Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ඒ භාග්‍යවත් අරහත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේට මාගේ නමස්කාරය වේවා!

Dīghanikāye

දීඝ නිකායෙහි

Sīlakkhandhavaggaṭṭhakathā

සීලක්ඛන්ධවග්ග අටුවාව (සුමංගල විලාසිනිය)

Ganthārambhakathā

ග්‍රන්ථාරම්භ කථාව

Karuṇāsītalahadayaṃ[Pg.1], paññāpajjotavihatamohatamaṃ;

Sanarāmaralokagaruṃ, vande sugataṃ gativimuttaṃ.

මහා කරුණාවෙන් සිහිල් වූ හදවතක් ඇත්තා වූ ද, ප්‍රඥා නමැති ආලෝකයෙන් මෝහය නමැති අඳුර දුරු කළා වූ ද, දෙව් මිනිසුන් සහිත ලෝකයාගේ ගෞරවයට පාත්‍ර වූ ද, පංච ගතිවලින් මිදුණා වූ ද ඒ සුගත තථාගතයන් වහන්සේට මම නමස්කාර කරමි.

Buddhopi buddhabhāvaṃ, bhāvetvā ceva sacchikatvā ca;

Yaṃ upagato gatamalaṃ, vande tamanuttaraṃ dhammaṃ.

යම් දහමක් වඩා වර්ධනය කිරීමෙන් සහ ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීමෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේ ද බුද්ධත්වය ලැබූ සේක් ද, කෙලෙස් මල රහිත වූ ඒ අනුත්තර වූ දහමට ද මම නමස්කාර කරමි.

Sugatassa orasānaṃ, puttānaṃ mārasenamathanānaṃ;

Aṭṭhannampi samūhaṃ, sirasā vande ariyasaṅghaṃ.

සුගතයන් වහන්සේගේ ඖරස පුත්‍රයන් වූ, මාර සේනාව පරාජය කළා වූ, අෂ්ටාර්ය පුද්ගල මහා සංඝරත්නයට මම හිස නමා නමස්කාර කරමි.

Iti me pasannamatino, ratanattayavandanāmayaṃ puññaṃ;

Yaṃ suvihatantarāyo, hutvā tassānubhāvena.

මෙසේ පහන් වූ සිතින් යුතුව තෙරුවන් වන්දනා කිරීමෙන් මා රැස් කළ යම් පිනක් ඇද්ද, එම පිනේ ආනුභාවයෙන් සියලු බාධක හා අන්තරායන් දුරු වේවා!

Dīghassa dīghasuttaṅkitassa, nipuṇassa āgamavarassa;

Buddhānubuddhasaṃvaṇṇitassa, saddhāvahaguṇassa.

දිගු සූත්‍රවලින් යුක්ත වූ ද, ඉතා සියුම් වූ ද, බුදුරජාණන් වහන්සේ සහ අනුබුදුරජාණන් වහන්සේලා විසින් වර්ණනා කරන ලද්දා වූ ද, ශ්‍රද්ධාව ඇති කරවන ගුණවලින් හෙබි වූ ද උතුම් දීඝ නිකායෙහි (අර්ථයන් පැහැදිලි කරනු පිණිස),

Atthappakāsanatthaṃ, aṭṭhakathā ādito vasisatehi;

Pañcahi yā saṅgītā, anusaṅgītā ca pacchāpi.

ආරම්භයේ දී පන්සීයක් මහා රහතන් වහන්සේලා විසින් ද, පසුව (දෙවන හා තෙවන ධර්ම සංගායනාවල දී) නැවත සංගායනා කරන ලද්දා වූ ද යම් අටුවාවක් ඇද්ද,

Sīhaḷadīpaṃ pana ābhatātha, vasinā mahāmahindena;

Ṭhapitā sīhaḷabhāsāya, dīpavāsīnamatthāya.

මහා මහින්ද රහතන් වහන්සේ විසින් හෙළදිවට වැඩම කරවන ලදුව, ලක්වැසියන්ගේ යහපත පිණිස හෙළ බසින් තබන ලද (එම අටුවාව),

Apanetvāna [Pg.2] tatohaṃ, sīhaḷabhāsaṃ manoramaṃ bhāsaṃ;

Tantinayānucchavikaṃ, āropento vigatadosaṃ.

මම එයින් ඒ හෙළ බස ඉවත් කොට, ධර්ම විනය පාලි ක්‍රමයට අනුකූල වූ ද, ප්‍රාඥයන්ගේ සිත් පිනවන්නා වූ ද, දොස් රහිත වූ ද මනරම් භාෂාවකට නංවන්නෙමි.

Samayaṃ avilomento, therānaṃ theravaṃsapadīpānaṃ;

Sunipuṇavinicchayānaṃ, mahāvihāre nivāsīnaṃ.

මහා විහාරවාසී, ස්ථවිර වංශයට පහනක් බඳු වූ, සියුම් විනිශ්චයන්හි දක්ෂ වූ තේරණ වහන්සේලාගේ සම්ප්‍රදායට විරුද්ධ නොවෙමින්,

Hitvā punappunāgatamatthaṃ, atthaṃ pakāsayissāmi;

Sujanassa ca tuṭṭhatthaṃ, ciraṭṭhitatthañca dhammassa.

නැවත නැවත කියැවුණු කරුණු ඉවත් කොට, සත්පුරුෂයන්ගේ සතුට පිණිසත් ධර්මයේ චිරස්ථිතිය පිණිසත් මම මෙසේ අරුත් දක්වන්නෙමි.

Sīlakathā dhutadhammā, kammaṭṭhānāni ceva sabbāni;

Cariyāvidhānasahito, jhānasamāpattivitthāro.

සීල කථාව, ධුතාංග ධර්මයන්, සියලු කමටහන් ද, චර්යා විධි සහිත වූ ධ්‍යාන සමාපත්ති පිළිබඳ විස්තර ද,

Sabbā ca abhiññāyo, paññāsaṅkalananicchayo ceva;

Khandhadhātāyatanindriyāni, ariyāni ceva cattāri.

සියලු අභිඥාවන්, ප්‍රඥා විනිශ්චයන් මෙන්ම ස්කන්ධ, ධාතු, ආයතන, ඉන්ද්‍රියයන් සහ සිව් මහා ආර්ය සත්‍යයන් ද,

Saccāni paccayākāradesanā, suparisuddhanipuṇanayā;

Avimuttatantimaggā, vipassanā bhāvanā ceva.

පටිච්චසමුප්පාද දේශනාව, ඉතා පිරිසිදු වූත් සියුම් වූත් විදර්ශනා භාවනා ක්‍රම ද,

Iti pana sabbaṃ yasmā, visuddhimagge mayā suparisuddhaṃ;

Vuttaṃ tasmā bhiyyo, na taṃ idha vicārayissāmi.

මේ සියල්ල මා විසින් විසුද්ධිමාර්ගයෙහි ඉතා පිරිසිදු ලෙස දක්වා ඇති බැවින්, මම ඒවා නැවත මෙහි දී විස්තර නොකරන්නෙමි.

‘‘Majjhe visuddhimaggo, esa catunnampi āgamānañhi;

Ṭhatvā pakāsayissati, tattha yathā bhāsitaṃ atthaṃ’’.

“විසුද්ධිමාර්ගය සිව් නිකායන් මැද සිටිමින් ඒ ඒ තැන්හි දේශනා කරන ලද අර්ථයන් මනාව පැහැදිලි කරනු ඇත” යන අදහසින්,

Icceva kato tasmā, tampi gahetvāna saddhimetāya;

Aṭṭhakathāya vijānatha, dīghāgamanissitaṃ atthanti.

එම විසුද්ධිමාර්ගය සම්පාදනය කරන ලදී. එබැවින් එම ග්‍රන්ථය ද මෙම අටුවාව ද යන දෙකම උපකාර කරගෙන දීඝ නිකායෙහි අර්ථයන් වටහා ගන්න.

Nidānakathā

නිදාන කථාව

Tattha dīghāgamo nāma sīlakkhandhavaggo, mahāvaggo, pāthikavaggoti vaggato tivaggo hoti; suttato catuttiṃsasuttasaṅgaho. Tassa vaggesu sīlakkhandhavaggo ādi, suttesu brahmajālaṃ. Brahmajālassāpi ‘‘evaṃ [Pg.3] me suta’’ntiādikaṃ āyasmatā ānandena paṭhamamahāsaṅgītikāle vuttaṃ nidānamādi.

එහි දීඝ නිකාය යනු සීලක්ඛන්ධ වර්ගය, මහා වර්ගය සහ පාථික වර්ගය වශයෙන් වර්ග තුනකි; සූත්‍ර වශයෙන් සූත්‍ර තිස් හතරක එකතුවකි. එම වර්ගයන් අතුරින් සීලක්ඛන්ධ වර්ගය පළමුවැන්න වන අතර සූත්‍ර අතුරින් බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රය පළමුවැන්නයි. බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රයෙහි ‘ඒවං මේ සුතං’ යනාදී වශයෙන් ආයුෂ්මත් ආනන්ද හිමියන් විසින් පළමු මහා සංගායනාවේ දී දේශනා කරන ලද නිදානය එහි ආරම්භයයි.

Paṭhamamahāsaṅgītikathā

ප්‍රථම මහා සංගායනා කථාව

Paṭhamamahāsaṅgīti nāma cesā kiñcāpi vinayapiṭake tantimārūḷhā, nidānakosallatthaṃ pana idhāpi evaṃ veditabbā. Dhammacakkappavattanañhi ādiṃ katvā yāva subhaddaparibbājakavinayanā katabuddhakicce, kusinārāyaṃ upavattane mallānaṃ sālavane yamakasālānamantare visākhapuṇṇamadivase paccūsasamaye anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbute bhagavati lokanāthe, bhagavato dhātubhājanadivase sannipatitānaṃ sattannaṃ bhikkhusatasahassānaṃ saṅghatthero āyasmā mahākassapo sattāhaparinibbute bhagavati subhaddena vuḍḍhapabbajitena – ‘‘alaṃ, āvuso, mā socittha, mā paridevittha, sumuttā mayaṃ tena mahāsamaṇena, upaddutā ca homa – ‘idaṃ vo kappati, idaṃ vo na kappatī’ti, idāni pana mayaṃ yaṃ icchissāma, taṃ karissāma, yaṃ na icchissāma na taṃ karissāmā’’ti (cūḷava. 437) vuttavacanamanussaranto, īdisassa ca saṅghasannipātassa puna dullabhabhāvaṃ maññamāno, ‘‘ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati, yaṃ pāpabhikkhū ‘atītasatthukaṃ pāvacana’nti maññamānā pakkhaṃ labhitvā nacirasseva saddhammaṃ antaradhāpeyyuṃ, yāva ca dhammavinayo tiṭṭhati, tāva anatītasatthukameva pāvacanaṃ hoti. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

ප්‍රථම මහා සංගායනාව පිළිබඳ විස්තරය විනය පිටකයෙහි ඇතුළත් වුව ද, නිදානය පිළිබඳ මනා වැටහීමක් පිණිස මෙහි දී ද මෙසේ දත යුතුය. ලෝකනාථ වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දම්සක් පැවතුම් සූත්‍රයෙහි සිට සුභද්‍ර පරිබ්‍රාජකයා දමනය කිරීම දක්වා බුද්ධ කෘත්‍යයන් නිමවා, කුසිනාරා නුවර මල්ල රජදරුවන්ගේ උපවත්තන සල් උයනෙහි දී වෙසක් පුන් පෝ දින අළුයම් කාලයෙහි අනුපාදිශේෂ නිබ්බාන ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පෑ සේක. ධාතු බෙදා දුන් දිනයෙහි රැස් වූ සත් ලක්ෂයක් රහතන් වහන්සේලා අතර සංඝ ස්ථවිර වූ මහා කාශ්‍යප රහතන් වහන්සේ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පා සත් දිනක් ගිය තැන මහලු කල පැවිදි වූ සුභද්‍ර විසින් කියන ලද, 'ඇවැත්නි, කණගාටු නොවන්න, ශෝක නොකරන්න, ඒ මහා ශ්‍රමණයන්ගෙන් අප දැන් හොඳින් නිදහස් වී ඇත. මේක කැපයි, මේක අකැපයි කියා ඔහු අපට කරදර කළේය. දැන් අපට රිසි දෙයක් කළ හැකිය, අකමැති දේ නොකර සිටිය හැකිය' යන වචනය සිහිපත් කළ සේක. මෙබඳු සංඝ සන්නිපාතයක් නැවත ලැබීම දුෂ්කර බවත්, පවිටු භික්ෂූන් සසුන පිරිහීමට පත් කළ හැකි බවත් සිතූ උන්වහන්සේ, ධර්ම විනය පවතින තාක් ශාස්තෘන් වහන්සේ පවතින බව වටහා ගෙන සංගායනාවක් කිරීමට උත්සාහ කළහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක:

‘Yo vo, ānanda, mayā dhammo ca vinayo ca desito paññatto, so vo mamaccayena satthā’ti (dī. ni. 2.216).

“ආනන්දය, මා විසින් යම් ධර්මයක් සහ විනයක් දේශනා කරන ලද ද පනවන ලද ද, මාගේ ඇවෑමෙන් එයම තොපගේ ශාස්තෘවරයා වන්නේය.”

‘Yaṃnūnāhaṃ dhammañca vinayañca saṅgāyeyyaṃ, yathayidaṃ sāsanaṃ addhaniyaṃ assa ciraṭṭhitikaṃ’.

“මම ධර්මය හා විනය සංගායනා කරන්නෙම් නම් මැනවි, එවිට මෙම ශාසනය බොහෝ කල් පවතිනු ඇත.”

Yañcāhaṃ bhagavatā –

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මා හට මෙසේ වදාරන ලදී:

‘Dhāressasi pana me tvaṃ, kassapa, sāṇāni paṃsukūlāni nibbasanānī’ti (saṃ. ni. 2.154) vatvā cīvare sādhāraṇaparibhogena.

“කාශ්‍යපය, ඔබ මාගේ මේ හණ නූලෙන් කළ පරණ පාංශුකූල සිවුර දරන්නෙහි ද?” යනුවෙන් වදාරා තමන් වහන්සේගේ සිවුර මා සමඟ හුවමාරු කර ගනිමින් එය පරිභෝජනය කිරීමට සැලැස්වූ සේක.

‘Ahaṃ, bhikkhave, yāvadeva ākaṅkhāmi vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ [Pg.4] jhānaṃ upasampajja viharāmi; kassapopi, bhikkhave, yāvadeva, ākaṅkhati vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī’ti (saṃ. ni. 2.152).

“මහණෙනි, මම යම් තාක් කැමති වෙම් ද, කාමයන්ගෙන් වෙන්ව, අකුසල ධර්මයන්ගෙන් වෙන්ව, විතර්ක විචාර සහිත විවේකයෙන් හටගත් ප්‍රීතිය හා සුඛය ඇති ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරමි. මහණෙනි, කාශ්‍යප ද එසේම තමා කැමති තාක් ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි.”

Evamādinā nayena navānupubbavihārachaḷabhiññāppabhede uttarimanussadhamme attanā samasamaṭṭhapanena ca anuggahito, tathā ākāse pāṇiṃ cāletvā alaggacittatāya ceva candopamapaṭipadāya ca pasaṃsito, tassa kimaññaṃ āṇaṇyaṃ bhavissati. Nanu maṃ bhagavā rājā viya sakakavacaissariyānuppadānena attano kulavaṃsappatiṭṭhāpakaṃ puttaṃ ‘saddhammavaṃsappatiṭṭhāpako me ayaṃ bhavissatī’ti, mantvā iminā asādhāraṇena anuggahena anuggahesi, imāya ca uḷārāya pasaṃsāya pasaṃsīti cintayanto dhammavinayasaṅgāyanatthaṃ bhikkhūnaṃ ussāhaṃ janesi. Yathāha –

මෙලෙස නව අනුපූර්ව විහරණයන්ගෙන් ද ෂඩ් අභිඥාවන්ගෙන් ද යුත් උත්තරීතර මනුෂ්‍ය ධර්මයන්ගෙන් තමන් වහන්සේ හා සමානව තබා වර්ණනා කිරීමෙන් ද, අහසෙහි අත වැනුවාක් මෙන් නොඇලුණු සිතක් ඇති බවත් සඳ උපමාවෙන් යුත් පිළිවෙතත් අගය කිරීමෙන් ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කාශ්‍යප හිමියන්ට සංග්‍රහ කළ සේක. රජෙකු තම රාජාභරණ හා තනතුරු පුතෙකුට ලබා දී තම රාජ වංශය පවත්වාගෙන යන්නට පවරන්නාක් මෙන්, බුදුරජාණන් වහන්සේ ද 'මේ කාශ්‍යප මාගේ සද්ධර්ම වංශය පවත්වනු ඇත' යන අදහසින් අන් ශ්‍රාවකයන්ට නොලැබුණු විශේෂ ගෞරවයක් කළ සේක. මෙය සිහිපත් කළ මහා කාශ්‍යප හිමියෝ ධර්ම විනය සංගායනා කරනු පිණිස භික්ෂූන් වහන්සේලා උනන්දු කරවූහ. ඒ පිළිබඳව මෙසේ සඳහන් වේ:

‘‘Atha kho āyasmā mahākassapo bhikkhū āmantesi – ‘ekamidāhaṃ, āvuso, samayaṃ pāvāya kusināraṃ addhānamaggappaṭipanno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehī’’ti (cūḷava. 437) sabbaṃ subhaddakaṇḍaṃ vitthārato veditabbaṃ. Atthaṃ panassa mahāparinibbānāvasāne āgataṭṭhāneyeva kathayissāma.

එකල ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප ස්ථවිරයන් වහන්සේ භික්ෂූන් වහන්සේලා අමතා මෙසේ වදාළ සේක: 'ඇවැත්නි, මම එක් කලෙක පාවා නුවර සිට කුසිනාරා නුවර බලා යන මහා මාර්ගයෙහි පන්සියයක් පමණ වූ මහත් භික්ෂු සංඝයා සමඟ ගමන් කළෙමි' යනාදී වශයෙන් වූ සුභද්ද කාණ්ඩය සම්පූර්ණයෙන් විස්තර සහිතව දත යුතුය. එහි අර්ථය මහාපරිනිබ්බාන සූත්‍රයේ අවසානයෙහි එන පාඨයන්හිදීම පවසන්නෙමු.

Tato paraṃ āha –

ඉන්පසු මෙසේ වදාළ සේක:

‘‘Handa mayaṃ, āvuso, dhammañca vinayañca saṅgāyāma, pure adhammo dippati, dhammo paṭibāhiyyati; pure avinayo dippati, vinayo paṭibāhiyyati; pure adhammavādino balavanto honti, dhammavādino dubbalā honti, pure avinayavādino balavanto honti, vinayavādino dubbalā hontī’’ti (cūḷava. 437).

'ඇවැත්නි, එබැවින් අපි දැන් ධර්මයත් විනයත් සංගායනා කරමු. මක්නිසාද යත්, අනාගතයේදී අධර්මය බැබළෙනු ඇත, එවිට සද්ධර්මය බැහැර කරනු ලබයි. අවිනය බැබළෙනු ඇත, විනය බැහැර කරනු ලබයි. අධර්මවාදීහු බලවත් වෙති, ධර්මවාදීහු දුබල වෙති. අවිනයවාදීහු බලවත් වෙති, විනයවාදීහු දුබල වෙති.'

Bhikkhū āhaṃsu – ‘‘tena hi, bhante, thero bhikkhū uccinatū’’ti. Thero pana sakalanavaṅgasatthusāsanapariyattidhare puthujjanasotāpannasakadāgāmianāgāmi sukkhavipassaka khīṇāsavabhikkhū anekasate, anekasahasse ca [Pg.5] vajjetvā tipiṭakasabbapariyattippabhedadhare paṭisambhidāppatte mahānubhāve yebhuyyena bhagavato etadaggaṃ āropite tevijjādibhede khīṇāsavabhikkhūyeva ekūnapañcasate pariggahesi. Ye sandhāya idaṃ vuttaṃ – ‘‘atha kho āyasmā mahākassapo ekenūnāni pañca arahantasatāni uccinī’’ti (cūḷava. 437).

භික්ෂූන් වහන්සේලා මෙසේ කීහ: 'ස්වාමීනි, එසේ නම් තෙරුන් වහන්සේ සංගායනාවට සුදුසු භික්ෂූන් තෝරා ගන්නා සේක්වා.' එවිට මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ නවංග ශාස්තෘ ශාසනය හා පරියත්තිය දරන්නා වූ සිය දහස් ගණන් වූ පෘථග්ජන, සෝවාන්, සකෘදාගාමී, අනාගාමී සහ ශුෂ්ක විදර්ශක රහත් භික්ෂූන් වහන්සේලා මඟ හැර, ත්‍රිපිටකය හා සියලු පරියත්තිය දරන්නා වූ, පටිසම්භිදාප්‍රාප්ත වූ, මහානුභාව සම්පන්න වූ, බොහෝ සෙයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ඒ ඒ තනතුරුවලින් අග තනතුරුවල තබන ලද, ත්‍රිවිද්‍යාදී භේදයන්ගෙන් යුත් රහතන් වහන්සේලා හාරසිය අනූ නව නමක්ම තෝරා ගත් සේක. 'එකල ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප ස්ථවිරයන් වහන්සේ එක් නමක් අඩු පන්සියයක් රහතන් වහන්සේලා තෝරා ගත් සේක' යනුවෙන් පවසන ලද්දේ මේ පිළිබඳවයි.

Kissa pana thero ekenūnamakāsīti? Āyasmato ānandattherassa okāsakaraṇatthaṃ. Tenahāyasmatā sahāpi, vināpi, na sakkā dhammasaṅgītiṃ kātuṃ. So hāyasmā sekkho sakaraṇīyo, tasmā sahāpi na sakkā. Yasmā panassa kiñci dasabaladesitaṃ suttageyyādikaṃ appaccakkhaṃ nāma natthi. Yathāha –

මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ එක් නමක් අඩුවෙන් තෝරා ගත්තේ මක්නිසාද? එය ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේට අවස්ථාව ලබා දීම පිණිසයි. මක්නිසාද යත්, ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් සමඟ හෝ උන්වහන්සේ නොමැතිව හෝ ධර්ම සංගායනාව කළ නොහැක. උන්වහන්සේ එකල ශෛක්ෂ පුද්ගලයකු වූ බැවින් තවදුරටත් කටයුතු (මගඵල) නිම කර නොතිබූ හෙයින් උන්වහන්සේ සමඟ සංගායනාව කළ නොහැකි විය. නමුත් උන්වහන්සේ නොමැතිව සංගායනාව කළ නොහැකි වූයේ දසබලයන් වහන්සේ දේශනා කළ සූත්‍ර, ගෙය්‍ය ආදී කිසිදු දහමක් උන්වහන්සේට ප්‍රත්‍යක්ෂ නොවන (අසා නොතිබුණු) දෙයක් නොමැති බැවිනි. ඒ බව මෙසේ දක්වා ඇත:

‘‘Dvāsīti buddhato gaṇhiṃ, dve sahassāni bhikkhuto;

Caturāsīti sahassāni, ye me dhammā pavattino’’ti. (theragā. 1027);

'මම බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් ධර්මස්කන්ධ අසූ දෙදහසක් ද, භික්ෂූන් වහන්සේලාගෙන් දෙදහසක් ද වශයෙන් අසූ හාරදහසක් ධර්මස්කන්ධයන් උගත්තෙමි. ඒ සියල්ල මා කෙරෙහි පවතී.'

Tasmā vināpi na sakkā.

එබැවින් උන්වහන්සේ (ආනන්ද තෙරුන්) නොමැතිව ධර්ම සංගායනාව කළ නොහැක.

Yadi evaṃ sekkhopi samāno dhammasaṅgītiyā bahukārattā therena uccinitabbo assa, atha kasmā na uccinitoti? Parūpavādavivajjanato. Thero hi āyasmante ānande ativiya vissattho ahosi, tathā hi naṃ sirasmiṃ palitesu jātesupi ‘na vāyaṃ kumārako mattamaññāsī’ti, (saṃ. ni. 2.154) kumārakavādena ovadati. Sakyakulappasuto cāyasmā tathāgatassa bhātā cūḷapituputto. Tattha keci bhikkhū chandāgamanaṃ viya maññamānā – ‘‘bahū asekkhapaṭisambhidāppatte bhikkhū ṭhapetvā ānandaṃ sekkhapaṭisambhidāppattaṃ thero uccinī’’ti upavadeyyuṃ. Taṃ parūpavādaṃ parivajjento, ‘ānandaṃ vinā dhammasaṅgītiṃ na sakkā kātuṃ, bhikkhūnaṃyeva naṃ anumatiyā gahessāmī’ti na uccini.

එසේ නම් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ ශෛක්ෂ පුද්ගලයකු වුවද ධර්ම සංගායනාවට බොහෝ උපකාරී වන බැවින් මහා කාශ්‍යප තෙරුන් විසින්ම උන්වහන්සේව මුලින්ම තෝරා නොගත්තේ මන්ද? එය අන් අයගේ දෝෂාරෝපණයෙන් වැළකීම පිණිසයි. මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ ආනන්ද තෙරුන් කෙරෙහි අතිශයින් විශ්වාසය තැබූ සේක. එය කෙතරම්ද යත්, ආනන්ද තෙරුන්ගේ හිසෙහි කෙස් පැසී තිබියදීත් 'මේ ළමයා තමාගේ ප්‍රමාණය දන්නේ නැතැයි' පවසමින් ළමයෙකුට මෙන් අවවාද කළ සේක. තවද ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ ශාක්‍ය වංශිකයෙකි, බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සහෝදරයෙකි. එවැනි තත්වයක් තිබියදී රහත් බව ලැබූ පටිසම්භිදාප්‍රාප්ත භික්ෂූන් වහන්සේලා බොහෝ දෙනෙකු සිටියදී, රහත් නොවූ ආනන්ද තෙරුන්ව මහා කාශ්‍යප තෙරුන් තෝරා ගත්තේ පක්ෂපාතීකමින් යැයි යම් භික්ෂූන් වහන්සේලා දෝෂාරෝපණය කළ හැකිය. එවැනි දෝෂාරෝපණයන් මඟ හැරීම පිණිස 'ආනන්ද තෙරුන් නොමැතිව සංගායනාව කළ නොහැක, එබැවින් භික්ෂූන්ගේම අනුමැතිය ඇතිව උන්වහන්සේව තෝරා ගන්නෙමි' යන අදහසින් උන්වහන්සේව පළමුව තෝරා නොගත් සේක.

Atha sayameva bhikkhū ānandassatthāya theraṃ yāciṃsu. Yathāha –

ඉන්පසු භික්ෂූන් වහන්සේලාම ආනන්ද තෙරුන් වෙනුවෙන් මහා කාශ්‍යප තෙරුන්ගෙන් ඉල්ලා සිටියහ. ඒ පිළිබඳ මෙසේ කියනු ලැබේ:

‘‘Bhikkhū āyasmantaṃ mahākassapaṃ etadavocuṃ – ‘ayaṃ, bhante, āyasmā ānando kiñcāpi sekkho abhabbo chandā dosā mohā bhayā agatiṃ gantuṃ, bahu cānena bhagavato santike dhammo ca vinayo ca pariyatto, tena hi, bhante, thero āyasmantampi [Pg.6] ānandaṃ uccinatū’ti. Atha kho āyasmā mahākassapo āyasmantampi ānandaṃ uccinī’’ti (cūḷava. 437).

භික්ෂූන් වහන්සේලා ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප තෙරුන් හට මෙසේ කීහ: 'ස්වාමීනි, මේ ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ ශෛක්ෂ වුවද, ඡන්දයෙන්, ද්වේෂයෙන්, මෝහයෙන් හෝ භයෙන් අගතියට යාමට කිසිසේත්ම නුසුදුසුය. තවද උන්වහන්සේ බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් බොහෝ ධර්මයත් විනයත් උගෙන තිබේ. එබැවින් ස්වාමීනි, මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන්වද (සංගායනාවට) තෝරා ගන්නා සේක්වා.' එවිට ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ ආනන්ද තෙරුන්වද තෝරා ගත් සේක.

Evaṃ bhikkhūnaṃ anumatiyā uccinitena tenāyasmatā saddhiṃ pañcatherasatāni ahesuṃ.

මෙසේ භික්ෂූන්ගේ අනුමැතිය ඇතිව තෝරා ගන්නා ලද ඒ ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් සමඟ ස්ථවිරයන් වහන්සේලා පන්සිය නමක් වූහ.

Atha kho therānaṃ bhikkhūnaṃ etadahosi – ‘‘kattha nu kho mayaṃ dhammañca vinayañca saṅgāyeyyāmā’’ti? Atha kho therānaṃ bhikkhūnaṃ etadahosi – ‘‘rājagahaṃ kho mahāgocaraṃ pahūtasenāsanaṃ, yaṃnūna mayaṃ rājagahe vassaṃ vasantā dhammañca vinayañca saṅgāyeyyāma, na aññe bhikkhū rājagahe vassaṃ upagaccheyyu’’nti (cūḷava. 437).

එකල එම ස්ථවිර භික්ෂූන් වහන්සේලාට මෙවැනි අදහසක් ඇති විය: 'අපි ධර්මයත් විනයත් කොතැනක සංගායනා කරමුද?' එවිට උන්වහන්සේලාට මෙසේ සිතුණි: 'රජගහ නුවර යනු පහසුවෙන් පිණ්ඩපාතය ලැබිය හැකි, සේනාසන බහුල ප්‍රදේශයකි. එබැවින් අපි රජගහ නුවර වස් වසමින් ධර්මය හා විනය සංගායනා කරමු. වෙනත් කිසිදු භික්ෂුවක් රජගහ නුවර වස් නොවැසිය යුතුය.'

Kasmā pana nesaṃ etadahosi? ‘‘Idaṃ pana amhākaṃ thāvarakammaṃ, koci visabhāgapuggalo saṅghamajjhaṃ pavisitvā ukkoṭeyyā’’ti. Athāyasmā mahākassapo ñattidutiyena kammena sāvesi –

උන්වහන්සේලාට මෙවැනි අදහසක් ඇති වූයේ මන්ද? 'අපගේ මේ ශාසනික කටයුත්ත ස්ථාවරව පවතින පිණිසය, මක්නිසාද යත් විරුද්ධ අදහස් ඇති යම් පුද්ගලයෙකු සංඝයා මැදට පැමිණ අවුල් ඇති කළ හැකි බැවිනි.' ඉන්පසු ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප ස්ථවිරයන් වහන්සේ ඥත්ති දුතිය කර්මයකින් සංඝයා දැනුවත් කළ සේක.

‘‘Suṇātu me, āvuso saṅgho, yadi saṅghassa pattakallaṃ saṅgho imāni pañca bhikkhusatāni sammanneyya rājagahe vassaṃ vasantāni dhammañca vinayañca saṅgāyituṃ, na aññehi bhikkhūhi rājagahe vassaṃ vasitabba’’nti. Esā ñatti.

'ඇවැත්නි, සංඝයා වහන්සේ මගේ වචනයට සවන් දෙන සේක්වා. ඉදින් සංඝයාට සුදුසු කාලය නම්, රජගහ නුවර වස් වසමින් ධර්මය හා විනය සංගායනා කිරීම පිණිස සංඝයා වහන්සේ මේ භික්ෂූන් පන්සිය නම සම්මත කරන සේක්වා. වෙනත් කිසිදු භික්ෂුවක් රජගහ නුවර වස් නොවැසිය යුතුය.' මෙය ඥත්තියයි.

‘‘Suṇātu me, āvuso saṅgho, saṅgho imāni pañcabhikkhusatāni sammanna’’ti ‘rājagahe vassaṃ vasantāni dhammañca vinayañca saṅgāyituṃ, na aññehi bhikkhūhi rājagahe vassaṃ vasitabbanti. Yassāyasmato khamati imesaṃ pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ sammuti’ rājagahe vassaṃ vasantānaṃ dhammañca vinayañca saṅgāyituṃ, na aññehi bhikkhūhi rājagahe vassaṃ vasitabbanti, so tuṇhassa; yassa nakkhamati, so bhāseyya.

'ඇවැත්නි, සංඝයා වහන්සේ මගේ වචනයට සවන් දෙන සේක්වා. රජගහ නුවර වස් වසමින් ධර්මය හා විනය සංගායනා කිරීම පිණිසත්, වෙනත් කිසිදු භික්ෂුවක් රජගහ නුවර වස් නොවැසිය යුතු බවටත් සංඝයා වහන්සේ මේ භික්ෂූන් පන්සිය නම සම්මත කරති. රජගහ නුවර වස් වසමින් ධර්මය හා විනය සංගායනා කිරීමට සහ වෙනත් භික්ෂූන් වස් නොවැසිය යුතු බවට කරන මේ සම්මතයට යම් ආයුෂ්මතෙක් එකඟ වන්නේ නම් ඔහු නිශ්ශබ්ද වේවා. යමෙක් එකඟ නොවන්නේ නම් ඔහු අදහස් දක්වාවා.'

‘‘Sammatāni saṅghena imāni pañcabhikkhusatāni rājagahe vassaṃ vasantāni dhammañca vinayañca saṅgāyituṃ, na aññehi bhikkhūhi rājagahe vassaṃ vasitabbanti, khamati saṅghassa, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmī’’ti (cūḷava. 438).

'රජගහ නුවර වස් වසමින් ධර්මය හා විනය සංගායනා කිරීම පිණිසත්, වෙනත් කිසිදු භික්ෂුවක් රජගහ නුවර වස් නොවැසිය යුතු බවටත් මේ භික්ෂූන් පන්සිය නම සංඝයා විසින් සම්මත කරන ලදී. සංඝයා එයට එකඟය. එබැවින් නිශ්ශබ්දව සිටිති. මෙලෙස මම මෙය දරමි.'

Ayaṃ [Pg.7] pana kammavācā tathāgatassa parinibbānato ekavīsatime divase katā. Bhagavā hi visākhapuṇṇamāyaṃ paccūsasamaye parinibbuto, athassa sattāhaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ sarīraṃ gandhamālādīhi pūjayiṃsu. Evaṃ sattāhaṃ sādhukīḷanadivasā nāma ahesuṃ. Tato sattāhaṃ citakāya agginā jhāyi, sattāhaṃ sattipañjaraṃ katvā sandhāgārasālāyaṃ dhātupūjaṃ kariṃsūti, ekavīsati divasā gatā. Jeṭṭhamūlasukkapakkhapañcamiyaṃyeva dhātuyo bhājayiṃsu. Etasmiṃ dhātubhājanadivase sannipatitassa mahābhikkhusaṅghassa subhaddena vuḍḍhapabbajitena kataṃ anācāraṃ ārocetvā vuttanayeneva ca bhikkhū uccinitvā ayaṃ kammavācā katā.

මේ කර්මවාක්‍යය (පළමු සංගායනාව සඳහා වූ යෝජනාව) සිදු කරන ලද්දේ තථාගතයන් වහන්සේගේ පිරිනිවන් පෑමෙන් විසිඑක්වන දිනයෙහිය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙසක් පුර පසළොස්වක පොහොය දින අලුයම පිරිනිවන් පෑ සේක. ඉන්පසු සත් දවසක් මුළුල්ලේ උන්වහන්සේගේ ස්වර්ණවර්ණ ශ්‍රී දේහයට සුවඳ මල් ආදියෙන් පූජා පැවැත්වූහ. මෙසේ සත් දවසක් 'සාධුකීළන' (සතුටු සහගත පූජා) දින නම් විය. ඉන්පසු සත් දවසක් දර සෑයෙහි ගින්නෙන් ආදාහනය සිදු විය. තවත් සත් දවසක් ආයුධ පවුරක් (ආරක්ෂක වැටක්) කොට සන්ථාගාර ශාලාවෙහි ධාතූන් වහන්සේලාට පූජා පැවැත්වූහ. මෙසේ දින විසිඑකක් ගත විය. පොසොන් මස පුර පක්ෂයේ පස්වන දිනයෙහි ධාතූන් වහන්සේලා බෙදා දෙන ලදී. මෙම ධාතු බෙදා දෙන දිනයේදී රැස්වූ මහා භික්ෂු සංඝයාට, මහලු කල පැවිදි වූ සුභද්ද විසින් කරන ලද නොහොබිනා ප්‍රකාශය දන්වා, කලින් සඳහන් කළ අයුරින්ම භික්ෂූන් වහන්සේලා තෝරාගෙන මහා කාශ්‍යප තෙරුන් විසින් මෙම කර්මවාක්‍යය සිදු කරන ලදී.

Imañca pana kammavācaṃ katvā thero bhikkhū āmantesi – ‘‘āvuso, idāni tumhākaṃ cattālīsa divasā okāso kato, tato paraṃ ‘ayaṃ nāma no palibodho atthī’ti, vattuṃ na labbhā, tasmā etthantare yassa rogapalibodho vā ācariyupajjhāyapalibodho vā mātāpitupalibodho vā atthi, pattaṃ vā pana pacitabbaṃ, cīvaraṃ vā kātabbaṃ, so taṃ palibodhaṃ chinditvā taṃ karaṇīyaṃ karotū’’ti.

මෙම කර්මවාක්‍යය සිදු කිරීමෙන් පසු මහා කාශ්‍යප ස්ථවිරයන් වහන්සේ භික්ෂූන් වහන්සේලාට මෙසේ වදාළ සේක: 'ඇවැත්නි, දැන් ඔබට දින හතළිහක විවේක කාලයක් ලබා දී ඇත. ඉන්පසු 'අපට මේ නමින් බාධාවක් ඇතැයි' කීමට අවස්ථාවක් නොලැබේ. එබැවින් මෙම කාලය ඇතුළත යමෙකුට රෝගාබාධයක් හෝ ආචාර්ය-උපාධ්‍යායන් වහන්සේලා පිළිබඳ කටයුත්තක් හෝ මවුපියන් පිළිබඳ කටයුත්තක් හෝ බාධාවක් ඇත්නම්, එසේත් නැතිනම් පාත්‍රයක් පිළිස්සීමට හෝ සිවුරක් මසා ගැනීමට ඇත්නම්, ඔහු ඒ බාධාවන් ඉවත් කරගෙන ඒ (සංගායනාවට අදාළ) කටයුත්ත කළ යුතුය.'

Evañca pana vatvā thero attano pañcasatāya parisāya parivuto rājagahaṃ gato. Aññepi mahātherā attano attano parivāre gahetvā sokasallasamappitaṃ mahājanaṃ assāsetukāmā taṃ taṃ disaṃ pakkantā. Puṇṇatthero pana sattasatabhikkhuparivāro ‘tathāgatassa parinibbānaṭṭhānaṃ āgatāgataṃ mahājanaṃ assāsessāmī’ti kusinārāyaṃyeva aṭṭhāsi.

මෙසේ වදාරා මහා කාශ්‍යප ස්ථවිරයන් වහන්සේ තමන් වහන්සේගේ පන්සියයක් භික්ෂු පිරිස පිරිවරාගෙන රජගහ නුවර බලා වැඩි සේක. සෙසු මහා තෙරණුවෝ ද තම තමන්ගේ පිරිස් රැගෙන ශෝකයෙන් පීඩිත වූ මහා ජනයා සැනසීම පිණිස ඒ ඒ දිශාවන්ට වැඩි සේක. පුණ්ණ ස්ථවිරයන් වහන්සේ හත්සියයක් භික්ෂු පිරිසක් පිරිවරාගෙන 'තථාගතයන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ ස්ථානයට පැමිණෙන ජනයා සනසවන්නෙමි' යි කුසිනාරාවෙහිම වැඩ සිටි සේක.

Āyasmā ānando yathā pubbe aparinibbutassa, evaṃ parinibbutassāpi bhagavato sayameva pattacīvaramādāya pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ yena sāvatthi tena cārikaṃ pakkāmi. Gacchato gacchato panassa parivārā bhikkhū gaṇanapathaṃ vītivattā. Tenāyasmatā gatagataṭṭhāne mahāparidevo ahosi. Anupubbena pana sāvatthimanuppatte there sāvatthivāsino manussā ‘‘thero kira āgato’’ti sutvā gandhamālādihatthā paccuggantvā – ‘‘bhante, ānanda, pubbe bhagavatā saddhiṃ āgacchatha, ajja kuhiṃ bhagavantaṃ [Pg.8] ṭhapetvā āgatatthā’’tiādīni vadamānā parodiṃsu. Buddhassa bhagavato parinibbānadivase viya mahāparidevo ahosi.

ආයුෂ්මත් ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ පෙර භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන් නොපෑ කාලයෙහි මෙන්ම, පිරිනිවන් පෑ පසු ද උන්වහන්සේගේ පාත්‍ර සිවුරු තමන්ම රැගෙන පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ සැවැත් නුවර බලා චාරිකාවෙහි වැඩි සේක. උන්වහන්සේ වඩිනා අතරමඟදී පිරිවර භික්ෂූන් සංඛ්‍යාව ගණනය කළ නොහැකි තරම් වැඩි විය. ආයුෂ්මත් ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ වැඩම කළ සෑම තැනකම මහා විලාපයක් විය. පිළිවෙළින් උන්වහන්සේ සැවැත් නුවරට ළඟා වූ විට 'තෙරුන් වහන්සේ වැඩියා' යයි අසා සැවැත් වැසි මනුෂ්‍යයෝ සුවඳ මල් ආදිය දෑතින් රැගෙන පෙරගමන් කොට, 'ස්වාමීනි ආනන්දයන් වහන්ස, පෙර ඔබ වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමඟ වැඩම කළහ, අද කොහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නතර කර පැමිණියෙහිද?' යනාදිය පවසමින් විලාප දුන්හ. බුදුරජාණන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ දිනයේ මෙන් මහා විලාපයක් විය.

Tatra sudaṃ āyasmā ānando aniccatādipaṭisaṃyuttāya dhammiyākathāya taṃ mahājanaṃ saññāpetvā jetavanaṃ pavisitvā dasabalena vasitagandhakuṭiṃ vanditvā dvāraṃ vivaritvā mañcapīṭhaṃ nīharitvā papphoṭetvā gandhakuṭiṃ sammajjitvā milātamālākacavaraṃ chaḍḍetvā mañcapīṭhaṃ atiharitvā puna yathāṭhāne ṭhapetvā bhagavato ṭhitakāle karaṇīyaṃ vattaṃ sabbamakāsi. Kurumāno ca nhānakoṭṭhakasammajjanaudakupaṭṭhāpanādikālesu gandhakuṭiṃ vanditvā – ‘‘nanu bhagavā, ayaṃ tumhākaṃ nhānakālo, ayaṃ dhammadesanākālo, ayaṃ bhikkhūnaṃ ovādadānakālo, ayaṃ sīhaseyyakappanakālo, ayaṃ mukhadhovanakālo’’tiādinā nayena paridevamānova akāsi, yathā taṃ bhagavato guṇagaṇāmatarasaññutāya patiṭṭhitapemo ceva akhīṇāsavo ca anekesu ca jātisatasahassesu aññamaññassūpakārasañjanitacittamaddavo. Tamenaṃ aññatarā devatā – ‘‘bhante, ānanda, tumhe evaṃ paridevamānā kathaṃ aññe assāsessathā’’ti saṃvejesi. So tassā vacanena saṃviggahadayo santhambhitvā tathāgatassa parinibbānato pabhuti ṭhānanisajjabahulattā ussannadhātukaṃ kāyaṃ samassāsetuṃ dutiyadivase khīravirecanaṃ pivitvā vihāreyeva nisīdi. Yaṃ sandhāya subhena māṇavena pahitaṃ māṇavakaṃ etadavoca –

එහිදී ආයුෂ්මත් ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ අනිත්‍යතාව පිළිබඳ ධර්ම කථාවෙන් ඒ මහා ජනයා සනසා, ජේතවනයට ඇතුළු වී දසබලයන් වහන්සේ වැඩසිටි ගන්ධකුටිය වැඳ, දොර හැර, ඇඳ පුටු පිටතට ගෙන ගසා දමා, ගන්ධකුටිය අමදින්නට විය. පරවූ මල් හා කසළ බැහැර කර, ඇඳ පුටු නැවත ගෙන ගොස් මුල් ස්ථානයෙහි තබා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ජීවමාන කාලයෙහි කළ යුතු සියලු වත්පිළිවෙත් කළ සේක. ස්නානාගාරය පිරිසිදු කිරීම, පැන් තැබීම ආදී කටයුතු කරන විට ගන්ධකුටිය වැඳ, 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ස්වාමීනි, මේ ඔබ වහන්සේගේ ස්නානය කරන වේලාව නොවේද? මේ ධර්ම දේශනා කරන වේලාව නොවේද? මේ භික්ෂූන්ට අවවාද කරන වේලාව නොවේද? මේ සිංහසෙයියාවෙන් සැතපෙන වේලාව නොවේද? මේ මුහුණ සෝදන වේලාව නොවේද?' යනුවෙන් පවසමින් විලාප නගමින්ම ඒ කටයුතු කළ සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අනන්ත ගුණ කෙරෙහි පැවති අචල ප්‍රේමය නිසාත්, තවමත් ක්ෂීණාශ්‍රව නොවූ නිසාත්, අසංඛ්‍ය භවයන්හි එකිනෙකාට උපකාර කිරීමෙන් ඇති වූ මෘදු සිත් ඇති බැවින් උන්වහන්සේ එසේ කළ සේක. එවිට එක්තරා දේවතාවෙක් 'ස්වාමීනි ආනන්දයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ මෙසේ විලාප නගන්නේ නම් අන් අය සනසන්නේ කෙසේද?' යි පවසා උන්වහන්සේව සංවේගයට පත් කළේය. ඒ දේවතාවාගේ වචනයෙන් සංවේගයට පත් තෙරුන් වහන්සේ සිත දැඩි කරගෙන, තථාගතයන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ දා සිට අධික ලෙස සිටගෙන හා වාඩිවී සිටීම නිසා ඇති වූ ශාරීරික පීඩාව සන්සිඳුවා ගැනීම පිණිස දෙවන දිනයේදී කිරි විරේකයක් පානය කොට විහාරයෙහිම වැඩ සිටි සේක. ඒ පිළිබඳවම සුභ මාණවකයා විසින් එවූ පණිවිඩකරුට මෙසේ පැවසූහ:

‘‘Akālo, kho māṇavaka, atthi me ajja bhesajjamattā pītā, appeva nāma svepi upasaṅkameyyāmā’’ti (dī. ni. 1.447).

'මාණවකය, අද සුදුසු වේලාව නොවේ, අද මා විරේක බෙහෙතක් පානය කර ඇත, හෙට දිනයේදී අපට ඔබ හමුවට පැමිණිය හැකි වනු ඇත' (දී. නි. 1.447).

Dutiyadivase cetakattherena pacchāsamaṇena gantvā subhena māṇavena puṭṭho imasmiṃ dīghanikāye subhasuttaṃ nāma dasamaṃ suttaṃ abhāsi.

දෙවන දිනයෙහි චේතක තෙරුන් වහන්සේ පසුපස වඩිනා භික්ෂුව ලෙස කැටුව වැඩම කොට, සුභ මාණවකයා ඇසූ ප්‍රශ්නවලට පිළිතුරු වශයෙන් මෙම දීඝ නිකායේ දසවන සූත්‍රය වන සුභ සූත්‍රය දේශනා කළ සේක.

Atha ānandatthero jetavanamahāvihāre khaṇḍaphullappaṭisaṅkharaṇaṃ kārāpetvā upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya bhikkhusaṅghaṃ ohāya rājagahaṃ gato [Pg.9] tathā aññepi dhammasaṅgāhakā bhikkhūti. Evañhi gate, te sandhāya ca idaṃ vuttaṃ – ‘‘atha kho therā bhikkhū rājagahaṃ agamaṃsu, dhammañca vinayañca saṅgāyitu’’nti (cūḷava. 438). Te āsaḷhīpuṇṇamāyaṃ uposathaṃ katvā pāṭipadadivase sannipatitvā vassaṃ upagacchiṃsu.

ඉන්පසු ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ ජේතවන මහා විහාරයේ අලුත්වැඩියා කටයුතු නිම කරවා, වස් සමාදන් වන කාලය ළං වූ කල භික්ෂු සංඝයාගෙන් වෙන්ව රජගහ නුවරට වැඩි සේක. සෙසු ධර්ම සංගායක භික්ෂූන් වහන්සේලා ද එසේම කළහ. උන්වහන්සේලා වැඩම කිරීම පිළිබඳව මෙසේ සඳහන් වේ: 'ඉන්පසු මහා තෙරණුවෝ ධර්මය හා විනය සංගායනා කරනු පිණිස රජගහ නුවරට වැඩි සේක' (චුල්ලවග්ග 438). උන්වහන්සේලා ඇසළ පුර පසළොස්වක දින පොහොය කොට, පෑළවිය දිනයෙහි රැස්ව වස් සමාදන් වූහ.

Tena kho pana samayena rājagahaṃ parivāretvā aṭṭhārasa mahāvihārā honti, te sabbepi chaḍḍitapatitauklāpā ahesuṃ. Bhagavato hi parinibbāne sabbepi bhikkhū attano attano pattacīvaramādāya vihāre ca pariveṇe ca chaḍḍetvā agamaṃsu. Tattha katikavattaṃ kurumānā therā bhagavato vacanapūjanatthaṃ titthiyavādaparimocanatthañca – ‘paṭhamaṃ māsaṃ khaṇḍaphullappaṭisaṅkharaṇaṃ karomā’ti cintesuṃ. Titthiyā hi evaṃ vadeyyuṃ – ‘‘samaṇassa gotamassa sāvakā satthari ṭhiteyeva vihāre paṭijaggiṃsu, parinibbute chaḍḍesuṃ, kulānaṃ mahādhanapariccāgo vinassatī’’ti. Tesañca vādaparimocanatthaṃ cintesunti vuttaṃ hoti. Evaṃ cintayitvā ca pana katikavattaṃ kariṃsu. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –

එම කාලයෙහි රජගහ නුවර වටා මහා විහාර දහඅටක් විය. ඒ සියල්ල අත්හැර දමා තිබූ බැවින් අපවිත්‍රව හා අබලන්ව පැවතුණි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පිරිනිවන් පෑමෙන් පසු සියලු භික්ෂූන් තම තමන්ගේ පාත්‍ර සිවුරු රැගෙන විහාර හා පිරිවෙන් අතහැර ගිය බැවිනි. එහිදී තෙරුන් වහන්සේලා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනයට ගරු කිරීම පිණිසත්, අන්‍ය තීර්ථකයන්ගේ චෝදනාවලින් මිදීම පිණිසත් සම්මුතියක් ඇති කර ගත්හ: 'පළමු මාසයෙහි විහාරවල අලුත්වැඩියා කටයුතු කරමු' යි ඔවුහු කල්පනා කළහ. මන්ද, අන්‍ය තීර්ථකයන් මෙසේ පැවසිය හැක: 'ශ්‍රමණ ගෞතමයන්ගේ ශ්‍රාවකයෝ ශාස්තෘන් වහන්සේ සිටින කාලයේ පමණක් විහාර පිරිසිදු කළහ, පිරිනිවන් පෑ පසු ඒවා අතහැර දැමූහ, කුලවතුන්ගේ මහා ධන පරිත්‍යාගයන් විනාශ වී යයි'. ඔවුන්ගේ එවැනි චෝදනාවලින් මිදීම පිණිස එසේ කල්පනා කළ බව මෙහි අදහසයි. මෙසේ සිතා ඔවුහු ඒ පිළිවෙත ඇති කර ගත්හ. ඒ පිළිබඳව මෙසේ සඳහන් වේ:

‘‘Atha kho therānaṃ bhikkhūnaṃ etadahosi – bhagavatā, kho āvuso, khaṇḍaphullappaṭisaṅkharaṇaṃ vaṇṇitaṃ, handa mayaṃ, āvuso, paṭhamaṃ māsaṃ khaṇḍaphullappaṭisaṅkharaṇaṃ karoma, majjhimaṃ māsaṃ sannipatitvā dhammañca vinayañca saṅgāyissāmā’’ti (cūḷava. 438).

එකල්හි ස්ථවිර භික්ෂූන් වහන්සේලාට මෙබඳු අදහසක් ඇති විය. “ඇවැත්නි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් කැඩී බිඳී ගිය තැන් පිළිසකර කිරීම වර්ණනා කරන ලද්දේය. එබැවින් ඇවැත්නි, අපි පළමු මාසයෙහි කැඩී බිඳී ගිය තැන් පිළිසකර කරමු. මැද මාසයෙහි රැස්වී ධර්මය හා විනය සංගායනා කරමු” යනුයි.

Te dutiyadivase gantvā rājadvāre aṭṭhaṃsu. Rājā āgantvā vanditvā – ‘‘kiṃ bhante, āgatatthā’’ti attanā kattabbakiccaṃ pucchi. Therā aṭṭhārasa mahāvihārapaṭisaṅkharaṇatthāya hatthakammaṃ paṭivedesuṃ. Rājā hatthakammakārake manusse adāsi. Therā paṭhamaṃ māsaṃ sabbavihāre paṭisaṅkharāpetvā rañño ārocesuṃ – ‘‘niṭṭhitaṃ, mahārāja, vihārapaṭisaṅkharaṇaṃ, idāni dhammavinayasaṅgahaṃ karomā’’ti. ‘‘Sādhu bhante visaṭṭhā karotha, mayhaṃ āṇācakkaṃ, tumhākañca dhammacakkaṃ hotu, āṇāpetha, bhante, kiṃ karomī’’ti. ‘‘Saṅgahaṃ karontānaṃ bhikkhūnaṃ sannisajjaṭṭhānaṃ mahārājā’’ti. ‘‘Kattha karomi, bhante’’ti? ‘‘Vebhārapabbatapasse sattapaṇṇi guhādvāre kātuṃ yuttaṃ mahārājā’’ti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti kho rājā ajātasattu vissakammunā [Pg.10] nimmitasadisaṃ suvibhattabhittithambhasopānaṃ, nānāvidhamālākammalatākammavicittaṃ, abhibhavantamiva rājabhavanavibhūtiṃ, avahasantamiva devavimānasiriṃ, siriyā niketanamiva ekanipātatitthamiva ca devamanussanayanavihaṃgānaṃ, lokarāmaṇeyyakamiva sampiṇḍitaṃ daṭṭhabbasāramaṇḍaṃ maṇḍapaṃ kārāpetvā vividhakusumadāmolambakaviniggalantacāruvitānaṃ nānāratanavicittamaṇikoṭṭimatalamiva ca, naṃ nānāpupphūpahāravicittasupariniṭṭhitabhūmikammaṃ brahmavimānasadisaṃ alaṅkaritvā, tasmiṃ mahāmaṇḍape pañcasatānaṃ bhikkhūnaṃ anagghāni pañca kappiyapaccattharaṇasatāni paññapetvā, dakkhiṇabhāgaṃ nissāya uttarābhimukhaṃ therāsanaṃ, maṇḍapamajjhe puratthābhimukhaṃ buddhassa bhagavato āsanārahaṃ dhammāsanaṃ paññapetvā, dantakhacitaṃ bījaniñcettha ṭhapetvā, bhikkhusaṅghassa ārocāpesi – ‘‘niṭṭhitaṃ, bhante, mama kicca’’nti.

උන්වහන්සේලා දෙවන දිනයෙහි රජවාසලට වැඩම කර එහි වැඩ සිටියහ. අජාසත්ත රජතුමා වැඩම කර වැඳ නමස්කාර කොට, “ස්වාමීනි, කුමන කරුණක් සඳහා වැඩම කළ සේක්ද?” යි විමසා තමා විසින් කළ යුතු කටයුත්ත කුමක්දැයි ඇසීය. ස්ථවිරයන් වහන්සේලා අටළොස් මහා විහාරයන් පිළිසකර කිරීම සඳහා ශ්‍රම දායකත්වය අවශ්‍ය බව දැන්වූහ. රජතුමා ශ්‍රමිකයන් (වැඩ කරන මිනිසුන්) ලබා දුන්නේය. ස්ථවිරයන් වහන්සේලා පළමු මාසයෙහි සියලු විහාරස්ථාන පිළිසකර කරවා රජතුමාට මෙසේ දැන්වූහ: “මහාරාජයෙනි, විහාරස්ථාන පිළිසකර කිරීම අවසන් විය. දැන් අපි ධර්ම විනය සංගායනාව කරමු” යනුයි. “ස්වාමීනි, ඉතා යහපති, නිදහස්ව එය සිදු කරනු මැනව. මගේ ආඥා චක්‍රය පවතීවා, ඔබ වහන්සේලාගේ ධර්ම චක්‍රයද පවතීවා. ස්වාමීනි, අණ කරනු මැනව, මා කුමක් කළ යුතුද?” යි රජු ඇසීය. “මහාරාජයෙනි, සංගායනාව සිදු කරන භික්ෂූන් වහන්සේලාට රැස්ව වැඩ සිටීම සඳහා ස්ථානයක් අවශ්‍ය වේ” යැයි පැවසූහ. “ස්වාමීනි, එය කොහි කරවම්ද?” යි විමසූ කල, “මහාරාජයෙනි, වෙභාර පර්වත පාමුල සප්තපණ්ණි ගුහා ද්වාරයෙහි එය කරවීම සුදුසුය” යි වදාළහ. “එසේය ස්වාමීනි” යැයි පිළිගත් අජාසත්ත රජතුමා, විස්කම් දෙව්පුත් මවන ලද්දක් හා සමාන වූ, මැනවින් බෙදා වෙන් කළ බිත්ති, ටැම් හා පියගැටපෙළින් යුක්ත වූ, විවිධ මල්කම් හා ලියකම්වලින් විසිතුරු වූ, රාජ භවනයක ශ්‍රියාව පරදවන, දෙව් විමනක සිරියට හාස්‍යයක් බඳු වූ, ශ්‍රී කාන්තාවගේ වාසභවනයක් වැනි වූ, දෙවි මිනිසුන්ගේ නෙත් නමැති පක්ෂීන්ට එක්ව වසන තොටුපළක් බඳු වූ, ලොව සියලු රමණීය දෑ එක්තැන් කළාක් බඳු වූ, නැරඹිය යුතු සාරවත් මණ්ඩපයක් කරවීය. විවිධ මල් මාලාවන් එල්ලෙමින් පවතින අලංකාර වියනක් ඇති, නොයෙක් මැණික් වර්ගවලින් විසිතුරු වූ බිම් තලයක් ඇති, විවිධ පුෂ්පෝපහාරයන්ගෙන් යුත් මැනවින් නිම කළ බිම් කටයුතු ඇති ඒ මණ්ඩපය බ්‍රහ්ම විමනක් සේ අලංකාර කරවා, ඒ මහා මණ්ඩපයෙහි පන්සියයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා උදෙසා අගනා සිවුරු ඇතිරිලි පන්සියයක් පනවා, දකුණු පැත්තට වන්නට උතුරු දෙසට මුහුණ ලා ස්ථවිරාසනයද, මණ්ඩපය මැද නැගෙනහිරට මුහුණ ලා භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේ උදෙසා සුදුසු ධර්මාසනයද පනවා, ඇත්දළින් කළ වටාපතක් එහි තබා, භික්ෂු සංඝයාට මෙසේ දන්වා යැවීය: “ස්වාමීනි, මගේ කටයුත්ත නිම කරන ලදී” යනුයි.

Tasmiñca pana divase ekacce bhikkhū āyasmantaṃ ānandaṃ sandhāya evamāhaṃsu – ‘‘imasmiṃ bhikkhusaṅghe eko bhikkhu vissagandhaṃ vāyanto vicaratī’’ti. Thero taṃ sutvā imasmiṃ bhikkhusaṅghe añño vissagandhaṃ vāyanto vicaraṇakabhikkhu nāma natthi. Addhā ete maṃ sandhāya vadantīti saṃvegaṃ āpajji. Ekacce naṃ āhaṃsuyeva – ‘‘sve āvuso, ānanda, sannipāto, tvañca sekkho sakaraṇīyo, tena te na yuttaṃ sannipātaṃ gantuṃ, appamatto hohī’’ti.

එම දිනයෙහිම ඇතැම් භික්ෂූහු ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ අරභයා මෙසේ පැවසූහ: “මේ භික්ෂු සංඝයා අතර එක් භික්ෂුවක් පිළීගඳ විහිදුවමින් හැසිරෙයි” යනුයි. තෙරුන් වහන්සේ එය අසා, “මේ භික්ෂු සංඝයා අතර මා හැර අන් පිළීගඳ විහිදුවමින් හැසිරෙන භික්ෂුවක් නැත. සැබැවින්ම මොවුන් පවසන්නේ මා ගැනය” යි සිතා සංවේගයට පත් වූහ. ඇතැම්හු උන්වහන්සේට මෙසේම පැවසූහ: “ඇවැත්නි ආනන්දය, හෙට සංගායනාවයි. ඔබ තවම ශෛක්ෂයෙකි, තවමත් කළ යුතු කටයුතු ඇත්තෙකි. එබැවින් ඔබට සංගායනාවට යෑම සුදුසු නොවේ, අප්‍රමාදී වන්න” යනුයි.

Atha kho āyasmā ānando – ‘sve sannipāto, na kho metaṃ patirūpaṃ yvāhaṃ sekkho samāno sannipātaṃ gaccheyya’nti, bahudeva rattiṃ kāyagatāya satiyā vītināmetvā rattiyā paccūsasamaye caṅkamā orohitvā vihāraṃ pavisitvā ‘‘nipajjissāmī’’ti kāyaṃ āvajjesi, dve pādā bhūmito muttā, apattañca sīsaṃ bimbohanaṃ, etasmiṃ antare anupādāya āsavehi cittaṃ vimucci. Ayañhi āyasmā caṅkamena bahi vītināmetvā visesaṃ nibbattetuṃ asakkonto cintesi – ‘‘nanu maṃ bhagavā etadavoca – ‘katapuññosi tvaṃ, ānanda, padhānamanuyuñja, khippaṃ hohisi anāsavo’ti (dī. ni. 2.207). Buddhānañca kathādoso nāma natthi, mama pana accāraddhaṃ vīriyaṃ, tena me cittaṃ uddhaccāya saṃvattati. Handāhaṃ vīriyasamataṃ yojemī’’ti, caṅkamā orohitvā pādadhovanaṭṭhāne ṭhatvā pāde dhovitvā [Pg.11] vihāraṃ pavisitvā mañcake nisīditvā, ‘‘thokaṃ vissamissāmī’’ti kāyaṃ mañcake apanāmesi. Dve pādā bhūmito muttā, sīsaṃ bimbohanamappattaṃ, etasmiṃ antare anupādāya āsavehi cittaṃ vimuttaṃ, catuiriyāpathavirahitaṃ therassa arahattaṃ. Tena ‘‘imasmiṃ sāsane anipanno anisinno aṭṭhito acaṅkamanto ko bhikkhu arahattaṃ patto’’ti vutte ‘‘ānandatthero’’ti vattuṃ vaṭṭati.

එකල්හි ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ, “හෙට සංගායනාවයි, මා ශෛක්ෂයෙකුව සිට සංගායනාවට යෑම සුදුසු නැතැ” යි සිතා, රාත්‍රියෙහි වැඩි කාලයක් කායගතා සතියෙන් ගත කොට, රාත්‍රියේ අලුයම් කාලයෙහි සක්මනින් බැස විහාරයට වැදී, “සයනය කරමි” යි සිතා කය ඇල කළහ. දෙපා පොළොවෙන් මිදුණේය, හිස කොට්ටයට පත් නොවූයේය, මේ අතරතුර කිසිවක් උපාදානය කර නොගෙනම ආශ්‍රවයන්ගෙන් සිත මිදුණේය. මේ ආයුෂ්මත් තෙරුන් වහන්සේ සක්මන් කිරීමෙන් බාහිරව කාලය ගත කොට විශේෂ අධිගමයක් ලබා ගැනීමට නොහැකිව මෙසේ සිතූහ: “භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මට මෙසේ වදාළා නේද? ‘ආනන්දය, ඔබ පින් කළ අයෙකි, වීර්යය කරනු, ඉතා ඉක්මනින් ආශ්‍රව රහිත රහතන් වහන්සේ නමක් වන්නෙහි’ කියාය. බුදුරජාණන් වහන්සේලාගේ කතාවක කිසිදා වරදක් නැත. මගේ වීර්යය අතිශයින් වැඩි වී ඇත, ඒ නිසා මාගේ සිත උද්ධච්චය (නොසන්සුන් බව) සඳහා පවතියි. දැන් මම වීර්යය සහ සමථය (සමාධිය) සමව යොදමි” යි සිතා, සක්මනින් බැස පා දෝනා ස්ථානයෙහි සිට පා සෝදා, විහාරයට වැදී ඇඳෙහි හිඳ, “මදක් විවේක ගනිමි” යි සිතා ඇඳ මත කය ඇල කළහ. දෙපා පොළොවෙන් මිදී, හිස කොට්ටයට නොවැදුණු ඒ අතරතුර, උපාදානයකින් තොරව ආශ්‍රවයන්ගෙන් සිත මිදුණේය. මෙසේ සතර ඉරියව්වෙන් තොරව තෙරුන් වහන්සේ අරහත්වයට පත් වූහ. එබැවින්, “මේ ශාසනයෙහි නිදා නොසිටි, හිඳ නොසිටි, සිටගෙන නොසිටි, සක්මන් නොකරමින් සිටි කවර භික්ෂුවක් අරහත්වයට පත් වූයේද?” යැයි විමසූ කල, “ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ” යැයි පැවසීම සුදුසුය.

Atha therā bhikkhū dutiyadivase pañcamiyaṃ kāḷapakkhassa katabhattakiccā pattacīvaraṃ paṭisāmetvā dhammasabhāyaṃ sannipatiṃsu. Atha kho āyasmā ānando arahā samāno sannipātaṃ agamāsi. Kathaṃ agamāsi? ‘‘Idānimhi sannipātamajjhaṃ pavisanāraho’’ti haṭṭhatuṭṭhacitto ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā bandhanā muttatālapakkaṃ viya, paṇḍukambale nikkhittajātimaṇi viya, vigatavalāhake nabhe samuggatapuṇṇacando viya, bālātapasamphassavikasitareṇupiñjaragabbhaṃ padumaṃ viya ca, parisuddhena pariyodātena sappabhena sassirīkena ca mukhavarena attano arahattappattiṃ ārocayamāno viya agamāsi. Atha naṃ disvā āyasmato mahākassapassa etadahosi – ‘‘sobhati vata bho arahattappatto ānando, sace satthā dhareyya, addhā ajjānandassa sādhukāraṃ dadeyya, handa, dānissāhaṃ satthārā dātabbaṃ sādhukāraṃ dadāmī’’ti, tikkhattuṃ sādhukāramadāsi.

ඉන්පසු ස්ථවිර භික්ෂූන් වහන්සේලා දෙවන දිනයෙහි, එනම් වප් මස අව පසළොස්වක පස්වන දිනයෙහි දන් වළඳා අවසන් කොට පාත්‍ර සිවුරු තැන්පත් කර ධර්ම සභාවට රැස් වූහ. එකල්හි ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ රහතන් වහන්සේ නමක ලෙස සංගායනාවට වැඩම කළහ. උන්වහන්සේ වැඩම කළේ කෙසේද? “දැන් මම සංගායනා මධ්‍යයට පිවිසීමට සුදුස්සෙක්මි” යි අතිශයින් ප්‍රීතිමත් සිත් ඇතිව, සිවුර එකාංශ කොට පොරවා, නටුවෙන් ගිලිහුණු ඉදුණු තල් ගෙඩියක් මෙන්ද, රත්කම්බලයක් මත තැබූ උසස් මාණික්‍යයක් මෙන්ද, වලාකුළු රහිත අහසෙහි උදා වූ පූර්ණ චන්ද්‍රයා මෙන්ද, උදා හිරු රැස් පහසින් විකසිත වූ රේණුවලින් පිරුණු පියුමක් මෙන්ද, හාත්පසින් පිරිසිදු වූ, ප්‍රභාශ්වර වූ, ශෝභමාන වූ උතුම් මුහුණින් යුතුව තමාගේ අරහත්වයට පත්වීම ප්‍රකාශ කරන්නාක් මෙන් වැඩම කළහ. එකල්හි උන්වහන්සේ දුටු ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේට මෙබඳු අදහසක් ඇති විය: “අරහත්වයට පත් ආනන්දයන් වහන්සේ සැබැවින්ම ශෝභනය. ඉදින් බුදුරජාණන් වහන්සේ ජීවමානව වැඩ සිටියේ නම්, අද ආනන්දයන්ට සාධුකාර දෙනු ඇත. එබැවින් දැන් මම බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් දිය යුතු ඒ සාධුකාරය දෙන්නෙමි” යි සිතා, තෙවරක්ම සාධුකාර දුන්හ.

Majjhimabhāṇakā pana vadanti – ‘‘ānandatthero attano arahattappattiṃ ñāpetukāmo bhikkhūhi saddhiṃ nāgato, bhikkhū yathāvuḍḍhaṃ attano attano pattāsane nisīdantā ānandattherassa āsanaṃ ṭhapetvā nisinnā. Tattha keci evamāhaṃsu – ‘etaṃ āsanaṃ kassā’ti? ‘Ānandassā’ti. ‘Ānando pana kuhiṃ gato’ti? Tasmiṃ samaye thero cintesi – ‘idāni mayhaṃ gamanakālo’ti. Tato attano ānubhāvaṃ dassento pathaviyaṃ nimujjitvā attano āsaneyeva attānaṃ dassesī’’ti, ākāsena gantvā nisīdītipi eke. Yathā vā tathā vā hotu. Sabbathāpi taṃ disvā āyasmato mahākassapassa sādhukāradānaṃ yuttameva.

මජ්ඣිමභාණක ස්වාමීන් වහන්සේලා මෙසේ පවසති – ‘‘ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේ අර්හත්ත්වයට පත්වූ බව දන්වනු කැමැත්තෙන් සෙසු භික්ෂූන් වහන්සේලා සමඟ වැඩම නොකළහ. භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩිහිටි පිළිවෙළට තම තමන්ට හිමි අසුන්වල වැඩහිඳින විට ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේගේ අසුන හිස්ව තබා වැඩසිටියහ. එහිදී ඇතැම් භික්ෂූන් වහන්සේලා ‘මේ අසුන කාගේදැයි’ විමසූහ. ‘එය ආනන්ද තෙරුන්ගේ’ යැයි පැවසුහ. ‘එසේ නම් ආනන්ද තෙරුන් කොහේ ගියේදැයි’ ඇසූහ. එකල්හි තෙරුන් වහන්සේ ‘දැන් මා වැඩම කළ යුතු වේලාවයි’ සිතූහ. ඉක්බිති තමන් වහන්සේගේ ආනුභාවය දක්වමින් පොළොවෙහි ගිලී තමන්ගේ අසුනෙහිම පෙනී සිටි බව (මජ්ඣිමභාණකයෝ) කියති. ඇතැම්හු අහසින් වැඩම කොට අසුන් ගත් බව පවසති. එය කවර අයුරකින් සිදු වුවද, උන්වහන්සේ දැක ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ සාධුකාර දීම ඉතා සුදුසුමය.’’

Evaṃ āgate pana tasmiṃ āyasmante mahākassapatthero bhikkhū āmantesi – ‘‘āvuso, kiṃ paṭhamaṃ saṅgāyāma, dhammaṃ vā vinayaṃ vā’’ti? Bhikkhū [Pg.12] āhaṃsu – ‘‘bhante, mahākassapa, vinayo nāma buddhasāsanassa āyu. Vinaye ṭhite sāsanaṃ ṭhitaṃ nāma hoti. Tasmā paṭhamaṃ vinayaṃ saṅgāyāmā’’ti. ‘‘Kaṃ dhuraṃ katvā’’ti? ‘‘Āyasmantaṃ upāli’’nti. ‘‘Kiṃ ānando nappahotī’’ti? ‘‘No nappahoti’’. Api ca kho pana sammāsambuddho dharamānoyeva vinayapariyattiṃ nissāya āyasmantaṃ upāliṃ etadagge ṭhapesi – ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ vinayadharānaṃ yadidaṃ upālī’’ti (a. ni. 1.228). ‘Tasmā upālittheraṃ pucchitvā vinayaṃ saṅgāyāmā’ti.

උන්වහන්සේ මෙසේ වැඩම කළ පසු, ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ භික්ෂූන් වහන්සේලා අමතා, ‘‘ඇවැත්නි, අපි පළමුවෙන් කුමක් සංගායනා කරමුද? ධර්මයද? විනයද?’’ යි විමසූහ. භික්ෂූන් වහන්සේලා මෙසේ පැවසූහ: ‘‘ස්වාමීනි, මහා කාශ්‍යපයන් වහන්ස, විනය යනු බුද්ධ ශාසනයේ ආයුෂයයි. විනය පවතින කල්හි ශාසනය පැවතියේ වෙයි. එබැවින් පළමුව විනය සංගායනා කරමු.’’ ‘‘ඒ සඳහා කවරෙකු මූලික කර ගනිමුද?’’ ‘‘ආයුෂ්මත් උපාලි තෙරුන් වහන්සේවය.’’ ‘‘ආනන්ද තෙරුන් ඊට අපොහොසත්ද?’’ ‘‘නැත, උන්වහන්සේ දක්ෂය. එහෙත් සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ ජීවමානව වැඩසිටි සමයේදීම විනය පර්යාප්තිය ඇසුරින් ආයුෂ්මත් උපාලි තෙරුන් වහන්සේව ‘මහණෙනි, මාගේ විනයධර ශ්‍රාවක භික්ෂූන් අතර මේ උපාලි අග්‍ර වන්නේය’ යැයි පවසා ඒ උතුම් තනතුරෙහි තැබූහ. එබැවින් උපාලි තෙරුන්ගෙන් විමසා විනය සංගායනා කරමු.’’

Tato thero vinayaṃ pucchanatthāya attanāva attānaṃ sammanni. Upālittheropi vissajjanatthāya sammanni. Tatrāyaṃ pāḷi – atha kho āyasmā mahākassapo saṅghaṃ ñāpesi –

ඉක්බිති මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ විනය විමසීම සඳහා තමන් වහන්සේවම සම්මුතියෙන් පත් කර ගත්හ. උපාලි තෙරුන් වහන්සේ ද පිළිතුරු දීම සඳහා සම්මුතියෙන් පත් වූහ. එහි පාළි පාඨය මෙසේය – ‘‘එකල්හි ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ සංඝයාට මෙසේ දැන්වූහ – ’’

‘‘Suṇātu me, āvuso, saṅgho, yadi saṅghassa pattakallaṃ,Ahaṃ upāliṃ vinayaṃ puccheyya’’nti.

‘‘ඇවැත්නි, සංඝයා වහන්ස, මාගේ වචනයට සවන් දෙනු මැනව. ඉදින් සංඝයාට සුදුසු කාලය පැමිණ තිබේ නම්, මම උපාලි තෙරුන්ගෙන් විනය විමසන්නෙමි.’’

Āyasmāpi upāli saṅghaṃ ñāpesi –

ආයුෂ්මත් උපාලි තෙරුන් වහන්සේ ද සංඝයාට මෙසේ දැන්වූහ –

‘‘Suṇātu me, bhante, saṅgho, yadi saṅghassa pattakallaṃ,Ahaṃ āyasmatā mahākassapena vinayaṃ puṭṭho vissajjeyya’’nti. (cūḷava. 439);

‘‘ස්වාමීනි, සංඝයා වහන්ස, මාගේ වචනයට සවන් දෙනු මැනව. ඉදින් සංඝයාට සුදුසු කාලය පැමිණ තිබේ නම්, මම ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ විසින් විමසන ලදුව විනය කරුණු විසඳන්නෙමි.’’

Evaṃ attānaṃ sammannitvā āyasmā upāli uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā there bhikkhū vanditvā dhammāsane nisīdi dantakhacitaṃ bījaniṃ gahetvā, tato mahākassapatthero therāsane nisīditvā āyasmantaṃ upāliṃ vinayaṃ pucchi. ‘‘Paṭhamaṃ āvuso, upāli, pārājikaṃ kattha paññatta’’nti? ‘‘Vesāliyaṃ, bhante’’ti. ‘‘Kaṃ ārabbhā’’ti? ‘‘Sudinnaṃ kalandaputtaṃ ārabbhā’’ti. ‘‘Kismiṃ vatthusmi’’nti? ‘‘Methunadhamme’’ti.

මෙසේ තමන් වහන්සේලා සම්මුතියෙන් පත් කරගෙන, ආයුෂ්මත් උපාලි තෙරුන් වහන්සේ අසුනෙන් නැගී සිට, සිවුර ඒකාංශ කරගෙන, වැඩිහිටි භික්ෂූන් වහන්සේලාට වැඳ, ඇත්දළින් කළ වටාපත ගෙන ධර්මාසනයෙහි වැඩ සිටියහ. ඉක්බිති මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ ස්ථවිරාසනයෙහි වැඩහිඳ, ආයුෂ්මත් උපාලි තෙරුන්ගෙන් විනය විමසූහ. ‘‘ඇවැත්නි උපාලි, පළමු පාරාජිකාව කොහිදී පනවන ලද්දක්ද?’’ ‘‘ස්වාමීනි, වෛශාලියෙහිදීය.’’ ‘‘කවුරුන් නිමිති කරගෙනද?’’ ‘‘කලන්ද පුත්‍ර සුදින්න නිමිති කරගෙනයි.’’ ‘‘කවර කරුණක් නිසාද?’’ ‘‘මෛථුන ධර්මය නිසාය.’’

‘‘Atha kho āyasmā mahākassapo āyasmantaṃ upāliṃ paṭhamassa pārājikassa vatthumpi pucchi, nidānampi pucchi, puggalampi pucchi, paññattimpi pucchi, anupaññattimpi pucchi, āpattimpi pucchi, anāpattimpi pucchi’’ (cūḷava. 439). Puṭṭho puṭṭho āyasmā upāli vissajjesi.

‘‘එවිට ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ, ආයුෂ්මත් උපාලි තෙරුන්ගෙන් පළමු පාරාජිකාවෙහි වස්තුව ද විමසූහ, නිදානය ද විමසූහ, පුද්ගලයා ද විමසූහ, පැනවීම ද විමසූහ, අනුපැනවීම ද විමසූහ, ඇවත ද විමසූහ, අනාපත්තිය ද විමසූහ.’’ විමසන ලද සෑම කරුණකටම ආයුෂ්මත් උපාලි තෙරුන් වහන්සේ පිළිතුරු දුන්හ.

Kiṃ panettha paṭhamapārājike kiñci apanetabbaṃ vā pakkhipitabbaṃ vā atthi natthīti? Apanetabbaṃ natthi. Buddhassa hi bhagavato bhāsite apanetabbaṃ nāma natthi. Na hi tathāgatā ekabyañjanampi niratthakaṃ vadanti. Sāvakānaṃ pana devatānaṃ [Pg.13] vā bhāsite apanetabbampi hoti, taṃ dhammasaṅgāhakattherā apanayiṃsu. Pakkhipitabbaṃ pana sabbatthāpi atthi, tasmā yaṃ yattha pakkhipituṃ yuttaṃ, taṃ pakkhipiṃsuyeva. Kiṃ pana tanti? ‘Tena samayenā’ti vā, ‘tena kho pana samayenā’ti vā, ‘atha khoti vā’, ‘evaṃ vutteti’ vā, ‘etadavocā’ti vā, evamādikaṃ sambandhavacanamattaṃ. Evaṃ pakkhipitabbayuttaṃ pakkhipitvā pana – ‘‘idaṃ paṭhamapārājika’’nti ṭhapesuṃ. Paṭhamapārājike saṅgahamārūḷhe pañca arahantasatāni saṅgahaṃ āropitanayeneva gaṇasajjhāyamakaṃsu – ‘‘tena samayena buddho bhagavā verañjāyaṃ viharatī’’ti. Tesaṃ sajjhāyāraddhakāleyeva sādhukāraṃ dadamānā viya mahāpathavī udakapariyantaṃ katvā akampittha.

මෙහිදී පළමු පාරාජිකාවෙහි ඉවත් කළ යුතු හෝ එක් කළ යුතු යමක් තිබේද නැද්ද යන්න විමසිය යුතුය. ඉවත් කළ යුතු කිසිවක් නැත. භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළ දේ අතරින් ඉවත් කළ යුතු කිසිවක් නැත. තථාගතයන් වහන්සේලා එක් අක්ෂරයක් හෝ නිෂ්ඵල ලෙස වදාරන්නේ නැත. එහෙත් ශ්‍රාවකයන්ගේ හෝ දෙවියන්ගේ වචනවල ඉවත් කළ යුතු දේ තිබිය හැකිය. ධර්ම සංගායක තෙරුන් වහන්සේලා ඒවා ඉවත් කළහ. නමුත් සියලු තැන්වලටම එක් කළ යුතු දේවල් තිබේ. එබැවින් කොතැනකට යමක් එක් කළ යුතුද, එය එක් කළහ. ඒ කවරක්ද යත්? ‘එකල්හි (තේන සමයේන)’, ‘එවිට (අථ ඛෝ)’, ‘මෙසේ පැවසූ විට (ඒවං වුත්තේ)’, ‘මෙය පැවසුවේය (ඒතදවෝච)’ යනාදී සම්බන්ධ කිරීම් සඳහා යොදන වචන පමණි. මෙසේ ඇතුළත් කළ යුතු දෑ ඇතුළත් කර ‘මෙය ප්‍රථම පාරාජිකාවයි’ කියා තැබූහ. පළමු පාරාජිකාව සංගායනාවට ඇතුළත් කළ පසු, රහතන් වහන්සේලා පන්සිය නමම සංගායනා පිළිවෙළටම ‘තේන සමයේන බුද්ධෝ භගවා වේරඤ්ජායං විහරති’ (එසමයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වේරංජාවෙහි වැඩ වසන සේක) යනාදී වශයෙන් සාමූහිකව සජ්ඣායනා කළහ. උන්වහන්සේලා සජ්ඣායනා ආරම්භ කරනවාත් සමඟම සාධුකාර දෙන්නාක් මෙන්, ජල කෙළවර කොට ඇති මහා පොළොව කම්පා විය.

Eteneva nayena sesāni tīṇi pārājikāni saṅgahaṃ āropetvā ‘‘idaṃ pārājikakaṇḍa’’nti ṭhapesuṃ. Terasa saṅghādisesāni ‘‘terasaka’’nti ṭhapesuṃ. Dve sikkhāpadāni ‘‘aniyatānī’’ti ṭhapesuṃ. Tiṃsa sikkhāpadāni ‘‘nissaggiyāni pācittiyānī’’ti ṭhapesuṃ. Dvenavuti sikkhāpadāni ‘‘pācittiyānī’’ti ṭhapesuṃ. Cattāri sikkhāpadāni ‘‘pāṭidesanīyānī’’ti ṭhapesuṃ. Pañcasattati sikkhāpadāni ‘‘sekhiyānī’’ti ṭhapesuṃ. Satta dhamme ‘‘adhikaraṇasamathā’’ti ṭhapesuṃ. Evaṃ sattavīsādhikāni dve sikkhāpadasatāni ‘‘mahāvibhaṅgo’’ti kittetvā ṭhapesuṃ. Mahāvibhaṅgāvasānepi purimanayeneva mahāpathavī akampittha.

එම ක්‍රමයෙන්ම ඉතිරි පාරාජිකා තුන සංගායනාවට නගා ‘මේ පාරාජිකා කාණ්ඩයයි’ කියා තැබූහ. සංඝාදිසේස දහතුන ‘තෙරසක’ (දහතුනක් ඇත්තා වූ) ලෙස තැබූහ. අනියත ශික්ෂාපද දෙක ‘අනියත’ ලෙසත්, නිසඟි පාචිත්තිය ශික්ෂාපද තිහ ‘නිසඟි පාචිත්තිය’ ලෙසත්, පාචිත්තිය ශික්ෂාපද අනූ දෙක ‘පාචිත්තිය’ ලෙසත්, පාටිදේසනීය ශික්ෂාපද හතර ‘පාටිදේසනීය’ ලෙසත්, සේඛියා ශික්ෂාපද හැත්තෑ පහ ‘සේඛියා’ ලෙසත්, ධර්මයන් හතක් ‘අධිකරණ සමථ’ ලෙසත් තැබූහ. මෙසේ ශික්ෂාපද දෙසිය විසිහතක් ‘මහාවිභංගය’ ලෙස නම් කර තැබූහ. මහාවිභංගය අවසානයේදී ද පෙර පරිද්දෙන්ම මහා පොළොව කම්පා විය.

Tato bhikkhunīvibhaṅge aṭṭha sikkhāpadāni ‘‘pārājikakaṇḍaṃ nāma ida’’nti ṭhapesuṃ. Sattarasa sikkhāpadāni ‘‘sattarasaka’’nti ṭhapesuṃ. Tiṃsa sikkhāpadāni ‘‘nissaggiyāni pācittiyānī’’ti ṭhapesuṃ. Chasaṭṭhisatasikkhāpadāni ‘‘pācittiyānī’’ti ṭhapesuṃ. Aṭṭha sikkhāpadāni ‘‘pāṭidesanīyānī’’ti ṭhapesuṃ. Pañcasattati sikkhāpadāni ‘‘sekhiyānī’’ti ṭhapesuṃ. Satta dhamme ‘‘adhikaraṇasamathā’’ti ṭhapesuṃ. Evaṃ tīṇi sikkhāpadasatāni cattāri ca sikkhāpadāni ‘‘bhikkhunīvibhaṅgo’’ti kittetvā – ‘‘ayaṃ ubhato vibhaṅgo nāma catusaṭṭhibhāṇavāro’’ti ṭhapesuṃ. Ubhatovibhaṅgāvasānepi vuttanayeneva mahāpathavikampo ahosi.

ඉන්පසු භික්ෂුණී විභංගයෙහි ශික්ෂාපද අටක් ‘පාරාජිකා කාණ්ඩය’ ලෙස තැබූහ. ශික්ෂාපද දාහතක් ‘සත්තරසක’ (දහහතක් ඇත්තා වූ) ලෙසත්, ශික්ෂාපද තිහක් ‘නිසඟි පාචිත්තිය’ ලෙසත්, ශික්ෂාපද එකසිය හැට හයක් ‘පාචිත්තිය’ ලෙසත්, ශික්ෂාපද අටක් ‘පාටිදේසනීය’ ලෙසත්, ශික්ෂාපද හැත්තෑ පහක් ‘සේඛියා’ ලෙසත්, ධර්ම හතක් ‘අධිකරණ සමථ’ ලෙසත් තැබූහ. මෙසේ ශික්ෂාපද තුන්සිය හතරක් ‘භික්ෂුණී විභංගය’ ලෙස නම් කර, ‘මෙය භාණවාර හැට හතරකින් යුත් උභතෝ විභංගයයි’ කියා තැබූහ. උභතෝ විභංගය අවසානයේදී ද කියන ලද පරිද්දෙන්ම මහා පොළොව කම්පා විය.

Etenevupāyena asītibhāṇavāraparimāṇaṃ khandhakaṃ, pañcavīsatibhāṇavāraparimāṇaṃ parivārañca saṅgahaṃ āropetvā ‘‘idaṃ vinayapiṭakaṃ nāmā’’ti ṭhapesuṃ[Pg.14]. Vinayapiṭakāvasānepi vuttanayeneva mahāpathavikampo ahosi. Taṃ āyasmantaṃ upāliṃ paṭicchāpesuṃ – ‘‘āvuso, imaṃ tuyhaṃ nissitake vācehī’’ti. Vinayapiṭakasaṅgahāvasāne upālitthero dantakhacitaṃ bījaniṃ nikkhipitvā dhammāsanā orohitvā there bhikkhū vanditvā attano pattāsane nisīdi.

මේ ක්‍රමයෙන්ම භාණවාර අසූවක ප්‍රමාණයක් වූ ඛන්ධකය (මහාවග්ග හා චූළවග්ග) ද, භාණවාර විසිපහක ප්‍රමාණයක් වූ පරිවාරය ද සංගායනාවට ඇතුළත් කර, “මෙය විනය පිටකය නම්‍ වේ” යැයි සම්මත කළහ. විනය පිටකය අවසානයේදී ද පෙර කී පරිද්දෙන්ම මහා පොළොව කම්පා විය. ඒ විනය පිටකය ආයුෂ්මත් උපාලි තෙරුන් හට පවරා, “ඇවැත්නි, මෙය ඔබගේ ශිෂ්‍යයන් හට උගන්වන්න” යැයි පැවසූහ. විනය පිටකය සංගායනා කර අවසානයේ උපාලි තෙරුණුවෝ දත් කැටයම් කළ පවන්පත පසෙක තබා, ධර්මාසනයෙන් බැස මහා තෙරුන් වහන්සේලා වැඳ තමන්ට නියමිත ආසනයෙහි වැඩහුන්හ.

Vinayaṃ saṅgāyitvā dhammaṃ saṅgāyitukāmo āyasmā mahākassapo bhikkhū pucchi – ‘‘dhammaṃ saṅgāyante hi kaṃ puggalaṃ dhuraṃ katvā dhammo saṅgāyitabbo’’ti? Bhikkhū – ‘‘ānandattheraṃ dhuraṃ katvā’’ti āhaṃsu.

විනය සංගායනා කිරීමෙන් පසු, ධර්මය (සූත්‍ර හා අභිධර්මය) සංගායනා කිරීමට කැමති වූ ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ භික්ෂූන්ගෙන් මෙසේ විමසූහ: “ධර්මය සංගායනා කිරීමේදී කවර පුද්ගලයෙකු පෙරදැරි කරගෙන ධර්මය සංගායනා කළ යුතුද?” එවිට භික්ෂූහු “ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ පෙරදැරි කරගෙන” යැයි පැවසූහ.

Atha kho āyasmā mahākassapo saṅghaṃ ñāpesi –

ඉක්බිති ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ සංඝයාට මෙසේ දැන්වූහ:

‘‘Suṇātu me, āvuso, saṅgho, yadi saṅghassa pattakallaṃ,Ahaṃ ānandaṃ dhammaṃ puccheyya’’nti;

“ඇවැත්නි, සංඝයා වහන්ස, මාගේ වචනයට සවන් දෙන්න. ඉදින් සංඝයාට සුදුසු කාලය පැමිණ තිබේ නම්, මම ආනන්ද තෙරුන්ගෙන් ධර්මය විමසන්නෙමි.”

Atha kho āyasmā ānando saṅghaṃ ñāpesi –

ඉක්බිති ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ සංඝයාට මෙසේ දැන්වූහ:

‘‘Suṇātu me, bhante, saṅgho, yadi saṅghassa pattakallaṃ,Ahaṃ āyasmatā mahākassapena dhammaṃ puṭṭho vissajjeyya’’nti;

“ස්වාමීනී, සංඝයා වහන්ස, මාගේ වචනයට සවන් දෙන්න. ඉදින් සංඝයාට සුදුසු කාලය පැමිණ තිබේ නම්, මම ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ විසින් විමසන ලද ධර්මය විසඳන්නෙමි.”

Atha kho āyasmā ānando uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā there bhikkhū vanditvā dhammāsane nisīdi dantakhacitaṃ bījaniṃ gahetvā. Atha kho āyasmā mahākassapo bhikkhū pucchi – ‘‘kataraṃ, āvuso, piṭakaṃ paṭhamaṃ saṅgāyāmā’’ti? ‘‘Suttantapiṭakaṃ, bhante’’ti. ‘‘Suttantapiṭake catasso saṅgītiyo, tāsu paṭhamaṃ kataraṃ saṅgīti’’nti? ‘‘Dīghasaṅgītiṃ, bhante’’ti. ‘‘Dīghasaṅgītiyaṃ catutiṃsa suttāni, tayo vaggā, tesu paṭhamaṃ kataraṃ vagga’’nti? ‘‘Sīlakkhandhavaggaṃ, bhante’’ti. ‘‘Sīlakkhandhavagge terasa suttantā, tesu paṭhamaṃ kataraṃ sutta’’nti? ‘‘Brahmajālasuttaṃ nāma bhante, tividhasīlālaṅkataṃ, nānāvidhamicchājīvakuha lapanādividdhaṃsanaṃ, dvāsaṭṭhidiṭṭhijālaviniveṭhanaṃ, dasasahassilokadhātukampanaṃ, taṃ paṭhamaṃ saṅgāyāmā’’ti.

ඉක්බිති ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ ආසනයෙන් නැගී, සිවුර ඒකාංශ කර, මහා තෙරුන් වහන්සේලා වැඳ, දත් කැටයම් කළ පවන්පත ගෙන ධර්මාසනයෙහි වැඩහුන්හ. එකල්හි ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ භික්ෂූන්ගෙන් මෙසේ විමසූහ: “ඇවැත්නි, පළමුව කවර පිටකයක් සංගායනා කරමුද?” “ස්වාමීනී, සූත්‍ර පිටකයයි.” “සූත්‍ර පිටකයෙහි සංගීති (නිකාය) සතරකි, ඒවායින් පළමුව කවර සංගීතියක් සංගායනා කරමුද?” “ස්වාමීනී, දීඝ සංගීතිය (දීඝ නිකාය) යි.” “දීඝ සංගීතියෙහි සූත්‍ර තිස් හතරක් හා වර්ග තුනක් ඇත, ඒවායින් පළමුව කවර වර්ගය සංගායනා කරමුද?” “ස්වාමීනී, සීලක්ඛන්ධ වර්ගයයි.” “සීලක්ඛන්ධ වර්ගයෙහි සූත්‍ර දහතුනකි, ඒවායින් පළමුව කවර සූත්‍රය සංගායනා කරමුද?” “ස්වාමීනී, ත්‍රිවිධ සීලයෙන් (චූල, මජ්ඣිම, මහා) අලංකාර වූ, විවිධ මිථ්‍යා ආජීව හා කුහක වචන ආදිය විනාශ කරන්නා වූ, සැට දෙකක් වූ මිථ්‍යා දෘෂ්ටි ජාලය ලිහා දමන්නා වූ, දස දහසක් ලෝක ධාතුව කම්පා කරවන්නා වූ බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රය නම් වේ. එය පළමුව සංගායනා කරමු.”

Atha kho āyasmā mahākassapo āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca, ‘‘brahmajālaṃ, āvuso ānanda, kattha bhāsita’’nti? ‘‘Antarā ca, bhante, rājagahaṃ antarā ca nāḷandaṃ rājāgārake ambalaṭṭhikāya’’nti. ‘‘Kaṃ ārabbhā’’ti[Pg.15]? ‘‘Suppiyañca paribbājakaṃ, brahmadattañca māṇava’’nti. ‘‘Kismiṃ vatthusmi’’nti? ‘‘Vaṇṇāvaṇṇe’’ti. Atha kho āyasmā mahākassapo āyasmantaṃ ānandaṃ brahmajālassa nidānampi pucchi, puggalampi pucchi, vatthumpi pucchi (cūḷava. 440). Āyasmā ānando vissajjesi. Vissajjanāvasāne pañca arahantasatāni gaṇasajjhāyamakaṃsu. Vuttanayeneva ca pathavikampo ahosi.

ඉක්බිති ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් හට මෙය පැවසූහ: “ඇවැත්නි ආනන්දය, බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රය කිනම් ස්ථානයකදී දේශනා කරන ලද්දක්ද?” “ස්වාමීනී, රජගහ නුවරත් නාලන්දා නුවරත් අතර වූ අම්බලට්ඨිකා උයනේ රජ මාලිගාවකදීය.” “කවුරුන් අරභයාද?” “සුප්පිය නම් පරිබ්‍රාජකයා සහ බ්‍රහ්මදත්ත නම් මානවකයා අරභයාය.” “කිනම් කරුණක් නිසාද?” “ගුණ හා අගුණ (ප්‍රශංසාව හා අපහාසය) දේශනය නිසාය.” ඉක්බිති ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන්ගෙන් බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රයේ නිදානය ද, පුද්ගලයා ද, වස්තුව ද විමසූහ. ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් ඒවා විසඳූහ. විසඳා අවසානයේ පන්සියයක් රහතන් වහන්සේලා එක්ව සජ්ඣායනා කළහ. පෙර කී පරිද්දෙන්ම මහා පොළොව කම්පා විය.

Evaṃ brahmajālaṃ saṅgāyitvā tato paraṃ ‘‘sāmaññaphalaṃ, panāvuso ānanda, kattha bhāsita’’ntiādinā nayena pucchāvissajjanānukkamena saddhiṃ brahmajālena sabbepi terasa suttante saṅgāyitvā – ‘‘ayaṃ sīlakkhandhavaggo nāmā’’ti kittetvā ṭhapesuṃ.

මෙසේ බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රය සංගායනා කර, ඉන්පසු “ඇවැත්නි ආනන්දය, සාමඤ්ඤඵල සූත්‍රය කිනම් ස්ථානයකදී දේශනා කරන ලද්දක්ද?” යන ආදී ක්‍රමයෙන් ප්‍රශ්න විසඳීමේ අනුපිළිවෙලින් බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රය ද සමඟ සියලුම සූත්‍ර දහතුන සංගායනා කර, “මෙය සීලක්ඛන්ධ වර්ගය නම් වේ” යැයි නම් කර තැබූහ.

Tadanantaraṃ mahāvaggaṃ, tadanantaraṃ pāthikavagganti, evaṃ tivaggasaṅgahaṃ catutiṃsasuttapaṭimaṇḍitaṃ catusaṭṭhibhāṇavāraparimāṇaṃ tantiṃ saṅgāyitvā ‘‘ayaṃ dīghanikāyo nāmā’’ti vatvā āyasmantaṃ ānandaṃ paṭicchāpesuṃ – ‘‘āvuso, imaṃ tuyhaṃ nissitake vācehī’’ti.

ඉන් අනතුරුව මහා වර්ගය ද, ඉන් අනතුරුව පාථික වර්ගය ද වශයෙන් වර්ග තුනකින් සමන්විත වූ, සූත්‍ර තිස් හතරකින් අලංකාර වූ, භාණවාර හැට හතරක ප්‍රමාණයක් ඇති පාලි ධර්මය සංගායනා කර, “මෙය දීඝ නිකාය නම් වේ” යැයි පවසා, එය ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් හට පවරා, “ඇවැත්නි, මෙය ඔබගේ ශිෂ්‍යයන් හට උගන්වන්න” යැයි පැවසූහ.

Tato anantaraṃ asītibhāṇavāraparimāṇaṃ majjhimanikāyaṃ saṅgāyitvā dhammasenāpatisāriputtattherassa nissitake paṭicchāpesuṃ – ‘‘imaṃ tumhe pariharathā’’ti.

ඉන් අනතුරුව භාණවාර අසූවක ප්‍රමාණයක් වූ මජ්ඣිම නිකාය සංගායනා කර, ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයන් හට පවරා, “මෙය ඔබ වහන්සේලා ආරක්ෂා කරත්වා (ප්‍රගුණ කරත්වා)” යැයි පැවසූහ.

Tato anantaraṃ satabhāṇavāraparimāṇaṃ saṃyuttanikāyaṃ saṅgāyitvā mahākassapattheraṃ paṭicchāpesuṃ – ‘‘bhante, imaṃ tumhākaṃ nissitake vācethā’’ti.

ඉන් අනතුරුව භාණවාර සියයක ප්‍රමාණයක් වූ සංයුත්ත නිකාය සංගායනා කර, මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේට පවරා, “ස්වාමීනී, මෙය ඔබ වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයන් හට උගන්වන්න” යැයි පැවසූහ.

Tato anantaraṃ vīsatibhāṇavārasataparimāṇaṃ aṅguttaranikāyaṃ saṅgāyitvā anuruddhattheraṃ paṭicchāpesuṃ – ‘‘imaṃ tumhākaṃ nissitake vācethā’’ti.

ඉන් අනතුරුව භාණවාර එකසිය විස්සක ප්‍රමාණයක් වූ අංගුත්තර නිකාය සංගායනා කර, අනුරුද්ධ තෙරුන් වහන්සේට පවරා, “මෙය ඔබ වහන්සේගේ ශිෂ්‍යයන් හට උගන්වන්න” යැයි පැවසූහ.

Tato anantaraṃ dhammasaṅgahavibhaṅgadhātukathāpuggalapaññattikathāvatthuyamakapaṭṭhānaṃ abhidhammoti vuccati. Evaṃ saṃvaṇṇitaṃ sukhumañāṇagocaraṃ tantiṃ saṅgāyitvā – ‘‘idaṃ abhidhammapiṭakaṃ nāmā’’ti vatvā pañca arahantasatāni sajjhāyamakaṃsu. Vuttanayeneva pathavikampo ahosīti.

ඉන් අනතුරුව ධම්මසංගණී, විභංග, ධාතුකථා, පුග්ගලපඤ්ඤත්ති, කථාවත්ථු, යමක සහ පට්ඨාන යන මේවා අභිධර්මය යැයි කියනු ලැබේ. මෙසේ පැරණි ආචාර්යවරයන් විසින් වර්ණනා කරන ලද, සියුම් ඥානයකට විෂය වන්නා වූ පාලි ධර්මය සංගායනා කර, “මෙය අභිධර්ම පිටකය නම් වේ” යැයි පවසා පන්සියයක් රහතන් වහන්සේලා සජ්ඣායනා කළහ. පෙර කී පරිද්දෙන්ම මහා පොළොව කම්පා විය.

Tato paraṃ jātakaṃ, niddeso, paṭisambhidāmaggo, apadānaṃ, suttanipāto, khuddakapāṭho, dhammapadaṃ, udānaṃ, itivuttakaṃ, vimānavatthu, petavatthu, theragāthā[Pg.16], therīgāthāti imaṃ tantiṃ saṅgāyitvā ‘‘khuddakagantho nāmāya’’nti ca vatvā ‘‘abhidhammapiṭakasmiṃyeva saṅgahaṃ āropayiṃsū’’ti dīghabhāṇakā vadanti. Majjhimabhāṇakā pana ‘‘cariyāpiṭakabuddhavaṃsehi saddhiṃ sabbampetaṃ khuddakaganthaṃ nāma suttantapiṭake pariyāpanna’’nti vadanti.

ඉන්පසු ජාතක, නිද්දේස, පටිසම්භිදාමග්ග, අපදාන, සුත්තනිපාත, ඛුද්දකපාඨ, ධම්මපද, උදාන, ඉතිවුත්තක, විමානවත්ථු, පේතවත්ථු, ථේරගාථා, ථේරීගාථා යන පාලි ධර්මය සංගායනා කර, “මෙය ඛුද්දක ගන්ථ (කුඩා ග්‍රන්ථ එකතුව) නම් වේ” යැයි පවසා, එය අභිධර්ම පිටකයටම ඇතුළත් කළ බව දීඝ භාණක තෙරුන් වහන්සේලා පවසති. මජ්ඣිම භාණක තෙරුන් වහන්සේලා පවසනුයේ, චරියාපිටක සහ බුද්ධවංස සමඟ වූ මේ සියලු ඛුද්දක ග්‍රන්ථ සමූහය සූත්‍ර පිටකයට අයත් වන බවයි.

Evametaṃ sabbampi buddhavacanaṃ rasavasena ekavidhaṃ, dhammavinayavasena duvidhaṃ, paṭhamamajjhimapacchimavasena tividhaṃ. Tathā piṭakavasena. Nikāyavasena pañcavidhaṃ, aṅgavasena navavidhaṃ, dhammakkhandhavasena caturāsītisahassavidhanti veditabbaṃ.

මෙසේ මේ සියලු බුද්ධ වචනය රසය අනුව එක ආකාරයක් ද, ධර්ම-විනය අනුව දෙයාකාරයක් ද, ප්‍රථම-මධ්‍යම-පශ්චිම වශයෙන් තුන් ආකාරයක් ද වේ. එමෙන්ම පිටක වශයෙන් (තුන් ආකාරයක්) ද, නිකාය වශයෙන් පස් ආකාරයක් ද, අංග වශයෙන් නව ආකාරයක් ද, ධර්මස්කන්ධ වශයෙන් අසූ හාරදහසක් ද වන බව දත යුතුය.

Kathaṃ rasavasena ekavidhaṃ? Yañhi bhagavatā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhitvā yāva anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati, etthantare pañcacattālīsavassāni devamanussanāgayakkhādayo anusāsantena vā paccavekkhantena vā vuttaṃ, sabbaṃ taṃ ekarasaṃ vimuttirasameva hoti. Evaṃ rasavasena ekavidhaṃ.

රසය අනුව එක ආකාරයක් වන්නේ කෙසේද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අනුත්තර වූ සම්මා සම්බෝධිය අවබෝධ කරගත් තැන් පටන් අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පානා තෙක් ගත වූ හතළිස් පස් වසක කාලය තුළ දෙවි මිනිස් නා යකුන් ආදීන්ට අනුශාසනා කරමින් හෝ තමන් වහන්සේම ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරමින් වදාළ යම් ධර්මයක් වේද, ඒ සියල්ල එකම රසයකින් යුක්ත වේ; එනම් විමුක්ති රසයම වේ. මෙසේ රසය අනුව බුද්ධ වචනය එකම ආකාරයක් වේ.

Kathaṃ dhammavinayavasena duvidhaṃ? Sabbameva cetaṃ dhammo ceva vinayo cāti saṅkhyaṃ gacchati. Tattha vinayapiṭakaṃ vinayo, avasesaṃ buddhavacanaṃ dhammo. Tenevāha ‘‘yannūna mayaṃ dhammañca vinayañca saṅgāyeyyāmā’’ti (cūḷava. 437). ‘‘Ahaṃ upāliṃ vinayaṃ puccheyyaṃ, ānandaṃ dhammaṃ puccheyya’’nti ca. Evaṃ dhammavinayavasena duvidhaṃ.

ධර්ම සහ විනය වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වන්නේ කෙසේද? මේ සියලු බුද්ධ වචනය 'ධර්මය' සහ 'විනය' යනුවෙන් කොටස් දෙකකට අයත් වේ. එහි විනය පිටකය 'විනය' නම් වන අතර, ඉතිරි බුද්ධ වචනය 'ධර්මය' නම් වේ. එහෙයින් (මහා කාශ්‍යප මහරහතන් වහන්සේ) "අපි ධර්මය සහ විනය සංගායනා කරමු" යැයි වදාළ සේක. තවද "මම උපාලි තෙරුන්ගෙන් විනය විමසන්නෙමි, ආනන්ද තෙරුන්ගෙන් ධර්මය විමසන්නෙමි" යැයි ද වදාළහ. මෙලෙස ධර්ම-විනය වශයෙන් බුද්ධ වචනය දෙවැදෑරුම් වේ.

Kathaṃ paṭhamamajjhimapacchimavasena tividhaṃ? Sabbameva hidaṃ paṭhamabuddhavacanaṃ, majjhimabuddhavacanaṃ, pacchimabuddhavacananti tippabhedaṃ hoti. Tattha –

ප්‍රථම, මධ්‍යම සහ පශ්චිම වශයෙන් බුද්ධ වචනය තෙවැදෑරුම් වන්නේ කෙසේද? මේ සියලු බුද්ධ වචනය ප්‍රථම බුද්ධ වචනය, මධ්‍යම බුද්ධ වචනය සහ පශ්චිම බුද්ධ වචනය වශයෙන් ආකාර තුනකින් යුක්ත වේ. එහි –

‘‘Anekajātisaṃsāraṃ, sandhāvissaṃ anibbisaṃ;

Gahakāraṃ gavesanto, dukkhā jāti punappunaṃ.Gahakāraka diṭṭhosi, puna gehaṃ na kāhasi;

Sabbā te phāsukā bhaggā, gahakūṭaṃ visaṅkhataṃ;

Visaṅkhāragataṃ cittaṃ, taṇhānaṃ khayamajjhagā’’ti. (dha. pa. 153-54);

"අනේක ජාති සංසාරං, සන්ධාවිස්සං අනිබ්බිසං; ගහකාරං ගවේසන්තො, දුක්ඛා ජාති පුනප්පුනං. ගහකාරක දිට්ඨොසි, පුන ගේහං න කාහසි; සබ්බා තේ ඵාසුකා භග්ගා, ගහකූටං විසංඛතං; විසංඛාරගතං චිත්තං, තණ්හානං ඛයමජ්ඣගා" (අර්ථය: මේ ශරීර නැමැති ගෙය හදන වඩුවා සොයමින්, ඔහු නොදැක බොහෝ ජාති ඇති සංසාරයෙහි ඇවිද ගියෙමි. නැවත නැවත ඉපදීම දුකකි. එම්බා ගෙය හදන වඩුව (තණ්හාව), දැන් මම තා දැක්කෙමි. තෝ නැවත ගෙයක් නොසදන්නෙහිය. තාගේ සියලු පරාල (කෙලෙස්) බිඳ දමන ලදී. ගෙහි මුදුන් යට ලීය (අවිද්‍යාව) විනාශ කරන ලදී. මාගේ සිත නිවනට පත් විය. තෘෂ්ණාවන්ගේ ක්ෂය වීම වූ අර්හත් භාවය ලබා ගත්තෙමි.)

Idaṃ paṭhamabuddhavacanaṃ. Keci ‘‘yadā have pātubhavanti dhammā’’ti (mahāva. 1) khandhake udānagāthaṃ vadanti. Esā pana pāṭipadadivase sabbaññubhāvappattassa somanassamayañāṇena paccayākāraṃ paccavekkhantassa uppannā udānagāthāti veditabbā.

මෙය ප්‍රථම බුද්ධ වචනයයි. ඇතැම් ස්ථවිරයන් වහන්සේලා "යදා හවේ පාතුභවන්ති ධම්මා" යන ඛන්ධකයේ එන උදාන ගාථාව ප්‍රථම බුද්ධ වචනය යැයි පවසති. එහෙත් එය සම්මා සම්බුද්ධත්වයට පත්වීමෙන් පසු පසළොස්වක පෝයට පසු දින, සොමනස් සහගත ඥානයෙන් ප්‍රතීත්‍යසමුත්පාදය මෙනෙහි කරන අවස්ථාවේදී පහළ වූ උදාන ගාථාවක් ලෙස දත යුතුය.

Yaṃ [Pg.17] pana parinibbānakāle abhāsi – ‘‘handa dāni, bhikkhave, āmantayāmi vo, vayadhammā saṅkhārā, appamādena sampādethā’’ti (dī. ni. 2.218) idaṃ pacchimabuddhavacanaṃ. Ubhinnamantare yaṃ vuttaṃ, etaṃ majjhimabuddhavacanaṃ nāma. Evaṃ paṭhamamajjhimapacchimabuddhavacanavasena tividhaṃ.

පිරිනිවන් පාන අවස්ථාවේදී වදාළ "මහණෙනි, දැන් මම ඔබ අමතමි, සංස්කාර ධර්මයෝ නැසෙන සුළුය, අප්‍රමාදීව කුසල් සම්පාදනය කරන්න" යන මෙය පශ්චිම බුද්ධ වචනයයි. මේ ප්‍රථම හා පශ්චිම බුද්ධ වචන දෙක අතරතුර වදාළ යම් ධර්මයක් වේද, එය මධ්‍යම බුද්ධ වචනය නම් වේ. මෙලෙස ප්‍රථම, මධ්‍යම හා පශ්චිම බුද්ධ වචන වශයෙන් තෙවැදෑරුම් වේ.

Kathaṃ piṭakavasena tividhaṃ? Sabbampi cetaṃ vinayapiṭakaṃ suttantapiṭakaṃ abhidhammapiṭakanti tippabhedameva hoti. Tattha paṭhamasaṅgītiyaṃ saṅgītañca asaṅgītañca sabbampi samodhānetvā ubhayāni pātimokkhāni, dve vibhaṅgā, dvāvīsati khandhakā, soḷasaparivārāti – idaṃ vinayapiṭakaṃ nāma. Brahmajālādicatuttiṃsasuttasaṅgaho dīghanikāyo, mūlapariyāyasuttādidiyaḍḍhasatadvesuttasaṅgaho majjhimanikāyo, oghataraṇasuttādisattasuttasahassasattasatadvāsaṭṭhisuttasaṅgaho saṃyuttanikāyo, cittapariyādānasuttādinavasuttasahassapañcasatasattapaññāsasuttasaṅgaho aṅguttaranikāyo, khuddakapāṭha-dhammapada-udāna-itivuttaka-suttanipāta-vimānavatthu-petavatthu-theragāthā-therīgāthā-jātaka-niddesa-paṭisambhidāmagga-apadāna-buddhavaṃsa-cariyāpiṭakavasena pannarasappabhedo khuddakanikāyoti idaṃ suttantapiṭakaṃ nāma. Dhammasaṅgaho, vibhaṅgo, dhātukathā, puggalapaññatti, kathāvatthu, yamakaṃ, paṭṭhānanti – idaṃ abhidhammapiṭakaṃ nāma. Tattha –

පිටක වශයෙන් තෙවැදෑරුම් වන්නේ කෙසේද? මේ සියලු බුද්ධ වචනය විනය පිටකය, සූත්‍ර පිටකය සහ අභිධර්ම පිටකය වශයෙන් ආකාර තුනකි. එහි ප්‍රථම සංගායනාවේදී සංගායනා කළ සහ නොකළ සියල්ල එක්කොට; උභය ප්‍රාතිමෝක්ෂය, විභංග දෙක, විසි දෙකක් වූ ඛන්ධක සහ දහසයක් වූ පරිවාර යන මෙය විනය පිටකය නම් වේ. බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රය ආදී සූත්‍ර තිස් හතරකින් යුත් දීඝ නිකාය, මූලපරියාය සූත්‍රය ආදී සූත්‍ර එකසිය පනස් දෙකකින් යුත් මජ්ඣිම නිකාය, ඕඝතරණ සූත්‍රය ආදී සූත්‍ර හත්දහස් හත්සිය සැට දෙකකින් යුත් සංයුත්ත නිකාය, චිත්තපරියාදාන සූත්‍රය ආදී සූත්‍ර නවදහස් පන්සිය පනස් හතකින් යුත් අංගුත්තර නිකාය සහ ඛුද්දකපාඨ, ධම්මපද, උදාන, ඉතිවුත්තක, සුත්තනිපාත, විමානවත්ථු, පේතවත්ථු, ථේරගාථා, ථේරීගාථා, ජාතක, නිද්දේස, පටිසම්භිදාමග්ග, අපදාන, බුද්ධවංස, චරියාපිටක වශයෙන් පසළොස් වැදෑරුම් වූ ඛුද්දක නිකාය යන මෙය සූත්‍ර පිටකය නම් වේ. ධම්මසංගණී, විභංග, ධාතුකථා, පුග්ගලපඤ්ඤත්ති, කථාවත්ථු, යමක, පට්ඨාන යන මෙය අභිධර්ම පිටකය නම් වේ. එහි –

‘‘Vividhavisesanayattā, vinayanato ceva kāyavācānaṃ;

Vinayatthavidūhi ayaṃ, vinayo vinayoti akkhāto’’.

"විවිධ වූ ද විශේෂ වූ ද ක්‍රම (නය) ඇති බැවින් ද, කය හා වචනය හික්මවන බැවින් ද, විනයෙහි අර්ථ දන්නා වූ පණ්ඩිතයන් විසින් මෙය 'විනය' යැයි කියනු ලැබේ."

Vividhā hi ettha pañcavidhapātimokkhuddesapārājikādi satta āpattikkhandhamātikā vibhaṅgādippabhedā nayā. Visesabhūtā ca daḷhīkammasithilakaraṇappayojanā anupaññattinayā. Kāyikavācasikaajjhācāranisedhanato cesa kāyaṃ vācañca vineti, tasmā vividhanayattā visesanayattā kāyavācānaṃ vinayanato ceva vinayoti akkhāto. Tenetametassa vacanatthakosallatthaṃ vuttaṃ –

මෙහි පස් වැදෑරුම් ප්‍රාතිමෝක්ෂ උද්දේශ, පාරාජිකා ආදී සප්ත ආපත්තික්ඛන්ධ, මාතිකා හා විභංග ආදී විවිධ වූ නය (ක්‍රම) පවතී. තවද මූල ප්‍රඥප්තිය ස්ථිර කිරීම හා ලිහිල් කිරීම යන ප්‍රයෝජන ඇති විශේෂ වූ අනුප්‍රඥප්ති නය පවතී. කායික හා වාචසික වැරදි හැසිරීම් වළක්වන බැවින් මෙය කය හා වචනය හික්මවයි. එබැවින් විවිධ නය ඇති බැවින් ද, විශේෂ නය ඇති බැවින් ද, කය හා වචනය හික්මවන බැවින් ද මෙය 'විනය' යැයි කියනු ලැබේ. මේ විනය ශබ්දයේ වචනාර්ථයෙහි නිපුණත්වය සඳහා මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘Vividhavisesanayattā, vinayanato ceva kāyavācānaṃ;

Vinayatthavidūhi ayaṃ, vinayo vinayoti akkhāto’’ti.

"විවිධ වූ ද විශේෂ වූ ද ක්‍රම (නය) ඇති බැවින් ද, කය හා වචනය හික්මවන බැවින් ද, විනයෙහි අර්ථ දන්නා වූ පණ්ඩිතයන් විසින් මෙය 'විනය' යැයි කියනු ලැබේ."

Itaraṃ [Pg.18] pana –

අනික් (සූත්‍ර පිටකය) සම්බන්ධයෙන් නම් –

‘‘Atthānaṃ sūcanato suvuttato, savanatotha sūdanato;

Suttāṇā suttasabhāgato ca, suttanti akkhātaṃ.

"අර්ථයන් පෙන්වන බැවින් ද, මැනවින් වදාළ බැවින් ද, අර්ථයන් වගුරුවන බැවින් ද, අර්ථයන් ප්‍රසූත කරන බැවින් ද, මැනවින් රක්නා බැවින් ද, මිනුම් දණ්ඩකට සමාන බැවින් ද මෙය 'සූත්‍ර' යැයි කියනු ලැබේ."

Tañhi attatthaparatthādibhede atthe sūceti. Suvuttā cettha atthā, veneyyajjhāsayānulomena vuttattā. Savati cetaṃ atthe sassamiva phalaṃ, pasavatīti vuttaṃ hoti. Sūdati cetaṃ dhenu viya khīraṃ, paggharāpetīti vuttaṃ hoti. Suṭṭhu ca ne tāyati, rakkhatīti vuttaṃ hoti. Suttasabhāgañcetaṃ, yathā hi tacchakānaṃ suttaṃ pamāṇaṃ hoti, evametampi viññūnaṃ. Yathā ca suttena saṅgahitāni pupphāni na vikirīyanti, na viddhaṃsīyanti, evameva tena saṅgahitā atthā. Tenetametassa vacanatthakosallatthaṃ vuttaṃ –

එය ආත්ම අර්ථ පර අර්ථ ආදී විවිධ අර්ථයන් පෙන්වයි. මෙහි අර්ථයන් වෛනේය ජනයාගේ අදහස්වලට අනුකූලව මැනවින් වදාරන ලදී. ගොයමෙන් ඵලදාව හටගන්නාක් මෙන් මෙයින් අර්ථයන් හටගන්නා බැවින් 'සවන' (ප්‍රසූත කරන) යැයි කියනු ලැබේ. එළදෙනකගෙන් කිරි වැගිරෙන්නාක් මෙන් මෙයින් අර්ථයන් වැගිරෙන බැවින් 'සූදන' යැයි කියනු ලැබේ. එම අර්ථයන් මැනවින් රකින බැවින් 'තායන' (රැකීම) යැයි කියනු ලැබේ. තවද මෙය මිනුම් නූලකට (සූත්‍රයකට) සමානය. වඩුවන්ට මිනුම් නූල ප්‍රමාණය වන්නාක් මෙන් මෙය ද පණ්ඩිතයන්ට ප්‍රමාණයකි. නූලකින් අමුණන ලද මල් විසිරී නොයන්නාක් මෙන්, මෙයින් සංග්‍රහ කරන ලද අර්ථයන් ද විසිරී නොයයි, විනාශ නොවේ. මේ සූත්‍ර ශබ්දයේ වචනාර්ථයෙහි නිපුණත්වය සඳහා මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘Atthānaṃ sūcanato, suvuttato savanatotha sūdanato;

Suttāṇā suttasabhāgato ca, suttanti akkhāta’’nti.

"අර්ථයන් පෙන්වන බැවින් ද, මැනවින් වදාළ බැවින් ද, අර්ථයන් වගුරුවන බැවින් ද, අර්ථයන් ප්‍රසූත කරන බැවින් ද, මැනවින් රක්නා බැවින් ද, මිනුම් දණ්ඩකට සමාන බැවින් ද මෙය 'සූත්‍ර' යැයි කියනු ලැබේ."

Itaro pana –

අනෙක් (අභිධර්ම පිටකය) සම්බන්ධයෙන් නම් –

‘‘Yaṃ ettha vuḍḍhimanto, salakkhaṇā pūjitā paricchinnā;

Vuttādhikā ca dhammā, abhidhammo tena akkhāto’’.

"යම් හෙයකින් මෙහි වර්ධනය වූ, ස්වලක්ෂණ සහිත වූ, පිදිය යුතු වූ, පිරිසිඳින ලද සහ උසස් වූ ධර්මයන් වදාරන ලද ද, එහෙයින් මෙය 'අභිධර්ම' යැයි කියනු ලැබේ."

Ayañhi abhisaddo vuḍḍhilakkhaṇapūjitaparicchinnādhikesu dissati. Tathā hesa ‘‘bāḷhā me dukkhā vedanā abhikkamanti, no paṭikkamantī’’tiādīsu (ma. ni. 3.389) vuḍḍhiyaṃ āgato. ‘‘Yā tā rattiyo abhiññātā abhilakkhitā’’tiādīsu (ma. ni. 1.49) salakkhaṇe. ‘‘Rājābhirājā manujindo’’tiādīsu (ma. ni. 2.399) pūjite. ‘‘Paṭibalo vinetuṃ abhidhamme abhivinaye’’tiādīsu (mahāva. 85) paricchinne. Aññamaññasaṅkaravirahite dhamme ca vinaye cāti vuttaṃ hoti. ‘‘Abhikkantena vaṇṇenā’’tiādīsu (vi. va. 819) adhike.

මෙහි 'අභි' යන ශබ්දය වර්ධනය, ලක්ෂණය, පූජිත, පිරිසිඳින ලද සහ අතිරේක යන අර්ථවල දැක්වේ. එනම්, "මාගේ දුක්ඛ වේදනා වැඩි වේ (අභික්කමති), අඩු නොවේ" යනාදී තැන්වල වර්ධනය යන අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. "යම් ඒ රාත්‍රීහු ලක්ෂණයන්ගෙන් දන්නා ලද (අභිඤ්ඤාත), සලකුණු කරන ලද (අභිලක්ඛිත) වෙත්ද" යනාදී තැන්වල ස්වලක්ෂණ අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. "රාජාභිරාජා මනුජින්දො" යනාදී තැන්වල පූජිත (පිදිය යුතු) අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. "අභිධර්මයෙහි හා අභිවිනයෙහි හික්මවීමට සමර්ථ වේ" යනාදී තැන්වල පිරිසිඳින ලද (වෙන් කරන ලද) අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. "අභික්කන්තේන වණ්ණේන" යනාදී තැන්වල අතිරේක හෝ උසස් යන අර්ථයෙහි යෙදී ඇත.

Ettha ca ‘‘rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti’’ (dha. sa. 251), ‘‘mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī’’tiādinā (vibha. 642) nayena vuḍḍhimantopi dhammā vuttā. ‘‘Rūpārammaṇaṃ vā saddārammaṇaṃ vā’’tiādinā (dha. sa. 1) nayena ārammaṇādīhi lakkhaṇīyattā [Pg.19] salakkhaṇāpi. ‘‘Sekkhā dhammā, asekkhā dhammā, lokuttarā dhammā’’tiādinā (dha. sa. tikamātikā 11, dukamātikā 12) nayena pūjitāpi, pūjārahāti adhippāyo. ‘‘Phasso hoti, vedanā hotī’’tiādinā (dha. sa. 1) nayena sabhāvaparicchinnattā paricchinnāpi. ‘‘Mahaggatā dhammā, appamāṇā dhammā (dha. sa. tikamātikā 11), anuttarā dhammā’’tiādinā (dha. sa. dukamātikā 11) nayena adhikāpi dhammā vuttā. Tenetametassa vacanatthakosallatthaṃ vuttaṃ –

තවද මෙහිදී “රූප භවයෙහි ඉපදීම සඳහා මාර්ගය වඩයි”, “මෛත්‍රියෙන් යුත් සිතින් එක් දිශාවක් පතුරුවා වසයි” යනාදී ක්‍රමයෙන් වෘද්ධිමත් වූ හෙවත් වැඩුණු ධර්මයන් පවසන ලදහ. “රූපාරම්මණය හෝ ශබ්දාරම්මණය හෝ” යනාදී ක්‍රමයෙන් අරමුණු ආදියෙන් පිරිසිඳිය යුතු බැවින් ස්වකීය ලක්ෂණ සහිත වූ ධර්මයෝ ද, “ශෛක්ෂ ධර්ම, අශෛක්ෂ ධර්ම, ලෝකෝත්තර ධර්ම” යනාදී ක්‍රමයෙන් පිදිය යුතු වූ, එනම් පිදීමට සුදුසු වූ ධර්මයෝ ද වදාරන ලද බව අදහසයි. “ස්පර්ශය වෙයි, වේදනාව වෙයි” යනාදී ක්‍රමයෙන් ස්වභාවයෙන් පිරිසිඳින ලද බැවින් පරිච්ඡින්න වූ ධර්මයෝ ද, “මහග්ගත ධර්ම, අප්‍රමාණ ධර්ම, අනුත්තර ධර්ම” යනාදී ක්‍රමයෙන් අධික හෙවත් ශ්‍රේෂ්ඨ වූ ධර්මයන් ද මෙහි වදාරන ලදහ. එහෙයින් මෙම අභිධර්ම ශබ්දයේ අර්ථ ප්‍රවීණත්වය සඳහා මෙසේ පවසන ලදී -

‘‘Yaṃ ettha vuḍḍhimanto, salakkhaṇā pūjitā paricchinnā;

Vuttādhikā ca dhammā, abhidhammo tena akkhāto’’ti.

“මෙහි යම් හෙයකින් වෘද්ධිමත් වූ ද, ස්වලක්ෂණ සහිත වූ ද, පූජිත වූ ද, පරිච්ඡින්න වූ ද, අධික වූ ද ධර්මයන් වදාරන ලද්දාහු ද, එම කරුණු නිසා මෙය ‘අභිධර්මය’ යැයි ප්‍රකාශ කරන ලදී.”

Yaṃ panettha avisiṭṭhaṃ, taṃ –

මෙහිදී විශේෂත්වයක් නොමැතිව පොදුවේ භාවිතා වන පිටක ශබ්දය පිළිබඳව මෙසේ කිව යුතුය -

‘‘Piṭakaṃ piṭakatthavidū, pariyattibbhājanatthato āhu;

Tena samodhānetvā, tayopi vinayādayo ñeyyā’’.

“පිටකත්‍රය පිළිබඳ දන්නා පණ්ඩිතයෝ පර්යාප්තිය සහ භාජනය යන අර්ථයන්ගෙන් ‘පිටකය’ යැයි පවසති. එම පිටක ශබ්දය සමඟ එක් කිරීමෙන් විනය ආදී පිටක තිදෙනම දත යුතුය.”

Pariyattipi hi ‘‘mā piṭakasampadānenā’’tiādīsu (a. ni. 3.66) piṭakanti vuccati. ‘‘Atha puriso āgaccheyya kudālapiṭakamādāyā’’tiādīsu (a. ni. 3.70) yaṃ kiñci bhājanampi. Tasmā ‘piṭakaṃ piṭakatthavidū pariyattibhājanatthato āhu.

පර්යාප්තිය ද “පිටක සම්ප්‍රදායයෙන් (පිළිගන්නට එපා)” යනාදී තැන්වලදී ‘පිටකය’ යැයි කියනු ලැබේ. “එවිට පුරුෂයෙක් උදැල්ලක් හා පිටකයක් (කූඩයක්) ගෙන එන්නේය” යනාදී තැන්වලදී යම් කිසි භාජනයකට ද පිටකය යැයි කියනු ලැබේ. එහෙයින් “පිටක පිළිබඳ දන්නා පණ්ඩිතයෝ පර්යාප්ති සහ භාජන යන අර්ථයන්ගෙන් පිටකය යැයි පැවසූහ.”

Idāni ‘tena samodhānetvā tayopi vinayādayo ñeyyā’ti, tena evaṃ duvidhatthena piṭakasaddena saha samāsaṃ katvā vinayo ca so piṭakañca pariyattibhāvato, tassa tassa atthassa bhājanato cāti vinayapiṭakaṃ, yathāvutteneva nayena suttantañca taṃ piṭakañcāti suttantapiṭakaṃ, abhidhammo ca so piṭakañcāti abhidhammapiṭakanti. Evamete tayopi vinayādayo ñeyyā.

දැන් ‘එම පිටක ශබ්දය සමඟ එක් කිරීමෙන් විනය ආදී තිදෙනම දත යුතුය’ යන්නෙහි, මෙසේ ද්විවිධ අර්ථ ඇති පිටක ශබ්දය සමඟ සමාස කිරීමෙන්; විනය ද වන පර්යාප්තියක් වන බැවින් සහ ඒ ඒ අර්ථයන්ට භාජනයක් හෙවත් බඳුනක් වන බැවින් පිටකය ද වන හෙයින් ‘විනයපිටකය’ යි. ඉහත කී ක්‍රමයෙන්ම සූත්‍රාන්තය ද වන පිටකය ද වන බැවින් ‘සූත්‍රාන්තපිටකය’ යි. අභිධර්මය ද වන පිටකය ද වන බැවින් ‘අභිධර්මපිටකය’ යි. මෙසේ මේ විනය ආදී පිටක තිදෙනම දත යුතුය.

Evaṃ ñatvā ca punapi tesuyeva piṭakesu nānappakārakosallatthaṃ –

මෙසේ දැනගෙන, නැවතත් ඒ පිටකයන්හිම නානාප්‍රකාර දක්ෂතාවන් ඇති කරගනු පිණිස -

‘‘Desanāsāsanakathābhedaṃ tesu yathārahaṃ;

Sikkhāppahānagambhīrabhāvañca paridīpaye.Pariyattibhedaṃ sampattiṃ, vipattiñcāpi yaṃ yahiṃ;

Pāpuṇāti yathā bhikkhu, tampi sabbaṃ vibhāvaye’’.

“එම පිටකයන්හි දේශනා ප්‍රභේදය, ශාසන ප්‍රභේදය, කථා ප්‍රභේදය ද, එසේම ශික්ෂා, ප්‍රහාණ සහ ගැඹුරු බව ද සුදුසු පරිදි ප්‍රකාශ කළ යුතුය. යම් පිටකයක යම් පර්යාප්ති ප්‍රභේදයක් ඇද්ද, භික්ෂුවක් කවර ආකාරයකින් කිනම් සම්පත්තියකට හෝ විපත්තියකට පැමිණෙන්නේ ද, ඒ සියල්ල ද විස්තර කළ යුතුය.”

Tatrāyaṃ paridīpanā vibhāvanā ca. Etāni hi tīṇi piṭakāni yathākkamaṃ āṇāvohāraparamatthadesanā, yathāparādhayathānulomayathādhammasāsanāni, saṃvarāsaṃvaradiṭṭhiviniveṭhananāmarūpaparicchedakathāti ca vuccanti. Ettha [Pg.20] hi vinayapiṭakaṃ āṇārahena bhagavatā āṇābāhullato desitattā āṇādesanā, suttantapiṭakaṃ vohārakusalena bhagavatā vohārabāhullato desitattā vohāradesanā, abhidhammapiṭakaṃ paramatthakusalena bhagavatā paramatthabāhullato desitattā paramatthadesanāti vuccati.

එහි මේ ප්‍රකාශනය හා විස්තරය මෙසේය: මේ පිටක තුන පිළිවෙළින් ආඥා දේශනාව, ව්‍යවහාර දේශනාව සහ පරමාර්ථ දේශනාව යැයි ද; යථාපරාධ ශාසනය, යථානුලෝම ශාසනය සහ යථාධර්ම ශාසනය යැයි ද; සංවරාසංවර කථාව, දෘෂ්ටි විනිවේඨන කථාව සහ නාමරූප පරිච්ඡේද කථාව යැයි ද කියනු ලැබේ. මෙහි විනය පිටකය ආඥා කිරීමට සුදුසු වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ආඥාවන් බහුල කොට දේශනා කළ බැවින් ‘ආඥා දේශනාව’ යි. සූත්‍රාන්ත පිටකය ව්‍යවහාරයෙහි දක්ෂ වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් සම්මුති ව්‍යවහාර බහුල කොට දේශනා කළ බැවින් ‘ව්‍යවහාර දේශනාව’ යි. අභිධර්ම පිටකය පරමාර්ථයෙහි දක්ෂ වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් පරමාර්ථ ධර්ම බහුල කොට දේශනා කළ බැවින් ‘පරමාර්ථ දේශනාව’ යැයි කියනු ලැබේ.

Tathā paṭhamaṃ – ‘ye te pacurāparādhā sattā, te yathāparādhaṃ ettha sāsitā’ti yathāparādhasāsanaṃ, dutiyaṃ – ‘anekajjhāsayānusayacariyādhimuttikā sattā yathānulomaṃ ettha sāsitā’ti yathānulomasāsanaṃ, tatiyaṃ – ‘dhammapuñjamatte ‘‘ahaṃ mamā’’ti saññino sattā yathādhammaṃ ettha sāsitā’ti yathādhammasāsananti vuccati.

එසේම පළමුවැන්න වන විනය පිටකය - ‘යම් ඒ බොහෝ වැරදි කරන සත්වයන් ඇද්ද, ඔවුන් වැරදිවලට අනුකූලව මෙහි හික්මවන ලද බැවින්’ යථාපරාධ ශාසනය යි. දෙවැන්න වන සූත්‍ර පිටකය - ‘අනේකවිධ අජ්ඣාසය, අනුශය, චරිත සහ අධිමුක්ති ඇති සත්වයන් ඒ ඒ අයුරින් මෙහි හික්මවන ලද බැවින්’ යථානුලෝම ශාසනය යි. තුන්වැන්න වන අභිධර්ම පිටකය - ‘ධර්ම සමූහයක් පමණක් වූ පරමාර්ථ ධර්මයන්හි “මම ය, මගේ ය” යන සංඥාව ඇති සත්වයන් ධර්ම ස්වභාවයට අනුකූලව මෙහි හික්මවන ලද බැවින්’ යථාධර්ම ශාසනය යැයි කියනු ලැබේ.

Tathā paṭhamaṃ – ajjhācārapaṭipakkhabhūto saṃvarāsaṃvaro ettha kathitoti saṃvarāsaṃvarakathā. Saṃvarāsaṃvaroti khuddako ceva mahanto ca saṃvaro, kammākammaṃ viya, phalāphalaṃ viya ca, dutiyaṃ – ‘‘dvāsaṭṭhidiṭṭhipaṭipakkhabhūtā diṭṭhiviniveṭhanā ettha kathitā’’ti diṭṭhiviniveṭhanakathā, tatiyaṃ – ‘‘rāgādipaṭipakkhabhūto nāmarūpaparicchedo ettha kathito’’ti nāmarūpaparicchedakathāti vuccati.

එසේම පළමුවැන්න වන විනය පිටකයෙහි - අත්‍යාචාරයට හෙවත් වැරදි හැසිරීමට ප්‍රතිපක්ෂ වූ සංවරාසංවරය (කුඩා හා මහත් වූ සංවරය) මෙහි පවසන ලද බැවින් ‘සංවරාසංවර කථාව’ යි. සංවරාසංවරය යනු කුඩා හා මහත් වූ සංවරයයි, එය කුඩා හා මහා කර්ම මෙන් ද, කුඩා හා මහා ඵල මෙන් ද වේ. දෙවැන්න වන සූත්‍ර පිටකයෙහි - ‘දෙසැටක් දෘෂ්ටීන්ට ප්‍රතිපක්ෂ වූ මිථ්‍යා දෘෂ්ටි ලිහිල් කරන ක්‍රම මෙහි පවසන ලද බැවින්’ දෘෂ්ටි විනිවේඨන කථාව යි. තුන්වැන්න වන අභිධර්ම පිටකයෙහි - ‘රාගාදීන්ට ප්‍රතිපක්ෂ වූ නාමරූප පරිච්ඡේදය හෙවත් වෙන් කර හඳුනා ගැනීම මෙහි පවසන ලද බැවින්’ නාමරූප පරිච්ඡේද කථාව යැයි කියනු ලැබේ.

Tīsupi cetesu tisso sikkhā, tīṇi pahānāni, catubbidho ca gambhīrabhāvo veditabbo. Tathā hi vinayapiṭake visesena adhisīlasikkhā vuttā, suttantapiṭake adhicittasikkhā, abhidhammapiṭake adhipaññāsikkhā.

මේ පිටක තුනෙහිම ශික්ෂා තුනක් ද, ප්‍රහාණ තුනක් ද, සිවු වැදෑරුම් ගැඹුරු බව ද දත යුතුය. ඒ අනුව විනය පිටකයෙහි විශේෂයෙන් අධිශීල ශික්ෂාව පවසන ලද අතර, සූත්‍රාන්ත පිටකයෙහි අධිචිත්ත ශික්ෂාව ද, අභිධර්ම පිටකයෙහි අධිප්‍රඥා ශික්ෂාව ද පවසන ලදී.

Vinayapiṭake ca vītikkamappahānaṃ, kilesānaṃ vītikkamapaṭipakkhattā sīlassa. Suttantapiṭake pariyuṭṭhānappahānaṃ, pariyuṭṭhānapaṭipakkhattā samādhissa. Abhidhammapiṭake anusayappahānaṃ, anusayapaṭipakkhattā paññāya. Paṭhame ca tadaṅgappahānaṃ, itaresu vikkhambhanasamucchedappahānāni. Paṭhame ca duccaritasaṃkilesappahānaṃ, itaresu taṇhādiṭṭhisaṃkilesappahānaṃ.

විනය පිටකයෙහි කෙලෙස්වල වීතික්කම හෙවත් ඇතුළත ඇති කෙලෙස් කයින් වචනයෙන් පිටතට පැමිණීම ප්‍රහාණය කිරීම පවසන ලදී, ශීලය වීතික්කමයට ප්‍රතිපක්ෂ බැවිනි. සූත්‍රාන්ත පිටකයෙහි පර්යුට්ඨාන හෙවත් කෙලෙස් සිතෙහි ඉස්මතු වීම ප්‍රහාණය කිරීම පවසන ලදී, සමාධිය පර්යුට්ඨානයට ප්‍රතිපක්ෂ බැවිනි. අභිධර්ම පිටකයෙහි අනුශය හෙවත් සිතෙහි යටපත්ව ඇති කෙලෙස් ප්‍රහාණය කිරීම පවසන ලදී, ප්‍රඥාව අනුශයයන්ට ප්‍රතිපක්ෂ බැවිනි. පළමුවැන්නෙහි තදංග ප්‍රහාණය ද, අනෙක් පිටකයන්හි විෂ්කම්භන හා සමුච්ඡේද ප්‍රහාණයන් ද වදාරන ලදහ. එසේම පළමුවැන්නෙහි දුශ්චරිත සංක්ලේශයන් ප්‍රහාණය කිරීම ද, අනෙක් පිටකයන්හි තෘෂ්ණා හා දෘෂ්ටි සංක්ලේශයන් ප්‍රහාණය කිරීම ද වදාරන ලදී.

Ekamekasmiñcettha catubbidhopi dhammatthadesanā paṭivedhagambhīrabhāvo veditabbo. Tattha dhammoti tanti. Atthoti tassāyeva attho. Desanāti tassā manasā vavatthāpitāya tantiyā desanā. Paṭivedhoti tantiyā tantiatthassa ca yathābhūtāvabodho. Tīsupi cetesu ete dhammatthadesanāpaṭivedhā. Yasmā sasādīhi viya mahāsamuddo [Pg.21] mandabuddhīhi dukkhogāḷhā alabbhaneyyapatiṭṭhā ca, tasmā gambhīrā. Evaṃ ekamekasmiṃ ettha catubbidhopi gambhīrabhāvo veditabbo.

මෙම එක් එක් පිටකයක ධර්ම, අර්ථ, දේශනා සහ ප්‍රතිවේධ වශයෙන් සිවු වැදෑරුම් ගැඹුරු බව දත යුතුය. එහි ‘ධර්ම’ යනු පාලි පෙළයි. ‘අර්ථ’ යනු එම පාලි පෙළෙහි අර්ථයයි. ‘දේශනා’ යනු සිතින් පිරිසිඳ ගත් එම පාලි පෙළ දේශනා කිරීමයි. ‘ප්‍රතිවේධ’ යනු පාලි පෙළෙහි සහ එහි අර්ථයෙහි යථාභූත අවබෝධයයි. මේ පිටක තුනෙහිම මේ ධර්ම, අර්ථ, දේශනා සහ ප්‍රතිවේධ පවතියි. යම් සේ මහා සමුද්‍රය හාවුන් වැනි සතුන්ට බැසීමට අපහසු ද, පතුලක් නොමැති ද, එසේම අල්ප ප්‍රඥාවන්තයින්ට මේවා අවබෝධ කර ගැනීමට අපහසු බැවින් සහ කෙළවරක් නොපෙනෙන බැවින් ගැඹුරුය. මෙසේ මෙහි එක් එක් පිටකයක සිවු වැදෑරුම් ගැඹුරු බව දත යුතුය.

Aparo nayo, dhammoti hetu. Vuttañhetaṃ – ‘‘hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’ti. Atthoti hetuphalaṃ, vuttañhetaṃ – ‘‘hetuphale ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā’’ti (vibha. 720). Desanāti paññatti, yathā dhammaṃ dhammābhilāpoti adhippāyo. Anulomapaṭilomasaṅkhepavitthārādivasena vā kathanaṃ. Paṭivedhoti abhisamayo, so ca lokiyalokuttaro visayato asammohato ca, atthānurūpaṃ dhammesu, dhammānurūpaṃ atthesu, paññattipathānurūpaṃ paññattīsu avabodho. Tesaṃ tesaṃ vā tattha tattha vuttadhammānaṃ paṭivijjhitabbo salakkhaṇasaṅkhāto aviparītasabhāvo.

වෙනත් ක්‍රමයක් නම්: ‘ධර්ම’ යනු හේතුවයි. “හේතුව පිළිබඳ වූ ඥානය ධර්ම ප්‍රතිසම්භිදාවයි” යනුවෙන් පවසන ලද්දේ එහෙයිනි. ‘අර්ථ’ යනු හේතුවේ ඵලයයි. “හේතු ඵලය පිළිබඳ වූ ඥානය අර්ථ ප්‍රතිසම්භිදාවයි” යනුවෙන් පවසන ලද්දේ එහෙයිනි. ‘දේශනා’ යනු ප්‍රඥප්තියයි, එනම් ධර්මයට අනුකූලව ධර්මයන් ප්‍රකාශ කිරීම යන්නයි. එසේත් නැත්නම් අනුලෝම, ප්‍රතිලෝම, සංක්ෂේප සහ විස්තර ආදී වශයෙන් දේශනා කිරීමයි. ‘ප්‍රතිවේධ’ යනු අවබෝධයයි, එය ලෞකික සහ ලෝකෝත්තර වශයෙන් ද, අරමුණු වශයෙන් සහ මුළා නොවීම් වශයෙන් ද, අර්ථයට අනුකූලව ධර්මයන්හි ද, ධර්මයට අනුකූලව අර්ථයන්හි ද, ප්‍රඥප්ති ක්‍රමයට අනුකූලව ප්‍රඥප්තීන්හි ද ඇති වන අවබෝධයයි. එසේත් නැත්නම් ඒ ඒ තැන්වල වදාරන ලද ධර්මයන්ගේ අවබෝධ කර ගත යුතු වූ, ස්වලක්ෂණ වශයෙන් හඳුන්වන ලද අවිපරීත ස්වභාවයයි.

Idāni yasmā etesu piṭakesu yaṃ yaṃ dhammajātaṃ vā atthajātaṃ vā, yā cāyaṃ yathā yathā ñāpetabbo attho sotūnaṃ ñāṇassa abhimukho hoti, tathā tathā tadatthajotikā desanā, yo cettha aviparītāvabodhasaṅkhāto paṭivedho, tesaṃ tesaṃ vā dhammānaṃ paṭivijjhitabbo salakkhaṇasaṅkhāto aviparītasabhāvo. Sabbampetaṃ anupacitakusalasambhārehi duppaññehi sasādīhi viya mahāsamuddo dukkhogāḷhaṃ alabbhaneyyapatiṭṭhañca, tasmā gambhīraṃ. Evampi ekamekasmiṃ ettha catubbidhopi gambhīrabhāvo veditabbo.

දැන් යම් හෙයකින් මෙම පිටකයන්හි යම් යම් ධර්ම ප්‍රභේදයන් හෝ අර්ථ ප්‍රභේදයන් වේ ද, ශ්‍රාවකයන්ගේ ඥානයට අභිමුඛ වන පරිදි යම් යම් ආකාරයකින් අර්ථය දන්වා දිය යුතු ද, ඒ ඒ අර්ථයන් ප්‍රකාශ කරන දේශනාව ද, මෙහි අවිපරීත අවබෝධය යැයි කියනු ලබන යම් ප්‍රතිවේධයක් වේ ද, ඒ ඒ ධර්මයන්ගේ පසක් කළ යුතු වූ ලක්ෂණ සංඛ්‍යාත වූ අවිපරීත ස්වභාවය ද යන මේ සියල්ලම කුසල් සම්භාරයක් රැස් නොකළ, මඳ නුවණැති පුද්ගලයන්ට හාවුන්ට මහා සාගරය මෙන් බැසගත නොහැකි, පිහිටක් ලබාගත නොහැකි ගැඹුරු වූවකි. එබැවින් මෙය ගැඹුරු ය. මෙසේ මෙහි එකිනෙක පිටකයක් පාසා සිව්වැදෑරුම් ගැඹුරු බව දත යුතුය.

Ettāvatā ca –

මෙතෙකින් ද –

‘‘Desanāsāsanakathā, bhedaṃ tesu yathārahaṃ;

Sikkhāppahānagambhīra, bhāvañca paridīpaye’’ti –

“දේශනා, ශාසන කථා ද, ඒ ඒ පිටකයන්හි ප්‍රභේද ද, ශික්ෂා, ප්‍රහාණ හා ගැඹුරු බව ද යන මේ සියල්ල විස්තර කරන්නේය.”

Ayaṃ gāthā vuttatthāva hoti.

මෙම ගාථාව වනාහි කියන ලද අර්ථ ඇත්තේම වෙයි.

‘‘Pariyattibhedaṃ sampattiṃ, vipattiñcāpi yaṃ yahiṃ;

Pāpuṇāti yathā bhikkhu, tampi sabbaṃ vibhāvaye’’ti –

“පරියත්ති ප්‍රභේදය ද, සම්පත්තිය ද, යම් තැනක යම් විපත්තියකට භික්ෂුව පත්වේ ද, ඒ සියල්ල විස්තර කරන්නේය.”

Ettha pana tīsu piṭakesu tividho pariyattibhedo daṭṭhabbo. Tisso hi pariyattiyo – alagaddūpamā, nissaraṇatthā, bhaṇḍāgārikapariyattīti.

මෙහි වනාහි ත්‍රිපිටකය විෂයෙහි පරියත්ති ප්‍රභේද තුනක් දත යුතුය. එනම්, අලගද්දූපම පරියත්තිය, නිස්සරණත්ථ පරියත්තිය සහ භණ්ඩාගාරික පරියත්තිය යනුවෙනි.

Tattha yā duggahitā, upārambhādihetu pariyāpuṭā, ayaṃ alagaddūpamā. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, puriso alagaddatthiko alagaddagavesī [Pg.22] alagaddapariyesanaṃ caramāno, so passeyya mahantaṃ alagaddaṃ, tamenaṃ bhoge vā naṅguṭṭhe vā gaṇheyya, tassa so alagaddo paṭiparivattitvā hatthe vā bāhāyaṃ vā aññatarasmiṃ vā aṅgapaccaṅge ḍaṃseyya, so tato nidānaṃ maraṇaṃ vā nigaccheyya, maraṇamattaṃ vā dukkhaṃ. Taṃ kissa hetu? Duggahitattā, bhikkhave, alagaddassa. Evameva kho, bhikkhave, idhekacce moghapurisā dhammaṃ pariyāpuṇanti, suttaṃ…pe… vedallaṃ, te taṃ dhammaṃ pariyāpuṇitvā tesaṃ dhammānaṃ paññāya atthaṃ na upaparikkhanti, tesaṃ te dhammā paññāya atthaṃ anupaparikkhataṃ na nijjhānaṃ khamanti, te upārambhānisaṃsā ceva dhammaṃ pariyāpuṇanti, itivādappamokkhānisaṃsā ca, yassa catthāya dhammaṃ pariyāpuṇanti, tañcassa atthaṃ nānubhonti, tesaṃ te dhammā duggahitā dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattanti. Taṃ kissa hetu? Duggahitattā, bhikkhave, dhammāna’’nti (ma. ni. 1.238).

එහි යම් පරියත්තියක් වැරදි ලෙස ගන්නා ලද්දේ ද, අනුන් හෙළා දැකීම ආදී කරුණු උදෙසා උගන්නා ලද්දේ ද, මෙය අලගද්දූපම පරියත්තියයි. ඒ පිළිබඳව මෙසේ වදාරන ලදී: “මහණෙනි, යම්සේ පුරුෂයෙක් විෂඝෝර සර්පයෙකු වුවමනා වී සර්පයෙකු සොයමින් ඇවිදින්නේ, මහත් වූ සර්පයෙකු දැක උගේ දරණින් හෝ වල්ගයෙන් අල්ලා ගන්නේ ද, ඒ සර්පයා හැරී ඔහුගේ අත හෝ බාහුව හෝ වෙනත් අවයවයක් හෝ දෂ්ට කරන්නේය. ඔහු ඒ හේතුවෙන් මරණයට හෝ මරණය හා සමාන දුකකට පත්වන්නේය. එයට හේතුව කුමක්ද? මහණෙනි, සර්පයා වැරදි ලෙස අල්ලා ගැනීමයි. මහණෙනි, එලෙසම මෙම ශාසනයෙහි ඇතැම් හිස් පුරුෂයෝ ධර්මය හදාරති. සූත්‍ර, ...පෙ... වේදල්ල යන අංග උගනිති. ඔවුහු ඒ ධර්මය හදාරා ප්‍රඥාවෙන් එහි අර්ථය විමසා නොබලති. ප්‍රඥාවෙන් අර්ථය විමසා නොබලන ඔවුන්ට ඒ ධර්ම කරුණු වැටහෙන්නේ නැත. ඔවුහු අනුන්ට දොස් නැගීමේ අදහසින් ද, වාදවලින් ගැළවීමේ අදහසින් ද ධර්මය හදාරති. යම් අර්ථයක් උදෙසා ධර්මය හදාරන්නේ ද, ඒ අර්ථය ඔවුන් අත්නොවිඳිති. වැරදි ලෙස ගත් ඒ ධර්මය ඔවුන්ට බොහෝ කලක් අහිත පිණිස, දුක් පිණිස පවතියි. එයට හේතුව කුමක්ද? මහණෙනි, ධර්මය වැරදි ලෙස ග්‍රහණය කර ගැනීමයි.”

Yā pana suggahitā sīlakkhandhādipāripūriṃyeva ākaṅkhamānena pariyāpuṭā, na upārambhādihetu, ayaṃ nissaraṇatthā. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘tesaṃ te dhammā suggahitā dīgharattaṃ hitāya sukhāya saṃvattanti. Taṃ kissa hetu? Suggahitattā, bhikkhave, dhammāna’’nti (ma. ni. 1.239).

යම් පරියත්තියක් වනාහි නිවැරදි ලෙස ගන්නා ලද්දේ ද, සීලක්ඛන්ධාදී ගුණයන්ගේ සම්පූර්ණත්වයම පතා උගන්නා ලද්දේ ද, අනුන්ට දොස් නැගීම පිණිස නොවන්නේ ද, මෙය නිස්සරණත්ථ පරියත්තියයි. ඒ පිළිබඳව මෙසේ වදාරන ලදී: “ඔවුන් නිවැරදිව ගත් ඒ ධර්මය බොහෝ කලක් හිත පිණිස, සුව පිණිස පවතියි. එයට හේතුව කුමක්ද? මහණෙනි, ධර්මය නිවැරදිව ග්‍රහණය කර ගැනීමයි.”

Yaṃ pana pariññātakkhandho pahīnakileso bhāvitamaggo paṭividdhākuppo sacchikatanirodho khīṇāsavo kevalaṃ paveṇīpālanatthāya vaṃsānurakkhaṇatthāya pariyāpuṇāti, ayaṃ bhaṇḍāgārikapariyattīti.

යම් පරියත්තියක් වනාහි අවබෝධ කළ ස්කන්ධයන් ඇති, ප්‍රහීණ කළ කෙලෙස් ඇති, වඩන ලද මග ඇති, නොසෙල්වන රහත් ඵලය පසක් කළ, නිරෝධය සාක්ෂාත් කළ, ක්ෂීණාශ්‍රව රහතන් වහන්සේ නමක් හුදෙක් බුද්ධ ශාසනයේ පැවැත්ම සඳහා ද, වංශය ආරක්ෂා කිරීම සඳහා ද හදාරන්නේ ද, මෙය භණ්ඩාගාරික පරියත්තියයි.

Vinaye pana suppaṭipanno bhikkhu sīlasampadaṃ nissāya tisso vijjā pāpuṇāti, tāsaṃyeva ca tattha pabhedavacanato. Sutte suppaṭipanno samādhisampadaṃ nissāya cha abhiññā pāpuṇāti, tāsaṃyeva ca tattha pabhedavacanato. Abhidhamme suppaṭipanno paññāsampadaṃ nissāya catasso paṭisambhidā pāpuṇāti, tāsañca tattheva pabhedavacanato, evametesu suppaṭipanno yathākkamena imaṃ vijjāttayachaḷabhiññācatuppaṭisambhidābhedaṃ sampattiṃ pāpuṇāti.

විනයෙහි මැනවින් පිළිපන් භික්ෂුව සීල සම්පත්තිය නිසා ත්‍රිවිද්‍යාවන් ලබයි. විනය පිටකයෙහි ඒ ඒ විද්‍යාවන් පිළිබඳව විස්තරාත්මකව දේශනා කර ඇති බැවිනි. සූත්‍ර පිටකයෙහි මැනවින් පිළිපන් භික්ෂුව සමාධි සම්පත්තිය නිසා ෂඩ් අභිඥාවන් ලබයි. එහි ඒ පිළිබඳව විස්තර කර ඇති බැවිනි. අභිධර්ම පිටකයෙහි මැනවින් පිළිපන් භික්ෂුව ප්‍රඥා සම්පත්තිය නිසා සිව්පිළිසිඹියාවන් ලබයි. එහිම ඒ පිළිබඳව විස්තර කර ඇති බැවිනි. මෙසේ මෙම පිටකයන්හි මැනවින් පිළිපදින්නා වූ භික්ෂුව පිළිවෙළින් ත්‍රිවිද්‍යා, ෂඩ් අභිඥා හා සිව්පිළිසිඹියා සංඛ්‍යාත මෙම සම්පත්තියට පත්වෙයි.

Vinaye pana duppaṭipanno anuññātasukhasamphassaattharaṇapāvuraṇādiphassasāmaññato paṭikkhittesu upādinnakaphassādīsu anavajjasaññī hoti. Vuttampi [Pg.23] hetaṃ – ‘‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, yathā ye me antarāyikā dhammā antarāyikā vuttā bhagavatā, te paṭisevato nālaṃ antarāyāyā’’ti (ma. ni. 1.234). Tato dussīlabhāvaṃ pāpuṇāti. Sutte duppaṭipanno – ‘‘cattāro me, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā’’tiādīsu (a. ni. 4.5) adhippāyaṃ ajānanto duggahitaṃ gaṇhāti, yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘attanā duggahitena amhe ceva abbhācikkhati, attānañca khaṇati, bahuñca apuññaṃ pasavatī’’ti (ma. ni. 1.236). Tato micchādiṭṭhitaṃ pāpuṇāti. Abhidhamme duppaṭipanno dhammacintaṃ atidhāvanto acinteyyānipi cinteti. Tato cittakkhepaṃ pāpuṇāti, vuttañhetaṃ – ‘‘cattārimāni, bhikkhave, acinteyyāni, na cintetabbāni, yāni cintento ummādassa vighātassa bhāgī assā’’ti (a. ni. 4.77). Evametesu duppaṭipanno yathākkamena imaṃ dussīlabhāva micchādiṭṭhitā cittakkhepabhedaṃ vipattiṃ pāpuṇātī’’ti.

විනයෙහි වැරදි ලෙස පිළිපන් තැනැත්තා, අනුදැන වදාළ සුඛ ස්පර්ශ ඇති ඇතිරිලි පොරෝණාදියෙහි ස්පර්ශයන්ට සමාන යැයි සලකා, ප්‍රතික්ෂේප කළ මාතුගාම ස්පර්ශ ආදියෙහි වරදක් නැතැයි සංඥාව ඇති කර ගනියි. “භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ ධර්මය මා දන්නා පරිදි, යම් අන්තරායකර ධර්ම කෙනෙක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලද්දාහු ද, ඒවා සේවනය කරන්නාට අන්තරාය පිණිස නොපවතියි” යනුවෙන් ද වදාරන ලදී. එයින් ඔහු දුශ්ශීල බවට පත්වෙයි. සූත්‍ර පිටකයෙහි වැරදි ලෙස පිළිපන් තැනැත්තා “මහණෙනි, මේ පුද්ගලයෝ සිව්දෙනෙක් ලොව විද්‍යමාන වෙති” යනාදි තැන්හි බුදුපියාණන් වහන්සේගේ අදහස නොදැන වැරදි ලෙස ග්‍රහණය කර ගනියි. “වැරදි ලෙස ගත් දෙයින් අපට ද අභූත චෝදනා කරයි, තමා ද නසා ගනියි, බොහෝ අකුසල් ද රැස් කර ගනියි” යනුවෙන් ඒ පිළිබඳව වදාරන ලදී. එයින් ඔහු මිථ්‍යා දෘෂ්ටියට පත්වෙයි. අභිධර්මයෙහි වැරදි ලෙස පිළිපන් තැනැත්තා ධර්මයන් පිළිබඳව සිතීමේදී සීමාව ඉක්මවා ගොස් අචින්ත්‍ය වූ කරුණු ද සිතයි. එයින් ඔහු චිත්ත වික්ෂේපයට පත්වෙයි. “මහණෙනි, මේ අචින්ත්‍ය කරුණු සතරකි, ඒවා නොසිතිය යුතුය, ඒවා සිතන්නා උමතු බවට හෝ වෙහෙසට පත්වන්නේය” යනුවෙන් වදාරන ලදී. මෙසේ මෙම පිටකයන්හි වැරදි ලෙස පිළිපදින්නා වූ තැනැත්තා පිළිවෙළින් දුශ්ශීල බව, මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය හා චිත්ත වික්ෂේපය යන විපත්තීන්ට පත්වෙයි.

Ettāvatā ca –

මෙතෙකින් ද –

‘‘Pariyattibhedaṃ sampattiṃ, vipattiñcāpi yaṃ yahiṃ;

Pāpuṇāti yathā bhikkhu, tampi sabbaṃ vibhāvaye’’ti –

“පරියත්ති ප්‍රභේදය ද, සම්පත්තිය ද, යම් තැනක යම් විපත්තියකට භික්ෂුව පත්වේ ද, ඒ සියල්ල විස්තර කරන්නේය.”

Ayampi gāthā vuttatthāva hoti. Evaṃ nānappakārato piṭakāni ñatvā tesaṃ vasenetaṃ buddhavacanaṃ tividhanti ñātabbaṃ.

මෙම ගාථාව ද පූර්වෝක්ත අර්ථ ඇත්තේමය. මෙසේ විවිධ ආකාරයෙන් පිටකයන් දැනගෙන, ඒවායේ වසයෙන් මෙම බුද්ධ වචනය තෙවැදෑරුම් වන බව දත යුතුය.

Kathaṃ nikāyavasena pañcavidhaṃ? Sabbameva cetaṃ dīghanikāyo, majjhimanikāyo, saṃyuttanikāyo, aṅguttaranikāyo, khuddakanikāyoti pañcappabhedaṃ hoti. Tattha katamo dīghanikāyo? Tivaggasaṅgahāni brahmajālādīni catuttiṃsa suttāni.

නිකාය වසයෙන් පස්වැදෑරුම් වන්නේ කෙසේද? මේ මුළුමනින්ම වූ බුද්ධ වචනය දීඝ නිකාය, මජ්ඣිම නිකාය, සංයුත්ත නිකාය, අංගුත්තර නිකාය සහ ඛුද්දක නිකාය යනුවෙන් පස් වැදෑරුම් වෙයි. එහි දීඝ නිකාය යනු වර්ග තුනකින් සංග්‍රහ කරන ලද බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රය ආදී වූ සූත්‍ර තිස් හතරකි.

‘‘Catuttiṃseva suttantā, tivaggo yassa saṅgaho;

Esa dīghanikāyoti, paṭhamo anulomiko’’ti.

“සූත්‍ර තිස් හතරක්ම ඇති, වර්ග තුනකින් සංග්‍රහ කරන ලද, අනුලෝමික වූ පළමුවැනි නිකාය දීඝ නිකාය නම් වෙයි.”

Kasmā panesa dīghanikāyoti vuccati? Dīghappamāṇānaṃ suttānaṃ samūhato nivāsato ca. Samūhanivāsā hi nikāyoti vuccanti. ‘‘Nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekanikāyampi samanupassāmi evaṃ cittaṃ, yathayidaṃ, bhikkhave[Pg.24], tiracchānagatā pāṇā’’ (saṃ. ni. 2.100). Poṇikanikāyo cikkhallikanikāyoti evamādīni cettha sādhakāni sāsanato lokato ca. Evaṃ sesānampi nikāyabhāve vacanattho veditabbo.

ඇයි මෙයට දීඝ නිකාය යැයි කියනු ලබන්නේ? දීර්ඝ ප්‍රමාණයේ සූත්‍රයන්ගේ එකතුවක් (සමූහයක්) සහ වාසස්ථානයක් (නිවාසයක්) වන බැවිනි. සමූහයට සහ වාසස්ථානයට 'නිකාය' යැයි කියනු ලැබේ. 'මහණෙනි, මේ තිරිසන් සතුන් මෙන් මෙතරම් විසිතුරු වූ වෙනත් කිසිදු එකම නිකායක් (සමූහයක්) මම නොදකිමි' යනාදී වශයෙන් (සංයුත්ත නිකාය 2.100) ශාසනයෙන් මෙන්ම ලෝක ව්‍යවහාරයේ පවතින 'පොණික නිකාය', 'චික්ඛල්ලික නිකාය' වැනි උදාහරණ මෙහිදී නිකාය යන වචනයේ අර්ථය තහවුරු කිරීමට සාධක වේ. ඉතිරි නිකායන්ටද 'නිකාය' යන නම ලැබීමේ අර්ථය මෙසේම දත යුතුය.

Katamo majjhimanikāyo? Majjhimappamāṇāni pañcadasavaggasaṅgahāni mūlapariyāyasuttādīni diyaḍḍhasataṃ dve ca suttāni.

මජ්ඣිම නිකාය යනු කුමක්ද? මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ සූත්‍ර අඩංගු, වර්ග පසළොවකින් යුත් සංග්‍රහයක් වූ, මූලපරියාය සූත්‍රය ආදී සූත්‍ර එකසිය පනස් දෙකක් (152) මජ්ඣිම නිකාය නම් වේ.

‘‘Diyaḍḍhasatasuttantā, dve ca suttāni yattha so;

Nikāyo majjhimo pañca, dasavaggapariggaho’’ti.

'යම් නිකායක සූත්‍ර එකසිය පනස් දෙකක් අඩංගු වේද, වර්ග පසළොවකින් සමන්විත වූ ඒ නිකාය මජ්ඣිම නිකාය යැයි දත යුතුය.'

Katamo saṃyuttanikāyo? Devatāsaṃyuttādivasena kathitāni oghataraṇādīni satta suttasahassāni satta ca suttasatāni dvāsaṭṭhi ca suttāni.

සංයුත්ත නිකාය යනු කුමක්ද? දේවතා සංයුත්තය ආදී වශයෙන් දේශනා කරන ලද, ඕඝතරණ සූත්‍රය ආදී සූත්‍ර හත්දහස් හත්සිය හැට දෙකක් (7762) සංයුත්ත නිකාය නම් වේ.

‘‘Sattasuttasahassāni, sattasuttasatāni ca;

Dvāsaṭṭhi ceva suttantā, eso saṃyuttasaṅgaho’’ti.

'සූත්‍ර හත්දහසක්, සූත්‍ර හත්සියයක් සහ සූත්‍ර හැට දෙකක් අඩංගු වන යම් සූත්‍ර එකතුවක් වේද, එය සංයුත්ත සංග්‍රහය (නිකාය) ලෙස හැඳින්වේ.'

Katamo aṅguttaranikāyo? Ekekaaṅgātirekavasena kathitāni cittapariyādānādīni nava suttasahassāni pañca suttasatāni sattapaññāsañca suttāni.

අංගුත්තර නිකාය යනු කුමක්ද? එක් එක් අංගය බැගින් වැඩි වන අනුපිළිවෙළින් දේශනා කරන ලද, චිත්තපරියාදාන සූත්‍රය ආදී සූත්‍ර නවදහස් පන්සිය පනස් හතක් (9557) අංගුත්තර නිකාය නම් වේ.

‘‘Nava suttasahassāni, pañca suttasatāni ca;

Sattapaññāsa suttāni, saṅkhyā aṅguttare aya’’nti.

'සූත්‍ර නවදහසක්, පන්සියයක් සහ පනස් හතක් යන මෙය අංගුත්තර නිකායෙහි සූත්‍ර සංඛ්‍යාවයි.'

Katamo khuddakanikāyo? Sakalaṃ vinayapiṭakaṃ, abhidhammapiṭakaṃ, khuddakapāṭhādayo ca pubbe dassitā pañcadasappabhedā, ṭhapetvā cattāro nikāye avasesaṃ buddhavacanaṃ.

ඛුද්දක නිකාය යනු කුමක්ද? සමස්ත විනය පිටකය, අභිධර්ම පිටකය සහ කලින් දක්වන ලද ඛුද්දකපාඨ ආදී ප්‍රභේද පහළොවක් (15) වූ ධර්ම කොටස් මෙන්ම, සෙසු නිකාය හතරට ඇතුළත් නොවූ ඉතිරි සියලු බුද්ධ වචනය ඛුද්දක නිකාය නම් වේ.

‘‘Ṭhapetvā caturopete, nikāye dīghaādike;

Tadaññaṃ buddhavacanaṃ, nikāyo khuddako mato’’ti.

'දීඝ නිකාය ආදී නිකාය සතර බැහැර කර, එයින් ඉතිරි වූ අනෙකුත් බුද්ධ වචනය ඛුද්දක නිකාය ලෙස දත යුතුය.'

Evaṃ nikāyavasena pañcavidhaṃ.

මෙසේ (මුළු බුද්ධ වචනයම) නිකාය වශයෙන් පස් වැදෑරුම් වේ.

Kathaṃ aṅgavasena navavidhaṃ? Sabbameva hidaṃ suttaṃ, geyyaṃ, veyyākaraṇaṃ, gāthā, udānaṃ, itivuttakaṃ, jātakaṃ, abbhutadhammaṃ, vedallanti navappabhedaṃ hoti. Tattha ubhatovibhaṅganiddesakhandhakaparivārā, suttanipāte maṅgalasuttaratanasuttanālakasuttatuvaṭṭakasuttāni ca aññampi ca suttanāmakaṃ tathāgatavacanaṃ [Pg.25] suttanti veditabbaṃ. Sabbampi sagāthakaṃ suttaṃ geyyanti veditabbaṃ. Visesena saṃyuttake sakalopi sagāthavaggo, sakalampi abhidhammapiṭakaṃ, niggāthakaṃ suttaṃ, yañca aññampi aṭṭhahi aṅgehi asaṅgahitaṃ buddhavacanaṃ, taṃ veyyākaraṇanti veditabbaṃ. Dhammapadaṃ, theragāthā, therīgāthā, suttanipāte nosuttanāmikā suddhikagāthā ca gāthāti veditabbā. Somanassaññāṇamayikagāthā paṭisaṃyuttā dveasīti suttantā udānanti veditabbaṃ. ‘‘Vuttañhetaṃ bhagavatā’’tiādinayappavattā dasuttarasatasuttantā itivuttakanti veditabbaṃ. Apaṇṇakajātakādīni paññāsādhikāni pañcajātakasatāni ‘jātaka’nti veditabbaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, acchariyā abbhutā dhammā ānande’’tiādinayappavattā (dī. ni. 2.209) sabbepi acchariyabbhutadhammapaṭisaṃyuttasuttantā abbhutadhammanti veditabbaṃ. Cūḷavedalla-mahāvedalla-sammādiṭṭhi-sakkapañha-saṅkhārabhājaniya-mahāpuṇṇamasuttādayo sabbepi vedañca tuṭṭhiñca laddhā laddhā pucchitasuttantā vedallanti veditabbaṃ. Evaṃ aṅgavasena navavidhaṃ.

