जाने का इच्छुक। "अव्हेय्या" का अर्थ है बुलाए। "एहि पारापारं" का अर्थ है "हे परले किनारे! इस किनारे आ जाओ, तब तुम मुझे शीघ्र ही लेकर चले जाओगे, मेरा बहुत जरूरी काम है"।

544. යෙ ධම්මා බ්‍රාහ්මණකාරකාති එත්ථ පඤ්චසීලදසකුසලකම්මපථභෙදා ධම්මා බ්‍රාහ්මණකාරකාති වෙදිතබ්බා, තබ්බිපරීතා අබ්‍රාහ්මණකාරකා. ඉන්දමව්හායාමාති ඉන්දං අව්හායාම පක්කොසාම. එවං බ්‍රාහ්මණානං අව්හායනස්ස නිරත්ථකතං දස්සෙත්වා පුනපි භගවා අණ්ණවකුච්ඡියං සූරියො විය ජලමානො පඤ්චසතභික්ඛුපරිවුතො අචිරවතියා තීරෙ නිසින්නො අපරම්පි නදීඋපමංයෙව ආහරන්තො ‘‘සෙය්‍යථාපී’’තිආදිමාහ.

५४४. "ये धम्मा ब्राह्मणकारका" यहाँ पंचशील और दस कुशल कर्मपथ के भेदों वाले धर्मों को 'ब्राह्मण बनाने वाले' (ब्राह्मणकारक) समझना चाहिए, और इसके विपरीत (अकुशल धर्मों) को 'अ-ब्राह्मणकारक'। "इन्दमव्हायामा" का अर्थ है हम इंद्र को बुलाते हैं, पुकारते हैं। इस प्रकार ब्राह्मणों के आह्वान की निरर्थकता दिखाकर, भगवान ने पुनः समुद्र के बीच में सूर्य की तरह चमकते हुए, पाँच सौ भिक्षुओं से घिरे हुए, अचिरवती नदी के तट पर बैठे हुए, एक और नदी की उपमा देते हुए "सेय्यथापि" आदि कहा।

546. කාමගුණාති කාමයිතබ්බට්ඨෙන කාමා, බන්ධනට්ඨෙන ගුණා. ‘‘අනුජානාමි භික්ඛවෙ, අහතානං වත්ථානං දිගුණං සඞ්ඝාටි’’න්ති (මහාව. 348) එත්ථ හි පටලට්ඨො ගුණට්ඨො. ‘‘අච්චෙන්ති කාලා තරයන්ති රත්තියො, වයොගුණා අනුපුබ්බං ජහන්තී’’ති එත්ථ රාසට්ඨො ගුණට්ඨො. ‘‘සතගුණා දක්ඛිණා පාටිකඞ්ඛිතබ්බා’’ති [Pg.335] (ම. නි. 3.379) එත්ථ ආනිසංසට්ඨො ගුණට්ඨො. ‘‘අන්තං අන්තගුණං (ඛු. පා. 3.1) කයිරා මාලාගුණෙ බහූ’’ති (ධ. ප. 53) ච එත්ථ බන්ධනට්ඨො ගුණට්ඨො. ඉධාපි එසෙව අධිප්පෙතො. තෙන වුත්තං ‘‘බන්ධනට්ඨෙන ගුණා’’ති. චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යාති චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන පස්සිතබ්බා. එතෙනුපායෙන සොතවිඤ්ඤෙය්‍යාදීසුපි අත්ථො වෙදිතබ්බො. ඉට්ඨාති පරියිට්ඨා වා හොන්තු, මා වා, ඉට්ඨාරම්මණභූතාති අත්ථො. කන්තාති කාමනීයා. මනාපාති මනවඩ්ඪනකා. පියරූපාති පියජාතිකා. කාමූපසඤ්හිතාති ආරම්මණං කත්වා උප්පජ්ජමානෙන කාමෙන උපසඤ්හිතා. රජනීයාති රඤ්ජනීයා, රාගුප්පත්තිකාරණභූතාති අත්ථො.

५४६. "कामगुणा" का अर्थ है चाहने योग्य होने के कारण 'काम' और बाँधने के कारण 'गुण'। "अनुजानामि भिक्खवे, अहतानं वत्थानं दिगुणं सङ्घाटिं" यहाँ 'गुण' शब्द का अर्थ 'परत' (layer) है। "अच्चेन्ति काला तरयन्ति रत्तियो, वयोगुणा अनुपुब्बं जहन्ति" यहाँ 'गुण' शब्द का अर्थ 'समूह' (mass/stages) है। "सतगुणा दक्खिणा पाटिकङ्खितब्बा" यहाँ 'गुण' शब्द का अर्थ 'लाभ/अनुशंस' (benefit) है। "अन्तं अन्तगुणं" और "कयिरा मालागुणे बहू" यहाँ 'गुण' शब्द का अर्थ 'बंधन' (binding/string) है। यहाँ भी यही (बंधन) अर्थ अभिप्रेत है। इसलिए कहा गया है "बंधन के अर्थ में गुण"। "चक्खुविञ्ञेय्या" का अर्थ है चक्षु-विज्ञान द्वारा देखे जाने योग्य। इसी विधि से श्रोत्र-विज्ञान आदि के विषय में भी अर्थ समझना चाहिए। "इट्ठा" का अर्थ है चाहे वे खोजे गए हों या नहीं, जो प्रिय आलंबन स्वरूप हों। "कन्ता" का अर्थ है कमनीय (सुंदर)। "मनापा" का अर्थ है मन को बढ़ाने वाले (प्रसन्न करने वाले)। "पियरूपा" का अर्थ है प्रिय स्वभाव वाले। "कामूपसंहिता" का अर्थ है आलंबन बनाकर उत्पन्न होने वाले काम (क्लेश-काम) से युक्त। "रजनीया" का अर्थ है रंजनीय, अर्थात् राग की उत्पत्ति के कारणभूत।

ගධිතාති ගෙධෙන අභිභූතා හුත්වා. මුච්ඡිතාති මුච්ඡාකාරප්පත්තාය අධිමත්තකාය තණ්හාය අභිභූතා. අජ්ඣොපන්නාති අධිඔපන්නා ඔගාළ්හා ‘‘ඉදං සාර’’න්ති පරිනිට්ඨානප්පත්තා හුත්වා. අනාදීනවදස්සාවිනොති ආදීනවං අපස්සන්තා. අනිස්සරණපඤ්ඤාති ඉදමෙත්ථ නිස්සරණන්ති, එවං පරිජානනපඤ්ඤාවිරහිතා, පච්චවෙක්ඛණපරිභොගවිරහිතාති අත්ථො.

"गधिता" का अर्थ है लोभ (गेध) से अभिभूत होकर। "मुच्छिता" का अर्थ है मूर्च्छा की अवस्था को प्राप्त अत्यधिक तृष्णा से अभिभूत। "अज्झोपन्ना" का अर्थ है पूरी तरह डूबे हुए, "यही सार है" इस प्रकार निष्कर्ष पर पहुँचे हुए। "अनादीनवदस्साविनो" का अर्थ है दोष (आदीनव) को न देखने वाले। "अनिस्सरणपञ्ञा" का अर्थ है "यह यहाँ (इन भोगों से) निकलने का मार्ग है" इस प्रकार की परिज्ञान-प्रज्ञा से रहित, अर्थात् प्रत्यवेक्षण-परिभोग से रहित।

548. ආවරණාතිආදීසු ආවරන්තීති ආවරණා. නිවාරෙන්තීති නීවරණා. ඔනන්ධන්තීති ඔනාහනා. පරියොනන්ධන්තීති පරියොනාහනා. කාමච්ඡන්දාදීනං විත්ථාරකථා විසුද්ධිමග්ගතො ගහෙතබ්බා.

५४८. "आवरणा" आदि में, जो (कुशल को) रोकते हैं वे 'आवरण' हैं। जो पूर्णतः रोकते हैं वे 'नीवरण' हैं। जो लपेट लेते हैं वे 'ओनाहन' हैं। जो चारों ओर से लपेट लेते हैं वे 'परियोनाहन' हैं। कामछंद आदि की विस्तृत व्याख्या विशुद्धिमार्ग से ग्रहण करनी चाहिए।

549-550. ආවුතා නිවුතා ඔනද්ධා පරියොනද්ධාති පදානි ආවරණාදීනං වසෙන වුත්තානි. සපරිග්ගහොති ඉත්ථිපරිග්ගහෙන සපරිග්ගහොති පුච්ඡති. අපරිග්ගහො භො ගොතමාතිආදීසුපි කාමච්ඡන්දස්ස අභාවතො ඉත්ථිපරිග්ගහෙන අපරිග්ගහො. බ්‍යාපාදස්ස අභාවතො කෙනචි සද්ධිං වෙරචිත්තෙන අවෙරො. ථිනමිද්ධස්ස අභාවතො චිත්තගෙලඤ්ඤසඞ්ඛාතෙන බ්‍යාපජ්ජෙන අබ්‍යාපජ්ජො. උද්ධච්චකුක්කුච්චාභාවතො උද්ධච්චකුක්කුච්චාදීහි සංකිලෙසෙහි අසංකිලිට්ඨචිත්තො සුපරිසුද්ධමානසො. විචිකිච්ඡාය අභාවතො චිත්තං වසෙ වත්තෙති. යථා ච බ්‍රාහ්මණා චිත්තගතිකා හොන්තීති, චිත්තස්ස වසෙන වත්තන්ති, න තාදිසොති වසවත්තී.

आवृत (āvutā), निवृत्त (nivutā), ओनद्ध (onaddhā), परियोनद्ध (pariyonaddhā) - ये पद आवरण आदि के अर्थ में कहे गए हैं। 'सपरिग्रह' (sapariggaho) का अर्थ है - स्त्री के परिग्रह (संग्रह/स्वामित्व) के साथ; वह पूछता है कि क्या वह सपरिग्रह है। 'हे गौतम! अपरिग्रह' आदि वचनों में भी, कामच्छन्द के अभाव के कारण स्त्री के परिग्रह से रहित होना 'अपरिग्रह' है। व्यापाद (द्वेष) के अभाव के कारण किसी के साथ वैर-चित्त न होने से 'अवेर' (वैर-रहित) है। स्त्यान-मिद्ध (आलस्य-प्रमाद) के अभाव के कारण, चित्त की अस्वस्थता रूपी व्यापाद (दुःख) न होने से 'अव्यापज्झ' (दुःख-रहित) है। औद्धत्य-कौकृत्य (चंचलता और पश्चाताप) के अभाव के कारण, औद्धत्य-कौकृत्य आदि संक्लेशों से चित्त मलिन नहीं होता, इसलिए वह 'सुपरिशुद्ध मानस' (अत्यंत शुद्ध मन वाला) है। विचिकित्सा (संदेह) के अभाव के कारण वह चित्त को अपने वश में रखता है। जैसे ब्राह्मण चित्त की गति वाले (चित्त के अधीन) होते हैं, अर्थात् चित्त के वश में चलते हैं, वह वैसा नहीं है, इसलिए वह 'वशवर्ती' (चित्त को वश में रखने वाला) है।

552. ඉධ [Pg.336] ඛො පනාති ඉධ බ්‍රහ්මලොකමග්ගෙ. ආසීදිත්වාති අමග්ගමෙව ‘‘මග්ගො’’ති උපගන්ත්වා. සංසීදන්තීති ‘‘සමතල’’න්ති සඤ්ඤාය පඞ්කං ඔතිණ්ණා විය අනුප්පවිසන්ති. සංසීදිත්වා විසාරං පාපුණන්තීති එවං පඞ්කෙ විය සංසීදිත්වා විසාරං අඞ්ගමඞ්ගසංභඤ්ජනං පාපුණන්ති. සුක්ඛතරං මඤ්ඤෙ තරන්තීති මරීචිකාය වඤ්චෙත්වා ‘‘කාකපෙය්‍යා නදී’’ති සඤ්ඤාය ‘‘තරිස්සාමා’’ති හත්ථෙහි ච පාදෙහි ච වායමමානා සුක්ඛතරණං මඤ්ඤෙ තරන්ති. තස්මා යථා හත්ථපාදාදීනං සංභඤ්ජනං පරිභඤ්ජනං, එවං අපායෙසු සංභඤ්ජනං පරිභඤ්ජනං පාපුණන්ති. ඉධෙව ච සුඛං වා සාතං වා න ලභන්ති. තස්මා ඉදං තෙවිජ්ජානං බ්‍රාහ්මණානන්ති තස්මා ඉදං බ්‍රහ්මසහබ්‍යතාය මග්ගදීපකං තෙවිජ්ජකං පාවචනං තෙවිජ්ජානං බ්‍රාහ්මණානං. තෙවිජ්ජාඉරිණන්ති තෙවිජ්ජාඅරඤ්ඤං ඉරිණන්ති හි අගාමකං මහාඅරඤ්ඤං වුච්චති. තෙවිජ්ජාවිවනන්ති පුප්ඵඵලෙහි අපරිභොගරුක්ඛෙහි සඤ්ඡන්නං නිරුදකං අරඤ්ඤං. යත්ථ මග්ගතො උක්කමිත්වා පරිවත්තිතුම්පි න සක්කා හොන්ති, තං සන්ධායාහ ‘‘තෙවිජ්ජාවිවනන්තිපි වුච්චතී’’ති. තෙවිජ්ජාබ්‍යසනන්ති තෙවිජ්ජානං පඤ්චවිධබ්‍යසනසදිසමෙතං. යථා හි ඤාතිරොගභොග දිට්ඨි සීලබ්‍යසනප්පත්තස්ස සුඛං නාම නත්ථි, එවං තෙවිජ්ජානං තෙවිජ්ජකං පාවචනං ආගම්ම සුඛං නාම නත්ථීති දස්සෙති.

५५२. 'इध खो पन' का अर्थ है - यहाँ ब्रह्मलोक के मार्ग में। 'आसीदित्वा' का अर्थ है - जो मार्ग नहीं है, उसे ही 'मार्ग' मानकर उसका अनुसरण करना। 'संसीदन्ति' का अर्थ है - जैसे कोई समतल भूमि समझकर कीचड़ में उतर जाए, वैसे ही वे उसमें धँस जाते हैं। 'संसीदित्वा विसारं पापुणन्ति' का अर्थ है - इस प्रकार कीचड़ में धँसने के समान, वे विनाश (अंग-प्रत्यंगों के टूटने) को प्राप्त होते हैं। 'सुक्खतरं मञ्ञे तरन्ति' का अर्थ है - मृगतृष्णा (मरीचिका) से ठगे जाकर, 'यह कौवे के पीने योग्य जल से भरी नदी है' ऐसी संज्ञा (धारणा) से 'हम पार करेंगे' ऐसा सोचकर हाथ-पैरों से प्रयास करते हुए, वे मानो सूखी जगह को ही पार कर रहे हों। इसलिए, जैसे हाथ-पैर आदि टूट जाते हैं, वैसे ही वे अपायों (दुर्गति) में विनाश और दुःख को प्राप्त होते हैं। और इसी जन्म में भी वे न तो (ध्यान का) सुख प्राप्त करते हैं और न ही (विपश्यना का) आनंद। इसलिए 'इदं तेविज्जानं ब्राह्मणानं' का अर्थ है - ब्रह्म-सहव्यता (ब्रह्म के साथ एकता) के लिए मार्ग दिखाने वाला यह त्रैविद्य (तीन वेदों वाला) प्रवचन उन त्रैविद्य ब्राह्मणों का है। 'तेविज्जा इरिणं' का अर्थ है - त्रैविद्य ब्राह्मणों का ऊसर (निर्जन वन)। 'इरिण' उस विशाल अरण्य को कहते हैं जहाँ कोई गाँव न हो। 'तेविज्जा विवनं' का अर्थ है - फूलों और फलों से रहित, अनुपयोगी वृक्षों से ढका हुआ जलरहित घना जंगल। जहाँ मार्ग से भटक जाने पर वापस लौटना भी संभव नहीं होता, उसी के संदर्भ में कहा गया है - 'तेविज्जा विवनं' भी कहा जाता है। 'तेविज्जा व्यसनं' का अर्थ है - यह त्रैविद्य ब्राह्मणों के पाँच प्रकार के व्यसनों (विनाश) के समान है। जैसे ज्ञाति-व्यसन, रोग-व्यसन, भोग-व्यसन, दृष्टि-व्यसन और शील-व्यसन को प्राप्त व्यक्ति को सुख नहीं मिलता, वैसे ही त्रैविद्य ब्राह्मणों के इस त्रैविद्य प्रवचन के सहारे सुख प्राप्त नहीं होता - यह दर्शाया गया है।

554. ජාතසංවඩ්ඪොති ජාතො ච වඩ්ඪිතො ච, යො හි කෙවලං තත්ථ ජාතොව හොති, අඤ්ඤත්ථ වඩ්ඪිතො, තස්ස සමන්තා ගාමමග්ගා න සබ්බසො පච්චක්ඛා හොන්ති, තස්මා ජාතසංවඩ්ඪොති ආහ. ජාතසංවඩ්ඪොපි යො චිරනික්ඛන්තො, තස්ස න සබ්බසො පච්චක්ඛා හොන්ති. තස්මා ‘‘තාවදෙව අවසට’’න්ති ආහ, තඞ්ඛණමෙව නික්ඛන්තන්ති අත්ථො. දන්ධායිතත්තන්ති අයං නු ඛො මග්ගො, අයං න නුඛොති කඞ්ඛාවසෙන චිරායිතත්තං. විත්ථායිතත්තන්ති යථා සුඛුමං අත්ථජාතං සහසා පුච්ඡිතස්ස කස්සචි සරීරං ථද්ධභාවං ගණ්හාති, එවං ථද්ධභාවග්ගහණං. න ත්වෙවාති ඉමිනා සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස අප්පටිහතභාවං දස්සෙති. තස්ස හි පුරිසස්ස මාරාවට්ටනාදිවසෙන සියා ඤාණස්ස [Pg.337] පටිඝාතො. තෙන සො දන්ධායෙය්‍ය වා විත්ථායෙය්‍ය වා. සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණං පන අප්පටිහතං, න සක්කා තස්ස කෙනචි අන්තරායො කාතුන්ති දීපෙති.

५५४. 'जातसंवड्ढो' का अर्थ है - वहीं जन्मा और वहीं पला-बढ़ा। जो केवल वहाँ जन्मा हो परंतु कहीं और पला हो, उसे गाँव के सभी मार्ग पूरी तरह प्रत्यक्ष (ज्ञात) नहीं होते, इसलिए 'जातसंवड्ढो' कहा गया है। वहीं जन्मा और पला-बढ़ा होने पर भी यदि कोई बहुत समय पहले वहाँ से निकल गया हो, तो उसे भी सब कुछ प्रत्यक्ष नहीं रहता। इसलिए 'तावदेव अवसटं' कहा गया है, जिसका अर्थ है - उसी क्षण निकला हुआ। 'दन्धायितत्तं' का अर्थ है - 'क्या यह मार्ग है या नहीं?' इस प्रकार की शंका के कारण होने वाला विलंब। 'वित्थायितत्तं' का अर्थ है - जैसे किसी से अचानक कोई सूक्ष्म विषय पूछ लिया जाए और उसका शरीर जड़ (स्तब्ध) हो जाए, वैसे ही जड़ता को प्राप्त होना। 'न त्वेव' (किंतु ऐसा नहीं है) - इस पद से सर्वज्ञता-ज्ञान की अप्रतिहत (निर्बाध) अवस्था को दर्शाया गया है। उस (साधारण) मनुष्य के ज्ञान में मार के भ्रम आदि के कारण बाधा उत्पन्न हो सकती है, जिससे वह विलंब कर सकता है या जड़ हो सकता है। परंतु सर्वज्ञता-ज्ञान अप्रतिहत है, उसमें कोई भी बाधा नहीं डाल सकता - यह स्पष्ट किया गया है।