අංග වශයෙන් නව වැදෑරුම් වන්නේ කෙසේද? මුළු බුද්ධ වචනයම සුත්ත, ගෙය්‍ය, වෙය්‍යාකරණ, ගාථා, උදාන, ඉතිවුත්තක, ජාතක, අබ්භුතධම්ම, වේදල්ල යනුවෙන් නව ප්‍රභේදයකි. එහිදී උභතෝ විභංග, නිද්දේස, ඛන්ධක, පරිවාර යන කොටස්ද, සුත්තනිපාතයේ එන මංගල සූත්‍ර, රතන සූත්‍ර, නාලක සූත්‍ර, තුවටක සූත්‍ර ආදී සූත්‍ර යන නාමය ඇති තථාගත වචනය 'සුත්ත' නම් වේ. සියලුම ගාථා සහිත සූත්‍ර 'ගෙය්‍ය' නම් වේ. විශේෂයෙන්ම සංයුත්ත නිකායෙහි මුළු සගාථක වර්ගයත්, මුළු අභිධර්ම පිටකයත්, ගාථා රහිත සූත්‍රත්, අංග අටකට ඇතුළත් නොවන වෙනත් බුද්ධ වචනයත් 'වෙය්‍යාකරණ' ලෙස දත යුතුය. ධම්මපදය, තේරගාථා, තේරීගාථා සහ සුත්තනිපාතයෙහි 'සූත්‍ර' යන නාමය රහිත වූ ශුද්ධ ගාථා 'ගාථා' නම් වේ. සෝමනස්සය සහ ඥානය මුල් කොට උපන් ගාථා සහිත සූත්‍ර අසූ දෙක (82) 'උදාන' නම් වේ. 'වුත්තං හේතං භගවතා' යන ක්‍රමයට පැවති සූත්‍ර එකසිය දහය (110) 'ඉතිවුත්තක' නම් වේ. අපණ්ණක ජාතකය ආදී පන්සිය පනහක් (550) පමණ වූ ජාතක කථා 'ජාතක' නම් වේ. 'මහණෙනි, ආනන්ද කෙරෙහි මේ ආශ්චර්ය අද්භූත කරුණු සතරක් පවතී' යනාදී වශයෙන් දේශනා කරන ලද ආශ්චර්ය අද්භූත කරුණු සහිත සූත්‍ර 'අබ්භුතධම්ම' නම් වේ. චූළවේදල්ල, මහා වේදල්ල, සම්මාදිට්ඨි, සක්කපඤ්හ, සංඛාරභාජනීය, මහාපුණ්ණම සූත්‍රය ආදී, ප්‍රශ්න විචාරා දැනුම සහ ප්‍රීතිය ලබා දෙන සියලු සූත්‍ර 'වේදල්ල' නම් වේ. මෙසේ අංග වශයෙන් නව වැදෑරුම් වේ.

Kathaṃ dhammakkhandhavasena caturāsītisahassavidhaṃ? Sabbameva cetaṃ buddhavacanaṃ –

ධර්මස්කන්ධ වශයෙන් අසූ හතර දහසක් (84,000) වන්නේ කෙසේද? මේ මුළු බුද්ධ වචනයම -

‘‘Dvāsīti buddhato gaṇhiṃ, dve sahassāni bhikkhuto;

Caturāsīti sahassāni, ye me dhammā pavattino’’ti.

'මම බුදු රජාණන් වහන්සේගෙන් (ධර්මස්කන්ධ) අසූ දෙදහසක්ද, භික්ෂූන් වහන්සේලාගෙන් (සාරිපුත්ත හිමි ආදීන්ගෙන්) දෙදහසක්ද උගත්තෙමි. මා විසින් දරා සිටින ඒ ධර්මයෝ අසූ හතර දහසකි.'

Evaṃ paridīpitadhammakkhandhavasena caturāsītisahassappabhedaṃ hoti. Tattha ekānusandhikaṃ suttaṃ eko dhammakkhandho. Yaṃ anekānusandhikaṃ, tattha anusandhivasena dhammakkhandhagaṇanā. Gāthābandhesu pañhāpucchanaṃ eko dhammakkhandho, vissajjanaṃ eko. Abhidhamme ekamekaṃ tikadukabhājanaṃ, ekamekañca cittavārabhājanaṃ, ekameko dhammakkhandho. Vinaye atthi vatthu, atthi mātikā, atthi padabhājanīyaṃ, atthi antarāpatti, atthi āpatti, atthi anāpatti, atthi tikacchedo. Tattha ekameko koṭṭhāso ekameko dhammakkhandhoti veditabbo. Evaṃ dhammakkhandhavasena caturāsītisahassavidhaṃ.

මෙසේ ප්‍රකාශ කරන ලද ධර්මස්කන්ධ ප්‍රභේදය අසූ හතර දහසක් වේ. එහිදී එක් අනුසන්ධියක් ඇති සූත්‍රය එක් ධර්මස්කන්ධයකි. අනුසන්ධි කිහිපයක් ඇති සූත්‍රයෙහි අනුසන්ධි ප්‍රමාණයට ධර්මස්කන්ධ ගණන් කරනු ලැබේ. ගාථාමය දේශනාවල ප්‍රශ්නයක් විමසීම එක් ධර්මස්කන්ධයකි, එයට පිළිතුරු දීම තවත් එකකි. අභිධර්මයෙහි එක් එක් තික-දුක බෙදීමක් සහ එක් එක් චිත්තවාර බෙදීමක් එක් එක් ධර්මස්කන්ධය බැගින් වේ. විනයෙහි වස්තුව, මාතෘකාව, පදභාජනීය, අන්තරාපත්තිය, ආපත්තිය, අනාපත්තිය සහ තිකච්ඡේදය යන මේවායින් එක් එක් කොටස එක් එක් ධර්මස්කන්ධයක් ලෙස දත යුතුය. මෙසේ ධර්මස්කන්ධ වශයෙන් අසූ හතර දහසකි.

Evametaṃ abhedato rasavasena ekavidhaṃ, bhedato dhammavinayādivasena duvidhādibhedaṃ buddhavacanaṃ saṅgāyantena mahākassapappamukhena vasīgaṇena ‘‘ayaṃ [Pg.26] dhammo, ayaṃ vinayo, idaṃ paṭhamabuddhavacanaṃ, idaṃ majjhimabuddhavacanaṃ, idaṃ pacchimabuddhavacanaṃ, idaṃ vinayapiṭakaṃ, idaṃ suttantapiṭakaṃ, idaṃ abhidhammapiṭakaṃ, ayaṃ dīghanikāyo…pe… ayaṃ khuddakanikāyo, imāni suttādīni navaṅgāni, imāni caturāsīti dhammakkhandhasahassānī’’ti, imaṃ pabhedaṃ vavatthapetvāva saṅgītaṃ. Na kevalañca imameva, aññampi uddānasaṅgaha-vaggasaṅgaha-peyyālasaṅgaha-ekakanipāta-dukanipātādinipātasaṅgaha-saṃyuttasaṅgaha-paṇṇāsasaṅgahādi-anekavidhaṃ tīsu piṭakesu sandissamānaṃ saṅgahappabhedaṃ vavatthapetvā eva sattahi māsehi saṅgītaṃ.

මෙසේ අභේද වශයෙන් රසයෙන් එක් වැදෑරුම් වූද, ප්‍රභේද වශයෙන් ධර්ම-විනය වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වූද බුද්ධ වචනය, මහා කාශ්‍යප මහරහතන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ රහතන් වහන්සේලා විසින් 'මෙය ධර්මයයි, මෙය විනයයි, මෙය ප්‍රථම බුද්ධ වචනයයි, මෙය මධ්‍යම බුද්ධ වචනයයි, මෙය පශ්චිම බුද්ධ වචනයයි, මෙය විනය පිටකයයි, මෙය සූත්‍ර පිටකයයි, මෙය අභිධර්ම පිටකයයි, මෙය දීඝ නිකායයි... මෙය ඛුද්දක නිකායයි, මේවා නවංග ශාස්තෘ ශාසනයයි, මේවා අසූ හතර දහසක් ධර්මස්කන්ධයන්ය' යනුවෙන් බෙදා වෙන් කරමින් සංගායනා කරන ලදී. එම ප්‍රභේදයන් පමණක් නොව, පිටක තුනෙහිම දක්නට ලැබෙන උද්දාන සංග්‍රහ, වර්ග සංග්‍රහ, පෙය්‍යාල සංග්‍රහ, ඒකක නිපාත, දුක නිපාත ආදී නිපාත සංග්‍රහ, සංයුත්ත සංග්‍රහ, පණ්ණාස සංග්‍රහ ආදී නොයෙක් ආකාර වූ සංග්‍රහ ප්‍රභේදයන් ද වෙන් කොට මාස හතක කාලයකින් සංගායනා කොට නිම කරන ලදී.

Saṅgītipariyosāne cassa – ‘‘idaṃ mahākassapattherena dasabalassa sāsanaṃ pañcavassasahassaparimāṇakālaṃ pavattanasamatthaṃ kata’’nti sañjātappamodā sādhukāraṃ viya dadamānā ayaṃ mahāpathavī udakapariyantaṃ katvā anekappakāraṃ kampi saṅkampi sampakampi sampavedhi, anekāni ca acchariyāni pāturahesunti, ayaṃ paṭhamamahāsaṅgīti nāma. Yā loke –

සංගායනාව අවසානයෙහි - 'මහා කාශ්‍යප ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් දසබලධාරී බුදු රජාණන් වහන්සේගේ මේ ශාසනය වසර පන්දහසක කාලයක් පැවතීමට සමත් වන සේ සිදු කරන ලද්දේය' යනුවෙන් උපන් බලවත් ප්‍රීතියෙන් සාධුකාර දෙන්නාක් මෙන්, ජල කෙළවර කොට ඇති මේ මහා පෘථිවිය නොයෙක් ආකාරයෙන් කම්පා විය, ප්‍රකම්පා විය, වෙවුලා ගියේය. බොහෝ ආශ්චර්යමත් සිදුවීම්ද පහළ විය. ලෝකයෙහි මෙය ප්‍රථම මහා සංගායනාව නම් වේ.

‘‘Satehi pañcahi katā, tena pañcasatāti ca;

Thereheva katattā ca, therikāti pavuccatī’’ti.

මෙම සංගායනාව රහතන් වහන්සේලා පන්සිය නමක් විසින් කරන ලද බැවින් 'පඤ්චසතිකා' (පන්සිය නමක් ඇති) යනුවෙන් ද, මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා විසින්ම කරන ලද බැවින් 'ථේරිකා' (ස්ථවිරයන් විසින් කරන ලද) යනුවෙන් ද කියනු ලැබේ.

1. Brahmajālasuttavaṇṇanā

1. බ්‍රහ්මජාල සූත්‍ර වර්ණනාව

Paribbājakakathāvaṇṇanā

පරිබ්‍රාජක කථා වර්ණනාව

Imissā [Pg.27] paṭhamamahāsaṅgītiyā vattamānāya vinayasaṅgahāvasāne suttantapiṭake ādinikāyassa ādisuttaṃ brahmajālaṃ pucchantena āyasmatā mahākassapena – ‘‘brahmajālaṃ, āvuso ānanda, kattha bhāsita’’nti, evamādivuttavacanapariyosāne yattha ca bhāsitaṃ, yañcārabbha bhāsitaṃ, taṃ sabbaṃ pakāsento āyasmā ānando evaṃ me sutantiādimāha. Tena vuttaṃ ‘‘brahmajālassāpi evaṃ me sutantiādikaṃ āyasmatā ānandena paṭhamamahāsaṅgītikāle vuttaṃ nidānamādī’’ti.

මෙම ප්‍රථම මහා සංගායනාව පවත්වන කල්හි, විනය පිටකයේ සංග්‍රහයන් අවසානයේදී, සූත්‍ර පිටකයෙහි පළමු නිකාය වන දීඝ නිකායෙහි ආරම්භක සූත්‍රය වූ බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රය පිළිබඳව විමසන්නා වූ ආයුෂ්මත් මහා කාශ්‍යප ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් — "ඇවැත්නි ආනන්දයෙනි, බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රය කොහිදී දේශනා කරන ලද්දක්ද?" යනාදී වශයෙන් විමසන ලද වචනය අවසානයෙහි, එය දේශනා කරන ලද ස්ථානය ද, යමෙකු අරභයා දේශනා කරන ලද්දේ ද යන ඒ සියල්ල ප්‍රකාශ කරන්නා වූ ආයුෂ්මත් ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ "ඒවං මේ සුතං" (මා විසින් මෙසේ අසන ලදී) යනුවෙන් ආරම්භ කළහ. එබැවින් "බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රයට ද ආයුෂ්මත් ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ ප්‍රථම මහා සංගායනා කාලයෙහි ප්‍රකාශ කළ 'ඒවං මේ සුතං' යනාදී කොටස නිදානය හෙවත් ප්‍රභවය වේ" යැයි කියන ලදී.

1. Tattha evanti nipātapadaṃ. Metiādīni nāmapadāni. Paṭipanno hotīti ettha paṭīti upasaggapadaṃ, hotīti ākhyātapadanti. Iminā tāva nayena padavibhāgo veditabbo.

1. එහි 'ඒවං' යනු නිපාත පදයකි. 'මේ' ආදී පද නාම පදයන් වේ. 'පටිපන්නෝ හෝති' යන්නෙහි 'පටි' යනු උපසර්ග පදයකි, 'හෝති' යනු ආඛ්‍යාත පදයකි. මෙසේ පළමුව පද විභාගය දත යුතුය.

Atthato pana evaṃ-saddo tāva upamūpadesasampahaṃsanagarahaṇavacanasampaṭiggahākāranidassanāvadhāraṇādianekatthappabhedo. Tathāhesa – ‘‘evaṃ jātena maccena, kattabbaṃ kusalaṃ bahu’’nti (dha. pa. 53) evamādīsu upamāyaṃ āgato. ‘‘Evaṃ te abhikkamitabbaṃ, evaṃ te paṭikkamitabba’’ntiādīsu (a. ni. 4.122) upadese. ‘‘Evametaṃ bhagavā, evametaṃ sugatā’’tiādīsu (a. ni. 3.66) sampahaṃsane. ‘‘Evamevaṃ panāyaṃ vasalī yasmiṃ vā tasmiṃ vā tassa muṇḍakassa samaṇakassa vaṇṇaṃ bhāsatī’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.187) garahaṇe. ‘‘Evaṃ, bhanteti kho te bhikkhū bhagavato paccassosu’’ntiādīsu (ma. ni. 1.1) vacanasampaṭiggahe. ‘‘Evaṃ byā kho ahaṃ, bhante, bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmī’’tiādīsu (ma. ni. 1.398) ākāre. ‘‘Ehi tvaṃ, māṇavaka, yena samaṇo ānando tenupasaṅkama, upasaṅkamitvā mama vacanena samaṇaṃ ānandaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ puccha. ‘‘Subho māṇavo todeyyaputto bhavantaṃ ānandaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchatī’’ti. ‘‘Evañca vadehi, sādhu kira bhavaṃ ānando yena subhassa [Pg.28] māṇavassa todeyyaputtassa nivesanaṃ, tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyā’’tiādīsu (dī. ni. 1.445) nidassane. ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, kālāmā, ime dhammā kusalā vā akusalā vāti? Akusalā, bhante. Sāvajjā vā anavajjā vāti? Sāvajjā, bhante. Viññugarahitā vā viññuppasatthā vāti? Viññugarahitā, bhante. Samattā samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattanti no vā, kathaṃ vo ettha hotīti? Samattā, bhante, samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattanti, evaṃ no ettha hotī’’tiādīsu (a. ni. 3.66) avadhāraṇe. Svāyamidha ākāranidassanāvadhāraṇesu daṭṭhabbo.

අර්ථය අනුව බලන කල 'ඒවං' යන ශබ්දය උපමා, උපදෙස්, ප්‍රශංසා, ගැරහීම, වචන පිළිගැනීම, ආකාරය, නිදර්ශනය සහ අවධාරණය යනාදී බොහෝ අර්ථ ප්‍රභේදයන්හි වැටේ. එනම් — "මෙසේ උපන් මනුෂ්‍යයා විසින් බොහෝ කුසල් කළ යුතුය" යනාදියෙහි උපමා අර්ථයෙහි ද, "ඔබ විසින් මෙසේ ඉදිරියට යා යුතුය, මෙසේ ආපසු පැමිණිය යුතුය" යනාදියෙහි උපදෙස් අර්ථයෙහි ද, "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, මෙය මෙසේමයි; සුගතයන් වහන්සේ, මෙය මෙසේමයි" යනාදියෙහි ප්‍රශංසා අර්ථයෙහි ද, "මේ සැඩොල් කෙල්ල මෙසේමයි, කොතැනකදී වුවත් ඒ හිස මුඩු කළ මහණාගේ ගුණම පවසයි" යනාදියෙහි ගැරහීමේ අර්ථයෙහි ද, "ස්වාමීනි, එසේයැයි ඒ භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පිළිවදන් දුන්හ" යනාදියෙහි වචන පිළිගැනීමේ අර්ථයෙහි ද, "ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේශනා කළ ධර්මය මා අවබෝධ කරගත්තේ මෙසේය" යනාදියෙහි ආකාර අර්ථයෙහි ද, "මානවකය, ඔබ යන්න, ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ සිටින තැනට ගොස් මාගේ වචනයෙන් උන්වහන්සේට අල්ප ආබාධ ඇද්ද, දුක් රහිතද, ශරීරය සැහැල්ලුද, ශක්තිමත්ද, පහසු විහරණය තිබේදැයි විමසන්න. 'තෝදෙය්‍ය පුත්‍ර සුභ මානවක තෙමේ ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේගේ සුවදුක් විමසයි' කියා පවසා, 'ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ අනුකම්පා උපදවා සුභ මානවකයාගේ නිවසට වඩින සේක්වා' යැයි මෙසේ පවසන්න" යනාදියෙහි නිදර්ශන අර්ථයෙහි ද, "කාලාමයෙනි, ඔබ කුමක් සිතන්නෙහිද? මේ ධර්මයන් කුසල් ද අකුසල් ද? ස්වාමීනි, අකුසල් ය. දොස් සහිත ද නිදොස් ද? දොස් සහිත ය ස්වාමීනි. බුද්ධිමතුන් විසින් ගර්හිත ද ප්‍රශංසිත ද? ගර්හිත ය ස්වාමීනි. මේවා සමාදන්ව සම්පූර්ණ කළ විට අහිත පිණිස පවතිනවා නේද? මේ ගැන ඔබගේ අදහස කුමක්ද? ස්වාමීනි, මෙසේ අපට වැටහෙයි" යනාදියෙහි අවධාරණ අර්ථයෙහි ද වැටේ. මෙම සූත්‍රාරම්භයෙහි 'ඒවං' යන පදය ආකාර, නිදර්ශන සහ අවධාරණ යන අර්ථයන්හි ලා දත යුතුය.

Tattha ākāratthena evaṃ-saddena etamatthaṃ dīpeti, nānānayanipuṇamanekajjhāsayasamuṭṭhānaṃ, atthabyañjanasampannaṃ, vividhapāṭihāriyaṃ, dhammatthadesanāpaṭivedhagambhīraṃ, sabbasattānaṃ sakasakabhāsānurūpato sotapathamāgacchantaṃ tassa bhagavato vacanaṃ sabbappakārena ko samattho viññātuṃ, sabbathāmena pana sotukāmataṃ janetvāpi ‘evaṃ me sutaṃ’ mayāpi ekenākārena sutanti.

එහි ආකාර අර්ථය ඇති 'ඒවං' ශබ්දයෙන් මෙම අර්ථය ප්‍රකාශ වේ: විවිධ ක්‍රමයන්ගෙන් අතිශයින් නිපුණ වූ ද, නොයෙක් අදහස් (අජ්ඣාසය) ඇති අය සඳහා දේශනා කරන ලද්දා වූ ද, අර්ථ හා ව්‍යංජනයෙන් පිරිපුන් වූ ද, විවිධ ප්‍රාතිහාර්යයන්ගෙන් යුක්ත වූ ද, ධර්ම, අර්ථ, දේශනා හා ප්‍රතිවේධ යන කරුණුවලින් අතිශය ගැඹුරු වූ ද, සියලු සත්ත්වයන්ට තම තමන්ගේ භාෂාවට අනුකූලව ශ්‍රවණේන්ද්‍රියට ගෝචර වන්නා වූ ද ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනය සියලු ආකාරයෙන් අවබෝධ කරගැනීමට කවරෙක් නම් සමර්ථ වේද? කෙසේ වුවත්, සියලු ශක්තිය යොදා ශ්‍රවණය කිරීමේ කැමැත්ත උපදවා ගෙන, "මා විසින් මෙසේ (මා හට වැටහුණු එක ආකාරයකින්) අසන ලදී" යන අර්ථය පෙන්වා දෙයි.

Nidassanatthena – ‘‘nāhaṃ sayambhū, na mayā idaṃ sacchikata’’nti attānaṃ parimocento – ‘evaṃ me sutaṃ’, ‘mayāpi evaṃ suta’nti idāni vattabbaṃ sakalaṃ suttaṃ nidasseti.

නිදර්ශන අර්ථයෙන් — "මම ස්වයම්භූ (තම ශක්තියෙන් අවබෝධ කළ කෙනෙක්) නොවෙමි, මෙය මා විසින්ම සාක්ෂාත් කරන ලද්දක් ද නොවේ" යැයි තමන් කෙරෙහි ඇති විය හැකි දොස් දුරු කරමින් — "මා විසින් මෙසේ අසන ලදී", "මා විසින් ද මෙලෙස අසන ලදී" යැයි දැන් පවසනු ලබන මුළු සූත්‍රයම පෙන්වා දෙයි.

Avadhāraṇatthena – ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ bahussutānaṃ yadidaṃ ānando, gatimantānaṃ, satimantānaṃ, dhitimantānaṃ, upaṭṭhākānaṃ yadidaṃ ānando’’ti (a. ni. 1.223). Evaṃ bhagavatā – ‘‘āyasmā ānando atthakusalo, dhammakusalo, byañjanakusalo, niruttikusalo, pubbāparakusalo’’ti (a. ni. 5.169). Evaṃ dhammasenāpatinā ca pasatthabhāvānurūpaṃ attano dhāraṇabalaṃ dassento sattānaṃ sotukāmataṃ janeti – ‘evaṃ me sutaṃ’, tañca kho atthato vā byañjanato vā anūnamanadhikaṃ, evameva na aññathā daṭṭhabba’’nti.

අවධාරණ අර්ථයෙන් — "මහණෙනි, මාගේ ශ්‍රාවක වූ බහුශ්‍රැත භික්ෂූන් අතර මේ ආනන්ද තෙමේ අගතැන්පත් වේ... මනා ධාරණ ශක්තිය ඇති... සිහි ඇති... ධෛර්යවන්ත... උපස්ථායක භික්ෂූන් අතර මේ ආනන්ද තෙමේ අගතැන්පත් වේ" යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ද, "ආයුෂ්මත් ආනන්ද ස්ථවිරයන් වහන්සේ අර්ථයෙහි දක්ෂය, ධර්මයෙහි දක්ෂය, ව්‍යංජනයෙහි දක්ෂය, නිරුක්තියෙහි දක්ෂය, පූර්වාපර සම්බන්ධයෙහි දක්ෂය" යැයි ධර්ම සේනාධිපති සාරිපුත්ත ස්ථවිරයන් වහන්සේ විසින් ද පවසන ලද ප්‍රශංසාවට අනුකූලව තම ධාරණ ශක්තිය පෙන්වමින් සත්ත්වයන් තුළ ශ්‍රවණය කිරීමේ කැමැත්ත උපදවයි. එනම්: "මා විසින් මෙසේම අසන ලදී, එය අර්ථයෙන් හෝ ව්‍යංජනයෙන් අඩු ද නැත, වැඩි ද නැත. මෙය මෙසේම මිස අන් ආකාරයක් නොවන බව දත යුතුය" යනුයි.

Me-saddo tīsu atthesu dissati. Tathā hissa – ‘‘gāthābhigītaṃ me abhojaneyya’’ntiādīsu (su. ni. 81) mayāti attho. ‘‘Sādhu me, bhante, bhagavā saṅkhittena dhammaṃ desetū’’tiādīsu (saṃ. ni. 4.88) mayhanti attho. ‘‘Dhammadāyādā me, bhikkhave[Pg.29], bhavathā’’tiādīsu (ma. ni. 1.29) mamāti attho. Idha pana mayā sutanti ca, mama sutanti ca atthadvaye yujjati.

'මේ' (Me) යන ශබ්දය අර්ථ තුනක දැකිය හැකිය. එනම්: "ගාථා මගින් ගායනා කළ දේ මා විසින් (මේ) අනුභව නොකට යුතුය" යනාදියෙහි 'මයා' (මා විසින්) යන අර්ථයයි. "ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මට (මේ) සංක්ෂේපයෙන් ධර්මය දේශනා කරන සේක්වා" යනාදියෙහි 'මය්හං' (මට/මා හට) යන අර්ථයයි. "මහණෙනි, මාගේ (මේ) ධර්ම දායාදයන් වන්න" යනාදියෙහි 'මම' (මගේ) යන අර්ථයයි. මෙහිදී (ඒවං මේ සුතං යන්නෙහි) 'මා විසින් අසන ලදී' යන අර්ථය හා 'මාගේ ඇසීම මෙසේය' යන අර්ථ දෙකම ගැලපේ.

Sutanti ayaṃ suta-saddo saupasaggo ca anupasaggo ca – gamanavissutakilinna-upacitānuyoga-sotaviññeyya-sotadvārānusāra-viññātādianekatthappabhedo, tathā hissa ‘‘senāya pasuto’’tiādīsu gacchantoti attho. ‘‘Sutadhammassa passato’’tiādīsu (udā. 11) vissutadhammassāti attho. ‘‘Avassutā avassutassā’’tiādīsu (pāci. 657) kilinnākilinnassāti attho. ‘‘Tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappaka’’ntiādīsu (khu. pā. 7.12) upacitanti attho. ‘‘Ye jhānapasutā dhīrā’’tiādīsu (dha. pa. 181) jhānānuyuttāti attho. ‘Diṭṭhaṃ sutaṃ muta’ntiādīsu (ma. ni. 1.241) sotaviññeyyanti attho. ‘‘Sutadharo sutasannicayo’’tiādīsu (ma. ni. 1.339) sotadvārānusāraviññātadharoti attho. Idha panassa sotadvārānusārena upadhāritanti vā upadhāraṇanti vāti attho. ‘Me’ saddassa hi ‘mayā’ti atthe sati ‘evaṃ mayā sutaṃ’ sotadvārānusārena upadhāritanti yujjati. ‘Mamā’ti atthe sati evaṃ mama sutaṃ sotadvārānusārena upadhāraṇanti yujjati.

මෙහි ‘සුතං’ යන පදයෙහි, ‘සුත’ යන ශබ්දය උපසර්ග සහිතව හෝ උපසර්ග රහිතව - ගමන, ප්‍රකට බව (කීර්තිය), තෙත් වූ බව, රැස් කරන ලද බව, නියැලීම, ශ්‍රවණ විඤ්ඤාණයෙන් දත යුතු බව, ශ්‍රවණ ද්වාරය අනුව ගිය මනෝ විඤ්ඤාණයෙන් දත යුතු බව ආදී බොහෝ අර්ථ ප්‍රභේදයන්හි වැටේ. එසේම ‘සේනාය පසුතෝ’ (සෙනග අතරට ගියේ) යනාදී තැන්හි ‘ගමන’ (යන) යන අර්ථය ලබා දෙයි. ‘සුතධම්මස්ස පස්සතෝ’ (ප්‍රකට වූ ධර්මය ඇති, දකින්නා වූ) යනාදී තැන්හි ‘ප්‍රකට වූ’ යන අර්ථය වෙයි. ‘අවස්සුතා අවස්සුතස්ස’ (රාගයෙන් තෙත් වූ තැනැත්තිය තෙත් වූ තැනැත්තාට) යනාදී තැන්හි ‘තෙත් වූ’ යන අර්ථය වෙයි. ‘තුම්හේහි පුඤ්ඤං පසුතං අනප්පකං’ (නුඹලා විසින් රැස් කරන ලද පින අල්ප නොවේ) යනාදී තැන්හි ‘රැස් කරන ලද’ යන අර්ථය වෙයි. ‘යේ ඣාන පසුතා ධීරා’ (යම් ප්‍රඥාවන්තයෝ ධ්‍යානයෙහි නියැලුණාහුද) යනාදී තැන්හි ‘නියැලුණු’ යන අර්ථය වෙයි. ‘දිට්ඨං සුතං මුතං’ (දකින ලද, අසන ලද, ස්පර්ශ කරන ලද/දන්නා ලද) යනාදී තැන්හි ‘කනට ඇසෙන’ (ශ්‍රවණ විඤ්ඤාණයෙන් දත යුතු) යන අර්ථය වෙයි. ‘සුතධරෝ සුතසන්නිචයෝ’ (ඇසූ දේ දරන්නා වූ, ඇසූ දේ රැස් කරන්නා වූ) යනාදී තැන්හි ‘ශ්‍රවණ ද්වාරය අනුව ගිය මනෝ විඤ්ඤාණයෙන් දන්නා ලද දේ දරන්නා’ යන අර්ථය වෙයි. මෙහි (ඒවං මේ සුතං යන්නෙහි) ‘සුත’ යන්නෙන් ‘ශ්‍රවණ ද්වාරය අනුව ගිය මනෝ විඤ්ඤාණයෙන් ධාරණය කරන ලද’ හෝ ‘ධාරණය කිරීම’ යන අර්ථය අදහස් වේ. ‘මේ’ යන ශබ්දයට ‘මා විසින්’ (මයා) යන අර්ථය ගත් විට, ‘මෙසේ මා විසින් ශ්‍රවණ ද්වාරය ඔස්සේ ධාරණය කරන ලදී’ යන්න ගැලපේ. ‘මාගේ’ (මම) යන අර්ථය ගත් විට, ‘මෙසේ මාගේ ශ්‍රවණ ද්වාරය ඔස්සේ ධාරණය කිරීමක් විය’ යන්න ගැලපේ.

Evametesu tīsu padesu evanti sotaviññāṇādiviññāṇakiccanidassanaṃ. Meti vuttaviññāṇasamaṅgipuggalanidassanaṃ. Sutanti assavanabhāvapaṭikkhepato anūnādhikāviparītaggahaṇanidassanaṃ. Tathā evanti tassā sotadvārānusārena pavattāya viññāṇavīthiyā nānappakārena ārammaṇe pavattibhāvappakāsanaṃ. Meti attappakāsanaṃ. Sutanti dhammappakāsanaṃ. Ayañhettha saṅkhepo – ‘‘nānappakārena ārammaṇe pavattāya viññāṇavīthiyā mayā na aññaṃ kataṃ, idaṃ pana kataṃ, ayaṃ dhammo suto’’ti.

මෙසේ මෙම පද තුන අතරින් ‘ඒවං’ යන්න ශ්‍රවණ විඤ්ඤාණය ආදී විඤ්ඤාණයන්ගේ කාර්යය පෙන්වා දීමකි. ‘මේ’ යන්න ඉහත කී විඤ්ඤාණයන්ගෙන් යුක්ත වූ පුද්ගලයා පෙන්වා දීමකි. ‘සුතං’ යන්න නොඇසූ බව ප්‍රතික්ෂේප කිරීමෙන් අඩු වැඩි නැතිව, විපරීත නොවී ග්‍රහණය කර ගැනීම පෙන්වා දීමකි. එසේම ‘ඒවං’ යන්න ශ්‍රවණ ද්වාරය ඔස්සේ පවත්නා වූ ඒ විඤ්ඤාණ වීථියේ විවිධ ආකාරයෙන් අරමුණ කෙරෙහි පැවැත්ම ප්‍රකාශ කිරීමකි. ‘මේ’ යන්න තමන් (ආනන්ද තෙරුන්) ප්‍රකාශ කිරීමකි. ‘සුතං’ යන්න ධර්මය ප්‍රකාශ කිරීමකි. මෙහි සංක්ෂේපය නම් - “විවිධ ආකාරයෙන් අරමුණෙහි පැවති විඤ්ඤාණ වීථිය මගින් මා විසින් වෙනත් කිසිවක් නොකරන ලදී, මෙය (ශ්‍රවණය) පමණක් කරන ලදී, මෙම ධර්මය අසන ලදී” යන්නයි.

Tathā evanti niddisitabbadhammappakāsanaṃ. Meti puggalappakāsanaṃ. Sutanti puggalakiccappakāsanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti. ‘‘Yaṃ suttaṃ niddisissāmi, taṃ mayā evaṃ suta’’nti.

එසේම ‘ඒවං’ යන්නෙන් දේශනා කළ යුතු ධර්මය ප්‍රකාශ කරයි. ‘මේ’ යන්නෙන් පුද්ගලයා ප්‍රකාශ කරයි. ‘සුතං’ යන්නෙන් පුද්ගලයාගේ කාර්යය ප්‍රකාශ කරයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ “යම් සූත්‍රයක් මම දේශනා කරම්ද, එය මා විසින් මෙසේ අසන ලදී” යන්නයි.

Tathā evanti yassa cittasantānassa nānākārappavattiyā nānatthabyañjanaggahaṇaṃ hoti, tassa nānākāraniddeso. Evanti hi ayamākārapaññatti. Meti kattuniddeso. Sutanti visayaniddeso. Ettāvatā nānākārappavattena [Pg.30] cittasantānena taṃ samaṅgino kattu visayaggahaṇasanniṭṭhānaṃ kataṃ hoti.

එසේම ‘ඒවං’ යන්න, යම් චිත්ත සන්තානයක විවිධ අයුරින් පැවැත්ම නිසා නානාප්‍රකාර අර්ථ හා ව්‍යංජන ග්‍රහණය කර ගැනීම සිදු වේද, එම චිත්ත සන්තානයේ නානාප්‍රකාර පැවැත්ම දැක්වීමකි. ‘ඒවං’ යනු ආකාර පඤ්ඤත්තියකි. ‘මේ’ යනු කර්තෘ (කරන්නා) දැක්වීමකි. ‘සුතං’ යනු විෂය (අරමුණ) දැක්වීමකි. මෙපමණකින්, නානාප්‍රකාරව පවත්නා වූ චිත්ත සන්තානයෙන් යුක්ත වූ කර්තෘ විසින් විෂය ග්‍රහණය කර ගැනීමේ නිගමනය කරන ලද්දේ වෙයි.

Athavā evanti puggalakiccaniddeso. Sutanti viññāṇakiccaniddeso. Meti ubhayakiccayuttapuggalaniddeso. Ayaṃ panettha saṅkhepo, ‘‘mayā savanakiccaviññāṇasamaṅginā puggalena viññāṇavasena laddhasavanakiccavohārena suta’’nti.

නැතහොත් ‘ඒවං’ යනු පුද්ගලයාගේ කාර්යය දැක්වීමයි. ‘සුතං’ යනු විඤ්ඤාණයේ කාර්යය දැක්වීමයි. ‘මේ’ යනු එම කාර්යයන් දෙකෙන්ම යුක්ත වූ පුද්ගලයා දැක්වීමයි. මෙහි සංක්ෂේපය නම් - “ශ්‍රවණ කෘත්‍යය සහිත විඤ්ඤාණයෙන් යුත් පුද්ගලයා වූ මා විසින්, විඤ්ඤාණය මගින් ලබා ගත් ශ්‍රවණ කෘත්‍යය නැමැති ව්‍යවහාරය තුළින් අසන ලදී” යන්නයි.

Tattha evanti ca meti ca saccikaṭṭhaparamatthavasena avijjamānapaññatti. Kiñhettha taṃ paramatthato atthi, yaṃ evanti vā meti vā niddesaṃ labhetha? Sutanti vijjamānapaññatti. Yañhi taṃ ettha sotena upaladdhaṃ, taṃ paramatthato vijjamānanti. Tathā ‘eva’nti ca, meti ca, taṃ taṃ upādāya vattabbato upādāpaññatti. ‘Suta’nti diṭṭhādīni upanidhāya vattabbato upanidhāpaññatti. Ettha ca evanti vacanena asammohaṃ dīpeti. Na hi sammūḷho nānappakārapaṭivedhasamattho hoti. ‘Suta’nti vacanena sutassa asammosaṃ dīpeti. Yassa hi sutaṃ sammuṭṭhaṃ hoti, na so kālantarena mayā sutanti paṭijānāti. Iccassa asammohena paññāsiddhi, asammosena pana satisiddhi. Tattha paññāpubbaṅgamāya satiyā byañjanāvadhāraṇasamatthatā, satipubbaṅgamāya paññāya atthapaṭivedhasamatthatā. Tadubhayasamatthatāyogena atthabyañjanasampannassa dhammakosassa anupālanasamatthato dhammabhaṇḍāgārikattasiddhi.

එහි ‘ඒවං’ සහ ‘මේ’ යන පද දෙක සත්‍ය අර්ථ වූ පරමාර්ථ වශයෙන් ගත් කල අවිද්‍යමාන පඤ්ඤත්තියෝ වෙති. පරමාර්ථ වශයෙන් ‘ඒවං’ හෝ ‘මේ’ කියා හැඳින්විය හැකි කුමක් නම් මෙහි තිබේද? ‘සුතං’ යනු විද්‍යමාන පඤ්ඤත්තියකි. මන්දයත්, මෙහි කනෙන් යමක් ලබන ලද්දේද (ශබ්දය), එය පරමාර්ථ වශයෙන් විද්‍යමාන වන බැවිනි. එසේම ‘ඒවං’ සහ ‘මේ’ යනු ඒ ඒ ධර්මයන් (ඛන්ධ ආදිය) උපාදානය කර (ඇසුරු කර) කියන බැවින් උපාදා පඤ්ඤත්තියෝ වෙති. ‘සුතං’ යන්න දකින ලද දේ ආදිය හා සසඳා කියන බැවින් උපනිධා පඤ්ඤත්තියකි. තවද ‘ඒවං’ යන වචනයෙන් අසම්මෝහය (නොමුළාව/ප්‍රඥාව) ප්‍රකාශ කරයි. මුළා වූ තැනැත්තා හට විවිධ ආකාරයෙන් ධර්මය අවබෝධ කර ගැනීමට නොහැකිය. ‘සුතං’ යන වචනයෙන් ඇසූ දෙයෙහි අසම්මෝසය (අමතක නොවීම/ස්මෘතිය) ප්‍රකාශ කරයි. යමෙකුට ඇසූ දෙය අමතක වේද, ඔහුට කලකට පසු “මා විසින් මෙසේ අසන ලදී” යැයි ප්‍රතිඥා දිය නොහැක. මෙසේ අසම්මෝහය තුළින් ප්‍රඥා සිද්ධියද, අසම්මෝසය තුළින් ස්මෘති (සිහි) සිද්ධියද වෙයි. එහි ප්‍රඥාව පෙරටු කරගත් ස්මෘතියෙන් ව්‍යංජන ධාරණය කිරීමේ හැකියාව ලැබෙන අතර, ස්මෘතිය පෙරටු කරගත් ප්‍රඥාවෙන් අර්ථ අවබෝධ කර ගැනීමේ හැකියාව ලැබේ. එම හැකියාවන් දෙකෙහි යෝගයෙන්, අර්ථ හා ව්‍යංජනයෙන් සම්පූර්ණ වූ ධර්ම කෝෂය ආරක්ෂා කිරීමට සමත් වන බැවින් ‘ධර්ම භාණ්ඩාගාරික’ භාවය සිද්ධ වෙයි.

Aparo nayo, evanti vacanena yoniso manasikāraṃ dīpeti. Ayoniso manasikaroto hi nānappakārapaṭivedhābhāvato. Sutanti vacanena avikkhepaṃ dīpeti, vikkhittacittassa savanābhāvato. Tathā hi vikkhittacitto puggalo sabbasampattiyā vuccamānopi ‘‘na mayā sutaṃ, puna bhaṇathā’’ti bhaṇati. Yoniso manasikārena cettha attasammāpaṇidhiṃ pubbe ca katapuññataṃ sādheti, sammā appaṇihitattassa pubbe akatapuññassa vā tadabhāvato. Avikkhepena saddhammassavanaṃ sappurisūpanissayañca sādheti. Na hi vikkhittacitto sotuṃ sakkoti, na ca sappurise anupassayamānassa savanaṃ atthīti.

තවත් ක්‍රමයකට පවසන්නේ නම්, ‘ඒවං’ යන වචනයෙන් යෝනිසෝ මනසිකාරය ප්‍රකාශ කරයි. මන්දයත්, අයෝනිසෝ මනසිකාරය පවත්වන්නාට විවිධ ආකාරයෙන් ධර්මය අවබෝධ කර ගත නොහැකි බැවිනි. ‘සුතං’ යන වචනයෙන් අවික්ඛේපය (නොවිසිරුණු බව/සමාධිය) ප්‍රකාශ කරයි. විසිරුණු සිතක් ඇත්තාට ශ්‍රවණය කළ නොහැකි බැවිනි. විසිරුණු සිතක් ඇති පුද්ගලයා සියලු සම්පත් ඇතිව ධර්මය දේශනා කළත්, “මා විසින් අසන ලද්දේ නැත, නැවත පවසන්න” යැයි පවසයි. යෝනිසෝ මනසිකාරයෙන් මෙහි ‘අත්තසම්මාපණිධිය’ (සිත මැනවින් පිහිටුවීම) සහ ‘පුබ්බේ ච කතපුඤ්ඤතාව’ (පෙර කරන ලද පින් ඇති බව) සාක්ෂාත් කරයි. සිත මැනවින් පිහිටුවා නැති හෝ පෙර පින් නැති තැනැත්තාට යෝනිසෝ මනසිකාරය නොමැත. අවික්ඛේපය (එකඟ සිත) තුළින් සද්ධර්ම ශ්‍රවණය සහ සත්පුරුෂ ඇසුර සාක්ෂාත් කරයි. විසිරුණු සිතක් ඇත්තාට සවන් දිය නොහැකි අතර, සත්පුරුෂයන් ඇසුරු නොකරන්නාට ධර්ම ශ්‍රවණයක් නොමැත.

Aparo [Pg.31] nayo, yasmā evanti yassa cittasantānassa nānākārappavattiyā nānatthabyañjanaggahaṇaṃ hoti, tassa nānākāraniddesoti vuttaṃ, so ca evaṃ bhaddako ākāro na sammāappaṇihitattano pubbe akatapuññassa vā hoti, tasmā evanti iminā bhaddakenākārena pacchimacakkadvayasampattimattano dīpeti. Sutanti savanayogena purimacakkadvayasampattiṃ. Na hi appatirūpadese vasato sappurisūpanissayavirahitassa vā savanaṃ atthi. Iccassa pacchimacakkadvayasiddhiyā āsayasuddhisiddhā hoti, purimacakkadvayasiddhiyā payogasuddhi, tāya ca āsayasuddhiyā adhigamabyattisiddhi, payogasuddhiyā āgamabyattisiddhi. Iti payogāsayasuddhassa āgamādhigamasampannassa vacanaṃ aruṇuggaṃ viya sūriyassa udayato yoniso manasikāro viya ca kusalakammassa arahati bhagavato vacanassa pubbaṅgamaṃ bhavitunti ṭhāne nidānaṃ ṭhapento – ‘‘evaṃ me suta’’ntiādimāha.

තවත් ක්‍රමයකට නම්, යම් චිත්ත සන්තානයක විවිධ ආකාරයේ පැවැත්මෙන් නානා අර්ථ හා ව්‍යංජන ග්‍රහණය කර ගැනීම වේද, එහි නානා ආකාර දැක්වීම ‘ඒවං’ යන්නෙන් ප්‍රකාශ වන බව පවසන ලදී. එවැනි යහපත් ආකාරයක් (භද්දක ආකාරයක්) සිත මැනවින් පිහිටුවා නැති හෝ පෙර පින් නැති තැනැත්තාට සිදු නොවේ. එබැවින් ‘ඒවං’ යන මෙම යහපත් ආකාරයෙන් (ආනන්ද තෙරුන්) තමන්ගේ පශ්චිම චක්‍ර දෙකෙහි (අත්තසම්මාපණිධි, පුබ්බේචකතපුඤ්ඤතා) සම්පත්තිය ප්‍රකාශ කරයි. ‘සුතං’ යන්නෙන් ශ්‍රවණ යෝගය මගින් පූර්ව චක්‍ර දෙකෙහි (පතිරූපදේසවාස, සප්පුරිසූපනිස්සය) සම්පත්තිය ප්‍රකාශ කරයි. නුසුදුසු පෙදෙසක වසන්නාට හෝ සත්පුරුෂ ඇසුරක් නැත්තාට සද්ධර්ම ශ්‍රවණයක් නොමැත. මෙසේ පශ්චිම චක්‍ර දෙකේ සිද්ධියෙන් ආශය ශුද්ධිය (අදහස් පිරිසිදු බව) සිද්ධ වෙයි. පූර්ව චක්‍ර දෙකේ සිද්ධියෙන් ප්‍රයෝග ශුද්ධිය (උත්සාහයේ පිරිසිදු බව) සිද්ධ වෙයි. එම ආශය ශුද්ධියෙන් අධිගම වෛශාරද්‍යය (මගපල අවබෝධයේ දක්ෂතාවය) ලැබෙන අතර, ප්‍රයෝග ශුද්ධියෙන් ආගම වෛශාරද්‍යය (පර්යාප්ති ධර්මයෙහි දක්ෂතාවය) ලැබෙයි. මෙසේ ප්‍රයෝග හා ආශය පිරිසිදු වූ, ආගම හා අධිගම සම්පන්න වූ ආනන්ද තෙරුන්ගේ වචනය, සූර්යයා උදාවීමට පෙර අරුණෝදය මෙන්ද, කුසල් කර්මයකට පෙර යෝනිසෝ මනසිකාරය මෙන්ද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනයට පෙරටු වීමට සුදුසු බැවින්, නිසි තැන නිදානය තබමින් “ඒවං මේ සුතං” යනාදිය පැවසූහ.

Aparo nayo, ‘eva’nti iminā nānappakārapaṭivedhadīpakena vacanena attano atthapaṭibhānapaṭisambhidāsampattisabbhāvaṃ dīpeti. ‘Suta’nti iminā sotabbappabhedapaṭivedhadīpakena dhammaniruttipaṭisambhidāsampattisabbhāvaṃ. ‘Eva’nti ca idaṃ yoniso manasikāradīpakaṃ vacanaṃ bhāsamāno – ‘‘ete mayā dhammā manasānupekkhitā, diṭṭhiyā suppaṭividdhā’’ti dīpeti. ‘Suta’nti idaṃ savanayogadīpakaṃ vacanaṃ bhāsamāno – ‘‘bahū mayā dhammā sutā dhātā vacasā paricitā’’ti dīpeti. Tadubhayenāpi atthabyañjanapāripūriṃ dīpento savane ādaraṃ janeti. Atthabyañjanaparipuṇṇañhi dhammaṃ ādarena assuṇanto mahatā hitā paribāhiro hotīti, tasmā ādaraṃ janetvā sakkaccaṃ ayaṃ dhammo sotabboti.

තවත් ක්‍රමයක් නම්, ‘එවං’ යන විවිධ ආකාරයෙන් අවබෝධ කර ගැනීම දක්වන වචනයෙන් තමන් වහන්සේ තුළ අර්ථ පටිසම්භිදාව හා පටිභාණ පටිසම්භිදාව යන සම්පත් ඇති බව දක්වති. ‘සුතං’ යන ශ්‍රවණය කළ යුතු ධර්මයන්ගේ විවිධත්වය අවබෝධ කර ගැනීම දක්වන වචනයෙන් ධර්ම පටිසම්භිදාව හා නිරුත්ති පටිසම්භිදාව යන සම්පත් ඇති බව දක්වති. ‘එවං’ යන යෝනිසෝ මනසිකාරය දක්වන වචනය පවසමින්, “මෙම ධර්මයෝ මා විසින් සිතින් විමසන ලදහ, නුවණින් මැනවින් අවබෝධ කරන ලදහ” යන්න දක්වති. ‘සුතං’ යන ශ්‍රවණය කිරීමේ යෙදීම දක්වන වචනය පවසමින්, “මා විසින් බොහෝ ධර්මයෝ අසන ලදහ, දරන ලදහ, වචනයෙන් පුහුණු කරන ලදහ” යන්න දක්වති. ඒ පද දෙකෙන්ම අර්ථය හා ව්‍යඤ්ජනයන්ගේ සම්පූර්ණ බව දක්වමින් ශ්‍රවණය කෙරෙහි ගෞරවය උපදවති. මන්ද යත්, අර්ථයෙන් හා ව්‍යඤ්ජනයෙන් සම්පූර්ණ වූ ධර්මය ගෞරවයෙන් ශ්‍රවණය නොකරන්නා මහත් වූ යහපතින් බැහැර වන බැවිනි. එබැවින් ගෞරවය උපදවා සකස් කොට මෙම ධර්මය ඇසිය යුතු බව දක්වති.

‘‘Evaṃ me suta’’nti iminā pana sakalena vacanena āyasmā ānando tathāgatappaveditaṃ dhammaṃ attano adahanto asappurisabhūmiṃ atikkamati. Sāvakattaṃ paṭijānanto sappurisabhūmiṃ okkamati. Tathā asaddhammā cittaṃ vuṭṭhāpeti, saddhamme cittaṃ patiṭṭhāpeti. ‘‘Kevalaṃ sutamevetaṃ mayā, tasseva bhagavato vacana’’nti dīpento attānaṃ parimoceti, satthāraṃ apadisati, jinavacanaṃ appeti, dhammanettiṃ patiṭṭhāpeti.

‘එවං මේ සුතං’ යන මේ සමස්ත වාක්‍යයෙන් ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුණුවෝ තථාගතයන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලද ධර්මය තමන්ගේ යයි ගෙන හැර නොදක්වමින් අසත්පුරුෂ භූමිය ඉක්මවා යති. ශ්‍රාවක බව පිළිගනිමින් සත්පුරුෂ භූමියට පැමිණෙති. එසේම අසද්ධර්මයෙන් සිත මුදවා සද්ධර්මයෙහි සිත පිහිටුවති. “මා විසින් මෙය හුදෙක් අසන ලද්දක් පමණකි, මෙය ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේම වචනයකි” යි දක්වමින් තමන් වහන්සේ (දෘෂ්ටි ආදියෙන්) නිදහස් වෙති, ශාස්තෘන් වහන්සේ පෙන්වා දෙති, ජින වචනයට යොමු කරති, ධර්ම නේත්‍රිය (ධර්ම මාර්ගය) පිහිටුවති.

Apica [Pg.32] ‘‘evaṃ me suta’’nti attanā uppāditabhāvaṃ appaṭijānanto purimavacanaṃ vivaranto – ‘‘sammukhā paṭiggahitamidaṃ mayā tassa bhagavato catuvesārajjavisāradassa dasabaladharassa āsabhaṭṭhānaṭṭhāyino sīhanādanādino sabbasattuttamassa dhammissarassa dhammarājassa dhammādhipatino dhammadīpassa dhammasaraṇassa saddhammavaracakkavattino sammāsambuddhassa vacanaṃ, na ettha atthe vā dhamme vā pade vā byañjane vā kaṅkhā vā vimati vā kātabbā’’ti sabbesaṃ devamanussānaṃ imasmiṃ dhamme assaddhiyaṃ vināseti, saddhāsampadaṃ uppādeti. Tenetaṃ vuccati –

තවද, ‘එවං මේ සුතං’ යන්නෙන් මෙය තමන් විසින් නිර්මාණය කරන ලද්දක් නොවන බව පවසමින්, පෙර පැවති බුද්ධ වචනය විවෘත කර දක්වමින්, “සිව් මහා වෛශාරද්‍ය ඥානයෙන් විශාරද වූ, දස බලධාරී වූ, ශ්‍රේෂ්ඨ (වෘෂභ) ස්ථානයෙහි වැඩසිටින, සිංහ නාද පවත්වන, සියලු සත්ත්වයන්ට උතුම් වූ, ධර්මයට අධිපති වූ, ධර්ම රාජ වූ, ධර්මයේ ස්වාමියා වූ, ධර්මය නැමති ප්‍රදීපය ඇති, ධර්මය පිළිසරණ කොට ඇති, සද්ධර්ම නැමති උතුම් සක්විති රුවන පවත්වන්නා වූ, ඒ සම්‍යක් සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ හමුවෙහිදීම මා විසින් මේ ධර්මය පිළිගන්නා ලදී; මෙහි අර්ථයෙහි හෝ ධර්මයෙහි හෝ පදයෙහි හෝ ව්‍යඤ්ජනයෙහි හෝ කිසිදු සැකයක් හෝ විමතියක් ඇති කර නොගත යුතුය” යි පවසමින් සියලු දෙවි මිනිසුන්ගේ මෙම ධර්මය පිළිබඳ නොපැහැදීම දුරු කරති, ශ්‍රද්ධාව ඇති කරති. ඒ නිසාම මෙය කියනු ලැබේ –

‘‘Vināsayati assaddhaṃ, saddhaṃ vaḍḍheti sāsane;

Evaṃ me sutamiccevaṃ, vadaṃ gotamasāvako’’ti.

“ගෝතම ශ්‍රාවකයන් වහන්සේ ‘එවං මේ සුතං’ යැයි මෙසේ පවසමින් ශාසනය කෙරෙහි අශ්‍රද්ධාව විනාශ කරති, ශ්‍රද්ධාව වර්ධනය කරති.”

Ekanti gaṇanaparicchedaniddeso. Samayanti paricchinnaniddeso. Ekaṃ samayanti aniyamitaparidīpanaṃ. Tattha samayasaddo –

‘ඒකං’ යනු ගණනය කිරීමෙන් වෙන් කර දැක්වීමකි. ‘සමයං’ යනු එම සංඛ්‍යාවෙන් වෙන් කරන ලද කාලය දැක්වීමකි. ‘ඒකං සමයං’ යනු නියම නොකරන ලද කාලය පෙන්වා දීමකි. එහි ‘සමය’ යන වචනය –

‘‘Samavāye khaṇe kāle, samūhe hetudiṭṭhisu;

Paṭilābhe pahāne ca, paṭivedhe ca dissati’’.

“සමවාය (හේතු එකතුව), ක්ෂණය, කාලය, සමූහය, හේතුව හා දෘෂ්ටිය, ප්‍රතිලාභය (ලැබීම) හා ප්‍රහාණය, ප්‍රතිවේධය (අවබෝධය) යන අර්ථයන්හි දක්නට ලැබේ.”

Tathā hissa – ‘‘appevanāma svepi upasaṅkameyyāma kālañca samayañca upādāyā’’ti evamādīsu (dī. ni. 1.447) samavāyo attho. ‘‘Ekova kho bhikkhave, khaṇo ca samayo ca brahmacariyavāsāyā’’tiādīsu (a. ni. 8.29) khaṇo. ‘‘Uṇhasamayo pariḷāhasamayo’’tiādīsu (pāci. 358) kālo. ‘‘Mahāsamayo pavanasmi’’ntiādīsu (dī. ni. 2.332) samūho. ‘‘Samayopi kho te, bhaddāli, appaṭividdho ahosi, bhagavā kho sāvatthiyaṃ viharati, bhagavāpi maṃ jānissati, bhaddāli nāma bhikkhu satthusāsane sikkhāya aparipūrakārī’ti. Ayampi kho, te bhaddāli, samayo appaṭividdho ahosī’’tiādīsu (ma. ni. 2.135) hetu. ‘‘Tena kho pana samayena uggahamāno paribbājako samaṇamuṇḍikāputto samayappavādake tindukācīre ekasālake mallikāya ārāme paṭivasatī’’tiādīsu (ma. ni. 2.260) diṭṭhi.

එය මෙසේය – “හෙට දිනද කාලය හා සමය (අවස්ථාව) සලකා පැමිණෙන්නෙමු” ආදී තැන්වල ‘සමවාය’ යන්න අර්ථයයි. “මහණෙනි, බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි හැසිරීමට ඇත්තේ එක් ක්ෂණයකි, එක් සමයකි” ආදී තැන්වල ‘ක්ෂණය’ අර්ථයයි. “උෂ්ණ සමය, දාහ සමය” ආදී තැන්වල ‘කාලය’ අර්ථයයි. “මහා වනයෙහි මහා සමය (රැස්වීම) විය” ආදී තැන්වල ‘සමූහය’ අර්ථයයි. “භද්දාලිය, තා විසින් ඒ සමය (හේතුව) අවබෝධ නොකරන ලදී... භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සැවැත් නුවර වැඩ වසන සේක, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මා දැන ගන්නා සේක, භද්දාලි නම් භික්ෂුව ශාස්තෘ ශාසනයෙහි ශික්ෂාව සම්පූර්ණ නොකරන්නෙකි; භද්දාලිය, තා විසින් මේ සමය අවබෝධ නොකරන ලදී” ආදී තැන්වල ‘හේතුව’ අර්ථයයි. “එසමයෙහි උග්ගාහමාන පරිබ්‍රාජකයා විවිධ දෘෂ්ටීන් ප්‍රකාශ කරන මල්ලිකා දේවියගේ ආරාමයෙහි වාසය කරයි” ආදී තැන්වල ‘දෘෂ්ටිය’ අර්ථයයි.

‘‘Diṭṭhe dhamme ca yo attho, yo cattho samparāyiko;

Atthābhisamayā dhīro, paṇḍitoti pavuccatī’’ti. (saṃ. ni. 1.128) –

“මෙලොව යම් අර්ථයක් වේද, පරලොව යම් අර්ථයක් වේද, ඒ අර්ථයන් ලැබීම (අත්ථාභිසමය) හේතුවෙන් ධීර තැනැත්තා ‘පණ්ඩිතයා’ යැයි කියනු ලැබේ.”

Ādīsu [Pg.33] paṭilābho. ‘‘Sammā mānābhisamayā antamakāsi dukkhassā’’tiādīsu (a. ni. 7.9) pahānaṃ. ‘‘Dukkhassa pīḷanaṭṭho saṅkhataṭṭho santāpaṭṭho vipariṇāmaṭṭho abhisamayaṭṭho’’tiādīsu (paṭi. 108) paṭivedho. Idha panassa kālo attho. Tena saṃvaccharautumāsaḍḍhamāsarattidivapubbaṇhamajjhanhikasāyanhapaṭhamamajjhi-mapacchimayāmamuhuttādīsu kālappabhedabhūtesu samayesu ekaṃ samayanti dīpeti.

ආදී තැන්වල ‘ප්‍රතිලාභය’ (ලැබීම) අර්ථයයි. “මානය මැනවින් අවබෝධ කර (ප්‍රහාණය කර) දුක කෙළවර කළේය” ආදී තැන්වල ‘ප්‍රහාණය’ අර්ථයයි. “දුකෙහි පීඩන අර්ථය, සංඛත අර්ථය, තැවෙන අර්ථය, විපරිණාම අර්ථය, ප්‍රතිවේධ අර්ථය” ආදී තැන්වල ‘ප්‍රතිවේධය’ (අවබෝධය) අර්ථයයි. මෙහිදී (නිදාන පාඨයෙහි) ‘කාලය’ යන්න අර්ථයයි. ඒ අනුව වර්ෂ, ඍතු, මාස, අඩමස, රැය, දහවල, පෙරවරු, මධ්‍යහ්න, සවස්වරු, ප්‍රථම-මධ්‍යම-පශ්චිම යාම, මුහූර්ත ආදී වූ කාල ප්‍රභේදයන්ගෙන් යුතු සමයන් අතරින් එක්තරා සමයකදී ‘එක් සමයෙක්හි’ යන අර්ථය පෙන්වයි.

Tattha kiñcāpi etesu saṃvaccharādīsu samayesu yaṃ yaṃ suttaṃ yasmiṃ yasmiṃ saṃvacchare utumhi māse pakkhe rattibhāge vā divasabhāge vā vuttaṃ, sabbaṃ taṃ therassa suviditaṃ suvavatthāpitaṃ paññāya. Yasmā pana – ‘‘evaṃ me sutaṃ’’ asukasaṃvacchare asukautumhi asukamāse asukapakkhe asukarattibhāge asukadivasabhāge vāti evaṃ vutte na sakkā sukhena dhāretuṃ vā uddisituṃ vā uddisāpetuṃ vā, bahu ca vattabbaṃ hoti, tasmā ekeneva padena tamatthaṃ samodhānetvā ‘‘ekaṃ samaya’’nti āha. Ye vā ime gabbhokkantisamayo, jātisamayo, saṃvegasamayo, abhinikkhamanasamayo, dukkarakārikasamayo, māravijayasamayo, abhisambodhisamayo diṭṭhadhammasukhavihārasamayo, desanāsamayo, parinibbānasamayoti, evamādayo bhagavato devamanussesu ativiya pakāsā anekakālappabhedā eva samayā. Tesu samayesu desanāsamayasaṅkhātaṃ ekaṃ samayanti dīpeti. Yo cāyaṃ ñāṇakaruṇākiccasamayesu karuṇākiccasamayo, attahitaparahitapaṭipattisamayesu parahitapaṭipattisamayo, sannipatitānaṃ karaṇīyadvayasamayesu dhammikathāsamayo desanāpaṭipattisamayesu desanāsamayo, tesupi samayesu aññataraṃ samayaṃ sandhāya ‘‘ekaṃ samaya’’nti āha.

එහි මෙම වර්ෂ ආදී කාලයන් අතරින් යම් යම් සූත්‍රයක් යම් වර්ෂයක, යම් ඍතුවක, යම් මාසයක, යම් පක්ෂයක, රාත්‍රී භාගයක හෝ දවල් භාගයක දේශනා කරන ලද්දේද, ඒ සියල්ල ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේගේ ප්‍රඥාවට මැනවින් වැටහී තිබුණි, මැනවින් නිරවද්‍යව මතකයෙහි තිබුණි. එසේ වුවද, “මා විසින් මෙසේ අසන ලදී, අසවල් වර්ෂයේ, අසවල් ඍතුවේ, අසවල් මාසයේ, අසවල් පක්ෂයේ, රාත්‍රී කාලයේ හෝ දවල් කාලයේ” යැයි මෙසේ කී විට එය පහසුවෙන් ධාරණය කර ගැනීමට හෝ දේශනා කිරීමට හෝ උගැන්වීමට නොහැකි වනු ඇත, තවද බොහෝ දේ කීමටද සිදු වේ. එම නිසා එකම පදයකින් ඒ අර්ථයන් එක් රැස් කොට ‘එක් සමයෙක්හි’ යැයි වදාළහ. නැතහොත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මව්කුස පිළිසිඳගත් සමය, උපන් සමය, සංවේගයට පත් සමය, අභිනිෂ්ක්‍රමණය කළ සමය, දුෂ්කරක්‍රියා කළ සමය, මාර පරාජය කළ සමය, සම්බුද්ධත්වයට පත් සමය, දිට්ඨධම්ම සුඛවිහාර සමය, දේශනා සමය, පරිනිර්වාණ සමය ආදී වශයෙන් දෙවි මිනිසුන් අතර ඉතා ප්‍රකට වූ බොහෝ කාල ප්‍රභේදයන්ගෙන් යුතු සමයෝ වෙති. ඒ සමයන් අතුරින් දේශනා සමය නම් වූ එක්තරා කාලයක් ‘එක් සමයෙක්හි’ යනුවෙන් දක්වයි. තවද ඥාන කෘත්‍ය හා කරුණා කෘත්‍ය සමයන් අතුරින් යම් කරුණා කෘත්‍ය සමයෙක් වේද, ආත්ම හිත හා පරහිත ප්‍රතිපත්ති සමයන් අතුරින් යම් පරහිත ප්‍රතිපත්ති සමයෙක් වේද, රැස්වූවන්ගේ කටයුතු දෙකක් අතරින් යම් ධර්ම කථා සමයෙක් වේද, දේශනා හා ප්‍රතිපත්ති සමයන් අතුරින් යම් දේශනා සමයෙක් වේද, ඒ කාලයන් අතුරින් එක්තරා සමයක් අරභයා ‘එක් සමයෙක්හි’ යැයි වදාළහ.

Kasmā panettha yathā abhidhamme ‘‘yasmiṃ samaye kāmāvacara’’nti (dha. sa. 1) ca, ito aññesu ca suttapadesu – ‘‘yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehī’’ti ca bhummavacananiddeso kato, vinaye ca – ‘‘tena samayena buddho bhagavā’’ti karaṇavacanena, tathā akatvā ‘‘ekaṃ samaya’’nti upayogavacananiddeso katoti? Tattha tathā idha ca aññathā atthasambhavato. Tattha hi abhidhamme ito aññesu suttapadesu ca adhikaraṇattho [Pg.34] bhāvena bhāvalakkhaṇattho ca sambhavati. Adhikaraṇañhi kālattho, samūhattho ca samayo, tattha tattha vuttānaṃ phassādidhammānaṃ khaṇasamavāyahetusaṅkhātassa ca samayassa bhāvena tesaṃ bhāvo lakkhīyati, tasmā tadatthajotanatthaṃ tattha bhummavacananiddeso kato.

මෙහි ධර්මයේ කරුණු මෙසේ ඉදිරිපත් කරමු. අභිධර්මයෙහි 'යස්මිං සමයේ කාමාවචරං' (යම් සමයෙක්හි කාමාවචර වූ) යනාදී වශයෙන් ද, මෙයින් බාහිර වූ අනෙකුත් සූත්‍ර පාඨයන්හි 'මහණෙනි, යම් සමයෙක්හි මහණ තෙමේ කාමයන්ගෙන් වෙන්වම' යනාදී වශයෙන් ද සප්තමී විභක්ති නිර්දේශය කර ඇත. විනයෙහි 'තේන සමයේන බුද්ධෝ භගවා' (ඒ සමයෙහි බුදුරජාණන් වහන්සේ...) යනාදී වශයෙන් තෘතීයා විභක්තියෙන් දක්වා ඇත. එසේ තිබියදී මෙහි 'එකං සමයං' (එක් සමයෙක්හි) යනුවෙන් ද්විතීයා විභක්ති නිර්දේශය කළේ මන්ද? එයට හේතුව නම් ඒ ඒ ස්ථානයන්හි අර්ථය ගැළපෙන පරිදි යෙදීමයි. එහි අභිධර්මයෙහි හා සූත්‍රයන්හි අධිකරණ අර්ථය සහ භාවය මගින් භාව ලක්ෂණ අර්ථය (ක්‍රියාවක් මගින් තවත් ක්‍රියාවක් හැඟවීම) ඇති වේ. අධිකරණය යනු කාලයයි, සමූහය ද සමයයි. එහි ඒ ඒ තැන්හි වදාළා වූ ඵස්ස ආදී ධර්මයන්ගේ ද, ක්ෂණ, සමවාය, හේතු යනුවෙන් කියනු ලබන සමයෙහි පැවැත්මෙන් එම ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම ලක්ෂණය කරනු ලබයි (හඳුනා ගනු ලබයි). එබැවින් එම අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස එහි සප්තමී විභක්ති නිර්දේශය කරන ලදී.

Vinaye ca hetuattho karaṇattho ca sambhavati. Yo hi so sikkhāpadapaññattisamayo sāriputtādīhipi dubbiññeyyo, tena samayena hetubhūtena karaṇabhūtena ca sikkhāpadāni paññāpayanto sikkhāpadapaññattihetuñca apekkhamāno bhagavā tattha tattha vihāsi, tasmā tadatthajotanatthaṃ tattha karaṇavacanena niddeso kato.

විනයෙහි හේතු අර්ථය සහ කරණ අර්ථය (හේතුව හෝ උපකරණය) පවතී. සාරිපුත්ත ආදී මහ රහතන් වහන්සේලාට පවා අවබෝධ කරගැනීමට අපහසු වූ යම් ශික්ෂා පද පැනවූ සමයෙක් වේද, හේතු වූ සහ කරණ වූ එම සමය මගින් ශික්ෂා පද පනවමින් සහ ශික්ෂා පද පැනවීමේ හේතුව අපේක්ෂා කරමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ ඒ තැන්හි වැඩ විසූ සේක. එබැවින් එම අර්ථය හැඟවීම පිණිස එහි තෘතීයා විභක්තියෙන් නිර්දේශය කරන ලදී.

Idha pana aññasmiñca evaṃ jātike accantasaṃyogattho sambhavati. Yañhi samayaṃ bhagavā imaṃ aññaṃ vā suttantaṃ desesi, accantameva taṃ samayaṃ karuṇāvihārena vihāsi, tasmā tadatthajotanatthaṃ idha upayogavacananiddeso katoti.

නමුත් මෙහි සහ මෙවැනි වූ අනෙකුත් තැන්හි 'අත්‍යන්ත සංයෝග' අර්ථය (කාලයෙහි අඛණ්ඩ පැවැත්ම) පවතී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් කාලයක් පුරා මෙම සූත්‍රය හෝ වෙනත් සූත්‍රයක් දේශනා කළ සේක් ද, ඒ මුළු කාලය පුරාම උන්වහන්සේ කරුණා විහාරයෙන් වැඩ විසූ සේක. එබැවින් එම අර්ථය ප්‍රකාශ කිරීම පිණිස මෙහි ද්විතීයා විභක්ති නිර්දේශය කරන ලදී.

Tenetaṃ vuccati –

ඒ සම්බන්ධයෙන් මෙසේ ද කියනු ලැබේ –

‘‘Taṃ taṃ atthamapekkhitvā, bhummena karaṇena ca;

Aññatra samayo vutto, upayogena so idhā’’ti.

"ඒ ඒ අර්ථයන් අපේක්ෂා කොට සප්තමී විභක්තියෙන් සහ තෘතීයා විභක්තියෙන් වෙනත් තැන්හි සමය ශබ්දය දක්වන ලදී. මෙහිදී එය ද්විතීයා විභක්තියෙන් දක්වන ලදී."

Porāṇā pana vaṇṇayanti – ‘‘tasmiṃ samaye’’ti vā, ‘‘tena samayenā’’ti vā, ‘‘ekaṃ samaya’’nti vā, abhilāpamattabhedo esa, sabbattha bhummamevatthoti. Tasmā ‘‘ekaṃ samaya’’nti vuttepi ‘‘ekasmiṃ samaye’’ti attho veditabbo.

පුරාණාචාර්යවරුන් මෙසේ විස්තර කරති: 'තස්මිං සමයේ' කියා හෝ 'තේන සමයේන' කියා හෝ 'එකං සමයං' කියා හෝ තිබීම හුදෙක් වචනවල වෙනසක් පමණි, සියලු තැන්හිම ඇත්තේ සප්තමී (අධිකරණ) අර්ථයම වේ. එබැවින් 'එකං සමයං' යැයි කීවත් 'එකස්මිං සමයේ' (එක් සමයෙක්හි) යන අර්ථයම දත යුතුය.

Bhagavāti garu. Garuñhi loke bhagavāti vadanti. Ayañca sabbaguṇavisiṭṭhatāya sabbasattānaṃ garu, tasmā bhagavāti veditabbo. Porāṇehipi vuttaṃ –

'භගවා' යනු ගෞරවණීය (ගරු) යන අර්ථයයි. ලෝකයෙහි ගරු කටයුතු උතුමන්ට 'භගවා' යැයි කියනු ලැබේ. තවද උන්වහන්සේ සියලු ගුණයන්ගෙන් විශිෂ්ට බැවින් සියලු සත්වයන්ට ගුරු (ගෞරවණීය) වන සේක, එබැවින් 'භගවා' නමින් දත යුතුය. පුරාණාචාර්යවරුන් විසින් ද මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘Bhagavāti vacanaṃ seṭṭhaṃ, bhagavāti vacanamuttamaṃ;

Garu gāravayutto so, bhagavā tena vuccatī’’ti.

"භගවා යන වචනය ශ්‍රේෂ්ඨය, භගවා යන වචනය උත්තමය. උන්වහන්සේ ගෞරව කටයුතු බැවින් ද, ගෞරවයෙන් යුක්ත බැවින් ද භගවා යැයි කියනු ලැබේ."

Api ca –

තවද මෙසේ ද වේ –

‘‘Bhāgyavā bhaggavā yutto, bhagehi ca vibhattavā;

Bhattavā vantagamano, bhavesu bhagavā tato’’ti.

"භාග්‍යවත් බැවින් ද, කෙලෙසුන් බින්ද බැවින් ද, භග (ඓශ්චර්ය ආදී) ධර්මයන්ගෙන් යුක්ත බැවින් ද, ධර්මයන් බෙදා වදාළ බැවින් ද, (ලෝකෝත්තර ධර්ම) භජනය කළ බැවින් ද, භවයන්හි නැවත ගමනක් (තණ්හාවක්) වමනය කළ බැවින් ද උන්වහන්සේ භගවා නම් වන සේක."

Imissā [Pg.35] gāthāya vasenassa padassa vitthāraattho veditabbo. So ca visuddhimagge buddhānussatiniddese vuttoyeva.

මෙම ගාථාවේ අනුසාරයෙන් මෙම පදයේ විස්තරාත්මක අර්ථය දත යුතුය. එය විසුද්ධිමාර්ගයෙහි බුද්ධානුස්සති නිර්දේශයෙහි විස්තර කර ඇත.

Ettāvatā cettha evaṃ me sutanti vacanena yathāsutaṃ dhammaṃ dassento bhagavato dhammakāyaṃ paccakkhaṃ karoti. Tena ‘‘nayidaṃ atikkantasatthukaṃ pāvacanaṃ, ayaṃ vo satthā’’ti satthu adassanena ukkaṇṭhitaṃ janaṃ samassāseti.

මෙහිදී 'ඒවං මේ සුතං' (මා විසින් මෙසේ අසන ලදී) යන වචනයෙන් තමන් ඇසූ පරිදි ධර්මය දක්වන්නා වූ ආනන්ද හිමියෝ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්මකාය ප්‍රත්‍යක්ෂ කරති. ඒ මගින් 'මෙම ශාසනය අතීත වූ (නැති වූ) ශාස්තෘවරයෙකු සහිත වූවක් නොවේ, මෙම ධර්මයම නුඹලාගේ ශාස්තෘවරයා වේ' යනුවෙන් ශාස්තෘන් වහන්සේ දැකීමට නොලැබීමෙන් කනස්සල්ලට පත් ජනයා අස්වසාලති.

Ekaṃ samayaṃ bhagavāti vacanena tasmiṃ samaye bhagavato avijjamānabhāvaṃ dassento rūpakāyaparinibbānaṃ sādheti. Tena ‘‘evaṃvidhassa nāma ariyadhammassa desako dasabaladharo vajirasaṅghāta samānakāyo sopi bhagavā parinibbuto, kena aññena jīvite āsā janetabbā’’ti jīvitamadamattaṃ janaṃ saṃvejeti, saddhamme cassa ussāhaṃ janeti.

'එකං සමයං භගවා' (එක් සමයෙක්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ) යන වචනයෙන් ඒ වන විට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ජීවමානව නොමැති බව දක්වමින් උන්වහන්සේගේ රූපකාය පරිනිර්වාණය සනාථ කරති. ඒ මගින් 'මෙවැනි වූ ආර්ය ධර්මයන් දේශනා කළා වූ, දසබලධාරී වූ, වජ්‍ර සංඝාතයක් බඳු කයක් තිබූ ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පවා පිරිනිවන් වැඩි සේක, එසේ නම් වෙන කවරෙකු නම් ජීවිතයෙහි බලාපොරොත්තු තබා ගත යුතු ද?' යනුවෙන් ජීවිත මදයෙන් මත්ව සිටින ජනයා සංවේගයට පත් කරති, සද්ධර්මයෙහි උත්සාහය ද ඇති කරති.

Evanti ca bhaṇanto desanāsampattiṃ niddisati. Me sutanti sāvakasampattiṃ. Ekaṃ samayanti kālasampattiṃ. Bhagavāti desakasampattiṃ.

'ඒවං' (මෙසේ) යැයි පැවසීමෙන් දේශනා සම්පත්තිය (දේශනාවේ පරිපූර්ණ බව) දක්වයි. 'මේ සුතං' (මා විසින් අසන ලදී) යන්නෙන් ශ්‍රාවක සම්පත්තිය ද, 'එකං සමයං' (එක් සමයෙක්හි) යන්නෙන් කාල සම්පත්තිය ද, 'භගවා' යන්නෙන් දේශක සම්පත්තිය (දේශකයාගේ උතුම් බව) ද දක්වනු ලැබේ.

Antarā ca rājagahaṃ antarā ca nāḷandanti antarā-saddo kāraṇakhaṇacittavemajjhavivarādīsu dissati. ‘‘Tadantaraṃ ko jāneyya aññatra tathāgatā’’ti (a. ni. 6.44) ca, ‘‘janā saṅgamma mantenti mañca tañca kimantara’’nti (saṃ. ni. 1.228) ca ādīsu hi kāraṇe antarā-saddo. ‘‘Addasa maṃ, bhante, aññatarā itthī vijjantarikāya bhājanaṃ dhovantī’’tiādīsu (ma. ni. 2.149) khaṇe. ‘‘Yassantarato na santi kopā’’tiādīsu (udā. 20) citte. ‘‘Antarā vosānamāpādī’’tiādīsu (cūḷava. 350) vemajjhe. ‘‘Api cāyaṃ, bhikkhave, tapodā dvinnaṃ mahānirayānaṃ antarikāya āgacchatī’’tiādīsu (pārā. 231) vivare. Svāyamidha vivare vattati, tasmā rājagahassa ca nāḷandāya ca vivareti evametthattho veditabbo. Antarā-saddena pana yuttattā upayogavacanaṃ kataṃ. Īdisesu ca ṭhānesu akkharacintakā ‘‘antarā gāmañca nadiñca yātī’’ti evaṃ ekameva antarāsaddaṃ payujjanti, so dutiyapadenapi yojetabbo hoti, ayojiyamāne upayogavacanaṃ na pāpuṇāti. Idha pana yojetvāyeva vuttoti.

'අන්තරා ච රාජගහං අන්තරා ච නාළන්දං' යන්නෙහි 'අන්තරා' යන ශබ්දය හේතුව, ක්ෂණය, සිත, මධ්‍යය, පරතරය/අවකාශය ආදී අර්ථයන්හි දක්නට ලැබේ. 'එම හේතුව (අන්තරය) තථාගතයන් වහන්සේ හැර වෙන කවුරු දනිත් ද?' යනාදී තැන්හි හේතු අර්ථයෙහි 'අන්තරා' ශබ්දය යෙදේ. 'ස්වාමීනි, එක්තරා ස්ත්‍රියක් විදුලි කෙටූ මොහොතක භාජනයක් සෝදමින් සිටිනු මාව දුටුවාය' යනාදී තැන්හි ක්ෂණ අර්ථයේ යෙදේ. 'යමෙකුගේ සිත තුළ ක්‍රෝධයෝ නැද්ද' යනාදී තැන්හි සිත යන අර්ථයේ යෙදේ. 'මධ්‍යයෙහි අඩාල විය' යනාදී තැන්හි මධ්‍ය අර්ථයේ යෙදේ. 'මහණෙනි, මේ තපෝදා නදිය මහා නිරයන් දෙකක් අතරින් (අන්තරිකාය) ගලා එයි' යනාදී තැන්හි විවරය හෝ අවකාශය යන අර්ථයේ යෙදේ. මෙහිදී එය යෙදී ඇත්තේ විවරය (අතර) යන අර්ථයෙනි. එබැවින් රාජගහ නුවර සහ නාළන්දාව අතර වූ විවරයෙහි (මගෙහි) යන්න මෙහි අර්ථයයි. 'අන්තරා' ශබ්දය හා යෙදෙන බැවින් මෙහි ද්විතීයා විභක්තිය යොදා ඇත. මෙවැනි තැන්හි ව්‍යාකරණ විශේෂඥයෝ 'අන්තරා ගාමං ච නදිං ච යාති' (ගම සහ නදිය අතර යයි) යනුවෙන් එක වරක් පමණක් 'අන්තරා' ශබ්දය යොදති. එය දෙවන පදය සමග ද සම්බන්ධ කළ යුතුය. එසේ සම්බන්ධ නොකළහොත් දෙවන පදයට ද්විතීයා විභක්තිය නොලැබේ. මෙහිදී නම් (පද දෙකෙහිම) යොදා වදාරන ලදී.

Addhānamaggappaṭipanno [Pg.36] hotīti addhānasaṅkhātaṃ maggaṃ paṭipanno hoti, ‘‘dīghamagga’’nti attho. Addhānagamanasamayassa hi vibhaṅge ‘‘aḍḍhayojanaṃ gacchissāmīti bhuñjitabba’’ntiādivacanato (pāci. 218) aḍḍhayojanampi addhānamaggo hoti. Rājagahato pana nāḷandā yojanameva.

'අද්ධානමග්ගපටිපන්නෝ හෝති' යනු දීර්ඝ මාර්ගයකට පිළිපන්නේ වේ යන්නයි, 'දිගු මාවතක්' යනු එහි අර්ථයයි. අද්ධාන ගමනය සම්බන්ධ විභංගයෙහි 'අඩ යොදුනක් යන්නෙමි යි සලකා (ගණභෝජනය) අනුභව කළ යුතුය' යනාදී වචන අනුව අඩ යොදුනක් වුව ද අද්ධාන මාර්ගයක් (දීර්ඝ මාර්ගයක්) වේ. රාජගහ නුවර සිට නාළන්දාවට ඇත්තේ යොදුනක් පමණි.

Mahatā bhikkhusaṅghena saddhinti ‘mahatā’ti guṇamahattenapi mahatā, saṅkhyāmahattenapi mahatā. So hi bhikkhusaṅgho guṇehipi mahā ahosi, appicchatādiguṇasamannāgatattā. Saṅkhyāyapi mahā, pañcasatasaṅkhyattā. Bhikkhūnaṃ saṅgho ‘bhikkhusaṅgho’, tena bhikkhusaṅghena. Diṭṭhisīlasāmaññasaṅghātasaṅkhātena samaṇagaṇenāti attho. Saddhinti ekato.

'මහතා භික්ඛුසංඝේන සද්ධිං' යන්නෙහි 'මහතා' යනු ගුණ මහත්ත්වයෙන් ද මහත් වූ, සංඛ්‍යා මහත්ත්වයෙන් ද මහත් වූ යන්නයි. ඒ භික්ෂු සංඝයා අප්පිච්ඡතා (අල්පේච්ඡ බව) ආදී ගුණයන්ගෙන් යුක්ත වූ බැවින් ගුණයෙන් මහත් වූහ. පන්සියයක් වූ බැවින් සංඛ්‍යාවෙන් ද මහත් වූහ. භික්ෂූන්ගේ සමූහය 'භික්ෂු සංඝයා' නම් වේ, එම භික්ෂු සංඝයා සමග යන්නයි. දෘෂ්ටි සහ ශීල සමානාත්මතාවයෙන් එක්තැන් වූ ශ්‍රමණ සමූහයා සමග යනු එහි අර්ථයයි. 'සද්ධිං' යනු එකට හෝ සමග යන්නයි.

Pañcamattehi bhikkhusatehīti pañcamattā etesanti pañcamattāni. Mattāti pamāṇaṃ vuccati, tasmā yathā ‘‘bhojane mattaññū’’ti vutte ‘‘bhojane mattaṃ jānāti, pamāṇaṃ jānātī’’ti attho hoti, evamidhāpi – ‘‘tesaṃ bhikkhusatānaṃ pañcamattā pañcapamāṇa’’nti evamattho daṭṭhabbo. Bhikkhūnaṃ satāni bhikkhusatāni, tehi pañcamattehi bhikkhusatehi.

"පන්සියයක් පමණ වූ භික්ෂූන් පිරිසක් සමඟ" යන මෙහි (අර්ථය මෙසේය). මොවුන්ට පහක ප්‍රමාණයක් (භික්ෂු සියයන් පහක්) ඇත්තේ යන අරුතින් "පඤ්චමත්ත" නම් වේ. "මත්තා" යනු ප්‍රමාණයට කියනු ලැබේ. එබැවින් "භෝජනයෙහි ප්‍රමාණ දන්නා සුලු (භෝජනේ මත්තඤ්ඤු)" යැයි කී කල්හි "භෝජනයෙහි පමණ දනියි, ප්‍රමාණය දනියි" යනුවෙන් අර්ථය වන සේම, මෙහි ද "එම භික්ෂු ශතයන්ට පස් ගුණයක ප්‍රමාණයක් ඇත්තේය" යනුවෙන් අර්ථය දත යුතුය. භික්ෂූන්ගේ සියයෝ "භික්ඛුසතානි" නම් වෙති. එම පන්සියයක් පමණ වූ භික්ෂූන් සමඟ යනුයි.

Suppiyopi kho paribbājakoti suppiyoti tassa nāmaṃ. Pi-kāro maggappaṭipannasabhāgatāya puggalasampiṇḍanattho. Kho-kāro padasandhikaro, byañjanasiliṭṭhatāvasena vutto. Paribbājakoti sañjayassa antevāsī channaparibbājako. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘yadā bhagavā taṃ addhānamaggaṃ paṭipanno, tadā suppiyopi paribbājako paṭipanno ahosī’’ti. Atītakālattho hettha hoti-saddo.

"සුප්පිය නම් පරිබ්‍රාජකයා ද" යන මෙහි "සුප්පිය" යනු ඔහුගේ නමයි. "පි" යන නිපාතය මාර්ගයට පිළිපන් පුද්ගලයන් දෙදෙනාගේ සමාන බව නිසා පුද්ගලයන් දෙදෙනා එක් කිරීමේ අර්ථයෙහි වැටේ. "ඛො" යන නිපාතය පද සම්බන්ධ කරන්නකි, අකුරු ගැලපීමේ අනුසාරයෙන් කියන ලද්දකි. "පරිබ්‍රාජක" යනු සංජයගේ අතේවාසික වූ, වස්ත්‍රයෙන් වැසුණු පරිබ්‍රාජකයාය. "යම් කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ දීර්ඝ මාර්ගයට පිළිපන් සේක් ද, එකල්හි සුප්පිය පරිබ්‍රාජකයා ද (ඒ මගට) පිළිපන්නේ විය" යන්න මෙහි අදහසයි. මෙහි "හෝති" යන්න අතීත කාලීන අර්ථයෙහි වැටේ.

Saddhiṃ antevāsinā brahmadattena māṇavenāti – ettha ante vasatīti antevāsī. Samīpacāro santikāvacaro sissoti attho. Brahmadattoti tassa nāmaṃ. Māṇavoti sattopi coropi taruṇopi vuccati.

"අතේවාසික බ්‍රහ්මදත්ත මාණවකයා සමඟ" යන මෙහි, ආචාර්යවරයා සමීපයෙහි වසන බැවින් "අතේවාසික" නම් වේ. සමීපයෙහි හැසිරෙන, ළඟ ගැවසෙන ශිෂ්‍යයා යනු අර්ථයයි. "බ්‍රහ්මදත්ත" යනු ඔහුගේ නමයි. සත්වයාට ද, සොරාට ද, තරුණයාට ද "මාණව" යැයි කියනු ලැබේ.

‘‘Coditā devadūtehi, ye pamajjanti māṇavā;

Te dīgharattaṃ socanti, hīnakāyūpagā narā’’ti. (ma. ni. 3.271) –

"දේවදූතයන් විසින් මෙහෙයවන ලදුව (අවබෝධ කරවන ලදුව) යම් මාණවක කෙනෙක් (සත්වයෝ) ප්‍රමාද වෙත් ද, පිරිහුණු ශරීර ඇතිව (අපායගාමීව) ඒ නරයෝ දීර්ඝ කාලයක් ශෝක කරති."

Ādīsu [Pg.37] hi satto māṇavoti vutto. ‘‘Māṇavehipi samāgacchanti katakammehipi akatakammehipī’’tiādīsu (ma. ni. 2.149) coro. ‘‘Ambaṭṭho māṇavo, aṅgako māṇavo’’tiādīsu (dī. ni. 1.316) taruṇo ‘māṇavo’ti vutto. Idhāpi ayamevattho. Idañhi vuttaṃ hoti – brahmadattena nāma taruṇantevāsinā saddhinti.

ඉහත දැක්වූ ගාථාවෙහි සත්වයා "මාණව" යනුවෙන් දක්වන ලදී. "කටකම්ම වූ ද අකටකම්ම වූ ද මාණවකයන් සමඟ එක් වෙති" යනාදී තැන්හි "සොරා" යන අර්ථය ද, "අම්බට්ඨ මාණවකයා, අංගක මාණවකයා" යනාදී තැන්හි "තරුණයා" යන අර්ථය ද "මාණව" යන්නෙන් කියැවේ. මෙහි ද (බ්‍රහ්මදත්ත මාණවකයා යන තැන ද) එම අර්ථයම වේ. එනම් "බ්‍රහ්මදත්ත නම් වූ තරුණ අතේවාසිකයා සමඟ" යන්නයි.

Tatrāti tasmiṃ addhānamagge, tesu vā dvīsu janesu. Sudanti nipātamattaṃ. Anekapariyāyenāti pariyāya-saddo tāva vāradesanākāraṇesu vattati. ‘‘Kassa nu kho, ānanda, ajja pariyāyo bhikkhuniyo ovaditu’’ntiādīsu (ma. ni. 3.398) hi vāre pariyāyasaddo vattati. ‘‘Madhupiṇḍikapariyāyotveva naṃ dhārehī’’tiādīsu (ma. ni. 1.205) desanāyaṃ. ‘‘Imināpi kho, te rājañña, pariyāyena evaṃ hotū’’tiādīsu (dī. ni. 2.411) kāraṇe. Svāyamidhāpi kāraṇe vattati, tasmā ayamettha attho – ‘‘anekavidhena kāraṇenā’’ti, ‘‘bahūhi kāraṇehī’’ti vuttaṃ hoti.

"තත්‍ර" යනු ඒ දීර්ඝ මාර්ගයෙහි හෝ ඒ පුද්ගලයන් දෙදෙනා කෙරෙහි යන්නයි. "සුදං" යනු නිපාත මාත්‍රයකි. "අනේකපරියායෙන" යන්නෙහි "පරියාය" ශබ්දය වාර (වතාව), දේශනා සහ කාරණා යන අර්ථයන්හි වැටේ. "ආනන්දය, අද මෙහෙණින්ට අවවාද දීමට කාගේ වාරය (පරියාය) ද?" යනාදී තැන්හි "පරියාය" ශබ්දය වාරය යන අර්ථයෙහි වැටේ. "මෙම සූත්‍රය මධුපිණ්ඩික පරියාය (දේශනාව) ලෙස දරාගන්න" යනාදී තැන්හි "දේශනාව" යන අර්ථයෙහි ද, "රාජඤ්ඤය, මේ කාරණයෙන් (පරියායෙන්) ද මෙසේ වේවා" යනාදී තැන්හි "කාරණය" යන අර්ථයෙහි ද වැටේ. මෙහි ද එය "කාරණය" යන අර්ථයෙහි වැටේ. එබැවින් මෙහි අර්ථය "නොයෙක් ආකාර වූ කාරණයෙන්" හෙවත් "බොහෝ කාරණා මගින්" යන්නයි.

Buddhassa avaṇṇaṃ bhāsatīti avaṇṇavirahitassa aparimāṇavaṇṇasamannāgatassāpi buddhassa bhagavato – ‘‘yaṃ loke jātivuḍḍhesu kattabbaṃ abhivādanādisāmīcikammaṃ ‘sāmaggiraso’ti vuccati, taṃ samaṇassa gotamassa natthi tasmā arasarūpo samaṇo gotamo, nibbhogo, akiriyavādo, ucchedavādo, jegucchī, venayiko, tapassī, apagabbho. Natthi samaṇassa gotamassa uttarimanussadhammo alamariyañāṇadassanaviseso. Takkapariyāhataṃ samaṇo gotamo dhammaṃ deseti, vīmaṃsānucaritaṃ, sayaṃpaṭibhānaṃ. Samaṇo gotamo na sabbaññū, na lokavidū, na anuttaro, na aggapuggalo’’ti. Evaṃ taṃ taṃ akāraṇameva kāraṇanti vatvā tathā tathā avaṇṇaṃ dosaṃ nindaṃ bhāsati.

"බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අගුණ කියයි" යනු, අගුණයෙන් තොර වූ ද අප්‍රමාණ ගුණයෙන් යුක්ත වූ ද බුදුරජාණන් වහන්සේ පිළිබඳව - "ලෝකයෙහි වැඩිහිටියන් කෙරෙහි කළ යුතු යම් වැඳීම් පිදීම් ආදී සාමීචි කර්මයක් ඇද්ද, එය ශ්‍රමණ ගෝතමයන් කෙරෙහි නැත. එබැවින් ශ්‍රමණ ගෝතමයන් රස විරහිතය, අනුභව කළ යුතු ගුණ රසයක් නැත්තෙකි, අකිරියවාදියෙකි, උච්ඡේදවාදියෙකි, පිළිකුල් කරන්නෙකි, විනාශ කරන්නෙකි, තපස්වීයෙකි, මව්කුස පිළිසිඳ ගැනීමෙන් තොර වූවෙකි (නැතහොත් හීන උත්පත්ති ඇත්තෙකි). ශ්‍රමණ ගෝතමයන් හට උත්තරීමනුස්ස ධර්මයක් හෝ ආර්යයන්ට සුදුසු ඥානදර්ශන විශේෂයක් නැත. ශ්‍රමණ ගෝතමයන් තර්කයෙන් විමසා බලා තමාගේම වැටහීමට අනුව ධර්මය දේශනා කරයි. ශ්‍රමණ ගෝතමයන් සර්වඥයෙක් නොවේ, ලෝකවිදූ නොවේ, අනුත්තර නොවේ, අග්‍ර පුද්ගලයා නොවේ" යනුවෙන් ඒ ඒ අකාරණයක්ම (නිවැරදි නොවන දෙයක්ම) කාරණයක් කොට පවසා නොයෙක් ආකාරයෙන් අගුණ, දෝෂ සහ නින්දා පවසයි.

Yathā ca buddhassa, evaṃ dhammassāpi taṃ taṃ akāraṇameva kāraṇato vatvā – ‘‘samaṇassa gotamassa dhammo durakkhāto, duppaṭivedito, aniyyāniko, anupasamasaṃvattaniko’’ti tathā tathā avaṇṇaṃ bhāsati.

බුදුරජාණන් වහන්සේට මෙන්ම, ධර්මයට ද ඒ ඒ අකාරණයන්ම කාරණා කොට දක්වමින් - "ශ්‍රමණ ගෝතමයන්ගේ ධර්මය වැරදි ලෙස දේශනා කරන ලද්දකි, නිවැරදිව අවබෝධ කරගත නොහැක්කකි, සසරින් එතෙර කරන සුලු නොවූවකි, කෙලෙස් සංසිඳවීම පිණිස පවතින්නක් නොවේ" යනුවෙන් ඒ ඒ අයුරින් අගුණ පවසයි.

Yathā [Pg.38] ca dhammassa, evaṃ saṅghassāpi yaṃ vā taṃ vā akāraṇameva kāraṇato vatvā – ‘‘micchāpaṭipanno samaṇassa gotamassa sāvakasaṅgho, kuṭilapaṭipanno, paccanīkapaṭipadaṃ ananulomapaṭipadaṃ adhammānulomapaṭipadaṃ paṭipanno’’ti tathā tathā avaṇṇaṃ bhāsati.

ධර්මයට මෙන්ම සංඝයාට ද හරි හෝ වේවා වැරදි හෝ වේවා යම් අකාරණයක්ම කාරණා කොට දක්වමින් - "ශ්‍රමණ ගෝතමයන්ගේ ශ්‍රාවක සංඝයා වැරදි ලෙස පිළිපන්නාහ, කුටිලව පිළිපන්නාහ, සම්මා පටිපදාවට විරුද්ධ වූ, අනුලෝම නොවූ, ධර්මයට අනුලෝම නොවූ පිළිවෙතක පිළිපන්නාහ" යනුවෙන් ඒ ඒ අයුරින් අගුණ පවසයි.

Antevāsī panassa – ‘‘amhākaṃ ācariyo aparāmasitabbaṃ parāmasati, anakkamitabbaṃ akkamati, svāyaṃ aggiṃ gilanto viya, hatthena asidhāraṃ parāmasanto viya, muṭṭhinā sineruṃ padāletukāmo viya, kakacadantapantiyaṃ kīḷamāno viya, pabhinnamadaṃ caṇḍahatthiṃ hatthena gaṇhanto viya ca vaṇṇārahasseva ratanattayassa avaṇṇaṃ bhāsamāno anayabyasanaṃ pāpuṇissati. Ācariye kho pana gūthaṃ vā aggiṃ vā kaṇṭakaṃ vā kaṇhasappaṃ vā akkamante, sūlaṃ vā abhirūhante, halāhalaṃ vā visaṃ khādante, khārodakaṃ vā pakkhalante, narakapapātaṃ vā papatante, na antevāsinā taṃ sabbamanukātabbaṃ hoti. Kammassakā hi sattā attano kammānurūpameva gatiṃ gacchanti. Neva pitā puttassa kammena gacchati, na putto pitu kammena, na mātā puttassa, na putto mātuyā, na bhātā bhaginiyā, na bhaginī bhātu, na ācariyo antevāsino, na antevāsī ācariyassa kammena gacchati. Mayhañca ācariyo tiṇṇaṃ ratanānaṃ avaṇṇaṃ bhāsati, mahāsāvajjo kho panāriyūpavādoti. Evaṃ yoniso ummujjitvā ācariyavādaṃ maddamāno sammākāraṇameva kāraṇato apadisanto anekapariyāyena tiṇṇaṃ ratanānaṃ vaṇṇaṃ bhāsitumāraddho, yathā taṃ paṇḍitajātiko kulaputto’’. Tena vuttaṃ – ‘‘suppiyassa pana paribbājakassa antevāsī brahmadatto māṇavo anekapariyāyena buddhassa vaṇṇaṃ bhāsati, dhammassa vaṇṇaṃ bhāsati, saṅghassa vaṇṇaṃ bhāsatī’’ti.

ඔහුගේ අතේවාසිකයා වූ (බ්‍රහ්මදත්ත) නම් - "අපගේ ආචාර්යවරයා පරාමර්ශනය නොකළ යුතු දෙයක් (ආර්ය උපවාදය) පරාමර්ශනය කරයි, නොපෑගිය යුතු දෙයක් පාගයි. ඔහු ගින්දර ගිලින මිනිසෙකු මෙන් ද, අතින් කඩු මුවහත අල්ලන මිනිසෙකු මෙන් ද, මිට මොලවා මහා මේරු පර්වතය පලන්නට කැමති මිනිසෙකු මෙන් ද, කියත් දත් පේළියක් මත සෙල්ලම් කරන මිනිසෙකු මෙන් ද, මදය වෑහෙන චණ්ඩ ඇතෙකු අතින් අල්ලන්නෙකු මෙන් ද ගුණ පැවසීමට සුදුසු වූ රත්නත්‍රයේ අගුණ පවසමින් මහත් විනාශයට පත් වන්නේය. ආචාර්යවරයා අසූචි හෝ ගින්දර හෝ කටු හෝ කළු සර්පයෙකු පාගන කල්හි, නැතහොත් උලකට නඟින කල්හි, හලාහල විෂ කන කල්හි, ලුණු දියෙන් සෝදන කල්හි, නිරය නැමති ප්‍රපාතයට වැටෙන කල්හි අතේවාසිකයා විසින් ඒ සියල්ල අනුකරණය කළ යුතු නොවේ. සත්වයෝ තමාගේ කර්මය උරුමය කොට ඇත්තාහ, තම තමාගේ කර්මයට අනුරූපීවම ගතියට (උපතට) යන්නාහ. පියා පුතාගේ කර්මයෙන් ගතියට නොයයි, පුතා පියාගේ කර්මයෙන් නොයයි, මව පුතාගේ කර්මයෙන් ද පුතා මවගේ කර්මයෙන් ද සහෝදරයා සහෝදරියගේ කර්මයෙන් ද සහෝදරිය සහෝදරයාගේ කර්මයෙන් ද ආචාර්යවරයා අතේවාසිකයාගේ කර්මයෙන් ද අතේවාසිකයා ආචාර්යවරයාගේ කර්මයෙන් ද ගතියට නොයයි. මගේ ආචාර්යවරයා තෙරුවන්ගේ අගුණ කියයි, ආර්ය උපවාදය මහත් වූ වරදකි" යනුවෙන් මෙසේ නුවණින් මෙනෙහි කර ආර්ය උපවාදයෙන් මිදී, ආචාර්යවරයාගේ වාදය මඩිනු ලබමින්, නිවැරදි කාරණයම කාරණයක් ලෙස දක්වමින්, නුවණැති කුලපුත්‍රයෙකු යම් සේ ද එලෙසින්ම නොයෙක් ආකාරයෙන් තෙරුවන්ගේ ගුණ පැවසීමට පටන් ගත්තේය. එහෙයින් "සුප්පිය පරිබ්‍රාජකයාගේ අතේවාසික වූ බ්‍රහ්මදත්ත මාණවකයා නොයෙක් ආකාරයෙන් බුදුන්ගේ ගුණ කියයි, දහමේ ගුණ කියයි, සඟුන්ගේ ගුණ කියයි" යැයි කියන ලදී.

Tattha vaṇṇanti vaṇṇa-saddo saṇṭhāna-jāti-rūpāyatana-kāraṇa-pamāṇa-guṇa-pasaṃsādīsu dissati. Tattha ‘‘mahantaṃ sapparājavaṇṇaṃ abhinimminitvā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.142) saṇṭhānaṃ vuccati. ‘‘Brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo, hīno añño vaṇṇo’’tiādīsu (ma. ni. 2.402) jāti. ‘‘Paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato’’tiādīsu (dī. ni. 1.303) rūpāyatanaṃ.

එහි "වණ්ණ" යන්නෙහි "වණ්ණ" ශබ්දය හැඩය (සණ්ඨාන), කුලය (ජාති), රූපය (රූපායතන), කාරණය, ප්‍රමාණය, ගුණය සහ ප්‍රශංසාව ආදී අර්ථයන්හි දක්නට ලැබේ. එහි "මහා සර්ප රාජයෙකුගේ වෙස් (සණ්ඨානය) මවාගෙන" යනාදී තැන්හි හැඩය (සණ්ඨාන) කියනු ලැබේ. "බ්‍රාහ්මණ වංශයම (වණ්ණය) ශ්‍රේෂ්ඨයි, අන්‍ය වංශයෝ හීනය" යනාදී තැන්හි කුලය (ජාති) යන්නයි. "උතුම් වූ ශරීර වර්ණයෙන් යුක්ත වූ" යනාදී තැන්හි රූපය (රූපායතන) යන්නයි.

‘‘Na [Pg.39] harāmi na bhañjāmi, ārā siṅghāmi vārijaṃ;

Atha kena nu vaṇṇena, gandhatthenoti vuccatī’’ti. (saṃ. ni. 1.234) –

“මම (නෙළුම් මල) ගෙන නොයමි, නොකඩමි, දුර සිටම ජලජ වූ නෙළුම් මලේ සුවඳ ආඝ්‍රාණය කරමි. එසේ තිබියදී කුමන හේතුවක් නිසා මට ‘සුවඳ සොරකම් කරන්නා’ යැයි කියනු ලැබේද?” (සං. නි. 1.234) –

Ādīsu kāraṇaṃ. ‘‘Tayo pattassa vaṇṇā’’tiādīsu (pārā. 602) pamāṇaṃ. ‘‘Kadā saññūḷhā pana, te gahapati, ime samaṇassa gotamassa vaṇṇā’’tiādīsu (ma. ni. 2.77) guṇo. ‘‘Vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsatī’’tiādīsu (a. ni. 2.135) pasaṃsā. Idha guṇopi pasaṃsāpi. Ayaṃ kira taṃ taṃ bhūtameva kāraṇaṃ apadisanto anekapariyāyena ratanattayassa guṇūpasañhitaṃ pasaṃsaṃ abhāsi. Tattha – ‘‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho’’tiādinā (pārā. 1) nayena, ‘‘ye bhikkhave, buddhe pasannā agge te pasannā’’tiādinā ‘‘ekapuggalo, bhikkhave, loke uppajjamāno uppajjati…pe… asamo asamasamo’’tiādinā (a. ni. 1.174) ca nayena buddhassa vaṇṇo veditabbo. ‘‘Svākkhāto bhagavatā dhammo’’ti (dī. ni. 2.159) ca ‘‘ālayasamugghāto vaṭṭupacchedo’’ti (iti. 90, a. ni. 4.34) ca, ‘‘ye bhikkhave, ariye aṭṭhaṅgike magge pasannā, agge te pasannā’’ti ca evamādīhi nayehi dhammassa vaṇṇo veditabbo. ‘‘Suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’’ti (dī. ni. 2.159) ca, ‘‘ye, bhikkhave, saṅghe pasannā, agge te pasannā’’ti (a. ni. 4.34) ca evamādīhi pana nayehi saṅghassa vaṇṇo veditabbo. Pahontena pana dhammakathikena pañcanikāye navaṅgaṃ satthusāsanaṃ caturāsītidhammakkhandhasahassāni ogāhitvā buddhādīnaṃ vaṇṇo pakāsetabbo. Imasmiñhi ṭhāne buddhādīnaṃ guṇe pakāsento atitthena pakkhando dhammakathikoti na sakkā vattuṃ. Īdisesu hi ṭhānesu dhammakathikassa thāmo veditabbo. Brahmadatto pana māṇavo anussavādimattasambandhitena attano thāmena ratanattayassa vaṇṇaṃ bhāsati.

ආදී තැන්හි ‘හේතුව’ යන අර්ථයයි. ‘තයෝ පත්තස්ස වණ්ණා’ (පාත්‍රයක ප්‍රමාණ තුනකි) ආදී තැන්හි ‘ප්‍රමාණය’ යන්නයි. ‘ගෘහපතිය, කවදා සිට ද ඔබට ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේගේ මේ ගුණ (වර්ණ) ඇති වූයේ?’ ආදී තැන්හි ‘ගුණය’ යන්නයි. ‘ගුණයට සුදුස්සාගේ ගුණ (වර්ණ) පවසයි’ ආදී තැන්හි ‘ප්‍රශංසාව’ යන්නයි. මෙහි (බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රයේ) ගුණය ද ප්‍රශංසාව ද යන අර්ථ දෙකම ගැනේ. මේ බ්‍රහ්මදත්ත මානවකයා ඒ ඒ වූ සත්‍ය කරුණු දක්වමින් නොයෙක් අයුරින් තෙරුවන්ගේ ගුණයෙන් යුත් ප්‍රශංසාව ප්‍රකාශ කළේය. එහිදී - ‘ඉතිපි සෝ භගවා අරහං සම්මා සම්බුද්ධෝ’ ආදී ක්‍රමයෙන් ද, ‘මහණෙනි, යම් කෙනෙක් බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි පැහැදුණාහු ද, ඔවුහු අග්‍ර වූවන් කෙරෙහි පැහැදුණාහු වෙති’ ආදී ක්‍රමයෙන් ද, ‘මහණෙනි, ලොව උපදින්නා වූ ඒක පුද්ගලයෙක් උපදියි... අසම වූ, අසමසම වූ’ ආදී ක්‍රමයෙන් ද බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ගුණය (වර්ණය) දත යුතුය. ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ධර්මය ස්වක්ඛාත (මැනවින් දේශනා) කරන ලද්දේය’ යන්නෙන් ද, ‘ආලය (තණ්හාව) සමුග්ඝාතනය කරන, සංසාර වෘත්තය සිඳලන’ යන්නෙන් ද, ‘මහණෙනි, යම් කෙනෙක් ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය කෙරෙහි පැහැදුණාහු ද, ඔවුහු අග්‍ර වූවන් කෙරෙහි පැහැදුණාහු වෙති’ ආදී ක්‍රමයන්ගෙන් ධර්මයේ ගුණය දත යුතුය. ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක සංඝයා මැනවින් පිළිපන් (සුප්පටිපන්න) සේක’ යන්නෙන් ද, ‘මහණෙනි, යම් කෙනෙක් සංඝයා කෙරෙහි පැහැදුණාහු ද, ඔවුහු අග්‍ර වූවන් කෙරෙහි පැහැදුණාහු වෙති’ ආදී ක්‍රමයන්ගෙන් සංඝයාගේ ගුණය දත යුතුය. දක්ෂ වූ ධර්ම කථිකයෙකු විසින් පංච නිකාය, නවාංග ශාස්තෘ ශාසනය හා අසූහාරදහසක් ධර්මස්කන්ධයන් විමසා බුද්ධාදී රත්නයන්ගේ ගුණ ප්‍රකාශ කළ යුතුය. මේ ස්ථානයෙහි බුද්ධාදීන්ගේ ගුණ ප්‍රකාශ කරන ධර්ම කථිකයා ‘අකාලයේ (අවස්ථාවෙන් බැහැරව) පැන ගිය ධර්ම කථිකයෙක්’ යැයි කිව නොහැකිය. මෙබඳු ස්ථානවලදී ධර්ම කථිකයාගේ ඥාන ශක්තිය දත යුතුය. බ්‍රහ්මදත්ත මානවකයා නම් අනුශ්‍රව (ඇසූ පිරූ තැන්) පමණක් සම්බන්ධ වූ තම ඥාන ශක්තියෙන් තෙරුවන්ගේ ගුණ පවසයි.

Itiha te ubho ācariyantevāsīti evaṃ te dve ācariyantevāsikā. Aññamaññassāti añño aññassa. Ujuvipaccanīkavādāti īsakampi apariharitvā ujumeva vividhapaccanīkavādā, anekavāraṃ viruddhavādā eva hutvāti attho. Ācariyena hi ratanattayassa avaṇṇe bhāsite antevāsī vaṇṇaṃ bhāsati, puna itaro avaṇṇaṃ, itaro vaṇṇanti evaṃ ācariyo sāraphalake visarukkhaāṇiṃ ākoṭayamāno viya [Pg.40] punappunaṃ ratanattayassa avaṇṇaṃ bhāsati. Antevāsī pana suvaṇṇarajatamaṇimayāya āṇiyā taṃ āṇiṃ paṭibāhayamāno viya punappunaṃ ratanattayassa vaṇṇaṃ bhāsati. Tena vuttaṃ – ‘‘ujuvipaccanīkavādā’’ti.

‘ඉතිහ තේ උභෝ ආචරියන්තේවාසී’ යනු මෙලෙස ඒ ආචාර්ය සහ අතේවාසික (ගෝලයා) යන දෙදෙනායි. ‘අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස’ යනු එකිනෙකාට (විරුද්ධව) යන්නයි. ‘උජුවිපච්චනීකවාදා’ යනු මදකුදු මග නොහැර සෘජුවම විවිධ වූ විරුද්ධ වාද ඇත්තා වූ, බොහෝ වාරයක් විරුද්ධ වාද ඇත්තන්ම වී යන්නයි. ආචාර්යවරයා තෙරුවන්ගේ අගුණ පවසන කල්හි, අතේවාසිකයා ගුණ පවසයි; නැවත අනෙකා අගුණ පවසන විට, අනෙකා ගුණ පවසයි. මෙසේ ආචාර්යවරයා සාරවත් ලී පුවරුවක විෂ සහිත කූඤ්ඤයක් ගසන්නාක් මෙන් නැවත නැවත තෙරුවන්ගේ අගුණ පවසයි. අතේවාසිකයා වූ කලී රන් රිදී මැණික්වලින් කළ කූඤ්ඤයකින් ඒ (අගුණ නමැති) කූඤ්ඤය ඉවත් කරන්නාක් මෙන් නැවත නැවත තෙරුවන්ගේ ගුණ පවසයි. එබැවින් ‘සෘජුවම විරුද්ධ වාද ඇත්තෝ’ යැයි කියන ලදී.

Bhagavantaṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandhā honti bhikkhusaṅghañcāti bhagavantañca bhikkhusaṅghañca pacchato pacchato dassanaṃ avijahantā iriyāpathānubandhanena anubandhā honti, sīsānulokino hutvā anugatā hontīti attho.

‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හා භික්ෂු සංඝයා පිටුපසින් පිටුපසින් අනුබද්ධව (ලුහුබඳිමින්) යති’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේව ද භික්ෂු සංඝයාව ද පිටුපසින් පිටුපසින් දැකීම අත්නොහරිමින්, ඉරියව් අනුගමනය කරමින් අනුබද්ධව යති, හිස ඔසවා බලමින් අනුගමනය කරන්නාහු වෙති යන්නයි.

Kasmā pana bhagavā taṃ addhānaṃ paṭipanno? Kasmā ca suppiyo anubandho? Kasmā ca so ratanattayassa avaṇṇaṃ bhāsatīti? Bhagavā tāva tasmiṃ kāle rājagahaparivattakesu aṭṭhārasasu mahāvihāresu aññatarasmiṃ vasitvā pātova sarīrappaṭijagganaṃ katvā bhikkhācāravelāyaṃ bhikkhusaṅghaparivuto rājagahe piṇḍāya carati. So taṃ divasaṃ bhikkhusaṅghassa sulabhapiṇḍapātaṃ katvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto bhikkhusaṅghaṃ pattacīvaraṃ gāhāpetvā – ‘‘nāḷandaṃ gamissāmī’’ti, rājagahato nikkhamitvā taṃ addhānaṃ paṭipanno. Suppiyopi kho tasmiṃ kāle rājagahaparivattake aññatarasmiṃ paribbājakārāme vasitvā paribbājakaparivuto rājagahe bhikkhāya carati. Sopi taṃ divasaṃ paribbājakaparisāya sulabhabhikkhaṃ katvā bhuttapātarāso paribbājake paribbājakaparikkhāraṃ gāhāpetvā – nāḷandaṃ gamissāmicceva bhagavato taṃ maggaṃ paṭipannabhāvaṃ ajānantova anubandho. Sace pana jāneyya nānubandheyya. So ajānitvāva gacchanto gīvaṃ ukkhipitvā olokayamāno bhagavantaṃ addasa buddhasiriyā sobhamānaṃ rattakambalaparikkhittamiva jaṅgamakanakagirisikharaṃ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කුමන හේතුවක් නිසා ඒ දීර්ඝ මාර්ගයට පිළිපන් සේක් ද? කුමන හේතුවක් නිසා සුප්පිය අනුගමනය කළේ ද? කුමන හේතුවක් නිසා ඔහු තෙරුවන්ගේ අගුණ පැවසුවේ ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එකල්හි රජගහ නුවර අවට වූ අටළොස් මහා විහාරයන්ගෙන් එක්තරා විහාරයක වැඩ වෙසෙමින්, උදෑසනම ශරීර කෘත්‍යයන් නිමවා, පිඬු සිඟා වඩින වේලාවෙහි භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා රජගහ නුවර පිඬු සිඟා වැඩි සේක. උන්වහන්සේ එදින භික්ෂු සංඝයාට පහසුවෙන් පිණ්ඩපාතය ලැබෙන සේ සලසා, පසුව පිණ්ඩපාතයෙන් වැළකී (වඩමවා), භික්ෂු සංඝයාට පා සිවුරු ගන්වා ‘නාලන්දාවට වඩින්නෙමි’ යි රජගහ නුවරින් නික්ම ඒ දීර්ඝ මාර්ගයට පිළිපන් සේක. සුප්පිය ද එකල රජගහ නුවර අවට වූ එක්තරා පරිබ්‍රාජක ආරාමයක වෙසෙමින් පරිබ්‍රාජකයන් පිරිවරා රජගහ නුවර සිඟමනේ හැසිරුණේය. ඔහු ද එදින පරිබ්‍රාජක පිරිසට පහසුවෙන් ආහාර ලැබෙන සේ සලසා, උදෑසන ආහාරය අනුභව කොට, පරිබ්‍රාජකයන්ට පරිබ්‍රාජක පිරිකර ගන්වා - නාලන්දාවට යන්නෙමි යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම මාර්ගයට පිළිපන් බව නොදැනම අනුගමනය කළේය. ඉදින් දැන ගත්තේ නම් අනුගමනය නොකරනු ඇත. ඔහු නොදැනම යමින්, බෙල්ල ඔසවා බලන්නේ, බුදු සිරියෙන් බබළන්නා වූ, රතු කම්බිලියකින් වට කරන ලද චලනය වන රන් පර්වත මුදුනක් වැනි වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේව දුටුවේය.

Tasmiṃ kira samaye dasabalassa sarīrato nikkhamitvā chabbaṇṇarasmiyo samantā asītihatthappamāṇe padese ādhāvanti vidhāvanti ratanāveḷaratanadāmaratanacuṇṇavippakiṇṇaṃ viya, pasāritaratanacittakañcanapaṭamiva, rattasuvaṇṇarasanisiñcamānamiva, ukkāsatanipātasamākulamiva, nirantaravippakiṇṇakaṇikārapupphamiva vāyuvegakkhittacīnapiṭṭhacuṇṇamiva, indadhanuvijjulatātārāgaṇappabhāvisaravipphuritaviccharitamiva ca taṃ vanantaraṃ hoti.

එකල්හි දසබලයන් වහන්සේගේ ශරීරයෙන් නික්මුණු ෂඩ් වර්ණ රශ්මි මාලාවෝ හාත්පස අසූ රියනක් පමණ පෙදෙසෙහි ඒ මේ අත විහිදී යති. එම වනාන්තරය රන් මිණි මුතු ආදියෙන් කළ හිස පැළඳි මල් දම්, රන් මල් මාලා හා රන් කුඩු විසුරුවන්නාක් මෙන් ද, විහිදුවන ලද විසිතුරු රන් පිළියක් මෙන් ද, රතු රන් දියර වත් කරන්නාක් මෙන් ද, උල්කාපාත සමූහයක් ඇද හැලෙන්නාක් මෙන් ද, අතුරු සිදුරු නැතිව විසුරුණු කිණිහිරිය මල් සමූහයක් මෙන් ද, සුළං වේගයෙන් විසිරුණු චීන පිටි කුඩු මෙන් ද, දේදුනු, විදුලි ලතා හා තරු රැස්වල දීප්තියෙන් හාත්පස එකලු කරන්නාක් මෙන් ද විය.

Asīti [Pg.41] anubyañjanānurañjitañca pana bhagavato sarīraṃ vikasitakamaluppalamiva, saraṃ sabbapāliphullamiva pāricchattakaṃ, tārāmarīcivikasitamiva, gaganatalaṃ siriyā avahasantamiva, byāmappabhāparikkhepavilāsinī cassa dvattiṃsavaralakkhaṇamālā ganthetvā ṭhapitadvattiṃsacandamālāya dvattiṃsasūriyamālāya paṭipāṭiyā ṭhapitadvattiṃsacakkavattidvattiṃsasakkadevarājadvattiṃsamahābrahmānaṃ siriṃ siriyā abhibhavantimiva. Tañca pana bhagavantaṃ parivāretvā ṭhitā bhikkhū sabbeva appicchā santuṭṭhā pavivittā asaṃsaṭṭhā codakā pāpagarahino vattāro vacanakkhamā sīlasampannā samādhipaññāvimuttivimuttiññāṇadassanasampannā. Tesaṃ majjhe bhagavā rattakambalapākāraparikkhitto viya kañcanathambho, rattapadumasaṇḍamajjhagatā viya suvaṇṇanāvā, pavāḷavedikāparikkhitto viya aggikkhandho, tārāgaṇaparivārito viya puṇṇacando migapakkhīnampi cakkhūni pīṇayati, pageva devamanussānaṃ. Tasmiñca pana divase yebhuyyena asītimahātherā meghavaṇṇaṃ paṃsukūlaṃ ekaṃsaṃ karitvā kattaradaṇḍaṃ ādāya suvammavammitā viya gandhahatthino vigatadosā vantadosā bhinnakilesā vijaṭitajaṭā chinnabandhanā bhagavantaṃ parivārayiṃsu. So sayaṃ vītarāgo vītarāgehi, sayaṃ vītadoso vītadosehi, sayaṃ vītamoho vītamohehi, sayaṃ vītataṇho vītataṇhehi, sayaṃ nikkileso nikkilesehi, sayaṃ buddho anubuddhehi parivārito; pattaparivāritaṃ viya kesaraṃ, kesaraparivāritā viya kaṇṇikā, aṭṭhanāgasahassaparivārito viya chaddanto nāgarājā, navutihaṃsasahassaparivārito viya dhataraṭṭho haṃsarājā, senaṅgaparivārito viya cakkavattirājā, devagaṇaparivārito viya sakko devarājā, brahmagaṇaparivārito viya hārito mahābrahmā, aparimitakālasañcitapuññabalanibbattāya acinteyyāya anopamāya buddhalīlāya cando viya gaganatalaṃ taṃ maggaṃ paṭipanno hoti.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රී දේහය අසූවක් අනුව්‍යංජනයන්ගෙන් බබළන්නේ, පිපුණු නෙළුම් හා මානෙල් මල් ඇති විලක් මෙන් ද, මුළුමනින්ම මල් පිපුණු පරසතු රුකක් මෙන් ද, තාරකාවන්ගේ රශ්මියෙන් බබළන ආකාශ තලය මෙන් ද ශෝභාවෙන් යුක්ත වූයේ ඒ සියල්ලටම සිනාසෙන්නාක් (පරදවන්නාක්) බඳු විය. උන්වහන්සේගේ බඹයක් පමණ වූ ප්‍රභා මණ්ඩලයෙන් බබළන්නා වූ දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණ මාලාව, පිළිවෙළින් තබන ලද සඳ තිස් දෙකක මාලාවක් මෙන් ද, හිරු තිස් දෙකක මාලාවක් මෙන් ද, එසේම දෙතිස් සක්විති රජවරුන්ගේ, දෙතිස් සක් දෙවිඳුන්ගේ සහ දෙතිස් මහා බ්‍රහ්මයන්ගේ ශෝභාව සිය ශ්‍රී විභූතියෙන් අභිබවා සිටියේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිවරා සිටි සියලුම භික්ෂූහු අල්පේච්ඡ වූහ, සන්තුෂ්ට වූහ, විවේකී වූහ, ලාභ සත්කාරයන්හි නොඇලුණා වූහ, වරද පෙන්වා දෙන්නෝ වූහ, පව් ගර්හා කරන්නෝ වූහ, අනුශාසනා කරන්නෝ වූහ, ඉවසීම ඇත්තෝ වූහ, ශීල, සමාධි, ප්‍රඥා, විමුක්ති සහ විමුක්ති ඥානදර්ශනයන්ගෙන් යුක්ත වූහ. ඒ භික්ෂූන් මැද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, රතු කම්බිලියෙන් වට කරන ලද රන් ටැඹක් මෙන් ද, රතු නෙළුම් වනයක් මැද ඇති රන් නැවක් මෙන් ද, පබළු වේදිකාවකින් වට වූ ගිනි කඳක් මෙන් ද, තරු පිරිවරාගත් පුන් සඳක් මෙන් ද වැඩසිටිමින් තිරිසන් සතුන්ගේ පවා නෙත් පිනවූහ; දෙවි මිනිසුන් ගැන කියනුම කිම? ඒ දිනයෙහි බොහෝ සෙයින් අසූ මහ ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා මෙඝ වර්ණ පාංශුකූල සිවුරු ඒකාංශ කොට පෙරවා, සැරයටි ගෙන, මනා සන්නාහ සන්නද්ධ වූ ගන්ධ හස්තීන් මෙන් කෙලෙස් රහිතව, වමාරා දැමූ කෙලෙස් ඇතිව, බිඳ දමන ලද කෙලෙස් ඇතිව, ලිහා දැමූ අවුල් ඇතිව, සිඳ දමන ලද බැඳීම් ඇතිව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිවරා ගමන් කළහ. උන්වහන්සේ තමන් වහන්සේ රාග රහිතව රාග රහිතවූවන් පිරිවරා ද, ද්වේෂ රහිතව ද්වේෂ රහිතවූවන් පිරිවරා ද, මෝහ රහිතව මෝහ රහිතවූවන් පිරිවරා ද, තණ්හා රහිතව තණ්හා රහිතවූවන් පිරිවරා ද, නික්ලේශීව නික්ලේශීන් පිරිවරා ද, බුදු වූ උන්වහන්සේ අනුබුදුවරුන් පිරිවරා ද; පෙති වලින් වට වූ රේණුවක් මෙන් ද, රේණුවලින් වට වූ කර්ණිකාවක් මෙන් ද, අටදහසක් ඇතුන් පිරිවරා ගත් ඡද්දන්ත හස්ති රාජයා මෙන් ද, අනූදහසක් හංසයන් පිරිවරා ගත් ධතරට්ඨ හංස රාජයා මෙන් ද, සිවුරඟ සේනාව පිරිවරා ගත් සක්විති රජු මෙන් ද, දෙවි පිරිස පිරිවරා ගත් සක් දෙවිඳු මෙන් ද, බ්‍රහ්ම පිරිස පිරිවරා ගත් හාරිත මහා බ්‍රහ්මයා මෙන් ද, අපරිමිත කාලයක් රැස් කළ පුණ්‍ය බලයෙන් හටගත්, අචින්ත්‍ය වූ, අනුපමේය වූ බුද්ධ ලීලාවෙන් යුක්තව, පුන් සඳ අහස් තලයේ ගමන් කරන්නාක් මෙන් ඒ මඟෙහි වැඩි සේක.

Athevaṃ bhagavantaṃ anopamāya buddhalīlāya gacchantaṃ bhikkhū ca okkhittacakkhū santindriye santamānase uparinabhe ṭhitaṃ puṇṇacandaṃ viya bhagavantaṃyeva namassamāne disvāva paribbājako attano parisaṃ avalokesi. Sā hoti kājadaṇḍake olambetvā gahitoluggaviluggapiṭṭhakatidaṇḍamorapiñchamattikāpattapasibbakakuṇḍikādianekaparikkhārabhārabharitā[Pg.42]. ‘‘Asukassa hatthā sobhaṇā, asukassa pādā’’ti evamādiniratthakavacanā mukharā vikiṇṇavācā adassanīyā apāsādikā. Tassa taṃ disvā vippaṭisāro udapādi.

මෙසේ අනුපමේය බුද්ධ ලීලාවෙන් වැඩම කරවන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද, බිමට යොමු කළ නෙත් ඇති, ශාන්ත ඉන්ද්‍රියයන් හා ශාන්ත මනසක් ඇති, අහසෙහි රැඳි පුන් සඳක් බඳු වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේටම නමස්කාර කරමින් වඩිනා භික්ෂූන් වහන්සේලා ද දැකීමෙන් පසුව, පරිබ්‍රාජකයා තමාගේ පිරිස දෙස බැලීය. ඒ පිරිස වනාහි කදෙහි එල්ලා ගත් හා ගත්, අබලන් වූ හා කැඩුණු පිට ඇති ආසන, තුන් පාවැටුම්, මොනර පිල් කලඹ, මැටි පාත්‍රා, පසුම්බි, පැන් කෙණ්ඩි ආදී නොයෙක් පිරිකර බරින් පීඩිත වූවෝ වූහ. "මොහුගේ අත් ලස්සනය, අසවලාගේ පාද ලස්සනය" ආදී වශයෙන් පලක් නැති කතා පවසන, කටසැර, විසිරුණු වචන ඇති ඒ පිරිස දැකීමට අප්‍රියය, ප්‍රසාදය දනවන සුළු නොවේ. ඔවුන් දැක ඔහුට මහත් සිත්තැවුලක් ඇති විය.

Idāni tena bhagavato vaṇṇo vattabbo bhaveyya. Yasmā panesa lābhasakkārahāniyā ceva pakkhahāniyā ca niccampi bhagavantaṃ usūyati. Aññatitthiyānañhi yāva buddho loke nuppajjati, tāvadeva lābhasakkārā nibbattanti, buddhuppādato pana paṭṭhāya parihīnalābhasakkārā honti, sūriyuggamane khajjopanakā viya nissirīkataṃ āpajjanti. Upatissakolitānañca sañjayassa santike pabbajitakāleyeva paribbājakā mahāparisā ahesuṃ, tesu pana pakkantesu sāpi tesaṃ parisā bhinnā. Iti imehi dvīhi kāraṇehi ayaṃ paribbājako yasmā niccampi bhagavantaṃ usūyati, tasmā taṃ usūyavisuggāraṃ uggiranto ratanattayassa avaṇṇameva bhāsatīti veditabbo.

මේ අවස්ථාවේදී ඔහු විසින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ගුණ කිව යුතුව තිබුණි. එහෙත් ඔහු ලාභ සත්කාර පිරිහීම නිසාත්, පිරිස පිරිහීම නිසාත් නිරන්තරයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි ඊර්ෂ්‍යා කරයි. මන්ද යත්, ලොව බුදුන් වහන්සේ නූපදිනා තාක් කල් අන්‍ය තීර්ථකයන්ට ලාභ සත්කාර උපදී; එහෙත් බුද්ධෝත්පාදයේ පටන් ඔවුන්ගේ ලාභ සත්කාර පිරිහී යයි, සූර්යෝදයෙහි දී කදෝපැණියන් මෙන් ඔවුන්ගේ දීප්තිය නැති වී යයි. උපතිස්ස හා කෝලිත යන දෙදෙනා සංජය යටතේ පැවිදි වූ සමයෙහි පරිබ්‍රාජකයන්ට මහත් පිරිසක් සිටියහ, එහෙත් ඔවුන් නික්ම ගිය පසු ඒ පිරිස ද බිඳී ගියේය. මෙසේ මේ කරුණු දෙක නිසා මේ පරිබ්‍රාජකයා නිරන්තරයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ඊර්ෂ්‍යා කරන බැවින්, ඒ ඊර්ෂ්‍යා නමැති විෂ වමාරමින් රත්නත්‍රයටම අගුණ පවසන බව දත යුතුය.

2. Atha kho bhagavā ambalaṭṭhikāyaṃ rājāgārake ekarattivāsaṃ upagacchi saddhiṃ bhikkhusaṅghenāti bhagavā tāya buddhalīlāya gacchamāno anupubbena ambalaṭṭhikādvāraṃ pāpuṇitvā sūriyaṃ oloketvā – ‘‘akālo dāni gantuṃ, atthasamīpaṃ gato sūriyo’’ti ambalaṭṭhikāyaṃ rājāgārake ekarattivāsaṃ upagacchi.

2. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂූ සංඝයා සමඟ අම්බලට්ඨිකාවෙහි රජගෙයි එක් රැයක් වැසීමට වැඩි සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ බුද්ධ ලීලාවෙන් වඩිමින් අනුපිළිවෙළින් අම්බලට්ඨිකා උයනේ දොරටුවට පැමිණ, සූර්යයා දෙස බලා - "දැන් ගමන් කිරීමට සුදුසු වේලාව නොවේ, සූර්යයා බැස යෑමට ආසන්නය" යි සිතා අම්බලට්ඨිකාවෙහි රජගෙයි එක් රැයක් වැසීමට වැඩම කළ සේක.

Tattha ambalaṭṭhikāti rañño uyyānaṃ. Tassa kira dvārasamīpe taruṇaambarukkho atthi, taṃ ‘‘ambalaṭṭhikā’’ti vadanti. Tassa avidūre bhavattā uyyānampi ambalaṭṭhikā tveva saṅkhyaṃ gataṃ. Taṃ chāyūdakasampannaṃ pākāraparikkhittaṃ suyojitadvāraṃ mañjusā viya suguttaṃ. Tattha rañño kīḷanatthaṃ paṭibhānacittavicittaṃ agāraṃ akaṃsu. Taṃ ‘‘rājāgāraka’’nti vuccati.

එහි 'අම්බලට්ඨිකා' යනු රජුගේ උයනයි. එහි දොරටුව අසල තරුණ අඹ ගසක් තිබූ නිසා එයට 'අම්බලට්ඨිකා' යයි කියනු ලැබේ. ඒ අඹ පැළයට නුදුරින් වූ බැවින් උයනට ද 'අම්බලට්ඨිකා' යන නම ලැබුණි. එය සෙවණින් හා ජලයෙන් යුක්ත වූ, ප්‍රාකාරයකින් වට වූ, මනාව සවිකළ දොරටු ඇති, පෙට්ටියක් මෙන් මනාව ආරක්ෂිත වූවකි. එහි රජුගේ විනෝදය පිණිස විචිත්‍ර සිත්තම්වලින් අලංකාර කළ ශාලාවක් විය. එය 'රාජාගාරක' යයි කියනු ලැබේ.

Suppiyopi khoti suppiyopi tasmiṃ ṭhāne sūriyaṃ oloketvā – ‘‘akālo dāni gantuṃ, bahū khuddakamahallakā paribbājakā, bahuparissayo ca ayaṃ maggo corehipi vāḷayakkhehipi vāḷamigehipi. Ayaṃ kho pana samaṇo gotamo uyyānaṃ paviṭṭho, samaṇassa ca gotamassa vasanaṭṭhāne [Pg.43] devatā ārakkhaṃ gaṇhanti, handāhampi idha ekarattivāsaṃ upagantvā sveva gamissāmī’’ti tadevuyyānaṃ pāvisi. Tato bhikkhusaṅgho bhagavato vattaṃ dassetvā attano attano vasanaṭṭhānaṃ sallakkhesi. Paribbājakopi uyyānassa ekapasse paribbājakaparikkhāre otāretvā vāsaṃ upagacchi saddhiṃ attano parisāya. Pāḷiyamārūḷhavaseneva pana – ‘‘saddhiṃ attano antevāsinā brahmadattena māṇavenā’’ti vuttaṃ.

සුප්පිය ද ඒ ස්ථානයේදී සූර්යයා දෙස බලා - "දැන් ගමන් කිරීමට වේලාව නොවේ, තරුණ හා වයසක පරිබ්‍රාජකයන් බොහෝය, මේ මාර්ගය සොර සතුරන්ගෙන්, රෞද්‍ර යක්ෂයන්ගෙන් හා රෞද්‍ර මෘගයන්ගෙන් ගහණ වූ භය පීඩා ඇති මඟකි. මේ ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ උයනට ඇතුළු වූහ, ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ වසන තැනට දේවතාවෝ ආරක්ෂාව සලසති. මම ද අද මෙහි එක් රැයක් වැස හෙට උදෑසනම යන්නෙමි" යි සිතා ඒ උයනටම ඇතුළු විය. ඉන්පසු භික්ෂූ සංඝයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි වත් පිළිවෙත් දක්වා තම තමන්ගේ ලැගුම්ගෙවල් සොයා ගත්හ. පරිබ්‍රාජකයා ද උයනේ එක් පසෙක පරිබ්‍රාජක පිරිකර තබා, තමාගේ පිරිස සමඟ ලැගුම් ගත්තේය. පාලි පාඨයෙහි සෘජුවම සඳහන් වන බැවින් "තමාගේ අතේවැසි බ්‍රහ්මදත්ත මාණවකයා සමඟ" යයි අටුවාවෙහි පවසා ඇත.

Evaṃ vāsaṃ upagato pana so paribbājako rattibhāge dasabalaṃ olokesi. Tasmiñca samaye samantā vippakiṇṇatārakā viya padīpā jalanti, majjhe bhagavā nisinno hoti, bhikkhusaṅgho ca bhagavantaṃ parivāretvā. Tattha ekabhikkhussapi hatthakukkuccaṃ vā pādakukkuccaṃ vā ukkāsitasaddo vā khipitasaddo vā natthi. Sā hi parisā attano ca sikkhitasikkhatāya satthari ca gāravenāti dvīhi kāraṇehi nivāte padīpasikhā viya niccalā sannisinnāva ahosi. Paribbājako taṃ vibhūtiṃ disvā attano parisaṃ olokesi. Tattha keci hatthaṃ khipanti, keci pādaṃ, keci vippalapanti, keci nillālitajivhā paggharitakheḷā, dante khādantā kākacchamānā gharugharupassāsino sayanti. So ratanattayassa guṇavaṇṇe vattabbepi issāvasena puna avaṇṇameva ārabhi. Brahmadatto pana vuttanayeneva vaṇṇaṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘tatrāpi sudaṃ suppiyo paribbājako’’ti sabbaṃ vattabbaṃ. Tattha tatrāpīti tasmimpi, ambalaṭṭhikāyaṃ uyyāneti attho.

මෙලෙස වාසයට පැමිණි ඒ සුප්පිය පරිබ්‍රාජකයා රාත්‍රී කාලයෙහි දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේ දෙස බැලීය. එකල්හි අවට විසිරුණු තරු මෙන් පහන් දල්වෙමින් තිබුණි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා මැද වැඩසිටියහ. එහි සිටි එකදු භික්ෂුවකගෙන් හෝ අත් පා සෙලවීමක්, කැස්සක් හෝ කිවිසුම් හඬක් හෝ නොවීය. ඒ පිරිස තමන්ගේ මනා ශික්ෂණය නිසාත්, ශාස්තෘන් වහන්සේ කෙරෙහි ඇති ගෞරවය නිසාත්, සුළං රහිත ස්ථානයක දැල්වෙන පහන් සිළුවක් මෙන් නිසලව වැඩසිටියහ. පරිබ්‍රාජකයා ඒ මහා ශෝභාව දැක තමාගේ පිරිස දෙස බැලීය. එහි ඇතැම්හු අත් පය ගසමින් ද, ඇතැම්හු නන් දෙඩවමින් ද, ඇතැම්හු දිවවල් එළියට දමා කෙළ පෙරමින් ද, දත් කට කමින් ද, ගෙරවූ හඬ නගමින් ද නිදා සිටියහ. ඔහු රත්නත්‍රයේ ගුණ කිව යුතු වුවත්, ඊර්ෂ්‍යාව නිසා නැවතත් අගුණම පැවසීය. බ්‍රහ්මදත්ත කුමරු කලින් කී ලෙසම ගුණ පැවසීය. එබැවින් 'එහි ද සුප්පිය පරිබ්‍රාජකයා...' යනාදී සියල්ල කිය යුතුය. එහි 'තත්‍රාපි' යනු ඒ අම්බලට්ඨිකා උයනේ ද යන්නයි.

3. Sambahulānanti bahukānaṃ. Tattha vinayapariyāyena tayo janā ‘‘sambahulā’’ti vuccanti. Tato paraṃ saṅgho. Suttantapariyāyena pana tayo tayova tato paṭṭhāya sambahulā. Idha suttantapariyāyena ‘‘sambahulā’’ti veditabbā. Maṇḍalamāḷeti katthaci dve kaṇṇikā gahetvā haṃsavaṭṭakacchannena katā kūṭāgārasālāpi ‘‘maṇḍalamāḷo’’ti vuccati, katthaci ekaṃ kaṇṇikaṃ gahetvā thambhapantiṃ parikkhipitvā katā upaṭṭhānasālāpi ‘‘maṇḍalamāḷo’’ti vuccati. Idha pana nisīdanasālā ‘‘maṇḍalamāḷo’’ti veditabbo. Sannisinnānanti nisajjanavasena. Sannipatitānanti samodhānavasena. Ayaṃ saṅkhiyadhammoti saṅkhiyā vuccati kathā[Pg.44], kathādhammoti attho. Udapādīti uppanno. Katamo pana soti? Acchariyaṃ āvusoti evamādi. Tattha andhassa pabbatārohaṇaṃ viya niccaṃ na hotīti acchariyaṃ. Ayaṃ tāva saddanayo. Ayaṃ pana aṭṭhakathānayo – accharāyogganti acchariyaṃ. Accharaṃ paharituṃ yuttanti attho. Abhūtapubbaṃ bhūtanti abbhutaṃ. Ubhayaṃ petaṃ vimhayassevādhivacanaṃ. Yāvañcidanti yāva ca idaṃ tena suppaṭividitatāya appameyyattaṃ dasseti.

3. 'සම්බහුලානං' යනු බොහෝ දෙනෙකුටයි. එහි විනය ක්‍රමයට අනුව පුද්ගලයන් තිදෙනෙකුට 'සම්බහුල' යැයි කියනු ලැබේ. ඉන් පසුව 'සංඝ' නම් වේ. සූත්‍ර ක්‍රමයට අනුව නම් තිදෙනෙකුට 'තිදෙනෙක්' ම ය. හතර දෙනෙකුගේ පටන් 'සම්බහුල' යැයි කියනු ලැබේ. මෙහි සූත්‍ර ක්‍රමයට අනුව 'සම්බහුල' යැයි දත යුතුය. 'මණ්ඩලමාළෙ' යන්න ඇතැම් තැනක කූටාගාර ශාලාවට ද, ඇතැම් තැනක උපස්ථාන ශාලාවට ද කියනු ලැබේ. මෙහි දී මෙය හිඳගන්නා ශාලාව (නිසීදන ශාලාව) ලෙස දත යුතුය. 'සන්නිසින්නානං' යනු මනා කොට හිඳගෙන සිටින අර්ථයෙනි. 'සන්නිපතිතානං' යනු රැස්ව සිටින අර්ථයෙනි. 'සංඛියධම්මෝ' යනු සාකච්ඡා මාතෘකාවයි. 'උදපාදි' යනු හටගත්තේය යන්නයි. 'අච්ඡරියං' යනු ඇස් බැන්දුමක් මෙන් නිතර සිදු නොවන දෙයකි. අට්ඨකතා ක්‍රමයට අනුව නම් 'අච්ඡරිය' යනු අතැඟිලි ගැසීමට තරම් අසිරිමත් දෙයකි. 'අබ්භූතං' යනු මින් පෙර සිදු නොවූ දෙයකි. 'යාවඤ්චිදං' යන්නෙන් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අවබෝධයේ අප්‍රමාණ බව දැක්වේ.

Tena bhagavatā jānatā…pe… suppaṭividitāti etthāyaṃ saṅkhepattho. Yo so bhagavā samatiṃsa pāramiyo pūretvā sabbakilese bhañjitvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho, tena bhagavatā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ āsayānusayaṃ jānatā, hatthatale ṭhapitaṃ āmalakaṃ viya sabbañeyyadhammaṃ passatā.

'තේන භගවතා ජානතා...' යනාදී පාඨයෙහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙයයි: යම් ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නමක් තිස් පෙරුම් දම් පුරා, සියලු කෙලෙසුන් නසා, අනුත්තර වූ සම්මා සම්බෝධිය අවබෝධ කළ සේක් ද, ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සත්ත්වයන්ගේ ආශයානුශය (සැඟවුණු ස්වභාවයන්) දන්නා සේක. අල්ල මත තැබූ නෙල්ලි ගෙඩියක් මෙන් සියලු ඥෙය ධර්මයන් දකිනා සේක.

Api ca pubbenivāsādīhi jānatā, dibbena cakkhunā passatā. Tīhi vijjāhi chahi vā pana abhiññāhi jānatā, sabbattha appaṭihatena samantacakkhunā passatā. Sabbadhammajānanasamatthāya vā paññāya jānatā, sabbasattānaṃ cakkhuvisayātītāni tirokuṭṭādigatānipi rūpāni ativisuddhena maṃsacakkhunā passatā. Attahitasādhikāya vā samādhipadaṭṭhānāya paṭivedhapaññāya jānatā, parahitasādhikāya karuṇāpadaṭṭhānāya desanāpaññāya passatā.

තවද, පුබ්බේනිවාසනානුස්සති ආදී අභිඥාවන්ගෙන් දන්නා වූ, දිවැසින් දක්නා වූ, ත්‍රිවිද්‍යාවන්ගෙන් හෝ ෂඩ් අභිඥාවන්ගෙන් දන්නා වූ, කිසිවකින් අවහිර නොවන සමන්තචක්ඛුඥානයෙන් දක්නා වූ සේක. සියලු ධර්මයන් දැනගැනීමට සමර්ථ වූ ප්‍රඥාවෙන් දන්නා වූ, සියලු සත්ත්වයන්ගේ ඇසට නොපෙනෙන, බිත්තිවලින් එපිට ඇති රූප පවා අතිශය පිරිසිදු මාංස චක්ෂුසින් (මස් ඇසින්) දක්නා වූ සේක. තමන්ගේ යහපත සලසන ප්‍රඥාවෙන් දන්නා වූ ද, පරාර්ථය සලසන කරුණාව පෙරදැරි දේශනා ප්‍රඥාවෙන් දක්නා වූ ද සේක.

Arīnaṃ hatattā paccayādīnañca arahattā arahatā. Sammā sāmañca sabbadhammānaṃ buddhattā sammāsambuddhena antarāyikadhamme vā jānatā, niyyānikadhamme passatā, kilesārīnaṃ hatattā arahatā. Sammā sāmañca sabbadhammānaṃ buddhattā sammāsambuddhenāti. Evaṃ catūvesārajjavasena catūhākārehi thomitena sattānaṃ nānādhimuttikatā nānajjhāsayatā suppaṭividitā yāva ca suṭṭhu paṭividitā.

කෙලෙස් සතුරන් නැසූ හෙයින් ද, ප්‍රත්‍යය ආදිය ලැබීමට සුදුසු හෙයින් ද 'අරහත්' නම් වන සේක. මනා කොට තමන් විසින්ම සියලු ධර්මයන් අවබෝධ කළ හෙයින් 'සම්මා සම්බුද්ධ' නම් වන සේක. අන්තරායකර ධර්මයන් දන්නා වූ, නිස්සරණ ධර්මයන් දක්නා වූ සේක. මෙසේ සිවු වෙසාරජ්ජ ඥානයන්ගෙන් හා කරුණු සතරකින් වර්ණනා කරන ලද ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් සත්ත්වයන්ගේ විවිධ වූ අදහස් හා නැඹුරුවීම් මැනවින් පසක් කර ගන්නා ලදී.

Idānissa suppaṭividitabhāvaṃ dassetuṃ ayañhītiādimāha. Idaṃ vuttaṃ hoti yā ca ayaṃ bhagavatā ‘‘dhātuso, bhikkhave, sattā saṃsandanti samenti, hīnādhimuttikā hīnādhimuttikehi saddhiṃ saṃsandanti samenti, kalyāṇādhimuttikā kalyāṇādhimuttikehi saddhiṃ saṃsandanti samenti. Atītampi kho, bhikkhave, addhānaṃ dhātusova sattā saṃsandiṃsu samiṃsu, hīnādhimuttikā [Pg.45] hīnādhimuttikehi…pe… kalyāṇādhimuttikā kalyāṇādhimuttikehi saddhiṃ saṃsandiṃsu samiṃsu, anāgatampi kho, bhikkhave, addhānaṃ…pe… saṃsandissanti samessanti, etarahipi kho, bhikkhave, paccuppannaṃ addhānaṃ dhātusova sattā saṃsandanti samenti, hīnādhimuttikā hīnādhimuttikehi…pe… kalyāṇādhimuttikā kalyāṇādhimuttikehi saddhiṃ saṃsandanti samentī’’ti evaṃ sattānaṃ nānādhimuttikatā, nānajjhāsayatā, nānādiṭṭhikatā, nānākhantitā, nānārucitā, nāḷiyā minantena viya tulāya tulayantena viya ca nānādhimuttikatāñāṇena sabbaññutaññāṇena viditā, sā yāva suppaṭividitā. Dvepi nāma sattā ekajjhāsayā dullabhā lokasmiṃ. Ekasmiṃ gantukāme eko ṭhātukāmo hoti, ekasmiṃ pivitukāme eko bhuñjitukāmo. Imesu cāpi dvīsu ācariyantevāsīsu ayañhi ‘‘suppiyo paribbājako…pe… bhagavantaṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandhā honti bhikkhusaṅghañcā’’ti. Tattha itihameti itiha ime, evaṃ imeti attho. Sesaṃ vuttanayameva.

දැන් උන්වහන්සේගේ ඒ අවබෝධයේ ස්වභාවය දැක්වීමට 'අයං හි...' යනාදිය පැවසුහ. එහි අදහස නම්: 'මහණෙනි, සත්ත්වයන් ධාතු වශයෙන් (ස්වභාවය අනුව) එකතු වෙති, ගැළපෙති. හීන වූ අදහස් ඇත්තෝ හීන වූවන් සමඟ ද, යහපත් අදහස් ඇත්තෝ යහපත් වූවන් සමඟ ද එකතු වෙති.' අතීතයේ ද මෙසේම විය, අනාගතයේ ද මෙසේම වනු ඇත, වර්තමානයේ ද සත්ත්වයන් ධාතු වශයෙන්ම එක් වෙති. ලෝකයෙහි සමාන අදහස් ඇති සත්ත්වයන් දෙදෙනෙකු පවා සොයා ගැනීම දුෂ්කරය. එක් අයෙකු යාමට කැමති වන විට අනෙකා නැවතී සිටීමට කැමති වේ. එක් අයෙකු බීමට කැමති වන විට අනෙකා අනුභව කිරීමට කැමති වේ. මේ ගුරු-ගෝල දෙදෙනා සම්බන්ධයෙන් ද, සුප්පිය පරිබ්‍රාජකයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හා භික්ෂු සංඝයා පිටුපසම ලුහුබඳිමින් සිටිය ද අදහස් වෙනස් විය. 'ඉතිහමේ' යනු 'මෙසේ මොවුහු' යන්නයි. ඉතිරි කොටස පෙර කී පරිදිම දත යුතුය.

4. Atha kho bhagavā tesaṃ bhikkhūnaṃ imaṃ saṅkhiyadhammaṃ viditvāti ettha viditvāti sabbaññutaññāṇena jānitvā. Bhagavā hi katthaci maṃsacakkhunā disvā jānāti – ‘‘addasā kho bhagavā mahantaṃ dārukkhandhaṃ gaṅgāya nadiyā sotena vuyhamāna’’ntiādīsu (saṃ. ni. 4.241) viya. Katthaci dibbacakkhunā disvā jānāti – ‘‘addasā kho bhagavā dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena tā devatāyo sahassasseva pāṭaligāme vatthūni parigaṇhantiyo’’tiādīsu (dī. ni. 2.152) viya. Katthaci pakatisotena sutvā jānāti – ‘‘assosi kho bhagavā āyasmato ānandassa subhaddena paribbājakena saddhiṃ imaṃ kathāsallāpa’’ntiādīsu (dī. ni. 2.213) viya. Katthaci dibbasotena sutvā jānāti – ‘‘assosi kho bhagavā dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya sandhānassa gahapatissa nigrodhena paribbājakena saddhiṃ imaṃ kathāsallāpa’’ntiādīsu (dī. ni. 3.54) viya. Idha pana sabbaññutaññāṇena sutvā aññāsi. Kiṃ karonto aññāsi? Pacchimayāmakiccaṃ, kiccañca nāmetaṃ sātthakaṃ, niratthakanti duvidhaṃ hoti. Tattha niratthakakiccaṃ bhagavatā bodhipallaṅkeyeva arahattamaggena samugghātaṃ kataṃ. Sātthakaṃyeva pana [Pg.46] bhagavato kiccaṃ hoti. Taṃ pañcavidhaṃ – purebhattakiccaṃ, pacchābhattakiccaṃ, purimayāmakiccaṃ, majjhimayāmakiccaṃ, pacchimayāmakiccanti.

4. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ භික්ෂූන්ගේ මෙම කථාබහ දැනගෙන යන මෙහි, 'දැනගෙන' (විදිත්වා) යනු සර්වඥතා ඥානයෙන් දැනගෙනය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඇතැම් තැනක මාංස චක්ෂුසින් දැක දැනගන්නා සේක. එනම් 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගංගා නදියෙහි දිය රළ පහරින් පාවී යන විශාල දඬු කඳක් දුටු සේක' යනාදී තැන්හි මෙනි. ඇතැම් තැනක දිව්‍ය චක්ෂුසින් දැක දැනගන්නා සේක. එනම් 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මිනිස් ඇස ඉක්මවා ගිය පිරිසිදු දිව්‍ය චක්ෂුසින් පාටලි ග්‍රාමයෙහි දහස් ගණන් දේවතාවන් ගෙවතු අරක් ගෙන සිටිනු දුටු සේක' යනාදී තැන්හි මෙනි. ඇතැම් තැනක ප්‍රකෘති කනින් (සෝතයෙන්) අසා දැනගන්නා සේක. එනම් 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් හා සුභද්‍ර පරිබ්‍රාජකයා අතර වූ කථාබහ ඇසූ සේක' යනාදී තැන්හි මෙනි. ඇතැම් තැනක දිව්‍ය සෝතයෙන් අසා දැනගන්නා සේක. එනම් 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිසිදු වූ දිව්‍ය සෝත ධාතුවෙන් සන්ධාන ගෘහපතියා හා නිග්‍රෝධ පරිබ්‍රාජකයා අතර වූ කථාබහ ඇසූ සේක' යනාදී තැන්හි මෙනි. මෙහිදී (මහාසීහනාද සූත්‍රයේදී) වනාහි සර්වඥතා ඥානයෙන් අසා දැනගත් සේක. කුමක් කරමින් දැනගත් සේක්ද? පැසිම් යාමයෙහි කටයුතු (පශ්චිමයාම කිච්ච) කරමින් දැනගත් සේක. ඒ කටයුතු (කෘත්‍ය) නම් වැඩ සහිත (සාත්ථක) සහ වැඩ රහිත (නිරත්ථක) යැයි දෙවැදෑරුම් වේ. එහිදී වැඩ රහිත කටයුතු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් බෝධි මණ්ඩලයේදීම අර්හත් මාර්ගයෙන් මුලිනුපුටා දමන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ඇත්තේ වැඩ සහිත කටයුතුමය. එය පස් වැදෑරුම් වේ. එනම් පෙරබත් කිස (පුරේභත්තකිච්ච), පසුබත් කිස (පච්ඡාභත්තකිච්ච), පෙරයම් කිස (පුරිමයාමකිච්ච), මැදියම් කිස (මජ්ඣිමයාමකිච්ච) සහ පැසිම්යම් කිස (පශ්චිමයාමකිච්ච) යනුවෙනි.

Tatridaṃ purebhattakiccaṃ –

එහි මේ වනාහි පෙරබත් කිස (පුරේභත්තකිච්චය) වෙයි.

Bhagavā hi pātova uṭṭhāya upaṭṭhākānuggahatthaṃ sarīraphāsukatthañca mukhadhovanādisarīraparikammaṃ katvā yāva bhikkhācāravelā tāva vivittāsane vītināmetvā, bhikkhācāravelāyaṃ nivāsetvā kāyabandhanaṃ bandhitvā cīvaraṃ pārupitvā pattamādāya kadāci ekako, kadāci bhikkhusaṅghaparivuto, gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya pavisati; kadāci pakatiyā, kadāci anekehi pāṭihāriyehi vattamānehi. Seyyathidaṃ, piṇḍāya pavisato lokanāthassa purato purato gantvā mudugatavātā pathaviṃ sodhenti, valāhakā udakaphusitāni muñcantā magge reṇuṃ vūpasametvā upari vitānaṃ hutvā tiṭṭhanti, apare vātā pupphāni upasaṃharitvā magge okiranti, unnatā bhūmippadesā onamanti, onatā unnamanti, pādanikkhepasamaye samāva bhūmi hoti, sukhasamphassāni padumapupphāni vā pāde sampaṭicchanti. Indakhīlassa anto ṭhapitamatte dakkhiṇapāde sarīrato chabbaṇṇarasmiyo nikkhamitvā suvaṇṇarasapiñjarāni viya citrapaṭaparikkhittāni viya ca pāsādakūṭāgārādīni alaṅkarontiyo ito cito ca dhāvanti, hatthiassavihaṅgādayo sakasakaṭṭhānesu ṭhitāyeva madhurenākārena saddaṃ karonti, tathā bherivīṇādīni tūriyāni manussānañca kāyūpagāni ābharaṇāni. Tena saññāṇena manussā jānanti – ‘‘ajja bhagavā idha piṇḍāya paviṭṭho’’ti. Te sunivatthā supārutā gandhapupphādīni ādāya gharā nikkhamitvā antaravīthiṃ paṭipajjitvā bhagavantaṃ gandhapupphādīhi sakkaccaṃ pūjetvā vanditvā – ‘‘amhākaṃ, bhante, dasa bhikkhū, amhākaṃ vīsati, paññāsaṃ…pe… sataṃ dethā’’ti yācitvā bhagavatopi pattaṃ gahetvā āsanaṃ paññapetvā sakkaccaṃ piṇḍapātena paṭimānenti. Bhagavā katabhattakicco tesaṃ sattānaṃ cittasantānāni oloketvā tathā dhammaṃ deseti, yathā keci saraṇagamanesu patiṭṭhahanti, keci pañcasu sīlesu, keci sotāpattisakadāgāmianāgāmiphalānaṃ aññatarasmiṃ; keci pabbajitvā aggaphale arahatteti. Evaṃ mahājanaṃ anuggahetvā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ gacchati. Tattha [Pg.47] gantvā maṇḍalamāḷe paññattavarabuddhāsane nisīdati, bhikkhūnaṃ bhattakiccapariyosānaṃ āgamayamāno. Tato bhikkhūnaṃ bhattakiccapariyosāne upaṭṭhāko bhagavato nivedeti. Atha bhagavā gandhakuṭiṃ pavisati. Idaṃ tāva purebhattakiccaṃ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වනාහි උදෑසනම අවදි වී උපස්ථායක භික්ෂූන්ට අනුග්‍රහ පිණිසත්, ශරීරයට පහසුව පිණිසත් මුහුණ සේදීම ආදී ශරීර කෘත්‍යයන් නිමවා, පිණ්ඩපාත වේලාව පැමිණෙන තෙක් විවේකී අසුනක වැඩ හිඳ, පිණ්ඩපාත වේලාවෙහි අඳනය ඇඳ, පටිය බැඳ, සිවුර පෙරවා, පාත්‍රය ගෙන ඇතැම් විට හුදකලාවද ඇතැම් විට භික්ෂු සංඝයා පිරිවරාගෙනද ගමට හෝ නියම්ගමට පිඬු සිඟා වඩිනා සේක. ඇතැම් විට ප්‍රකෘති ස්වභාවයෙන්ද, ඇතැම් විට නොයෙක් ප්‍රාතිහාර්යයන් මධ්‍යයේද වඩිනා සේක. එනම්, ලෝකනාථයන් වහන්සේ පිඬු සිඟා වඩිනා කල්හි උන්වහන්සේට ඉදිරියෙන් මෘදු සුළඟක් හමා මාවත පිරිසිදු කරයි. වලාකුළු දිය බිඳු ඉසිමින් මාවතේ දූවිලි මඩිනා අතර ඉහළින් වියනක් සේ රැඳී සිටියි. ඇතැම් සුළං මල් රැගෙනවිත් මාවතෙහි විසුරුවයි. උස් තැන් පහත් වන අතර මිටි තැන් උස් වෙයි. පා තබන මොහොතේ පොළොව සමතලා වෙයි. සුව පහසු පියුම් මල් උන්වහන්සේගේ ශ්‍රී පාදය පිළිගන්නාක් මෙන් මතු වෙයි. නගර ද්වාරයේ දකුණු පය තැබූ සැණින් ශරීරයෙන් සවණක් රැස් විහිදී රන්වන් පැහැයෙන් මන්දිර, කූටාගාර ආදිය සරසමින් ඒ මේ අත දිව යයි. ඇතුන්, අසුන්, පක්ෂීන් ආදීන් ඒ ඒ ස්ථානවල සිටම මිහිරි නාද පතුරුවයි. බෙර, වීණා ආදී තූර්ය භාණ්ඩ මෙන්ම මිනිසුන්ගේ ආභරණද එලෙසම ශබ්ද කරයි. ඒ සලකුණෙන් මිනිස්සු 'අද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙහි පිඬු සිඟා වැඩියා' යැයි දැනගනිති. ඔවුහු මනාව හැඳ පොරවා, සුවඳ මල් ආදිය ගෙන නිවෙස්වලින් නික්ම වීථියට බැස, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ගෞරවයෙන් සුවඳ මලින් පූජා පවත්වා, වැඳ නමස්කාර කර 'ස්වාමීනි, අපට භික්ෂූන් දස නමක් දෙන්න, අපට විසි නමක්, පනස් නමක්... සිය නමක් දෙන්න' යැයි අයැද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පාත්‍රයද ගෙන, අසුන් පනවා ගෞරවයෙන් පිණ්ඩපාතය පිළිගන්වති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දන් වැළඳීමෙන් පසු ඒ සත්ත්වයන්ගේ සිත් පරීක්ෂා කර බලා, ඇතැම් අය තිසරණෙහි පිහිටන පරිදිත්, ඇතැම් අය පංචශීලයෙහි පිහිටන පරිදිත්, ඇතැම් අය සෝවාන්, සකෘදාගාමී, අනාගාමී ඵලයන්ගෙන් එකක පිහිටන පරිදිත්, ඇතැම් අය මහණ වී උතුම් අර්හත් ඵලයෙහි පිහිටන පරිදිත් දහම් දෙසන සේක. මෙසේ මහා ජනයාට අනුග්‍රහ කර අසුනෙන් නැගිට විහාරයට වඩිනා සේක. එහි ගොස් මණ්ඩල මාලයෙහි පනවන ලද ශ්‍රේෂ්ඨ බුද්ධාසනයෙහි වැඩ හිඳ, භික්ෂූන්ගේ දන් වැළඳීම අවසන් වන තෙක් රැඳී සිටිනා සේක. භික්ෂූන් දන් වළඳා අවසන් වූ පසු උපස්ථායක තෙරුන් ඒ බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේට දැනුම් දෙයි. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගන්ධකුටියට වඩිනා සේක. මෙය පෙරබත් කිසයි.

Atha bhagavā evaṃ katapurebhattakicco gandhakuṭiyā upaṭṭhāne nisīditvā pāde pakkhāletvā pādapīṭhe ṭhatvā bhikkhusaṅghaṃ ovadati – ‘‘bhikkhave, appamādena sampādetha, dullabho buddhuppādo lokasmiṃ, dullabho manussattapaṭilābho, dullabhā sampatti, dullabhā pabbajjā, dullabhaṃ saddhammassavana’’nti. Tattha keci bhagavantaṃ kammaṭṭhānaṃ pucchanti. Bhagavāpi tesaṃ cariyānurūpaṃ kammaṭṭhānaṃ deti. Tato sabbepi bhagavantaṃ vanditvā attano attano rattiṭṭhānadivāṭṭhānāni gacchanti. Keci araññaṃ, keci rukkhamūlaṃ, keci pabbatādīnaṃ aññataraṃ, keci cātumahārājikabhavanaṃ…pe… keci vasavattibhavananti. Tato bhagavā gandhakuṭiṃ pavisitvā sace ākaṅkhati, dakkhiṇena passena sato sampajāno muhuttaṃ sīhaseyyaṃ kappeti. Atha samassāsitakāyo vuṭṭhahitvā dutiyabhāge lokaṃ voloketi. Tatiyabhāge yaṃ gāmaṃ vā nigamaṃ vā upanissāya viharati tattha mahājano purebhattaṃ dānaṃ datvā pacchābhattaṃ sunivattho supāruto gandhapupphādīni ādāya vihāre sannipatati. Tato bhagavā sampattaparisāya anurūpena pāṭihāriyena gantvā dhammasabhāyaṃ paññattavarabuddhāsane nisajja dhammaṃ deseti kālayuttaṃ samayayuttaṃ, atha kālaṃ viditvā parisaṃ uyyojeti, manussā bhagavantaṃ vanditvā pakkamanti. Idaṃ pacchābhattakiccaṃ.

ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ පෙරබත් කිස නිමවා ගන්ධකුටිය සමීපයෙහි වැඩ හිඳ, පා සෝදා, පා පීඨිකාවෙහි සිට භික්ෂු සංඝයාට අවවාද කරන සේක: 'මහණෙනි, අප්‍රමාදීව කුසල් දහම් සම්පූර්ණ කරන්න, ලෝකයෙහි බුද්ධෝත්පාදය දුර්ලභය, මනුෂ්‍යත්වය ලැබීම දුර්ලභය, ශ්‍රද්ධාවන්ත සම්පත්තිය දුර්ලභය, පැවිද්ද දුර්ලභය, සද්ධර්මය ඇසීම දුර්ලභය' යනුවෙනි. එහිදී ඇතැම් භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් කමටහන් විමසති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේද ඔවුන්ගේ චරිතයන්ට අනුකූලව කමටහන් ලබා දෙන සේක. ඉන්පසු සියලු භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳ තමන්ගේ රාත්‍රී හා දිවා ස්ථානවලට වඩිනා සේක. ඇතැම් අය වනයටද, ඇතැම් අය රුක් මූලයන්ටද, ඇතැම් අය පර්වත ආදී ස්ථානයකටද, ඇතැම් අය චාතුම්මහාරාජික භවනයටද... ඇතැම් අය වසවත්ති භවනයටද වඩිනා සේක. ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගන්ධකුටියට වැඩම කර, කැමති නම් සිහියෙන් හා නුවණින් යුතුව දකුණු ඇලයෙන් මඳ වේලාවක් සිංහ සෙය්‍යාවෙන් සැතපෙන සේක. සැතපී අවදි වූ පසු ශරීරය සැහැල්ලු වූ කල්හි දෙවන කොටසෙහි ලෝකය දෙස බලන සේක. තුන්වන කොටසෙහි යම් ගමක හෝ නියම්ගමක ඇසුරු කර වසන සේක්ද, එහි මහා ජනයා පෙරබත් වේලාවෙහි දන් දී, පසුබත් වේලාවෙහි මනාව හැඳ පොරවා සුවඳ මල් ආදිය ගෙන විහාරයට රැස් වෙති. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පැමිණි පිරිසට අනුකූල වූ ප්‍රාතිහාර්යයකින් වැඩම කර ධර්ම සභාවේ පනවන ලද බුද්ධාසනයෙහි වැඩ හිඳ කාලයට හා අවස්ථාවට උචිත පරිදි දහම් දෙසන සේක. දේශනය අවසානයේ වේලාව දැන පිරිස විසිරුවා හරිනා සේක. මිනිස්සු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳ නික්ම යති. මෙය පසුබත් කිසයි.

So evaṃ niṭṭhitapacchābhattakicco sace gattāni osiñcitukāmo hoti, buddhāsanā vuṭṭhāya nhānakoṭṭhakaṃ pavisitvā upaṭṭhākena paṭiyāditaudakena gattāni utuṃ gaṇhāpeti. Upaṭṭhākopi buddhāsanaṃ ānetvā gandhakuṭipariveṇe paññapeti. Bhagavā surattadupaṭṭaṃ nivāsetvā kāyabandhanaṃ bandhitvā uttarāsaṅgaṃ ekaṃsaṃ karitvā tattha gantvā nisīdati ekakova muhuttaṃ paṭisallīno, atha bhikkhū tato tato āgamma bhagavato upaṭṭhānaṃ āgacchanti. Tattha ekacce pañhaṃ pucchanti, ekacce kammaṭṭhānaṃ, ekacce [Pg.48] dhammassavanaṃ yācanti. Bhagavā tesaṃ adhippāyaṃ sampādento purimayāmaṃ vītināmeti. Idaṃ purimayāmakiccaṃ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ පශ්චාත්භක්ත කිස (පසුබත් කිස) නිමවා, ඉදින් ශරීරය සිසිල් කරගනු කැමති නම් (ස්නානය කරනු කැමති නම්), බුද්ධාසනයෙන් නැගී සිට ස්නානය කරන කුටියට (ස්නානකෝට්ඨකය) පිවිස, උපස්ථායක භික්ෂුව විසින් පිළියෙළ කරන ලද පැන් වලින් ශරීරය සිසිල් කරවන සේක. උපස්ථායක භික්ෂුව ද බුද්ධාසනය ගෙනැවිත් ගන්ධකුටි පරිවේණයෙහි පනවයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මනාව රත් පැහැයෙන් සායම් කරන ලද දෙපට සිවුර (අඳනය) හැඳ, පටිය බැඳ, උතුරු සළුව එකාංශ කොට පොරවාගෙන එහි වැඩම කොට, මොහොතක් හුදෙකලාව විවේකීව (පටිසල්ලීන) වැඩ හිඳින සේක. ඉක්බිති භික්ෂූහු ඒ ඒ ස්ථානයන්ගෙන් පැමිණ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත උපස්ථානය පිණිස එති. එහිදී ඇතැම් භික්ෂූහු ප්‍රශ්න විමසති, ඇතැමෙක් කමටහන් ඉල්ලති, ඇතැමෙක් ධර්ම ශ්‍රවණය ප්‍රාර්ථනා කරති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔවුන්ගේ අභිප්‍රායන් ඉටු කරමින් රාත්‍රියේ ප්‍රථම යාමය ඉක්මවන සේක. මෙය ප්‍රථම යාම කිසයි.

Purimayāmakiccapariyosāne pana bhikkhūsu bhagavantaṃ vanditvā pakkantesu sakaladasasahassilokadhātudevatāyo okāsaṃ labhamānā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchanti, yathābhisaṅkhataṃ antamaso caturakkharampi. Bhagavā tāsaṃ devatānaṃ pañhaṃ vissajjento majjhimayāmaṃ vītināmeti. Idaṃ majjhimayāmakiccaṃ.