555. උල්ලුම්පතු භවං ගොතමොති උද්ධරතු භවං ගොතමො. බ්‍රාහ්මණිං පජන්ති බ්‍රාහ්මණදාරකං, භවං ගොතමො මම බ්‍රාහ්මණපුත්තං අපායමග්ගතො උද්ධරිත්වා බ්‍රහ්මලොකමග්ගෙ පතිට්ඨපෙතූති අත්ථො. අථස්ස භගවා බුද්ධුප්පාදං දස්සෙත්වා සද්ධිං පුබ්බභාගපටිපදාය මෙත්තාවිහාරාදිබ්‍රහ්මලොකගාමිමග්ගං දෙසෙතුකාමො ‘‘තෙන හි වාසෙට්ඨා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘ඉධ තථාගතො’’තිආදි සාමඤ්ඤඵලෙ විත්ථාරිතං. මෙත්තාසහගතෙනාතිආදීසු යං වත්තබ්බං, තං සබ්බං විසුද්ධිමග්ගෙ බ්‍රහ්මවිහාරකම්මට්ඨානකථායං වුත්තං. සෙය්‍යථාපි වාසෙට්ඨ බලවා සඞ්ඛධමොතිආදි පන ඉධ අපුබ්බං. තත්ථ බලවාති බලසම්පන්නො. සඞ්ඛධමොති සඞ්ඛධමකො. අප්පකසිරෙනාති අකිච්ඡෙන අදුක්ඛෙන. දුබ්බලො හි සඞ්ඛධමො සඞ්ඛං ධමන්තොපි න සක්කොති චතස්සො දිසා සරෙන විඤ්ඤාපෙතුං, නාස්ස සඞ්ඛසද්දො සබ්බතො ඵරති. බලවතො පන විප්ඵාරිකො හොති, තස්මා ‘‘බලවා’’තිආදිමාහ. මෙත්තාය චෙතොවිමුත්තියාති එත්ථ මෙත්තාති වුත්තෙ උපචාරොපි අප්පනාපි වට්ටති, ‘‘චෙත්තොවිමුත්තී’’ති වුත්තෙ පන අප්පනාව වට්ටති. යං පමාණකතං කම්මන්ති පමාණකතං කම්මං නාම කාමාවචරං වුච්චති. අප්පමාණකතං කම්මං නාම රූපාරූපාවචරං. තඤ්හි පමාණං අතික්කමිත්වා ඔදිස්සකඅනොදිස්සකදිසාඵරණවසෙන වඩ්ඪෙත්වා කතත්තා අප්පමාණකතන්ති වුච්චති. න තං තත්‍රාවසිස්සති න තං තත්‍රාවතිට්ඨතීති තං කාමාවචරකම්මං තස්මිං රූපාවචරාරූපාවචරකම්මෙ න ඔහීයති, න තිට්ඨති. කිං වුත්තං හොති – තං කාමාවචරකම්මං තස්ස රූපාරූපාවචරකම්මස්ස අන්තරා ලග්ගිතුං වා ඨාතුං වා රූපාරූපාවචරකම්මං ඵරිත්වා පරියාදියිත්වා අත්තනො ඔකාසං ගහෙත්වා පතිට්ඨාතුං න සක්කොති. අථ ඛො රූපාවචරාරූපාවචරකම්මමෙව කාමාවචරං මහොඝො විය පරිත්තං උදකං ඵරිත්වා පරියාදියිත්වා අත්තනො ඔකාසං ගහෙත්වා තිට්ඨති. තස්ස විපාකං පටිබාහිත්වා සයමෙව බ්‍රහ්මසහබ්‍යතං උපනෙතීති. එවංවිහාරීති එවං මෙත්තාදිවිහාරී.

५५५. ‘उल्लुम्पतु भवं गोतमो’ का अर्थ है—आप गौतम मेरा उद्धार करें। ‘ब्राह्मणिं पजं’ का अर्थ है—ब्राह्मण पुत्र; आप गौतम मुझ ब्राह्मण पुत्र को अपाय (दुर्गति) के मार्ग से निकालकर ब्रह्मलोक के मार्ग में प्रतिष्ठित करें—यह अर्थ है। इसके बाद, भगवान ने बुद्ध के प्रादुर्भाव को प्रदर्शित कर, पूर्वभाग प्रतिपदा (प्रारंभिक अभ्यास) के साथ मैत्री-विहार आदि ब्रह्मलोकगामी मार्ग का उपदेश देने की इच्छा से 'तेन हि वासेट्ठा' आदि कहा। वहाँ 'इध तथागतो' आदि की व्याख्या सामञ्ञफल सुत्त में विस्तार से की गई है। 'मेत्तासहगतेन' आदि में जो कुछ कहना चाहिए, वह सब विसुद्धिमग्ग की ब्रह्मविहार कर्मस्थान कथा में कहा गया है। 'सेय्यथापि वासेट्ठ बलवा सङ्खधमो' आदि यहाँ नया है। वहाँ 'बलवा' का अर्थ है बल-सम्पन्न। 'सङ्खधमो' का अर्थ है शंख बजाने वाला। 'अप्पकसिरेन' का अर्थ है बिना कठिनाई के, बिना कष्ट के। क्योंकि एक निर्बल शंख बजाने वाला शंख बजाते हुए भी अपनी आवाज़ से चारों दिशाओं को सूचित करने में समर्थ नहीं होता, और न ही उसके शंख की ध्वनि सब ओर फैलती है। किन्तु बलवान व्यक्ति की ध्वनि व्यापक होती है, इसलिए 'बलवा' आदि कहा गया है। 'मेत्ताय चेतोविमुत्तिया' यहाँ 'मेत्ता' कहने पर उपचार और अप्पना दोनों ही उपयुक्त हैं, किन्तु 'चेतोविमुत्ति' कहने पर केवल अप्पना ही उपयुक्त है। 'यं पमाणकतं कम्मं' में 'पमाणकतं कम्मं' कामावचर कर्म को कहा जाता है। 'अप्पमाणकतं कम्मं' रूपावचर और अरूपावचर कर्म को कहा जाता है। क्योंकि वह सीमा को पार कर, निर्दिष्ट और अनिर्दिष्ट दिशाओं में प्रसार के माध्यम से बढ़ाकर किया जाता है, इसलिए इसे 'अप्पमाणकतं' कहा जाता है। 'न तं तत्रावसिस्सति न तं तत्रावतिट्ठति' का अर्थ है—वह कामावचर कर्म उस रूपावचर या अरूपावचर कर्म के होने पर शेष नहीं रहता, टिकता नहीं है। कहने का तात्पर्य यह है कि वह कामावचर कर्म उस रूपावचर/अरूपावचर कर्म के बीच में बाधा डालने या टिकने में समर्थ नहीं होता, और न ही रूपावचर/अरूपावचर कर्म को अभिभूत कर अपना अवसर प्राप्त कर प्रतिष्ठित हो सकता है। बल्कि, रूपावचर/अरूपावचर कर्म ही कामावचर कर्म को वैसे ही अभिभूत कर लेता है जैसे एक बड़ी बाढ़ थोड़े से जल को अभिभूत कर अपना स्थान बना लेती है। वह उसके विपाक को रोककर स्वयं ही ब्रह्म-सहव्यता (ब्रह्मलोक की प्राप्ति) तक ले जाता है। 'एवंविहारी' का अर्थ है इस प्रकार मैत्री आदि विहार करने वाला।

559. එතෙ [Pg.338] මයං භවන්තං ගොතමන්ති ඉදං තෙසං දුතියං සරණගමනං. පඨමමෙව හෙතෙ මජ්ඣිමපණ්ණාසකෙ වාසෙට්ඨසුත්තං සුත්වා සරණං ගතා, ඉමං පන තෙවිජ්ජසුත්තං සුත්වා දුතියම්පි සරණං ගතා. කතිපාහච්චයෙන පබ්බජිත්වා අග්ගඤ්ඤසුත්තෙ උපසම්පදඤ්චෙව අරහත්තඤ්ච අලත්ථුං. සෙසං සබ්බත්ථ උත්තානමෙවාති.

५५९. ‘एते मयं भवन्तं गोतमं’—यह उनका दूसरा शरण-गमन है। वास्तव में, उन्होंने पहले ही मज्झिम पण्णासक के वासेट्ठ सुत्त को सुनकर शरण ग्रहण की थी, किन्तु इस तेविज्ज सुत्त को सुनकर उन्होंने दूसरी बार भी शरण ग्रहण की। कुछ दिनों के बाद प्रव्रजित होकर, अग्गञ्ञ सुत्त (के उपदेश के समय) उन्होंने उपसम्पदा और अर्हत्व प्राप्त किया। शेष सभी स्थानों पर अर्थ स्पष्ट ही है।

ඉති සුමඞ්ගලවිලාසිනියා දීඝනිකායට්ඨකථායං

इस प्रकार सुमङ्गलविलासिनी नामक दीघनिकाय-अट्ठकथा में,

තෙවිජ්ජසුත්තවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

तेविज्ज सुत्त की व्याख्या समाप्त हुई।

නිට්ඨිතා ච තෙරසසුත්තපටිමණ්ඩිතස්ස සීලක්ඛන්ධවග්ගස්ස

और तेरह सुत्तों से सुसज्जित सीलक्खन्धवग्ग की

අත්ථවණ්ණනාති.

अर्थ-व्याख्या समाप्त हुई।

සීලක්ඛන්ධවග්ගට්ඨකථා නිට්ඨිතා.

सीलक्खन्धवग्ग-अट्ठकथा समाप्त हुई।


Indonesia
Kanon PaliKomentarSub-komentarLainnya
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典註釈書副註釈書その他
1101 パーラージカ・パーリ
1102 パーチッティヤ・パーリ
1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ)
1104 チューラヴァッガ・パーリ
1105 パリヴァーラ・パーリ
1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1
1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2
1203 パーチッティヤ・アッタカター
1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ)
1205 チューラヴァッガ・アッタカター
1206 パリヴァーラ・アッタカター
1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1
1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2
1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3
1401 ドヴェマーティカー・パーリ
1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター
1403 ヴァジラブッディ・ティーカー
1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1
1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2
1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1
1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2
1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー
1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ
1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1
1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2
1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ
1413 クッダシッカー-ムーラシッカー

8401 ヴィスッディマッガ-1
8402 ヴィスッディマッガ-2
8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1
8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2
8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター

8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ)
8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ)
8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ)
8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ)
8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ)
8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ)
8412 アッタカター(プ・ヴィ)
8413 ニルッティディーパニー
8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ
8415 アヌディーパニーパータ
8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ
8417 ナマッカラ・ティーカー
8418 マハーパナーマ・パータ
8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター
8420 スタヴァンダナー
8421 カマラーニャジャリ
8422 ジナランカーラ
8423 パッジャマドゥ
8424 ブッダグナガーター・ヴァリー
8425 チューラガンタヴァンサ
8427 サーサナヴァンサ
8426 マハーヴァンサ
8429 モッガラーナ・ビャーカラナン
8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン
8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー)
8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー)
8432 パダルーパシッディ
8433 モッガラーナ・パンチカー
8434 パヨーガシッディ・パータ
8435 ヴットーダヤ・パータ
8436 アビダーナッパディーピカー・パータ
8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー
8438 スボーダーランカーラ・パータ
8439 スボーダーランカーラ・ティーカー
8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ
8446 カヴィダッパナニーティ
8447 ニーティマンジャリー
8445 ダンマニーティ
8444 マハーラハニーティ
8441 ローカニーティ
8442 スタンタニーティ
8443 スーラッサティニーティ
8450 チャーナキャニーティ
8448 ナラダッカディーパニー
8449 チャトゥラーラッカディーパニー
8451 ラサヴァーヒニー
8452 シーマヴィソーダニー・パータ
8453 ヴェッサンタラ・ギーティ
8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー
8455 トゥーパヴァンサ
8456 ダーターヴァンサ
8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー
8458 ダートゥヴァンサ
8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ
8460 ジナチャリタヤ
8461 ジナヴァンサディーパン
8462 テーラカターガーター
8463 ミリダ・ティーカー
8464 パダマンジャリー
8465 パダサーダナン
8466 サッダビンドゥパカラナン
8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー
8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ
2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ)
2103 パーティカワッガ・パーリ
2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター
2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ)
2203 パーティカワッガ・アッタカター
2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー
2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ)
2303 パーティカワッガ・ティーカー
2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1
2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ
3102 マッジマパンナーサ・パーリ
3103 ウパリパンナーサ・パーリ
3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1
3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2
3203 マッジマパンナーサ・アッタカター
3204 ウパリパンナーサ・アッタカター
3301 ムーラパンナーサ・ティーカー
3302 マッジマパンナーサ・ティーカー
3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ
4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ
4103 カンダ・ワッガ・パーリ
4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ
4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ)
4201 サガーター・ワッガ・アッタカター
4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター
4203 カンダ・ワッガ・アッタカター
4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター
4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ)
4301 サガーター・ワッガ・ティーカー
4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー
4303 カンダ・ワッガ・ティーカー
4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー
4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ)
5101 エーカカニパータ・パーリ
5102 ドゥカニパータ・パーリ
5103 ティカニパータ・パーリ
5104 チャトゥッカニパータ・パーリ
5105 パンチャカニパータ・パーリ
5106 チャッカニパータ・パーリ
5107 サッタカニパータ・パーリ
5108 アッタカーディニパータ・パーリ
5109 ナヴァカニパータ・パーリ
5110 ダサカニパータ・パーリ
5111 エーカーダサカニパータ・パーリ
5201 エーカカニパータ・アッタカター
5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター
5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター
5204 アッタカーディニパータ・アッタカター
5301 エーカカニパータ・ティーカー
5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー
5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー
5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ
6102 ダンマパダ・パーリ
6103 ウダーナ・パーリ
6104 イティヴッタカ・パーリ
6105 スッタニパータ・パーリ
6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ
6107 ペーヴァットゥ・パーリ
6108 テーラガーター・パーリ
6109 テーリーガーター・パーリ
6110 アパダーナ・パーリ-1
6111 アパダーナ・パーリ-2
6112 ブッダヴァンサ・パーリ
6113 チャリヤーピタカ・パーリ
6114 ジャータカ・パーリ-1
6115 ジャータカ・パーリ-2
6116 マハーニッデーサ・パーリ
6117 チューラニッデーサ・パーリ
6118 パティサンビダーマッガ・パーリ
6119 ネッティッパカラナ・パーリ
6120 ミリンダパンハ・パーリ
6121 ペータコーパデーサ・パーリ
6201 クッダカパータ・アッタカター
6202 ダンマパダ・アッタカター-1
6203 ダンマパダ・アッタカター-2
6204 ウダーナ・アッタカター
6205 イティヴッタカ・アッタカター
6206 スッタニパータ・アッタカター-1
6207 スッタニパータ・アッタカター-2
6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター
6209 ペータヴァットゥ・アッタカター
6210 テーラガーター・アッタカター-1
6211 テーラガーター・アッタカター-2
6212 テーリーガーター・アッタカター
6213 アパダーナ・アッタカター-1
6214 アパダーナ・アッタカター-2
6215 ブッダヴァンサ・アッタカター
6216 チャリヤーピタカ・アッタカター
6217 ジャータカ・アッタカター-1
6218 ジャータカ・アッタカター-2
6219 ジャータカ・アッタカター-3
6220 ジャータカ・アッタカター-4
6221 ジャータカ・アッタカター-5
6222 ジャータカ・アッタカター-6
6223 ジャータカ・アッタカター-7
6224 マハーニッデーサ・アッタカター
6225 チューラニッデーサ・アッタカター
6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1
6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2
6228 ネッティッパカラナ・アッタカター
6301 ネッティッパカラナ・ティーカー
6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ
7102 ヴィバンガ・パーリ
7103 ダートゥカター・パーリ
7104 プッガラパンニャッティ・パーリ
7105 カター・ヴァットゥ・パーリ
7106 ヤマカ・パーリ-1
7107 ヤマカ・パーリ-2
7108 ヤマカ・パーリ-3
7109 パッターナ・パーリ-1
7110 パッターナ・パーリ-2
7111 パッターナ・パーリ-3
7112 パッターナ・パーリ-4
7113 パッターナ・パーリ-5
7201 ダンマサンガニ・アッタカター
7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター
7203 パンチャパカラナ・アッタカター
7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー
7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー
7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー
7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー
7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー
7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード
7307 アビダンマッタ・サンガホ
7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー
7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលីអដ្ឋកថាដីកាផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ
1102 បាចិត្តិយបាឡិ
1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ)
1104 ចូឡវគ្គបាឡិ
1105 បរិវារបាឡិ
1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១
1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២
1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា
1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ)
1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា
1206 បរិវារអដ្ឋកថា
1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១
1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២
1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣
1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ
1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា
1403 វជិរពុទ្ធិដីកា
1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១
1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២
1406 វិនយាលង្ការដីកា-១
1407 វិនយាលង្ការដីកា-២
1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា
1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ
1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១
1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២
1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ
1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា

8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១
8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២
8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១
8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២
8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា

8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ)
8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ)
8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ)
8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ)
8410 វិនយបិដក (បុ-វិ)
8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ)
8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ)
8413 និរុត្តិទីបនី
8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ
8415 អនុទីបនីបាឋ
8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ
8417 នមក្ការដីកា
8418 មហាបណាមបាឋ
8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា
8420 សុតវន្ទនា
8421 កមលាញ្ជលិ
8422 ជិនាលង្ការ
8423 បជ្ជមធុ
8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី
8425 ចូឡគន្ថវង្ស
8427 សាសនវង្ស
8426 មហាវង្ស
8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ
8428 កច្ចាយនព្យាករណំ
8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា)
8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា)
8432 បទរូបសិទ្ធិ
8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា
8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ
8435 វុត្តោទយបាឋ
8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ
8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា
8438 សុពោធាលង្ការបាឋ
8439 សុពោធាលង្ការដីកា
8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ
8446 កវិទប្បណនីតិ
8447 នីតិមញ្ជរី
8445 ធម្មនីតិ
8444 មហារហនីតិ
8441 លោកនីតិ
8442 សុត្តន្តនីតិ
8443 សូរស្សតិនីតិ
8450 ចាណក្យនីតិ
8448 នរទក្ខទីបនី
8449 ចតុរារក្ខទីបនី
8451 រសវាហិនី
8452 សីមវិសោធនីបាឋ
8453 វេស្សន្តរគីតិ
8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា
8455 ថូបវង្ស
8456 ទាឋាវង្ស
8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា
8458 ធាតុវង្ស
8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស
8460 ជិនចរិតយ
8461 ជិនវង្សទីបំ
8462 តេលកដាហគាថា
8463 មិលិទដីកា
8464 បទមញ្ជរី
8465 បទសាធនំ
8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ
8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា
8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ
2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ)
2103 បាថិកវគ្គបាឡិ
2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ)
2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា
2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា
2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ)
2303 បាថិកវគ្គដីកា
2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១
2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ
3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ
3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ
3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១
3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២
3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3301 មូលបណ្ណាសដីកា
3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា
3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ
4102 និទានវគ្គបាឡិ
4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ
4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ
4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)
4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា
4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា
4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា
4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)
4301 សគាថាវគ្គដីកា
4302 និទានវគ្គដីកា
4303 ខន្ធវគ្គដីកា
4304 សឡាយតនវគ្គដីកា
4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ
5102 ទុកនិបាតបាឡិ
5103 តិកនិបាតបាឡិ
5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ
5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ
5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ
5107 សត្តកនិបាតបាឡិ
5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ
5109 នវកនិបាតបាឡិ
5110 ទសកនិបាតបាឡិ
5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ
5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា
5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា
5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា
5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា
5301 ឯកកនិបាតដីកា
5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា
5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា
5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ
6102 ធម្មបទបាឡិ
6103 ឧទានបាឡិ
6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ
6105 សុត្តនិបាតបាឡិ
6106 វិមានវត្ថុបាឡិ
6107 បេតវត្ថុបាឡិ
6108 ថេរគាថាបាឡិ
6109 ថេរីគាថាបាឡិ
6110 អបទានបាឡិ-១
6111 អបទានបាឡិ-២
6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ
6113 ចរិយាបិដកបាឡិ
6114 ជាតកបាឡិ-១
6115 ជាតកបាឡិ-២
6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ
6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ
6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ
6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ
6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ
6121 បេដកោបទេសបាឡិ
6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា
6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១
6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២
6204 ឧទានអដ្ឋកថា
6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា
6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១
6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២
6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា
6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា
6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១
6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២
6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា
6213 អបទានអដ្ឋកថា-១
6214 អបទានអដ្ឋកថា-២
6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា
6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា
6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១
6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២
6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣
6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤
6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥
6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦
6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧
6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១
6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២
6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា
6301 នេត្តិប្បករណដីកា
6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ
7102 វិភង្គបាឡិ
7103 ធាតុកថាបាឡិ
7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ
7105 កថាវត្ថុបាឡិ
7106 យមកបាឡិ-១
7107 យមកបាឡិ-២
7108 យមកបាឡិ-៣
7109 បដ្ឋានបាឡិ-១
7110 បដ្ឋានបាឡិ-២
7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣
7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤
7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥
7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា
7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា
7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា
7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា
7302 វិភង្គ-មូលដីកា
7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា
7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា
7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា
7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ
7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ
7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា
7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경주석서부주석서기타
1101 빠라지카 빨리
1102 빠찟띠야 빨리
1103 마하왁가 빨리 (비나야)
1104 출라왁가 빨리
1105 빠리와라 빨리
1201 빠라지까깐다 앗타카타-1
1202 빠라지까깐다 앗타카타-2
1203 빠찟띠야 앗타카타
1204 마하왁가 앗타카타 (비나야)
1205 출라왁가 앗타카타
1206 빠리와라 앗타카타
1301 사랏타디빠니 띠까-1
1302 사랏타디빠니 띠까-2
1303 사랏타디빠니 띠까-3
1401 드베마띠까빨리
1402 위나야상가하 앗타카타
1403 와지라붓디 띠까
1404 위마띠위노다니 띠까-1
1405 위마띠위노다니 띠까-2
1406 위나야랑까라 띠까-1
1407 위나야랑까라 띠까-2
1408 깡카위따라니뿌라나 띠까
1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야
1410 위나야위닛차야 띠까-1
1411 위나야위닛차야 띠까-2
1412 빠찟땨디요자나빨리
1413 쿳닷시카-물라시카

8401 위숟디막가-1
8402 위숟디막가-2
8403 위숟디막가-마하띠까-1
8404 위숟디막가-마하띠까-2
8405 위숟디막가 니다나까타

8406 디가니까야 (뿌-위)
8407 맛지마니까야 (뿌-위)
8408 삼윳따니까야 (뿌-위)
8409 앙굳따라니까야 (뿌-위)
8410 위나야삐따까 (뿌-위)
8411 아비담마삐따까 (뿌-위)
8412 앗타카타 (뿌-위)
8413 니룻띠디빠니
8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타
8415 아누디빠니빠타
8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타
8417 나막까라띠까
8418 마하빠나마빠타
8419 락카나또 붓다토마나가타
8420 수타완다나
8421 까말란자리
8422 지나랑까라
8423 빳자마두
8424 붓다구나가타왈리
8425 출라간타왕사
8427 사사나왕사
8426 마하왕사
8429 목갈라나뱌까라낭
8428 깟차야나뱌까라낭
8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라)
8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라)
8432 빠다루빠싣디
8433 목갈라나빤찌까
8434 빠요가싣디빠타
8435 붇또다야빠타
8436 아비다나빠디피까빠타
8437 아비다나빠디피까띠까
8438 수보다랑까라빠타
8439 수보다랑까라띠까
8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라
8446 까위닷빠나니띠
8447 니띠만자리
8445 담마니띠
8444 마하라하니띠
8441 로까니띠
8442 숫딴따니띠
8443 수랏사띠니띠
8450 짜낙야니띠
8448 나라닥카디빠니
8449 짜뚜라락카디빠니
8451 라사와히니
8452 시마위소다니빠타
8453 웨산따라기띠
8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까
8455 투빠왕사
8456 다타왕사
8457 다두빠타윌라시니야
8458 다두왕사
8459 핟타와나갈라위하라왕사
8460 지나짜리따야
8461 지나왕사디빵
8462 떼라까타하가타
8463 밀리다띠까
8464 빠다만자리
8465 빠다사다낭
8466 삿다빈두빠까라낭
8467 깟차야나다두만주사
8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리
2102 마하왁가 빨리 (디가)
2103 빠티까왁가 빨리
2201 실락칸다왁가 앗타카타
2202 마하왁가 앗타카타 (디가)
2203 빠티까왁가 앗타카타
2301 실락칸다왁가 띠까
2302 마하왁가 띠까 (디가)
2303 빠티까왁가 띠까
2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1
2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리
3102 맛지마빤나사 빨리
3103 우빠리빤나사 빨리
3201 물라빤나사 앗타카타-1
3202 물라빤나사 앗타카타-2
3203 맛지마빤나사 앗타카타
3204 우빠리빤나사 앗타카타
3301 물라빤나사 띠까
3302 맛지마빤나사 띠까
3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리
4102 니다나왁가 빨리
4103 칸다왁가 빨리
4104 살라야따나왁가 빨리
4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)
4201 사가타왁가 앗타카타
4202 니다나왁가 앗타카타
4203 칸다왁가 앗타카타
4204 살라야따나왁가 앗타카타
4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)
4301 사가타왁가 띠까
4302 니다나왁가 띠까
4303 칸다왁가 띠까
4304 살라야따나왁가 띠까
4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리
5102 두까니빠따 빨리
5103 띠까니빠따 빨리
5104 짜뚝까니빠따 빨리
5105 빤짜까니빠따 빨리
5106 착까니빠따 빨리
5107 삿따까니빠따 빨리
5108 앗타까디니빠따 빨리
5109 나와까니빠따 빨리
5110 다사까니빠따 빨리
5111 에까다사까니빠따 빨리
5201 에까까니빠따 앗타카타
5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타
5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타
5204 앗타까디니빠따 앗타카타
5301 에까까니빠따 띠까
5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까
5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까
5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리
6102 담마빠다 빨리
6103 우다나 빨리
6104 이띠웃따까 빨리
6105 숫따니빠따 빨리
6106 위마나왓투 빨리
6107 베따왓투 빨리
6108 테라가타 빨리
6109 테리가타 빨리
6110 아빠다나 빨리-1
6111 아빠다나 빨리-2
6112 붓다왕사 빨리
6113 짜리야삐따까 빨리
6114 자따까 빨리-1
6115 자따까 빨리-2
6116 마하닷데사 빨리
6117 출라닷데사 빨리
6118 빠티삼비다막가 빨리
6119 넷띠빠까라나 빨리
6120 밀린다빤하 빨리
6121 뻬따꼬빠데사 빨리
6201 쿳닥까빠타 앗타카타
6202 담마빠다 앗타카타-1
6203 담마빠다 앗타카타-2
6204 우다나 앗타카타
6205 이띠웃따까 앗타카타
6206 숫따니빠따 앗타카타-1
6207 숫따니빠따 앗타카타-2
6208 위마나왓투 앗타카타
6209 베따왓투 앗타카타
6210 테라가타 앗타카타-1
6211 테라가타 앗타카타-2
6212 테리가타 앗타카타
6213 아빠다나 앗타카타-1
6214 아빠다나 앗타카타-2
6215 붓다왕사 앗타카타
6216 짜리야삐따까 앗타카타
6217 자따까 앗타카타-1
6218 자따까 앗타카타-2
6219 자따까 앗타카타-3
6220 자따까 앗타카타-4
6221 자따까 앗타카타-5
6222 자따까 앗타카타-6
6223 자따까 앗타카타-7
6224 마하닷데사 앗타카타
6225 출라닷데사 앗타카타
6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1
6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2
6228 넷띠빠까라나 앗타카타
6301 넷띠빠까라나 띠까
6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리
7102 위방가 빨리
7103 다뚜까타 빨리
7104 뿍갈라빤냣띠 빨리
7105 까타왓투 빨리
7106 야마까 빨리-1
7107 야마까 빨리-2
7108 야마까 빨리-3
7109 빳타나 빨리-1
7110 빳타나 빨리-2
7111 빳타나 빨리-3
7112 빳타나 빨리-4
7113 빳타나 빨리-5
7201 담마상가니 앗타카타
7202 삼모하위노다니 앗타카타
7203 빤짜빠까라나 앗타카타
7301 담마상가니-물라띠까
7302 위방가-물라띠까
7303 빤짜빠까라나-물라띠까
7304 담마상가니-아누띠까
7305 빤짜빠까라나-아누띠까
7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도
7307 아비담맛타상가호
7308 아비담마와따라-뿌라나띠까
7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີອັດຖະກະຖາຏີກາອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ
1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ
1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ)
1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ
1105 ປະລິວາລະ ປາລີ
1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1
1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2
1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ
1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ)
1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ
1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1
1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2
1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3
1401 ທເວມາຕິກາປາລີ
1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ
1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ
1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1
1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2
1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1
1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2
1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ
1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ
1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1
1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2
1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ
1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ

8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1
8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2
8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1
8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2
8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ

8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ)
8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ
8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ
8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ
8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ
8417 ນະມັກກາລະຏີກາ
8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ
8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ
8420 ສຸຕະວັນທະນາ
8421 ກະມະລາຍຈະລິ
8422 ຊິນາລັງກາລະ
8423 ປັດຊະມະທຸ
8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ
8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ
8426 ມະຫາວັງສະ
8427 ສາສະນະວັງສະ
8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ
8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ
8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ)
8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ)
8432 ປະທະຣູປະສິດທິ
8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ
8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ
8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ
8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ
8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ
8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ
8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ
8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ
8441 ໂລກະນີຕິ
8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ
8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ
8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ
8445 ທັມມະນີຕິ
8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ
8447 ນີຕິມັນຊະລີ
8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ
8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ
8450 ຈານັກຍະນີຕິ
8451 ລະສະວາຫິນີ
8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ
8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ
8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ
8455 ຖູປະວັງສະ
8456 ທາຐາວັງສະ
8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ
8458 ຘາຕຸວັງສະ
8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ
8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ
8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ
8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ
8463 ມິລິທະຏີກາ
8464 ປະທະມັນຊະລີ
8465 ປະທະສາຘະນັງ
8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ
8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ
8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ)
2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ
2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ)
2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ)
2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ
2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1
2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ
3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ
3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ
3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1
3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2
3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ
3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ
3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ
4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ
4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ
4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)
4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)
4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ
4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ
4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ
4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ
5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ
5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ
5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ
5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ
5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ
5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ
5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ
5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ
5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ
5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ
6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ
6103 ອຸທານະ ປາລີ
6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ
6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ
6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ
6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ
6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ
6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ
6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1
6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2
6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ
6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ
6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1
6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2
6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ
6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ
6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ
6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ
6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ
6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ
6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ
6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1
6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2
6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ
6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1
6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2
6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1
6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2
6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ
6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1
6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2
6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ
6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1
6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2
6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3
6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4
6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5
6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6
6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7
6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1
6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2
6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ
6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ
7102 ວິພັງຄະ ປາລີ
7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ
7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ
7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ
7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1
7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2
7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3
7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1
7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2
7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3
7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4
7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5
7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ
7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ
7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ
7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ
7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ
7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ
7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ
7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ
7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ
7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ
7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळीअट्ठकथाटीकाअन्य
1101 पाराजिक पाळी
1102 पाचित्तिय पाळी
1103 महावग्ग पाळी (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळी
1105 परिवार पाळी
1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१
1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-१
1302 सारत्थदीपनी टीका-२
1303 सारत्थदीपनी टीका-३
1401 द्वेमातिकापाळी
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-१
1405 विमतिविनोदनी टीका-२
1406 विनयालंकार टीका-१
1407 विनयालंकार टीका-२
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-१
1411 विनयविनिच्छय टीका-२
1412 पाचित्यादियोजनापाळी
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-१
8402 विसुद्धिमग्ग-२
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवंदना
8421 कमलांजलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगंथवंस
8426 महावंस
8427 सासनवंस
8428 कच्चायनव्याकरणं
8429 मोग्गल्लानव्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपंचिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार
8441 लोकनीति
8442 सुत्तंतनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8444 महारहनीति
8445 धम्मनीति
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमंजरी
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8450 चाणक्यनीति
8451 रसवाहिनी
8452 सीमाविसोधनीपाठ
8453 वेस्संतरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमंजरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिंदुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमंजुसा
8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी
2102 महावग्ग पाळी (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळी
2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खंधवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१
2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी
3102 मज्झिमपण्णास पाळी
3103 उपरिपण्णास पाळी
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी
4102 निदानवग्ग पाळी
4103 खंधवग्ग पाळी
4104 सळायतनवग्ग पाळी
4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खंधवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खंधवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी
5102 दुकनिपात पाळी
5103 तिकनिपात पाळी
5104 चतुक्कनिपात पाळी
5105 पंचकनिपात पाळी
5106 छक्कनिपात पाळी
5107 सत्तकनिपात पाळी
5108 अट्ठकादिनिपात पाळी
5109 नवकनिपात पाळी
5110 दसकनिपात पाळी
5111 एकादसकनिपात पाळी
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी
6102 धम्मपद पाळी
6103 उदान पाळी
6104 इतिवुत्तक पाळी
6105 सुत्तनिपात पाळी
6106 विमानवत्थु पाळी
6107 पेतवत्थु पाळी
6108 थेरगाथा पाळी
6109 थेरीगाथा पाळी
6110 अपदान पाळी-१
6111 अपदान पाळी-२
6112 बुद्धवंस पाळी
6113 चरियापिटक पाळी
6114 जातक पाळी-१
6115 जातक पाळी-२
6116 महानिद्देस पाळी
6117 चूळनिद्देस पाळी
6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी
6119 नेत्तिप्पकरण पाळी
6120 मिलिंदपंह पाळी
6121 पेटकोपदेस पाळी
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-१
6203 धम्मपद अट्ठकथा-२
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-१
6214 अपदान अट्ठकथा-२
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-१
6218 जातक अट्ठकथा-२
6219 जातक अट्ठकथा-३
6220 जातक अट्ठकथा-४
6221 जातक अट्ठकथा-५
6222 जातक अट्ठकथा-६
6223 जातक अट्ठकथा-७
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१
6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी
7102 विभंग पाळी
7103 धातुकथा पाळी
7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी
7105 कथावत्थु पाळी
7106 यमक पाळी-१
7107 यमक पाळी-२
7108 यमक पाळी-३
7109 पट्ठान पाळी-१
7110 पट्ठान पाळी-२
7111 पट्ठान पाळी-३
7112 पट्ठान पाळी-४
7113 पट्ठान पाळी-५
7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पंचपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसंगणी-मूलटीका
7302 विभंग-मूलटीका
7303 पंचपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसंगणी-अनुटीका
7305 पंचपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसंगहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်အဋ္ဌကထာဋီကာအခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ
1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ
1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ)
1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ
1105 ပရိဝါရ ပါဠိ
1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁
1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂
1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ
1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ)
1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ
1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁
1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂
1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃
1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ
1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ
1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ
1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁
1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂
1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁
1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂
1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ
1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ
1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁
1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂
1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ
1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ

8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁
8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂
8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁
8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂
8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ

8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ)
8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ)
8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ)
8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ)
8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ)
8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ)
8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ)
8413 နိရုတ္တိဒီပနီ
8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ
8415 အနုဒီပနီပါဌ
8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ
8417 နမက္ကာရဋီကာ
8418 မဟာပဏာမပါဌ
8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ
8420 သုတဝန္ဒနာ
8421 ကမလာဉ္ဇလိ
8422 ဇိနာလင်္ကာရ
8423 ပဇ္ဇမဓု
8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ
8425 စူဠဂန္ထဝံသ
8427 သာသနဝံသ
8426 မဟာဝံသ
8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ
8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ
8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ)
8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ)
8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ
8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ
8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ
8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ
8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ
8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ
8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ
8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ
8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ
8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ
8447 နီတိမဉ္ဇရီ
8445 ဓမ္မနီတိ
8444 မဟာရဟနီတိ
8441 လောကနီတိ
8442 သုတ္တန္တနီတိ
8443 သူရဿတိနီတိ
8450 စာဏကျနီတိ
8448 နရဒက္ခဒီပနီ
8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ
8451 ရသဝါဟိနီ
8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ
8453 ဝေဿန္တရဂီတိ
8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ
8455 ထူပဝံသ
8456 ဒါဌာဝံသ
8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ
8458 ဓါတုဝံသ
8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ
8460 ဇိနစရိတယ
8461 ဇိနဝံသဒီပံ
8462 တေလကဋာဟဂါထာ
8463 မိလိဒဋီကာ
8464 ပဒမဉ္ဇရီ
8465 ပဒသာဓနံ
8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ
8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ
8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ)
2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ
2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ)
2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ)
2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ
2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁
2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁
3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂
3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ
4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)
4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)
4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ
4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ
5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ
5103 တိကနိပါတ ပါဠိ
5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ
5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ
5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ
5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ
5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ
5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ
5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ
5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ
5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ
5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ
5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ
5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ
6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ
6103 ဥဒါန ပါဠိ
6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ
6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ
6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ
6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ
6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ
6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ
6110 အပဒါန ပါဠိ-၁
6111 အပဒါန ပါဠိ-၂
6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ
6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ
6114 ဇာတက ပါဠိ-၁
6115 ဇာတက ပါဠိ-၂
6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ
6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ
6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ
6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ
6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ
6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁
6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂
6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ
6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ
6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁
6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂
6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁
6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂
6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ
6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁
6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂
6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ
6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ
6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁
6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂
6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃
6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄
6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅
6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆
6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇
6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁
6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂
6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ
6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ
6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ
7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ
7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ
7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ
7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ
7106 ယမက ပါဠိ-၁
7107 ယမက ပါဠိ-၂
7108 ယမက ပါဠိ-၃
7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁
7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂
7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃
7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄
7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅
7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ
7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ
7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ
7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ
7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ
7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ
7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ
7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ
7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ
7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော
7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ
7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
PáliAṭṭhakathāṬīkāOutro
1101 Ofensas Graves (Pārājika)
1102 Ofensas Leves (Pācittiya)
1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga)
1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga)
1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)
1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1
1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2
1203 Comentário das Ofensas Leves
1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya
1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya
1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya
1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1
1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2
1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3
1401 Texto das Duas Matrizes
1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya
1403 Subcomentário de Vajirabuddhi
1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1
1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2
1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1
1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2
1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas
1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior
1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1
1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2
1412 Texto da Aplicação das Regras
1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental

8401 Caminho da Purificação - Vol. 1
8402 Caminho da Purificação - Vol. 2
8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1
8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2
8405 História da Origem do Caminho da Purificação

8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita)
8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita)
8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita)
8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita)
8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita)
8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita)
8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita)
8413 Elucidação da Etimologia
8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo
8415 Texto do Subcomentário Elucidativo
8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições
8417 Subcomentário da Saudação
8418 Grande Texto de Saudação
8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais
8420 Saudação com Recitação
8421 Oferenda de Lótus
8422 Ornamento dos Vencedores
8423 Mel dos Versos
8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda
8425 Pequena Crônica dos Livros
8427 Crônica do Ensinamento
8426 Grande Crônica
8429 Gramática de Moggallāna
8428 Gramática de Kaccāyana
8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras
8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes
8432 Realização das Formas das Palavras
8433 Comentário de Moggallāna
8434 Texto sobre a Realização da Aplicação
8435 Texto sobre a Origem dos Versos
8436 Texto do Dicionário Iluminado
8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado
8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão
8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão
8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra
8446 Ética do Poeta
8447 Coleção de Ética
8445 Ética do Dhamma
8444 Grande Ética Secreta
8441 Ética do Mundo
8442 Ética dos Suttas
8443 Ética do Herói
8450 Ética de Cāṇakya
8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens
8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções
8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes
8452 Texto sobre a Purificação dos Limites
8453 Canto de Vessantara
8454 Explicação do Comentário de Moggallāna
8455 Crônica das Estupas
8456 Crônica da Relíquia do Dente
8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos
8458 Crônica das Relíquias
8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla
8460 História do Vencedor
8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores
8462 Versos da Panela de Óleo
8463 Subcomentário de Milinda
8464 Cacho de Flores de Palavras
8465 Realização das Palavras
8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática
8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana
8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha
2102 Grande Seção - Dīgha
2103 Seção de Pāthika - Dīgha
2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha
2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha
2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1
2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima
3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima
3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima
3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1
3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2
3203 Comentário dos Cinquenta Médios
3204 Comentário dos Cinquenta Superiores
3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais
3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios
3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta
4102 Seção das Causas - Saṃyutta
4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta
4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta
4105 Grande Seção - Saṃyutta
4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta
4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara
5102 Grupos de Dois - Aṅguttara
5103 Grupos de Três - Aṅguttara
5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara
5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara
5106 Grupos de Seis - Aṅguttara
5107 Grupos de Sete - Aṅguttara
5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara
5109 Grupos de Nove - Aṅguttara
5110 Grupos de Dez - Aṅguttara
5111 Grupos de Onze - Aṅguttara
5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.
5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha)
6102 Versos do Dhamma (Dhammapada)
6103 Exclamações Inspiradas (Udāna)
6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka)
6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta)
6106 Histórias das Mansões Celestiais
6107 Histórias dos Fantasmas
6108 Versos dos Monges Anciãos
6109 Versos das Monjas Anciãs
6110 Histórias Passadas - Vol. 1
6111 Histórias Passadas - Vol. 2
6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa)
6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka)
6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6116 Grande Exposição (Mahāniddesa)
6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa)
6118 Caminho da Discriminação Analítica
6119 O Guia (Nettippakaraṇa)
6120 As Perguntas de Milinda
6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)
6201 Comentário da Pequena Leitura
6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1
6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2
6204 Comentário do Udāna
6205 Comentário do Itivuttaka
6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1
6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2
6208 Comentário das Histórias das Mansões
6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas
6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1
6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2
6212 Comentário dos Versos das Monjas
6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1
6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2
6215 Comentário da História dos Budas
6216 Comentário do Cesto das Condutas
6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3
6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4
6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5
6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6
6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7
6224 Comentário da Grande Exposição
6225 Comentário da Pequena Exposição
6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1
6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2
6228 Comentário do Guia
6301 Subcomentário do Guia
6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī)
7102 Análise (Vibhaṅga)
7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā)
7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti)
7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu)
7106 O Livro dos Pares - Vol. 1
7107 O Livro dos Pares - Vol. 2
7108 O Livro dos Pares - Vol. 3
7109 Condições de Originação - Vol. 1
7110 Condições de Originação - Vol. 2
7111 Condições de Originação - Vol. 3
7112 Condições de Originação - Vol. 4
7113 Condições de Originação - Vol. 5
7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos
7202 Comentário que Dissipa a Confusão
7203 Comentário dos Cinco Tratados
7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos
7302 Subcomentário Principal da Análise
7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados
7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos
7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados
7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma
7307 Compêndio do Abhidhamma
7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma
7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канонКомментарииСубкомментарииДругое
1101 Параджика-пали
1102 Пачиттия-пали
1103 Махавагга-пали (Виная)
1104 Чулавагга-пали
1105 Паривара-пали
1201 Параджиканда-аттхакатха-1
1202 Параджиканда-аттхакатха-2
1203 Пачиттия-аттхакатха
1204 Махавагга-аттхакатха (Виная)
1205 Чулавагга-аттхакатха
1206 Паривара-аттхакатха
1301 Сараттхадипани-тика-1
1302 Сараттхадипани-тика-2
1303 Сараттхадипани-тика-3
1401 Двематика-пали
1402 Винаясангаха-аттхакатха
1403 Ваджирабуддхи-тика
1404 Вимативинодани-тика-1
1405 Вимативинодани-тика-2
1406 Винаяланкара-тика-1
1407 Винаяланкара-тика-2
1408 Канкхавитаранипурана-тика
1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая
1410 Винаявиниччая-тика-1
1411 Винаявиниччая-тика-2
1412 Пачиттиядийоджана-пали
1413 Кхуддасиккха-муласиккха