ප්‍රථම යාම කිස අවසානයෙහි භික්ෂූන් වහන්සේලා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඳ නික්ම ගිය කල්හි, දස දහසක් ලෝක ධාතූන්හි වසන දෙවියෝ අවස්ථාව ලබා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ, තමන් කලින් සූදානම් කරගත් අවම වශයෙන් අකුරු සතරක පමණ වූ ද ප්‍රශ්න විමසති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම දෙවියන්ගේ ප්‍රශ්න විසඳමින් මධ්‍යම යාමය ඉක්මවන සේක. මෙය මධ්‍යම යාම කිසයි.

Pacchimayāmaṃ pana tayo koṭṭhāse katvā purebhattato paṭṭhāya nisajjāya pīḷitassa sarīrassa kilāsubhāvamocanatthaṃ ekaṃ koṭṭhāsaṃ caṅkamena vītināmeti. Dutiyakoṭṭhāse gandhakuṭiṃ pavisitvā dakkhiṇena passena sato sampajāno sīhaseyyaṃ kappeti. Tatiyakoṭṭhāse paccuṭṭhāya nisīditvā purimabuddhānaṃ santike dānasīlādivasena katādhikārapuggaladassanatthaṃ buddhacakkhunā lokaṃ voloketi. Idaṃ pacchimayāmakiccaṃ.

පශ්චිම යාමය (රාත්‍රියේ අවසන් කොටස) කොටස් තුනකට බෙදා, ඉන් පළමු කොටස පෙරබත් වේලෙහි සිට හිඳගෙන සිටීම නිසා පීඩාවට පත් ශරීරයේ විඩාව නිවා ගැනීම පිණිස සක්මන් කරමින් ගත කරන සේක. දෙවන කොටසෙහි ගන්ධකුටියට පිවිස, සිහියෙන් හා නුවණින් යුක්තව දකුණු ඇලයෙන් සැතපෙන සීහසෙයියාව (සිංහ සෙය්‍යාව) පවත්වන සේක. තෙවන කොටසෙහි පිබිදී වැඩ හිඳ, පෙර බුදුවරුන් සමීපයෙහි දාන සීලාදී වශයෙන් පින්කම් (අධිකාර) කළ පුද්ගලයන් බැලීම පිණිස බුදු ඇසින් ලොව දෙස බලන සේක. මෙය පශ්චිම යාම කිසයි.

Tasmiṃ pana divase bhagavā purebhattakiccaṃ rājagahe pariyosāpetvā pacchābhatte maggaṃ āgato, purimayāme bhikkhūnaṃ kammaṭṭhānaṃ kathetvā, majjhimayāme devatānaṃ pañhaṃ vissajjetvā, pacchimayāme caṅkamaṃ āruyha caṅkamamāno pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ imaṃ sabbaññutaññāṇaṃ ārabbha pavattaṃ kathaṃ sabbaññutaññāṇeneva sutvā aññāsīti. Tena vuttaṃ – ‘‘pacchimayāmakiccaṃ karonto aññāsī’’ti.

එදින භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රජගහ නුවරදී පෙරබත් කිස නිමවා, පස්වරු කාලයෙහි මගෙහි වැඩම කොට, ප්‍රථම යාමයෙහි භික්ෂූන්ට කමටහන් දේශනා කර, මධ්‍යම යාමයෙහි දෙවියන්ගේ ප්‍රශ්න විසඳා, පශ්චිම යාමයෙහි සක්මන් මළුවට නැග සක්මන් කරන සේක්, පන්සීයක් භික්ෂූන් වහන්සේලා තුළ සර්වඥතා ඥානය අරභයා හටගත් මෙම සාකච්ඡාව සර්වඥතා ඥානයෙන්ම අසා දැනගත් සේක. ඒ නිසා "පශ්චිම යාම කිස කරමින් සිටියදී (එය) දැනගත් සේක" යි කියන ලදී.

Ñatvā ca panassa etadahosi – ‘‘ime bhikkhū mayhaṃ sabbaññutaññāṇaṃ ārabbha guṇaṃ kathenti, etesañca sabbaññutaññāṇakiccaṃ na pākaṭaṃ, mayhameva pākaṭaṃ. Mayi pana gate ete attano kathaṃ nirantaraṃ ārocessanti, tato nesaṃ ahaṃ taṃ aṭṭhuppattiṃ katvā tividhaṃ sīlaṃ vibhajanto, dvāsaṭṭhiyā ṭhānesu appaṭivattiyaṃ sīhanādaṃ nadanto, paccayākāraṃ samodhānetvā buddhaguṇe pākaṭe katvā, sineruṃ ukkhipento viya suvaṇṇakūṭena nabhaṃ paharanto viya ca dasasahassilokadhātukampanaṃ brahmajālasuttantaṃ arahattanikūṭena niṭṭhāpento desessāmi, sā me desanā parinibbutassāpi pañcavassasahassāni sattānaṃ amatamahānibbānaṃ sampāpikā bhavissatī’’ti. Evaṃ cintetvā yena maṇḍalamāḷo tenupasaṅkamīti[Pg.49]. Yenāti yena disābhāgena, so upasaṅkamitabbo. Bhummatthe vā etaṃ karaṇavacanaṃ, yasmiṃ padese so maṇḍalamāḷo, tattha gatoti ayamettha attho.

ඒ බව දැනගත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙබඳු අදහසක් ඇති විය. "මේ භික්ෂූන් වහන්සේලා මගේ සර්වඥතා ඥානය අරභයා ගුණ කියති. මොවුන්ට සර්වඥතා ඥානයෙහි කාර්යය ප්‍රකට නැත, එය ප්‍රකට මටමය. මා එහි වැඩම කළ පසු මොවුන් තම කථාව නොකඩවා මට පවසනු ඇත. එවිට මම එය නිමිත්තක් (අත්ථුප්පත්ති) කරගෙන, තෙවැදෑරුම් ශීලය බෙදා දක්වමින්, කරුණු හැට දෙකක් (දෘෂ්ටි 62) කෙරෙහි කිසිවෙකුටත් වෙනස් කළ නොහැකි සිංහ නාද පවත්වමින්, ප්‍රතීත්‍යසමුප්පාදය (පච්චයාකාර) එක්තැන් කොට දක්වා, බුදුගුණයන් ප්‍රකට කරමින්, මහා මේරු පර්වතය ඔසවන්නාක් මෙන් ද ස්වර්ණමය මිටියකින් අහසට පහර දෙන්නාක් මෙන් ද, දස දහසක් ලෝක ධාතුව කම්පා කරවන බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රය අර්හත් ඵලය නමැති කූටයෙන් අවසන් කරමින් දේශනා කරන්නෙමි. මාගේ ඒ දේශනය මා පිරිනිවන් පෑ පසුවත් පස්දහසක් අවුරුදු මුළුල්ලෙහි සත්වයන්ට අමෘත මහා නිර්වාණය ලබා දීමට හේතු වනු ඇත." මෙසේ සිතා මණ්ඩලමාලය (රැස්වීම් ශාලාව) වෙත වැඩම කළ සේක. 'යෙන' යනු යම් දිශා භාගයකින් ද, 'තේන' යනු ඒ දෙසට වැඩම කළ බවයි. නැතහොත් මෙය සත්තමී විභක්තියේ අර්ථයෙහි යෙදුණු කරණ විභක්ති පදයක් වන අතර, යම් ප්‍රදේශයක ඒ මණ්ඩලමාලය තිබුණේ ද, එහි වැඩම කළේය යන අර්ථය මෙහි වෙයි.

Paññatte āsane nisīdīti buddhakāle kira yattha yattha ekopi bhikkhu viharati sabbattha buddhāsanaṃ paññattameva hoti. Kasmā? Bhagavā kira attano santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā phāsukaṭṭhāne viharante manasi karoti – ‘‘asuko mayhaṃ santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā gato, sakkhissati nu kho visesaṃ nibbattetuṃ no vā’’ti. Atha naṃ passati kammaṭṭhānaṃ vissajjetvā akusalavitakkaṃ vitakkayamānaṃ, tato ‘‘kathañhi nāma mādisassa satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā viharantaṃ imaṃ kulaputtaṃ akusalavitakkā abhibhavitvā anamatagge vaṭṭadukkhe saṃsāressantī’’ti tassa anuggahatthaṃ tattheva attānaṃ dassetvā taṃ kulaputtaṃ ovaditvā ākāsaṃ uppatitvā puna attano vasanaṭṭhānameva gacchati. Athevaṃ ovadiyamānā te bhikkhū cintayiṃsu – ‘‘satthā amhākaṃ manaṃ jānitvā āgantvā amhākaṃ samīpe ṭhitaṃyeva attānaṃ dasseti’’. Tasmiṃ khaṇe – ‘‘bhante, idha nisīdatha, idha nisīdathā’’ti āsanapariyesanaṃ nāma bhāroti. Te āsanaṃ paññapetvāva viharanti. Yassa pīṭhaṃ atthi, so taṃ paññapeti. Yassa natthi, so mañcaṃ vā phalakaṃ vā kaṭṭhaṃ vā pāsāṇaṃ vā vālukapuñjaṃ vā paññapeti. Taṃ alabhamānā purāṇapaṇṇānipi saṅkaḍḍhitvā tattha paṃsukūlaṃ pattharitvā ṭhapenti. Idha pana rañño nisīdanāsanameva atthi, taṃ papphoṭetvā paññapetvā parivāretvā te bhikkhū bhagavato adhimuttikañāṇamārabbha guṇaṃ thomayamānā nisīdiṃsu. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘paññatte āsane nisīdī’’ti.

අනුශාසනාව පරිදි පනවන ලද අසුනෙහි වැඩ සිටියේය යන්නෙහි අර්ථය නම්, බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩසිටි කාලයෙහි යම් තැනක එක් භික්ෂුවක් හෝ වසයි ද, එහි බුද්ධාසනයක් සැමවිටම පනවා තිබීමයි. ඒ මන්ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන් වහන්සේගෙන් කමටහන් ගෙන පහසු ස්ථානයක වසන භික්ෂූන් ගැන මෙනෙහි කරන සේක: "අසවල් භික්ෂුව මාගෙන් කමටහන් ගෙන ගියේය, ඔහුට ධර්ම විශේෂයක් (මගඵල) උපදවා ගත හැකි වේද නැද්ද?" කියායි. එවිට යම් භික්ෂුවක් කමටහන් අතහැර අකුසල් විතර්කයන්හි යෙදී සිටිනු දුටුහොත්, "මා වැනි ශාස්තෘවරයෙකුගෙන් කමටහන් ගෙන වසන මේ කුලපුත්‍රයා අකුසල් විතර්කයන් විසින් මැඩ පවත්වනු ලැබ, නිමාවක් නැති වට්ට දුකෙහි ගිල්වන්නේ කෙසේද?" කියා ඔහුට අනුග්‍රහ පිණිස එහිම පෙනී සිට, ඔහුට අවවාද දී, අහසට පැන නැගී නැවත තමන් වහන්සේ වැඩසිටි ස්ථානයටම වඩින සේක. මෙසේ අවවාද ලබන ඒ භික්ෂූහු, "ශාස්තෘන් වහන්සේ අපේ සිත දැන වැඩම කොට අප අසලම සිටිනු පෙනේ" යයි සිතූහ. ඒ අවස්ථාවේදී "ස්වාමීනි, මෙහි වැඩ හිඳින්න, මෙහි වැඩ හිඳින්න" කියා අසුන් සෙවීම බරක් ලෙස සලකා, ඔවුහු අසුනක් පනවාම වසති. යමෙකුට පුටුවක් තිබේ නම් ඔහු එය පනවයි. පුටුවක් නැති අය ඇඳක්, ලෑල්ලක්, ලී කැබැල්ලක්, ගල් තලාවක් හෝ වැලි ගොඩක් අසුනක් ලෙස පිළියෙළ කරති. ඒවා ද නොලැබුණු විට පරණ කොළ රොඩු රැස් කොට ඒ මත පාංශුකූල සිවුරක් එළා තබති. මෙහිදී (අම්බලට්ඨිකාවෙහි) රජුගේ අසුනක්ම තිබුණි. භික්ෂූන් වහන්සේලා එය පවිත්‍ර කොට පිළියෙළ කොට, වට වී හිඳ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ආශයානුසය ඥානය (අධිමුක්තික ඥානය) අරභයා ගුණ වර්ණනා කරමින් සිටියහ. එය අරමුණු කරගෙන "පනවන ලද අසුනෙහි වැඩ සිටියේය" යන්න දේශනා කරන ලදී.

Evaṃ nisinno pana jānantoyeva kathāsamuṭṭhāpanatthaṃ bhikkhū pucchi. Te cassa sabbaṃ kathayiṃsu. Tena vuttaṃ – ‘‘nisajja kho bhagavā’’tiādi. Tattha kāya nutthāti katamāya nu kathāya sannisinnā bhavathāti attho. Kāya netthātipi pāḷi, tassā katamāya nu etthāti attho kāya notthātipi pāḷi. Tassāpi purimoyeva attho.

මෙසේ වැඩ සිටි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ (සිදුවූ දෙය) දැන දැනම කථාව ආරම්භ කරනු පිණිස භික්ෂූන්ගෙන් විමසූ සේක. ඔවුහු ද උන්වහන්සේට සියල්ල පවසා සිටියහ. ඒ නිසා "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩ හිඳ..." යනාදිය පවසන ලදී. එහි 'කාය නුත්ථ' යන්නෙහි අර්ථය 'කවර කථාවකින් යුක්තව වැඩ සිටියේ ද?' යන්නයි. 'කාය නෙත්ථ' කියා ද පාළියෙහි ඇත, එහි අර්ථය 'මෙහි කවර කථාවකින් ද?' යන්නයි. 'කාය නොත්ථ' කියා ද පාළියෙහි ඇත, එහි අර්ථය ද පෙර පරිදිම වෙයි.

Antarākathāti[Pg.50], kammaṭṭhānamanasikārauddesaparipucchādīnaṃ antarā aññā ekā kathā. Vippakatāti, mama āgamanapaccayā apariniṭṭhitā sikhaṃ appattā. Tena kiṃ dasseti? ‘‘Nāhaṃ tumhākaṃ kathābhaṅgatthaṃ āgato, ahaṃ pana sabbaññutāya tumhākaṃ kathaṃ niṭṭhāpetvā matthakappattaṃ katvā dassāmīti āgato’’ti nisajjeva sabbaññupavāraṇaṃ pavāreti. Ayaṃ kho no, bhante, antarākathā vippakatā, atha bhagavā anuppattoti etthāpi ayamadhippāyo. Ayaṃ bhante amhākaṃ bhagavato sabbaññutaññāṇaṃ ārabbha guṇakathā vippakatā, na rājakathādikā tiracchānakathā, atha bhagavā anuppatto; taṃ no idāni niṭṭhāpetvā desethāti.

"අන්තරාකථා" යනු කමටහන් මෙනෙහි කිරීම, උදේස පාළි කියවීම, අර්ථ විමසීම ආදිය අතරතුර පැවැත්වෙන වෙනත් කතාවකි. "විප්පකතා" යනු මාගේ පැමිණීම නිසා අවසන් නොවූ, උච්චස්ථානයට පත් නොවූ කතාවයි. එයින් කුමක් දක්වයිද? "මම ඔබගේ කතාව බිඳ දැමීම පිණිස පැමිණියා නොවෙමි, සර්වඥතා ඥානයෙන් යුතුව ඔබගේ කතාව අවසන් කර, එය උච්චස්ථානයට පත්කර පෙන්වීම සඳහා පැමිණියෙමි" යයි වැඩ හිඳම සර්වඥතා ප්‍රවාරණය සිදුකරයි. "ස්වාමීනි, අපගේ මේ අන්තරාකථාව අතරමග නතර විය, එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩම කළ සේක" යන මෙහි ද අදහස මෙයයි. "ස්වාමීනි, අපගේ මේ කතාව භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සර්වඥතා ඥානය අරභයා කළ ගුණ කතාවකි, එය රාජ කථා ආදී තිරශ්චීන කථාවක් නොවේ; එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩම කළ සේක; දැන් එය අවසන් කොට අපට දේශනා කරනු මැනවි" යනු මෙහි අදහසයි.

Ettāvatā ca yaṃ āyasmatā ānandena kamalakuvalayujjalavimalasādhurasasalilāya pokkharaṇiyā sukhāvataraṇatthaṃ nimmalasilātalaracanavilāsasobhitaratanasopānaṃ, vippakiṇṇamuttātalasadisavālukākiṇṇapaṇḍarabhūmibhāgaṃ titthaṃ viya suvibhattabhittivicitravedikāparikkhittassa nakkhattapathaṃ phusitukāmatāya viya, vijambhitasamussayassa pāsādavarassa sukhārohaṇatthaṃ dantamayasaṇhamuduphalakakañcanalatāvinaddhamaṇigaṇappabhāsamudayujjalasobhaṃ sopānaṃ viya, suvaṇṇavalayanūpurādisaṅghaṭṭanasaddasammissitakathitahasitamadhurassaragehajanavicaritassa uḷārissarivibhavasobhitassa mahāgharassa sukhappavesanatthaṃ suvaṇṇarajatamaṇimuttapavāḷādijutivissaravijjotitasuppatiṭṭhitavisāladvārabāhaṃ mahādvāraṃ viya ca atthabyañjanasampannassa buddhaguṇānubhāvasaṃsūcakassa imassa suttassa sukhāvagahaṇatthaṃ kāladesadesakavatthuparisāpadesapaṭimaṇḍitaṃ nidānaṃ bhāsitaṃ, tassatthavaṇṇanā samattāti.

මෙතෙක් ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ විසින්, නිල්-සුදු-රතු පියුම්වලින් බබළන, නිර්මල වූ ද ප්‍රණීත රසැති දියෙන් යුත් පොකුණකට පහසුවෙන් බැසීම සඳහා මනා කොට නිමවන ලද මැණික් පියගැටපෙළක් හා මුතු විසුරුවා ඇති වැලි තලාවක් වැනි වූ තොටුපළක් මෙන් ද; නැතහොත් මනාව බෙදන ලද බිත්ති හා විසිතුරු වේදිකාවලින් වට වූ, තරු මග (අහස) ස්පර්ශ කිරීමට මෙන් ඉහළට එසවුණු මනරම් ප්‍රාසාදයකට පහසුවෙන් නැගීම පිණිස ඇත්දළින් කළ සුමුදු ලෑලි මත රන් ලතාවන්ගෙන් බැඳුණු මැණික් සමූහයක රැස් විහිදෙන පියගැටපෙළක් මෙන් ද; නැතහොත් රන් වළලු හා පා සළඹ ආදියේ ගැටෙන හඬ හා මුසු වූ කතාබහ හා සිනා හඬින් යුත් ගෘහවාසීන් ගැවසෙන, මහත් වූ ඓශ්චර්යයෙන් හා සම්පත්තියෙන් බබළන මහා මන්දිරයකට පහසුවෙන් පිවිසීම සඳහා රන්, රිදී, මැණික්, මුතු, පබළු ආදියේ රැස් විහිදෙන, මනාව පිහිටුවන ලද විශාල උළුවහු සහිත මහා ද්වාරයක් මෙන් ද; අර්ථයෙන් හා ව්‍යංජනයෙන් සම්පූර්ණ වූ, බුදුගුණානුභාවය මැනවින් පෙන්වන්නා වූ මෙම සූත්‍රයට පහසුවෙන් පිවිසීම පිණිස කාලය, දේශය, දේශකයා, වස්තුව සහ පිරිස දැක්වීමෙන් අලංකාර කරන ලද යම් නිදානයක් දේශනා කරන ලද්දේ ද, එහි අර්ථ වර්ණනාව නිමවා ඇත.

5. Idāni – ‘‘mamaṃ vā, bhikkhave, pare avaṇṇaṃ bhāseyyu’’ntiādinā nayena bhagavatā nikkhittassa suttassa vaṇṇanāya okāso anuppatto. Sā panesā suttavaṇṇanā. Yasmā suttanikkhepaṃ vicāretvā vuccamānā pākaṭā hoti, tasmā suttanikkhepaṃ tāva vicārayissāma. Cattāro hi suttanikkhepā – attajjhāsayo, parajjhāsayo, pucchāvasiko, aṭṭhuppattikoti.

5. දැන් "මහණෙනි, අන්‍යයෝ මාගේ අගුණ කියන්නාහු නම්" යනාදී ක්‍රමයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද සූත්‍රය වර්ණනා කිරීමට අවස්ථාව පැමිණ ඇත. ඒ මෙම සූත්‍ර වර්ණනාවයි. යම් හෙයකින් සූත්‍රය දේශනා කිරීමට හේතුව (සූත්‍ර නික්ඛේපය) විමසා බලා පවසන කල්හි එය වඩාත් පැහැදිලි වන බැවින්, පළමුව සූත්‍ර නික්ඛේපය විමසා බලමු. සූත්‍ර නික්ඛේප හතරකි: අත්තජ්ඣාසය, පරජ්ඣාසය, පුච්ඡාවසික සහ අට්ඨුප්පත්තික යනුවෙනි.

Tattha [Pg.51] yāni suttāni bhagavā parehi anajjhiṭṭho kevalaṃ attano ajjhāsayeneva kathesi; seyyathidaṃ, ākaṅkheyyasuttaṃ, vatthasuttaṃ, mahāsatipaṭṭhānaṃ, mahāsaḷāyatanavibhaṅgasuttaṃ, ariyavaṃsasuttaṃ, sammappadhānasuttantahārako, iddhipādaindriyabalabojjhaṅgamaggaṅgasuttantahārakoti evamādīni; tesaṃ attajjhāsayo nikkhepo.

එහි යම් සූත්‍ර කිහිපයක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අන්‍යයන්ගේ පෙළඹවීමකින් තොරව, හුදෙක් තමන් වහන්සේගේම අදහසින් (අජ්ඣාසය) දේශනා කළ සේක් ද; එනම් ආකංඛෙය්‍ය සූත්‍රය, වත්ථ සූත්‍රය, මහාසතිපට්ඨාන සූත්‍රය, මහාසළායතනවිබහංග සූත්‍රය, අරියවංස සූත්‍රය, සම්මප්පධාන සූත්‍ර මාලාව, ඉද්ධිපාද-ඉන්ද්‍රිය-බල-බොජ්ඣංග-මග්ගංග සූත්‍ර මාලාව ආදියයි. ඒවායේ නික්ඛේපය "අත්තජ්ඣාසය" නම් වේ.

Yāni pana ‘‘paripakkā kho rāhulassa vimuttiparipācaniyā dhammā; yaṃnūnāhaṃ rāhulaṃ uttariṃ āsavānaṃ khaye vineyya’’nti; (saṃ. ni. 4.121) evaṃ paresaṃ ajjhāsayaṃ khantiṃ manaṃ abhinīhāraṃ bujjhanabhāvañca avekkhitvā parajjhāsayavasena kathitāni; seyyathidaṃ, cūḷarāhulovādasuttaṃ, mahārāhulovādasuttaṃ, dhammacakkappavattanaṃ, dhātuvibhaṅgasuttanti evamādīni; tesaṃ parajjhāsayo nikkhepo.

යම් සූත්‍ර කිහිපයක් "රාහුලගේ විමුක්තිය මෝරා යාමට හේතු වන ධර්මයන් දැන් මෝරා ඇත; එබැවින් මම රාහුලට ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කිරීම පිණිස වැඩිදුරටත් අනුශාසනා කරන්නෙම් නම් මැනවි" යනාදී වශයෙන් අන්‍යයන්ගේ අදහස, රුචිකත්වය, සිතැඟි, ප්‍රාර්ථනා හා අවබෝධ කරගැනීමේ ශක්තිය සලකා ඔවුන්ගේ අදහස පරිදි දේශනා කරන ලද ද; එනම් චූළරාහුලෝවාද සූත්‍රය, මහාරාහුලෝවාද සූත්‍රය, ධම්මචක්කප්පවත්තන සූත්‍රය, ධාතුවිභංග සූත්‍රය ආදියයි. ඒවායේ නික්ඛේපය "පරජ්ඣාසය" නම් වේ.

Bhagavantaṃ pana upasaṅkamitvā catasso parisā, cattāro vaṇṇā, nāgā, supaṇṇā, gandhabbā, asurā, yakkhā, mahārājāno, tāvatiṃsādayo devā, mahābrahmāti evamādayo – ‘‘bojjhaṅgā bojjhaṅgā’’ti, bhante, vuccanti. ‘‘Nīvaraṇā nīvaraṇā’’ti, bhante, vuccanti; ‘‘ime nu kho, bhante, pañcupādānakkhandhā’’. ‘‘Kiṃ sūdha vittaṃ purisassa seṭṭha’’ntiādinā nayena pañhaṃ pucchanti. Evaṃ puṭṭhena bhagavatā yāni kathitāni bojjhaṅgasaṃyuttādīni, yāni vā panaññānipi devatāsaṃyutta-mārasaṃyutta-brahmasaṃyutta-sakkapañha-cūḷavedalla-mahāvedalla-sāmaññaphala-āḷavaka-sūciloma-kharalomasuttādīni; tesaṃ pucchāvasiko nikkhepo.

යම් කලෙක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ සිව්වනක් පිරිස, සිව් කුලයේ අය, නාග, සුපර්ණ, ගාන්ධර්ව, අසුර, යක්ෂ, සතර වරම් දෙවිවරුන්, තාවතිංස ආදී දෙවියන් හා මහා බ්‍රහ්මයා ආදීන් විසින් - "ස්වාමීනි, බොජ්ඣංග බොජ්ඣංග යැයි කියනු ලැබේ, ඒ කුමක් නිසාද?", "ස්වාමීනි, නීවරණ නීවරණ යැයි කියනු ලැබේ", "ස්වාමීනි, මොහු පංච උපාදානස්කන්ධයෝද?", "මෙලොව මිනිසෙකුට ඇති උතුම්ම ධනය කුමක්ද?" යනාදී වශයෙන් ප්‍රශ්න විමසන ලද්දේ ද, එලෙස විමසූ කල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද බොජ්ඣංග සංයුක්තය ආදිය ද, දේවතා සංයුක්ත, මාර සංයුක්ත, බ්‍රහ්ම සංයුක්ත, සක්කපඤ්හ සූත්‍රය, චූළවේදල්ල සූත්‍රය, මහා වේදල්ල සූත්‍රය, සාමඤ්ඤඵල සූත්‍රය, ආළවක සූත්‍රය, සූචිලෝම සූත්‍රය, ඛරලෝම සූත්‍රය ආදී යම් සූත්‍ර ඇත් ද; ඒවායේ නික්ඛේපය "පුච්ඡාවසික" නම් වේ.

Yāni pana tāni uppannaṃ kāraṇaṃ paṭicca kathitāni, seyyathidaṃ – dhammadāyādaṃ, cūḷasīhanādaṃ, candūpamaṃ, puttamaṃsūpamaṃ, dārukkhandhūpamaṃ, aggikkhandhūpamaṃ, pheṇapiṇḍūpamaṃ, pāricchattakūpamanti evamādīni; tesaṃ aṭṭhuppattiko nikkhepo.

යම් සූත්‍ර කිහිපයක් හටගත් යම් කරුණක් (සිදුවීමක්) නිමිති කරගෙන දේශනා කරන ලද ද; එනම් ධම්මදායාද සූත්‍රය, චූළසීහනාද සූත්‍රය, චන්දූපම සූත්‍රය, පුත්තමංසූපම සූත්‍රය, දාරුක්ඛන්ධූපම සූත්‍රය, අග්ගික්ඛන්ධූපම සූත්‍රය, ඵෙණපිණ්ඩූපම සූත්‍රය, පාරිච්ඡත්තකූපම සූත්‍රය ආදියයි. ඒවායේ නික්ඛේපය "අට්ඨුප්පත්තික" නම් වේ.

Evametesu catūsu nikkhepesu imassa suttassa aṭṭhuppattiko nikkhepo. Aṭṭhuppattiyā hi idaṃ bhagavatā nikkhittaṃ. Katarāya aṭṭhuppattiyā? Vaṇṇāvaṇṇe. Ācariyo ratanattayassa avaṇṇaṃ abhāsi, antevāsī vaṇṇaṃ. Iti imaṃ vaṇṇāvaṇṇaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā desanākusalo bhagavā – ‘‘mamaṃ vā, bhikkhave, pare avaṇṇaṃ bhāseyyu’’nti desanaṃ ārabhi. Tattha mamanti[Pg.52], sāmivacanaṃ, mamāti attho. Vāsaddo vikappanattho. Pareti, paṭiviruddhā sattā. Tatrāti ye avaṇṇaṃ vadanti tesu.

මෙලෙස මේ සතර නික්ඛේප අතුරින් මෙම සූත්‍රය "අට්ඨුප්පත්තික" නික්ඛේපයට අයත් වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙය හටගත් සිදුවීමක් පාදක කරගෙන දේශනා කරන ලද්දකි. කවර සිදුවීමක් නිසාද? ගුණ සහ අගුණ කීම නිසාය. (එනම්) ගුරුවරයා රත්නත්‍රයේ අගුණ පැවසීය, අතවැසියා ගුණ පැවසීය. මෙසේ මෙම ගුණ-අගුණ පැවසීම නිමිත්ත (අට්ඨුප්පත්තිය) කරගෙන, දේශනාවෙහි දක්ෂ වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "මහණෙනි, අන්‍යයෝ මාගේ අගුණ කියන්නාහු නම්" යනාදී දේශනාව ආරම්භ කළ සේක. එහි "මමං" යනු සාමී වචනයයි (විභක්තියයි), "මාගේ" යනු අර්ථයයි. "වා" ශබ්දය විකල්ප අර්ථයෙහි වැටේ. "පරේ" යනු සසුනට විරුද්ධ වූ සත්වයන්ය. "තත්‍රා" යනු අගුණ පවසන ඒ සත්වයන් කෙරෙහිය.

Na āghātotiādīhi kiñcāpi tesaṃ bhikkhūnaṃ āghātoyeva natthi, atha kho āyatiṃ kulaputtānaṃ īdisesupi ṭhānesu akusaluppattiṃ paṭisedhento dhammanettiṃ ṭhapeti. Tattha āhanati cittanti ‘āghāto’; kopassetaṃ adhivacanaṃ. Appatītā honti tena atuṭṭhā asomanassikāti appaccayo; domanassassetaṃ adhivacanaṃ. Neva attano na paresaṃ hitaṃ abhirādhayatīti anabhiraddhi; kopassetaṃ adhivacanaṃ. Evamettha dvīhi padehi saṅkhārakkhandho, ekena vedanākkhandhoti dve khandhā vuttā. Tesaṃ vasena sesānampi sampayuttadhammānaṃ kāraṇaṃ paṭikkhittameva.

"න ආඝාතෝ" (තරහක් නොවිය යුතුය) යනාදී වචනවලින් කියැවෙන්නේ, ඒ භික්ෂූන් තුළ කිසිසේත්ම ක්‍රෝධයක් නොතිබුණ ද, මතු කාලයෙහි කුලපුත්‍රයන් තුළ මෙබඳු කරුණුවලදී පවා අකුසල් උපදිනු වැළැක්වීම පිණිස ධර්ම නියමය (ධර්මනේත්‍රිය) පිහිටුවන බවයි. එහි සිත රිදවන (හිංසා කරන) බැවින් "ආඝාත" නම් වේ; මෙය ක්‍රෝධයට (කෝපයට) නමකි. එයින් ප්‍රීති සැපයට පත් නොවන බැවින්, අසතුටින් හා අසෝමනස්සයෙන් සිටින බැවින් "අප්පච්චය" නම් වේ; මෙය දෝමනස්සයට නමකි. තමාගේ හෝ අන්‍යයන්ගේ යහපත සිදු නොකරන බැවින් "අනභිරද්ධි" නම් වේ; මෙය ද ක්‍රෝධයට නමකි. මෙසේ මෙහි පද දෙකකින් (ආඝාත, අනභිරද්ධි) සංස්කාරස්කන්ධය ද, එක් පදයකින් (අප්පච්චය) වේදනාස්කන්ධය ද යන ස්කන්ධ දෙකක් දේශනා කරන ලදී. ඒවායේ බලයෙන්, ඒ හා යෙදෙන (සම්ප්‍රයුක්ත) ඉතිරි ධර්මයන්ගේ ද ඇතිවීම ප්‍රතික්ෂේප කරන ලද්දේම වේ.

Evaṃ paṭhamena nayena manopadosaṃ nivāretvā, dutiyena nayena tattha ādīnavaṃ dassento āha – ‘‘tatra ce tumhe assatha kupitā vā anattamanā vā, tumhaṃ yevassa tena antarāyo’’ti. Tattha ‘tatra ce tumhe assathā’ti tesu avaṇṇabhāsakesu, tasmiṃ vā avaṇṇe tumhe bhaveyyātha ce; yadi bhaveyyāthāti attho. ‘Kupitā’ kopena, anattamanā domanassena. ‘Tumhaṃ yevassa tena antarāyo’ti tumhākaṃyeva tena kopena, tāya ca anattamanatāya paṭhamajjhānādīnaṃ antarāyo bhaveyya.

මෙසේ පළමු ක්‍රමයෙන් සිතේ ඇති වන ද්වේෂය (මනෝපදෝෂය) වළක්වා, දෙවන ක්‍රමයෙන් එහි ඇති දෝෂය පෙන්වා දෙමින් මෙසේ වදාළ සේක: "එහිදී ඔබ කෝපයට පත්වන්නේ නම් හෝ අමනාප වන්නේ නම්, එයින් ඔබටමයි අන්තරාය වන්නේ." එහි 'එහිදී ඔබ කෝප වන්නෙහි නම්' යනු, ඒ නින්දා කරන්නන් කෙරෙහි හෝ ඒ නින්දාව සම්බන්ධයෙන් ඔබ එසේ වන්නේ නම් යන අර්ථයයි. 'කුපිත වූ' යනු ක්‍රෝධයෙන් යුක්ත වූ බවයි. 'අමනාප වූ' යනු දොම්නසින් යුක්ත වූ බවයි. 'එය ඔබගේම අන්තරාය සඳහා වේ' යනු ඒ ක්‍රෝධය නිසාත්, ඒ අමනාපය නිසාත් ඔබටම ප්‍රථම ධ්‍යානාදී ගුණයන් ලබා ගැනීමට බාධාවක් (අන්තරායක්) සිදු වන බවයි.

Evaṃ dutiyena nayena ādīnavaṃ dassetvā, tatiyena nayena vacanatthasallakkhaṇamattepi asamatthataṃ dassento – ‘‘api nu tumhe paresa’’ntiādimāha. Tattha paresanti yesaṃ kesaṃ ci. Kupito hi neva buddhapaccekabuddhaariyasāvakānaṃ, na mātāpitūnaṃ, na paccatthikānaṃ subhāsitadubbhāsitassa atthaṃ ājānāti. Yathāha –

මෙලෙස දෙවන ක්‍රමයෙන් දෝෂය පෙන්වා දී, තෙවන ක්‍රමයෙන් පවසන වචනයේ අර්ථය වටහා ගැනීමට පවා ඇති නොහැකියාව පෙන්වමින් "අපිනු තුම්හේ පරේසං" (අන්‍යයන් පවසන දෙයෙහි) යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'අන්‍යයන්ගේ' යනු යම් කිසිවෙකුගේ යන්නයි. සැබවින්ම කෝපයට පත් වූ තැනැත්තා බුදු, පසේබුදු, ආර්ය ශ්‍රාවකයන්ගේ හෝ මවුපියන්ගේ හෝ සතුරන්ගේ හෝ වේවා, ඔවුන් පවසන සුභාෂිත වූ හෝ දුර්භාෂිත වූ හෝ වචනයක අර්ථය නිවැරදිව තේරුම් නොගනී. එය මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘Kuddho atthaṃ na jānāti, kuddho dhammaṃ na passati;

Andhaṃ tamaṃ tadā hoti, yaṃ kodho sahate naraṃ.

"ක්‍රෝධ කළ තැනැත්තා අර්ථය නොදනියි, ක්‍රෝධ කළ තැනැත්තා ධර්මය නොදකියි. යම් කලෙක ක්‍රෝධය මිනිසෙකු යටත් කරගන්නේ ද, එකල්හි ඔහුට අන්ධකාරයක්ම වන්නේය."

Anatthajanano kodho, kodho cittappakopano;

Bhayamantarato jātaṃ, taṃ jano nāvabujjhatī’’ti. (a. ni. 7.64);

"ක්‍රෝධය අනර්ථය උපදවන්නකි, ක්‍රෝධය සිත දූෂණය කරන්නකි. තමා තුළින්ම හටගත් මේ භය, ලෝකයා අවබෝධ නොකරයි."

Evaṃ [Pg.53] sabbathāpi avaṇṇe manopadosaṃ nisedhetvā idāni paṭipajjitabbākāraṃ dassento – ‘‘tatra tumhehi abhūtaṃ abhūtato’’tiādimāha.

මෙසේ සෑම ආකාරයකින්ම නින්දාවන් කෙරෙහි සිතේ ද්වේෂය ඇති වීම වළක්වා, දැන් පිළිපැදිය යුතු ආකාරය පෙන්වමින් "එහිදී ඔබ විසින් අසත්‍යය අසත්‍යයක් ලෙස" යනාදිය වදාළ සේක.

Tattha tatra tumhehīti, tasmiṃ avaṇṇe tumhehi. Abhūtaṃ abhūtato nibbeṭhetabbanti yaṃ abhūtaṃ, taṃ abhūtabhāveneva apanetabbaṃ. Kathaṃ? Itipetaṃ abhūtantiādinā nayena. Tatrāyaṃ yojanā – ‘‘tumhākaṃ satthā na sabbaññū, dhammo durakkhāto, saṅgho duppaṭipanno’’tiādīni sutvā na tuṇhī bhavitabbaṃ. Evaṃ pana vattabbaṃ – ‘‘iti petaṃ abhūtaṃ, yaṃ tumhehi vuttaṃ, taṃ imināpi kāraṇena abhūtaṃ, imināpi kāraṇena atacchaṃ, ‘natthi cetaṃ amhesu’, ‘na ca panetaṃ amhesu saṃvijjati’, sabbaññūyeva amhākaṃ satthā, svākkhāto dhammo, suppaṭipanno saṅgho, tatra idañcidañca kāraṇa’’nti. Ettha ca dutiyaṃ padaṃ paṭhamassa, catutthañca tatiyassa vevacananti veditabbaṃ. Idañca avaṇṇeyeva nibbeṭhanaṃ kātabbaṃ, na sabbattha. Yadi hi ‘‘tvaṃ dussīlo, tavācariyo dussīlo, idañcidañca tayā kataṃ, tavācariyena kata’’nti vutte tuṇhībhūto adhivāseti, āsaṅkanīyo hoti. Tasmā manopadosaṃ akatvā avaṇṇo nibbeṭhetabbo. ‘‘Oṭṭhosi, goṇosī’’tiādinā pana nayena dasahi akkosavatthūhi akkosantaṃ puggalaṃ ajjhupekkhitvā adhivāsanakhantiyeva tattha kātabbā.

එහි 'එහිදී ඔබ විසින්' යනු ඒ නින්දාව සම්බන්ධයෙන් ඔබ විසින් යන්නයි. 'අසත්‍යය අසත්‍යයක් ලෙස නිරාකරණය කළ යුතුය' යනු යමක් අසත්‍ය ද, එය අසත්‍යයක් ලෙසම බැහැර කළ යුතුය යන්නයි. ඒ කෙසේද? "මෙය මේ හේතුව නිසා අසත්‍යයකි" යනාදී ක්‍රමයෙනි. එහි අර්ථ සම්බන්ධය මෙසේයි – "ඔබගේ ශාස්තෘන් වහන්සේ සර්වඥ නොවේ, ධර්මය මැනවින් දේශනා කර නැත, සංඝයා වහන්සේ වැරදි ලෙස පිළිපදිති" යනාදී දේ අසා නිහඬව නොසිටිය යුතුය. මෙසේ පැවසිය යුතුය: "ඔබ පැවසූ ඒ කරුණ අසත්‍යයකි, මේ කරුණ නිසාත් එය අසත්‍යයකි, මේ කරුණ නිසාත් එය සාවද්‍යයකි, අප තුළ මෙවැනි දෙයක් නැත, අප තුළ මෙවැන්නක් දක්නට නැත. අපගේ ශාස්තෘන් වහන්සේ සැබවින්ම සර්වඥයහ, ධර්මය මැනවින් දේශිතය, සංඝයා වහන්සේ මැනවින් පිළිපදිති, ඒ බවට මේ මේ කරුණු සාධක වේ" යනුවෙනි. මෙහි දෙවන පදය පළමු පදයටත්, සිව්වන පදය තෙවන පදයටත් පර්යාය වචන (වෙවචන) බව දත යුතුය. මෙම නිරාකරණය කිරීම කළ යුත්තේ නින්දාවකදී පමණි, සෑම තැනකදීම නොවේ. යමෙකු "ඔබ දුශ්ශීලයි, ඔබගේ ගුරුවරයා දුශ්ශීලයි, ඔබ විසින් මේ මේ වැරදි කරන ලදී" යැයි පැවසූ විට නිහඬව එය ඉවසා සිටින්නේ නම්, ඔහු ගැන සැකයක් ඇති වේ. එබැවින් සිතේ ද්වේෂයක් ඇති කර නොගෙන එම නින්දාව නිරාකරණය කළ යුතුය. එහෙත් "ඔබ ඔටුවෙකි, ඔබ ගොනෙකි" යනාදී වශයෙන් දස අක්‍රෝස වස්තූන්ගෙන් බැණ වදින පුද්ගලයා කෙරෙහි උපේක්ෂාවෙන් යුතුව අධිවාසන ක්ෂාන්තියම (ඉවසීමම) පුරුදු කළ යුතුය.

6. Evaṃ avaṇṇabhūmiyaṃ tādilakkhaṇaṃ dassetvā idāni vaṇṇabhūmiyaṃ dassetuṃ ‘‘mamaṃ vā, bhikkhave, pare vaṇṇaṃ bhāseyyu’’ntiādimāha. Tattha pareti ye keci pasannā devamanussā. Ānandanti etenāti ānando, pītiyā etaṃ adhivacanaṃ. Sumanassa bhāvo somanassaṃ, cetasikasukhassetaṃ adhivacanaṃ. Uppilāvino bhāvo uppilāvitattaṃ. Kassa uppilāvitattanti? Cetasoti. Uddhaccāvahāya uppilāpanapītiyā etaṃ adhivacanaṃ. Idhāpi dvīhi padehi saṅkhārakkhandho, ekena vedanākkhandho vutto.

6. මෙසේ නින්දා ලබන අවස්ථාවකදී 'තාදි' ගුණය ඇති කරගන්නා ආකාරය පෙන්වා, දැන් ප්‍රශංසා ලබන අවස්ථාවකදී හැසිරිය යුතු ආකාරය පෙන්වීම පිණිස "මහණෙනි, යමෙක් මගේ ගුණ පවසන්නේ නම්" යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'අන්‍යයන්' යනු පැහැදුණා වූ යම් දෙවි මිනිසුන් පිරිසකි. මෙයින් සතුටු වන නිසා එය 'ආනන්ද' නම් වේ, මෙය පීතියට නමකි. යහපත් සිතක් ඇති බව 'සෝමනස්ස' නම් වේ, මෙය චෛතසික සුඛයට නමකි. සිතේ උතුරා යන ස්වභාවය 'උප්පිලාවිතත්ත' (උද්දාමය) නම් වේ. කවරෙකුගේ උද්දාමයක් ද? සිතේ උද්දාමයයි. උද්ධච්චයට හේතු වන, සිත පිනවන පීතියට මෙය නමකි. මෙහිදී ද පද දෙකකින් සංස්කාරස්කන්ධයත්, එක් පදයකින් වේදනාස්කන්ධයත් කියැවුණි.

Evaṃ paṭhamanayena uppilāvitattaṃ nivāretvā, dutiyena tattha ādīnavaṃ dassento – ‘‘tatra ce tumhe assathā’’tiādimāha. Idhāpi tumhaṃ yevassa tena antarāyoti tena uppilāvitattena tumhākaṃyeva paṭhamajjhānādīnaṃ [Pg.54] antarāyo bhaveyyāti attho veditabbo. Kasmā panetaṃ vuttaṃ? Nanu bhagavatā –

මෙසේ පළමු ක්‍රමයෙන් සිතේ ඇති වන උද්දාමය වළක්වා, දෙවන ක්‍රමයෙන් එහි ඇති දෝෂය පෙන්වමින් "එහිදී ඔබ එසේ වන්නෙහි නම්" යනාදිය වදාළ සේක. මෙහිද "එය ඔබගේම අන්තරාය සඳහා වේ" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, ඒ සිතේ ඇති වන උද්දාමය (පීතිය) නිසා ඔබටම ප්‍රථම ධ්‍යානාදී ගුණයන් ලැබීමට බාධාවක් වන බවයි. එහෙත් මෙය වදාළේ ඇයි? බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් මෙසේ වදාරා නැද්ද? –

‘‘Buddhoti kittayantassa, kāye bhavati yā pīti;

Varameva hi sā pīti, kasiṇenāpi jambudīpassa.

"'බුදුන්' යයි පවසන තැනැත්තාගේ සිරුරේ හටගන්නා යම් පීතියක් වේ ද, ඒ පීතිය මුළු දඹදිවම ලැබීමට වඩා උතුම් වන්නේය."

Dhammoti kittayantassa, kāye bhavati yā pīti;

Varameva hi sā pīti, kasiṇenāpi jambudīpassa.

"'ධර්මය' යයි පවසන තැනැත්තාගේ සිරුරේ හටගන්නා යම් පීතියක් වේ ද, ඒ පීතිය මුළු දඹදිවම ලැබීමට වඩා උතුම් වන්නේය."

Saṅghoti kittayantassa, kāye bhavati yā pīti;

Varameva hi sā pīti, kasiṇenāpi jambudīpassā’’ti ca.

"'සංඝයා' යයි පවසන තැනැත්තාගේ සිරුරේ හටගන්නා යම් පීතියක් වේ ද, ඒ පීතිය මුළු දඹදිවම ලැබීමට වඩා උතුම් වන්නේය."

‘‘Ye, bhikkhave, buddhe pasannā, agge te pasannā’’ti ca evamādīhi anekasatehi suttehi ratanattaye pītisomanassameva vaṇṇitanti. Saccaṃ vaṇṇitaṃ, taṃ pana nekkhammanissitaṃ. Idha – ‘‘amhākaṃ buddho, amhākaṃ dhammo’’tiādinā nayena āyasmato channassa uppannasadisaṃ gehassitaṃ pītisomanassaṃ adhippetaṃ. Idañhi jhānādipaṭilābhāya antarāyakaraṃ hoti. Tenevāyasmā channopi yāva buddho na parinibbāyi, tāva visesaṃ nibbattetuṃ nāsakkhi, parinibbānakāle paññattena pana brahmadaṇḍena tajjito taṃ pītisomanassaṃ pahāya visesaṃ nibbattesi. Tasmā antarāyakaraṃyeva sandhāya idaṃ vuttanti veditabbaṃ. Ayañhi lobhasahagatā pīti. Lobho ca kodhasadisova. Yathāha –

"මහණෙනි, යම් කෙනෙක් බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි පැහැදුණාහු ද, ඔවුහු අග්‍ර වූ දෙයෙහි පැහැදුණාහු වෙති" යනාදී වශයෙන් සූත්‍ර සිය ගණනක රත්නත්‍රය කෙරෙහි ඇති වන පීති-සෝමනස්සය වර්ණනා කර ඇත. එය සැබවකි, එහෙත් ඒ වර්ණනා කළේ නෛෂ්ක්‍රම්‍යය ඇසුරු කළ පීතියයි. මෙහිදී "අපේ බුදු හාමුදුරුවෝ, අපේ ධර්මය" යනාදී වශයෙන් ඡන්න තෙරුන් තුළ ඇති වූ පීතිය වැනි ගෘහශ්‍රිත පීති-සෝමනස්සයක් අදහස් කෙරේ. මෙය ධ්‍යානාදී ගුණ ලැබීමට බාධාවකි. ඒ නිසාම ඡන්න තෙරුන් පවා බුදුරජාණන් වහන්සේ පිරිනිවන් පානා තෙක් කිසිදු විශේෂ අධිගමයක් ලැබීමට අපොහොසත් වූහ. පිරිනිවන් පාන අවස්ථාවේදී පැනවූ බ්‍රහ්ම දණ්ඩනයෙන් තැතිගෙන, ඒ ගෘහශ්‍රිත පීති-සෝමනස්සය අත්හැර පසුව මගඵල ලැබූහ. එබැවින් අන්තරායකර වූ පීතියම අරමුණු කරගෙන මෙය වදාළ බව දත යුතුය. සැබවින්ම මෙම පීතිය ලෝභය හා සහගතය. ලෝභය ද ක්‍රෝධය වැනිය. එය මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘Luddho atthaṃ na jānāti, luddho dhammaṃ na passati;

Andhaṃ tamaṃ tadā hoti, yaṃ lobho sahate naraṃ.

"ලෝභයෙන් අන්ධ වූ තැනැත්තා අර්ථය නොදනියි, ලෝභයෙන් අන්ධ වූ තැනැත්තා ධර්මය නොදකියි. යම් කලෙක ලෝභය මිනිසෙකු යටත් කරගන්නේ ද, එකල්හි ඔහුට අන්ධකාරයක්ම වන්නේය."

Anatthajanano lobho, lobho cittappakopano;

Bhayamantarato jātaṃ, taṃ jano nāvabujjhatī’’ti. (itivu. 88);

"ලෝභය අනර්ථය උපදවන්නකි, ලෝභය සිත දූෂණය කරන්නකි. තමා තුළින්ම හටගත් මේ භය, ලෝකයා අවබෝධ නොකරයි."

Tatiyavāro pana idha anāgatopi atthato āgato yevāti veditabbo. Yatheva hi kuddho, evaṃ luddhopi atthaṃ na jānātīti.

මෙහි තෙවන වාරයක් පැහැදිලිව සඳහන් නොවුණ ද, අර්ථය අතින් එය ඇතුළත් වී ඇති බව දත යුතුය. ක්‍රෝධ කරන්නා සේම ලෝභ කරන්නා ද අර්ථය වටහා නොගන්නා බැවිනි.

Paṭipajjitabbākāradassanavāre panāyaṃ yojanā – ‘‘tumhākaṃ satthā sabbaññū arahaṃ sammāsambuddho, dhammo svākkhāto, saṅgho suppaṭipanno’’tiādīni sutvā na tuṇhī bhavitabbaṃ. Evaṃ pana paṭijānitabbaṃ – ‘‘itipetaṃ bhūtaṃ[Pg.55], yaṃ tumhehi vuttaṃ, taṃ imināpi kāraṇena bhūtaṃ, imināpi kāraṇena tacchaṃ. So hi bhagavā itipi arahaṃ, itipi sammāsambuddho; dhammo itipi svākkhāto, itipi sandiṭṭhiko; saṅgho itipi suppaṭipanno, itipi ujuppaṭipanno’’ti. ‘‘Tvaṃ sīlavā’’ti pucchitenāpi sace sīlavā, ‘‘sīlavāhamasmī’’ti paṭijānitabbameva. ‘‘Tvaṃ paṭhamassa jhānassa lābhī…pe… arahā’’ti puṭṭhenāpi sabhāgānaṃ bhikkhūnaṃyeva paṭijānitabbaṃ. Evañhi pāpicchatā ceva parivajjitā hoti, sāsanassa ca amoghatā dīpitā hotīti. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ.

පිළිපැදිය යුතු ආකාරය දැක්වීමේ වාරයෙහි අර්ථ සම්බන්ධය මෙසේය – 'ඔබගේ ශාස්තෘන් වහන්සේ සර්වඥය, අර්හත්ය, සම්මා සම්බුද්ධය, ධර්මය ස්වක්ඛාතය, සංඝයා සුප්පටිපන්නය' යනාදී දේ අසා නිහඬව නොසිටිය යුතුය. මෙසේ පිළිගත යුතුය - 'මෙය මේ හේතුවෙන් සත්‍යයකි, ඔබ කී දෙය මේ කාරණයෙන්ද සත්‍යයකි, මේ කාරණයෙන්ද නිවැරදිය. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ කාරණයෙන්ද අර්හත්ය, මේ කාරණයෙන්ද සම්මා සම්බුද්ධය; ධර්මය මේ කාරණයෙන්ද ස්වක්ඛාතය, මේ කාරණයෙන්ද සන්දිට්ඨිකය; සංඝයා මේ කාරණයෙන්ද සුප්පටිපන්නය, මේ කාරණයෙන්ද උජුප්පටිපන්නය' යනුවෙනි. 'ඔබ සිල්වතෙක්ද?' කියා විමසූ විට, ඉදින් සිල්වත් නම් 'මම සිල්වතෙක් වෙමි' යි පිළිගත යුතුමය. 'ඔබ පළමු ධ්‍යානය ලාභියෙක්ද...පේ... අර්හත්ද?' කියා විමසූ විටද, සභාග (සමාන ශීල ඇති) භික්ෂූන්ටම එය පිළිගත යුතුය. මෙසේ කිරීමෙන් පාපිච්ඡතාව (නපුරු ආශාව) දුරු වන අතර ශාසනයෙහි අමොඝ බව (නිෂ්ඵල නොවන බව) ද ප්‍රකාශ වේ. ඉතිරි කොටස පෙර කී ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය.

Cūḷasīlavaṇṇanā

චුල්ලසීල වර්ණනාව

7. Appamattakaṃ kho panetaṃ, bhikkhaveti ko anusandhi? Idaṃ suttaṃ dvīhi padehi ābaddhaṃ vaṇṇena ca avaṇṇena ca. Tattha avaṇṇo – ‘‘iti petaṃ abhūtaṃ iti petaṃ ataccha’’nti, ettheva udakantaṃ patvā aggiviya nivatto. Vaṇṇo pana bhūtaṃ bhūtato paṭijānitabbaṃ – ‘‘iti petaṃ bhūta’’nti evaṃ anuvattatiyeva. So pana duvidho brahmadattena bhāsitavaṇṇo ca bhikkhusaṅghena acchariyaṃ āvusotiādinā nayena āraddhavaṇṇo ca. Tesu bhikkhusaṅghena vuttavaṇṇassa upari suññatāpakāsane anusandhiṃ dassessati. Idha pana brahmadattena vuttavaṇṇassa anusandhiṃ dassetuṃ ‘‘appamattakaṃ kho panetaṃ, bhikkhave’’ti desanā āraddhā.

7. 'මහණෙනි, මෙය ස්වල්ප වූ දෙයකි' යන මෙහි අනුසන්ධිය කුමක්ද? මේ සූත්‍රය වර්ණනාව (ප්‍රශංසාව) සහ අවර්ණනාව (අප්‍රශංසාව) යන පද දෙකෙන් බැඳී පවතී. එහි අවර්ණනාව නම් - 'මෙසේ මෙය අභූතය, මෙසේ මෙය අසත්‍යය' යන්නයි; එය මෙතැනදීම දිය අද්දරට පැමිණි ගින්නක් මෙන් නතර විය. වර්ණනාව (ප්‍රශංසාව) වනාහි 'සත්‍යය සත්‍යය ලෙස පිළිගත යුතුය - මෙසේ මෙය සත්‍යය' යනුවෙන් මෙසේ අනුගත වෙයි. එය බ්‍රහ්මදත්ත මාණවකයා විසින් පවසන ලද වර්ණනාව සහ භික්ෂු සංඝයා විසින් 'ඇවැත්නි, ආශ්චර්යයකි' යනාදී ක්‍රමයෙන් ආරම්භ කරන ලද වර්ණනාව යැයි දෙවැදෑරුම් වේ. ඒ දෙක අතරින් භික්ෂු සංඝයා විසින් පවසන ලද වර්ණනාවෙහි අනුසන්ධිය ඉදිරියෙහි ශුන්‍යතාව ප්‍රකාශ කරන අවස්ථාවේ පෙන්වනු ඇත. මෙහිදී වනාහි බ්‍රහ්මදත්ත විසින් පවසන ලද වර්ණනාවෙහි අනුසන්ධිය පෙන්වනු පිණිස 'මහණෙනි, මෙය ස්වල්ප වූ දෙයකි' යන දේශනාව ආරම්භ කරන ලදී.

Tattha appamattakanti parittassa nāmaṃ. Oramattakanti tasseva vevacanaṃ. Mattāti vuccati pamāṇaṃ. Appaṃ mattā etassāti appamattakaṃ. Oraṃ mattā etassāti oramattakaṃ. Sīlameva sīlamattakaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘appamattakaṃ kho, panetaṃ bhikkhave, oramattakaṃ sīlamattakaṃ’ nāma yena ‘‘tathāgatassa vaṇṇaṃ vadāmī’’ti ussāhaṃ katvāpi vaṇṇaṃ vadamāno puthujjano vadeyyāti. Tattha siyā – nanu idaṃ sīlaṃ nāma yogino aggavibhūsanaṃ? Yathāhu porāṇā –

එහි 'අප්පමත්තකං' යනු ඉතා කුඩා දෙයකට නමකි. 'ඔරමත්තකං' යනු එහිම පර්යාය වචනයකි. 'මත්තා' යනු ප්‍රමාණයට කියනු ලැබේ. මෙහි ප්‍රමාණය කුඩා බැවින් 'අප්පමත්තක' නම් වේ. මෙහි ප්‍රමාණය හීන බැවින් 'ඔරමත්තක' නම් වේ. ශීලයම ශීල මාත්‍රයක් බැවින් 'සීලමත්තක' නම් වේ. මෙයින් කියැවෙන්නේ මෙයයි - 'මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේගේ ගුණ කියමි' යි උත්සාහ කොට ගුණ පවසන පෘථග්ජනයෙකු යම් ගුණයන් පවසන්නේ නම්, එය 'අප්පමත්තක', 'ඔරමත්තක', 'සීලමත්තක' නම් වූ හුදු ආචාර ශීල මාත්‍රයක් පමණක් බවයි. එහි මෙබඳු චෝදනාවක් විය හැකිය - 'මෙම ශීලය යෝගියාගේ උතුම්ම ආභරණය නොවේද? පැරැන්නන් මෙසේ පවසා ඇත -'

‘‘Sīlaṃ yogissa’laṅkāro, sīlaṃ yogissa maṇḍanaṃ;

Sīlehi’laṅkato yogī, maṇḍane aggataṃ gato’’ti.

'ශීලය යෝගියාගේ අලංකාරයයි, ශීලය යෝගියාගේ සැරසිල්ලයි; ශීලයෙන් සැරසුණු යෝගියා, ශීල නමැති සැරසිල්ල නිසාම උතුම් බවට පැමිණියේය' යනුවෙනි.

Bhagavatāpi [Pg.56] ca anekesu suttasatesu sīlaṃ mahantameva katvā kathitaṃ. Yathāha – ‘‘ākaṅkheyya ce, bhikkhave, bhikkhu ‘sabrahmacārīnaṃ piyo cassaṃ manāpo ca garu ca bhāvanīyo cā’ti, sīlesvevassa paripūrakārī’’ti (ma. ni. 1.65) ca.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින්ද සහසක් සූත්‍රයන්හි ශීලය ඉතා උතුම් කොට වදාරන ලදී. 'මහණෙනි, ඉදින් භික්ෂුවක් සබ්‍රහ්මචාරීන්ට ප්‍රියයෙක්, මනාපයෙක්, ගරු කටයුත්තෙක්, සම්භාවනීයයෙක් වන්නෙමි' යි කැමති වන්නේ නම් ශීලයන්ම පරිපූර්ණ කළ යුතුය' යනාදී වශයෙන් වදාරන ලදී.

‘‘Kikīva aṇḍaṃ, camarīva vāladhiṃ;

Piyaṃva puttaṃ, nayanaṃva ekakaṃ.Tatheva sīlaṃ, anurakkhamānā;

Supesalā hotha, sadā sagāravā’’ti ca.

'කිරිබා පක්ෂියා සිය බිජුවට රකින්නාක් මෙන්ද, සෙමර මුවා සිය වල්ගය රකින්නාක් මෙන්ද, මවක් සිය එකම ප්‍රිය පුත්‍රයා රකින්නාක් මෙන්ද, ඇසක් රකින්නාක් මෙන්ද, එලෙසින්ම ශීලය රකින්නා වූ, මනා ශීල ඇති ඔබ සැම හැමකල්හි ගෞරව සහිත වන්න' යනුවෙන්ද වදාරන ලදී.

‘‘Na pupphagandho paṭivātameti;

Na candanaṃ taggaramallikā vā.Satañca gandho paṭivātameti;

Sabbā disā sappuriso pavāyati.

'මල් සුවඳ සුළඟට එරෙහිව නොයයි; සඳුන් සුවඳ හෝ තගර මල්ලිකා සුවඳද එසේමය. එහෙත් සත්පුරුෂයන්ගේ (ශීල) සුවඳ සුළඟට එරෙහිව හමා යයි; සත්පුරුෂයාගේ ගුණ සුවඳ සියලු දිශාවන්හි විහිදෙයි.

Candanaṃ tagaraṃ vāpi, uppalaṃ atha vassikī;

Etesaṃ gandhajātānaṃ, sīlagandho anuttaro.

සඳුන්, තගර, මහනෙල් හෝ සමන්පිච්ච යන මේ සියලු ගන්ධ ජාතීන්ට වඩා ශීල ගන්ධයම අනුත්තර වන්නේය.

Appamatto ayaṃ gandho, yvāyaṃ tagaracandanaṃ;

Yo ca sīlavataṃ gandho, vāti devesu uttamo.

සඳුන් තගර ආදියේ යම් මේ සුවඳක් වේද, එය ස්වල්ප මාත්‍රයකි. සිල්වතුන්ගේ යම් ශීල සුවඳක් වේද, එය දෙවියන් අතර පවා උතුම්ම ලෙස විහිදෙයි.

Tesaṃ sampannasīlānaṃ, appamādavihārinaṃ;

Sammadaññā vimuttānaṃ, māro maggaṃ na vindatī’’ti ca. (dha. pa. 57);

සම්පන්න ශීල ඇති, අප්‍රමාදීව වසන්නා වූ, මනා නුවණින් දැන (කෙලෙසුන්ගෙන්) මිදුණු ඒ රහතන් වහන්සේලාගේ මඟ මාරයාට සොයාගත නොහැක' යනුවෙන්ද වදාරන ලදී.

‘‘Sīle patiṭṭhāya naro sapañño, cittaṃ paññañca bhāvayaṃ;

Ātāpī nipako bhikkhu, so imaṃ vijaṭaye jaṭa’’nti ca. (saṃ. ni. 1.23);

'ශීලයෙහි පිහිටා, නුවණැති, කෙලෙස් තවන වීරිය ඇති, නුවණින් මුහුකුරා ගිය භික්ෂුව චිත්ත සමාධිය සහ ප්‍රඥාව වඩමින් මේ (තණ්හා) ජටාව නිරවුල් කරන්නේය' යනුවෙන්ද වදාරන ලදී.

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, ye keci bījagāmabhūtagāmā vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjanti, sabbe te pathaviṃ nissāya, pathaviyaṃ patiṭṭhāya; evamete bījagāmabhūtagāmā vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjanti. Evameva kho, bhikkhave, bhikkhu sīlaṃ nissāya sīle patiṭṭhāya sattabojjhaṅge bhāvento sattabojjhaṅge bahulīkaronto vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ pāpuṇāti dhammesū’’ti (saṃ. ni. 5.150) ca. Evaṃ aññānipi anekāni suttāni daṭṭhabbāni. Evamanekesu suttasatesu sīlaṃ mahantameva katvā kathitaṃ. Taṃ ‘‘kasmā [Pg.57] imasmiṃ ṭhāne appamattaka’’nti āhāti? Upari guṇe upanidhāya. Sīlañhi samādhiṃ na pāpuṇāti, samādhi paññaṃ na pāpuṇāti, tasmā uparimaṃ upanidhāya heṭṭhimaṃ oramattakaṃ nāma hoti. Kathaṃ sīlaṃ samādhiṃ na pāpuṇāti? Bhagavā hi abhisambodhito sattame saṃvacchare sāvatthinagara – dvāre kaṇḍambarukkhamūle dvādasayojane ratanamaṇḍape yojanappamāṇe ratanapallaṅke nisīditvā tiyojanike dibbasetacchatte dhāriyamāne dvādasayojanāya parisāya attādānaparidīpanaṃ titthiyamaddanaṃ – ‘‘uparimakāyato aggikkhandho pavattati, heṭṭhimakāyato udakadhārā pavattati…pe… ekekalomakūpato aggikkhandho pavattati, ekekalomakūpato udakadhārā pavattati, channaṃ vaṇṇāna’’ntiādinayappavattaṃ yamakapāṭihāriyaṃ dasseti. Tassa suvaṇṇavaṇṇasarīrato suvaṇṇavaṇṇā rasmiyo uggantvā yāva bhavaggā gacchanti, sakaladasasahassacakkavāḷassa alaṅkaraṇakālo viya hoti, dutiyā dutiyā rasmiyo purimāya purimāya yamakayamakā viya ekakkhaṇe viya pavattanti.

'මහණෙනි, යම් බීජගාම භූතගාම කෙනෙක් වෘද්ධියට, විරූඪියට, විපුලත්වයට පැමිණෙත්ද, ඒ සියල්ලෝ පොළොව ඇසුරු කොට, පොළොවෙහි පිහිටා එසේ වන්නාහ. මහණෙනි, එලෙසින්ම භික්ෂුව ශීලය ඇසුරු කොට, ශීලයෙහි පිහිටා සප්ත බොජ්ඣංගයන් වඩමින්, සප්ත බොජ්ඣංගයන් බහුල කරමින් ධර්මයන්හි වෘද්ධියට, විරූඪියට හා විපුලත්වයට පැමිණෙන්නේය' යනුවෙන්ද වදාරන ලදී. මෙසේ වෙනත් බොහෝ සූත්‍රයන්ද දත යුතුය. මෙසේ සිය ගණන් සූත්‍රයන්හි ශීලය මහත් කොට වදාරන ලදුව, 'කුමක් හෙයින් මෙහිදී එය ස්වල්ප මාත්‍රයකැයි' වදාරන ලද්දේද? ඒ ඉහළ ගුණයන් හා සසඳන විටය. ශීලය වනාහි සමාධිය තරම් නොවේ, සමාධිය ප්‍රඥාව තරම් නොවේ, එබැවින් ඉහළ ගුණය හා සසඳන විට පහළ ගුණය 'ඔරමත්තක' (හීන මාත්‍ර) නම් වේ. ශීලය සමාධියට සම නොවන්නේ කෙසේද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සම්බුද්ධත්වයෙන් සත්වැනි වර්ෂයෙහි සැවැත් නුවර දොරටුව අසල කණ්ඩම්බ රුක් මූලයෙහි, දොළොස් යොදුන් රත්න මණ්ඩපයක, යොදුනක් පමණ වූ රත්න පල්ලංකයෙහි වැඩහිඳ, තුන් යොදුන් පමණ වූ දිව්‍ය සේසතක් දරා සිටියදී, දොළොස් යොදුන් පිරිසක් මැද, තමන් වහන්සේගේ ආනුභාවය ප්‍රකාශ කරමින් හා තීර්ථකයන් දමනය කරමින් - 'ශරීරයේ උඩු කොටසින් ගිනි කඳන් විහිදෙයි, යටි කොටසින් දිය දහරාවන් විහිදෙයි...පේ... එක් එක් ලෝම කූපයකින් ගිනි කඳන් විහිදෙයි, එක් එක් ලෝම කූපයකින් දිය දහරාවන් විහිදෙයි, සවැදෑරුම් වර්ණයන් විහිදෙයි' යන ආදී ක්‍රමයෙන් පවතින යමක මහා ප්‍රාතිහාර්යය දැක්වූ සේක. උන්වහන්සේගේ ස්වර්ණ වර්ණ ශරීරයෙන් ස්වර්ණ වර්ණ රශ්මි මාලාවන් නික්ම භවාග්‍රය දක්වා විහිදී ගිය අතර මුළු දසදහසක් සක්වළම අලංකාර කළාක් මෙන් විය. දෙවැනි දෙවැනි රශ්මීන් පෙර පෙර රශ්මීන්ට වඩා යුගල වශයෙන් එක් මොහොතක මෙන් විහිදී ගියේය.

Dvinnañca cittānaṃ ekakkhaṇe pavatti nāma natthi. Buddhānaṃ pana bhagavantānaṃ bhavaṅgaparivāsassa lahukatāya pañcahākārehi āciṇṇavasitāya ca, tā ekakkhaṇe viya pavattanti. Tassā tassā pana rasmiyā āvajjanaparikammādhiṭṭhānāni visuṃ visuṃyeva.

චිත්තයන් දෙකක් එකම මොහොතක ඉපදීමක් නම් නැත. එහෙත් භාග්‍යවත් බුදුවරුන්ගේ භවාංග පරිවාරයෙහි පවතින ලාහුක බව (සීඝ්‍ර බව) නිසාත්, පංච ආකාරයකින් ප්‍රගුණ කළ වසීභාවය නිසාත්, ඒ රශ්මීන් එකම මොහොතක මෙන් විහිදී යයි. ඒ ඒ රශ්මීන් විහිදුවන ආවර්ජන, පරිකර්ම හා අධිෂ්ඨාන සිතුවිලි වනාහි වෙන් වෙන් වශයෙන්ම පවතී.

Nīlarasmiatthāya hi bhagavā nīlakasiṇaṃ samāpajjati, pītarasmiatthāya pītakasiṇaṃ, lohitaodātarasmiatthāya lohitaodātakasiṇaṃ, aggikkhandhatthāya tejokasiṇaṃ, udakadhāratthāya āpokasiṇaṃ samāpajjati. Satthā caṅkamati, nimmito tiṭṭhati vā nisīdati vā seyyaṃ vā kappetīti sabbaṃ vitthāretabbaṃ. Ettha ekampi sīlassa kiccaṃ natthi, sabbaṃ samādhikiccameva. Evaṃ sīlaṃ samādhiṃ na pāpuṇāti.

නීල වර්ණ රශ්මි මාලාවන් විහිදුවීමේ අභිප්‍රායයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නීල කසිණයට (නීල කසිණය අරමුණු කරගත් සතරවන ධ්‍යාන සමාපත්තියට) සමවදින සේක. පීත වර්ණ රශ්මීන් සඳහා පීත කසිණයට ද, ලෝහිත හා ඕදාත රශ්මීන් සඳහා ලෝහිත හා ඕදාත කසිණවලට ද, ගිනි කඳන් විහිදුවීම සඳහා තේජෝ කසිණයට ද, ජල ධාරාවන් විහිදුවීම සඳහා ආපෝ කසිණයට ද සමවදින සේක. ශාස්තෘන් වහන්සේ සක්මන් කරන සේක, නිර්මිත බුදුරජාණන් වහන්සේ වැඩ සිටින සේක, හිඳින සේක හෝ සැතපෙන සේක; මෙසේ සියල්ල විස්තර කළ යුතුය. මෙහිදී සීලයට අදාළ වන කිසිදු කෘත්‍යයක් නොමැති අතර, සියල්ල සමාධියෙහිම කෘත්‍යයෝ වෙති. මෙසේ සීලය සමාධිය හා සමාන නොවේ.

Yaṃ pana bhagavā kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni pāramiyo pūretvā, ekūnatiṃsavassakāle cakkavattisirīnivāsabhūtā bhavanā nikkhamma anomānadītīre pabbajitvā, chabbassāni padhānayogaṃ katvā, visākhapuṇṇamāyaṃ uruvelagāme sujātāya dinnaṃ pakkhittadibbojaṃ madhupāyāsaṃ paribhuñjitvā, sāyanhasamaye dakkhiṇuttarena bodhimaṇḍaṃ pavisitvā [Pg.58] assatthadumarājānaṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā, pubbuttarabhāge ṭhito tiṇasanthāraṃ santharitvā, tisandhipallaṅkaṃ ābhujitvā, caturaṅgasamannāgataṃ mettākammaṭṭhānaṃ pubbaṅgamaṃ katvā, vīriyādhiṭṭhānaṃ adhiṭṭhāya, cuddasahatthapallaṅkavaragato suvaṇṇapīṭhe ṭhapitaṃ rajatakkhandhaṃ viya paññāsahatthaṃ bodhikkhandhaṃ piṭṭhito katvā, upari maṇichattena viya bodhisākhāya dhāriyamāno, suvaṇṇavaṇṇe cīvare pavāḷasadisesu bodhiaṅkuresu patamānesu, sūriye atthaṃ upagacchante mārabalaṃ vidhamitvā, paṭhamayāme pubbenivāsaṃ anussaritvā, majjhimayāme dibbacakkhuṃ visodhetvā, paccūsakāle sabbabuddhānamāciṇṇe paccayākāre ñāṇaṃ otāretvā, ānāpānacatutthajjhānaṃ nibbattetvā, tadeva pādakaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā, maggapaṭipāṭiyā adhigatena catutthamaggena sabbakilese khepetvā sabbabuddhaguṇe paṭivijjhi, idamassa paññākiccaṃ. Evaṃ samādhi paññaṃ na pāpuṇāti.

යම් හෙයකින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කල්ප ලක්ෂයක් අධික වූ සතර අසංඛ්‍යයක් පුරා පාරමිතාවන් පුරමින්, විසිනව වන වියේදී සක්විති රජ සැපතට නිවාස වූ රජ මාලිගයෙන් නික්ම අනෝමා ගංතීරයේදී පැවිදි වී, සය වසක් ප්‍රධාන වීර්යය (දුෂ්කරක්‍රියා) කොට, වෙසක් පුන් පොහෝ දින උරුවේලා ග්‍රාමයේදී සුජාතාව විසින් පූජා කරන ලද දිව්‍ය ඕජසින් යුත් මධුපායාසය වළඳා, සවස් කාලයේදී දකුණු දිශාවෙන් බෝධි මණ්ඩපයට පිවිස ඇසතු බෝ රජුන් තුන් වරක් පැදකුණු කොට, ඊශාන දිශාවෙහි සිට තණ ඇතිරිය අතුරා, තුන් සන්ධියකින් යුත් පලඟක් බැඳ, සතර අංගයකින් යුත් වීර්යය අධිෂ්ඨාන කොට මෛත්‍රී කමටහන පෙරටු කොට, රියන් දහහතරක් වූ උතුම් පලඟට පැමිණ, රන් පීඨයක් මත තැබූ රිදී කඳක් මෙන් පනස් රියන් වූ බෝධි කඳ පිටුපසට කර වැඩ හිඳිමින්, ඉහළින් මැණික් කුඩයකින් මෙන් බෝ අතුවලින් සෙවණ ලබමින්, රන්වන් පැහැති සිවුර මත පබළු වැනි බෝ පලු පතිත වෙද්දී, සූර්යයා අස්තයට යද්දී මාර සේනාව පරදවා, ප්‍රථම යාමයේදී පුබ්බේනිවාසානුස්සති ඥානය ද, මධ්‍යම යාමයේදී දිබ්බචක්ඛු ඥානය ද පිරිසිදු කොට, අලුයම් කාලයේදී සියලු බුදුවරුන් සේවනය කළා වූ ප්‍රත්‍යයාකාර (පටිච්චසමුප්පාද) ඥානයට බුද්ධි ඥානය යොමු කර, ආනාපාන සතරවන ධ්‍යානය උපදවා එයම පාදක කොට විදර්ශනාව වඩා මග්ග පිළිවෙළින් අවබෝධ කරගත් සිව්වන මාර්ගයෙන් (අර්හත් මාර්ගයෙන්) සියලු කෙලෙසුන් නසා සියලු බුදු ගුණයන් අවබෝධ කළ සේක් ද, මෙය උන්වහන්සේගේ ප්‍රඥා කෘත්‍යයයි. මෙසේ සමාධිය ප්‍රඥාව හා සමාන නොවේ.

Tattha yathā hatthe udakaṃ pātiyaṃ udakaṃ na pāpuṇāti, pātiyaṃ udakaṃ ghaṭe udakaṃ na pāpuṇāti, ghaṭe udakaṃ kolambe udakaṃ na pāpuṇāti, kolambe udakaṃ cāṭiyaṃ udakaṃ na pāpuṇāti, cāṭiyaṃ udakaṃ mahākumbhiyaṃ udakaṃ na pāpuṇāti, mahākumbhiyaṃ udakaṃ kusobbhe udakaṃ na pāpuṇāti, kusobbhe udakaṃ kandare udakaṃ na pāpuṇāti, kandare udakaṃ kunnadiyaṃ udakaṃ na pāpuṇāti, kunnadiyaṃ udakaṃ pañcamahānadiyaṃ udakaṃ na pāpuṇāti, pañcamahānadiyaṃ udakaṃ cakkavāḷamahāsamudde udakaṃ na pāpuṇāti, cakkavāḷamahāsamudde udakaṃ sinerupādake mahāsamudde udakaṃ na pāpuṇāti. Pātiyaṃ udakaṃ upanidhāya hatthe udakaṃ parittaṃ…pe… sinerupādakamahāsamudde udakaṃ upanidhāya cakkavāḷamahāsamudde udakaṃ parittaṃ. Iti uparūpari udakaṃ bahukaṃ upādāya heṭṭhā heṭṭhā udakaṃ parittaṃ hoti.

එහි උදාහරණය මෙසේය: අතෙහි ඇති ජලය පාත්‍රයක ඇති ජලයට සමාන නොවන්නා සේ ද, පාත්‍රයේ ජලය කළයක ජලයට ද, කළයේ ජලය තලියක ජලයට ද, තලියේ ජලය ලොකු සැළියක ජලයට ද, සැළියේ ජලය මහා ජල භාජනයක ජලයට ද, මහා ජල භාජනයේ ජලය කුඩා විලක ජලයට ද, කුඩා විලේ ජලය කඳු අතර ඇළක ජලයට ද, කඳු අතර ඇළෙහි ජලය කුඩා ගඟක ජලයට ද, කුඩා ගඟෙහි ජලය පංච මහා ගංගාවන්හි ජලයට ද, පංච මහා ගංගාවන්හි ජලය සක්වල මහා සමුද්‍රයෙහි ජලයට ද, සක්වල මහා සමුද්‍රයෙහි ජලය මහා මේරු පර්වතය පාමුල ඇති මහා සාගරයෙහි ජලයට ද සමාන නොවේ. පාත්‍රයක ජලය හා සසඳන විට අතෙහි ජලය ස්වල්පයකි...පේ... මහා මේරු පාමුල මහා සාගරයේ ජලය හා සසඳන විට සක්වල මහා සමුද්‍රයේ ජලය ස්වල්පයකි. මෙසේ ඉහළ ඉහළ පවතින ජල ප්‍රමාණයන් හා සසඳන විට පහළ පහළ පවතින ජල ප්‍රමාණයන් ඉතා ස්වල්ප බව දත යුතුය.

Evameva upari upari guṇe upādāya heṭṭhā heṭṭhā sīlaṃ appamattakaṃ oramattakanti veditabbaṃ. Tenāha – ‘‘appamattakaṃ kho panetaṃ, bhikkhave, oramattakaṃ sīlamattaka’’nti.

එලෙසම ඉහළ ඉහළ පවතින ගුණධර්මයන් හා සැසඳීමේදී පහළ පහළ පවතින සීලය ඉතා ස්වල්ප වූවක් මෙන්ම අල්ප වූවක් ලෙස දත යුතුය. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: 'මහණෙනි, මේ සීලය වනාහි ඉතා ස්වල්පයකි, අල්ප වූවකි, සීල මාත්‍රයකි.'

Yena puthujjanoti, ettha –

'යම් පෘථග්ජනයෙකු විසින්' (යෙන පුථුජ්ජනොති) යන මෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය.

‘‘Duve puthujjanā vuttā, buddhenādiccabandhunā;

Andho puthujjano eko, kalyāṇeko puthujjano’’ti.

සූර්ය වංශයට ඥාති වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් පෘථග්ජනයන් දෙදෙනෙකු වදාරන ලදී. එනම්, අන්ධ පෘථග්ජනයා සහ කල්‍යාණ පෘථග්ජනයා යන දෙදෙනායි.

Tattha [Pg.59] yassa khandhadhātuāyatanādīsu uggahaparipucchāsavanadhāraṇapaccavekkhaṇāni natthi, ayaṃ andhaputhujjano. Yassa tāni atthi, so kalyāṇaputhujjano. Duvidhopi panesa –

එහි යමෙකුට ස්කන්ධ, ධාතු, ආයතන ආදියෙහි ඉගෙනීම, ප්‍රශ්න විමසීම, ශ්‍රවණය කිරීම, ධාරණය කිරීම සහ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම යන මේවා නොමැති ද, ඔහු 'අන්ධ පෘථග්ජන' නම් වේ. යමෙකුට එම කරුණු ඇත්ද, ඔහු 'කල්‍යාණ පෘථග්ජන' නම් වේ. ඔහු ද්විවිධය.

‘‘Puthūnaṃ jananādīhi, kāraṇehi puthujjano;

Puthujjanantogadhattā, puthuvāyaṃ jano iti’’.

බොහෝ වූ කෙලෙස් උපදවන හෙයින් ද, බොහෝ වූ ජනයා අතරට ඇතුළත් වන හෙයින් ද, ආර්යයන්ගෙන් වෙන්ව (පෘථක්ව) සිටින හෙයින් ද පෘථග්ජන නම් වේ.

So hi puthūnaṃ nānappakārānaṃ kilesādīnaṃ jananādīhi kāraṇehi puthujjano. Yathāha –

සැබවින්ම ඔහු විවිධ ප්‍රකාර වූ බොහෝ කෙලෙස් ආදිය උපදවන හෙයින් පෘථග්ජන නම් වේ. එය මෙසේ වදාරන ලදී:

‘‘Puthu kilese janentīti puthujjanā, puthu avihatasakkāyadiṭṭhikāti puthujjanā, puthu satthārānaṃ mukhullokikāti puthujjanā, puthu sabbagatīhi avuṭṭhitāti puthujjanā, puthu nānābhisaṅkhāre abhisaṅkharontīti puthujjanā, puthu nānāoghehi vuyhanti, puthu santāpehi santappanti, puthu pariḷāhehi pariḍayhanti, puthu pañcasu kāmaguṇesu rattā giddhā gathitā mucchitā ajjhopannā laggā laggitā palibuddhāti puthujjanā, puthu pañcahi nīvaraṇehi āvutā nivutā ovutā pihitā paṭicchannā paṭikujjitāti puthujjanā’’ti. Puthūnaṃ gaṇanapathamatītānaṃ ariyadhammaparammukhānaṃ nīcadhammasamācārānaṃ janānaṃ antogadhattāpi puthujjano, puthuvāyaṃ visuṃyeva saṅkhyaṃ gato visaṃsaṭṭho sīlasutādiguṇayuttehi ariyehi janehīti puthujjanoti.

'බොහෝ කෙලෙස් උපදවන හෙයින් පෘථග්ජනයෝ නම් වෙති. සක්කාය දිට්ඨිය ප්‍රහීණ නොකළ බැවින් පෘථග්ජනයෝ වෙති. බොහෝ ශාස්තෘවරුන්ගේ මුහුණු බලන (අන්‍ය ලබ්ධි ගන්නා) බැවින් පෘථග්ජනයෝ වෙති. සියලු ගතිවලින් මිදී නොසිටින බැවින් පෘථග්ජනයෝ වෙති. විවිධ අභිසංස්කාරයන් රැස් කරන බැවින් පෘථග්ජනයෝ වෙති. විවිධ ඕඝයන්හි ගසාගෙන යන බැවින් ද, විවිධ සන්තාපයන්ගෙන් දැවෙන බැවින් ද, කෙලෙස් දාහයන්ගෙන් දැවෙන බැවින් ද, පංච කාම ගුණයන්හි ඇලුණු, ගිජු වූ, බැඳුණු, මුළා වූ, දැඩි ලෙස ග්‍රහණය කරගත් බැවින් ද පෘථග්ජනයෝ නම් වෙති. පංච නීවරණයන්ගෙන් වැසුණු, මුවා වූ, අවහිර වූ, වසා දමන ලද බැවින් පෘථග්ජනයෝ නම් වෙති.' එසේම ගණනය කළ නොහැකි වූ, ආර්ය ධර්මයෙන් බැහැර වූ, ලාමක පැවතුම් ඇති ජනයා අතරට ඇතුළත් වන බැවින් ද, සීල ශ්‍රුතාදී ගුණයෙන් යුත් ආර්යයන්ගෙන් වෙන්ව (පෘථක්ව) සිටින බැවින් ද පෘථග්ජන නම් වේ.

Tathāgatassāti aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā tathāgato. Tathā āgatoti tathāgato, tathā gatoti tathāgato, tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato, tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato, tathadassitāya tathāgato, tathavāditāya tathāgato, tathākāritāya tathāgato, abhibhavanaṭṭhena tathāgatoti.

'තථාගත' යනු කරුණු අටක් නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට කියනු ලබන නාමයකි. එනම්: පෙර බුදුවරුන් මෙන්ම වැඩම කළ බැවින් (තථා ආගත), නිවනට එසේම වැඩි බැවින් (තථා ගත), සත්‍ය ලක්ෂණයන් කරා පැමිණි බැවින් (තථ ලක්ඛණං ආගත), සත්‍ය ධර්මයන් යථා පරිදි අවබෝධ කළ බැවින් (තථ ධම්මේ අභිසම්බුද්ධ), සත්‍යයම දක්නා බැවින් (තථ දස්සිතාය), සත්‍යයම පවසන බැවින් (තථ වාදිතාය), පවසන පරිදිම ක්‍රියා කරන බැවින් (තථ කාරිතාය) සහ සියල්ල මැඩපවත්වා සිටින බැවින් (අභිභවනට්ඨේන) තථාගත නම් වන සේක.

Kathaṃ bhagavā tathā āgatoti tathāgato? Yathā sabbalokahitāya ussukkamāpannā purimakā sammāsambuddhā āgatā, yathā vipassī bhagavā āgato, yathā sikhī bhagavā, yathā vessabhū bhagavā, yathā kakusandho bhagavā, yathā koṇāgamano bhagavā, yathā kassapo bhagavā āgato. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yena abhinīhārena ete [Pg.60] bhagavanto āgatā, teneva amhākampi bhagavā āgato. Atha vā yathā vipassī bhagavā…pe… yathā kassapo bhagavā dānapāramiṃ pūretvā, sīlanekkhammapaññāvīriyakhantisaccaadhiṭṭhānamettāupekkhāpāramiṃ pūretvā, imā dasa pāramiyo, dasa upapāramiyo, dasa paramatthapāramiyoti samatiṃsapāramiyo pūretvā aṅgapariccāgaṃ, nayanadhanarajjaputtadārapariccāganti ime pañca mahāpariccāge pariccajitvā pubbayogapubbacariyadhammakkhānañātatthacariyādayo pūretvā buddhicariyāya koṭiṃ patvā āgato; tathā amhākampi bhagavā āgato. Atha vā yathā vipassī bhagavā…pe… kassapo bhagavā cattāro satipaṭṭhāne, cattāro sammappadhāne, cattāro iddhipāde, pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅge, ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvetvā brūhetvā āgato, tathā amhākampi bhagavā āgato. Evaṃ tathā āgatoti tathāgato.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘එලෙසම වැඩි හෙයින්’ (තථා ආගත) කෙසේ නම් තථාගත වන සේක් ද? සියලු ලෝකයාගේ හිතසුව පිණිස උත්සාහවත් වූ විපස්සී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් සේ වැඩි සේක් ද, සිඛී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, වෙස්සභූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, කකුසඳ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, කෝණාගමන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සහ කස්සප භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් සේ වැඩි සේක් ද, එලෙසම අපගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද වැඩි සේක. මෙහි අදහස කුමක්ද? ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේලා යම් අභිනීහාරයකින් (අධිෂ්ඨානයකින්) වැඩි සේක් ද, අපගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද එම අභිනීහාරයෙන්ම වැඩි සේක. නැතහොත් විපස්සී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ...පෙ... කස්සප භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් සේ දාන පාරමිතාව පුරමින්, ශීල, නෙක්ඛම්ම, පඤ්ඤා, වීරිය, ඛන්ති, සච්ච, අධිට්ඨාන, මෙත්තා සහ උපේක්ඛා යන දස පාරමිතාවන් ද, දස උප පාරමිතාවන් සහ දස පරමත්ථ පාරමිතාවන් ද යන මෙසේ සමතිස් පාරමිතාවන් සම්පූර්ණ කොට; අංග පරිත්‍යාගය, ඇස් පරිත්‍යාගය, ධන පරිත්‍යාගය, රාජ්‍ය පරිත්‍යාගය සහ අඹුදරු පරිත්‍යාගය යන පංච මහා පරිත්‍යාගයන් සිදු කොට; පූර්ව යෝග, පූර්ව චරියා, ධර්ම දේශනා සහ ඥාතීන් වෙනුවෙන් කළ චරියාවන් ආදිය සම්පූර්ණ කොට බුද්ධි චරියාවේ කෙළවරටම පැමිණ වැඩි සේක් ද; එලෙසම අපගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද වැඩි සේක. නැතහොත් විපස්සී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ...පෙ... කස්සප භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් සේ සතර සතිපට්ඨානය, සතර සම්‍යප්‍රධානය, සතර ඉද්ධිපාද, පංච ඉන්ද්‍රිය, පංච බල, සප්ත බොජ්ඣංග සහ ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය වඩා වර්ධනය කොට වැඩි සේක් ද, අපගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද එසේම වැඩි සේක. මෙසේ එලෙසම වැඩි හෙයින් (තථා ආගත) උන්වහන්සේ තථාගත නම් වන සේක.

‘‘Yatheva lokamhi vipassiādayo,Sabbaññubhāvaṃ munayo idhāgatā;

Tathā ayaṃ sakyamunīpi āgato,Tathāgato vuccati tena cakkhumā’’ti.

යම් සේ මෙලොව විපස්සී ආදී මුනිවරුන් සර්වඥ භාවයට පැමිණි සේක් ද, එලෙසම මෙම ශාක්‍ය මුනීන්ද්‍රයන් වහන්සේ ද වැඩි සේක. එබැවින් ඒ චක්ෂුෂ්මත් බුදුරජාණන් වහන්සේ ‘තථාගත’ යැයි කියනු ලැබේ.

Evaṃ tathā āgatoti tathāgato.

මෙසේ එලෙසම වැඩි හෙයින් (තථා ආගත) ‘තථාගත’ නම් වන සේක.

Kathaṃ tathā gatoti tathāgato? Yathā sampatijāto vipassī bhagavā gato…pe… kassapo bhagavā gato.

කෙසේ නම් උන්වහන්සේ එලෙසම ගිය හෙයින් (තථා ගත) තථාගත වන සේක් ද? යම් සේ උපන් කෙණෙහිම විපස්සී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩි සේක් ද ...පෙ... කස්සප භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩි සේක් ද (එසේම අපගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද වැඩි සේක).

Kathañca so bhagavā gato? So hi sampati jātova samehi pādehi pathaviyaṃ patiṭṭhāya uttarābhimukho sattapadavītihārena gato. Yathāha – ‘‘sampatijāto kho, ānanda, bodhisatto samehi pādehi patiṭṭhahitvā uttarābhimukho sattapadavītihārena gacchati, setamhi chatte anudhāriyamāne sabbā ca disā anuviloketi, āsabhiṃ vācaṃ bhāsati – ‘aggohamasmi lokassa, jeṭṭhohamasmi lokassa, seṭṭhohamasmi lokassa, ayamantimā jāti, natthidāni punabbhavo’ti’’ (dī. ni. 2.31).

ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙසේ නම් වැඩි සේක් ද? උන්වහන්සේ උපන් කෙණෙහිම සම පාදයන් පොළොව මත පිහිටුවා, උතුරු දිශාවට අභිමුඛව සත් පියවරක් තබා වැඩි සේක. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී: “ආනන්දය, උපන් කෙණෙහිම බෝධිසත්වයන් වහන්සේ සම පාදයන් පිහිටුවා, උතුරු දිශාව බලා සත් පියවරක් වඩිති. සේසත් දරනු ලබද්දී, උන්වහන්සේ සියලු දිශාවන් බලති, එඩිතර වූ වචනයක් (ආසභි වාචා) පවසති: ‘මම ලොවට අග්‍ර වෙමි, මම ලොවට ජ්‍යෙෂ්ඨ වෙමි, මම ලොවට ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි. මෙය මාගේ අවසාන ජාතියයි, නැවත ඉපදීමක් නැත’ කියායි.”

Tañcassa [Pg.61] gamanaṃ tathaṃ ahosi? Avitathaṃ anekesaṃ visesādhigamānaṃ pubbanimittabhāvena. Yañhi so sampatijātova samehi pādehi patiṭṭhahi. Idamassa caturiddhipādapaṭilābhassa pubbanimittaṃ.

උන්වහන්සේගේ ඒ ගමන සත්‍යයකි, අවිපරීතය. එය බොහෝ විශේෂ අධිගමනයන්ගේ පූර්ව නිමිත්තක් විය. උපන් කෙණෙහිම උන්වහන්සේ සම පාදයන්ගෙන් පොළොව මත පිහිටීම යනු, උන්වහන්සේට සතර ඉද්ධිපාදයන් ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්තයි.

Uttarābhimukhabhāvo pana sabbalokuttarabhāvassa pubbanimittaṃ.

උතුරු දිශාවට අභිමුඛ වීම යනු සියලු ලෝකයට වඩා උත්තරීතර වීමේ (සර්ව ලෝකෝත්තර භාවයේ) පූර්ව නිමිත්තයි.

Sattapadavītihāro, sattabojjhaṅgaratanapaṭilābhassa.

සත් පියවරක් තබා වැඩම කිරීම යනු සප්ත බොජ්ඣංග රත්නයන් ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්තයි.

‘‘Suvaṇṇadaṇḍā vītipatanti cāmarā’’ti, ettha vuttacāmarukkhepo pana sabbatitthiyanimmaddanassa.

“රන් මිටි සහිත සේමර වල්විධනා ලෙළදෙති” යන මෙහි සඳහන් වන සේමර සැලීම යනු සියලු අන්‍ය ලබ්ධිකයන් මර්දනය කිරීමේ පූර්ව නිමිත්තයි.

Setacchattadhāraṇaṃ, arahattavimuttivaravimalasetacchattapaṭilābhassa.

සේසත් දැරීම යනු රහත් බව නමැති විමුක්තිය හා සබැඳි උතුම් නිර්මල ශ්වේතච්ඡත්‍රය ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්තයි.

Sattamapadūpari ṭhatvā sabbadisānuvilokanaṃ, sabbaññutānāvaraṇañāṇapaṭilābhassa.

සත්වැනි පියවර මත සිට සියලු දිශාවන් බැලීම යනු සර්වඥතා ඥානය හා අනාවරණ ඥානය ලැබීමේ පූර්ව නිමිත්තයි.

Āsabhivācābhāsanaṃ appaṭivattiyavaradhammacakkappavattanassa pubbanimittaṃ.

එඩිතර වදන් (ආසභි වාචා) පැවසීම යනු කිසිවෙකුට වැළැක්විය නොහැකි උතුම් දම්සක් පැවැත්වීමේ පූර්ව නිමිත්තයි.

Tathā ayaṃ bhagavāpi gato, tañcassa gamanaṃ tathaṃ ahosi, avitathaṃ, tesaṃyeva visesādhigamānaṃ pubbanimittabhāvena.

එලෙසම අපගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද වැඩි සේක, උන්වහන්සේගේ ඒ ගමන සත්‍ය විය, අවිපරීත විය, එය එම උත්තරීතර අධිගමනයන්ගේ පූර්ව නිමිත්තක්ම විය.

Tenāhu porāṇā –

එහෙයින් පැරණි ආචාර්යවරු මෙසේ පැවසූහ:

‘‘Muhuttajātova gavampatī yathā,Samehi pādehi phusī vasundharaṃ;

So vikkamī satta padāni gotamo,Setañca chattaṃ anudhārayuṃ marū.

“උපන් කෙණෙහිම වෘෂභ රාජයෙකු මෙන්, ගෝතමයන් වහන්සේ සම පාදයන්ගෙන් පොළොව ස්පර්ශ කළ සේක. සත් පියවරක් ඉදිරියට වැඩි සේක, දෙවිවරු සේසත් දරා සිටියහ.

Gantvāna so satta padāni gotamo,Disā vilokesi samā samantato;

Aṭṭhaṅgupetaṃ giramabbhudīrayi,Sīho yathā pabbatamuddhaniṭṭhito’’ti.

සත් පියවරක් වැඩි ඒ ගෝතමයන් වහන්සේ, හාත්පස සියලු දිශාවන් බැලූ සේක. පර්වත මුදුනක සිටින සිංහයෙකු මෙන්, අංග අටකින් යුතු උතුම් වචනය ප්‍රකාශ කළ සේක.”

Evaṃ tathā gatoti tathāgato.

මෙසේ එලෙසම ගිය හෙයින් (තථා ගත) ‘තථාගත’ නම් වන සේක.

Atha vā yathā vipassī bhagavā…pe… yathā kassapo bhagavā, ayampi bhagavā tatheva nekkhammena kāmacchandaṃ pahāya gato, abyāpādena byāpādaṃ, ālokasaññāya thinamiddhaṃ, avikkhepena uddhaccakukkuccaṃ, dhammavavatthānena vicikicchaṃ pahāya ñāṇena avijjaṃ padāletvā, pāmojjena [Pg.62] aratiṃ vinodetvā, paṭhamajjhānena nīvaraṇakavāṭaṃ ugghāṭetvā, dutiyajjhānena vitakkavicāraṃ vūpasametvā, tatiyajjhānena pītiṃ virājetvā, catutthajjhānena sukhadukkhaṃ pahāya, ākāsānañcāyatanasamāpattiyā rūpasaññāpaṭighasaññānānattasaññāyo samatikkamitvā, viññāṇañcāyatanasamāpattiyā ākāsānañcāyatanasaññaṃ, ākiñcaññāyatanasamāpattiyā viññāṇañcāyatanasaññaṃ, nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā ākiñcaññāyatanasaññaṃ samatikkamitvā gato.

නැතහොත්, විපස්සී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ...පෙ... කස්සප භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් සේ ද, එලෙසම අපගේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද නෙක්ඛම්මයෙන් කාමච්ඡන්දය ප්‍රහීණ කර වැඩි සේක, අව්‍යාපාදයෙන් ව්‍යාපාදය ද, ආලෝක සංඥාවෙන් ථිනමිද්ධය ද, අවික්ඛේපයෙන් උද්ධච්චකුක්කුච්චය ද, ධර්මවවත්ථානයෙන් විචිකිච්ඡාව ද ප්‍රහීණ කර, ඥානයෙන් අවිද්‍යාව පලවා හැර, ප්‍රමෝදයෙන් අරතිය (නොඇලීම) දුරු කොට, ප්‍රථම ධ්‍යානයෙන් නීවරණ නමැති දොරගුළු විවර කොට, ද්විතීය ධ්‍යානයෙන් විතර්ක විචාර සංසිඳුවා, තෘතීය ධ්‍යානයෙන් ප්‍රීතිය ඉක්මවා, චතුර්ථ ධ්‍යානයෙන් සුඛ දුක්ඛ ප්‍රහීණ කොට, ආකාසානඤ්චායතන සමාපත්තියෙන් රූප සංඥා, පටිඝ සංඥා හා නානත්ත සංඥාවන් ඉක්මවා, විඤ්ඤාණඤ්චායතන සමාපත්තියෙන් ආකාසානඤ්චායතන සංඥාව ද, ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සමාපත්තියෙන් විඤ්ඤාණඤ්චායතන සංඥාව ද, නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සමාපත්තියෙන් ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සංඥාව ද ඉක්මවා වැඩි සේක.

Aniccānupassanāya niccasaññaṃ pahāya, dukkhānupassanāya sukhasaññaṃ, anattānupassanāya attasaññaṃ, nibbidānupassanāya nandiṃ, virāgānupassanāya rāgaṃ, nirodhānupassanāya samudayaṃ, paṭinissaggānupassanāya ādānaṃ, khayānupassanāya ghanasaññaṃ, vayānupassanāya āyūhanaṃ, vipariṇāmānupassanāya dhuvasaññaṃ, animittānupassanāya nimittaṃ, appaṇihitānupassanāya paṇidhiṃ, suññatānupassanāya abhinivesaṃ, adhipaññādhammavipassanāya sārādānābhinivesaṃ, yathābhūtañāṇadassanena sammohābhinivesaṃ, ādīnavānupassanāya ālayābhinivesaṃ, paṭisaṅkhānupassanāya appaṭisaṅkhaṃ, vivaṭṭānupassanāya saṃyogābhinivesaṃ, sotāpattimaggena diṭṭhekaṭṭhe kilese bhañjitvā, sakadāgāmimaggena oḷārike kilese pahāya, anāgāmimaggena aṇusahagate kilese samugghāṭetvā, arahattamaggena sabbakilese samucchinditvā gato. Evampi tathā gatoti tathāgato.

අනිච්චානුපස්සනාවෙන් නිච්ච සංඥාව ද, දුක්ඛානුපස්සනාවෙන් සුඛ සංඥාව ද, අනත්තානුපස්සනාවෙන් අත්ත සංඥාව ද ප්‍රහීණ කොට, නිබ්බිදානුපස්සනාවෙන් නන්දිය (ඇල්ම) ද, විරාගානුපස්සනාවෙන් රාගය ද, නිරෝධානුපස්සනාවෙන් සමුදය ද, පටිනිස්සග්ගානුපස්සනාවෙන් ආදානය (ග්‍රහණය කිරීම) ද, ඛයානුපස්සනාවෙන් ඝන සංඥාව ද, වයානුපස්සනාවෙන් ආයූහනය (කර්ම රැස් කිරීම) ද, විපරිණාමානුපස්සනාවෙන් ධුව සංඥාව ද, අනිමිත්තානුපස්සනාවෙන් නිමිත්ත ද, අප්පණිහිතානුපස්සනාවෙන් පණිධිය (තණ්හාව) ද, සුඤ්ඤතානුපස්සනාවෙන් අභිනිවේසය (දැඩිව ගැනීම) ද, අධිපඤ්ඤා ධම්ම විපස්සනාවෙන් සාරාදාන අභිනිවේසය ද, යථාභූත ඥාන දර්ශනයෙන් සම්මෝහ අභිනිවේසය ද, ආදීනවානුපස්සනාවෙන් ආලය අභිනිවේසය ද, පටිසංඛානුපස්සනාවෙන් අප්පටිසංඛාව ද, විවට්ටානුපස්සනාවෙන් සංයෝග අභිනිවේසය ද ප්‍රහීණ කොට; සෝතාපත්ති මාර්ගයෙන් දෘෂ්ටිගත කෙලෙස් බිඳ දමා, සකදාගාමි මාර්ගයෙන් රළු කෙලෙස් ප්‍රහීණ කොට, අනාගාමි මාර්ගයෙන් සියුම් කෙලෙස් මුලිනුපුටා දමා, අර්හත් මාර්ගයෙන් සියලු කෙලෙස් සහමුලින්ම සිඳලමින් වැඩි සේක. මෙසේ ද එලෙසම ගිය හෙයින් (තථා ගත) තථාගත නම් වන සේක.

Kathaṃ tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato?Pathavīdhātuyā kakkhaḷattalakkhaṇaṃ tathaṃ avitathaṃ. Āpodhātuyā paggharaṇalakkhaṇaṃ. Tejodhātuyā uṇhattalakkhaṇaṃ. Vāyodhātuyā vitthambhanalakkhaṇaṃ. Ākāsadhātuyā asamphuṭṭhalakkhaṇaṃ. Viññāṇadhātuyā vijānanalakkhaṇaṃ.

කවර හෙයින් සත්‍ය වූ ලක්ෂණයට පැමිණි බැවින් තථාගත නම් වේ ද? පඨවි ධාතුවේ තද බව නම් වූ ලක්ෂණය සත්‍යය, අවිපරීතය. (එසේම) ආපෝ ධාතුවේ වැගිරෙන ලක්ෂණය ද, තේජෝ ධාතුවේ උණුසුම් බව නම් ලක්ෂණය ද, වායෝ ධාතුවේ පිම්බෙන (විත්තම්භන) ලක්ෂණය ද, ආකාශ ධාතුවේ ස්පර්ශ නොවන ලක්ෂණය ද, විඤ්ඤාණ ධාතුවේ දැනගන්නා ලක්ෂණය ද සත්‍යය, අවිපරීතය.

Rūpassa ruppanalakkhaṇaṃ. Vedanāya vedayitalakkhaṇaṃ. Saññāya sañjānanalakkhaṇaṃ. Saṅkhārānaṃ abhisaṅkharaṇalakkhaṇaṃ. Viññāṇassa vijānanalakkhaṇaṃ.

රූපයේ වෙනස් වීමේ (රූපණය වන) ලක්ෂණය ද, වේදනාවේ විඳීමේ ලක්ෂණය ද, සංඥාවේ හඳුනාගැනීමේ ලක්ෂණය ද, සංඛාරයන්ගේ (කුසලාකුසල ධර්ම) පිළියෙල කරන ලක්ෂණය ද, විඤ්ඤාණයේ දැනගැනීමේ ලක්ෂණය ද සත්‍යය, අවිපරීතය.

Vitakkassa [Pg.63] abhiniropanalakkhaṇaṃ. Vicārassa anumajjanalakkhaṇaṃ pītiyā pharaṇalakkhaṇaṃ. Sukhassa sātalakkhaṇaṃ. Cittekaggatāya avikkhepalakkhaṇaṃ. Phassassa phusanalakkhaṇaṃ.

විතක්කයේ අරමුණට සිත නැංවීමේ ලක්ෂණය ද, විචාරයේ අරමුණ පිරිමදින ලක්ෂණය ද, ප්‍රීතියේ පැතිරෙන ලක්ෂණය ද, සුඛයේ සුවදායක ලක්ෂණය ද, චිත්ත ඒකග්ගතාවයේ නොවිසිරෙන ලක්ෂණය ද, ඵස්සයේ ස්පර්ශ වන ලක්ෂණය ද සත්‍යය, අවිපරීතය.

Saddhindriyassa adhimokkhalakkhaṇaṃ. Vīriyindriyassa paggahalakkhaṇaṃ. Satindriyassa upaṭṭhānalakkhaṇaṃ. Samādhindriyassa avikkhepalakkhaṇaṃ. Paññindriyassa pajānanalakkhaṇaṃ.

ශ්‍රද්ධින්ද්‍රියයේ (අරමුණ කෙරෙහි) තීරණය කරන (අධිමොක්ඛ) ලක්ෂණය ද, විරියින්ද්‍රියයේ ප්‍රග්‍රහණ (වෑයම් කරන) ලක්ෂණය ද, සතින්ද්‍රියයේ එළඹ සිටින ලක්ෂණය ද, සමාධින්ද්‍රියයේ නොවිසිරෙන ලක්ෂණය ද, පඤ්ඤින්ද්‍රියයේ ප්‍රජානන (විශේෂයෙන් දැනගන්නා) ලක්ෂණය ද සත්‍යය, අවිපරීතය.

Saddhābalassa assaddhiye akampiyalakkhaṇaṃ. Vīriyabalassa kosajje, satibalassa muṭṭhassacce. Samādhibalassa uddhacce, paññābalassa avijjāya akampiyalakkhaṇaṃ.

ශ්‍රද්ධා බලයේ අශ්‍රද්ධාව හමුවේ කම්පා නොවන ලක්ෂණය ද, විරිය බලයේ කුසීතකම හමුවේ කම්පා නොවන ලක්ෂණය ද, සති බලයේ මුළා වූ සිහිය හමුවේ කම්පා නොවන ලක්ෂණය ද, සමාධි බලයේ උද්ධච්චය හමුවේ කම්පා නොවන ලක්ෂණය ද, ප්‍රඥා බලයේ අවිද්‍යාව හමුවේ කම්පා නොවන ලක්ෂණය ද සත්‍යය, අවිපරීතය.

Satisambojjhaṅgassa upaṭṭhānalakkhaṇaṃ. Dhammavicayasambojjhaṅgassa pavicayalakkhaṇaṃ. Vīriyasambojjhaṅgassa paggahalakkhaṇaṃ. Pītisambojjhaṅgassa pharaṇalakkhaṇaṃ. Passaddhisambojjhaṅgassa vūpasamalakkhaṇaṃ. Samādhisambojjhaṅgassa avikkhepalakkhaṇaṃ. Upekkhāsambojjhaṅgassa paṭisaṅkhānalakkhaṇaṃ.

සති සම්බොජ්ඣංගයේ එළඹ සිටින ලක්ෂණය ද, ධම්මවිචය සම්බොජ්ඣංගයේ විමසන ලක්ෂණය ද, විරිය සම්බොජ්ඣංගයේ වෑයම් කරන ලක්ෂණය ද, ප්‍රීති සම්බොජ්ඣංගයේ පැතිරෙන ලක්ෂණය ද, පස්සද්ධි සම්බොජ්ඣංගයේ සන්සුන් ලක්ෂණය ද, සමාධි සම්බොජ්ඣංගයේ නොවිසිරෙන ලක්ෂණය ද, උපෙක්ඛා සම්බොජ්ඣංගයේ මධ්‍යස්ථව විමසන ලක්ෂණය ද සත්‍යය, අවිපරීතය.

Sammādiṭṭhiyā dassanalakkhaṇaṃ. Sammāsaṅkappassa abhiniropanalakkhaṇaṃ. Sammāvācāya pariggahalakkhaṇaṃ. Sammākammantassa samuṭṭhānalakkhaṇaṃ. Sammāājīvassa vodānalakkhaṇaṃ. Sammāvāyāmassa paggahalakkhaṇaṃ. Sammāsatiyā upaṭṭhānalakkhaṇaṃ. Sammāsamādhissa avikkhepalakkhaṇaṃ.

සම්මා දිට්ඨියේ දැකීමේ ලක්ෂණය ද, සම්මා සංකප්පයේ අරමුණට සිත නැංවීමේ ලක්ෂණය ද, සම්මා වාචාවේ (අකුසලයෙන්) වැළකී සමාදානය වීමේ ලක්ෂණය ද, සම්මා කම්මන්තයේ (නිවැරදිව) ක්‍රියාත්මක වීමේ ලක්ෂණය ද, සම්මා ආජීවයේ පිරිසිදු වීමේ ලක්ෂණය ද, සම්මා වායාමයේ ප්‍රග්‍රහණ ලක්ෂණය ද, සම්මා සතියේ එළඹ සිටින ලක්ෂණය ද, සම්මා සමාධියේ නොවිසිරෙන ලක්ෂණය ද සත්‍යය, අවිපරීතය.

Avijjāya aññāṇalakkhaṇaṃ. Saṅkhārānaṃ cetanālakkhaṇaṃ. Viññāṇassa vijānanalakkhaṇaṃ. Nāmassa namanalakkhaṇaṃ. Rūpassa ruppanalakkhaṇaṃ. Saḷāyatanassa āyatanalakkhaṇaṃ. Phassassa phusanalakkhaṇaṃ. Vedanāya vedayitalakkhaṇaṃ. Taṇhāya hetulakkhaṇaṃ. Upādānassa gahaṇalakkhaṇaṃ. Bhavassa āyūhanalakkhaṇaṃ. Jātiyā nibbattilakkhaṇaṃ. Jarāya jīraṇalakkhaṇaṃ. Maraṇassa cutilakkhaṇaṃ.

අවිද්‍යාවේ නොදැනීමේ ලක්ෂණය ද, සංඛාරයන්ගේ චේතනා ලක්ෂණය ද, විඤ්ඤාණයේ දැනගැනීමේ ලක්ෂණය ද, නාමයේ අරමුණට නැමෙන ලක්ෂණය ද, රූපයේ පීඩිත වන (වෙනස් වන) ලක්ෂණය ද, සළායතනයන්ගේ ආයතන ලක්ෂණය ද, ඵස්සයේ ස්පර්ශ ලක්ෂණය ද, වේදනාවේ විඳීමේ ලක්ෂණය ද, තණ්හාවේ (දුකට) හේතු වන ලක්ෂණය ද, උපාදානයේ දැඩිව අල්ලාගැනීමේ ලක්ෂණය ද, භවයේ (කර්ම) රැස්කිරීමේ ලක්ෂණය ද, ජාතියේ ඉපදීමේ ලක්ෂණය ද, ජරාවේ දිරායෑමේ ලක්ෂණය ද, මරණයේ චුත වීමේ ලක්ෂණය ද සත්‍යය, අවිපරීතය.

Dhātūnaṃ suññatālakkhaṇaṃ. Āyatanānaṃ āyatanalakkhaṇaṃ. Satipaṭṭhānānaṃ upaṭṭhānalakkhaṇaṃ. Sammappadhānānaṃ padahanalakkhaṇaṃ. Iddhipādānaṃ ijjhanalakkhaṇaṃ. Indriyānaṃ adhipatilakkhaṇaṃ. Balānaṃ akampiyalakkhaṇaṃ. Bojjhaṅgānaṃ niyyānalakkhaṇaṃ. Maggassa hetulakkhaṇaṃ.

ධාතූන්ගේ ශුන්‍ය ලක්ෂණය ද, ආයතනයන්ගේ (ඉපදීමට ඉඩ සලසන) ලක්ෂණය ද, සතිපට්ඨානයන්ගේ එළඹ සිටින ලක්ෂණය ද, සම්මප්පධානයන්ගේ වීර්යය කරන ලක්ෂණය ද, ඉද්ධිපාදයන්ගේ සමෘද්ධිමත් වන ලක්ෂණය ද, ඉන්ද්‍රියයන්ගේ අධිපති ලක්ෂණය ද, බලයන්ගේ කම්පා නොවන ලක්ෂණය ද, බොජ්ඣංගයන්ගේ සසරින් නික්මෙන ලක්ෂණය ද, මාර්ගයේ (නිවනට) හේතු වන ලක්ෂණය ද සත්‍යය, අවිපරීතය.

Saccānaṃ [Pg.64] tathalakkhaṇaṃ. Samathassa avikkhepalakkhaṇaṃ. Vipassanāya anupassanālakkhaṇaṃ. Samathavipassanānaṃ ekarasalakkhaṇaṃ. Yuganaddhānaṃ anativattanalakkhaṇaṃ.

සත්‍යයන්ගේ යථාර්ථ ලක්ෂණය ද, සමථයේ නොවිසිරෙන ලක්ෂණය ද, විපස්සනාවේ අනුපස්සනා (යළි යළිත් බැලීමේ) ලක්ෂණය ද, සමථ-විපස්සනා දෙකෙහි එකම රසයක් ඇති ලක්ෂණය ද, යුගනද්ධයන්ගේ (සමථ විපස්සනා දෙක) එකිනෙක ඉක්මවා නොයන ලක්ෂණය ද සත්‍යය, අවිපරීතය.

Sīlavisuddhiyā saṃvaralakkhaṇaṃ. Cittavisuddhiyā avikkhepalakkhaṇaṃ. Diṭṭhivisuddhiyā dassanalakkhaṇaṃ.

සීල විසුද්ධියේ සංවර වීමේ ලක්ෂණය ද, චිත්ත විසුද්ධියේ නොවිසිරෙන ලක්ෂණය ද, දිට්ඨි විසුද්ධියේ යථාර්ථය දැකීමේ ලක්ෂණය ද සත්‍යය, අවිපරීතය.

Khaye ñāṇassa samucchedanalakkhaṇaṃ. Anuppāde ñāṇassa passaddhilakkhaṇaṃ.

කෙලෙස් ක්ෂය වීමේදී (මාර්ග ඥානයේදී) කෙලෙස් මුලින්ම සිඳලීමේ ලක්ෂණය ද, නැවත නූපදනා (ඵල) ඥානයේදී කෙලෙස් සන්සිඳීමේ ලක්ෂණය ද සත්‍යය, අවිපරීතය.

Chandassa mūlalakkhaṇaṃ. Manasikārassa samuṭṭhāpanalakkhaṇaṃ. Phassassa samodhānalakkhaṇaṃ. Vedanāya samosaraṇalakkhaṇaṃ. Samādhissa pamukhalakkhaṇaṃ. Satiyā ādhipateyyalakkhaṇaṃ. Paññāya tatuttariyalakkhaṇaṃ. Vimuttiyā sāralakkhaṇaṃ… amatogadhassa nibbānassa pariyosānalakkhaṇaṃ tathaṃ avitathaṃ. Evaṃ tathalakkhaṇaṃ ñāṇagatiyā āgato avirajjhitvā patto anuppattoti tathāgato. Evaṃ tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato.

ඡන්දයේ මූලික ලක්ෂණය ද, මනසිකාරයේ (සම්ප්‍රයුක්ත ධර්ම) උත්සාහවත් කරවන ලක්ෂණය ද, ඵස්සයේ එක්රැස්වීමේ ලක්ෂණය ද, වේදනාවේ (අරමුණෙහි) පිහිටන ලක්ෂණය ද, සමාධියේ ප්‍රමුඛ ලක්ෂණය ද, සතියේ අධිපති ලක්ෂණය ද, ප්‍රඥාවේ අතිවිශිෂ්ට ලක්ෂණය ද, විමුක්තියේ සාරවත් ලක්ෂණය ද... අමෘතයට බැසගත් නිවනෙහි අවසාන ලක්ෂණය ද සත්‍යය, අවිපරීතය. මෙසේ සත්‍ය ලක්ෂණයට ඥාන ගමනයෙන් පැමිණි බැවින්, නොවරදවාම පැමිණි බැවින් තථාගත නම් වේ. මෙසේ සත්‍ය ලක්ෂණයට පැමිණි බැවින් තථාගත නම් වේ.

Kathaṃ tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato? Tathadhammā nāma cattāri ariyasaccāni. Yathāha – ‘‘cattārimāni, bhikkhave, tathāni avitathāni anaññathāni. Katamāni cattāri? ‘Idaṃ dukkha’nti bhikkhave, tathametaṃ avitathametaṃ anaññathameta’’nti (saṃ. ni. 5.1090) vitthāro. Tāni ca bhagavā abhisambuddho, tasmā tathānaṃ dhammānaṃ abhisambuddhattā tathāgatoti vuccati. Abhisambuddhattho hettha gatasaddo.

කවර හෙයින් තථ වූ (සත්‍ය වූ) ධර්මයන් යථා පරිදි අවබෝධ කරගත් බැවින් තථාගත නම් වේ ද? තථ ධර්ම නම් සතර ආර්ය සත්‍යයෝය. ඒ පිළිබඳව මෙසේ වදාරන ලදී: "මහණෙනි, මේ සතරක් තථය, අවිපරීතය, අන් පරිදි නොවන්නේය. කවර සතරක් ද? මහණෙනි, 'මෙය දුකය' යනු තථය, මෙය අවිපරීතය, මෙය අන් පරිදි නොවන්නේය" යනාදිය විස්තර සහිතව දත යුතුය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම සත්‍ය ධර්මයන් අවබෝධ කළ බැවින්, සත්‍ය ධර්මයන් අවබෝධ කළ හෙයින් 'තථාගත' යැයි කියනු ලැබේ. මෙහි 'ගත' ශබ්දය 'අවබෝධ කිරීම' (අභිසම්බුද්ධ) යන අර්ථයෙහි වැටේ.

Api ca jarāmaraṇassa jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭho tatho avitatho anaññatho…pe…, saṅkhārānaṃ avijjāpaccayasambhūtasamudāgataṭṭho tatho avitatho anaññatho…pe…, tathā avijjāya saṅkhārānaṃ paccayaṭṭho, saṅkhārānaṃ viññāṇassa paccayaṭṭho…pe…, jātiyā jarāmaraṇassa paccayaṭṭho tatho avitatho anaññatho. Taṃ sabbaṃ bhagavā abhisambuddho, tasmāpi tathānaṃ dhammānaṃ abhisambuddhattā tathāgatoti vuccati. Evaṃ tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato.

තවද ජරා මරණයන්ගේ ජාතිය ප්‍රත්‍ය කොට ගෙන හටගන්නා ස්වභාවය සත්‍යය, අවිපරීතය, අන් පරිදි නොවන්නේය... සංඛාරයන්ගේ අවිද්‍යාව ප්‍රත්‍ය කොට ගෙන හටගන්නා ස්වභාවය සත්‍යය, අවිපරීතය, අන් පරිදි නොවන්නේය... එමෙන්ම අවිද්‍යාව සංඛාරයන්ට ප්‍රත්‍ය වන බව ද, සංඛාරයන් විඤ්ඤාණයට ප්‍රත්‍ය වන බව ද... ජාතිය ජරා මරණයට ප්‍රත්‍ය වන බව ද සත්‍යය, අවිපරීතය, අන් පරිදි නොවන්නේය. ඒ සියල්ල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අවබෝධ කළ බැවින්, සත්‍ය ධර්මයන් අවබෝධ කළ හෙයින් ද 'තථාගත' යැයි කියනු ලැබේ. මෙසේ සත්‍ය වූ ධර්මයන් යථා පරිදි අවබෝධ කළ බැවින් තථාගත නම් වේ.

Kathaṃ tathadassitāya tathāgato? Bhagavā yaṃ sadevake loke…pe…, sadevamanussāya pajāya aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ [Pg.65] sattānaṃ cakkhudvāre āpāthamāgacchantaṃ rūpārammaṇaṃ nāma atthi, taṃ sabbākārato jānāti passati. Evaṃ jānatā passatā ca, tena taṃ iṭṭhāniṭṭhādivasena vā diṭṭhasutamutaviññātesu labbhamānakapadavasena vā. ‘‘Katamaṃ taṃ rūpaṃ rūpāyatanaṃ? Yaṃ rūpaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya vaṇṇanibhā sanidassanaṃ sappaṭighaṃ nīlaṃ pītaka’’ntiādinā (dha. sa. 616) nayena anekehi nāmehi terasahi vārehi dvepaññāsāya nayehi vibhajjamānaṃ tathameva hoti, vitathaṃ natthi. Esa nayo sotadvārādīsupi āpāthaṃ āgacchantesu saddādīsu. Vuttañcetaṃ bhagavatā – ‘‘yaṃ bhikkhave, sadevakassa lokassa…pe… sadevamanussāya pajāya diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, tamahaṃ jānāmi. Tamahaṃ abbhaññāsiṃ, taṃ tathāgatassa viditaṃ, taṃ tathāgato na upaṭṭhāsī’’ti (a. ni. 4.24). Evaṃ tathadassitāya tathāgato. Tattha tathadassī atthe tathāgatoti padasambhavo veditabbo.

සත්‍යය එලෙසින්ම දකින සුලු බැවින් (තථදස්සිතාය) කෙසේ නම් ‘තථාගත’ වන සේක් ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි ද...පෙ... දෙවිමිනිසුන් සහිත ප්‍රජාව අතර ද, අපරිමාණ වූ ලෝකධාතූන්හි අපරිමාණ සත්ත්වයන්ගේ චක්ඛුද්වාරයෙහි (ඇස නමැති ද්වාරයෙහි) හමු වන්නා වූ යම් රූපාරම්මණයක් ඇද්ද, එය සියලු ආකාරයෙන්ම දන්නා සේක, දකින සේක. මෙසේ දන්නා වූ ද දකින්නා වූ ද උන්වහන්සේ විසින් ඒ රූපය ඉෂ්ට-අනිෂ්ටාදි වශයෙන් හෝ දුටු, ඇසූ, ස්පර්ශ කළ, දන්නා ලද දේ අතර ලැබිය හැකි පදයන්ගේ වශයෙන් හෝ (විග්‍රහ කරන සේක). ‘ඒ රූපය හෙවත් රූපයතනය යනු කුමක්ද? යම් රූපයක් සතර මහා භූතයන් ඇසුරු කොට පවත්නේ ද, වර්ණ ප්‍රභා සහිත වූ ද, දැකිය හැකි වූ ද, ගැටෙන ස්වභාව ඇත්තා වූ ද, නිල් පැහැ වූ, කහ පැහැ වූ...’ යනාදී නයින් (ධම්මසංගණියෙහි මෙන්) නොයෙක් නම්වලින්, වාර දහතුනකින් හා පනස් දෙකක් වූ නයින් බෙදා දක්වන ලද්දේ ද, එය ඒකාන්තයෙන්ම සත්‍ය වන්නේය, අසත්‍යයක් නැත. සෝත ද්වාරාදියෙහි හමු වන ශබ්දාදි අරමුණු කෙරෙහි ද මෙම නයම දත යුතුය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: ‘මහණෙනි, දෙවියන් සහිත ලෝකයා විසින්...පෙ... දෙවිමිනිසුන් සහිත ප්‍රජාව විසින් යමක් දක්නා ලද ද, අසන ලද ද, ස්පර්ශ කරන ලද ද, මනසින් දැනගන්නා ලද ද, පැමිණෙන ලද ද, සොයන ලද ද, නැවත නැවත විමසන ලද ද, මම එය දනිමි. මම එය විශිෂ්ට ඥානයෙන් දත්තෙමි, එය තථාගතයන් වහන්සේට විදිතය (ප්‍රකටය), තථාගතයන් වහන්සේ තෘෂ්ණා දිට්ඨි වශයෙන් එහි නොලැගුණු සේක.’ මෙසේ සත්‍යය එලෙසින්ම දකින බැවින් තථාගත නම් වන සේක. මෙහි සත්‍යය දකින අර්ථයෙහි ‘තථාගත’ යන පදය සිද්ධ වන බව දත යුතුය.

Kathaṃ tathavāditāya tathāgato? Yaṃ rattiṃ bhagavā bodhimaṇḍe aparājitapallaṅke nisinno tiṇṇaṃ mārānaṃ matthakaṃ madditvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho, yañca rattiṃ yamakasālānamantare anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi, etthantare pañcacattālīsavassaparimāṇe kāle paṭhamabodhiyāpi majjhimabodhiyāpi pacchimabodhiyāpi yaṃ bhagavatā bhāsitaṃ – suttaṃ, geyyaṃ…pe… vedallaṃ, taṃ sabbaṃ atthato ca byañjanato ca anupavajjaṃ, anūnamanadhikaṃ, sabbākāraparipuṇṇaṃ, rāgamadanimmadanaṃ, dosamohamadanimmadanaṃ. Natthi tattha vālaggamattampi avakkhalitaṃ, sabbaṃ taṃ ekamuddikāya lañchitaṃ viya, ekanāḷiyā mitaṃ viya, ekatulāya tulitaṃ viya ca, tathameva hoti avitathaṃ anaññathaṃ. Tenāha – ‘‘yañca, cunda, rattiṃ tathāgato anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhati, yañca rattiṃ anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati, yaṃ etasmiṃ antare bhāsati lapati niddisati, sabbaṃ taṃ tatheva hoti, no aññathā. Tasmā ‘tathāgato’ti vuccatī’’ti (a. ni. 4.23). Gadattho hettha gatasaddo. Evaṃ tathavāditāya tathāgato.

සත්‍ය වචන පවසන බැවින් (තථවාදිතාය) කෙසේ නම් ‘තථාගත’ වන සේක් ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් රාත්‍රියක බෝධි මණ්ඩපයෙහි අපරාජිත පර්යංකයෙහි වැඩහිඳ, තෙවැදෑරුම් මාරයන් පරදවා අනුත්තර වූ සම්මා සම්බෝධිය අවබෝධ කළ සේක් ද, යම් රාත්‍රියක යුගල සල් ගස් අතරෙහි අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පෑ සේක් ද, මේ අතර පන්සාලිස් වසරක් වූ කාලය තුළ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් වදාළා වූ යම් සූත්‍ර, ගෙය්‍ය...පෙ... වේදල්ල යන නවංග සත්ථු ශාසනයක් ඇද්ද, ඒ සියල්ල අර්ථයෙන් ද ව්‍යඤ්ජනයෙන් ද නිවැරදි ය, අඩුවක් හෝ වැඩියක් නැත, සියලු ආකාරයෙන්ම පරිපූර්ණ ය, රාග මදය මර්දනය කරන්නේය, ද්වේෂ මෝහ මදයන් මර්දනය කරන්නේය. එහි කෙස් අගක් තරම් වූ ද වැරදීමක් නැත. ඒ සියල්ල එක් රාජ මුද්‍රාවකින් මුද්‍රා තැබුවාක් මෙන් ද, එක් නැළියකින් මැනුවාක් මෙන් ද, එක් තරාදියකින් කිරුවාක් මෙන් ද ඒකාන්තයෙන්ම සත්‍ය වන්නේය, අවිපරීත වන්නේය, අන්‍ය ආකාරයක් නොවන්නේය. එබැවින් මෙසේ වදාළ සේක: ‘චුන්දය, තථාගතයන් වහන්සේ යම් රාත්‍රියක අනුත්තර සම්මා සම්බෝධිය අවබෝධ කළ සේක් ද, යම් රාත්‍රියක අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුවෙන් පිරිනිවන් පෑ සේක් ද, ඒ අතර කාලයෙහි යමක් පවසන සේක් ද, කථා කරන සේක් ද, දේශනා කරන සේක් ද, ඒ සියල්ල එසේම වෙයි, අන්‍ය ආකාරයක් නොවෙයි. එබැවින් තථාගත යයි කියනු ලැබේ.’ මෙහි ‘ගත’ ශබ්දය ‘ගද’ හෙවත් ‘පැවසීම’ යන අර්ථයෙහි යෙදේ. මෙසේ සත්‍ය වචන පවසන බැවින් තථාගත නම් වන සේක.

Api [Pg.66] ca āgadanaṃ āgado, vacananti attho. Tayo aviparīto āgado assāti, da-kārassa ta-kāraṃ katvā tathāgatoti evametasmiṃ atthe padasiddhi veditabbā.

තවද, ‘ආගදන’ යනු ‘ආගද’ හෙවත් වචනයයි. උන්වහන්සේගේ වචනය සත්‍ය වූ, අවිපරීත වූ බැවින් ‘තථ-ආගද’ යන්නෙහි ‘ද’ කාරය වෙනුවට ‘ත’ කාරය යෙදීමෙන් ‘තථාගත’ යන පදය සිද්ධ වන බව දත යුතුය.

Kathaṃ tathākāritāya tathāgato? Bhagavato hi vācāya kāyo anulometi, kāyassapi vācā, tasmā yathāvādī tathākārī, yathākārī tathāvādī ca hoti. Evaṃbhūtassa cassa yathāvācā, kāyopi tathā gato pavattoti attho. Yathā ca kāyo, vācāpi tathā gatā pavattāti tathāgato. Tenevāha – ‘‘yathāvādī, bhikkhave, tathāgato tathākārī, yathākārī tathāvādī. Iti yathāvādī tathākārī yathākārī tathāvādī. Tasmā ‘tathāgato’ti vuccatī’’ti (a. ni. 4.23). Evaṃ tathākāritāya tathāgato.

පැවසූ පරිද්දෙන් ක්‍රියා කරන බැවින් (තථාකාරිතාය) කෙසේ නම් ‘තථාගත’ වන සේක් ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනයට කය අනුලෝම වෙයි, කයට වචනය ද අනුලෝම වෙයි. එබැවින් උන්වහන්සේ යම් සේ පවසන සේක් ද එසේම කරන සේක, යම් සේ කරන සේක් ද එසේම පවසන සේක. මෙසේ වූ උන්වහන්සේගේ වචනය යම් පරිදි පවත්නේ ද කය ද එසේම පවත්නේය, කය යම් පරිදි පවත්නේ ද වචනය ද එසේම පවත්නේය යන අර්ථයෙන් ‘තථාගත’ නම් වන සේක. එබැවින් මෙසේ වදාළ සේක: ‘මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ යම් සේ පවසන සේක් ද එසේම කරන සේක, යම් සේ කරන සේක් ද එසේම පවසන සේක. මෙසේ යථාවාදී තථාකාරී වූ ද යථාකාරී තථාවාදී වූ ද බැවින් තථාගත යයි කියනු ලැබේ.’ මෙසේ තථාකාරී වන බැවින් තථාගත නම් වන සේක.

Kathaṃ abhibhavanaṭṭhena tathāgato? Upari bhavaggaṃ heṭṭhā avīciṃ pariyantaṃ katvā tiriyaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu sabbasatte abhibhavati sīlenapi samādhināpi paññāyapi vimuttiyāpi, vimuttiñāṇadassanenapi na tassa tulā vā pamāṇaṃ vā atthi; atulo appameyyo anuttaro rājātirājā devadevo sakkānaṃ atisakko brahmānaṃ atibrahmā. Tenāha – ‘‘sadevake, bhikkhave, loke…pe… sadevamanussāya pajāya tathāgato abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī, tasmā ‘tathāgato’ti vuccatī’’ti.

අභිභවනය කරන (යටපත් කරන) අර්ථයෙන් කෙසේ නම් ‘තථාගත’ වන සේක් ද? ඉහළින් භවග්ගය ද පහළින් අවීචිය ද සීමා කොට ඇති මුළු ලෝකධාතුවෙහිම වසන සියලු සත්ත්වයන් සීලයෙන් ද සමාධියෙන් ද ප්‍රඥාවෙන් ද විමුක්තියෙන් ද විමුක්තිඥානදර්ශනයෙන් ද අභිභවනය කරන සේක. උන්වහන්සේට සමානයෙක් හෝ ප්‍රමාණයෙක් නැත; උන්වහන්සේ අතුල්‍ය වූ, අප්‍රමේය වූ, අනුත්තර වූ, රජුන්ට ද අධිරජ වූ, දෙවියන්ට ද දෙවි වූ, සක්දෙවියන්ට ද අධි-සක් වූ, බ්‍රහ්මයන්ට ද අධි-බ්‍රහ්ම වූ සේක. එබැවින් මෙසේ වදාළ සේක: ‘මහණෙනි, දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි...පෙ... දෙවිමිනිසුන් සහිත ප්‍රජාව අතර තථාගතයන් වහන්සේ සියල්ල අභිභවා සිටින සේක, කිසිවෙකුට යටපත් කළ නොහැකි සේක, ඒකාන්තයෙන්ම සියල්ල දක්නා සේක, වසවර්තී වන සේක. එබැවින් තථාගත යයි කියනු ලැබේ.’

Tatrevaṃ padasiddhi veditabbā. Agado viya agado. Ko panesa? Desanāvilāsamayo ceva puññussayo ca. Tena hesa mahānubhāvo bhisakko dibbāgadena sappe viya sabbaparappavādino sadevakañca lokaṃ abhibhavati. Iti sabbālokābhibhavane tatho aviparīto desanāvilāsamayo ceva puññussayo ca agado assāti. Da-kārassa ta-kāraṃ katvā tathāgatoti veditabbo. Evaṃ abhibhavanaṭṭhena tathāgato.

එහි පද සිද්ධිය මෙසේ දත යුතුය: ‘අගද’ (දිව්‍ය ඖෂධය) වැනි බැවින් අගද නම් වේ. ඒ කුමක්ද? දේශනා විලාසය හා පින් සමූහයයි. මහානුභාව සම්පන්න වෛද්‍යවරයෙකු දිව්‍ය ඖෂධයකින් සර්පයන් දමනය කරන්නාක් මෙන්, උන්වහන්සේ සියලු පරවාදීන් හා දෙවියන් සහිත ලෝකය දමනය කරමින් අභිභවනය කරන සේක. මෙසේ මුළු ලෝකයම අභිභවනය කිරීමෙහි ලා උන්වහන්සේගේ ඒ දේශනා විලාසය හා පින් සමූහය සත්‍ය වූ, අවිපරීත වූ ඖෂධයක් (අගදයක්) වැනිය. එහි ‘ද’ කාරය ‘ත’ කාරය බවට පත් කොට ‘තථාගත’ යන පදය දත යුතුය. මෙසේ අභිභවනය කරන අර්ථයෙන් තථාගත නම් වන සේක.

Api ca tathāya gatotipi tathāgato, tathaṃ gatotipi tathāgato. Gatoti avagato, atīto patto paṭipannoti attho.

තවද, සත්‍යය අවබෝධ කළ බැවින් (තථාය ගතො) හෝ සත්‍යයට පැමිණි බැවින් (තථං ගතො) ද තථාගත නම් වන සේක. මෙහි ‘ගත’ යනු අවබෝධ කළ, ඉක්මවා ගිය, පැමිණි හෝ පිළිපන් යන අර්ථයයි.

Tattha [Pg.67] sakalalokaṃ tīraṇapariññāya tathāya gato avagatoti tathāgato. Lokasamudayaṃ pahānapariññāya tathāya gato atītoti tathāgato. Lokanirodhaṃ sacchikiriyāya tathāya gato pattoti tathāgato. Lokanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ tathaṃ gato paṭipannoti tathāgato. Tena vuttaṃ bhagavatā –

එහි, සියලු ලෝකය (දුක්ඛ සත්‍යය) තීරණ පරිඥාවෙන් සත්‍ය පරිද්දෙන් අවබෝධ කළ බැවින් තථාගත නම් වන සේක. ලෝක සමුදය (සමුදය සත්‍යය) පහාන පරිඥාවෙන් සත්‍ය පරිද්දෙන් ඉක්මවා ගිය බැවින් තථාගත නම් වන සේක. ලෝක නිරෝධය (නිරෝධ සත්‍යය) සාක්ෂාත් කිරීමෙන් සත්‍ය පරිද්දෙන් එයට පැමිණි බැවින් තථාගත නම් වන සේක. ලෝක නිරෝධගාමිනී පටිපදාවට (මග්ග සත්‍යයට) සත්‍ය ලෙසින්ම පිළිපන් බැවින් තථාගත නම් වන සේක. ඒ බව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක:

‘‘Loko, bhikkhave, tathāgatena abhisambuddho, lokasmā tathāgato visaṃyutto. Lokasamudayo, bhikkhave, tathāgatena abhisambuddho, lokasamudayo tathāgatassa pahīno. Lokanirodho, bhikkhave, tathāgatena abhisambuddho, lokanirodho tathāgatassa sacchikato. Lokanirodhagāminī paṭipadā, bhikkhave, tathāgatena abhisambuddhā, lokanirodhagāminī paṭipadā tathāgatassa bhāvitā. Yaṃ bhikkhave, sadevakassa lokassa…pe… sabbaṃ taṃ tathāgatena abhisambuddhaṃ. Tasmā, tathāgatoti vuccatī’’ti (a. ni. 4.23).

‘මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ විසින් ලෝකය (දුක්ඛ සත්‍යය) අවබෝධ කරන ලද්දේය, තථාගතයන් වහන්සේ ලෝකයෙන් වෙන් වූ සේක. මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ විසින් ලෝක සමුදය අවබෝධ කරන ලද්දේය, තථාගතයන් වහන්සේ විසින් ලෝක සමුදය ප්‍රහීණ කරන ලද්දේය. මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ විසින් ලෝක නිරෝධය අවබෝධ කරන ලද්දේය, තථාගතයන් වහන්සේ විසින් ලෝක නිරෝධය සාක්ෂාත් කරන ලද්දේය. මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ විසින් ලෝක නිරෝධගාමිනී පටිපදාව අවබෝධ කරන ලද්දේය, තථාගතයන් වහන්සේ විසින් ලෝක නිරෝධගාමිනී පටිපදාව වඩන ලද්දේය. මහණෙනි, දෙවියන් සහිත ලෝකයා විසින්...පෙ... යම් තාක් අරමුණු ඇද්ද, ඒ සියල්ල තථාගතයන් වහන්සේ විසින් අවබෝධ කරන ලද්දේය. එබැවින් තථාගත යයි කියනු ලැබේ.’

Tassapi evaṃ attho veditabbo. Idampi ca tathāgatassa tathāgatabhāvadīpane mukhamattameva. Sabbākārena pana tathāgatova tathāgatassa tathāgatabhāvaṃ vaṇṇeyya.

එහි අර්ථය ද මෙසේම දත යුතුය. තථාගත භාවය පැහැදිලි කිරීමෙහි ලා මෙය හුදෙක් මාත්‍රයක් (ප්‍රවේශයක්) පමණි. සැබවින්ම සියලු ආකාරයෙන්ම තථාගතයන් වහන්සේගේ තථාගත භාවය වර්ණනා කළ හැක්කේ තථාගතයන් වහන්සේටම පමණි.

Katamañca taṃ bhikkhaveti yena appamattakena oramattakena sīlamattakena puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya, taṃ katamanti pucchati? Tattha pucchā nāma adiṭṭhajotanā pucchā, diṭṭhasaṃsandanā pucchā, vimaticchedanā pucchā, anumatipucchā, kathetukamyatā pucchāti pañcavidhā hoti.

"මහණෙනි, පෘථග්ජනයෙකු තථාගතයන් වහන්සේගේ ගුණ පවසන්නේ නම්, යම් අල්ප වූ, මඳ වූ, සීල මාත්‍රයක් (පමණක්) කියන්නේ ද, ඒ කුමක්දැයි" විමසයි. එහි 'ප්‍රශ්නය' (පුච්ඡා) නම්; නොදන්නා දෙය දැනගැනීම පිණිස අසන ප්‍රශ්නය (අදිට්ඨජෝතනා පුච්ඡා), දන්නා දෙය සසඳා බැලීම පිණිස අසන ප්‍රශ්නය (දිට්ඨසංසන්දනා පුච්ඡා), සැකය දුරු කිරීම පිණිස අසන ප්‍රශ්නය (විමතිච්ඡේදනා පුච්ඡා), අනුමැතිය ලබාගැනීම පිණිස අසන ප්‍රශ්නය (අනුමතිපුච්ඡා) සහ දේශනා කිරීමේ කැමැත්තෙන් අසන ප්‍රශ්නය (කථේතුකම්‍යතා පුච්ඡා) යනුවෙන් පස් වැදෑරුම් වේ.

Tattha katamā adiṭṭhajotanā pucchā? Pakatiyā lakkhaṇaṃ aññātaṃ hoti, adiṭṭhaṃ atulitaṃ atīritaṃ avibhūtaṃ avibhāvitaṃ, tassa ñāṇāya dassanāya tulanāya tīraṇāya vibhāvanāya pañhaṃ pucchati, ayaṃ adiṭṭhajotanā pucchā.

එහි නොදන්නා දෙය දැනගැනීම පිණිස අසන ප්‍රශ්නය (අදිට්ඨජෝතනා පුච්ඡා) යනු කුමක්ද? ස්වභාවයෙන්ම යම් ලක්ෂණයක් අවබෝධ නොවූයේ ද, නොදුටුවේ ද, විමසා නොබැලුවේ ද, තීරණය නොකළේ ද, ප්‍රකට නොවූයේ ද, පැහැදිලි නොවූයේ ද වේද, එය අවබෝධ කරගැනීම පිණිස ද, දැකීම පිණිස ද, සසඳා බැලීම පිණිස ද, තීරණය කිරීම පිණිස ද, පැහැදිලි කරගැනීම පිණිස ද යම් ප්‍රශ්නයක් විමසයි නම්, මෙය නොදන්නා දෙය දැනගැනීම පිණිස අසන ප්‍රශ්නයයි.

Katamā diṭṭhasaṃsandanā pucchā? Pakatiyā lakkhaṇaṃ ñātaṃ hoti, diṭṭhaṃ tulitaṃ tīritaṃ vibhūtaṃ vibhāvitaṃ, tassa aññehi paṇḍitehi saddhiṃ saṃsandanatthāya pañhaṃ pucchati, ayaṃ diṭṭhasaṃsandanā pucchā.

දන්නා දෙය සසඳා බැලීම පිණිස අසන ප්‍රශ්නය (දිට්ඨසංසන්දනා පුච්ඡා) යනු කුමක්ද? ස්වභාවයෙන්ම යම් ලක්ෂණයක් දන්නේ ද, දක්නා ලද්දේ ද, සසඳා බලන ලද්දේ ද, තීරණය කරන ලද්දේ ද, ප්‍රකට වූයේ ද, පැහැදිලි වූයේ ද වේද, එය අන්‍ය පණ්ඩිතයන් සමඟ සැසඳීමේ අරමුණින් යම් ප්‍රශ්නයක් විමසයි නම්, මෙය දන්නා දෙය සසඳා බැලීම පිණිස අසන ප්‍රශ්නයයි.

Katamā [Pg.68] vimaticchedanā pucchā? Pakatiyā saṃsayapakkhando hoti, vimatipakkhando, dveḷhakajāto, ‘‘evaṃ nu kho, na nu kho, kinnu kho, kathaṃ nu kho’’ti. So vimaticchedanatthāya pañhaṃ pucchati. Ayaṃ vimaticchedanā pucchā.

සැකය දුරු කිරීම පිණිස අසන ප්‍රශ්නය (විමතිච්ඡේදනා පුච්ඡා) යනු කුමක්ද? ස්වභාවයෙන්ම 'මෙසේ ද, මෙසේ නොවේ ද, කුමක් ද, කෙසේ ද' යනුවෙන් සැකයට පත් වූයේ, විමතියට පත් වූයේ, දෙගිඩියාවෙන් යුක්ත වූයේ වේ ද, හෙතෙම එම සැකය දුරු කරගැනීම පිණිස යම් ප්‍රශ්නයක් විමසයි නම්, මෙය සැකය දුරු කිරීම පිණිස අසන ප්‍රශ්නයයි.

Katamā anumatipucchā? Bhagavā bhikkhūnaṃ anumatiyā pañhaṃ pucchati – ‘‘taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti. Aniccaṃ, bhante. Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vāti? Dukkhaṃ bhanteti (mahāva. 21) sabbaṃ vattabbaṃ, ayaṃ anumatipucchā.

අනුමැතිය ලබාගැනීම පිණිස අසන ප්‍රශ්නය (අනුමතිපුච්ඡා) යනු කුමක්ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂූන්ගේ එකඟතාවය ලබාගැනීම පිණිස ප්‍රශ්න විමසති - 'මහණෙනි, ඒ කුමකැයි හඟින්නහු ද? රූපය නිත්‍ය ද අනිත්‍ය ද?' එවිට 'ස්වාමීනි, අනිත්‍යය' (යැයි භික්ෂූහු පවසති). 'යමක් අනිත්‍ය නම් එය දුක ද සැප ද?' 'ස්වාමීනි, දුකය' යනුවෙන් මෙසේ සියල්ල (සූත්‍ර පාඨය) කිය යුතුය. මෙය අනුමැතිය ලබාගැනීම පිණිස අසන ප්‍රශ්නයයි.

Katamā kathetukamyatā pucchā? Bhagavā bhikkhūnaṃ kathetukamyatāya pañhaṃ pucchati. Cattārome, bhikkhave, satipaṭṭhānā. Katame cattāro?…Pe… aṭṭhime bhikkhave maggaṅgā. Katame aṭṭhāti, ayaṃ kathetukamyatā pucchā.

දේශනා කිරීමේ කැමැත්තෙන් අසන ප්‍රශ්නය (කථේතුකම්‍යතා පුච්ඡා) යනු කුමක්ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ භික්ෂූන්ට දේශනා කිරීමේ අභිලාෂයෙන් ප්‍රශ්නයක් අසති. 'මහණෙනි, මේ සතර සතිපට්ඨානයෝ වෙති. ඒ සතර කවරේ ද?... පෙ... මහණෙනි, මේ අෂ්ටාංගික මාර්ග අට වෙති. ඒ අට කවරේ ද?' යනාදී වශයෙන් අසන ප්‍රශ්නය දේශනා කිරීමේ කැමැත්තෙන් අසන ප්‍රශ්නයයි.

Iti imāsu pañcasu pucchāsu adiṭṭhassa tāva kassaci dhammassa abhāvato tathāgatassa adiṭṭhajotanā pucchā natthi. ‘‘Idaṃ nāma aññehi paṇḍitehi samaṇabrāhmaṇehi saddhiṃ saṃsanditvā desessāmī’’ti samannāhārasseva anuppajjanato diṭṭhasaṃsandanā pucchāpi natthi. Yasmā pana buddhānaṃ ekadhammepi āsappanā parisappanā natthi, bodhimaṇḍeyeva sabbā kaṅkhā chinnā; tasmā vimaticchedanā pucchāpi natthiyeva. Avasesā pana dve pucchā buddhānaṃ atthi, tāsu ayaṃ kathetukamyatā pucchā nāma.

මෙසේ මෙම ප්‍රශ්න පහ අතුරින්, තථාගතයන් වහන්සේට නොදන්නා වූ කිසිදු ධර්මයක් නොමැති බැවින් උන්වහන්සේ කෙරෙහි 'නොදන්නා දෙය දැනගැනීම පිණිස අසන ප්‍රශ්නය' (අදිට්ඨජෝතනා පුච්ඡා) නැත. 'මෙය අන්‍ය පණ්ඩිත ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන් සමඟ සසඳා බලා දේශනා කරන්නෙමි' යන මෙනෙහි කිරීමක් පවා ඇති නොවන බැවින් 'දන්නා දෙය සසඳා බැලීම පිණිස අසන ප්‍රශ්නය' (දිට්ඨසංසන්දනා පුච්ඡා) ද නැත. බුදුවරුන්ට එකදු ධර්මයක් කෙරෙහි වුව ද සැකයක් හෝ දෙගිඩියාවක් නොමැති බැවින් සහ බෝ මැඩදීම සියලු සැකයන් සිඳී ගිය බැවින් 'සැකය දුරු කිරීම පිණිස අසන ප්‍රශ්නය' (විමතිච්ඡේදනා පුච්ඡා) ද නැත. ඉතිරි ප්‍රශ්න වර්ග දෙක බුදුවරුන්ට ඇත්තේය. ඒ අතරින් මෙහි දැක්වෙන්නේ 'දේශනා කිරීමේ කැමැත්තෙන් අසන ප්‍රශ්නය' (කථේතුකම්‍යතා පුච්ඡා) යන්නයි.

8. Idāni taṃ kathetukamyatāya pucchāya pucchitamatthaṃ kathetuṃ ‘‘pāṇātipātaṃ pahāyā’’tiādimāha.

8. දැන් දේශනා කිරීමේ කැමැත්තෙන් අසන ලද ප්‍රශ්නයෙන් විමසන ලද එම අර්ථය පැහැදිලි කිරීම පිණිස 'ප්‍රාණඝාතයෙන් තොරව' (පාණාතිපාතං පහාය) යනාදිය වදාළ සේක.

Tattha pāṇassa atipāto pāṇātipāto, pāṇavadho, pāṇaghātoti vuttaṃ hoti. Pāṇoti cettha vohārato satto, paramatthato jīvitindriyaṃ, tasmiṃ pana pāṇe pāṇasaññino jīvitindriyupacchedakaupakkamasamuṭṭhāpikā kāyavacīdvārānaṃ aññataradvārappavattā vadhakacetanā pāṇātipāto. So guṇavirahitesu tiracchānagatādīsu pāṇesu khuddake pāṇe appasāvajjo, mahāsarīre mahāsāvajjo, kasmā? Payogamahantatāya. Payogasamattepi vatthumahantatāya. Guṇavantesu manussādīsu appaguṇe pāṇe appasāvajjo, mahāguṇe mahāsāvajjo. Sarīraguṇānaṃ pana samabhāve sati kilesānaṃ upakkamānañca mudutāya appasāvajjo, tibbatāya mahāsāvajjoti veditabbo.

එහි ප්‍රාණයාගේ විනාශය 'ප්‍රාණාතිපාතය' යි. ප්‍රාණයා මැරීම, ප්‍රාණඝාතය යනුවෙන් මෙහි අදහස් වේ. මෙහි 'ප්‍රාණයා' යනු ව්‍යවහාරික වශයෙන් සත්වයා වන අතර පරමාර්ථ වශයෙන් ජීවිතේන්ද්‍රියයි. එම ප්‍රාණයා කෙරෙහි ප්‍රාණ සංඥාව ඇතිව, ජීවිතේන්ද්‍රිය සිඳලන උපක්‍රමයක් ඇති කරවන, කාය වාග් ද්වාර දෙකින් එක් ද්වාරයක සිදුවන වධක චේතනාව ප්‍රාණාතිපාතය නම් වේ. එය ගුණ රහිත තිරිසන් ආදී සතුන් අතර කුඩා සතෙකු මැරීමේදී අල්ප සාවද්‍ය වන අතර විශාල සිරුරක් ඇති සතෙකු මැරීමේදී මහා සාවද්‍ය වේ. ඒ මන්ද? ප්‍රයත්නයෙහි (පයෝග) මහත් බව නිසාය. ප්‍රයත්නය සමාන වූවත් වස්තුවෙහි (සත්වයාගේ) විශාලත්වය නිසා ද එසේ වේ. ගුණවත් මනුෂ්‍යයන් ආදීන් කෙරෙහි ගුණයෙන් අඩු සත්වයෙකු මැරීමේදී අල්ප සාවද්‍ය ද, මහා ගුණවන්තයෙකු මැරීමේදී මහා සාවද්‍ය ද වේ. ශරීරය සහ ගුණය සමාන වූ විට, කෙලෙස්වල සහ උපක්‍රමයන්ගේ මෘදු බව නිසා අල්ප සාවද්‍ය ද, ඒවායේ තියුණු බව නිසා මහා සාවද්‍ය ද වන බව දත යුතුය.

Tassa [Pg.69] pañca sambhārā honti – pāṇo, pāṇasaññitā, vadhakacittaṃ, upakkamo, tena maraṇanti. Cha payogā – sāhatthiko, āṇattiko, nissaggiyo, thāvaro, vijjāmayo, iddhimayoti. Imasmiṃ panatthe vitthāriyamāne ativiya papañco hoti, tasmā taṃ na vitthārayāma, aññañca evarūpaṃ. Atthikehi pana samantapāsādikaṃ vinayaṭṭhakathaṃ oloketvā gahetabbaṃ.

එහි අංග පහකි: සතෙකු වීම, සතෙකු බව දැනීම, මැරීමේ සිත, මැරීමට උපක්‍රම යෙදීම සහ ඒ උපක්‍රමයෙන් මරණය සිදු වීමයි. ප්‍රයත්න (පයෝග) හයකි: තමාම මැරීම, අණ කර මැරවීම, අවි විදීමෙන් මැරීම, ස්ථාවර උපක්‍රම මඟින් මැරීම, විද්‍යාවෙන් (මන්ත්‍ර ආදියෙන්) මැරීම සහ සෘද්ධියෙන් මැරීමයි. මේ කරුණ විස්තර කරන්නේ නම් ඉතා දීර්ඝ වන බැවින් අපි එය විස්තර නොකරමු. ඒ හා සමාන වූ අන් කරුණු ද එසේමය. විස්තර අවශ්‍ය අය 'සමන්තපාසාදිකා' විනය අටුවාව බලා එය තේරුම් ගත යුතුය.

Pahāyāti imaṃ pāṇātipātacetanāsaṅkhātaṃ dussīlyaṃ pajahitvā. Paṭiviratoti pahīnakālato paṭṭhāya tato dussīlyato orato viratova. Natthi tassa vītikkamissāmīti cakkhusotaviññeyyā dhammā pageva kāyikāti imināva nayena aññesupi evarūpesu padesu attho veditabbo.

'ප්‍රහාණය කොට' (පහාය) යනු ප්‍රාණාතිපාත චේතනාව නැමති මෙම දුශ්ශීල බව අත්හැරීමයි. 'වෙන් වූයේ' (පටිවිරත) යනු එය අත්හළ කාලයේ සිට එම දුශ්ශීල බවින් සම්පූර්ණයෙන්ම වෙන්ව සිටීමයි. තමන් ප්‍රාණාතිපාතය ඉක්මවන්නෙමි යන සිතුවිල්ලෙන් යුත් චක්ඛු-සෝත විඤ්ඤාණයෙන් දත යුතු අකුසල ධර්මයන් පවා උන්වහන්සේට නැති කල, කායිකව සිදුවන දේ ගැන කියනුම කවරේද? මෙම ක්‍රමයෙන්ම අනෙක් පදවල ද අර්ථ දත යුතුය.

Samaṇoti bhagavā samitapāpatāya laddhavohāro. Gotamoti gottavasena. Na kevalañca bhagavāyeva pāṇātipātā paṭivirato, bhikkhusaṅghopi paṭivirato, desanā pana ādito paṭṭhāya evaṃ āgatā, atthaṃ pana dīpentena bhikkhusaṅghavasenāpi dīpetuṃ vaṭṭati.

පාපයන් සංසිඳුවූ බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'ශ්‍රමණ' (සමණ) යන නාමය ලදහ. ගෝත්‍රය අනුව 'ගෞතම' නම් වූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පමණක් නොව භික්ෂු සංඝයා ද ප්‍රාණාතිපාතයෙන් වෙන් වූහ. එහෙත් දේශනාව ආරම්භයේ සිට මෙසේ පැමිණ ඇති අතර, අර්ථ දක්වන්නා විසින් භික්ෂු සංඝයා සම්බන්ධයෙන් ද එය පැහැදිලි කිරීම සුදුසුය.

Nihitadaṇḍo nihitasatthoti parūpaghātatthāya daṇḍaṃ vā satthaṃ vā ādāya avattanato nikkhittadaṇḍo ceva nikkhittasattho cāti attho. Ettha ca ṭhapetvā daṇḍaṃ sabbampi avasesaṃ upakaraṇaṃ sattānaṃ viheṭhanabhāvato satthanti veditabbaṃ. Yaṃ pana bhikkhū kattaradaṇḍaṃ vā dantakaṭṭhaṃ vā vāsiṃ pipphalikaṃ vā gahetvā vicaranti, na taṃ parūpaghātatthāya. Tasmā nihitadaṇḍo nihitasattho tveva saṅkhyaṃ gacchati.

'දඬු අත්හළ, අවි අත්හළ' (නිහිතදණ්ඩෝ නිහිතසත්ථෝ) යනු අන්‍යයන් පෙළීම පිණිස දඬු හෝ ආයුධ නොගන්නා බැවින් අත්හළ දඬු ඇත්තේය, අත්හළ අවි ඇත්තේය යන අර්ථයයි. මෙහි 'දණ්ඩ' යන්න හැර අනෙකුත් සියලුම උපකරණ සත්වයන්ට හිංසා පමුණුවන බැවින් 'අවි' (සත්ථ) ලෙස දත යුතුය. භික්ෂූන් වහන්සේලා යම් සැරයටියක්, දැහැනක්, වෑයක් හෝ නියකැපූ ආයුධයක් ගෙන හැසිරෙත් ද, ඒවා අන්‍යයන් පෙළීම පිණිස නොවේ. එබැවින් ඒවා තිබුණ ද උන්වහන්සේලා 'දඬු අත්හළ, අවි අත්හළ' යන ගණයටම වැටෙති.

Lajjīti pāpajigucchanalakkhaṇāya lajjāya samannāgato. Dayāpannoti dayaṃ mettacittataṃ āpanno. Sabbapāṇabhūtahitānukampīti; sabbe pāṇabhūte hitena anukampako. Tāya dayāpannatāya sabbesaṃ pāṇabhūtānaṃ hitacittakoti attho. Viharatīti iriyati yapeti yāpeti pāleti[Pg.70]. Iti vā hi, bhikkhaveti evaṃ vā bhikkhave. Vā saddo upari ‘‘adinnādānaṃ pahāyā’’tiādīni apekkhitvā vikappattho vutto, evaṃ sabbattha purimaṃ vā pacchimaṃ vā apekkhitvā vikappabhāvo veditabbo.

'ලැජ්ජා ඇත්තේ' (ලජ්ජී) යනු පාපයට පිළිකුල් කරන ලක්ෂණයෙන් යුත් ලැජ්ජාවෙන් යුක්ත වීමයි. 'දයාපන්න' (දයාපන්නෝ) යනු දයාව හෙවත් මෙත් සිතට පැමිණි බවයි. 'සියලු සතුන් කෙරෙහි හිතානුකම්පීව' (සබ්බපාණභූතහිතානුකම්පී) යනු සියලු පණ ඇති සතුන් කෙරෙහි යහපතින් අනුකම්පා කරන්නා වූ යන්නයි. එම දයාපන්න බව නිසා සියලු සතුන් කෙරෙහි හිතවත් සිත් ඇති බව අර්ථයයි. 'වෙසෙයි' (විහරති) යනු ජීවත් වෙයි, කාලය ගත කරයි, පවත්වයි යන්නයි. 'මහණෙනි, මෙසේ හෝ' (ඉති වා හි භික්ඛවේ) යන්නෙහි 'වා' ශබ්දය ඉදිරියට එන 'අදත්තාදානයෙන් තොරව' යනාදී ශික්ෂා පදයන් ද අපේක්ෂා කරමින් විකල්ප අර්ථයෙන් වදාරන ලද්දකි. මෙසේ සෑම තැනකම පූර්ව හෝ අපර ශික්ෂා පදයන් කෙරෙහි විකල්ප භාවය ඇති බව දත යුතුය.

Ayaṃ panettha saṅkhepo – bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno evaṃ vadeyya – ‘‘samaṇo gotamo pāṇaṃ na hanati, na ghāteti, na tattha samanuñño hoti, virato imasmā dussīlyā; aho, vata re buddhaguṇā mahantā’’ti, iti mahantaṃ ussāhaṃ katvā vaṇṇaṃ vattukāmopi appamattakaṃ oramattakaṃ ācārasīlamattakameva vakkhati. Upari asādhāraṇabhāvaṃ nissāya vaṇṇaṃ vattuṃ na sakkhissati. Na kevalañca puthujjanova sotāpannasakadāgāmianāgāmiarahantopi paccekabuddhāpi na sakkontiyeva; tathāgatoyeva pana sakkoti, taṃ vo upari vakkhāmīti, ayamettha sādhippāyā atthavaṇṇanā. Ito paraṃ pana apubbapadameva vaṇṇayissāma.

මෙහි සංක්ෂේපය මෙසේය – මහණෙනි, පෘථග්ජනයෙක් තථාගතයන් වහන්සේගේ ගුණ පවසන්නේ නම් මෙසේ පවසන්නේය – ‘ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ ප්‍රාණඝාතය නොකරති, නොකරවති, ඒ පිළිබඳව මනාප නොවෙති, මෙම දුශ්ශීලභාවයෙන් වැළකී සිටිති; අහෝ! ඒකාන්තයෙන්ම බුදුගුණ මහානුභාව සම්පන්නය’ යනුවෙන් මහා උත්සාහයක් ගෙන ගුණ වැණීමට කැමති වුවද, පෘථග්ජනයා පවසන්නේ ඉතා ස්වල්ප වූ, මඳ වූ ආචාර සීල මාත්‍රයක් පමණකි. ඊට ඉහළින් පවත්නා තථාගතයන් වහන්සේටම පමණක් ආවේණික වූ අසාධාරණ ගුණාංග ඇසුරු කරමින් ගුණ වැණීමට ඔහු අසමත් වන්නේය. පෘථග්ජනයා පමණක් නොව, සෝතාපන්න, සකෘදාගාමී, අනාගාමී, අර්හත් යන ආර්යයන් වහන්සේලා මෙන්ම පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලා ද (එසේ ගුණ වැණීමට) අසමත් වෙති; එය කළ හැක්කේ තථාගතයන් වහන්සේටම පමණි, ඒ පිළිබඳව පසුව පවසන්නෙමි. මෙහි අභිප්‍රාය සහිත අර්ථ වර්ණනාව මෙයයි. මෙතැන් සිට මින් පෙර විවරණය නොවූ පදයන් පමණක් විස්තර කරන්නෙමු.

Adinnādānaṃ pahāyāti ettha adinnassa ādānaṃ adinnādānaṃ, parasaṃharaṇaṃ, theyyaṃ, corikāti vuttaṃ hoti. Tattha adinnanti parapariggahitaṃ, yattha paro yathākāmakāritaṃ āpajjanto adaṇḍāraho anupavajjo ca hoti. Tasmiṃ parapariggahite parapariggahitasaññino, tadādāyakaupakkamasamuṭṭhāpikā theyyacetanā adinnādānaṃ. Taṃ hīne parasantake appasāvajjaṃ, paṇīte mahāsāvajjaṃ, kasmā? Vatthupaṇītatāya. Vatthusamatte sati guṇādhikānaṃ santake vatthusmiṃ mahāsāvajjaṃ. Taṃ taṃ guṇādhikaṃ upādāya tato tato hīnaguṇassa santake vatthusmiṃ appasāvajjaṃ.

‘අදින්නාදානං පහාය’ යන මෙහි, අයිතිකරු විසින් නුදුන් දෙය ගැනීම අදින්නාදානයයි; එය අනුන් සතු දෙය පැහැර ගැනීමකි, සොරකමකි, සොර ක්‍රියාවකි. එහි ‘අදින්න’ යනු අනුන් විසින් පරිහරණය කරනු ලබන, අනුන් සතු දෙයකි. යම් වස්තුවක අයිතිකරුට ඒ සම්බන්ධයෙන් රිසි සේ කටයුතු කළ හැකි නම්, එය පැහැරගන්නා ඔහු දඬුවමට හා නින්දාවට සුදුසු වේ. අනුන් සතු වූ එවැනි වස්තුවක් පිළිබඳව ‘මෙය අනුන් සතුය’ යන හැඟීමෙන් යුතුව, එය පැහැරගැනීම සඳහා උපක්‍රම උපදවන සොර චේතනාව ‘අදින්නාදානය’ නම් වේ. එය නොවටිනා වස්තුවකදී ස්වල්ප සාවද්‍ය වන අතර, වටිනා වස්තුවකදී මහා සාවද්‍ය වේ. ඒ මන්ද? වස්තුවේ වටිනාකම නිසාය. වස්තුවෙහි වටිනාකම සමාන වුවද, ගුණාධික පුද්ගලයන් සතු වස්තුවකදී එය මහා සාවද්‍ය වේ. ඒ ඒ පුද්ගලයාගේ ගුණයන්ගේ උසස් බව අනුව ද, ඊට වඩා අඩු ගුණ ඇති පුද්ගලයෙකුගේ වස්තුවකදී එය අල්ප සාවද්‍ය ද වේ.

Tassa pañca sambhārā honti – parapariggahitaṃ, parapariggahitasaññitā, theyyacittaṃ, upakkamo, tena haraṇanti. Cha payogā – sāhatthikādayova. Te ca kho yathānurūpaṃ theyyāvahāro, pasayhāvahāro, paṭicchannāvahāro, parikappāvahāro, kusāvahāroti imesaṃ avahārānaṃ vasena pavattā, ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana samantapāsādikāyaṃ vutto.

එහි (අදින්නාදානය සම්පූර්ණ වීමට) අංග පහක් පවතී – අනුන් සතු වස්තුවක් වීම, අනුන් සතු වස්තුවක් බව දැන ගැනීම, සොර සිත, උපක්‍රමය සහ එම උපක්‍රමයෙන් පැහැර ගැනීමයි. ප්‍රයෝග සයකි – සාහත්ථිකාදී (ස්වහස්තයෙන් කිරීම ආදී) ප්‍රයෝගයන්මය. ඒවා ඒ ඒ අවස්ථාවට අනුකූලව තෙය්‍යාවහාර (රහසින් සොරකම් කිරීම), පසය්හාවහාර (බලහත්කාරයෙන් පැහැර ගැනීම), පටිච්ඡන්නාවහාර (සැඟවුණු දෙය සොරකම් කිරීම), පරිකප්පාවහාර (කල්පනා කර සොරකම් කිරීම), කුසාවහාර (ලොතරැයි හෝ මං සලකුණු මාරු කර සොරකම් කිරීම) යන සොරකම් කිරීමේ ක්‍රම මගින් සිදු වේ. මෙහි සංක්ෂේපය මෙයයි. මෙහි විස්තරය සමන්තපාසාදිකාවෙහි පවසන ලදී.

Dinnameva [Pg.71] ādiyatīti dinnādāyī. Cittenapi dinnameva paṭikaṅkhatīti dinnapāṭikaṅkhī. Thenetīti theno. Na thenena athenena. Athenattāyeva sucibhūtena. Attanāti attabhāvena. Athenaṃ sucibhūtaṃ attānaṃ katvā viharatīti vuttaṃ hoti. Sesaṃ paṭhamasikkhāpade vuttanayeneva yojetabbaṃ. Yathā ca idha, evaṃ sabbattha.

දුන් දෙයම ගන්නා බැවින් ‘දින්නාදායී’ නම් වේ. සිතින් පවා දුන් දෙයම අපේක්ෂා කරන බැවින් ‘දින්නපාටිකංඛී’ නම් වේ. සොරකම් කරන්නා ‘ථේන’ (සොරා) නම් වේ. සොරෙකු නොවන බැවින් ‘අථේන’ නම් වේ. සොරෙකු නොවන බැවින්ම පිරිසිදු වූ ස්වභාවයක් ඇති බැවින් ‘අථේනත්තායේව සුචිභූතේන’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘අත්තනා’ යනු තම ආත්මභාවයෙනි. තමා සොරෙකු නොවන පිරිසිදු පුද්ගලයෙකු බවට පත් කරගෙන වාසය කරයි යන්න මෙහි අර්ථයයි. ඉතිරි කොටස් පළමු ශික්ෂා පදයේ කී ක්‍රමයෙන්ම යෙදිය යුතුය. මෙහි මෙන්ම සෑම තැනකම එසේම වේ.

Abrahmacariyanti aseṭṭhacariyaṃ. Brahmaṃ seṭṭhaṃ ācāraṃ caratīti brahmacārī. Ārācārīti abrahmacariyato dūracārī. Methunāti rāgapariyuṭṭhānavasena sadisattā methunakāti laddhavohārehi paṭisevitabbato methunāti saṅkhyaṃ gatā asaddhammā. Gāmadhammāti gāmavāsīnaṃ dhammā.

‘අබ්‍රහ්මචරිය’ යනු උතුම් නොවන හැසිරීමයි. ‘බ්‍රහ්ම’ හෙවත් උතුම් වූ පැවැත්මෙහි හැසිරෙන බැවින් ‘බ්‍රහ්මචාරී’ නම් වේ. ‘ආරාචාරී’ යනු අබ්‍රහ්මචර්යාවෙන් දුරස්ව හැසිරෙන බවයි. ‘මෛථුන’ යනු රාගය ඇවිස්සීම හේතුවෙන් සමාන වන බැවින් මෛථුනිකයන් යැයි ව්‍යවහාර කරනු ලබන ස්ත්‍රී පුරුෂ දෙදෙනෙකු විසින් සේවනය කළ යුතු බැවින් මෛථුන යන නම ලැබූ අසද්ධර්මයයි. ‘ගාමධම්ම’ යනු ගම්වැසි ජනයාගේ (පෘථග්ජනයන්ගේ) සිරිතයි.

9. Musāvādaṃ pahāyāti ettha musāti visaṃvādanapurekkhārassa atthabhañjanako vacīpayogo kāyapayogo, vā visaṃvādanādhippāyena panassa paravisaṃvādakakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā musāvādo.

9. ‘මුසාවාදං පහාය’ යන මෙහි ‘මුසා’ යනු රවටන අදහස පෙරදැරි කරගෙන අර්ථය නසන වාචසික හෝ කායික ප්‍රයෝගයකි. තවද රවටන අදහසින් අනුන් රැවටීමට හේතු වන කායික හෝ වාචසික ප්‍රයෝගයක් ඇති කරන චේතනාව ‘මුසාවාදය’ නම් වේ.

Aparo nayo, ‘musā’ti abhūtaṃ atacchaṃ vatthu. ‘Vādo’ti tassa bhūtato tacchato viññāpanaṃ. Lakkhaṇato pana atathaṃ vatthuṃ tathato paraṃ viññāpetukāmassa tathāviññattisamuṭṭhāpikā cetanā musāvādo. So yamatthaṃ bhañjati, tassa appatāya appasāvajjo, mahantatāya mahāsāvajjo.

තවත් ක්‍රමයක් නම්, ‘මුසා’ යනු අභූත වූ, අසත්‍ය වූ වස්තුවයි. ‘වාද’ යනු එය සත්‍යයක් සේ අඟවා කීමයි. ලක්ෂණ වශයෙන් ගත් කල, අසත්‍ය දෙයක් සත්‍යයක් සේ අනුන්ට හැඟවීමට කැමති පුද්ගලයාගේ එසේ හැඟවීමට උපකාරී වන විඥප්තිය ඇති කරන චේතනාව මුසාවාදයයි. එමගින් විනාශ වන අර්ථය (යහපත) ස්වල්ප නම් එය අල්ප සාවද්‍ය වන අතර, විනාශ වන අර්ථය විශාල නම් මහා සාවද්‍ය වේ.

Api ca gahaṭṭhānaṃ attano santakaṃ adātukāmatāya natthītiādinayappavatto appasāvajjo, sakkhinā hutvā atthabhañjanatthaṃ vutto mahāsāvajjo, pabbajitānaṃ appakampi telaṃ vā sappiṃ vā labhitvā hasādhippāyena – ‘‘ajja gāme telaṃ nadī maññe sandatī’’ti pūraṇakathānayena pavatto appasāvajjo, adiṭṭhaṃyeva pana diṭṭhantiādinā nayena vadantānaṃ mahāsāvajjo.

තවද, ගිහියන් තමන් සතු දෙයක් දීමට අකමැති වීම නිසා ‘නැත’ යනාදී වශයෙන් කීම අල්ප සාවද්‍ය වේ. සාක්ෂිකරුවෙකු වී යහපත විනාශ කිරීම පිණිස පවසන බොරුව මහා සාවද්‍ය වේ. පැවිද්දන් ස්වල්ප වූ තෙල් හෝ ගිතෙල් ලැබී, විනෝදය පිණිස ‘අද ගමේ තෙල් ගඟක් මෙන් ගලා යයි’ යනාදී වශයෙන් අතිශයෝක්තියෙන් කීම අල්ප සාවද්‍ය වේ. එහෙත් නොදුටු දෙය දුටුවෙමි යනාදී වශයෙන් පවසන්නවුන්ගේ බොරුව මහා සාවද්‍ය වේ.

Tassa cattāro sambhārā honti – atathaṃ vatthu, visaṃvādanacittaṃ, tajjo vāyāmo, parassa tadatthavijānananti. Eko payogo sāhatthikova. So kāyena vā kāyapaṭibaddhena vā vācāya vā paravisaṃvādanakiriyākaraṇena daṭṭhabbo. Tāya ce kiriyāya paro tamatthaṃ jānāti, ayaṃ kiriyasamuṭṭhāpikacetanākkhaṇeyeva musāvādakammunā bajjhati.

එම මුසාවාදයෙහි අංග හතරකි – අසත්‍ය වස්තුවක් වීම, රැවටීමේ සිත, ඊට අනුරූප වෑයම සහ අනෙකා එය වටහා ගැනීමයි. ප්‍රයෝගය නම් සාහත්ථික ප්‍රයෝගයම පමණි. එය කයෙන් හෝ කයට සම්බන්ධ වූවකින් හෝ වචනයෙන් හෝ අනුන් රැවටීමේ ක්‍රියාවක් කිරීමෙන් දැකිය යුතුය. එම ක්‍රියාවෙන් අනුන් ඒ අදහස වටහා ගනී නම්, ක්‍රියාව උපදවන චේතනා ක්ෂණයේදීම ඔහු මුසාවාද කර්මයෙන් බැඳේ.

Yasmā [Pg.72] pana yathā kāyakāyapaṭibaddhavācāhi paraṃ visaṃvādeti, tathā ‘‘idamassa bhaṇāhī’’ti āṇāpentopi paṇṇaṃ likhitvā purato nissajjantopi, ‘‘ayamattho evaṃ daṭṭhabbo’’ti kuḍḍādīsu likhitvā ṭhapentopi. Tasmā ettha āṇattikanissaggiyathāvarāpi payogā yujjanti, aṭṭhakathāsu pana anāgatattā vīmaṃsitvā gahetabbā.

කයෙන්, කයට සම්බන්ධ වූවකින් හෝ වචනයෙන් අනුන් රවටන්නාක් මෙන්ම, ‘මෙය මෙසේ පවසන්න’ යැයි අණ කරන්නා ද, ලියුම් ලියා ඉදිරියට දමන්නා ද, ‘මෙම කරුණ මෙසේ විය යුතුය’ කියා බිත්ති ආදියේ ලියා තබන්නා ද (එසේම වේ). එබැවින් මෙහි ආණත්තික, නිස්සග්ගිය සහ ස්ථාවර යන ප්‍රයෝගයන් ද යෙදේ. එහෙත් අටුවාවන්හි ඒවා (ඍජුව) සඳහන් නොවන බැවින් විමසා බලා ගත යුතුය.

Saccaṃ vadatīti saccavādī. Saccena saccaṃ sandahati ghaṭetīti saccasandho. Na antarantarā musā vadatīti attho. Yo hi puriso kadāci musā vadati, kadāci saccaṃ, tassa musāvādena antaritattā saccaṃ saccena na ghaṭīyati; tasmā so na saccasandho. Ayaṃ pana na tādiso, jīvitahetupi musā avatvā saccena saccaṃ sandahati yevāti saccasandho.

සත්‍යය පවසන බැවින් ‘සත්‍යවාදී’ නම් වේ. සත්‍යයෙන් සත්‍යය ගළපන හෙවත් සන්ධි කරන බැවින් ‘සච්චසන්ධ’ නම් වේ. අතරින් පතර බොරු නොකියයි යනු මෙහි අර්ථයයි. යම් පුද්ගලයෙකු විටෙක බොරු කියා විටෙක සත්‍යය පවසයි නම්, ඔහුගේ සත්‍යය බොරුවෙන් අන්තරායට ලක්වන බැවින් සත්‍යයෙන් සත්‍යය නොගැළපේ; එබැවින් ඔහු සච්චසන්ධ නොවේ. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එබඳු කෙනෙකු නොවන සේක, දිවි පරදුවට තබා හෝ බොරු නොකියා සත්‍යයෙන් සත්‍යයම ගළපන බැවින් සච්චසන්ධ නම් වන සේක.

Thetoti thiro thirakathoti attho. Eko hi puggalo haliddirāgo viya, thusarāsimhi nikhātakhāṇu viya, assapiṭṭhe ṭhapitakumbhaṇḍamiva ca na thirakatho hoti, eko pāsāṇalekhā viya, indakhīlo viya ca thirakatho hoti, asinā sīsaṃ chindantepi dve kathā na katheti, ayaṃ vuccati theto.

‘ථේත’ යනු ස්ථීර වූ, ස්ථීර වචන ඇති යන්නයි. ඇතැම් පුද්ගලයෙක් කහ සායම් මෙන් ද, දහයියා ගොඩක ගැසූ කණුවක් මෙන් ද, අශ්වයෙකුගේ පිට උඩ තැබූ ලබු ගෙඩියක් මෙන් ද අස්ථීර වචන ඇත්තෙක් වේ. ඇතැම් පුද්ගලයෙක් ගලක කෙටූ අකුරක් මෙන් ද, ඉන්ද්‍රඛීලයක් මෙන් ද ස්ථීර වචන ඇත්තෙක් වේ, කඩුවෙන් හිස සිඳිනු ලැබුවත් දෙබස් නොකියයි, එවැනි පුද්ගලයා ‘ථේත’ යැයි කියනු ලැබේ.

Paccayikoti pattiyāyitabbako, saddhāyitabbakoti attho. Ekacco hi puggalo na paccayiko hoti, ‘‘idaṃ kena vuttaṃ, asukenā’’ti vutte ‘‘mā tassa vacanaṃ saddahathā’’ti vattabbataṃ āpajjati. Eko paccayiko hoti, ‘‘idaṃ kena vuttaṃ, asukenā’’ti vutte ‘‘yadi tena vuttaṃ, idameva pamāṇaṃ, idāni upaparikkhitabbaṃ natthi, evameva ida’’nti vattabbataṃ āpajjati, ayaṃ vuccati paccayiko. Avisaṃvādako lokassāti tāya saccavāditāya lokaṃ na visaṃvādetīti attho.

'පච්චයික' යනු විශ්වාස කටයුතු වූ, ශ්‍රද්ධාවෙන් පිළිගත යුතු වූ තැනැත්තා යන අර්ථයයි. ඇතැම් පුද්ගලයෙක් විශ්වාස කටයුතු නොවේ. "මෙය කවුරුන් විසින් පවසන ලද්දක්ද?" යැයි ඇසූ විට "අසවලා විසින්" යැයි කී කල, "ඔහුගේ වචනය විශ්වාස නොකරන්න" යැයි කීමට සුදුසු තත්ත්වයට ඔහු පත් වෙයි. එක්තරා පුද්ගලයෙක් විශ්වාස කටයුතු (පච්චයික) වෙයි. "මෙය කවුරුන් විසින් කියන ලද්දක්ද?" යැයි ඇසූ විට "අසවලා විසින්" යැයි කී කල, "ඉදින් ඔහු විසින් පවසන ලද්දේ නම්, මෙයම ප්‍රමාණය (නිවැරදි මිනුම) වේ, දැන් විමසා බැලිය යුතු කිසිවක් නැත, මෙය මෙසේමය" යැයි කීමට සුදුසු තත්ත්වයට ඔහු පත් වෙයි. මොහු 'පච්චයික' (විශ්වාස කටයුතු තැනැත්තා) යයි කියනු ලැබේ. 'ලෝකයා නොරවටන්නා' (අවිසංවාදකෝ ලෝකස්ස) යනු එම සත්‍යවාදී බව නිසා ලෝකයා මුලා නොකරයි යන අර්ථයයි.

Pisuṇaṃ vācaṃ pahāyātiādīsu yāya vācāya yassa taṃ vācaṃ bhāsati, tassa hadaye attano piyabhāvaṃ, parassa ca suññabhāvaṃ karoti, sā pisuṇā vācā.

'පිසුණු බස් හැර' යනාදී තැන්හි, යම් වචනයකින්, යමෙකුට ඒ වචනය පවසයිද, ඔහුගේ හදවතෙහි තමා කෙරෙහි ප්‍රියභාවයත්, අනෙකා කෙරෙහි අප්‍රියභාවයත් (හිස් බවත්) ඇති කරයිද, එය පිසුණු බස (කේලාම් බස) වේ.

Yāya pana attānampi parampi pharusaṃ karoti, yā vācā sayampi pharusā, neva kaṇṇasukhā na hadayaṅgamā, ayaṃ pharusā vācā.

යම් වචනයකින් තමා මෙන්ම අනෙකාවද රළු (පරුෂ) බවට පත් කරයිද, යම් වචනයක් තෙමේම රළු වූයේද, කනට සුවදායක නොවන්නේද, හදවතට ප්‍රසන්න ලෙස නොදැනෙන්නේද, මෙය පරුෂ වචනය (සරුප බස) වේ.

Yena [Pg.73] samphaṃ palapati niratthakaṃ, so samphappalāpo.

යම් වචනයකින් හිස් වූ, නිශ්ඵල වූ දේ දොඩවයිද, එය සම්ඵප්පලාප (හිස් වචන) වේ.

Tesaṃ mūlabhūtā cetanāpi pisuṇavācādināmeva labhati, sā eva ca idhādhippetāti.

ඒවාට (පිසුණු බස් ආදියට) මූලික වූ චේතනාවද 'පිසුණු බස්' යනාදී නම් ලබයි. මෙහිදී අදහස් කරන ලද්දේ එම චේතනාවම බව දත යුතුය.

Tattha saṃkiliṭṭhacittassa paresaṃ vā bhedāya attano piyakamyatāya vā kāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā pisuṇavācā. Sā yassa bhedaṃ karoti, tassa appaguṇatāya appasāvajjā, mahāguṇatāya mahāsāvajjā.

එහිදී, කෙලෙසුන්ගෙන් කිලිටි වූ සිතක් ඇති තැනැත්තාගේ, අනුන් භේද කිරීම පිණිස හෝ තමා ප්‍රිය වනු කැමැත්තෙන් හෝ කය හා වචනය ක්‍රියාත්මක කරවන චේතනාව 'පිසුණු බස' නම් වේ. එම පිසුණු බස යමෙකු භේද කරන්නේද, ඒ පුද්ගලයාගේ ගුණ අඩුකම නිසා එය අල්ප සාවද්‍ය (අඩු පව් ඇති) වන අතර, ඔහු ගුණවත් අයෙකු නම් එය මහා සාවද්‍ය (වැඩි පව් ඇති) වේ.

Tassā cattāro sambhārā – bhinditabbo paro, ‘‘iti ime nānā bhavissanti, vinā bhavissantī’’ti bhedapurekkhāratā vā, ‘‘iti ahaṃ piyo bhavissāmi vissāsiko’’ti piyakamyatā vā, tajjo vāyāmo, tassa tadatthavijānananti. Imesaṃ bhedāyāti, yesaṃ itoti vuttānaṃ santike sutaṃ tesaṃ bhedāya.

එම පිසුණු බසෙහි අංග හතරකි: 1. භේද කළ යුතු අනෙකෙකු වීම, 2. "මොවුන් මෙසේ වෙන් වන්නාහුය, වෙන් වන්නාහුය" යැයි භේද කිරීම පෙරදැරි කර ගැනීම හෝ "මම මොවුන්ට ප්‍රිය වන්නෙමි, විශ්වාසවන්තයෙකු වන්නෙමි" යැයි තමා ප්‍රිය වනු කැමැත්ත, 3. ඊට අදාළ උත්සාහය, 4. අනෙකාට ඒ අර්ථය වැටහීම යනුයි. 'මොවුන්ගේ භේදය පිණිස' යනු යම් පිරිසකගෙන් අසන ලදද, ඔවුන් අතර භේදය ඇති කිරීම පිණිස යන්නයි.

Bhinnānaṃ vā sandhātāti dvinnaṃ mittānaṃ vā samānupajjhāyakādīnaṃ vā kenacideva kāraṇena bhinnānaṃ ekamekaṃ upasaṅkamitvā ‘‘tumhākaṃ īdise kule jātānaṃ evaṃ bahussutānaṃ idaṃ na yutta’’ntiādīni vatvā sandhānaṃ kattā anukattā. Anuppadātāti sandhānānuppadātā. Dve jane samagge disvā – ‘‘tumhākaṃ evarūpe kule jātānaṃ evarūpehi guṇehi samannāgatānaṃ anucchavikameta’’ntiādīni vatvā daḷhīkammaṃ kattāti attho. Samaggo ārāmo assāti samaggārāmo. Yattha samaggā natthi, tattha vasitumpi na icchatīti attho. Samaggarāmotipi pāḷi, ayamevettha attho. Samaggaratoti samaggesu rato, te pahāya aññattha gantumpi na icchatīti attho. Samagge disvāpi sutvāpi nandatīti samagganandī, samaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitāti yā vācā satte samaggeyeva karoti, taṃ sāmaggiguṇaparidīpikameva vācaṃ bhāsati, na itaranti.

'බෙදුණු අය සමගි කරන්නා වූ' යනු මිතුරන් දෙදෙනෙකු හෝ එකම උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ යටතේ සිටින්නන් යම් කිසි හේතුවක් නිසා බෙදී සිටින කල්හි, ඔවුන් වෙත එළඹ "මෙබඳු කුලයක උපන්, මෙතරම් උගත් ඔබට මෙය සුදුසු නැත" යනාදී වශයෙන් පවසා සමගි කරන්නා වූ, නැවත සමගිය තහවුරු කරන්නා වූ තැනැත්තාය. 'සමගියට අනුබල දෙන්නා වූ' යනු සමගි කිරීමෙහි ශක්තිය ලබා දෙන්නා වූ යන්නයි. සමගි වූ පිරිසක් දැක "මෙබඳු උතුම් කුලයක උපන්, මෙබඳු ගුණධර්මවලින් යුක්ත වූ ඔබට මෙසේ සමගිව විසීම ඉතා සුදුසුයි" යනාදිය පවසා එය ස්ථීර කරන්නා වූ යන අර්ථයයි. සමගියම තම ආරාමය (ඇලුම් කරන තැන) කර ගත්තේ 'සමග්ගාරාම' වේ. යම් තැනක සමගිය නැද්ද, එහි වාසය කිරීමට පවා උන්වහන්සේ අකමැති වන සේක. 'සමග්ගරත' යනු සමගියෙහි ඇලුණු, ඔවුන් අතහැර වෙනත් තැනකට යාමට පවා අකමැති වූ යන අර්ථයයි (බුදුරජාණන් වහන්සේ සමගි වූවන් හැර යන්නේ විනේය ජනයා උදෙසාම පමණි). සමගි වූවන් දැක හෝ අසා සතුටු වන බැවින් උන්වහන්සේ 'සමග්ගනන්දි' නම් වන සේක. 'සමගිය ඇති කරන බස් පවසන්නේ' යනු යම් වචනයක් සත්ත්වයන් සමගි කරවයිද, සමගියෙහි ගුණ පවසන එවැනි වචනම පවසන අතර, ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධ දේ නොපවසන බවයි.

Parassa mammacchedakakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā ekantapharusacetanā pharusāvācā. Tassā āvibhāvatthamidaṃ vatthu – eko kira dārako mātuvacanaṃ anādiyitvā araññaṃ gacchati, taṃ mātā nivattetumasakkontī – ‘‘caṇḍā taṃ mahiṃsī anubandhatū’’ti akkosi. Athassa tatheva araññe mahiṃsī [Pg.74] uṭṭhāsi. Dārako ‘‘yaṃ mama mātā mukhena kathesi, taṃ mā hotu, yaṃ cittena cintesi taṃ hotū’’ti, saccakiriyamakāsi. Mahiṃsī tattheva baddhā viya aṭṭhāsi. Evaṃ mammacchedakopi payogo cittasaṇhatāya na pharusā vācā hoti. Mātāpitaro hi kadāci puttake evaṃ vadanti – ‘‘corā vo khaṇḍākhaṇḍaṃ karontū’’ti, uppalapattampi ca nesaṃ upari patantaṃ na icchanti. Ācariyupajjhāyā ca kadāci nissitake evaṃ vadanti – ‘‘kiṃ ime ahirīkā anottappino caranti, niddhamatha ne’’ti, atha ca nesaṃ āgamādhigamasampattiṃ icchanti. Yathā ca cittasaṇhatāya pharusā vācā na hoti, evaṃ vacanasaṇhatāya apharusā vācā na hoti. Na hi mārāpetukāmassa – ‘‘imaṃ sukhaṃ sayāpethā’’ti vacanaṃ apharusā vācā hoti, cittapharusatāya panesā pharusā vācāva. Sā yaṃ sandhāya pavattitā, tassa appaguṇatāya appasāvajjā, mahāguṇatāya mahāsāvajjā. Tassā tayo sambhārā – akkositabbo paro, kupitacittaṃ, akkosanāti.

අනෙකාගේ මර්මස්ථාන කපා හරින්නාක් බඳු වූ (අතිශයින් රිදවන) කය හා වචනය ක්‍රියාත්මක කරවන ඒකාන්තයෙන්ම රළු වූ චේතනාව පරුෂ වචනයයි. එය පැහැදිලි කිරීමට මෙම කථා පුවත දැක්වේ: එක්තරා කුමාරයෙක් මවගේ වචනය නොතකා වනයට ගියේය. ඔහු නතර කර ගැනීමට නොහැකි වූ මව "නපුරු මීදෙනක් නුඹ පසුපස පන්නාවා!" යැයි සාප කළාය. එවිටම වනයෙහි මීදෙනක් නැගී ආවාය. කුමාරයා "මගේ මව කටින් පැවසූ දේ සිදු නොවේවා, ඇය සිතින් සිතූ (හිතෛෂී) දේ සිදු වේවා!" යැයි සත්‍ය ක්‍රියා කළේය. එවිට මීදෙන බැඳ දමන ලද්දක මෙන් එතැනම නැවතුණාය. මෙසේ මර්මස්ථාන කපන්නාක් බඳු වූ ප්‍රයෝගයක් වුවද, සිතෙහි මෘදු බව නිසා එය පරුෂ වචනයක් නොවේ. මව්පියෝ ඇතැම් විට දරුවන්ට "සොරුන් නුඹලා කැබලි කරාවා" යැයි පැවසුවද, ඔවුන් මත උපුල් පතක් පවා වැටෙනවාට අකමැති වෙති. ගුරු උපාධ්‍යායවරුන්ද ඇතැම් විට ශිෂ්‍යයන්ට "මොවුන් ලැජ්ජා නැති, බිය නැති අය සේ හැසිරෙති, මොවුන් නෙරපා දමනු" යැයි පැවසුවද, ඔවුන්ගේ ධර්ම ශාස්ත්‍ර අධ්‍යයන සම්පත් පූර්ණත්වයම පතති. සිත මෘදු වූ විට පරුෂ වචනයක් නොවන්නා සේම, වචනය මෘදු වූ පමණින් එය අපරුෂ (මිහිරි) වචනයක් නොවේ. මරණයට පත් කරනු කැමති තැනැත්තෙකු පවසන "මොහු සුවසේ නිදිකරවනු" යන වචනය මිහිරි වචනයක් නොවේ; සිතෙහි පරුෂ බව නිසා එය පරුෂ වචනයක්ම වේ. එය යමෙකු අරමුණු කර පවත්වයිද, ඔහු අල්ප ගුණැති නම් අල්ප සාවද්‍ය වන අතර, මහා ගුණැති නම් මහා සාවද්‍ය වේ. එහි අංග තුනකි: ආක්‍රෝෂ කළ යුතු අනෙකෙකු වීම, කිපුණු සිත සහ ආක්‍රෝෂ කිරීම යනුයි.

Nelāti elaṃ vuccati doso, nāssā elanti nelā, niddosāti attho. ‘‘Nelaṅgo setapacchādo’’ti, (udā. 65) ettha vuttanelaṃ viya. Kaṇṇasukhāti byañjanamadhuratāya kaṇṇānaṃ sukhā, sūcivijjhanaṃ viya kaṇṇasūlaṃ na janeti. Atthamadhuratāya sakalasarīre kopaṃ ajanetvā pemaṃ janetīti pemanīyā. Hadayaṃ gacchati, appaṭihaññamānā sukhena cittaṃ pavisatīti hadayaṅgamā. Guṇaparipuṇṇatāya pure bhavāti porī pure saṃvaḍḍhanārī viya sukumārātipi porī. Purassa esātipi porī. Nagaravāsīnaṃ kathāti attho. Nagaravāsino hi yuttakathā honti. Pitimattaṃ pitāti vadanti, bhātimattaṃ bhātāti vadanti, mātimattaṃ mātāti vadanti. Evarūpī kathā bahuno janassa kantā hotīti bahujanakantā. Kantabhāveneva bahuno janassa manāpā cittavuḍḍhikarāti bahujanamanāpā.

'නේලා' යනු වරද (ඒල) නැති බැවින් නිර්දෝෂ වූ යන අර්ථයයි. "නේලංගෝ සේතපච්ඡාදෝ" යනාදී තන්හි කියවුණු 'නේල' ශබ්දය මෙනි. 'කන්කලු' (කණ්ණසුඛා) යනු ශබ්ද මාධුර්යය නිසා කනට සුවදායක වූ, ඉදිකටුවකින් විදින්නාක් මෙන් කන් රිදවන්නේ නැති වචනයයි. අර්ථ මාධුර්යය නිසා මුළු සිරුරෙහිම ක්‍රෝධය ඇති නොකර ප්‍රේමය උපදවන බැවින් 'ප්‍රේමණීය' නම් වේ. හදවතට යන බැවින් හදගමී (හදයංගමා) වේ; එනම් ද්වේෂයෙන් තොරව පහසුවෙන් සිතට ඇතුළු වේ. ගුණ පූර්ණ බැවින් හෝ පුරයෙහි (නගරයෙහි) උපන් බැවින් 'පෝරී' නම් වේ; නගරයෙහි හැදුණු වැඩුණු කුලකන්තාවක මෙන් ඉතා මෘදු බැවින්ද 'පෝරී' නම් වේ. නගරවාසීන්ගේ වචනය යන අර්ථයයි. නගරවාසීහු සුදුසු වචන කතා කරන්නෝ වෙති; පියෙකු බඳු අයට 'පියාණෙනි' කියාද, සොහොයුරෙකු බඳු අයට 'සොහොයුරාණෙනි' කියාද පවසති. මෙවැනි කථාව බොහෝ දෙනා ප්‍රිය කරන බැවින් 'බහුජනකන්තා' නම් වේ. ප්‍රියභාවය නිසාම බොහෝ දෙනාගේ සිත් සතුටු කරන බැවින් 'බහුජනමනාපා' නම් වේ.

Anatthaviññāpikā kāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā akusalacetanā samphappalāpo. So āsevanamandatāya appasāvajjo, āsevanamahantatāya mahāsāvajjo, tassa dve sambhārā – bhāratayuddhasītāharaṇādiniratthakakathāpurekkhāratā, tathārūpī kathā kathanañca.

නිශ්ඵල අර්ථ දැනවීමට කය හා වචනය ක්‍රියාත්මක කරවන අකුසල චේතනාව සම්ඵප්පලාප නම් වේ. එය නැවත නැවත පුරුදු කිරීමේ අඩුවැඩිකම අනුව අල්ප සාවද්‍ය හෝ මහා සාවද්‍ය වේ. එහි අංග දෙකකි: භාරත යුද්ධය, සීතා දේවිය පැහැර ගැනීම වැනි නිශ්ඵල කථා පෙරදැරි කර ගැනීම සහ එවැනි කථා කීම යනුයි.

Kālena [Pg.75] vadatīti kālavādī vattabbayuttakālaṃ sallakkhetvā vadatīti attho. Bhūtaṃ tathaṃ tacchaṃ sabhāvameva vadatīti bhūtavādī. Diṭṭhadhammikasamparāyikatthasannissitameva katvā vadatīti atthavādī. Navalokuttaradhammasannissitaṃ katvā vadatīti dhammavādī saṃvaravinayapahānavinayasannissitaṃ katvā vadatīti vinayavādī.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සුදුසු කාලයෙහි පමණක් වදාරන බැවින් 'කාලවාදී' නම් වන සේක. එහි අර්ථය නම් කථා කළ යුතු සුදුසු කාලය සලකා බලා වදාරන බවයි. ඇති තතු හෙවත් සැබෑ ස්වභාවයම පවසන බැවින් උන්වහන්සේ 'භූතවාදී' නම් වන සේක. මෙලොව හා පරලොව යහපතට අදාළ දේම වදාරන බැවින් 'අත්ථවාදී' නම් වන සේක. නවවිධ ලෝකෝත්තර ධර්මයන් ඇසුරු කොට වදාරන බැවින් 'ධම්මවාදී' නම් වන සේක. සංවර විනය හා ප්‍රහාණ විනය ඇසුරු කොට වදාරන බැවින් 'විනයවාදී' නම් වන සේක.

Nidhānaṃ vuccati ṭhapanokāso, nidhānamassā atthīti nidhānavatī. Hadaye nidhātabbayuttakaṃ vācaṃ bhāsitāti attho. Kālenāti evarūpiṃ bhāsamānopi ca – ‘‘ahaṃ nidhānavatiṃ vācaṃ bhāsissāmī’’ti na akālena bhāsati, yuttakālaṃ pana apekkhitvāva bhāsatīti attho. Sāpadesanti saupamaṃ, sakāraṇanti attho. Pariyantavatinti paricchedaṃ dassetvā yathāssā paricchedo paññāyati, evaṃ bhāsatīti attho. Atthasaṃhitanti anekehipi nayehi vibhajantena pariyādātuṃ asakkuṇeyyatāya atthasampannaṃ bhāsati. Yaṃ vā so atthavādī atthaṃ vadati, tena atthena sahitattā atthasaṃhitaṃ vācaṃ bhāsati, na aññaṃ nikkhipitvā aññaṃ bhāsatīti vuttaṃ hoti.

'නිධානය' යනු තැන්පත් කර තබන ස්ථානයයි. යම් වචනයක් නිධානයක් මෙන් වටිනාකමක් සහිත වේ නම් එය 'නිධානවතී' නම් වේ. මෙහි අර්ථය සිතෙහි තැන්පත් කර තබා ගැනීමට සුදුසු වචන වදාරන බවයි. 'කාලේන' යනු මෙබඳු වටිනා වචන වදාරන කල්හි පවා, 'මම නිධානයක් බඳු වචන පවසන්නෙමි' යි සිතා අකාලයෙහි (නොකල්හි) නොපවසා, සුදුසු කාලයම බලා වදාරන බවයි. 'සාපදේසං' යනු උපමා සහිතව හා කරුණු සහිතව වදාරන බවයි. 'පරියන්තවතී' යනු කෙළවරක් හෝ සීමාවක් පෙන්වා දෙමින්, එහි අර්ථය පැහැදිලි වන පරිදි බෙදා වදාරන බවයි. 'අත්ථසංහිතං' යනු නොයෙක් ක්‍රම මගින් විස්තර කළ ද අවසන් කළ නොහැකි තරම් අර්ථ සම්පන්න වූ වචන වදාරන බවයි. එසේම අත්ථවාදී වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ යම් අර්ථයක් වදාරත් ද, ඒ අර්ථය හා ගැලපෙන වචනම වදාරන අතර, එකක් බැහැර කොට වෙනත් අර්ථයක් නොපවසන බව මෙයින් කියැවේ.

10. Bījagāmabhūtagāmasamārambhāti mūlabījaṃ khandhabījaṃ phaḷubījaṃ aggabījaṃ bījabījanti pañcavidhassa bījagāmassa ceva, yassa kassaci nīlatiṇarukkhādikassa bhūtagāmassa ca samārambhā, chedanabhedanapacanādibhāvena vikopanā paṭiviratoti attho.

10. 'බීජගාම භූතගාම සමාරම්භා' යනු මුල් බීජ, කඳ බීජ, පුරුක් බීජ, අංකුර බීජ සහ බීජ බීජ යන පස් වැදෑරුම් බීජ සමූහය ද, නිල් තණකොළ හා ගස් වැල් ආදී සියලු භූතගාමයන් ද කැපීම, බිඳීම, පිසීම ආදී වශයෙන් විනාශ කිරීමෙන් වැළකී සිටින බවයි.

Ekabhattikoti pātarāsabhattaṃ sāyamāsabhattanti dve bhattāni, tesu pātarāsabhattaṃ antomajjhanhikena paricchinnaṃ, itaraṃ majjhanhikato uddhaṃ anto aruṇena. Tasmā antomajjhanhike dasakkhattuṃ bhuñjamānopi ekabhattikova hoti. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ekabhattiko’’ti.

'ඒකභත්තිකො' යනු උදෑසන ආහාරය (පාතරාස) සහ සවස් ආහාරය (සායමාස) යන ආහාර වේල් දෙකෙන්, උදෑසන ආහාරය මධ්‍යහ්නයට පෙර කාලයෙහි සීමා කර ඇති අතර, අනෙක් වේල මධ්‍යහ්නයෙන් පසුව අරුණෝදය දක්වා වූ කාලයට අයත් වේ. එබැවින් මධ්‍යහ්නයට පෙර දස වතාවක් අනුභව කළ ද එය එක් වේලක් ලෙසම සැලකේ. එය අරමුණු කොට 'ඒකභත්තිකො' යැයි වදාරන ලදී.

Rattiyā bhojanaṃ ratti, tato uparatoti rattūparato. Atikkante majjhanhike yāva sūriyatthaṅgamanā bhojanaṃ vikālabhojanaṃ nāma. Tato viratattā virato vikālabhojanā. Kadā virato? Anomānadītīre pabbajitadivasato paṭṭhāya.

රාත්‍රී කාලයෙහි අනුභව කිරීම 'රාත්‍රී භෝජනය' වන අතර, එයින් වැළකී සිටින බැවින් 'රත්තූපරත' නම් වේ. මධ්‍යහ්නය ඉක්මවූ තැන් සිට හිරු බැස යන තෙක් ආහාර ගැනීම 'විකාල භෝජනය' නම් වේ. එයින් වැළකී සිටින බැවින් 'විරතො විකාලභෝජනා' නම් වේ. උන්වහන්සේ කවදා සිට එයින් වැළකුණේ ද? අනෝමා නදී තීරයෙහි පැවිදි වූ දින පටන් උන්වහන්සේ එයින් වැළකී සිටින සේක.

Sāsanassa ananulomattā visūkaṃ paṭāṇībhūtaṃ dassananti visūkadassanaṃ. Attanā naccananaccāpanādivasena naccā ca gītā ca vāditā ca antamaso [Pg.76] mayūranaccādivasenapi pavattānaṃ naccādīnaṃ visūkabhūtā dassanā cāti naccagītavāditavisūkadassanā. Naccādīni hi attanā payojetuṃ vā parehi payojāpetuṃ vā payuttāni passituṃ vā neva bhikkhūnaṃ na bhikkhunīnañca vaṭṭanti.

ශාසනයට අනුලෝම නොවන බැවින්, සිතේ සමාධියට බාධා පමුණුවන විකෘති දර්ශන නැරඹීම 'විසූකදස්සන' නම් වේ. තමන් විසින්ම නැටීම හෝ අනුන් ලවා නැටවීම ආදිය මෙන්ම ගායනය, වාදනය සහ අවම වශයෙන් මයුර නැටුම් ආදී සංදර්ශන නැරඹීමෙන් වැළකී සිටීම 'නච්චගීතවාදිතවිසූකදස්සනා' නම් වේ. මෙවැනි නැටුම් ගැයුම් තමන් විසින් කිරීම හෝ අනුන් ලවා කරවීම හෝ ඉදිරිපත් කරන දෑ නැරඹීම භික්ෂූන්ට මෙන්ම භික්ෂුණීන්ට ද කිසිසේත් කැප නොවේ.

Mālādīsu mālāti yaṃ kiñci pupphaṃ. Gandhanti yaṃ kiñci gandhajātaṃ. Vilepananti chavirāgakaraṇaṃ. Tattha piḷandhanto dhāreti nāma, ūnaṭṭhānaṃ pūrento maṇḍeti nāma, gandhavasena chavirāgavasena ca sādiyanto vibhūseti nāma. Ṭhānaṃ vuccati kāraṇaṃ. Tasmā yāya dussīlyacetanāya tāni mālādhāraṇādīni mahājano karoti, tato paṭiviratoti attho.

මල් ආදියෙහි 'මාලා' යනු යම්කිසි මල් වර්ගයකි. 'ගන්ධ' යනු යම්කිසි සුවඳ ද්‍රව්‍යයකි. 'විලේපන' යනු ශරීර වර්ණය ඔප්නැංවීම සඳහා භාවිත කරන ආලේපනයි. එහිදී මල් පැළඳීම 'ධාරේති' ලෙස ද, ශරීරයේ අඩුපාඩු පිරවීම සඳහා සැරසීම 'මණ්ඩේති' ලෙස ද, සුවඳ හා පැහැය කෙරෙහි ඇලී සැරසීම 'විභූසේති' ලෙස ද හැඳින්වේ. සාමාන්‍ය ජනයා යම් දූෂිත චේතනාවකින් මෙම මල් පැළඳීම ආදිය කරත් ද, එවැනි දූෂිත චේතනාවන්ගෙන් වැළකී සිටීම මෙහි අර්ථයයි.

Uccāsayanaṃ vuccati pamāṇātikkantaṃ. Mahāsayananti akappiyapaccattharaṇaṃ. Tato viratoti attho.

'උච්චාසයනය' යනු නියමිත ප්‍රමාණය ඉක්මවා ගිය උස් වූ පාද සහිත ආසන හෝ ඇඳන් ය. 'මහාසයනය' යනු භික්ෂූන්ට අකැප වූ මනහර ඇතිරිලි සහිත අසුන් ය. ඒවායෙහි වාඩිවීමෙන් හා නිදාගැනීමෙන් වැළකී සිටීම මෙහි අර්ථයයි.

Jātarūpanti suvaṇṇaṃ. Rajatanti kahāpaṇo, lohamāsako, jatumāsako, dārumāsakoti ye vohāraṃ gacchanti. Tassa ubhayassāpi paṭiggahaṇā paṭivirato, neva naṃ uggaṇhāti, na uggaṇhāpeti, na upanikkhittaṃ sādiyatīti attho.

'ජාතරූප' යනු රන් ය. 'රජත' යනු කහවනු, ලෝහ මස්සක, ලාකඩ මස්සක, ලී මස්සක ආදී ව්‍යවහාරයෙහි පවතින මුදල් ය. ඒ රන් රිදී යන දෙවර්ගයම පිළිගැනීමෙන් වැළකුණු සේක. තමන් විසින් පිළිගැනීම, අනුන් ලවා පිළිගැන්වීම හෝ තමා අසල තැබූ රන් රිදී කෙරෙහි ඇල්ම දැක්වීම උන්වහන්සේ නොකරන සේක.

Āmakadhaññapaṭiggahaṇāti, sālivīhiyavagodhūmakaṅguvarakakudrūsakasaṅkhātassa sattavidhassāpi āmakadhaññassa paṭiggahaṇā. Na kevalañca etesaṃ paṭiggahaṇameva, āmasanampi bhikkhūnaṃ na vaṭṭatiyeva. Āmakamaṃsapaṭiggahaṇāti ettha aññatra odissa anuññātā āmakamaṃsamacchānaṃ paṭiggahaṇameva bhikkhūnaṃ na vaṭṭati, no āmasanaṃ.

'ආමකධඤ්ඤ පටිග්ගහණා' යනු ඇල් වී, වී, යව, තිරිඟු, තණහාල්, වරකා සහ කුද්‍රූසක යන සත් වැදෑරුම් අමු ධාන්‍ය පිළිගැනීමෙන් වැළකීමයි. මෙම ධාන්‍ය පිළිගැනීම පමණක් නොව ඒවා ස්පර්ශ කිරීම ද භික්ෂූන්ට අකැපය. 'ආමකමංස පටිග්ගහණා' යන්නෙහි අර්ථය නම්, විශේෂයෙන් අනුදැන වදාළ මස් මාංශ හැර, අමු මස් හා මාළු පිළිගැනීම භික්ෂූන්ට අකැප බවයි. එහෙත් ඒවා ස්පර්ශ කිරීම පමණක් අකැප නොවේ.

Itthikumārikapaṭiggahaṇāti ettha itthīti purisantaragatā, itarā kumārikā nāma, tāsaṃ paṭiggahaṇampi āmasanampi akappiyameva.

'ඉත්ථිකුමාරික පටිග්ගහණා' යන්නෙහි 'ඉත්ථී' යනු පුරුෂයෙකු සන්තක වූ (විවාහක) ස්ත්‍රියකි. 'කුමාරිකා' යනු අන්‍ය පුරුෂයෙකු සන්තක නොවූ තරුණියකි. ඔවුන් පිළිගැනීම මෙන්ම ස්පර්ශ කිරීම ද භික්ෂූන්ට අකැපය.

Dāsidāsapaṭiggahaṇāti ettha dāsidāsavaseneva tesaṃ paṭiggahaṇaṃ na vaṭṭati. ‘‘Kappiyakārakaṃ dammi, ārāmikaṃ dammī’’ti evaṃ vutte pana vaṭṭati.

'දාසිදාස පටිග්ගහණා' යන්නෙහි දාසයන් හා දාසියන් ලෙස පුද්ගලයන් පිළිගැනීම අකැපය. එහෙත් 'කැපකරු (කප්පියකාරක) පිරිනමමි' හෝ 'ආරාමිකයෙකු පිරිනමමි' යනුවෙන් විනයානුකූලව පවසන විට එය පිළිගැනීම කැප වේ.

Ajeḷakādīsu khettavatthupariyosānesu kappiyākappiyanayo vinayavasena upaparikkhitabbo. Tattha khettaṃ nāma yasmiṃ pubbaṇṇaṃ ruhati. Vatthu nāma yasmiṃ aparaṇṇaṃ ruhati. Yattha vā ubhayampi ruhati, taṃ khettaṃ. Tadatthāya [Pg.77] akatabhūmibhāgo vatthu. Khettavatthusīsena cettha vāpitaḷākādīnipi saṅgahitāneva.

එළු බැටළුවන් ආදී සතුන් මෙන්ම කෙත් වතු සම්බන්ධව ද කැප අකැප බව විනය අනුව විමසා බැලිය යුතුය. එහි 'කෙත' යනු ධාන්‍ය වර්ග වැවෙන ස්ථානයයි. 'වත්ත' යනු පියලි වර්ග (මුං, මෑ ආදිය) වැවෙන ස්ථානයයි. යම් තැනක මේ දෙවර්ගයම වැවේ නම් එය ද කෙතකි. ඒ සඳහා සකස් නොකළ භූමිය වත්ත ලෙස හැඳින්වේ. මෙම ශික්ෂා පදයට වැව්, පොකුණු ආදිය ද ඇතුළත් වේ.

Dūteyyaṃ vuccati dūtakammaṃ, gihīnaṃ pahitaṃ paṇṇaṃ vā sāsanaṃ vā gahetvā tattha tattha gamanaṃ. Pahiṇagamanaṃ vuccati gharā gharaṃ pesitassa khuddakagamanaṃ. Anuyogo nāma tadubhayakaraṇaṃ. Tasmā dūteyyapahiṇagamanānaṃ anuyogāti. Evamettha attho veditabbo.

'දූතෙය්‍ය' යනු දූත මෙහෙවරයි, එනම් ගිහියන්ගේ ලිපි හෝ පණිවිඩ ගෙන එක් තැනක සිට තවත් තැනකට යාමයි. 'පහිණගමන' යනු එක් නිවසක සිට තවත් නිවසකට කෙටි පණිවිඩ ගෙනයාමයි. මෙම කාර්යයන්හි යෙදීමෙන් වැළකී සිටීම 'දූතෙය්‍ය පහිණගමනානුයෝගා' යන්නෙහි අර්ථයයි.

Kayavikkayāti kayā ca vikkayā ca. Tulākūṭādīsu kūṭanti vañcanaṃ. Tattha tulākūṭaṃ nāma rūpakūṭaṃ aṅgakūṭaṃ, gahaṇakūṭaṃ, paṭicchannakūṭanti catubbidhaṃ hoti. Tattha rūpakūṭaṃ nāma dve tulā samarūpā katvā gaṇhanto mahatiyā gaṇhāti, dadanto khuddikāya deti. Aṅgakūṭaṃ nāma gaṇhanto pacchābhāge hatthena tulaṃ akkamati, dadanto pubbabhāge. Gahaṇakūṭaṃ nāma gaṇhanto mūle rajjuṃ gaṇhāti, dadanto agge. Paṭicchannakūṭaṃ nāma tulaṃ susiraṃ katvā anto ayacuṇṇaṃ pakkhipitvā gaṇhanto taṃ pacchābhāge karoti, dadanto aggabhāge.

'කයවික්කයා' යනු මිලට ගැනීමෙන් හා විකිණීමෙන් වැළකීමයි. 'තුලාකූට' ආදියෙහි 'කූට' යනු වංචාවයි. එහි තරාදියෙන් වංචා කිරීම (තුලාකූට) සතර වැදෑරුම් වේ. රූපකූටය යනු සමාන තරාදි දෙකක් තබාගෙන තමාට ගන්නා විට විශාල තරාදියෙන් ගැනීම හා දෙන විට කුඩා තරාදියෙන් දීමයි. අංගකූටය යනු ගන්නා විට තරාදියේ පසුපස කොටස අතින් එබීම හෝ දෙන විට ඉදිරිපස කොටස එබීමයි. ගහණකූටය යනු ගන්නා විට තරාදි ලණුවේ මුලින් ඇල්ලීම හා දෙන විට අගින් ඇල්ලීමයි. පටිච්ඡන්නකූටය යනු තරාදි දණ්ඩ ඇතුළත සිදුරු කර යකඩ කුඩු දමා, තමා ගන්නා විට එය බර ඇති පැත්තට හැරවීම හා දෙන විට බඩු ඇති පැත්තට හැරවීමයි.

Kaṃso vuccati suvaṇṇapāti, tāya vañcanaṃ kaṃsakūṭaṃ. Kathaṃ? Ekaṃ suvaṇṇapātiṃ katvā aññā dve tisso lohapātiyo suvaṇṇavaṇṇe karoti, tato janapadaṃ gantvā kiñcideva aḍḍhaṃ kulaṃ pavisitvā – ‘‘suvaṇṇabhājanāni kiṇathā’’ti vatvā agghe pucchite samagghataraṃ dātukāmā honti. Tato tehi – ‘‘kathaṃ imesaṃ suvaṇṇabhāvo jānitabbo’’ti vutte, ‘‘vīmaṃsitvā gaṇhathā’’ti suvaṇṇapātiṃ pāsāṇe ghaṃsitvā sabbā pātiyo datvā gacchati.

රන් තැටියට 'කංස' යැයි කියනු ලැබේ. එයින් රවටා මුළා කිරීම 'කංසකූට' (රන් තැටිවලින් වංචා කිරීම) නම් වේ. එය කෙසේද? එක් සැබෑ රන් තැටියක් තබා ගෙන, තවත් තඹ තැටි දෙකක් හෝ තුනක් රන්වන් පැහැයෙන් සාදා, ඉන්පසු ජනපදයකට ගොස් කිසියම් ධනවත් පවුලකට ඇතුළු වී 'රන් භාජන මිලදී ගන්න' යැයි පවසා, මිල විමසූ විට ඉතා ලාභදායී මිලකට දීමට කැමති බව පවසයි. එවිට ඔවුන් විසින් 'මෙම තැටිවල රන් බව කෙසේ දැනගත හැකිද?' යැයි ඇසූ විට, 'පරීක්ෂා කර බලා මිලදී ගන්න' යැයි පවසා සැබෑ රන් තැටිය උරගලක අතුල්ලා පෙන්වා (විශ්වාසය දිනාගෙන), සියලුම තැටි (තඹ තැටි ද සමග) විකුණා යයි.

Mānakūṭaṃ nāma hadayabhedasikhābhedarajjubhedavasena tividhaṃ hoti. Tattha hadayabhedo sappitelādiminanakāle labbhati. Tāni hi gaṇhanto heṭṭhāchiddena mānena – ‘‘saṇikaṃ āsiñcā’’ti vatvā antobhājane bahuṃ paggharāpetvā gaṇhāti, dadanto chiddaṃ pidhāya sīghaṃ pūretvā deti.

මානකූටය (මිනුම්වලින් වංචා කිරීම) යනු හදයභේද, සිඛාභේද හා රජ්ජුභේද වශයෙන් තෙවැදෑරුම් වේ. එහිදී හදයභේදය යනු ගිතෙල්, තෙල් ආදිය මැනීමේදී සිදු වන්නකි. එනම්, තමන් (අන් අයගෙන්) ලබා ගන්නා විට යට සිදුරක් ඇති මිනුම් ඒකකයකින් 'සෙමින් වත් කරන්න' යැයි පවසා, භාජනය තුළට වැඩිපුර වෑස්සීමට සලස්වා ලබා ගැනීමයි. අන් අයට (තමන්ගෙන්) ලබා දෙන විට එම සිදුර වසා ඉක්මනින් පුරවා ලබා දෙයි.

Sikhābhedo tilataṇḍulādiminanakāle labbhati. Tāni hi gaṇhanto saṇikaṃ sikhaṃ ussāpetvā gaṇhāti, dadanto vegena pūretvā sikhaṃ chindanto deti.

සිඛාභේදය යනු තල, සහල් ආදිය මැනීමේදී සිදු වන්නකි. එනම්, තමන් ලබා ගන්නා විට සෙමින් මනින ඒකකයේ මුදුන මතු වන සේ ගොඩගසා (සිඛාව උස් කොට) ලබා ගැනීමයි. අන් අයට ලබා දෙන විට වේගයෙන් පුරවා (ඇතුළත හිස්තැන් ඉතිරි වන සේ) මුදුන කපා (සමතලා කොට) ලබා දෙයි.

Rajjubhedo [Pg.78] khettavatthuminanakāle labbhati. Lañjaṃ alabhantā hi khettaṃ amahantampi mahantaṃ katvā minanti.

රජ්ජුභේදය යනු කුඹුරු හා ඉඩම් මැනීමේදී සිදු වන්නකි. එහිදී අල්ලස් නොලබන මිනුම්කරුවන් විසින් කුඩා කුඹුර වුවද විශාල ලෙස මැන පෙන්වීම සිදු වේ.

Ukkoṭanādīsu ukkoṭananti assāmike sāmike kātuṃ lañjaggahaṇaṃ. Vañcananti tehi tehi upāyehi paresaṃ vañcanaṃ. Tatridamekaṃ vatthu – eko kira luddako migañca migapotakañca gahetvā āgacchati, tameko dhutto – ‘‘kiṃ bho, migo agghati, kiṃ migapotako’’ti āha. ‘‘Migo dve kahāpaṇe, migapotako eka’’nti ca vutte ekaṃ kahāpaṇaṃ datvā migapotakaṃ gahetvā thokaṃ gantvā nivatto – ‘‘na me bho, migapotakena attho, migaṃ me dehī’’ti āha. Tena hi – dve kahāpaṇe dehīti. So āha – ‘‘nanu te bho, mayā paṭhamaṃ eko kahāpaṇo dinno’’ti? ‘‘Āma, dinno’’ti. ‘‘Idaṃ migapotakaṃ gaṇha, evaṃ so ca kahāpaṇo, ayañca kahāpaṇagghanako migapotakoti dve kahāpaṇā bhavissantī’’ti. So ‘‘kāraṇaṃ vadatī’’ti sallakkhetvā migapotakaṃ gahetvā migaṃ adāsīti. Nikatīti yogavasena vā māyāvasena vā apāmaṅgaṃ pāmaṅganti, amaṇiṃ maṇinti, asuvaṇṇaṃ suvaṇṇanti katvā patirūpakena vañcanaṃ. Sāciyogoti kuṭilayogo, etesaṃyeva ukkoṭanādīnametaṃ nāmaṃ. Tasmā – ukkoṭanasāciyogo, vañcanasāciyogo, nikatisāciyogoti, evamettha attho daṭṭhabbo. Keci aññaṃ dassetvā aññassa parivattanaṃ sāciyogoti vadanti. Taṃ pana vañcaneneva saṅgahitaṃ.

උක්කෝටනය යනු අයිතිකරුවන් නොවන අය අයිතිකරුවන් කිරීම සඳහා අල්ලස් ගැනීමයි. වංචාව යනු විවිධ උපක්‍රම මගින් අන් අය රැවටීමයි. ඒ සම්බන්ධයෙන් මෙම කථාව නිදසුනකි: එක් වැද්දෙක් මුවෙකු සහ මුව පැටවෙකු රැගෙන එයි. එක් කපටියෙක් ඔහුගෙන් 'එම්බා වැද්ද, මුවාගේ මිල කීයද? මුව පැටවාගේ මිල කීයද?' යැයි ඇසීය. 'මුවා කහාපණ දෙකකි, මුව පැටවා එකකි' යැයි වැද්දා කී කල, ඔහු එක් කහාපණයක් දී මුව පැටවා ගෙන මඳ දුරක් ගොස් නැවත හැරී විත්, 'එම්බා වැද්ද, මට මුව පැටවාගෙන් වැඩක් නැත, මට මුවා දෙන්න' යැයි කීය. 'එසේ නම් කහාපණ දෙකක් දෙන්න' යැයි වැද්දා කී විට ඔහු මෙසේ කීය: 'එම්බා වැද්ද, මා ඔබට කලින් එක් කහාපණයක් දුන්නා නේද?' වැද්දා 'එසේය' කී කල, 'දැන් මේ මුව පැටවා ද ගන්න, එවිට ඒ දුන් කහාපණයත් කහාපණයක් වටිනා මේ මුව පැටවාත් යන දෙකම එකතු වී කහාපණ දෙකක් වේ' යැයි කීය. වැද්දා ද ඔහු පවසන්නේ සාධාරණ හේතුවක් යැයි සිතා මුව පැටවා ද ගෙන මුවා දුන්නේය. නිකතිය යනු ප්‍රයෝග මගින් හෝ මායාවෙන් ආභරණ නොවන දෙයක් ආභරණයක් ලෙස ද, මැණික් නොවන දෙයක් මැණිකක් ලෙස ද, රන් නොවන දෙයක් රන් ලෙස ද පෙන්වා ව්‍යාජ දේ මගින් රැවටීමයි. සාචියෝගය යනු කූට වංචනික ක්‍රියාවයි. මෙය උක්කෝටනාදී සියල්ලටම පොදු නමකි. එබැවින් උක්කෝටන-සාචියෝග, වංචන-සාචියෝග, නිකති-සාචියෝග වශයෙන් මෙහි අර්ථය දත යුතුය. ඇතැම්හු එක් දෙයක් පෙන්වා වෙනත් දෙයක් මාරු කිරීම සාචියෝගය යැයි කියති. එය ද වංචාවටම ඇතුළත් වේ.

Chedanādīsu chedananti hatthacchedanādi. Vadhoti māraṇaṃ. Bandhoti rajjubandhanādīhi bandhanaṃ. Viparāmosoti himaviparāmoso, gumbaviparāmosoti duvidho. Yaṃ himapātasamaye himena paṭicchannā hutvā maggappaṭipannaṃ janaṃ musanti, ayaṃ himaviparāmoso. Yaṃ gumbādīhi paṭicchannā musanti, ayaṃ gumbaviparāmoso. Ālopo vuccati gāmanigamādīnaṃ vilopakaraṇaṃ. Sahasākāroti sāhasikakiriyā. Gehaṃ pavisitvā manussānaṃ ure satthaṃ ṭhapetvā icchitabhaṇḍānaṃ gahaṇaṃ. Evametasmā chedana…pe… sahasākārā paṭivirato samaṇo gotamoti. Iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyyāti.

ඡේදනාදියෙහි ඡේදනය යනු අත් පා කැපීම ආදියයි. වධය යනු මැරීමයි. බන්ධනය යනු ලනු ආදියෙන් බැඳ තැබීමයි. විපරාමෝසය යනු හිම විපරාමෝසය හා ගුම්බ විපරාමෝසය යැයි දෙවැදෑරුම් වේ. හිම පතිත වන කාලයෙහි හිමයෙන් වැසී මග යන ජනයා කොල්ලකෑම හිම විපරාමෝසයයි. පඳුරු ආදියෙහි සැඟවී මග යන ජනයා කොල්ලකෑම ගුම්බ විපරාමෝසයයි. ගම් නියම්ගම් ආදිය කොල්ලකෑම 'ආලෝප' නම් වේ. සාහසික ක්‍රියාව 'සාහසකාර' නම් වේ. එනම් ගෙවල්වලට වැදී මිනිසුන්ගේ පපුවට ආයුධ තබා තමන්ට අවශ්‍ය බඩු බාහිරාදිය පැහැර ගැනීමයි. මෙලෙස මෙම ඡේදනය...පෙ... සාහසකාර යන දේවලින් ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ වැළකී සිටින සේක. පෘථග්ජනයෙක් තථාගතයන් වහන්සේගේ ගුණ පවසන්නේ නම් මෙසේ ද පවසන්නේය.

Ettāvatā cūḷasīlaṃ niṭṭhitaṃ hoti.

මෙතෙකින් චූළ සීලය නිමාවට පත් වේ.

Majjhimasīlavaṇṇanā

මජ්ඣිම සීල වර්ණනාව (මධ්‍යම සීලය පිළිබඳ විස්තරය)

11. Idāni [Pg.79] majjhimasīlaṃ vitthārento ‘‘yathā vā paneke bhonto’’tiādimāha. Tatrāyaṃ anuttānapadavaṇṇanā. Saddhādeyyānīti kammañca phalañca idhalokañca paralokañca saddahitvā dinnāni. ‘Ayaṃ me ñātī’ti vā, ‘mitto’ti vā, idaṃ paṭikarissati, idaṃ vā tena katapubbanti vā, evaṃ na dinnānīti attho. Evaṃ dinnāni hi na saddhādeyyāni nāma honti. Bhojanānīti desanāsīsamattametaṃ, atthato pana saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā cīvarāni pārupitvā senāsanāni sevamānā gilānabhesajjaṃ paribhuñjamānāti sabbametaṃ vuttameva hoti.

11. දැන් මධ්‍යම සීලය විස්තර කරමින් 'යථා වා පනේකේ භොන්තො' යනාදිය වදාළ සේක. එහි ඇති අපැහැදිලි පදවල විවරණය මෙසේය: 'සද්ධාදෙය්‍ය' යනු කර්මය හා කර්ම ඵලය ද, මෙලොව හා පරලොව ද අදහා (ශ්‍රද්ධාවෙන්) පූජා කරන ලද දෙයයි. 'මොහු මගේ නෑයෙකි' හෝ 'මොහු මගේ මිතුරෙකි' කියා හෝ 'මොහු මට ප්‍රතිඋපකාර කරනු ඇත' හෝ 'මොහු මට පෙර උපකාර කළේය' කියා හෝ සිතා නොදුන් දෙය යන්න අර්ථයයි. එවැනි ලෞකික අරමුණුවලින් දෙන දෑ සැබෑ සද්ධාදෙය්‍ය නොවේ. 'භෝජන' යනු දේශනාවේ ප්‍රධානත්වය සඳහා යොදා ගත් පදයක් පමණි; අර්ථය අනුව සද්ධාදෙය්‍ය වූ ආහාර අනුභව කොට, සිවුරු පෙරවා, සෙනසුන් පරිහරණය කරමින්, ගිලන්පස ඖෂධ පරිභෝජනය කිරීම යන සියල්ලම මෙහි වදාරන ලදී.

Seyyathidanti nipāto. Tassattho katamo so bījagāmabhūtagāmo, yassa samārambhaṃ anuyuttā viharantīti. Tato taṃ dassento mūlabījantiādimāha. Tattha mūlabījaṃ nāma haliddi, siṅgiveraṃ, vacā, vacattaṃ, ativisā, kaṭukarohiṇī, usīraṃ, bhaddamuttakanti evamādi. Khandhabījaṃ nāma assattho, nigrodho, pilakkho, udumbaro, kacchako, kapitthanoti evamādi. Phaḷubījaṃ nāma ucchu, naḷo, veḷūti evamādi. Aggabījaṃ nāma ajjakaṃ, phaṇijjakaṃ, hiriveranti evamādi. Bījabījaṃ nāma pubbaṇṇaṃ aparaṇṇanti evamādi. Sabbañhetaṃ rukkhato viyojitaṃ viruhanasamatthameva ‘‘bījagāmo’’ti vuccati. Rukkhato pana aviyojitaṃ asukkhaṃ ‘‘bhūtagāmo’’ti vuccati. Tattha bhūtagāmasamārambho pācittiyavatthu, bījagāmasamārambho dukkaṭavatthūti veditabbo.

'සෙය්‍යථිදං' යනු නිපාත පදයකි. එහි අර්ථය නම්, යම් බීජගාම හා භූතගාමයන් විනාශ කිරීමෙන් වැළකී වෙසෙත් ද, ඒ බීජගාම හා භූතගාම කවරේද යන්නයි. පසුව එය දැක්වීමට 'මූලබීජං' යනාදිය වදාළ සේක. එහි මූලබීජ (අලවලින් පැළ වන බීජ) නම් කහ, ඉඟුරු, වදකහ, සේර, අතිවිඩයන්, කටුකරෝසන, සැවැන්න, භද්‍රමුත්තක ආදියයි. ඛන්ධබීජ (කඳෙන් පැළ වන බීජ) නම් ඇසතු, නුග, පිලක්ඛ, උදුම්බර, කච්ඡක, කපිට්ඨන ආදියයි. ඵලුබීජ (පුරුකෙන් පැළ වන බීජ) නම් උක්, බට, උණ ආදියයි. අග්ගබීජ (අග්‍රයෙන් පැළ වන බීජ) නම් හීන් අත්තන, පණිජ්ජක, හිරිවේරිය ආදියයි. බීජබීජ (බීජයෙන්ම පැළ වන බීජ) නම් ධාන්‍ය හා ඇට වර්ග ආදියයි. ගසින් වෙන් කරන ලද, නැවත පැළ විය හැකි සියල්ල 'බීජගාම' නම් වේ. ගසින් වෙන් නොකළ, නොවියළුණු දේ 'භූතගාම' නම් වේ. එහිදී භූතගාම විනාශ කිරීම පාචිත්තිය ඇවැතට ද, බීජගාම විනාශ කිරීම දුක්කට ඇවැතට ද හේතු වන බව දත යුතුය.

12. Sannidhikāraparibhoganti sannidhikatassa paribhogaṃ. Tattha duvidhā kathā, vinayavasena ca sallekhavasena ca. Vinayavasena tāva yaṃ kiñci annaṃ ajja paṭiggahitaṃ aparajju sannidhikārakaṃ hoti, tassa paribhoge pācittiyaṃ. Attanā laddhaṃ pana sāmaṇerānaṃ datvā, tehi laddhaṃ ṭhapāpetvā dutiyadivase bhuñjituṃ vaṭṭati, sallekho pana na hoti.

12. 'සන්නිධිකාරපරිභෝගං' යනු රැස් කර තබා පරිභෝජනය කිරීමයි. ඒ පිළිබඳව විනයානුකූලව සහ සල්ලේඛ (කෙලෙස් නැසීමේ පිළිවෙත) වශයෙන් දෙවැදෑරුම් විස්තරයක් ඇත. විනය වශයෙන් ගත් කල, අද පිළිගත් යම් ආහාරයක් පසුදින සඳහා තබා ගැනීම 'සන්නිධිකාර' (රැස් කිරීම) වන අතර, එය පරිභෝජනය කිරීමෙන් පාචිත්තිය ඇවැත් වේ. තමන්ට ලැබුණු ආහාර සාමණේරයන්ට දී, ඔවුන් ලවා තබවා ගෙන පසුදා අනුභව කිරීම විනය අනුව කැප වුවද, එය සල්ලේඛ (ප්‍රශස්ත) පිළිවෙතක් නොවේ.

Pānasannidhimhipi eseva nayo. Tattha pānaṃ nāma ambapānādīni aṭṭha pānāni, yāni ca tesaṃ anulomāni. Tesaṃ vinicchayo samantapāsādikāyaṃ vutto.

පාන වර්ග රැස් කිරීමෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ. එහි පාන වර්ග නම් අඹ පැන් ආදී අෂ්ටවිධ පානයන් හා ඒවාට අනුලෝම වන පානයන්ය. ඒවා පිළිබඳ විස්තරාත්මක විනිශ්චය සමන්තපාසාදිකා විනය අටුවාවෙහි දක්වා ඇත.

Vatthasannidhimhi [Pg.80] anadhiṭṭhitaṃ avikappitaṃ sannidhi ca hoti, sallekhañca kopeti, ayaṃ pariyāyakathā. Nippariyāyato pana ticīvarasantuṭṭhena bhavitabbaṃ, catutthaṃ labhitvā aññassa dātabbaṃ. Sace yassa kassaci dātuṃ na sakkoti, yassa pana dātukāmo hoti, so uddesatthāya vā paripucchatthāya vā gato, āgatamatte dātabbaṃ, adātuṃ na vaṭṭati. Cīvare pana appahonte satiyā paccāsāya anuññātakālaṃ ṭhapetuṃ vaṭṭati. Sūcisuttacīvarakārakānaṃ alābhena tato parampi vinayakammaṃ katvā ṭhapetuṃ vaṭṭati. ‘‘Imasmiṃ jiṇṇe puna īdisaṃ kuto labhissāmī’’ti pana ṭhapetuṃ na vaṭṭati, sannidhi ca hoti, sallekhañca kopeti.

වස්ත්‍ර සන්නිධියෙහි දී (සිවුරු තැන්පත් කිරීමේදී), අධිට්ඨානය නොකළ හෝ විකප්පනය නොකළ වස්ත්‍රය රැස් කිරීමක් (සන්නිධියක්) වන අතර, එය සල්ලේඛ ප්‍රතිපදාව ද පලුදු කරයි. මෙය පර්යාය කථාවකි. නිරපේක්ෂ වශයෙන් (නිප්පරියායතෝ) නම් තුන් සිවුරෙන් ම සතුටු විය යුතු ය. සතරවැන්නක් ලැබුණ හොත් එය වෙනත් අයකුට දිය යුතු ය. යම් හෙයකින් කිසිවෙකුට දීමට නොහැකි නම්, තමන් කැමති යම් අයකු ඉගෙනීම හෝ විමසීම සඳහා පැමිණි විට, ඔහු පැමිණි විගස එය දිය යුතු ය; එය නොදී තබා ගැනීම නුසුදුසු ය. සිවුරු ප්‍රමාණවත් නොවන කල්හි, නැවත ලැබීමේ බලාපොරොත්තුව ඇතිව, අනුදත් කාලයක් තබා ගැනීම සුදුසු ය. ඉදිකටු, නූල් හෝ සිවුරු මසන්නන් නොලැබීම නිසා ඊට පසුත් විනය කර්මයක් කොට තබා ගැනීම යෝග්‍ය වේ. 'මේ සිවුර දිරා ගිය විට මෙවැනි එකක් නැවත කොහෙන් ලබන්න ද' යනුවෙන් සිතා තබා ගැනීම නුසුදුසු ය. එය සන්නිධියක් වන අතර සල්ලේඛ ප්‍රතිපදාව ද කෙලෙසයි.

Yānasannidhimhi yānaṃ nāma vayhaṃ, ratho, sakaṭaṃ, sandamānikā, sivikā, pāṭaṅkīti; netaṃ pabbajitassa yānaṃ. Upāhanā pana pabbajitassa yānaṃyeva. Ekabhikkhussa hi eko araññatthāya, eko dhotapādakatthāyāti, ukkaṃsato dve upāhanasaṅghāṭā vaṭṭanti. Tatiyaṃ labhitvā aññassa dātabbo. ‘‘Imasmiṃ jiṇṇe aññaṃ kuto labhissāmī’’ti hi ṭhapetuṃ na vaṭṭati, sannidhi ca hoti, sallekhañca kopeti.

යාන සන්නිධියෙහි දී යාන නම්, කරත්ත, රථ, ගොන් කරත්ත, දෝලා, සිවිකා, රෙදි දෝලා ආදියයි; මෙය පැවිද්දාට සුදුසු යාන නොවේ. පාවහන් යනු පැවිද්දාගේ යානය ම වේ. එක් භික්ෂුවකට ආරණ්‍යය සඳහා එකක් ද, දෙපා සෝදා ආරක්ෂා කර ගැනීම සඳහා එකක් ද වශයෙන් උපරිම වශයෙන් පාවහන් යුගල දෙකක් සුදුසු ය. තුන්වැන්නක් ලැබුණ හොත් එය අන් අයකුට දිය යුතු ය. 'මේවා දිරා ගිය පසු වෙනත් එකක් කොහෙන් ලබන්න ද' යනුවෙන් සිතා තබා ගැනීම නුසුදුසු ය; එය සන්නිධියක් වන අතර සල්ලේඛ ප්‍රතිපදාව ද පලුදු කරයි.

Sayanasannidhimhi sayananti mañco. Ekassa bhikkhuno eko gabbhe, eko divāṭhāneti ukkaṃsato dve mañcā vaṭṭanti. Tato uttari labhitvā aññassa bhikkhuno vā gaṇassa vā dātabbo; adātuṃ na vaṭṭati. Sannidhi ca hoti, sallekhañca kopeti.

සයන සන්නිධියෙහි දී සයන යනු ඇඳයි. එක් භික්ෂුවකට තම කුටියෙහි එකක් ද, දහවල් කාලයේ සිටින ස්ථානයෙහි එකක් ද වශයෙන් උපරිම වශයෙන් ඇඳන් දෙකක් සුදුසු ය. ඊට වඩා වැඩි යමක් ලැබුණ හොත් එය වෙනත් භික්ෂුවකට හෝ සංඝයාට දිය යුතු ය; නොදී සිටීම නුසුදුසු ය. එය රැස් කිරීමක් (සන්නිධියක්) වන අතර සල්ලේඛ ප්‍රතිපදාව ද පලුදු කරයි.

Gandhasannidhimhi bhikkhuno kaṇḍukacchuchavidosādiābādhe sati gandhā vaṭṭanti. Te gandhe āharāpetvā tasmiṃ roge vūpasante aññesaṃ vā ābādhikānaṃ dātabbā, dvāre pañcaṅguligharadhūpanādīsu vā upanetabbā. ‘‘Puna roge sati bhavissantī’’ti pana ṭhapetuṃ na vaṭṭati, sannidhi ca hoti, sallekhañca kopeti.

ගන්ධ සන්නිධියෙහි දී භික්ෂුවකට කණ්ඩු (කැසීම), කච්ඡු (වෑ), චර්ම රෝග ආදී ආබාධ ඇති කල්හි සුවඳ ද්‍රව්‍ය කැප වේ. එම සුවඳ ද්‍රව්‍ය ගෙන්වා ගෙන රෝගය සුව වූ පසු, වෙනත් රෝගීන්ට දිය යුතු ය, නැතහොත් දොරටුවෙහි පංචාංගුලික සටහන් තැබීම හෝ කුටි දුම් ඇල්ලීම ආදිය සඳහා උපයෝගී කරගත යුතු ය. 'නැවත රෝගයක් ඇති වූ විට ප්‍රයෝජනවත් වේ යැයි' සිතා තබා ගැනීම නුසුදුසු ය; එය සන්නිධියක් වන අතර සල්ලේඛ ප්‍රතිපදාව ද පලුදු කරයි.

Āmisanti vuttāvasesaṃ daṭṭhabbaṃ. Seyyathidaṃ, idhekacco bhikkhu – ‘‘tathārūpe kāle upakārāya bhavissatī’’ti tilataṇḍulamuggamāsanāḷikeraloṇamacchamaṃsavallūrasappitelaguḷabhājanādīni āharāpetvā ṭhapeti. So vassakāle kālasseva sāmaṇerehi yāguṃ pacāpetvā paribhuñjitvā ‘‘sāmaṇera, udakakaddame dukkhaṃ gāmaṃ pavisituṃ, gaccha asukaṃ kulaṃ [Pg.81] gantvā mayhaṃ vihāre nisinnabhāvaṃ ārocehi; asukakulato dadhiādīni āharā’’ti peseti. Bhikkhūhi – ‘‘kiṃ, bhante, gāmaṃ pavisissathā’’ti vuttepi, ‘‘duppaveso, āvuso, idāni gāmo’’ti vadati. Te – ‘‘hotu, bhante, acchatha tumhe, mayaṃ bhikkhaṃ pariyesitvā āharissāmā’’ti gacchanti. Atha sāmaṇeropi dadhiādīni āharitvā bhattañca byañjanañca sampādetvā upaneti, taṃ bhuñjantasseva upaṭṭhākā bhattaṃ pahiṇanti, tatopi manāpaṃ manāpaṃ bhuñjati. Atha bhikkhū piṇḍapātaṃ gahetvā āgacchanti, tatopi manāpaṃ manāpaṃ gīvāyāmakaṃ bhuñjatiyeva. Evaṃ catumāsampi vītināmeti. Ayaṃ vuccati – ‘‘bhikkhu muṇḍakuṭumbikajīvikaṃ jīvati, na samaṇajīvika’’nti. Evarūpo āmisasannidhi nāma hoti.

ආමිස යනු කලින් කී දෑ හැර ඉතිරි තල, සහල් ආදිය ලෙස දත යුතු ය. එනම්, මේ ශාසනයෙහි ඇතැම් භික්ෂුවක් - 'මතු මෙවැනි කාලයකදී ප්‍රයෝජනවත් වේ යැයි' සිතා තල, සහල්, මුං, මෑ, පොල්තෙල්, ලුණු, මස්, මාළු, කරවල, ගිතෙල් බඳුන්, තෙල් බඳුන්, පැණි බඳුන් ආදිය ගෙන්වා තැන්පත් කර තබයි. ඔහු වස් කාලයේ දී ඉතා උදෑසන ම සාමණේරයන් ලවා කැඳ පිසවා වළඳා, 'සාමණේරය, මඩ සහිත පාරවල් නිසා ගමට පිවිසීම අපහසු ය, අසවල් නිවසට ගොස් මා විහාරයේ සිටින බව පවසා අසවල් නිවසින් දීකිරි ආදිය රැගෙන එන්න' යැයි පවසමින් පිටත් කර යවයි. අනෙක් භික්ෂූන් 'ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ ගමට වඩින්නේ නැද්දැයි' ඇසූ විට ද, 'ඇවැත්නි, දැන් ගමට ඇතුළු වීම අපහසු යැයි' පවසයි. ඒ භික්ෂූන් 'ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ මෙහි රැඳෙන්න, අපි පිණ්ඩපාතය සොයා රැගෙන එන්නෙමු' යැයි පවසා වඩිති. පසුව සාමණේරයන් ද දීකිරි ආදියත්, බත් හා වෑංජනත් පිළියෙළ කොට පිළිගන්වයි. එය වළඳන අතරතුර ම උපස්ථායකයන් ද බත් එවති, එයින් ද ඉතා ප්‍රණීත දෑ වළඳයි. පසුව භික්ෂූන් ද පිණ්ඩපාතය රැගෙන එති, එයින් ද ප්‍රණීත දෑ බෙල්ල පිරෙන තෙක් ම වළඳයි. මෙලෙස සිව්මසක් ම ගත කරයි. මේ භික්ෂුව 'හිස බෑ ගෘහපතියකු (මුණ්ඩ කුටුම්බික) ලෙස ජීවත් වන්නෙකි, ශ්‍රමණ ජීවිකාවක් නොගෙවන්නෙකි' යැයි කියනු ලැබේ. මෙවැනි ස්වභාවය ආමිස සන්නිධිය නම් වේ.

Bhikkhuno pana vasanaṭṭhāne ekā taṇḍulanāḷi, eko guḷapiṇḍo, catubhāgamattaṃ sappīti ettakaṃ nidhetuṃ vaṭṭati, akāle sampattacorānaṃ atthāya. Te hi ettakampi āmisapaṭisanthāraṃ alabhantā jīvitāpi voropeyyuṃ, tasmā sace ettakaṃ natthi, āharāpetvāpi ṭhapetuṃ vaṭṭati. Aphāsukakāle ca yadettha kappiyaṃ, taṃ attanāpi paribhuñjituṃ vaṭṭati. Kappiyakuṭiyaṃ pana bahuṃ ṭhapentassāpi sannidhi nāma natthi. Tathāgatassa pana taṇḍulanāḷiādīsu vā yaṃ kiñci caturatanamattaṃ vā pilotikakhaṇḍaṃ ‘‘idaṃ me ajja vā sve vā bhavissatī’’ti ṭhapitaṃ nāma natthi.

භික්ෂුවක් වසන ස්ථානයක එක් සහල් නැළියක්, එක් හකුරු පිඩක්, ගිතෙල් ස්වල්පයක් (නැළියෙන් හතරෙන් පංගුවක් පමණ) ආදී මෙපමණ ප්‍රමාණයක් අකාලයේ පැමිණෙන සොරුන් හෝ කැරලිකරුවන් වෙනුවෙන් තැන්පත් කර තැබීම සුදුසු ය. මන්ද යත්, ඔවුහු මෙපමණ හෝ ආමිස සංග්‍රහයක් නොලැබුණ හොත් ජීවිතය වුව ද නැසිය හැකි බැවිනි. එම නිසා මෙපමණ ප්‍රමාණයක් නැති නම් ගෙන්වා ගෙන හෝ තබා ගැනීම සුදුසු ය. අසනීප අවස්ථාවලදී මෙහි ඇති කැප දෑ තමන්ට ද පරිභෝජනය කිරීම සුදුසු ය. කප්පිය කුටියක බොහෝ දෑ තැන්පත් කළ ද එය සන්නිධියක් නොවේ. එහෙත් තථාගතයන් වහන්සේට සහල් නැළි ආදියෙහි හෝ රියන් හතරක පමණ රෙදි කැබැල්ලක හෝ 'මෙය මට අද හෝ හෙට ප්‍රයෝජනවත් වේ යැයි' සිතා තැබූ කිසිවක් නැත.

13. Visūkadassanesu naccaṃ nāma yaṃ kiñci naccaṃ, taṃ maggaṃ gacchantenāpi gīvaṃ pasāretvā daṭṭhuṃ na vaṭṭati. Vitthāravinicchayo panettha samantapāsādikāyaṃ vuttanayeneva veditabbo. Yathā cettha, evaṃ sabbesu sikkhāpadapaṭisaṃyuttesu suttapadesu. Ito parañhi ettakampi avatvā tattha tattha payojanamattameva vaṇṇayissāmāti.

13. විසුක දර්ශනවලදී නැටුම් (නච්ච) යනු යම් කිසි නර්තනයක් වේ ද, එය මඟක යන භික්ෂුවක විසින් වුව ද බෙල්ල දිගු කොට බැලීම නුසුදුසු ය. මෙහි විස්තරාත්මක විනිශ්චය සමන්තපාසාදිකාවෙහි දැක්වෙන පරිදි ම දත යුතු ය. මෙහි මෙන්ම සියලු ශික්ෂාපද හා සම්බන්ධ සූත්‍ර පදයන්හි ද එසේ ම වේ. මින් පසුව මෙපමණවත් නොකියා ඒ ඒ තැන්වල අර්ථය පමණක් විස්තර කරන්නෙමු.

Pekkhanti naṭasamajjaṃ. Akkhānanti bhāratayujjhanādikaṃ. Yasmiṃ ṭhāne kathīyati, tattha gantumpi na vaṭṭati. Pāṇissaranti kaṃsatāḷaṃ, pāṇitāḷantipi vadanti. Vetāḷanti ghanatāḷaṃ, mantena matasarīruṭṭhāpanantipi eke. Kumbhathūṇanti caturassaambaṇakatāḷaṃ, kumbhasaddantipi eke. Sobhanakanti naṭānaṃ [Pg.82] abbhokkiraṇaṃ, sobhanakaraṃ vā, paṭibhānacittanti vuttaṃ hoti. Caṇḍālanti ayoguḷakīḷā, caṇḍālānaṃ sāṇadhovanakīḷātipi vadanti. Vaṃsanti veḷuṃ ussāpetvā kīḷanaṃ.

පෙක්ඛ යනු නළු උත්සව (නට සමජ්ජ) යි. අක්ඛාන යනු භාරත යුද්ධය ආදියයි. යම් තැනක මේවා කියනු ලැබේ ද, එතැනට යාම පවා නුසුදුසු ය. පාණිස්සර යනු ලෝකඩ තාලම්පොට ගැසීමයි, ඇතැම්හු අතින් තාලම්පොට ගැසීම යැයි ද පවසති. වේතාල යනු ඝන තාල වාදනයයි, ඇතැම්හු මන්ත්‍රයෙන් මළ සිරුරු නැගිටුවීම යැයි ද කියති. කුම්භථූණ යනු සතරැස් බෙර විශේෂයකි, ඇතැම්හු කළගෙඩි වාදනය යැයි ද පවසති. සෝභනක යනු නළුවන් විසින් කරනු ලබන බලි පූජා වැනි දෑ හෝ ප්‍රතිභාන චිත්‍ර (සිත්කලු චිත්‍ර/ප්‍රතිමා) යැයි වදාරන ලදි. චණ්ඩාල යනු යකඩ ගුළිවලින් කෙරෙන ක්‍රීඩා හෝ චණ්ඩාලයන්ගේ හණ සේදීමේ ක්‍රීඩාවන් යැයි ද පවසති. වංශ යනු උණ බම්බු සිටුවා කරනු ලබන ක්‍රීඩාවන් ය.

Dhovananti aṭṭhidhovanaṃ, ekaccesu kira janapadesu kālaṅkate ñātake na jhāpenti, nikhaṇitvā ṭhapenti. Atha nesaṃ pūtibhūtaṃ kāyaṃ ñatvā nīharitvā aṭṭhīni dhovitvā gandhehi makkhetvā ṭhapenti. Te nakkhattakāle ekasmiṃ ṭhāne aṭṭhīni ṭhapetvā ekasmiṃ ṭhāne surādīni ṭhapetvā rodantā paridevantā suraṃ pivanti. Vuttampi cetaṃ – ‘‘atthi, bhikkhave, dakkhiṇesu janapadesu aṭṭhidhovanaṃ nāma, tattha hoti annampi pānampi khajjampi bhojjampi leyyampi peyyampi naccampi gītampi vāditampi. Atthetaṃ, bhikkhave, dhovanaṃ, netaṃ natthīti vadāmī’’ti (a. ni. 10.107). Ekacce pana indajālena aṭṭhidhovanaṃ dhovanantipi vadanti.

ධෝවන යනු අට්ඨිධෝවන (ඇට සේදීමේ උත්සව) යි. ඇතැම් ජනපදවල මියගිය නෑයන් ආදාහනය නොකොට වළලා තබති. පසුව ඔවුන්ගේ සිරුරු දිරා ගිය පසු ඒවා ගොඩගෙන ඇට සෝදා සුවඳ විලවුන් ගල්වා තබති. ඔවුහු උත්සව කාලවලදී එක් ස්ථානයක එම ඇට තබා තවත් ස්ථානයක මත්පැන් ආදිය තබා හඬමින් වැලපෙමින් මත්පැන් පානය කරති. මේ ගැන මෙසේ වදාරා ඇත - 'මහණෙනි, දකුණු ජනපදවල අට්ඨිධෝවන නම් උත්සවයක් ඇත, එහි ආහාර පාන, ඛාද්‍ය භෝජ්‍ය, ලෙය්‍ය පෙය්‍ය දෑ ද, නැටුම් ගැයුම් වැයුම් ද ඇත. මහණෙනි, එවැනි ධෝවනයක් ඇත, නැතැයි මම නොකියමි' (අංගුත්තර නිකාය). ඇතැම්හු ඉන්ද්‍රජාලික මායාවෙන් ඇට සේදීම 'ධෝවන' යැයි පවසති.

Hatthiyuddhādīsu bhikkhuno neva hatthiādīhi saddhiṃ yujjhituṃ, na te yujjhāpetuṃ, na yujjhante daṭṭhuṃ vaṭṭati. Nibbuddhanti mallayuddhaṃ. Uyyodhikanti yattha sampahāro dissati. Balagganti balagaṇanaṭṭhānaṃ. Senābyūhanti senāniveso, sakaṭabyūhādivasena senāya nivesanaṃ. Anīkadassananti – ‘‘tayo hatthī pacchimaṃ hatthānīka’’ntiādinā (pāci. 324) nayena vuttassa anīkassa dassanaṃ.

ඇත් සටන් ආදියෙහිදී භික්ෂුවකට ඇතුන් ආදීන් සමඟ සටන් කිරීම, ඔවුන් සටනෙහි යෙදවීම හෝ සටන් කරනු බැලීම සුදුසු නොවේ. 'නිබ්බුද්ධ' යනු මල්ලව පොර ක්‍රීඩාවයි. 'උය්‍යෝධික' යනු සටන් පවතින ස්ථානයයි. 'බලග්ග' යනු සේනා බලඇණි ගණනය කරන ස්ථානයයි. 'සේනාබ්‍යූහ' යනු සේනා සංවිධානය හෝ සේනා රැඳවුම් ස්ථානයයි; එනම් කරත්ත ව්‍යූහ ආදී වශයෙන් සේනාව නවාතැන් ගැනීමයි. 'අනීකදස්සන' යනු ඇතුන් තිදෙනෙකුගෙන් යුත් අවම ඇත් සේනාව ආදී වශයෙන් විනයෙහි දක්වා ඇති සේනා බලඇණි නැරඹීමයි.

14. Pamādo ettha tiṭṭhatīti pamādaṭṭhānaṃ. Jūtañca taṃ pamādaṭṭhānañcāti jūtappamādaṭṭhānaṃ. Ekekāya pantiyā aṭṭha aṭṭha padāni assāti aṭṭhapadaṃ dasapadepi eseva nayo. Ākāsanti aṭṭhapadadasapadesu viya ākāseyeva kīḷanaṃ. Parihārapathanti bhūmiyaṃ nānāpathamaṇḍalaṃ katvā tattha tattha pariharitabbaṃ, pathaṃ pariharantānaṃ kīḷanaṃ. Santikanti santikakīḷanaṃ. Ekajjhaṃ ṭhapitā sāriyo vā sakkharāyo vā acālentā nakheneva apanenti ca upanenti ca, sace tattha kāci calati, parājayo hoti, evarūpāya kīḷāyetaṃ adhivacanaṃ. Khalikanti jūtaphalake pāsakakīḷanaṃ. Ghaṭikā vuccati dīghadaṇḍakena rassadaṇḍakaṃ paharaṇakīḷanaṃ. Salākahatthanti lākhāya vā mañjiṭṭhikāya vā piṭṭhodakena vā salākahatthaṃ temetvā – ‘‘kiṃ [Pg.83] hotū’’ti bhūmiyaṃ vā bhittiyaṃ vā taṃ paharitvā hatthiassādirūpadassanakīḷanaṃ. Akkhanti guḷakīḷā. Paṅgacīraṃ vuccati paṇṇanāḷikaṃ, taṃ dhamantā kīḷanti. Vaṅkakanti gāmadārakānaṃ kīḷanakaṃ khuddakanaṅgalaṃ. Mokkhacikā vuccati samparivattanakīḷā, ākāse vā daṇḍakaṃ gahetvā bhūmiyaṃ vā sīsaṃ ṭhapetvā heṭṭhupariyabhāvena parivattanakīḷāti vuttaṃ hoti. Ciṅgulikaṃ vuccati tālapaṇṇādīhi kataṃ vātappahārena paribbhamanacakkaṃ. Pattāḷhakaṃ vuccati paṇṇanāḷikā. Tāya vālukādīni minantā kīḷanti. Rathakanti khuddakarathaṃ. Dhanukanti khuddakadhanumeva. Akkharikā vuccati ākāse vā piṭṭhiyaṃ vā akkharajānanakīḷā. Manesikā nāma manasā cintitajānanakīḷā. Yathāvajjaṃ nāma kāṇakuṇikhujjādīnaṃ yaṃ yaṃ vajjaṃ, taṃ taṃ payojetvā dassanakīḷā.

14. මෙහි ප්‍රමාදය පවතින බැවින් එය 'ප්‍රමාදස්ථානය' නම් වේ. එය සූදුවක් මෙන්ම ප්‍රමාදයට කරුණක් ද වන බැවින් 'ජූතප්පමාදට්ඨාන' (සූදු හා ප්‍රමාදයට කරුණුවන ක්‍රීඩා) නම් වේ. එක් පෙළකට අට බැගින් කොටු අටක් ඇති පුවරුව 'අට්ඨපද' නම් වේ. දස පද පුවරුව සම්බන්ධයෙන් ද ක්‍රමය මෙයම වේ. 'ආකාස' යනු අට්ඨපද දසපද මෙන් අහසෙහි (මනසින්) ක්‍රීඩා කිරීමයි. 'පරිහාරපථ' යනු පොළොවෙහි විවිධ මණ්ඩල හා මාර්ග සාදා ඒවායෙහි හැසිරෙමින් කරන ක්‍රීඩාවකි. 'සන්තික' යනු එකට තබා ඇති පස ඇට හෝ බොරළු කැට නියපොත්තෙන් තල්ලු කරමින් හෝ ඇදෙමින් කරන ක්‍රීඩාවකි; එහිදී යම් හෙයකින් වෙනත් කැටයක් සෙලවුණහොත් පරාජය වේ. 'ඛලික' යනු සූදු පුවරුවක දාදු දැමීමෙන් කරන ක්‍රීඩාවයි. 'ඝටිකා' යනු දිගු දණ්ඩකින් කුඩා දණ්ඩකට පහර දෙමින් කරන ක්‍රීඩාවයි. 'සලාකහත්ථ' යනු ලාකඩ හෝ සායම් හෝ පිටි දියර පොල් ඉරටු වැනි දෙයක තවරා, "කුමක් වේද" කියා විමසා පොළොවෙහි හෝ බිත්තියෙහි ගසා අලි ඇතුන්ගේ හා අසුන්ගේ රූ මවන ක්‍රීඩාවයි. 'අක්ඛ' යනු ගෝල ක්‍රීඩාවයි. 'පංගචීර' යනු කොළවලින් තැනූ නළා පිඹීමයි. 'වංකක' යනු ගම්බද දරුවන් කුඩා නගුල්වලින් කරන ක්‍රීඩාවයි. 'මොක්ඛචිකා' යනු කරණම් ගැසීම හෙවත් අහසෙහි දණ්ඩක් අල්ලාගෙන හෝ පොළොවෙහි හිස තබාගෙන හෝ කරන සිරුර කරකවන ක්‍රීඩාවයි. 'චිංගුලික' යනු තල්කොළ ආදියෙන් සාදා සුළඟට කැරකැවෙන සבשක්‍රයයි. 'පත්තාළ්හක' යනු කොළවලින් තැනූ මිනුම් උපකරණවලින් වැලි ආදිය මනිමින් කරන ක්‍රීඩාවයි. 'රථක' යනු කුඩා රථවලින් කෙරෙන ක්‍රීඩාවයි. 'ධනුක' යනු කුඩා දුනුකෙළියයි. 'අක්ඛරිකා' යනු අහසෙහි හෝ පිටෙහි ලියන අකුරු හඳුනාගැනීමේ ක්‍රීඩාවයි. 'මනේසිකා' යනු මනසින් සිතන දෙය හඳුනාගැනීමේ ක්‍රීඩාවයි. 'යථාවජ්ජ' යනු කණ, කොර, කුදු ආදීන්ගේ විකලභාවය අනුකරණය කරමින් දක්වන ක්‍රීඩාවයි.

15. Āsandinti pamāṇātikkantāsanaṃ. Anuyuttā viharantīti idaṃ apekkhitvā pana sabbapadesu upayogavacanaṃ kataṃ. Pallaṅkoti pādesu vāḷarūpāni ṭhapetvā kato. Gonakoti dīghalomako mahākojavo, caturaṅgulādhikāni kira tassa lomāni. Cittakanti vānavicittaṃ uṇṇāmayattharaṇaṃ. Paṭikāti uṇṇāmayo setattharaṇo. Paṭalikāti ghanapupphako uṇṇāmayattharaṇo. Yo āmalakapattotipi vuccati. Tūlikāti tiṇṇaṃ tūlānaṃ aññatarapuṇṇā tūlikā. Vikatikāti sīhabyagghādirūpavicitro uṇṇāmayattharaṇo. Uddalomīti ubhayatodasaṃ uṇṇāmayattharaṇaṃ, keci ‘‘ekatouggatapuppha’’nti vadanti. Ekantalomīti ekatodasaṃ uṇṇāmayattharaṇaṃ. Keci ‘‘ubhatouggatapuppha’’nti vadanti. Kaṭṭissanti ratanaparisibbitaṃ koseyyakaṭṭissamayapaccattharaṇaṃ. Koseyyanti ratanaparisibbitameva kosiyasuttamayapaccattharaṇaṃ. Suddhakoseyyaṃ pana vaṭṭatīti vinaye vuttaṃ. Dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ṭhapetvā tūlikaṃ sabbāneva gonakādīni ratanaparisibbitāni na vaṭṭantī’’ti vuttaṃ.

15. 'ආසන්දි' යනු නියමිත ප්‍රමාණය ඉක්මවූ පාද සහිත ආසනයි. 'පල්ලංක' යනු පාදවල සිංහ, ව්‍යාඝ්‍ර ආදී සතුන්ගේ රූප යොදා තැනූ ආසනයි. 'ගෝනක' යනු සතරඟුලකට වඩා දිගු ලෝම සහිත විශාල එළු ලොම් ඇතිරිලි වේ. 'චිත්තක' යනු විසිතුරු රෙදි විවීමෙන් තැනූ එළු ලොම් ඇතිරිලි වේ. 'පටිකා' යනු සුදු පැහැති එළු ලොම් ඇතිරිලි වේ. 'පටලිකා' යනු ඝන පුෂ්ප රූප සහිත එළු ලොම් ඇතිරිලි වේ; මෙය 'ආමලකපත්ත' ලෙස ද හැඳින්වේ. 'තූලිකා' යනු කපු හෝ ලොම් පිරවූ මෙට්ට වේ. 'විකතිකා' යනු සිංහ ව්‍යාඝ්‍ර රූපවලින් විසිතුරු කරන ලද ලොම් ඇතිරිලි වේ. 'උද්ධලෝමී' යනු දෙපසම නූල් කෙඳි (දාවලු) සහිත ලොම් ඇතිරිලි වේ; ඇතැමුන් මෙය එක් පසක පමණක් ඉහළට මතු වූ මල් මෝස්තර ඇති ඇතිරිල්ලක් ලෙස ද දක්වති. 'ඒකන්තලෝමී' යනු එක් පසක පමණක් කෙඳි සහිත ඇතිරිලි වේ; ඇතැමුන් මෙය දෙපසම මල් මෝස්තර ඇති ඇතිරිල්ලක් ලෙස දක්වති. 'කට්ඨිස්ස' යනු රන් රිදී නූල් සහිතව රළු පට නූලෙන් කළ ඇතිරිලි වේ. 'කෝසෙය්‍ය' යනු රත්නාලංකාර සහිත පට රෙදි ඇතිරිලි වේ. රන් රිදී නූල් රහිත පිරිසිදු පට රෙදි සුදුසු බව විනයෙහි දක්වා ඇත. දීඝනිකාය අට්ඨකථාවෙහි සඳහන් වන්නේ මෙට්ටය හැර සෙසු ගෝනක ආදී රත්නාලංකාර සහිත සියලු ඇතිරිලි නුසුදුසු බවයි.

Kuttakanti soḷasannaṃ nāṭakitthīnaṃ ṭhatvā naccanayoggaṃ uṇṇāmayattharaṇaṃ. Hatthattharaṃ assattharanti hatthiassapiṭṭhīsu attharaṇaattharakāyeva. Rathattharepi eseva nayo. Ajinappaveṇīti ajinacammehi mañcappamāṇena sibbitvā katā [Pg.84] paveṇī. Kadalīmigapavarapaccattharaṇanti kadalīmigacammaṃ nāma atthi, tena kataṃ pavarapaccattharaṇaṃ; uttamapaccattharaṇanti attho. Taṃ kira setavatthassa upari kadalīmigacammaṃ pattharitvā sibbetvā karonti. Sauttaracchadanti saha uttaracchadena, uparibaddhena rattavitānena saddhinti attho. Setavitānampi heṭṭhā akappiyapaccattharaṇe sati na vaṭṭati, asati pana vaṭṭati. Ubhatolohitakūpadhānanti sīsūpadhānañca pādūpadhānañcāti mañcassa ubhatolohitakaṃ upadhānaṃ, etaṃ na kappati. Yaṃ pana ekameva upadhānaṃ ubhosu passesu rattaṃ vā hoti padumavaṇṇaṃ vā vicitraṃ vā, sace pamāṇayuttaṃ, vaṭṭati. Mahāupadhānaṃ pana paṭikkhittaṃ. Alohitakāni dvepi vaṭṭantiyeva. Tato uttari labhitvā aññesaṃ dātabbāni. Dātuṃ asakkonto mañce tiriyaṃ attharitvā upari paccattharaṇaṃ datvā nipajjitumpi labhati. Āsandīādīsu pana vuttanayeneva paṭipajjitabbaṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘anujānāmi, bhikkhave, āsandiyā pāde chinditvā paribhuñjituṃ, pallaṅkassa vāḷe bhinditvā paribhuñjituṃ, tūlikaṃ vijaṭetvā bimbohanaṃ kātuṃ, avasesaṃ bhummattharaṇaṃ kātu’’nti (cūḷava. 297).

'කුත්තක' යනු නාටිකාංගනාවන් දහසය දෙනෙකුට නැටිය හැකි තරම් විශාල වූ ලොම් ඇතිරිල්ලකි. 'හත්ථත්ථර' සහ 'අස්සත්ථර' යනු ඇතුන්ගේ හා අසුන්ගේ පිට මත එළන ඇතිරිලි වේ. රථ ඇතිරිලි සම්බන්ධයෙන් ද ක්‍රමය මෙයයි. 'අජිනප්පවේණි' යනු කලු මුව සම්වලින් ඇඳක ප්‍රමාණයට මසා කළ ඇතිරිල්ලකි. 'කදලිමිගපවරපච්චත්ථරණ' යනු කදලි මුව සම්වලින් කළ උතුම් ඇතිරිල්ලකි; මෙය සුදු රෙදි කැබැල්ලක් මත මුව සම් එළා මසා සාදනු ලැබේ. 'සඋත්තරච්ඡද' යනු රතු වියනක් සහිත ඇතිරිල්ලයි. නුසුදුසු ඇතිරිල්ලක් යටින් නොමැති නම් සුදු වියනක් ද සුදුසු වේ. 'උභතෝලෝහිතකූපධාන' යනු ඇඳේ හිස පැත්තට හා පය පැත්තට තබන රතු පැහැති කොට්ට දෙකයි; මෙය අකැපය. දෙපස රතු පැහැති හෝ නෙළුම් පැහැති හෝ විසිතුරු එක් කොට්ටයක් නියමිත ප්‍රමාණයේ නම් එය කැප වේ. විශාල කොට්ට ප්‍රතික්ෂේප කර ඇත. නියමිත ප්‍රමාණයේ රතු නොවන කොට්ට දෙකක් ද සුදුසුය. ඊට වඩා වැඩිපුර ලැබුණහොත් අන් අයට දිය යුතුය. එසේ දීමට නොහැකි නම් ඇඳ හරහා එළා ඒ මත වෙනත් ඇතිරිල්ලක් දමා නිදාගත හැකිය. ආසන්දි ආදියෙහිදී විනයෙහි දක්වා ඇති පරිදි ක්‍රියා කළ යුතුය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළේ "මහණෙනි, ආසන්දියෙහි පාද කපා පරිහරණය කිරීමට ද, පල්ලංකයෙහි සත්ත්ව රූප ඉවත් කර පරිහරණය කිරීමට ද, මෙට්ටය ලිහා කොට්ට සෑදීමට ද, සෙසු දෑ බිම ඇතිරිලි ලෙස ගැනීමට ද මම අනුදනිමි" යනුවෙනි.

16. Ucchādanādīsu mātukucchito nikkhantadārakānaṃ sarīragandho dvādasavassapattakāle nassati, tesaṃ sarīraduggandhaharaṇatthāya gandhacuṇṇādīhi ucchādenti, evarūpaṃ ucchādanaṃ na vaṭṭati. Puññavante pana dārake ūrūsu nipajjāpetvā telena makkhetvā hatthapādaūrunābhiādīnaṃ saṇṭhānasampādanatthaṃ parimaddanti, evarūpaṃ parimaddanaṃ na vaṭṭati.

16. 'උච්ඡාදන' ආදිය සම්බන්ධයෙන් මෙසේය; මවුකුසින් බිහිවූ දරුවන්ගේ ශරීර ගන්ධය වයස අවුරුදු දොළහේදී වෙනස් වී යයි. එවිට ඔවුන්ගේ ශරීරයේ දුගඳ හැරීම සඳහා සුවඳ කුඩු ආදියෙන් පිරිමදිති. මෙවැනි උච්ඡාදනයක් භික්ෂූන්ට නුසුදුසුය. පින්වන්ත දරුවන් උකුලෙහි හොවා, තෙල් ගල්වා, අත් පා හා පෙකණිය ආදී අවයව නිසි හැඩයට පත්කිරීම පිණිස සම්බාහනය කරති. මෙවැනි පරිමද්දනයක් ද භික්ෂූන්ට නුසුදුසුය.

Nhāpananti tesaṃyeva dārakānaṃ gandhādīhi nhāpanaṃ. Sambāhananti mahāmallānaṃ viya hatthapāde muggarādīhi paharitvā bāhuvaḍḍhanaṃ. Ādāsanti yaṃ kiñci ādāsaṃ pariharituṃ na vaṭṭati. Añjananti alaṅkārañjanameva. Mālāti baddhamālā vā abaddhamālā vā. Vilepananti yaṃ kiñci chavirāgakaraṇaṃ. Mukhacuṇṇaṃ mukhalepananti mukhe kāḷapīḷakādīnaṃ haraṇatthāya mattikakakkaṃ denti, tena lohite calite sāsapakakkaṃ denti, tena dose khādite tilakakkaṃ denti, tena lohite sannisinne haliddikakkaṃ denti, tena chavivaṇṇe ārūḷhe mukhacuṇṇakena mukhaṃ cuṇṇenti, taṃ sabbaṃ na vaṭṭati.

'නැහැවීම' (න්හාපන) යනු එම වාසනාවන්ත දරුවන්වම සුවඳ පැන් ආදියෙන් නැහැවීමයි. 'සම්බාහනය' (සම්බාහන) යනු මල්ලව පොර ශිල්පීන් මෙන් අත් පා මුගුරු ආදියෙන් පහර දී බාහුවල වර්ධනයක් ඇති කිරීමයි. 'කැඩපත' (ආදාස) යනු ඕනෑම වර්ගයක කැඩපතක් තමාගේ දෙයක් ලෙස ළඟ තබාගෙන පරිහරණය කිරීම සුදුසු නොවන බවයි. 'අඳුන් ගෑම' (අංජන) යනු සැරසිලි සඳහා කරන අංජන තැවරීමයි. 'මල්' (මාලා) යනු අමුණන ලද හෝ නොඅමුණන ලද මල් වර්ගයි. 'විලේපන' (විලේපන) යනු සමේ වර්ණය වෙනස් කර ආකර්ෂණීය බව ඇති කරන ඕනෑම සුවඳ ලේපනයකි. 'මුහුණේ ගාන කුඩු' (මුඛචුණ්ණ) සහ 'මුහුණේ ගාන ලේපන' (මුඛලේපන) යනු මුහුණේ ඇති කළු ලප ආදිය ඉවත් කිරීමේ අරමුණින් මැටි කුඩු ආදිය තැවරීමයි. එමඟින් අශුද්ධ රුධිරය ඉවත් වූ පසු අබ කුඩු තවරති. ඉන් දෝෂ ඉවත් වූ පසු තල කුඩු තවරති. ලේ සංසිඳුණු පසු කහ කුඩු තවරති. එවිට සම පැහැපත් වූ පසු මුහුණේ ගාන කුඩු (face powder) ගල්වති. මේ සියල්ල කිරීම පැවිද්දන්ට සුදුසු නොවේ.

Hatthabandhādīsu [Pg.85] hatthe vicitrasaṅkhakapālādīni bandhitvā vicaranti, taṃ vā aññaṃ vā sabbampi hatthābharaṇaṃ na vaṭṭati, apare sikhaṃ bandhitvā vicaranti. Suvaṇṇacīrakamuttalatādīhi ca taṃ parikkhipanti; taṃ sabbaṃ na vaṭṭati. Apare catuhatthadaṇḍaṃ vā aññaṃ vā pana alaṅkatadaṇḍakaṃ gahetvā vicaranti, tathā itthipurisarūpādivicittaṃ bhesajjanāḷikaṃ suparikkhittaṃ vāmapasse olaggitaṃ; apare kaṇṇikaratanaparikkhittakosaṃ atitikhiṇaṃ asiṃ, pañcavaṇṇasuttasibbitaṃ makaradantakādivicittaṃ chattaṃ, suvaṇṇarajatādivicitrā morapiñchādiparikkhittā upāhanā, keci ratanamattāyāmaṃ caturaṅgulavitthataṃ kesantaparicchedaṃ dassetvā meghamukhe vijjulataṃ viya nalāṭe uṇhīsapaṭṭaṃ bandhanti, cūḷāmaṇiṃ dhārenti, cāmaravālabījaniṃ dhārenti, taṃ sabbaṃ na vaṭṭati.

අත් පළඳනා ආදියේදී, අතේ විසිතුරු හක්ගෙඩි කබල් ආදිය බැඳගෙන සැරිසරති. එය හෝ වෙනත් ඕනෑම අත් පළඳනාවක් පැළඳීම සුදුසු නොවේ. තවත් සමහරු හිසකෙස් බැඳ (සිඛා) සැරිසරති. රන් පටි, මුතු වැල් ආදියෙන් එම හිසකෙස් වට කරති; ඒ සියල්ල අකැපය. තවත් සමහරු සිව් රියන් දණ්ඩක් හෝ වෙනත් විසිතුරු දණ්ඩක් ගෙන ඇවිදිති. එලෙසම ස්ත්‍රී පුරුෂ රූප ආදියෙන් විසිතුරු වූ, හොඳින් ආවරණය කරන ලද, වම් පස එල්ලා ගෙන යන බෙහෙත් නළා (බෙහෙත් බුජුන්) ගෙන සැරිසරති. තවත් සමහරු මැණික් ඔබ්බවන ලද කවර සහිත ඉතා තියුණු කඩු, පස් පැහැති නූලෙන් මැසූ මකර දත් ආදියෙන් විසිතුරු වූ කුඩ, රන් රිදී ආදියෙන් විසිතුරු වූ මයුර පිහාටු සහිත පාවහන් ගෙන සැරිසරති. සමහරු රියනක් පමණ දිග, ඇඟිලි හතරක් පළල නළල මැද විදුලියක් මෙන් බැබළෙන රන් පටි බැඳ ගනිති, මුදුන් මැණික් (චූළාමණී) දරති, සෙමර වල්විදුනා දරති. මේ සියල්ල කිරීම සුදුසු නොවේ.

17. Aniyyānikattā saggamokkhamaggānaṃ tiracchānabhūtā kathāti tiracchānakathā. Tattha rājānaṃ ārabbha mahāsammato mandhātā dhammāsoko evaṃ mahānubhāvotiādinā nayena pavattā kathā rājakathā. Esa nayo corakathādīsu. Tesu asuko rājā abhirūpo dassanīyotiādinā nayena gehassitakathāva tiracchānakathā hoti. Sopi nāma evaṃ mahānubhāvo khayaṃ gatoti evaṃ pavattā pana kammaṭṭhānabhāve tiṭṭhati. Coresu mūladevo evaṃ mahānubhāvo, meghamālo evaṃ mahānubhāvoti tesaṃ kammaṃ paṭicca aho sūrāti gehassitakathāva tiracchānakathā. Yuddhepi bhāratayuddhādīsu asukena asuko evaṃ mārito, evaṃ viddhoti kāmassādavaseneva kathā tiracchānakathā. Tepi nāma khayaṃ gatāti evaṃ pavattā pana sabbattha kammaṭṭhānameva hoti. Api ca annādīsu evaṃ vaṇṇavantaṃ gandhavantaṃ rasavantaṃ phassasampannaṃ khādimha bhuñjimhāti kāmassādavasena kathetuṃ na vaṭṭati. Sātthakaṃ pana katvā pubbe evaṃ vaṇṇādisampannaṃ annaṃ pānaṃ vatthaṃ sayanaṃ mālaṃ gandhaṃ sīlavantānaṃ adamha, cetiye pūjaṃ karimhāti kathetuṃ vaṭṭati. Ñātikathādīsu pana ‘‘amhākaṃ ñātakā sūrā samatthā’’ti vā ‘‘pubbe mayaṃ evaṃ vicitrehi yānehi vicarimhā’’ti vā assādavasena vattuṃ na vaṭṭati. Sātthakaṃ pana katvā ‘‘tepi no ñātakā khayaṃ gatā’’ti vā ‘‘pubbe mayaṃ evarūpā upāhanā saṅghassa adamhā’’ti vā kathetuṃ vaṭṭati. Gāmakathāpi suniviṭṭhadunniviṭṭhasubhikkhadubbhikkhādivasena vā ‘‘asukagāmavāsino sūrā samatthā’’ti [Pg.86] vā evaṃ assādavasena na vaṭṭati. Sātthakaṃ pana katvā ‘‘saddhā pasannā’’ti vā ‘‘khayavayaṃ gatā’’ti vā vattuṃ vaṭṭati. Nigamanagarajanapadakathādīsupi eseva nayo.

17. සංසාරයෙන් එතෙර වීමට හේතු නොවන බැවින් සහ ස්වර්ග මෝක්ෂ මාර්ගවලට හරස් වන බැවින් එවැනි කතා 'තිරශ්චීන කතා' නම් වේ. එහි රජවරුන් අරභයා, 'මහාසම්මත රජු මහානුභාව සම්පන්නයි, මන්ධාතු රජු මහානුභාව සම්පන්නයි, ධර්මාශෝක රජු මහානුභාව සම්පන්නයි' ආදී වශයෙන් පවත්වන කතා රාජ කතා වේ. සොරුන් පිළිබඳ කතාවලදී ද මේ ක්‍රමයම වේ. එම රජවරුන් අතර 'අසවල් රජු ඉතා රූමත්ය, දැකීමට ප්‍රියයි' ආදී වශයෙන් පවත්වන ගිහිගෙයට සම්බන්ධ කතා තිරශ්චීන කතා වේ. එහෙත්, 'එතරම් මහානුභාව සම්පන්න වූ ඒ රජු පවා විනාශයට පත් විය' යනුවෙන් පැවැත්වීම භාවනාමය අර්ථයක් ලබා දෙයි. සොරුන් අතර මූලදේව, මේඝමාල ආදීන් ගැන 'අහෝ මොවුන් මොනතරම් ශූරද' යනුවෙන් ඔවුන්ගේ ක්‍රියා ගැන පවත්වන ගිහි කතා තිරශ්චීන කතා වේ. යුද්ධ පිළිබඳ කතාවලදී ද භාරත යුද්ධය ආදියේදී 'අසවලා විසින් අසවලාව මෙසේ මැරුවේය, මෙසේ විද්දේය' යනුවෙන් කාම ආශ්වාදය පිණිස පවත්වන කතා තිරශ්චීන කතා වේ. එහෙත් 'ඔවුන් පවා මරණයට පත් විය' යනුවෙන් පැවැත්වීම සියලු තැනකදීම කමටහනක්ම වේ. තවද ආහාරපාන ගැන 'අපි මෙවැනි වර්ණවත්, සුවඳවත්, රසවත් ආහාර අනුභව කළෙමු' යැයි කාම ආශ්වාදයෙන් කතා කිරීම නුසුදුසුය. එහෙත් අර්ථවත් ලෙස 'අතීතයේදී අපි මෙවැනි වර්ණවත් ආහාර, පාන, වස්ත්‍ර, සයන, මල්, සුවඳ සිල්වතුන්ට පූජා කළෙමු' යැයි පැවසීම සුදුසුය. නෑදෑයන් ගැන 'අපේ නෑයෝ ශූරයෝය' කියා හෝ 'පෙර අපි මෙවැනි විසිතුරු යානාවලින් ගියෙමු' යැයි ආශ්වාදයෙන් කීම නුසුදුසුය. එහෙත් 'අපේ ඒ නෑයෝත් විනාශයට පත් වූහ' කියා හෝ 'පෙර මෙවැනි පාවහන් සංඝයාට පූජා කළෙමු' යැයි කීම සුදුසුය. ගම්මාන පිළිබඳ කතා ද එහි පිහිටීම, සුභික්ෂ හෝ දුර්භික්ෂ බව හෝ 'අසවල් ගමේ අය ශූරයෝය' කියා ආශ්වාදයෙන් කීම නුසුදුසුය. අර්ථවත් ලෙස 'ඔවුන් ශ්‍රද්ධාවන්තයි' හෝ 'ඔවුන් විනාශයට පත් විය' කියා පැවසීම සුදුසුය. නියම්ගම්, නගර, ජනපද කතාවලදී ද මේ ක්‍රමයම වේ.

Itthikathāpi vaṇṇasaṇṭhānādīni paṭicca assādavasena na vaṭṭati, saddhā pasannā khayavayaṃ gatāti evameva vaṭṭati. Sūrakathāpi ‘nandimitto nāma yodho sūro ahosī’ti assādavasena na vaṭṭati. Saddho ahosi khayaṃ gatoti evameva vaṭṭati. Visikhākathāpi ‘‘asukā visikhā suniviṭṭhā dunniviṭṭhā sūrā samatthā’’ti assādavasena na vaṭṭati. Saddhā pasannā khayavayaṃ gatāti evameva vaṭṭati.

ස්ත්‍රීන් පිළිබඳ කතා ද ඔවුන්ගේ වර්ණය, හැඩය ආදිය ගැන ආශ්වාදයෙන් කතා කිරීම නුසුදුසුය. 'ඇය ශ්‍රද්ධාවන්තයි, ප්‍රසන්නයි, ඇයත් විනාශයට පත් වූවාය' යනුවෙන් පැවසීම සුදුසුය. ශූරයන් පිළිබඳ කතා ද 'නන්දිමිත්ත නම් යෝධයා ශූරයෙක් විය' යනුවෙන් ආශ්වාදයෙන් පැවසීම නුසුදුසුය. 'ඔහු ශ්‍රද්ධාවන්තයෙක් විය, ඔහු මිය ගියේය' යනුවෙන් පැවසීම සුදුසුය. වීථි පිළිබඳ කතා ද 'අසවල් වීථිය හොඳින් පිහිටා ඇත, එහි අය ශූරයෝය' යැයි ආශ්වාදයෙන් කීම නුසුදුසුය. 'ඔවුන් ශ්‍රද්ධාවන්තයි, ඔවුන් විනාශයට පත් විය' යනුවෙන් පැවසීම සුදුසුය.

Kumbhaṭṭhānakathāti udakaṭṭhānakathā, udakatitthakathātipi vuccati, kumbhadāsikathā vā, sāpi ‘‘pāsādikā naccituṃ gāyituṃ chekā’’ti assādavasena na vaṭṭati; saddhā pasannātiādinā nayeneva vaṭṭati. Pubbapetakathāti atītañātikathā. Tattha vattamānañātikathāsadiso vinicchayo.

'පැන්තොට කතා' (කුම්භට්ඨාන කතා) යනු ජලය ඇති තැන් හෝ ජල තොටුපළවල් පිළිබඳ කතාවයි, නැතහොත් දිය අදින දාසියන් පිළිබඳ කතාවයි. එයද 'ඇය ප්‍රසාදජනකයි, නැටීමට ගැයීමට දක්ෂයි' ආදී වශයෙන් ආශ්වාදයෙන් කීම නුසුදුසුය. 'ඇය ශ්‍රද්ධාවන්තයි, ප්‍රසන්නයි' ආදී ක්‍රමයෙන් පැවසීම සුදුසුය. 'මියගිය නෑදෑයන් පිළිබඳ කතා' (පුබ්බපේත කතා) යනු අතීතයේ මියගිය නෑයන් පිළිබඳ කතාවයි. එහි විනිශ්චය වර්තමාන නෑදෑයන් පිළිබඳ කතාවට සමාන වේ.

Nānattakathāti purimapacchimakathāhi vimuttā avasesā nānāsabhāvā niratthakakathā. Lokakkhāyikāti ayaṃ loko kena nimmito, asukena nāma nimmito. Kāko seto, aṭṭhīnaṃ setattā; balākā rattā. Lohitassa rattattāti evamādikā lokāyatavitaṇḍasallāpakathā.

'නානාවිධ කතා' (නානත්ත කතා) යනු පෙර කී කතාවලින් බැහැර වූ, විවිධ ස්වභාව ඇති, අර්ථයක් නැති කතාය. 'ලෝකය පිළිබඳ කතා' (ලෝකක්ඛායිකා) යනු 'මේ ලෝකය මැව්වේ කවුද? අසවල් බ්‍රහ්මයා හෝ විෂ්ණු දෙවියන් විසින් මවන ලදී. කක්කුවා සුදු ඇයි? ඇට සුදු නිසාය. කොකා රතු ඇයි? ලේ රතු නිසාය' ආදී වශයෙන් ලෝකය පිළිබඳ පවත්වන ලෝකායත හා විතණ්ඩවාදී කතාය.

Samuddakkhāyikā nāma kasmā samuddo sāgaro? Sāgaradevena khato, tasmā sāgaro. Khato meti hatthamuddāya sayaṃ niveditattā ‘‘samuddo’’ti evamādikā niratthakā samuddakkhāyanakathā. Bhavoti vuḍḍhi. Abhavoti hāni. Iti bhavo, iti abhavoti yaṃ vā taṃ vā niratthakakāraṇaṃ vatvā pavattitakathā itibhavābhavakathā.

'මුහුද පිළිබඳ කතා' (සමුද්දක්ඛායිකා) යනු 'මුහුදට සාගරය කියන්නේ ඇයි? සාගර දෙවියා හෝ සාගර රජු විසින් හෑරූ නිසා සාගරය නම් වේ. මා විසින් හාරන ලදී' යනුවෙන් අතින් සංඥා කරමින් හෝ තමන්ම කළ බව හඟවමින් පවත්වන අර්ථයක් නැති කතාය. 'භව' යනු වර්ධනයයි, 'අභව' යනු පිරිහීමයි. 'මේ නිසා වර්ධනය වේ, මේ නිසා පිරිහේ' යනුවෙන් යම් යම් අර්ථයක් නැති කරුණු දක්වමින් පවත්වන කතා 'ඉතිභවාභව කතා' නම් වේ.

18. Viggāhikakathāti viggahakathā, sārambhakathā. Tattha sahitaṃ meti mayhaṃ vacanaṃ sahitaṃ siliṭṭhaṃ atthayuttaṃ kāraṇayuttanti attho. Asahitaṃ teti tuyhaṃ vacanaṃ asahitaṃ asiliṭṭhaṃ. Adhiciṇṇaṃ te viparāvattanti yaṃ tuyhaṃ dīgharattāciṇṇavasena suppaguṇaṃ, taṃ mayhaṃ ekavacaneneva viparāvattaṃ parivattitvā ṭhitaṃ, na kiñci jānāsīti attho.

18. 'වාද කතා' (විග්ගාහික කතා) යනු වාද කරමින් පවත්වන, ක්‍රෝධයෙන් යුක්ත කතාය. එහි 'මගේ වචනය ගැලපෙයි' (සහිතං මෙ) යනු මගේ වචනය එකිනෙකට සම්බන්ධය, සුමටය, අර්ථවත්ය සහ හේතු සහිතය යන්නයි. 'ඔබේ වචනය නොගැලපෙයි' (අසහිතං තෙ) යනු ඔබේ වචනය සම්බන්ධයක් නැති, අසුමට වචනයක් යන්නයි. 'ඔබ පුහුණු කළ දේ උඩුයටිකුරු විය' (අධිචිණ්ණං තෙ විපරාවත්තං) යනු ඔබ දීර්ඝ කාලයක් තිස්සේ පුරුදු කර තිබූ දේ මගේ එක වචනයකින් වෙනස් විය, දැන් ඔබ කිසිවක් නොදනී යන අර්ථයයි.

Āropito [Pg.87] te vādoti mayā tava doso āropito. Cara vādappamokkhāyāti dosamocanatthaṃ cara, vicara; tattha tattha gantvā sikkhāti attho. Nibbeṭhehi vā sace pahosīti atha sayaṃ pahosi, idānimeva nibbeṭhehīti.

"ඔබේ වාදය බිඳ දමන ලදී (චෝදනා කරන ලදී)" යනු "මා විසින් ඔබේ වාදයෙහි දොස් නගන ලදී" යන්නයි. "වාදයෙන් මිදීම පිණිස හැසිරෙන්න" යනු මා නැගූ දොසින් මිදීම සඳහා හැසිරෙන්න, ඇවිදින්න; ඒ ඒ තැන්වලට ගොස් ඉගෙන ගන්න යන අර්ථයයි. "ඉදින් ඔබට හැකි නම් එය ලිහා දක්වන්න" යනු ඉදින් තමාට හැකි නම්, දැන්ම එය විසඳන්න (පැහැදිලි කරන්න) යන්නයි.

19. Dūteyyakathāyaṃ idha gacchāti ito asukaṃ nāma ṭhānaṃ gaccha. Amutrāgacchāti tato asukaṃ nāma ṭhānaṃ āgaccha. Idaṃ harāti ito idaṃ nāma hara. Amutra idaṃ āharāti asukaṭṭhānato idaṃ nāma idha āhara. Saṅkhepato pana idaṃ dūteyyaṃ nāma ṭhapetvā pañca sahadhammike ratanattayassa upakārapaṭisaṃyuttañca gihīsāsanaṃ aññesaṃ na vaṭṭati.

19. දූත මෙහෙවර පිළිබඳ කථාවෙහි "මෙතැනට යන්න" යනු මෙතැනින් අසවල් ස්ථානයට යන්න යන්නයි. "අතැනින් එන්න" යනු එතැනින් අසවල් ස්ථානයට එන්න යන්නයි. "මෙය රැගෙන යන්න" යනු මෙතැනින් අසවල් වස්තුව රැගෙන යන්න යන්නයි. "අතැනින් මෙය රැගෙන එන්න" යනු අසවල් ස්ථානයෙන් අසවල් වස්තුව මෙහි රැගෙන එන්න යන්නයි. සංක්ෂේපයෙන් පවසතොත්, සබ්‍රහ්මචාරීන් පස්දෙනා හැර සහ තෙරුවන්ගේ වැඩකටයුතු හා සම්බන්ධ ගිහි පණිවිඩ හැර අන් අයගේ පණිවිඩ ගෙනයාම (දූත මෙහෙවර) නොහොබී.

20. Kuhakātiādīsu tividhena kuhanavatthunā lokaṃ kuhayanti, vimhāpayantīti kuhakā. Lābhasakkāratthikā hutvā lapantīti lapakā. Nimittaṃ sīlametesanti nemittikā. Nippeso sīlametesanti nippesikā. Lābhena lābhaṃ nijigīsanti magganti pariyesantīti lābhena lābhaṃ nijigīsitāro. Kuhanā, lapanā, nemittikatā, nippesikatā, lābhena lābhaṃ nijigīsanatāti etāhi samannāgatānaṃ puggalānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Ayamettha saṅkhepo. Vitthārena panetā kuhanādikā visuddhimagge sīlaniddeseyeva pāḷiñca aṭṭhakathañca āharitvā pakāsitāti.

20. "කුහක" ආදී පදයන්හි - තෙවැදෑරුම් කුහක වස්තූන්ගෙන් ලෝකයා රවටන බැවින් (පුදුමයට පත් කරන බැවින්) "කුහකයෝ" නම් වෙති. ලාභ සත්කාර කැමැත්තෙන් කතා බස් කරන (තමන් හෝ දායකයන් හුවා දක්වන) බැවින් "ලපකයෝ" නම් වෙති. නිමිති පැවසීම ස්වභාවය කොට ඇති බැවින් "නෛමිත්තිකයෝ" නම් වෙති. පරගුණ මැඩලීම (අනුන්ගේ ගුණ මකා දැමීම) ස්වභාවය කොට ඇති බැවින් "නිප්පේසිකයෝ" නම් වෙති. ලාභයෙන් ලාභය සොයන බැවින් (ස්වල්ප ලාභයකින් මහත් ලාභයක් අපේක්ෂා කරන බැවින්) "ලාභයෙන් ලාභය සොයන්නෝ" නම් වෙති. කුහන, ලපන, නෛමිත්තිකය, නිප්පේසිකය, ලාභයෙන් ලාභය සෙවීම යන මෙකී ලක්ෂණයන්ගෙන් යුක්ත පුද්ගලයන් සඳහා භාවිතා වන නාමයෝ මේවාය. මෙහි සංක්ෂේපය මෙයයි. විස්තර වශයෙන් නම් මේ කුහනාදිය විසුද්ධිමාර්ගයෙහි සීල නිද්දේසයෙහිම පාලිය හා අටුවාව ගෙන දක්වා ඇත.

Ettāvatā majjhimasīlaṃ niṭṭhitaṃ hoti.

මෙතෙකින් මධ්‍යම සීලය අවසන් වේ.

Mahāsīlavaṇṇanā

මහා සීල වර්ණනාව

21. Ito paraṃ mahāsīlaṃ hoti. Aṅganti hatthapādādīsu yena kenaci evarūpena aṅgena samannāgato dīghāyu yasavā hotītiādinayappavattaṃ aṅgasatthaṃ. Nimittanti nimittasatthaṃ. Paṇḍurājā kira tisso muttāyo muṭṭhiyaṃ katvā nemittikaṃ pucchi – ‘‘kiṃ me hatthe’’ti? So ito cito ca vilokesi, tasmiñca samaye gharagolikāya makkhikā gayhantī muttā, so ‘‘muttā’’ti āha. Puna ‘‘katī’’ti puṭṭho kukkuṭassa tikkhattuṃ ravantassa saddaṃ sutvā ‘‘tisso’’ti āha. Evaṃ taṃ taṃ ādisitvā nimittamanuyuttā viharanti.

21. මින් පසුව මහා සීලය වෙයි. "අංග" යනු අත් පා ආදී ශරීර අංගයන් දෙස බලා මෙවැනි අංගයන්ගෙන් යුක්ත තැනැත්තා දීර්ඝායුෂ ඇත්තෙක් වේය, යසස් ඇත්තෙක් වේය යනාදී වශයෙන් පවතින අංග ශාස්ත්‍රයයි. "නිමිත්ත" යනු නිමිති ශාස්ත්‍රයයි. එක්තරා පණ්ඩු රජෙක් මුතු ඇට තුනක් අතේ මිට මොලවාගෙන නිමිති බලන්නාගෙන් "මගේ අතේ කුමක් ඇත්දැයි" ඇසීය. ඔහු එහා මෙහා බැලීය. ඒ මොහොතේ හූනෙකු විසින් මැස්සෙකු අල්ලනු ලබද්දී (ඌ) මිදුණේය (මුත්තා). ඔහු "මුතු" (මුත්තා) යයි කීවේය. නැවත "කීයක්දැයි" ඇසූ කල, කුකුළෙකු තුන් වරක් හඬලනු ඇසී "තුනක්" යයි කීවේය. මෙසේ ඒ ඒ නිමිති දක්වමින් නිමිති ශාස්ත්‍රයෙහි යෙදී වෙසෙති.

Uppātanti [Pg.88] asanipātādīnaṃ mahantānaṃ uppatitaṃ, tañhi disvā ‘‘idaṃ bhavissati, evaṃ bhavissatī’’ti ādisanti. Supinanti yo pubbaṇhasamaye supinaṃ passati, evaṃ vipāko hoti; yo idaṃ nāma passati, tassa idaṃ nāma hotītiādinā nayena supinakaṃ anuyuttā viharanti. Lakkhaṇanti iminā lakkhaṇena samannāgato rājā hoti, iminā uparājātiādikaṃ. Mūsikacchinnanti undūrakhāyitaṃ. Tenāpi hi ahate vā vatthe anahate vā vatthe ito paṭṭhāya evaṃ chinne idaṃ nāma hotīti ādisanti. Aggihomanti evarūpena dārunā evaṃ hute idaṃ nāma hotīti aggijuhanaṃ. Dabbihomādīnipi aggihomāneva, evarūpāya dabbiyā īdisehi kaṇādīhi hute idaṃ nāma hotīti evaṃ pavattivasena pana visuṃ vuttāni.

"උප්පාත" යනු හෙණ පිපිරීම් ආදී මහත් නිමිති පහළ වීමයි. ඒවා දැක "මෙය සිදුවේ, මෙසේ සිදුවේ" යයි පවසති. "සුපින" යනු යමෙක් අලුයම් කාලයේ සිහිනයක් දකියිද, එහි මෙවැනි විපාක ලැබෙයි; අසවල් සිහිනය දකින තැනැත්තාට මෙවැනි ප්‍රතිඵල ලැබෙයි යනාදී ක්‍රමයෙන් ස්වප්න ශාස්ත්‍රයෙහි යෙදී වෙසෙති. "ලක්ෂණ" යනු මේ ලක්ෂණයෙන් යුක්ත තැනැත්තා රජ වේ, මෙයින් යුවරාජ වේ යනාදියයි. "මූසිකච්ඡින්න" යනු මීයන් විසින් හපා කන ලද වස්ත්‍ර පිළිබඳ (ගුණ අගුණ පවසන) ශාස්ත්‍රයයි. මීයන් විසින් අලුත් හෝ පරණ වස්ත්‍ර මෙතැනින් පටන් ගෙන මෙසේ කන ලද නම් අසවල් දේ සිදුවේ යයි පවසති. "අග්ගිහෝම" යනු මෙබඳු දරවලින් මෙසේ පූජා කළ විට මෙබඳු ප්‍රතිඵල ලැබේ යයි ගින්නෙන් කරන පූජාවයි. දබ්බිහෝම ආදියද අග්ගිහෝමමය වේ. මෙබඳු හැන්දකින්, මෙබඳු දහයියා ආදියෙන් පූජා කළ විට මෙබඳු විපාක ලැබේ යයි පවතින බැවින් ඒවා වෙන් වෙන්ව දක්වන ලදී.

Tattha kaṇoti kuṇḍako. Taṇḍulāti sāliādīnañceva tiṇajātīnañca taṇḍulā. Sappīti gosappiādikaṃ. Telanti tilatelādikaṃ. Sāsapādīni pana mukhena gahetvā aggimhi pakkhipanaṃ, vijjaṃ parijappitvā juhanaṃ vā mukhahomaṃ. Dakkhiṇakkhakajaṇṇulohitādīhi juhanaṃ lohitahomaṃ. Aṅgavijjāti pubbe aṅgameva disvā byākaraṇavasena aṅgaṃ vuttaṃ, idha aṅgulaṭṭhiṃ disvā vijjaṃ parijappitvā ayaṃ kulaputto vā no vā, sirīsampanno vā no vātiādibyākaraṇavasena aṅgavijjā vuttā. Vatthuvijjāti gharavatthuārāmavatthādīnaṃ guṇadosasallakkhaṇavijjā. Mattikādivisesaṃ disvāpi hi vijjaṃ parijappitvā heṭṭhā pathaviyaṃ tiṃsaratanamatte, ākāse ca asītiratanamatte padese guṇadosaṃ passanti. Khattavijjāti abbheyyamāsurakkharājasatthādisatthaṃ. Sivavijjāti susāne pavisitvā santikaraṇavijjā, siṅgālarutavijjātipi vadanti. Bhūtavijjāti bhūtavejjamanto. Bhūrivijjāti bhūrighare vasantena uggahetabbamanto. Ahivijjāti sappadaṭṭhatikicchanavijjā ceva sappāvhāyanavijjā ca. Visavijjāti yāya, purāṇavisaṃ vā rakkhanti, navavisaṃ vā karonti visavantameva vā. Vicchikavijjāti vicchikadaṭṭhatikicchanavijjā. Mūsikavijjāyapi [Pg.89] eseva nayo. Sakuṇavijjāti sapakkhakaapakkhakadvipadacatuppadānaṃ rutagatādivasena sakuṇañāṇaṃ. Vāyasavijjāti kākarutañāṇaṃ, taṃ visuññeva satthaṃ, tasmā visuṃ vuttaṃ.

එහි "කණ" යනු දහයියා කුඩුයි. "තණ්ඩුල" යනු ඇල්වී ආදී ධාන්‍යයන්ගේ හා තණ වර්ගයන්ගේ සහල්ය. "සප්පි" යනු ගිතෙල් ආදියයි. "තේල" යනු තල තෙල් ආදියයි. අබ ආදිය කටින් ගෙන ගින්නට දැමීම හෝ මන්ත්‍ර ජප කර පූජා කිරීම "මුඛහෝම" නම් වේ. දකුණු අකු ඇටය, දණහිස ආදී තැන්වලින් ගන්නා ලෙයින් පූජා කිරීම "ලෝහිතහෝම" නම් වේ. "අංගවිද්‍යා" යනු පෙර අංගයන් දෙස බලා ප්‍රකාශ කිරීමේ ක්‍රමය අංගයයි කී අතර, මෙහිදී ඇඟිලි ඇට දෙස බලා හෝ මුළු ශරීරය දෙස බලා හෝ මන්ත්‍ර ජප කර "මොහු කුලපුත්‍රයෙකි, මොහු කුලපුත්‍රයෙකු නොවේ, මොහු ශ්‍රී සම්පන්නයෙකි, මොහු ශ්‍රී සම්පන්නයෙකු නොවේ" යනාදී වශයෙන් පැවසීමයි. "වස්තුවිද්‍යා" යනු ගෘහ වස්තු, ආරාම වස්තු ආදියෙහි ගුණ දොස් පරීක්ෂා කරන විද්‍යාවයි. මැටි ආදියේ විශේෂත්වය දැක මන්ත්‍ර ජප කර පොළොව යට රියන් තිහක් පමණ දක්වාද, අහසේ රියන් අසූවක් පමණ දක්වාද ගුණ අගුණ දකිති. "ඛත්තවිද්‍යා" යනු රාජ නීති ආදී ශාස්ත්‍රයි. "සිවවිද්‍යා" යනු සොහොනට වැදී කරන ශාන්තිකර්ම විද්‍යාවයි, නරියන් හඬලන හඬින් පවසන විද්‍යාව යයිද පවසති. "භූතවිද්‍යා" යනු භූතයන් දමනය කරන මන්ත්‍රයි. "භූරිවිද්‍යා" යනු භූගත ගෘහයන්හි වසමින් උගත යුතු මන්ත්‍රයි. "අහිවිද්‍යා" යනු සර්පයන් දෂ්ට කළ විට කරන ප්‍රතිකාර හා සර්පයන් කැඳවන විද්‍යාවයි. "විසවිද්‍යා" යනු පැරණි විස නැති කරන හෝ අලුත් විස ඇති කරන හෝ විස පිට කරන විද්‍යාවයි. "විච්ඡිකවිද්‍යා" යනු ගෝනුස්සන් දෂ්ට කළ විට කරන ප්‍රතිකාර විද්‍යාවයි. මීයන් පිළිබඳ විද්‍යාවෙහිද (මූසිකවිද්‍යා) ක්‍රමය මෙයමයි. "සකුණවිද්‍යා" යනු පියාපත් ඇති නැති, දෙපා සිවුපා සතුන්ගේ හඬ හා ගමන් විලාසය අනුව දැනගන්නා විද්‍යාවයි. "වායසවිද්‍යා" යනු කපුටන්ගේ හඬින් දැනගන්නා විද්‍යාවයි, එය වෙනම ශාස්ත්‍රයක් බැවින් වෙන්ව දක්වන ලදී.

Pakkajjhānanti paripākagatacintā. Idāni ‘‘ayaṃ ettakaṃ jīvissati, ayaṃ ettaka’’nti evaṃ pavattaṃ ādiṭṭhañāṇanti attho. Saraparittāṇanti sararakkhaṇaṃ, yathā attano upari na āgacchati, evaṃ karaṇavijjā. Migacakkanti idaṃ sabbasaṅgāhikaṃ sabbasakuṇacatuppadānaṃ rutañāṇavasena vuttaṃ.

"පක්කජ්ඣාන" යනු ආයුෂය ගෙවී ගොස් ඇති ප්‍රමාණය දැනගැනීමේ විද්‍යාවයි. "මොහු මෙපමණ කලක් ජීවත් වෙයි" යනාදී වශයෙන් පවතින දැනුම මෙයින් අදහස් වේ. "සරපරිත්තාණ" යනු ඊතලවලින් ආරක්ෂා වීමයි, තමා වෙත ඊතල නොපැමිණෙන ලෙස කරන විද්‍යාවයි. "මිගචක්ක" යනු සියලු පක්ෂීන්ගේ හා සිවුපාවුන්ගේ හඬ තේරුම් ගැනීමේ ඥානයයි.

22. Maṇilakkhaṇādīsu evarūpo maṇi pasattho, evarūpo apasattho, sāmino ārogyaissariyādīnaṃ hetu hoti, na hotīti, evaṃ vaṇṇasaṇṭhānādivasena maṇiādīnaṃ lakkhaṇaṃ anuyuttā viharantīti attho. Tattha āvudhanti ṭhapetvā asiādīni avasesaṃ āvudhaṃ. Itthilakkhaṇādīnipi yamhi kule te itthipurisādayo vasanti, tassa vuḍḍhihānivaseneva veditabbāni. Ajalakkhaṇādīsu pana evarūpānaṃ ajādīnaṃ maṃsaṃ khāditabbaṃ, evarūpānaṃ na khāditabbanti ayaṃ viseso veditabbo.

22. "මණිලක්ෂණ" ආදී ශාස්ත්‍රයන්හි - මෙබඳු මැණික් ප්‍රශස්තය, මෙබඳු මැණික් අප්‍රශස්තය, මෙය හිමිකරුගේ නීරෝගී භාවයට හා ඓශ්චර්යයට හේතු වේ, මෙය හේතු නොවේ යනාදී වශයෙන් වර්ණ සටහන් අනුව මැණික් ආදියෙහි ලක්ෂණ පවසමින් වෙසෙති යන්න අර්ථයයි. එහි "ආවුධ" යනු කඩු ආදිය හැර ඉතිරි ආයුධයි. ස්ත්‍රී ලක්ෂණ ආදියද, යම් කුලයක ඒ ස්ත්‍රී පුරුෂාදීහු වෙසෙත්ද, එම කුලයේ දියුණුව හෝ පිරිහීම අනුව දත යුතුය. එහෙත් එළු ලක්ෂණ ආදියේදී මෙබඳු එළුවන්ගේ මස් කෑමට සුදුසුය, මෙබඳු අයගේ මස් කෑමට නුසුදුසුය යන විශේෂය දත යුතුය.

Api cettha godhāya lakkhaṇe cittakammapiḷandhanādīsupi evarūpāya godhāya sati idaṃ nāma hotīti ayaṃ viseso veditabbo. Idañcettha vatthu – ekasmiṃ kira vihāre cittakamme godhaṃ aggiṃ dhamamānaṃ akaṃsu. Tato paṭṭhāya bhikkhūnaṃ mahāvivādo jāto. Eko āgantukabhikkhu taṃ disvā makkhesi. Tato paṭṭhāya vivādo mandībhūto hoti. Kaṇṇikalakkhaṇaṃ piḷandhanakaṇṇikāyapi gehakaṇṇikāyapi vasena veditabbaṃ. Kacchapalakkhaṇaṃ godhālakkhaṇasadisameva. Migalakkhaṇaṃ sabbasaṅgāhikaṃ sabbacatuppadānaṃ lakkhaṇavasena vuttaṃ.

තවද, මෙම ගෝධා (තලගොයි) ලක්ෂණ පිළිබඳව, සිතුවම්වල හෝ ආභරණ ආදියේ එවැනි ගෝධා රූපයක් ඇති විට, මෙවැනි දෙයක් සිදුවේය යන විශේෂය දත යුතුය. මේ පිළිබඳව එක් කතාවක් මෙසේය: එක් විහාරයක චිත්‍රයක ගින්දර පිඹින ගෝධා රූපයක් ඇඳ තිබුණි. එතැන් පටන් භික්ෂූන් වහන්සේලා අතර මහත් විවාදයක් හටගත්තේය. එක් ආගන්තුක භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් මෙය දැක එය මකා දැමූහ. ඉන්පසු ඒ විවාදය සංසිඳුණි. කර්ණිකා ලක්ෂණය යනු කන්වල පළඳින ආභරණ සම්බන්ධයෙන් මෙන්ම නිවෙස්වල මුදුන් වහල (කර්ණිකා) සම්බන්ධයෙන් ද දත යුතුය. කැස්බෑ ලක්ෂණය ද ගෝධා ලක්ෂණයට සමාන වේ. මෘග ලක්ෂණය යනු සියලු සිවුපාවුන්ගේ ලක්ෂණ ඇතුළත් කරමින් වදාරන ලද්දකි.

23. Raññaṃ niyyānaṃ bhavissatīti asukadivase asukanakkhattena asukassa nāma rañño niggamanaṃ bhavissatīti evaṃ rājūnaṃ pavāsagamanaṃ byākaroti. Esa nayo sabbattha. Kevalaṃ panettha aniyyānanti vippavutthānaṃ puna āgamanaṃ. Abbhantarānaṃ raññaṃ upayānaṃ bhavissati, bāhirānaṃ raññaṃ apayānanti antonagare amhākaṃ rājā paṭiviruddhaṃ bahirājānaṃ upasaṅkamissati, tato tassa paṭikkamanaṃ bhavissatīti evaṃ raññaṃ upayānāpayānaṃ [Pg.90] byākaroti. Dutiyapadepi eseva nayo. Jayaparājayā pākaṭāyeva.

23. "රජවරුන්ගේ නික්මීම සිදුවනු ඇත" යනු අසවල් දවසේ, අසවල් නැකතින්, අසවල් රජතුමා යුද්ධයට හෝ ගමනක් සඳහා පිටත්වනු ඇතැයි රජවරුන්ගේ විදේශගත වීම් ආදිය ගැන අනාවැකි කීමයි. සෑම තැනකම මෙම ක්‍රමය අනුගමනය කළ යුතුය. විශේෂයෙන්ම 'අනිය්‍යාන' යනු බැහැරව සිටි රජවරුන් නැවත පැමිණීමයි. "ඇතුළු රජවරුන්ගේ පැමිණීම සිදුවේ, පිටත රජවරුන්ගේ පසුබැසීම සිදුවේ" යනු නගරය ඇතුළත වෙසෙන අපගේ රජු විරුද්ධවාදී පිටත රජු වෙත පැමිණෙන බවත්, එවිට පිටත රජු පසුබසින බවත් පැවසීමයි. මෙලෙස රජවරුන්ගේ ඉදිරිගමන හා පසුබැසීම ගැන ප්‍රකාශ කරයි. දෙවන පදයේ ද මේ ක්‍රමයම වේ. ජය පරාජය පිළිබඳ කරුණු පැහැදිලිවම දත හැකිය.

24. Candaggāhādayo asukadivase rāhu candaṃ gahessatīti byākaraṇavaseneva veditabbā. Api ca nakkhattassa aṅgārakādigāhasamāyogopi nakkhattagāhoyeva. Ukkāpātoti ākāsato ukkānaṃ patanaṃ. Disāḍāhoti disākālusiyaṃ aggisikhadhūmasikhādīhi ākulabhāvo viya. Devadudrabhīti sukkhavalāhakagajjanaṃ. Uggamananti udayanaṃ. Okkamananti atthaṅgamanaṃ. Saṃkilesanti avisuddhatā. Vodānanti visuddhatā. Evaṃ vipākoti lokassa evaṃ vividhasukhadukkhāvaho.

24. චන්ද්‍රග්‍රහණ ආදිය යනු අසවල් දවසේ රාහු සඳු අල්ලනු ඇතැයි ප්‍රකාශ කිරීමේ ක්‍රමය මගින් දත යුතුය. තවද නැකැත් තරු, අඟහරු ආදී ග්‍රහයන් සමඟ එක්වීම ද නැකැත් ග්‍රහණයම වේ. උල්කාපාතය යනු අහසින් උල්කා වැටීමයි. දිසා දාහය යනු ගිනි දැල් හෝ දුම් දැල් ආදියෙන් කැළඹී ගියාක් මෙන් දිශාවන් මළානික වීමයි. දේව දුන්දුභි යනු වැසි රහිතව වියළි වළාකුළු ගෙගොරෑමයි. උග්ගමනය යනු (ග්‍රහ වස්තූන්ගේ) උදාවීමයි. ඔක්කමනය යනු බැසයාමයි. සංකිලේසය යනු අපිරිසිදු බවයි. වෝදානය යනු පිරිසිදු බවයි. 'මෙවැනි විපාක ලැබේ' යනු ලෝකයාට මෙවැනි විවිධ සැප දුක් ගෙන දෙන බවයි.

25. Suvuṭṭhikāti devassa sammādhārānuppavecchanaṃ. Dubbuṭṭhikāti avaggāho, vassavibandhoti vuttaṃ hoti. Muddāti hatthamuddā. Gaṇanā vuccati acchiddakagaṇanā. Saṅkhānanti saṅkalanasaṭuppādanādivasena piṇḍagaṇanā. Yassa sā paguṇā hoti, so rukkhampi disvā ettakāni ettha paṇṇānīti jānāti. Kāveyyanti ‘‘cattārome, bhikkhave, kavī. Katame cattāro? Cintākavi, sutakavi, atthakavi, paṭibhānakavī’’ti (a. ni. 4.231). Imesaṃ catunnaṃ kavīnaṃ attano cintāvasena vā; ‘‘vessantaro nāma rājā ahosī’’tiādīni sutvā sutavasena vā; imassa ayaṃ attho, evaṃ taṃ yojessāmīti evaṃ atthavasena vā; kiñcideva disvā tappaṭibhāgaṃ kattabbaṃ karissāmīti evaṃ ṭhānuppattikapaṭibhānavasena vā; jīvikatthāya kabyakaraṇaṃ. Lokāyataṃ vuttameva.

25. සුවුට්ඨිකා යනු වැසි මැනවින් වැසීමයි. දුබ්බුට්ඨිකා යනු වැසි නොවැසීම හෝ වැසි හිඟ වීමයි. මුද්දා යනු ඇඟිලි පුරුක් ගනිමින් කරනු ලබන ගණිත ශාස්ත්‍රයයි. ගණනා යනු අඛණ්ඩව කරනු ලබන ගණනය කිරීමයි. සංඛාන යනු සංකලනය (එකතු කිරීම) ආදී ක්‍රම මගින් කරනු ලබන රාශි ගණනයයි. යමෙකුට මෙම ශාස්ත්‍රය මැනවින් පිහිටා තිබේ නම්, ඔහු ගසක් දෙස බලා එහි මෙපමණ කොළ ප්‍රමාණයක් ඇතැයි පවා හඳුනා ගනී. කාව්‍ය ශාස්ත්‍රය ගැන "මහණෙනි, කවීන් සිව්දෙනෙකි. එනම්: චින්තා කවි, සුත කවි, අත්ථ කවි සහ පටිභාන කවි" යනුවෙන් වදාරා ඇත. මේ සිව්වැදෑරුම් කවීන්ගේ ක්‍රමයට අනුව, තමාගේ කල්පනා ශක්තියෙන් හෝ, 'වෙස්සන්තර නමින් රජ කෙනෙක් සිටියහ' ආදී දේ අසා ඒ ඇසුරින් හෝ, මේ පදයේ අර්ථය මෙසේය කියා අර්ථය ගලපමින් හෝ, යමක් දැක ඒ මොහොතේම උපදින ප්‍රතිභා ඥානයෙන් හෝ ජීවිකාව සඳහා කවි තැනීම මින් අදහස් වේ. ලෝකායත ශාස්ත්‍රය ගැන කලින් පවසන ලදී.

26. Āvāhanaṃ nāma imassa dārakassa asukakulato asukanakkhattena dārikaṃ ānethāti āvāhakaraṇaṃ. Vivāhananti imaṃ dārikaṃ asukassa nāma dārakassa asukanakkhattena detha, evamassā vuḍḍhi bhavissatīti vivāhakaraṇaṃ. Saṃvaraṇanti saṃvaraṇaṃ nāma ‘ajja nakkhattaṃ sundaraṃ, ajjeva samaggā hotha, iti vo viyogo na bhavissatī’ti evaṃ samaggakaraṇaṃ. Vivaraṇaṃ nāma ‘sace viyujjitukāmattha, ajjeva viyujjatha[Pg.91], iti vo puna saṃyogo na bhavissatī’ti evaṃ visaṃyogakaraṇaṃ. Saṅkiraṇanti ‘uṭṭhānaṃ vā iṇaṃ vā dinnaṃ dhanaṃ ajja saṅkaḍḍhatha, ajja saṅkaḍḍhitañhi taṃ thāvaraṃ hotī’ti evaṃ dhanapiṇḍāpanaṃ. Vikiraṇanti ‘sace payogauddhārādivasena dhanaṃ payojitukāmattha, ajja payojitaṃ diguṇacatugguṇaṃ hotī’ti evaṃ dhanapayojāpanaṃ. Subhagakaraṇanti piyamanāpakaraṇaṃ vā sassirīkakaraṇaṃ vā. Dubbhagakaraṇanti tabbiparītaṃ. Viruddhagabbhakaraṇanti viruddhassa vilīnassa aṭṭhitassa matassa gabbhassa karaṇaṃ. Puna avināsāya bhesajjadānanti attho. Gabbho hi vātena, pāṇakehi, kammunā cāti tīhi kāraṇehi vinassati. Tattha vātena vinassante nibbāpanīyaṃ sītalaṃ bhesajjaṃ deti, pāṇakehi vinassante pāṇakānaṃ paṭikammaṃ karoti, kammunā vinassante pana buddhāpi paṭibāhituṃ na sakkonti.

26. ආවාහන යනු "මෙම දරුවා සඳහා අසවල් පවුලෙන්, අසවල් නැකතින් දැරියක කැඳවාගෙන එන්න" යැයි පවසා විවාහ කටයුතු සැලසීමයි. විවාහන යනු "මෙම දැරිය අසවල් දරුවාට අසවල් නැකතින් පාවා දෙන්න, එවිට ඇයට යහපතක් වනු ඇත" යැයි පවසා විවාහ කර දීමයි. සංවරණ යනු "අද නැකත ඉතා හොඳය, අදම සමඟි වන්න, එවිට ඔබ අතර වෙන්වීමක් සිදු නොවේ" යනාදී වශයෙන් සමඟි කරවීමයි. විවරණ යනු "ඔබ වෙන්වීමට කැමති නම් අදම වෙන් වන්න, එවිට නැවත එක්වීමක් සිදු නොවේ" යැයි පවසා වෙන් කරවීමයි. සංකිරණ යනු "තමාගේ බදු මුදල් හෝ අනුන්ට දුන් ණය මුදල් අද රැස් කරගන්න, එවිට ඒ ධනය ස්ථාවර වේ" යැයි පවසා ධනය රැස් කරවීමයි. විකිරණ යනු "වෙළඳාම් කටයුතු හෝ ආයෝජන සඳහා ධනය යෙදවීමට අවශ්‍ය නම් අද එය සිදු කරන්න, එවිට එය දෙගුණ තෙගුණ වනු ඇත" යැයි ධනය යෙදවීමයි. සුභගකරණ යනු ප්‍රියමනාප බව ඇති කිරීම හෝ ශ්‍රියාව ඇති කිරීමයි. දුබ්භගකරණ යනු එහි විරුද්ධ පැත්තයි. විරුද්ධගර්භකරණ යනු ගිලිහී යාමට හෝ විනාශ වීමට යන ගර්භයක් (දරු ගැබක්) රැක ගැනීම සඳහා බෙහෙත් ලබා දීමයි. ගැබ් විනාශ වීම වාතය නිසා හෝ, කුඩා පණුවන් නිසා හෝ, කර්මය නිසා හෝ යන කරුණු තුනෙන් සිදු විය හැකිය. එහිදී වාතය නිසා ගැබ් විනාශ වන විට එය සන්සිඳුවන සිසිල් ඖෂධ දිය යුතුය. පණුවන් නිසා වන විට ඒ සඳහා පිළියම් කළ යුතුය. නමුත් කර්මය නිසා ගැබ් විනාශ වන විට එය වැළැක්වීමට බුදුවරුන්ට පවා නොහැකිය.

Jivhānibandhananti mantena jivhāya bandhakaraṇaṃ. Hanusaṃhanananti mukhabandhamantena yathā hanukaṃ cāletuṃ na sakkonti, evaṃ bandhakaraṇaṃ. Hatthābhijappananti hatthānaṃ parivattanatthaṃ mantajappanaṃ. Tasmiṃ kira mante sattapadantare ṭhatvā jappite itaro hatthe parivattetvā khipati. Kaṇṇajappananti kaṇṇehi saddaṃ assavanatthāya vijjāya jappanaṃ. Taṃ kira jappitvā vinicchayaṭṭhāne yaṃ icchati, taṃ bhaṇati, paccatthiko taṃ na suṇāti, tato paṭivacanaṃ sampādetuṃ na sakkoti. Ādāsapañhanti ādāse devataṃ otāretvā pañhapucchanaṃ. Kumārikapañhanti kumārikāya sarīre devataṃ otāretvā pañhapucchanaṃ. Devapañhanti dāsiyā sarīre devataṃ otāretvā pañhapucchanaṃ. Ādiccupaṭṭhānanti jīvikatthāya ādiccapāricariyā. Mahatupaṭṭhānanti tatheva mahābrahmapāricariyā. Abbhujjalananti mantena mukhato aggijālānīharaṇaṃ. Sirivhāyananti ‘‘ehi siri, mayhaṃ sire patiṭṭhāhī’’ti evaṃ sirena siriyā avhāyanaṃ.

ජිව්හා නිබන්ධන යනු මන්ත්‍ර බලයෙන් දිව බැඳ දැමීමයි. හනුසංහනන යනු හකු පාඩම් සොලවන්නට නොහැකි වන සේ මන්ත්‍ර මගින් මුඛය බැඳ දැමීමයි. හත්ථාභිජප්පන යනු අතේ තිබෙන ආයුධය ඉවතට හැරවීම සඳහා මන්ත්‍ර මැතිරීමයි. පියවර හතක් ඇතුළත සිට එම මන්ත්‍රය මැතිරූ විට අනෙක් පුද්ගලයා අත තිබෙන ආයුධය ඉවතට කර දමන බව කියනු ලැබේ. කණ්ණජප්පන යනු කන්වලට ශබ්ද නෑසෙන සේ මන්ත්‍ර මැතිරීමයි. එම මන්ත්‍රය මැතිරූ විට විනිශ්චය සභාවකදී තමන්ට රිසි දේ පැවසිය හැකි බවත්, ප්‍රතිවාදියාට එය නෑසෙන බැවින් පිළිතුරු දිය නොහැකි වන බවත් කියනු ලැබේ. ආදාසපඤ්හ යනු කන්නාඩියකට දේවතාවකු ආරූඪ කර ප්‍රශ්න විමසීමයි. කුමාරිකපඤ්හ යනු දැරියකගේ ශරීරයට දේවතාවකු ආරූඪ කර ප්‍රශ්න විමසීමයි. දේවපඤ්හ යනු දේව දාසියකගේ ශරීරයට දේවතාවකු ආරූඪ කර ප්‍රශ්න විමසීමයි. ආදිච්චුපට්ඨාන යනු ජීවිකාව සඳහා සූර්යයාට උපස්ථාන කිරීමයි. මහතුපට්ඨාන යනු මහා බ්‍රහ්මයාට උපස්ථාන කිරීමයි. අබ්භුජ්ජලන යනු මන්ත්‍ර බලයෙන් මුඛයෙන් ගිනි දැල් පිට කිරීමයි. සිරිව්හායන යනු "සිරී දේවිය වැඩම කර මාගේ හිසෙහි පිහිටාවා" යැයි පවසා හිස නමා සිරී දේවිය ආරාධනා කිරීමයි.

27. Santikammanti devaṭṭhānaṃ gantvā sace me idaṃ nāma samijjhissati, tumhākaṃ iminā ca iminā ca upahāraṃ karissāmīti samiddhikāle kattabbaṃ santipaṭissavakammaṃ. Tasmiṃ pana samiddhe tassa karaṇaṃ paṇidhikammaṃ nāma. Bhūrikammanti bhūrighare vasitvā gahitamantassa payogakaraṇaṃ. Vassakammaṃ vossakammanti ettha vassoti puriso, vossoti paṇḍako. Iti vossassa [Pg.92] vassakaraṇaṃ vassakammaṃ, vassassa vossakaraṇaṃ vossakammaṃ. Taṃ pana karonto acchandikabhāvamattaṃ pāpeti, na liṅgaṃ antaradhāpetuṃ sakkoti. Vatthukammanti akatavatthusmiṃ gehapatiṭṭhāpanaṃ. Vatthuparikammanti ‘‘idañcidañcāharathā’’ti vatvā vatthubalikammakaraṇaṃ. Ācamananti udakena mukhasuddhikaraṇaṃ. Nhāpananti aññesaṃ nhāpanaṃ. Juhananti tesaṃ atthāya aggijuhanaṃ. Vamananti yogaṃ datvā vamanakaraṇaṃ. Virecanepi eseva nayo. Uddhaṃvirecananti uddhaṃ dosānaṃ nīharaṇaṃ. Adhovirecananti adho dosānaṃ nīharaṇaṃ. Sīsavirecananti sirovirecanaṃ. Kaṇṇatelanti kaṇṇānaṃ bandhanatthaṃ vā vaṇaharaṇatthaṃ vā bhesajjatelapacanaṃ. Nettatappananti akkhitappanatelaṃ. Natthukammanti telena yojetvā natthukaraṇaṃ. Añjananti dve vā tīṇi vā paṭalāni nīharaṇasamatthaṃ khārañjanaṃ. Paccañjananti nibbāpanīyaṃ sītalabhesajjañjanaṃ. Sālākiyanti salākavejjakammaṃ. Sallakattiyanti sallakattavejjakammaṃ. Dārakatikicchā vuccati komārabhaccavejjakammaṃ. Mūlabhesajjānaṃ anuppādananti iminā kāyatikicchanaṃ dasseti. Osadhīnaṃ paṭimokkhoti khārādīni datvā tadanurūpe vaṇe gate tesaṃ apanayanaṃ.

27. ශාන්තිකර්ම යනු දේවස්ථානයකට ගොස් 'ඉදින් මගේ මේ අභිප්‍රාය ඉටු වන්නේ නම්, ඔබ වහන්සේලාට මෙයින් හා මෙයින් පිදුම් කරන්නෙමි' යි පවසා, එම අභිප්‍රාය ඉටු වූ කල්හි කළ යුතු වූ පොරොන්දු වූ පිදීමයි. එය සාර්ථක වූ පසු ඒ පිදීම සිදු කිරීම 'පණිධිකර්ම' නම් වේ. භූරිකර්ම යනු භූගත ගෘහයක වසමින් ඉගෙන ගත් මන්ත්‍ර ප්‍රයෝග කිරීමයි. වස්සකර්ම සහ වොස්සකර්ම යන මෙහි 'වස්ස' යනු පුරුෂයා ය, 'වොස්ස' යනු පණ්ඩකයා (නපුංසකයා) ය. මෙසේ පණ්ඩකයෙකු පුරුෂයෙකු කිරීමේ විද්‍යාව වස්සකර්ම වන අතර, පුරුෂයෙකු පණ්ඩකයෙකු කිරීමේ විද්‍යාව වොස්සකර්ම වේ. එහෙත් එය කරන වෙදැදුරා ස්ත්‍රීන් කෙරෙහි ඇති ආශාව නැති කිරීම පමණක් කරයි, ලිංගික ස්වභාවය සම්පූර්ණයෙන්ම වෙනස් කිරීමට ඔහුට නොහැකිය. වස්තුකර්ම යනු නිවාස නොමැති භූමියක නිවාස ඉදි කරවීමේ විද්‍යාවයි. වස්තුපරිකර්ම යනු 'මේ මේ දේ රැගෙන එන්න' යි කියා භූමියට අධිගෘහිත දේවතාවන්ට බිලි පූජා පැවැත්වීමයි. ආචමන යනු පැන් මගින් මුඛය පිරිසිදු කරවීමයි. නහාපන යනු අන්‍යයන් නැහැවීමයි. ජුහන යනු ඔවුන්ගේ යහපත පිණිස ගිනි පිදීමයි. වමන යනු ඖෂධ දී වමනය කරවීමයි. විරේක කිරීමෙහි ද මේ ක්‍රමයම වේ. උද්ධංවිරේචන යනු සිරුරේ ඉහළ කොටසින් දෝෂ පිටතට ඉවත් කිරීමයි. අධෝවිරේචන යනු සිරුරේ පහළ කොටසින් දෝෂ පිටතට ඉවත් කිරීමයි. සීසවිරේචන යනු හිසෙහි දෝෂ පිට කිරීමයි. කණ්ණතෙල යනු කන් බැඳීම පිණිස හෝ තුවාල සුව කිරීම පිණිස බෙහෙත් තෙල් සිඳීමේ වෙදකමයි. නෙත්තතප්පන යනු ඇස්වල දැවිල්ල නිවන තෙල් ගැල්වීමයි. නත්ථුකම්ම යනු තෙල් යොදා නස්‍ය කිරීමයි. අඤ්ජන යනු ඇස් පටල දෙකක් හෝ තුනක් ඉවත් කිරීමට සමත් රළු අඳුන් ගැල්වීමයි. පච්චඤ්ජන යනු දැවිල්ල නිවන සිසිල් බෙහෙත් අඳුන් ගැල්වීමයි. සාලාකිය යනු ශල්‍යකර්ම කිරීමේ වෙදකමයි. සල්ලකත්තිය යනු ශරීරයේ ඇනුණු හී හුල් ආදිය ඉවත් කිරීමේ ශල්‍ය වෙදකමයි. කුමාරභච්ච යනු ළදරු වෙදකමයි. මූලභේසජ්ජානං අනුප්පාදානං යනු මෙයින් කයට ප්‍රතිකාර කිරීම දක්වයි. ඕසධීනං පටිමොක්ඛෝ යනු ක්ෂාර ආදිය දී ඊට අනුරූපව තුවාලය සුව වූ විට එම බෙහෙත් ඉවත් කිරීමයි.

Ettāvatā mahāsīlaṃ niṭṭhitaṃ hoti.

මෙතෙකින් මහා සීලය නිමාවට පත් වේ.

Pubbantakappikasassatavādavaṇṇanā

පූර්වාන්තකල්පික ශාස්වතවාදය පිළිබඳ වර්ණනාවයි.

28. Evaṃ brahmadattena vuttavaṇṇassa anusandhivasena tividhaṃ sīlaṃ vitthāretvā idāni bhikkhusaṅghena vuttavaṇṇassa anusandhivasena – ‘‘atthi, bhikkhave, aññeva dhammā gambhīrā duddasā’’tiādinā nayena suññatāpakāsanaṃ ārabhi. Tattha dhammāti guṇe, desanāyaṃ, pariyattiyaṃ, nissatteti evamādīsu dhammasaddo vattati.

28. මෙසේ බ්‍රහ්මදත්ත මානවකයා විසින් පවසන ලද ගුණයට අනුරූපව තෙවැදෑරුම් සීලය විස්තර කොට, දැන් භික්ෂු සංඝයා විසින් පවසන ලද ගුණයට අනුරූපව 'මහණෙනි, මීට වඩා වෙනස් වූ, ගැඹුරු වූ, දැකීමට අපහසු වූ ධර්මයෝ ඇත්තාහ' යනාදී ක්‍රමයෙන් ශුන්‍යතාව ප්‍රකාශ කිරීම ආරම්භ කරන ලදී. එහි 'ධර්ම' යන වචනය ගුණය, දේශනාව, පර්යාප්තිය සහ සත්ත්වයෙකු නොවන බව (නිස්සත්ත) යන අර්ථයන්හි යෙදේ.

‘‘Na hi dhammo adhammo ca, ubho samavipākino;

Adhammo nirayaṃ neti, dhammo pāpeti suggati’’nti. (theragā. 304);

'ධර්මය හා අධර්මය යන දෙකම එක සමාන විපාක දෙන්නෝ නොවෙති. අධර්මය නිරයට පමුණුවයි, ධර්මය සුගතියට පමුණුවයි' යනාදී තැන්හි...

Ādīsu hi guṇe dhammasaddo. ‘‘Dhammaṃ, vo bhikkhave, desessāmi ādikalyāṇa’’ntiādīsu (ma. ni. 3.420) desanāyaṃ. ‘‘Idha bhikkhu dhammaṃ pariyāpuṇāti suttaṃ[Pg.93], geyya’’ntiādīsu (a. ni. 5.73) pariyattiyaṃ. ‘‘Tasmiṃ kho pana samaye dhammā honti, khandhā hontī’’tiādīsu (dha. sa. 121) nissatte. Idha pana guṇe vattati. Tasmā atthi, bhikkhave, aññeva tathāgatassa guṇāti evamettha attho daṭṭhabbo.

යනාදී තැන්හි 'ධර්ම' ශබ්දය 'ගුණය' යන අර්ථයෙහි යෙදේ. 'මහණෙනි, මම ඔබට මුල මැද අග යහපත් වූ ධර්මය දේශනා කරමි' යනාදී තැන්හි 'දේශනාව' යන අර්ථයෙහි යෙදේ. 'මෙහි භික්ෂුව ධර්මය ඉගෙන ගනී, එනම් සූත්‍ර, ගෙය්‍ය...' යනාදී තැන්හි 'පර්යාප්තිය' යන අර්ථයෙහි යෙදේ. 'ඒ අවස්ථාවෙහි ධර්මයෝ වෙති, ස්කන්ධයෝ වෙති' යනාදී තැන්හි 'සත්ත්වයෙකු නොවන ස්වභාවය' යන අර්ථයෙහි යෙදේ. මෙම සූත්‍රයෙහි නම් 'ගුණය' යන අර්ථයෙහි යෙදේ. එබැවින්, 'මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේගේ තවත් ගුණ ඇත්තාහ' යන්න මෙහි අර්ථය ලෙස දත යුතුය.

Gambhīrāti mahāsamuddo viya makasatuṇḍasūciyā aññatra tathāgatā aññesaṃ ñāṇena alabbhaneyyapatiṭṭhā, gambhīrattāyeva duddasā. Duddasattāyeva duranubodhā. Nibbutasabbapariḷāhattā santā, santārammaṇesu pavattanatopi santā. Atittikaraṇaṭṭhena paṇītā, sādurasabhojanaṃ viya. Uttamañāṇavisayattā na takkena avacaritabbāti atakkāvacarā. Nipuṇāti saṇhasukhumasabhāvattā. Bālānaṃ avisayattā, paṇḍitehiyeva veditabbāti paṇḍitavedanīyā.

'ගැඹුරු' යනු මදුරුවෙකුගේ හොට වැනි ඉතා සියුම් ඉදිකටුවකින් මහා සමුද්‍රයේ පතුල සොයාගත නොහැක්කා සේ, තථාගතයන් වහන්සේ හැර අන්‍යයන්ගේ ඥානයෙන් පතුල දැකිය නොහැකි බැවිනි. ගැඹුරු බැවින්ම දැකීමට අපහසුය. දැකීමට අපහසු බැවින්ම තේරුම් ගැනීමට අපහසුය. සියලු කෙලෙස් දැවිලි සංසිඳී ඇති බැවින් 'ශාන්ත' ය, ශාන්ත වූ අරමුණෙහි පවතින බැවින් ද 'ශාන්ත' ය. රසවත් උතුම් භෝජනයක් සේ තෘප්තියට පත් විය නොහැකි තරම් අතිශයින් උතුම් බැවින් 'ප්‍රණීත' ය. උත්තම ඥානයට පමණක් විෂය වන බැවින් තර්කයෙන් බැසගත නොහැකි බැවින් 'අතක්කාවචර' ය. සියුම් හා මෘදු ස්වභාව ඇති බැවින් 'නිපුණ' ය. අඥානයන්ට විෂය නොවන බැවින් ද පණ්ඩිතයන් විසින්ම දත යුතු බැවින් ද 'පණ්ඩිතවේදනීය' වේ.