8401 Висуддхимагга-1
8402 Висуддхимагга-2
8403 Висуддхимагга-махатика-1
8404 Висуддхимагга-махатика-2
8405 Висуддхимагга-ниданакатха

8406 Дигханикая (пу-ви)
8407 Мадджхиманикая (пу-ви)
8408 Самъюттаникая (пу-ви)
8409 Ангуттараникая (пу-ви)
8410 Винаяпитака (пу-ви)
8411 Абхидхаммапитака (пу-ви)
8412 Аттхакатха (пу-ви)
8413 Нируттидипани
8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха
8415 Анудипанипатха
8416 Паттхануддеса дипанипатха
8417 Намаккаратика
8418 Махапанамапатха
8419 Лаккханато буддхатхоманагатха
8420 Сутавандана
8421 Камаланджали
8422 Джиналанкара
8423 Паджамадху
8424 Буддхагунагатхавали
8425 Чулагантхавамса
8427 Сасанавамса
8426 Махавамса
8429 Моггалланабьякарана
8428 Каччаянабьякарана
8430 Садданитиппакарана (падамала)
8431 Садданитиппакарана (дхатумала)
8432 Падарупасиддхи
8433 Могалланапанчика
8434 Пайогасиддхипатха
8435 Вуттодаяпатха
8436 Абхидханаппадипикапатха
8437 Абхидханаппадипикатика
8438 Субодхаланкарапатха
8439 Субодхаланкаратика
8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара
8446 Кавидаппананити
8447 Нитиманджари
8445 Дхамманити
8444 Махараханити
8441 Локанити
8442 Суттантанити
8443 Сурассатинити
8450 Чанакьянити
8448 Нарадаккхадипани
8449 Чатурараккхадипани
8451 Расавахини
8452 Симависодханипатха
8453 Вессантарагити
8454 Моггаллана вуттививаранапанчика
8455 Тхупавамса
8456 Датхавамса
8457 Дхатупатхавиласиния
8458 Дхатувамса
8459 Хаттхаванагаллавихаравамса
8460 Джиначаритая
8461 Джинавамсадипа
8462 Телакатахагатха
8463 Милидатика
8464 Падаманджари
8465 Падасадхана
8466 Саддабиндупакарана
8467 Каччаянадхатуманджуса
8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали
2102 Махавагга-пали (Дигха)
2103 Патхикавагга-пали
2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха
2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха)
2203 Патхикавагга-аттхакатха
2301 Силаккхандхавагга-тика
2302 Махавагга-тика (Дигха)
2303 Патхикавагга-тика
2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1
2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали
3102 Мадджхимапаннаса-пали
3103 Упарипаннаса-пали
3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1
3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2
3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха
3204 Упарипаннаса-аттхакатха
3301 Мулапаннаса-тика
3302 Мадджхимапаннаса-тика
3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали
4102 Ниданавагга-пали
4103 Кхандхавагга-пали
4104 Салаятанавагга-пали
4105 Махавагга-пали (Самъютта)
4201 Сагатхавагга-аттхакатха
4202 Ниданавагга-аттхакатха
4203 Кхандхавагга-аттхакатха
4204 Салаятанавагга-аттхакатха
4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)
4301 Сагатхавагга-тика
4302 Ниданавагга-тика
4303 Кхандхавагга-тика
4304 Салаятанавагга-тика
4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали
5102 Дуканипата-пали
5103 Тиканипата-пали
5104 Чатукканипата-пали
5105 Панчаканипата-пали
5106 Чхакканипата-пали
5107 Саттаканипата-пали
5108 Аттхакадинипата-пали
5109 Наваканипата-пали
5110 Дасаканипата-пали
5111 Экадасаканипата-пали
5201 Экаканипата-аттхакатха
5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха
5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха
5204 Аттхакадинипата-аттхакатха
5301 Экаканипата-тика
5302 Дука-тика-чатукканипата-тика
5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика
5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали
6102 Дхаммапада-пали
6103 Удана-пали
6104 Итивуттака-пали
6105 Суттанипата-пали
6106 Виманаваттху-пали
6107 Петаваттху-пали
6108 Тхерагатха-пали
6109 Тхеригатха-пали
6110 Ападана-пали-1
6111 Ападана-пали-2
6112 Буддхавамса-пали
6113 Чарияпитака-пали
6114 Джатака-пали-1
6115 Джатака-пали-2
6116 Маханиддеса-пали
6117 Чуланиддеса-пали
6118 Патисамбхидамагга-пали
6119 Неттиппакарана-пали
6120 Милиндапаньха-пали
6121 Петакопадеса-пали
6201 Кхуддакапатха-аттхакатха
6202 Дхаммапада-аттхакатха-1
6203 Дхаммапада-аттхакатха-2
6204 Удана-аттхакатха
6205 Итивуттака-аттхакатха
6206 Суттанипата-аттхакатха-1
6207 Суттанипата-аттхакатха-2
6208 Виманаваттху-аттхакатха
6209 Петаваттху-аттхакатха
6210 Тхерагатха-аттхакатха-1
6211 Тхерагатха-аттхакатха-2
6212 Тхеригатха-аттхакатха
6213 Ападана-аттхакатха-1
6214 Ападана-аттхакатха-2
6215 Буддхавамса-аттхакатха
6216 Чарияпитака-аттхакатха
6217 Джатака-аттхакатха-1
6218 Джатака-аттхакатха-2
6219 Джатака-аттхакатха-3
6220 Джатака-аттхакатха-4
6221 Джатака-аттхакатха-5
6222 Джатака-аттхакатха-6
6223 Джатака-аттхакатха-7
6224 Маханиддеса-аттхакатха
6225 Чуланиддеса-аттхакатха
6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1
6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2
6228 Неттиппакарана-аттхакатха
6301 Неттиппакарана-тика
6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали
7102 Вибханга-пали
7103 Дхатукатха-пали
7104 Пуггалапаннятти-пали
7105 Катхаваттху-пали
7106 Ямака-пали-1
7107 Ямака-пали-2
7108 Ямака-пали-3
7109 Паттхана-пали-1
7110 Паттхана-пали-2
7111 Паттхана-пали-3
7112 Паттхана-пали-4
7113 Паттхана-пали-5
7201 Дхаммасангани-аттхакатха
7202 Саммохивинодани-аттхакатха
7203 Панчапакарана-аттхакатха
7301 Дхаммасангани-мулатика
7302 Вибханга-мулатика
7303 Панчапакарана-мулатика
7304 Дхаммасангани-анутика
7305 Панчапакарана-анутика
7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо
7307 Абхидхамматтхасангахо
7308 Абхидхаммаватара-пуранатика
7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනයවිවරණඅටුවාවෙනත්
1101 පාරාජික පාළි
1102 පාචිත්තිය පාළි
1103 මහාවග්ග පාළි (විනය)
1104 චූළවග්ග පාළි
1105 පරිවාර පාළි
1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1
1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2
1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා
1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය)
1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා
1206 පරිවාර අට්ඨකථා
1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1
1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2
1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3
1401 ද්වෙමාතිකාපාළි
1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා
1403 වජිරබුද්ධි ටීකා
1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1
1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2
1406 විනයාලංකාර ටීකා-1
1407 විනයාලංකාර ටීකා-2
1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා
1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය
1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1
1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2
1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි
1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා

8401 විසුද්ධිමග්ග-1
8402 විසුද්ධිමග්ග-2
8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1
8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2
8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා

8406 දීඝනිකාය (පු-වි)
8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි)
8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි)
8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි)
8410 විනයපිටක (පු-වි)
8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි)
8412 අට්ඨකථා (පු-වි)
8413 නිරුත්තිදීපනී
8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ
8415 අනුදීපනීපාඨ
8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ
8417 නමක්කාරටීකා
8418 මහාපණාමපාඨ
8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා
8420 සුතවන්දනා
8421 කමලාඤ්ජලි
8422 ජිනාලඞ්කාර
8423 පජ්ජමධු
8424 බුද්ධගුණගාථාවලී
8425 චූළගන්ථවංස
8427 සාසනවංස
8426 මහාවංස
8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං
8428 කච්චායනබ්යාකරණං
8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා)
8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා)
8432 පදරූපසිද්ධි
8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා
8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ
8435 වුත්තෝදයපාඨ
8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ
8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා
8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ
8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා
8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර
8446 කවිදප්පණනීති
8447 නීතිමඤ්ජරී
8445 ධම්මනීති
8444 මහාරහනීති
8441 ලෝකනීති
8442 සුත්තන්තනීති
8443 සූරස්සතිනීති
8450 චාණක්යනීති
8448 නරදක්ඛදීපනී
8449 චතුරාරක්ඛදීපනී
8451 රසවාහිනී
8452 සීමවිසෝධනීපාඨ
8453 වෙස්සන්තරගීති
8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා
8455 ථූපවංස
8456 දාඨාවංස
8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා
8458 ධාතුවංස
8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස
8460 ජිනචරිතය
8461 ජිනවංසදීපං
8462 තේලකටාහගාථා
8463 මිලිදටීකා
8464 පදමඤ්ජරී
8465 පදසාධනං
8466 සද්දබින්දුපකරණං
8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා
8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි
2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ)
2103 පාථිකවග්ග පාළි
2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ)
2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා
2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා
2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ)
2303 පාථිකවග්ග ටීකා
2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1
2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි
3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි
3103 උපරිපණ්ණාස පාළි
3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1
3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2
3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා
3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා
3301 මූලපණ්ණාස ටීකා
3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා
3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි
4102 නිදානවග්ග පාළි
4103 ඛන්ධවග්ග පාළි
4104 සළායතනවග්ග පාළි
4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)
4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා
4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා
4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා
4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)
4301 සගාථාවග්ග ටීකා
4302 නිදානවග්ග ටීකා
4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා
4304 සළායතනවග්ග ටීකා
4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි
5102 දුකනිපාත පාළි
5103 තිකනිපාත පාළි
5104 චතුක්කනිපාත පාළි
5105 පඤ්චකනිපාත පාළි
5106 ඡක්කනිපාත පාළි
5107 සත්තකනිපාත පාළි
5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි
5109 නවකනිපාත පාළි
5110 දසකනිපාත පාළි
5111 එකාදසකනිපාත පාළි
5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා
5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා
5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා
5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා
5301 එකකනිපාත ටීකා
5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා
5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා
5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි
6102 ධම්මපද පාළි
6103 උදාන පාළි
6104 ඉතිවුත්තක පාළි
6105 සුත්තනිපාත පාළි
6106 විමානවත්ථු පාළි
6107 පේතවත්ථු පාළි
6108 ථේරගාථා පාළි
6109 ථේරීගාථා පාළි
6110 අපදාන පාළි-1
6111 අපදාන පාළි-2
6112 බුද්ධවංස පාළි
6113 චරියාපිටක පාළි
6114 ජාතක පාළි-1
6115 ජාතක පාළි-2
6116 මහානිද්දේස පාළි
6117 චූළනිද්දේස පාළි
6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි
6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි
6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි
6121 පේටකෝපදේස පාළි
6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා
6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1
6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2
6204 උදාන අට්ඨකථා
6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා
6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1
6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2
6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා
6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා
6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1
6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2
6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා
6213 අපදාන අට්ඨකථා-1
6214 අපදාන අට්ඨකථා-2
6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා
6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා
6217 ජාතක අට්ඨකථා-1
6218 ජාතක අට්ඨකථා-2
6219 ජාතක අට්ඨකථා-3
6220 ජාතක අට්ඨකථා-4
6221 ජාතක අට්ඨකථා-5
6222 ජාතක අට්ඨකථා-6
6223 ජාතක අට්ඨකථා-7
6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා
6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා
6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1
6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2
6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා
6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා
6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි
7102 විභඞ්ග පාළි
7103 ධාතුකථා පාළි
7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි
7105 කථාවත්ථු පාළි
7106 යමක පාළි-1
7107 යමක පාළි-2
7108 යමක පාළි-3
7109 පට්ඨාන පාළි-1
7110 පට්ඨාන පාළි-2
7111 පට්ඨාන පාළි-3
7112 පට්ඨාන පාළි-4
7113 පට්ඨාන පාළි-5
7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා
7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා
7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා
7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා
7302 විභඞ්ග-මූලටීකා
7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා
7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා
7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා
7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ
7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ
7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා
7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon PaliLos ComentariosLos SubcomentariosOtros
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคนข้อคิดเห็นคำอธิบายย่อยอื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ
1102 ปาจิตติยปาฬิ
1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย)
1104 จูฬวคฺคปาฬิ
1105 ปริวารปาฬิ
1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑
1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒
1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา
1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย)
1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา
1206 ปริวารอฏฺฐกถา
1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑
1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒
1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓
1401 ทเวมาติกาปาฬิ
1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา
1403 วชิรพุทฺธิฏีกา
1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑
1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒
1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑
1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒
1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา
1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย
1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑
1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒
1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ
1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา

8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑
8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒
8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑
8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒
8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา

8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ)
8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ)
8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ)
8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ)
8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ)
8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ)
8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ)
8413 นิรุตฺติทีปนี
8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ
8415 อนุทีปนีปาฐ
8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ
8417 นมกฺการฏีกา
8418 มหาปณามปาฐ
8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา
8420 สุตวทน
8421 กมลาญฺชลิ
8422 ชินาลงฺการ
8423 ปชฺชมธุ
8424 พุทฺธคุณคาถาวลี
8425 จูฬคนฺถวํส
8427 สาสนวํส
8426 มหาวํส
8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ
8428 กจฺจายนพฺยากรณํ
8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา)
8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา)
8432 ปทรูปสิทฺธิ
8433 โมคคฺลานปญฺจิกา
8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ
8435 วุตฺโตทยปาฐ
8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ
8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา
8438 สุโพธาลงฺการปาฐ
8439 สุโพธาลงฺการฏีกา
8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร
8446 กวิทปฺปณนีติ
8447 นีติมญฺชรี
8445 ธมฺมนีติ
8444 มหารหนีติ
8441 โลกนีติ
8442 สุตฺตนฺตนีติ
8443 สูรสฺสตินีติ
8450 จาณกฺยนีติ
8448 นรทกฺขทีปนี
8449 จตุราวรกฺขทีปนี
8451 รสวาหินี
8452 สีมวิโสธนีปาฐ
8453 เวสฺสนฺตรคีติ
8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา
8455 ถูปวํส
8456 ทาฐาวํส
8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา
8458 ธาตุวํส
8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส
8460 ชนจริตย
8461 ชนวํสทีปํ
8462 เตลกฏาหคาถา
8463 มิลิทฏีกา
8464 ปทมญฺชรี
8465 ปทสาธนํ
8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ
8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา
8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ
2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ)
2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ
2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ)
2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา
2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา
2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ)
2303 ปาถิกวคฺคฏีกา
2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑
2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ
3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ
3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ
3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑
3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒
3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา
3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา
3301 มูลปณฺณาสฏีกา
3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา
3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ
4102 นิทานวคฺคปาฬิ
4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ
4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ
4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)
4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา
4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา
4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา
4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)
4301 สคาถาวคฺคฏีกา
4302 นิทานวคฺคฏีกา
4303 ขนฺธวคฺคฏีกา
4304 สฬายตนวคฺคฏีกา
4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ
5102 ทุกนิปาตปาฬิ
5103 ติกนิปาตปาฬิ
5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ
5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ
5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ
5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ
5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ
5109 นวกนิปาตปาฬิ
5110 ทสกนิปาตปาฬิ
5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ
5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา
5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา
5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา
5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา
5301 เอกกนิปาตฏีกา
5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา
5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา
5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ
6102 ธมฺมปทปาฬิ
6103 อุทานปาฬิ
6104 อิติวุตฺตกปาฬิ
6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ
6106 วิมานวตฺถุปาฬิ
6107 เปตวตฺถุปาฬิ
6108 เถรคาถาปาฬิ
6109 เถรีคาถาปาฬิ
6110 อปทานปาฬิ-๑
6111 อปทานปาฬิ-๒
6112 พุทธวงฺสปาฬิ
6113 จริยาปิฏกปาฬิ
6114 ชาตกปาฬิ-๑
6115 ชาตกปาฬิ-๒
6116 มหานิทฺเทสปาฬิ
6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ
6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ
6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ
6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ
6121 เปฏโกปเทสปาฬิ
6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา
6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑
6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒
6204 อุทานอฏฺฐกถา
6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา
6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑
6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒
6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา
6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา
6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑
6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒
6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา
6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑
6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒
6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา
6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา
6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑
6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒
6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓
6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔
6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕
6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖
6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗
6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา
6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา
6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑
6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒
6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา
6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา
6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ
7102 วิภงฺคปาฬิ
7103 ธาตุกถาปาฬิ
7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ
7105 กถาวตฺถุปาฬิ
7106 ยมกปาฬิ-๑
7107 ยมกปาฬิ-๒
7108 ยมกปาฬิ-๓
7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑
7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒
7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓
7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔
7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕
7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา
7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา
7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา
7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา
7302 วิภงฺคมูลฏีกา
7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา
7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา
7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา
7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท
7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห
7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา
7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།འགྲེལ་བཤད།འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི།
1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི།
1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ)
1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།
1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ)
1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣
1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།
1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ།
1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡
1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢
1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ།
1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡
1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢
1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི།
1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ།

8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡
8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢
8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡
8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢
8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ།

8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི)
8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི།
8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ།
8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ།
8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ།
8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི།
8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར།
8423 པཛྫ་མ་དྷུ།
8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི།
8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས།
8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས།
8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས།
8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ)
8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ)
8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི།
8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ།
8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ།
8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ།
8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ།
8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ།
8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར།
8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི།
8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི།
8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི།
8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི།
8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི།
8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི།
8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི།
8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི།
8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི།
8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ།
8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི།
8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ།
8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས།
8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས།
8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ།
8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས།
8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས།
8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ།
8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ།
8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ།
8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ།
8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི།
8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ།
8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ།
8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ།
8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ)
2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ)
2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ)
2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡
2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)
4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི།
6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི།
6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི།
6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི།
6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡
6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢
6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི།
6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི།
6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡
6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢
6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི།
6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི།
6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི།
6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།
6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣
6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤
6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥
6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦
6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧
6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི།
7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི།
7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི།
7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི།
7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡
7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢
7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣
7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡
7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢
7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣
7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤
7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥
7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ།
7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ།
7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển PaliChú giảiPhụ chú giảiKhác
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1
1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2
1203 Chú Giải Pācittiya
1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật)
1205 Chú Giải Cūḷavagga
1206 Chú Giải Parivāra
1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1
1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2
1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha
1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi
1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1
1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2
1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1
1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2
1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1
1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Thanh Tịnh Đạo - 1
8402 Thanh Tịnh Đạo - 2
8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1
8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2
8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo

8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8410 Tạng Luật (Vấn Đáp)
8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp)
8412 Chú Giải (Vấn Đáp)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Phụ Chú Giải Namakkāra
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8444 Mahārahanīti
8445 Dhammanīti
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8450 Cāṇakyanīti
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Phụ Chú Giải Milinda
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2203 Chú Giải Pāthikavagga
2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga
2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1
2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1
3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2
3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa
3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa
3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)
4201 Chú Giải Sagāthāvagga
4202 Chú Giải Nidānavagga
4203 Chú Giải Khandhavagga
4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga
4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga
4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga
4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga
4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga
4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Chú Giải Ekakanipāta
5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta
5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi - 1
6111 Apadāna Pāḷi - 2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi - 1
6115 Jātaka Pāḷi - 2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Chú Giải Khuddakapāṭha
6202 Chú Giải Dhammapada - 1
6203 Chú Giải Dhammapada - 2
6204 Chú Giải Udāna
6205 Chú Giải Itivuttaka
6206 Chú Giải Suttanipāta - 1
6207 Chú Giải Suttanipāta - 2
6208 Chú Giải Vimānavatthu
6209 Chú Giải Petavatthu
6210 Chú Giải Theragāthā - 1
6211 Chú Giải Theragāthā - 2
6212 Chú Giải Therīgāthā
6213 Chú Giải Apadāna - 1
6214 Chú Giải Apadāna - 2
6215 Chú Giải Buddhavaṃsa
6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka
6217 Chú Giải Jātaka - 1
6218 Chú Giải Jātaka - 2
6219 Chú Giải Jātaka - 3
6220 Chú Giải Jātaka - 4
6221 Chú Giải Jātaka - 5
6222 Chú Giải Jātaka - 6
6223 Chú Giải Jātaka - 7
6224 Chú Giải Mahāniddesa
6225 Chú Giải Cūḷaniddesa
6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1
6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2
6228 Chú Giải Nettippakaraṇa
6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi - 1
7107 Yamaka Pāḷi - 2
7108 Yamaka Pāḷi - 3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5
7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi
7202 Chú Giải Sammohavinodanī
7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa
7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī
7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga
7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa
7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī
7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra
7309 Abhidhammamātikāpāḷi