Ye tathāgato sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedetīti ye dhamme tathāgato anaññaneyyo hutvā sayameva abhivisiṭṭhena ñāṇena paccakkhaṃ katvā pavedeti, dīpeti, katheti, pakāsetīti attho. Yehīti yehi guṇadhammehi. Yathābhuccanti yathābhūtaṃ. Vaṇṇaṃ sammā vadamānā vadeyyunti tathāgatassa vaṇṇaṃ vattukāmā sammā vadeyyuṃ, ahāpetvā vattuṃ sakkuṇeyyunti attho. Katame ca pana te dhammā bhagavatā evaṃ thomitāti? Sabbaññutaññāṇaṃ. Yadi evaṃ, kasmā bahuvacananiddeso katoti? Puthucittasamāyogato ceva, puthuārammaṇato ca. Tañhi catūsu ñāṇasampayuttamahākiriyacittesu labbhati, na cassa koci dhammo ārammaṇaṃ nāma na hoti. Yathāha – ‘‘atītaṃ sabbaṃ jānātīti sabbaññutaññāṇaṃ, tattha āvaraṇaṃ natthīti anāvaraṇañāṇa’’ntiādi (paṭi. ma. 1.120). Iti puthucittasamāyogato punappunaṃ uppattivasena puthuārammaṇato ca bahuvacananiddeso katoti.

'තථාගතයන් වහන්සේ යම් ධර්ම කෙනෙකු තමන් වහන්සේම විශිෂ්ට ඥානයෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂ කොට පවසන සේක් ද' යනු, තථාගතයන් වහන්සේ අන්‍යයන්ගෙන් උපදෙස් නොලබා තමන් වහන්සේම විශිෂ්ට වූ අරහත් මග්ග ඥානයෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂ කොට පෙන්වා දෙන, වදාරන, ප්‍රකාශ කරන ධර්මයන් යන්න අර්ථයයි. 'යම් කෙනෙකුගෙන්' යනු ඒ ගුණධර්මයන්ගෙනි. 'යථාභුච්චං' යනු ඇති සැටියෙනි. 'ගුණ මැනවින් පවසන්නෝ පවසන්නාහුය' යනු තථාගතයන් වහන්සේගේ ගුණ පැවසීමට කැමති අය කිසිවක් අඩු නොකොට මැනවින් පවසන්නට සමත් වන්නාහුය යන්න අර්ථයයි. 'භගවත් බුදු පියාණන් වහන්සේ විසින් මෙසේ පසසන ලද ඒ ධර්මයෝ කවරහු ද?' යත්, එය සර්වඥතා ඥානයයි. ඉදින් එසේ නම්, බහු වචනයෙන් සඳහන් කළේ මන්ද? බොහෝ සිත් හා යෙදෙන බැවින් ද බොහෝ අරමුණු ඇති බැවින් ද වේ. එම ඥානය ඥානසම්ප්‍රයුක්ත මහා ක්‍රියා සිත් සතරෙහි ලබනු ලැබේ, එයට අරමුණු නොවන කිසිදු ධර්මයක් නැත. 'සියලු අතීතය දන්නේ සර්වඥතා ඥානයයි, එහි ආවරණයක් නැති බැවින් අනාවරණ ඥානයයි' යනාදී වශයෙන් දේශනා කරන ලදී. මෙසේ බොහෝ සිත්වල නැවත නැවත උපදින බැවින් හා බොහෝ අරමුණු ඇති බැවින් බහු වචනයෙන් දක්වන ලදී.

‘‘Aññevā’’ti idaṃ panettha vavatthāpanavacanaṃ, ‘‘aññeva, na pāṇātipātā veramaṇiādayo. Gambhīrāva na uttānā’’ti evaṃ sabbapadehi yojetabbaṃ. Sāvakapāramīñāṇañhi gambhīraṃ, paccekabodhiñāṇaṃ pana tato gambhīrataranti tattha vavatthānaṃ natthi, sabbaññutaññāṇañca tatopi gambhīrataranti tatthāpi vavatthānaṃ natthi, ito panaññaṃ gambhīrataraṃ natthi; tasmā gambhīrā vāti vavatthānaṃ labbhati. Tathā duddasāva duranubodhā vāti sabbaṃ veditabbaṃ.

'අන්‍ය වූම' යනු මෙහි විශේෂ කොට වෙන් කර දක්වන වචනයකි. එනම් 'සීලයට වඩා වෙනස් වූම, ප්‍රාණඝාතයෙන් වැළකීම ආදී සීලයන් නොවන්නා වූ, නොගැඹුරු නොවූ, ගැඹුරු වූම' යනුවෙන් සියලු පද සමඟ මෙය ගැලපිය යුතුය. ශ්‍රාවක පාරමී ඥානය ගැඹුරුය, ප්‍රත්‍යෙක බෝධි ඥානය ඊටත් වඩා ගැඹුරුය, එහි මේ විශේෂණය (වෙන් කිරීම) නැත. සර්වඥතා ඥානය ඒ සියල්ලටම වඩා ගැඹුරුය, ඉන් ඔබ්බට වඩා ගැඹුරු වූ ඥානයක් නැත. එබැවින් 'ගැඹුරු වූම' යන්න මෙහි විශේෂ කොට යෙදිය හැකිය. එසේම 'දැකීමට අපහසු වූම', 'තේරුම් ගැනීමට අපහසු වූම' යනුවෙන් ද සියල්ල දත යුතුය.

Katame [Pg.94] ca te bhikkhaveti ayaṃ pana tesaṃ dhammānaṃ kathetukamyatā pucchā. Santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇātiādi pucchāvissajjanaṃ. Kasmā panetaṃ evaṃ āraddhanti ce? Buddhānañhi cattāri ṭhānāni patvā gajjitaṃ mahantaṃ hoti, ñāṇaṃ anupavisati, buddhañāṇassa mahantabhāvo paññāyati, desanā gambhīrā hoti, tilakkhaṇāhatā, suññatāpaṭisaṃyuttā. Katamāni cattāri? Vinayapaññattiṃ, bhūmantaraṃ, paccayākāraṃ, samayantaranti. Tasmā – ‘‘idaṃ lahukaṃ, idaṃ garukaṃ, idaṃ satekicchaṃ, idaṃ atekicchaṃ, ayaṃ āpatti, ayaṃ anāpatti, ayaṃ chejjagāminī, ayaṃ vuṭṭhānagāminī, ayaṃ desanāgāminī, ayaṃ lokavajjā, ayaṃ paṇṇattivajjā, imasmiṃ vatthusmiṃ idaṃ paññapetabba’’nti yaṃ evaṃ otiṇṇe vatthusmiṃ sikkhāpadapaññāpanaṃ nāma, tattha aññesaṃ thāmo vā balaṃ vā natthi; avisayo esa aññesaṃ, tathāgatasseva visayo. Iti vinayapaññattiṃ patvā buddhānaṃ gajjitaṃ mahantaṃ hoti, ñāṇaṃ anupavisati…pe… suññatāpaṭisaṃyuttāti.

"මහණෙනි, ඒ ධර්මයන් කවරහුද?" යන්න එම සර්වඥතා ගුණ ධර්මයන් විස්තර කිරීමට ඇති කැමැත්ත නිසා කරන ලද ප්‍රශ්නයකි. "මහණෙනි, ඇතැම් මහණ බමුණෝ සිටිති" යනාදී වශයෙන් දැක්වෙන්නේ එම ප්‍රශ්නයට දෙන ලද පිළිතුරයි. මෙය මෙසේ ආරම්භ කරන ලද්දේ මක්නිසාද යත්? බුදුවරුන් කරුණු සතරක් හමු වූ කල්හි පවත්වනු ලබන දේශනා හඬ ඉතා ශ්‍රේෂ්ඨ වේ; ඥානය ඒ කෙරෙහි විනිවිද යයි; බුද්ධ ඥානයෙහි මහත් බව ප්‍රකට වේ; දේශනාව ගැඹුරු වේ; ත්‍රිලක්ෂණයෙන් යුක්ත වේ; තවද එය ශූන්‍යතාව හා බැඳී පවතී. ඒ කරුණු සතර කවරේද? විනය පැනවීම (විනයපඤ්ඤත්ති), භූමි ප්‍රභේද (භූමන්තර), ප්‍රත්‍යාකාරය (පච්චයාකාර) සහ පරසමය හෙවත් අන්‍ය ලබ්ධීන් (සමයන්තර) යනුයි. එබැවින් - "මෙය සැහැල්ලු (ලහුක) ඇවැතකි, මෙය බරපතළ (ගරුක) ඇවැතකි, මෙය පිළියම් කළ හැකි (සතේකිච්ඡ) ඇවැතකි, මෙය පිළියම් කළ නොහැකි (අතේකිච්ඡ) ඇවැතකි, මෙය ඇවැතකි, මෙය ඇවැතක් නොවේ, මෙය සසුනෙන් සිඳී යන (ඡේජ්ජගාමිනී) ඇවැතකි, මෙය වුට්ඨානයෙන් ශුද්ධ විය යුතු (වුට්ඨානගාමිනී) ඇවැතකි, මෙය දේශනා කිරීමෙන් ශුද්ධ විය යුතු (දේශනාගාමිනී) ඇවැතකි, මෙය ලෝක වජ්ජයකි, මෙය පන්නත්ති වජ්ජයකි, මේ කරුණෙහිලා මේ ශික්ෂා පදය පැනවිය යුතුය" යනාදී වශයෙන් කරුණු එළඹි කල්හි කරනු ලබන ශික්ෂා පද පැනවීමෙහිලා බුදුරජාණන් වහන්සේ හැර අන්‍යයන්ගේ ඥාන ශක්තියක් හෝ කාය ශක්තියක් නැත; මෙය අන්‍යයන්ට විෂය නොවේ; තථාගතයන් වහන්සේටම විෂය වූ කරුණකි. මෙසේ විනය පැනවීම් කරුණෙහිලා බුදුවරුන්ගේ දේශනා හඬ මහත් වේ, ඥානය ඒ කෙරෙහි විනිවිද යයි ...පේ... ශූන්‍යතාව හා බැඳී පවතී.

Tathā ime cattāro satipaṭṭhānā nāma…pe… ariyo aṭṭhaṅgiko maggo nāma, pañca khandhā nāma, dvādasa āyatanāni nāma, aṭṭhārasa dhātuyo nāma, cattāri ariyasaccāni nāma, bāvīsatindriyāni nāma, nava hetū nāma, cattāro āhārā nāma, satta phassā nāma, satta vedanā nāma, satta saññā nāma, satta cetanā nāma, satta cittāni nāma. Etesu ettakā kāmāvacarā dhammā nāma, ettakā rūpāvacaraarūpāvacarapariyāpannā dhammā nāma, ettakā lokiyā dhammā nāma, ettakā lokuttarā dhammā nāmāti catuvīsatisamantapaṭṭhānaṃ anantanayaṃ abhidhammapiṭakaṃ vibhajitvā kathetuṃ aññesaṃ thāmo vā balaṃ vā natthi, avisayo esa aññesaṃ, tathāgatasseva visayo. Iti bhūmantaraparicchedaṃ patvā buddhānaṃ gajjitaṃ mahantaṃ hoti, ñāṇaṃ anupavisati…pe… suññatāpaṭisaṃyuttāti.

එමෙන්ම, මේ සතර සතිපට්ඨාන නම් වේ ...පේ... ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය නම් වේ, පංචස්කන්ධ නම් වේ, දොළොස් ආයතන නම් වේ, දහඅට ධාතු නම් වේ, චතුරාර්ය සත්‍ය නම් වේ, විසිදෙකක් ඉන්ද්‍රිය නම් වේ, නවයක් හේතු නම් වේ, සතර ආහාර නම් වේ, සත් වැදෑරුම් ස්පර්ශ නම් වේ, සත් වැදෑරුම් වේදනා නම් වේ, සත් වැදෑරුම් සංඥා නම් වේ, සත් වැදෑරුම් චේතනා නම් වේ, සත් වැදෑරුම් සිත් නම් වේ. මොවුන් අතුරින් මෙතෙක් ධර්මයන් කාමාවචර ධර්ම වේ, මෙතෙක් ධර්මයන් රූපාවචර, අරූපාවචර හා පර්යාපන්න (ලෞකික) ධර්ම වේ, මෙතෙක් ධර්මයන් ලෝකෝත්තර ධර්ම වේ යනාදී වශයෙන් විසිහතරක් වූ සමන්තපට්ඨානයන්ගෙන් හා අනන්ත වූ ක්‍රමයන්ගෙන් යුත් අභිධර්ම පිටකය බෙදා දක්වා දේශනා කිරීමට අන්‍යයන්ට ශක්තියක් හෝ බලයක් නැත. එය අන්‍යයන්ට විෂය නොවන අතර තථාගතයන් වහන්සේටම විෂය වේ. මෙසේ භූමි ප්‍රභේදයන්හිදී බුදුවරුන්ගේ දේශනා හඬ මහත් වේ, ඥානය ඒ කෙරෙහි විනිවිද යයි ...පේ... ශූන්‍යතාව හා බැඳී පවතී.

Tathā ayaṃ avijjā saṅkhārānaṃ navahākārehi paccayo hoti, uppādo hutvā paccayo hoti, pavattaṃ hutvā, nimittaṃ, āyūhanaṃ, saṃyogo, palibodho, samudayo, hetu, paccayo hutvā paccayo hoti, tathā saṅkhārādayo viññāṇādīnaṃ. Yathāha – ‘‘kathaṃ paccayapariggahe paññā dhammaṭṭhitiñāṇaṃ? Avijjā saṅkhārānaṃ uppādaṭṭhiti ca pavattaṭṭhiti ca, nimittaṭṭhiti [Pg.95] ca, āyūhanaṭṭhiti ca, saṃyogaṭṭhiti ca, palibodhaṭṭhiti ca, samudayaṭṭhiti ca, hetuṭṭhiti ca, paccayaṭṭhiti ca, imehi navahākārehi avijjā paccayo, saṅkhārā paccayasamuppannā, ubhopete dhammā paccayasamuppannāti paccayapariggahe paññā dhammaṭṭhitiñāṇaṃ. Atītampi addhānaṃ, anāgatampi addhānaṃ avijjā saṅkhārānaṃ uppādaṭṭhiti ca…pe… jāti jarāmaraṇassa uppādaṭṭhiti ca…pe… paccayaṭṭhiti ca, imehi navahākārehi jāti paccayo, jarāmaraṇaṃ paccayasamuppannaṃ, ubhopete dhammā paccayasamuppannāti paccayapariggahe paññā dhammaṭṭhitiñāṇa’’nti (paṭi. ma. 1.45). Evamimaṃ tassa tassa dhammassa tathā tathā paccayabhāvena pavattaṃ tivaṭṭaṃ tiyaddhaṃ tisandhiṃ catusaṅkhepaṃ vīsatākāraṃ paṭiccasamuppādaṃ vibhajitvā kathetuṃ aññesaṃ thāmo vā balaṃ vā natthi, avisayo esa aññesaṃ, tathāgatasseva visayo, iti paccayākāraṃ patvā buddhānaṃ gajjitaṃ mahantaṃ hoti, ñāṇaṃ anupavisati…pe… suññatāpaṭisaṃyuttāti.

එමෙන්ම, මේ අවිද්‍යාව සංස්කාරයන්ට ආකාර නවයකින් ප්‍රත්‍ය වේ. එනම්: උප්පාද වශයෙන්, පවත්ත වශයෙන්, නිමිත්ත වශයෙන්, ආයූහන වශයෙන්, සංයෝග වශයෙන්, පළිබෝධ වශයෙන්, සමුදය වශයෙන්, හේතු වශයෙන් සහ ප්‍රත්‍ය වශයෙන් ප්‍රත්‍ය වේ. එමෙන්ම සංස්කාරාදී ධර්මයන් විඥානාදී ධර්මයන්ට ප්‍රත්‍ය වේ. ඒ බව මෙසේ දක්වා ඇත - "ප්‍රත්‍ය පරිග්‍රහයෙහි ප්‍රඥාව ධර්මස්ථිති ඥානය වන්නේ කෙසේද? අවිද්‍යාව සංස්කාරයන්ගේ උත්පාදස්ථිතිය ද, පවත්තස්ථිතිය ද, නිමිත්තස්ථිතිය ද, ආයූහනස්ථිතිය ද, සංයෝගස්ථිතිය ද, පළිබෝධස්ථිතිය ද, සමුදයස්ථිතිය ද, හේතුස්ථිතිය ද, ප්‍රත්‍යස්ථිතිය ද වේ. මේ ආකාර නවයෙන් අවිද්‍යාව ප්‍රත්‍යය වේ, සංස්කාරයෝ ප්‍රත්‍ය සමුත්පන්නයෝ වෙති. මේ ධර්ම දෙකම ප්‍රත්‍ය සමුත්පන්නයෝය යනුවෙන් ප්‍රත්‍ය පරිග්‍රහයෙහි ප්‍රඥාව ධර්මස්ථිති ඥානයයි. අතීත කාලයෙහි ද අනාගත කාලයෙහි ද අවිද්‍යාව සංස්කාරයන්ගේ උත්පාදස්ථිතිය ද ...පේ... ජාතිය ජරාමරණයේ උත්පාදස්ථිතිය ද ...පේ... ප්‍රත්‍යස්ථිතිය ද වේ. මේ ආකාර නවයෙන් ජාතිය ප්‍රත්‍යය වේ, ජරාමරණය ප්‍රත්‍ය සමුත්පන්න වේ, මේ ධර්ම දෙකම ප්‍රත්‍ය සමුත්පන්නයෝය යනුවෙන් ප්‍රත්‍ය පරිග්‍රහයෙහි ප්‍රඥාව ධර්මස්ථිති ඥානයයි" (පටිසම්භිදාමග්ග 1.45). මෙසේ ඒ ඒ ධර්මයන්ගේ ඒ ඒ ප්‍රත්‍ය භාවයෙන් පවත්නා වූ, වෘත්ත තුනක් (තිවට්ට), කාල තුනක් (තියද්ධ), සන්ධි තුනක් (තිසන්ධි), සංක්ෂේප හතරක් (චතුසංඛේප) සහ ආකාර විස්සකින් (වීසතාකාර) යුත් මේ පටිච්චසමුප්පාදය බෙදා දක්වා දේශනා කිරීමට අන්‍යයන්ට ශක්තියක් හෝ බලයක් නැත. එය අන්‍යයන්ට විෂය නොවන අතර තථාගතයන් වහන්සේටම විෂය වේ. මෙසේ ප්‍රත්‍යාකාරය කරුණෙහිලා බුදුවරුන්ගේ දේශනා හඬ මහත් වේ, ඥානය ඒ කෙරෙහි විනිවිද යයි ...පේ... ශූන්‍යතාව හා බැඳී පවතී.

Tathā cattāro janā sassatavādā nāma, cattāro ekaccasassatavādā, cattāro antānantikā, cattāro amarāvikkhepikā, dve adhiccasamuppannikā, soḷasa saññīvādā, aṭṭha asaññīvādā, aṭṭha nevasaññīnāsaññīvādā, satta ucchedavādā, pañca diṭṭhadhammanibbānavādā nāma. Te idaṃ nissāya idaṃ gaṇhantīti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni bhinditvā nijjaṭaṃ niggumbaṃ katvā kathetuṃ aññesaṃ thāmo vā balaṃ vā natthi, avisayo esa aññesaṃ, tathāgatasseva visayo. Iti samayantaraṃ patvā buddhānaṃ gajjitaṃ mahantaṃ hoti, ñāṇaṃ anupavisati, buddhañāṇassa mahantatā paññāyati, desanā gambhīrā hoti, tilakkhaṇāhatā, suññatāpaṭisaṃyuttāti.

එමෙන්ම සත්ව සමූහයා අතුරින් හතර දෙනෙක් ශාස්වතවාදීහු නම් වෙති, හතර දෙනෙක් ඒකච්චශාස්වතවාදීහු වෙති, හතර දෙනෙක් අන්තානන්තිකවාදීහු වෙති, හතර දෙනෙක් අමරාවික්ඛේපිකවාදීහු වෙති, දෙදෙනෙක් අධිච්චසමුප්පන්නිකවාදීහු වෙති, දහසය දෙනෙක් සඤ්ඤීවාදීහු වෙති, අට දෙනෙක් අසඤ්ඤීවාදීහු වෙති, අට දෙනෙක් නේවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාදීහු වෙති, හත් දෙනෙක් උච්ඡේදවාදීහු වෙති, පස් දෙනෙක් දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදීහු නම් වෙති. ඔවුන් මෙය නිසා මෙය වේ යයි පටිච්චසමුප්පාදය වැරදි ලෙස වටහාගෙන ගනු ලබන හැට දෙකක් වූ මිථ්‍යා දෘෂ්ටිගතයන් බෙදා වෙන් කර, අවුල් සහගත බව දුරු කර, පැහැදිලි ලෙස දේශනා කිරීමට අන්‍යයන්ට ශක්තියක් හෝ බලයක් නැත. එය අන්‍යයන්ට විෂය නොවන අතර තථාගතයන් වහන්සේටම විෂය වේ. මෙසේ පරසමය හෙවත් අන්‍ය ලබ්ධීන්ගේ කරුණෙහිලා බුදුවරුන්ගේ දේශනා හඬ මහත් වේ, ඥානය ඒ කෙරෙහි විනිවිද යයි, බුද්ධ ඥානයෙහි මහත් බව ප්‍රකට වේ, දේශනාව ගැඹුරු වේ, ත්‍රිලක්ෂණයෙන් යුක්ත වේ, ශූන්‍යතාව හා බැඳී පවතී.

Imasmiṃ pana ṭhāne samayantaraṃ labbhati, tasmā sabbaññutaññāṇassa mahantabhāvadassanatthaṃ desanāya ca suññatāpakāsanavibhāvanatthaṃ samayantaraṃ anupavisanto dhammarājā – ‘‘santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā’’ti evaṃ pucchāvissajjanaṃ ārabhi.

නමුත් මේ ස්ථානයෙහි පරසමය (අන්‍ය දෘෂ්ටි) දක්නට ලැබෙන බැවින්, සර්වඥතා ඥානයෙහි මහත් බව පෙන්වීම පිණිසත්, දේශනාවෙහි ශූන්‍යතාව ප්‍රකාශ කිරීම පැහැදිලි කිරීම පිණිසත්, අන්‍ය දෘෂ්ටිගතයන් කෙරෙහි සිය ඥානය මෙහෙයවමින් ධර්මරාජ වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ "මහණෙනි, ඇතැම් මහණ බමුණෝ සිටිති" යනාදී වශයෙන් පිළිතුරු දීම ආරම්භ කළ සේක.

29. Tattha santīti atthi saṃvijjanti upalabbhanti. Bhikkhaveti ālapanavacanaṃ. Eketi ekacce. Samaṇabrāhmaṇāti pabbajjūpagatabhāvena samaṇā, jātiyā brāhmaṇā. Lokena vā samaṇāti ca brāhmaṇāti ca evaṃ sammatā. Pubbantaṃ kappetvā vikappetvā gaṇhantīti pubbantakappikā. Pubbantakappo vā [Pg.96] etesaṃ atthīti pubbantakappikā. Tattha antoti ayaṃ saddo antaabbhantaramariyādalāmakaparabhāgakoṭṭhāsesu dissati. ‘‘Antapūro udarapūro’’tiādīsu hi ante antasaddo. ‘‘Caranti loke parivārachannā anto asuddhā bahi sobhamānā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.122) abbhantare. ‘‘Kāyabandhanassa anto jīrati (cūḷava. 278). ‘‘Sā haritantaṃ vā panthantaṃ vā selantaṃ vā udakantaṃ vā’’tiādīsu (ma. ni. 1.304) mariyādāyaṃ. ‘‘Antamidaṃ, bhikkhave, jīvikānaṃ yadidaṃ piṇḍolya’’ntiādīsu (saṃ. ni. 3.80) lāmake. ‘‘Esevanto dukkhassā’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.51) parabhāge. Sabbapaccayasaṅkhayo hi dukkhassa parabhāgo koṭīti vuccati. ‘‘Sakkāyo kho, āvuso, eko anto’’tiādīsu (a. ni. 6.61) koṭṭhāse. Svāyaṃ idhāpi koṭṭhāse vattati.

29. එහි 'සන්ති' යනු ඇත, විද්‍යමාන වේ, ප්‍රත්‍යක්ෂව දක්නට ලැබේ යන්නයි. 'භික්ඛවේ' යනු බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ඇමතීමේ වචනයකි. 'ඒකේ' යනු ඇතැම් (ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ) යන්නයි. 'සමණබ්‍රාහ්මණා' යනු පැවිද්දට පැමිණි බැවින් ශ්‍රමණයෝ ද, ජාතියෙන් බ්‍රාහ්මණයෝ ද වෙති. එසේ නැතහොත් ලෝකයා විසින් 'ශ්‍රමණයෝ' යැයි ද 'බ්‍රාහ්මණයෝ' යැයි ද මෙසේ සම්මත කරන ලද පුද්ගලයෝ ය. අතීත ස්කන්ධ කොටස පිළිබඳව තෘෂ්ණා දෘෂ්ටිවලින් කල්පනා කොට ග්‍රහණය කරගන්නා බැවින් 'පුබ්බන්තකප්පික' (අතීතය පිළිබඳ දෘෂ්ටි කල්පනා කරන්නෝ) නම් වෙති. එසේත් නැතහොත් මොවුන්ට අතීතය පිළිබඳ වූ දෘෂ්ටි කල්පනාවන් ඇති බැවින් 'පුබ්බන්තකප්පික' නම් වෙති. එහි 'අන්ත' යන ශබ්දය අතුනුබහන්, ඇතුළත, සීමාව, හීන/ලාමක බව, මතු කොටස (කෙළවර) සහ කොටස යන අර්ථවල දක්නට ලැබේ. 'අන්තපූරෝ උදරපූරෝ' යනාදියේදී 'අන්ත' ශබ්දය අතුනුබහන් යන අර්ථයෙහි යෙදේ. 'චරන්ති ලෝකේ පරිවාරඡන්නා අන්තෝ අසුද්ධා බහි සෝභමානා' යනාදියේදී ඇතුළත යන අර්ථයෙහි යෙදේ. 'කායබන්ධනස්ස අන්තෝ ජීරති' යනාදියේදී ද, 'සා හරිතන්තං වා පන්තන්තං වා...' යනාදියේදී ද සීමාව යන අර්ථයෙහි යෙදේ. 'අන්තමිදං භික්ඛවේ ජීවිකානං යදිදං පිණ්ඩෝල්‍යං' යනාදියේදී හීන/ලාමක අර්ථයෙහි යෙදේ. 'ඒසේවන්තෝ දුක්ඛස්ස' යනාදියේදී මතු කොටස (කෙළවර) යන අර්ථයෙහි යෙදේ. සියලු ප්‍රත්‍යයන්ගේ ක්ෂය වීම වූ නිවන දුකේ කෙළවර (පරභාග) යැයි කියනු ලැබේ. 'සක්කායෝ ඛෝ ආවුසෝ ඒකෝ අන්තෝ' යනාදියේදී කොටස යන අර්ථයෙහි යෙදේ. මෙහිදී ද (පුබ්බන්තකප්පික යන්නෙහි ද) 'අන්ත' ශබ්දය කොටස යන අර්ථයෙහි ම යෙදේ.

Kappasaddopi – ‘‘tiṭṭhatu, bhante bhagavā kappaṃ’’ (dī. ni. 2.167), ‘‘atthi kappo nipajjituṃ’’ (a. ni. 8.80), ‘‘kappakatena akappakataṃ saṃsibbitaṃ hotī’’ti, (pāci. 371) evaṃ āyukappalesakappavinayakappādīsu sambahulesu atthesu vattati. Idha taṇhādiṭṭhīsu vattatīti veditabbo. Vuttampi cetaṃ – ‘‘kappāti dve kappā, taṇhākappo ca diṭṭhikappo cā’’ti (mahāni. 28). Tasmā taṇhādiṭṭhivasena atītaṃ khandhakoṭṭhāsaṃ kappetvā pakappetvā ṭhitāti pubbantakappikāti evamettha attho veditabbo. Tesaṃ evaṃ pubbantaṃ kappetvā ṭhitānaṃ punappunaṃ uppajjanavasena pubbantameva anugatā diṭṭhīti pubbantānudiṭṭhino. Te evaṃdiṭṭhino taṃ pubbantaṃ ārabbha āgamma paṭicca aññampi janaṃ diṭṭhigatikaṃ karontā anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti aṭṭhārasahi vatthūhi.

'කප්ප' ශබ්දය ද - "ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්ස, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කල්පයක් වැඩසිටින සේක්වා" (ආයුකල්පය), "නිදාගැනීමට සුළු හේතුවක් (ලේශකල්පයක්) ඇත", "කප්පබින්දුව තැබූ වස්ත්‍රයෙන් නොතැබූ වස්ත්‍රය මසන ලදී" (විනයකල්පය) යනාදී වශයෙන් ආයුකල්ප, ලේශකල්ප, විනයකල්ප ආදී බොහෝ අර්ථවල යෙදේ. මෙහිදී එය තෘෂ්ණා කල්ප සහ දෘෂ්ටි කල්ප යන අර්ථවල යෙදෙන බව දත යුතුය. "කල්පයෝ නම් තණ්හා කල්පය සහ දිට්ඨි කල්පය යැයි දෙදෙනෙකි" යනුවෙන් ධර්මසේනාපති සාරිපුත්තයන් වහන්සේ විසින් ද වදාරන ලදී. එබැවින් තෘෂ්ණා දෘෂ්ටි වශයෙන් අතීත ස්කන්ධ කොටස් කල්පනා කොට (දෘෂ්ටි වශයෙන්) ගෙන සිටින බැවින් 'පුබ්බන්තකප්පික' නම් වෙති යන්න මෙහි අර්ථයයි. අතීතය පිළිබඳ එසේ කල්පනා කොට සිටින ඔවුන්ට නැවත නැවත උපදින ස්වභාවයෙන් අතීතය අනුව ගිය දෘෂ්ටියක් පවතින බැවින් 'පුබ්බන්තානුදෘෂ්ටික' (පුබ්බන්තානුදිට්ඨිනෝ) නම් වෙති. එවැනි දෘෂ්ටි ඇති ඔවුහු ඒ අතීතය අරමුණු කොට, එය ඇසුරු කොට, එය නිසා අන් අය ද දෘෂ්ටිගතිකයන් කරමින් කරුණු දහඅටක් (18) මගින් නොයෙක් ප්‍රකාර වූ 'අධිමුක්තිපද' (දෘෂ්ටි ප්‍රකාශනයන්) පවසති.

Tattha anekavihitānīti anekavidhāni. Adhimuttipadānīti adhivacanapadāni. Atha vā bhūtaṃ atthaṃ abhibhavitvā yathāsabhāvato aggahetvā pavattanato adhimuttiyoti diṭṭhiyo vuccanti. Adhimuttīnaṃ padāni adhimuttipadāni, diṭṭhidīpakāni vacanānīti attho. Aṭṭhārasahi vatthūhīti aṭṭhārasahi kāraṇehi.

එහි 'අනේකවිහිතානි' යනු නොයෙක් ප්‍රකාර වූ යන්නයි. 'අධිමුක්තිපදානි' යනු අධිවචන පද (නම් කිරීම්) වේ. එසේ නැතහොත් පවතින සැබෑ අර්ථය යටපත් කරමින් යථා ස්වභාවය ග්‍රහණය නොකොට පවතින බැවින් මිථ්‍යා දෘෂ්ටීන්ට 'අධිමුක්ති' යැයි කියනු ලැබේ. අධිමුක්තීන්ගේ (මිථ්‍යා දෘෂ්ටිවල) ප්‍රකාශන පද 'අධිමුක්තිපද' නම් වේ, එනම් දෘෂ්ටිය ප්‍රකාශ කරන වචන යන්න අර්ථයයි. 'අට්ඨාරසහි වත්ථූහි' යනු කරුණු දහඅටක් මගින් යන්නයි.

30. Idāni [Pg.97] yehi aṭṭhārasahi vatthūhi abhivadanti, tesaṃ kathetukamyatāya pucchāya ‘‘te ca kho bhonto’’tiādinā nayena pucchitvā tāni vatthūni vibhajitvā dassetuṃ ‘‘santi, bhikkhave’’tiādimāha. Tattha vadanti etenāti vādo, diṭṭhigatassetaṃ adhivacanaṃ. Sassato vādo etesanti sassatavādā, sassatadiṭṭhinoti attho. Eteneva nayena ito paresampi evarūpānaṃ padānaṃ attho veditabbo. Sassataṃ attānañca lokañcāti rūpādīsu aññataraṃ attāti ca lokoti ca gahetvā taṃ sassataṃ amaraṃ niccaṃ dhuvaṃ paññapenti. Yathāha – ‘‘rūpaṃ attā ceva loko ca sassato cāti attānañca lokañca paññapenti tathā vedanaṃ, saññaṃ, saṅkhāre, viññāṇaṃ attā ceva loko ca sassato cāti attānañca lokañca paññapentī’’ti.

30. දැන් යම් කරුණු දහඅටකින් (18) පවසත් ද, ඒවා ප්‍රකාශ කිරීමේ කැමැත්තෙන් "පින්වත්නි, ඔවුහු වනාහි..." යනාදී ක්‍රමයෙන් විමසා ඒ කරුණු විභජනය කොට දැක්වීම සඳහා "මහණෙනි, ඇතැම්..." යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'මෙනමින් පවසති' යන අර්ථයෙන් 'වාද' නම් වේ, මෙය දෘෂ්ටිගතයට නමකි. ඔවුන්ට ශාස්වත (සදාකාලික) වාදයක් ඇති බැවින් 'ශාස්වතවාදීහු' නම් වෙති, ශාස්වත දෘෂ්ටි ඇත්තෝ යනු අර්ථයයි. මේ ක්‍රමයෙන් ම මින් මතු එන මෙවැනි පදවල අර්ථ ද දත යුතුය. 'ශාස්වත වූ ආත්මය සහ ලෝකය' යනු රූප ආදී ස්කන්ධයන්ගෙන් එකක් ආත්මය කියා ද ලෝකය කියා ද ගෙන එය ශාස්වතය, අමරණීයය, නිත්‍යය, ස්ථිරය යනුවෙන් පැනවීමයි. ධර්මසේනාපති සාරිපුත්තයන් වහන්සේ වදාළ පරිදි: "රූපය ආත්මය ද ලෝකය ද ශාස්වත ද වේ යැයි ආත්මය හා ලෝකය පනවති, එමෙන්ම වේදනාව, සංඥාව, සංස්කාර, විඤ්ඤාණය ආත්මය ද ලෝකය ද ශාස්වත ද වේ යැයි ආත්මය හා ලෝකය පනවති" යනුවෙනි.

31. Ātappamanvāyātiādīsu vīriyaṃ kilesānaṃ ātāpanabhāvena ātappanti vuttaṃ. Tadeva padahanavasena padhānaṃ. Punappunaṃ yuttavasena anuyogoti. Evaṃ tippabhedaṃ vīriyaṃ anvāya āgamma paṭiccāti attho. Appamādo vuccati satiyā avippavāso. Sammā manasikāroti upāyamanasikāro, pathamanasikāro, atthato ñāṇanti vuttaṃ hoti. Yasmiñhi manasikāre ṭhitassa pubbenivāsānussati ñāṇaṃ ijjhati, ayaṃ imasmiṃ ṭhāne manasikāroti adhippeto. Tasmā vīriyañca satiñca ñāṇañca āgammāti ayamettha saṅkhepattho. Tathārūpanti tathājātikaṃ. Cetosamādhinti cittasamādhiṃ. Phusatīti vindati paṭilabhati. Yathā samāhite citteti yena samādhinā sammā āhite suṭṭhu ṭhapite cittamhi anekavihitaṃ pubbenivāsantiādīnaṃ attho visuddhimagge vutto.

31. 'ආතප්පමන්වාය' යනාදියේදී කෙලෙසුන් තවන (නසන) ස්වභාවය ඇති බැවින් වීර්යයට 'ආතප්ප' (තැපීම) යැයි කියනු ලැබේ. එයම දැඩිව උත්සාහ කරන බැවින් 'පධාන' (ප්‍රධාන) නම් වේ. නැවත නැවත යෙදෙන බැවින් 'අනුයෝග' නම් වේ. මෙසේ ත්‍රිවිධ ප්‍රභේද ඇති වීර්යය අනුව ගොස්, එය ඇසුරු කොට යනු අර්ථයයි. 'අප්පමාද' (අප්‍රමාදය) යනු සිහියෙන් තොර නොවීමයි. 'සම්මා මනසිකාර' යනු උපාය මනසිකාරයයි, නිවැරදි මගෙහි මෙනෙහි කිරීමයි, අර්ථ වශයෙන් එය 'ඥානය' යැයි කියනු ලැබේ. යම් මනසිකාරයක (ඥානයක) සිටි යෝගාවචරයාට පූර්වේනිවාසනුස්මෘති ඥානය සිද්ධ වේ ද, මෙහිදී 'මනසිකාර' යන්නෙන් අදහස් කළේ එයයි. එබැවින් වීර්යය ද, සිහිය ද, ඥානය ද ඇසුරු කොට යනු මෙහි සංක්ෂිප්ත අර්ථයයි. 'තථාරූපං' යනු එවැනි ස්වභාව ඇති යන්නයි. 'චේතෝසමාධිං' යනු චිත්ත සමාධිය (සතරවන ධ්‍යානයේ සමාධිය) යි. 'ඵුසති' යනු ලබයි, ප්‍රත්‍යක්ෂ කරයි යන්නයි. "සිත සමාධිමත් වූ කල්හි" යනු යම් සමාධියකින් සිත මනාව තැන්පත් කරන ලද කල්හි යන්නයි. 'අනේකවිහිතං පුබ්බේනිවාසං' යනාදී පදවල අර්ථය විශුද්ධිමාර්ගයෙහි මා විසින් පවසන ලදී.

So evamāhāti so evaṃ jhānānubhāvasampanno hutvā diṭṭhigatiko evaṃ vadati. Vañjhoti vañjhapasuvañjhatālādayo viya aphalo kassaci ajanakoti. Etena ‘‘attā’’ti ca ‘‘loko’’ti ca gahitānaṃ jhānādīnaṃ rūpādijanakabhāvaṃ paṭikkhipati. Pabbatakūṭaṃ viya ṭhitoti kūṭaṭṭho. Esikaṭṭhāyiṭṭhitoti esikaṭṭhāyī viya hutvā ṭhitoti esikaṭṭhāyiṭṭhito. Yathā sunikhāto esikatthambho niccalo tiṭṭhati, evaṃ ṭhitoti attho. Ubhayenapi lokassa vināsābhāvaṃ dīpeti. Keci pana īsikaṭṭhāyiṭṭhitoti pāḷiṃ vatvā muñje īsikā viya ṭhitoti vadanti[Pg.98]. Tatrāyamadhippāyo – yadidaṃ jāyatīti vuccati, taṃ muñjato īsikā viya vijjamānameva nikkhamati. Yasmā ca īsikaṭṭhāyiṭṭhito, tasmā teva sattā sandhāvanti, ito aññattha gacchantīti attho.

'සෝ ඒවමාහ' යනු ධ්‍යාන ආනුභාවයෙන් යුක්ත වූ ඒ දෘෂ්ටිගතිකයා මෙසේ පවසයි යන්නයි. 'වඤ්ඣෝ' (වඳ) යනු වඳ සතුන් හෝ වඳ තල් ගස් ආදිය මෙන් ඵල රහිත වූ, කිසිවක් උපදවන්නේ නැති යන්නයි. මෙයින් 'ආත්මය' සහ 'ලෝකය' ලෙස ගනු ලැබූ ධ්‍යාන ආදී ධර්මයන් රූප ආදිය උපදවන ස්වභාවය ප්‍රතික්ෂේප කරයි. පර්වත කූටයක් මෙන් (නිශ්චලව) පවතින බැවින් 'කූටස්ථ' (කූටට්ඨෝ) නම් වේ. 'ඒසිකට්ඨායිට්ඨිතෝ' යනු ඉන්ද්‍රඛීලයක් (දොරටු ටැඹක්) මෙන් ස්ථිරව පවතින බැවින් 'ඒසිකට්ඨායී' නම් වේ. මනාව පොළොවෙහි සිටුවන ලද ටැඹක් නිශ්චලව පවතින්නාක් මෙන් පවතින බව අර්ථයයි. මේ පද දෙකෙන්ම ආත්මය හා ලෝකයේ විනාශ නොවන බව දක්වයි. ඇතැම් ආචාර්යවරු 'ඊසිකට්ඨායිට්ඨිතෝ' යැයි පාඨය පවසා 'මුඤ්ජ' තණ ගසක ඉත්තක් (ඊසිකා) මෙන් පවතින බව පවසති. එහි අදහස නම්: යමක් උපදියි කියා කියනු ලැබේ ද, එය මුඤ්ජ තණ ගසෙන් එහි ඉත්ත මතු වන්නාක් මෙන් (මුල සිටම) විද්‍යමානව පවතින දෙයක් ම මතු වී ඒමයි. 'ඊසිකට්ඨායිට්ඨිත' (ඉත්තක් මෙන් ස්ථිරව පවතින) බැවින් ම ඒ සත්ත්වයෝ (මේ ආත්මයෙන් අන් ආත්මයකට) සැරිසරති, මෙයින් අන් තැනකට යති යනු අර්ථයයි.

Saṃsarantīti aparāparaṃ sañcaranti. Cavantīti evaṃ saṅkhyaṃ gacchanti. Tathā upapajjantīti. Aṭṭhakathāyaṃ pana pubbe ‘‘sassato attā ca loko cā’’ti vatvā idāni te ca sattā sandhāvantītiādinā vacanena ayaṃ diṭṭhigatiko attanāyeva attano vādaṃ bhindati, diṭṭhigatikassa dassanaṃ nāma na nibaddhaṃ, thusarāsimhi nikhātakhāṇu viya cañcalaṃ, ummattakapacchiyaṃ pūvakhaṇḍagūthagomayādīni viya cettha sundarampi asundarampi hoti yevāti vuttaṃ. Atthitveva sassatisamanti ettha sassatīti niccaṃ vijjamānatāya mahāpathaviṃva maññati, tathā sinerupabbatacandimasūriye. Tato tehi samaṃ attānaṃ maññamānā atthi tveva sassatisamanti vadanti.

'සංසරණය වෙති' යනු එක් භවයකින් තවත් භවයකට හැසිරෙති යන්නයි. 'චුත වෙති' යනු මෙලෙස අභාවයට යති හෙවත් මරණයට පත් වෙති යන අර්ථයයි. 'එලෙසම උත්පත්ති ලබති' යන්නෙහිද අර්ථය මෙයම වේ. අටුවාවෙහි සඳහන් වන පරිදි, පෙර 'ආත්මය හා ලෝකය සදාකාලිකය' (සස්සතය) යයි පවසා, දැන් 'ඒ සත්ත්වයෝම සංසරණය වෙති' යනාදී වචනවලින් මෙම දෘෂ්ටිගතිකයා තමාගේම වාදය බිඳගනී. දෘෂ්ටිගතිකයාගේ දැක්ම ස්ථාවර නැත; එය දහයියා ගොඩක ගැසූ කූඤ්ඤයක් මෙන් චංචල වේ. උමතු පුද්ගලයෙකුගේ කූඩයක කැවුම් කැබලි, අසූචි හා ගොම ආදිය තිබෙන්නාක් මෙන්, මෙම මිථ්‍යා දෘෂ්ටියෙහිද හොඳ දේ මෙන්ම නරක දේ ද අඩංගු වන බව කියනු ලැබේ. 'සස්සතිසමං' (සදාකාලිකත්වයට සමාන) යන්නෙහි 'සස්සත' යනු නිත්‍යව පවතින බැවින් මහ පොළොව මෙන් ද, මහා මේරු පර්වතය, හිරු හා සඳ මෙන් ද පවතින බව සලකයි. එබැවින් ආත්මය එම වස්තූන්ට සමාන යයි සලකා 'සස්සතිසමව පවතී' යයි ඔවුහු පවසති.

Idāni sassato attā ca loko cātiādikāya paṭiññāya sādhanatthaṃ hetuṃ dassento ‘‘taṃ kissa hetu? Ahañhi ātappamanvāyā’’tiādimāha. Tattha imināmahaṃ etaṃ jānāmīti iminā visesādhigamena ahaṃ etaṃ paccakkhato jānāmi, na kevalaṃ saddhāmattakeneva vadāmīti dasseti, makāro panettha padasandhikaraṇatthaṃ vutto. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ ṭhānanti catūhi vatthūhīti vatthusaddena vuttesu catūsu ṭhānesu idaṃ paṭhamaṃ ṭhānaṃ, idaṃ jātisatasahassamattānussaraṇaṃ paṭhamaṃ kāraṇanti attho.

දැන්, ආත්මය හා ලෝකය සදාකාලිකය යන ප්‍රතිඥාව තහවුරු කිරීම පිණිස හේතු දක්වමින් 'එයට හේතුව කිමද? මම තපස් රැකීමෙන්...' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'මම මෙය මේ මගින් දනිමි' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, මෙම විශේෂ අධිගමය වූ පූර්වෙ නිවාසානුස්සති ඥානය මගින් මම මෙය ප්‍රත්‍යක්ෂයෙන්ම දනිමි, කේවල ශ්‍රද්ධාවෙන් පමණක් නොකියමි යන්නයි. මෙහි 'imināmahaṃ' යන පදයෙහි 'ම' කාරය පද සන්ධි කිරීම පිණිස යෙදී ඇත. 'මහණෙනි, මෙය ප්‍රථම ස්ථානයයි' යනු වස්තූන් හතරක් ලෙස වදාළ කරුණු අතරින් පළමු කරුණයි. ජාති ලක්ෂ ගණනක් සිහිපත් කිරීම පළමු හේතුව බව මෙයින් අදහස් කෙරේ.

32-33. Upari vāradvayepi eseva nayo. Kevalañhi ayaṃ vāro anekajātisatasahassānussaraṇavasena vutto. Itare dasacattālīsasaṃvaṭṭavivaṭṭakappānussaraṇavasena. Mandapañño hi titthiyo anekajātisatasahassamattaṃ anussarati, majjhimapañño dasasaṃvaṭṭavivaṭṭakappāni, tikkhapañño cattālīsaṃ, na tato uddhaṃ.

32-33. ඉතිරි වාර දෙකෙහිද ක්‍රමය මෙයම වේ. විශේෂත්වය වන්නේ, පළමු වාරයෙහි ජාති ලක්ෂ ගණනක් සිහිපත් කිරීම දක්වා ඇති අතර, අනෙක් වාර දෙකෙහි ලෝක විනාශ වීමේ හා හටගැනීමේ (සංවට්ට විවට්ට) කල්ප දහයක් හා හතළිහක් සිහිපත් කිරීම දක්වා තිබීමයි. මන්දප්‍රඥ ඇති තීර්ථකයා ජාති ලක්ෂ ගණනක් පමණක් සිහිපත් කරයි. මධ්‍යම ප්‍රඥා ඇති තීර්ථකයා කල්ප දහයක් ද, තීක්ෂණ ප්‍රඥා ඇති තීර්ථකයා කල්ප හතළිහක් ද සිහිපත් කරයි. ඉන් ඔබ්බට සිහිපත් කළ නොහැක.

34. Catutthavāre takkayatīti takkī, takko vā assa atthīti takkī. Takketvā vitakketvā diṭṭhigāhino etaṃ adhivacanaṃ. Vīmaṃsāya samannāgatoti vīmaṃsī. Vīmaṃsā nāma tulanā ruccanā khamanā. Yathā hi puriso yaṭṭhiyā udakaṃ vīmaṃsitvā otarati, evameva yo tulayitvā ruccitvā [Pg.99] khamāpetvā diṭṭhiṃ gaṇhāti, so ‘‘vīmaṃsī’’ti veditabbo. Takkapariyāhatanti takkena pariyāhataṃ, tena tena pariyāyena takketvāti attho. Vīmaṃsānucaritanti tāya vuttappakārāya vīmaṃsāya anucaritaṃ. Sayaṃpaṭibhānanti attano paṭibhānamattasañjātaṃ. Evamāhāti sassatadiṭṭhiṃ gahetvā evaṃ vadati.

34. හතරවන වාරයෙහි, තර්ක කරන බැවින් 'තක්කී' (තර්කවාදී) නම් වේ. නැතහොත් ඔහුට තර්කයක් ඇති බැවින් තක්කී නම් වේ. මෙය තර්ක කරමින් හා විමසමින් දෘෂ්ටිය ග්‍රහණය කරගන්නා තැනැත්තාට නමකි. විමසීමෙන් යුක්ත බැවින් 'විමංසී' නම් වේ. විමසීම යනු තුලනය කිරීම, රුචි කිරීම හා ඉවසීමයි. යම් පුරුෂයෙක් දණ්ඩකින් ජලය මැන බලා පසුව ජලයට බසින්නාක් මෙන්, යමෙක් කරුණු විමසා බලා, රුචි කර, දෘෂ්ටියක් වැළඳගනී ද ඔහු 'විමංසී' ලෙස දත යුතුය. 'තක්කපරියාහත' යනු තර්කයෙන් පිරිමදින ලද හෙවත් විවිධ ආකාරයෙන් තර්ක කර විමසන ලද යන්නයි. 'වීමංසානුචරිත' යනු පෙර කී ආකාරයේ විමසීම් මගින් අනුව හැසිරෙන ලද යන්නයි. 'සයංපටිභාන' යනු තමාගේම වැටහීම අනුව හටගත් යන්නයි. 'මෙසේ පවසයි' යනු සස්සත දෘෂ්ටිය ගෙන මෙලෙස ප්‍රකාශ කරයි යන්නයි.

Tattha catubbidho takkī – anussutiko, jātissaro, lābhī, suddhatakkikoti. Tattha yo ‘‘vessantaro nāma rājā ahosī’’tiādīni sutvā ‘‘tena hi yadi vessantarova bhagavā, sassato attā’’ti takkayanto diṭṭhiṃ gaṇhāti, ayaṃ anussutiko nāma. Dve tisso jātiyo saritvā – ‘‘ahameva pubbe asukasmiṃ nāma ahosiṃ, tasmā sassato attā’’ti takkayanto jātissaratakkiko nāma. Yo pana lābhitāya ‘‘yathā me idāni attā sukhī hoti, atītepi evaṃ ahosi, anāgatepi bhavissatī’’ti takkayitvā diṭṭhiṃ gaṇhāti, ayaṃ lābhītakkiko nāma. ‘‘Evaṃ sati idaṃ hotī’’ti takkamatteneva gaṇhanto pana suddhatakkiko nāma.

එහි තර්කවාදීන් සිවුදෙනෙකි: අනුස්සුතික, ජාතිස්සර, ලාභී සහ ශුද්ධ තර්කික යනුවෙනි. එහි යමෙක් 'වෙස්සන්තර නමින් රජෙක් සිටියේය' යනාදී අනුශ්‍රවයන් (ඇසූ දේ) අසා, 'එසේ නම් ඒ වෙස්සන්තර රජුම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වී නම්, ආත්මය සදාකාලිකය' යයි තර්ක කරමින් දෘෂ්ටිය ගනී ද, ඔහු 'අනුස්සුතික' තර්කවාදියායි. ජාති දෙකක් හෝ තුනක් සිහිපත් කර, 'මමම පෙර අසවල් තැන සිටියෙමි, එබැවින් ආත්මය සදාකාලිකය' යයි තර්ක කරන්නා 'ජාතිස්සර' තර්කවාදියායි. යමෙක් තමා ලැබූ සැප සම්පත් නිසා 'දැන් මාගේ ආත්මය සැපවත් වන්නාක් මෙන්, අතීතයෙහි ද එසේ විය, අනාගතයෙහි ද එසේ වන්නේය' යයි තර්ක කර දෘෂ්ටිය ගනී ද, ඔහු 'ලාභී' තර්කවාදියායි. 'මෙසේ වූ කල මෙය වේ' යයි තර්ක මාත්‍රයෙන් පමණක් දෘෂ්ටිය ගන්නා තැනැත්තා 'ශුද්ධ තර්කික' නම් වේ.

35. Etesaṃ vā aññatarenāti etesaṃyeva catunnaṃ vatthūnaṃ aññatarena ekena vā dvīhi vā tīhi vā. Natthi ito bahiddhāti imehi pana vatthūhi bahi aññaṃ ekaṃ kāraṇampi sassatapaññattiyā natthīti appaṭivattiyaṃ sīhanādaṃ nadati.

35. 'මෙයින් එක් කරුණකින්' යනු මෙම කරුණු සතරෙන් යටත් පිරිසෙයින් එක් කරුණකින් හෝ, දෙකකින් හෝ තුනකින් පවසන බවයි. 'මෙයින් බාහිරව නැත' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ මෙම කරුණු සතරෙන් තොරව සස්සතවාදය පැනවීමට වෙනත් කිසිදු හේතුවක් නොමැති බව පවසමින් බුදුරජාණන් වහන්සේ කිසිවකුටත් වෙනස් කළ නොහැකි වූ මහා සිංහනාදයක් පවත්වන බවයි.

36. Tayidaṃ, bhikkhave, tathāgato pajānātīti bhikkhave, taṃ idaṃ catubbidhampi diṭṭhigataṃ tathāgato nānappakārato jānāti. Tato taṃ pajānanākāraṃ dassento ime diṭṭhiṭṭhānātiādimāha. Tattha diṭṭhiyova diṭṭhiṭṭhānā nāma. Api ca diṭṭhīnaṃ kāraṇampi diṭṭhiṭṭhānameva. Yathāha ‘‘katamāni aṭṭha diṭṭhiṭṭhānāni? Khandhāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ, avijjāpi, phassopi, saññāpi, vitakkopi, ayonisomanasikāropi, pāpamittopi, paratoghosopi diṭṭhiṭṭhāna’’nti. ‘‘Khandhā hetu, khandhā paccayo diṭṭhiṭṭhānaṃ upādāya samuṭṭhānaṭṭhena, evaṃ khandhāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ. Avijjā hetu…pe… pāpamitto hetu. Paratoghoso hetu, paratoghoso paccayo diṭṭhiṭṭhānaṃ upādāya samuṭṭhānaṭṭhena, evaṃ paratoghosopi diṭṭhiṭṭhāna’’nti (paṭi. ma. 1.124). Evaṃgahitāti diṭṭhisaṅkhātā tāva [Pg.100] diṭṭhiṭṭhānā – ‘‘sassato attā ca loko cā’’ti evaṃgahitā ādinnā, pavattitāti attho. Evaṃparāmaṭṭhāti nirāsaṅkacittatāya punappunaṃ āmaṭṭhā parāmaṭṭhā, ‘idameva saccaṃ, moghamañña’nti pariniṭṭhāpitā. Kāraṇasaṅkhātā pana diṭṭhiṭṭhānā yathā gayhamānā diṭṭhiyo samuṭṭhāpenti, evaṃ ārammaṇavasena ca pavattanavasena ca āsevanavasena ca gahitā. Anādīnavadassitāya punappunaṃ gahaṇavasena parāmaṭṭhā. Evaṃgatikāti evaṃ nirayatiracchānapettivisayagatikānaṃ aññataragatikā. Evaṃ abhisamparāyāti idaṃ purimapadasseva vevacanaṃ, evaṃvidhaparalokāti vuttaṃ hoti.

36. 'මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ මෙය දනිති' යනු, මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ එම සිවුපෑ දෘෂ්ටිගතයන් විවිධ ආකාරයෙන් දන්නා සේක. එය දන්නා ආකාරය පෙන්වීම පිණිස 'මෙම දෘෂ්ටිස්ථානයෝ' යනාදිය වදාළ සේක. එහි දෘෂ්ටිම 'දෘෂ්ටිස්ථාන' නම් වේ. එසේම දෘෂ්ටීන්ට හේතුව ද දෘෂ්ටිස්ථාන ලෙස හැඳින්වේ. ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්තයන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ: 'දෘෂ්ටිස්ථාන අටක් තිබේ; එනම් ස්කන්ධ, අවිද්‍යාව, ස්පර්ශය, සංඥාව, විතර්කය, අයෝනිසෝ මනසිකාරය, පාපමිත්‍රයන් සහ පරතෝඝෝෂය (අනුන්ගෙන් ඇසීම) යනාදියයි.' මෙම දෘෂ්ටිස්ථාන නිසා දෘෂ්ටීන් හටගන්නා ආකාරය පටිසම්භිදාමග්ග පාලියෙහි විස්තර කර ඇත. 'මෙසේ ගන්නා ලද' යනු දෘෂ්ටි ලෙස සලකන ලද 'ආත්මය හා ලෝකය සදාකාලිකය' යන දෘෂ්ටීන් දැඩිව ග්‍රහණය කරන ලද යන්නයි. 'මෙසේ පරාමර්ශනය කරන ලද' යනු සැකයකින් තොරව නැවත නැවතත් ග්‍රහණය කර, 'මෙයම සත්‍යය, අන් සියල්ල හිස්ය' යයි නිගමනය කරන ලද යන්නයි. හේතූන් ලෙස හැඳින්වෙන දෘෂ්ටිස්ථාන ග්‍රහණය කරගන්නා විට දෘෂ්ටීන් ඇති කරයි. ඒවා ආරම්මණ වශයෙන් හෝ සේවනය කිරීම් වශයෙන් ගනු ලැබේ. දෝෂයන් නොදකින බැවින් නැවත නැවතත් ගැනීමෙන් පරාමර්ශනය කරනු ලැබේ. 'මෙසේ ගති ඇති' යනු මෙවැනි දෘෂ්ටි ගත් අය නිරය, තිරිසන් හෝ ප්‍රේත යන ගතිවලින් එකකට පැමිණෙන බවයි. 'මෙවැනි පරලොවක් ඇති' යන්නෙන් අදහස් වන්නේ ද එයමය.

Tañca tathāgato pajānātīti na kevalañca tathāgato sakāraṇaṃ sagatikaṃ diṭṭhigatameva pajānāti, atha kho tañca sabbaṃ pajānāti, tato ca uttaritaraṃ sīlañceva samādhiñca sabbaññutaññāṇañca pajānāti. Tañca pajānanaṃ na parāmasatīti tañca evaṃvidhaṃ anuttaraṃ visesaṃ pajānantopi ahaṃ pajānāmīti taṇhādiṭṭhimānaparāmāsavasena tañca na parāmasati. Aparāmasato cassa paccattaññeva nibbuti viditāti evaṃ aparāmasato cassa aparāmāsapaccayā sayameva attanāyeva tesaṃ parāmāsakilesānaṃ nibbuti viditā. Pākaṭaṃ, bhikkhave, tathāgatassa nibbānanti dasseti.

“තථාගතයන් වහන්සේ එය ද දනිති” යන්නෙහි තේරුම නම්, තථාගතයන් වහන්සේ හුදෙක් හේතු සහිත වූ ද ගති (උප්පත්ති) සහිත වූ ද මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය පමණක් නොව, එය ද ඒ සියල්ල ද දනිති. එයට වඩා උසස් වූ ශීලය ද, සමාධිය ද, සර්වඥතා ඥානය ද දනිති. “එය දැනගෙන (දෘෂ්ටි වශයෙන්) මෙනෙහි නොකරති” යනු ශීල සමාධි සර්වඥතා ඥාන සංඛ්‍යාත මෙවැනි අනුත්තර විශේෂයන් දැන ගත්ත ද “මම දනිමි” යි තණ්හා, දෘෂ්ටි, මාන වශයෙන් ග්‍රහණය නොකරති. ග්‍රහණය නොකරන ඒ තථාගතයන් වහන්සේට තමන් තුළ ම කෙලෙස් සංසිඳීම (නිබ්බුති) වැටහෙයි. මහණෙනි, මෙයින් තථාගතයන් වහන්සේගේ ක්ලේශ පරිනිර්වාණය ප්‍රකට බව දක්වයි.

Idāni yathāpaṭipannena tathāgatena sā nibbuti adhigatā, taṃ paṭipattiṃ dassetuṃ yāsu vedanāsu rattā titthiyā ‘‘idha sukhino bhavissāma, ettha sukhino bhavissāmā’’ti diṭṭhigahanaṃ pavisanti, tāsaṃyeva vedanānaṃ vasena kammaṭṭhānaṃ ācikkhanto vedanānaṃ samudayañcātiādimāha. Tattha yathābhūtaṃ viditvāti ‘‘avijjāsamudayā vedanāsamudayoti paccayasamudayaṭṭhena vedanākkhandhassa udayaṃ passati, taṇhāsamudayā vedanāsamudayoti paccayasamudayaṭṭhena vedanākkhandhassa udayaṃ passati, kammasamudayā vedanāsamudayoti paccayasamudayaṭṭhena vedanākkhandhassa udayaṃ passati, phassasamudayā vedanāsamudayoti paccayasamudayaṭṭhena vedanākkhandhassa udayaṃ passati (paṭi. ma. 1.50). Nibbattilakkhaṇaṃ passantopi vedanākkhandhassa udayaṃ passatī’’ti imesaṃ pañcannaṃ lakkhaṇānaṃ vasena vedanānaṃ samudayaṃ yathābhūtaṃ viditvā; ‘‘avijjānirodhā vedanānirodhoti paccayanirodhaṭṭhena vedanākkhandhassa vayaṃ passati, taṇhānirodhā vedanānirodhoti paccayanirodhaṭṭhena vedanākkhandhassa vayaṃ passati[Pg.101], kammanirodhā vedanānirodhoti paccayanirodhaṭṭhena vedanākkhandhassa vayaṃ passati, phassanirodhā vedanānirodhoti paccayanirodhaṭṭhena vedanākkhandhassa vayaṃ passati. Vipariṇāmalakkhaṇaṃ passantopi vedanākkhandhassa vayaṃ passatī’’ti (paṭi. ma. 1.50) imesaṃ pañcannaṃ lakkhaṇānaṃ vasena vedanānaṃ atthaṅgamaṃ yathābhūtaṃ viditvā, ‘‘yaṃ vedanaṃ paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ vedanāya assādo’’ti (saṃ. ni. 3.26) evaṃ assādañca yathābhūtaṃ viditvā, ‘‘yaṃ vedanā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā, ayaṃ vedanāya ādīnavo’’ti evaṃ ādīnavañca yathābhūtaṃ viditvā, ‘‘yo vedanāya chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ, idaṃ vedanāya nissaraṇa’’nti evaṃ nissaraṇañca yathābhūtaṃ viditvā vigatachandarāgatāya anupādāno anupādāvimutto, bhikkhave, tathāgato; yasmiṃ upādāne sati kiñci upādiyeyya, upādinnattā ca khandho bhaveyya, tassa abhāvā kiñci dhammaṃ anupādiyitvāva vimutto bhikkhave tathāgatoti.

තථාගතයන් වහන්සේ කිනම් පිළිවෙතකින් ඒ කෙලෙස් සංසිඳීම ලැබූ සේක් ද, ඒ පිළිවෙත දැක්වීම සඳහා, “අපි මෙහි සුවපත් වන්නෙමු” යැයි යම් වේදනාවන් කෙරෙහි ඇලී තීර්ථකයන් දෘෂ්ටි නමැති වනයට පිවිසෙත් ද, ඒ වේදනාවන්ගේ ම වශයෙන් කර්මස්ථානය වදාරනු පිණිස “වේදනාවන්ගේ හටගැනීම ද” යනාදිය වදාළ සේක. එහි “තත්ත්වාකාරයෙන් දැන” යනු අවිද්‍යාව හටගැනීමෙන් වේදනාව හටගනියි, තණ්හාව හටගැනීමෙන් වේදනාව හටගනියි, කර්මය හටගැනීමෙන් වේදනාව හටගනියි, ස්පර්ශය හටගැනීමෙන් වේදනාව හටගනියි යනුවෙන් ප්‍රත්‍ය සමුදය වශයෙන් වේදනා ස්කන්ධයේ හටගැනීම දකියි. ඉපදීමේ ලක්ෂණය දක්නාහු ද වේදනා ස්කන්ධයේ උදය (හටගැනීම) දකිති. මෙසේ මේ පංච ලක්ෂණයන්ගේ වශයෙන් වේදනාවන්ගේ හටගැනීම තත්ත්වාකාරයෙන් දැන, අවිද්‍යාව නිරුද්ධ වීමෙන් වේදනාව නිරුද්ධ වෙයි, තණ්හාව නිරුද්ධ වීමෙන් වේදනාව නිරුද්ධ වෙයි, කර්මය නිරුද්ධ වීමෙන් වේදනාව නිරුද්ධ වෙයි, ස්පර්ශය නිරුද්ධ වීමෙන් වේදනාව නිරුද්ධ වෙයි යනුවෙන් ප්‍රත්‍ය නිරෝධ වශයෙන් ද, විපරිණාම ලක්ෂණය දක්නාහු ද වේදනා ස්කන්ධයේ වය (විනාශය) දකිති. මෙසේ මේ පංච ලක්ෂණයන්ගේ වශයෙන් වේදනාවන්ගේ අභාවය (නිරෝධය) තත්ත්වාකාරයෙන් දැන, “යම් වේදනාවක් නිසා සැපක් සොම්නසක් උපදී ද, මෙය වේදනාවෙහි ආස්වාදය යි” මෙසේ ආස්වාදය ද තත්ත්වාකාරයෙන් දැන, “යම් වේදනාවක් අනිත්‍ය ද, දුක් ද, විපරිණාම ධර්ම ද, මෙය වේදනාවෙහි ආදීනවය යි” මෙසේ ආදීනවය ද තත්ත්වාකාරයෙන් දැන, “වේදනාවෙහි යම් ඡන්දරාගය විනයනය කිරීමක් (දුරු කිරීමක්), ඡන්දරාගය ප්‍රහීණ කිරීමක් ඇද්ද, මෙය වේදනාවෙන් නික්මීම (නිස්සරණය) යි” මෙසේ නිස්සරණය ද තත්ත්වාකාරයෙන් දැන, පහ වූ ඡන්දරාගය ඇති බැවින් තථාගතයන් වහන්සේ උපාදාන රහිත ව, උපාදානයන්ගෙන් මිදුණු සේක. මහණෙනි, යම් උපාදානයක් ඇති කල්හි තථාගතයන් වහන්සේ කිසිවක් ග්‍රහණය කරන්නේ ද, ග්‍රහණය කළ බැවින් ස්කන්ධ (භවය) වන්නේ ද, එහි අභාවයෙන් කිසිදු ධර්මයක් ග්‍රහණය නොකොට ම තථාගතයන් වහන්සේ මිදුණු සේක.

37. Ime kho te, bhikkhaveti ye te ahaṃ – ‘‘katame, ca te, bhikkhave, dhammā gambhīrā’’ti apucchiṃ, ‘‘ime kho te, bhikkhave, tañca tathāgato pajānāti tato ca uttaritaraṃ pajānātī’’ti evaṃ niddiṭṭhā sabbaññutaññāṇadhammā gambhīrā duddasā…pe… paṇḍitavedanīyāti veditabbā. Yehi tathāgatassa neva puthujjano, na sotāpannādīsu aññataro vaṇṇaṃ yathābhūtaṃ vattuṃ sakkoti, atha kho tathāgatova yathābhūtaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamāno vadeyyāti evaṃ pucchamānenāpi sabbaññutaññāṇameva puṭṭhaṃ, niyyātentenāpi tadeva niyyātitaṃ, antarā pana diṭṭhiyo vibhattāti.

37. “මහණෙනි, මේවා නම්” යනු “මහණෙනි, ගැඹුරු වූ ඒ ධර්මයන් කවරේ ද?” යනුවෙන් මා විමසූ යම් සර්වඥතා ඥාන ධර්මයන් වෙත් ද, “මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ එය ද දනිති, එයට වඩා උසස් දෑ ද දනිති” යනාදී වශයෙන් පෙන්වා දුන් ඒ සර්වඥතා ඥාන ධර්මයන් ගැඹුරු වූ, දැකීමට අපහසු වූ, ...පෙ... පණ්ඩිතයන් විසින් දත යුතු දෑ ලෙස දත යුතුය. යම් ගුණාංගයන් නිසා පෘථග්ජනයකුට තබා සෝවාන් ආදී ආර්යයන් වහන්සේ නමකට වුව ද තථාගතයන් වහන්සේගේ ගුණය තත්ත්වාකාරයෙන් ප්‍රකාශ කළ නොහැකි ය. එහෙත් තථාගතයන් වහන්සේ ම තත්ත්වාකාරයෙන් ගුණ වදාරන සේක් නම් නිවැරදි ව වදාරන සේක. මෙසේ විමසන කල්හි ද සර්වඥතා ඥානය ම විමසන ලදී, නිගමනය කරන කල්හි ද එය ම නිගමනය කරන ලදී. ඒ අතරතුර දෘෂ්ටීන් විභජනය කරන ලදී.

Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

පළමු භාණවාරයේ වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

Ekaccasassatavādavaṇṇanā

ඒකච්චසස්සතවාද වර්ණනාව.

38. Ekaccasassatikāti ekaccasassatavādā. Te duvidhā honti – sattekaccasassatikā, saṅkhārekaccasassatikāti. Duvidhāpi idha gahitāyeva.

38. “ඒකච්චසස්සතිකා” යනු කොටසක් ශාස්වතය (ස්ථිරය) යැයි පවසන වාද ඇති අය යි. ඔවුහු සත්වයන්ගෙන් කොටසක් ශාස්වතය (සත්තේකච්චසස්සතික) සහ සංස්කාරයන්ගෙන් කොටසක් ශාස්වතය (සංඛාරේකච්චසස්සතික) යනුවෙන් දෙවැදෑරුම් වෙති. මෙහි ඒ වර්ග දෙක ම ගන්නා ලදී.

39. Yanti nipātamattaṃ. Kadācīti kismiñci kāle. Karahacīti tasseva vevacanaṃ. Dīghassa addhunoti dīghassa kālassa. Accayenāti atikkamena[Pg.102]. Saṃvaṭṭatīti vinassati. Yebhuyyenāti ye uparibrahmalokesu vā arūpesu vā nibbattanti, tadavasese sandhāya vuttaṃ. Jhānamanena nibbattattā manomayā. Pīti tesaṃ bhakkho āhāroti pītibhakkhā. Attanova tesaṃ pabhāti sayaṃpabhā. Antalikkhe carantīti antalikkhacarā. Subhesu uyyānavimānakapparukkhādīsu tiṭṭhantīti, subhaṭṭhāyino subhā vā manorammavatthābharaṇā hutvā tiṭṭhantīti subhaṭṭhāyino. Ciraṃ dīghamaddhānanti ukkaṃsena aṭṭha kappe.

39. “යං” යනු නිපාත මාත්‍රයකි. “කදාචි” යනු කිසියම් කාලයක යන්නයි. “කරහචි” යනු ඒ සඳහා ම යෙදෙන පර්යාය වචනයකි. “දීඝස්ස අද්ධුනෝ” යනු දීර්ඝ කාලයක යන්නයි. “අච්චයේන” යනු ඉක්ම යාමෙන් යන්නයි. “සංවට්ටති” යනු විනාශ වෙයි (සංවර්ත වෙයි). “යේභුය්යේන” (බොහෝ සෙයින්) යනු යම් සත්වයෝ ඉහළ බ්‍රහ්ම ලෝකයන්හි හෝ අරූප ලෝකයන්හි උපදිත් ද, ඔවුන් හැර ඉතිරි සත්වයන් අරභයා පවසන ලද්දකි. ධ්‍යාන සිතින් උපන් බැවින් මනෝමය නම් වෙති. ප්‍රීතිය ම ඔවුන්ගේ ආහාරය වන බැවින් පීතිභක්ඛ නම් වෙති. තමන්ගේ ම ශරීර ප්‍රභාව (ආලෝකය) ඇති බැවින් සයම්පභ නම් වෙති. අහසෙහි සැරිසරන බැවින් අන්තලික්ඛචර නම් වෙති. ශෝභන වූ උද්‍යාන, විමාන, කල්ප වෘක්ෂ ආදියෙහි වෙසෙන බැවින් හෝ ශෝභන වූ මනරම් වස්ත්‍රාභරණයෙන් යුක්ත ව වෙසෙන බැවින් සුභට්ඨායී නම් වෙති. “චිරං දීඝමද්ධුනං” යනු උපරිම වශයෙන් මහා කල්ප අටක් දක්වා යන්නයි.

40. Vivaṭṭatīti saṇṭhāti. Suññaṃ brahmavimānanti pakatiyā nibbattasattānaṃ natthitāya suññaṃ, brahmakāyikabhūmi nibbattatīti attho. Tassa kattā vā kāretā vā natthi, visuddhimagge vuttanayena pana kammapaccayautusamuṭṭhānā ratanabhūmi nibbattati. Pakatinibbattiṭṭhānesuyeva cettha uyyānakapparukkhādayo nibbattanti. Atha sattānaṃ pakatiyā vasitaṭṭhāne nikanti uppajjati, te paṭhamajjhānaṃ bhāvetvā tato otaranti, tasmā atha kho aññataro sattotiādimāha. Āyukkhayā vā puññakkhayā vāti ye uḷāraṃ puññakammaṃ katvā yattha katthaci appāyuke devaloke nibbattanti, te attano puññabalena ṭhātuṃ na sakkonti, tassa pana devalokassa āyuppamāṇeneva cavantīti āyukkhayā cavantīti vuccanti. Ye pana parittaṃ puññakammaṃ katvā dīghāyukadevaloke nibbattanti, te yāvatāyukaṃ ṭhātuṃ na sakkonti, antarāva cavantīti puññakkhayā cavantīti vuccanti. Dīghamaddhānaṃ tiṭṭhatīti kappaṃ vā upaḍḍhakappaṃ vā.

40. 'විවට්ටති' යනු (කල්පය) නැවත සැකසෙයි හෙවත් පිහිටයි යන්නයි. 'සුඤ්ඤං බ්‍රහ්මවිමානං' යනු ප්‍රකෘති වශයෙන් එහි උපදින සත්වයන් තවමත් නූපන් බැවින් හිස් වූ ප්‍රථම ධ්‍යාන බ්‍රහ්ම ලෝකය උපදියි යන අර්ථයයි. එය නිර්මාණය කළ හෝ කරවූ කෙනෙක් නැත. නමුත් විසුද්ධි මාර්ගයෙහි දක්වා ඇති පරිදි කර්ම ප්‍රත්‍යයෙන් හා සෘතු සමුට්ඨානයෙන් රත්නමය භූමිය උපදියි. එහි ප්‍රකෘතියෙන් හටගන්නා ස්ථානයන්හිම උද්‍යාන, කල්පවෘක්ෂ ආදිය පහළ වේ. ඉන්පසු සත්වයන්ට තමන් පෙර විසූ ස්ථානයන්හි ඇල්මක් (නිකන්තියක්) උපදියි. ඔවුන් ප්‍රථම ධ්‍යානය වඩා එතැනින් චුතව මෙහි උපදිති. එබැවින් 'අථ ඛො අඤ්ඤතරො සත්තො' යනාදිය වදාලහ. 'ආයුක්ඛයා වා පුඤ්ඤක්ඛයා වා' යනු, යම් සත්වයෝ උදාර පුණ්‍යකර්ම කොට අල්ප ආයුෂ ඇති යම් දේව ලෝකයක උපදිත්ද, ඔවුහු තම පිනේ බලයෙන් එහි දිගුකල් රැඳී සිටීමට අපොහොසත් වෙති. එම දේව ලෝකයේ ආයු ප්‍රමාණය අවසන් වූ පසු චුත වන බැවින් ඔවුන් 'ආයුක්ෂයෙන් චුත වූවෝ' යැයි කියනු ලැබේ. යම් සත්වයෝ ස්වල්ප පිනක් කොට දීර්ඝායුෂ ඇති දේව ලෝකයක උපදිත්ද, ඔවුහු එහි පරම ආයුෂ තෙක් සිටීමට අපොහොසත් වෙති. අතරතුරදීම චුත වන බැවින් ඔවුන් 'පුණ්‍යක්ෂයෙන් චුත වූවෝ' යැයි කියනු ලැබේ. 'දීඝමද්ධානං තිට්ඨති' යනු කල්පයක් හෝ අඩ කල්පයක් පමණ කාලයක් පවතින බවයි.

41. Anabhiratīti aparassāpi sattassa āgamanapatthanā. Yā pana paṭighasampayuttā ukkaṇṭhitā, sā brahmaloke natthi. Paritassanāti ubbijjanā phandanā, sā panesā tāsatassanā, taṇhātassanā, diṭṭhitassanā, ñāṇatassanāti catubbidhā hoti. Tattha ‘‘jātiṃ paṭicca bhayaṃ bhayānakaṃ chambhitattaṃ lomahaṃso cetaso utrāso. Jaraṃ… byādhiṃ… maraṇaṃ paṭicca…pe… utrāso’’ti (vibha. 921) ayaṃ tāsatassanā nāma. ‘‘Aho vata aññepi sattā itthattaṃ āgaccheyyu’’nti (dī. ni. 3.38) ayaṃ taṇhātassanā nāma. ‘‘Paritassitavipphanditamevā’’ti ayaṃ diṭṭhitassanā nāma. ‘‘Tepi tathāgatassa dhammadesanaṃ [Pg.103] sutvā yebhuyyena bhayaṃ saṃvegaṃ santāsaṃ āpajjantī’’ti (a. ni. 4.33) ayaṃ ñāṇatassanā nāma. Idha pana taṇhātassanāpi diṭṭhitassanāpi vaṭṭati. Brahmavimānanti idha pana paṭhamābhinibbattassa atthitāya suññanti na vuttaṃ. Upapajjantīti upapattivasena upagacchanti. Sahabyatanti sahabhāvaṃ.

41. 'අනභිරති' යනු වෙනත් සත්වයෙකුගේ පැමිණීම ප්‍රාර්ථනා කිරීමයි. ද්වේෂය හා සම්බන්ධ වූ යම් උකටලී බවක් වේද, එය බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි නැත. 'පරිතස්සනා' යනු තැතිගැන්ම හා සිතේ සැලීමයි. එය බියෙන් තැතිගැන්ම (තස තස්සනා), තණ්හාවෙන් තැතිගැන්ම (තණ්හා තස්සනා), දෘෂ්ටියෙන් තැතිගැන්ම (දිට්ඨි තස්සනා) හා ඥානයෙන් තැතිගැන්ම (ඤාණ තස්සනා) යැයි සිව්වැදෑරුම් වේ. එහි ජාතිය, ජරාව, ව්‍යාධිය හා මරණය නිසා ඇතිවන බිය හා තැතිගැන්ම 'තස තස්සනා' නම් වේ. 'අහෝ! අන් සත්වයෝද මෙහි පැමිණෙත්වා' යන ප්‍රාර්ථනාව 'තණ්හා තස්සනා' නම් වේ. තණ්හාව හා දෘෂ්ටිය නිසා ඇතිවන සැලීම 'දිට්ඨි තස්සනා' නම් වේ. දීර්ඝායුෂ ඇති දෙවියන් පවා තථාගතයන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අසා බොහෝ සෙයින් බිය, සංවේගය හා තැතිගැන්ම ඇති කරගනිත්ද, එය 'ඤාණ තස්සනා' නම් වේ. මෙහිදී තණ්හා තස්සනාව හා දෘෂ්ටි තස්සනාව යන දෙකම අදහස් කෙරේ. 'බ්‍රහ්මවිමානං' යන මෙහි මුලින්ම උපන් සත්වයා සිටින බැවින් 'හිස්' (සුඤ්ඤං) යැයි නොකියන ලදී. 'උපපජ්ජන්ති' යනු උප්පත්තිය වශයෙන් පැමිණෙති යන්නයි. 'සහබ්‍යතං' යනු සහභාවයට හෙවත් එක්ව විසීමට පැමිණීමයි.

42. Abhibhūti abhibhavitvā ṭhito jeṭṭhakohamasmīti. Anabhibhūtoti aññehi anabhibhūto. Aññadatthūti ekaṃsavacane nipāto. Dassanavasena daso, sabbaṃ passāmīti attho. Vasavattīti sabbaṃ janaṃ vase vattemi. Issaro kattā nimmātāti ahaṃ loke issaro, ahaṃ lokassa kattā ca nimmātā ca, pathavī – himavanta-sineru-cakkavāḷa-mahāsamudda-candima-sūriyā mayā nimmitāti. Seṭṭho sajitāti ahaṃ lokassa uttamo ca sajitā ca, ‘‘tvaṃ khattiyo nāma hohi, tvaṃ brāhmaṇo, vesso, suddo, gahaṭṭho, pabbajito nāma. Antamaso tvaṃ oṭṭho hohi, goṇo hohī’’ti ‘‘evaṃ sattānaṃ saṃvisajetā aha’’nti maññati. Vasī pitā bhūtabhabyānanti (dī. ni. 1.17) ahamasmi ciṇṇavasitāya vasī, ahaṃ pitā bhūtānañca bhabyānañcāti maññati. Tattha aṇḍajajalābujā sattā antoaṇḍakose ceva antovatthimhi ca bhabyā nāma, bahi nikkhantakālato paṭṭhāya bhūtā nāma. Saṃsedajā paṭhamacittakkhaṇe bhabyā, dutiyato paṭṭhāya bhūtā. Opapātikā paṭhamairiyāpathe bhabyā, dutiyato paṭṭhāya bhūtāti veditabbā. Te sabbepi mayhaṃ puttāti saññāya ‘‘ahaṃ pitā bhūtabhabyāna’’nti maññati.

42. 'අභිභූ' යනු අන් සත්වයන් මැඩපවත්වා සිටින, 'මම වැඩිමහල් වන්නෙමි' යි සිතන බවයි. 'අනභිබූතො' යනු අන්‍යයන් විසින් මැඩපැවැත්විය නොහැකි බවයි. 'අඤ්ඤදත්ථු' යනු ඒකාන්තයෙන් යන අර්ථය දෙන නිපාතයකි. දැකීමේ හැකියාව නිසා 'දස' නම් වේ, එනම් 'සියල්ල දකිමි' යන අර්ථයයි. 'වසවත්ති' යනු සියලු සත්වයන් තමාගේ වසඟයෙහි පවත්වන බවයි. 'ඉස්සරො කත්තා නිම්මාතා' යනු 'මම ලොවට අධිපති වෙමි, මම ලොව මවන්නා සහ නිර්මාණය කරන්නා වෙමි, පෘථිවිය, හිමාලය, මහා මේරුව, සක්වල, මහා සමුද්‍රය, සඳ හා හිරු මා විසින් මවන ලදී' යන අදහසයි. 'සෙට්ඨො සජිතා' යනු 'මම ලොව උතුම්ම තැනැත්තා සහ බෙදා දෙන්නා වෙමි; තෝ ක්ෂත්‍රියයෙක් වෙව, තෝ බ්‍රාහ්මණයෙක් වෙව, වෛශ්‍යයෙක් වෙව, ශුද්‍රයෙක් වෙව, ගිහියෙක් වෙව, පැවිද්දෙක් වෙව; අවසානයේ තෝ ඔටුවෙක් වෙව, ගොනෙක් වෙව' යනාදී වශයෙන් සත්වයන් බෙදා දක්වන්නා තමා යැයි ඔහු සිතයි. 'වසී පිතා භූතභබ්‍යානං' යනු පංච වශීභාවයෙන් යුක්ත බැවින් මම වසී වෙමි, උපන් හා උපදින සත්වයන්ගේ පියා මම වෙමි යි සිතන බවයි. එහි අණ්ඩජ හා ජලාබුජ සත්වයන් බිත්තරය හෝ ගර්භාෂය තුළ සිටින කාලයෙහි 'භව්‍ය' (උපදින) නම් වන අතර, ඉන් පිටතට පැමිණි පසු 'භූත' (උපන්) නම් වේ. සංසේදජ සත්වයන් ප්‍රථම චිත්තක්ෂණයෙහි 'භව්‍ය' වන අතර, දෙවන චිත්තක්ෂණයේ සිට 'භූත' නම් වේ. ඕපපාතික සත්වයන් ප්‍රථම ඉරියව්වෙහි 'භව්‍ය' වන අතර, දෙවන ඉරියව්වේ සිට 'භූත' නම් වන බව දත යුතුය. 'මොවුන් සියල්ලෝම මගේ පුත්‍රයෝය' යන හැඟීමෙන් 'මම උපන් හා උපදින සත්වයන්ගේ පියා වෙමි' යි ඔහු සිතයි.

Idāni kāraṇato sādhetukāmo – ‘‘mayā ime sattā nimmitā’’ti paṭiññaṃ katvā ‘‘taṃ kissa hetū’’tiādimāha. Itthattanti itthabhāvaṃ, brahmabhāvanti attho. Iminā mayanti attano kammavasena cutāpi upapannāpi ca kevalaṃ maññanāmatteneva ‘‘iminā mayaṃ nimmitā’’ti maññamānā vaṅkacchidde vaṅkaāṇī viya onamitvā tasseva pādamūlaṃ gacchantīti.

දැන් කරුණු සහිතව ඔප්පු කිරීමට කැමතිව, 'මේ සත්වයන් මා විසින් මවන ලදි' යන ප්‍රතිඥාව කොට, 'ඒ කවර හෙයින්ද' යනාදිය වදාළ සේක. 'ඉත්ථත්තං' යනු මෙවන් බ්‍රහ්ම භාවය යන්නයි. 'ඉමිනා මයං' යනු තමන්ගේ කර්ම බලයෙන් චුතව මෙහි උපන්නද, හුදු වැරදි වැටහීම නිසාම 'මොහු විසින් අප මවන ලද්දෙමු' යි සිතමින්, වක්‍ර සිදුරකට වක්‍ර ඇණයක් මෙන් නැමී ඔහු වෙතටම (ඔහුගේ පාමුලටම) පැමිණෙන බවයි.

43. Vaṇṇavantataro cāti vaṇṇavantataro, abhirūpo pāsādikoti attho. Mahesakkhataroti issariyaparivāravasena mahāyasataro.

43. 'වණ්ණවන්තතරො ච' යනු වඩාත් වර්ණවත් වූ, අභිරූපී වූ හා ප්‍රසාදජනක වූ තැනැත්තා යන්නයි. 'මහේසක්ඛතරො' යනු ඓශ්චර්යය හා පිරිවර බලයෙන් මහා යසසින් යුක්ත වූ බවයි.

44. Ṭhānaṃ [Pg.104] kho panetanti kāraṇaṃ kho panetaṃ. So tato cavitvā aññatra na gacchati, idheva āgacchati, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Agārasmāti gehā. Anagāriyanti pabbajjaṃ. Pabbajjā hi yasmā agārassa hi taṃ kasigorakkhādikammaṃ tattha natthi, tasmā anagāriyanti vuccati. Pabbajatīti upagacchati. Tato paraṃ nānussaratīti tato pubbenivāsā paraṃ na sarati, sarituṃ asakkonto tattha ṭhatvā diṭṭhiṃ gaṇhāti.

44. 'ඨානං ඛො පනෙතං' යනු ඒ සඳහා කරුණු පවතී යන්නයි. ඔහු එතැනින් චුතව අන් තැනකට නොගොස් මෙහිම (මනුෂ්‍ය ලෝකයට) පැමිණෙයි, එය අරභයා මෙය වදාලහ. 'අගාරස්මා' යනු ගෙදරිනි. 'අනගාරියං' යනු පැවිදි බවයි. ගොවිතැන, ගව පාලනය වැනි ගෘහස්ථ කටයුතු එහි නැති බැවින් එය 'අනගාරිය' (නිවාස රහිත බව) යැයි කියනු ලැබේ. 'පබ්බජති' යනු (එම තත්වයට) පැමිණෙයි යන්නයි. 'තතො පරං නානුස්සරති' යනු එම පෙර විසූ භවයට වඩා ඈතක් සිහි කළ නොහැකිව, සිහි කිරීමට අපොහොසත් වී, එතැන නැවතී (මිථ්‍යා) දෘෂ්ටිය ග්‍රහණය කරගන්නා බවයි.

Niccotiādīsu tassa upapattiṃ apassanto niccoti vadati, maraṇaṃ apassanto dhuvoti, sadābhāvato sassatoti, jarāvasenāpi vipariṇāmassa abhāvato avipariṇāmadhammoti. Sesamettha paṭhamavāre uttānamevāti.

'නිච්චො' යනාදී පදවල අර්ථය මෙසේය: ඔහුගේ උප්පත්තිය නොදක්නා බැවින් 'නිත්‍යය' යි කියයි. මරණය නොදක්නා බැවින් 'ධ්‍රැවය' යිද, සැමදා පවතින බැවින් 'ශාස්වතය' යිද, ජරාවෙන් වන විපර්යාසයක් නැති බැවින් 'අවිපරිණාමධම්ම' යැයිද කියයි. මෙහි පළමු වාරයෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලිය.

45-46. Dutiyavāre khiḍḍāya padussanti vinassantīti khiḍḍāpadosikā, padūsikātipi pāḷiṃ likhanti, sā aṭṭhakathāyaṃ natthi. Ativelanti atikālaṃ, aticiranti attho. Hassakhiḍḍāratidhammasamāpannāti hassarati dhammañceva khiḍḍāratidhammañca samāpannā anuyuttā, keḷihassasukhañceva kāyikavācasikakīḷāsukhañca anuyuttā, vuttappakāraratidhammasamaṅgino hutvā viharantīti attho.

45-46. දෙවන වාරයෙහි: ක්‍රීඩාවෙහි පමණ ඉක්මවා ඇලී විනාශ වන බැවින් 'ඛිඩ්ඩාපදෝසික' නම් වේ. 'පදූසිකා' යැයිද පාළියෙහි ලියති, නමුත් එය අටුවාවෙහි නැත. 'අතිවෙලං' යනු කාලය ඉක්මවා, ඉතා දිගු කලක් යන්නයි. 'හස්සඛිඩ්ඩාරතිධම්මසමාපන්නා' යනු සිනහව, ක්‍රීඩාව හා රමණයෙහි (මෛථුනයෙහි) මෙන්ම කායික වාචසික ක්‍රීඩා සැපයෙහි නැවත නැවත යෙදෙමින්, එම රති ධර්මයන්ගෙන් යුක්තව වෙසෙන බවයි.

Sati sammussatīti khādanīyabhojanīyesu sati sammussati. Te kira puññavisesādhigatena mahantena attano sirivibhavena nakkhattaṃ kīḷantā tāya sampattimahantatāya – ‘‘āhāraṃ paribhuñjimha, na paribhuñjimhā’’tipi na jānanti. Atha ekāhārātikkamanato paṭṭhāya nirantaraṃ khādantāpi pivantāpi cavantiyeva, na tiṭṭhanti. Kasmā? Kammajatejassa balavatāya, karajakāyassa mandatāya, manussānañhi kammajatejo mando, karajakāyo balavā. Tesaṃ tejassa mandatāya karajakāyassa balavatāya sattāhampi atikkamitvā uṇhodakaacchayāguādīhi sakkā vatthuṃ upatthambhetuṃ. Devānaṃ pana tejo balavā hoti, karajaṃ mandaṃ. Te ekaṃ āhāravelaṃ atikkamitvāva saṇṭhātuṃ na sakkonti. Yathā nāma gimhānaṃ majjhanhike tattapāsāṇe ṭhapitaṃ padumaṃ vā uppalaṃ vā sāyanhasamaye ghaṭasatenāpi siñciyamānaṃ pākatikaṃ na hoti, vinassatiyeva. Evameva pacchā nirantaraṃ khādantāpi pivantāpi cavantiyeva, na [Pg.105] tiṭṭhanti. Tenāha ‘‘satiyā sammosā te devā tamhā kāyā cavantī’’ti. Katame pana te devāti? Ime devāti aṭṭhakathāyaṃ vicāraṇā natthi, ‘‘devānaṃ kammajatejo balavā hoti, karajaṃ manda’’nti avisesena vuttattā pana ye keci kabaḷīkārāhārūpajīvino devā evaṃ karonti, teyeva cavantīti veditabbā. Keci panāhu – ‘‘nimmānaratiparanimmitavasavattino te devā’’ti. Khiḍḍāpadussanamatteneva hete khiḍḍāpadosikāti vuttā. Sesamettha purimanayeneva veditabbaṃ.

සති සම්මුස්සති යනු කෑ යුතු හා බුදිය යුතු දෑ කෙරෙහි සිහිය මුළා වීමයි. ඒ දෙවිවරු තමන්ගේ මහා පින් මහිමයෙන් ලත් ඉසුරු සම්පත් සහිතව නැකැත් කෙළියෙහි යෙදී සිටින අතරතුර එම සම්පත්වල ඇති මහත් බව නිසා 'අපි ආහාර අනුභව කළෙමුද, නැද්ද' යන්න පවා නොදනිති. එවිට එකම එක් ආහාර වේලක් ඉක්මවා ගිය තැන සිට දිගින් දිගටම ආහාර පාන ගත්තද ඔවුහු චුත වෙති, ජීවත් වීමට නොහැකි වෙති. ඒ මන්ද? කර්මජ තේජස (ආහාර දිරවන ගින්න) බලවත් වීමත්, ශරීරය දුර්වල වීමත් නිසාය. මනුෂ්‍යයන්ගේ කර්මජ තේජස මඳ වන අතර ශරීරය බලවත් වේ. එබැවින් ඔවුහු ආහාර වේලක් ඉක්මවා සත් දිනක් ගියද උණු පැන් හෝ කැඳ ආදියෙන් ශරීරය පවත්වා ගැනීමට සමත් වෙති. නමුත් දෙවිවරුන්ගේ තේජස බලවත්ය, ශරීරය දුර්වලය. ඔවුහු එක් ආහාර වේලක් ඉක්මවූ සැණින් ජීවත් වීමට අපොහොසත් වෙති. ගිම්හාන කාලයේ මධ්‍යහ්න කාලයෙහි දැවෙන ගල් තලාවක් මත තබන ලද නෙළුම් මලක් හෝ මානෙල් මලක් සවස් කාලයේදී කළ සියයකින් පැන් වත් කළද ප්‍රකෘති තත්ත්වයට පත් නොවී විනාශ වී යන්නාක් මෙනි. එලෙසම පසුව කොතෙක් ආහාර පාන ගත්තද ඔවුහු චුත වෙති, ස්ථිරව නොසිටිති. එහෙයින් 'ඒ දෙවිවරු සිහිය මුළා වීමෙන් එම ශරීරයෙන් චුත වෙති' යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. ඒ දෙවිවරු කවුරුන්ද? මොවුන් මේ දෙවිවරුන් යැයි අටුවාවෙහි විශේෂ විග්‍රහයක් නැත. එහෙත් දෙවිවරුන්ගේ කර්මජ තේජස බලවත් බවත් ශරීරය දුර්වල බවත් පොදුවේ වදාළ බැවින්, කබලිංකාරාහාරයෙන් ජීවත් වන යම් දෙවි කෙනෙක් මෙලෙස කෙළියෙහි මත් වෙද්ද, ඔවුහුම චුත වන බව දත යුතුය. ඇතැම් ඇදුරන් පවසන්නේ ඒ දෙවිවරු නිම්මාණරතී හා පරනිම්මිත වසවත්ති දෙවිවරුන් බවයි. ක්‍රීඩාවෙහි දූෂිත වූ පමණින්ම මොවුහු 'ඛිඩ්ඩාපදෝසික' නම් වෙති. ඉතිරි කොටස පෙර කී ක්‍රමයටම දත යුතුය.

47-48. Tatiyavāre manena padussanti vinassantīti manopadosikā, ete cātumahārājikā. Tesu kira eko devaputto – nakkhattaṃ kīḷissāmīti saparivāro rathena vīthiṃ paṭipajjati, athañño nikkhamanto taṃ purato gacchantaṃ disvā – ‘bho ayaṃ kapaṇo’, adiṭṭhapubbaṃ viya etaṃ disvā – ‘‘pītiyā uddhumāto viya bhijjamāno viya ca gacchatī’’ti kujjhati. Purato gacchantopi nivattitvā taṃ kuddhaṃ disvā – kuddhā nāma suviditā hontīti kuddhabhāvamassa ñatvā – ‘‘tvaṃ kuddho, mayhaṃ kiṃ karissasi, ayaṃ sampatti mayā dānasīlādīnaṃ vasena laddhā, na tuyhaṃ vasenā’’ti paṭikujjhati. Ekasmiñhi kuddhe itaro akuddho rakkhati, ubhosu pana kuddhesu ekassa kodho itarassa paccayo hoti. Tassapi kodho itarassa paccayo hotīti ubho kandantānaṃyeva orodhānaṃ cavanti. Ayamettha dhammatā. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ.

47-48. තෙවන වාරයෙහි සිතින් දූෂිත වී විනාශ වන බැවින් 'මනෝපදෝසික' නම් වෙති, මොවුහු චාතුම්මහාරාජික දෙවිවරුය. ඔවුන් අතර එක් දෙවි පුත්‍රයෙක් 'මම නැකැත් කෙළියෙහි යෙදෙන්නෙමි' යි පිරිවර සහිතව රථයෙන් මාවතට බසී. එවිට තම විමනෙන් නික්ම එන වෙනත් දෙවියෙක් ඔහු තමන්ට ඉදිරියෙන් යනු දැක 'පින්වත, මේ අසරණයා මීට පෙර කිසිදා මෙවැනි දෙයක් නොදුටුවාක් මෙන් ප්‍රීතියෙන් ඉපිලී, පුපුරන්නට යන්නාක් මෙන් යන්නේය' යි කෝප වෙයි. පෙරටුව යන දෙවියාද ආපසු හැරී බලා අනෙකා කෝප වී ඇති බව දැක - 'කෝප වූවන් හඳුනා ගැනීම පහසුය' යනුවෙන් ඔහුගේ ක්‍රෝධය හඳුනාගෙන - 'ඔබ කෝප වී මට කුමක් කරන්නද? මේ සම්පත් මා ලැබුවේ මාගේම දාන සීලාදී පින්කම් වල මහිමයෙනි, ඔබ නිසා නොවේ' යි පෙරළා කෝප වෙයි. එක් අයෙකු කෝප වී අනෙකා කෝප නොවී සිටී නම් මරණයෙන් ආරක්ෂා වෙයි. නමුත් දෙදෙනාම කෝප වූ කල, එක් අයෙකුගේ ක්‍රෝධය අනෙකාට ප්‍රත්‍ය වෙයි. අනෙකාගේ ක්‍රෝධයද ඔහුට ප්‍රත්‍ය වෙයි. මෙසේ දෙදෙනාම තමන්ගේ අන්තඃපුර ස්ත්‍රීන් හඬා වැලපෙද්දීම චුත වෙති. මෙය මෙහි ස්වභාවයයි. ඉතිරිය වදාළ ක්‍රමයටම දත යුතුය.

49-52. Takkīvāde ayaṃ cakkhādīnaṃ bhedaṃ passati, cittaṃ pana yasmā purimaṃ purimaṃ pacchimassa pacchimassa paccayaṃ datvāva nirujjhati, tasmā cakkhādīnaṃ bhedato balavatarampi cittassa bhedaṃ na passati. So taṃ apassanto yathā nāma sakuṇo ekaṃ rukkhaṃ jahitvā aññasmiṃ nilīyati, evameva imasmiṃ attabhāve bhinne cittaṃ aññatra gacchatīti gahetvā evamāha. Sesamettha vuttanayeneva veditabbaṃ.

49-52. තර්කවාදයට අනුව, මොහු ඇස ආදී රූපයන්ගේ බිඳී යාම දකී. එහෙත් සිත යනු පෙර පෙර සිත පසු පසු සිතට ප්‍රත්‍යය ලබා දී නිරුද්ධ වන්නක් බැවින්, ඇස ආදී රූපයන්ගේ බිඳීමටත් වඩා වේගවත් වූ සිතේ බිඳී යාම ඔහු නොදකී. ඔහු එය නොදක්නා බැවින්, පක්ෂියෙකු එක් ගසක් අතහැර වෙනත් ගසක වසන්නාක් මෙන්, මේ ආත්මභාවය බිඳී ගිය විට සිත වෙනත් තැනකට යන්නේ යැයි ගෙන මෙසේ පවසයි. ඉතිරිය මෙහි වදාළ ක්‍රමයටම දත යුතුය.

Antānantavādavaṇṇanā

අන්තනන්තවාදය පිළිබඳ විවරණයයි.

53. Antānantikāti antānantavādā, antaṃ vā anantaṃ vā antānantaṃ vā nevantānānantaṃ vā ārabbha pavattavādāti attho.

53. 'අන්තානන්තිකා' යනු අන්ත අනන්ත වාද ඇත්තෝය. ලෝකය අන්ත සහිතය, නැතහොත් අනන්තය, නැතහොත් අන්ත සහිත මෙන්ම අනන්තය, නැතහොත් අන්ත සහිතත් නොවේ අනන්තත් නොවේ යන කරුණු අරමුණු කරගෙන පවතින වාදයන් යන්න අර්ථයයි.

54-60. Antasaññī [Pg.106] lokasmiṃ viharatīti paṭibhāganimittaṃ cakkavāḷapariyantaṃ avaḍḍhetvā taṃ – ‘‘loko’’ti gahetvā antasaññī lokasmiṃ viharati, cakkavāḷapariyantaṃ katvā vaḍḍhitakasiṇo pana anantasaññī hoti, uddhamadho avaḍḍhetvā pana tiriyaṃ vaḍḍhetvā uddhamadho antasaññī, tiriyaṃ anantasaññī. Takkīvādo vuttanayeneva veditabbo. Ime cattāropi attanā diṭṭhapubbānusāreneva diṭṭhiyā gahitattā pubbantakappikesu paviṭṭhā.

54-60. 'අන්තසඤ්ඤී ලෝකස්මිං විහරති' යනු පටිභාග නිමිත්ත සක්වළ කෙළවර දක්වා වර්ධනය නොකර, එය 'ලෝකය' යැයි ගෙන ලෝකය අන්ත සහිතය යන සංඥාවෙන් යුතුව වාසය කිරීමයි. සක්වළ කෙළවර දක්වා කසින වර්ධනය කළ තැනැත්තා අනන්ත සංඥා ඇත්තෙකු වේ. උඩ යට වර්ධනය නොකර තිරස් අතට වර්ධනය කළ තැනැත්තා උඩ යට අන්ත සහිත සංඥා ඇත්තෙක් වන අතර තිරස් අතට අනන්ත සංඥා ඇත්තෙක් වේ. තර්කවාදය වදාළ ක්‍රමයටම දත යුතුය. මේ සතර දෙනාම තමන් කලින් දුටු දෑ අනුවම මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය ගත් බැවින් පූර්වාන්තකල්පිකයන්ට ඇතුළත් වෙති.

Amarāvikkhepavādavaṇṇanā

අමරාවික්ඛේප වාදය පිළිබඳ විවරණයයි.

61. Na maratīti amarā. Kā sā? Evantipi me notiādinā nayena pariyantarahitā diṭṭhigatikassa diṭṭhi ceva vācā ca. Vividho khepoti vikkhepo, amarāya diṭṭhiyā vācāya ca vikkhepoti amarāvikkhepo, so etesaṃ atthīti amarāvikkhepikā, aparo nayo – amarā nāma ekā macchajāti, sā ummujjananimujjanādivasena udake sandhāvamānā gahetuṃ na sakkāti, evameva ayampi vādo itocito ca sandhāvati, gāhaṃ na upagacchatīti amarāvikkhepoti vuccati. So etesaṃ atthīti amarāvikkhepikā.

61. නොනැසෙන බැවින් 'අමරා' නම් වේ. ඒ කුමක්ද? 'මට මෙසේද නොවේ' ආදී වශයෙන් දැක්වෙන කෙළවරක් නැති මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයාගේ දෘෂ්ටිය හා වචනයයි. විවිධ ආකාරයෙන් බැහැර කිරීම 'වික්ඛේප' නම් වේ. අමර දෘෂ්ටියෙන් හා වචනයෙන් කරන වික්ඛේපය 'අමරාවික්ඛේප' නම් වේ. එය මොවුන්ට ඇති බැවින් 'අමරාවික්ඛේපිකා' නම් වෙති. වෙනත් ක්‍රමයක් නම් - අමරා නමින් මත්ස්‍ය විශේෂයක් ඇත, එම මත්ස්‍යයා දිය මතුපිට මතුවෙමින් හා ගිලෙමින් එහේ මෙහේ දුවන බැවින් අල්ලා ගත නොහැකිය. එලෙසම මේ වාදයද එහේ මෙහේ දුවන අතර අල්ලා ගත නොහැකි බැවින් 'අමරාවික්ඛේප' යයි කියනු ලැබේ. එය මොවුන්ට ඇති බැවින් 'අමරාවික්ඛේපිකා' නම් වෙති.

62. ‘‘Idaṃ kusala’’nti yathābhūtaṃ nappajānātīti dasa kusalakammapathe yathābhūtaṃ nappajānātīti attho. Akusalepi dasa akusalakammapathāva adhippetā. So mamassa vighātoti ‘‘musā mayā bhaṇita’’nti vippaṭisāruppattiyā mama vighāto assa, dukkhaṃ bhaveyyāti attho. So mamassa antarāyoti so mama saggassa ceva maggassa ca antarāyo assa. Musāvādabhayā musāvādaparijegucchāti musāvāde ottappena ceva hiriyā ca. Vācāvikkhepaṃ āpajjatīti vācāya vikkhepaṃ āpajjati. Kīdisaṃ? Amarāvikkhepaṃ, apariyantavikkhepanti attho.

62. 'මෙය කුසලය' යැයි තත්ත්වාකාරයෙන් නොදනී යනු දස කුසල කර්මපථයන් නිවැරදිව නොදනී යන්නයි. අකුසලයෙහිදී ද දස අකුසල කර්මපථයන්ම අදහස් කෙරේ. 'එය මට පීඩාවක් වේ' යනු 'මා බොරු කීවෙමි' යන පසුතැවිල්ල ඇතිවීමෙන් මට පීඩාවක් හෝ දුකක් වන්නේය යන්න අර්ථයයි. 'එය මට අන්තරායකි' යනු එය මාගේ ස්වර්ග මාර්ගයට හා නිවන් මාර්ගයට බාධාවක් වන්නේය යන්නයි. 'මුසාවාදයට බියෙන් හා පිළිකුලෙන්' යනු මුසාවාදය කෙරෙහි ඇති ඔතප්පය හා හිරිය නිසාය. 'වචනයෙන් වික්ඛේපයට පත් වේ' යනු වචනය විසුරුවා හරියි. කෙබඳු වූද? අමරාවික්ඛේප හෙවත් නිමාවක් නැති වික්ඛේපයක් යන්න අර්ථයයි.

Evantipi me notiādīsu evantipi me noti aniyamitavikkhepo. Tathātipi me noti ‘‘sassato attā ca loko cā’’ti vuttaṃ sassatavādaṃ paṭikkhipati. Aññathātipi me noti sassatato aññathā vuttaṃ ekaccasassataṃ paṭikkhipati. Notipi me noti – ‘‘na [Pg.107] hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti vuttaṃ ucchedaṃ paṭikkhipati. No notipi me noti ‘‘neva hoti na na hotī’’ti vuttaṃ takkīvādaṃ paṭikkhipati. Sayaṃ pana ‘‘idaṃ kusala’’nti vā ‘‘akusala’’nti vā puṭṭho na kiñci byākaroti. ‘‘Idaṃ kusala’’nti puṭṭho ‘‘evantipi me no’’ti vadati. Tato ‘‘kiṃ akusala’’nti vutte ‘‘tathātipi me no’’ti vadati. ‘‘Kiṃ ubhayato aññathā’’ti vutte ‘‘aññathātipi me no’’ti vadati. Tato ‘‘tividhenāpi na hoti, kiṃ te laddhī’’ti vutte ‘‘notipi me no’’ti vadati. Tato ‘‘kiṃ no noti te laddhī’’ti vutte ‘‘no notipi me no’’ti evaṃ vikkhepameva āpajjati, ekasmimpi pakkhe na tiṭṭhati.

‘‘එවන්තීතිපි මේ නෝ’’ ආදී පදවලදී ‘‘එවන්තීතිපි මේ නෝ’’ යනු කිසිදු නිශ්චිත මතයකට නොපැමිණ ව්‍යාකූල කිරීමයි. ‘‘තථාතිපි මේ නෝ’’ යන්නෙන් ‘‘ආත්මය හා ලෝකය ශාස්වත වේ’’ යැයි කියනු ලබන ශාස්වත වාදය ප්‍රතික්ෂේප කරයි. ‘‘අඤ්ඤථාතිපි මේ නෝ’’ යන්නෙන් ශාස්වත වාදයට වඩා වෙනස් වූ ඒකච්චශාස්වත වාදය ප්‍රතික්ෂේප කරයි. ‘‘නෝතිපි මේ නෝ’’ යන්නෙන් ‘‘මරණයෙන් පසු තථාගතයන් වහන්සේ (සත්ත්වයා) ඇති නොවේ’’ යැයි කියනු ලබන උච්ඡේද වාදය ප්‍රතික්ෂේප කරයි. ‘‘නෝ නෝතිපි මේ නෝ’’ යන්නෙන් ‘‘ඇත්තේත් නැත, නැත්තේත් නැත’’ යැයි කියනු ලබන තර්ක වාදය ප්‍රතික්ෂේප කරයි. තමාගෙන් ‘‘මෙය කුසලයක්ද?’’ හෝ ‘‘අකුසලයක්ද?’’ කියා විමසූ කල කිසිවක් ප්‍රකාශ නොකරයි. ‘‘මෙය කුසලයක්ද?’’ කියා විමසූ කල ‘‘මට එසේත් නැත’’ (එවන්තීතිපි මේ නෝ) යැයි පවසයි. එවිට ‘‘කුමක්ද අකුසලය?’’ කියා ඇසූ කල ‘‘මට එසේත් නැත’’ (තථාතිපි මේ නෝ) යැයි පවසයි. ‘‘දෙයාකාරයෙන්ම වෙනස් එකක්ද?’’ කියා ඇසූ කල ‘‘එසේත් මට නැත’’ (අඤ්ඤථාතිපි මේ නෝ) යැයි පවසයි. එවිට ‘‘ආකාර තුනකින්ම නැද්ද, ඔබගේ මතය කුමක්ද?’’ කියා ඇසූ කල ‘‘මට එසේත් නැත’’ (නෝතිපි මේ නෝ) යැයි පවසයි. එවිට ‘‘ඔබගේ මතය 'නැත නැත' යන්නද?’’ කියා ඇසූ කල ‘‘මට එසේත් නැත’’ (නෝ නෝතිපි මේ නෝ) යනාදී වශයෙන් වික්ෂේපයට (ව්‍යාකූලත්වයට) පත්වන අතර කිසිදු එක් මතයක පිහිටා නොසිටියි.

63. Chando vā rāgo vāti ajānantopi sahasā kusalameva ‘‘kusala’’nti vatvā akusalameva ‘‘akusala’’nti vatvā mayā asukassa nāma evaṃ byākataṃ, kiṃ taṃ subyākatanti aññe paṇḍite pucchitvā tehi – ‘‘subyākataṃ, bhadramukha, kusalameva tayā kusalaṃ, akusalameva akusalanti byākata’’nti vutte natthi mayā sadiso paṇḍitoti evaṃ me tattha chando vā rāgo vā assāti attho. Ettha ca chando dubbalarāgo, rāgo balavarāgo. Doso vā paṭigho vāti kusalaṃ pana ‘‘akusala’’nti, akusalaṃ vā ‘‘kusala’’nti vatvā aññe paṇḍite pucchitvā tehi – ‘‘dubyākataṃ tayā’’ti vutte ettakampi nāma na jānāmīti tattha me assa doso vā paṭigho vāti attho. Idhāpi doso dubbalakodho, paṭigho balavakodho.

63. ‘‘ඡන්දෝ වා රාගෝ වා’’ යන්නෙන් අදහස් වන්නේ කරුණු නොදැනුවත්ව වුවද වහාම කුසලය ‘‘කුසලයක්’’ ලෙසත් අකුසලය ‘‘අකුසලයක්’’ ලෙසත් පවසා, ‘‘මා විසින් අසුවල් තැනැත්තාට මෙසේ පවසන ලදී, එය නිවැරදිද?’’ කියා වෙනත් පඬිවරුන්ගෙන් විමසා, ඔවුන් විසින් ‘‘පින්වත, ඔබ විසින් මැනවින් පවසන ලදී, ඔබ කුසලය කුසලය ලෙසත් අකුසලය අකුසලය ලෙසත් පවසා ඇත’’ කියා කී කල, ‘‘මට සමාන පඬියෙක් නැත’’ යනාදී වශයෙන් එහිදී ඇතිවන කැමැත්ත හෝ ඇල්මයි. මෙහිදී ඡන්දය යනු දුබල රාගයයි, රාගය යනු බලවත් රාගයයි. ‘‘දෝසෝ වා පටිඝෝ වා’’ යන්නෙන් කුසලය ‘‘අකුසලය’’ ලෙසත්, අකුසලය ‘‘කුසලය’’ ලෙසත් පවසා වෙනත් පඬිවරුන්ගෙන් විමසා, ඔවුන් විසින් ‘‘ඔබ වැරදි ලෙස ප්‍රකාශ කළා’’ යැයි කී කල, ‘‘මට මෙපමණවත් දැනුමක් නැද්ද?’’ කියා එහිදී ඇතිවන ද්වේෂය හෝ ගැටීම අදහස් වේ. මෙහිද ද්වේෂය යනු දුබල ක්‍රෝධයයි, පටිඝය යනු බලවත් ක්‍රෝධයයි.

Taṃ mamassa upādānaṃ, so mamassa vighātoti taṃ chandarāgadvayaṃ mama upādānaṃ assa, dosapaṭighadvayaṃ vighāto. Ubhayampi vā daḷhaggahaṇavasena upādānaṃ, vihananavasena vighāto. Rāgo hi amuñcitukāmatāya ārammaṇaṃ gaṇhāti jalūkā viya. Doso vināsetukāmatāya āsīviso viya. Ubhopi cete santāpakaṭṭhena vihananti yevāti ‘‘upādāna’’nti ca ‘‘vighāto’’ti ca vuttā. Sesaṃ paṭhamavārasadisameva.

‘‘තං මමස්ස උපාදානං, සෝ මමස්ස විඝාතෝ’’ යන්නෙන් එම ඡන්ද රාග දෙක මගේ උපාදානය (බැඳීම) විය හැකිය, ද්වේෂ පටිඝ දෙක මගේ විඝාතය (පීඩාව) විය හැකිය යන්නයි. එසේත් නැතහොත් තදින් අල්ලා ගැනීම යන අර්ථයෙන් මේ දෙකම උපාදාන වන අතර, පීඩා කිරීම යන අර්ථයෙන් විඝාත නම් වේ. රාගය යනු අත්හැරීමට අකමැති බැවින් කූඩැල්ලෙකු මෙන් අරමුණ අල්ලා ගනී. ද්වේෂය යනු විනාශ කිරීමට කැමති බැවින් විෂ සර්පයෙකු මෙන් අරමුණ අල්ලා ගනී. මේ දෙකම තැවෙන අර්ථයෙන් පෙළන බැවින් ‘‘උපාදාන’’ සහ ‘‘විඝාත’’ ලෙස හඳුන්වනු ලැබේ. ඉතිරි කොටස පළමු වාරයට සමාන වේ.

64. Paṇḍitāti [Pg.108] paṇḍiccena samannāgatā. Nipuṇāti saṇhasukhumabuddhino sukhumaatthantaraṃ paṭivijjhanasamatthā. Kataparappavādāti viññātaparappavādā ceva parehi saddhiṃ katavādaparicayā ca. Vālavedhirūpāti vālavedhidhanuggahasadisā. Te bhindantā maññeti vālavedhi viya vālaṃ sukhumānipi paresaṃ diṭṭhigatāni attano paññāgatena bhindantā viya carantīti attho. Te maṃ tatthāti te samaṇabrāhmaṇā maṃ tesu kusalākusalesu. Samanuyuñjeyyunti ‘‘kiṃ kusalaṃ, kiṃ akusalanti attano laddhiṃ vadā’’ti laddhiṃ puccheyyuṃ. Samanugāheyyunti ‘‘idaṃ nāmā’’ti vutte ‘‘kena kāraṇena etamatthaṃ gāheyyu’’nti kāraṇaṃ puccheyyuṃ. Samanubhāseyyunti ‘‘iminā nāma kāraṇenā’’ti vutte kāraṇe dosaṃ dassetvā ‘‘na tvaṃ idaṃ jānāsi, idaṃ pana gaṇha, idaṃ vissajjehī’’ti evaṃ samanuyuñjeyyuṃ. Na sampāyeyyanti na sampādeyyaṃ, sampādetvā kathetuṃ na sakkuṇeyyanti attho. So mamassa vighātoti yaṃ taṃ punappunaṃ vatvāpi asampāyanaṃ nāma, so mama vighāto assa, oṭṭhatālujivhāgalasosanadukkhameva assāti attho. Sesametthāpi paṭhamavārasadisameva.

64. ‘‘පණ්ඩිතා’’ යනු ප්‍රඥාවෙන් යුක්ත වූවෝය. ‘‘නිපුණා’’ යනු සියුම් බුද්ධියක් ඇති, සියුම් වූ අර්ථ ප්‍රභේදයන් විනිවිද දැකීමට සමත් වූවෝය. ‘‘කතපරප්පවාදා’’ යනු අන්‍යයන්ගේ වාදයන් දන්නා වූ මෙන්ම අන්‍යයන් සමඟ වාද කර පුරුදු ඇති අයයි. ‘‘වාලවේධිරූපා’’ යනු අශ්ව ලොමයක් විදින දුනු ශිල්පීන් වැනි සියුම් දක්ෂතාව ඇති අයයි. ‘‘තේ භින්දන්තා මඤ්ඤේ’’ යන්නෙන් එම දුනු ශිල්පීන් ලොමයක් විදින්නාක් මෙන්, අන්‍යයන්ගේ සියුම් දෘෂ්ටීන් තමන්ගේ ප්‍රඥාවෙන් බිඳ හරිමින් හැසිරෙති යන්න අදහස් වේ. ‘‘තේ මං තත්ථ’’ යනු එම ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන් මාගෙන් එම කුසලාකුසල කරුණු පිළිබඳව විමසනු ඇත. ‘‘සමනුයුඤ්ජෙය්‍යුං’’ යනු ‘‘කුමක්ද කුසලය, කුමක්ද අකුසලය, ඔබගේ මතය පවසන්න’’ කියා මතය විමසීමයි. ‘‘සමනුග්ගාහෙය්‍යුං’’ යනු ‘‘මෙය මෙයයි’’ කියා පැවසූ කල, ‘‘කුමන හේතුවක් නිසා මේ අර්ථය පිළිගන්නේද?’’ කියා හේතුව විමසීමයි. ‘‘සමනුභාසෙය්‍යුං’’ යනු ‘‘අසුවල් හේතුව නිසා’’ යැයි පැවසූ කල, එම හේතුවේ දෝෂ පෙන්වා ‘‘ඔබ මෙය නොදන්නෙහිය, මෙය පිළිගන්න, මෙය අත්හරින්න’’ යනාදී වශයෙන් කරුණු දැක්වීමයි. ‘‘න සම්පායෙය්‍යං’’ යනු නිසි පරිදි පිළිතුරු දී අවසන් කිරීමට නොහැකි වීමයි. ‘‘සෝ මමස්ස විඝාතෝ’’ යනු නැවත නැවතත් කීවද පිළිතුරු දීමට නොහැකි වීම නිසා ඇතිවන පීඩාවයි; තොල්, තල්ල, දිව සහ උගුර වියළී යාමෙන් ඇතිවන දුක්ඛයම වේ යන්න අදහස් වේ. මෙහිද ඉතිරි කොටස පළමු වාරයට සමාන වේ.

65-66. Mandoti mandapañño apaññassevetaṃ nāmaṃ. Momūhoti atisammūḷho. Hoti tathāgatotiādīsu satto ‘‘tathāgato’’ti adhippeto. Sesamettha uttānameva. Imepi cattāro pubbe pavattadhammānusāreneva diṭṭhiyā gahitattā pubbantakappikesu paviṭṭhā.

65-66. ‘‘මන්දෝ’’ යනු අල්ප ප්‍රඥාවන්තයා යන්නයි, එය ප්‍රඥාව නැත්තාට කියන නමකි. ‘‘මෝමූහෝ’’ යනු දැඩි ලෙස මුළා වූවෙකි. ‘‘හෝති තථාගතෝ’’ ආදී තැන්වල සත්ත්වයා ‘‘තථාගත’’ ලෙස අදහස් කෙරේ. මෙහි ඉතිරි කොටස පැහැදිලිය. මීට පෙර පැවති ධර්මතාවන්ට අනුව වැරදි දෘෂ්ටියක් ගත් බැවින් මේ සිව් දෙනාද පූර්වාන්තකල්පිතයන්ට ඇතුළත් වෙති.

Adhiccasamuppannavādavaṇṇanā

අධිච්චසමුප්පන්න වාදය විස්තර කිරීම (අහඹු ලෙස හටගැනීම පිළිබඳ විවරණය).

67. ‘‘Adhiccasamuppanno attā ca loko cā’’ti dassanaṃ adhiccasamuppannaṃ. Taṃ etesaṃ atthīti adhiccasamuppannikā. Adhiccasamuppannanti akāraṇasamuppannaṃ.

67. ‘‘ආත්මය හා ලෝකය හේතුවක් රහිතව හටගත්තේය’’ යන දැක්ම අධිච්චසමුප්පන්න නම් වේ. එවැනි මතයක් ඇති අය අධිච්චසමුප්පන්නිකයෝ වෙති. අධිච්චසමුප්පන්න යනු අහඹු ලෙස හටගැනීමයි (හේතුවක් නොමැතිව හටගැනීමයි).

68-73. Asaññasattāti desanāsīsametaṃ, acittuppādā rūpamattakaattabhāvāti attho. Tesaṃ evaṃ uppatti veditabbā – ekacco hi titthāyatane pabbajitvā vāyokasiṇe parikammaṃ katvā catutthajjhānaṃ nibbattetvā jhānā vuṭṭhāya – ‘‘citte dosaṃ passati, citte sati hatthacchedādidukkhañceva [Pg.109] sabbabhayāni ca honti, alaṃ iminā cittena, acittakabhāvova santo’’ti, evaṃ citte dosaṃ passitvā aparihīnajjhāno kālaṃ katvā asaññasattesu nibbattati, cittamassa cuticittanirodhena idheva nivattati, rūpakkhandhamattameva tattha pātubhavati. Te tattha yathā nāma jiyāvegakkhitto saro yattako jiyāvego, tattakameva ākāse gacchati. Evameva jhānavegakkhittā upapajjitvā yattako jhānavego, tattakameva kālaṃ tiṭṭhanti, jhānavege pana parihīne tattha rūpakkhandho antaradhāyati, idha pana paṭisandhisaññā uppajjati. Yasmā pana tāya idha uppannasaññāya tesaṃ tattha cuti paññāyati, tasmā ‘‘saññuppādā ca pana te devā tamhā kāyā cavantī’’ti vuttaṃ. Santatāyāti santabhāvāya. Sesamettha uttānameva. Takkīvādopi vuttanayeneva veditabboti.

68-73. ‘‘අසඤ්ඤසත්තා’’ යනු දේශනාවේ ප්‍රධාන ශීර්ෂයයි. සිත හෝ චෛතසිකයන් නැති, රූපය පමණක් ඇති ආත්මභාවයක් ඇති සත්ත්වයන් යන්න මෙහි අර්ථයයි. ඔවුන්ගේ උත්පත්තිය මෙසේ තේරුම් ගත යුතුය: ඇතැම් පුද්ගලයෙක් තීර්ථක ශාසනයක මහණ වී, වායෝ කසිණයෙහි පරිකර්ම කොට හතරවන ධ්‍යානය උපදවා, ධ්‍යානයෙන් නැගී සිට සිතෙහි දෝෂ දකියි. ‘‘සිත ඇති කල්හි අත් පා කැපීම ආදී දුක් හා සියලු බිය ඇති වේ, මේ සිතින් පලක් නැත, සිත නැති භාවයම ශාන්තය’’ කියා මෙසේ සිතෙහි දෝෂ දැක ධ්‍යානයෙන් පිරිහී නොගොස් කළුරිය කොට අසංඥ තලයේ උපදී. ඔහුගේ සිත චුති සිත නිරුද්ධ වීමත් සමඟ මෙහිදීම නිරුද්ධ වේ; එහි රූපස්කන්ධය පමණක් පහළ වේ. දුනු දියෙන් විදින ලද ඊතලය දුනු දියෙහි වේගය ඇති තාක් අහසේ ගමන් කරයි. එමෙන්ම ධ්‍යාන වේගයෙන් පැමිණි ඔවුන් ධ්‍යාන වේගය ඇති තාක් කල් එහි රැඳී සිටිති. ධ්‍යාන වේගය ගෙවී ගිය විට එහි ඇති රූපස්කන්ධය අතුරුදහන් වේ. එවිට මෙහි (කාම ලෝකයෙහි) ප්‍රතිසන්ධි සංඥාව උපදී. මෙහි සංඥාව ඉපදීම නිසා ඔවුන් එහි චුත වූ බව පෙනෙන බැවින්, ‘‘එම දෙවිවරුන් සංඥාව පහළ වීමෙන් එම කයෙන් චුත වෙති’’ යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. ‘‘සන්තතායා’’ යනු ඇති බව සඳහා ය. ඉතිරි කොටස පැහැදිලිය. තර්ක වාදයද පෙර කී ක්‍රමයටම තේරුම් ගත යුතුය.

Aparantakappikavaṇṇanā

අපරාන්තකල්පිතයන් පිළිබඳ විවරණය (අනාගතය පිළිබඳ මත විමසීම).

74. Evaṃ aṭṭhārasa pubbantakappike dassetvā idāni catucattārīsaṃ aparantakappike dassetuṃ – ‘‘santi, bhikkhave’’tiādimāha. Tattha anāgatakoṭṭhāsasaṅkhātaṃ aparantaṃ kappetvā gaṇhantīti aparantakappikā, aparantakappo vā etesaṃ atthīti aparantakappikā. Evaṃ sesampi pubbe vuttappakāranayeneva veditabbaṃ.

74. මෙසේ පූර්වාන්තකල්පික (පෙර අන්තය පිළිබඳ කල්පනා කරන) දෘෂ්ටි දහඅට දක්වා, දැන් අපරාන්තකල්පික (මතු අන්තය පිළිබඳ කල්පනා කරන) දෘෂ්ටි හතළිස් හතර දැක්වීම පිණිස ‘සන්ති භික්ඛවෙ’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි අනාගත කොටස වූ අපරාන්තය (මතු කෙළවර) කල්පනා කොට ගන්නා බැවින් ‘අපරාන්තකල්පික’ නම් වේ. නැතහොත් එම පුද්ගලයන්ට අපරාන්තය පිළිබඳ කල්පනාවක් පවතින බැවින් ‘අපරාන්තකල්පික’ නම් වේ. මෙහි සෙසු විස්තර ද පෙර පූර්වාන්තකල්පික වාදය විස්තර කළ ආකාරයෙන්ම දත යුතුය.

Saññīvādavaṇṇanā

සඤ්ඤීවාද වර්ණනාව

75. Uddhamāghātanikāti āghātanaṃ vuccati maraṇaṃ, uddhamāghātanā attānaṃ vadantīti uddhamāghātanikā. Saññīti pavatto vādo, saññīvādo, so etesaṃ atthīti saññīvādā.

75. ‘උද්ධමාඝාතනිකා’ යන්නෙහි ‘ආඝාතනය’ යනු මරණයයි. මරණයෙන් මතු ආත්මය පවතින බව පවසන බැවින් ඔවුහු ‘උද්ධමාඝාතනික’ නම් වෙති. ‘සඤ්ඤී’ යනුවෙන් පවත්නා වාදය ‘සඤ්ඤීවාදය’ නම් වේ. එම වාදය මොවුන්ට ඇති බැවින් ඔවුහු ‘සඤ්ඤීවාදී’ නම් වෙති.

76-77. Rūpī attātiādīsu kasiṇarūpaṃ ‘‘attā’’ti tattha pavattasaññañcassa ‘‘saññā’’ti gahetvā vā ājīvakādayo viya takkamatteneva vā ‘‘rūpī attā hoti, arogo paraṃ maraṇā saññī’’ti naṃ paññapenti. Tattha arogoti nicco. Arūpasamāpattinimittaṃ pana ‘‘attā’’ti samāpattisaññañcassa ‘‘saññā’’ti gahetvā vā nigaṇṭhādayo viya takkamatteneva vā ‘‘arūpī attā hoti, arogo paraṃ maraṇā saññī’’ti naṃ paññapenti. Tatiyā pana missakagāhavasena pavattā diṭṭhi. Catutthā takkagāheneva. Dutiyacatukkaṃ [Pg.110] antānantikavāde vuttanayeneva veditabbaṃ. Tatiyacatukke samāpannakavasena ekattasaññī, asamāpannakavasena nānattasaññī, parittakasiṇavasena parittasaññī, vipulakasiṇavasena appamāṇasaññīti veditabbā. Catutthacatukke pana dibbena cakkhunā tikacatukkajjhānabhūmiyaṃ nibbattamānaṃ disvā ‘‘ekantasukhī’’ti gaṇhāti. Niraye nibbattamānaṃ disvā ‘‘ekantadukkhī’’ti. Manussesu nibbattamānaṃ disvā ‘‘sukhadukkhī’’ti. Vehapphaladevesu nibbattamānaṃ disvā ‘‘adukkhamasukhī’’ti gaṇhāti. Visesato hi pubbenivāsānussatiñāṇalābhino pubbantakappikā honti, dibbacakkhukā aparantakappikāti.

76-77. ‘රූපී අත්තා’ යනාදියේදී කසිණ රූපය ‘ආත්මය’ ලෙස ද, එහි පවත්නා සංඥාව ‘ආත්මයේ සංඥාව’ ලෙස ද ගෙන, ආජීවකයන් ආදීන් මෙන් තර්ක මාත්‍රයෙන් හෝ ‘ආත්මය රූපී වෙයි, මරණයෙන් පසු නීරෝගී ව සංඥා සහිත ව පවතියි’ යනුවෙන් ඔවුහු පවසති. එහි ‘නීරෝගී’ (අරෝග) යනු නිත්‍ය බවයි. අරූප සමාපත්ති නිමිත්ත ‘ආත්මය’ ලෙස ද, සමාපත්තියේ පවතින සංඥාව ‘ආත්මයේ සංඥාව’ ලෙස ද ගෙන නිගණ්ඨයන් ආදීන් මෙන් තර්ක මාත්‍රයෙන් හෝ ‘ආත්මය අරූපී වෙයි, මරණයෙන් පසු නීරෝගී ව සංඥා සහිත ව පවතියි’ යනුවෙන් පවසති. තුන්වන වාදය රූපී හා අරූපී යන දෙකම මිශ්‍රව ගැනීමෙන් හටගත් දෘෂ්ටියකි. සිව්වැන්න තර්කයෙන්ම ගන්නා ලද්දකි. දෙවන සිවුකය අන්තානන්තික වාදයේදී කියන ලද ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය. තුන්වන සිවුකයේදී සමාපත්ති වශයෙන් ‘ඒකත්තසඤ්ඤී’ (එකම සංඥාවක් ඇති), අසමාපත්ති වශයෙන් ‘නානත්තසඤ්ඤී’ (නානාවිධ සංඥා ඇති), කුඩා කසිණ අරමුණු වශයෙන් ‘පරිත්තසඤ්ඤී’ (පරිත්ත සංඥා ඇති) සහ විශාල කසිණ අරමුණු වශයෙන් ‘අප්පමාණසඤ්ඤී’ (අප්‍රමාණ සංඥා ඇති) බව දත යුතුය. සිව්වන සිවුකයේදී දිව්‍ය චක්ෂුසින් තික හා චතුක්ක ධ්‍යාන භූමිවල උපදින්නන් දැක ‘ඒකාන්ත සුඛී’ යයි ගනිති. නිරයේ උපදින්නන් දැක ‘ඒකාන්ත දුක්ඛී’ යයි ද, මිනිසුන් අතර උපදින්නන් දැක ‘සුඛදුක්ඛී’ යයි ද, වේහප්ඵල දෙවියන් අතර උපදින්නන් දැක ‘අදුක්ඛමසුඛී’ යයි ද ගනිති. විශේෂයෙන් පූර්වේනිවාසානුස්සති ඥානය ලද්දෝ පූර්වාන්තකල්පිකයෝ වෙති, දිව්‍ය චක්ෂුස ඇත්තෝ අපරාන්තකල්පිකයෝ වෙති.

Asaññīvādavaṇṇanā

අසඤ්ඤී සහ නේවසඤ්ඤී නාසඤ්ඤී වාද වර්ණනාව

78-83. Asaññīvādo saññīvāde ādimhi vuttānaṃ dvinnaṃ catukkānaṃ vasena veditabbo. Tathā nevasaññīnāsaññīvādo. Kevalañhi tattha ‘‘saññī attā’’ti gaṇhantānaṃ tā diṭṭhiyo, idha ‘‘asaññī’’ti ca ‘‘nevasaññīnāsaññī’’ti ca. Tattha na ekantena kāraṇaṃ pariyesitabbaṃ. Diṭṭhigatikassa hi gāho ummattakapacchisadisoti vuttametaṃ.

78-83. අසඤ්ඤී වාදය ද සඤ්ඤී වාදයේ මුලින් සඳහන් කළ සිවුක දෙකේ ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය. නේවසඤ්ඤී නාසඤ්ඤී වාදය ද එසේමය. එහි විශේෂත්වය නම් සඤ්ඤී වාදයේදී ‘ආත්මය සංඥා සහිතය’ යයි ගන්නා අතර, මෙහි ‘සංඥා රහිතය’ (අසඤ්ඤී) කියා හෝ ‘සංඥා ඇත්තේද නොවේ නැත්තේද නොවේ’ (නේවසඤ්ඤී නාසඤ්ඤී) කියා ගැනීමයි. එහිදී ඒකාන්ත වූ හේතුවක් සෙවිය යුතු නැත. මන්දයත් දෘෂ්ටිගත වූවෙකුගේ ගැනීම උමතු මිනිසෙකුගේ පිරුණු කූඩයක් වැනි යයි පවසා ඇති බැවිනි.

Ucchedavādavaṇṇanā

උච්ඡේදවාද වර්ණනාව

84. Ucchedavāde satoti vijjamānassa. Ucchedanti upacchedaṃ. Vināsanti adassanaṃ. Vibhavanti bhāvavigamaṃ. Sabbānetāni aññamaññavevacanāneva. Tattha dve janā ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhanti, lābhī ca alābhī ca. Lābhī arahato dibbena cakkhunā cutiṃ disvā upapattiṃ apassanto, yo vā cutimattameva daṭṭhuṃ sakkoti, na upapātaṃ; so ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhāti. Alābhī ca ‘‘ko paralokaṃ na jānātī’’ti kāmasukhagiddhatāya vā. ‘‘Yathā rukkhato paṇṇāni patitāni na puna viruhanti, evameva sattā’’tiādinā takkena vā ucchedaṃ gaṇhāti. Idha pana taṇhādiṭṭhīnaṃ vasena tathā ca aññathā ca vikappetvāva imā satta diṭṭhiyo uppannāti veditabbā.

84. උච්ඡේදවාදයේ ‘සතො’ යනු විද්‍යමාන වන්නා වූ යන්නයි. ‘උච්ඡේද’ යනු සිඳී යාමයි. ‘විනාස’ යනු නොපෙනී යාමයි. ‘විභව’ (හෝ විභාව) යනු ස්වභාවයෙන් තොර වීම හෙවත් විනාශයයි. මේ සියල්ල එකිනෙකට පර්යාය පද වේ. එහි පුද්ගලයන් වර්ග දෙදෙනෙක් උච්ඡේද දෘෂ්ටිය ගනිති: එනම් අභිඥා ලාභීන් සහ අභිඥා නොලැබූවන් ය. අභිඥා ලාභියා දිව්‍ය චක්ෂුසින් චුතිය දැක උප්පත්තිය නොදැකීමෙන් හෝ චුතිය පමණක් දැකීමට සමත් වී උප්පත්තිය දැකීමට අසමත් වීමෙන් උච්ඡේද දෘෂ්ටිය ගනියි. අභිඥා නොලැබූ පුද්ගලයා ‘පරලොවක් කවුද දන්නේ’ කියා හෝ කාම සුඛයට ඇති ගිජු බව නිසා හෝ ‘ගසින් වැටුණු කොළ යළි නොලියලන්නාක් මෙන් සත්වයෝ ද එසේමය’ යන තර්කයෙන් උච්ඡේද දෘෂ්ටිය ගනියි. මෙහිදී තණ්හාව සහ දෘෂ්ටිය නිසා නොයෙක් ආකාරයෙන් විකල්ප කොට මේ දෘෂ්ටි සත උපන් බව දත යුතුය.

85. Tattha rūpīti rūpavā. Cātumahābhūtikoti catumahābhūtamayo. Mātāpitūnaṃ etanti mātāpettikaṃ. Kiṃ taṃ? Sukkasoṇitaṃ. Mātāpettike [Pg.111] sambhūto jātoti mātāpettikasambhavo. Iti rūpakāyasīsena manussattabhāvaṃ ‘‘attā’’ti vadati. Ittheketi itthaṃ eke evameketi attho.

85. එහි ‘රූපී’ යනු රූප සහිත වූ යන්නයි. ‘චාතුමහාභූතික’ යනු සතර මහා භූතයන්ගෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. මවගේ හා පියාගේ වූ බැවින් ‘මාතාපෙත්තික’ නම් වේ. එය කුමක්ද? මවගේ ලේ සහ පියාගේ ශුක්‍රාණුයි. මව්පියන්ගෙන් හටගත් බැවින් ‘මාතාපෙත්තිකසම්භව’ නම් වේ. මෙසේ රූප කය ප්‍රමුඛ කොටගෙන මනුෂ්‍ය ආත්මභාවය ‘ආත්මය’ ලෙස පවසයි. ‘ඉත්ථෙකෙ’ යනු මෙලෙස සමහරු යන්නයි.

86. Dutiyo taṃ paṭikkhipitvā dibbattabhāvaṃ vadati. Dibboti devaloke sambhūto. Kāmāvacaroti cha kāmāvacaradevapariyāpanno. Kabaḷīkāraṃ āhāraṃ bhakkhatīti kabaḷīkārāhārabhakkho.

86. දෙවන වාදියා එය ප්‍රතික්ෂේප කර දිව්‍යමය ආත්මභාවයක් පවසයි. ‘දිබ්බ’ යනු දේව ලෝකයේ උපන් බවයි. ‘කාමාවචර’ යනු සවැදෑරුම් කාමාවචර දේව ලෝකයන්ට අයත් බවයි. කබලිංකාර ආහාර අනුභව කරන බැවින් ‘කබළීකාරාහාරභක්ඛො’ නම් වේ.

87. Manomayoti jhānamanena nibbatto. Sabbaṅgapaccaṅgīti sabbaṅgapaccaṅgayutto. Ahīnindriyoti paripuṇṇindriyo. Yāni brahmaloke atthi, tesaṃ vasena itaresañca saṇṭhānavasenetaṃ vuttaṃ.

87. ‘මනොමය’ යනු ධ්‍යාන සිතින් උපන් බවයි. ‘සබ්බංගපච්චංගී’ යනු සියලු අඟපසඟවලින් යුක්ත බවයි. ‘අහීනින්ද්‍රිය’ යනු පිරිපුන් ඉන්ද්‍රියයන් ඇති බවයි. බඹලොව පවතින ඇස, කන වැනි ඉන්ද්‍රියයන් අනුව ද සෙසු ඉන්ද්‍රියයන්ගේ (ඝාණ, ජිව්හා, කාය) හැඩය අනුව ද මෙය පවසා ඇත.

88-92. Sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamātiādīnaṃ attho visuddhimagge vutto. Ākāsānañcāyatanūpagotiādīsu pana ākāsānañcāyatanabhavaṃ upagatoti, evamattho veditabbo. Sesamettha uttānamevāti.

88-92. ‘සබ්බසො රූපසඤ්ඤානං සමතික්කමා’ යනාදියේ අර්ථය විසුද්ධිමාර්ගයෙහි දක්වා ඇත. ‘ආකාසානඤ්චායතනූපගො’ යනාදියේදී ආකාසානඤ්චායතන භවයට පැමිණි යන අර්ථය දත යුතුය. මෙහි සෙසු පද පැහැදිලිය.

Diṭṭhadhammanibbānavādavaṇṇanā

දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාද වර්ණනාව

93. Diṭṭhadhammanibbānavāde diṭṭhadhammoti paccakkhadhammo vuccati, tattha tattha paṭiladdhattabhāvassetaṃ adhivacanaṃ. Diṭṭhadhamme nibbānaṃ diṭṭhadhammanibbānaṃ, imasmiṃyeva attabhāve dukkhavūpasamananti attho. Taṃ vadantīti diṭṭhadhammanibbānavādā. Paramadiṭṭhadhammanibbānanti paramaṃ diṭṭhadhammanibbānaṃ uttamanti attho.

93. දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදයේදී ‘දිට්ඨධම්ම’ යනු වර්තමානයෙහි පවතින හෙවත් ප්‍රත්‍යක්ෂ ආත්මභාවයයි. එය ඒ ඒ තැන ලැබූ ආත්මභාවයට නමකි. ‘දිට්ඨධම්ම නිබ්බාන’ යනු මේ ආත්මභාවයේදීම දුක සන්සිඳීමයි. එය පවසන බැවින් ‘දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදී’ නම් වෙති. ‘පරමදිට්ඨධම්මනිබ්බාන’ යනු උතුම් වූ ප්‍රත්‍යක්ෂ නිවන යන අර්ථයයි.

94. Pañcahi kāmaguṇehīti manāpiyarūpādīhi pañcahi kāmakoṭṭhāsehi bandhanehi vā. Samappitoti suṭṭhu appito allīno hutvā. Samaṅgībhūtoti samannāgato. Paricāretīti tesu kāmaguṇesu yathāsukhaṃ indriyāni cāreti sañcāreti itocito ca upaneti. Atha vā laḷati ramati kīḷati. Ettha ca duvidhā kāmaguṇā – mānusakā ceva dibbā ca. Mānusakā mandhātukāmaguṇasadisā daṭṭhabbā, dibbā paranimmitavasavattidevarājassa kāmaguṇasadisāti. Evarūpe kāme upagatānañhi te diṭṭhadhammanibbānasampattiṃ paññapenti.

94. ‘පඤ්චහි කාමගුණෙහි’ යනු මනාප වූ රූප ආදී පංච කාම වස්තූන්ගෙන් හෝ බැඳීම්වලින් යන්නයි. ‘සමප්පිත’ යනු මැනවින් පැමිණි හෙවත් ඇලුනු බවයි. ‘සමංගීභූත’ යනු පූර්ණ වශයෙන් යුක්ත වූ බවයි. ‘පරිචාරෙති’ යනු ඒ කාමගුණයන්හි රිසි පරිදි ඉන්ද්‍රියයන් හැසිරවීම හෝ මෙහාට හා එහාට යොමු කිරීමයි. එසේත් නැතිනම් සතුටු වීම, ඇලී සිටීම හා ක්‍රීඩා කිරීමයි. මෙහි කාමගුණ මානුෂික හා දිව්‍ය වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. මානුෂික කාමගුණ මන්ධාතු රජුගේ කාමගුණ වැනි යයි ද, දිව්‍ය කාමගුණ පරනිම්මිත වසවත්ති දිව්‍ය රාජයාගේ කාමගුණ වැනි යයි ද දත යුතුය. මෙවැනි කාමයන්ට පැමිණ සිටීම දිට්ඨධම්ම නිබ්බාන සම්පත්තිය ලෙස ඔවුහු පෙන්වා දෙති.

95. Dutiyavāre [Pg.112] hutvā abhāvaṭṭhena aniccā paṭipīḷanaṭṭhena dukkhā, pakatijahanaṭṭhena vipariṇāmadhammāti veditabbā. Tesaṃ vipariṇāmaññathābhāvāti tesaṃ kāmānaṃ vipariṇāmasaṅkhātā aññathābhāvā, yampi me ahosi, tampi me natthīti vuttanayena uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. Tattha antonijjhāyanalakkhaṇo soko, tannissitalālappanalakkhaṇo paridevo, kāyappaṭipīḷanalakkhaṇaṃ dukkhaṃ, manovighātalakkhaṇaṃ domanassaṃ, visādalakkhaṇo upāyāso, vivicceva kāmehītiādīnamattho visuddhimagge vutto.

95. දෙවන වාරයෙහි, ඇති වී නැති වී යන අර්ථයෙන් 'අනිච්ච' (අනිත්‍ය) ලෙස ද, නිරතුරුව පෙළෙන අර්ථයෙන් 'දුක්ඛ' ලෙස ද, තමන්ගේ ප්‍රකෘති ස්වභාවය අත්හරින අර්ථයෙන් 'විපරිණාමධම්ම' (වෙනස් වන සුලු ධර්ම) ලෙස ද දත යුතුය. ඔවුන්ගේ විපරිණාමයෙන් හා වෙනස් වීමෙන් යනු එම කාමයන්ගේ විපරිණාමය නම් වූ වෙනස් වීම නිසා, "මට යමක් තිබුණේ ද, දැන් මට එය නැත" යනුවෙන් වදාළ ක්‍රමයෙන් සෝක, පරිදේව, දුක්ඛ, දෝමනස්ස, උපායාසයෝ හටගනිති. එහි ඇතුළතින් දැවෙන ලක්ෂණය 'සෝකය' යි, එය ඇසුරු කරගෙන හඬා වැලපෙන ලක්ෂණය 'පරිදේවය' යි, කය පෙළෙන ලක්ෂණය 'දුක්ඛය' යි, සිතට පීඩා කරන ලක්ෂණය 'දෝමනස්සය' යි, දැඩි සේ වික්ෂෝභ වන ලක්ෂණය 'උපායාසය' යි. "විවිච්චේව කාමේහි" යනාදී පදයන්ගේ අර්ථය විසුද්ධි මාර්ගයෙහි පවසන ලදී.

96. Vitakkitanti abhiniropanavasena pavatto vitakko. Vicāritanti anumajjanavasena pavatto vicāro. Etenetanti etena vitakkitena ca vicāritena ca etaṃ paṭhamajjhānaṃ oḷārikaṃ sakaṇḍakaṃ viya khāyati.

96. 'විතක්කිතං' යනු අරමුණෙහි සිත පිහිටුවීමේ (අභිනිරෝපණ) වශයෙන් පවතින විතර්කයයි. 'විචාරිතං' යනු අරමුණ නැවත නැවත පිරිමැදීමේ (අනුමජ්ජන) වශයෙන් පවතින විචාරයයි. "මේ හේතුවෙන් මෙය" යනු මේ විතර්කය හා විචාරය නිසා මේ ප්‍රථම ධ්‍යානය රළු වූවක් මෙන් ද, කටු සහිත වූවක් මෙන් ද පෙනෙන්නට තිබේ.

97-98. Pītigatanti pītiyeva. Cetaso uppilāvitattanti cittassa uppilabhāvakaraṇaṃ. Cetaso ābhogoti jhānā vuṭṭhāya tasmiṃ sukhe punappunaṃ cittassa ābhogo manasikāro samannāhāroti. Sesamettha diṭṭhadhammanibbānavāde uttānameva.

97-98. 'පීතිගතං' යනු පීතියම වේ. 'චේතසෝ උප්පිලාවිතත්තං' යනු සිත ඉල්පෙන සුලු බවට පත් කිරීමයි. 'චේතසෝ ආභෝගෝ' යනු ධ්‍යානයෙන් නැගී සිට ඒ සැපයෙහි නැවත නැවත සිත යෙදවීම හෙවත් මනසිකාරය හා අරමුණට යොමු කිරීමයි. මෙම දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදයෙහි ඉතිරි කොටස් පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

Ettāvatā sabbāpi dvāsaṭṭhidiṭṭhiyo kathitā honti. Yāsaṃ satteva ucchedadiṭṭhiyo, sesā sassatadiṭṭhiyo.

මෙතෙක් දක්වන ලද ප්‍රමාණයෙන් සියලු සැට දෙකක් වූ මිථ්‍යා දෘෂ්ටි වදාරන ලද්දේ වෙයි. එයින් සතක්ම උච්ඡේද දෘෂ්ටීහු වෙති, ඉතිරි පනස් පහ සස්වත දෘෂ්ටීහු වෙති.

100-104. Idāni – ‘‘imehi kho te, bhikkhave’’ti iminā vārena sabbepi te aparantakappike ekajjhaṃ niyyātetvā sabbaññutaññāṇaṃ vissajjeti. Puna – ‘‘imehi, kho te bhikkhave’’tiādinā vārena sabbepi te pubbantāparantakappike ekajjhaṃ niyyātetvā tadeva ñāṇaṃ vissajjeti. Iti ‘‘katame ca te, bhikkhave, dhammā’’tiādimhi pucchamānopi sabbaññutaññāṇameva pucchitvā vissajjamānopi sattānaṃ ajjhāsayaṃ tulāya tulayanto viya sinerupādato vālukaṃ uddharanto viya dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni uddharitvā sabbaññutaññāṇameva vissajjeti. Evamayaṃ yathānusandhivasena desanā āgatā.

100-104. දැන් "මහණෙනි, මේ කරුණුවලින්..." යන මෙම වාරයෙන් සියලු අපරාන්ත කප්පික දෘෂ්ටි ගත් අය එක් කොට දක්වා සර්වඥතා ඥානය ප්‍රකට කරයි. නැවතත් "මහණෙනි, මේ කරුණුවලින්..." යනුවෙන් සියලු පූර්වාන්ත හා අපරාන්ත කප්පිකයන් එකට එක් කොට එම සර්වඥතා ඥානයම ප්‍රකට කරයි. මෙසේ "මහණෙනි, ඒ ධර්මයන් කවරේ ද?" යනුවෙන් විමසන විට ද සර්වඥතා ඥානය ගැනම විමසා, පිළිතුරු දෙන විට ද සත්ත්වයන්ගේ අභිලාෂය තරාදියකින් කිරන්නාක් මෙන් ද, මහා මේරු පර්වත පාමුලින් වැලි ඉවත් කරන්නාක් මෙන් ද, සැට දෙකක් දෘෂ්ටිගතයන් බැහැර කර සර්වඥතා ඥානයම ප්‍රකට කරයි. මෙසේ මේ දේශනාව යථානුසන්ධි වශයෙන් පැමිණියේය.

Tayo hi suttassa anusandhī – pucchānusandhi, ajjhāsayānusandhi, yathānusandhīti. Tattha ‘‘evaṃ vutte aññataro bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – kiṃ nu [Pg.113] kho, bhante, orimaṃ tīraṃ, kiṃ pārimaṃ tīraṃ, ko majjhe saṃsīdo, ko thale ussādo, ko manussaggāho, ko amanussaggāho, ko āvaṭṭaggāho, ko antopūtibhāvo’’ti (saṃ. ni. 4.241) evaṃ pucchantānaṃ bhagavatā vissajjitasuttavasena pucchānusandhi veditabbo.

සූත්‍රයක අනුසන්ධි තුනකි. එනම්: පෘච්ඡානුසන්ධිය, අජ්ඣාසයානුසන්ධිය සහ යථානුසන්ධියයි. එහි "මෙසේ වදාළ කල්හි එක්තරා භික්ෂුවක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ කීවේය: ස්වාමීනි, මෙතෙර යනු කුමක්ද? එතෙර යනු කුමක්ද? මැද ගිලීම යනු කුමක්ද? ගොඩබිම රැඳීම යනු කුමක්ද? මනුෂ්‍යයන් විසින් අල්ලා ගැනීම යනු කුමක්ද? අමනුෂ්‍යයන් විසින් අල්ලා ගැනීම යනු කුමක්ද? දිය සුළියට හසුවීම යනු කුමක්ද? ඇතුළත කුණු වීම යනු කුමක්ද?" යනාදී වශයෙන් විමසන අයට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිළිතුරු වශයෙන් දේශනා කළ සූත්‍ර පෘච්ඡානුසන්ධි වශයෙන් දත යුතුය.

Atha kho aññatarassa bhikkhuno evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘‘iti kira bho rūpaṃ anattā…, vedanā…, saññā…, saṅkhārā …, viññāṇaṃ anattā, anattakatāni kira kammāni kamattānaṃ phusissantī’’ti. Atha kho bhagavā tassa bhikkhuno cetasā ceto parivitakkamaññāya bhikkhū āmantesi – ‘‘ṭhānaṃ kho panetaṃ, bhikkhave, vijjati, yaṃ idhekacco moghapuriso avidvā avijjāgato taṇhādhipateyyena cetasā satthusāsanaṃ atidhāvitabbaṃ maññeyya – ‘‘iti kira bho rūpaṃ anattā…pe… phusissantī’’ti. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti (ma. ni. 3.10). Evaṃ paresaṃ ajjhāsayaṃ viditvā bhagavatā vuttasuttavasena ajjhāsayānusandhi veditabbo.

ඉක්බිති එක්තරා භික්ෂුවකට මෙවැනි සිතුවිල්ලක් ඇති විය: "භවත්නි, රූපය අනාත්මය, වේදනාව..., සංඥාව..., සංස්කාර..., විඥානය අනාත්මය. එසේ නම් අනාත්ම වූ ධර්මයන් විසින් කරන ලද කර්මයන් කුමන ආත්මයකට ස්පර්ශ වේද?" එකල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එම භික්ෂුවගේ සිතෙහි වූ පරිවිතර්කය තමන් වහන්සේගේ සිතින් දැන භික්ෂූන් ඇමතූ සේක: "මහණෙනි, මේ ලෝකයෙහි ඇතැම් නුවණ නැති, මෝහයෙන් වැසුණු, තෘෂ්ණාවට වසඟ වූ සිතක් ඇති හිස් පුරුෂයෙක් ශාස්තෘන් වහන්සේගේ අනුශාසනාව ඉක්මවා යා යුතු යැයි සිතීමට ඉඩ ඇත. ඔහු 'භවත්නි, රූපය අනාත්මය... පල දෙන්නේ කවර ආත්මයකටද?' යනාදී වශයෙන් සිතනු ඇත. මහණෙනි, ඒ ගැන ඔබ කුමක් සිතන්නෙහිද? රූපය නිත්‍යද අනිත්‍යද?" මෙසේ අන් අයගේ අභ්‍යන්තර අදහස (අජ්ඣාසය) දැන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සූත්‍රය අජ්ඣාසයානුසන්ධි වශයෙන් දත යුතුය.

Yena pana dhammena ādimhi desanā uṭṭhitā, tassa dhammassa anurūpadhammavasena vā paṭipakkhavasena vā yesu suttesu upari desanā āgacchati, tesaṃ vasena yathānusandhi veditabbo. Seyyathidaṃ, ākaṅkheyyasutte heṭṭhā sīlena desanā uṭṭhitā, upari cha abhiññā āgatā. Vatthasutte heṭṭhā kilesena desanā uṭṭhitā, upari brahmavihārā āgatā. Kosambakasutte heṭṭhā bhaṇḍanena uṭṭhitā, upari sāraṇīyadhammā āgatā. Kakacūpame heṭṭhā akkhantiyā uṭṭhitā, upari kakacūpamā āgatā. Imasmimpi brahmajāle heṭṭhā diṭṭhivasena desanā uṭṭhitā, upari suññatāpakāsanaṃ āgataṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘evamayaṃ yathānusandhivasena desanā āgatā’’ti.

තවද, යම් ධර්මයකින් ආරම්භයේදී දේශනාව පටන් ගන්නා ලදද, එම ධර්මයට අනුරූප ධර්මයක් මගින් හෝ ඊට ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයක් මගින් හෝ ඉදිරියට දේශනාව ගලා යන්නේ නම් එය යථානුසන්ධි වශයෙන් දත යුතුය. එනම්, ආකංඛෙය්‍ය සූත්‍රයෙහි මුලින් සීලය ගැන දේශනා කර පසුව අභිඥා හයක් ගැන වදාරන ලදී. වත්ථ සූත්‍රයෙහි මුලින් කෙලෙස් ගැන දේශනා කර පසුව බ්‍රහ්මවිහාර ගැන වදාරන ලදී. කෝසම්බක සූත්‍රයෙහි මුලින් කලහ කිරීම් ගැන පටන් ගෙන පසුව සාරණීය ධර්ම ගැන වදාරන ලදී. කකචූපම සූත්‍රයෙහි මුලින් අක්ෂාන්තිය (ඉවසීම නැතිකම) ගැන පටන් ගෙන පසුව කියතේ උපමාව ගැන වදාරන ලදී. මේ බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රයෙහි ද මුලින් දෘෂ්ටි වශයෙන් දේශනාව ආරම්භ කර පසුව ශූන්‍යත්වය (අනාත්ම බව) ප්‍රකාශ කිරීම පැමිණියේය. එබැවින් "මෙසේ මේ දේශනාව යථානුසන්ධි වශයෙන් පැමිණියේය" යන්න පවසන ලදී.

Paritassitavipphanditavāravaṇṇanā

තෘෂ්ණාවෙන් තැති ගැනීම හා දෘෂ්ටියෙන් සැලීම පිළිබඳ වාරයේ විවරණය.

105-117. Idāni mariyādavibhāgadassanatthaṃ – ‘‘tatra bhikkhave’’tiādikā desanā āraddhā. Tadapi tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ajānataṃ apassataṃ vedayitaṃ taṇhāgatānaṃ paritassitavipphanditamevāti yena diṭṭhiassādena [Pg.114] diṭṭhisukhena diṭṭhivedayitena te somanassajātā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi, tadapi tesaṃ bhavantānaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ yathābhūtaṃ dhammānaṃ sabhāvaṃ ajānantānaṃ apassantānaṃ vedayitaṃ taṇhāgatānaṃ kevalaṃ taṇhāgatānaṃyeva taṃ vedayitaṃ, tañca kho panetaṃ paritassitavipphanditameva. Diṭṭhisaṅkhātena ceva taṇhāsaṅkhātena ca paritassitena vipphanditameva calitameva kampitameva thusarāsimhi nikhātakhāṇusadisaṃ, na sotāpannassa dassanamiva niccalanti dasseti. Esa nayo ekaccasassatavādādīsupi.

105-117. දැන් (දෘෂ්ටීන්ගේ) සීමාවන් වෙන් කර පෙන්වීම සඳහා "මහණෙනි, එහිදී..." යනාදී දේශනාව ආරම්භ කරන ලදී. ඒ (දෘෂ්ටීන්) පිළිබඳව ද නොදන්නා, නොදක්නා, තෘෂ්ණාවට හසු වූ එම භවත් ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන්ගේ විඳීම වූ කලී තැති ගැනීමක් හා සැලීමක්ම වේ. යම් දෘෂ්ටි ආස්වාදයකින්, දෘෂ්ටි සැපයකින් හෝ දෘෂ්ටිමය වේදනාවකින් ප්‍රීතිමත් වූ ඔවුහු කරුණු සතරකින් තමන් හා ලෝකය ශාස්වත යැයි පනවද්ද, ධර්මයන්ගේ තත්ත්වාකාර ස්වභාවය නොදන්නා, නොදක්නා ඒ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන්ගේ එම විඳීම හුදෙක් තෘෂ්ණාවට හසු වූවක්ම වේ. එම විඳීම දෘෂ්ටිය හා තෘෂ්ණාව නිසා ඇති වන තැති ගැනීමක් හා සැලීමක්ම වේ. එය දහයියා ගොඩක ගැසූ කණුවක් මෙන් සැලෙන සුලුය, කම්පනය වන සුලුය. සෝවාන් පුද්ගලයෙකුගේ දර්ශනය මෙන් අචල නොවන බව මෙයින් පෙන්වයි. ඒකච්චසස්වතවාද ආදියෙහි ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

Phassapaccayavāravaṇṇanā

ස්පර්ශය ප්‍රත්‍ය වීම පිළිබඳ වාරයේ විවරණය.

118-130. Puna – ‘‘tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā sassatavādā’’tiādi paramparapaccayadassanatthaṃ āraddhaṃ. Tattha tadapi phassapaccayāti yena diṭṭhiassādena diṭṭhisukhena diṭṭhivedayitena te somanassajātā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi, tadapi taṇhādiṭṭhipariphanditaṃ vedayitaṃ phassapaccayāti dasseti. Esa nayo sabbattha.

118-130. නැවතත් "මහණෙනි, එහි යම් ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ ශාස්වතවාදී වෙද්ද..." යනාදිය පරම්පරා ප්‍රත්‍යයන් පෙන්වීම සඳහා ආරම්භ කරන ලදී. එහි "එය ද ස්පර්ශය ප්‍රත්‍ය කොට පවතී" යනු යම් දෘෂ්ටි ආස්වාදයකින්, දෘෂ්ටි සැපයකින් හෝ වේදනාවකින් ප්‍රීතිමත් වී කරුණු සතරකින් තමන් හා ලෝකය ශාස්වත යැයි පනවද්ද, තෘෂ්ණාවෙන් හා දෘෂ්ටියෙන් සැලෙන එම විඳීම ද ස්පර්ශය ප්‍රත්‍ය කොට හටගන්නා බව පෙන්වයි. සියලු දෘෂ්ටිවාදයන්හි මෙම ක්‍රමයම වේ.

131-143. Idāni tassa paccayassa diṭṭhivedayite balavabhāvadassanatthaṃ puna – ‘‘tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā sassatavādā’’tiādimāha. Tattha te vata aññatra phassāti te vata samaṇabrāhmaṇā taṃ vedayitaṃ vinā phassena paṭisaṃvedissantīti kāraṇametaṃ natthīti. Yathā hi patato gehassa upatthambhanatthāya thūṇā nāma balavapaccayo hoti, na taṃ thūṇāya anupatthambhitaṃ ṭhātuṃ sakkoti, evameva phassopi vedanāya balavapaccayo, taṃ vinā idaṃ diṭṭhivedayitaṃ natthīti dasseti. Esa nayo sabbattha.

131-143. දැන් ඒ ඵස්ස නම් වූ ප්‍රත්‍යයෙහි දෘෂ්ටි සහගත වේදනාවන් ඇති කිරීමේ බලවත් බව පෙන්වනු පිණිස නැවතත් "මහණෙනි, එහි යම් ඒ ශාස්වතවාදී මහණ බමුණෝ වෙත්ද" යනාදිය වදාළ සේක. එහි "ඵස්සය හැර අන්‍ය දෙයකින්" යනු, ඒ මහණ බමුණෝ ඵස්සයෙන් තොරව ඒ වේදනාව විඳින්නාහ යන කරුණක් නොමැති බව පෙන්වයි. යම් සේ කඩා වැටෙන්නට ආසන්න නිවසකට මුක්කු ගැසීම පිණිස කුළුණක් බලවත් උපකාරයක් (ප්‍රත්‍යයක්) වේද, ඒ කුළුණේ උපකාරය නොමැතිව නිවසට කෙලින් සිටිය නොහැකිද, එසේම ඵස්සය ද වේදනාව ඇතිවීමට බලවත් හේතුවක් වෙයි. එයින් තොරව මෙම දෘෂ්ටි සහගත වේදනාව ඇති නොවන බව පෙන්වයි. සෑම තැනකදීම මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය.

Diṭṭhigatikādhiṭṭhānavaṭṭakathāvaṇṇanā

මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයන් පිහිටා සිටින සංසාර වෘත්තය පිළිබඳ කථාවේ විස්තරය.

144. Idāni tatra bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā sassatavādā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi, yepi te samaṇabrāhmaṇā ekaccasassatikātiādinā nayena sabbadiṭṭhivedayitāni sampiṇḍeti. Kasmā? Upari phasse pakkhipanatthāya. Kathaṃ? Sabbe te chahi phassāyatanehi phussa phussa paṭisaṃvedentīti. Tattha cha phassāyatanāni nāma – cakkhuphassāyatanaṃ, sotaphassāyatanaṃ, ghānaphassāyatanaṃ, jivhāphassāyatanaṃ, kāyaphassāyatanaṃ, manophassāyatananti imāni cha. Sañjāti-samosaraṇa-kāraṇa-paṇṇattimattatthesu hi ayaṃ [Pg.115] āyatanasaddo pavattati. Tattha – ‘‘kambojo assānaṃ āyatanaṃ, gunnaṃ dakkhiṇāpatho’’ti sañjātiyaṃ pavattati, sañjātiṭṭhāneti attho. ‘‘Manorame āyatane, sevanti naṃ vihaṅgamā’’ti (a. ni. 5.38) samosaraṇe. ‘‘Sati satiāyatane’’ti (a. ni. 3.102) kāraṇe. ‘‘Araññāyatane paṇṇakuṭīsu sammantī’’ti (saṃ. ni. 1.255) paṇṇattimatte. Svāyamidha sañjātiādiatthattayepi yujjati. Cakkhādīsu hi phassapañcamakā dhammā sañjāyanti samosaranti, tāni ca tesaṃ kāraṇanti āyatanāni. Idha pana ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso’’ti (saṃ. ni. 2.43) iminā nayena phassasīseneva desanaṃ āropetvā phassaṃ ādiṃ katvā paccayaparamparaṃ dassetuṃ phassāyatanādīni vuttāni.

144. දැන් "මහණෙනි, එහි යම් ඒ ශාස්වතවාදී මහණ බමුණෝ සතර කරුණකින් තමන් සහ ලෝකය ශාස්වත යැයි පවසත්ද" යනාදි ක්‍රමයෙන් සියලු දෘෂ්ටිගත වේදනාවන් එකට එක් කරයි. ඒ ඇයි? මතුපිට ඵස්සයෙහි ඇතුළත් කරනු පිණිසයි. ඒ කෙසේද? "ඔවුහු සියල්ලෝම සවැදෑරුම් ස්පර්ශ ආයතනයන්ගෙන් ස්පර්ශ කරමින් විඳිති" යනුවෙනි. එහි ස්පර්ශ ආයතන සය නම් චක්ඛු-ඵස්සායතනය, සෝත-ඵස්සායතනය, ඝාණ-ඵස්සායතනය, ජිව්හා-ඵස්සායතනය, කාය-ඵස්සායතනය සහ මනෝ-ඵස්සායතනයයි. 'ආයතන' යන වචනය උපත සිදු වන ස්ථානය, රැස්වන ස්ථානය, හේතුව සහ නාම මාත්‍රයක් යන අර්ථයන්හි යෙදෙයි. එහි "කම්බෝජ දේශය අශ්වයන්ගේ ආයතනයයි (උපන් ස්ථානයයි), දක්ෂිණාපථය ගවයන්ගේ ආයතනයයි" යන තැන උපන් ස්ථානය යන අර්ථය දෙයි. "මනරම් ආයතනයෙහි (රැස්වන තැන) පක්ෂීහු ඒ නුග ගස ඇසුරු කරති" යන තැන රැස්වන ස්ථානය යන අර්ථයයි. "ආයතනය (හේතුව) ඇති කල්හි" යන තැන හේතුව යන අර්ථයයි. "අරණ්‍ය නම් වූ ආයතනයෙහි පන්සල්වල වසති" යන තැන නාම මාත්‍රයක් යන අර්ථයයි. මෙහිදී ඒ අර්ථ තුනම (උපත, රැස්වීම, හේතුව) ගැළපේ. ඇස ආදියේදී ඵස්සය පස්වැනි කොට ඇති ධර්මයන් උපදියි, රැස්වෙයි. ඒවා ඒ ධර්මයන්ගේ හේතුවද වන බැවින් 'ආයතන' නම් වේ. මෙහිදී "ඇසත් රූපයත් නිසා චක්ඛු විඤ්ඤාණය උපදියි, තිදෙනාගේ සංගතිය ඵස්සයයි" යන ක්‍රමයට ඵස්සය ප්‍රධාන කොට දේශනාව පවත්වා, ඵස්සය මුල් කරගෙන ප්‍රත්‍ය පරම්පරාව පෙන්වීමට ඵස්සායතනාදිය වදාරන ලදී.

Phussa phussa paṭisaṃvedentīti phusitvā phusitvā paṭisaṃvedenti. Ettha ca kiñcāpi āyatanānaṃ phusanakiccaṃ viya vuttaṃ, tathāpi na tesaṃ phusanakiccatā veditabbā. Na hi āyatanāni phusanti, phassova taṃ taṃ ārammaṇaṃ phusati, āyatanāni pana phasse upanikkhipitvā dassitāni; tasmā sabbe te cha phassāyatanasambhavena phassena rūpādīni ārammaṇāni phusitvā taṃ diṭṭhivedanaṃ paṭisaṃvedayantīti evamettha attho veditabbo.

"ස්පර්ශ කරමින් ස්පර්ශ කරමින් විඳිති" යනු ස්පර්ශ කොට කොට විඳින බවයි. මෙහි ආයතනයන්ගේ ස්පර්ශ කිරීමේ ක්‍රියාවක් මෙන් පැවසුවද, ඇත්ත වශයෙන්ම ආයතන ස්පර්ශ නොකරයි. ඵස්සය (ස්පර්ශය) ම ඒ ඒ අරමුණ ස්පර්ශ කරයි. ආයතනයන් ඵස්සයෙහි පිහිටා පෙන්වන ලදී. එබැවින් ඒ සියලු මහණ බමුණෝ සය වැදෑරුම් ස්පර්ශ ආයතනයන්ගෙන් හටගත් ඵස්සය මගින් රූප ආදි අරමුණු ස්පර්ශ කොට ඒ දෘෂ්ටි සහගත වේදනාව විඳින බව මෙහි අර්ථයයි.

Tesaṃ vedanāpaccayā taṇhātiādīsu vedanāti cha phassāyatanasambhavā vedanā. Sā rūpataṇhādibhedāya taṇhāya upanissayakoṭiyā paccayo hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘tesaṃ vedanāpaccayā taṇhā’’ti. Sā pana catubbidhassa upādānassa upanissayakoṭiyā ceva sahajātakoṭiyā ca paccayo hoti. Tathā upādānaṃ bhavassa. Bhavo jātiyā upanissayakoṭiyā paccayo hoti.

"ඔවුන්ට වේදනාව ප්‍රත්‍යයෙන් තණ්හාව උපදියි" යනාදියෙහි 'වේදනාව' යනු සය වැදෑරුම් ස්පර්ශ ආයතනයන්ගෙන් හටගත් වේදනාවයි. එය රූප තණ්හා ආදී වශයෙන් ඇතිවන තණ්හාවට උපනිශ්ශය වශයෙන් ප්‍රත්‍ය වෙයි. එබැවින් "ඔවුන්ට වේදනාව ප්‍රත්‍යයෙන් තණ්හාව උපදියි" යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාරන ලදී. එම වේදනාව සිව්වැදෑරුම් උපාදානයන්ට උපනිශ්ශය වශයෙන් මෙන්ම සහජාත වශයෙන්ද ප්‍රත්‍ය වෙයි. එලෙසම උපාදානය භවයටත්, භවය ජාතියටත් උපනිශ්ශය වශයෙන් ප්‍රත්‍ය වෙයි.

Jātīti panettha savikārā pañcakkhandhā daṭṭhabbā, jāti jarāmaraṇassa ceva sokādīnañca upanissayakoṭiyā paccayo hoti. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato pana paṭiccasamuppādakathā visuddhimagge vuttā. Idha panassa payojanamattameva veditabbaṃ. Bhagavā hi vaṭṭakathaṃ kathento – ‘‘purimā, bhikkhave, koṭi na paññāyati avijjāya, ‘ito pubbe avijjā nāhosi, atha pacchā samabhavī’ti evañcetaṃ, bhikkhave, vuccati, atha ca pana paññāyati ‘‘idappaccayā avijjā’’ti (a. ni. 10.61) evaṃ avijjāsīsena vā, purimā, bhikkhave, koṭi [Pg.116] na paññāyati bhavataṇhāya…pe… ‘‘idappaccayā bhavataṇhā’’ti (a. ni. 10.62) evaṃ taṇhāsīsena vā, purimā, bhikkhave, koṭi na paññāyati bhavadiṭṭhiyā…pe… ‘‘idappaccayā bhavadiṭṭhī’’ti evaṃ diṭṭhisīsena vā kathesi’’. Idha pana diṭṭhisīsena kathento vedanārāgena uppajjamānā diṭṭhiyo kathetvā vedanāmūlakaṃ paṭiccasamuppādaṃ kathesi. Tena idaṃ dasseti – ‘‘evamete diṭṭhigatikā, idaṃ dassanaṃ gahetvā tīsu bhavesu catūsu yonīsu pañcasu gatīsu sattasu viññāṇaṭṭhitīsu navasu sattāvāsesu ito ettha etto idhāti sandhāvantā saṃsarantā yante yuttagoṇo viya, thambhe upanibaddhakukkuro viya, vātena vippannaṭṭhanāvā viya ca vaṭṭadukkhameva anuparivattanti, vaṭṭadukkhato sīsaṃ ukkhipituṃ na sakkontī’’ti.

මෙහි 'ජාතිය' යනු විපර්යාසයන් සහිත පංචස්කන්ධය ලෙස දත යුතුය. ජාතිය ජරා මරණයටත්, ශෝක ආදියටත් උපනිශ්ශය වශයෙන් ප්‍රත්‍ය වෙයි. මෙය මෙහි කෙටි පැහැදිලි කිරීමයි. පටිච්චසමුප්පාද කථාව විස්තරාත්මකව විශුද්ධිමාර්ගයෙහි මා විසින් පවසා ඇත. මෙහිදී එහි ප්‍රයෝජනය පමණක් දත යුතුය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෘත්ත කථාව (සංසාරය) වදාරන විට "මහණෙනි, අවිද්‍යාවේ පූර්ව කෙළවරක් නොපෙනේ, මින් පෙර අවිද්‍යාව නොවීය, පසුව හටගත්තේය යැයි මෙසේ පවසනු ලැබේ. එසේ වුවද මේ හේතුවෙන් අවිද්‍යාව හටගනී යැයි පෙනේ" යනුවෙන් අවිද්‍යාව මුල් කරගෙන හෝ, "භව තණ්හාවේ පූර්ව කෙළවරක් නොපෙනේ... මේ හේතුවෙන් භව තණ්හාව හටගනී" යනුවෙන් තණ්හාව මුල් කරගෙන හෝ, "භව දෘෂ්ටියේ පූර්ව කෙළවරක් නොපෙනේ... මේ හේතුවෙන් භව දෘෂ්ටිය හටගනී" යනුවෙන් දෘෂ්ටිය මුල් කරගෙන හෝ වදාළ සේක. මෙහිදී දෘෂ්ටිය මුල් කරගෙන වදාරන සේක්, වේදනාව කෙරෙහි ඇති ඇල්ම නිසා උපදින දෘෂ්ටීන් පවසා, වේදනාව මුල් කරගත් පටිච්චසමුප්පාදය වදාළ සේක. එයින් මෙම අර්ථය පෙන්වයි: "මෙසේ මේ දෘෂ්ටිගතිකයන්, මෙම වැරදි දෘෂ්ටිය ගෙන භව තුනෙහි, යෝනි සතරෙහි, ගති පහෙහි, විඤ්ඤාණට්ඨිති හතෙහි සහ සත්තාවාස නවයෙහි මෙතැනින් එතැනට, එතැනින් මෙතැනට සැරිසරමින්, තෙල් හිඳින යන්ත්‍රයක බැඳි ගොනෙකු මෙන්ද, කණුවක බැඳි බල්ලෙකු මෙන්ද, සුළඟට අසුවී විනාශ වූ නැවක් මෙන්ද සංසාර දුකෙහිම වැටී කැරකෙති. ඔවුහු සංසාර දුකෙන් හිස ඔසවන්නට සමත් නොවෙති."

Vivaṭṭakathādivaṇṇanā

විවෘත්ත කථාව (සංසාරයෙන් මිදීම) පිළිබඳ විස්තරය.

145. Evaṃ diṭṭhigatikādhiṭṭhānaṃ vaṭṭaṃ kathetvā idāni yuttayogabhikkhuadhiṭṭhānaṃ katvā vivaṭṭaṃ dassento – ‘‘yato kho, bhikkhave, bhikkhū’’tiādimāha. Tattha yatoti yadā. Channaṃ phassāyatanānanti yehi chahi phassāyatanehi phusitvā paṭisaṃvedayamānānaṃ diṭṭhigatikānaṃ vaṭṭaṃ vattati, tesaṃyeva channaṃ phassāyatanānaṃ. Samudayantiādīsu avijjāsamudayā cakkhusamudayotiādinā vedanākammaṭṭhāne vuttanayena phassāyatanānaṃ samudayādayo veditabbā. Yathā pana tattha ‘‘phassasamudayā phassanirodhā’’ti vuttaṃ, evamidha, taṃ cakkhādīsu – ‘‘āhārasamudayā āhāranirodhā’’ti veditabbaṃ. Manāyatane ‘‘nāmarūpasamudayā nāmarūpanirodhā’’ti.

145. මෙසේ දෘෂ්ටිගතිකයන්ගේ පැවැත්ම වූ සංසාරය පවසා, දැන් වීර්යය වඩන මහණෙකුගේ පිහිටීම පදනම් කරගෙන සංසාරයෙන් මිදීම පෙන්වනු පිණිස "මහණෙනි, යම් කලෙක මහණ තෙමේ..." යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'යතෝ' යනු යම් කලෙක යන්නයි. "ස්පර්ශ ආයතන සයෙහි" යනු යම් ස්පර්ශ ආයතන සයකින් ස්පර්ශ කරමින් විඳින්නා වූ දෘෂ්ටිගතිකයන්ගේ සංසාර චක්‍රය පවතීද, ඒ ස්පර්ශ ආයතන හයෙහිම යන්නයි. සමුදය ආදියෙහිදී "අවිද්‍යා සමුදයෙන් චක්ඛු සමුදය වේ" යනාදි වශයෙන් වේදනා කම්මට්ඨානයෙහි වදාළ ක්‍රමයටම ස්පර්ශ ආයතනයන්ගේ සමුදය ආදිය දත යුතුය. යම් සේ එහි "ඵස්ස සමුදයෙන් ඵස්ස නිරෝධය වේ" යැයි පවසන ලදද, එසේම මෙහිදී ඇස ආදියේදී "ආහාර සමුදයෙන් ආහාර නිරෝධය" ලෙසද, මනායතනයේදී "නාමරූප සමුදයෙන් නාමරූප නිරෝධය" ලෙසද දත යුතුය.

Uttaritaraṃ pajānātīti diṭṭhigatiko diṭṭhimeva jānāti. Ayaṃ pana diṭṭhiñca diṭṭhito ca uttaritaraṃ sīlasamādhipaññāvimuttinti yāva arahattā jānāti. Ko evaṃ jānātīti? Khīṇāsavo jānāti, anāgāmī, sakadāgāmī, sotāpanno, bahussuto, ganthadharo bhikkhu jānāti, āraddhavipassako jānāti. Desanā pana arahattanikūṭeneva niṭṭhāpitāti.

‘වඩාත් උසස් ලෙස දැනගැනීම’ යනු, මිථ්‍යා දෘෂ්ටික පුද්ගලයා දන්නේ මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය පමණි. එහෙත් මේ භික්ෂුව (බුදුරජාණන් වහන්සේ හෝ රහතන් වහන්සේ) මිථ්‍යා දෘෂ්ටියත්, එම මිථ්‍යා දෘෂ්ටියට වඩා උසස් වූ සීල, සමාධි, ප්‍රඥා සහ විමුක්තියත් යන මේවා රහත් ඵලය දක්වාම දැනගනිති. මෙලෙස දැනගන්නේ කවරෙක්ද? රහතන් වහන්සේ, අනාගාමී උත්තමයා, සකෘදාගාමී උත්තමයා, සෝතාපන්න උත්තමයා, බහුශ්‍රුත වූ ධර්මධර භික්ෂූන් වහන්සේ සහ විදර්ශනා වඩන භික්ෂූන් වහන්සේ මෙලෙස දැනගනිති. මෙම දේශනාව රහත් ඵලය නමැති මුදුන්පෙත්තෙන් නිමවා වදාරන ලදී.

146. Evaṃ [Pg.117] vivaṭṭaṃ kathetvā idāni ‘‘desanājālavimutto diṭṭhigatiko nāma natthī’’ti dassanatthaṃ puna – ‘‘ye hi keci, bhikkhave’’ti ārabhi. Tattha antojālīkatāti imassa mayhaṃ desanājālassa antoyeva katā. Ettha sitā vāti etasmiṃ mama desanājāle sitā nissitā avasitāva. Ummujjamānā ummujjantīti kiṃ vuttaṃ hoti? Te adho osīdantāpi uddhaṃ uggacchantāpi mama desanājāle sitāva hutvā osīdanti ca uggacchanti ca. Ettha pariyāpannāti ettha mayhaṃ desanājāle pariyāpannā, etena ābaddhā antojālīkatā ca hutvā ummujjamānā ummujjanti, na hettha asaṅgahito diṭṭhigatiko nāma atthīti.

146. මෙසේ සසරින් එතෙර වීම හෙවත් විවට්ටය දේශනා කොට, දැන් ‘දේශනා ජාලයෙන් මිදුණු කිසිදු මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයෙකු නැත’ යන්න පෙන්වා දීම සඳහා නැවතත් ‘මහණෙනි, යම් කිසි කෙනෙක්...’ යනුවෙන් ආරම්භ කළ සේක. එහි ‘දැල ඇතුළත වූ’ (අන්තොජාලීකතා) යනු මාගේ මෙම දේශනා ජාලය තුළම කරන ලද හෙවත් සිටින බවයි. ‘මෙහි ඇලී සිටින’ (එත්ථ සිතා) යනු මාගේ මෙම දේශනා ජාලයෙහිම ඇලී, එයම ඇසුරු කොට ගෙන සිටින බවයි. ‘මතු වෙමින් හෝ ගිලෙමින්’ (උම්මුජ්ජමානා උම්මුජ්ජන්ති) යන්නෙන් කුමක් අදහස් වේද? එම මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයෝ යටට ගිලී ගියත්, උඩට මතු වී ආවත්, මාගේ දේශනා ජාලයෙහිම ඇලී සිටින්නෝ වී ගිලෙති, මතු වෙති. ‘මෙහි ඇතුළත් වූ’ (එත්ථ පරියාපන්නා) යනු මාගේ මෙම දේශනා ජාලයට අඩංගු වූ, මෙයින් බැඳුණු සහ දේශනා දැල ඇතුළත සිටින්නෝ වී මතු වෙමින් මතු වෙති. සැබවින්ම මෙම දේශනා ජාලයෙහි හසු නොවූ කිසිදු මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයෙකු නොමැත.

Sukhumacchikenāti saṇhaacchikena sukhumacchiddenāti attho. Kevaṭṭo viya hi bhagavā, jālaṃ viya desanā, parittaudakaṃ viya dasasahassilokadhātu, oḷārikā pāṇā viya dvāsaṭṭhidiṭṭhigatikā. Tassa tīre ṭhatvā olokentassa oḷārikānaṃ pāṇānaṃ antojālīkatabhāvadassanaṃ viya bhagavato sabbadiṭṭhigatānaṃ desanājālassa antokatabhāvadassananti evamettha opammasaṃsandanaṃ veditabbaṃ.

‘සියුම් සිදුරු ඇති’ (සුඛුමච්ඡිකේන) යනු ඉතා කුඩා සිදුරු ඇති දැලකින් යන්නයි. මෙහි බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙවුළෙකු බඳුය, දේශනාව දැලක් බඳුය, දස දහසක් ලෝක ධාතුව ස්වල්ප වූ ජලය බඳුය, සැට දෙකක් වූ මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයෝ දැවැන්ත මසුන් බඳුය. වෙරළෙහි සිට බලා සිටින කෙවුළෙකුට මහා මසුන් දැලට හසු වී සිටින අයුරු පෙනෙන්නාක් මෙන්, බුදුරජාණන් වහන්සේට ද සියලු මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයන් උන්වහන්සේගේ දේශනා ජාලය තුළ සිටින අයුරු පෙනේ. මෙලෙස මෙහි උපමාවන් ගැලපීම වටහා ගත යුතුය.

147. Evaṃ imāhi dvāsaṭṭhiyā diṭṭhīhi sabbadiṭṭhīnaṃ saṅgahitattā sabbesaṃ diṭṭhigatikānaṃ etasmiṃ desanājāle pariyāpannabhāvaṃ dassetvā idāni attano katthaci apariyāpannabhāvaṃ dassento – ‘‘ucchinnabhavanettiko, bhikkhave, tathāgatassa kāyo’’tiādimāha. Tattha nayanti etāyāti netti. Nayantīti gīvāya bandhitvā ākaḍḍhanti, rajjuyā etaṃ nāmaṃ. Idha pana nettisadisatāya bhavataṇhā nettīti adhippetā. Sā hi mahājanaṃ gīvāya bandhitvā taṃ taṃ bhavaṃ neti upanetīti bhavanetti. Arahattamaggasatthena ucchinnā bhavanetti assāti ucchinnabhavanettiko.

147. මෙසේ සැට දෙකක් වූ මිථ්‍යා දෘෂ්ටි මගින් සියලු දෘෂ්ටීන් ග්‍රහණය වන බැවින්, සියලු මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයන් මෙම දේශනා ජාලයට ඇතුළත් වන බව පෙන්වා දී, දැන් තමන් වහන්සේ කිසිදු භවයක හෝ යෝනියක හසු නොවන බව පෙන්වා දෙමින් ‘මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේගේ කය භව නෙත්තිය සිඳලන ලද්දකි’ යනුවෙන් වදාළ සේක. එහි යමකින් (සත්ත්වයන්) ගෙන යන්නේද එය ‘නෙත්ති’ හෙවත් රැහැනයි. බෙල්ලෙන් බැඳ ඇදගෙන යනු ලබන රැහැනට මේ නම යෙදේ. මෙහිදී රැහැනකට සමාන බැවින් ‘භව තණ්හාව’ නෙත්තිය ලෙස අදහස් කෙරේ. සැබවින්ම එම තණ්හාව මහා ජනයා බෙල්ලෙන් බැඳ යම් යම් භවයන් කරා පමුණුවන බැවින් ‘භව නෙත්ති’ නම් වේ. අරහත් මාර්ගය නමැති කඩුවෙන් එම භව රැහැන සිඳලන ලද බැවින් උන්වහන්සේ ‘උච්ඡින්න භව නෙත්තික’ නම් වන සේක.

Kāyassa bhedā uddhanti kāyassa bhedato uddhaṃ. Jīvitapariyādānāti jīvitassa sabbaso pariyādinnattā parikkhīṇattā, puna appaṭisandhikabhāvāti attho. Na taṃ dakkhantīti taṃ tathāgataṃ. Devā vā manussā vā na dakkhissanti, apaṇṇattikabhāvaṃ gamissatīti attho.

‘කය බිඳීමෙන් පසුව’ යනු ශරීරයේ විනාශයෙන් පසුවයි. ‘ජීවිතය කෙළවර වීමෙන්’ යනු නාම-රූප දෙකින් යුත් ජීවිත ඉන්ද්‍රිය සම්පූර්ණයෙන්ම අවසන් වීමෙන් සහ නැවත උත්පත්තියක් නොමැති බැවිනුයි. ‘ඔහු නොදකිති’ යනු එම තථාගතයන් වහන්සේව දෙවියන් හෝ මිනිසුන් හෝ නැවත නොදකිනු ඇත. උන්වහන්සේ පනවන්නට බැරි හෙවත් ප්‍රඥප්තියක් නොමැති තත්ත්වයට පත්වන සේක යනු මෙහි අර්ථයයි.

Seyyathāpi[Pg.118], bhikkhaveti, upamāyaṃ pana idaṃ saṃsandanaṃ. Ambarukkho viya hi tathāgatassa kāyo, rukkhe jātamahāvaṇṭo viya taṃ nissāya pubbe pavattataṇhā. Tasmiṃ vaṇṭe upanibaddhā pañcapakkadvādasapakkaaṭṭhārasapakkaparimāṇā ambapiṇḍī viya taṇhāya sati taṇhūpanibandhanā hutvā āyatiṃ nibbattanakā pañcakkhandhā dvādasāyatanāni aṭṭhārasa dhātuyo. Yathā pana tasmiṃ vaṇṭe chinne sabbāni tāni ambāni tadanvayāni honti, taṃyeva vaṇṭaṃ anugatāni, vaṇṭacchedā chinnāni yevāti attho; evameva ye bhavanettivaṇṭassa anupacchinnattā āyatiṃ uppajjeyyuṃ pañcakkhandhā dvādasāyatanāni aṭṭhārasadhātuyo, sabbe te dhammā tadanvayā honti bhavanettiṃ anugatā, tāya chinnāya chinnā yevāti attho.

‘මහණෙනි, යම් සේ ද’ යන්නෙහි උපමාව මෙසේ ගැලපිය යුතුය. තථාගතයන් වහන්සේගේ කය අඹ ගසක් වැනිය. පෙර භවයන්හි පැවති තණ්හාව අඹ ගසෙහි හටගත් මහා නටුව බඳුය. එම නටුවෙහි බැඳී ඇති අඹ පහක, දොළහක හෝ දහඅටක පොකුරක් මෙන්, තණ්හාව පවතින විට එම තණ්හාව නමැති නටුව නිසා මතු උපදනා පඤ්ච ස්කන්ධ, දොළොස් ආයතන හා දහඅට ධාතූහු හටගනිති. යම් සේ එම අඹ නටුව සිඳුණු විට සියලු අඹ ගෙඩි නටුව සමඟම වැටෙන්නේද, නටුව සිඳීමෙන් ඒවාත් සිඳෙන්නේද; එලෙසම භව රැහැන නමැති නටුව නොසිඳුණු තාක් මතු හටගන්නා පඤ්ච ස්කන්ධ, දොළොස් ආයතන හා දහඅට ධාතූහු එම භව තණ්හාව අනුව යමින් හටගනිති. එම තණ්හාව සිඳුණු විට ඒ සියලු ධර්මයෝ ද සිඳී යති.

Yathā pana tasmimpi rukkhe maṇḍūkakaṇṭakavisasamphassaṃ āgamma anupubbena sussitvā mate – ‘‘imasmiṃ ṭhāne evarūpo nāma rukkho ahosī’’ti vohāramattameva hoti, na taṃ rukkhaṃ koci passati, evaṃ ariyamaggasamphassaṃ āgamma taṇhāsinehassa pariyādinnattā anupubbena sussitvā viya bhinne imasmiṃ kāye, kāyassa bhedā uddhaṃ jīvitapariyādānā na taṃ dakkhanti, tathāgatampi devamanussā na dakkhissanti, evarūpassa nāma kira satthuno idaṃ sāsananti vohāramattameva bhavissatīti anupādisesanibbānadhātuṃ pāpetvā desanaṃ niṭṭhapesi.

තවද, එම අඹ ගසම මැඩියෙකුගේ විෂ සහිත කටුවක් වැදීමෙන් ක්‍රමයෙන් වේළී මියගිය පසු, ‘මේ තැන මෙබඳු අඹ ගසක් තිබුණා’ යන ව්‍යවහාරය පමණක් ඉතිරි වන්නාක් මෙන් ද, කිසිවෙකුට එම ගස දැකගත නොහැකි වන්නාක් මෙන් ද; එලෙසම ආර්ය මාර්ගය නමැති ස්පර්ශය නිසා තණ්හාව නමැති මැලියම අවසන් වී ක්‍රමයෙන් වේළී ගියාක් මෙන් වූ මෙම කය බිඳුණු කල, ජීවිතය කෙළවර වීමෙන් පසු තථාගතයන් වහන්සේව දෙවි මිනිසුන් නොදකිති. ‘මෙබඳු වූ ශාස්තෘන් වහන්සේ නමකගේ ශාසනය මෙයයි’ යන ව්‍යවහාර මාත්‍රය පමණක් ඉතිරි වනු ඇත. මෙසේ බුදුරජාණන් වහන්සේ අනුපාදිශේෂ නිර්වාණ ධාතුව දක්වා ගෙන ගොස් දේශනාව නිමවා වදාළ සේක.

148. Evaṃ vutte āyasmā ānandoti evaṃ bhagavatā imasmiṃ sutte vutte thero ādito paṭṭhāya sabbaṃ suttaṃ samannāharitvā evaṃ buddhabalaṃ dīpetvā kathitasuttassa na bhagavatā nāmaṃ gahitaṃ, handassa nāmaṃ gaṇhāpessāmīti cintetvā bhagavantaṃ etadavoca.

148. ‘මෙසේ වදාළ කල්හි ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ’ යනු භගවත් බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙම සූත්‍රය වදාළ පසු, ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ මුල සිට මුළු සූත්‍රයම සිහිපත් කොට, බුදු බලය මැනවින් පෙන්වා දේශනා කරන ලද මෙම සූත්‍රයට බුදුරජාණන් වහන්සේ තවම නමක් ලබා දී නොමැති බැවින්, ‘දැන් මම මෙයට නමක් තැබීමට සලස්වන්නෙමි’ යයි සිතා බුදුරජාණන් වහන්සේට මෙය සැළ කළ සේක.

Tasmātiha tvantiādīsu ayamatthayojanā – ānanda, yasmā imasmiṃ dhammapariyāye idhatthopi paratthopi vibhatto, tasmātiha tvaṃ imaṃ dhammapariyāyaṃ ‘‘atthajāla’’ntipi naṃ dhārehi; yasmā panettha bahū tantidhammā kathitā, tasmā ‘‘dhammajāla’’ntipi naṃ dhārehi; yasmā ca ettha seṭṭhaṭṭhena brahmaṃ sabbaññutaññāṇaṃ vibhattaṃ, tasmā ‘‘brahmajāla’’ntipi naṃ dhārehi; yasmā ettha dvāsaṭṭhidiṭṭhiyo vibhattā, tasmā ‘‘diṭṭhijāla’’ntipi naṃ dhārehi; yasmā pana imaṃ dhammapariyāyaṃ sutvā devaputtamārampi khandhamārampi maccumārampi kilesamārampi [Pg.119] sakkā maddituṃ, tasmā ‘‘anuttaro saṅgāmavijayotipi naṃ dhārehī’’ti.

‘එබැවින් ඔබ...’ යන මෙතැන් සිට අර්ථ සම්බන්ධය මෙසේය: ආනන්දය, යම් හෙයකින් මෙම ධර්ම පර්යායෙහි මෙලොව අර්ථය හා පරලොව අර්ථය ද විග්‍රහ කරන ලද බැවින්, ඔබ මෙයට ‘අත්ථජාල’ (අර්ථ නමැති දැල) යැයි ද නමක් තබන්න. මෙහි බොහෝ වූ පෙළ දහම් වදාළ බැවින් ‘ධම්මජාල’ (ධර්ම නමැති දැල) යැයි ද නමක් තබන්න. මෙහි ශ්‍රේෂ්ඨ වූ සර්වඥතා ඥානය විග්‍රහ කරන ලද බැවින් ‘බ්‍රහ්මජාල’ (උතුම් වූ දැල) යැයි ද නමක් තබන්න. මෙහි සැට දෙකක් වූ මිථ්‍යා දෘෂ්ටි විග්‍රහ කරන ලද බැවින් ‘දිට්ඨිජාල’ (දෘෂ්ටි නමැති දැල) යැයි ද නමක් තබන්න. තවද මෙම ධර්ම දේශනාව ශ්‍රවණය කිරීමෙන් දේවපුත්ත මාරයා, ස්කන්ධ මාරයා, මච්චු මාරයා, කෙලෙස් මාරයා හා අභිසංඛාර මාරයා යන පස්මරුන් පරාජය කළ හැකි බැවින්, මෙයට ‘අනුත්තර සංගාම විජය’ (උතුම් වූ යුද ජයග්‍රහණය) යැයි ද නමක් තබන්න.

Idamavoca bhagavāti idaṃ nidānāvasānato pabhuti yāva ‘‘anuttaro saṅgāmavijayotipi naṃ dhārehī’’ti sakalaṃ suttantaṃ bhagavā paresaṃ paññāya alabbhaneyyapatiṭṭhaṃ paramagambhīraṃ sabbaññutaññāṇaṃ pakāsento sūriyo viya andhakāraṃ diṭṭhigatamahandhakāraṃ vidhamanto avoca.

‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය වදාළ සේක’ යනු නිදාන කථාවේ අවසානයේ සිට ‘අනුත්තර සංගාම විජය යැයි දරන්න’ යන්න දක්වා වූ මුළු සූත්‍රයමයි. බුදුරජාණන් වහන්සේ අන්‍යයන්ගේ ප්‍රඥාවට හසු නොවන, අතිශයින්ම ගැඹුරු වූ සර්වඥතා ඥානය ප්‍රකාශ කරමින්, සූර්යයා මහා අන්ධකාරය දුරු කරන්නාක් මෙන් මිථ්‍යා දෘෂ්ටි නමැති මහා අඳුර දුරු කරමින් මෙය වදාළ සේක.

149. Attamanā te bhikkhūti te bhikkhū attamanā sakamanā, buddhagatāya pītiyā udaggacittā hutvāti vuttaṃ hoti. Bhagavato bhāsitanti evaṃ vicitranayadesanāvilāsayuttaṃ idaṃ suttaṃ karavīkarutamañjunā kaṇṇasukhena paṇḍitajanahadayānaṃ amatābhisekasadisena brahmassarena bhāsamānassa bhagavato vacanaṃ. Abhinandunti anumodiṃsu ceva sampaṭicchiṃsu ca. Ayañhi abhinandasaddo – ‘‘abhinandati abhivadatī’’tiādīsu (saṃ. ni. 3.5) taṇhāyampi āgato. ‘‘Annamevābhinandanti, ubhaye devamānusā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.43) upagamanepi.

149. "එම භික්ෂූහු සතුටු වූහ" යනු එම භික්ෂූන් වහන්සේලා බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි උපන් ප්‍රීතියෙන් හා ප්‍රමුදිත වූ සිත් ඇතිව තමන්ගේම සතුටු සිතින් යුක්ත වූහ යන අර්ථයයි. "භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනය" යනු විචිත්‍ර වූ දේශනා විලාසයකින් යුක්ත වූ, කරවික පක්ෂියාගේ නාදය මෙන් මිහිරි වූ, කනට සුව දෙන, පණ්ඩිත ජනයාගේ හදවත් අමෘත අභිෂේකයකින් නහවන්නාක් බඳු වූ, බ්‍රහ්ම ස්වරයෙන් යුතුව වදාළ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනයයි. "අභිනන්දුං" යනු අනුමෝදන් වූහ සහ පිළිගත්තාහ යන්නයි. "අභිනන්ද" යන ශබ්දය "අභිනන්දති අභිවදති" යනාදී තැන්හි තෘෂ්ණාව යන අර්ථයේ ද, "දෙවි මිනිසුන් දෙපිරිසම ආහාරය අභිනන්දනය කරති" යනාදී තැන්හි එළඹීම යන අර්ථයේ ද යෙදේ.

‘‘Cirappavāsiṃ purisaṃ, dūrato sotthimāgataṃ;

Ñātimittā suhajjā ca, abhinandanti āgata’’nti. (dha. pa. 219);

"බොහෝ කලක් විදේශගතව සිට දුර බැහැර සිට සුවසේ පැමිණි පුරුෂයෙකු දැක ඔහුගේ නෑදෑයෝ ද මිතුරෝ ද හිතවතුෝ ද 'පැමිණියේය' යි සතුටින් පිළිගනිති."

Ādīsu sampaṭicchanepi. ‘‘Abhinanditvā anumoditvā’’tiādīsu (ma. ni. 1.205) anumodanepi. Svāyamidha anumodanasampaṭicchanesu yujjati. Tena vuttaṃ – ‘‘abhinandunti anumodiṃsu ceva sampaṭicchiṃsu cā’’ti.

යනාදී තැන්හි පිළිගැනීම යන අර්ථයෙහි ද, "සතුටු වී අනුමෝදන් වී" යනාදී තැන්හි අනුමෝදන් වීම යන අර්ථයෙහි ද යෙදේ. මෙහිදී එම ශබ්දය අනුමෝදන් වීම සහ පිළිගැනීම යන අර්ථයන්හි යෙදීම උචිත වේ. එබැවින් "අනුමෝදන් වූහ, පිළිගත්තාහ" යි මා විසින් පවසන ලදී.

Subhāsitaṃ sulapitaṃ, ‘‘sādhu sādhū’’ti tādino;

Anumodamānā sirasā, sampaṭicchiṃsu bhikkhavoti.

"තථාගතයන් වහන්සේ විසින් වචනයෙන් මැනවින් දේශනා කරන ලද, අර්ථයෙන් මැනවින් වදාරන ලද මෙම සූත්‍රය භික්ෂූහු 'සාධු සාධු' යි පවසමින් අනුමෝදන් වෙමින් හිස නමා ගෞරවයෙන් පිළිගත්තාහ."

Imasmiñca pana veyyākaraṇasminti imasmiṃ niggāthakasutte. Niggāthakattā hi idaṃ veyyākaraṇanti vuttaṃ.

"මෙම වෙය්‍යාකරණයෙහි" යනු ගාථා රහිත වූ මෙම සූත්‍රයෙහි යන්නයි. ගාථා රහිත වූ බැවින් සංගීතිකාරක තෙරුන් වහන්සේලා මෙයට "වෙය්‍යාකරණය" යැයි වදාළහ.

Dasasahassī lokadhātūti dasasahassacakkavāḷaparimāṇā lokadhātu. Akampitthāti na suttapariyosāneyeva akampitthāti veditabbā. Bhaññamāneti hi vuttaṃ. Tasmā dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatesu viniveṭhetvā desiyamānesu [Pg.120] tassa tassa diṭṭhigatassa pariyosāne pariyosāneti dvāsaṭṭhiyā ṭhānesu akampitthāti veditabbā.

"දස දහසක් ලෝක ධාතුව" යනු දස දහසක් සක්වල ප්‍රමාණය ඇති ලෝක ධාතුවයි. "කම්පා විය" යනු සූත්‍රය අවසානයේ පමණක් කම්පා වූ බව නොදැක්විය යුතුය. "දේශනා කරන කල්හි" යැයි සංගීතිකාරක තෙරුන් වහන්සේලා වදාළ බැවින්, හැට දෙකක් වූ මිථ්‍යා දෘෂ්ටි විග්‍රහ කර දේශනා කරන විට, ඒ ඒ දෘෂ්ටි දේශනාව අවසානයේ අවස්ථා හැට දෙකකදී පොළොව කම්පා වූ බව දත යුතුය.

Tattha aṭṭhahi kāraṇehi pathavīkampo veditabbo – dhātukkhobhena, iddhimato ānubhāvena, bodhisattassa gabbhokkantiyā, mātukucchito nikkhamanena, sambodhippattiyā, dhammacakkappavattanena, āyusaṅkhārossajjanena, parinibbānenāti. Tesaṃ vinicchayaṃ – ‘‘aṭṭha kho ime, ānanda, hetū aṭṭha paccayā mahato bhūmicālassa pātubhāvāyā’’ti evaṃ mahāparinibbāne āgatāya tantiyā vaṇṇanākāle vakkhāma. Ayaṃ pana mahāpathavī aparesupi aṭṭhasu ṭhānesu akampittha – mahābhinikkhamane, bodhimaṇḍūpasaṅkamane, paṃsukūlaggahaṇe, paṃsukūladhovane, kāḷakārāmasutte, gotamakasutte, vessantarajātake, imasmiṃ brahmajāleti. Tattha mahābhinikkhamanabodhimaṇḍūpasaṅkamanesu vīriyabalena akampittha. Paṃsukūlaggahaṇe dvisahassadīpaparivāre cattāro mahādīpe pahāya pabbajitvā susānaṃ gantvā paṃsukūlaṃ gaṇhantena dukkaraṃ bhagavatā katanti acchariyavegābhihatā akampittha. Paṃsukūladhovanavessantarajātakesu akālakampanena akampittha. Kāḷakārāmagotamakasuttesu – ‘‘ahaṃ sakkhī bhagavā’’ti sakkhibhāvena akampittha. Imasmiṃ pana brahmajāle dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatesu vijaṭetvā niggumbaṃ katvā desiyamānesu sādhukāradānavasena akampitthāti veditabbā.

එහිදී කරුණු අටක් නිසා භූමි කම්පාව සිදුවන බව දත යුතුය. එනම්, ධාතු කෝප වීමෙන්, සෘද්ධිමතුන්ගේ ආනුභාවයෙන්, බෝධිසත්වයන් වහන්සේ කුස පිළිසිඳ ගැනීමේදී, මව්කුසින් බිහිවීමේදී, සම්බුද්ධත්වයට පත්වීමේදී, දම්සක් පැවතුම් සූත්‍රය දේශනා කිරීමේදී, ආයු සංස්කාරය අත්හැරීමේදී සහ පිරිනිවන් පෑමේදී යනුවෙනි. මේවා පිළිබඳ විවරණය මහා පිරිනිවන් සූත්‍රයේ "ආනන්දය, මහා භූමි කම්පාවක් ඇතිවීමට මෙම හේතු අටක් සහ ප්‍රත්‍ය අටක් ඇත" යනාදී වශයෙන් එන පාඨයන් විස්තර කරන අවස්ථාවේදී පවසන්නෙමු. එහෙත් මෙම මහා පොළොව තවත් අවස්ථා අටකදී කම්පා විය. එනම්, මහාභිනිෂ්ක්‍රමණය, බෝධි මණ්ඩපයට වැඩම කිරීම, පාංශුකූල සිවුරු ගැනීම, පාංශුකූල සේදීම, කාලකාරාම සූත්‍රය, ගෝතමක සූත්‍රය, වෙස්සන්තර ජාතකය සහ මෙම බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රය යන අවස්ථාවන්හිදීය. එහිදී මහාභිනිෂ්ක්‍රමණය හා බෝධි මණ්ඩපයට වැඩම කිරීමේදී වීර්ය බලයෙන් කම්පා විය. පාංශුකූල සිවුරු ගැනීමේදී දූපත් දෙදහසකින් පිරිවරා ඇති මහා ද්වීප හතර අත්හැර මහණ වී සොහොනට වැඩම කර පාංශුකූල සිවුරු ගන්නා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් කරන ලද අතිශය දුෂ්කර ක්‍රියාව කෙරෙහි ඇති වූ මහා ආශ්චර්යය නිසා කම්පා විය. පාංශුකූල සේදීමේදී හා වෙස්සන්තර ජාතකයේදී අකාලයෙහි කම්පා විය. කාලකාරාම හා ගෝතමක සූත්‍රවලදී "භාග්‍යවතුන් වහන්ස, මම සාක්ෂිකරු වෙමි" යි පවසන්නාක් මෙන් සාක්ෂි දීමක් වශයෙන් කම්පා විය. එහෙත් මෙම බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රය දේශනා කරන විට හැට දෙකක් වූ මිථ්‍යා දෘෂ්ටි නමැති පඳුරු ඉවත් කර නිරවුල්ව දේශනා කරන කල්හි සාධුකාර දීමක් වශයෙන් කම්පා වූ බව දත යුතුය.

Na kevalañca etesu ṭhānesuyeva pathavī akampittha, atha kho tīsu saṅgahesupi mahāmahindattherassa imaṃ dīpaṃ āgantvā jotivane nisīditvā dhammaṃ desitadivasepi akampittha. Kalyāṇiyavihāre ca piṇḍapātiyattherassa cetiyaṅgaṇaṃ sammajjitvā tattheva nisīditvā buddhārammaṇaṃ pītiṃ gahetvā imaṃ suttantaṃ āraddhassa suttapariyosāne udakapariyantaṃ katvā akampittha. Lohapāsādassa pācīnaambalaṭṭhikaṭṭhānaṃ nāma ahosi. Tattha nisīditvā dīghabhāṇakattherā brahmajālasuttaṃ ārabhiṃsu, tesaṃ sajjhāyapariyosānepi udakapariyantameva katvā pathavī akampitthāti.

මෙම අවස්ථාවලදී පමණක් නොව, ධර්ම සංගායනා තුනේදී ද, මහින්ද මහා රහතන් වහන්සේ මෙම ලංකා දීපයට වැඩම කර ජෝතිවනයෙහි වැඩසිට ධර්ම දේශනා කළ දිනයෙහි ද පොළොව කම්පා විය. කල්‍යාණිය විහාරයෙහි පිණ්ඩපාතික තෙරුන් වහන්සේ චේතිය මළුව අමදින විට එහිම වැඩසිට බුද්ධාරම්මණ ප්‍රීතිය උපදවාගෙන මෙම සූත්‍රය ආරම්භ කළ අවස්ථාවෙහි සූත්‍රය අවසානයේ ජල කෙළවර කොට පොළොව කම්පා විය. ලෝවාමහාපායේ නැගෙනහිර අඹලට්ඨිකා නම් ස්ථානයක් විය. එහි වැඩසිට දීඝභාණක තෙරුන් වහන්සේලා බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රය සජ්ඣායනා කිරීමට ආරම්භ කළහ. ඔවුන්ගේ සජ්ඣායනය අවසානයේ ද ජල කෙළවර කොට පොළොව කම්පා විය.

Evaṃ [Pg.121] yassānubhāvena, akampittha anekaso;

Medanī suttaseṭṭhassa, desitassa sayambhunā.

මෙලෙස ස්වයංභූ වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් දේශනා කරන ලද යම් ශ්‍රේෂ්ඨ සූත්‍රයක ආනුභාවයෙන් මහා පොළොව නොයෙක් වර කම්පා විය.

Brahmajālassa tassīdha, dhammaṃ atthañca paṇḍitā;

Sakkaccaṃ uggahetvāna, paṭipajjantu yonisoti.

පණ්ඩිතයෝ මෙම බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රයේ ධර්මය හා අර්ථය මැනවින් උගෙන නුවණින් යුතුව පිළිපදිත්වා.

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

මෙසේ සුමංගලවිලාසිනී නම් වූ දීඝනිකාය අටුවාවෙහි,

Brahmajālasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

බ්‍රහ්මජාල සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

2. Sāmaññaphalasuttavaṇṇanā

2. සාමඤ්ඤඵල සූත්‍ර වර්ණනාව

Rājāmaccakathāvaṇṇanā

රජ ඇමති කතාව පිළිබඳ වර්ණනාව

150. Evaṃ [Pg.122] me sutaṃ…pe… rājagaheti sāmaññaphalasuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā – rājagaheti evaṃnāmake nagare. Tañhi mandhātumahāgovindādīhi pariggahitattā rājagahanti vuccati. Aññepi ettha pakāre vaṇṇayanti, kiṃ tehi? Nāmamattametaṃ tassa nagarassa. Taṃ panetaṃ buddhakāle ca cakkavattikāle ca nagaraṃ hoti, sesakāle suññaṃ hoti yakkhapariggahitaṃ, tesaṃ vasanavanaṃ hutvā tiṭṭhati. Viharatīti avisesena iriyāpathadibbabrahmaariyavihāresu aññataravihārasamaṅgiparidīpanametaṃ. Idha pana ṭhānagamananisajjasayanappabhedesu iriyāpathesu aññatarairiyāpathasamāyogaparidīpanaṃ. Tena ṭhitopi gacchantopi nisinnopi sayānopi bhagavā viharati ceva veditabbo. So hi ekaṃ iriyāpathabādhanaṃ aññena iriyāpathena vicchinditvā aparipatantaṃ attabhāvaṃ harati pavatteti, tasmā viharatīti vuccati.

150. "ඒවං මේ සුතං...පෙ... රජගහේ" යනු සාමඤ්ඤඵල සූත්‍රයයි. එහි අලුත් පද විවරණය මෙසේය: "රජගහේ" යනු එම නම ඇති නගරයෙහි යන්නයි. මන්ධාතු රජු සහ මහාගෝවින්ද බමුණා ආදීන් විසින් වාසය සඳහා ගන්නා ලද බැවින් එය "රාජගෘහය" (රජගහ) යැයි කියනු ලැබේ. තවත් අය මෙහි විවිධ අර්ථ දක්වති, ඒවායින් ඇති පලක් නැත. එය එම නගරයට ඇති නාම මාත්‍රයක් පමණි. එම නගරය බුද්ධ කාලයේදී සහ සක්විති රජුන්ගේ කාලයේදී පමණක් නගරයක් වන අතර සෙසු කාලවලදී එය පාළු වී යක්ෂයින් විසින් අත්පත් කරගන්නා ලද ඔවුන්ගේ වාසභූමියක් බවට පත්වෙයි. "විහරති" යනු පොදුවේ ඉරියව්, දිව්‍ය විහාර, බ්‍රහ්ම විහාර සහ ආර්ය විහාර අතුරින් යම් විහාරයකින් යුක්තව සිටීම දක්වයි. මෙහිදී නම් සිටීම, ගමන් කිරීම, හිඳීම සහ සැතපීම යන ඉරියව් අතුරින් යම් ඉරියව්වක යෙදී සිටීම දක්වයි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සිටගෙන සිටියත්, වැඩම කළත්, වැඩසිටියත්, සැතපී සිටියත් "විහරති" (වැඩසිටින සේක) යැයි දත යුතුය. උන්වහන්සේ එක් ඉරියව්වකින් ඇතිවන පීඩාව තවත් ඉරියව්වකින් දුරු කරමින් අතීතයෙන් නොවැටී පවතින මෙම ආත්මභාවය පවත්වාගෙන යන සේක. එබැවින් "විහරති" යැයි කියනු ලැබේ.

Jīvakassa komārabhaccassa ambavaneti idamassa yaṃ gocaragāmaṃ upanissāya viharati, tassa samīpanivāsanaṭṭhānaparidīpanaṃ. Tasmā – rājagahe viharati jīvakassa komārabhaccassa ambavaneti rājagahasamīpe jīvakassa komārabhaccassa ambavane viharatīti evamettha attho veditabbo. Samīpatthe hetaṃ bhummavacanaṃ. Tattha jīvatīti jīvako, kumārena bhatoti komārabhacco. Yathāha – ‘‘kiṃ bhaṇe, etaṃ kākehi samparikiṇṇanti? Dārako devāti. Jīvati bhaṇeti? Jīvati, devāti. Tena hi, bhaṇe taṃ dārakaṃ amhākaṃ antepuraṃ netvā dhātīnaṃ detha posetunti. Tassa jīvatīti jīvakoti nāmaṃ akaṃsu. Kumārena posāpitoti komārabhaccoti nāmaṃ akaṃsū’’ti (mahāva. 328) ayaṃ panettha saṅkhepo. Vitthārena pana jīvakavatthukhandhake āgatameva. Vinicchayakathāpissa samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāyaṃ vuttā.

"ජීවක කෝමාරභච්චයන්ගේ අඹවනයෙහි" යන්නෙන් අදහස් වන්නේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් ගොදුරු ගමක (පිණ්ඩපාතය සඳහා වඩින ගමක) වැඩවසන සේක් ද, එම ගම අසල පදිංචිව සිටින ස්ථානය ප්‍රකාශ කිරීමයි. එබැවින්, "රජගහ නුවර ජීවක කෝමාරභච්චයන්ගේ අඹවනයෙහි වැඩවසන සේක" යන්නෙහි තේරුම රජගහ නුවර සමීපයෙහි පිහිටි ජීවක කෝමාරභච්චයන්ගේ අඹවනයෙහි වැඩවසන සේක යන්න බව මෙහි අර්ථය දත යුතුය. මක්නිසාද යත්, මෙහි සත්වමී විභක්තිය (භුම්ම වචනය) යොදා ඇත්තේ සමීප අර්ථයෙනි. එහි "ජීවත් වන්නේය" යන අර්ථයෙන් "ජීවක" නම් වේ. අභය කුමාරයා විසින් පෝෂණය කරන ලද හෙයින් "කෝමාරභච්ච" නම් වේ. එය මෙසේ දක්වා ඇත - "පින්වත්නි, කවුඩන් වට කරගෙන සිටින මේ කුමක්ද?" "දේවයන් වහන්ස, ඒ දරුවෙකි." "පින්වත්නි, දරුවා ජීවත් වෙනවාද?" "දේවයන් වහන්ස, ජීවත් වෙනවා." "එසේ නම් පින්වත්නි, ඒ දරුවා අපගේ අන්තඃපුරයට ගෙන ගොස් කිරි මව්වරුන්ට දී පෝෂණය කරවන්න." දරුවා ජීවත් වන නිසා ඔහුට "ජීවක" යැයි නම් තැබූහ. කුමාරයා විසින් පෝෂණය කරවන ලද බැවින් "කෝමාරභච්ච" යැයි නම් තැබූහ. මෙය මෙහි සංක්ෂේපයයි. විස්තර වශයෙන් නම් විනය මහා වග්ගයේ චීවරක්ඛන්ධකයෙහි ජීවක වස්තුව සඳහන්ව ඇත. ඒ පිළිබඳ විනිශ්චය කථාව ද සමන්තපාසාදිකා විනය අටුවාවෙහි මා විසින් දක්වන ලදී.

Ayaṃ [Pg.123] pana jīvako ekasmiṃ samaye bhagavato dosābhisannaṃ kāyaṃ virecetvā siveyyakaṃ dussayugaṃ datvā vatthānumodanāpariyosāne sotāpattiphale patiṭṭhāya cintesi – ‘‘mayā divasassa dvattikkhattuṃ buddhupaṭṭhānaṃ gantabbaṃ, idañca veḷuvanaṃ atidūre, mayhaṃ pana ambavanaṃ uyyānaṃ āsannataraṃ, yaṃnūnāhaṃ ettha bhagavato vihāraṃ kāreyya’’nti. So tasmiṃ ambavane rattiṭṭhānadivāṭhānaleṇakuṭimaṇḍapādīni sampādetvā bhagavato anucchavikaṃ gandhakuṭiṃ kārāpetvā ambavanaṃ aṭṭhārasahatthubbedhena tambapaṭṭavaṇṇena pākārena parikkhipāpetvā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ sacīvarabhattena santappetvā dakkhiṇodakaṃ pātetvā vihāraṃ niyyātesi. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘jīvakassa komārabhaccassa ambavane’’ti.

මෙම ජීවක තෙමේ එක් අවස්ථාවක භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශරීරයේ දොස් (අධික වා පිත් ආදිය) පහකර විරේක කරවා, සිවෙය්‍යක දේශයේ නිපදවූ අගනා වස්ත්‍ර යුගලක් පූජා කොට, එම වස්ත්‍ර අනුමෝදනා ධර්ම දේශනාව අවසානයේ සෝවාන් ඵලයෙහි පිහිටා මෙසේ සිතුවේය - "මම දිනකට දෙතුන් වරක් බුදුන් වහන්සේ දැකීමට (උපස්ථානයට) යා යුතුය. මෙම වේළුවනාරාමය ඉතා දුරය. මගේ අඹවනය නම් ඉතා සමීපය. එබැවින් මම මෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උදෙසා විහාරයක් කරවන්නෙම් නම් යෙහෙකි." ඔහු ඒ අඹවනයෙහි රාත්‍රී කාලයේ වැඩවසන තැන්, දිවා කාලයේ වසන තැන්, ලෙන්, කුටි, මණ්ඩප ආදිය සම්පූර්ණ කරවා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සුදුසු ගඳකිළියක් කරවා, අඹවනය වටා රියන් දහඅටක් උස ඇති තඹ තහඩුවක පැහැය ඇති ප්‍රාකාරයක් කරවා, බුදුන් වහන්සේ ප්‍රමුඛ මහා සංඝරත්නයට සිවුරු ද සහිත දානයෙන් සන්තර්පණය කරවා, පැන් වත්කොට විහාරය පූජා කළේය. එය අරභයා "ජීවක කෝමාරභච්චයන්ගේ අඹවනයෙහි" යැයි පාලියෙහි සඳහන් විය.

Aḍḍhateḷasehi bhikkhusatehīti aḍḍhasatena ūnehi terasahi bhikkhusatehi. Rājātiādīsu rājati attano issariyasampattiyā catūhi saṅgahavatthūhi mahājanaṃ rañjeti vaḍḍhetīti rājā. Magadhānaṃ issaroti māgadho. Ajātoyeva rañño sattu bhavissatīti nemittakehi niddiṭṭhoti ajātasattu.

"අඩ්ඪතේළසෙහි භික්ඛුසතෙහි" යනු එකසිය පනහකින් අඩු වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා දහතුන් සියයක් (1250) සමඟ යන්නයි. "රාජා" ආදී පදවල අර්ථය මෙසේ දත යුතුය - තමාගේ ඓශ්චර්ය සම්පත්තියෙන් බබළන හෙයින් ද, සතර සංග්‍රහ වස්තුවෙන් මහජනයා සතුටු කරවන (රංජනය කරන) හෙයින් ද "රාජා" නම් වේ. මගධ දේශයට අධිපති බැවින් "මාගධ" නම් වේ. ඉපදීමටත් පෙර සිටම රජුගේ සතුරා වන බැවින් නිමිති කියන්නන් විසින් දක්වන ලද හෙයින් "අජාතසත්තු" නම් වේ.

Tasmiṃ kira kucchigate deviyā evarūpo dohaḷo uppajji – ‘‘aho vatāhaṃ rañño dakkhiṇabāhulohitaṃ piveyya’’nti, sā ‘‘bhāriye ṭhāne dohaḷo uppanno, na sakkā kassaci ārocetu’’nti taṃ kathetuṃ asakkontī kisā dubbaṇṇā ahosi. Taṃ rājā pucchi – ‘‘bhadde, tuyhaṃ attabhāvo na pakativaṇṇo, kiṃ kāraṇa’’nti? ‘‘Mā puccha, mahārājāti’’. ‘‘Bhadde, tvaṃ attano ajjhāsayaṃ mayhaṃ akathentī kassa kathessasī’’ti tathā tathā nibandhitvā kathāpesi. Sutvā ca – ‘‘bāle, kiṃ ettha tuyhaṃ bhāriyasaññā ahosī’’ti vejjaṃ pakkosāpetvā suvaṇṇasatthakena bāhuṃ phālāpetvā suvaṇṇasarakena lohitaṃ gahetvā udakena sambhinditvā pāyesi. Nemittakā taṃ sutvā – ‘‘esa gabbho rañño sattu bhavissati, iminā rājā haññissatī’’ti byākariṃsu. Devī sutvā – ‘‘mayhaṃ kira kucchito nikkhanto rājānaṃ māressatī’’ti gabbhaṃ pātetukāmā uyyānaṃ gantvā kucchiṃ maddāpesi, gabbho na patati. Sā punappunaṃ gantvā tatheva kāresi. Rājā kimatthaṃ ayaṃ [Pg.124] abhiṇhaṃ uyyānaṃ gacchatīti parivīmaṃsanto taṃ kāraṇaṃ sutvā – ‘‘bhadde, tava kucchiyaṃ puttoti vā dhītāti vā na paññāyati, attano nibbattadārakaṃ evamakāsīti mahā aguṇarāsipi no jambudīpatale āvibhavissati, mā tvaṃ evaṃ karohī’’ti nivāretvā ārakkhaṃ adāsi. Sā gabbhavuṭṭhānakāle ‘‘māressāmī’’ti cintesi. Tadāpi ārakkhamanussā dārakaṃ apanayiṃsu. Athāparena samayena vuḍḍhippattaṃ kumāraṃ deviyā dassesuṃ. Sā taṃ disvāva puttasinehaṃ uppādesi, tena naṃ māretuṃ nāsakkhi. Rājāpi anukkamena puttassa oparajjamadāsi.

ඔහු කුසෙහි පිළිසිඳගත් කල්හි දේවියට මෙවැනි දොළදුකක් ඇති විය - "රජතුමාගේ දකුණු බාහුවෙන් ගලා එන ලේ පානය කරන්නේ නම් ඉතා මැනවි." ඇය "මට ඉතා බරපතළ දොළදුකක් ඇති විය, මෙය කිසිවෙකුට කිව නොහැකිය" යි සිතා එය පැවසීමට නොහැකිව කෙට්ටු වී අවලස්සන වූවාය. රජතුමා ඇගෙන් විමසීය - "භද්‍රාවෙනි, ඔබගේ ශරීරය වෙනදා මෙන් ප්‍රකෘති පැහැයෙන් නැත, ඊට හේතුව කුමක්ද?" "මහාරාජෝ, ඒ ගැන විමසන්න එපා." "භද්‍රාවෙනි, ඔබ ඔබගේ අභිප්‍රාය මට නොකියා වෙන කාට පවසන්නද?" යි රජු විවිධ අයුරින් බලකර ඇසූ විට ඇය එය පැවසුවාය. එය ඇසූ රජු "අඥාන තැනැත්තිය, මෙයටද ඔබ බරපතළ දෙයක් සේ සිතුවේ?" යැයි පවසා වෛද්‍යවරයෙකු කැඳවා රන් ආයුධයකින් බාහුව පලා රන් බඳුනකට ලේ ගෙන ජලය සමඟ මිශ්‍ර කර ඇයට පානය කිරීමට සැලැස්වීය. නිමිති බලන්නෝ එය අසා "මේ ගර්භයේ සිටින දරුවා රජුගේ සතුරා වනු ඇත, මොහු රජු මරා දමනු ඇත" යි අනාවැකි පළ කළහ. බිසව එය අසා "මගේ කුසින් උපදින දරුවා රජු මරනු ඇතැයි කියති" යි ගබ්සාවක් කරනු කැමැත්තෙන් උයනට ගොස් කුස තද කරවා ගත්තාය. එහෙත් ගර්භය විනාශ නොවීය. ඇය නැවත නැවතත් ගොස් එසේම කළාය. රජතුමා "ඇය කුමකට නිතර උයනට යන්නේද?" යි සොයා බලා ඒ කරුණ අසා, "භද්‍රාවෙනි, ඔබේ කුසෙහි සිටින්නේ පුතෙකුද දූවෙකැයිද තවම පැහැදිලි නැත. තමාට උපදින දරුවාට මෙසේ කිරීමෙන් මුළු දඹදිව පුරාම අපගේ අගුණය පැතිර යනු ඇත, ඔබ මෙසේ නොකරන්න" යි ඇය වළක්වා ආරක්ෂාව සැපයීය. ඇය ප්‍රසව අවස්ථාවේදී ද "මොහු මරන්නෙමි" යි සිතුවාය. එවිටද ආරක්ෂකයන් දරුවා ඉවත් කළහ. පසුව කලක් ගොස් දරුවා වැඩුණු පසු දේවියට පෙන්වූහ. ඇය ඔහු දුටු සැනින් පුතු කෙරෙහි සෙනෙහස ඇති කරගත්තාය. එම සෙනෙහස නිසා ඔහු මැරීමට නොහැකි වූවාය. රජු ද පිළිවෙළින් පුතුට යුවරාජ තනතුර ලබා දුන්නේය.

Athekasmiṃ samaye devadatto rahogato cintesi – ‘‘sāriputtassa parisā mahāmoggallānassa parisā mahākassapassa parisāti, evamime visuṃ visuṃ dhurā, ahampi ekaṃ dhuraṃ nīharāmī’’ti. So ‘‘na sakkā vinā lābhena parisaṃ uppādetuṃ, handāhaṃ lābhaṃ nibbattemī’’ti cintetvā khandhake āgatanayena ajātasattuṃ kumāraṃ iddhipāṭihāriyena pasādetvā sāyaṃ pātaṃ pañcahi rathasatehi upaṭṭhānaṃ āgacchantaṃ ativissatthaṃ ñatvā ekadivasaṃ upasaṅkamitvā etadavoca – ‘‘pubbe kho, kumāra, manussā dīghāyukā, etarahi appāyukā, tena hi tvaṃ kumāra, pitaraṃ hantvā rājā hohi, ahaṃ bhagavantaṃ hantvā buddho bhavissāmī’’ti kumāraṃ pituvadhe uyyojeti.

ඉක්බිති එක් දිනක් දේවදත්ත තෙමේ හුදෙකලාව මෙසේ සිතුවේය - "සාරිපුත්තයන්ගේ පිරිස විශාලය, මොග්ගල්ලානයන්ගේ පිරිස විශාලය, මහා කාශ්‍යපයන්ගේ පිරිස විශාලය. මෙසේ මොවුහු වෙන් වෙන්ව නායකත්වය දරති. මම ද එක් නායකත්වයක් ගෙන යන්නෙමි." ඔහු "ලාභ රහිතව පිරිසක් ඇති කළ නොහැකිය, එබැවින් මම ලාභ උපදවන්නෙමි" යි සිතා, විනය පාලියේ සඳහන් පරිදි අජාතශතෘ කුමරු සෘද්ධි ප්‍රාතිහාර්යයෙන් පැහැදවා, උදේ සවස රිය පන්සියයක් පිරිවරා තමා කරා එන කුමරු තමා කෙරෙහි දැඩි ලෙස විශ්වාසය තබා ඇති බව දැන, දිනක් ඔහු වෙත ගොස් මෙසේ කීය - "කුමාරය, පෙර කාලයේ මිනිස්සු දීර්ඝායුෂ ලැබූහ, දැන් මිනිස්සු කෙටි ආයුෂ ඇත්තෝ වෙති. එබැවින් කුමාරය, ඔබ ඔබේ පියා මරා රජ වන්න, මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මරා බුදු වන්නෙමි." මෙසේ කුමරු පිය රජු මැරීමට පොළඹවන ලදී.

So – ‘‘ayyo devadatto mahānubhāvo, etassa aviditaṃ nāma natthī’’ti ūruyā potthaniyaṃ bandhitvā divā divassa bhīto ubbiggo ussaṅkī utrasto antepuraṃ pavisitvā vuttappakāraṃ vippakāraṃ akāsi. Atha naṃ amaccā gahetvā anuyuñjitvā – ‘‘kumāro ca hantabbo, devadatto ca, sabbe ca bhikkhū hantabbā’’ti sammantayitvā rañño āṇāvasena karissāmāti rañño ārocesuṃ.

ඔහු (කුමරු), "දේවදත්ත ස්වාමීන් වහන්සේ මහා ආනුභාව සම්පන්නය, උන්වහන්සේ නොදන්නා දෙයක් නැත" යි සිතා, කළවයේ කුඩා කඩුවක් බැඳගෙන, දවල් කාලයේ බියෙන්, තැතිගැන්මෙන් හා සැකයෙන් යුතුව අන්තඃපුරයට වැදී දේවදත්තයන් කී පරිදි රජුට එරෙහිව කටයුතු කළේය. එවිට ඇමතිවරු ඔහු අල්ලාගෙන ප්‍රශ්න කර, "කුමරු මැරිය යුතුය, දේවදත්තයන් ද මැරිය යුතුය, සියලුම භික්ෂූන් ද මැරිය යුතුය" යි සාකච්ඡා කොට, "රජුගේ අණ පරිදි මෙය කරන්නෙමු" යි රජුට දැන්වූහ.

Rājā ye amaccā māretukāmā ahesuṃ, tesaṃ ṭhānantarāni acchinditvā, ye na māretukāmā, te uccesu ṭhānesu ṭhapetvā kumāraṃ pucchi – ‘‘kissa pana tvaṃ, kumāra, maṃ māretukāmosī’’ti? ‘‘Rajjenamhi, deva, atthiko’’ti. Rājā tassa rajjaṃ adāsi.

රජතුමා කුමරු මැරිය යුතු යැයි කී ඇමතිවරුන්ගේ තනතුරු අහෝසි කොට, මැරීමට අකමැති වූ ඇමතිවරුන් උසස් තනතුරුවල තබා කුමරුගෙන් මෙසේ ඇසීය - "කුමාරය, ඔබ කුමකට මාව මැරීමට උත්සාහ කළෙහිද?" "දේවයන් වහන්ස, මට රාජ්‍යය අවශ්‍යයි" යි කුමරු පැවසීය. එවිට රජතුමා ඔහුට රාජ්‍යය ලබා දුන්නේය.

So [Pg.125] mayhaṃ manoratho nipphannoti devadattassa ārocesi. Tato naṃ so āha – ‘‘tvaṃ siṅgālaṃ antokatvā bheripariyonaddhapuriso viya sukiccakārimhīti maññasi, katipāheneva te pitā tayā kataṃ avamānaṃ cintetvā sayameva rājā bhavissatī’’ti. Atha, bhante, kiṃ karomīti? Mūlaghaccaṃ ghātehīti. Nanu, bhante, mayhaṃ pitā na satthavajjhoti? Āhārupacchedena naṃ mārehīti. So pitaraṃ tāpanagehe pakkhipāpesi, tāpanagehaṃ nāma kammakaraṇatthāya kataṃ dhūmagharaṃ. ‘‘Mama mātaraṃ ṭhapetvā aññassa daṭṭhuṃ mā dethā’’ti āha. Devī suvaṇṇasarake bhattaṃ pakkhipitvā ucchaṅgenādāya pavisati. Rājā taṃ bhuñjitvā yāpeti. So – ‘‘mayhaṃ pitā kathaṃ yāpetī’’ti pucchitvā taṃ pavattiṃ sutvā – ‘‘mayhaṃ mātu ucchaṅgaṃ katvā pavisituṃ mā dethā’’ti āha. Tato paṭṭhāya devī moḷiyaṃ pakkhipitvā pavisati. Tampi sutvā ‘‘moḷiṃ bandhitvā pavisituṃ mā dethā’’ti. Tato suvaṇṇapādukāsu bhattaṃ ṭhapetvā pidahitvā pādukā āruyha pavisati. Rājā tena yāpeti. Puna ‘‘kathaṃ yāpetī’’ti pucchitvā tamatthaṃ sutvā ‘‘pādukā āruyha pavisitumpi mā dethā’’ti āha. Tato paṭṭhāya devī gandhodakena nhāyitvā sarīraṃ catumadhurena makkhetvā pārupitvā pavisati. Rājā tassā sarīraṃ lehitvā yāpeti. Puna pucchitvā taṃ pavattiṃ sutvā ‘‘ito paṭṭhāya mayhaṃ mātu pavesanaṃ nivārethā’’ti āha. Devī dvāramūle ṭhatvā ‘‘sāmi, bimbisāra, etaṃ daharakāle māretuṃ na adāsi, attano sattuṃ attanāva posesi, idaṃ pana dāni te pacchimadassanaṃ, nāhaṃ ito paṭṭhāya tumhe passituṃ labhāmi, sace mayhaṃ doso atthi, khamatha devā’’ti roditvā kanditvā nivatti.

ඒ අජාතසත්ත කුමාරයා "මගේ මනෝරථය ඉටු විය" කියා දේවදත්තට දැනුම් දුන්නේය. එවිට දේවදත්ත ඔහුට මෙසේ කීවේය: "ඔබ නරියෙකු ඇතුළත තබා බෙරයකින් වැසූ මිනිසෙකු මෙන් 'මම හොඳ දෙයක් කළෙමි'යි සිතන්නෙහිද? තව දින කිහිපයකින් ඔබේ පියා තමාට කළ අවමානය ගැන සිතා තමාම නැවත රජ වනු ඇත." "එසේ නම් ස්වාමීනි, මම කුමක් කරම්ද?" "මුලිනුපුටා දමන ලෙස (මුලින්ම) මරා දමන්න." "ස්වාමීනි, මගේ පියා අවියෙන් මරා දැමිය යුත්තෙකු නොවේ නේද?" "එසේ නම් ආහාර නතර කිරීමෙන් ඔහු මරා දමන්න." එවිට ඔහු පියාණන්ව තාපන ගෘහයෙහි (වධකාගාරයක) දැමුවේය. තාපන ගෘහය යනු වධ දීම සඳහා සාදන ලද දුම් ගැසූ ගෙයකි. "මගේ මෑණියන් හැර අන් කිසිවෙකුට ඔහු බැලීමට ඉඩ නොදෙන්න"යි ඔහු කීවේය. පසුව කොසොල් දේවිය රන් බඳුනක බත් දමා ඉණෙහි සඟවාගෙන (සිරගෙට) ඇතුළු වූවාය. රජු එය අනුභව කර ජීවත් විය. ඔහු "මගේ පියා කෙසේ ජීවත් වේද?" කියා විමසා ඒ පුවත අසා "මෑණියන් ඉණෙහි සඟවාගෙන ඇතුළු වීමට ඉඩ නොදෙන්න"යි කීවේය. එතැන් සිට දේවිය කොණ්ඩයෙහි (බත්) සඟවාගෙන ඇතුළු වූවාය. එයද අසා "කොණ්ඩය බැඳ ඇතුළු වීමට ඉඩ නොදෙන්න"යි කීවේය. පසුව රන් සිරිපා දොළෙහි බත් තබා වසා, සිරිපා පැළඳ ඇතුළු වූවාය. රජු එයින් ජීවත් විය. නැවතත් "ඔහු කෙසේ ජීවත් වේද?" කියා විමසා ඒ කරුණ දැන "සිරිපා පැළඳ ඇතුළු වීමටත් ඉඩ නොදෙන්න"යි කීවේය. එතැන් සිට දේවිය සුවඳ පැණින් ස්නානය කර, සිරුරේ චතුමධුර තවරා, පොරවාගෙන ඇතුළු වූවාය. රජු ඇගේ සිරුර ලෙවකා ජීවත් විය. නැවතත් විමසා ඒ පුවත අසා "මෙතැන් සිට මගේ මෑණියන් ඇතුළු වීම වළක්වන්න"යි ඔහු අණ කළේය. එවිට දේවිය සිරගෙයි දොර අසල සිට "හිමියනි බිම්බිසාර රජතුමනි, මොහු කුඩා කල මොහු මරා දැමීමට ඔබ ඉඩ නොදුන්නේය, තම සතුරා තමාම පෝෂණය කළේය. දැන් මෙය ඔබ දකින අවසන් වතාවයි. මට මෙතැන් සිට ඔබව දැකීමට නොලැබේ. මගේ වරදක් ඇත්නම් රජතුමනි, මට කමා වන්න"යි හඬා වැලපී නික්ම ගියාය.

Tato paṭṭhāya rañño āhāro natthi. Rājā maggaphalasukhena caṅkamena yāpeti. Ativiya assa attabhāvo virocati. So – ‘‘kathaṃ, me bhaṇe, pitā yāpetī’’ti pucchitvā ‘‘caṅkamena, deva, yāpeti; ativiya cassa attabhāvo virocatī’’ti sutvā ‘caṅkamaṃ dānissa hāressāmī’ti cintetvā – ‘‘mayhaṃ pitu pāde khurena phāletvā loṇatelena makkhetvā khadiraṅgārehi vītaccitehi pacathā’’ti nhāpite pesesi. Rājā te disvā – ‘‘nūna mayhaṃ putto kenaci saññatto bhavissati, ime mama massukaraṇatthāyāgatā’’ti [Pg.126] cintesi. Te gantvā vanditvā aṭṭhaṃsu. ‘Kasmā āgatatthā’ti ca puṭṭhā taṃ sāsanaṃ ārocesuṃ. ‘‘Tumhākaṃ rañño manaṃ karothā’’ti ca vuttā ‘nisīda, devā’ti vatvā ca rājānaṃ vanditvā – ‘‘deva, mayaṃ rañño āṇaṃ karoma, mā amhākaṃ kujjhittha, nayidaṃ tumhādisānaṃ dhammarājūnaṃ anucchavika’’nti vatvā vāmahatthena gopphake gahetvā dakkhiṇahatthena khuraṃ gahetvā pādatalāni phāletvā loṇatelena makkhetvā khadiraṅgārehi vītaccitehi paciṃsu. Rājā kira pubbe cetiyaṅgaṇe saupāhano agamāsi, nisajjanatthāya paññattakaṭasārakañca adhotehi pādehi akkami, tassāyaṃ nissandoti vadanti. Rañño balavavedanā uppannā. So – ‘‘aho buddho, aho dhammo, aho saṅgho’’ti anussarantoyeva cetiyaṅgaṇe khittamālā viya milāyitvā cātumahārājikadevaloke vessavaṇassa paricārako janavasabho nāma yakkho hutvā nibbatti.

එතැන් සිට රජුට ආහාර නොලැබුණි. රජු මගඵල සුවයෙන් හා සක්මන් කිරීමෙන් ජීවත් විය. ඔහුගේ සිරුර බෙහෙවින් බැබළුණි. අජාතසත්ත රජු "එම්බා පුරුෂයනි, මාගේ පියා කෙසේ ජීවත් වේද?" කියා විමසූ කල, "දේවයන් වහන්ස, සක්මන් කිරීමෙන් ජීවත් වේ, ඔහුගේ ශරීරය බෙහෙවින් බබළයි" කියා අසා, 'දැන් ඔහුගේ සක්මන නතර කරමි'යි සිතා, "මගේ පියාගේ පාද දැළි පිහියෙන් පලා, ලුණු තෙල් ගල්වා, ගිනි පුපුරු රහිත කිහිරි අඟුරෙන් තවන්න"යි පවසමින් කරණවෑමියන් යැවීය. රජු ඔවුන් දැක "සැබවින්ම මගේ පුතා යමෙකු විසින් දැනුවත් කර ඇතිවා විය යුතුය, මොවුන් මාගේ රැවුල කැපීමට ආවා විය යුතුය"යි සිතුවේය. ඔවුහු ගොස් වැඳ එකත්පසක සිටියහ. "කුමට ආවහුද?" කියා ඇසූ කල ඔවුහු ඒ පණිවිඩය සැළ කළහ. "ඔබේ රජුගේ කැමැත්ත ඉටු කරන්න"යි රජු කී විට ඔවුහු "දේවයන් වහන්ස, වාඩි වන්න"යි කියා රජුට වැඳ, "දේවයන් වහන්ස, අපි රජුගේ අණ ඉටු කරමු, අප කෙරෙහි කෝප නොවන්න. ඔබ වැනි ධර්මිෂ්ඨ රජවරුන්ට මෙය නුසුදුසුය"යි පවසා වම් අතින් වළලුකර අල්ලා, දකුණු අතින් දැළි පිහිය ගෙන පතුල් පලා, ලුණු තෙල් ගල්වා, ගිනි පුපුරු රහිත කිහිරි අඟුරෙන් තැවූහ. කියනු ලබන පරිදි, රජු පෙර සෑ මළුවක පාවහන් පැළඳ ගමන් කළේය, තවද සංඝයා වහන්සේලාට වාඩි වීමට පනවා තිබූ පැදුරු සෝදා නොගත් පාදවලින් පෑගුවේය. මෙය එම කර්මයේ විපාකය යැයි කියති. එවිට රජුට දැඩි වේදනා ඇති විය. ඔහු "අහෝ බුද්ධෝ, අහෝ ධම්මෝ, අහෝ සංඝෝ"යි සිහිපත් කරමින්ම සෑ මළුවක දැමූ මල් මාලාවක් මෙන් මැලවී ගොස්, සතර වරම් දෙව්ලොව වෛශ්‍රවණ රජුගේ පිරිවර වූ ජනවසභ නම් යක්ෂයෙකු වී උපන්නේය.

Taṃ divasameva ajātasattussa putto jāto, puttassa jātabhāvañca pitumatabhāvañca nivedetuṃ dve lekhā ekakkhaṇeyeva āgatā. Amaccā – ‘‘paṭhamaṃ puttassa jātabhāvaṃ ārocessāmā’’ti taṃ lekhaṃ rañño hatthe ṭhapesuṃ. Rañño taṅkhaṇeyeva puttasineho uppajjitvā sakalasarīraṃ khobhetvā aṭṭhimiñjaṃ āhacca aṭṭhāsi. Tasmiṃ khaṇe pituguṇamaññāsi – ‘‘mayi jātepi mayhaṃ pitu evameva sineho uppanno’’ti. So – ‘‘gacchatha, bhaṇe, mayhaṃ pitaraṃ vissajjethā’’ti āha. ‘‘Kiṃ vissajjāpetha, devā’’ti itaraṃ lekhaṃ hatthe ṭhapayiṃsu.

එදිනම අජාතසත්ත රජුට පුතෙකු උපන්නේය. පුතෙකු උපන් පුවත සහ පියාණන්ගේ මරණ පුවත දැන්වීමට ලේඛන දෙකක් එකවර ලැබුණි. අමාත්‍යවරු "පළමුව පුත් කුමරු උපන් පුවත දන්වමු"යි සිතා ඒ ලේඛනය රජුගේ අතට දුන්හ. රජුට එකෙණෙහිම පුත්‍ර ස්නේහය ඇති වී මුළු සිරුරම කම්පනය කරමින් ඇටමිදුළු දක්වා විහිදී ගියේය. ඒ මොහොතේ ඔහු පියාගේ ගුණය තේරුම් ගත්තේය: "මා උපන් කලත් මගේ පියාට මෙවැනිම සෙනෙහසක් ඇති වන්නට ඇත" කියායි. එවිට ඔහු "එම්බා පුරුෂයනි, ගොස් මගේ පියාණන් නිදහස් කරන්න"යි කීවේය. "දේවයන් වහන්ස, කුමක් නිසා නිදහස් කරමුද?" කියා අසමින් අනෙක් ලේඛනය (මරණ පුවත) අතට දුන්හ.

So taṃ pavattiṃ sutvā rodamāno mātusamīpaṃ gantvā – ‘‘ahosi nu, kho, amma, mayhaṃ pitu mayi jāte sineho’’ti? Sā āha – ‘‘bālaputta, kiṃ vadesi, tava daharakāle aṅguliyā pīḷakā uṭṭhahi. Atha taṃ rodamānaṃ saññāpetuṃ asakkontā taṃ gahetvā vinicchayaṭṭhāne nisinnassa tava pitu santikaṃ agamaṃsu. Pitā te aṅguliṃ mukhe ṭhapesi. Pīḷakā mukheyeva bhijji. Atha kho pitā tava sinehena taṃ lohitamissakaṃ pubbaṃ aniṭṭhubhitvāva ajjhohari. Evarūpo te pitu sineho’’ti. So roditvā paridevitvā pitu sarīrakiccaṃ akāsi.

ඔහු ඒ පුවත අසා හඬමින් මෑණියන් වෙත ගොස් "මෑණියනි, මා උපන් කල මගේ පියාට මා කෙරෙහි සෙනෙහසක් තිබුණේද?" කියා ඇසුවේය. ඇය මෙසේ කීවාය: "අඥාන පුත්‍රය, ඔබ කුමක් පවසන්නෙහිද? ඔබ කුඩා කාලයේ ඇඟිල්ලේ ගෙඩියක් හටගත්තේය. එවිට හඬන ඔබව නළවන්නට නොහැකිව, විනිශ්චය ශාලාවේ අසුන්ගෙන සිටි ඔබේ පියා වෙත ඔබව රැගෙන ගියහ. ඔබේ පියා ඒ ඇඟිල්ල කටේ දමා ගත්තේය. ඒ ගෙඩිය කට ඇතුළතම පැළුණි. එවිට ඔබේ පියා ඔබ කෙරෙහි වූ සෙනෙහස නිසා ලේ මිශ්‍ර ඒ සැරව කෙළ නොගසාම ගිල දැමුවේය. ඔබේ පියාගේ සෙනෙහස එබඳුය." ඔහු හඬා වැලපී පියාගේ ආදාහන කටයුතු සිදු කළේය.

Devadattopi [Pg.127] ajātasattuṃ upasaṅkamitvā – ‘‘purise, mahārāja, āṇāpehi, ye samaṇaṃ gotamaṃ jīvitā voropessantī’’ti vatvā tena dinne purise pesetvā sayaṃ gijjhakūṭaṃ āruyha yantena silaṃ pavijjhitvā nāḷāgirihatthiṃ muñcāpetvāpi kenaci upāyena bhagavantaṃ māretuṃ asakkonto parihīnalābhasakkāro pañca vatthūni yācitvā tāni alabhamāno tehi janaṃ saññāpessāmīti saṅghabhedaṃ katvā sāriputtamoggallānesu parisaṃ ādāya pakkantesu uṇhalohitaṃ mukhena chaḍḍetvā navamāse gilānamañce nipajjitvā vippaṭisārajāto – ‘‘kuhiṃ etarahi satthā vasatī’’ti pucchitvā ‘‘jetavane’’ti vutte mañcakena maṃ āharitvā satthāraṃ dassethāti vatvā āhariyamāno bhagavato dassanārahassa kammassa akatattā jetavane pokkharaṇīsamīpeyeva dvedhā bhinnaṃ pathaviṃ pavisitvā mahāniraye patiṭṭhitoti. Ayamettha saṅkhepo. Vitthārakathānayo khandhake āgato. Āgatattā pana sabbaṃ na vuttanti. Evaṃ ajātoyeva rañño sattu bhavissatīti nemittakehi niddiṭṭhoti ajātasattu.

දේවදත්ත තෙමේද අජාතසත්තු රජු වෙත පැමිණ, “මහාරාජය, ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ ජීවිතයෙන් තොර කරන පුරුෂයන්ට අණ කරනු මැනව” යි පවසා, ඔහු විසින් ලබාදුන් පුරුෂයන් යවා, පසුව තෙමේම ගිජ්ඣකූට පර්වතයට නැග යන්ත්‍රයකින් ගලක් පෙරළා, නාලාගිරි ඇතා මුදා හැර ද කිසිදු උපක්‍රමයකින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මරා දැමීමට අසමත් විය. ඉන්පසු පිරිහුණු ලාභ සත්කාර ඇත්තෙක්ව කරුණු පහක් ඉල්ලා සිටි ඔහු, ඒවා නොලැබුණු කල “ඒවායින් ජනයා ඒත්තු ගන්වන්නෙමි” යි සිතා සංඝ භේදය කළේය. සැරියුත් මුගලන් මහ රහතන් වහන්සේලා පිරිස රැගෙන වැඩම කළ කල්හි, කටින් උණු ලේ වමනය කර නව මසක් ගිලන් ඇඳෙහි වැතිර සිට විපිළිසර විය. “දැන් ශාස්තෘන් වහන්සේ කොහේ වසන සේක්ද?” යි විමසා “ජේතවනයෙහි” යි කී කල්හි, “ඇඳ පිටින්ම මා රැගෙන ගොස් ශාස්තෘන් වහන්සේ පෙන්වන්න” යි කීවේය. එසේ රැගෙන එනු ලබන ඔහුට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැකීමට තරම් වූ කුසල කර්මයක් (කර්ම බලයක්) නොතිබූ බැවින්, ජේතවනයේ පොකුණ අසලදීම දෙබෑ වූ පොළොවට ඇතුළු වී මහා නිරයේ උපන්නේය. මෙය මෙහි සංක්ෂිප්තයයි. මෙහි විස්තර කථාව ඛන්ධකයෙහි (චුල්ලවග්ග පාලියෙහි) එයි. එහි විස්තර කර ඇති බැවින් මෙහි සියල්ල පවසන ලදී. මෙසේ නූපන් කාලයේදීම රජුගේ සතුරෙකු වන බැවින් නිමිති කියන්නන් විසින් “අජාතසත්තු” (නූපන් සතුරා) යයි හඳුන්වන ලදී.

Vedehiputtoti ayaṃ kosalarañño dhītāya putto, na videharañño. Vedehīti pana paṇḍitādhivacanametaṃ. Yathāha – ‘‘vedehikā gahapatānī (ma. ni. 1.226), ayyo ānando vedehamunī’’ti (saṃ. ni. 2.154). Tatrāyaṃ vacanattho – vidanti etenāti vedo, ñāṇassetaṃ adhivacanaṃ. Vedena īhati ghaṭati vāyamatīti vedehī. Vedehiyā putto vedehiputto.

‘වේදේහිපුත්තො’ යනු මොහු කොසොල් රජුගේ දියණියගේ පුත්‍රයාය, විදේහ රජුගේ නොවෙයි. ‘වේදේහී’ යනු පණ්ඩිත ස්ත්‍රියට නමකි. “වේදේහිකා ගෘහපතිනිය”, “ආයුෂ්මත් ආනන්ද වේදේහ මුනි” යයි කියනු ලබන පරිදිය. එහි පද අර්ථය මෙසේයි: මෙයින් දනිත් යන අර්ථයෙන් ‘වේද’ යනු ප්‍රඥාවට නමකි. ප්‍රඥාවෙන් (වේදයෙන්) උත්සාහ කරන බැවින් ‘වේදේහී’ නම් වේ. ඒ වේදේහියගේ පුත්‍රයා ‘වේදේහිපුත්ත’ නම් වේ.

Tadahūti tasmiṃ ahu, tasmiṃ divaseti attho. Upavasanti etthāti uposatho, upavasantīti sīlena vā anasanena vā upetā hutvā vasantīti attho. Ayaṃ panettha atthuddhāro – ‘‘āyāmāvuso, kappina, uposathaṃ gamissāmā’’tiādīsu pātimokkhuddeso uposatho. ‘‘Evaṃ aṭṭhaṅgasamannāgato kho, visākhe, uposatho upavuttho’’tiādīsu (a. ni. 8.43) sīlaṃ. ‘‘Suddhassa ve sadā phaggu, suddhassuposatho sadā’’tiādīsu (ma. ni. 1.79) upavāso. ‘‘Uposatho nāma nāgarājā’’tiādīsu (dī. ni. 2.246) paññatti[Pg.128]. ‘‘Na, bhikkhave, tadahuposathe sabhikkhukā āvāsā’’tiādīsu (mahāva. 181) upavasitabbadivaso. Idhāpi soyeva adhippeto. So panesa aṭṭhamī cātuddasī pannarasībhedena tividho. Tasmā sesadvayanivāraṇatthaṃ pannaraseti vuttaṃ. Teneva vuttaṃ – ‘‘upavasanti etthāti uposatho’’ti.

‘තදහූ’ යනු එදින, ඒ දවස යන අර්ථයයි. මෙහි උපවාස කරති යන අර්ථයෙන් ‘උපෝසථ’ නම් වේ. ‘උපවසන්ති’ යනු ශීලයෙන් හෝ අහර නොගෙන සිටීමෙන් යුක්තව වසති යන්නයි. මෙහි අර්ථ උද්ධෘතය මෙසේයි: “ඇවැත් කප්පින, එන්න උපෝසථයට යමු” යනාදී තැන්හි ‘උපෝසථ’ යනු පාතිමොක්ඛ උදේසයයි. “විසාඛාවෙනි, මෙසේ අංග අටකින් යුත් උපෝසථය සමාදන් විය යුතුය” යනාදී තැන්හි ශීලයයි. “පිරිසිදු තැනැත්තාට නිතරම ඵග්ගු උත්සවයයි, පිරිසිදු තැනැත්තාට නිතරම උපෝසථයයි” යනාදී තැන්හි උපවාසයයි. “උපෝසථ නම් නා රජු” යනාදී තැන්හි පඥප්තියයි. “මහණෙනි, අද උපෝසථ දිනයෙහි භික්ෂූන් සහිත ආවාසයෙන් නොයිය යුතුය” යනාදී තැන්හි උපෝසථය සමාදන් විය යුතු දිනයයි. මෙහිද එම අදහසම ගැනේ. එය අටවක, තුදුස්වක, පසළොස්වක වශයෙන් තෙවැදෑරුම් වේ. එබැවින් ඉතිරි දෙක වළක්වා ගැනීම පිණිස ‘පසළොස්වක’ යැයි පවසන ලදී. එහෙයින් “මෙහි උපවාස කරති යන අර්ථයෙන් උපෝසථය” යයි මා විසින් කියන ලදී.

Komudiyāti kumudavatiyā. Tadā kira kumudāni supupphitāni honti, tāni ettha santīti komudī. Cātumāsiniyāti cātumāsiyā, sā hi catunnaṃ māsānaṃ pariyosānabhūtāti cātumāsī. Idha pana cātumāsinīti vuccati. Māsapuṇṇatāya utupuṇṇatāya saṃvaccharapuṇṇatāya puṇṇā sampuṇṇāti puṇṇā. Mā iti cando vuccati, so ettha puṇṇoti puṇṇamā. Evaṃ puṇṇāya puṇṇamāyāti imasmiṃ padadvaye ca attho veditabbo.

‘කෝමුදියා’ යනු කුමුදු මල් ඇති කාලයයි. එකල කුමුදු මල් මැනවින් පිපී පවතියි. ඒවා මෙහි පවතින බැවින් ‘කෝමුදී’ නම් වේ. ‘චාතුමාසිනියා’ යනු සිවු මසකට අදාළ වූ යන්නයි. එය සිවු මසක අවසානය වන බැවින් ‘චාතුමාසී’ නම් වේ. මෙහි ‘චාතුමාසිනී’ යයි කියනු ලැබේ. මාසය පිරීමෙන්, සෘතුව පිරීමෙන් හා වසර පිරීමෙන් සම්පූර්ණ බැවින් ‘පුණ්ණා’ නම් වේ. ‘මා’ යනු චන්ද්‍රයාට නමකි, ඔහු මෙහි පිරි සිටින බැවින් ‘පුණ්ණමා’ (පසළොස්වක) නම් වේ. මෙසේ ‘පුණ්ණාය පුණ්ණමාය’ යන වචන දෙකෙහි අර්ථය තේරුම් ගත යුතුය.

Rājāmaccaparivutoti evarūpāya rajataghaṭaviniggatāhi khīradhārāhi dhoviyamānadisābhāgāya viya, rajatavimānaviccutehi muttāvaḷisumanakusumadāmasetadukūlakumudavisarehi samparikiṇṇāya viya ca, caturupakkilesavimuttapuṇṇacandappabhāsamudayobhāsitāya rattiyā rājāmaccehi parivutoti attho. Uparipāsādavaragatoti pāsādavarassa uparigato. Mahārahe samussitasetacchatte kañcanāsane nisinno hoti. Kasmā nisinno? Niddāvinodanatthaṃ. Ayañhi rājā pitari upakkantadivasato paṭṭhāya – ‘‘niddaṃ okkamissāmī’’ti nimīlitamattesuyeva akkhīsu sattisataabbhāhato viya kandamānoyeva pabujjhi. Kimetanti ca vutte, na kiñcīti vadati. Tenassa amanāpā niddā, iti niddāvinodanatthaṃ nisinno. Api ca tasmiṃ divase nakkhattaṃ saṅghuṭṭhaṃ hoti. Sabbaṃ nagaraṃ sittasammaṭṭhaṃ vippakiṇṇavālukaṃ pañcavaṇṇakusumalājapuṇṇaghaṭapaṭimaṇḍitagharadvāraṃ samussitadhajapaṭākavicitrasamujjalitadīpamālālaṅkatasabbadisābhāgaṃ vīthisabhāgena racchāsabhāgena nakkhattakīḷaṃ anubhavamānena mahājanena samākiṇṇaṃ hoti. Iti nakkhattadivasatāyapi nisinnoti vadanti. Evaṃ pana vatvāpi – ‘‘rājakulassa nāma sadāpi nakkhattameva, niddāvinodanatthaṃyeva panesa nisinno’’ti sanniṭṭhānaṃ kataṃ.

‘රාජාමච්චපරිවුතෝ’ යනු රිදී කළයකින් ගලා එන කිරි දහරාවන්ගෙන් සෝදා හරිනු ලබන දිශාවන් ඇතිවාක් මෙන්ද, රිදී විමනකින් විහිදෙන මුතු වැල්, සමන් පිච්ච මල් දම්, සුදු සළු හා කුමුදු මල්වලින් පිරි පවත්නාක් මෙන්ද, සතර කෙලෙස්වලින් මිදුණු පසළොස්වක සඳෙහි ආලෝක සමූහයෙන් බබළන්නා වූ රාත්‍රියෙහි රජ ඇමතියන් පිරිවරා සිටින බවයි. ‘උපරිපාසාදවරගතෝ’ යනු උතුම් ප්‍රාසාදයේ මතු මහලට ගිය බවයි. ඉතා වටිනා, එසවූ සුදු සේසත් ඇති රන් ආසනයෙහි ඔහු වාඩි වී සිටියි. කුමක් නිසා එසේ සිටියේද? නිදි වැරීම පිණිසයි. මේ රජු පියා මැරීමට උත්සාහ කළ දින සිට “නිදාගන්නෙමි” යි ඇස් පියා ගත් සැණින් හෙළි සියයකින් අනින්නාක් මෙන් මොරගසමින් අවදි වෙයි. “මේ කුමක්ද?” කියා ඇසූ විට, “කිසිවක් නැතැ” යි පවසයි. එබැවින් ඔහුට නින්ද අප්‍රිය විය. එහෙයින් නිදි වැරීම සඳහා මෙසේ වාඩි වී සිටියේය. තවද එදින උත්සවයක් ප්‍රකාශ කර තිබුණි. මුළු නගරයම අමදින ලදුව, වැලි අතුරා, පංච වර්ණ මල්, විලඳ හා පිරුණු කළවලින් ගෙදොර සරසා, ඔසවන ලද ධජ පතාක හා විසිතුරු ලෙස දල්වන ලද පහන් මාලාවන්ගෙන් සියලු දිශාවන් අලංකාරව තිබුණි. වීදි හා සතර මංසන්ධිවල උත්සව සිරි නරඹන මහා ජනයාගෙන් නගරය පිරී පැවතියි. මෙසේ උත්සව දිනයක් වූ බැවින්ද ඔහු එසේ සිටියේ යයි පවසති. එසේ පැවසුවද, “රාජ කුලයට නිතරම උත්සව සිරි පවතී, එහෙත් මොහු මෙසේ සිටියේ නිදි වැරීම සඳහාමය” යනු නිශ්චයයි.

Udānaṃ [Pg.129] udānesīti udāhāraṃ udāhari, yathā hi yaṃ telaṃ mānaṃ gahetuṃ na sakkoti, vissanditvā gacchati, taṃ avasekoti vuccati. Yañca jalaṃ taḷākaṃ gahetuṃ na sakkoti, ajjhottharitvā gacchati, taṃ oghoti vuccati; evameva yaṃ pītivacanaṃ hadayaṃ gahetuṃ na sakkoti, adhikaṃ hutvā anto asaṇṭhahitvā bahinikkhamati, taṃ udānanti vuccati. Evarūpaṃ pītimayaṃ vacanaṃ nicchāresīti attho.

‘උදානං උදානේසි’ යනු ප්‍රීති වාක්‍යයක් ප්‍රකාශ කළේය යන්නයි. යම් සේ තෙල් ප්‍රමාණයක් මැනිය නොහැකිව පිටතට වැගිරී යයිද එය ‘අවසේක’ (ඉතිරීම) යයි කියනු ලැබේ. යම් සේ ජලය වැවක රඳවාගත නොහැකිව පිටාර ගලා යයිද එය ‘ඕඝ’ (ප්‍රවාහය) යයි කියනු ලැබේ. එලෙසම යම් ප්‍රීති සහගත වචනයක් හදවතෙහි රඳවාගත නොහැකිව, අධික වී ඇතුළත නොරැඳී පිටතට පැමිණෙයිද එය ‘උදානය’ යයි කියනු ලැබේ. මෙවැනි ප්‍රීතියෙන් පිරි වචනයක් පිට කළේය යනු අර්ථයයි.

Dosināti dosāpagatā, abbhā, mahikā, dhūmo, rajo, rāhūti imehi pañcahi upakkilesehi virahitāti vuttaṃ hoti. Tasmā ramaṇīyātiādīni pañca thomanavacanāni. Sā hi mahājanassa manaṃ ramayatīti ramaṇīyā. Vuttadosavimuttāya candappabhāya obhāsitattā ativiya surūpāti abhirūpā. Dassituṃ yuttāti dassanīyā. Cittaṃ pasādetīti pāsādikā. Divasamāsādīnaṃ lakkhaṇaṃ bhavituṃ yuttāti lakkhaññā.

‘දෝසිනා’ යනු අකුසල් (දෝෂ) පහවූ, එනම් වලාකුළු, මීදුම, දුම, දූවිලි හා රාහු යන උපක්ලේශ පහෙන් තොර වූ බවයි. ‘රමණීයා’ ආදී වචන පහම ස්තුති වාචක පද වේ. එම රාත්‍රිය මහා ජනයාගේ සිත පිනවන බැවින් ‘රමණීයා’ නම් වේ. කියන ලද දෝෂයන්ගෙන් මිදුණු චන්ද්‍රාලෝකයෙන් බබළන බැවින් අතිශයින් සුරූපී බැවින් ‘අභිරූපා’ නම් වේ. දැකීමට සුදුසු බැවින් ‘දස්සනීයා’ නම් වේ. සිත පැහැදවන බැවින් ‘පාසාදිකා’ නම් වේ. දිනය, මාසය ආදියෙහි ලක්ෂණයක් වීමට සුදුසු බැවින් ‘ලක්ඛඤ්ඤා’ නම් වේ.

Kaṃ nu khvajjāti kaṃ nu kho ajja. Samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vāti samitapāpatāya samaṇaṃ. Bāhitapāpatāya brāhmaṇaṃ. Yaṃ no payirupāsatoti vacanabyattayo esa, yaṃ amhākaṃ pañhapucchanavasena payirupāsantānaṃ madhuraṃ dhammaṃ sutvā cittaṃ pasīdeyyāti attho. Iti rājā iminā sabbenapi vacanena obhāsanimittakammaṃ akāsi. Kassa akāsīti? Jīvakassa. Kimatthaṃ? Bhagavato dassanatthaṃ. Kiṃ bhagavantaṃ sayaṃ dassanāya upagantuṃ na sakkotīti? Āma, na sakkoti. Kasmā? Mahāparādhatāya.

‘අද මම කිනම් ශ්‍රමණයෙකු හෝ බ්‍රාහ්මණයෙකු ඇසුරු කරන්නෙම්ද?’ යනු මෙහි අදහසයි. ‘ශ්‍රමණ’ යනු පව් සන්සිඳවූ බැවින්ද, ‘බ්‍රාහ්මණ’ යනු පව් බැහැර කළ බැවින්ද හඳුන්වනු ලැබේ. ‘අප විසින් ඇසුරු කරනු ලබන යම් ශ්‍රමණයෙකුගෙන් හෝ බ්‍රාහ්මණයෙකුගෙන් මිහිරි දහමක් අසා සිත පැහැදෙන්නේද’ යනු මෙහි අර්ථයයි. රජු මේ සියලු වචන ප්‍රකාශ කිරීමෙන් ‘ඕභාස නිමිත්ත’ හෙවත් ඉඟියක් කළේය. ඒ කා උදෙසාද? ජීවක උදෙසාය. කුමන අරමුණක් සඳහාද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැකගැනීම පිණිසය. රජුට තමා විසින්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැකීමට යා නොහැකිද? එසේය, ඔහුට යා නොහැක. ඒ මන්ද? ඔහු විසින් කරන ලද මහා අපරාධය (පිය රජු මැරීම) නිසාය.

Tena hi bhagavato upaṭṭhāko ariyasāvako attano pitā mārito, devadatto ca tameva nissāya bhagavato bahuṃ anatthamakāsi, iti mahāparādho esa, tāya mahāparādhatāya sayaṃ gantuṃ na sakkoti. Jīvako pana bhagavato upaṭṭhāko, tassa piṭṭhichāyāya bhagavantaṃ passissāmīti obhāsanimittakammaṃ akāsi. Kiṃ jīvako pana – ‘‘mayhaṃ idaṃ obhāsanimittakamma’’nti jānātīti? Āma jānāti. Atha kasmā tuṇhī ahosīti? Vikkhepapacchedanatthaṃ.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ උපස්ථායකයෙකු හා ආර්ය ශ්‍රාවකයෙකු වූ තම පියා (බිම්බිසාර රජු) මොහු විසින් මරා දමන ලදී. තවද මොහු දේවදත්තයන් ඇසුරු කරමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට බොහෝ අනර්ථයන් කළේය. මෙවැනි මහා අපරාධයන් නිසා ඔහුට තනිවම යා නොහැක. එහෙත් ජීවක යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ උපස්ථායකයෙකි. ඔහු ජීවකගේ සෙවණැල්ලෙන් (ජීවකව පෙරටු කරගෙන) භාග්‍යවතුන් වහන්සේව දකින්නෙමියි සිතා මේ ඉඟිය කළේය. ජීවක මෙය තමා උදෙසා කළ ඉඟියක් බව දැන සිටියේද? එසේය, ඔහු එය දැන සිටියේය. එසේ නම් ඔහු නිහඬ වූයේ මන්ද? තමාගේ කතාවට බාධා පැමිණීම වැළැක්වීම සඳහාය.

Tassañhi parisati channaṃ satthārānaṃ upaṭṭhākā bahū sannipatitā, te asikkhitānaṃ payirupāsanena sayampi asikkhitāva. Te mayi bhagavato guṇakathaṃ [Pg.130] āraddhe antarantarā uṭṭhāyuṭṭhāya attano satthārānaṃ guṇaṃ kathessanti, evaṃ me satthu guṇakathā pariyosānaṃ na gamissati. Rājā pana imesaṃ kulūpake upasaṅkamitvā gahitāsāratāya tesaṃ guṇakathāya anattamano hutvā maṃ paṭipucchissati, athāhaṃ nibbikkhepaṃ satthu guṇaṃ kathetvā rājānaṃ satthu santikaṃ gahetvā gamissāmīti jānantova vikkhepapacchedanatthaṃ tuṇhī ahosīti.

එම පිරිසෙහි අන්‍ය ශාස්තෘවරුන් හයදෙනාගේ උපස්ථායකයෝ බොහෝමයක් රැස්ව සිටියහ. ඔවුහු ගුණධර්ම නැති ශාස්තෘවරුන් ඇසුරු කිරීම නිසාම තමන්ද හික්මීමක් නැති අය වූහ. ‘මා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ගුණ කථාව ආරම්භ කළහොත්, ඔවුන් අතරින් නැගී සිට තම තමන්ගේ ශාස්තෘවරුන්ගේ ගුණ පවසමින් බාධා කරනු ඇත. එවිට මාගේ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ගුණ කථාව නිම කිරීමට නොලැබෙනු ඇත. රජතුමා මොවුන් ඇසුරු කරන ශාස්තෘවරුන් වෙත ගොස්, ඔවුන්ගේ හරයක් නැති දහම අසා අපැහැදී නැවත මාගෙන්ම විමසනු ඇත. එවිට මම කිසිදු බාධාවකින් තොරව ශාස්තෘ ගුණ පවසා රජුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත කැඳවාගෙන යන්නෙමි’ යි සිතා, ජීවක තමාගෙන් විමසන තෙක් නිහඬව සිටියේය.

Tepi amaccā evaṃ cintesuṃ – ‘‘ajja rājā pañcahi padehi rattiṃ thometi, addhā kiñci samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchitvā dhammaṃ sotukāmo, yassa cesa dhammaṃ sutvā pasīdissati, tassa ca mahantaṃ sakkāraṃ karissati, yassa pana kulūpako samaṇo rājakulūpako hoti, bhaddaṃ tassā’’ti.

එම අමාත්‍යවරුද මෙසේ සිතූහ: ‘අද රජතුමා පද පහකින් (රමණීයා වත භෝ රත්ති ආදී වශයෙන්) රාත්‍රිය වර්ණනා කරයි. ඒකාන්තයෙන්ම ඔහු කිනම් හෝ ශ්‍රමණයෙකු හෝ බ්‍රාහ්මණයෙකු වෙත ගොස් ප්‍රශ්න විමසා ධර්මය ඇසීමට කැමති වී ඇත. රජු යමෙකුගේ දහම අසා පැහැදෙන්නේද, ඔහුට මහත් වූ සත්කාර කරනු ඇත. යම් අමාත්‍යයෙකුගේ කුලූපක ශ්‍රමණයෙකු රජුගේද ගුරුවරයා වුවහොත්, එය එම අමාත්‍යයාටද මහත් යහපතකි.’

151-152. Te evaṃ cintetvā – ‘‘ahaṃ attano kulūpakasamaṇassa vaṇṇaṃ vatvā rājānaṃ gahetvā gamissāmi, ahaṃ gamissāmī’’ti attano attano kulūpakānaṃ vaṇṇaṃ kathetuṃ āraddhā. Tenāha – ‘‘evaṃ vutte aññataro rājāmacco’’tiādi. Tattha pūraṇoti tassa satthupaṭiññassa nāmaṃ. Kassapoti gottaṃ. So kira aññatarassa kulassa ekūnadāsasataṃ pūrayamāno jāto, tenassa pūraṇoti nāmaṃ akaṃsu. Maṅgaladāsattā cassa ‘‘dukkaṭa’’nti vattā natthi, akataṃ vā na katanti. So ‘‘kimahaṃ ettha vasāmī’’ti palāyi. Athassa corā vatthāni acchindiṃsu, so paṇṇena vā tiṇena vā paṭicchādetumpi ajānanto jātarūpeneva ekaṃ gāmaṃ pāvisi. Manussā taṃ disvā ‘‘ayaṃ samaṇo arahā appiccho, natthi iminā sadiso’’ti pūvabhattādīni gahetvā upasaṅkamanti. So – ‘‘mayhaṃ sāṭakaṃ anivatthabhāvena idaṃ uppanna’’nti tato paṭṭhāya sāṭakaṃ labhitvāpi na nivāsesi, tadeva pabbajjaṃ aggahesi, tassa santike aññepi aññepīti pañcasatamanussā pabbajiṃsu. Taṃ sandhāyāha – ‘‘pūraṇo kassapo’’ti.

151-152. ඔවුහු මෙසේ සිතා, ‘මම මාගේ ශාස්තෘවරයාගේ ගුණ පවසා රජුව කැඳවාගෙන යන්නෙමි’ යි සිතා තම තමන්ගේ ගුරුවරුන්ගේ ගුණ පැවසීමට පටන් ගත්හ. ‘ඒවං වුත්තේ අඤ්ඤතරෝ රාජාමච්චෝ’ යනාදිය සංගීතිකාරකයන් වහන්සේලා පැවසුවේ එබැවිනි. එහි ‘පූරණ’ යනු ඔහු බුදුවරයෙකු බව කියාගත් ශාස්තෘවරයාගේ නමයි. ‘කස්සප’ යනු ඔහුගේ ගෝත්‍රයයි. ඔහු එක්තරා නිවසක සියයක් වූ දාසයන් අතර සියවැනියා ලෙස උපන් බැවින් ඔහුට ‘පූරණ’ (පූර්ණය කරන්නා) යන නම ලැබුණි. ඔහු මංගල දාසයෙකු වූ බැවින් ඔහු කරන වැරදිවලට කිසිවෙක් ‘නරකයි’ කීවේ නැත. ‘මම මෙහි කුමට වසම්ද’ යි සිතා ඔහු පලා ගියේය. එවිට සොරු ඔහුගේ වස්ත්‍ර පැහැර ගත්හ. ඔහු වස්ත්‍රයක් හෝ කොළ අත්තක් ඇඳීමට පවා නොදැන නිරුවතින්ම ගමකට ඇතුළු විය. මිනිසුන් ඔහුව දැක, ‘මොහු කෙලෙස් සන්සිඳවූ, ආශා රහිත රහතන් වහන්සේ නමකැයි’ සිතා කෑම බීම රැගෙන ඔහු වෙත පැමිණියහ. තමාට ඇඳුම් නැති නිසා මේ සියලු ලාභ සත්කාර ලැබෙතැයි සිතූ ඔහු පසුව වස්ත්‍ර ලැබුණද ඒවා නොඇඳ නිරුවත් පැවිද්ද ගත්තේය. ඔහු ඇසුරේ පන්සියයක් පිරිස පැවිදි වූහ. ඒ නිමිත්තෙන් ඔහු ‘පූරණ කස්සප’ ලෙස හැඳින්වේ.

Pabbajitasamūhasaṅkhāto saṅgho assa atthīti saṅghī. Sveva gaṇo assa atthīti gaṇī. Ācārasikkhāpanavasena tassa gaṇassa ācariyoti gaṇācariyo. Ñātoti paññāto pākaṭo. ‘‘Appiccho [Pg.131] santuṭṭho. Appicchatāya vatthampi na nivāsetī’’ti evaṃ samuggato yaso assa atthīti yasassī. Titthakaroti laddhikaro. Sādhusammatoti ayaṃ sādhu, sundaro, sappurisoti evaṃ sammato. Bahujanassāti assutavato andhabālaputhujjanassa. Pabbajitato paṭṭhāya atikkantā bahū rattiyo jānātīti rattaññū. Ciraṃ pabbajitassa assāti cirapabbajito, acirapabbajitassa hi kathā okappanīyā na hoti, tenāha ‘‘cirapabbajito’’ti. Addhagatoti addhānaṃ gato, dve tayo rājaparivaṭṭe atītoti adhippāyo. Vayoanuppattoti pacchimavayaṃ anuppatto. Idaṃ ubhayampi – ‘‘daharassa kathā okappanīyā na hotī’’ti etaṃ sandhāya vuttaṃ.

පැවිදි පිරිසක් (සංඝයෙක්) ඇති බැවින් ඔහු ‘සංඝී’ නම් වේ. එම පිරිසම ගණයක් ලෙස ඇති බැවින් ‘ගණී’ නම් වේ. තම පිළිවෙත් ඉගැන්වීම නිසා එම ගණයාගේ ගුරුවරයා හෙවත් ‘ගණාචරිය’ නම් වේ. ප්‍රසිද්ධ බැවින් ‘ඤාත’ නම් වේ. ‘අල්පේච්ඡය, ලද දෙයින් සතුටු වන්නෙකි, ඒ නිසාම වස්ත්‍ර පවා නොදරයි’ යනුවෙන් පතළ කීර්තියක් ඇති බැවින් ‘යසස්සී’ නම් වේ. තමන්ගේම ආගමික මතයක් ගොඩනැඟූ බැවින් ‘තිත්ථකර’ නම් වේ. අඥාන පෘථග්ජන ජනයා විසින් සාධු සම්මත කරනු ලැබූ බැවින් ‘සාධු සම්මත’ නම් වේ. පැවිදි වී බොහෝ රාත්‍රීන් ගෙවී ඇති බැවින් ‘රත්තඤ්ඤූ’ නම් වේ. බොහෝ කලක් පැවිදිව සිටි බැවින් ‘චිරපබ්බජිත’ නම් වේ. දිගු කාලයක් ගෙවා ඇති බැවින් ‘අද්ධගත’ නම් වේ. අවසන් වයසට පැමිණි බැවින් ‘වයෝ අනුප්පත්ත’ නම් වේ. තරුණ අයෙකුගේ වචනයට වඩා වැඩිහිටි පැවිද්දෙකුගේ වචනය විශ්වාස කටයුතු යැයි සලකා අමාත්‍යවරු මෙම වචන භාවිතා කළහ.

Tuṇhī ahosīti suvaṇṇavaṇṇaṃ madhurarasaṃ ambapakkaṃ khāditukāmo puriso āharitvā hatthe ṭhapitaṃ kājarapakkaṃ disvā viya jhānābhiññādiguṇayuttaṃ tilakkhaṇabbhāhataṃ madhuraṃ dhammakathaṃ sotukāmo pubbe pūraṇassa dassanenāpi anattamano idāni guṇakathāya suṭṭhutaraṃ anattamano hutvā tuṇhī ahosi. Anattamano samānopi pana ‘‘sacāhaṃ etaṃ tajjetvā gīvāyaṃ gahetvā nīharāpessāmi, ‘yo yo kathesi, taṃ taṃ rājā evaṃ karotī’ti bhīto aññopi koci kiñci na kathessatī’’ti amanāpampi taṃ kathaṃ adhivāsetvā tuṇhī eva ahosi. Athañño – ‘‘ahaṃ attano kulūpakassa vaṇṇaṃ kathessāmī’’ti cintetvā vattuṃ ārabhi. Tena vuttaṃ – aññataropi khotiādi. Taṃ sabbaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ.

පූරණ කස්සප ගැන ඇසූ රජු නිහඬ විය. රන්වන් වූ මිහිරි අඹ පලතුරක් අනුභව කිරීමට කැමති අයෙකුට, යමෙක් කරඹ ගෙඩියක් ගෙනත් අතට දුන් විට සිත කලකිරෙන්නාක් මෙන්, රජුද පැරණි පූරණ ගැන අසා සිත නොසතුටු වී නිහඬ විය. සිත නොසතුටු වුවද, රජු මෙසේ සිතුවේය: ‘මා මොහුට බැණ වැදී බෙල්ලෙන් අල්ලා එළවා දැමුවහොත්, අනෙක් අමාත්‍යවරු බිය වී තමන් දන්නා කිසිවක් පවසන්නේ නැත.’ එබැවින් අකමැත්තෙන් වුවද රජු එම වචන ඉවසා නිහඬව සිටියේය. එවිට අනෙක් අමාත්‍යයා තම ශාස්තෘවරයාගේ ගුණ කීමට සැරසුණේය. ‘අඤ්ඤතරෝ ඛෝ’ යනාදිය එබැවින් කියන ලදී.

Ettha pana makkhalīti tassa nāmaṃ. Gosālāya jātattā gosāloti dutiyaṃ nāmaṃ. Taṃ kira sakaddamāya bhūmiyā telaghaṭaṃ gahetvā gacchantaṃ – ‘‘tāta, mā khalī’’ti sāmiko āha. So pamādena khalitvā patitvā sāmikassa bhayena palāyituṃ āraddho. Sāmiko upadhāvitvā dussakaṇṇe aggahesi. So sāṭakaṃ chaḍḍetvā acelako hutvā palāyi. Sesaṃ pūraṇasadisameva.

මෙහි ‘මක්ඛලී’ යනු ඔහුගේ නමයි. ගවහලක (ගෝසාලා) උපන් බැවින් ඔහුට ‘ගෝසාල’ යන දෙවන නම ලැබුණි. ඔහු මඩ සහිත බිමක තෙල් හැළියක් ගෙන යන විට ඔහුගේ ස්වාමියා ‘පුතේ, ලිස්සා නොවැටෙන්න (මා ඛලි)’ යැයි කීවේය. එහෙත් ඔහු ප්‍රමාදයකින් ලිස්සා වැටී, ස්වාමියාට ඇති බිය නිසා පලා යන්නට විය. ස්වාමියා ඔහු පසුපස පන්නා වස්ත්‍රයෙන් ඇල්ලූ විට, ඔහු වස්ත්‍රය අතහැර නිරුවතින්ම පලා ගියේය. ඉතිරි විස්තරය පූරණ කස්සපගේ කතාවට සමාන වේ.

153. Ajitoti tassa nāmaṃ. Kesakambalaṃ dhāretīti kesakambalo. Iti nāmadvayaṃ saṃsanditvā ajito kesakambaloti vuccati[Pg.132]. Tattha kesakambalo nāma manussakesehi katakambalo. Tato paṭikiṭṭhataraṃ vatthaṃ nāma natthi. Yathāha – ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, yāni kānici tantāvutānaṃ vatthānaṃ, kesakambalo tesaṃ paṭikiṭṭho akkhāyati. Kesakambalo, bhikkhave, sīte sīto, uṇhe uṇho, dubbaṇṇo duggandho dukkhasamphasso’’ti (a. ni. 3.138).

153. 'අජිත' යනු ඔහුගේ නමයි. මිනිස් කෙස්වලින් කළ කම්බිලියක් (කෙස්කම්බලයක්) දරන බැවින් 'කේසකම්බල' නම් වේ. මෙසේ නම් දෙක එක්වීමෙන් 'අජිත කේසකම්බල' යයි කියනු ලැබේ. එහි 'කේසකම්බල' යනු මිනිස් කෙස්වලින් කරන ලද කම්බිලියකි. ඊට වඩා නින්දිත වූ වස්ත්‍රයක් නම් නැත. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: "මහණෙනි, යම්කිසි වියා සාදන ලද වස්ත්‍ර ඇද්ද, ඒ අතරින් කෙස්කම්බලය ඉතාම නින්දිත යයි කියනු ලැබේ. මහණෙනි, කෙස්කම්බලය සීත කාලයේදී සීතලයි, උණුසුම් කාලයේදී උණුසුම්ය, අවර්ණයි, දුර්ගන්ධයි, ස්පර්ශය දුක් සහිතයි" (අංගුත්තර නිකාය).

154. Pakudhoti tassa nāmaṃ. Kaccāyanoti gottaṃ. Iti nāmagottaṃ saṃsanditvā pakudho kaccāyanoti vuccati. Sītudakapaṭikkhittako esa, vaccaṃ katvāpi udakakiccaṃ na karoti, uṇhodakaṃ vā kañjiyaṃ vā labhitvā karoti, nadiṃ vā maggodakaṃ vā atikkamma – ‘‘sīlaṃ me bhinna’’nti vālikathūpaṃ katvā sīlaṃ adhiṭṭhāya gacchati. Evarūpo nissirīkaladdhiko esa.

154. 'පකුධ' යනු ඔහුගේ නමයි. 'කච්චායන' යනු ගෝත්‍රයයි. මෙසේ නම හා ගෝත්‍රය එක් කිරීමෙන් 'පකුධ කච්චායන' යයි කියනු ලැබේ. මොහු සීතල ජලය ප්‍රතික්ෂේප කරන්නෙකි. මලපහ කළත් ජලය පරිහරණය නොකරයි. උණු පැන් හෝ කැඳ පැන් ලැබුණහොත් පමණක් ජල කිස කරයි. ගඟක් හෝ මඟ තිබෙන ජලයක් හෝ තරණය කළහොත් "මගේ ශීලය බිඳුණේය" යි වැලි සෑයක් කර ශීලය අධිෂ්ඨාන කරගෙන යයි. මොහු මෙබඳු වූ අභාග්‍යසම්පන්න (අශ්‍රීක) දෘෂ්ටි ඇත්තෙකි.

155. Sañcayoti tassa nāmaṃ. Belaṭṭhassa puttoti belaṭṭhaputto.

155. 'සංජය' යනු ඔහුගේ නමයි. බෙලට්ඨගේ පුත්‍රයා වන බැවින් 'බෙලට්ඨපුත්ත' නම් වේ.

156. Amhākaṃ gaṇṭhanakileso palibandhanakileso natthi, kilesagaṇṭharahitā mayanti evaṃvāditāya laddhanāmavasena nigaṇṭho. Nāṭassa putto nāṭaputto.

156. "අපට ගැට ගසන කෙලෙස් හෝ බැඳ තබන කෙලෙස් නැත, අපි කෙලෙස් ගැටවලින් තොර වෙමු" යි මෙසේ පවසන බැවින් ලද නාමයේ වශයෙන් 'නිගණ්ඨ' නම් වේ. නාටගේ පුත්‍රයා බැවින් 'නාටපුත්ත' නම් වේ.

Komārabhaccajīvakakathāvaṇṇanā

කෝමාරභච්ච ජීවක කථාව පිළිබඳ වර්ණනාවයි.

157. Atha kho rājāti rājā kira tesaṃ vacanaṃ sutvā cintesi – ‘‘ahaṃ yassa yassa vacanaṃ na sotukāmo, so so eva kathesi. Yassa panamhi vacanaṃ sotukāmo, esa nāgavasaṃ pivitvā ṭhito supaṇṇo viya tuṇhībhūto, anattho vata me’’ti. Athassa etadahosi – ‘‘jīvako upasantassa buddhassa bhagavato upaṭṭhāko, sayampi upasanto, tasmā vattasampanno bhikkhu viya tuṇhībhūtova nisinno, na esa mayi akathente kathessati, hatthimhi kho pana maddante hatthisseva pādo gahetabbo’’ti tena saddhiṃ sayaṃ mantetumāraddho. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho rājā’’ti. Tattha kiṃ tuṇhīti kena kāraṇena tuṇhī. Imesaṃ amaccānaṃ attano attano kulūpakasamaṇassa vaṇṇaṃ kathentānaṃ mukhaṃ nappahoti[Pg.133]. Kiṃ yathā etesaṃ, evaṃ tava kulūpakasamaṇo natthi, kiṃ tvaṃ daliddo, na te mama pitarā issariyaṃ dinnaṃ, udāhu assaddhoti pucchati.

157. "එකල්හි රජු" යන්නෙහි අරුත නම්: රජතුමා ඒ ඇමතියන්ගේ වචන අසා මෙසේ සිතුවේය - "මම යම් යම් ඇමතියකුගේ වචන ඇසීමට අකමැති වුණෙම් ද, ඔවුන්ම කතා කළහ. මම යමෙකුගේ වචන ඇසීමට කැමති ද, ඔහු නාග තෙල් (වසා) බී සිටින ගුරුළෙකු මෙන් නිහඬව සිටියි. මට මෙය මහත් පාඩුවකි." පසුව ඔහුට මෙසේ සිතුණි - "ජීවක තෙමේ ශාන්ත වූ භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ උපස්ථායකයෙකි. ඔහු ද ශාන්තය. එබැවින් වත්සම්පන්න මහණෙකු මෙන් නිහඬවම වැඩසිටියි. මා කතා නොකළහොත් ඔහු කතා නොකරනු ඇත. ඇත් පියුමකදී ඇතාගේම පය අල්ලාගත යුතුය." එබැවින් ඔහු සමඟ සාකච්ඡා කිරීමට පටන් ගත්තේය. එබැවින් ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ "එකල්හි රජු" යයි වදාළහ. එහි "ඇයි නිහඬ?" යනු කුමන හේතුවක් නිසා නිහඬව සිටින්නේද? යන්නයි. "මේ ඇමතියන් තම තමන්ගේ කුලූපක ශ්‍රමණයන්ගේ ගුණ කියන විට ඔවුන්ගේ කටවල් මදි වන තරම්ය. මොවුන්ට මෙන් ඔබට කුලූපක ශ්‍රමණයෙකු නැද්ද? ඔබ දිළිඳුද? මගේ පියා ඔබට ඉසුරු (සම්පත්) නොදුන්නේද? නැතහොත් ඔබ ශ්‍රද්ධාව නැති අයෙක්ද?" යි විමසයි.

Tato jīvakassa etadahosi – ‘‘ayaṃ rājā maṃ kulūpakasamaṇassa guṇaṃ kathāpeti, na dāni me tuṇhībhāvassa kālo, yathā kho panime rājānaṃ vanditvā nisinnāva attano kulūpakasamaṇānaṃ guṇaṃ kathayiṃsu, na mayhaṃ evaṃ satthuguṇe kathetuṃ yutta’’nti uṭṭhāyāsanā bhagavato vihārābhimukho pañcapatiṭṭhitena vanditvā dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjaliṃ sirasi paggahetvā – ‘‘mahārāja, mā maṃ evaṃ cintayittha, ‘ayaṃ yaṃ vā taṃ vā samaṇaṃ upasaṅkamatī’ti, mama satthuno hi mātukucchiokkamane, mātukucchito nikkhamane, mahābhinikkhamane, sambodhiyaṃ, dhammacakkappavattane ca, dasasahassilokadhātu kampittha, evaṃ yamakapāṭihāriyaṃ akāsi, evaṃ devorohaṇaṃ, ahaṃ satthuno guṇe kathayissāmi, ekaggacitto suṇa, mahārājā’’ti vatvā – ‘‘ayaṃ deva, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho’’tiādimāha. Tattha taṃ kho pana bhagavantanti itthambhūtākhyānatthe upayogavacanaṃ, tassa kho pana bhagavatoti attho. Kalyāṇoti kalyāṇaguṇasamannāgato, seṭṭhoti vuttaṃ hoti. Kittisaddoti kittiyeva. Thutighoso vā. Abbhuggatoti sadevakaṃ lokaṃ ajjhottharitvā uggato. Kinti? ‘‘Itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho…pe… bhagavā’’ti.

එවිට ජීවකයාට මෙසේ සිතුණි - "මේ රජතුමා මට මගේ කුලූපක ශ්‍රමණයාගේ ගුණ කියවීමට සලස්වයි. දැන් මා නිහඬව සිටීමට කාලය නොවේ. එහෙත් මේ ඇමතියන් රජුට වැඳ හිඳගෙනම තම තමන්ගේ ශ්‍රමණයන්ගේ ගුණ කීවාක් මෙන් මට ද මාගේ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ගුණ කීම නුසුදුසුය." මෙසේ සිතා ආසනයෙන් නැගී සිට, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටින විහාරය දෙසට හැරී පසඟ පිහිටුවා වැඳ, දස නිය පෙළින් බබළන දෑත් හිස මුදුනේ තබාගෙන මෙසේ කීවේය - "මහාරාජයෙනි, 'මොහු කොහේ හෝ සිටින යම්කිසි ශ්‍රමණයෙකු කරා යන්නේය' යි මා ගැන එසේ නොසිතන්න. මාගේ ශාස්තෘන් වහන්සේ මව්කුස පිළිසිඳ ගැනීමේදී ද, මව්කුසින් බිහිවීමේදී ද, අභිනිෂ්ක්‍රමණය කිරීමේදී ද, සම්බුද්ධත්වයට පත්වීමේදී ද, දම්සක් පැවතුම් සූත්‍රය දේශනා කිරීමේදී ද දස දහසක් ලෝක ධාතුව කම්පා විය. මෙබඳු වූ යමාමහ පෙළහර පෑ සේක. මෙසේ දෙව්රෝහණය කළ සේක. මම ඒ ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ගුණ පවසන්නෙමි. මහාරාජයෙනි, එකඟ වූ සිතින් අසනු මැනවි" යි පවසා - "පින්වත් දේවයන් වහන්ස, ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අර්හත්ය, සම්මා සම්බුද්ධය..." යනාදිය පැවසීය. එහි 'තං ඛො පන භගවන්තං' යන්නෙන් 'ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ' යන අරුත දේ. 'කල්‍යාණො' යනු යහපත් ගුණයෙන් යුක්ත වූ, ශ්‍රේෂ්ඨ වූ යන අරුතයි. 'කිත්තිසද්දො' යනු කීර්ති ශබ්දයයි, නැතහොත් ප්‍රශංසා ස්වරයයි. 'අබ්භුග්ගතො' යනු දෙවියන් සහිත ලෝකය පුරා පැතිර ගිය බවයි. ඒ කෙසේද යත්? "මෙසේ ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අර්හත්ය... භාග්‍යවත්ය" යනුවෙනි.

Tatrāyaṃ padasambandho – so bhagavā itipi arahaṃ itipi sammāsambuddho…pe… itipi bhagavāti. Iminā ca iminā ca kāraṇenāti vuttaṃ hoti. Tattha ārakattā arīnaṃ, arānañca hatattā, paccayādīnaṃ arahattā, pāpakaraṇe rahābhāvāti, imehi tāva kāraṇehi so bhagavā arahanti veditabbotiādinā nayena mātikaṃ nikkhipitvā sabbāneva cetāni padāni visuddhimagge buddhānussatiniddese vitthāritānīti tato nesaṃ vitthāro gahetabbo.

එහි පද සම්බන්ධය මෙසේය - "ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මේ මේ හේතුව නිසා ද අර්හත් නම් වන සේක, මේ මේ හේතුව නිසා ද සම්මා සම්බුද්ධ නම් වන සේක... මේ මේ හේතුව නිසා ද භාග්‍යවත් නම් වන සේක." මේ මේ කරුණු නිසා යන්න මෙයින් කියැවේ. එහි කෙලෙස්වලින් දුරස් වූ බැවින් ද, කෙලෙස් සතුරන් නැසූ බැවින් ද, (සංසාර චක්‍රයේ) අරයන් සිඳ දැමූ බැවින් ද, සිවුපසය ආදී පූජාවන්ට සුදුසු වූ බැවින් ද, රහසින්වත් පව් නොකරන බැවින් ද යන මේ කරුණු නිසා මුලින්ම ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'අර්හත්' යයි දත යුතුය. මේ ආකාරයෙන් මාතෘකාව තබා, මේ සියලු පදයන් විසුද්ධිමාර්ගයෙහි බුද්ධානුස්සති නිද්දේසයෙහි විස්තර කර ඇත. එබැවින් එහි විස්තරය එතැනින් ගත යුතුය.

Jīvako pana ekamekassa padassa atthaṃ niṭṭhāpetvā – ‘‘evaṃ, mahārāja, arahaṃ mayhaṃ satthā, evaṃ sammāsambuddho…pe… evaṃ bhagavā’’ti vatvā – ‘‘taṃ, devo, bhagavantaṃ payirupāsatu, appeva nāma devassa taṃ bhagavantaṃ payirupāsato cittaṃ pasīdeyyā’’ti āha. Ettha ca taṃ devo payirupāsatūti vadanto ‘‘mahārāja, tumhādisānañhi satenapi sahassenapi satasahassenapi puṭṭhassa [Pg.134] mayhaṃ satthuno sabbesaṃ cittaṃ gahetvā kathetuṃ thāmo ca balañca atthi, vissattho upasaṅkamitvā puccheyyāsi mahārājā’’ti āha.

ජීවක තෙමේ එක් එක් පදයක අර්ථය නිමවා - "මහාරාජයෙනි, මාගේ ශාස්තෘන් වහන්සේ මේ මේ කරුණින් අර්හත් වන සේක, මේ මේ කරුණින් සම්මා සම්බුද්ධ වන සේක... මේ මේ කරුණින් භාග්‍යවත් වන සේක" යි පවසා - "පින්වත් දේවයන් වහන්ස, ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹෙනු මැනවි. ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඇසුරු කරන පින්වත් දේවයන් වහන්සේගේ සිත පහදින්නේ නම් ඉතා මැනවි" යි කීවේය. මෙහි "පින්වත් දේවයන් වහන්සේ ඇසුරු කරත්වා" යි පවසන ජීවකයා - "මහාරාජයෙනි, ඔබ වැනි සියයක් දහසක් ලක්ෂයක් දෙනා ප්‍රශ්න විමසූවත්, ඒ සියලු දෙනාගේ සිත් ගෙන පිළිතුරු දීමට තරම් ධෛර්යයක් හා ඥාන බලයක් මාගේ ශාස්තෘන් වහන්සේට ඇත. එබැවින් විශ්වාසයෙන් යුතුව එළඹ ප්‍රශ්න විමසනු මැනවි" යි කීවේය.

Raññopi bhagavato guṇakathaṃ suṇantassa sakalasarīraṃ pañcavaṇṇāya pītiyā nirantaraṃ phuṭaṃ ahosi. So taṅkhaṇaññeva gantukāmo hutvā – ‘‘imāya kho pana velāya mayhaṃ dasabalassa santikaṃ gacchato na añño koci khippaṃ yānāni yojetuṃ sakkhissati aññatra jīvakā’’ti cintetvā – ‘‘tena hi, samma jīvaka, hatthiyānāni kappāpehī’’ti āha.

භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ගුණ කථාව අසන රජතුමාගේ මුළු ශරීරය පුරාම පංචවිධ ප්‍රීතිය නිරන්තරයෙන් පැතිර ගියේය. ඔහු ඒ මොහොතේම යාමට කැමති වී - "මේ වේලාවෙහි දසබලයන් වහන්සේ වෙත යන මට, ජීවක හැර වෙනත් කිසිවෙකුට ඉක්මනින් යාන වාහන සූදානම් කළ නොහැකිය" යි සිතා - "එසේ නම් පින්වත් ජීවක, ඇත් යානා සූදානම් කරවන්න" යයි පැවසීය.

158. Tattha tena hīti uyyojanatthe nipāto. Gaccha, samma jīvakāti vuttaṃ hoti. Hatthiyānānīti anekesu assarathādīsu yānesu vijjamānesupi hatthiyānaṃ uttamaṃ; uttamassa santikaṃ uttamayāneneva gantabbanti ca, assayānarathayānāni sasaddāni, dūratova tesaṃ saddo suyyati, hatthiyānassa padānupadaṃ gacchantāpi saddaṃ na suṇanti. Nibbutassa pana kho bhagavato santike nibbuteheva yānehi gantabbanti ca cintayitvā hatthiyānānīti āha.

158. එහි 'තේන හි' යනු උනන්දු කරවීමේ අර්ථයෙහි යෙදෙන නිපාතයකි. "පින්වත් ජීවක, එසේ නම් ඔබ යන්න" යනු එහි අදහසයි. අශ්ව රථ ආදී නොයෙක් යානාවන් තිබියදීත් මෙහි 'ඇත් යානාවන්' යයි විශේෂයෙන් පැවසුවේ, ඇත් යානාව උතුම් බැවිනි. උතුම් වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත යා යුත්තේ උතුම් වූ යානයකින්මය යන අදහසින් ද, අශ්ව රථ හා සාමාන්‍ය රථ යානා ශබ්ද සහිත බැවින් ඒවායේ ශබ්දය දුර තියාම ඇසෙන නමුත් ඇතුන් පිට යන කල උන්ගේ පා පියවර පිටුපසින් යන අයට පවා ශබ්දයක් නොඇසෙන බැවින් ද මෙසේ කරන ලදී. කෙලෙසුන් නිවා සැනසුණු ශාන්ත වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත යා යුත්තේ ශබ්ද රහිතව සංසුන් වූ යානාවලින් යයි සිතා ඔහු 'ඇත් යානාවන්' සූදානම් කළේය.

Pañcamattāni hatthinikāsatānīti pañca kareṇusatāni. Kappāpetvāti ārohaṇasajjāni kāretvā. Ārohaṇīyanti ārohaṇayoggaṃ, opaguyhanti attho. Kiṃ panesa raññā vuttaṃ akāsi avuttanti? Avuttaṃ. Kasmā? Paṇḍitatāya. Evaṃ kirassa ahosi – rājā imāya velāya gacchāmīti vadati, rājāno ca nāma bahupaccatthikā. Sace antarāmagge koci antarāyo hoti, mampi garahissanti – ‘‘jīvako rājā me kathaṃ gaṇhātīti akālepi rājānaṃ gahetvā nikkhamatī’’ti. Bhagavantampi garahissanti ‘‘samaṇo gotamo, ‘mayhaṃ kathā vattatī’ti kālaṃ asallakkhetvāva dhammaṃ kathetī’’ti. Tasmā yathā neva mayhaṃ, na bhagavato, garahā uppajjati; rañño ca rakkhā susaṃvihitā hoti, tathā karissāmī’’ti.

'පඤ්චමත්තානි හත්ථිනිකාසතානි' යනු ඇත් දෙනුන් පන්සියයකි. 'කප්පාපෙත්වා' යනු ගමන් කිරීමට සුදුසු පරිදි සරසා ගැනීමයි. 'ආරෝහණීයං' යනු නැගී යාමට සුදුසු වූ රාජකීය ඇතා යන්නයි. රජු නොපැවසූ මෙවැනි විධිවිධානයක් ඔහු කළේ ඇයිද යත්, ඔහුගේ නුවණැති බව නිසාය. ඔහුට මෙබඳු සිතුවිල්ලක් ඇති විය: "රජතුමා මේ වේලාවේ යමු යයි පවසයි. රජවරුන්ට සතුරන් බොහෝය. මගදී යම් අනතුරක් වුවහොත්, 'ජීවකයා රජු තමාගේ බසට නම්‍ය කරගෙන නොකල්හි රජු රැගෙන ගියේය' යි මට දොස් පවරනු ඇත. එමෙන්ම 'ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ තමන්ගේ දේශනාව පවත්වනු රිසියෙන් කාලය නොබලා ධර්මය දේශනා කරති' යි බුදුරජාණන් වහන්සේට ද දොස් පවරනු ඇත. එබැවින් මටත් බුදුරජාණන් වහන්සේටත් දොස් නොපැමිණෙන ලෙසත්, රජුට මැනවින් ආරක්ෂාව සැලසෙන ලෙසත් කටයුතු කරන්නෙමි" යි ඔහු තීරණය කළේය.

Tato itthiyo nissāya purisānaṃ bhayaṃ nāma natthi, ‘sukhaṃ itthiparivuto gamissāmī’ti pañca hatthinikāsatāni kappāpetvā pañca itthisatāni purisavesaṃ gāhāpetvā – ‘‘asitomarahatthā rājānaṃ parivāreyyāthā’’ti vatvā puna cintesi – ‘‘imassa rañño imasmiṃ attabhāve maggaphalānaṃ [Pg.135] upanissayo natthi, buddhā ca nāma upanissayaṃ disvāva dhammaṃ kathenti. Handāhaṃ, mahājanaṃ sannipātāpemi, evañhi sati satthā kassacideva upanissayena dhammaṃ desessati, sā mahājanassa upakārāya bhavissatī’’ti. So tattha tattha sāsanaṃ pesesi, bheriṃ carāpesi – ‘‘ajja rājā bhagavato santikaṃ gacchati, sabbe attano vibhavānurūpena rañño ārakkhaṃ gaṇhantū’’ti.

ඉක්බිති "ස්ත්‍රීන් පිරිවරා සිටින විට පුරුෂයන් කෙරෙහි බියක් ඇති නොවේ, එබැවින් ස්ත්‍රීන් පිරිවරා සුවසේ යන්නෙමි" යි සිතා ඇත් දෙනුන් පන්සියයක් සරසා, ස්ත්‍රීන් පන්සියයක් පුරුෂ වේශයෙන් සරසා, "කඩු මල හා හෙල්ල අතින් ගෙන රජු පිරිවරා සිටින්න" යයි නියම කළේය. නැවත ඔහු මෙසේ සිතුවේය: "මේ රජුට මේ ආත්මයේදී මාර්ගඵල ලැබීමට තරම් වූ උපනිශ්‍රය සම්පත්තියක් නැත. බුදුවරුන් ධර්මය දේශනා කරන්නේ උපනිශ්‍රය සම්පත් දැකීමෙන් පසුවමය. එබැවින් මම මහා ජනයා ද රැස් කරවන්නෙමි. එසේ වූ විට, ඒ පිරිස අතර සිටින යමෙකුගේ හෝ උපනිශ්‍රය සම්පත් දැක බුදුරජාණන් වහන්සේ ධර්මය දේශනා කරන සේක. එය මහා ජනයාට මහත් යහපත පිණිස වන්නේය." මෙසේ සිතා ඔහු තැන් තැන්වල පණිවිඩ යවමින් අණ බෙර හැරවීය. "අද රජතුමා බුදුරජාණන් වහන්සේ හමුවීමට යයි, සියල්ලෝම තමන්ගේ වත්කම් අනුව රජුට ආරක්ෂාව සපයමින් පෙරහැරට එක් වන්න" යනු එහි පණිවිඩයයි.

Tato mahājano cintesi – ‘‘rājā kira satthudassanatthaṃ gacchati, kīdisī vata bho dhammadesanā bhavissati, kiṃ no nakkhattakīḷāya, tattheva gamissāmā’’ti. Sabbe gandhamālādīni gahetvā rañño āgamanaṃ ākaṅkhamānā magge aṭṭhaṃsu. Jīvakopi rañño paṭivedesi – ‘‘kappitāni kho te, deva, hatthiyānāni, yassa dāni kālaṃ maññasī’’ti. Tattha yassa dāni kālaṃ maññasīti upacāravacanametaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘yaṃ tayā āṇattaṃ, taṃ mayā kataṃ, idāni tvaṃ yassa gamanassa vā agamanassa vā kālaṃ maññasi, tadeva attano ruciyā karohī’’ti.

එවිට මහජනයා මෙසේ සිතූහ: "රජතුමා බුදුරජාණන් වහන්සේ දැකීමට යන බැවින් එය මහත් වූ අවස්ථාවකි. කෙබඳු උතුම් ධර්ම දේශනාවක් පවත්වනු ඇතිද? අපට මේ සැණකෙළිවලින් ඇති ප්‍රයෝජනය කුමක්ද? අපිත් එතැනටම යමු." සියල්ලෝම සුවඳ මල් ආදිය ගෙන රජුගේ පැමිණීම අපේක්ෂාවෙන් මග රැඳී සිටියහ. ජීවක ද රජු වෙත ගොස් "දේවයන් වහන්ස, ඇත් යානාවන් සරසා ඇත, දැන් ඔබ වහන්සේ ඒ සඳහා සුදුසු කාලය දන්නා සේක" යයි දැන්වීය. මෙහි "ඔබ වහන්සේ දැන් කාලය දන්නා සේක" යන්න ගෞරවාන්විත වචනයකි. "ඔබ වහන්සේ අණ කළ පරිදි සියල්ල සූදානම්ය. දැන් ඔබ වහන්සේගේ රුචිය පරිදි ගමන ආරම්භ කළ මැනව" යනු එහි සැබෑ අදහසයි.

159. Paccekā itthiyoti pāṭiyekkā itthiyo, ekekissā hatthiniyā ekekaṃ itthinti vuttaṃ hoti. Ukkāsu dhāriyamānāsūti daṇḍadīpikāsu dhāriyamānāsu. Mahacca rājānubhāvenāti mahatā rājānubhāvena. Mahaccātipi pāḷi, mahatiyāti attho, liṅgavipariyāyo esa. Rājānubhāvo vuccati rājiddhi. Kā panassa rājiddhi? Tiyojanasatānaṃ dvinnaṃ mahāraṭṭhānaṃ issariyasirī. Tassa hi asukadivasaṃ rājā tathāgataṃ upasaṅkamissatīti paṭhamataraṃ saṃvidahane asatipi taṅkhaṇaññeva pañca itthisatāni purisavesaṃ gahetvā paṭimukkaveṭhanāni aṃse āsattakhaggāni maṇidaṇḍatomare gahetvā nikkhamiṃsu. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘paccekā itthiyo āropetvā’’ti.

159. 'පච්චේකා ඉත්ථියෝ' යනු එක් එක් ඇතින්නිය පිට එක් එක් ස්ත්‍රිය බැගින් සිටි බවයි. 'උක්කාසු ධාරියමානාසු' යනු පන්දම් (දණ්ඩ දීපිකා) දරා සිටින කල්හි යන්නයි. 'මහච්ච රාජානුභාවේන' යනු මහත් වූ රාජකීය තේජසින් යුතුව යන්නයි. 'මහච්චා' යන්නෙහි අර්ථය විශාල වූ යන්නයි. රජුගේ ඍද්ධිය යනු ඔහුගේ රාජකීය පෞරුෂය හා සම්පත්තියයි. ඔහුගේ රාජානුභාවය කෙබඳුද යත්, යොදුන් තුන්සියයක් පමණ වූ අංග සහ මගධ යන මහා රාජ්‍යයන් දෙකෙහිම අධිපති භාවයයි. රජතුමා අසවල් දවසේ තථාගතයන් වහන්සේ හමුවීමට යන්නේයයි කලින් සැලසුම් නොතිබුණද, ඒ මොහොතේම ස්ත්‍රීන් පන්සියයක් පුරුෂ වේශය ගෙන, හිස් වෙළුම් බැඳ, උරහිසෙහි කඩු එල්ලාගෙන, මැණික් මිටි සහිත හෙල්ල ගෙන සූදානම් වූහ. "එක් එක් ස්ත්‍රිය බැගින් නංවා" යයි පැවසුවේ ඒ පිළිබඳවයි.

Aparāpi soḷasasahassakhattiyanāṭakitthiyo rājānaṃ parivāresuṃ. Tāsaṃ pariyante khujjavāmanakakirātādayo. Tāsaṃ pariyante antepurapālakā vissāsikapurisā. Tesaṃ pariyante vicitravesavilāsino saṭṭhisahassamattā mahāmattā. Tesaṃ pariyante vividhālaṅkārapaṭimaṇḍitā nānappakāraāvudhahatthā [Pg.136] vijjādharataruṇā viya navutisahassamattā raṭṭhiyaputtā. Tesaṃ pariyante satagghanikāni nivāsetvā pañcasatagghanikāni ekaṃsaṃ katvā sunhātā suvilittā kañcanamālādinānābharaṇasobhitā dasasahassamattā brāhmaṇā dakkhiṇahatthaṃ ussāpetvā jayasaddaṃ ghosantā gacchanti. Tesaṃ pariyante pañcaṅgikāni tūriyāni. Tesaṃ pariyante dhanupantiparikkhepo. Tassa pariyante hatthighaṭā. Hatthīnaṃ pariyante gīvāya gīvaṃ paharamānā assapanti. Assapariyante aññamaññaṃ saṅghaṭṭanarathā. Rathapariyante bāhāya bāhaṃ paharayamānā yodhā. Tesaṃ pariyante attano attano anurūpāya ābharaṇasampattiyā virocamānā aṭṭhārasa seniyo. Iti yathā pariyante ṭhatvā khitto saro rājānaṃ na pāpuṇāti, evaṃ jīvako komārabhacco rañño parisaṃ saṃvidahitvā attanā rañño avidūreneva gacchati – ‘‘sace koci upaddavo hoti, paṭhamatara rañño jīvitadānaṃ dassāmī’’ti. Ukkānaṃ pana ettakāni satāni vā sahassāni vāti paricchedo natthīti evarūpiṃ rājiddhiṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘mahaccarājānubhāvena yena jīvakassa komārabhaccassa ambavanaṃ, tena pāyāsī’’ti.

තවත් දහසය දහසක් වූ ක්ෂත්‍රිය නාට්‍ය ස්ත්‍රීහු රජු පිරිවරා ගත්හ. ඔවුන්ට පිටතින් මිටි, කුදු හා කිලාත ආදී ස්ත්‍රීහු ද, ඔවුන්ට පිටතින් අන්තඃපුර පාලක විශ්වාසවන්ත පුරුෂයෝ ද සිටියහ. ඔවුන්ට පිටතින් විසිතුරු වේශයෙන් සැරසුණු හැට දහසක් පමණ අමාත්‍යවරු ද, ඔවුන්ට පිටතින් විවිධ ආභරණයෙන් සැරසුණු නොයෙක් ආයුධ අතැති විද්‍යාධර තරුණයන් වැනි අනූදහසක් පමණ රටවැසි තරුණයෝ ද සිටියහ. ඔවුන්ට පිටතින් වටිනා වස්ත්‍රයෙන් හා රන් මාලා ආදී නොයෙක් ආභරණයෙන් සැරසුණු දසදහසක් පමණ බ්‍රාහ්මණවරු දකුණු අත ඔසවා ජය ඝෝෂා පවත්වමින් ගමන් කළහ. ඔවුන්ට පිටතින් පංචාංගික තූර්ය වාදකයෝ ද, ඔවුන්ට පිටතින් දුනු පේළි ද, ඔවුන්ට පිටතින් ඇත් සමූහයා ද ගමන් කළහ. ඇතුන්ට පිටතින් එකිනෙකාට ඉතා සමීපයෙන් අශ්ව පේළි ද, අශ්වයන්ට පිටතින් රථ පේළි ද, රථවලට පිටතින් සෙබළු ද ගමන් කළහ. ඔවුන්ට පිටතින් තමන්ට අනුරූප ආභරණයෙන් බැබළෙන දහඅට ශ්‍රේණියකට අයත් පිරිස් ගමන් කළහ. මෙසේ පිටත සිට විදින ඊතලයක් පවා රජු වෙත නොපැමිණෙන පරිදි කෝමාරභච්ච ජීවක රජුගේ පිරිස සංවිධානය කර, "යම් අනතුරක් වුවහොත් මාගේ ජීවිතය කැප කර රජු ආරක්ෂා කරමි" යි සිතා තමා ද රජුට නුදුරින්ම ගමන් කළේය. මෙහි පන්දම් මෙපමණ සිය ගණනක් හෝ දහස් ගණනක් යයි ප්‍රමාණයක් නොමැත. මෙබඳු වූ උතුම් රාජානුභාවය අරභයා "මහත් වූ රාජානුභාවයෙන් ජීවක කෝමාරභච්චයන්ගේ අඹ වනය යම් තැනකද, එදෙසට පිටත් විය" යි පවසන ලදී.

Ahudeva bhayanti ettha cittutrāsabhayaṃ, ñāṇabhayaṃ, ārammaṇabhayaṃ, ottappabhayanti catubbidhaṃ bhayaṃ, tattha ‘‘jātiṃ paṭicca bhayaṃ bhayānaka’’ntiādinā nayena vuttaṃ cittutrāsabhayaṃ nāma. ‘‘Tepi tathāgatassa dhammadesanaṃ sutvā yebhuyyena bhayaṃ saṃvegaṃ santāsaṃ āpajjantī’’ti (saṃ. ni. 3.78) evamāgataṃ ñāṇabhayaṃ nāma. ‘‘Etaṃ nūna taṃ bhayabheravaṃ āgacchatī’’ti (ma. ni. 1.49) ettha vuttaṃ ārammaṇabhayaṃ nāma.

“අහුදේව භයං” යන මෙහි සිත තැතිගැනීම (චිත්තුත්‍රාස භය), ඥාන භය, ආරම්මණ භය සහ ඔත්තප්ප භය යනුවෙන් සතර වැදෑරුම් භයක් වේ. එහි “ජාතිය නිසා හටගත් භය භයානකය” යනාදි ක්‍රමයෙන් වදාල භය 'චිත්තුත්‍රාස භය' නම් වේ. “ඔවුහු තථාගතයන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අසා බොහෝ සෙයින් භයට, සංවේගයට හා තැතිගැනීමට පත් වෙති” යි මෙසේ ආවා වූ භය 'ඥාන භය' නම් වේ. “ඒකාන්තයෙන්ම ඒ භයානක දේ පැමිණෙන්නේය” යන්නෙහි වදාල භය 'ආරම්මණ භය' නම් වේ.

‘‘Bhīruṃ pasaṃsanti, na hi tattha sūraṃ;

Bhayā hi santo, na karonti pāpa’’nti. (saṃ. ni. 1.33);

“බියගුල්ලාට ප්‍රශංසා කරති, එහි සූරයාට (ප්‍රශංසා) නැත. සත්පුරුෂයෝ පව් කිරීමට බිය නිසා පව් නොකරති.”

Idaṃ ottappabhayaṃ nāma. Tesu idha cittutrāsabhayaṃ, ahu ahosīti attho. Chambhitattanti chambhitassa bhāvo. Sakalasarīracalananti attho. Lomahaṃsoti lomahaṃsanaṃ, uddhaṃ ṭhitalomatāti attho. So panāyaṃ lomahaṃso dhammassavanādīsu pītiuppattikāle pītiyāpi hoti[Pg.137]. Bhīrukajātikānaṃ sampahārapisācādidassanesu bhayenāpi. Idha bhayalomahaṃsoti veditabbo.

මෙය 'ඔත්තප්ප භය' නම් වේ. ඒ අතුරින් මෙහි 'චිත්තුත්‍රාස භය' ඇති විය, 'අහු' යනු 'අහෝසි' (විය) යන අර්ථයයි. 'ඡම්භිතත්තං' යනු තැතිගත් බවයි. එහි අර්ථය මුළු ශරීරයම වෙවුලා යාමයි. 'ලෝමහංසෝ' යනු ලොමුදැහැගැන්වීමයි, එනම් ලොම් කෙලින් සිටීමයි. ඒ ලොමුදැහැගැන්වීම ධර්ම ශ්‍රවණය ආදී අවස්ථාවන්හි ප්‍රීතිය ඉපදීම නිසාද ඇති වේ. බියගුලු ස්වභාවය ඇත්තන්ට යුද්ධ දැකීම, පිසාචයන් දැකීම ආදී අවස්ථාවල බිය නිසාද ඇති වේ. මෙහිදී එය බිය නිසා ඇති වූ ලොමුදැහැගැන්වීමක් ලෙස දත යුතුය.

Kasmā panesa bhītoti? Andhakārenāti eke vadanti. Rājagahe kira dvattiṃsa mahādvārāni, catusaṭṭhi khuddakadvārāni. Jīvakassa ambavanaṃ pākārassa ca gijjhakūṭassa ca antarā hoti. So pācīnadvārena nikkhamitvā pabbatacchāyāya pāvisi, tattha pabbatakūṭena cando chādito, pabbatacchāyāya ca rukkhacchāyāya ca andhakāraṃ ahosīti, tampi akāraṇaṃ. Tadā hi ukkānaṃ satasahassānampi paricchedo natthi.

එහෙත් මොහු බිය වූයේ ඇයි? ඇතැමෙක් අන්ධකාරය නිසා බිය වූ බව පවසති. රජගහ නුවර මහා ද්වාර තිස් දෙකක් හා කුඩා ද්වාර හැට හතරක් වූ බව කියනු ලැබේ. ජීවකගේ අඹ වනය නුවර පවුරත් ගිජ්ජකූට පර්වතයත් අතර පිහිටා ඇත. ඔහු නැගෙනහිර දොරටුවෙන් නික්ම පර්වත සෙවණට ඇතුළු විය. එහි පර්වත කූටයෙන් සඳ වැසී තිබුණි. පර්වත සෙවණ හා වෘක්ෂ සෙවණ නිසා අඳුර පැවතිණි. එහෙත් එය හේතුවක් නොවේ. මන්ද යත්, එවිට පන්දම් ලක්ෂයකට පවා සීමාවක් නොතිබූ බැවිනි.

Ayaṃ pana appasaddataṃ nissāya jīvake āsaṅkāya bhīto. Jīvako kirassa uparipāsādeyeva ārocesi – ‘‘mahārāja appasaddakāmo bhagavā, appasaddeneva upasaṅkamitabbo’’ti. Tasmā rājā tūriyasaddaṃ nivāresi. Tūriyāni kevalaṃ gahitamattāneva honti, vācampi uccaṃ anicchārayamānā accharāsaññāya gacchanti. Ambavanepi kassaci khipitasaddopi na suyyati. Rājāno ca nāma saddābhiratā honti. So taṃ appasaddataṃ nissāya ukkaṇṭhito jīvakepi āsaṅkaṃ uppādesi. ‘‘Ayaṃ jīvako mayhaṃ ambavane aḍḍhateḷasāni bhikkhusatānī’’ti āha. Ettha ca khipitasaddamattampi na suyyati, abhūtaṃ maññe, esa vañcetvā maṃ nagarato nīharitvā purato balakāyaṃ upaṭṭhapetvā maṃ gaṇhitvā attanā chattaṃ ussāpetukāmo. Ayañhi pañcannaṃ hatthīnaṃ balaṃ dhāreti. Mama ca avidūreneva gacchati, santike ca me āvudhahattho ekapurisopi natthi. Aho vata me anattho’’ti. Evaṃ bhāyitvā ca pana abhīto viya sandhāretumpi nāsakkhi. Attano bhītabhāvaṃ tassa āvi akāsi. Tena vuttaṃ. ‘‘Atha kho rājā…pe… na nigghoso’’ti. Tattha sammāti vayassābhilāpo esa, kacci maṃ vayassāti vuttaṃ hoti. Na palambhesīti yaṃ natthi taṃ atthīti vatvā kacci maṃ na vippalambhayasi. Nigghosoti kathāsallāpanigghoso.

එහෙත් මොහු නිශ්ශබ්දතාව නිසා ජීවක කෙරෙහි ඇති වූ සැකය හේතුවෙන් බිය විය. ජීවක රජුට ප්‍රාසාදයේ උඩ මාලයේදීම මෙසේ පවසා තිබුණි - “මහරජාණෙනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නිශ්ශබ්දතාවයට කැමති සේක, එබැවින් නිශ්ශබ්දවම එළඹිය යුතුය.” එබැවින් රජු තූර්ය නාද නතර කළේය. තූර්යයන් නිකම්ම අතින් දරාගෙන සිටියා පමණි. කටහඬ පවා උස් කොට නොනගා ඇඟිලි ගැසීමේ සංඥාවෙන් ගමන් කළහ. අඹ වනයෙහි කිසිවෙකුගේ කිවිසුම් හඬක් පවා ඇසුණේ නැත. රජවරු සාමාන්‍යයෙන් ශබ්දයට ඇලුම් කරති. ඔහු ඒ නිශ්ශබ්දතාව නිසා කම්පාවට පත්ව ජීවක කෙරෙහිද සැක උපදවා ගත්තේය. “මේ ජීවක මගේ අඹ වනයේ භික්ෂූන් වහන්සේලා එක්දහස් දෙසිය පනස් නමක් වැඩසිටින බව කීවේය. මෙහි කිවිසුම් හඬක් පවා ඇසෙන්නේ නැත. මා රවටා නුවරින් පිටතට ගෙනවුත්, සේනාව ඉදිරියෙහි තබා, මා අල්ලාගෙන මොහු සේසත් ඔසවන්නට (රජ වන්නට) සිතනවා විය හැකිය. මොහු ඇතුන් පස් දෙනෙකුගේ ශක්තිය දරයි. මා අසලින්ම යයි, මා අසල ආයුධ ගත් එකම පුරුෂයෙකුවත් නැත. මට විපතක්ම වේවි” යි මෙසේ බිය වී, නොබියෙකු මෙන් සිටීමට පවා නොහැකි විය. තම බියගුලු බව ජීවකට ප්‍රකාශ කළේය. එබැවින් “එවිට රජු... නිශ්ශබ්දතාවය” යනාදිය ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ විසින් වදාලහ. එහි 'සම්ම' යනු වයසින් සමාන අයට හෝ මිතුරන්ට අමතන වචනයකි. “මිතුර, මාව රවටන්නේ නැහැ නේද?” යන්න එහි අදහසයි. 'න පලම්භේසි' යනු නැති දෙයක් ඇතැයි පවසා මා රවටන්නේ නැති නේද යන්නයි. 'නිග්ඝෝසෝ' යනු කතාබස් කරන මහා ශබ්දයයි.

Mā bhāyi, mahārājāti jīvako – ‘‘ayaṃ rājā maṃ na jānāti ‘nāyaṃ paraṃ jīvitā voropetī’ti; sace kho pana naṃ na assāsessāmi, vinasseyyā’’ti [Pg.138] cintayitvā daḷhaṃ katvā samassāsento ‘‘mā bhāyi mahārājā’’ti vatvā ‘‘na taṃ devā’’tiādimāha. Abhikkamāti abhimukho kama gaccha, pavisāti attho. Sakiṃ vutte pana daḷhaṃ na hotīti taramānova dvikkhattuṃ āha. Ete maṇḍalamāḷe dīpā jhāyantīti mahārāja, corabalaṃ nāma na dīpe jāletvā tiṭṭhati, ete ca maṇḍalamāḷe dīpā jalanti. Etāya dīpasaññāya yāhi mahārājāti vadati.

“මහරජාණෙනි, බිය නොවන්න” යි ජීවක - “මේ රජු මාව හඳුනන්නේ නැත, මම අනුන්ගේ ජීවිත විනාශ නොකරන (සෝවාන් වූවෙකු) බව ඔහු නොදනී. ඉදින් මොහුව සනසන්නේ නැතිනම් මොහු විනාශ වනු ඇතැයි” සිතා, දැඩිව අස්වසමින් “මහරජ, බිය නොවන්න” යැයි පවසා “දේවයන් වහන්ස, එය එසේ නොවේ” යනාදිය කීය. 'අභික්කම' යනු ඉදිරියට යන්න, ඇතුළු වන්න යන අර්ථයයි. එක් වරක් කී පමණින් විශ්වාසය තහවුරු නොවන බැවින් ඉක්මනින් දෙවරක්ම පැවසීය. “මේ මණ්ඩලමාලයේ පහන් දැල්වේ” යනු “මහරජාණෙනි, සොරුන් පිරිසක් පහන් දල්වාගෙන නොසිටිති, මෙන්න මේ මණ්ඩලමාලයේ පහන් දැල්වෙමින් පවතී. ඒ පහන් සංඥාව ඔස්සේ ඉදිරියට වඩින්න” යි පවසයි.

Sāmaññaphalapucchāvaṇṇanā

සාමඤ්ඤඵල ප්‍රශ්න වර්ණනාව

160. Nāgassa bhūmīti yattha sakkā hatthiṃ abhirūḷhena gantuṃ, ayaṃ nāgassa bhūmi nāma. Nāgā paccorohitvāti vihārassa bahidvārakoṭṭhake hatthito orohitvā. Bhūmiyaṃ patiṭṭhitasamakālameva pana bhagavato tejo rañño sarīraṃ phari. Athassa tāvadeva sakalasarīrato sedā mucciṃsu, sāṭakā pīḷetvā apanetabbā viya ahesuṃ. Attano aparādhaṃ saritvā mahābhayaṃ uppajji. So ujukaṃ bhagavato santikaṃ gantuṃ asakkonto jīvakaṃ hatthe gahetvā ārāmacārikaṃ caramāno viya ‘‘idaṃ te samma jīvaka suṭṭhu kāritaṃ idaṃ suṭṭhu kārita’’nti vihārassa vaṇṇaṃ bhaṇamāno anukkamena yena maṇḍalamāḷassa dvāraṃ tenupasaṅkami, sampattoti attho.

160. 'නාගස්ස භූමි' යනු ඇතෙකු පිට නැගී යා හැකි ස්ථානයයි. 'නාගා පච්චෝරෝහිත්වා' යනු විහාරයේ බාහිර ද්වාර මණ්ඩපයේදී ඇතාගෙන් බැසීමයි. පොළොවෙහි පය තැබූ සැණින්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ තේජස රජුගේ ශරීරය පුරා පැතිර ගියේය. එකෙණෙහිම ඔහුගේ මුළු ශරීරයෙන්ම දහඩිය පිට විය, සළු මිරිකා ඉවත් කළ යුතු තරමට තෙත් විය. තමා කළ වරද සිහි වී මහත් බියක් උපන. ඔහුට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත සෘජුවම යාමට නොහැකිව, ජීවකගේ අතින් අල්ලාගෙන ආරාමයේ ඇවිදින්නෙකු මෙන් “පින්වත් ජීවක, මෙය ඔබ විසින් මැනවින් කරවන ලද්දකි, මෙය මැනවින් කරවන ලද්දකි” යි විහාරයේ ගුණ පවසමින් පිළිවෙළින් මණ්ඩලමාලයේ දොරටුව වෙත පැමිණියේය. 'සම්පත්තෝ' යනු මැනවින් පැමිණියේය යන්නයි.

Kahaṃ pana sammāti kasmā pucchīti. Eke tāva ‘‘ajānanto’’ti vadanti. Iminā kira daharakāle pitarā saddhiṃ āgamma bhagavā diṭṭhapubbo, pacchā pana pāpamittasaṃsaggena pitughātaṃ katvā abhimāre pesetvā dhanapālaṃ muñcāpetvā mahāparādho hutvā bhagavato sammukhībhāvaṃ na upagatapubboti asañjānanto pucchatīti. Taṃ akāraṇaṃ, bhagavā hi ākiṇṇavaralakkhaṇo anubyañjanapaṭimaṇḍito chabbaṇṇāhi rasmīhi sakalaṃ ārāmaṃ obhāsetvā tārāgaṇaparivuto viya puṇṇacando bhikkhugaṇaparivuto maṇḍalamāḷamajjhe nisinno, taṃ ko na jāneyya. Ayaṃ pana attano issariyalīlāya pucchati. Pakati hesā rājakulānaṃ, yaṃ jānantāpi ajānantā viya pucchanti. Jīvako pana taṃ sutvā – ‘ayaṃ rājā pathaviyaṃ ṭhatvā kuhiṃ pathavīti, nabhaṃ ulloketvā kuhiṃ candimasūriyāti, sinerumūle ṭhatvā [Pg.139] kuhiṃ sinerūti vadamāno viya dasabalassa purato ṭhatvā kuhiṃ bhagavā’ti pucchati. ‘‘Handassa bhagavantaṃ dassessāmī’’ti cintetvā yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā ‘‘eso mahārājā’’tiādimāha. Purakkhatoti parivāretvā nisinnassa purato nisinno.

ඇසුවේ ඇයි? ඇතැම් (උත්තර විහාරවාසී) ආචාර්යවරුන් පවසන්නේ රජතුමා උන්වහන්සේව හඳුනා නොගත් නිසා එසේ ඇසූ බවයි. කියවෙන පරිදි, රජතුමා කුඩා කාලයේ තම පියාණන් සමඟ පැමිණ භාග්‍යවතුන් වහන්සේව දැක තිබුණත්, පසුව පාපමිත්‍ර සේවනය නිසා පියා මැරීම, දුනුවායන් යැවීම, ධනපාල ඇතු මුදා හැරීම වැනි මහා අපරාධ සිදුකිරීම නිසා කලක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හමුවීමට නොපැමිණි බැවින් හඳුනාගත නොහැකිව එසේ ඇසූ බවයි. නමුත් එය නිවැරදි හේතුව නොවේ. මන්දයත්, දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණයෙන් හා අසූවක් අනුව්‍යංජනයෙන් බබළන, සවනක් රැස් විහිදුවමින් මුළු ආරාමයම ඒකාලෝක කරන, තාරකා පිරිවැරූ පුන් සඳක් මෙන් භික්ෂු සංඝයා මැද වැඩසිටින භාග්‍යවතුන් වහන්සේව හඳුනාගත නොහැකි කවුද? රජතුමා එසේ ඇසුවේ තමන්ගේ රාජකීය ලීලාවෙනි. දැන දැනත් නොදන්නවාක් මෙන් ඇසීම රජ පවුල්වල ස්වභාවයයි. ජීවක එය අසා මෙසේ සිතුවේය: "මේ රජතුමා පොළොව මත සිටගෙන 'පොළොව කොහේද' කියා අසන්නාක් මෙනි, අහස දෙස බලා 'හිරු සඳු කොහේද' කියා අසන්නාක් මෙනි, මහමෙර පාමුල සිටගෙන 'මහමෙර කොහේද' කියා අසන්නාක් මෙනි, දසබලධාරීන් වහන්සේ ඉදිරියේ සිටගෙන 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කොහේද' කියා අසයි. දැන් මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේව පෙන්වන්නෙමි" යි සිතා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටි දිසාවට දොහොත් මුදුන් දී වැඳ, "මහරජාණෙනි, මේ ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේයි" යනාදිය පැවසීය. 'පුරක්ඛතෝ' යනු භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා සිටියදී ඔවුන් ඉදිරියේ වැඩසිටින බවයි.

161. Yena bhagavā tenupasaṅkamīti yattha bhagavā tattha gato, bhagavato santikaṃ upagatoti attho. Ekamantaṃ aṭṭhāsīti bhagavantaṃ vā bhikkhusaṃghaṃ vā asaṅghaṭṭayamāno attano ṭhātuṃ anucchavike ekasmiṃ padese bhagavantaṃ abhivādetvā ekova aṭṭhāsi. Tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūtanti yato yato anuviloketi, tato tato tuṇhībhūtamevāti attho. Tattha hi ekabhikkhussapi hatthakukkuccaṃ vā pādakukkuccaṃ vā khipitasaddo vā natthi, sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitaṃ nāṭakaparivāraṃ bhagavato abhimukhe ṭhitaṃ rājānaṃ vā rājaparisaṃ vā ekabhikkhupi na olokesi. Sabbe bhagavantaṃyeva olokayamānā nisīdiṃsu.

161. "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩසිටි තැනට පැමිණියේය" යන්නෙන් අදහස් වන්නේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් තැනක වැඩසිටි සේක්ද, ඒ ස්ථානයට, එනම් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමීපයට ගිය බවයි. "එකත්පසක සිටියේය" යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේට හෝ භික්ෂු සංඝයාට අවහිරයක් නොවන සේ තමන්ට සිට ගැනීමට සුදුසු ස්ථානයක භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ තනිව සිටගත් බවයි. "නිශ්ශබ්ද වූ, නිශ්ශබ්ද වූ" යන්නෙන් අදහස් වන්නේ රජතුමා යම් යම් දිසාවන් බැලූවේද, ඒ සෑම දිසාවකම භික්ෂූන් වහන්සේලා අතිශයින්ම නිශ්ශබ්දව සිටි බවයි. එහිදී එකම භික්ෂුවකගෙන් හෝ අත් පා සෙලවීමක්, කැස්සක ශබ්දයක් පවා නොවීය. සියලු ආභරණවලින් සැරසී නළඟනන් පිරිවරා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඉදිරියේ සිටි රජු දෙස හෝ රාජ පිරිස දෙස එකම භික්ෂුවක්වත් බැලුවේ නැත. සියලු දෙනාම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දෙසම බලාගෙන වැඩසිටියහ.

Rājā tesaṃ upasame pasīditvā vigatapaṅkatāya vippasannarahadamiva upasantindriyaṃ bhikkhusaṅghaṃ punappunaṃ anuviloketvā udānaṃ udānesi. Tattha imināti yena kāyikena ca vācasikena ca mānasikena ca sīlūpasamena bhikkhusaṅgho upasanto, iminā upasamenāti dīpeti. Tattha ‘‘aho vata me putto pabbajitvā ime bhikkhū viya upasanto bhaveyyā’’ti nayidaṃ sandhāya esa evamāha. Ayaṃ pana bhikkhusaṅghaṃ disvā pasanno puttaṃ anussari. Dullabhañhi laddhā acchariyaṃ vā disvā piyānaṃ ñātimittādīnaṃ anussaraṇaṃ nāma lokassa pakatiyeva. Iti bhikkhusaṅghaṃ disvā puttaṃ anussaramāno esa evamāha.

රජතුමා ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ශාන්තභාවය කෙරෙහි පැහැදී, මඩ රහිත අතිශයින්ම ප්‍රසන්න විලක් වැනි වූ, ශාන්ත ඉන්ද්‍රියයන් ඇති භික්ෂු සංඝයා දෙස නැවත නැවතත් බලා උදානයක් පළ කළේය. එහි "මෙයින්" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ යම්කිසි කායික, වාචසික හා මානසික වූ සීලමය සංයමයකින් භික්ෂු සංඝයා ශාන්ත වූයේද, ඒ සංයමයයි. එහිදී "අහෝ! මාගේ පුත්‍රයාත් පැවිදි වී මේ භික්ෂූන් වහන්සේලා මෙන් ශාන්ත වන්නේ නම් කෙතරම් අගනේද?" යන්න අදහස් කරමින් රජතුමා මෙසේ පැවසුවේ නොවේ. ඔහු භික්ෂු සංඝයා දැක පැහැදී තම පුත්‍රයාව සිහිපත් කළේය. දුර්ලභ දෙයක් ලැබුණු විට හෝ පුදුම සහගත දෙයක් දුටු විට තමන් ආදරය කරන නෑ හිතමිතුරන් සිහිපත් වීම ලෝක ස්වභාවයයි. ඒ අනුව භික්ෂු සංඝයා දැක පුත්‍රයාව සිහිපත් කරමින් රජතුමා මෙසේ පැවසීය.

Api ca putte āsaṅkāya tassa upasamaṃ icchamāno pesa evamāha. Evaṃ kirassa ahosi, putto me pucchissati – ‘‘mayhaṃ pitā daharo. Ayyako me kuhi’’nti. So ‘‘pitarā te ghātito’’ti sutvā ‘‘ahampi pitaraṃ ghātetvā rajjaṃ kāressāmī’’ti maññissati. Iti putte āsaṅkāya tassa upasamaṃ icchamāno pesa evamāha. Kiñcāpi hi esa evamāha. Atha kho naṃ putto ghātessatiyeva. Tasmiñhi vaṃse pituvadho pañcaparivaṭṭe gato. Ajātasattu bimbisāraṃ ghātesi, udayo ajātasattuṃ[Pg.140]. Tassa putto mahāmuṇḍiko nāma udayaṃ. Tassa putto anuruddho nāma mahāmuṇḍikaṃ. Tassa putto nāgadāso nāma anuruddhaṃ. Nāgadāsaṃ pana – ‘‘vaṃsacchedakarājāno ime, kiṃ imehī’’ti raṭṭhavāsino kupitā ghātesuṃ.

තවද පුත්‍රයා කෙරෙහි ඇති වූ සැකය නිසා ඔහුගේ ශාන්තභාවය පතා රජතුමා මෙසේ කීවේය. රජුට මෙබඳු සිතුවිල්ලක් ඇති විය: "මාගේ පුත්‍රයා මාගෙන් අසනු ඇත - 'මාගේ පියා තරුණයි, මාගේ සීයා කොහේද?' කියා. එවිට 'ඔබේ පියා සීයාව මැරුවා' යැයි අසා, 'මමත් පියාව මරා රජකම ගන්නෙමි' යි ඔහු සිතනු ඇත." මෙසේ පුත්‍රයා කෙරෙහි ඇති වූ සැකය නිසා ඔහුගේ ශාන්තභාවය පතා රජතුමා මෙසේ පැවසීය. ඔහු එසේ පැවසුවද, පසුව ඔහුගේ පුත්‍රයා ඔහුව මැරුවේමය. මන්දයත් ඒ වංශයේ පියවරුන් මැරීම පරම්පරා පහක් තිස්සේ පැවති බැවිනි. අජාසත්ත රජු බිම්බිසාර රජුව මැරුවේය. උදයභද්ද අජාසත්ත රජුව මැරුවේය. ඔහුගේ පුත් මහාමුණ්ඩික උදයභද්දව මැරුවේය. ඔහුගේ පුත් අනුරුද්ධ මහාමුණ්ඩිකව මැරුවේය. ඔහුගේ පුත් නාගදාස අනුරුද්ධව මැරුවේය. අවසානයේදී "මේ රජවරුන් වංශය වනසන අයයි, මොවුන්ගෙන් ඇති වැඩක් නැත" කියා වැසියන් කෝප වී නාගදාසව මරා දැමූහ.

Agamā kho tvanti kasmā evamāha? Bhagavā kira rañño vacībhede akateyeva cintesi – ‘‘ayaṃ rājā āgantvā tuṇhī niravo ṭhito, kiṃ nu kho cintesī’’ti. Athassa cittaṃ ñatvā – ‘‘ayaṃ mayā saddhiṃ sallapituṃ asakkonto bhikkhusaṅghaṃ anuviloketvā puttaṃ anussari, na kho panāyaṃ mayi anālapante kiñci kathetuṃ sakkhissati, karomi tena saddhiṃ kathāsallāpa’’nti. Tasmā rañño vacanānantaraṃ ‘‘agamā kho tvaṃ, mahārāja, yathāpema’’nti āha. Tassattho – mahārāja, yathā nāma unname vuṭṭhaṃ udakaṃ yena ninnaṃ tena gacchati, evameva tvaṃ bhikkhusaṅghaṃ anuviloketvā yena pemaṃ tena gatoti.

"මහරජ, ඔබ ප්‍රේමය අනුවම පැමිණියෙහිය" කියා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළේ ඇයි? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රජු වචනයක්වත් පැවසීමට පෙර මෙසේ සිතූ සේක: "මේ රජු පැමිණ නිහඬව, ශබ්දයක් නැතිව සිටියි, මොහු කුමක් සිතනවා ඇත්ද?" පසුව ඔහුගේ සිත හඳුනාගෙන, "මොහු මා සමඟ කතා කිරීමට නොහැකිව, භික්ෂු සංඝයා දෙස බලා තම පුත්‍රයාව සිහිපත් කළේය. මා කතා නොකළහොත් ඔහු කිසිවක් පවසන්නේ නැත, එබැවින් මම ඔහු සමඟ කතාව ආරම්භ කරමි" යි සිතූ සේක. ඒ නිසා රජුගේ උදානයට පසුව "මහරජ, ඔබ ප්‍රේමය ඇති තැනටම (පුත්‍රයා වෙතටම) සිතින් ගියෙහිය" යි වදාළ සේක. එහි අර්ථය - මහරජ, උස් තැනකට වැටුණු ජලය පල්ලම් දෙසටම ගලා යන්නාක් මෙන්, ඔබත් භික්ෂු සංඝයා දෙස බලා ඔබේ ප්‍රේමය ඇති තැනටම (පුත්‍රයා වෙතටම) සිතින් ගියෙහිය යන්නයි.

Atha rañño etadahosi – ‘‘aho acchariyā buddhaguṇā, mayā sadiso bhagavato aparādhakārako nāma natthi, mayā hissa aggupaṭṭhāko ghātito, devadattassa ca kathaṃ gahetvā abhimārā pesitā, nāḷāgiri mutto, maṃ nissāya devadattena silā paviddhā, evaṃ mahāparādhaṃ nāma maṃ ālapato dasabalassa mukhaṃ nappahoti; aho bhagavā pañcahākārehi tādilakkhaṇe suppatiṭṭhito. Evarūpaṃ nāma satthāraṃ pahāya bahiddhā na pariyesissāmā’’ti so somanassajāto bhagavantaṃ ālapanto ‘‘piyo me, bhante’’tiādimāha.

එවිට රජුට මෙසේ සිතුණි: "බුදුගුණ කෙතරම් ආශ්චර්යවත්ද! මා මෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වරදක් කළ වෙනත් අයෙකු නැත. මම උන්වහන්සේගේ අග්‍ර උපස්ථායක වූ මාගේ පියාණන්ව මැරුවෙමි. දේවදත්තගේ බස් අසා දුනුවායන් යැව්වෙමි. නාලාගිරි ඇතු මුදා හැරියෙමි. මා නිසා දේවදත්ත ගලක් පෙරළුවේය. මෙබඳු මහා අපරාධකරුවෙකු වූ මා සමඟ කතා කිරීමට පවා දසබලධාරීන් වහන්සේ පසුබට නොවන සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පංචාකාරයකින් තාදී ගුණයෙහි මැනවින් පිහිටා ඇති සේක. මෙබඳු ශාස්තෘවරයෙකු හැර වෙනත් පිටස්තර ගුරුවරුන් මම සොයන්නේ නැත." ඔහු සතුටට පත්ව භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අමතා "ස්වාමීනි, මාගේ පුත්‍රයා මට ප්‍රියයි" යනාදිය පැවසීය.

162. Bhikkhusaṅghassa añjaliṃ paṇāmetvāti evaṃ kirassa ahosi bhagavantaṃ vanditvā itocito ca gantvā bhikkhusaṅghaṃ vandantena ca bhagavā piṭṭhito kātabbo hoti, garukāropi cesa na hoti. Rājānaṃ vanditvā uparājānaṃ vandantenapi hi rañño agāravo kato hoti. Tasmā bhagavantaṃ vanditvā ṭhitaṭṭhāneyeva bhikkhusaṅghassa añjaliṃ paṇāmetvā ekamantaṃ nisīdi. Kañcideva desanti kañci okāsaṃ.

162. "භික්ෂු සංඝයාට ඇඳිලි බැඳ වැඳ" යන්නෙහි රජුට මෙබඳු සිතුවිල්ලක් ඇති විය: "භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ, එහා මෙහා ගොස් භික්ෂු සංඝයාට වඳින විට භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පිටුපස හැරවීමට සිදුවෙයි, එය ගෞරවයක් නොවේ. රජුට වැඳ පසුව යුවරාජයාට වඳින විට රජුට අගෞරවයක් සිදුවන්නාක් මෙනි." එබැවින් රජතුමා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වැඳ, සිටි තැනම සිට භික්ෂු සංඝයාට දොහොත් මුදුන් දී වැඳ එකත්පසක වාඩි විය. "යම්කිසි ප්‍රදේශයක්" යනු යම්කිසි ස්ථානයකි.

Athassa [Pg.141] bhagavā pañhapucchane ussāhaṃ janento āha – ‘‘puccha, mahārāja, yadākaṅkhasī’’ti. Tassattho – ‘‘puccha yadi ākaṅkhasi, na me pañhavissajjane bhāro atthi’’. Atha vā ‘‘puccha, yaṃ ākaṅkhasi, sabbaṃ te vissajjessāmī’’ti sabbaññupavāraṇaṃ pavāresi, asādhāraṇaṃ paccekabuddhaaggasāvakamahāsāvakehi. Te hi yadākaṅkhasīti na vadanti, sutvā vedissāmāti vadanti. Buddhā pana – ‘‘puccha, āvuso, yadākaṅkhasī’’ti (saṃ. ni. 1.237), vā ‘‘puccha, mahārāja, yadākaṅkhasī’’ti vā,

ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රශ්න ඇසීම කෙරෙහි උත්සාහයක් ඇති කරවමින්, 'මහරජ, කැමති දෙයක් අසන්න' යැයි වදාළ සේක. එහි අර්ථය නම්—'ඔබ කැමති නම් අසන්න, ප්‍රශ්න විසඳීම මට බරක් නොවේ' යන්නයි. එසේත් නැතහොත් 'අසන්න, ඔබ කැමති සියල්ල මම විසඳන්නෙමි' යි පසේබුදුරජාණන් වහන්සේලාට, අග්‍රශ්‍රාවකයන් වහන්සේලාට හා මහාශ්‍රාවකයන් වහන්සේලාට සාධාරණ නොවූ 'සර්වඥ ප්‍රවාරණය' (සියල්ල විසඳීමේ ආරාධනය) සිදු කළ සේක. මන්ද, ඔවුන් වහන්සේලා 'කැමති දෙයක් අසන්න' යැයි නොපවසන අතර, 'අසා දැනගන්නෙමු' යැයි පවසති. බුදුවරු වනාහි—'ඇවැත්නි, කැමති දෙයක් අසන්න' හෝ 'මහරජ, කැමති දෙයක් අසන්න' යනාදී වශයෙන් පවසන සේක.

‘‘Puccha, vāsava, maṃ pañhaṃ, yaṃ kiñci manasicchasi;

Tassa tasseva pañhassa, ahaṃ antaṃ karomi te’’ti. (dī. ni. 2.356) vā;

'වාසවය, ඔබ සිතෙහි යම් ප්‍රශ්නයක් ඇත්නම් එය මාගෙන් අසන්න; ඒ ඒ සෑම ප්‍රශ්නයකටම මම ඔබට පිළිතුරු දී නිම කරන්නෙමි' යැයි ද වදාළ සේක.

Tena hi tvaṃ, bhikkhu, sake āsane nisīditvā puccha, yadākaṅkhasīti vā,

එසේ නම් මහණ, ඔබ ඔබේ ආසනයෙහි හිඳගෙන කැමති දෙයක් අසන්න' යැයි ද වදාළ සේක.

‘‘Bāvarissa ca tuyhaṃ vā, sabbesaṃ sabbasaṃsayaṃ;

Katāvakāsā pucchavho, yaṃ kiñci manasicchathā’’ti. (su. ni. 1036) vā;

'බාවරී බමුණාගේ හෝ ඔබේ හෝ සියලු දෙනාගේම සියලු සැකයන් දුරු කිරීම සඳහා අවසර දෙන ලදී; සිතෙහි ඇති යම් ප්‍රශ්නයක් වේද එය අසන්න' යැයි ද වදාළ සේක.

‘‘Puccha maṃ, sabhiya, pañhaṃ, yaṃ kiñci manasicchasi;

Tassa tasseva pañhassa, ahaṃ antaṃ karomi te’’ti. (su. ni. 517) vā;

'සභිය, මාගෙන් ප්‍රශ්න අසන්න, ඔබ සිතෙහි යම් කැමැත්තක් ඇත්නම්; ඒ ඒ ප්‍රශ්නයට මම පිළිතුරු දී කෙළවර කරන්නෙමි' යැයි ද වදාළ සේක.

Tesaṃ tesaṃ yakkhanarindadevasamaṇabrāhmaṇaparibbājakānaṃ sabbaññupavāraṇaṃ pavārenti. Anacchariyañcetaṃ, yaṃ bhagavā buddhabhūmiṃ patvā etaṃ pavāraṇaṃ pavāreyya. Yo bodhisattabhūmiyaṃ padesañāṇe ṭhito –

ඒ ඒ යක්ෂයන්ට, නරේන්ද්‍රයන්ට, දෙවියන්ට, ශ්‍රමණයන්ට, බ්‍රාහ්මණයන්ට හා පරිබ්‍රාජකයන්ට මෙසේ සර්වඥ ප්‍රවාරණය සිදු කරති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බුද්ධත්වයට පත්ව මෙවැනි ප්‍රවාරණයක් සිදු කිරීම පුදුමයට කරුණක් නොවේ. (නමුත්) බෝධිසත්ව භූමියෙහි සිටියදී, සර්වඥතා ඥානයේ අංගයක් වූ ප්‍රදේශ ඥානයෙහි පිහිටා සිටිමින්—

‘‘Koṇḍañña, pañhāni viyākarohi;

Yācanti taṃ isayo sādhurūpā.Koṇḍañña, eso manujesu dhammo;

Yaṃ vuddhamāgacchati esa bhāro’’ti. (jā. 2.17.60);

'කොණ්ඩඤ්ඤය, ප්‍රශ්න විසඳන්න; යහපත් ගති ඇති සෘෂිවරු ඔබෙන් ආයාචනා කරති. කොණ්ඩඤ්ඤය, මිනිසුන් අතර පැවති ධර්මතාවය මෙයයි; එනම් ප්‍රඥාවෙන් වැඩුණු උතුමන් වෙත මෙවැනි වගකීම් පැමිණීමයි' යැයි (වදාළහ).

Evaṃ sakkādīnaṃ atthāya isīhi yācito –

මෙසේ ශක්‍රයා ඇතුළු පිරිසගේ යහපත පිණිස සෘෂිවරුන් විසින් ආරාධනා කරන ලදුව—

‘‘Katāvakāsā pucchantu bhonto,Yaṃ kiñci pañhaṃ manasābhipatthitaṃ;

Ahañhi taṃ taṃ vo viyākarissaṃ,Ñatvā sayaṃ lokamimaṃ parañcā’’ti. (jā. 2.17.61);

'පින්වතුනි, අවසර දෙන ලදී, සිතින් කැමති වූ යම් ප්‍රශ්නයක් වේ නම් අසන්න. මම මේ ලෝකයත් පරලෝකයත් ස්වයංව දැනගෙන, ඒ ඒ ප්‍රශ්න ඔබට විසඳා දෙන්නෙමි' යැයි (වදාළහ).

Evaṃ [Pg.142] sarabhaṅgakāle. Sambhavajātake ca sakalajambudīpaṃ tikkhattuṃ vicaritvā pañhānaṃ antakaraṃ adisvā suciratena brāhmaṇena, pañhaṃ puṭṭhuṃ okāse kārite jātiyā sattavassiko rathikāya paṃsuṃ kīḷanto pallaṅkamābhujitvā antaravīthiyaṃ nisinnova –

සරභංග තාපස කාලයෙහි මෙසේ විය. තවද සම්භව ජාතකයෙහි මුළු දඹදිව පුරා තෙවරක් සංචාරය කර ප්‍රශ්න විසඳිය හැකි කෙනෙකු සොයාගත නොහැකි වූ කල, සුචිරත නම් බ්‍රාහ්මණයා විසින් ප්‍රශ්න ඇසීමට අවස්ථාව ලබා දුන් විට, උපතින් සත් හැවිරිදි වූ, මාවතේ වැලි සෙල්ලම් කරමින් සිටි සම්භව කුමාරයා පර්යංකයක් බැඳ වීථිය මැද හිඳගෙනම—

‘‘Taggha te ahamakkhissaṃ, yathāpi kusalo tathā;

Rājā ca kho taṃ jānāti, yadi kāhati vā na vā’’ti. (jā. 1.16.172);

'නිසැකවම දක්ෂයෙකු ලෙස මම ඔබට එය ප්‍රකාශ කරන්නෙමි; රජු එය දැන ගනීවි, ඔහු එය පිළිපදින්නේද නැද්ද යන්න' යැයි—

Sabbaññupavāraṇaṃ pavāresi.

සර්වඥ ප්‍රවාරණය සිදු කළේය.

163. Evaṃ bhagavatā sabbaññupavāraṇāya pavāritāya attamano rājā pañhaṃ pucchanto – ‘‘yathā nu kho imāni, bhante’’tiādimāha. Tattha sippameva sippāyatanaṃ. Puthusippāyatanānīti bahūni sippāni. Seyyathidanti katame pana te. Hatthārohātiādīhi ye taṃ taṃ sippaṃ nissāya jīvanti, te dasseti. Ayañhi assādhippāyo – ‘‘yathā imesaṃ sippūpajīvīnaṃ taṃ taṃ sippaṃ nissāya sandiṭṭhikaṃ sippaphalaṃ paññāyati. Sakkā nu kho evaṃ sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ paññāpetu’’nti. Tasmā sippāyatanāni āharitvā sippūpajīvino dasseti.

163. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් සර්වඥ ප්‍රවාරණයෙන් ආරාධනා කළ කල්හි, සතුටට පත් රජතුමා 'ස්වාමීනි, මේවා යම් සේද' යනාදී වශයෙන් ප්‍රශ්න ඇසීම ආරම්භ කළේය. එහි 'සිප්පායතන' යනු ශිල්පයන්මය. 'පුථුසිප්පායතනානි' යනු බොහෝ වූ ශිල්පයන්ය. 'සෙය්‍යථිදං' යන්නෙන් ඒවා කවරේදැයි දක්වයි. 'හත්ථාරෝහ' (ඇතුන් පදවන්නන්) යනාදී පද මගින් ඒ ඒ ශිල්පයන් ඇසුරු කරගෙන ජීවත්වන පුද්ගලයන් පෙන්වා දෙයි. රජුගේ අදහස වූයේ මෙයයි—'යම් සේ මේ ශිල්පීන් හට ඒ ඒ ශිල්ප ඇසුරින් මෙලොවදීම දැකිය හැකි ශිල්ප ඵලයක් පෙනෙන්නට තිබේද, එමෙන්ම මෙලොවදීම දැකිය හැකි මහණකමේ ඵලයක් (සාමඤ්ඤඵලයක්) පෙන්වා දිය හැකිද?' යන්නයි. එබැවින් ශිල්පයන් ගෙන හැර දක්වමින් ශිල්පීන් ගැන පෙන්වා දෙයි.

Tattha hatthārohāti sabbepi hatthācariyahatthivejjahatthimeṇḍādayo dasseti. Assārohāti sabbepi assācariyaassavejjaassameṇḍādayo. Rathikāti sabbepi rathācariyarathayodharatharakkhādayo. Dhanuggahāti dhanuācariyā issāsā. Celakāti ye yuddhe jayadhajaṃ gahetvā purato gacchanti. Calakāti idha rañño ṭhānaṃ hotu, idha asukamahāmattassāti evaṃ senābyūhakārakā. Piṇḍadāyakāti sāhasikamahāyodhā. Te kira parasenaṃ pavisitvā parasīsaṃ piṇḍamiva chetvā chetvā dayanti, uppatitvā uppatitvā niggacchantīti attho. Ye vā saṅgāmamajjhe yodhānaṃ bhattapātiṃ gahetvā parivisanti, tesampetaṃ nāmaṃ. Uggā rājaputtāti uggatuggatā saṅgāmāvacarā rājaputtā. Pakkhandinoti ye ‘‘kassa sīsaṃ vā āvudhaṃ vā āharāmā’’ti [Pg.143] ‘‘vatvā asukassā’’ti vuttā saṅgāmaṃ pakkhanditvā tadeva āharanti, ime pakkhandantīti pakkhandino. Mahānāgāti mahānāgā viya mahānāgā, hatthiādīsupi abhimukhaṃ āgacchantesu anivattitayodhānametaṃ adhivacanaṃ. Sūrāti ekantasūrā, ye sajālikāpi sacammikāpi samuddaṃ tarituṃ sakkonti. Cammayodhinoti ye cammakañcukaṃ vā pavisitvā saraparittāṇacammaṃ vā gahetvā yujjhanti. Dāsikaputtāti balavasinehā gharadāsayodhā. Āḷārikāti pūvikā. Kappakāti nhāpikā. Nhāpakāti ye nhāpenti. Sūdāti bhattakārakā. Mālākārādayo pākaṭāyeva. Gaṇakāti acchiddakapāṭhakā. Muddikāti hatthamuddāya gaṇanaṃ nissāya jīvino. Yāni vā panaññānipīti ayakāradantakāracittakārādīni. Evaṃgatānīti evaṃ pavattāni. Te diṭṭheva dhammeti te hatthārohādayo tāni puthusippāyatanāni dassetvā rājakulato mahāsampattiṃ labhamānā sandiṭṭhikameva sippaphalaṃ upajīvanti. Sukhentīti sukhitaṃ karonti. Pīṇentīti pīṇitaṃ thāmabalūpetaṃ karonti. Uddhaggikādīsu upari phalanibbattanato uddhaṃ aggamassā atthīti uddhaggikā. Saggaṃ arahatīti sovaggikā. Sukho vipāko assāti sukhavipākā. Suṭṭhu agge rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbaāyuvaṇṇasukhayasaādhipateyyasaṅkhāte dasa dhamme saṃvatteti nibbattetīti saggasaṃvattanikā. Taṃ evarūpaṃ dakkhiṇaṃ dānaṃ patiṭṭhapentīti attho. Sāmaññaphalanti ettha paramatthato maggo sāmaññaṃ. Ariyaphalaṃ sāmaññaphalaṃ. Yathāha – ‘‘katamañca, bhikkhave, sāmaññaṃ? Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Seyyathidaṃ, sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi. Idaṃ vuccati, bhikkhave, sāmaññaṃ. Katamāni ca, bhikkhave, sāmaññaphalāni? Sotāpattiphalaṃ…pe… arahattaphala’’nti (saṃ. ni. 5.35). Taṃ esa rājā na jānāti. Upari āgataṃ pana dāsakassakopamaṃ sandhāya pucchati.

එහි 'හත්ථාරෝහා' යන්නෙන් ඇත් පිරිසෙහි ඇත් ඇදුරන්, ඇත් සෙබළුන්, ඇත් වෙදැදුරන් සහ ඇත් පාලකයන් ආදී සියල්ලන්ම දක්වයි. 'අස්සාරෝහා' යන්නෙන් අස් ඇදුරන්, අස් සෙබළුන්, අස් වෙදැදුරන් සහ අස් පාලකයන් ආදී සියල්ලන්ම අදහස් වේ. 'රථිකා' යනු රථ ඇදුරන්, රථ සෙබළුන් සහ රථාරක්ෂකයන් ඇතුළු සියලු දෙනායි. 'ධනුග්ගහා' යනු දුනු ශිල්පය උගන්වන ඇදුරන් සහ දුනු ශිල්පීන්ය. 'චේලකා' යනු යුද්ධයේදී ජයධජ රැගෙන පෙරමුණේ යන්නන්ය. 'චලකා' යනු 'මෙහි රජුට ස්ථානය වේවා, මෙහි අසවල් ඇමතිවරයාට ස්ථානය වේවා' යනාදී වශයෙන් සේනා සංවිධානය කරන්නන්ය. 'පිණ්ඩදායකා' යනු අතිශය සාහසික මහා යෝධයන්ය. ඔවුන් පරසෙනඟ මැදට වැදී සතුරන්ගේ හිස්, මස් පිඩක් මෙන් හෝ තල් ගෙඩියක් මෙන් කපා දමා පැන යන්නන් බව අර්ථයයි. එසේත් නැතිනම්, යුද්ධය අතරතුර සෙබළුන්ට ආහාර පාන සපයමින් සංග්‍රහ කරන්නන් හටද එම නම යෙදේ. 'උග්ගා රාජපුත්තා' යනු අතිශයින් ප්‍රසිද්ධ වූ, රණබිමෙහි හැසිරෙන රාජකුමාරවරුන්ය. 'පක්ඛන්දිනෝ' යනු 'අසවලාගේ හිස හෝ ආයුධය ගෙන එමුද?' යැයි කියා හෝ 'අසවලාගේ හිස හෝ ආයුධය ගෙනෙන්න' යැයි අණ ලැබූ විට සටන් බිමට පැන වැදී ඒවා රැගෙන එන්නන්ය. 'මහානාගා' යනු මහා ඇතුන් මෙන් වික්‍රමාන්විත වූ, ඇතුන් ඉදිරියට පැමිණියත් පසුබට නොවන සෙබළුන්ය. 'සූරා' යනු අතිශයින් නිර්භීත වූ, සන්නාහ සහ පලිහ දරා මුහුද වුවද තරණය කළ හැකි වීරයන්ය. 'චම්මයෝධිනෝ' යනු සම් කබා හැඳ හෝ සම් පලිහ දරා සටන් කරන්නන්ය. 'දාසිකපුත්තා' යනු ස්වාමියා කෙරෙහි දැඩි සෙනෙහසක් ඇති, නිවෙස්වල සේවය කරන සේවක සෙබළුන්ය. 'ආළාරිකා' යනු කැවුම්කරුවන් (හෝ බත් පිසින්නන්) ය. 'කප්පකා' යනු කරණවෑමියන්ය. 'ණ්හාපකා' යනු නෑවුම් කරන්නන්ය. 'සූදා' යනු බත් පිසින්නන් හෝ වෑංජන සාදන්නන්ය. මල්කරුවන් ආදීහු ප්‍රකටමය. 'ගණකා' යනු අඛණ්ඩව ගණිත ශාස්ත්‍රය හදාරන ගණිතඥයන්ය. 'මුද්දිකා' යනු ඇඟිලි මගින් ගණනය කරන ශිල්පයෙන් ජීවත්වන්නන්ය. 'යානි වා පනඤ්ඤානිපි' යන්නෙන් කම්මල්කරුවන්, ඇත් දත් කැටයම්කරුවන්, චිත්‍ර ශිල්පීන් ආදීන් අදහස් වේ. 'ඒවංගතානි' යනු එවැනිම වූ වෘත්තීන්ය. 'තේ දිට්ඨේව ධම්මේ' යන්නෙන් එම ඇත් සෙබළුන් ආදීන් එම විවිධ ශිල්පයන් දක්වා රජ පවුලෙන් මහා සම්පත් ලබා ගනිමින්, ප්‍රත්‍යක්ෂ වූ ශිල්ප ඵලයෙන් ජීවත් වීම අදහස් වේ. 'සුඛෙන්ති' යනු සතුටට පත් කිරීමයි. 'පීණෙන්ති' යනු තෘප්තිමත් කරමින් ශක්තිය හා බලය ඇති කිරීමයි. 'උද්ධග්ගිකා' ආදී වචනවල, මතු දෙව්ලොවෙහි ඵල උපදවන බැවින් ඉහළට ගිය අග්‍ර ඵල ඇත්තා වූ දානය 'උද්ධග්ගික' නම් වේ. ස්වර්ගයට සුදුසු බැවින් 'සෝවග්ගික' නම් වේ. සැපදායක විපාක ඇති බැවින් 'සුඛවිපාකා' නම් වේ. රූප, ශබ්ද, ගන්ධ, රස, ස්පර්ශ, ආයු, වර්ණ, සැප, යසස සහ අධිපති බව යන උතුම් වූ දස ධර්මයන් ස්වර්ගයෙහි උපදවන බැවින් 'සග්ගසංවත්තනිකා' නම් වේ. මෙබඳු වූ දක්ෂිණා දානයන් පිහිටුවති යනු අර්ථයයි. 'සාමඤ්ඤඵලං' යන්නෙහි පරමාර්ථ වශයෙන් 'සාමඤ්ඤ' යනු මාර්ග සතරයි. 'සාමඤ්ඤඵල' යනු ආර්ය ඵල සතරයි. බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: 'මහණෙනි, සාමඤ්ඤ යනු කුමක්ද? එය මේ ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයමයි. එනම් සම්මා දිට්ඨි...පෙ... සම්මා සමාධි යනාදියයි. මහණෙනි, සාමඤ්ඤ ඵල යනු කවරේද? සෝතාපත්ති ඵලය...පෙ... අරහත්ත ඵලයයි'. එම ඵල සතර ගැන මේ රජතුමා නොදනී. එබැවින් ඔහු විමසන්නේ පසුව දැක්වෙන දාසයාගේ සහ ගොවියාගේ උපමාවන් අරමුණු කරගෙනය.

Atha bhagavā pañhaṃ avissajjetvāva cintesi – ‘‘ime bahū aññatitthiyasāvakā rājāmaccā idhāgatā, te kaṇhapakkhañca sukkapakkhañca dīpetvā kathīyamāne amhākaṃ rājā mahantena ussāhena idhāgato, tassāgatakālato paṭṭhāya samaṇo gotamo samaṇakolāhalaṃ samaṇabhaṇḍanameva [Pg.144] kathetīti ujjhāyissanti, na sakkaccaṃ dhammaṃ sossanti, raññā pana kathīyamāne ujjhāyituṃ na sakkhissanti, rājānameva anuvattissanti. Issarānuvattako hi loko. ‘Handāhaṃ raññova bhāraṃ karomī’ti rañño bhāraṃ karonto ‘‘abhijānāsi no tva’’ntiādimāha.

ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දීමට ප්‍රථම මෙසේ සිතූ සේක: 'අන්‍ය තීර්ථකයන්ගේ ශ්‍රාවකයන් වූ බොහෝ රජ ඇමතිවරු මෙහි පැමිණ සිටිති. මා විසින් අකුසල් පක්ෂය සහ කුසල් පක්ෂය පැහැදිලි කරමින් ධර්මය දේශනා කරන කල්හි, අපේ රජතුමා මහත් උත්සාහයකින් මෙහි පැමිණියේය, නමුත් ගෞතම ශ්‍රමණයන් වහන්සේ ඔහු පැමිණි තැන් සිට ශ්‍රමණයන්ගේ වාද විවාද හා කලහයන් ගැනම කතා කරන්නේ යැයි සිතා ඔවුන් මට දොස් පවරනු ඇත. ඔවුන් ගෞරවයෙන් බණ අසන්නේ නැත. නමුත් රජතුමා විසින් පිළිතුරු පවසන කල්හි ඔවුන්ට දොස් කිව නොහැක, ඔවුන් රජුටම එකඟ වනු ඇත. ලෝකය බලවතුන් අනුව යන්නකි. එබැවින් දැන් මම රජුගේ වගකීම ඉටු කරමි' යි සිතා රජුගේ කාර්යය කිරීමට කැමති වූ සේක. එසේ සිතා 'අභිජානාසි නෝ ත්වං' යනාදිය වදාළ සේක.

164. Tattha abhijānāsi no tvanti abhijānāsi nu tvaṃ. Ayañca no-saddo parato pucchitāti padena yojetabbo. Idañhi vuttaṃ hoti – ‘‘mahārāja, tvaṃ imaṃ pañhaṃ aññe samaṇabrāhmaṇe pucchitā nu, abhijānāsi ca naṃ puṭṭhabhāvaṃ, na te sammuṭṭha’’nti. Sace te agarūti sace tuyhaṃ yathā te byākariṃsu, tathā idha bhāsituṃ bhāriyaṃ na hoti, yadi na koci aphāsukabhāvo atthi, bhāsassūti attho. Na kho me bhanteti kiṃ sandhāyāha? Paṇḍitapatirūpakānañhi santike kathetuṃ dukkhaṃ hoti, te pade pade akkhare akkhare dosameva vadanti. Ekantapaṇḍitā pana kathaṃ sutvā sukathitaṃ pasaṃsanti, dukkathitesu pāḷipadaatthabyañjanesu yaṃ yaṃ virujjhati, taṃ taṃ ujukaṃ katvā denti. Bhagavatā ca sadiso ekantapaṇḍito nāma natthi. Tenāha – ‘‘na kho me, bhante, garu; yatthassa bhagavā nisinno bhagavantarūpo vā’’ti.

164. එහි 'අභිජානාසි නෝ ත්වං' යනු 'ඔබ දන්නෙහිද? / මතකද?' යන්නයි. මෙහි 'නෝ' යන්න පසුව එන 'පුච්ඡිතා' (විමසන ලදී) යන පදය හා සම්බන්ධ කළ යුතුය. මෙයින් අදහස් කරන්නේ 'මහරජ, ඔබ මේ ප්‍රශ්නය අන්‍ය ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන්ගෙන් විමසා ඇත්තෙහිද? එසේ විමසූ බව ඔබට මතකද? නැතහොත් එය ඔබට අමතක වී තිබේද?' යන්නයි. 'සචේ තේ අගරූ' යනු ඔබට අපහසුවක් නැතිනම්, ඔවුන් ඔබට පිළිතුරු දුන් ආකාරය මෙහි පැවසීම බරපතල කටයුත්තක් නොවේ නම්, කිසියම් පීඩාවක් නැතිනම් පවසන්න යනුයි. 'න ඛෝ මේ භන්තේ' යැයි රජු පැවසුවේ කුමක් අරමුණු කරගෙනද? පණ්ඩිතයන් යැයි කියා ගන්නා අසත්පුරුෂයන් ඉදිරියේ කතා කිරීම දුෂ්කරය. ඔවුන් පදයෙන් පදය, අකුරෙන් අකුර වැරදිම සොයති. නමුත් ඒකාන්තයෙන්ම පණ්ඩිත වූවෝ කතාව අසා මැනවින් පවසන ලද්ද වර්ණනා කරති. වැරදි ලෙස කියන ලද පාලි පද හෝ අර්ථයන්හි යම් පරස්පරයක් වේ නම්, ඒවා නිවැරදි කර දෙති. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැනි ඒකාන්ත පණ්ඩිතයෙක් තවත් නැත. එබැවින් 'ස්වාමීනි, මට බරක් (අපහසුවක්) නැත, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැනි උතුමෙක් වැඩසිටින තැනක මට කුමන බරක්ද' යැයි රජු පැවසීය.

Pūraṇakassapavādavaṇṇanā

පූරණ කස්සප වාද වර්ණනාව.

165. Ekamidāhanti ekaṃ idha ahaṃ. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvāti sammodajanakaṃ saritabbayuttakaṃ kathaṃ pariyosāpetvā.

165. 'ඒකමිදාහං' යනු 'එක් කලෙක මම මෙහි' යන්නයි. 'සම්මෝදනීයං කථං සාරණීයං වීතිසාරෙත්වා' යනු සතුට උපදවන, සිහි කටයුතු වූ කතාව නිමවා යන්නයි.

166. ‘‘Karoto kho, mahārāja, kārayato’’tiādīsu karototi sahatthā karontassa. Kārayatoti āṇattiyā kārentassa. Chindatoti paresaṃ hatthādīni chindantassa. Pacatoti pare daṇḍena pīḷentassa. Socayatoti parassa bhaṇḍaharaṇādīhi socayato. Socāpayatoti sokaṃ sayaṃ karontassapi parehi kārāpentassapi[Pg.145]. Kilamatoti āhārupacchedabandhanāgārappavesanādīhi sayaṃ kilamantassapi parehi kilamāpentassapi. Phandato phandāpayatoti paraṃ phandantaṃ phandanakāle sayampi phandato parampi phandāpayato. Pāṇamatipātāpayatoti pāṇaṃ hanantassapi hanāpentassapi. Evaṃ sabbattha karaṇakāraṇavaseneva attho veditabbo.

166. 'කරෝතෝ ඛෝ මහරජ, කාරයතෝ' යනාදී පාඨයන්හි, 'කරෝතෝ' යනු තම අතින්ම (සෘජුව) කරන්නාය. 'කාරයතෝ' යනු අණ කිරීමෙන් කරවන්නාය. 'ඡින්දතෝ' යනු අනුන්ගේ අත් පා ආදිය කපන්නාය. 'පචතෝ' යනු දඬුවම් දෙමින් අනුන් පෙළන්නාය. 'සෝචයතෝ' යනු අනුන්ගේ දේ පැහැර ගැනීමෙන් ශෝකය ඇති කරන්නාය. 'සෝචාපයතෝ' යනු තමා ශෝකය ඇති කිරීම හෝ අනුන් ලවා කරවීමයි. 'කිලමතෝ' යනු ආහාර වැළැක්වීමෙන් හෝ සිරගත කිරීමෙන් තමා පීඩාවට පත්වීම හෝ අනුන් ලවා කරවීමයි. 'ඵන්දතෝ ඵන්දාපයතෝ' යනු වෙව්ලන සුළු අනුන් වෙව්ලන කල්හි තමාද සැලීම හෝ අනුන් සැලීමට (වෙව්ලීමට) සැලැස්වීමයි. 'පාණමතිපාතාපයතෝ' යනු සතුන් මරන්නා හෝ අනුන් ලවා මරවන්නායි. මෙසේ සියලු පදයන්හිම තමා කිරීම සහ කරවීම යන අර්ථයෙන්ම තේරුම් ගත යුතුය.

Sandhinti gharasandhiṃ. Nillopanti mahāvilopaṃ. Ekāgārikanti ekameva gharaṃ parivāretvā viluppanaṃ. Paripantheti āgatāgatānaṃ acchindanatthaṃ magge tiṭṭhato. Karoto na karīyati pāpanti yaṃ kiñci pāpaṃ karomīti saññāya karotopi pāpaṃ na karīyati, natthi pāpaṃ. Sattā pana pāpaṃ karomāti evaṃsaññino hontīti dīpeti. Khurapariyantenāti khuraneminā, khuradhārasadisapariyantena vā. Ekaṃ maṃsakhalanti ekaṃ maṃsarāsiṃ. Puñjanti tasseva vevacanaṃ. Tatonidānanti ekamaṃsakhalakaraṇanidānaṃ.

'සන්ධිං' යනු නිවසක බිත්ති සන්ධියයි. 'නිල්ලෝපං' යනු මහා මංකොල්ලයයි. 'ඒකාගාරිකං' යනු එක් නිවසක් පමණක් වටකොට කොල්ලකෑමයි. 'පරිපන්ථ' යනු මඟ යන එන්නන්ගෙන් වස්තුව උදුරා ගැනීම පිණිස මඟ රැක සිටින්නායි. 'කරතෝ න කරීයති පාපං' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, යම්කිසි පාපයක් කරමියි යන හැඟීමෙන් එය කළද, පාපයක් සිදු නොවන බවයි; එනම් පාපයක් කියා දෙයක් නැත. එසේ වුවත්, සත්ත්වයන් "අපි පව් කරමු" යන හැඟීමෙන් සිටින බව මෙයින් පෙන්වා දෙයි. 'ඛුරපරියන්තේන' යනු දැළිපිහියක මුවහත වැනි දාරයකින් හෝ දැළිපිහි නිමියකින් යන්නයි. 'එකං මංසඛලං' යනු එකම මස් ගොඩකි. 'පුඤ්ජං' යනු එම 'ඛල' පදයටම පර්යාය වචනයකි. 'තතොනිදානං' යනු ඒ එකම මස් ගොඩක් කිරීම හේතුවෙන් යන්නයි.

Dakkhiṇanti dakkhiṇatīre manussā kakkhaḷā dāruṇā, te sandhāya ‘‘hananto’’tiādimāha. Uttaratīre sattā saddhā honti pasannā buddhamāmakā dhammamāmakā saṅghamāmakā, te sandhāya dadantotiādimāha. Tattha yajantoti mahāyāgaṃ karonto. Damenāti indriyadamena uposathakammena vā. Saṃyamenāti sīlasaṃyamena. Saccavajjenāti saccavacanena. Āgamoti āgamanaṃ, pavattīti attho. Sabbathāpi pāpapuññānaṃ kiriyameva paṭikkhipati.

'දක්ඛිණං' යනු ගංගා නදියේ දකුණු ඉවුරේ වසන කර්කශ වූ ද රෞද්‍ර වූ ද මිනිසුන් අරභයා පවසන ලද්දකි. එබැවින් 'හනන්තෝ' (මරමින්) යනාදිය පවසන ලදී. උතුරු ඉවුරෙහි වසන සත්ත්වයෝ ශ්‍රද්ධාවන්තයෝ වෙති, තෙරුවන් කෙරෙහි පැහැදුණෝ වෙති, බුද්ධ-ධම්ම-සංඝ මාමකයෝ වෙති. ඔවුන් අරභයා 'දදන්තෝ' (දන් දෙමින්) යනාදිය පවසන ලදී. එහි 'යජන්තෝ' යනු මහා යාග පවත්වන්නා යන්නයි. 'දමේන' යනු ඉන්ද්‍රිය දමනයෙන් හෝ උපෝසථ කර්මයෙන් යන්නයි. 'සංයමේන' යනු සීල සංයමයෙනි. 'සච්චවජ්ජේන' යනු සත්‍ය වචනයෙනි. 'ආගමෝ' යනු පැමිණීම හෙවත් පැවැත්ම යන අර්ථයයි. සෑම අන්දමකින්ම මෙයින් පව් පින් වල ක්‍රියාව හෙවත් විපාකය ප්‍රතික්ෂේප කරනු ලබයි.

Ambaṃ puṭṭho labujaṃ byākaroti nāma, yo kīdiso ambo kīdisāni vā ambassa khandhapaṇṇapupphaphalānīti vutte ediso labujo edisāni vā labujassa khandhapaṇṇapupphaphalānīti byākaroti. Vijiteti āṇāpavattidese. Apasādetabbanti viheṭhetabbaṃ. Anabhinanditvāti ‘‘sādhu sādhū’’ti evaṃ pasaṃsaṃ akatvā. Appaṭikkositvāti bāladubbhāsitaṃ tayā bhāsitanti evaṃ appaṭibāhitvā. Anuggaṇhantoti sārato aggaṇhanto. Anikkujjantoti sāravaseneva idaṃ nissaraṇaṃ, ayaṃ paramatthoti hadaye aṭṭhapento. Byañjanaṃ pana tena uggahitañceva nikkujjitañca.

'අඹ ගසක් ගැන විමසූ කල ලබු ගසක් ගැන පවසන්නා සේ' යන්නෙහි අදහස නම්, අඹ ගස කෙබඳු ද? එහි කඳ, කොළ, මල්, ඵල කෙබඳු ද? කියා ඇසූ කල, ලබු ගස මෙබඳු ය, එහි කඳ, කොළ ආදිය මෙබඳු යැයි පිළිතුරු දීමයි. 'විජිතේ' යනු පාලන බලය පවතින ප්‍රදේශයයි. 'අපසාදේතබ්බං' යනු හිංසා කළ යුතු යන්නයි. 'අනභිනන්දිත්වා' යනු "සාධු සාධු" කියා එසේ ප්‍රශංසා නොකිරීමයි. 'අප්පටික්කෝසිත්වා' යනු "අඥානය, ඔබ විසින් පවසන ලද්ද වැරදි ප්‍රකාශයකි" යනාදී වශයෙන් බැහැර නොකිරීමයි. 'අනුග්ගණ්හන්තෝ' යනු හරයක් ලෙස පිළි නොගැනීමයි. 'අනික්කුජ්ජන්තෝ' යනු මෙය සසරින් මිදෙන මඟය, මෙය පරමාර්ථයය කියා හදවතෙහි තබා නොගැනීමයි. එහෙත් ඔහු විසින් ඒ වචන මාලාව පමණක් උගෙන හදවතේ දරා ගන්නා ලදී.

Makkhaligosālavādavaṇṇanā

මක්ඛලි ගෝසාල වාදය පිළිබඳ විස්තරය.

167-169. Makkhalivāde [Pg.146] paccayoti hetuvevacanameva, ubhayenāpi vijjamānameva kāyaduccaritādīnaṃ saṃkilesapaccayaṃ, kāyasucaritādīnañca visuddhipaccayaṃ paṭikkhipati. Attakāreti attakāro. Yena attanā katakammena ime sattā devattampi mārattampi brahmattampi sāvakabodhimpi paccekabodhimpi sabbaññutampi pāpuṇanti, tampi paṭikkhipati. Dutiyapadena yaṃ parakāraṃ parassa ovādānusāsaniṃ nissāya ṭhapetvā mahāsattaṃ avaseso jano manussasobhagyataṃ ādiṃ katvā yāva arahattaṃ pāpuṇāti, taṃ parakāraṃ paṭikkhipati. Evamayaṃ bālo jinacakke pahāraṃ deti nāma. Natthi purisakāreti yena purisakārena sattā vuttappakārā sampattiyo pāpuṇanti, tampi paṭikkhipati. Natthi balanti yamhi attano bale patiṭṭhitā sattā vīriyaṃ katvā tā sampattiyo pāpuṇanti, taṃ balaṃ paṭikkhipati. Natthi vīriyantiādīni sabbāni purisakāravevacanāneva. ‘‘Idaṃ no vīriyena idaṃ purisathāmena, idaṃ purisaparakkamena pavatta’’nti evaṃ pavattavacanapaṭikkhepakaraṇavasena panetāni visuṃ ādiyanti.

167-169. මක්ඛලි වාදයේ 'පච්චයෝ' යනු 'හේතු' යන්නට සමාන පදයකි. මේ පද දෙකෙන්ම කාය දුශ්චරිතාදිය නිසා සත්ත්වයන් කෙලෙසීමට පත්වන බවත්, කාය සුචරිතාදිය නිසා සත්ත්වයන් පිරිසිදු වන බවත් ප්‍රතික්ෂේප කරයි. 'අත්තකාරේ' යනු තමා විසින්ම කරන ලද ක්‍රියාවයි. යම් කෙනෙකු තමා විසින් කරන ලද කර්මයකින් දිව්‍ය ලෝක බවට, මාර බවට, බ්‍රහ්ම බවට, ශ්‍රාවක බෝධියට, පසේ බෝධියට හෝ සර්වඥතා ඥානයට පැමිණෙන්නේ නම්, එය ද මෙයින් ප්‍රතික්ෂේප කරයි. දෙවන පදය වන 'පරකාරේ' යන්නෙන් අන් අයගේ අවවාද අනුශාසනා මත පිහිටා, මහාසත්ත්වයන් හැර සෙසු ජනයා මිනිස් සම්පත් ආදියේ සිට අර්හත්වය දක්වා ලබන ප්‍රතිලාභය ද ප්‍රතික්ෂේප කරයි. මෙලෙස මේ අඥාන පුද්ගලයා බුද්ධ ආඥා චක්‍රයට පහර දෙයි. 'නත්ථි පුරිසකාරේ' යන්නෙන්, යම් පුරුෂ වීර්යයක් නිසා සත්ත්වයන් ඉහත කී සම්පත් ලබන්නේ ද, එය ද ප්‍රතික්ෂේප කරයි. 'නත්ථි බලං' යන්නෙන්, යම් තමාගේ බලයක් මත පිහිටා වීර්යය කොට සම්පත් ලබන්නේ ද, ඒ බලය ප්‍රතික්ෂේප කරයි. 'නත්ථි වීරියං' යනාදී සියලු පද පුරුෂ වීර්යයට කියන පර්යාය පද වේ. "මෙය අපේ වීර්යයෙන් සිදු විය, මෙය පුරුෂ ශක්තියෙන් සිදු විය, මෙය පුරුෂ පරාක්‍රමයෙන් සිදු විය" යන අනුන්ගේ ප්‍රකාශයන් බැහැර කිරීමේ අරමුණින් මේ වීර්යය ආදී පද වෙන වෙනම දක්වා ඇත.

Sabbe sattāti oṭṭhagoṇagadrabhādayo anavasese pariggaṇhāti. Sabbe pāṇāti ekindriyo pāṇo, dvindriyo pāṇotiādivasena vadati. Sabbe bhūtāti aṇḍakosavatthikosesu bhūte sandhāya vadati. Sabbe jīvāti sāliyavagodhumādayo sandhāya vadati. Tesu hi so virūhanabhāvena jīvasaññī. Avasā abalā avīriyāti tesaṃ attano vaso vā balaṃ vā vīriyaṃ vā natthi. Niyatisaṅgatibhāvapariṇatāti ettha niyatīti niyatā. Saṅgatīti channaṃ abhijātīnaṃ tattha tattha gamanaṃ. Bhāvoti sabhāvoyeva. Evaṃ niyatiyā ca saṅgatiyā ca bhāvena ca pariṇatā nānappakārataṃ pattā. Yena hi yathā bhavitabbaṃ, so tatheva bhavati. Yena na bhavitabbaṃ, so na bhavatīti dasseti. Chasvevābhijātīsūti chasu eva abhijātīsu ṭhatvā sukhañca dukkhañca paṭisaṃvedenti. Aññā sukhadukkhabhūmi natthīti dasseti.

'සබ්බේ සත්තා' යන්නෙන් ඔටුවන්, ගවයන්, බූරුවන් ආදී සියලුම සත්ත්වයන් ඇතුළත් කර ගනියි. 'සබ්බේ පාණා' යනු එක් ඉන්ද්‍රියක් ඇති සත්ත්වයන්, ඉන්ද්‍රිය දෙකක් ඇති සත්ත්වයන් ආදී වශයෙන් පවසයි. 'සබ්බේ භූතා' යනු බිත්තරවල හෝ ගර්භාෂවල උපන් සත්ත්වයන් අරභයා පවසයි. 'සබ්බේ ජීවා' යනු හැල් වී, යව, තිරිඟු ආදිය අරභයා පවසයි. මක්ඛලි ගෝසාල ඒ ධාන්‍ය වර්ග කෙරෙහි වැඩෙන ස්වභාවය නිසා 'ජීව' යන හැඟීමෙන් සිටියි. 'අවසා අබලා අවීරියා' යනු ඔවුන්ට තම වසඟයෙහි පැවැත්මක් හෝ බලයක් හෝ වීර්යයක් නැති බවයි. 'නියති-සංගති-භාව-පරිණතා' යන්නෙහි, 'නියති' යනු නියත බවයි. 'සංගති' යනු අභිජාති හය අතර එහා මෙහා යාමයි. 'භාවෝ' යනු ස්වභාවයමයි. මෙසේ නියතියෙන් ද, සංගතියෙන් ද, ස්වභාවයෙන් ද වෙනස් වන ඔවුහු විවිධ තත්වයන්ට පත් වෙති. යමෙකුට යම් ආකාරයකින් විය යුතු ද ඔහු එසේම වන බවත්, නොවීමට ඇති දෙය සිදු නොවන බවත් මෙයින් පෙන්වයි. 'ඡස්වේවාභිජාතීසු' යනු අභිජාති හයෙහිම සිටිමින් සැප දුක් විඳින බවයි. සැප දුක් විඳීමට මීට වඩා වෙනත් භූමියක් නැති බව මෙයින් පෙන්වා දෙයි.

Yonipamukhasatasahassānīti pamukhayonīnaṃ uttamayonīnaṃ cuddasasatasahassāni aññāni ca saṭṭhisatāni aññāni ca chasatāni. Pañca ca kammuno [Pg.147] satānīti pañcakammasatāni ca. Kevalaṃ takkamattakena niratthakaṃ diṭṭhiṃ dīpeti. Pañca ca kammāni tīṇi ca kammānītiādīsupi eseva nayo. Keci panāhu – ‘‘pañca ca kammānīti pañcindriyavasena bhaṇati. Tīṇīti kāyakammādivasenā’’ti. Kamme ca upaḍḍhakamme cāti ettha panassa kāyakammañca vacīkammañca kammanti laddhi, manokammaṃ upaḍḍhakammanti. Dvaṭṭhipaṭipadāti dvāsaṭṭhi paṭipadāti vadati. Dvaṭṭhantarakappāti ekasmiṃ kappe catusaṭṭhi antarakappā nāma honti. Ayaṃ pana aññe dve ajānanto evamāha.

'යෝනිපමුඛසතසහස්සානි' යනු ප්‍රධාන හෝ උතුම් යෝනි දහහතර ලක්ෂයක් ද, තවත් හයදහසක් ද, තවත් හයසීයක් ද ඇති බවයි. 'පඤ්ච ච කම්මුනෝ සතානි' යනු කර්ම පන්සීයක් ද ඇති බවයි. ඔහු කිසිදු අර්ථයක් නැති, හුදු තර්කය මත පදනම් වූ දෘෂ්ටියක් පෙන්වයි. 'පඤ්ච ච කම්මානි තීණි ච කම්මානි' යනාදී තැන්වල ද මේ ක්‍රමයම වේ. ඇතැම් ආචාර්යවරු පවසන්නේ 'පඤ්ච ච කම්මානි' යනු පංචේන්ද්‍රියන් අරභයා පවසන බවත්, 'තීණි' යනු කාය කර්මාදිය අරභයා පවසන බවත්ය. 'කම්මේ ච උපඩ්ඪකම්මේ ච' යන මෙහිදී ඔහුගේ මතය වන්නේ කාය කර්මය හා වචී කර්මය 'කර්ම' ලෙසත්, මනෝ කර්මය 'අඩ කර්මයක්' (උපඩ්ඪකර්ම) ලෙසත් සැලකීමයි. 'දවට්ඨිපටිපදා' යනු සැට දෙකක් වූ ප්‍රතිපදාවන් පවසයි. 'දවට්ඨන්තරකප්පා' යනු එක් කල්පයක අන්තඃකල්ප හැට හතරක් ඇති නමුත්, ඔහු ඉතිරි දෙක නොදැන මෙසේ හැට දෙකක් (දවට්ඨ) යැයි පවසන ලදී.

Chaḷābhijātiyoti kaṇhābhijāti, nīlābhijāti, lohitābhijāti, haliddābhijāti, sukkābhijāti, paramasukkābhijātīti imā cha abhijātiyo vadati. Tattha orabbhikā, sākuṇikā, māgavikā, sūkarikā, luddā, macchaghātakā corā, coraghātakā, bandhanāgārikā, ye vā panaññepi keci kurūrakammantā, ayaṃ kaṇhābhijātīti (a. ni. 6.57) vadati. Bhikkhū nīlābhijātīti vadati, te kira catūsu paccayesu kaṇṭake pakkhipitvā khādanti. ‘‘Bhikkhū kaṇṭakavuttikā’’ti (a. ni. 6.57) ayañhissa pāḷiyeva. Atha vā kaṇṭakavuttikā eva nāma eke pabbajitāti vadati. Lohitābhijāti nāma nigaṇṭhā ekasāṭakāti vadati. Ime kira purimehi dvīhi paṇḍaratarā. Gihī odātavasanā acelakasāvakā haliddābhijātīti vadati. Evaṃ attano paccayadāyake nigaṇṭhehipi jeṭṭhakatare karoti. Ājīvakā ājīvakiniyo sukkābhijātīti vadati. Te kira purimehi catūhi paṇḍaratarā. Nando, vaccho, kiso, saṅkiccho, makkhaligosālo, paramasukkābhijātīti (a. ni. 6.57) vadati. Te kira sabbehi paṇḍaratarā.

‘ඡළාභිජාතියෝ’ යනු; කණ්හාභිජාතිය, නීලාභිජාතිය, ලෝහිතාභිජාතිය, හලිද්දාභිජාතිය, සුක්කාභිජාතිය සහ පරම සුක්කාභිජාතිය යන අභිජාති (උත්පත්ති ප්‍රභේද) හයක් ගැන මක්ඛලී ගෝසාල පවසයි. එහි එළු මරන්නන්, කුරුල්ලන් මරන්නන්, මුව වැද්දන්, ඌරන් මරන්නන්, වැද්දන්, මසුන් මරන්නන්, සොරකම් කරන්නන්, මිනීමරන්නන් (වධකයින්), බන්ධනාගාර පාලකයින් සහ යම් කෙනෙක් ක්‍රූර කර්මාන්ත ඇත්තෝ වෙත්ද, මොවුන් ‘කණ්හාභිජාතිය’ (කළු උපත) ලෙස ඔහු දක්වයි. භික්ෂූන් වහන්සේලා ‘නීලාභිජාතිය’ (නිල් උපත) ලෙස ඔහු පවසයි. ඒ භික්ෂූන් සතර ප්‍රත්‍යයන් කෙරෙහි රාග නමැති කටු බහා වළඳන බැවින් එසේ පවසන බව කියැවේ. “භික්ඛූ කණ්ටකවුත්තිකා” (කටුක වෘත්තීන් ඇති භික්ෂූහු) යනු ඔහුගේම පාළි පාඨයකි. නැතහොත් ‘කටුක වෘත්ති’ නම් වූ එක්තරා පැවිදි පිරිසක් ගැන ඔහු එසේ පවසයි. ‘ලෝහිතාභිජාතිය’ (රතු උපත) යනු එක් සිවුරක් පොරවන නිගණ්ඨයන් බව ඔහු පවසයි. මොවුන් කලින් කී දෙවර්ගයට වඩා පිරිසිදු (සුදු) බව කියැවේ. ‘හලිද්දාභිජාතිය’ (කහ උපත) යනු සුදු වස්ත්‍ර ඇඳි ගිහි අචේලක ශ්‍රාවකයන් බව පවසයි. මෙසේ ඔහු තමාට ප්‍රත්‍යය දෙන දායකයින් නිගණ්ඨයන්ටත් වඩා උසස් කරයි. ‘සුක්කාභිජාතිය’ (සුදු උපත) යනු ආජීවකයන් සහ ආජීවකිනියන් බව පවසයි. මොවුන් කලින් කී සිව් දෙනාටම වඩා පිරිසිදු (සුදු) බව කියැවේ. නන්ද, වච්ඡ, කිස, සංකිච්ච සහ මක්ඛලී ගෝසාල යන මොවුන් ‘පරම සුක්කාභිජාතිය’ (ඉතාම සුදු උපත) ලෙස පවසයි. මොවුන් සියල්ලන්ටම වඩා පිරිසිදු (සුදු) බව ඔහුගේ මතයයි.

Aṭṭha purisabhūmiyoti mandabhūmi, khiḍḍābhūmi, padavīmaṃsabhūmi, ujugatabhūmi, sekkhabhūmi, samaṇabhūmi, jinabhūmi, pannabhūmīti imā aṭṭha purisabhūmiyoti vadati. Tattha jātadivasato paṭṭhāya sattadivase sambādhaṭṭhānato nikkhantattā sattā mandā honti momūhā, ayaṃ mandabhūmīti vadati. Ye pana duggatito āgatā honti, te abhiṇhaṃ rodanti ceva viravanti ca, sugatito āgatā taṃ anussaritvā hasanti, ayaṃ khiḍḍābhūmi nāma. Mātāpitūnaṃ hatthaṃ vā pādaṃ vā mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā gahetvā bhūmiyaṃ padanikkhipanaṃ padavīmaṃsabhūmi nāma. Padasā gantuṃ samatthakāle ujugatabhūmi nāma. Sippāni sikkhitakāle [Pg.148] sekkhabhūmi nāma. Gharā nikkhamma pabbajitakāle samaṇabhūmi nāma. Ācariyaṃ sevitvā jānanakāle jinabhūmi nāma. Bhikkhu ca pannako jino na kiñci āhāti evaṃ alābhiṃ samaṇaṃ pannabhūmīti vadati.

‘අට්ඨ පුරිසභූමියෝ’ (පුරුෂ භූමි අටක්) යනු; මන්ද භූමිය, ඛිඩ්ඩා භූමිය, පදවීමංස භූමිය, උජුගත භූමිය, සෙක්ඛ භූමිය, සමණ භූමිය, ජින භූමිය සහ පන්න භූමිය යන මේ අටයි. එහි උපන් දින සිට දින හතක් යනතුරු, මව් කුස නමැති පීඩාකාරී ස්ථානයෙන් නික්මුණු බැවින් සත්ත්වයෝ මන්දගාමී හා මුළා වූ ස්වභාවයෙන් යුක්ත වෙති; මෙය ‘මන්ද භූමිය’ ලෙස පවසයි. යම් සත්ත්ව කෙනෙක් දුගතියෙන් පැමිණියෝ වෙත්ද, ඔවුහු නිතර හඬති, කෑගසති; සුගතියෙන් පැමිණියෝ ඒ සැපය සිහිපත් කරමින් සිනාසෙති; මෙය ‘ඛිඩ්ඩා භූමිය’ (ක්‍රීඩා භූමිය) නම් වේ. මව්පියන්ගේ අතක් හෝ පයක් හෝ ඇඳක් හෝ පුටුවක් හෝ අල්ලාගෙන පොළොව මත පියවර තැබීමට උත්සාහ කරන අවධිය ‘පදවීමංස භූමිය’ නම් වේ. පයින් ගමන් කිරීමට හැකි කාලය ‘උජුගත භූමිය’ නම් වේ. ශිල්ප ශාස්ත්‍ර ඉගෙන ගන්නා කාලය ‘සෙක්ඛ භූමිය’ නම් වේ. ගිහිගෙයින් නික්ම පැවිදි වන කාලය ‘සමණ භූමිය’ නම් වේ. ආචාර්යවරයෙකු සේවනය කරමින් හරි වැරැද්ද දැනගන්නා කාලය ‘ජින භූමිය’ නම් වේ. ‘පන්නක’ නම් වූ තමන්ගේ පිළිවෙත් රකින, වියපත් වූ හෝ තමන්ගේ පිළිවෙතින් කෙලෙස් දිනූ භික්ෂුව කිසිවක් නොකියයි; මෙසේ ප්‍රත්‍ය ලාභයක් නැති ශ්‍රමණයාව ඔහු ‘පන්න භූමිය’ (ගමන නිම කළ හෝ වැටුණු භූමිය) ලෙස හඳුන්වයි.

Ekūnapaññāsa ājīvakasateti ekūnapaññāsaājīvakavuttisatāni. Paribbājakasateti paribbājakapabbajjāsatāni. Nāgāvāsasateti nāgamaṇḍalasatāni. Vīse indriyasateti vīsatindriyasatāni. Tiṃse nirayasateti tiṃsa nirayasatāni. Rajodhātuyoti rajaokiraṇaṭṭhānāni, hatthapiṭṭhipādapiṭṭhādīni sandhāya vadati. Satta saññīgabbhāti oṭṭhagoṇagadrabhaajapasumigamahiṃse sandhāya vadati. Satta asaññīgabbhāti sālivīhiyavagodhūmakaṅguvarakakudrūsake sandhāya vadati. Nigaṇṭhigabbhāti gaṇṭhimhi jātagabbhā, ucchuveḷunaḷādayo sandhāya vadati. Satta devāti bahū devā. So pana sattāti vadati. Manussāpi anantā, so sattāti vadati. Satta pisācāti pisācā mahantamahantā sattāti vadati. Sarāti mahāsarā, kaṇṇamuṇḍarathakāraanotattasīhappapātachaddantamandākinīkuṇāladahe gahetvā vadati.

‘ඒකූනපඤ්ඤාස ආජීවකසතේ’ යනු හතළිස් නවදහසක් (නැතහොත් 4900ක්) වූ ආජීවක වෘත්තීන්ය. ‘පරිබ්බාජකසතේ’ යනු හතළිස් නවදහසක් වූ පරිබ්‍රාජක පැවිදි ක්‍රමයන්ය. ‘නාගාවාසසතේ’ යනු හතළිස් නවදහසක් වූ නාග භවනයන්ය. ‘වීසේ ඉන්ද්‍රියසතේ’ යනු දෙදහසක් වූ ඉන්ද්‍රියයන්ය. ‘තිංසේ නිරයසතේ’ යනු තුන්දහසක් වූ නිරයන්ය. ‘රජෝධාතුයෝ’ යනු දූවිලි තැවරෙන ස්ථාන වන අත්පිට, පතුල් පිට ආදිය අදහස් කර පවසයි. ‘සත්ත සඤ්ඤීගබ්භා’ (සංඥී ගර්භ හතක්) යනු ඔටුවා, ගවයා, බූරුවා, එළුවා, බැටළුවා, මුවා, මීහරකා යන සතුන් අදහස් කර පවසයි. ‘සත්ත අසඤ්ඤීගබ්භා’ (අසංඥී ගර්භ හතක්) යනු හැල් වී, වී, යව, තිරිඟු, තණ හාල්, වරග, කුද්‍රූසක යන ධාන්‍ය වර්ග අදහස් කර පවසයි. ‘නිගණ්ඨිගබ්භා’ යනු ගැට සහිත ස්ථානවල හටගන්නා උක්, උණ, බට ආදිය අදහස් කර පවසයි. ‘සත්ත දේවා’ යනු දෙවියන් බොහෝ සිටියද ඔහු පවසන්නේ සත් දෙනෙකු ගැන පමණි. මනුෂ්‍යයන්ද අනන්ත වුවත් ඔහු පවසන්නේ සත් දෙනෙකු ගැන පමණි. ‘සත්ත පිසාචා’ යනු පිසාචයන් ඉතා විශාල පිරිසක් සිටියත් ඔහු හතක් ගැන පවසයි. ‘සරා’ (විල්) යනු කණ්ණමුණ්ඩ, රථකාර, අනෝතත්ත, සීහප්පපාත, ඡද්දන්ත, මන්දාකිනී, කුණාල යන මහා විල් හත ගැන පවසයි.

Pavuṭāti gaṇṭhikā. Papātāti mahāpapātā. Papātasatānīti khuddakapapātasatāni. Supināti mahāsupinā. Supinasatānīti khuddakasupinasatāni. Mahākappinoti mahākappānaṃ. Tattha ekamhā mahāsarā vassasate vassasate kusaggena ekaṃ udakabinduṃ nīharitvā sattakkhattuṃ tamhi sare nirudake kate eko mahākappoti vadati. Evarūpānaṃ mahākappānaṃ caturāsītisatasahassāni khepetvā bāle ca paṇḍite ca dukkhassantaṃ karontīti ayamassa laddhi. Paṇḍitopi kira antarā visujjhituṃ na sakkoti. Bālopi tato uddhaṃ na gacchati.

‘පවුටා’ යනු ගස්වල ගැට සහිත තැන්ය. ‘පපාතා’ යනු මහා ප්‍රපාතයන්ය. ‘පපාතසතානි’ යනු කුඩා ප්‍රපාත හත්සියයකි. ‘සුපිනා’ යනු මහා සිහිනයි. ‘සුපිනසතානි’ යනු කුඩා සිහින හත්සියයකි. ‘මහාකප්පිනෝ’ යනු මහා කල්පයන්ය. එහි එක් මහා විලකින් අවුරුදු සියයකට වරක් කුස තණ අගකින් එක් පැන් බින්දුව බැගින් ඉවත් කර, සත් වරක් ඒ විලෙහි පැන් අවසන් වූ විට එක් මහා කල්පයක් වන බව ඔහු පවසයි. මෙබඳු වූ මහා කල්ප අසූ හතර ලක්ෂයක් (8,400,000) ගෙවා දැමීමෙන් පසු බාලයෝ මෙන්ම පණ්ඩිතයෝද දුක කෙළවර කරති යනු ඔහුගේ මතයයි. පණ්ඩිතයාට වුවද ඒ කාලය අතරතුර පිරිසිදු විය නොහැකි බවත්, බාලයාට වුවද ඒ කාලයෙන් එපිටට නොයන බවත් ඔහු පවසයි.

Sīlenāti acelakasīlena vā aññena vā yena kenaci. Vatenāti tādiseneva vatena. Tapenāti tapokammena. Aparipakkaṃ paripāceti nāma, yo ‘‘ahaṃ paṇḍito’’ti antarā visujjhati. Paripakkaṃ phussa phussa byantiṃ karoti nāma yo ‘‘ahaṃ bālo’’ti vuttaparimāṇaṃ kālaṃ atikkamitvā yāti. Hevaṃ natthīti evaṃ natthi. Tañhi ubhayampi na sakkā [Pg.149] kātunti dīpeti. Doṇamiteti doṇena mitaṃ viya. Sukhadukkheti sukhadukkhaṃ. Pariyantakateti vuttaparimāṇena kālena katapariyante. Natthi hāyanavaḍḍhaneti natthi hāyanavaḍḍhanāni. Na saṃsāro paṇḍitassa hāyati, na bālassa vaḍḍhatīti attho. Ukkaṃsāvakaṃseti ukkaṃsāvakaṃsā. Hāyanavaḍḍhanānametaṃ adhivacanaṃ.

‘සීලේන’ යනු අචේලකයන්ගේ සීලයෙන් හෝ වෙනත් යම් සීලයකින්ය. ‘වතේන’ යනු එවැනිම වූ ව්‍රතයකින්ය. ‘තපේන’ යනු තපස් කර්මයෙන්ය. යමෙක් “මම පණ්ඩිතයෙක්මි” යි සිතා අතරතුර පිරිසිදු වීමට උත්සාහ කරන්නේ නම්, ඔහු නොමේරූ කර්ම මෝරවන්නට උත්සාහ කරන්නෙකි. යමෙක් “මම බාලයෙක්මි” යි සිතා ඉහත කී කාලය ඉක්මවා යෑමට උත්සාහ කරන්නේ නම්, ඔහු මෝරන ලද කර්ම නැවත නැවත විඳිමින් සංසාරය අවසන් කරන්නට උත්සාහ කරන්නෙකි. “හේවං නත්ථි” යනු මෙසේ (කර්ම වෙනස් කිරීමක්) නැත යන්නයි. ඒ කරුණු දෙකම කළ නොහැකි බව මෙයින් දක්වයි. ‘දෝණමිතේ’ යනු දෝණයකින් මැනූ කලක් මෙනි. ‘සුඛදුක්ඛේ’ යනු සැප සහ දුකයි. ‘පරියන්තකතේ’ යනු කලින් කී කාල ප්‍රමාණයෙන් කෙළවර කරන ලද්දකි. ‘නත්ථි හායනවඩ්ඪනේ’ යනු අඩුවීමක් හෝ වැඩිවීමක් නැත යන්නයි. පණ්ඩිතයාට සංසාරය අඩු නොවන අතර බාලයාට එය වැඩි නොවේ යනු එහි අර්ථයයි. ‘උක්කංසාවකංසේ’ යනු අතිරික්තයක් හෝ අඩුවක් නැති බවයි. මෙය අඩුවීම සහ වැඩිවීම හැඳින්වීමට යෙදෙන පර්යාය වචනයකි.

Idāni tamatthaṃ upamāya sādhento ‘‘seyyathāpi nāmā’’tiādimāha. Tattha suttaguḷeti veṭhetvā katasuttaguḷe. Nibbeṭhiyamānameva paletīti pabbate vā rukkhagge vā ṭhatvā khittaṃ suttappamāṇena nibbeṭhiyamānameva gacchati, sutte khīṇe tattheva tiṭṭhati, na gacchati. Evameva vuttakālato uddhaṃ na gacchatīti dasseti.

දැන් ඒ අර්ථය (සංසාරයේ අඩුවැඩි වීමක් නැති බව) උපමාවකින් තහවුරු කරනු පිණිස ‘සෙය්‍යථාපි නාම’ යනාදිය ප්‍රකාශ කළේය. එහි ‘සුත්තගුළේ’ යනු ඔතා සාදන ලද නූල් පන්දුවකි. ‘නිබ්බේඨියමානමේව පලේති’ යනු පර්වතයක් මත හෝ ගසක් මුදුනක සිට විසි කළ විට නූල් පන්දුව නූලේ ප්‍රමාණයට දිග හැරෙමින් පහළට යයි; නූල් අවසන් වූ විට එතැනම නතර වේ, ඉදිරියට නොයයි. එලෙසම ඉහත කී කාලයට වඩා ඉදිරියට නොයන බව මෙයින් දක්වයි.

Ajitakesakambalavādavaṇṇanā

අජිත කේසකම්බල වාද වර්ණනාව

170-172. Ajitavāde natthi dinnanti dinnaphalābhāvaṃ sandhāya vadati. Yiṭṭhaṃ vuccati mahāyāgo. Hutanti paheṇakasakkāro adhippeto. Tampi ubhayaṃ phalābhāvameva sandhāya paṭikkhipati. Sukatadukkaṭānanti sukatadukkaṭānaṃ, kusalākusalānanti attho. Phalaṃ vipākoti yaṃ phalanti vā vipākoti vā vuccati, taṃ natthīti vadati. Natthi ayaṃ lokoti paraloke ṭhitassa ayaṃ loko natthi, natthi paro lokoti idha loke ṭhitassāpi paro loko natthi, sabbe tattha tattheva ucchijjantīti dasseti. Natthi mātā natthi pitāti tesu sammāpaṭipattimicchāpaṭipattīnaṃ phalābhāvavasena vadati. Natthi sattā opapātikāti cavitvā upapajjanakā sattā nāma natthīti vadati.

170-172. අජිත වාදයේ 'නත්ථි දින්නං' යනු දානයෙහි විපාක නැති බව අදහස් කර පවසන ලද්දකි. 'යිට්ඨං' යනු මහා යාගයයි. 'හුතං' යන්නෙන් අමුත්තන්ට කෙරෙන සත්කාරය අදහස් කෙරේ. ඒ දෙකෙහිම විපාක නැති බව පවසමින් එය ප්‍රතික්ෂේප කරයි. 'සුකත දුක්කටානං' යනු මනාව කරන ලද හෝ වරදවා කරන ලද හෙවත් කුසල හා අකුසල කර්මයන්ගේ යන අර්ථයයි. 'ඵලං විපාකෝ' යනු යමක් ඵලය කියා හෝ විපාකය කියා හෝ කියනු ලැබේද, එය නැති බව පවසයි. 'නත්ථි අයං ලෝකෝ' යනු පරලොව සිටින්නාට මේ ලෝකය නැති බවයි, 'නත්ථි පරෝ ලෝකෝ' යනු මෙලොව සිටින්නාට පරලොවක් නැති බවයි, සියලු දෙනා ඒ ඒ ලොවදීම සිඳී යන බව මෙයින් පෙන්වයි. 'නත්ථි මාතා නත්ථි පිතා' යන්නෙන් පවසන්නේ මවුපියන් කෙරෙහි දක්වන යහපත් හෝ අයහපත් පිළිවෙතෙහි විපාකයක් නැති බවයි. 'නත්ථි සත්තා ඕපපාතිකා' යන්නෙන් චුත වී උපදින සත්වයන් කියා පිරිසක් නැති බව පවසයි.

Cātumahābhūtikoti catumahābhūtamayo. Pathavī pathavikāyanti ajjhattikapathavīdhātu bāhirapathavīdhātuṃ. Anupetīti anuyāyati. Anupagacchatīti tasseva vevacanaṃ. Anugacchatītipi attho. Ubhayenāpi upeti, upagacchatīti dasseti. Āpādīsupi eseva nayo. Indriyānīti manacchaṭṭhāni indriyāni ākāsaṃ pakkhandanti. Āsandipañcamāti nipannamañcena pañcamā, mañco ceva cattāro mañcapāde gahetvā ṭhitā cattāro purisā cāti attho. Yāvāḷāhanāti yāva susānā. Padānīti ‘ayaṃ evaṃ sīlavā [Pg.150] ahosi, evaṃ dussīlo’tiādinā nayena pavattāni guṇāguṇapadāni, sarīrameva vā ettha padānīti adhippetaṃ. Kāpotakānīti kapotavaṇṇāni, pārāvatapakkhavaṇṇānīti attho. Bhassantāti bhasmantā, ayameva vā pāḷi. Āhutiyoti yaṃ paheṇakasakkārādibhedaṃ dinnadānaṃ, sabbaṃ taṃ chārikāvasānameva hoti, na tato paraṃ phaladāyakaṃ hutvā gacchatīti attho. Dattupaññattanti dattūhi bālamanussehi paññattaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘bālehi abuddhīhi paññattamidaṃ dānaṃ, na paṇḍitehi. Bālā denti, paṇḍitā gaṇhantī’ti dasseti.

'චාතුමහාභූතිකෝ' යනු සතර මහා භූතයන්ගෙන් හටගත් බවයි. 'පථවී පථවිකායං' යනු ආධ්‍යාත්මික පෘථිවි ධාතුව බාහිර පෘථිවි ධාතුවට (එක්වන බවයි). 'අනුපේති' යනු අනුගත වෙයි. 'අනුපගච්ඡති' යනු එම පදයටම පර්යාය පදයකි. අනුගමනය කරයි යන අර්ථයද වේ. පද දෙකෙන්ම එළඹෙයි, පැමිණෙයි යන අර්ථය පෙන්වයි. ආපෝ ධාතුව ආදියේදීද මේ ක්‍රමයම වේ. 'ඉන්ද්‍රියානි' යනු මනස සයවැන්න කොට ඇති ඉන්ද්‍රියයන් අහසට පනින (එක්වන) බවයි. 'ආසන්දිපඤ්චමා' යනු නිදාගන්නා ඇඳ පස්වැන්න කොට ඇති, එනම් ඇඳ සහ ඇඳේ පාවල් සතර අල්ලාගෙන සිටින මිනිසුන් සතර දෙනා යන අර්ථයයි. 'යාවාළාහනා' යනු සොහොන දක්වාම යන්නයි. 'පදානි' යනු 'මොහු මෙබඳු සිල්වතෙක් විය, මෙබඳු දුස්සීලයෙක් විය' ආදී වශයෙන් පවතින ගුණ අගුණ පදයන්ය. එසේත් නැතහොත් මෙහි සිරුරම 'පද' යනුවෙන් අදහස් කෙරේ. 'කාපෝතකානි' යනු පරෙවි පැහැති හෙවත් පරෙවි පියාපත් වැනි පැහැති යන අර්ථයයි. 'භස්සන්තා' යනු අළු කෙළවර කොට ඇත්තේය, මෙයම පාළි පාඨයයි. 'ආහුතියෝ' යනු අමුත්තන් උදෙසා කෙරෙන සත්කාර ආදී වශයෙන් දෙන ලද යම් දානයක් වේද, ඒ සියල්ල අළු කෙළවර කොට ඇත්තේමය, ඉන් පසුව විපාක දෙන්නක් වී නොපවතියි යන අර්ථයයි. 'දත්තුපඤ්ඤත්තං' යනු අනුවණ මිනිසුන් විසින් පනවන ලද්දකි. මින් අදහස් කෙරෙන්නේ මෙම දානය අනුවණ අඥානයන් විසින් පනවන ලද්දකි, පණ්ඩිතයන් විසින් නොවන බවයි. මෝඩයෝ දෙති, පණ්ඩිතයෝ ගනිති යන්න මෙයින් පෙන්වයි.

Tattha pūraṇo ‘‘karoto na karīyati pāpa’’nti vadanto kammaṃ paṭibāhati. Ajito ‘‘kāyassa bhedā ucchijjatī’’ti vadanto vipākaṃ paṭibāhati. Makkhali ‘‘natthi hetū’’ti vadanto ubhayaṃ paṭibāhati. Tattha kammaṃ paṭibāhantenāpi vipāko paṭibāhito hoti, vipākaṃ paṭibāhantenāpi kammaṃ paṭibāhitaṃ hoti. Iti sabbepete atthato ubhayappaṭibāhakā ahetukavādā ceva akiriyavādā ca natthikavādā ca honti.

එහි පූරණ කස්සප 'පව් කරන්නාට පව් සිදු නොවේ' යයි පවසමින් කර්මය ප්‍රතික්ෂේප කරයි. අජිත 'කය බිඳීමෙන් පසු සත්වයා සිඳී යයි' පවසමින් විපාකය ප්‍රතික්ෂේප කරයි. මක්ඛලි 'හේතුවක් නැත' යයි පවසමින් කර්මය හා විපාකය යන දෙකම ප්‍රතික්ෂේප කරයි. එහි කර්මය ප්‍රතික්ෂේප කරන්නා විසින් විපාකයද ප්‍රතික්ෂේප කරනු ලබන අතර විපාකය ප්‍රතික්ෂේප කරන්නා විසින් කර්මයද ප්‍රතික්ෂේප කරනු ලැබේ. මෙසේ අර්ථය අනුව මේ සියලු දෙනාම කර්ම-විපාක දෙකම ප්‍රතික්ෂේප කරන්නා වූ, අහේතුකවාදීහු, අකිරියවාදීහු සහ නත්ථිකවාදීහු වෙති.

Ye vā pana tesaṃ laddhiṃ gahetvā rattiṭṭhāne divāṭhāne nisinnā sajjhāyanti vīmaṃsanti, tesaṃ ‘‘karoto na karīyati pāpaṃ, natthi hetu, natthi paccayo, mato ucchijjatī’’ti tasmiṃ ārammaṇe micchāsati santiṭṭhati, cittaṃ ekaggaṃ hoti, javanāni javanti, paṭhamajavane satekicchā honti, tathā dutiyādīsu, sattame buddhānampi atekicchā anivattino ariṭṭhakaṇṭakasadisā. Tattha koci ekaṃ dassanaṃ okkamati, koci dve, koci tīṇipi, ekasmiṃ okkantepi, dvīsu tīsu okkantesupi, niyatamicchādiṭṭhikova hoti; patto saggamaggāvaraṇañceva mokkhamaggāvaraṇañca, abhabbo tassattabhāvassa anantaraṃ saggampi gantuṃ, pageva mokkhaṃ. Vaṭṭakhāṇu nāmesa satto pathavigopako, yebhuyyena evarūpassa bhavato vuṭṭhānaṃ natthi.

යම් කෙනෙක් ඔවුන්ගේ ඒ ලබ්ධිය ගෙන රාත්‍රී ස්ථානයන්හි හෝ දිවා ස්ථානයන්හි හිඳිමින් එය සජ්ඣායනා කරත්ද, විමසත්ද, ඔවුන්ගේ 'පව් කරන්නාට පව් සිදු නොවේ, හේතුවක් නැත, ප්‍රත්‍යයක් නැත, මළ තැනැත්තා සිඳී යයි' යන ඒ අරමුණෙහි මිච්ඡා සතිය පිහිටයි. සිත එකඟ වෙයි. ජවන් සිත් පවතියි. පළමු ජවන සිතෙහිදී එම මතය පිළියම් කළ හැකිය. දෙවන ආදී ජවන්වලදීද එසේමය. සත්වන ජවන සිතෙහිදී බුදුවරුන්ට පවා පිළියම් කළ නොහැකි, මිථ්‍යා දෘෂ්ටියෙන් ආපසු නොහැරෙන, අරිට්ඨ භික්ෂුව හා කණ්ඨක සාමණේරයා වැනි තත්ත්වයට පත් වෙයි. එහි ඇතැමෙක් එක් දෘෂ්ටියකටද, ඇතැමෙක් දෘෂ්ටි දෙකකටද, ඇතැමෙක් තුනටමද බැස ගනිති. එක් දෘෂ්ටියකට හෝ දෙකකට හෝ තුනටම බැස ගත්තද හෙතෙම නියත මිච්ඡාදිට්ඨිකයෙකුම වෙයි. හෙතෙම දෙව්ලොව මඟ මෙන්ම නිවන් මඟද අහුරා ගත්තෙක් වෙයි. ඒ ආත්මභාවයෙන් අනතුරුව දෙව්ලොව යාමට පවා නොහැකි වේ නම් නිවන ගැන කවර කතාද? හෙතෙම සසර නමැති කණුවක් බඳු වූ, පෘථිවිය රකින්නෙකු බඳු වූ සත්වයෙකි. බොහෝ විට මෙබඳු මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයෙකුට සංසාරයෙන් මිදීමක් නැත.

‘‘Tasmā akalyāṇajanaṃ, āsīvisamivoragaṃ;

Ārakā parivajjeyya, bhūtikāmo vicakkhaṇo’’ti.

"එබැවින් දියුණුව කැමති නුවණැති තැනැත්තා, අතිශය විෂ සහිත සර්පයෙකු මෙන් අසත්පුරුෂයා දුරින්ම දුරු කළ යුතුය."

Pakudhakaccāyanavādavaṇṇanā

පකුධ කච්චායන වාද වර්ණනාව

173-175. Pakudhavāde [Pg.151] akaṭāti akatā. Akaṭavidhāti akatavidhānā. Evaṃ karohīti kenaci kārāpitāpi na hontīti attho. Animmitāti iddhiyāpi na nimmitā. Animmātāti animmāpitā, keci animmāpetabbāti padaṃ vadanti, taṃ neva pāḷiyaṃ, na aṭṭhakathāyaṃ dissati. Vañjhādipadattayaṃ vuttatthameva. Na iñjantīti esikatthambho viya ṭhitattā na calanti. Na vipariṇamantīti pakatiṃ na jahanti. Na aññamaññaṃ byābādhentīti na aññamaññaṃ upahananti. Nālanti na samatthā. Pathavikāyotiādīsu pathavīyeva pathavikāyo, pathavisamūho vā. Tatthāti tesu jīvasattamesu kāyesu. Sattannaṃ tveva kāyānanti yathā muggarāsiādīsu pahataṃ satthaṃ muggādīnaṃ antarena pavisati, evaṃ sattannaṃ kāyānaṃ antarena chiddena vivarena satthaṃ pavisati. Tattha ahaṃ imaṃ jīvitā voropemīti kevalaṃ saññāmattameva hotīti dasseti.

173-175. පකුධ වාදයෙහි 'අකටා' යනු නොකරන ලද්දකි. 'අකටවිධා' යනු කරන ලද විධානයක් නැති බවයි. 'මෙසේ කරව' යයි කිසිවකු ලවා කරවන ලද්දක් නොවේ යන අර්ථයයි. 'අනිම්මිතා' යනු සෘද්ධියෙන් පවා මවන ලද්දක් නොවන බවයි. 'අනිම්මාතා' යනු මවවන ලද්දක් නොවන බවයි. ඇතැම්හු 'අනිම්මාපේතබ්බා' යන පදය පවසති, එය පාළියෙහි හෝ අටුවාවෙහි දක්නට නැත. 'වඤ්ඤා' ආදී පද තුන කලින් පවසන ලද අර්ථ ඇත්තේමය. 'න ඉඤ්ජන්ති' යනු ඉන්ද්‍රඛීලයක් මෙන් ස්ථාවර බැවින් නොසැලෙන බවයි. 'න විපරිණමන්ති' යනු ස්වභාවය අත්නොහරින බවයි. 'න අඤ්ඤමඤ්ඤං බ්‍යාබාධෙන්ති' යනු එකිනෙකාට පීඩා නොකරන බවයි. 'නාලං' යනු සමර්ථ නොවන බවයි. 'පථවිකායෝ' ආදියේදී පෘථිවියම පෘථිවි කාය වේ, එසේත් නැතහොත් පෘථිවි සමූහයයි. 'තත්ථ' යනු ජීවය සත්වැන්න කොට ඇති ඒ කායන් පිළිබඳවයි. 'සත්තන්නං ත්වේව කායානං' යනු මුං ඇට ගොඩකට ගැසූ ආයුධයක් මුං ඇට අතරින් ඇතුළු වන්නාක් මෙන්, කායන් සත් දෙනා අතර ඇති සිදුරෙන් හෝ විවරයෙන් ආයුධය ඇතුළු වෙයි. එහි 'මම මොහු ජීවිතයෙන් තොර කරමි' යන්න හුදු සංඥා මාත්‍රයක් පමණක්ම වන බව පෙන්වයි.

Nigaṇṭhanāṭaputtavādavaṇṇanā

නිගණ්ඨ නාටපුත්ත වාද වර්ණනාව

176-178. Nāṭaputtavāde cātuyāmasaṃvarasaṃvutoti catukoṭṭhāsena saṃvarena saṃvuto. Sabbavārivārito cāti vāritasabbaudako paṭikkhittasabbasītodakoti attho. So kira sītodake sattasaññī hoti, tasmā na taṃ vaḷañjeti. Sabbavāriyuttoti sabbena pāpavāraṇena yutto. Sabbavāridhutoti sabbena pāpavāraṇena dhutapāpo. Sabbavāriphuṭoti sabbena pāpavāraṇena phuṭṭho. Gatattoti koṭippattacitto. Yatattoti saṃyatacitto. Ṭhitattoti suppatiṭṭhitacitto. Etassa vāde kiñci sāsanānulomampi atthi, asuddhaladdhitāya pana sabbā diṭṭhiyeva jātā.

176-178. නාටපුත්ත වාදයෙහි 'චාතුයාම සංවර සංවුතෝ' යනු කොටස් සතරකින් යුත් සංවරයෙන් සංවර වූ බවයි. 'සබ්බවාරිවාරිතෝ' යනු සියලු සීතල ජලය වැළඳීම තහනම් කරන ලද හෙවත් ප්‍රතික්ෂේප කරන ලද යන අර්ථයයි. ඔහු සීතල පැන්හි සත්ව සංඥාව ඇතිව සිටියි, එබැවින් එය පරිභෝජනය නොකරයි. 'සබ්බවාරියුත්තෝ' යනු සියලු පාපයන් වැළැක්වීමෙන් යුක්ත වූ බවයි. 'සබ්බවාරිධුතෝ' යනු සියලු පාප වැළැක්වීමෙන් පව් දුරු කළ බවයි. 'සබ්බවාරිඵුටෝ' යනු සියලු පව් වැළැක්වීමෙන් ස්පර්ශ කළ බවයි. 'ගතත්තෝ' යනු කෙළවරට පත් සිත් ඇති බවයි. 'යතත්තෝ' යනු සංවර වූ සිත් ඇති බවයි. 'ඨිතත්තෝ' යනු මනාව පිහිටි සිත් ඇති බවයි. මොහුගේ වාදයෙහි ශාසනයට අනුලෝම වූ යමක්ද ඇත, නමුත් අශුද්ධ ලබ්ධියක් බැවින් ඒ සියල්ල මිථ්‍යා දෘෂ්ටි බවටම පත්ව ඇත.

Sañcayabelaṭṭhaputtavādavaṇṇanā

සංජය බෙල්ලට්ඨිපුත්ත වාද වර්ණනාව

179-181. Sañcayavādo amarāvikkhepe vuttanayo eva.

179-181. සංජයගේ වාදය අමරාවික්ඛේප වාදයෙහි කියන ලද ක්‍රමයම වේ.

Paṭhamasandiṭṭhikasāmaññaphalavaṇṇanā

පළමු සාන්දෘෂ්ටික සාමඤ්ඤඵල වර්ණනාව

182. Sohaṃ[Pg.152], bhanteti so ahaṃ bhante, vālukaṃ pīḷetvā telaṃ alabhamāno viya titthiyavādesu sāraṃ alabhanto bhagavantaṃ pucchāmīti attho.

182. 'සෝහං භන්තේ' යනු ස්වාමීනි, වැලි මිරිකා තෙල් ලබාගත නොහැක්කාක් මෙන් තීර්ථකයන්ගේ වාදයන්හි සාරයක් නොලබා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් විමසමි යන අර්ථයයි.

183. Yathā te khameyyāti yathā te rucceyya. Dāsoti antojātadhanakkītakaramarānītasāmaṃdāsabyopagatānaṃ aññataro. Kammakāroti analaso kammakaraṇasīloyeva. Dūrato disvā paṭhamameva uṭṭhahatīti pubbuṭṭhāyī. Evaṃ uṭṭhito sāmino āsanaṃ paññapetvā pādadhovanādikattabbakiccaṃ katvā pacchā nipatati nisīdatīti pacchānipātī. Sāmikamhi vā sayanato avuṭṭhite pubbeyeva vuṭṭhātīti pubbuṭṭhāyī. Paccūsakālato paṭṭhāya yāva sāmino rattiṃ niddokkamanaṃ, tāva sabbakiccāni katvā pacchā nipatati, seyyaṃ kappetīti pacchānipātī. Kiṃ karomi, kiṃ karomīti evaṃ kiṃkārameva paṭisuṇanto vicaratīti kiṃ kārapaṭissāvī. Manāpameva kiriyaṃ karotīti manāpacārī. Piyameva vadatīti piyavādī. Sāmino tuṭṭhapahaṭṭhaṃ mukhaṃ ullokayamāno vicaratīti mukhullokako.

183. "යථා තේ ඛමෙය්‍ය" යනු යම් ආකාරයකින් ඔබට රුචි වේ ද (සතුටු වේ ද) යන්නයි. "දාස" යනු නිවසෙහි උපන් දාසයන්, ධනයෙන් මිලදී ගත් දාසයන්, යුද්ධයෙන් අල්ලාගත් දාසයන් හෝ තමා ම දාස භාවයට පත් වූ දාසයන් යන මේ සතර වර්ගයේ දාසයන් අතුරින් කෙනෙකි. "කම්මකර" යනු අලස නොවූ, වැඩ කිරීමේ ස්වභාවය ඇත්තා වූ ම පුරුෂයා ය. (ස්වාමියා) දුරදීම දැක පළමුව ම (අසුනින්) නැගී සිටින බැවින් "පුබ්බුට්ඨායී" (පළමුව නැගී සිටින්නා) නම් වේ. එසේ නැගී සිට ස්වාමියාට අසුන් පනවා, පා සේදීම ආදී කළ යුතු කටයුතු නිම කර, පසුව නිදාගන්නා හෝ වාඩි වන්නා "පච්ඡානිපාතී" නම් වේ. නැතහොත් ස්වාමියා නින්දෙන් අවදි වීමට පෙර ම අවදි වන බැවින් ද "පුබ්බුට්ඨායී" නම් වේ. අලුයම් කාලයේ සිට ස්වාමියා රාත්‍රියේ නින්දට යන තෙක් සියලු කටයුතු නිම කර පසුව නිදන බැවින් "පච්ඡානිපාතී" නම් වේ. "මා කුමක් කරම් ද? මා කුමක් කරම් ද?" යනුවෙන් විමසමින් කළ යුතු මෙහෙවරට සවන් දෙමින් හැසිරෙන බැවින් "කිංකාරපටිස්සාවී" නම් වේ. සිතට ප්‍රිය මනාප ක්‍රියාවන් ම කරන බැවින් "මනාපචාරී" නම් ද, ප්‍රිය වචන ම පවසන බැවින් "පියවාදී" නම් ද වේ. ස්වාමියාගේ සතුටු වූ ප්‍රසන්න වූ මුහුණ දෙස බලමින් හැසිරෙන බැවින් "මුඛුල්ලෝකක" නම් වේ.

Devo maññeti devo viya. So vatassāhaṃ puññāni kareyyanti so vata ahaṃ evarūpo assaṃ, yadi puññāni kareyyanti attho. ‘‘So vatassa’ssa’’ntipi pāṭho, ayamevattho. Yaṃnūnāhanti sace dānaṃ dassāmi, yaṃ rājā ekadivasaṃ deti, tato satabhāgampi yāvajīvaṃ na sakkhissāmi dātunti pabbajjāyaṃ ussāhaṃ katvā evaṃ cintanabhāvaṃ dasseti.

"දේවෝ මඤ්ඤේ" යනු දෙවියෙකු මෙනි. "සෝ වතස්සාහං පුඤ්ඤානි කරෙය්‍යං" යන්නෙහි අර්ථය නම්, ඉදින් මා පින් කරන්නේ නම්, මම ද ඒකාන්තයෙන්ම ඔහු බඳු (එබඳු රජෙකු බඳු) කෙනෙකු වන්නෙමි යන්නයි. "සෝ වතස්සස්සං" යන්න ද පාඨයකි; එහි අර්ථය ද මෙය ම ය. "යංනූනාහං" යන පාඨයෙන්, "ඉදින් මම දන් දෙන්නෙම් නම්, රජතුමා එක් දිනකදී දෙන දානයෙන් සසියෙන් පංගුවක්වත් ජීවිත කාලය පුරා දීමට මට නොහැකි වනු ඇත, එබැවින් මම පැවිදි වන්නෙමි" යි පැවිදි වීම කෙරෙහි උත්සාහවත් වී එසේ සිතන ආකාරය දක්වයි.

Kāyena saṃvutoti kāyena pihito hutvā akusalassa pavesanadvāraṃ thaketvāti attho. Eseva nayo sesapadadvayepi. Ghāsacchādanaparamatāyāti ghāsacchādanena paramatāya uttamatāya, etadatthampi anesanaṃ pahāya aggasallekhena santuṭṭhoti attho. Abhirato paviveketi ‘‘kāyaviveko ca vivekaṭṭhakāyānaṃ, cittaviveko ca nekkhammābhiratānaṃ, paramavodānappattānaṃ upadhiviveko ca nirupadhīnaṃ puggalānaṃ visaṅkhāragatāna’’nti evaṃ vutte tividhepi viveke rato; gaṇasaṅgaṇikaṃ [Pg.153] pahāya kāyena eko viharati, cittakilesasaṅgaṇikaṃ pahāya aṭṭhasamāpattivasena eko viharati, phalasamāpattiṃ vā nirodhasamāpattiṃ vā pavisitvā nibbānaṃ patvā viharatīti attho. Yaggheti codanatthe nipāto.

"කායෙන සංවුතෝ" යනු කයින් වසාගත් (සංවර වූ) තැනැත්තා වී අකුසලයට ඇතුළු වීමට ඇති ද්වාරය වසා දැමීමයි. සෙසු පද දෙකෙහි ද (වාචාය සංවුතෝ, මනසා සංවුතෝ) ක්‍රමය මෙය ම ය. "ඝාසච්ඡාදනපරමතායා" යනු ආහාර හා වස්ත්‍රය සම්බන්ධයෙන් උතුම් වූ සල්ලේඛ ප්‍රතිපදාවෙන් යුක්ත වීමයි. එනම් ඒ සඳහා ද අනිසි සෙවීම් (අනේසන) අතහැර අග්‍ර වූ සල්ලේඛ ප්‍රතිපදාවෙන් සතුටු වන්නේය යන අර්ථයයි. "අභිරතෝ පවිවේකේ" යනු මහානිද්දේසයෙහි දැක්වෙන පරිදි, කර්මයෙන් වෙන් වූවන්ගේ "කාය විවේකයෙහි" ද, නෛෂ්ක්‍රම්‍යයෙහි (කාමයන්ගෙන් වෙන්වීමෙහි) ඇලුනු අතිශයින් පිරිසිදු වූවන්ගේ "චිත්ත විවේකයෙහි" ද, උපධි රහිත වූ නිර්වාණයට පත් වූ පුද්ගලයන්ගේ "උපධි විවේකයෙහි" ද යන මේ ත්‍රිවිධ විවේකයෙහි ම ඇලුනු තැනැත්තා ය. එනම් ගණ සංගණිකාව හැර දමා කයින් හුදෙකලාව වෙසෙයි; චිත්ත ක්ලේශයන්ගෙන් වෙන්ව අෂ්ට සමාපත්ති බලයෙන් හුදෙකලාව වෙසෙයි; ඵල සමාපත්තියට හෝ නිරෝධ සමාපත්තියට පැමිණ නිර්වාණය අරමුණු කරමින් වෙසෙයි යන අර්ථයයි. "යග්ඝේ" යනු උනන්දු කරවීමේ අර්ථය දෙන නිපාතයකි.

184. Āsanenapi nimanteyyāmāti nisinnāsanaṃ papphoṭetvā idha nisīdathāti vadeyyāma. Abhinimanteyyāmapi nanti abhiharitvāpi naṃ nimanteyyāma. Tattha duvidho abhihāro – vācāya ceva kāyena ca. Tumhākaṃ icchiticchitakkhaṇe amhākaṃ cīvarādīhi vadeyyātha yenatthoti vadanto hi vācāya abhiharitvā nimanteti nāma. Cīvarādivekallaṃ sallakkhetvā idaṃ gaṇhāthāti tāni dento pana kāyena abhiharitvā nimanteti nāma. Tadubhayampi sandhāya abhinimanteyyāmapi nanti āha. Ettha ca gilānapaccayabhesajjaparikkhāroti yaṃ kiñci gilānassa sappāyaṃ osadhaṃ. Vacanattho pana visuddhimagge vutto. Rakkhāvaraṇaguttinti rakkhāsaṅkhātañceva āvaraṇasaṅkhātañca guttiṃ. Sā panesā na āvudhahatthe purise ṭhapentena dhammikā nāma saṃvidahitā hoti. Yathā pana avelāya kaṭṭhahārikapaṇṇahārikādayo vihāraṃ na pavisanti, migaluddakādayo vihārasīmāya mige vā macche vā na gaṇhanti, evaṃ saṃvidahantena dhammikā nāma rakkhā saṃvihitā hoti, taṃ sandhāyāha – ‘‘dhammika’’nti.

184. "ආසනෙනපි නිමන්තෙය්‍යාමා" යනු වැඩ හිඳින අසුන පිසදමා "මෙහි වැඩ හිඳිනු මැනවි" යි පැවසීමයි. "අභිනිමන්තෙය්‍යාමපි නං" යනු උන්වහන්සේට ආරාධනා කිරීමයි. එහි ආරාධනය දෙයාකාර වේ: වචනයෙන් සහ කයින් වශයෙනි. "ඔබ වහන්සේට කැමති කැමති අවස්ථාවක අපගේ සිවුරු ආදියෙන් ප්‍රයෝජනයක් ඇත්නම් පවසනු මැනවි" යි පවසන දායකයා වචනයෙන් ආරාධනා කරයි. සිවුරු ආදියෙහි අඩුවක් දැක "මෙය පිළිගනු මැනවි" යි පවසමින් ඒවා පූජා කරන දායකයා කයින් ආරාධනා කරයි. මේ දෙකම අරමුණු කරගෙන "අභිනිමන්තෙය්‍යාමපි නං" යයි පැවසුණි. මෙහි "ගිලානපච්චයභේසජ්ජපරික්ඛාරෝ" යනු ගිලනෙකුට සුදුසු යම් ඖෂධයකි. මෙහි පද අර්ථය විසුද්ධිමග්ගයෙහි මා විසින් දක්වා ඇත. "රක්ඛාවරණගුත්තිං" යනු රක්ඛා (පෙර ආරක්ෂාව) සහ ආවරණ (පසු ආරක්ෂාව) යන සංරක්ෂණයයි. එය ආයුධ සන්නද්ධ පුරුෂයන් තැබීමෙන් සිදු කරන ධාර්මික ආරක්ෂාවක් නොවේ. එනම්, නුසුදුසු වේලාවන්හි දර සොයන්නන්, පලා සොයන්නන් ආදීන් විහාරයට ඇතුළු නොවන ලෙසත්, වැද්දන් ආදීන් විහාර සීමාව තුළ සතුන් හෝ මසුන් නොමරන ලෙසත් විධිවිධාන සැලැස්වීම ධාර්මික ආරක්ෂාවයි. එය අරමුණු කරගෙන "ධම්මිකං" යයි පැවසුණි.

185. Yadi evaṃ santeti yadi tava dāso tuyhaṃ santikā abhivādanādīni labheyya. Evaṃ sante. Addhāti ekaṃsavacanametaṃ. Paṭhamanti bhaṇanto aññassāpi atthitaṃ dīpeti. Teneva ca rājā sakkā pana, bhante, aññampītiādimāha.

185. "යදි ඒවං සන්තේ" යනු ඉදින් ඔබගේ දාසයා ඔබගෙන් වැඳීම ආදී ගරුබුහුමන් ලබන්නේ නම්, එවැනි තත්ත්වයක් ඇති කල්හී යන්නයි. "අද්ධා" යනු ඒකාන්තයෙන්ම යන අර්ථය දෙන වචනයකි. "පඨමං" (පළමුව) යනුවෙන් පැවසීමෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තවත් සාමඤ්ඤඵල පවතින බව දක්වති. ඒ නිසාම රජතුමා "ස්වාමීනි, තවත් සාමඤ්ඤඵලයක් තිබේ ද?" ආදිය විමසීය.

Dutiyasandiṭṭhikasāmaññaphalavaṇṇanā

දෙවන සාන්දෘෂ්ටික සාමඤ්ඤඵල වර්ණනාවයි.

186-188. Kasatīti kassako. Gehassa pati, ekagehamatte jeṭṭhakoti gahapatiko. Balisaṅkhātaṃ karaṃ karotīti karakārako. Dhaññarāsiṃ dhanarāsiñca vaḍḍhetīti rāsivaḍḍhako.

186-188. සීසෑම් කරන බැවින් "කස්සක" නම් වේ. නිවසක ස්වාමියා වූ ද, එක් නිවසක ප්‍රධානියා වූ ද බැවින් "ගහපතික" නම් වේ. බදු වශයෙන් හැඳින්වෙන බදු අය කරන බැවින් "කරකාරක" නම් වේ. ධාන්‍ය රාශිය හා ධන රාශිය වර්ධනය කරන බැවින් "රාසිවඩ්ඪුක" නම් වේ.

Appaṃ [Pg.154] vāti parittakaṃ vā antamaso taṇḍulanāḷimattakampi. Bhogakkhandhanti bhogarāsiṃ. Mahantaṃ vāti vipulaṃ vā. Yathā hi mahantaṃ pahāya pabbajituṃ dukkaraṃ, evaṃ appampīti dassanatthaṃ ubhayamāha. Dāsavāre pana yasmā dāso attanopi anissaro, pageva bhogānaṃ. Yañhi tassa dhanaṃ, taṃ sāmikānaññeva hoti, tasmā bhogaggahaṇaṃ na kataṃ. Ñātiyeva ñātiparivaṭṭo.

"අප්පං වා" යනු ස්වල්ප වූ ද, ඉතා අඩුම වශයෙන් සහල් නැලියක් පමණ වූ ද භෝගස්කන්ධයයි (සම්පත් ප්‍රමාණයයි). "භෝගක්ඛන්ධං" යනු සම්පත් සමූහයයි. "මහන්තං වා" යනු විශාල වූ සම්පත් සමූහයයි. විශාල සම්පත් සමූහයක් හැර දමා පැවිදි වීම දුෂ්කර වන්නාක් මෙන්, ස්වල්ප වූ සම්පතක් වුව ද අතහැර පැවිදි වීම දුෂ්කර බව දැක්වීමට මේ දෙකම වදාළ සේක. දාසයා ගැන කියවෙන වාරයේදී, දාසයා තමාටවත් අයිතිකරුවෙකු නොවන බැවින්, සම්පත් ගැන කවර කතා ද? ඔහු සතු යම් ධනයක් වේ නම් එය ඔහුගේ ස්වාමියාට ම අයිති වේ, එබැවින් එහිදී "භෝග" යන වචනය යොදා නැත. ඥාතීන් ම "ඥාති පරිවට්ටය" (ඥාති සමූහය) නම් වේ.

Paṇītatarasāmaññaphalavaṇṇanā

ප්‍රණීතතර සාමඤ්ඤඵල වර්ණනාවයි.

189. Sakkā pana, bhante, aññampi diṭṭheva dhammeti idha evamevāti na vuttaṃ. Taṃ kasmāti ce, evamevāti hi vuccamāne pahoti bhagavā sakalampi rattindivaṃ tato vā bhiyyopi evarūpāhi upamāhi sāmaññaphalaṃ dīpetuṃ. Tattha kiñcāpi etassa bhagavato vacanasavane pariyantaṃ nāma natthi, tathāpi attho tādisoyeva bhavissatīti cintetvā upari visesaṃ pucchanto evamevāti avatvā – ‘‘abhikkantatarañca paṇītatarañcā’’ti āha. Tattha abhikkantataranti abhimanāpataraṃ atiseṭṭhataranti attho. Paṇītataranti uttamataraṃ. Tena hīti uyyojanatthe nipāto. Savane uyyojento hi naṃ evamāha. Suṇohīti abhikkantatarañca paṇītatarañca sāmaññaphalaṃ suṇāti.

189. "ස්වාමීනි, මෙලොවදීම දත හැකි තවත් සාමඤ්ඤඵලයක් තිබේ ද?" යන මෙහි "ඒවමේව" (එසේම) යනුවෙන් නොපැවසුවේ ඇයි ද යත්, "ඒවමේව" යැයි පැවසුවහොත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මුළු රැයත් දවාලත් පුරා හෝ ඊටත් වඩා වැඩි කාලයක් මෙබඳු උපමා මගින් සාමඤ්ඤඵලය පැහැදිලි කිරීමට සමත් වන බැවිනි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචන ඇසීමට සීමාවක් නැතත්, අර්ථය ද පෙර පරිදි ම වනු ඇතැයි සිතා, මීට වඩා විශේෂත්වයක් විමසනු පිණිස රජතුමා "අභික්කන්තතර" (වඩාත් රමණීය) සහ "පණීතතර" (වඩාත් ප්‍රණීත) යන වචන භාවිතා කරමින් විමසීය. "අභික්කන්තතර" යනු වඩාත් ප්‍රියමනාප වූ, අතිශයින් ශ්‍රේෂ්ඨ වූ යන අර්ථයයි. "පණීතතර" යනු වඩාත් උතුම් වූ යන්නයි. "තේන හි" යනු ධර්මය ඇසීමට යොමු කිරීමේ අර්ථය දෙන නිපාතයකි. ධර්මය ඇසීමට රජු උනන්දු කරවමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එසේ වදාළහ. "සුණෝහි" යනු වඩාත් රමණීය වූ හා ප්‍රණීත වූ සාමඤ්ඤඵලය අසන්න යන්නයි.

Sādhukaṃ manasikarohīti ettha pana sādhukaṃ sādhūti ekatthametaṃ. Ayañhi sādhu-saddo āyācanasampaṭicchanasampahaṃsanasundara daḷhīkammādīsu dissati. ‘‘Sādhu me, bhante, bhagavā saṅkhittena dhammaṃ desetū’’tiādīsu (saṃ. ni. 4.95) hi āyācane dissati. ‘‘Sādhu, bhanteti kho so bhikkhu bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā’’tiādīsu (ma. ni. 3.86) sampaṭicchane. ‘‘Sādhu sādhu, sāriputtā’’tiādīsu (dī. ni. 3.349) sampahaṃsane.

"සාධුකං මනසිකරෝහි" යන්නෙහි "සාධුකං" සහ "සාධු" යන පද දෙකම සමාන අර්ථ ඇත්තකි. මෙම "සාධු" ශබ්දය ඇයැදීම, පිළිගැනීම, සතුට ප්‍රකාශ කිරීම, යහපත් බව සහ තහවුරු කිරීම ආදී අර්ථයන්හි යෙදේ. "ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මට සැකෙවින් දහම් දෙසන සේක්වා" යනාදී තැන්හි ඇයැදීමේ අර්ථයෙහි යෙදේ. "එම භික්ෂුව භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනය පිළිගෙන අනුමෝදන් වී" යනාදී තැන්හි පිළිගැනීමේ අර්ථයෙහි යෙදේ. "සාධු සාධු සාරිපුත්ත" යනාදී තැන්හි සතුට ප්‍රකාශ කිරීමේ අර්ථයෙහි යෙදේ.

‘‘Sādhu dhammaruci rājā, sādhu paññāṇavā naro;

Sādhu mittānamaddubbho, pāpassākaraṇaṃ sukha’’nti. (jā. 2.17.101);

‘‘ධර්මයට ලැදි රජු යහපත් ය. ප්‍රඥාවන්ත මනුෂ්‍යයා යහපත් ය. මිතුරන්ට ද්‍රෝහී නොවීම යහපත් ය. පව් නොකිරීම සැපයකි.’’

Ādīsu sundare. ‘‘Tena hi, brāhmaṇa, suṇohi sādhukaṃ manasi karohī’’tiādīsu (a. ni. 5.192) sādhukasaddoyeva daḷhīkamme, āṇattiyantipi vuccati[Pg.155]. Idhāpi assa ettheva daḷhīkamme ca āṇattiyañca veditabbo. Sundarepi vaṭṭati. Daḷhīkammatthena hi daḷhamimaṃ dhammaṃ suṇāhi, suggahitaṃ gaṇhanto. Āṇattiatthena mama āṇattiyā suṇāhi, sundaratthena sundaramimaṃ bhaddakaṃ dhammaṃ suṇāhīti evaṃ dīpitaṃ hoti.

ඉහත සඳහන් කළ පාඨවල 'සාධු' යන්න 'යහපත්' යන අර්ථයෙහි යෙදේ. 'එසේ නම් බමුණ, මැනවින් අසන්න, මනසෙහි ධාරණය කරගන්න' යනාදී තැන්වල 'සාධුකං' යන වචනයම ස්ථිරව තහවුරු කිරීමේ අර්ථයෙන් සහ නියෝග කිරීමේ අර්ථයෙන් ද කියනු ලැබේ. මෙහිදී ද එම අර්ථයම එනම්, ස්ථිරව තහවුරු කිරීම සහ නියෝග කිරීම යන අර්ථවලින්ම දත යුතුය. එය 'යහපත්' යන අර්ථයට ද ගැළපේ. ස්ථිරව තහවුරු කිරීමේ අර්ථයෙන් නම් 'මෙම ධර්මය මැනවින් ග්‍රහණය කරගනිමින් ස්ථිර ලෙස අසන්න' යන්නයි. නියෝග කිරීමේ අර්ථයෙන් නම් 'මගේ අණින් අසන්න' යන්නයි. යහපත් යන අර්ථයෙන් නම් 'යහපත් වූ, මංගල වූ මෙම ධර්මය අසන්න' යන අර්ථය මෙයින් ප්‍රකාශ වේ.

Manasi karohīti āvajja, samannāharāti attho, avikkhittacitto hutvā nisāmehi, citte karohīti adhippāyo. Api cettha suṇohīti sotindriyavikkhepanivāraṇametaṃ. Sādhukaṃ manasi karohīti manasikāre daḷhīkammaniyojanena manindriyavikkhepanivāraṇaṃ. Purimañcettha byañjanavipallāsaggāhavāraṇaṃ, pacchimaṃ atthavipallāsaggāhavāraṇaṃ. Purimena ca dhammassavane niyojeti, pacchimena sutānaṃ dhammānaṃ dhāraṇūpaparikkhādīsu. Purimena ca sabyañjano ayaṃ dhammo, tasmā savanīyoti dīpeti. Pacchimena sattho, tasmā sādhukaṃ manasi kātabboti. Sādhukapadaṃ vā ubhayapadehi yojetvā yasmā ayaṃ dhammo dhammagambhīro ceva desanāgambhīro ca, tasmā suṇāhi sādhukaṃ, yasmā atthagambhīro ca paṭivedhagambhīro ca, tasmā sādhukaṃ manasi karohīti evaṃ yojanā veditabbā. Bhāsissāmīti sakkā mahārājāti evaṃ paṭiññātaṃ sāmaññaphaladesanaṃ vitthārato bhāsissāmi. ‘‘Desessāmī’’ti hi saṅkhittadīpanaṃ hoti. Bhāsissāmīti vitthāradīpanaṃ. Tenāha vaṅgīsatthero –

'මනසෙහි ධාරණය කරගන්න' (මනසි කරෝහි) යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ මෙනෙහි කිරීම, මනසට ගැනීමයි. විසිරුණු සිතින් තොරව සාවධානව අසන්න, සිතෙහි තබාගන්න යනු මෙහි අදහසයි. තවද මෙහි 'අසන්න' (සුණෝහි) යන්නෙන් ශ්‍රවණේන්ද්‍රිය විසුරුවා හැරීම වැළැක්වීම අදහස් වේ. 'මැනවින් මනසෙහි ධාරණය කරගන්න' (සාධුකං මනසි කරෝහි) යන්නෙන් මනසිකාරයෙහි ස්ථිරව යෙදවීම මගින් මනින්ද්‍රිය විසිරී යාම වැළැක්වීම අදහස් වේ. මෙහි පළමු පාඨයෙන් අකුරු පෙරළා වරදවා වටහා ගැනීම වැළැක්වීමත්, දෙවන පාඨයෙන් අර්ථය පෙරළා වරදවා වටහා ගැනීම වැළැක්වීමත් සිදු වේ. තවද පළමු පාඨයෙන් ධර්ම ශ්‍රවණයෙහි යොදවයි, දෙවන පාඨයෙන් ඇසූ ධර්මය දරා ගැනීම සහ පරීක්ෂා කිරීම ආදියෙහි යොදවයි. තවද පළමු පාඨයෙන් මෙම ධර්මය ව්‍යඤ්ජන (පද) සහිත බැවින් එය ඇසිය යුතු බව දක්වයි. දෙවන පාඨයෙන් එය අර්ථ සහිත බැවින් මැනවින් මෙනෙහි කළ යුතු බව දක්වයි. නැතහොත් 'සාධුකං' යන පදය වචන දෙක සමඟම යොදා මෙසේ අර්ථය දත යුතුය: මෙම ධර්මය ධර්ම වශයෙන් ද දේශනා වශයෙන් ද ගැඹුරු බැවින් මැනවින් අසන්න. අර්ථ වශයෙන් ද ප්‍රතිවේධ (අවබෝධ) වශයෙන් ද ගැඹුරු බැවින් මැනවින් මනසෙහි ධාරණය කරගන්න. 'පවසන්නෙමි' (භාසිස්සාමි) යනු 'මහරජ, එසේය' යි එකඟ වූ සාමඤ්ඤඵල දේශනාව විස්තරාත්මකව දේශනා කරන්නෙමි යන්නයි. 'දේශනා කරන්නෙමි' (දේසෙස්සාමි) යන්නෙන් කෙටියෙන් දැක්වීම ද 'පවසන්නෙමි' (භාසිස්සාමි) යන්නෙන් විස්තරාත්මකව දැක්වීම ද අදහස් වේ. එබැවින් වංගීස තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ.

‘‘Saṅkhittenapi deseti, vitthārenapi bhāsati;

Sāḷikāyiva nigghoso, paṭibhānaṃ udīrayī’’ti. (saṃ. ni. 1.214);

‘‘උන්වහන්සේ කෙටියෙන් ද දේශනා කරති, විස්තරාත්මකව ද පවසති. සැළලිහිණියෙකුගේ හඬ මෙන් මධුර වූ දේශනාව, වැටහෙන නුවණ (ප්‍රතිභානය) මතු කළේය.’’

Evaṃ vutte ussāhajāto hutvā – ‘‘evaṃ, bhante’’ti kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto bhagavato paccassosi bhagavato vacanaṃ sampaṭicchi, paṭiggahesīti vuttaṃ hoti.

මෙසේ වදාළ කල්හි උද්‍යෝගිමත් වූ මගධ දේශයට අධිපති, වේදේහී දේවියගේ පුත් අජාසත්ත රජතුමා 'එසේය ස්වාමීනි' යි පවසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනය පිළිගත්තේය, පිළිගෙන අනුමත කළේය යන අර්ථය මෙයින් ප්‍රකාශ වේ.

190. Athassa bhagavā etadavoca, etaṃ avoca, idāni vattabbaṃ ‘‘idha mahārājā’’tiādiṃ sakalaṃ suttaṃ avocāti attho. Tattha idhāti desāpadese nipāto, svāyaṃ katthaci lokaṃ upādāya vuccati. Yathāha – ‘‘idha tathāgato loke uppajjatī’’ti. Katthaci sāsanaṃ yathāha [Pg.156] – ‘‘idheva, bhikkhave, paṭhamo samaṇo, idha dutiyo samaṇo’’ti (a. ni. 4.241). Katthaci okāsaṃ. Yathāha –

190. ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය වදාළ සේක. දැන් කිවයුතු වූ 'මහරජ මෙහි' යනාදී සම්පූර්ණ සූත්‍රය වදාළ සේක යනු මෙහි අර්ථයයි. එහි 'මෙහි' (ඉධ) යනු ස්ථානයක් හැඟවීම සඳහා යෙදෙන නිපාතයකි. එය සමහර තැනක ලෝකය ඇසුරු කරමින් කියනු ලැබේ. 'මෙහි තථාගතයන් වහන්සේ ලෝකයෙහි උපදින සේක' යන්න ඊට උදාහරණයකි. සමහර තැනක ශාසනය ඇසුරු කරමින් කියනු ලැබේ. 'මහණෙනි, මෙහිම (මෙම ශාසනයෙහිම) පළමු ශ්‍රමණයා ඇත, දෙවන ශ්‍රමණයා ඇත' යන්න ඊට උදාහරණයකි. සමහර තැනක අවකාශය (ස්ථානය) ඇසුරු කරමින් කියනු ලැබේ.

‘‘Idheva tiṭṭhamānassa, devabhūtassa me sato;

Punarāyu ca me laddho, evaṃ jānāhi mārisā’’ti. (dī. ni. 2.369);

‘‘මෙතැනම සිටින, දෙවියෙකු වූ මට නැවත ආයුෂ ලැබුණි. පින්වත, මෙය මෙසේ දැනගන්න.’’

Katthaci padapūraṇamattameva. Yathāha ‘‘idhāhaṃ, bhikkhave, bhuttāvī assaṃ pavārito’’ti (ma. ni. 1.30). Idha pana lokaṃ upādāya vuttoti veditabbo. Mahārājāti yathā paṭiññātaṃ desanaṃ desetuṃ puna mahārājāti ālapati. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘mahārāja imasmiṃ loke tathāgato uppajjati arahaṃ…pe… buddho bhagavā’’ti. Tattha tathāgatasaddo brahmajāle vutto. Arahantiādayo visuddhimagge vitthāritā. Loke uppajjatīti ettha pana lokoti – okāsaloko sattaloko saṅkhāralokoti tividho. Idha pana sattaloko adhippeto. Sattaloke uppajjamānopi ca tathāgato na devaloke, na brahmaloke, manussalokeva uppajjati. Manussalokepi na aññasmiṃ cakkavāḷe, imasmiṃyeva cakkavāḷe. Tatrāpi na sabbaṭṭhānesu, ‘‘puratthimāya disāya gajaṅgalaṃ nāma nigamo tassāparena mahāsālo, tato parā paccantimā janapadā orato majjhe, puratthimadakkhiṇāya disāya salaḷavatī nāma nadī. Tato parā paccantimā janapadā, orato majjhe, dakkhiṇāya disāya setakaṇṇikaṃ nāma nigamo, tato parā paccantimā janapadā, orato majjhe, pacchimāya disāya thūṇaṃ nāma brāhmaṇagāmo, tato parā paccantimā janapadā, orato majjhe, uttarāya disāya usiraddhajo nāma pabbato, tato parā paccantimā janapadā orato majjhe’’ti evaṃ paricchinne āyāmato tiyojanasate, vitthārato aḍḍhateyyayojanasate, parikkhepato navayojanasate majjhimapadese uppajjati. Na kevalañca tathāgato, paccekabuddhā, aggasāvakā, asītimahātherā, buddhamātā, buddhapitā, cakkavattī rājā aññe ca sārappattā brāhmaṇagahapatikā etthevuppajjanti.

සමහර තැනක පද පිරවීම පිණිස පමණක් යෙදේ. 'මහණෙනි, මෙහි මම වළඳා අවසන් වූයෙම් වෙමි' යන්න ඊට උදාහරණයකි. මෙහිදී නම් (සාමඤ්ඤඵල සූත්‍රයෙහි) ලෝකය ඇසුරු කරමින් පැවසූ බව දත යුතුය. 'මහරජ' යනු පොරොන්දු වූ පරිදි දේශනාව කිරීමට නැවත රජු ඇමතීමයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ මෙයයි: 'මහරජ, මේ ලෝකයෙහි අරහත් වූ...පෙ... බුදු වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උපදින සේක.' එහි 'තථාගත' යන වචනය බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රයෙහි විස්තර කර ඇත. 'අරහං' යනාදී වචන විසුද්ධි මාර්ගයෙහි විස්තර කර ඇත. 'ලෝකයෙහි උපදී' යන්නෙහි ලෝකය යනු ඕකාස ලෝකය, සත්ත ලෝකය, සංඛාර ලෝකය යි තෙවැදෑරුම් වේ. මෙහිදී සත්ත ලෝකය අදහස් කෙරේ. සත්ත ලෝකයෙහි උපදින තථාගතයන් වහන්සේ දේව ලෝකයෙහි හෝ බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි නොව මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහිම උපදින සේක. මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි ද වෙනත් සක්වළක නොව මේ සක්වළෙහිමය. එහි ද සෑම තැනකම නොව මධ්‍ය දේශයෙහිම උපදින සේක. තථාගතයන් වහන්සේ පමණක් නොව, පසේබුදුහු ද, අග්‍රශ්‍රාවකයෝ ද, අසූ මහා ශ්‍රාවකයෝ ද, බුදුන්ගේ මෑණියන් ද, පියාණන් ද, සක්විති රජු ද, සාරධර්ම ලැබූ වෙනත් බමුණෝ සහ ගෘහපතියෝ ද මෙහිම උපදිති.

Tattha [Pg.157] tathāgato sujātāya dinnamadhupāyāsabhojanato yāva arahattamaggo, tāva uppajjati nāma, arahattaphale uppanno nāma. Mahābhinikkhamanato vā yāva arahattamaggo. Tusitabhavanato vā yāva arahattamaggo. Dīpaṅkarapādamūlato vā yāva arahattamaggo, tāva uppajjati nāma, arahattaphale uppanno nāma. Idha sabbapaṭhamaṃ uppannabhāvaṃ sandhāya uppajjatīti vuttaṃ. Tathāgato loke uppanno hotīti ayañhettha attho.

එහි 'තථාගතයන් වහන්සේ' යනු සුජාතාව විසින් පූජා කළ මධුපායාස දානය වැළඳූ අවස්ථාවේ සිට රහත් මග තෙක් කාලය තුළ 'උපදින්නේ' (උප්පජ්ජති) නම් වේ. අර්හත් ඵලයේදී 'උපන්' (උප්පන්න) නම් වේ. නැතහොත් මහාභිනිෂ්ක්‍රමණය කළ අවස්ථාවේ සිට රහත් මග තෙක් ද, නැතහොත් තුසිත භවනයේ සිට රහත් මග තෙක් ද, නැතහොත් දීපංකර බුදුන් පාමුල සිට රහත් මග තෙක් ද 'උපදින්නේ' නම් වේ. අර්හත් ඵලයේදී 'උපන්' නම් වේ. මෙහි මුලින්ම උපන් බව අදහස් කරමින් 'උපදී' යයි වදාරන ලදී. 'තථාගතයන් වහන්සේ ලෝකයෙහි උපන් සේක' යනු මෙහි අර්ථයයි.

So imaṃ lokanti so bhagavā imaṃ lokaṃ. Idāni vattabbaṃ nidasseti. Sadevakanti saha devehi sadevakaṃ. Evaṃ saha mārena samārakaṃ, saha brahmunā sabrahmakaṃ, saha samaṇabrāhmaṇehi sassamaṇabrāhmaṇiṃ. Pajātattā pajā, taṃ pajaṃ. Saha devamanussehi sadevamanussaṃ. Tattha sadevakavacanena pañca kāmāvacaradevaggahaṇaṃ veditabbaṃ. Samāraka – vacanena chaṭṭhakāmāvacaradevaggahaṇaṃ. Sabrahmakavacanena brahmakāyikādibrahmaggahaṇaṃ. Sassamaṇabrāhmaṇīvacanena sāsanassa paccatthikapaccāmittasamaṇabrāhmaṇaggahaṇaṃ, samitapāpabāhitapāpasamaṇabrāhmaṇaggahaṇañca. Pajāvacanena sattalokaggahaṇaṃ. Sadevamanussavacanena sammutidevaavasesamanussaggahaṇaṃ. Evamettha tīhi padehi okāsalokena saddhiṃ sattaloko. Dvīhi pajāvasena sattalokova gahitoti veditabbo.

ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'සො ඉමං ලෝකන්ති' යන්නෙන් දැන් දේශනා කළ යුතු ලෝකය පෙන්වා දෙති. 'සදේවකන්ති' යනු දෙවියන් සහිත වූ ලෝකයයි. එලෙසම මාරයා සහිත වූ බැවින් 'සමාරක' ද, බ්‍රහ්මයා සහිත වූ බැවින් 'සබ්‍රහ්මක' ද, ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන් සහිත වූ බැවින් 'සස්සමණබ්‍රාහ්මණ' ද නම් වේ. කර්ම ක්ලේශයන්ගෙන් හටගන්නා බැවින් 'පජා' (ප්‍රජාව) නම් වේ, එම ප්‍රජාවයි. දෙවි මිනිසුන් සහිත බැවින් 'සදේවමනුස්ස' නම් වේ. එහි 'සදේවක' යන වචනයෙන් පංච කාමාවචර දිව්‍ය ලෝකයන් ගැනීම අදහස් කරන බව දත යුතුය. 'සමාරක' යන වචනයෙන් හයවන කාමාවචර දිව්‍ය ලෝකය (පරනිම්මිත වසවත්ති මාර ලෝකය) ගැනීම දත යුතුය. 'සබ්‍රහ්මක' යන වචනයෙන් බ්‍රහ්මකායිකාදී බ්‍රහ්ම ලෝක ගැනීම දත යුතුය. 'සස්සමණබ්‍රාහ්මණී' යන වචනයෙන් ශාසනයේ සතුරන් වූ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන් ද, පව් සංසිඳුවා ගත් පව් බැහැර කළ සැබෑ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන් ද ගැනීම දත යුතුය. 'පජා' යන වචනයෙන් සත්ව ලෝකය ගැනීම දත යුතුය. 'සදේවමනුස්ස' යන වචනයෙන් සම්මුති දේවයන් (රජුන්) සහ සෙසු මනුෂ්‍යයන් ගැනීම දත යුතුය. මෙසේ මෙහි පද තුනකින් (සදේවක, සමාරක, සබ්‍රහ්මක) අවකාශ ලෝකය ද පද දෙකකින් (සස්සමණබ්‍රාහ්මණී, පජා) සත්ව ලෝකය ද ගන්නා ලද බව දත යුතුය.

Aparo nayo, sadevakaggahaṇena arūpāvacaradevaloko gahito. Samārakaggahaṇena cha kāmāvacaradevaloko. Sabrahmakaggahaṇena rūpī brahmaloko. Sassamaṇabrāhmaṇādiggahaṇena catuparisavasena sammutidevehi vā saha manussaloko, avasesasabbasattaloko vā.

තවත් ක්‍රමයක් නම්: 'සදේවක' ග්‍රහණයෙන් අරූපාවචර දේව ලෝකය ද, 'සමාරක' ග්‍රහණයෙන් සවැදෑරුම් කාමාවචර දේව ලෝකය ද, 'සබ්‍රහ්මක' ග්‍රහණයෙන් රූපී බ්‍රහ්ම ලෝකය ද ගන්නා ලදී. 'සස්සමණබ්‍රාහ්මණ' ආදී පදයන්ගෙන් සිව් පිරිස වශයෙන් වූ මනුෂ්‍ය ලෝකය හෝ සම්මුති දේවයන් (රජුන්) සහිත මනුෂ්‍ය ලෝකය හෝ ඉතිරි සියලු සත්ව ලෝකය හෝ ගන්නා ලදී.

Api cettha sadevakavacanena ukkaṭṭhaparicchedato sabbassa lokassa sacchikatabhāvamāha. Tato yesaṃ ahosi – ‘‘māro mahānubhāvo cha kāmāvacarissaro vasavattī, kiṃ sopi etena sacchikato’’ti, tesaṃ vimatiṃ vidhamanto ‘‘samāraka’’nti āha. Yesaṃ pana ahosi – ‘‘brahmā mahānubhāvo ekaṅguliyā ekasmiṃ cakkavāḷasahasse ālokaṃ pharati, dvīhi [Pg.158] …pe… dasahi aṅgulīhi dasasu cakkavāḷasahassesu ālokaṃ pharati. Anuttarañca jhānasamāpattisukhaṃ paṭisaṃvedeti, kiṃ sopi sacchikato’’ti, tesaṃ vimatiṃ vidhamanto sabrahmakanti āha. Tato ye cintesuṃ – ‘‘puthū samaṇabrāhmaṇā sāsanassa paccatthikā, kiṃ tepi sacchikatā’’ti, tesaṃ vimatiṃ vidhamanto sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajanti āha. Evaṃ ukkaṭṭhukkaṭṭhānaṃ sacchikatabhāvaṃ pakāsetvā atha sammutideve avasesamanusse ca upādāya ukkaṭṭhaparicchedavasena sesasattalokassa sacchikatabhāvaṃ pakāsento sadevamanussanti āha. Ayamettha bhāvānukkamo.

තවද මෙහි 'සදේවක' යන වචනයෙන් උසස්ම කොටස් දක්වමින් මුළු ලෝකයම ප්‍රත්‍යක්ෂ කළ බව ප්‍රකාශ වේ. ඉන්පසු, 'මාරයා මහත් ආනුභාව ඇත්තෙකි, සවැදෑරුම් කාමාවචර ලෝකයන්ට අධිපති ය, වසවර්ති ය, ඔහුත් මේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ප්‍රත්‍යක්ෂ කරන ලද්දේ දැයි' යමෙකුට සැකයක් ඇති වේ නම්, ඔවුන්ගේ සැකය දුරු කරමින් 'සමාරක' යැයි වදාළ සේක. තවද, 'බ්‍රහ්මයා මහත් ආනුභාව ඇත්තෙකි, එක් ඇඟිල්ලකින් දහසක් සක්වල ආලෝකමත් කරයි, ඇඟිලි දසයකින් දසදහසක් සක්වල ආලෝකමත් කරයි, අනුත්තර වූ ධ්‍යාන සමාපත්ති සුවය විඳියි, ඔහුත් ප්‍රත්‍යක්ෂ කරන ලද්දේ දැයි' යමෙකුට සැකයක් ඇති වේ නම්, ඔවුන්ගේ සැකය දුරු කරමින් 'සබ්‍රහ්මක' යැයි වදාළ සේක. ඉන්පසු, 'බොහෝ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ ශාසනයට සතුරු ව සිටිති, ඔවුන්වත් ප්‍රත්‍යක්ෂ කරන ලද්දේ දැයි' යමෙකුට සැකයක් ඇති වේ නම්, ඔවුන්ගේ සැකය දුරු කරමින් 'සස්සමණබ්‍රාහ්මණිං පජං' යැයි වදාළ සේක. මෙසේ උසස් උසස් අය ප්‍රත්‍යක්ෂ කළ බව ප්‍රකාශ කර, පසුව සම්මුති දේවයන් සහ සෙසු මනුෂ්‍යයන් ද ඇතුළත් කරමින් ශේෂ සත්ව ලෝකය ප්‍රත්‍යක්ෂ කළ බව පෙන්වා දීමට 'සදේවමනුස්ස' යැයි වදාළ සේක. මෙය මෙහි භාවානුක්‍රමයයි.

Porāṇā panāhu sadevakanti devehi saddhiṃ avasesalokaṃ. Samārakanti mārena saddhiṃ avasesalokaṃ. Sabrahmakanti brahmehi saddhiṃ avasesalokaṃ. Evaṃ sabbepi tibhavūpage satte tīhākārehi tīsu padesu pakkhipitvā puna dvīhi padehi pariyādiyanto sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussanti āha. Evaṃ pañcahipi padehi tena tenākārena tedhātukameva pariyādinnanti.

පුරාණාචාර්යවරු මෙසේ පවසති: 'සදේවක' යනු දෙවියන් සහිත වූ ඉතිරි ලෝකයයි. 'සමාරක' යනු මාරයා සහිත වූ ඉතිරි ලෝකයයි. 'සබ්‍රහ්මක' යනු බ්‍රහ්මයන් සහිත වූ ඉතිරි ලෝකයයි. මෙසේ තුන් භවයට අයත් සියලු සත්වයන් ආකාර තුනකින් පද තුනකට ඇතුළත් කර, නැවත පද දෙකකින් සියල්ල සංග්‍රහ කරමින් 'සස්සමණබ්‍රාහ්මණිං පජං සදේවමනුස්සං' යැයි වදාළ සේක. මෙසේ පද පහෙන්ම ඒ ඒ ආකාරයෙන් ත්‍රෛධාතුක ලෝකයම පරිපූර්ණ ලෙස ගන්නා ලදී.

Sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedetīti ettha pana sayanti sāmaṃ aparaneyyo hutvā. Abhiññāti abhiññāya, adhikena ñāṇena ñatvāti attho. Sacchikatvāti paccakkhaṃ katvā, etena anumānādipaṭikkhepo kato hoti. Pavedetīti bodheti viññāpeti pakāseti.

'සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවේදේති' යන්නෙහි 'සයං' යනු අන්‍යයෙකුගේ උපදේශයකින් තොරව තමන් වහන්සේම යන්නයි. 'අභිඤ්ඤා' යනු විශිෂ්ට වූ ඥානයෙන් දැනගෙන යන්නයි. 'සච්ඡිකත්වා' යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ කොටගෙන යන්නයි; මෙයින් අනුමාන ආදී ක්‍රම බැහැර කෙරේ. 'පවේදේති' යනු අවබෝධ කරවයි, දන්වයි, ප්‍රකාශ කරයි යන්නයි.

So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ…pe… pariyosānakalyāṇanti so bhagavā sattesu kāruññataṃ paṭicca hitvāpi anuttaraṃ vivekasukhaṃ dhammaṃ deseti. Tañca kho appaṃ vā bahuṃ vā desento ādikalyāṇādippakārameva deseti. Ādimhipi, kalyāṇaṃ bhaddakaṃ anavajjameva katvā deseti, majjhepi, pariyosānepi, kalyāṇaṃ bhaddakaṃ anavajjameva katvā desetīti vuttaṃ hoti. Tattha atthi desanāya ādimajjhapariyosānaṃ, atthi sāsanassa. Desanāya tāva catuppadikāyapi gāthāya paṭhamapādo ādi nāma, tato dve majjhaṃ nāma, ante eko pariyosānaṃ nāma. Ekānusandhikassa suttassa nidānaṃ ādi, idamavocāti pariyosānaṃ, ubhinnamantarā [Pg.159] majjhaṃ. Anekānusandhikassa suttassa paṭhamānusandhi ādi, ante anusandhi pariyosānaṃ, majjhe eko vā dve vā bahū vā majjhameva.

'ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආරම්භය යහපත් වූ... පර්යවසානය යහපත් වූ ධර්මය දේශනා කරති' යනු, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සත්වයන් කෙරෙහි කරුණාවෙන්, උතුම් විවේක සුවය පසෙක ලා ධර්මය දේශනා කරන බවයි. ස්වල්ප වූ හෝ බොහෝ වූ හෝ ධර්මය දේශනා කිරීමේදී ආරම්භය යනාදිය යහපත් කොටම දේශනා කරති. ආරම්භයේදීත්, මධ්‍යයේදීත්, අවසානයේදීත් නිර්දෝෂී වූ යහපත් බවක් ඇති කරමින් දේශනා කරන බව මෙහි අදහසයි. එහි දේශනාවෙහි ආරම්භය, මධ්‍යය හා පර්යවසානය ද ශාසනයෙහි (ප්‍රතිපත්තියෙහි) ආරම්භය, මධ්‍යය හා පර්යවසානය ද පවතී. දේශනාවකදී නම්, සිව්පද ගාථාවක පළමු පදය 'ආරම්භය' (ආදි) නම් වේ. පසුව එන පද දෙක 'මධ්‍යය' නම් වේ. අවසාන පදය 'පර්යවසානය' නම් වේ. එක් අනුසන්ධියක් ඇති සූත්‍රයක නිදානය ආරම්භයයි, 'ඉදමවෝච' යන කොටස පර්යවසානයයි, ඒ දෙක අතර මැද කොටස මධ්‍යයයි. අනුසන්ධි බොහෝමයක් ඇති සූත්‍රයක පළමු අනුසන්ධිය ආරම්භයයි, අවසාන අනුසන්ධිය පර්යවසානයයි, මැද ඇති එකක් හෝ දෙකක් හෝ බොහෝ වූ අනුසන්ධි මධ්‍යයයි.

Sāsanassa pana sīlasamādhivipassanā ādi nāma. Vuttampi cetaṃ – ‘‘ko cādi kusalānaṃ dhammānaṃ? Sīlañca suvisuddhaṃ diṭṭhi ca ujukā’’ti (saṃ. ni. 5.369). ‘‘Atthi, bhikkhave, majjhimā paṭipadā tathāgatena abhisambuddhā’’ti evaṃ vutto pana ariyamaggo majjhaṃ nāma. Phalañceva nibbānañca pariyosānaṃ nāma. ‘‘Etadatthamidaṃ, brāhmaṇa, brahmacariyaṃ, etaṃ sāraṃ, etaṃ pariyosāna’’nti (ma. ni. 1.324) hi ettha phalaṃ pariyosānanti vuttaṃ. ‘‘Nibbānogadhaṃ hi, āvuso visākha, brahmacariyaṃ vussati, nibbānaparāyanaṃ nibbānapariyosāna’’nti (ma. ni. 1.466) ettha nibbānaṃ pariyosānanti vuttaṃ. Idha desanāya ādimajjhapariyosānaṃ adhippetaṃ. Bhagavā hi dhammaṃ desento ādimhi sīlaṃ dassetvā majjhe maggaṃ pariyosāne nibbānaṃ dasseti. Tena vuttaṃ – ‘‘so dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇa’’nti. Tasmā aññopi dhammakathiko dhammaṃ kathento –

ශාසනයෙහි (ප්‍රතිපත්තියෙහි) නම් ශීලය, සමාධිය හා විපස්සනාව 'ආරම්භය' නම් වේ. 'කුසල ධර්මයන්ගේ ආරම්භය කුමක්ද? ඉතා පිරිසිදු වූ ශීලය සහ සෘජු වූ දෘෂ්ටියයි' යනුවෙන් දේශනා කොට ඇත. 'මහණෙනි, තථාගතයන් වහන්සේ විසින් අවබෝධ කර ගන්නා ලද මධ්‍යම ප්‍රතිපදාවක් ඇත' යනුවෙන් වදාළ ආර්ය මාර්ගය 'මධ්‍යය' නම් වේ. ඵලය සහ නිවන 'පර්යවසානය' (අවසානය) නම් වේ. 'බ්‍රාහ්මණය, මේ බ්‍රහ්මචර්යාව මෙයට අර්ථය කොට ඇත්තේය, මෙය සාරය කොට ඇත්තේය, මෙය පර්යවසානය කොට ඇත්තේය' යන මෙහි ඵලය පර්යවසානය ලෙස වදාරන ලදී. 'ඇවැත්නි විශාඛය, බ්‍රහ්මචර්යාව නිවනට බැසගන්නේය, නිවන පරයායනය කොට ඇත්තේය, නිවන පර්යවසාන කොට ඇත්තේය' යන මෙහි නිවන පර්යවසානය ලෙස වදාරන ලදී. මෙහිදී අදහස් කරන්නේ දේශනාවෙහි ආරම්භය, මධ්‍යය හා අවසානයයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ධර්මය දේශනා කිරීමේදී මුලින් ශීලය පෙන්වා, මැදදී මාර්ගය පෙන්වා, අවසානයේදී නිවන පෙන්වා දෙති. එබැවින් 'සො ධම්මං දේසේති ආදිකල්‍යාණං...' යනාදිය වදාරන ලදී. එම නිසා ධර්ම කථිකයෙකු ධර්මය දේශනා කිරීමේදී -

‘‘Ādimhi sīlaṃ dasseyya, majjhe maggaṃ vibhāvaye;

Pariyosānamhi nibbānaṃ, esā kathikasaṇṭhitī’’ti.

'ආරම්භයේදී ශීලය පෙන්විය යුතුය, මධ්‍යයේදී මාර්ගය පැහැදිලි කළ යුතුය, පර්යවසානයේදී (අවසානයේදී) නිවන පැහැදිලි කළ යුතුය. මෙය ධර්ම කථිකයාගේ පිළිවෙළයි.'

Sātthaṃ sabyañjananti yassa hi yāgubhattaitthipurisādivaṇṇanānissitā desanā hoti, na so sātthaṃ deseti. Bhagavā pana tathārūpaṃ desanaṃ pahāya catusatipaṭṭhānādinissitaṃ desanaṃ deseti. Tasmā sātthaṃ desetīti vuccati. Yassa pana desanā ekabyañjanādiyuttā vā sabbaniroṭṭhabyañjanā vā sabbavissaṭṭhasabbaniggahītabyañjanā vā, tassa damiḷakirātasavarādimilakkhūnaṃ bhāsā viya byañjanapāripūriyā abhāvato abyañjanā nāma desanā hoti. Bhagavā pana –

"අර්ථ සහිතව හා ව්‍යඤ්ජන (අක්ෂර/පද) සහිතව" යන මෙහි; යම් ධර්ම කථිකයෙකුගේ දේශනාව කැඳ, බත්, ස්ත්‍රීන්, පුරුෂයන් ආදිය වර්ණනා කිරීම (ලෞකික විෂයයන්) මත පදනම් වේ නම්, ඔහු අර්ථ සහිත දේශනාවක් නොකරයි. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එවැනි දේශනා අත්හැර සතර සතිපට්ඨානය ආදිය ඇසුරු කරගත් දේශනා පවත්වන සේක. එබැවින් උන්වහන්සේ 'අර්ථ සහිතව' (සාත්ථං) දේශනා කරන සේකැයි කියනු ලැබේ. යම් ධර්ම කථිකයෙකුගේ දේශනාව තනි ව්‍යඤ්ජනයක් පමණක් සහිතව හෝ සියලු ඕෂ්ඨජ වර්ණ රහිතව හෝ සියලු විසෘත හෝ නිග්ගහීත ශබ්ද සහිතව හෝ වේ නම්, එය දෙමළ, කිරාත, සවර ආදී ම්ලේච්ඡ ජනයන්ගේ භාෂාව මෙන් ව්‍යඤ්ජන පරිපූර්ණත්වයක් නොමැති බැවින් 'ව්‍යඤ්ජන රහිත' (අබ්‍යඤ්ජන) දේශනාවක් නම් වේ. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වනාහි -

‘‘Sithilaṃ dhanitañca dīgharassaṃ, garukaṃ lahukañca niggahītaṃ;

Sambandhavavatthitaṃ vimuttaṃ, dasadhā byañjanabuddhiyā pabhedo’’ti.

"ලිහිල්ව (සිථිල), තදින් (ධනිත), දිගු (දීඝ), කොට (රස්ස), බර (ගරුක), සැහැල්ලු (ලහුක), නිග්ගහීත සහිතව, පද සම්බන්ධ කොට (සම්බන්ධ), පද වෙන් කොට (වවත්ථිත) සහ මුදාහළ (විමුත්ත) වශයෙන් අක්ෂර උච්චාරණයේ ප්‍රභේද දස ආකාරයකින් සිදුවේ."

Evaṃ [Pg.160] vuttaṃ dasavidhaṃ byañjanaṃ amakkhetvā paripuṇṇabyañjanameva katvā dhammaṃ deseti, tasmā sabyañjanaṃ dhammaṃ desetīti vuccati. Kevalaparipuṇṇanti ettha kevalanti sakalādhivacanaṃ. Paripuṇṇanti anūnādhikavacanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti sakalaparipuṇṇameva deseti, ekadesanāpi aparipuṇṇā natthīti. Upanetabbaapanetabbassa abhāvato kevalaparipuṇṇanti veditabbaṃ. Parisuddhanti nirupakkilesaṃ. Yo hi imaṃ dhammadesanaṃ nissāya lābhaṃ vā sakkāraṃ vā labhissāmīti deseti, tassa aparisuddhā desanā hoti. Bhagavā pana lokāmisanirapekkho hitapharaṇena mettābhāvanāya muduhadayo ullumpanasabhāvasaṇṭhitena cittena deseti. Tasmā parisuddhaṃ dhammaṃ desetīti vuccati.

මෙසේ පැවසූ දස වැදෑරුම් ව්‍යඤ්ජනයන් නොපටලවා, පරිපූර්ණ ව්‍යඤ්ජන සහිතව ම ධර්මය දේශනා කරන බැවින් 'ව්‍යඤ්ජන සහිතව (සබ්‍යඤ්ජනං) ධර්මය දේශනා කරති' යි කියනු ලැබේ. 'කේවල පරිපූර්ණ' යන මෙහි 'කේවල' යනු මුළුමනින්ම යන අර්ථයයි. 'පරිපූර්ණ' යනු අඩු හෝ වැඩි නොවීමයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ මුළුමනින්ම පරිපූර්ණ වූ දේශනාව ම පවත්වන බවත්, එහි කිසිදු කොටසක් අසම්පූර්ණ නොවන බවත් ය. එක් කළ යුතු හෝ ඉවත් කළ යුතු කිසිවක් නොමැති බැවින් 'කේවල පරිපූර්ණ' යැයි දත යුතුය. 'පරිශුද්ධ' යනු කෙලෙස් රහිත බවයි. යමෙක් ලාභ සත්කාර අපේක්ෂාවෙන් ධර්මය දේශනා කරයි නම්, ඔහුගේ දේශනාව අපරිශුද්ධ ය. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ලෝක ආමිසය පිළිබඳ අපේක්ෂාවක් රහිතව, හිතෛෂී බව පැතිරවීමේ මෛත්‍රී භාවනාවෙන් මෙලෙක් වූ හදවතින් යුතුව, සත්වයන් සංසාර දුකින් ගොඩගැනීමේ (උල්ලුම්පන) ස්වභාවයෙන් යුත් සිතින් දේශනා කරන සේක. එබැවින් 'පරිශුද්ධ ධර්මය දේශනා කරති' යි කියනු ලැබේ.

Brahmacariyaṃ pakāsetīti ettha panāyaṃ brahmacariya-saddo dāne veyyāvacce pañcasikkhāpadasīle appamaññāsu methunaviratiyaṃ sadārasantose vīriye uposathaṅgesu ariyamagge sāsaneti imesvatthesu dissati.

'බ්‍රහ්මචර්යාව ප්‍රකාශ කරන සේක' යන මෙහි 'බ්‍රහ්මචරිය' යන වචනය දානය, වෛය්‍යාවච්චය (වතාවත් කිරීම), පඤ්ච සීලය, සතර අප්පමඤ්ඤා (බ්‍රහ්ම විහරණ), මෛථුනයෙන් වැළකීම, ස්වකීය භාර්යාවගෙන් සතුටු වීම (සදාරසන්තෝෂය), වීර්යය, අෂ්ටාංග උපෝසථය, ආර්ය මාර්ගය සහ මුළු ශාසනය යන අර්ථයන්හි දක්නට ලැබේ.

‘‘Kiṃ te vataṃ kiṃ pana brahmacariyaṃ,Kissa suciṇṇassa ayaṃ vipāko;

Iddhī jutī balavīriyūpapatti,Idañca te nāga, mahāvimānaṃ.

"ඔබේ වත කුමක්ද? බ්‍රහ්මචර්යාව කුමක්ද? මනා කොට පුරන ලද කුමන පිනක විපාකයක් ලෙස ද මේ සෘද්ධිය, තේජස, බලය, වීර්යය සහ නාගරාජයෙනි, මේ මහා විමානය ඔබට ලැබුණේ?"

Ahañca bhariyā ca manussaloke,Saddhā ubho dānapatī ahumhā;

Opānabhūtaṃ me gharaṃ tadāsi,Santappitā samaṇabrāhmaṇā ca.

"මම හා මගේ භාර්යාව මනුෂ්‍ය ලෝකයෙහි සිටියදී ශ්‍රද්ධාවන්ත දානපතියෝ වීමු. එකල මාගේ නිවස පැන් පොකුණක් බඳු විය. ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ එහි පැමිණ සතුටු වූහ."

Taṃ me vataṃ taṃ pana brahmacariyaṃ,Tassa suciṇṇassa ayaṃ vipāko;

Iddhī jutī balavīriyūpapatti,Idañca me dhīra mahāvimāna’’nti. (jā. 2.17.1595);

"එය මගේ වතයි, එය මගේ බ්‍රහ්මචර්යාවයි. මනා කොට පුරන ලද ඒ පිනෙහි විපාකයක් ලෙස මේ සෘද්ධිය, තේජස, බලය, වීර්යය සහ ධීරයෙනි, මේ මහා විමානය මට ලැබුණි."

Imasmiñhi puṇṇakajātake dānaṃ brahmacariyanti vuttaṃ.

මෙම පුණ්ණක ජාතකයෙහි 'දානය' බ්‍රහ්මචර්යාව ලෙස දක්වා ඇත.

‘‘Kena pāṇi kāmadado, kena pāṇi madhussavo;

Kena te brahmacariyena, puññaṃ pāṇimhi ijjhati.

"කුමන කරුණකින් ඔබේ අත කැමති දෑ ලබා දෙන්නේ ද? කුමන කරුණකින් ඔබේ අතින් මීපැණි වැගිරෙන්නේ ද? කුමන බ්‍රහ්මචර්යාවකින් ඔබේ අත්ලෙහි මේ පින පල දෙන්නේ ද?"

Tena [Pg.161] pāṇi kāmadado, tena pāṇi madhussavo;

Tena me brahmacariyena, puññaṃ pāṇimhi ijjhatī’’ti. (pe. va. 275,277);

"ඒ (වතාවත් කිරීම්) නිසා මාගේ අත කැමති දෑ ලබා දෙයි, ඒ නිසා මගේ අතින් මීපැණි වැගිරෙයි. ඒ බ්‍රහ්මචර්යාව නිසා මාගේ අත්ලෙහි මේ පින පල දෙයි."

Imasmiṃ aṅkurapetavatthumhi veyyāvaccaṃ brahmacariyanti vuttaṃ. ‘‘Evaṃ, kho taṃ bhikkhave, tittiriyaṃ nāma brahmacariyaṃ ahosī’’ti (cūḷava. 311) imasmiṃ tittirajātake pañcasikkhāpadasīlaṃ brahmacariyanti vuttaṃ. ‘‘Taṃ kho pana me, pañcasikha, brahmacariyaṃ neva nibbidāya na virāgāya na nirodhāya…pe… yāvadeva brahmalokūpapattiyā’’ti (dī. ni. 2.329) imasmiṃ mahāgovindasutte catasso appamaññāyo brahmacariyanti vuttā. ‘‘Pare abrahmacārī bhavissanti, mayamettha brahmacārī bhavissāmā’’ti (ma. ni. 1.83) imasmiṃ sallekhasutte methunavirati brahmacariyanti vuttā.

මෙම අංකුර පේත වස්තුවෙහි 'වෛය්‍යාවච්චය' (වතාවත් කිරීම) බ්‍රහ්මචර්යාව ලෙස දක්වා ඇත. "මහණෙනි, මෙලෙසින් තිත්තිර බ්‍රහ්මචර්යාව වූයේය" යන තිත්තිර ජාතකයෙහි 'පඤ්ච සීලය' බ්‍රහ්මචර්යාව ලෙස දක්වා ඇත. "පඤ්චසිඛය, මාගේ ඒ බ්‍රහ්මචර්යාව වනාහි කලකිරීම පිණිස, නොඇලීම පිණිස, නිරෝධය පිණිස... හේතු නොවේ... බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි ඉපදීම පිණිස ම පමණක් හේතු වේ" යන මහාගෝවින්ද සූත්‍රයෙහි 'සතර අප්පමඤ්ඤා' බ්‍රහ්මචර්යාව ලෙස දක්වා ඇත. "අන් අය අබ්‍රහ්මචාරී වෙද්දී, අපි මෙහි බ්‍රහ්මචාරී වන්නෙමු" යන සල්ලේඛ සූත්‍රයෙහි 'මෛථුනයෙන් වැළකීම' බ්‍රහ්මචර්යාව ලෙස දක්වා ඇත.

‘‘Mayañca bhariyā nātikkamāma,Amhe ca bhariyā nātikkamanti;

Aññatra tāhi brahmacariyaṃ carāma,Tasmā hi amhaṃ daharā na mīyare’’ti. (jā. 1.4.97);

"අපි අපේ භාර්යාවන් ඉක්මවා නොයන්නෙමු, අපේ භාර්යාවෝ ද අප ඉක්මවා නොයති. ඔවුන් හැර වෙනත් අය සමඟ බ්‍රහ්මචර්යාව හැසිරෙන්නෙමු. එබැවින් අපේ තරුණයෝ මිය නොයති."

Mahādhammapālajātake sadārasantoso brahmacariyanti vutto. ‘‘Abhijānāmi kho panāhaṃ, sāriputta, caturaṅgasamannāgataṃ brahmacariyaṃ caritā, tapassī sudaṃ homī’’ti (ma. ni. 1.155) lomahaṃsanasutte vīriyaṃ brahmacariyanti vuttaṃ.

මහා ධර්මපාල ජාතකයෙහි 'සදාරසන්තෝෂය' බ්‍රහ්මචර්යාව ලෙස දක්වා ඇත. "සාරිපුත්තය, මම සතර අංගයකින් යුත් බ්‍රහ්මචර්යාව හැසිරුණු බව දනිමි, මම තපස්වී වූයෙමි" යන ලෝමහංසන සූත්‍රයෙහි 'වීර්යය' බ්‍රහ්මචර්යාව ලෙස දක්වා ඇත.

‘‘Hīnena brahmacariyena, khattiye upapajjati;

Majjhimena ca devattaṃ, uttamena visujjhatī’’ti. (jā. 1.8.75);

"හීන වූ බ්‍රහ්මචර්යාවෙන් ක්ෂත්‍රිය කුලවල උපදියි, මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ බ්‍රහ්මචර්යාවෙන් දිව්‍ය ලෝකයෙහි උපදියි, උත්තම බ්‍රහ්මචර්යාවෙන් පිරිසිදු (නිවන්) වෙයි."

Evaṃ nimijātake attadamanavasena kato aṭṭhaṅgiko uposatho brahmacariyanti vutto. ‘‘Idaṃ kho pana me, pañcasikha, brahmacariyaṃ ekantanibbidāya virāgāya nirodhāya…pe… ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti (dī. ni. 2.329) mahāgovindasuttasmiṃyeva ariyamaggo brahmacariyanti vutto. ‘‘Tayidaṃ brahmacariyaṃ iddhañceva phītañca vitthārikaṃ bāhujaññaṃ puthubhūtaṃ yāva devamanussehi suppakāsita’’nti (dī. ni. 3.174) pāsādikasutte sikkhattayasaṅgahitaṃ sakalasāsanaṃ brahmacariyanti vuttaṃ. Imasmimpi ṭhāne idameva brahmacariyanti adhippetaṃ. Tasmā brahmacariyaṃ pakāsetīti so dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ…pe… parisuddhaṃ. Evaṃ desento ca sikkhattayasaṅgahitaṃ sakalasāsanaṃ brahmacariyaṃ pakāsetīti [Pg.162] evamettha attho daṭṭhabbo. Brahmacariyanti seṭṭhaṭṭhena brahmabhūtaṃ cariyaṃ. Brahmabhūtānaṃ vā buddhādīnaṃ cariyanti vuttaṃ hoti.

මෙසේ නිමි ජාතකයෙහි තමා දමනය කරගැනීමේ අරමුණින් පවත්වන ලද 'අෂ්ටාංග උපෝසථය' බ්‍රහ්මචර්යාව ලෙස දක්වා ඇත. "පඤ්චසිඛය, මාගේ මේ බ්‍රහ්මචර්යාව වනාහි ඒකාන්තයෙන් කලකිරීම පිණිස, නොඇලීම පිණිස, නිරෝධය පිණිස... හේතු වේ. එය නම් මේ ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගයයි" යන මහාගෝවින්ද සූත්‍රයෙහි ම 'ආර්ය මාර්ගය' බ්‍රහ්මචර්යාව ලෙස දක්වා ඇත. "මෙම බ්‍රහ්මචර්යාව සෘද්ධිමත් ය, දියුණු ය, පතළ ය, බොහෝ ජනයා දන්නා ලද්දකි, පැතිර ගිය එකකි, දෙවි මිනිසුන් අතර මනාව ප්‍රකාශ කරන ලද්දකි" යන පාසාදික සූත්‍රයෙහි ත්‍රිවිධ ශික්ෂාවෙන් සංග්‍රහ වූ 'මුළු ශාසනය' බ්‍රහ්මචර්යාව ලෙස දක්වා ඇත. මෙම ස්ථානයෙහි ද අදහස් කරන්නේ මෙම ශාසනික බ්‍රහ්මචර්යාව ම ය. එබැවින් 'බ්‍රහ්මචර්යාව ප්‍රකාශ කරති' යන්නෙන් උන්වහන්සේ මුල, මැද, අග කල්‍යාණ වූ... අර්ථ සහිත, ව්‍යඤ්ජන සහිත, පරිපූර්ණ, පරිශුද්ධ වූ ධර්මය දේශනා කරන බවත්, එසේ දේශනා කරමින් ත්‍රිවිධ ශික්ෂාවෙන් යුත් මුළු ශාසනය නම් වූ බ්‍රහ්මචර්යාව පැහැදිලි කරන බවත් අර්ථය දත යුතුය. 'බ්‍රහ්මචරිය' යනු ශ්‍රේෂ්ඨ අර්ථයෙන් 'බ්‍රහ්ම' වූ හැසිරීමයි. එනම් බුද්ධාදී උත්තමයන්ගේ හැසිරීම යැයි අර්ථ ගැන්වේ.

191. Taṃ dhammanti taṃ vuttappakārasampadaṃ dhammaṃ. Suṇāti gahapati vāti kasmā paṭhamaṃ gahapatiṃ niddisati? Nihatamānattā, ussannattā ca. Yebhuyyena hi khattiyakulato pabbajitā jātiṃ nissāya mānaṃ karonti. Brāhmaṇakulā pabbajitā mante nissāya mānaṃ karonti. Hīnajaccakulā pabbajitā attano attano vijātitāya patiṭṭhātuṃ na sakkonti. Gahapatidārakā pana kacchehi sedaṃ muñcantehi piṭṭhiyā loṇaṃ pupphamānāya bhūmiṃ kasitvā tādisassa mānassa abhāvato nihatamānadappā honti. Te pabbajitvā mānaṃ vā dappaṃ vā akatvā yathābalaṃ sakalabuddhavacanaṃ uggahetvā vipassanāya kammaṃ karontā sakkonti arahatte patiṭṭhātuṃ. Itarehi ca kulehi nikkhamitvā pabbajitā nāma na bahukā, gahapatikāva bahukā. Iti nihatamānattā ussannattā ca paṭhamaṃ gahapatiṃ niddisatīti.

191. ඒ ධර්මය යනු ඉහත සඳහන් කළ ප්‍රභේදයන්ගෙන් හා ගුණයන්ගෙන් සම්පූර්ණ වූ ඒ ධර්මයයි. 'ගෘහපතියෙක් ඒ ධර්මය අසයි' යන්නෙහි ඇයි පළමුවෙන්ම ගෘහපතියා ගැන සඳහන් කරන්නේ? ඔහුගේ මානය මර්දනය වී ඇති බැවින් සහ (ගෘහපතියන්) බහුලව සිටින බැවින් පළමුව ගෘහපතියා ගැන සඳහන් කරයි. මන්ද යත්, සාමාන්‍යයෙන් ක්ෂත්‍රිය කුලවලින් නික්ම පැවිදි වූවෝ තමන්ගේ ජාතිය (උපත) නිසාවෙන් මානය ඇති කරගනිති. බ්‍රාහ්මණ කුලයෙන් නික්ම පැවිදි වූවෝ තමන්ගේ මන්ත්‍ර (වේද ශාස්ත්‍ර) නිසාවෙන් මානය ඇති කරගනිති. හීන ජාති ඇති කුලවලින් නික්ම පැවිදි වූවෝ තමන්ගේ ඒ විෂම ජාති ස්වභාවය නිසා (සීලයේ හෝ මාර්ග ඵල අවබෝධයේ) ස්ථාවර වීමට අපොහොසත් වෙති. එහෙත් ගෘහපති දරුවෝ කිහිලිවලින් දාඩිය වැගිරෙමින්, පිට මත ලුණු පිපෙන (ලුණු පැල්ලම් ඇති වන) තරමට වෙහෙසෙමින් පොළොව සීසා වැඩ කිරීම නිසා එවැනි (ජාති මාන හෝ මන්ත්‍ර මාන වැනි) මානයන් නැති හෙයින් මර්දනය කළ මානයක් හා උඩඟුකමක් ඇත්තෝ වෙති. ඔවුහු පැවිදි වී මානයක් හෝ උඩඟුකමක් ඇති කර නොගෙන, තම ශක්ති පමණින් සියලු බුද්ධ වචනය උගෙන විදර්ශනා වඩා රහත් භාවයෙහි පිහිටීමට සමත් වෙති. තවද, සෙසු කුලවලින් නික්ම පැවිදි වූවන් සංඛ්‍යාවෙන් බොහෝ නොවේ; ගෘහපති කුලයෙන් පැවිදි වූවෝම බහුල වෙති. මෙසේ මානය මර්දනය වී ඇති බැවින් හා සංඛ්‍යාවෙන් වැඩි බැවින් පළමුව ගෘහපතියා ගැන සඳහන් කරනු ලැබේ.

Aññatarasmiṃ vāti itaresaṃ vā kulānaṃ aññatarasmiṃ. Paccājātoti patijāto. Tathāgate saddhaṃ paṭilabhatīti parisuddhaṃ dhammaṃ sutvā dhammassāmimhi tathāgate – ‘‘sammāsambuddho vata so bhagavā’’ti saddhaṃ paṭilabhati. Iti paṭisañcikkhatīti evaṃ paccavekkhati. Sambādho gharāvāsoti sacepi saṭṭhihatthe ghare yojanasatantarepi vā dve jāyampatikā vasanti, tathāpi nesaṃ sakiñcanasapalibodhaṭṭhena gharāvāso sambādhoyeva. Rajopathoti rāgarajādīnaṃ uṭṭhānaṭṭhānanti mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Āgamanapathotipi vadanti. Alagganaṭṭhena abbhokāso viyāti abbhokāso. Pabbajito hi kūṭāgāraratanapāsādadevavimānādīsu pihitadvāravātapānesu paṭicchannesu vasantopi neva laggati, na sajjati, na bajjhati. Tena vuttaṃ – ‘‘abbhokāso pabbajjā’’ti. Api ca sambādho gharāvāso kusalakiriyāya okāsābhāvato. Rajopatho asaṃvutasaṅkāraṭṭhānaṃ viya rajānaṃ kilesarajānaṃ sannipātaṭṭhānato. Abbhokāso pabbajjā kusalakiriyāya yathāsukhaṃ okāsasabbhāvato.

'වෙනත් කුලයක හෝ' යනු අනෙක් කුලයන් අතරින් යම්කිසි එක් කුලයක යන්නයි. 'පච්චාජාතො' යනු උපන් තැනැත්තායි. 'තථාගතයන් වහන්සේ කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාව ලබයි' යනු පිරිසිදු ධර්මය අසා ධර්මයේ ස්වාමියා වූ තථාගතයන් වහන්සේ කෙරෙහි, 'ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒකාන්තයෙන්ම සම්මා සම්බුද්ධයහ' යන ශ්‍රද්ධාව ඇති කරගැනීමයි. 'මෙසේ නුවණින් සලකයි' යනු මෙසේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරයි යන්නයි. 'ගිහිගෙය පීඩාකාරී (සම්බාධ සහිත) තැනකි' යනු, සැට රියන් විශාල ගෙයක හෝ යොදුන් සියයක දුරින් වුවද අඹුසැමියන් දෙදෙනෙකු වෙසෙයි නම්, ඔවුන්ට ඇති වස්තු සහ කෙලෙස් බාධාවන් නිසා ගිහිගෙය පීඩාකාරී මය. 'රජෝපථ' යනු රාගාදී කෙලෙස් නමැති දූවිලි හටගන්නා ස්ථානය බව මහා අටුවාවෙහි සඳහන් වේ. එය කෙලෙස් පැමිණෙන මාර්ගය යැයි ද කියති. කිසිවකට නොඇලෙන ස්වභාවය නිසා පැවිද්ද එළිමහනක් බඳුය. පැවිදි වූ තැනැත්තා සඳලු තල, රත්න ප්‍රාසාද හෝ දිව්‍ය විමන් වැනි වසා ඇති දොරජනෙල් සහිත ආවරණය වූ තැන්වල විසුවද එහි නොඇලෙයි, නොබැඳෙයි. එබැවින් 'පැවිද්ද එළිමහනක් වැනිය'යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක. තවද ගිහිගෙය පීඩාකාරී වන්නේ කුසල් කිරීමට අවකාශයක් නැති බැවිනි. එය ආවරණය නොකළ කුණු දමන තැනකට දූවිලි එකතු වන්නා සේ කෙලෙස් දූවිලි රැස්වන ස්ථානයකි. පැවිද්ද එළිමහනක් බඳු වන්නේ කැමති පරිදි කුසල් කිරීමට අවස්ථාව ලැබෙන බැවිනි.

Nayidaṃ [Pg.163] sukaraṃ…pe… pabbajeyyanti etthāyaṃ saṅkhepakathā, yadetaṃ sikkhattayabrahmacariyaṃ ekampi divasaṃ akhaṇḍaṃ katvā carimakacittaṃ pāpetabbatāya ekantaparipuṇṇaṃ, caritabbaṃ ekadivasampi ca kilesamalena amalīnaṃ katvā carimakacittaṃ pāpetabbatāya ekantaparisuddhaṃ. Saṅkhalikhitanti likhitasaṅkhasadisaṃ dhotasaṅkhasappaṭibhāgaṃ caritabbaṃ. Idaṃ na sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā agāramajjhe vasantena ekantaparipuṇṇaṃ…pe… carituṃ, yaṃnūnāhaṃ kese ca massuñca ohāretvā kasāyarasapītatāya kāsāyāni brahmacariyaṃ carantānaṃ anucchavikāni vatthāni acchādetvā paridahitvā agārasmā nikkhamitvā anagāriyaṃ pabbajeyyanti. Ettha ca yasmā agārassa hitaṃ kasivāṇijjādikammaṃ agāriyanti vuccati, tañca pabbajjāya natthi, tasmā pabbajjā anagāriyanti ñātabbā, taṃ anagāriyaṃ. Pabbajeyyanti paṭipajjeyyaṃ.

'මෙය (ගිහිගෙයි වසන්නෙකුට) ලෙහෙසි නොවේ...' යනාදී පාඨයෙහි සංක්ෂිප්ත අදහස මෙයයි: යම් මේ ශික්ෂාත්‍රය සංඛ්‍යාත බ්‍රහ්මචරියාවක් ඇද්ද, එය එක් දිනක් හෝ නොකඩවා පවත්වා අවසාන සිත (චුති සිත) දක්වා ගෙන යා යුතු බැවින් ඒකාන්තයෙන්ම සම්පූර්ණව හැසිරිය යුතුය. එක් දිනක් හෝ කෙලෙස් කිලුටක් නොමැතිව පවත්වා අවසාන සිත දක්වා ගෙන යා යුතු බැවින් ඒකාන්තයෙන්ම පිරිසිදුව හැසිරිය යුතුය. 'සංඛලිඛිතං' යනු මැද පිරිසිදු කළ හක්ගෙඩියක් මෙන් ඉතා පිරිසිදුව හැසිරිය යුතුය යන්නයි. ගිහිගෙයි වසන්නෙකුට මෙය ඒකාන්තයෙන්ම සම්පූර්ණව හැසිරීමට පහසු නැත. එබැවින් 'මම කෙස් රවුල් බා, කසාය වස්ත්‍ර (සිවුරු) හැඳ, ගිහිගෙයින් නික්ම පැවිදි වන්නේ නම් මැනවි'යි ඔහු සිතයි. මෙහි ගිහිගෙයට හිතකර වූ ගොවිතැන, වෙළඳාම වැනි කටයුතු 'ආගාරිය' ලෙස හැඳින්වේ. පැවිද්දෙහි එවැනි දෑ නැති බැවින් එය 'අනාගාරිය' (ගිහි කටයුතු රහිත පැවිද්ද) ලෙස දත යුතුය. 'පැවිදි වන්නෙමි' යනු ඒ මඟට පිළිපදින්නෙමි යන්නයි.

192-193. Appaṃ vāti sahassato heṭṭhā bhogakkhandho appo nāma hoti, sahassato paṭṭhāya mahā. Ābandhanaṭṭhena ñātiyeva ñātiparivaṭṭo. Sopi vīsatiyā heṭṭhā appo nāma hoti, vīsatiyā paṭṭhāya mahā. Pātimokkhasaṃvarasaṃvutoti pātimokkhasaṃvarena samannāgato. Ācāragocarasampannoti ācārena ceva gocarena ca sampanno. Aṇumattesūti appamattakesu. Vajjesūti akusaladhammesu. Bhayadassāvīti bhayadassī. Samādāyāti sammā ādiyitvā. Sikkhati sikkhāpadesūti sikkhāpadesu taṃ taṃ sikkhāpadaṃ samādiyitvā sikkhati. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimagge vutto.

192-193. 'ස්වල්ප වූ හෝ' යනු කහවණු දහසකට අඩු වස්තු ප්‍රමාණයයි; දහසින් මතු මහා භෝග සම්පත් වේ. බැඳීම් ඇති කරන බැවින් නෑයන්ව 'ඤාතිපරිවට්ට' (නෑ පිරිවර) යැයි කියනු ලැබේ. එයද විසි දෙනෙකුට අඩු නම් ස්වල්පයකි, විස්සෙන් මතු නම් මහා පිරිසකි. 'පාතිමොක්ඛ සංවරයෙන් සංවර වූයේ' යනු ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර සීලයෙන් යුක්ත වූයේ යන්නයි. 'ආචාර ගෝචර සම්පන්න' යනු යහපත් පැවැත්මෙන් හා ඇසුරු කළ යුතු නිවැරදි ස්ථානයන්ගෙන් යුක්ත වූයේ යන්නයි. 'අණුමාත්‍ර වූ' යනු ඉතා සුළු වූ දේවල්ය. 'වජ්ජේසු' යනු අකුසල ධර්මයන්හිය. 'භයදස්සාවී' යනු (ඒවායෙහි) බිය දකින සුළු බවයි. 'සමාදාය' යනු මැනවින් පිළිගෙන යන්නයි. 'ශික්ෂාපදයන්හි හික්මෙයි' යනු ඒ ඒ ශික්ෂා පදයන් සමාදන් වී හික්මෙයි යන්නයි. මෙය මෙහි සංක්ෂිප්තයයි; මෙහි විස්තරය විසුද්ධි මාර්ගයෙහි පවසා ඇත.

Kāyakammavacīkammena samannāgato kusalena parisuddhājīvoti ettha ācāragocaraggahaṇeneva ca kusale kāyakammavacīkamme gahitepi yasmā idaṃ ājīvapārisuddhisīlaṃ nāma na ākāse vā rukkhaggādīsu vā uppajjati, kāyavacīdvāresuyeva pana uppajjati; tasmā tassa uppattidvāradassanatthaṃ kāyakammavacīkammena samannāgato kusalenāti vuttaṃ. Yasmā pana tena samannāgato, tasmā parisuddhājīvo. Samaṇamuṇḍikaputtasuttantavasena (ma. ni. 2.260) vā evaṃ vuttaṃ. Tattha hi ‘‘katame ca, thapati, kusalā sīlā? Kusalaṃ [Pg.164] kāyakammaṃ, kusalaṃ vacīkammaṃ, parisuddhaṃ ājīvampi kho ahaṃ thapati sīlasmiṃ vadāmī’’ti vuttaṃ. Yasmā pana tena samannāgato, tasmā parisuddhājīvoti veditabbo.

'කුසල වූ කාය කර්මයෙන් හා වාග් කර්මයෙන් යුක්ත වූයේ පිරිසිදු ආජීව ඇත්තෙකි' යන මෙහි, 'ආචාර ගෝචර' යන්නෙන්ම කුසල කාය කර්ම හා වාග් කර්ම ඇතුළත් වුවද, ආජීව පාරිශුද්ධි සීලය යනු අහසේ හෝ ගස් අග හටගන්නක් නොව, කාය වාග් ද්වාරයන්හිම හටගන්නා බැවින්, එය උපදින ද්වාරයන් පෙන්වීම සඳහා 'කුසල වූ කාය කර්මයෙන් හා වාග් කර්මයෙන් යුක්ත වූයේ' යැයි වදාරන ලදී. යම් හෙයකින් එයින් යුක්ත වේද, එබැවින් ඔහු පිරිසිදු ආජීව ඇත්තෙකි. සමණමුණ්ඩිකපුත්ත සූත්‍රයට අනුව ද මෙසේ පවසන ලදී. එහි 'ස්ථපතිය, කුසල සීලයන් කවරේද? කුසල කාය කර්මය, කුසල වාග් කර්මය සහ පිරිසිදු ආජීවය ද මම සීලයෙහිලා හඳුන්වමි'යි වදාරා ඇත. එබැවින් එමගින් යුක්ත වූ තැනැත්තා පිරිසිදු ආජීව ඇත්තෙකු ලෙස දත යුතුය.

Sīlasampannoti brahmajāle vuttena tividhena sīlena samannāgato hoti. Indriyesu guttadvāroti manacchaṭṭhesu indriyesu pihitadvāro hoti. Satisampajaññena samannāgatoti abhikkante paṭikkantetiādīsu sattasu ṭhānesu satiyā ceva sampajaññena ca samannāgato hoti. Santuṭṭhoti catūsu paccayesu tividhena santosena santuṭṭho hoti.

'සීල සම්පන්න වූයේ' යනු බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රයෙහි වදාළ පරිදි තෙවැදෑරුම් සීලයෙන් යුක්ත වූයේ යන්නයි. 'ඉන්ද්‍රියයන්හි පියවූ දොරටු ඇත්තේ' යනු මනස සයවැන්න කොට ඇති ඉන්ද්‍රියයන් හයෙහි සංවර වූ දොරටු ඇත්තෙකු වීමයි. 'සතිසම්පජඤ්ඤයෙන් යුක්ත වූයේ' යනු ඉදිරියට යෑමේදී හා ආපසු ඒමේදී ආදී අවස්ථා හතකදී සිහියෙන් හා නුවණින් යුක්ත වීමයි. 'සන්තෘප්ත වූයේ' යනු සිව්පසයෙහි තෙවැදෑරුම් සතුටින් සතුටු වූයේ යන්නයි.

Cūḷasīlavaṇṇanā

චූළසීල වර්ණනාව (කුඩා සීලය පිළිබඳ විස්තරය)

194-211. Evaṃ mātikaṃ nikkhipitvā anupubbena bhājento ‘‘kathañca, mahārāja, bhikkhu sīlasampanno hotī’’tiādimāha. Tattha idampissa hoti sīlasminti idampi assa bhikkhuno pāṇātipātā veramaṇi sīlasmiṃ ekaṃ sīlaṃ hotīti attho. Paccattavacanatthe vā etaṃ bhummaṃ. Mahāaṭṭhakathāyañhi idampi tassa samaṇassa sīlanti ayameva attho vutto. Sesaṃ brahmajāle vuttanayeneva veditabbaṃ. Idamassa hoti sīlasminti idaṃ assa sīlaṃ hotīti attho.

194-211. මෙසේ මාතෘකාව තබා අනුපිළිවෙලින් විස්තර කරමින් 'මහරජ, කෙසේ නම් මහණෙක් සීල සම්පන්න වේද' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'මෙයද ඔහුගේ සීලයෙහි වෙයි' යනු, මේ ප්‍රාණාඝාතයෙන් වැළකීම ද ඒ භික්ෂුවගේ සීල සමූහයෙහි එක් සීලයකි යන්න අදහසයි. නැතහොත් එහි ඇති සප්තමී විභක්තිය ප්‍රථමා විභක්තියේ අර්ථයෙහි යෙදී ඇත. මහා අටුවාවෙහිද 'මෙයද ඒ ශ්‍රමණයන්ගේ සීලය වේ' යැයි මේ ප්‍රථමා විභක්ති අර්ථයම දක්වා ඇත. ඉතිරි කොටස බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රයෙහි විස්තර කළ ක්‍රමයටම දත යුතුය. 'මෙය ඔහුගේ සීලයෙහි වෙයි' යනු 'මෙය ඔහුගේ සීලය වේ' යන්න අර්ථයයි.

212. Na kutoci bhayaṃ samanupassati, yadidaṃ sīlasaṃvaratoti yāni asaṃvaramūlakāni bhayāni uppajjanti, tesu yaṃ idaṃ bhayaṃ sīlasaṃvarato bhaveyya, taṃ kutoci ekasaṃvaratopi na samanupassati. Kasmā? Saṃvarato asaṃvaramūlakassa bhayassa abhāvā. Muddhābhisittoti yathāvidhānavihitena khattiyābhisekena muddhani avasitto. Yadidaṃ paccatthikatoti yaṃ kutoci ekapaccatthikatopi bhayaṃ bhaveyya, taṃ na samanupassati. Kasmā? Yasmā nihatapaccāmitto. Ajjhattanti niyakajjhattaṃ, attano santāneti attho. Anavajjasukhanti anavajjaṃ aninditaṃ kusalaṃ sīlapadaṭṭhānehi avippaṭisārapāmojjapītipassaddhidhammehi pariggahitaṃ kāyikacetasikasukhaṃ paṭisaṃvedeti. Evaṃ kho, mahārāja, bhikkhu sīlasampanno hotīti evaṃ nirantaraṃ vitthāretvā dassitena tividhena sīlena samannāgato bhikkhu sīlasampanno nāma hotīti sīlakathaṃ niṭṭhāpesi.

212. සීල සංවරය හේතුවෙන් කිසිදු බියක් ඔහු නොදකියි යන්නෙහි අර්ථය නම්, අසංවරය මුල් කරගෙන හටගන්නා යම් බියක් (තමා විසින්ම තමාට දොස් නගා ගැනීම, අනුන් දොස් නැගීම, දඬුවම් ලැබීම හා දුගතියට පත්වීම වැනි බිය) ඇද්ද, සීල සංවරයෙහි පිහිටි තැනැත්තා හට ඒ කිසිදු බියක් ඇති නොවේ. ඒ මන්ද යත්? සීල සංවරය පවතින කල්හි අසංවරය මුල් කරගත් බිය ඇති නොවන බැවිනි. 'මුද්ධෘභිසික්ත' යනු විධිමත් පරිදි පමුණුවන ලද ක්‍ෂත්‍රිය අභිෂේකයෙන් හිස මත අභිෂේක කරන ලද රජු ය. 'පච්චත්ථිකතෝ' යන්නෙන් අදහස් කරනුයේ කිසියම් එක් සතුරෙකුගෙන් පවා ඇතිවිය හැකි යම් බියක් ඇද්ද, ඔහු එය නොදකියි. ඒ මන්ද යත්? ඔහු සතුරන් පරාජය කර ඇති බැවිනි. 'අජ්ඣත්තං' යනු තමා තුළම වූ, තමාගේ සන්තානයෙහි වූ යන අර්ථයයි. 'අනවජ්ජසුඛං' යනු නිවැරදි වූ, නුවණැත්තන් විසින් ගර්හා නොකරන ලද, කුසල් සහගත වූ, ශීලය පදට්ඨාන කොට ඇති විපිළිසර නොවීම, ප්‍රමෝදය, පීතිය හා පස්සද්ධිය යන ධර්මයන්ගෙන් පිරිවරා ගත් කායික හා චෛතසික සැපය විඳියි යන්නයි. "මහරජ, මෙසේ මහණතෙම ශීලසම්පන්න වෙයි" යනු මෙසේ අඛණ්ඩව විස්තර කරන ලද ත්‍රිවිධ ශීලයෙන් යුක්ත වූ මහණතෙම ශීලසම්පන්න නම් වෙයි යනුවෙන් ශීල කථාව නිම කරන ලදී.

Indriyasaṃvarakathā

ඉන්ද්‍රිය සංවර කථාව

213. Indriyesu [Pg.165] guttadvārabhājanīye cakkhunā rūpanti ayaṃ cakkhusaddo katthaci buddhacakkhumhi vattati, yathāha – ‘‘buddhacakkhunā lokaṃ volokesī’’ti (mahāva. 9). Katthaci sabbaññutaññāṇasaṅkhāte samantacakkhumhi, yathāha – ‘‘tathūpamaṃ dhammamayaṃ, sumedha, pāsādamāruyha samantacakkhū’’ti (mahāva. 8). Katthaci dhammacakkhumhi ‘‘virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādī’’ti (mahāva. 16) hi ettha ariyamaggattayapaññā. ‘‘Cakkhuṃ udapādi ñāṇaṃ udapādī’’ti (mahāva. 15) ettha pubbenivāsādiñāṇaṃ paññācakkhūti vuccati. ‘‘Dibbena cakkhunā’’ti (ma. ni. 1.284) āgataṭṭhānesu dibbacakkhumhi vattati. ‘‘Cakkhuñca paṭicca rūpe cā’’ti ettha pasādacakkhumhi vattati. Idha panāyaṃ pasādacakkhuvohārena cakkhuviññāṇe vattati, tasmā cakkhuviññāṇena rūpaṃ disvāti ayametthattho. Sesapadesu yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ visuddhimagge vuttaṃ. Abyāsekasukhanti kilesabyāsekavirahitattā abyāsekaṃ asammissaṃ parisuddhaṃ adhicittasukhaṃ paṭisaṃvedetīti.

213. ඉන්ද්‍රියයන්හි ගුප්ත ද්වාර ඇති බව දැක්වෙන කොටසෙහි 'ඇසින් රූපයක් දැක' (චක්ඛුනා රූපං) යන්නෙහි මෙම 'චක්ඛු' ශබ්දය සමහර තැන්වල 'බුද්ධ චක්ෂුස' (බුදු ඇස) යන අර්ථයෙහි වැටේ. "බුදු ඇසින් ලොව බැලීය" යනාදී තැන්වල මෙනි. සමහර තැන්වල සර්වඥතාඥානය යනුවෙන් හැඳින්වෙන 'සමන්ත චක්ෂුස' (සමතැස්) යන අර්ථයෙහි වැටේ. "සමතැස් ඇත්තාවූ බුදුරජාණන් වහන්ස, ධර්මමය ප්‍රාසාදයට නැග..." යනාදී තැන්වල මෙනි. සමහර තැන්වල 'ධර්ම චක්ෂුස' යන අර්ථයෙහි වැටේ. "විරජ වූ වීතමල වූ ධර්ම චක්ෂුස පහළ විය" යන මෙහි පහළ මග තෙරැණුවල ප්‍රඥාව ධර්ම චක්ෂුස නම් වේ. "චක්ෂුස පහළ විය, ඥානය පහළ විය" යන මෙහි පූර්වෙනිවාසනුස්මෘති ආදී ඥාන 'ප්‍රඥා චක්ෂුස' නම් වේ. "දිව්‍ය චක්ෂුසින්" යනාදී වශයෙන් පැමිණෙන තැන්වල 'දිව්‍ය චක්ෂුස' යන අර්ථයෙහි වැටේ. "ඇසත් රූපයත් නිසා" යන මෙහි 'ප්‍රසාද චක්ෂුස' (ඇස) යන අර්ථයෙහි වැටේ. මෙහිදී නම් ප්‍රසාද චක්ෂුස යන ව්‍යවහාරයෙන් 'චක්ඛු විඤ්ඤාණය' (ඇස පිළිබඳ විඤ්ඤාණය) යන අර්ථයෙහි වැටේ. එබැවින් ඇස පිළිබඳ විඤ්ඤාණයෙන් රූපයක් දැක යනු මෙහි අර්ථයයි. ඉතිරි පදවල කිවයුතු යමක් ඇද්ද, ඒ සියල්ල විසුද්ධි මාර්ගයෙහි පවසා ඇත. 'අබ්‍යාසේක සුඛං' යනු කෙලෙස් වැගිරීම්වලින් තොර බැවින්, කෙලෙස් මිශ්‍ර නොවූ පිරිසිදු අධිචිත්ත සුඛය (සමාධි සැපය) විඳියි යන්නයි.

Satisampajaññakathā

සතිසම්පජඤ්ඤ කථාව

214. Satisampajaññabhājanīyamhi abhikkante paṭikkanteti ettha tāva abhikkantaṃ vuccati gamanaṃ, paṭikkantaṃ nivattanaṃ, tadubhayampi catūsu iriyāpathesu labbhati. Gamane tāva purato kāyaṃ abhiharanto abhikkamati nāma. Paṭinivattanto paṭikkamati nāma. Ṭhānepi ṭhitakova kāyaṃ purato onāmento abhikkamati nāma, pacchato apanāmento paṭikkamati nāma. Nisajjāya nisinnakova āsanassa purimaaṅgābhimukho saṃsaranto abhikkamati nāma, pacchimaaṅgapadesaṃ paccāsaṃsaranto paṭikkamati nāma. Nipajjanepi eseva nayo.

214. සතිසම්පජඤ්ඤය බෙදා දක්වන කොටසෙහි 'ඉදිරියට යෑමේදී හා ආපසු හැරීමේදී' (අභික්කන්තේ පටික්කන්තේ) යන්නෙහි මුලින්ම 'අභික්කන්ත' යනු ඉදිරියට යෑමයි, 'පටික්කන්ත' යනු ආපසු හැරීමයි. ඒ දෙකම සතර ඉරියව්වලදීම ලැබේ. යෑමේදී මුලින්ම ඉදිරියට කය මෙහෙයවන්නා ඉදිරියට යන්නා (අභික්කමති) නම් වේ. ආපසු හැරෙන්නා ආපසු එන්නා (පටික්කමති) නම් වේ. සිටගෙන සිටින විට පවා සිටගෙනම කය ඉදිරියට නමන්නා ඉදිරියට යන්නා නම් වේ, පසුපසට නමන්නා ආපසු එන්නා නම් වේ. හිඳගෙන සිටින විට, අසුනෙහි ඉදිරි කොටස දෙසට කය මෙහෙයවන්නා ඉදිරියට යන්නා නම් වේ, අසුනෙහි පසුපස කොටස දෙසට කය මෙහෙයවන්නා ආපසු එන්නා නම් වේ. වැතිර සිටීමේදී ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

Sampajānakārī hotīti sampajaññena sabbakiccakārī. Sampajaññameva vā kārī. So hi abhikkantādīsu sampajaññaṃ karoteva. Na katthaci sampajaññavirahito hoti. Tattha sātthakasampajaññaṃ, sappāyasampajaññaṃ, gocarasampajaññaṃ asammohasampajaññanti catubbidhaṃ sampajaññaṃ. Tattha abhikkamanacitte uppanne cittavaseneva agantvā – ‘‘kinnu me ettha gatena attho atthi natthī’’ti atthānatthaṃ pariggahetvā atthapariggaṇhanaṃ sātthakasampajaññaṃ. Tattha [Pg.166] ca atthoti cetiyadassanabodhisaṅghatheraasubhadassanādivasena dhammato vuḍḍhi. Cetiyaṃ vā bodhiṃ vā disvāpi hi buddhārammaṇaṃ, saṅghadassanena saṅghārammaṇaṃ, pītiṃ uppādetvā tadeva khayavayato sammasanto arahattaṃ pāpuṇāti. There disvā tesaṃ ovāde patiṭṭhāya, asubhaṃ disvā tattha paṭhamajjhānaṃ uppādetvā tadeva khayavayato sammasanto arahattaṃ pāpuṇāti. Tasmā etesaṃ dassanaṃ sātthakanti vuttaṃ. Keci pana āmisatopi vuḍḍhi atthoyeva, taṃ nissāya brahmacariyānuggahāya paṭipannattāti vadanti.

'සම්පජානකාරී හෝති' යනු සම්පජඤ්ඤයෙන් (මනා නුවණින්) සියලු කටයුතු කරන්නෙකු වීමයි. නැතහොත් සම්පජඤ්ඤයම ක්‍රියාවක් කොට ඇත්තෙකු වීමයි. ඔහු ඉදිරියට යෑම ආදී කටයුතුවලදී සම්පජඤ්ඤයම කරයි. කිසිම තැනක සම්පජඤ්ඤයෙන් තොර නොවේ. එහි සාත්ථක සම්පජඤ්ඤය, සප්පාය සම්පජඤ්ඤය, ගෝචර සම්පජඤ්ඤය හා අසම්මෝහ සම්පජඤ්ඤය යැයි සතර වැදෑරුම් සම්පජඤ්ඤයකි. එහිදී ඉදිරියට යෑමේ සිතක් ඇති වූ විට, සිතේ වේගයටම නොගොස් "මෙහි යෑමෙන් මට ඇති ප්‍රයෝජනය කිම? ප්‍රයෝජනයක් ඇද්ද නැද්ද?" යනුවෙන් ප්‍රයෝජනය හා අප්‍රයෝජනය පිරික්සා ප්‍රයෝජනය වටහා ගැනීම 'සාත්ථක සම්පජඤ්ඤය' නම් වේ. එහි ප්‍රයෝජනය (අත්ථ) යනු චෛත්‍ය වැඳීම, බෝධි වන්දනාව, සංඝයා දැකීම, මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේලා දැකීම, අසුභය බැලීම ආදිය මගින් ධර්මානුකූලව දියුණුවක් ඇති වීමයි. චෛත්‍යයක් හෝ බෝධියක් දැකීමෙන් බුද්ධාරම්මණ ප්‍රීතිය උපදවාගෙන, එම ප්‍රීතියම ක්ෂය වීම හා වැය වීම් වශයෙන් විදර්ශනා වඩා රහත් බවට පත් විය හැකිය. ස්ථවිරයන් දැක ඔවුන්ගේ අවවාදයෙහි පිහිටා, අසුභය දැක එහි ප්‍රථම ධ්‍යානය උපදවා, එම ධ්‍යානයම ක්ෂය වැය වශයෙන් විදර්ශනා වඩා රහත් බවට පත් විය හැකිය. එබැවින් මේවා දැකීම ප්‍රයෝජනවත් (සාත්ථක) යැයි පවසන ලදී. සමහරුන් පවසනුයේ ආමිසය (සිව්පසය) නිසා සිදුවන දියුණුව ද ප්‍රයෝජනයක්ම බවයි, මන්ද එය නිශ්‍රය කරගෙන බ්‍රහ්මචර්යාව පවත්වාගෙන යෑමට පිළිපන් බැවිනි.

Tasmiṃ pana gamane sappāyāsappāyaṃ pariggahetvā sappāyapariggaṇhanaṃ sappāyasampajaññaṃ. Seyyathidaṃ – cetiyadassanaṃ tāva sātthakaṃ, sace pana cetiyassa mahāpūjāya dasadvādasayojanantare parisā sannipatanti, attano vibhavānurūpā itthiyopi purisāpi alaṅkatapaṭiyattā cittakammarūpakāni viya sañcaranti. Tatra cassa iṭṭhe ārammaṇe lobho hoti, aniṭṭhe paṭigho, asamapekkhane moho uppajjati, kāyasaṃsaggāpattiṃ vā āpajjati. Jīvitabrahmacariyānaṃ vā antarāyo hoti, evaṃ taṃ ṭhānaṃ asappāyaṃ hoti. Vuttappakāraantarāyābhāve sappāyaṃ. Bodhidassanepi eseva nayo. Saṅghadassanampi sātthaṃ. Sace pana antogāme mahāmaṇḍapaṃ kāretvā sabbarattiṃ dhammassavanaṃ karontesu manussesu vuttappakāreneva janasannipāto ceva antarāyo ca hoti, evaṃ taṃ ṭhānaṃ asappāyaṃ hoti. Antarāyābhāve sappāyaṃ. Mahāparisaparivārānaṃ therānaṃ dassanepi eseva nayo.

එම ගමනේදී සුදුසු නුසුදුසු බව පිරික්සා සුදුසු බව වටහා ගැනීම 'සප්පාය සම්පජඤ්ඤය' නම් වේ. එය මෙසේය - චෛත්‍ය වැඳීම සාත්ථක වුවද, යම් හෙයකින් චෛත්‍යයක මහා පූජාවක් පැවැත්වෙන විට යොදුන් දහයක් දොළහක් ඇතුළත මහජනයා රැස් වන්නේ නම්, තම වත්කමට අනුව සැරසී පැමිණි ස්ත්‍රී පුරුෂයන් සිත්තම් කළ රූප මෙන් හැසිරෙන්නේ නම්, එහිදී ඒ භික්ෂුවට ඉෂ්ට අරමුණෙහි ලෝභය, අනිෂ්ට අරමුණෙහි පටිඝය හා මැදහත් නොවී බැලීමේදී මෝහය ඇතිවිය හැකිය. කායසංසග්ගාපත්තියට පවා පත්විය හැකිය. ජීවිතයට හෝ බ්‍රහ්මචර්යාවට අන්තරාය විය හැකිය. එවැනි විටෙක එම ස්ථානය අසප්පාය (නුසුදුසු) වේ. පවසන ලද අන්තරායන් නොමැති විට සප්පාය වේ. බෝධි වන්දනාවෙහිදී ද මෙම ක්‍රමයම වේ. සංඝයා දැකීම ද සාත්ථක වුවත්, යම් හෙයකින් ගම ඇතුළත මහා මණ්ඩප කරවා මුළු රැයක් තිස්සේ ධර්ම ශ්‍රවණය කරවන විට මිනිසුන් අතර පවසන ලද ආකාරයටම ජන සමූහයා රැස් වීම හා අන්තරායන් පවතී නම්, එවැනි විටෙක එම ස්ථානය අසප්පාය වේ. අන්තරාය නැති විට සප්පාය වේ. මහා පිරිවර ඇති ස්ථවිරයන් වහන්සේලා දැකීමේදී ද මෙම ක්‍රමයම වේ.

Asubhadassanampi sātthaṃ, tadatthadīpanatthañca idaṃ vatthu – eko kira daharabhikkhu sāmaṇeraṃ gahetvā dantakaṭṭhatthāya gato. Sāmaṇero maggā okkamitvā purato gacchanto asubhaṃ disvā paṭhamajjhānaṃ nibbattetvā tadeva pādakaṃ katvā saṅkhāre sammasanto tīṇi phalāni sacchikatvā uparimaggatthāya kammaṭṭhānaṃ pariggahetvā aṭṭhāsi. Daharo taṃ apassanto sāmaṇerāti pakkosi. So ‘mayā pabbajitadivasato paṭṭhāya bhikkhunā saddhiṃ dve kathā nāma na kathitapubbā. Aññasmimpi divase upari visesaṃ nibbattessāmī’ti cintetvā kiṃ, bhanteti paṭivacanamadāsi. ‘Ehī’ti ca vutte ekavacaneneva āgantvā, ‘bhante, iminā tāva maggeneva gantvā mayā ṭhitokāse muhuttaṃ [Pg.167] puratthābhimukho ṭhatvā olokethā’ti āha. So tathā katvā tena pattavisesameva pāpuṇi. Evaṃ ekaṃ asubhaṃ dvinnaṃ janānaṃ atthāya jātaṃ. Evaṃ sātthampi panetaṃ purisassa mātugāmāsubhaṃ asappāyaṃ, mātugāmassa ca purisāsubhaṃ asappāyaṃ, sabhāgameva sappāyanti evaṃ sappāyapariggaṇhanaṃ sappāyasampajaññaṃ nāma.

අසුභ භාවනාව ද ප්‍රයෝජන සහිත ය. ඒ බව පැහැදිලි කිරීමට මේ කතා පුවතයි: එක්තරා තරුණ භික්ෂුවක් සාමණේර නමක ද කැටුව දැහැටි දඬු සොයා වැඩියහ. සාමණේරයන් වහන්සේ මාර්ගයෙන් ඉවතට ගොස් ඉදිරියට වඩිනා විට අසුභයක් (මළ සිරුරක්) දැක ප්‍රථම ධ්‍යානය උපදවා, එයම පාදක කරගෙන සංස්කාරයන් විමසා (සම්මර්ශනය කොට) අනාගාමී ඵලය දක්වා වූ මාර්ග ඵල තුනක් සාක්ෂාත් කළහ. ඉන්පසු රහත් වීම පිණිස කමටහන් මෙනෙහි කරමින්ම එතැන රැඳී සිටියහ. තරුණ භික්ෂුව සාමණේරයන් නොදැක "සාමණේරයෙනි" කියා ඇමතූහ. ඒ සාමණේරයන් වහන්සේ, "මම පැවිදි වූ දින සිට භික්ෂුවක් සමඟ නිශ්ඵල වූ දෙවතාවක් කතා කොට නැත. අද දින ද ඉතිරි විශේෂ අධිගමය (රහත් බව) උපදවා ගන්නෙමි" යි සිතා "ස්වාමීනි, කුමක්ද?" කියා පිළිතුරු දුන්හ. "එන්න" යි කී කල එක් වචනයෙන්ම පැමිණ, "ස්වාමීනි, මේ මාර්ගයෙන්ම ගොස් මා සිටි තැන මොහොතක් පෙරදිග බලා සිටින්න" යි පැවසූහ. උන්වහන්සේ ද එසේ කොට එම විශේෂ අධිගමයම (මාර්ග ඵල) ලැබූහ. මෙසේ එක් අසුභයක් පුද්ගලයන් දෙදෙනෙකුගේම යහපත පිණිස විය. තවද මෙසේ ප්‍රයෝජනවත් වුවද, පුරුෂයෙකුට ස්ත්‍රී අසුභය අසප්පාය (නොගැලපෙන) වන අතර ස්ත්‍රියකට පුරුෂ අසුභය අසප්පාය වේ. තමන්ට සමාන ලිංගයේ අසුභයම සප්පාය වේ. මෙසේ සප්පාය දේ තෝරා ගැනීම සප්පාය සම්පජඤ්ඤය නම් වේ.

Evaṃ pariggahitasātthakasappāyassa pana aṭṭhatiṃsāya kammaṭṭhānesu attano cittaruciyaṃ kammaṭṭhānasaṅkhātaṃ gocaraṃ uggahetvā bhikkhācāragocare taṃ gahetvāva gamanaṃ gocarasampajaññaṃ nāma. Tassāvibhāvanatthaṃ idaṃ catukkaṃ veditabbaṃ –

මෙසේ සාත්ථක හා සප්පාය සම්පජඤ්ඤය වටහා ගත් භික්ෂුව, අටතිස් කමටහන් අතුරින් තම සිත කැමති කමටහන නමැති ගෝචරය (අරමුණ) ප්‍රගුණ කොට, පිඬු සිඟා වඩින ගමනේදී එම කමටහනම ගෙන යාම ගෝචර සම්පජඤ්ඤය නම් වේ. එය පැහැදිලි කිරීම පිණිස මේ සිව් වැදෑරුම් බෙදීම දත යුතුය.

Idhekacco bhikkhu harati, na paccāharati; ekacco paccāharati, na harati; ekacco pana neva harati, na paccāharati; ekacco harati ca, paccāharati cāti. Tattha yo bhikkhu divasaṃ caṅkamena nisajjāya ca āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodhetvā tathā rattiyā paṭhamayāme, majjhimayāme seyyaṃ kappetvā pacchimayāmepi nisajjacaṅkamehi vītināmetvā pageva cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇavattaṃ katvā bodhirukkhe udakaṃ āsiñcitvā, pānīyaṃ paribhojanīyaṃ paccupaṭṭhapetvā ācariyupajjhāyavattādīni sabbāni khandhakavattāni samādāya vattati. So sarīraparikammaṃ katvā senāsanaṃ pavisitvā dve tayo pallaṅke usumaṃ gāhāpento kammaṭṭhānaṃ anuyuñjitvā bhikkhācāravelāyaṃ uṭṭhahitvā kammaṭṭhānasīseneva pattacīvaramādāya senāsanato nikkhamitvā kammaṭṭhānaṃ manasikarontova cetiyaṅgaṇaṃ gantvā, sace buddhānussatikammaṭṭhānaṃ hoti, taṃ avissajjetvāva cetiyaṅgaṇaṃ pavisati. Aññaṃ ce kammaṭṭhānaṃ hoti, sopānamūle ṭhatvā hatthena gahitabhaṇḍaṃ viya taṃ ṭhapetvā buddhārammaṇaṃ pītiṃ gahetvā cetiyaṅgaṇaṃ āruyha, mahantaṃ cetiyaṃ ce, tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā catūsu ṭhānesu vanditabbaṃ. Khuddakaṃ cetiyaṃ ce, tatheva padakkhiṇaṃ katvā aṭṭhasu ṭhānesu vanditabbaṃ. Cetiyaṃ vanditvā bodhiyaṅgaṇaṃ pattenāpi buddhassa bhagavato sammukhā viya nipaccākāraṃ dassetvā bodhi vanditabbā. So evaṃ cetiyañca bodhiñca vanditvā paṭisāmitaṭṭhānaṃ gantvā paṭisāmitabhaṇḍakaṃ hatthena gaṇhanto viya nikkhittakammaṭṭhānaṃ gahetvā gāmasamīpe kammaṭṭhānasīseneva cīvaraṃ pārupitvā gāmaṃ piṇḍāya pavisati. Atha naṃ manussā disvā ayyo no āgatoti paccuggantvā pattaṃ gahetvā āsanasālāya vā gehe vā [Pg.168] nisīdāpetvā yāguṃ datvā yāva bhattaṃ na niṭṭhāti, tāva pāde dhovitvā telena makkhetvā purato te nisīditvā pañhaṃ vā pucchanti, dhammaṃ vā sotukāmā honti. Sacepi na kathāpenti, janasaṅgahatthaṃ dhammakathā nāma kātabbā yevāti aṭṭhakathācariyā vadanti. Dhammakathā hi kammaṭṭhānavinimuttā nāma natthi, tasmā kammaṭṭhānasīseneva dhammakathaṃ kathetvā kammaṭṭhānasīseneva āhāraṃ paribhuñjitvā anumodanaṃ katvā nivattiyamānehipi manussehi anugatova gāmato nikkhamitvā tattha te nivattetvā maggaṃ paṭipajjati.

මෙහි එක්තරා භික්ෂුවක් කමටහන රැගෙන යයි, නමුත් ආපසු රැගෙන නොඑයි; කෙනෙක් ආපසු රැගෙන එයි, නමුත් රැගෙන නොයයි; කෙනෙක් රැගෙන යන්නේත් නැත, ආපසු රැගෙන එන්නේත් නැත; කෙනෙක් රැගෙන යයි ද, ආපසු රැගෙන එයි ද වේ. එහි යම් භික්ෂුවක් දහවල් කාලය සක්මනින් හා හිඳීමෙන් නීවරණ ධර්මයන්ගෙන් සිත පිරිසිදු කොට, රාත්‍රියේ ප්‍රථම යාමයේ ද එසේම කොට, මධ්‍යම යාමයේ සැතපී, පශ්චිම යාමයේ ද හිඳීමෙන් හා සක්මනින් කාලය ගෙවා, අලුයමම චෛත්‍ය මළුව හා බෝධි මළුව වත් පිළිවෙත් කොට, බෝධියට පැන් වත් කොට, පැන් හා පරිභෝජන ජලය තබා, ආචාර්ය උපාධ්‍යාය වත් ආදී සියලු ඛන්ධක වත් සමාදන්ව පිළිපදියි. උන්වහන්සේ ශරීරයේ කටයුතු අවසන් කොට සෙනසුනට වැදී, පර්යංක (පළඟ) දෙක තුනක් යනතුරු ශරීරයේ උණුසුම ගනිමින් කමටහන්හි නිරත වී, පිඬු සිඟා වඩින වේලාවට නැගී සිට, කමටහනම ප්‍රමුඛ කොට පාත්‍ර සිවුරු ගෙන සෙනසුනෙන් නික්ම, කමටහන මෙනෙහි කරමින්ම චෛත්‍ය මළුවට ගොස්, ඉදින් බුද්ධානුස්සති කමටහන වේ නම් එය අත්නොහැරම චෛත්‍ය මළුවට ඇතුළු වෙයි. වෙනත් කමටහනක් නම්, පඩිපෙළ පාමුලදී අතින් ගත් බඩුවක් තබන්නාක් මෙන් එය තබා, බුද්ධාරම්මණ ප්‍රීතිය ගෙන චෛත්‍ය මළුවට නැග, විශාල චෛත්‍යයක් නම් තෙවරක් පැදකුණු කොට ස්ථාන හතරක වැදිය යුතුය. කුඩා චෛත්‍යයක් නම් එසේම පැදකුණු කොට ස්ථාන අටක වැදිය යුතුය. චෛත්‍යය වැඳ බෝධි මළුවට පැමිණි විට ද භාග්‍යවත් බුදුරජාණන් වහන්සේ ඉදිරියේ මෙන් ගෞරව දක්වා බෝධිය වැඳිය යුතුය. උන්වහන්සේ මෙසේ චෛත්‍යය හා බෝධිය වැඳ, තැන්පත් කළ භාණ්ඩයක් අතින් ගන්නාක් මෙන් තැබූ කමටහන නැවත ගෙන, ගම අසලදී කමටහනම ප්‍රමුඛ කොට සිවුර පෙරවාගෙන පිඬු පිණිස ගමට ඇතුළු වෙයි. එවිට මිනිසුන් උන්වහන්සේ දැක "අපේ ස්වාමීන් වහන්සේ වැඩි සේක" යි පෙරගමන් කොට පාත්‍රය ගෙන, අසන ශාලාවක හෝ නිවසක වඩා හිඳුවා, කැඳ පූජා කොට, බත පිසෙන තුරු පා සෝදා තෙල් ගල්වා, ඔවුන් ඉදිරියේ හිඳ ප්‍රශ්න අසති හෝ ධර්මය ඇසීමට කැමති වෙති. ඔවුන් නොඇසුව ද ජනතාවට සංග්‍රහ පිණිස ධර්ම කථාවක් කළ යුතුම යැයි අටුවාචාරීන් වහන්සේලා පවසති. කමටහනින් තොර ධර්ම කථාවක් නැත. එබැවින් කමටහනම ප්‍රමුඛ කොට ධර්ම දේශනා කොට, කමටහනම ප්‍රමුඛ කොට ආහාර වළඳා, අනුමෝදනාව කොට, ආපසු වඩින විට මිනිසුන් පසුපස එද්දීම ගමෙන් නික්ම, ඔවුන් ආපසු හරවා මගට පිළිපදියි.

Atha naṃ puretaraṃ nikkhamitvā bahigāme katabhattakiccā sāmaṇeradaharabhikkhū disvā paccuggantvā pattacīvaramassa gaṇhanti. Porāṇakabhikkhū kira amhākaṃ upajjhāyo ācariyoti na mukhaṃ oloketvā vattaṃ karonti, sampattaparicchedeneva karonti. Te taṃ pucchanti – ‘‘bhante, ete manussā tumhākaṃ kiṃ honti, mātipakkhato sambandhā pitipakkhato’’ti? Kiṃ disvā pucchathāti? Tumhesu etesaṃ pemaṃ bahumānanti. Āvuso, yaṃ mātāpitūhipi dukkaraṃ, taṃ ete amhākaṃ karonti, pattacīvarampi no etesaṃ santakameva, etesaṃ ānubhāvena neva bhaye bhayaṃ, na chātake chātakaṃ jānāma. Īdisā nāma amhākaṃ upakārino natthīti tesaṃ guṇe kathento gacchati. Ayaṃ vuccati harati na paccāharatīti.

එවිට කලින් ගමෙන් නික්ම ආහාර කටයුතු නිම කළ සාමණේරයන් හා තරුණ භික්ෂූන් උන්වහන්සේ දැක පෙරගමන් කොට පාත්‍ර සිවුරු ගනිති. පැරණි භික්ෂූහු "මොහු අපේ උපාධ්‍යායයන් වහන්සේය, ආචාර්යයන් වහන්සේය" කියා මුහුණ බලා වත් පිළිවෙත් නොකරති, පැමිණෙන අනුපිළිවෙළින්ම වත් කරති. ඔවුහු උන්වහන්සේගෙන් මෙසේ අසති: "ස්වාමීනි, ඒ මිනිස්සු ඔබවහන්සේට කවුරු වෙත්ද? මව් පාර්ශවයෙන්ද පිය පාර්ශවයෙන්ද නෑදෑයෝද?" එවිට "ඔබ කුමක් දැක මෙසේ අසන්නෙහිද?" යි ඇසූ විට, "ඔබවහන්සේ කෙරෙහි ඔවුන්ගේ ඇති ආදරය හා ගෞරවය දැකයි" පවසති. එවිට "ඇවැත්නි, මව්පියන්ට පවා කළ නොහැකි දුෂ්කර දේ ඔවුහු අප වෙනුවෙන් කරති. අපේ පාත්‍ර සිවුරු පවා ඔවුන් සතුය. ඔවුන්ගේ අනුභාවයෙන් බිය ඇති කාලවල බියක් හෝ සාගිනි කාලවල සාගින්නක් නොදනිමු. මෙබඳු උපකාරකයෝ අපට තවත් නැතැයි" ඔවුන්ගේ ගුණ කියමින් වඩියි. මෙය "කමටහන රැගෙන යයි, නමුත් ආපසු රැගෙන නොඑයි" යන්නට උදාහරණයකි.

Yassa pana pageva vuttappakāraṃ vattapaṭipattiṃ karontassa kammajatejodhātu pajjalati, anupādinnakaṃ muñcitvā upādinnakaṃ gaṇhāti, sarīrato sedā muñcanti, kammaṭṭhānaṃ vīthiṃ nārohati, so pageva pattacīvaramādāya vegasā cetiyaṃ vanditvā gorūpānaṃ nikkhamanavelāyameva gāmaṃ yāgubhikkhāya pavisitvā yāguṃ labhitvā āsanasālaṃ gantvā pivati, athassa dvattikkhattuṃ ajjhoharaṇamatteneva kammajatejodhātu upādinnakaṃ muñcitvā anupādinnakaṃ gaṇhāti, ghaṭasatena nhāto viya tejodhātu pariḷāhanibbānaṃ patvā kammaṭṭhānasīsena yāguṃ paribhuñjitvā pattañca mukhañca dhovitvā antarābhatte kammaṭṭhānaṃ manasikatvā avasesaṭṭhāne piṇḍāya caritvā kammaṭṭhānasīsena āhārañca paribhuñjitvā tato paṭṭhāya poṅkhānupoṅkhaṃ upaṭṭhahamānaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvā āgacchati, ayaṃ vuccati paccāharati [Pg.169] na haratīti. Edisā ca bhikkhū yāguṃ pivitvā vipassanaṃ ārabhitvā buddhasāsane arahattappattā nāma gaṇanapathaṃ vītivattā. Sīhaḷadīpeyeva tesu tesu gāmesu āsanasālāyaṃ vā na taṃ āsanamatthi, yattha yāguṃ pivitvā arahattappattā bhikkhū natthīti.

නමුත් යම් භික්ෂුවකට කලින් කියන ලද ආකාරයේ වත්පිළිවෙත් කරන අතරතුරම කර්මජ තේජෝ ධාතුව (කුසගින්න) දැඩිව ඇවිළෙයිද, එවිට එම තේජෝ ධාතුව අනුපාදින්නක වූ ආහාරය අත්හැර උපාදින්නක වූ කුසෙහි ඇති ලේ මස් ආදිය දවන්නට පටන් ගනියි. ශරීරයෙන් දාඩිය පිටවෙයි. එවිට කමටහන මනසට නැඟෙන්නේ නැත. එබැවින් එම භික්ෂුව කලින්ම පා සිවුරු ගෙන වහාම චෛත්‍යය වැඳ, ගවයන් ගාලෙන් පිටවන වේලාවේදීම කැඳ පිණිස ගමට පිවිසෙයි. එහිදී කැඳ ලබාගෙන අසුන් හලට ගොස් එය වළඳයි. එවිට දෙතුන් වරක් කැඳ උගුරක් පානය කළ සැණින්ම කර්මජ තේජෝ ධාතුව උපාදින්නක වස්තුව අත්හැර අනුපාදින්නක වූ ආහාරය දවන්නට පටන් ගනියි. එවිට ජල කළ සියයකින් ස්නානය කළාක් මෙන් තේජෝ ධාතුවේ දැවිල්ල නිවී සන්සිඳීමට පත්වෙයි. ඉන්පසු කමටහන මුල් කරගෙන කැඳ වළඳා, පාත්‍රය හා මුඛය සෝදා, දහවල් ආහාරයට පෙර කාලයේදී කමටහන මෙනෙහි කරමින් ඉතිරි ප්‍රදේශයේ පිණ්ඩපාතයේ හැසිරෙයි. කමටහන මුල් කරගෙනම දහවල් ආහාරය වළඳා, එතැන් සිට අඛණ්ඩව මනසට නැඟෙන කමටහන සහිතවම ආපසු වඩියි. මේ භික්ෂුව 'කමටහන ආපසු රැගෙන එන නමුත් යන විට රැගෙන නොගිය තැනැත්තා' (පච්චාහරති න හරති) යයි කියනු ලැබේ. මෙලෙස කැඳ වළඳා විදර්ශනා වඩා බුද්ධ ශාසනයෙහි අර්හත්වයට පත් වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා ගණනින් මෙපමණ යැයි කිව නොහැකි තරම්ය. මේ සීහළ ද්වීපයෙහිම ඒ ඒ ගම්වල කැඳ වළඳා අර්හත්වයට පත් වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා වැඩ නොසිටි අසුන් හලක් නැතැයි දත යුතුය.

Yo pana pamādavihārī hoti, nikkhittadhuro sabbavattāni bhinditvā pañcavidhacetokhīlavinibandhacitto viharanto – ‘‘kammaṭṭhānaṃ nāma atthī’’ti saññampi akatvā gāmaṃ piṇḍāya pavisitvā ananulomikena gihisaṃsaggena saṃsaṭṭho caritvā ca bhuñjitvā ca tuccho nikkhamati, ayaṃ vuccati neva harati na paccāharatīti.

නමුත් යම් භික්ෂුවක් ප්‍රමාද විහරණයෙන් යුක්ත වේද, කමටහන පසෙක තබා සියලු වත්පිළිවෙත් කඩ කරමින්, පංචවිධ චේතෝඛීල හා පංචවිධ චේතෝ විනිබන්ධයන්ගෙන් යුක්තව වාසය කරමින් - 'කමටහන කියා දෙයක් ඇතැයි' යන සඥාව පවා ඇති කර නොගෙන, පිණ්ඩපාතය සඳහා ගමට පිවිසෙයි. එහිදී පැවිද්දන්ට නුසුදුසු වූ ගිහි ඇසුරෙහි යෙදී, හැසිරී, ආහාර අනුභව කොට කමටහනින් තොරව හිස්ව ආපසු එයිද, මේ භික්ෂුව 'කමටහන යන විට රැගෙන යන්නේත් නැති, ආපසු රැගෙන එන්නේත් නැති තැනැත්තා' (නේව හරති න පච්චාහරති) යයි කියනු ලැබේ.

Yo panāyaṃ – ‘‘harati ca paccāharati cā’’ti vutto, so gatapaccāgatavattavaseneva veditabbo. Attakāmā hi kulaputtā sāsane pabbajitvā dasapi vīsampi tiṃsampi cattālīsampi paññāsampi satampi ekato vasantā katikavattaṃ katvā viharanti, ‘‘āvuso, tumhe na iṇaṭṭā, na bhayaṭṭā, na jīvikāpakatā pabbajitā, dukkhā muccitukāmā panettha pabbajitā, tasmā gamane uppannakilesaṃ gamaneyeva niggaṇhatha, tathā ṭhāne, nisajjāya, sayane uppannakilesaṃ sayaneva niggaṇhathā’’ti.

නමුත් යමෙක් 'කමටහන යන විටත් රැගෙන යයි, ආපසු එන විටත් රැගෙන එයි' (හරති ච පච්චාහරති ච) යයි කියනු ලැබුවේද, ඔහු ගතපච්චාගතික වතෙහි බලයෙන්ම දත යුතුය. තමන්ට යහපතක් කැමති කුලපුත්‍රයෝ ශාසනයෙහි පැවිදි වී, දස නමක් හෝ විසි නමක් හෝ තිස් නමක් හෝ හතළිස් නමක් හෝ පනස් නමක් හෝ සිය නමක් හෝ එක්ව වාසය කරමින් මෙසේ කතිකාවක් ඇති කරගනිති: 'ඇවැත්නි, ඔබ වහන්සේලා පැවිදි වූයේ ණයට හසු වී නොවේ, බියක් නිසා නොවේ, ජීවිකාව අහිමි වූ නිසාද නොවේ. දුකින් මිදීමේ කැමැත්තෙන්ම මෙහි පැවිදි වූහ. එබැවින් ගමනේදී උපදින කෙලෙස් ගමනේදීම මැඬපවත්වන්න. එසේම සිටගෙන සිටින විට, හිඳගෙන සිටින විට සහ සැතපෙන විට උපදින කෙලෙස් ඒ ඒ ඉරියව්වලදීම මැඬපවත්වන්න' යනුවෙනි.

Te evaṃ katikavattaṃ katvā bhikkhācāraṃ gacchantā aḍḍhausabhausabhaaḍḍhagāvutagāvutantaresu pāsāṇā honti, tāya saññāya kammaṭṭhānaṃ manasikarontāva gacchanti. Sace kassaci gamane kileso uppajjati, tattheva naṃ niggaṇhāti. Tathā asakkonto tiṭṭhati, athassa pacchato āgacchantopi tiṭṭhati. So ‘‘ayaṃ bhikkhu tuyhaṃ uppannavitakkaṃ jānāti, ananucchavikaṃ te eta’’nti attānaṃ paṭicodetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā tattheva ariyabhūmiṃ okkamati; tathā asakkonto nisīdati. Athassa pacchato āgacchantopi nisīdatīti soyeva nayo. Ariyabhūmiṃ okkamituṃ asakkontopi taṃ kilesaṃ vikkhambhetvā kammaṭṭhānaṃ manasikarontova gacchati, na kammaṭṭhānavippayuttena cittena pādaṃ uddharati, uddharati ce, paṭinivattitvā purimapadesaṃyeva eti. Ālindakavāsī mahāphussadevatthero viya.

ඔවුහු මෙලෙස කතිකාවක් කරගෙන පිණ්ඩපාතය සඳහා වඩින අතරතුර උසභ භාගයක්, උසභයක්, ගාවුත භාගයක් හෝ ගාවුතයක් යන අතරමඟ ඇති ගල් පර්වත ආදිය සලකුණු කොටගෙන කමටහන මෙනෙහි කරමින්ම වඩිනාහ. ඉදින් යම් භික්ෂුවකට යන අතරතුර කෙලෙසක් උපදියිද, එය එතැනදීම මැඬපවත්වයි. එසේ කිරීමට අපොහොසත් වුවහොත් නතර වී සිටියි. එවිට උන්වහන්සේ පිටුපසින් වඩින භික්ෂුවද නතර වෙයි. එවිට එම භික්ෂුව, 'මේ භික්ෂුව ඔබ තුළ ඇති වූ අකුසල් විතර්කය දනී, මෙය ඔබට නුසුදුසුය' කියා තමාටම චෝදනා කරමින් විදර්ශනා වඩා එතැනදීම ආර්ය භූමියට (රහත් බවට) පත්වෙයි. එසේත් නොහැකි වුවහොත් වාඩි වෙයි. එවිට පිටුපසින් වඩින භික්ෂුවද වාඩි වෙයි. එහි ක්‍රමයද කලින් කී පරිදිමය. ආර්ය භූමියට පත්වීමට නොහැකි වුවද, එම කෙලෙස් යටපත් කොට කමටහන මෙනෙහි කරමින්ම වඩියි. කමටහනින් තොර වූ සිතින් පියවරක්වත් ඔසවන්නේ නැත. ඉදින් පියවරක් එසේ එසවුණහොත්, නැවත ආපසු හැරී පෙර සිටි තැනටම පැමිණෙයි. අලින්දකවාසී මහාඵුස්සදේව තෙරුන් වහන්සේ මෙනි.

So [Pg.170] kira ekūnavīsativassāni gatapaccāgatavattaṃ pūrento eva vihāsi, manussāpi addasaṃsu antarāmagge kasantā ca vapantā ca maddantā ca kammāni ca karontā theraṃ tathāgacchantaṃ disvā – ‘‘ayaṃ thero punappunaṃ nivattitvā gacchati, kinnu kho maggamūḷho, udāhu kiñci pamuṭṭho’’ti samullapanti. So taṃ anādiyitvā kammaṭṭhānayuttacitteneva samaṇadhammaṃ karonto vīsativassabbhantare arahattaṃ pāpuṇi, arahattappattadivase cassa caṅkamanakoṭiyaṃ adhivatthā devatā aṅgulīhi dīpaṃ ujjāletvā aṭṭhāsi. Cattāropi mahārājāno sakko ca devānamindo brahmā ca sahampati upaṭṭhānaṃ agamaṃsu. Tañca obhāsaṃ disvā vanavāsī mahātissatthero taṃ dutiyadivase pucchi – ‘‘rattibhāge āyasmato santike obhāso ahosi, kiṃ so obhāso’’ti? Thero vikkhepaṃ karonto obhāso nāma dīpobhāsopi hoti, maṇiobhāsopīti evamādimāha. Tato ‘paṭicchādetha tumhe’ti nibaddho ‘āmā’ti paṭijānitvā ārocesi. Kāḷavallimaṇḍapavāsī mahānāgatthero viya ca.

ඇසෙන පරිදි ඒ මහාඵුස්සදේව තෙරුන් වහන්සේ දහනව වසරක් මුළුල්ලේ ගතපච්චාගතික වත පුරමින් වාසය කළහ. මිනිස්සුද අතරමඟ සී සෑම, වැපිරීම, ගොයම් පෑගීම ආදී වැඩ කටයුතු කරමින් සිටින අතරතුර තෙරුන් වහන්සේ එසේ වඩිනු දැක - 'මේ තෙරුන් වහන්සේ නැවත නැවතත් ආපසු හැරී වඩින්නේ මංමුළා වීද, නැතිනම් යමක් අමතක වීද?' යයි කතාබස් කළහ. උන්වහන්සේ එම කතාවලට අවධානය නොදී කමටහනින් යුත් සිතින්ම ශ්‍රමණ ධර්මය පුරමින් විසි වසරක් ඇතුළත අර්හත්වයට පත් වූහ. උන්වහන්සේ රහත් වූ දිනයේම සක්මන් මළුවේ කෙළවර වැඩ සිටි දේවතාවියක් තම ඇඟිලිවලින් ආලෝකයක් විහිදුවා සිටියාය. සතර වරම් දෙවිවරුද, දේවේන්ද්‍ර වූ ශක්‍රයාද, සහම්පතී මහා බ්‍රහ්මයාද උපස්ථානයට පැමිණියහ. ඒ ආලෝකය දැක වනවාසී මහාතිස්ස තෙරුන් වහන්සේ පසුදින, 'ඊයේ රාත්‍රියේ ඔබ වහන්සේ අසල තිබූ ඒ ආලෝකය කුමක්ද?' යයි විමසූහ. තෙරුන් වහන්සේ එය වසන් කිරීමට උත්සාහ කරමින්, ආලෝකය යනු පහන් ආලෝකය හෝ මැණික් ආලෝකය විය හැකියි ආදී වශයෙන් පැවසූහ. පසුව මහත් සේ ඇවිටිලි කළ නිසා, 'එසේය' කියා පිළිගෙන රහත් වූ බව ප්‍රකාශ කළහ. කාලවල්ලීමණ්ඩපවාසී මහානාග තෙරුන් වහන්සේද එසේමය.

Sopi kira gatapaccāgatavattaṃ pūrento – paṭhamaṃ tāva bhagavato mahāpadhānaṃ pūjessāmīti sattavassāni ṭhānacaṅkamameva adhiṭṭhāsi. Puna soḷasavassāni gatapaccāgatavattaṃ pūretvā arahattaṃ pāpuṇi. So kammaṭṭhānayutteneva cittena pādaṃ uddharanto, viyuttena uddhaṭe paṭinivattento gāmasamīpaṃ gantvā ‘‘gāvī nu pabbajito nū’’ti āsaṅkanīyapadese ṭhatvā cīvaraṃ pārupitvā kacchakantarato udakena pattaṃ dhovitvā udakagaṇḍūsaṃ karoti. Kiṃ kāraṇā? Mā me bhikkhaṃ dātuṃ vā vandituṃ vā āgate manusse ‘dīghāyukā hothā’ti vacanamattenāpi kammaṭṭhānavikkhepo ahosīti. ‘‘Ajja, bhante, katimī’’ti divasaṃ vā bhikkhugaṇanaṃ vā pañhaṃ vā pucchito pana udakaṃ gilitvā āroceti. Sace divasādīni pucchakā na honti, nikkhamanavelāya gāmadvāre niṭṭhubhitvāva yāti.

උන්වහන්සේද ගතපච්චාගතික වත පුරමින් - 'පළමුව භගවත් බුදුරජාණන් වහන්සේගේ මහාප්‍රධාන වීර්යය පූජා කරමි' යි සිතා සත් වසරක් පුරා සිටගෙන සහ සක්මන් කරමින්ම වත පිරූහ. නැවත දහසය වසරක් ගතපච්චාගතික වත පුරා අර්හත්වයට පත් වූහ. උන්වහන්සේ කමටහනින් යුත් සිතින්ම පාදය ඔසවන අතර, කමටහනින් තොරව පියවරක් එසවුණහොත් නැවත ආපසු හැරී වඩියි. උන්වහන්සේ ගම අසලට පැමිණි විට, 'මම පැවිද්දෙක්ද නැතිනම් ගවයෙක්ද?' කියා සැක උපදින තැනක නතර වී, සිවුර පෙරවා, කිහිල්ලේ තිබූ ජල බඳුනෙන් පැන් ගෙන පාත්‍රය සෝදා, කටට පැන් උගුරක් ගෙන තබා ගනිති. ඒ කුමන හේතුවක් නිසාද? 'පිණ්ඩපාතය දීමට හෝ වැඳීමට පැමිණෙන මිනිසුන්ට 'දීර්ඝායුෂ ලැබේවා' යයි කීමෙන් පවා මගේ කමටහන විසිරෙන්නට ඉඩ ඇති බැවිනි.' 'ස්වාමීනි, අද තිථිය කුමක්ද?' ආදී වශයෙන් දවස හෝ භික්ෂූන්ගේ ගණන හෝ ප්‍රශ්නයක් විමසූ විට පමණක් එම පැන් උගුර ගිල පිළිතුරු දෙති. ඉදින් එවැනි විමසන්නන් නැතිනම්, ගමෙන් පිටවන විට ගම් දොරටුවේදී එම පැන් උගුර කෙළ ගසා වඩියි.

Kalambatitthavihāre vassūpagatā paññāsabhikkhū viya ca. Te kira āsaḷhipuṇṇamāyaṃ katikavattaṃ akaṃsu – ‘‘arahattaṃ appatvā aññamaññaṃ nālapissāmā’’ti, gāmañca piṇḍāya pavisantā udakagaṇḍūsaṃ katvā pavisiṃsu. Divasādīsu pucchitesu vuttanayeneva paṭipajjiṃsu. Tattha manussā niṭṭhubhanaṃ [Pg.171] disvā jāniṃsu – ‘‘ajjeko āgato, ajja dve’’ti. Evañca cintesuṃ – ‘‘kinnu kho ete amhehiyeva saddhiṃ na sallapanti, udāhu aññamaññampi. Sace aññamaññampi na sallapanti, addhā vivādajātā bhavissanti. Etha ne aññamaññaṃ khamāpessāmā’’ti, sabbe vihāraṃ gantvā paññāsāya bhikkhūsu dvepi bhikkhū ekokāse nāddasaṃsu. Tato yo tesu cakkhumā puriso, so āha – ‘‘na bho kalahakārakānaṃ vasanokāso īdiso hoti, susammaṭṭhaṃ cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇaṃ, sunikkhittā sammajjaniyo, sūpaṭṭhapitaṃ pānīyaṃ paribhojanīya’’nti, te tatova nivattā. Tepi bhikkhū anto temāseyeva arahattaṃ patvā mahāpavāraṇāya visuddhipavāraṇaṃ pavāresuṃ.

කලම්බතිත්ථ විහාරයෙහි වස් එළඹි පනස් නමක් පමණ වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා මෙන් ද වේ. ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා ඇසළ පුර පසළොස්වක පොහෝ දිනක "අරහත් ඵලයට පත් නොවී එකිනෙකා සමඟ කතා නොකරන්නෙමු" යි කතිකාවතක් කරගත්හ. උන්වහන්සේලා පිණ්ඩපාතය සඳහා ගමට පිවිසෙන කල්හි මුවට දිය ස්වල්පයක් (පැන් ගුළක්) ගෙන පිවිසුණහ. දවස් ආදිය ගැන විමසූ කල්හි ද පෙර කී පරිදිම පිළිපැද්දහ. එහි මිනිස්සු මුවින් දිය බැහැර කරනු දැක "අද එක් නමක් වැඩියා, අද දෙනමක් වැඩියා" යි දැනගත්හ. ඔවුහු මෙසේ ද සිතූහ: "මොවුන් වහන්සේලා අප සමඟ කතා නොකරන්නේ මක්නිසාද? නැතහොත් එකිනෙකා සමඟවත් කතා නොකරන්නේද? ඉදින් එකිනෙකා සමඟ ද කතා නොකරත් නම්, ඒකාන්තයෙන්ම උන්වහන්සේලා අතර විවාදයක් ඇති වී තිබේ. එන්න, අපි උන්වහන්සේලා එකිනෙකා සමා කරවමු" යි කතා වී සියල්ලෝම විහාරයට ගියහ. ඒ පනස් නමක් වූ භික්ෂූන් වහන්සේලා අතරින් දෙනමක්වත් එක තැනක සිටිනු ඔවුහු නොදුටහ. එවිට ඔවුන් අතර සිටි නැණවත් පුරුෂයෙක් මෙසේ කීය: "පින්වතුනි, කලහ කරන්නවුන් වසන තැනක් මෙබඳු නොවේ. චෛත්‍ය මළුව හා බෝධි මළුව මනාව අමදිනු ලැබ ඇත. කොසු මනාව තබා ඇත. පැන් හා පරිභෝජන ජලය මනාව තබා ඇත." එවිට ඔවුහු එතැනින්ම ආපසු හැරුණහ. ඒ භික්ෂූන් වහන්සේලා ද වස් තුන් මස ඇතුළතම අරහත් ඵලයට පත්ව මහා පවාරණ දිනයෙහි විශුද්ධි පවාරණයෙන් පවාරණය කළහ.

Evaṃ kāḷavallimaṇḍapavāsī mahānāgatthero viya, kalambatitthavihāre vassūpagatabhikkhū viya ca kammaṭṭhānayutteneva cittena pādaṃ uddharanto gāmasamīpaṃ gantvā udakagaṇḍūsaṃ katvā vīthiyo sallakkhetvā, yattha surāsoṇḍadhuttādayo kalahakārakā caṇḍahatthiassādayo vā natthi, taṃ vīthiṃ paṭipajjati. Tattha ca piṇḍāya caramāno na turitaturito viya javena gacchati. Na hi javena piṇḍapātiyadhutaṅgaṃ nāma kiñci atthi. Visamabhūmibhāgappattaṃ pana udakasakaṭaṃ viya niccalo hutvā gacchati. Anugharaṃ paviṭṭho ca dātukāmaṃ vā adātukāmaṃ vā sallakkhetvā tadanurūpaṃ kālaṃ āgamento bhikkhaṃ paṭilabhitvā ādāya antogāme vā bahigāme vā vihārameva vā āgantvā yathā phāsuke patirūpe okāse nisīditvā kammaṭṭhānaṃ manasikaronto āhāre paṭikūlasaññaṃ upaṭṭhapetvā akkhabbhañjana – vaṇalepanaputtamaṃsūpamavasena paccavekkhanto aṭṭhaṅgasamannāgataṃ āhāraṃ āhāreti, neva davāya na madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya…pe… bhuttāvī ca udakakiccaṃ katvā muhuttaṃ bhattakilamathaṃ paṭippassambhetvā yathā purebhattaṃ, evaṃ pacchābhattaṃ purimayāmaṃ pacchimayāmañca kammaṭṭhānameva manasi karoti, ayaṃ vuccati harati ca paccāharati cāti.

මෙසේ කාලවල්ලි මණ්ඩපයෙහි විසූ මහානාග තෙරුන් වහන්සේ මෙන් ද, කලම්බතිත්ථ විහාරයෙහි වස් එළඹි භික්ෂූන් වහන්සේලා මෙන් ද, කර්මස්ථානයෙන් යුක්ත වූ සිතින්ම පාදය ඔසවමින් ගම සමීපයට ගොස්, මුවට දිය ස්වල්පයක් ගෙන වීථි නිරීක්ෂණය කරමින්, සුරා සොඬුන්, ධූර්තයන් ආදී කලහකාරී මිනිසුන් හෝ රළු අලි ඇතුන් හා අශ්වයන් ආදීන් නැති වීථියකට පිවිසෙයි. එහි ද පිණ්ඩපාතයෙහි හැසිරෙන කල්හි ඉතා ඉක්මන් වූවකු මෙන් වේගයෙන් නොයයි. වේගයෙන් යාම නම් වූ පිණ්ඩපාතික ධුතාංගයක් නැත. එහෙත් නොසමතලා භූමියකට පැමිණි දිය ගැල්මක් මෙන් නිශ්චලව (සන්සුන්ව) යයි. ගෙපිළිවෙළින් පිවිස දීමට කැමති හෝ අකමැති තැනැත්තා හඳුනාගෙන ඊට අනුරූප කාලයක් රැඳී සිටිමින්, පිණ්ඩපාතය ලබාගෙන එය රැගෙන ගම ඇතුළත හෝ ගමෙන් පිටත හෝ විහාරයටම හෝ පැමිණ, පහසු වූ සුදුසු ස්ථානයක හිඳ කර්මස්ථානය මෙනෙහි කරමින්, ආහාරයෙහි පටිකූල සංඥාව උපදවාගෙන, රියසක අක්ෂය තෙල් ගෑමක් මෙන් ද, වණයකට බෙහෙත් ගැල්වීමක් මෙන් ද, පුත්‍ර මාංස අනුභව කිරීමක් මෙන් ද යන උපමා අනුසාරයෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරමින් අෂ්ටාංග සමන්නාගත ආහාරය වළඳයි. සෙල්ලම පිණිස නොව, මදය පිණිස නොව, සැරසීම පිණිස නොව, අලංකාරය පිණිස නොව... පෙ... වැළඳීමෙන් පසු දිය කිස නිමවා මොහොතක් ආහාර වෙහෙස නිවාගෙන, පෙරබත් වේලෙහි මෙන්ම පසුව බත් වේලෙහි ද, පෙරයම හා පැසළුයම ද කර්මස්ථානයම මෙනෙහි කරයි. මේ තැනැත්තා "කර්මස්ථානය ගෙන යන්නා වූ ද ආපසු රැගෙන එන්නා වූ ද" තැනැත්තා යැයි කියනු ලැබේ.

Idaṃ pana haraṇapaccāharaṇasaṅkhātaṃ gatapaccāgatavattaṃ pūrento yadi upanissayasampanno hoti, paṭhamavaye eva arahattaṃ pāpuṇāti. No ce paṭhamavaye pāpuṇāti, atha majjhimavaye; no ce majjhimavaye pāpuṇāti, atha maraṇasamaye; no ce maraṇasamaye pāpuṇāti, atha [Pg.172] devaputto hutvā; no ce devaputto hutvā pāpuṇāti, anuppanne buddhe nibbatto paccekabodhiṃ sacchikaroti. No ce paccekabodhiṃ sacchikaroti, atha buddhānaṃ sammukhībhāve khippābhiñño hoti; seyyathāpi thero bāhiyo dārucīriyo mahāpañño vā, seyyathāpi thero sāriputto mahiddhiko vā, seyyathāpi thero mahāmoggallāno dhutavādo vā, seyyathāpi thero mahākassapo dibbacakkhuko vā, seyyathāpi thero anuruddho vinayadharo vā, seyyathāpi thero upāli dhammakathiko vā, seyyathāpi thero puṇṇo mantāṇiputto āraññiko vā, seyyathāpi thero revato bahussuto vā, seyyathāpi thero ānando bhikkhākāmo vā, seyyathāpi thero rāhulo buddhaputtoti. Iti imasmiṃ catukke yvāyaṃ harati ca paccāharati ca, tassa gocarasampajaññaṃ sikhāpattaṃ hoti.

මෙම "ගොස් ආපසු ඒම" (ගතපච්චාගත) නම් වූ වත පුරන්නා වූ තැනැත්තා ඉදින් උපනිශ්‍රය සම්පන්න වේ නම්, පඨම වයසෙහිදීම අරහත් ඵලයට පත්වෙයි. ඉදින් පඨම වයසෙහිදී පත් නොවේ නම් මධ්‍යම වයසෙහිදී ද, මධ්‍යම වයසෙහිදී පත් නොවේ නම් මරණාසන්න මොහොතෙහිදී ද, මරණාසන්න මොහොතෙහිදී පත් නොවේ නම් දිව්‍ය පුත්‍රයකු වී ද (අරහත් වෙයි). ඉදින් දිව්‍ය පුත්‍රයකු වී පත් නොවේ නම්, බුදුන් වහන්සේ නමක් ලොව පහළ නොවූ කලෙක ඉපිද පසේබුදු බව සාක්ෂාත් කරයි. පසේබුදු බව සාක්ෂාත් නොකරයි නම්, බුදුන් වහන්සේලා හමුවෙහි (ශාසනයක) බාහිය දාරුචීරිය තෙරුන් මෙන් ක්ෂිප්පාභිඥ අයෙක් හෝ වේ; සාරිපුත්ත තෙරුන් මෙන් මහාප්‍රඥාවන්තයෙක් හෝ වේ; මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් මෙන් මහා සෘද්ධිමතෙක් හෝ වේ; මහා කාශ්‍යප තෙරුන් මෙන් ධුතවාදියෙක් හෝ වේ; අනුරුද්ධ තෙරුන් මෙන් දිව්‍ය චක්ෂුස ඇත්තෙක් හෝ වේ; උපාලි තෙරුන් මෙන් විනයධරයෙක් හෝ වේ; මන්තාණිපුත්ත පුණ්ණ තෙරුන් මෙන් ධර්ම කථිකයෙක් හෝ වේ; රේවත තෙරුන් මෙන් ආරණ්‍යකවාසියෙක් හෝ වේ; ආනන්ද තෙරුන් මෙන් බහුශ්‍රැතයෙක් හෝ වේ; බුද්ධ පුත්‍ර රාහුල තෙරුන් මෙන් ශික්ෂාකාමියෙක් හෝ වේ. මෙසේ මේ සිව්වැදෑරුම් පුද්ගලයන් අතරින් යමෙක් කර්මස්ථානය ගෙන යයි ද ආපසු රැගෙන එයි ද, ඔහුගේ ගෝචර සම්පජන්‍යය උච්චතම අවස්ථාවට (ශිඛාප්‍රාප්තව) පත් වෙයි.

Abhikkamādīsu pana asammuyhanaṃ asammohasampajaññaṃ, taṃ evaṃ veditabbaṃ – idha bhikkhu abhikkamanto vā paṭikkamanto vā yathā andhabālaputhujjanā abhikkamādīsu – ‘‘attā abhikkamati, attanā abhikkamo nibbattito’’ti vā, ‘‘ahaṃ abhikkamāmi, mayā abhikkamo nibbattito’’ti vā sammuyhanti, tathā asammuyhanto ‘‘abhikkamāmī’’ti citte uppajjamāne teneva cittena saddhiṃ cittasamuṭṭhānā vāyodhātu viññattiṃ janayamānā uppajjati. Iti cittakiriyavāyodhātuvipphāravasena ayaṃ kāyasammato aṭṭhisaṅghāto abhikkamati. Tassevaṃ abhikkamato ekekapāduddharaṇe pathavīdhātu āpodhātūti dve dhātuyo omattā honti mandā, itarā dve adhimattā honti balavatiyo; tathā atiharaṇavītiharaṇesu. Vossajjane tejodhātu vāyodhātūti dve dhātuyo omattā honti mandā, itarā dve adhimattā balavatiyo, tathā sannikkhepanasannirujjhanesu. Tattha uddharaṇe pavattā rūpārūpadhammā atiharaṇaṃ na pāpuṇanti, tathā atiharaṇe pavattā vītiharaṇaṃ, vītiharaṇe pavattā vossajjanaṃ, vossajjane pavattā sannikkhepanaṃ, sannikkhepane pavattā sannirujjhanaṃ na pāpuṇanti. Tattha tattheva pabbaṃ pabbaṃ sandhi sandhi odhi odhi hutvā tattakapāle [Pg.173] pakkhittatilāni viya paṭapaṭāyantā bhijjanti. Tattha ko eko abhikkamati, kassa vā ekassa abhikkamanaṃ? Paramatthato hi dhātūnaṃyeva gamanaṃ, dhātūnaṃ ṭhānaṃ, dhātūnaṃ nisajjanaṃ, dhātūnaṃ sayanaṃ. Tasmiṃ tasmiṃ koṭṭhāse saddhiṃ rūpena.

ඉදිරියට යාම ආදියෙහිදී මුළා නොවීම අසම්මෝහ සම්පජන්‍යය නම් වේ. එය මෙසේ දත යුතුය - මෙහි භික්ෂුවක් ඉදිරියට යන කල්හි හෝ ආපසු එන කල්හි, අඥාන පෘථග්ජනයන් "ආත්මය ඉදිරියට යයි, ආත්මය විසින් ඉදිරියට යාම සිදු කරන ලදී" කියා හෝ "මම ඉදිරියට යමි, මා විසින් ඉදිරියට යාම සිදු කරන ලදී" කියා හෝ මුළා වන්නාක් මෙන් නොව, මුළා නොවී, "ඉදිරියට යමි" යි සිතක් උපදින කල්හි එම සිත සමඟම සිත නිසා හටගත් (චිත්තසමුට්ඨාන) වායෝ ධාතුව කාය විඥප්තිය උපදවමින් හටගනියි. මෙසේ සිතේ ක්‍රියාවෙන් හා වායෝ ධාතුවේ පැතිරීමෙන් 'කය' යැයි සම්මත මේ ඇටසැකිල්ල ඉදිරියට යයි. මෙසේ ඉදිරියට යන ඔහු පාදයක් පාදයක් පාසා එසවීමේදී පඨවි ධාතුව හා ආපෝ ධාතුව යන ධාතු දෙක අල්පව හා දුර්වලව පවතින අතර, ඉතිරි ධාතු දෙක (තේජෝ හා වායෝ) අධිකව හා බලවත්ව පවතී. ඉදිරියට ගෙන යාම හා පැතිවලට ගෙන යාමෙහිදී ද එසේමය. බිම තැබීමේදී (පාදය අත්හැරීමේදී) තේජෝ ධාතුව හා වායෝ ධාතුව යන ධාතු දෙක අල්ප හා දුර්වල වන අතර, ඉතිරි දෙක අධික හා බලවත් වේ. මනාව බිම තැබීමේදී හා තද කිරීමේදී ද එසේමය. එහි පාදය එසවීමේදී පැවති රූප හා අරූප ධර්මයෝ ඉදිරියට ගෙන යාමේ අවස්ථාවට පත් නොවෙති. එමෙන්ම ඉදිරියට ගෙන යාමේදී පැවති ධර්මයෝ පැත්තට ගෙන යාමේ අවස්ථාවට ද, පැත්තට ගෙන යාමේදී පැවති ධර්මයෝ බිම තැබීමේ අවස්ථාවට ද, බිම තැබීමේදී පැවති ධර්මයෝ මනාව බිම තැබීමේ අවස්ථාවට ද, මනාව බිම තැබීමේදී පැවති ධර්මයෝ තද කිරීමේ අවස්ථාවට ද පත් නොවෙති. ඒ ඒ තැන්හිදීම කොටසින් කොටස, සන්ධියෙන් සන්ධිය, සීමාවෙන් සීමාව හටගෙන රත්වූ තාච්චියක දැමූ තල මෙන් "පට පට" හඬ නගන්නාක් මෙන් බිඳී විනාශ වී යති. එහි ඉදිරියට යන යමෙක් ඇද්ද? එසේ නැත්නම් කවරෙකුගේ ඉදිරියට යාමක්ද? පරමාර්ථ වශයෙන් ධාතූන්ගේම යාමකි, ධාතූන්ගේම සිටීමකි, ධාතූන්ගේම හිඳීමකි, ධාතූන්ගේම සැතපීමකි. ඒ ඒ කොටසෙහි රූපය සමඟ (නාමය ද පවතී).

Aññaṃ uppajjate cittaṃ, aññaṃ cittaṃ nirujjhati;

Avīcimanusambandho, nadīsotova vattatīti.

එක් සිතක් උපදියි, තවත් සිතක් නිරුද්ධ වෙයි; අතරක් නැතිව පවතින සම්බන්ධය ගංගා සැඩපහරක් මෙන් පවතියි.

Evaṃ abhikkamādīsu asammuyhanaṃ asammohasampajaññaṃ nāmāti.

මෙසේ ඉදිරියට යාම ආදියෙහිදී මුළා නොවීම අසම්මෝහ සම්පජන්‍යය නම් වේ.

Niṭṭhito abhikkante paṭikkante sampajānakārī hotīti padassa attho.

ඉදිරියට යාමේදී සහ ආපසු ඒමේදී සම්පජන්නයෙන් යුක්තව කටයුතු කරයි යන පදයේ අර්ථය නිම කරන ලදී.

Ālokite vilokiteti ettha pana ālokitaṃ nāma purato pekkhaṇaṃ. Vilokitaṃ nāma anudisāpekkhaṇaṃ. Aññānipi heṭṭhā upari pacchato pekkhaṇavasena olokitaullokitāpalokitāni nāma honti, tāni idha na gahitāni. Sāruppavasena pana imāneva dve gahitāni, iminā vā mukhena sabbānipi tāni gahitānevāti.

මෙහි 'ආලෝකිත විලෝකිත' යන තන්හි 'ආලෝකිත' යනු ඉදිරිය බැලීමයි. 'විලෝකිත' යනු අනුදිශාවන් බැලීමයි (වටපිට බැලීමයි). මීට අමතරව පහළ, ඉහළ සහ පසුපස බැලීම් වශයෙන් ඕලෝකිත, උල්ලෝකිත සහ අපලෝකිත යන බැලීම් ද පවතින නමුත්, ඒවා මෙහිදී (වෙන් වශයෙන්) ගනු නොලැබේ. එහෙත් භික්ෂූන්ට සුදුසු පරිදි මෙම ආලෝකිත හා විලෝකිත යන දෙක පමණක් ගන්නා ලදී. එසේත් නැතිනම් මේවා ප්‍රධාන කොට දැක්වීමෙන් එම සියලු බැලීම් ද ගන්නා ලදැයි දත යුතුය.

Tattha ‘‘ālokessāmī’’ti citte uppanne cittavaseneva anoloketvā atthapariggaṇhanaṃ sātthakasampajaññaṃ, taṃ āyasmantaṃ nandaṃ kāyasakkhiṃ katvā veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘sace, bhikkhave, nandassa puratthimā disā āloketabbā hoti, sabbaṃ cetasā samannāharitvā nando puratthimaṃ disaṃ āloketi – ‘evaṃ me puratthimaṃ disaṃ ālokayato na abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssavissantī’ti. Itiha tattha sampajāno hoti (a. ni. 8.9). Sace, bhikkhave, nandassa pacchimā disā…pe… uttarā disā…pe… dakkhiṇā disā…pe… uddhaṃ…pe… adho…pe… anudisā anuviloketabbā hoti, sabbaṃ cetasā samannāharitvā nando anudisaṃ anuviloketi – ‘evaṃ me anudisaṃ anuvilokayato na abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssavissantī’ti. Itiha tattha sampajāno hotī’’ti.

එහිදී, 'බලන්නෙමි' යි සිතක් උපන් විට සිතේ හැටියටම නොබලා, එහි ප්‍රයෝජනය විමසා බැලීම 'සාත්ථක සම්පජඤ්ඤය' යි. එය නන්ද තෙරුන් වහන්සේ කර්ම සාක්ෂී කොට ගෙන දත යුතුය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාරන ලදී: 'මහණෙනි, ඉදින් නන්දට පෙරදිග බැලිය යුතු වේ නම්, ඔහු මුළු සිතින්ම මෙනෙහි කොට, 'මෙසේ මා පෙරදිග බලන විට අභිජ්ඣා දෝමනස්ස සංඛ්‍යාත ලාමක අකුසල ධර්මයන් මා කරා නොපැමිණෙත්වා' යි පෙරදිග බලයි. මෙසේ එහිදී ඔහු සම්පජානකාරී වෙයි. මහණෙනි, ඉදින් නන්දට පැපසුම් දිශාව... උතුරු දිශාව... දකුණු දිශාව... උඩ... යට... අනුදිශාවන් බැලිය යුතු වේ නම්, ඔහු මුළු සිතින්ම මෙනෙහි කොට, 'මෙසේ මා අනුදිශාවන් බලන විට අභිජ්ඣා දෝමනස්ස සංඛ්‍යාත ලාමක අකුසල ධර්මයන් මා කරා නොපැමිණෙත්වා' යි බලයි. මෙසේ එහිදී ඔහු සම්පජානකාරී වෙයි' යනුවෙනි.

Api ca idhāpi pubbe vuttacetiyadassanādivaseneva sātthakatā ca sappāyatā ca veditabbā, kammaṭṭhānassa pana avijahanameva gocarasampajaññaṃ. Tasmā [Pg.174] ettha khandhadhātuāyatanakammaṭṭhānikehi attano kammaṭṭhānavaseneva, kasiṇādikammaṭṭhānikehi vā pana kammaṭṭhānasīseneva ālokanaṃ vilokanaṃ kātabbaṃ. Abbhantare attā nāma āloketā vā viloketā vā natthi, ‘ālokessāmī’ti pana citte uppajjamāne teneva cittena saddhiṃ cittasamuṭṭhānā vāyodhātu viññattiṃ janayamānā uppajjati. Iti cittakiriyavāyodhātuvipphāravasena heṭṭhimaṃ akkhidalaṃ adho sīdati, uparimaṃ uddhaṃ laṅgheti. Koci yantakena vivaranto nāma natthi. Tato cakkhuviññāṇaṃ dassanakiccaṃ sādhentaṃ uppajjatīti evaṃ pajānanaṃ panettha asammohasampajaññaṃ nāma. Api ca mūlapariññā āgantukatāva kālikabhāvavasena pettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ. Mūlapariññāvasena tāva –

තවද මෙහිද කලින් සඳහන් කළ පරිදි චෛත්‍ය වන්දනාව ආදී වශයෙන් සාත්ථක භාවය හා සප්පාය භාවය දත යුතුය. කර්මස්ථානය අත් නොහැරීම 'ගෝචර සම්පජඤ්ඤය' යි. එබැවින් මෙහිදී ස්කන්ධ, ධාතු, ආයතන කර්මස්ථාන වඩන්නන් තම කර්මස්ථානය අනුවද, කසිනාදි කර්මස්ථාන වඩන්නන් කර්මස්ථානය මූලික කොටගෙනම ආලෝකනය හා විලෝකනය කළ යුතුය. ශරීරය තුළ බලන්නා වූ හෝ වටපිට බලන්නා වූ 'ආත්මය' යනුවෙන් කෙනෙකු නැත. 'බලන්නෙමි' යි සිත උපදින විට, එම සිත සමඟම සිතින් හටගත් වායෝ ධාතුව විඤ්ඤත්තිය උපදවමින් හටගනී. මෙසේ සිතේ ක්‍රියාවෙන් උපන් වායෝ ධාතුවේ බලයෙන් පහළ ඇසිපිය පහළට වැටේ, ඉහළ ඇසිපිය ඉහළට එසවේ. යම් යන්ත්‍රයකින් ඇස් අරවන්නා වූ කෙනෙකු එහි නැත. ඉන්පසු දැකීමේ කාර්යය සිදුකරමින් චක්ඛු විඤ්ඤාණය උපදී. මෙසේ පැහැදිලිව තේරුම් ගැනීම 'අසම්මෝහ සම්පජඤ්ඤය' යි. තවද මූලපරිඤ්ඤා, ආගන්තුක බව සහ තාවකාලික බව යන කරුණු මගින්ද මෙහි අසම්මෝහ සම්පජඤ්ඤය දත යුතුය. එහි මූලපරිඤ්ඤා වශයෙන් මෙසේයි -

Bhavaṅgāvajjanañceva, dassanaṃ sampaṭicchanaṃ;

Santīraṇaṃ voṭṭhabbanaṃ, javanaṃ bhavati sattamaṃ.

භවංගය හා ආවජ්ජනයද, දර්ශනය (චක්ඛු විඤ්ඤාණය) හා සම්පටිච්ඡනයද, සන්තීරණය හා වොට්ඨබ්බනයද, හත්වැන්න වූ ජවනයද උපදී.

Tattha bhavaṅgaṃ upapattibhavassa aṅgakiccaṃ sādhayamānaṃ pavattati, taṃ āvaṭṭetvā kiriyamanodhātu āvajjanakiccaṃ sādhayamānā, taṃnirodhā cakkhuviññāṇaṃ dassanakiccaṃ sādhayamānaṃ, taṃnirodhā vipākamanodhātu sampaṭicchanakiccaṃ sādhayamānā, taṃnirodhā vipākamanoviññāṇadhātu santīraṇakiccaṃ sādhayamānā, taṃnirodhā kiriyamanoviññāṇadhātu voṭṭhabbanakiccaṃ sādhayamānā, taṃnirodhā sattakkhattuṃ javanaṃ javati. Tattha paṭhamajavanepi – ‘‘ayaṃ itthī, ayaṃ puriso’’ti rajjanadussanamuyhanavasena ālokitavilokitaṃ nāma na hoti. Dutiyajavanepi…pe… sattamajavanepi. Etesu pana yuddhamaṇḍale yodhesu viya heṭṭhupariyavasena bhijjitvā patitesu – ‘‘ayaṃ itthī, ayaṃ puriso’’ti rajjanādivasena ālokitavilokitaṃ hoti. Evaṃ tāvettha mūlapariññāvasena asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.

එහි භවංගය උප්පත්ති භවයේ අංග කෘත්‍යය සිදු කරමින් පවතී. එය ආපසු හැරවීමෙන් ක්‍රියා මනෝ ධාතුව ආවජ්ජන කෘත්‍යය සිදු කරයි. එය නිරුද්ධ වීමෙන් චක්ඛු විඤ්ඤාණය දැකීමේ කෘත්‍යය සිදු කරයි. එය නිරුද්ධ වීමෙන් විපාක මනෝ ධාතුව සම්පටිච්ඡන කෘත්‍යය සිදු කරයි. එය නිරුද්ධ වීමෙන් විපාක මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතුව සන්තීරණ කෘත්‍යය සිදු කරයි. එය නිරුද්ධ වීමෙන් ක්‍රියා මනෝ විඤ්ඤාණ ධාතුව වොට්ඨබ්බන කෘත්‍යය සිදු කරයි. එය නිරුද්ධ වීමෙන් සත් වරක් ජවනය වේ. එහි පළමු ජවනයේදී 'මොහු ස්ත්‍රියකි, මොහු පුරුෂයෙකි' යනුවෙන් ඇලීමෙන්, ගැටීමෙන් හෝ මුළාවෙන් බැලීමක් සිදු නොවේ. දෙවන ජවනයේදී ද... හත්වන ජවනයේදී ද එසේම ය. එහෙත් යුද පිටියක සෙබළුන් මෙන් ඉහළ පහළ වශයෙන් කැඩී බිඳී වැටුණු පසු 'මොහු ස්ත්‍රියකි, මොහු පුරුෂයෙකි' යනුවෙන් ඇලීම් ආදියෙන් ආලෝකිත විලෝකිතය සිදු වේ. මෙසේ මුලින්ම මූලපරිඤ්ඤා වශයෙන් අසම්මෝහ සම්පජඤ්ඤය දත යුතුය.

Cakkhudvāre pana rūpe āpāthamāgate bhavaṅgacalanato uddhaṃ sakakiccanipphādanavasena āvajjanādīsu uppajjitvā niruddhesu avasāne javanaṃ uppajjati, taṃ pubbe uppannānaṃ āvajjanādīnaṃ gehabhūte cakkhudvāre āgantukapuriso viya hoti. Tassa yathā paragehe kiñci yācituṃ paviṭṭhassa āgantukapurisassa gehassāmikesu tuṇhīmāsinesu āṇākaraṇaṃ na yuttaṃ, evaṃ [Pg.175] āvajjanādīnaṃ gehabhūte cakkhudvāre āvajjanādīsupi arajjantesu adussantesu amuyhantesu ca rajjanadussanamuyhanaṃ ayuttanti evaṃ āgantukabhāvavasena asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.

චක්ඛු ද්වාරයට රූපයක් පැමිණි විට භවංග චලනයෙන් පසුව, තම තමන්ගේ කෘත්‍යයන් ඉටු කිරීමෙන් ආවජ්ජනාදී සිත් ඉපිද නිරුද්ධ වූ පසු අවසානයේ ජවනය උපදී. එය කලින් උපන් ආවජ්ජනාදී සිත්වල නිවස බඳු වූ චක්ඛු ද්වාරයට පැමිණි ආගන්තුක පුරුෂයෙකු වැනිය. අනුන්ගේ ගෙයකට යමක් ඉල්ලීමට ඇතුළු වූ ආගන්තුක මිනිසෙකුට, ගෙහිමියන් නිහඬව සිටින විට එහි අණසක පැතිරවීම නුසුදුසු වන්නා සේම, ආවජ්ජනාදී සිත්වල නිවස වූ චක්ඛු ද්වාරයේදී එම ආවජ්ජනාදී සිත් පවා නොඇලෙන, නොගැටෙන, මුළා නොවන තන්හි ඇලීම, ගැටීම හෝ මුළා වීම නුසුදුසුය. මෙසේ ආගන්තුක භාවය වශයෙන් අසම්මෝහ සම්පජඤ්ඤය දත යුතුය.

Yāni panetāni cakkhudvāre voṭṭhabbanapariyosānāni cittāni uppajjanti, tāni saddhiṃ sampayuttadhammehi tattha tattheva bhijjanti, aññamaññaṃ na passantīti, ittarāni tāvakālikāni honti. Tattha yathā ekasmiṃ ghare sabbesu mānusakesu matesu avasesassa ekassa taṅkhaṇaññeva maraṇadhammassa na yuttā naccagītādīsu abhirati nāma. Evameva ekadvāre sasampayuttesu āvajjanādīsu tattha tattheva matesu avasesassa taṅkhaṇeyeva maraṇadhammassa javanassāpi rajjanadussanamuyhanavasena abhirati nāma na yuttāti. Evaṃ tāvakālikabhāvavasena asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.

චක්ඛු ද්වාරයේ වොට්ඨබ්බනය අවසාන කොට යම් සිත් උපදී ද, ඒවා සම්පයුක්ත ධර්මයන් සමඟ එතැනම බිඳී යයි. එකිනෙකා නොදකිති. එබැවින් ඒවා ඉතා සුළු මොහොතක් පවතින තාවකාලික දේවල්ය. එහි උපමාව මෙසේයි: එක් නිවසක සියලු මිනිසුන් මියගිය පසු, ඉතිරි වූ එක් අයෙකුට ද එම මොහොතේම මරණය උරුම නම්, ඔහු නෘත්‍ය ගීතාදියෙහි ඇලී සිටීම නුසුදුසුය. එමෙන්ම එක් ද්වාරයක සම්පයුක්ත ධර්මයන් සහිත ආවජ්ජනාදී සිත් එතැනම නිරුද්ධ වූ පසු, ඉතිරි වූ එම මොහොතේම නැසෙන සුලු ජවනයට ද ඇලීම් ගැටීම් වශයෙන් එහි ඇලී සිටීම නුසුදුසුය. මෙසේ තාවකාලික භාවය වශයෙන් අසම්මෝහ සම්පජඤ්ඤය දත යුතුය.

Api ca khandhāyatanadhātupaccayapaccavekkhaṇavasena petaṃ veditabbaṃ. Ettha hi cakkhu ceva rūpā ca rūpakkhandho, dassanaṃ viññāṇakkhandho, taṃsampayuttā vedanā vedanākkhandho, saññā saññākkhandho, phassādikā saṅkhārakkhandho. Evametesaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ samavāye ālokanavilokanaṃ paññāyati. Tattha ko eko āloketi, ko viloketi?

තවද, ස්කන්ධ, ආයතන, ධාතු සහ ප්‍රත්‍යයන් මෙනෙහි කිරීමේ වශයෙන් ද මෙය දත යුතුය. මෙහි ඇස සහ රූපය රූපස්කන්ධයයි. දැකීම විඤ්ඤාණස්කන්ධයයි. ඊට සම්පයුක්ත වේදනාව වේදනාස්කන්ධයයි. සංඥාව සංඥාස්කන්ධයයි. ඵස්සය ආදී ධර්මයන් සංඛාරස්කන්ධයයි. මෙසේ මෙම පංචස්කන්ධයන්ගේ එකතුවෙන් ආලෝකනය හා විලෝකනය පැනවේ. එහිදී බලන එක් පුද්ගලයෙකු කොහිද? වටපිට බලන කෙනෙකු කොහිද?

Tathā cakkhu cakkhāyatanaṃ, rūpaṃ rūpāyatanaṃ, dassanaṃ manāyatanaṃ, vedanādayo sampayuttadhammā dhammāyatanaṃ. Evametesaṃ catunnaṃ āyatanānaṃ samavāye ālokanavilokanaṃ paññāyati. Tattha ko eko āloketi, ko viloketi?

එසේම ඇස චක්ඛායතනයයි, රූපය රූපායතනයයි, දැකීම මනායතනයයි, වේදනාදී සම්පයුක්ත ධර්මයන් ධම්මායතනයයි. මෙසේ මෙම ආයතන හතරේ එකතුවෙන් ආලෝකනය හා විලෝකනය පැනවේ. එහිදී බලන එක් පුද්ගලයෙකු කොහිද? වටපිට බලන කෙනෙකු කොහිද?

Tathā cakkhu cakkhudhātu, rūpaṃ rūpadhātu, dassanaṃ cakkhuviññāṇadhātu, taṃsampayuttā vedanādayo dhammā dhammadhātu. Evametāsaṃ catunnaṃ dhātūnaṃ samavāye ālokanavilokanaṃ paññāyati. Tattha ko eko āloketi, ko viloketi?

එසේම, ඇස වනාහි චක්ඛු ධාතුවයි, රූපය රූප ධාතුවයි, දැකීම (චක්ඛු විඤ්ඤාණය) චක්ඛු විඤ්ඤාණ ධාතුවයි, එය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ වේදනාදී ධර්මයන් ධම්ම ධාතුවයි. මෙසේ මේ ධාතූන් සතරේ එකතුවීමෙන් ඉදිරිය බැලීම හා වටපිට බැලීම ප්‍රකට වෙයි. එහිදී ඉදිරිය බලන හෝ වටපිට බලන යම්කිසි එක් පුද්ගලයෙක් ඇද්ද? (එබඳු කෙනෙකු නැත).

Tathā cakkhu nissayapaccayo, rūpā ārammaṇapaccayo, āvajjanaṃ anantarasamanantarūpanissayanatthivigatapaccayo, āloko upanissayapaccayo, vedanādayo sahajātapaccayo. Evametesaṃ paccayānaṃ samavāye [Pg.176] ālokanavilokanaṃ paññāyati. Tattha ko eko āloketi, ko viloketīti? Evamettha khandhāyatanadhātupaccayapaccavekkhaṇavasenapi asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.

එලෙසම, ඇස (චක්ඛු ප්‍රසාදය) නිශ්ශ්‍රය ප්‍රත්‍යයයි; රූපයන් ආරම්මණ ප්‍රත්‍යයයි; ආවර්ජනය (පඤ්චද්වාරාවර්ජනය) අනන්තර, සමනන්තර, අනන්තරූපනිශ්ශ්‍රය, නත්ථි සහ විගත ප්‍රත්‍යයයි; ආලෝකය උපනිශ්ශ්‍රය ප්‍රත්‍යයයි; වේදනාදී ධර්මයෝ සහජාතාදී ප්‍රත්‍යයෝ වෙති. මෙසේ මේ ප්‍රත්‍යයන්ගේ සමවායෙන් (එක්වීමෙන්) ඉදිරිය බැලීම හා වටපිට බැලීම ප්‍රකට වෙයි. එහිදී ඉදිරිය බලන හෝ වටපිට බලන යම්කිසි එක් පුද්ගලයෙක් ඇද්ද? මෙසේ මෙහිදී ස්කන්ධ, ආයතන, ධාතු හා ප්‍රත්‍යයන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමේ වසයෙන් ද අසම්මෝහ සම්පජඤ්ඤය දත යුතුය.

Samiñjite pasāriteti pabbānaṃ samiñjanapasāraṇe. Tattha cittavaseneva samiñjanapasāraṇaṃ akatvā hatthapādānaṃ samiñjanapasāraṇapaccayā atthānatthaṃ pariggaṇhitvā atthapariggaṇhanaṃ sātthakasampajaññaṃ. Tattha hatthapāde aticiraṃ samiñjetvā vā pasāretvā vā ṭhitassa khaṇe khaṇe vedanā uppajjati, cittaṃ ekaggataṃ na labhati, kammaṭṭhānaṃ paripatati, visesaṃ nādhigacchati. Kāle samiñjentassa kāle pasārentassa pana tā vedanā nuppajjanti, cittaṃ ekaggaṃ hoti, kammaṭṭhānaṃ phātiṃ gacchati, visesamadhigacchatīti, evaṃ atthānatthapariggaṇhanaṃ veditabbaṃ.

'හැකිලීමේදී හා දිගුකිරීමේදී' යනු සන්ධි හැකිලීම හා දිගු කිරීමයි. එහිදී හුදෙක් සිතේ බලයෙන් පමණක් හැකිලීම හෝ දිගු කිරීම නොකොට, අත් පා හැකිලීම හා දිගු කිරීමේ ප්‍රත්‍යයෙන් වැඩදායක බව හා වැඩදායක නොවන බව පිරිසිඳ බලා, වැඩදායක බව තේරුම් ගැනීම සාත්ථක සම්පජඤ්ඤයයි. එහිදී, අත් පා බොහෝ වේලාවක් හකුළාගෙන හෝ දිගුකරගෙන සිටින්නෙකුට ක්ෂණයක් ක්ෂණයක් පාසා වේදනාව උපදියි, සිත එකඟ බවක් නොලබයි, කමටහන පිරිහෙයි, විශේසාධිගමයක් (ධ්‍යාන ආදිය) නොලබයි. එහෙත් සුදුසු කලට හකුළන්නාට හා සුදුසු කලට දිගු කරන්නාට ඒ වේදනාවෝ නූපදිති, සිත එකඟ වෙයි, කමටහන දියුණු වෙයි, විශේසාධිගමය ලබයි. මෙසේ වැඩදායක හා වැඩදායක නොවන බව විමසා බැලීම දත යුතුය.

Atthe pana satipi sappāyāsappāyaṃ pariggaṇhitvā sappāyapariggaṇhanaṃ sappāyasampajaññaṃ. Tatrāyaṃ nayo –

වැඩදායක බව (අර්ථය) තිබුණ ද, සුදුසු බව හා නුසුදුසු බව පිරිසිඳ බලා සුදුසු බව තෝරා ගැනීම සප්පාය සම්පජඤ්ඤයයි. එහි ක්‍රමය මෙසේය –

Mahācetiyaṅgaṇe kira daharabhikkhū sajjhāyaṃ gaṇhanti, tesaṃ piṭṭhipassesu daharabhikkhuniyo dhammaṃ suṇanti. Tatreko daharo hatthaṃ pasārento kāyasaṃsaggaṃ patvā teneva kāraṇena gihī jāto. Aparo bhikkhu pādaṃ pasārento aggimhi pasāresi, aṭṭhimāhacca pādo jhāyi. Aparo vammike pasāresi, so āsīvisena ḍaṭṭho. Aparo cīvarakuṭidaṇḍake pasāresi, taṃ maṇisappo ḍaṃsi. Tasmā evarūpe asappāye apasāretvā sappāye pasāretabbaṃ. Idamettha sappāyasampajaññaṃ.

අසන්නට ලැබෙන පරිදි, මහා සෑ මළුවේ තරුණ භික්ෂූන් වහන්සේලා සජ්ඣායනා කරති, උන්වහන්සේලාගේ පිටුපසින් තරුණ භික්ෂුණීන් වහන්සේලා ධර්මය අසති. එහිදී එක් තරුණ භික්ෂුවක් අත දිගු කරන කල ස්ත්‍රී ශරීරයක ස්පර්ශය ලබා ඒ හේතුවෙන්ම ගිහියෙක් බවට පත් විය. තවත් භික්ෂුවක් පාදය දිගු කරන කල ගින්නකට දිගු කළේය, ඇටය දක්වා වැදී පාදය පිළිස්සුණි. තවත් නමක හුඹසක පාදය දිගු කළේය, උන්වහන්සේව විෂඝෝර සර්පයෙකු විසින් දෂ්ට කරන ලදී. තවත් නමක සිවුරු දණ්ඩක පාදය දිගු කළේය, උන්වහන්සේව මණි සර්පයෙකු (කුඩා සර්පයෙකු) විසින් දෂ්ට කරන ලදී. එබැවින් මෙබඳු වූ අසප්පාය තැන්හි අත් පා දිගු නොකොට සප්පාය තැන්හිම දිගු කළ යුතුය. මෙය මෙහි සප්පාය සම්පජඤ්ඤයයි.

Gocarasampajaññaṃ pana mahātheravatthunā dīpetabbaṃ – mahāthero kira divāṭhāne nisinno antevāsikehi saddhiṃ kathayamāno sahasā hatthaṃ samiñjetvā puna yathāṭhāne ṭhapetvā saṇikaṃ samiñjesi. Taṃ antevāsikā pucchiṃsu – ‘‘kasmā, bhante, sahasā hatthaṃ samiñjitvā puna yathāṭhāne ṭhapetvā saṇikaṃ samiñjiyitthā’’ti? Yato paṭṭhāyāhaṃ, āvuso, kammaṭṭhānaṃ manasikātuṃ āraddho, na me kammaṭṭhānaṃ muñcitvā hattho samiñjitapubbo, idāni pana me tumhehi saddhiṃ kathayamānena kammaṭṭhānaṃ muñcitvā samiñjito. Tasmā puna yathāṭhāne ṭhapetvā samiñjesinti. Sādhu[Pg.177], bhante, bhikkhunā nāma evarūpena bhavitabbanti. Evametthāpi kammaṭṭhānāvijahanameva gocarasampajaññanti veditabbaṃ.

ගෝචර සම්පජඤ්ඤය මහා තෙරණුවකගේ කථාවකින් පැහැදිලි කළ යුතුය – අසන්නට ලැබෙන පරිදි, මහා තෙරණුවෝ දහවල් කාලයේ වැඩසිටින තැන හිඳ අතේවැසි භික්ෂූන් සමඟ කථා කරමින් සිටියදී, හදිසියේ අත හකුළුවා නැවත තිබූ තැනම තබා සෙමින් අත හකුළුවා ගත්හ. අතේවැසි භික්ෂූන් වහන්සේලා උන්වහන්සේගෙන් මෙසේ විමසූහ: "ස්වාමීනි, කුමන හේතුවක් නිසා හදිසියේ අත හකුළුවා නැවත තිබූ තැනම තබා සෙමින් අත හකුළුවා ගත් සේක්ද?" "ඇවැත්නි, මම කමටහන් මෙනෙහි කිරීමට පටන් ගත් තැන් සිට, මින් පෙර කිසි කලෙක කමටහන අත්හැර අත හකුළුවා නැත. දැන් ඔබලා සමඟ කථා කරමින් සිටියදී කමටහන අත්හැරී අත හකුළුවන ලදී. එබැවින් නැවත තිබූ තැනම තබා සෙමින් අත හකුළුවා ගතිමි" යි වදාළහ. "ස්වාමීනි, ඉතා යහපත්ය, භික්ෂුවක නම් මෙබඳු විය යුතුය" යි පවසා සිටියහ. මෙසේ මෙහිදී ද කමටහන අත්නොහැරීමම ගෝචර සම්පජඤ්ඤය යැයි දත යුතුය.

Abbhantare attā nāma koci samiñjento vā pasārento vā natthi, vuttappakāracittakiriyavāyodhātuvipphārena pana suttākaḍḍhanavasena dāruyantassa hatthapādalacalanaṃ viya samiñjanapasāraṇaṃ hotīti evaṃ parijānanaṃ panettha asammohasampajaññanti veditabbaṃ.

ඇතුළත හැකිලීමක් හෝ දිගු කිරීමක් කරන 'ආත්මය' නම් වූ කිසිවෙක් නැත, එහෙත් ඉහත කී පරිදි සිතේ ක්‍රියාවෙන් හටගත් වායෝ ධාතුවේ පැතිරීමෙන්, ලී රූපයක (රූකඩයක) නූල් ඇදීමෙන් අත් පා සෙලවෙන්නාක් මෙන්, අත් පා හැකිලීම හා දිගු කිරීම සිදු වේ. මෙසේ පිරිසිඳ දැනගැනීම මෙහි අසම්මෝහ සම්පජඤ්ඤය යැයි දත යුතුය.

Saṅghāṭipattacīvaradhāraṇeti ettha saṅghāṭicīvarānaṃ nivāsanapārupanavasena pattassa bhikkhāpaṭiggahaṇādivasena paribhogo dhāraṇaṃ nāma. Tattha saṅghāṭicīvaradhāraṇe tāva nivāsetvā vā pārupitvā vā piṇḍāya carato āmisalābho sītassa paṭighātāyātiādinā nayena bhagavatā vuttappakāroyeva ca attho attho nāma. Tassa vasena sātthakasampajaññaṃ veditabbaṃ.

'සඟළ සිවුරු, පාත්‍ර දැරීමේදී' යනු මෙහි සඟළ සිවුරු හැඳීම හා පෙරවීම වසයෙන් ද, පාත්‍රය පිණ්ඩපාතය පිළිගැනීම ආදී වසයෙන් ද පරිහරණය කිරීම දැරීම නම් වේ. එහි සඟළ සිවුරු දැරීමේදී, පළමුව සිවුරු හැඳ හෝ පොරවා පිණ්ඩපාතය පිණිස හැසිරෙන භික්ෂුවට ආමිස ලාභය ලැබීම ද, "සීතල වැළැක්වීම පිණිස" යනාදී ක්‍රමයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ ආකාර වූ වැඩදායක බව (අර්ථය) අර්ථය නම් වේ. ඒ වසයෙන් සාත්ථක සම්පජඤ්ඤය දත යුතුය.

Uṇhapakatikassa pana dubbalassa ca cīvaraṃ sukhumaṃ sappāyaṃ, sītālukassa ghanaṃ dupaṭṭaṃ. Viparītaṃ asappāyaṃ. Yassa kassaci jiṇṇaṃ asappāyameva, aggaḷādidānena hissa taṃ palibodhakaraṃ hoti. Tathā paṭṭuṇṇadukūlādibhedaṃ lobhanīyacīvaraṃ. Tādisañhi araññe ekakassa nivāsantarāyakaraṃ jīvitantarāyakarañcāpi hoti. Nippariyāyena pana yaṃ nimittakammādimicchājīvavasena uppannaṃ, yañcassa sevamānassa akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti, taṃ asappāyaṃ. Viparītaṃ sappāyaṃ. Tassa vasenettha sappāyasampajaññaṃ. Kammaṭṭhānāvijahanavaseneva gocarasampajaññaṃ veditabbaṃ.

ස්වභාවයෙන්ම උෂ්ණාධික ශරීරයක් ඇති භික්ෂුවට හා දුර්වල භික්ෂුවට සියුම් (සැහැල්ලු) සිවුර සප්පාය වේ. සීතලට සංවේදී භික්ෂුවට ඝන වූ දෙපට සිවුර සප්පාය වේ. මෙහි අනෙක් පැත්ත අසප්පාය වේ. යම්කිසි භික්ෂුවකට පරණ වූ සිවුර අසප්පායම වේ; මන්ද යත්, වැරහැලි මැසීම ආදියෙන් එය උන්වහන්සේට පලිබෝධයක් වන බැවිනි. එසේම පටපිළි, සේද පිළි ආදී වූ ලෝභය උපදවන සිවුරු ද අසප්පාය වේ; මන්ද යත්, වනයෙහි තනිව වසන භික්ෂුවකට එවැනි සිවුරු වාසයට බාධාවක් මෙන්ම ජීවිතයට ද අන්තරායක් විය හැකි බැවිනි. ඍජුවම පවසන්නේ නම්, මිච්ඡාජීවයෙන් උපන් යම් සිවුරක් වේද, යම් සිවුරක් පරිහරණය කිරීමෙන් අකුසල් දහම් වැඩේ ද, කුසල් දහම් පිරිහේ ද, එය අසප්පාය වේ. මෙහි අනෙක් පැත්ත සප්පාය වේ. ඒ වසයෙන් මෙහි සප්පාය සම්පජඤ්ඤය ද, කමටහන අත්නොහැරීමේ වසයෙන්ම ගෝචර සම්පජඤ්ඤය ද දත යුතුය.

Abbhantare attā nāma koci cīvaraṃ pārupento natthi, vuttappakārena cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva pana cīvarapārupanaṃ hoti. Tattha cīvarampi acetanaṃ, kāyopi acetano. Cīvaraṃ na jānāti – ‘‘mayā kāyo pārupito’’ti. Kāyopi na jānāti – ‘‘ahaṃ cīvarena pārupito’’ti. Dhātuyova dhātusamūhaṃ paṭicchādenti paṭapilotikāyapotthakarūpapaṭicchādane viya. Tasmā neva sundaraṃ cīvaraṃ labhitvā somanassaṃ kātabbaṃ, na asundaraṃ labhitvā domanassaṃ.

ඇතුළත සිවුරු පොරවන 'ආත්මය' නම් වූ කිසිවෙක් නැත, එහෙත් ඉහත කී පරිදි සිතේ ක්‍රියාවෙන් හටගත් වායෝ ධාතුවේ පැතිරීමෙන් සිවුරු පෙරවීම සිදු වේ. එහිදී සිවුර ද අචේතනිකය, ශරීරය ද අචේතනිකය. සිවුර "මම ශරීරය වසා සිටිමි" යි නොදනී. ශරීරය ද "මම සිවුරෙන් වැසී සිටිමි" යි නොදනී. රෙදි කැබලිවලින් රූකඩයක් වැසීමේදී මෙන්, හුදෙක් ධාතූන් විසින් ධාතු සමූහයක් වසා ගනු ලබයි. එබැවින් යහපත් සිවුරක් ලැබ සතුටු නොවිය යුතුය, අයහපත් සිවුරක් ලැබ කණගාටු නොවිය යුතුය.

Nāgavammikacetiyarukkhādīsu [Pg.178] hi keci mālāgandhadhūmavatthādīhi sakkāraṃ karonti, keci gūthamuttakaddamadaṇḍasatthappahārādīhi asakkāraṃ. Na tehi nāgavammikarukkhādayo somanassaṃ vā domanassaṃ vā karonti. Evameva neva sundaraṃ cīvaraṃ labhitvā somanassaṃ kātabbaṃ, na asundaraṃ labhitvā domanassanti, evaṃ pavattapaṭisaṅkhānavasenettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.

නිදසුනක් ලෙස, නාග හුඹස්, චෛත්‍ය, වෘක්ෂ ආදියට ඇතැම්හු මල්, සුවඳ දුම් ආදියෙන් සත්කාර කරති; ඇතැම්හු මළමූත්‍ර, දඬුමුගුරු ආදියෙන් අසත්කාර කරති. ඒ හේතුවෙන් ඒ නාග හුඹස් ආදිය සතුටක් හෝ අසතුටක් ඇති කර නොගනිති. එලෙසම, යහපත් සිවුරක් ලැබ සතුටු නොවිය යුතුය, අයහපත් සිවුරක් ලැබ කණගාටු නොවිය යුතුය. මෙසේ පවත්නා වූ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමේ වසයෙන් මෙහි අසම්මෝහ සම්පජඤ්ඤය දත යුතුය.

Pattadhāraṇepi pattaṃ sahasāva aggahetvā imaṃ gahetvā piṇḍāya caramāno bhikkhaṃ labhissāmīti, evaṃ pattaggahaṇapaccayā paṭilabhitabbaṃ atthavasena sātthakasampajaññaṃ veditabbaṃ.

පාත්‍රය දැරීමේදී ද වහා ම පාත්‍රය නොගෙන, 'මෙය රැගෙන පිණ්ඩපාතය පිණිස හැසිරෙන්නා වූ මම පිණ්ඩපාතය ලබන්නෙමි' යි මෙලෙස පාත්‍රය ගැනීම නමැති හේතුවෙන් ලැබිය යුතු ප්‍රයෝජනය අනුව සාත්ථක සම්පජඤ්ඤය දත යුතුය.

Kisadubbalasarīrassa pana garupatto asappāyo, yassa kassaci catupañcagaṇṭhikāhato dubbisodhanīyo asappāyova. Duddhotapattopi na vaṭṭati, taṃ dhovantasseva cassa palibodho hoti. Maṇivaṇṇapatto pana lobhanīyo, cīvare vuttanayeneva asappāyo, nimittakammādivasena laddho pana yañcassa sevamānassa akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti, ayaṃ ekantaasappāyova. Viparīto sappāyo. Tassa vasenettha sappāyasampajaññaṃ. Kammaṭṭhānāvijahanavaseneva ca gocarasampajaññaṃ veditabbaṃ.

එහෙත්, කෘශ වූ දුබල ශරීරයක් ඇති මහණෙකුට බර පාත්‍රය අසප්පාය වේ. යම් කිසිවකුට ගැට හතරක් හෝ පහක් දමා මැසූ බැවින් පිරිසිදු කිරීමට අපහසු පාත්‍රය අසප්පාය ම වේ. අපිරිසිදු ලෙස සේදූ පාත්‍රය ද සුදුසු නැත. එය සෝදන අතරතුර ම ඔහුට පලිබෝධයක් (බාධාවක්) වේ. මැණික් වර්ණ පාත්‍රය ලෝභයට හේතු වන බැවින් සිවුරේ දී කී ක්‍රමයෙන් ම අසප්පාය වේ. තවද නිමිති කිරීම් ආදියෙන් ලැබුණා වූ ද යම් පාත්‍රයක් පරිහරණය කරන්නා වූ ඒ මහණාගේ අකුසල ධර්මයන් වැඩේ ද, කුසල ධර්මයන් පිරිහේ ද, මෙය ඒකාන්තයෙන් ම අසප්පාය වේ. මීට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූයේ සප්පාය වේ. ඒ සප්පාය වීමේ වශයෙන් මෙහි සප්පාය සම්පජඤ්ඤය ද කම්මට්ඨානය අත් නොහැරීමේ වශයෙන් ගෝචර සම්පජඤ්ඤය ද දත යුතුය.

Abbhantare attā nāma koci pattaṃ gaṇhanto natthi, vuttappakārena cittakiriyavāyodhātuvipphāravaseneva pattaggahaṇaṃ nāma hoti. Tattha pattopi acetano, hatthāpi acetanā. Patto na jānāti – ‘‘ahaṃ hatthehi gahito’’ti. Hatthāpi na jānanti – ‘‘amhehi patto gahito’’ti. Dhātuyova dhātusamūhaṃ gaṇhanti, saṇḍāsena aggivaṇṇapattaggahaṇe viyāti. Evaṃ pavattapaṭisaṅkhānavasenettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.

ශරීරය තුළ පාත්‍රය ගන්නා වූ 'මම' කියා කිසිදු ආත්මයක් නැත. ඉහත කී පරිදි සිතේ ක්‍රියාව නිසා හටගන්නා වායෝ ධාතුවේ විහිදීමෙන් ම පාත්‍රය ගැනීම සිදු වේ. එහිදී පාත්‍රය ද අචේතනික ය, දෑත් ද අචේතනික ය. පාත්‍රය 'මම දෑතින් ගන්නා ලදිමි' යි නොදනී. දෑත් ද 'අප විසින් පාත්‍රය ගන්නා ලදි' යි නොදනී. අඬුවකින් ගිනියම් වූ පාත්‍රයක් ගන්නාක් මෙන්, ධාතු සමූහයක් විසින් තවත් ධාතු සමූහයක් ගනු ලබයි. මෙසේ පවතින ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම් වශයෙන් මෙහි අසම්මෝහ සම්පජඤ්ඤය දත යුතුය.

Api ca yathā chinnahatthapāde vaṇamukhehi paggharitapubbalohitakimikule nīlamakkhikasamparikiṇṇe anāthasālāyaṃ nipanne anāthamanusse disvā, ye dayālukā purisā, te tesaṃ vaṇamattacoḷakāni ceva kapālādīhi ca bhesajjāni upanāmenti. Tattha coḷakānipi kesañci saṇhāni, kesañci thūlāni pāpuṇanti. Bhesajjakapālakānipi kesañci [Pg.179] susaṇṭhānāni, kesañci dussaṇṭhānāni pāpuṇanti, na te tattha sumanā vā dummanā vā honti. Vaṇapaṭicchādanamatteneva hi coḷakena, bhesajjapaṭiggahaṇamatteneva ca kapālakena tesaṃ attho. Evameva yo bhikkhu vaṇacoḷakaṃ viya cīvaraṃ, bhesajjakapālakaṃ viya ca pattaṃ, kapāle bhesajjamiva ca patte laddhaṃ bhikkhaṃ sallakkheti, ayaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe asammohasampajaññena uttamasampajānakārīti veditabbo.

තවද, අත්පා සිඳුණු, තුවාලවලින් සැරව හා ලේ වැගිරෙන, පණුවන් ගැසූ, නිල් මැස්සන්ගෙන් ගැවසී ගත්, අනාථ ශාලාවක වැතිර සිටින අනාථ මිනිසුන් දැක, දයාබර මිනිස්සු ඔවුන්ගේ තුවාල වැසීමට රෙදි කඩ ද කබල් ආදියෙන් බෙහෙත් ද ගෙන එන්නාහු ය. එහිදී ඇතැම් රෝගීන්ට සිනිඳු රෙදි කඩ ද ඇතැම් රෝගීන්ට රළු රෙදි කඩ ද ලැබේ. බෙහෙත් බඳුන් ද ඇතැමුන්ට හැඩ ඇති ඒවා ද ඇතැමුන්ට හැඩ නැති ඒවා ද ලැබේ. ඒ ගැන ඔවුහු සතුටු හෝ අසතුටු නොවෙති. රෙදි කඩෙන් තුවාලය වැසීම පමණක් ද බෙහෙත් බඳුනෙන් බෙහෙත් පිළිගැනීම පමණක් ද ඔවුන්ගේ ප්‍රයෝජනය වේ. එසේම යම් මහණෙක් සිවුර තුවාල වසන රෙදි කඩක් ලෙස ද, පාත්‍රය බෙහෙත් බඳුනක් ලෙස ද, පාත්‍රයේ ලැබුණු පිණ්ඩපාතය බඳුනේ ඇති බෙහෙත් ලෙස ද සලකයි ද, මේ මහණා සිවුරු හා පාත්‍රය දැරීමේදී අසම්මෝහ සම්පජඤ්ඤයෙන් යුක්ත වූ උතුම් සම්පජානකාරියෙකු ලෙස දත යුතුය.

Asitādīsu asiteti piṇḍapātabhojane. Pīteti yāguādipāne. Khāyiteti piṭṭhakhajjādikhādane. Sāyiteti madhuphāṇitādisāyane. Tattha neva davāyātiādinā nayena vutto aṭṭhavidhopi attho attho nāma. Tasseva vasena sātthakasampajaññaṃ veditabbaṃ.

'අසිත' යනු පිණ්ඩපාතය අනුභව කිරීමෙහි ය. 'පීත' යනු කැඳ ආදිය පානය කිරීමෙහි ය. 'ඛායිත' යනු පිටිවලින් කළ ආහාර ආදිය සැපීමෙහි ය. 'සායිත' යනු මී පැණි, උක් හකුරු ආදිය රස විඳීමෙහි ය. එහි 'නෙව දවාය' (කෙළි පිණිස නොවේ) ආදී වශයෙන් වදාරන ලද අට වැදෑරුම් වූ අර්ථය ම මෙහි අර්ථය නම් වේ. එහි ම බලයෙන් සාත්ථක සම්පජඤ්ඤය දත යුතුය.

Lūkhapaṇītatittamadhurarasādīsu pana yena bhojanena yassa phāsu na hoti, taṃ tassa asappāyaṃ. Yaṃ pana nimittakammādivasena paṭiladdhaṃ, yañcassa bhuñjato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti, taṃ ekantaasappāyameva, viparītaṃ sappāyaṃ. Tassa vasenettha sappāyasampajaññaṃ. Kammaṭṭhānāvijahanavaseneva ca gocarasampajaññaṃ veditabbaṃ.

රළු වූ හෝ ප්‍රණීත වූ ද තිත්ත හෝ මිහිරි වූ ද රස ඇති ආහාර අතුරින් යම් ආහාරයකින් යම් මහණෙකුට පහසුවක් නොවේ ද, එය ඔහුට අසප්පාය වේ. යම් ආහාරයක් නිමිති කිරීම් ආදියෙන් ලබන ලද්දේ ද, එය අනුභව කරන්නා වූ ඒ මහණාගේ අකුසල ධර්මයන් වැඩේ ද, කුසල ධර්මයන් පිරිහේ ද, එය ඒකාන්තයෙන් ම අසප්පාය වේ. මීට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූයේ සප්පාය වේ. ඒ සප්පාය වීමේ වශයෙන් මෙහි සප්පාය සම්පජඤ්ඤය ද කම්මට්ඨානය අත් නොහැරීමේ වශයෙන් ගෝචර සම්පජඤ්ඤය ද දත යුතුය.

Abbhantare attā nāma koci bhuñjako natthi, vuttappakāracittakiriyavāyodhātuvipphāreneva pattappaṭiggahaṇaṃ nāma hoti. Cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva hatthassa patte otāraṇaṃ nāma hoti. Cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva ālopakaraṇaṃ ālopauddhāraṇaṃ mukhavivaraṇañca hoti, na koci kuñcikāya yantakena vā hanukaṭṭhīni vivarati. Cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva ālopassa mukhe ṭhapanaṃ, uparidantānaṃ musalakiccasādhanaṃ, heṭṭhimadantānaṃ udukkhalakiccasādhanaṃ, jivhāya hatthakiccasādhanañca hoti. Iti tattha aggajivhāya tanukakheḷo mūlajivhāya bahalakheḷo makkheti. Taṃ heṭṭhādantaudukkhale jivhāhatthaparivattakaṃ kheḷodakena temitaṃ uparidantamusalasañcuṇṇitaṃ koci kaṭacchunā vā dabbiyā vā antopavesento nāma natthi, vāyodhātuyāva pavisati. Paviṭṭhaṃ paviṭṭhaṃ koci palālasanthāraṃ katvā dhārento nāma natthi, vāyodhātuvaseneva tiṭṭhati. Ṭhitaṃ ṭhitaṃ koci uddhanaṃ katvā aggiṃ jāletvā pacanto nāma natthi, tejodhātuyāva paccati. Pakkaṃ pakkaṃ koci daṇḍakena vā [Pg.180] yaṭṭhiyā vā bahi nīhārako nāma natthi, vāyodhātuyeva nīharati. Iti vāyodhātu paṭiharati ca, vītiharati ca, dhāreti ca, parivatteti ca, sañcuṇṇeti ca, visoseti ca, nīharati ca. Pathavīdhātu dhāreti ca, parivatteti ca, sañcuṇṇeti ca, visoseti ca. Āpodhātu sineheti ca, allattañca anupāleti. Tejodhātu antopaviṭṭhaṃ paripāceti. Ākāsadhātu añjaso hoti. Viññāṇadhātu tattha tattha sammāpayogamanvāya ābhujatīti. Evaṃ pavattapaṭisaṅkhānavasenettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.

ශරීරය තුළ අනුභව කරන්නා වූ 'මම' කියා කිසිදු ආත්මයක් නැත. ඉහත කී පරිදි සිතේ ක්‍රියාව නිසා හටගත් වායෝ ධාතුවේ විහිදීමෙන් ම පාත්‍රය පිළිගැනීම සිදු වේ. සිතේ ක්‍රියාව නිසා හටගත් වායෝ ධාතුවේ විහිදීමෙන් ම දෑත් පාත්‍රයට යොමු කිරීම සිදු වේ. සිතේ ක්‍රියාව නිසා හටගත් වායෝ ධාතුවේ විහිදීමෙන් ම බත් පිඬු කිරීම, බත් පිඬ එසවීම සහ කට විවෘත කිරීම සිදු වේ. කිසිවෙක් යතුරකින් හෝ යන්ත්‍රයකින් හනු ඇට විවෘත නොකරයි. සිතේ ක්‍රියාව නිසා හටගත් වායෝ ධාතුවේ විහිදීමෙන් ම බත් පිඬ කටේ තැබීම, උඩු දත්වලින් මෝල්ගස් කටයුත්ත (ඇඹරීම) සිදු කිරීම, යටි දත්වලින් වංගෙඩි කටයුත්ත (කෙටීම) සිදු කිරීම සහ දිවෙන් දෑතක කටයුත්ත (පෙරළීම) සිදු කිරීම සිදු වේ. මෙසේ එහි දිව අග ඇති දියාරු කෙළ ද දිව මුල ඇති උකු කෙළ ද බත් පිඬෙහි තැවරේ. යටි දත් නමැති වංගෙඩියෙහි දිව නමැති අතින් පෙරළන ලද, කෙළ නමැති දියෙන් තෙත් වූ, උඩු දත් නමැති මෝල්ගසින් මනාව අඹරන ලද ඒ බත් පිඬ කිසිවකු විසින් හැන්දකින් හෝ ලෑල්ලකින් ඇතුළට යවනු ලබන්නේ නැත; වායෝ ධාතුවෙන්ම එය ඇතුළට පිවිසෙයි. ඇතුළට පිවිසි පිවිසි ආහාරය කිසිවකු විසින් පිදුරු ඇතිරීමක් කර රඳවා ගනු ලබන්නේ නැත; වායෝ ධාතුවේ බලයෙන් ම එය රඳා පවතී. රැඳී පවතින ආහාරය කිසිවකු විසින් ලිපක් සාදා ගිනි දල්වා පිසිනු ලබන්නේ නැත; තේජෝ ධාතුවෙන් ම එය පැසවයි. පැසුණු පැසුණු ආහාරය කිසිවකු විසින් ලීයකින් හෝ කෙවිටකින් පිටතට ඇද දමනු ලබන්නේ නැත; වායෝ ධාතුව ම එය බැහැර කරයි. මෙසේ වායෝ ධාතුව ආහාරය ඇතුළට ගෙන යයි, වරින් වර ගෙන යයි, දරා සිටියි, පෙරළයි, කුඩු කරයි, වියළවයි, බැහැර කරයි. පඨවි ධාතුව දරා සිටියි, පෙරළයි, කුඩු කරයි, වියළවයි. ආපෝ ධාතුව තෙත් කරයි, තෙතමනය ආරක්ෂා කරයි. තේජෝ ධාතුව ඇතුළට ගිය ආහාරය පස්වයි. ආකාශ ධාතුව මාවත වේ. විඤ්ඤාණ ධාතුව ඒ ඒ තන්හි මනා වූ යෙදීම අනුව සිත මෙහෙයවයි. මෙසේ පවතින ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීම් වශයෙන් මෙහි අසම්මෝහ සම්පජඤ්ඤය දත යුතුය.

Api ca gamanato pariyesanato paribhogato āsayato nidhānato aparipakkato paripakkato phalato nissandato sammakkhanatoti, evaṃ dasavidhapaṭikūlabhāvapaccavekkhaṇato pettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ. Vitthārakathā panettha visuddhimagge āhārapaṭikūlasaññāniddesato gahetabbā.

තවද, යෑමෙන්, සෙවීමෙන්, වැළඳීමෙන්, ආසය (රැඳෙන තැන) වශයෙන්, නිධාන (තැන්පත් වන තැන) වශයෙන්, නොපැසුණු බවින්, පැසුණු බවින්, ඵල වශයෙන්, නිස්සන්ද වශයෙන් සහ තැවරීම වශයෙන් යන දස වැදෑරුම් පිළිකුල් සහගත බව ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කිරීමෙන් ද මෙහි අසම්මෝහ සම්පජඤ්ඤය දත යුතුය. මෙහි විස්තර කථාව විසුද්ධිමාර්ගයෙහි 'ආහාර පටිකූලසඤ්ඤා නිද්දේසයෙන්' ගත යුතුය.

Uccārapassāvakammeti uccārassa ca passāvassa ca karaṇe. Tattha pattakāle uccārapassāvaṃ akarontassa sakalasarīrato sedā muccanti, akkhīni bhamanti, cittaṃ na ekaggaṃ hoti, aññe ca rogā uppajjanti. Karontassa pana sabbaṃ taṃ na hotīti ayamettha attho. Tassa vasena sātthakasampajaññaṃ veditabbaṃ.

'උච්චාරපස්සාවකම්මේ' යනු මළ මූත්‍ර පහ කිරීමෙහි ය. එහි සුදුසු කල්හි මළ මූත්‍ර බැහැර නොකරන්නාගේ මුළු ශරීරයෙන් ම දහදිය පිට වේ, ඇස් නිලංකාර වේ, සිත එකඟ නොවේ, වෙනත් රෝග ද උපදී. එය සිදු කරන්නාට ඒ සියල්ල සිදු නොවේ. මෙය මෙහි අර්ථයයි. ඒ අර්ථයේ බලයෙන් සාත්ථක සම්පජඤ්ඤය දත යුතුය.

Aṭṭhāne uccārapassāvaṃ karontassa pana āpatti hoti, ayaso vaḍḍhati, jīvitantarāyo hoti, patirūpe ṭhāne karontassa sabbaṃ taṃ na hotīti idamettha sappāyaṃ tassa vasena sappāyasampajaññaṃ. Kammaṭṭhānāvijahanavaseneva ca gocarasampajaññaṃ veditabbaṃ.

නුසුදුසු ස්ථානයක මල මූත්‍ර පහකරන භික්ෂුවකට ඇවැත් සිදු වේ, අපකීර්තිය වැඩේ, ජීවිතාන්තරාය ද සිදු වේ. එහෙත් සුදුසු ස්ථානයක එය කරන්නාට ඒ කිසිදු අගුණයක් සිදු නොවේ. මෙහිදී සුදුසු බව සලකා ක්‍රියා කිරීම 'සප්පාය සම්පජඤ්ඤය' ලෙස ද, කමටහන් අත් නොහැරීමෙන් ලබන අවබෝධය 'ගෝචර සම්පජඤ්ඤය' ලෙස ද දත යුතුය.

Abbhantare attā nāma uccārapassāvakammaṃ karonto natthi, cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva pana uccārapassāvakammaṃ hoti. Yathā vā pana pakke gaṇḍe gaṇḍabhedena pubbalohitaṃ akāmatāya nikkhamati. Yathā ca atibharitā udakabhājanā udakaṃ akāmatāya nikkhamati. Evaṃ pakkāsayamuttavatthīsu sannicitā uccārapassāvā vāyuvegasamuppīḷitā akāmatāyapi nikkhamanti. So panāyaṃ evaṃ nikkhamanto uccārapassāvo neva [Pg.181] tassa bhikkhuno attano hoti, na parassa, kevalaṃ sarīranissandova hoti. Yathā kiṃ? Yathā udakatumbato purāṇudakaṃ chaḍḍentassa neva taṃ attano hoti, na paresaṃ; kevalaṃ paṭijagganamattameva hoti; evaṃ pavattapaṭisaṅkhānavasenettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.

ශරීරය තුළ මල මූත්‍ර පහකරන 'මම' කියා කෙනෙක් නැත. සිතේ ක්‍රියාව නිසා හටගන්නා වායෝ ධාතුව පැතිරීමෙන් මල මූත්‍ර පිටවීම සිදු වේ. ඉදුණු ගෙඩියක් පැලී සැරව හා ලේ නිරායාසයෙන් පිටවන්නාක් මෙන් ද, පැන් පිරුණු කළයකින් ජලය ඉබේම වැගිරෙන්නාක් මෙන් ද, ආමාශයේ සහ මූත්‍රාශයේ පිරී ඇති මල මූත්‍ර වායු වේගයෙන් තෙරපී නිරායාසයෙන් පිටවේ. මෙසේ පිටවන මල මූත්‍ර ඒ භික්ෂුවගේ ද නොවේ, අනුන්ගේ ද නොවේ, හුදෙක් ශරීරයෙන් බැහැර වන කුණු පමණි. පැන් බඳුනක් පිරිසිදු කරන විට පිටකරන පැරණි ජලය තමාගේ හෝ අනුන්ගේ නොවනවාක් මෙනි. මෙසේ තත්ත්වාකාරයෙන් නුවණින් විමසීම 'අසම්මෝහ සම්පජඤ්ඤය' ලෙස දත යුතුය.

Gatādīsu gateti gamane. Ṭhiteti ṭhāne. Nisinneti nisajjāya. Sutteti sayane. Jāgariteti jāgaraṇe. Bhāsiteti kathane. Tuṇhībhāveti akathane. ‘‘Gacchanto vā gacchāmīti pajānāti, ṭhito vā ṭhitomhīti pajānāti, nisinno vā nisinnomhīti pajānāti, sayāno vā sayānomhīti pajānātī’’ti imasmiñhi sutte addhānairiyāpathā kathitā. ‘‘Abhikkante paṭikkante ālokite vilokite samiñjite pasārite’’ti imasmiṃ majjhimā. ‘‘Gate ṭhite nisinne sutte jāgarite’’ti idha pana khuddakacuṇṇiyairiyāpathā kathitā. Tasmā tesupi vuttanayeneva sampajānakāritā veditabbā.

'ගත' යනු ගමනෙහි ය. 'ඨිත' යනු සිටීමෙහි ය. 'නිසින්න' යනු හිඳගැනීමෙහි ය. 'සුත්ත' යනු නිදාගැනීමෙහි ය. 'ජාගරිත' යනු පිබිදීමෙහි ය. 'භාසිත' යනු කතා කිරීමෙහි ය. 'තුණ්හීභාව' යනු නිශ්ශබ්දව සිටීමෙහි ය. මෙම සූත්‍රයෙහි "යන කල යමියි දැනගනියි" යනාදී වශයෙන් දීර්ඝ ඉරියව් ගැන ද, "ඉදිරියට යාම, ආපසු ඒම" ආදී පාඨයන්ගෙන් මධ්‍යම ප්‍රමාණයේ ඉරියව් ගැන ද, "යන කල, සිටින කල, හිඳින කල" යනාදී පාඨයන්ගෙන් කුඩා හෝ සියුම් ඉරියව් ගැන ද වදාරන ලදී. එබැවින් ඒ සෑම ඉරියව්වකදීම කියන ලද ක්‍රමයට ම සම්පජඤ්ඤයෙන් ක්‍රියා කරන බව දත යුතුය.

Tipiṭakamahāsivatthero panāha – yo ciraṃ gantvā vā caṅkamitvā vā aparabhāge ṭhito iti paṭisañcikkhati – ‘‘caṅkamanakāle pavattā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā’’ti. Ayaṃ gate sampajānakārī nāma.

තිපිටක මහාසිව තෙරණුවෝ මෙසේ වදාළහ: "යම් අයෙක් බොහෝ වේලාවක් ගමන් කර හෝ සක්මන් කර, පසුව නැවතී සිට මෙසේ කල්පනා කරයි නම්— එනම් 'ගමන් කරන අවස්ථාවේ පැවති රූප අරූප ධර්මයන් එතැනම නිරුද්ධ විය' කියායි. මොහු ගමනෙහි සම්පජඤ්ඤයෙන් යුක්ත වූවෙක් නම් වේ."

Yo sajjhāyaṃ vā karonto, pañhaṃ vā vissajjento, kammaṭṭhānaṃ vā manasikaronto ciraṃ ṭhatvā aparabhāge nisinno iti paṭisañcikkhati – ‘‘ṭhitakāle pavattā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā’’ti. Ayaṃ ṭhite sampajānakārī nāma.

යම් අයෙක් සජ්ඣායනා කරමින් හෝ, ප්‍රශ්නයකට පිළිතුරු දෙමින් හෝ, කමටහන් මෙනෙහි කරමින් හෝ බොහෝ වේලාවක් සිටගෙන සිට, පසුව හිඳගෙන මෙසේ කල්පනා කරයි නම්— එනම් 'සිටගෙන සිටි කාලයේ පැවති රූප අරූප ධර්මයන් එතැනම නිරුද්ධ විය' කියායි. මොහු සිටීමෙහි සම්පජඤ්ඤයෙන් යුක්ත වූවෙක් නම් වේ.

Yo sajjhāyādikaraṇavaseneva ciraṃ nisīditvā aparabhāge uṭṭhāya iti paṭisañcikkhati – ‘‘nisinnakāle pavattā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā’’ti. Ayaṃ nisinne sampajānakārī nāma.

යම් අයෙක් සජ්ඣායනා කිරීම් ආදියෙහි යෙදී බොහෝ වේලාවක් හිඳගෙන සිට, පසුව නැගිට මෙසේ කල්පනා කරයි නම්— එනම් 'හිඳගෙන සිටි කාලයේ පැවති රූප අරූප ධර්මයන් එතැනම නිරුද්ධ විය' කියායි. මොහු හිඳීමෙහි සම්පජඤ්ඤයෙන් යුක්ත වූවෙක් නම් වේ.

Yo pana nipannako sajjhāyaṃ vā karonto kammaṭṭhānaṃ vā manasikaronto niddaṃ okkamitvā aparabhāge uṭṭhāya iti paṭisañcikkhati – ‘‘sayanakāle pavattā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā’’ti. Ayaṃ sutte jāgarite ca sampajānakārī nāma. Kiriyamayacittānañhi appavattanaṃ soppaṃ nāma, pavattanaṃ jāgaritaṃ nāma.

යම් අයෙක් වැතිරී සිට සජ්ඣායනා කරමින් හෝ කමටහන් මෙනෙහි කරමින් සිටියදී නින්දට වැටී, පසුව පිබිදී නැගිට මෙසේ කල්පනා කරයි නම්— එනම් 'නිදා සිටි කාලයේ පැවති රූප අරූප ධර්මයන් එතැනම නිරුද්ධ විය' කියායි. මොහු නිදාගැනීමෙහි සහ පිබිදීමෙහි සම්පජඤ්ඤයෙන් යුක්ත වූවෙක් නම් වේ. මක්නිසාද යත්, සිත් පහළ නොවීම නින්ද වන අතර, සිත් පහළ වීම පිබිදීම නම් වේ.

Yo [Pg.182] pana bhāsamāno – ‘‘ayaṃ saddo nāma oṭṭhe ca paṭicca, dante ca jivhañca tāluñca paṭicca, cittassa ca tadanurūpaṃ payogaṃ paṭicca jāyatī’’ti sato sampajānova bhāsati. Ciraṃ vā pana kālaṃ sajjhāyaṃ vā katvā, dhammaṃ vā kathetvā, kammaṭṭhānaṃ vā pavattetvā, pañhaṃ vā vissajjetvā, aparabhāge tuṇhībhūto iti paṭisañcikkhati – ‘‘bhāsitakāle uppannā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā’’ti. Ayaṃ bhāsite sampajānakārī nāma.

යමෙක් කතා කරන විට— "මෙම ශබ්දය තොල්, දත්, දිව සහ තල්ල නිසා ද, සිතේ උත්සාහය නිසා ද හටගන්නේය" යි සිහියෙන් හා නුවණින් යුක්තව ම කතා කරයි ද, එසේත් නැතිනම් බොහෝ වේලාවක් සජ්ඣායනා කර, ධර්මය දේශනා කර, කමටහන් වඩා හෝ ප්‍රශ්න විසඳා, පසුව නිශ්ශබ්දව සිට මෙසේ සලකයි නම්— එනම් "කතා කළ කාලයෙහි උපන් රූප අරූප ධර්මයන් එතැනම නිරුද්ධ විය" කියායි. මොහු කතා කිරීමෙහි සම්පජඤ්ඤයෙන් යුක්ත වූවෙක් නම් වේ.

Yo tuṇhībhūto ciraṃ dhammaṃ vā kammaṭṭhānaṃ vā manasikatvā aparabhāge iti paṭisañcikkhati – ‘‘tuṇhībhūtakāle pavattā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā’’ti. Upādārūpappavattiyañhi sati bhāsati nāma, asati tuṇhī bhavati nāmāti. Ayaṃ tuṇhībhāve sampajānakārī nāmāti.

යමෙක් නිශ්ශබ්දව සිට බොහෝ වේලාවක් ධර්මය හෝ කමටහන් මෙනෙහි කර, පසුව මෙසේ කල්පනා කරයි නම්— එනම් "නිශ්ශබ්දව සිටි කාලයෙහි පැවති රූප අරූප ධර්මයන් එතැනම නිරුද්ධ විය" කියායි. ශබ්ද රූප පහළ වීම ඇති කල්හි කතා කිරීම යැයි ද, එය නොමැති කල්හි නිශ්ශබ්දතාවය යැයි ද කියනු ලැබේ. මොහු නිශ්ශබ්දතාවයෙහි සම්පජඤ්ඤයෙන් යුක්ත වූවෙක් යැයි දත යුතුය. තිපිටක මහාසිව තෙරණුවෝ මෙසේ වදාළහ.

Tayidaṃ mahāsivattherena vuttaṃ asammohadhuraṃ mahāsatipaṭṭhānasutte adhippetaṃ. Imasmiṃ pana sāmaññaphale sabbampi catubbidhaṃ sampajaññaṃ labbhati. Tasmā vuttanayeneva cettha catunnaṃ sampajaññānaṃ vasena sampajānakāritā veditabbā. Sampajānakārīti ca sabbapadesu satisampayuttasseva sampajaññassa vasena attho veditabbo. Satisampajaññena samannāgatoti etassa hi padassa ayaṃ vitthāro. Vibhaṅgappakaraṇe pana – ‘‘sato sampajāno abhikkamati, sato sampajāno paṭikkamatī’’ti evaṃ etāni padāni vibhattāneva. Evaṃ, kho mahārājāti evaṃ satisampayuttassa sampajaññassa vasena abhikkamādīni pavattento satisampajaññena samannāgato nāma hotīti attho.

මහාසිව තෙරණුවන් වදාළ මෙම අසම්මෝහය ප්‍රධාන කොට ඇති දේශනාව මහාසතිපට්ඨාන සූත්‍රයෙහි ද අදහස් කරන ලද්දකි. එහෙත් මෙම සාමඤ්ඤඵල සූත්‍රයෙහි සිව්වැදෑරුම් සම්පජඤ්ඤයම ඇතුළත් වේ. එබැවින් මෙහි සඳහන් ඉරියව්වලදී සම්පජඤ්ඤ සතරෙහි ම බලයෙන් සම්පජානකාරී බව දත යුතුය. 'සම්පජානකාරී' යන්නෙන් සියලු පදයන්හි සිහිය හා යෙදුණු ප්‍රඥාවන්ත බව අදහස් වේ. "සිහියෙන් හා නුවණින් යුක්ත වූයේ" යන පදයෙහි විස්තරය මෙයයි. විභංග ප්‍රකරණයෙහි ද "සිහියෙන් හා නුවණින් යුතුව ඉදිරියට යයි, ආපසු එයි" යනුවෙන් මේවා විස්තර කර ඇත. "මහාරාජයෙනි, මෙසේ සිහියෙන් හා නුවණින් යුතුව ඉදිරියට යාම ආදී ඉරියව් පවත්වන භික්ෂුව සති-සම්පජඤ්ඤයෙන් යුක්ත වූවෙක් නම් වේ" යනු මෙහි අර්ථයයි.

Santosakathā

සන්තෝෂ කථාව

215. Idha, mahārāja, bhikkhu santuṭṭho hotīti ettha santuṭṭhoti itarītarapaccayasantosena samannāgato. So panesa santoso dvādasavidho hoti, seyyathidaṃ – cīvare yathālābhasantoso, yathābalasantoso, yathāsāruppasantosoti tividho. Evaṃ piṇḍapātādīsu. Tassāyaṃ pabhedavaṇṇanā –

215. "මහාරාජයෙනි, මෙහි මහණ තෙමේ සතුටු වූවෙක් (සන්තුට්ඨ) වෙයි" යන මෙහි 'සන්තුට්ඨ' යනු ලැබුණු ඕනෑම සිවුපසයකින් සතුටු වීමයි. එම සන්තෝෂය දොළොස් වැදෑරුම් වේ. එනම්: චීවරයෙහි ලැබුණු දෙයින් සතුටු වීම (යථාලාභ සන්තෝෂය), ශක්ති ප්‍රමාණයට ලැබෙන දෙයින් සතුටු වීම (යථාබල සන්තෝෂය) සහ තමාට සුදුසු පරිදි ලැබෙන දෙයින් සතුටු වීම (යථාසාරුප්ප සන්තෝෂය) යනුවෙන් තෙවැදෑරුම් වේ. පිණ්ඩපාතාදී සෙසු ප්‍රත්‍යයන්හි ද එසේම ය. එහි විස්තරය මෙසේය—

Idha bhikkhu cīvaraṃ labhati, sundaraṃ vā asundaraṃ vā. So teneva yāpeti, aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhati. Ayamassa cīvare yathālābhasantoso. Atha pana pakatidubbalo vā hoti, ābādhajarābhibhūto [Pg.183] vā, garucīvaraṃ pārupanto kilamati. So sabhāgena bhikkhunā saddhiṃ taṃ parivattetvā lahukena yāpentopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa cīvare yathābalasantoso. Aparo paṇītapaccayalābhī hoti. So pattacīvarādīnaṃ aññataraṃ mahagghapattacīvaraṃ bahūni vā pana pattacīvarāni labhitvā idaṃ therānaṃ cirapabbajitānaṃ, idaṃ bahussutānaṃ anurūpaṃ, idaṃ gilānānaṃ, idaṃ appalābhīnaṃ hotūti datvā tesaṃ purāṇacīvaraṃ vā gahetvā saṅkārakūṭādito vā nantakāni uccinitvā tehi saṅghāṭiṃ katvā dhārentopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa cīvare yathāsāruppasantoso.

මෙහි මහණෙක් යහපත් වූ හෝ අයහපත් වූ හෝ චීවරයක් ලබයි. ඔහු එම චීවරයෙන්ම යැපෙයි, වෙනකක් පතන්නේ නැත, ලැබුණත් පිළිගන්නේ නැත. මෙය ඔහුගේ චීවරය සම්බන්ධයෙන් වූ 'යථා ලාභ සන්තෝෂය' (ලැබුණු දෙයින් සතුටු වීම) යි. ඉදින් ස්වභාවයෙන්ම දුබල වූයේ හෝ රෝගී බවින් හා ජරාවෙන් පෙළෙන්නේ හෝ වෙයි නම්, බරැති චීවරයක් පෙරවීමේදී ඔහු ක්ලාන්ත වෙයි. ඔහු සමාන අදහස් ඇති (සභාග) භික්ෂුවක් සමඟ එම සිවුර මාරු කරගෙන සැහැල්ලු සිවුරකින් යැපෙන්නේ වුවද සන්තෝෂ වූවෙක්ම වෙයි. මෙය ඔහුගේ චීවරය සම්බන්ධයෙන් වූ 'යථා බල සන්තෝෂය' (තම ශක්තියට අනුව සතුටු වීම) යි. තවත් භික්ෂුවක් ප්‍රණීත ප්‍රත්‍යයන් ලබන්නෙක් වෙයි. ඔහු දෙපට සිවුරු ආදී අගනා චීවරයන්ගෙන් එකක් හෝ චීවර රාශියක් ලැබ, 'මේ සිවුර පැවිදි වී බොහෝ කලක් ගත වූ ස්ථවිරයන් වහන්සේලාට සුදුසුය, මෙය බහුශ්‍රැතයන්ට සුදුසුය, මෙය ගිලනුන්ට සුදුසුය, මෙය අල්ප ලාභීන්ට සුදුසුය' කියා ඔවුන්ට දී, ඔවුන්ගේ පැරණි සිවුරු ගෙන හෝ ඉවත දැමූ රෙදි කැබලි (පාංශුකූල) එකතු කර මසා ගත් සඟළ සිවුරක් දරන්නේ වුවද සන්තෝෂ වූවෙක්ම වෙයි. මෙය ඔහුගේ චීවරය සම්බන්ධයෙන් වූ 'යථා සාරුප්ප සන්තෝෂය' (තමන්ට ගැලපෙන ලෙස සතුටු වීම) යි.

Idha pana bhikkhu piṇḍapātaṃ labhati lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā, so teneva yāpeti, aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhati. Ayamassa piṇḍapāte yathālābhasantoso. Yo pana attano pakativiruddhaṃ vā byādhiviruddhaṃ vā piṇḍapātaṃ labhati, yenassa paribhuttena aphāsu hoti. So sabhāgassa bhikkhuno taṃ datvā tassa hatthato sappāyabhojanaṃ bhuñjitvā samaṇadhammaṃ karontopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa piṇḍapāte yathābalasantoso. Aparo bahuṃ paṇītaṃ piṇḍapātaṃ labhati. So taṃ cīvaraṃ viya theracirapabbajitabahussutaappalābhīgilānānaṃ datvā tesaṃ vā sesakaṃ piṇḍāya vā caritvā missakāhāraṃ bhuñjantopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa piṇḍapāte yathāsāruppasantoso.

මෙහි මහණෙක් රූක්ෂ වූ හෝ ප්‍රණීත වූ හෝ පිණ්ඩපාතයක් ලබයි. ඔහු ලැබුණු එම පිණ්ඩපාතයෙන්ම යැපෙයි, වෙනකක් පතන්නේ නැත, ලැබුණත් (වැඩියෙන්) පිළිගන්නේ නැත. මෙය ඔහුගේ පිණ්ඩපාතය සම්බන්ධයෙන් වූ 'යථා ලාභ සන්තෝෂය' යි. යම් මහණෙක් තමාට ස්වභාවයෙන්ම අහිතකර වූ හෝ රෝගයකට අහිතකර වූ හෝ පිණ්ඩපාතයක් ලබයිද, එය වැළඳීමෙන් ඔහුට අපහසුවක් ඇති වෙයිද, ඔහු එම පිණ්ඩපාතය සභාග භික්ෂුවකට දී ඔහුගේ අතින් ලැබෙන සප්පාය වූ (ගැලපෙන) භෝජනයක් වළඳා මහණ දම් පුරන්නේ වුවද සන්තෝෂ වූවෙක්ම වෙයි. මෙය ඔහුගේ පිණ්ඩපාතය සම්බන්ධයෙන් වූ 'යථා බල සන්තෝෂය' යි. තවත් භික්ෂුවක් බොහෝ ප්‍රණීත පිණ්ඩපාත ලබයි. ඔහු එය පෙර සඳහන් කළ චීවරය මෙන්, ස්ථවිරයන්ට, බහුශ්‍රැතයන්ට, අල්ප ලාභීන්ට හා ගිලනුන්ට දී, ඔවුන්ගේ ඉතිරි වූ දෙයක් හෝ පිඬු සිඟා ලැබුණු මිශ්‍ර ආහාරයක් වළඳන්නේ වුවද සන්තෝෂ වූවෙක්ම වෙයි. මෙය ඔහුගේ පිණ්ඩපාතය සම්බන්ධයෙන් වූ 'යථා සාරුප්ප සන්තෝෂය' යි.

Idha pana bhikkhu senāsanaṃ labhati, manāpaṃ vā amanāpaṃ vā, so tena neva somanassaṃ, na domanassaṃ uppādeti; antamaso tiṇasanthārakenapi yathāladdheneva tussati. Ayamassa senāsane yathālābhasantoso. Yo pana attano pakativiruddhaṃ vā byādhiviruddhaṃ vā senāsanaṃ labhati, yatthassa vasato aphāsu hoti, so taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa santake sappāyasenāsane vasantopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa senāsane yathābalasantoso.

මෙහි මහණෙක් මනාප වූ හෝ අමනාප වූ හෝ සෙනාසනයක් ලබයි. ඔහු එයින් සතුටක් හෝ අමනාපයක් ඇති කර නොගනියි; ඉතාම අඩු වශයෙන් තණ ඇතිරියකින් වුවද ලැබුණු දෙයින්ම සතුටු වෙයි. මෙය ඔහුගේ සෙනාසනය සම්බන්ධයෙන් වූ 'යථා ලාභ සන්තෝෂය' යි. යම් මහණෙක් තමාට ස්වභාවයෙන්ම අහිතකර හෝ රෝගයට අහිතකර සෙනාසනයක් ලබයිද, එහි වසන විට ඔහුට අපහසුවක් වෙයිද, ඔහු එය සභාග භික්ෂුවකට දී ඔහුගේ සන්තකයේ ඇති සප්පාය සෙනාසනයක වසන්නේ වුවද සන්තෝෂ වූවෙක්ම වෙයි. මෙය ඔහුගේ සෙනාසනය සම්බන්ධයෙන් වූ 'යථා බල සන්තෝෂය' යි.

Aparo mahāpuñño leṇamaṇḍapakūṭāgārādīni bahūni paṇītasenāsanāni labhati. So tāni cīvaraṃ viya theracirapabbajitabahussutaappalābhīgilānānaṃ datvā yattha katthaci vasantopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa [Pg.184] senāsane yathāsāruppasantoso. Yopi – ‘‘uttamasenāsanaṃ nāma pamādaṭṭhānaṃ, tattha nisinnassa thinamiddhaṃ okkamati, niddābhibhūtassa puna paṭibujjhato kāmavitakkā pātubhavantī’’ti paṭisañcikkhitvā tādisaṃ senāsanaṃ pattampi na sampaṭicchati. So taṃ paṭikkhipitvā abbhokāsarukkhamūlādīsu vasantopi santuṭṭhova hoti. Ayampissa senāsane yathāsāruppasantoso.

මහා පින් ඇති තවත් භික්ෂුවක් ලෙන්, මණ්ඩප, ප්‍රාසාද ආදී බොහෝ ප්‍රණීත සෙනාසන ලබයි. ඔහු ඒවා චීවර ආදිය මෙන්ම ස්ථවිරයන්ට, බහුශ්‍රැතයන්ට, අල්ප ලාභීන්ට හා ගිලනුන්ට දී තමා කැමති තැනක වසන්නේ වුවද සන්තෝෂ වූවෙක්ම වෙයි. මෙය ඔහුගේ සෙනාසනය සම්බන්ධයෙන් වූ 'යථා සාරුප්ප සන්තෝෂය' යි. යම් මහණෙක් ද, 'උතුම් සෙනාසනය නම් ප්‍රමාදයට කරුණකි, එහි හුන් විට ථීනමිද්ධය (අලසකම) පැමිණෙයි, නිදි කිරා නැවත පිබිදෙන විට අකුසල් විතර්ක ඇති වෙයි' කියා සලකා එවැනි සෙනාසනයක් ලැබුණත් පිළිගන්නේ නැත. ඔහු එය ප්‍රතික්ෂේප කර එළිමහනේ හෝ රුක් මුල් ආදියේ වසන්නේ වුවද සන්තෝෂ වූවෙක්ම වෙයි. මෙයද ඔහුගේ සෙනාසනය සම්බන්ධයෙන් වූ 'යථා සාරුප්ප සන්තෝෂය' යි.

Idha pana bhikkhu bhesajjaṃ labhati, lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā, so yaṃ labhati, teneva tussati, aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhati. Ayamassa gilānapaccaye yathālābhasantoso. Yo pana telena atthiko phāṇitaṃ labhati. So taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa hatthato telaṃ gahetvā aññadeva vā pariyesitvā bhesajjaṃ karontopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa gilānapaccaye yathābalasantoso.

මෙහි මහණෙක් රූක්ෂ වූ හෝ ප්‍රණීත වූ හෝ ඖෂධයක් (බෙහෙතක්) ලබයි. ඔහු යමක් ලබයිද එයින්ම සතුටු වෙයි, වෙනකක් පතන්නේ නැත, ලැබුණත් (වැඩියෙන්) පිළිගන්නේ නැත. මෙය ඔහුගේ ගිලානප්‍රත්‍යය සම්බන්ධයෙන් වූ 'යථා ලාභ සන්තෝෂය' යි. යම් මහණෙක් තෙල් අවශ්‍යව සිටියදී පැණි ලබයිද, ඔහු එය සභාග භික්ෂුවකට දී ඔහුගේ අතින් තෙල් ගෙන හෝ වෙනත් තැනකින් සොයාගෙන හෝ බෙහෙත් කරගන්නේ වුවද සන්තෝෂ වූවෙක්ම වෙයි. මෙය ඔහුගේ ගිලානප්‍රත්‍යය සම්බන්ධයෙන් වූ 'යථා බල සන්තෝෂය' යි.

Aparo mahāpuñño bahuṃ telamadhuphāṇitādipaṇītabhesajjaṃ labhati. So taṃ cīvaraṃ viya theracirapabbajitabahussutaappalābhīgilānānaṃ datvā tesaṃ ābhatena yena kenaci yāpentopi santuṭṭhova hoti. Yo pana ekasmiṃ bhājane muttaharīṭakaṃ ṭhapetvā ekasmiṃ catumadhuraṃ – ‘‘gaṇhāhi, bhante, yadicchasī’’ti vuccamāno sacassa tesu aññatarenapi rogo vūpasammati, atha muttaharīṭakaṃ nāma buddhādīhi vaṇṇitanti catumadhuraṃ paṭikkhipitvā muttaharīṭakeneva bhesajjaṃ karonto paramasantuṭṭhova hoti. Ayamassa gilānapaccaye yathāsāruppasantoso.

මහා පින් ඇති තවත් මහණෙක් තෙල්, මී පැණි, උක් සකුරු ආදී බොහෝ ප්‍රණීත බෙහෙත් ලබයි. ඔහු ඒවා චීවර මෙන් ස්ථවිරයන්ට, බහුශ්‍රැතයන්ට, අල්ප ලාභීන්ට හා ගිලනුන්ට දී, ඔවුන් විසින් පූජා කරන ලද යම් කිසිවකින් යැපෙන්නේ වුවද සන්තෝෂ වූවෙක්ම වෙයි. තවද, යම් මහණෙක් එක භාජනයක ගෝමුත්‍රයෙන් පල් කළ අරළු ද, තවත් භාජනයක චතුමධුර (බෙහෙත් වර්ග හතරක මිශ්‍රණයක්) ද තබා, 'ස්වාමීනි, ඔබ වහන්සේ කැමති දෙයක් ගනු මැනවැ' යි පැවසූ විට, ඉදින් ඒ දෙවර්ගයෙන් ඕනෑම එකකින් රෝගය සුව වන්නේ නම්, 'අරළු බෙහෙත බුද්ධාදී උත්තමයන් විසින් වර්ණනා කරන ලද්දකි' යි සලකා චතුමධුරය ප්‍රතික්ෂේප කර අරළු බෙහෙතම පමණක් පාවිච්චි කරන්නේ නම් ඔහු පරම සන්තෝෂයෙන් යුක්ත වූවෙක් වෙයි. මෙය ඔහුගේ ගිලානප්‍රත්‍යය සම්බන්ධයෙන් වූ 'යථා සාරුප්ප සන්තෝෂය' යි.

Iminā pana dvādasavidhena itarītarapaccayasantosena samannāgatassa bhikkhuno aṭṭha parikkhārā vaṭṭanti. Tīṇi cīvarāni, patto, dantakaṭṭhacchedanavāsi, ekā sūci, kāyabandhanaṃ parissāvananti. Vuttampi cetaṃ –

මෙම දොළොස් වැදෑරුම් වූ යම් කිසි ප්‍රත්‍යයකින් සතුටු වීමේ (ඉතරීතර ප්‍රත්‍ය සන්තෝෂය) ලක්ෂණයෙන් යුත් භික්ෂුවකට පිරිකර අටක් අනුමත කර ඇත. එනම්: සිවුරු තුන, පාත්‍රය, දැව කපන පිහිය (වෑය), ඉදිකටුව, ඉණ බඳින පටිය (කායබන්ධනය) හා ජල පෙරනය යන මේවාය. මේ පිළිබඳව මෙසේ ද පවසා ඇත:

‘‘Ticīvarañca patto ca, vāsi sūci ca bandhanaṃ;

Parissāvanena aṭṭhete, yuttayogassa bhikkhuno’’ti.

"තුන් සිවුර ද, පාත්‍රය ද, පිහිය ද, ඉදිකටුව ද, බඳනා පටිය ද, පෙරනය ද යන මේ අට යෝගාවචර භික්ෂුවගේ පරිෂ්කාරයෝ (පිරිකර) වෙති."

Te sabbe kāyaparihārikāpi honti kucchiparihārikāpi. Kathaṃ? Ticīvaraṃ tāva nivāsetvā ca pārupitvā ca vicaraṇakāle kāyaṃ pariharati, posetīti kāyaparihārikaṃ hoti. Cīvarakaṇṇena udakaṃ parissāvetvā [Pg.185] pivanakāle khāditabbaphalāphalagahaṇakāle ca kucchiṃ pariharati; posetīti kucchiparihārikaṃ hoti.

ඒ සියල්ල 'කායපරිහාරික' (ශරීරය ආරක්ෂා කරන) මෙන්ම 'කුච්ඡිපරිහාරික' (ආහාර මාර්ගය/කුස ආරක්ෂා කරන) ද වෙති. ඒ කෙසේද? පළමුව සිවුරු තුන ඇඳීමෙන් හා පෙරවීමෙන් හැසිරෙන කාලයේදී ශරීරය රකියි, පෝෂණය කරයි; එබැවින් එය 'කායපරිහාරික' වෙයි. සිවුරු කොනකින් ජලය පෙරා බොන විට ද, වැළඳිය යුතු ගෙඩි වර්ග ආදිය පිළිගන්නා විට ද කුස රකියි, පෝෂණය කරයි; එබැවින් එය 'කුච්ඡිපරිහාරික' ද වෙයි.

Pattopi tena udakaṃ uddharitvā nhānakāle kuṭiparibhaṇḍakaraṇakāle ca kāyaparihāriko hoti. Āhāraṃ gahetvā bhuñjanakāle kucchiparihāriko.

පාත්‍රය ද ජලය ඇද නෑමේදී ද, කුටිය මැටි ගා පිරියම් කරන විට ද ශරීරයට උපකාරී වන බැවින් 'කායපරිහාරික' වෙයි. ආහාර ගෙන වළඳන විට 'කුච්ඡිපරිහාරික' වෙයි.

Vāsipi tāya dantakaṭṭhacchedanakāle mañcapīṭhānaṃ aṅgapādacīvarakuṭidaṇḍakasajjanakāle ca kāyaparihārikā hoti. Ucchuchedananāḷikerāditacchanakāle kucchiparihārikā.

පිහිය (වෑය) ද දත් මැදි දැව කපන විට ද, ඇඳ පුටු වල අඬු, පාද සහ චීවර වැල්, කුටි වල දඬු ආදිය පිළියෙල කරන විට ද 'කායපරිහාරික' වෙයි. උක් ගස් කැපීමේදී හා පොල් වැනි දේ ලෙලි ගැසීමේදී 'කුච්ඡිපරිහාරික' වෙයි.

Sūcipi cīvarasibbanakāle kāyaparihārikā hoti. Pūvaṃ vā phalaṃ vā vijjhitvā khādanakāle kucchiparihārikā.

ඉදිකටුව ද සිවුරු මසන විට 'කායපරිහාරික' වෙයි. කැවුම් හෝ පලතුරු වර්ග විද (ඇමිණීමෙන්) අනුභව කරන විට 'කුච්ඡිපරිහාරික' වෙයි.

Kāyabandhanaṃ bandhitvā vicaraṇakāle kāyaparihārikaṃ. Ucchuādīni bandhitvā gahaṇakāle kucchiparihārikaṃ.

කායබන්ධනය (ඉණ පටිය) බැඳගෙන හැසිරෙන විට 'කායපරිහාරික' වෙයි. උක් ආදිය බැඳ රැගෙන එන විට 'කුච්ඡිපරිහාරික' වෙයි.

Parissāvanaṃ tena udakaṃ parissāvetvā nhānakāle, senāsanaparibhaṇḍakaraṇakāle ca kāyaparihārikaṃ. Pānīyaṃ parissāvanakāle, teneva tilataṇḍulaputhukādīni gahetvā khādanakāle ca kucchiparihāriyaṃ. Ayaṃ tāva aṭṭhaparikkhārikassa parikkhāramattā. Navaparikkhārikassa pana seyyaṃ pavisantassa tatraṭṭhakaṃ paccattharaṇaṃ vā kuñcikā vā vaṭṭati. Dasaparikkhārikassa nisīdanaṃ vā cammakhaṇḍaṃ vā vaṭṭati. Ekādasaparikkhārikassa pana kattarayaṭṭhi vā telanāḷikā vā vaṭṭati. Dvādasaparikkhārikassa chattaṃ vā upāhanaṃ vā vaṭṭati. Etesu ca aṭṭhaparikkhārikova santuṭṭho, itare asantuṭṭhā mahicchā mahābhārāti na vattabbā. Etepi hi appicchāva santuṭṭhāva subharāva sallahukavuttinova. Bhagavā pana na yimaṃ suttaṃ tesaṃ vasena kathesi, aṭṭhaparikkhārikassa vasena kathesi. So hi khuddakavāsiñca sūciñca parissāvane pakkhipitvā pattassa anto ṭhapetvā pattaṃ aṃsakūṭe laggetvā ticīvaraṃ kāyapaṭibaddhaṃ katvā yenicchakaṃ sukhaṃ pakkamati. Paṭinivattetvā gahetabbaṃ nāmassa na hoti. Iti [Pg.186] imassa bhikkhuno sallahukavuttitaṃ dassento bhagavā – ‘‘santuṭṭho hoti kāyaparihārikena cīvarenā’’tiādimāha. Tattha kāyaparihārikenāti kāyapariharaṇamattakena. Kucchiparihārikenāti kucchipariharaṇamattakena. Samādāyeva pakkamatīti aṭṭhaparikkhāramattakaṃ sabbaṃ gahetvāva kāyapaṭibaddhaṃ katvāva gacchati. ‘‘Mama vihāro pariveṇaṃ upaṭṭhāko’’ti āsaṅgo vā bandho vā na hoti. So jiyā mutto saro viya, yūthā apakkanto madahatthī viya ca icchiticchitaṃ senāsanaṃ vanasaṇḍaṃ rukkhamūlaṃ vanapabbhāraṃ paribhuñjanto ekova tiṭṭhati, ekova nisīdati. Sabbiriyāpathesu ekova adutiyo.

පෙරහන්කඩය; ඒ පෙරහන්කඩයෙන් ජලය පෙරා ස්නානය කරන අවස්ථාවලදීත්, සේනාසන පිරිසිදු කරන අවස්ථාවලදීත් ශරීරය රැකබලා ගැනීම පිණිස භාවිත කළ හැකිය. පැන් පෙරාගන්නා විට ද, එම පෙරහන්කඩයෙන් ම තල, සහල්, විලඳ ආදිය රැගෙන වළඳන විට ද එය කුසගින්න නිවා ගැනීම (කුක්ෂි පරිහරණය) පිණිස වෙයි. මෙය අෂ්ට පරිෂ්කාර දරන භික්ෂුවකට සෑහෙන පරිෂ්කාර ප්‍රමාණයයි. නව පරිෂ්කාර දරන භික්ෂුවකට සැතපෙන තැන ඇති ඇතිරිල්ලක් හෝ යතුරක් (කුංචිකා) සුදුසු වෙයි. දස පරිෂ්කාර දරන භික්ෂුවකට නිසීදනයක් හෝ සම් කඩක් සුදුසු වෙයි. එකොළොස් පරිෂ්කාර දරන භික්ෂුවකට සැරයටියක් හෝ තෙල් නළයක් සුදුසු වෙයි. දොළොස් පරිෂ්කාර දරන භික්ෂුවකට කුඩයක් හෝ පාවහන් යුවළක් සුදුසු වෙයි. මොවුන් අතරින් අෂ්ට පරිෂ්කාර දරන භික්ෂුව ම සන්තුෂ්ටිය ඇත්තෙකැයි ද අනෙක් අය අසන්තුෂ්ට යැයි ද, බොහෝ ආශා ඇත්තෝ යැයි ද, මහත් බරක් දරන්නෝ යැයි ද නොකිය යුතුය. මන්ද, ඔවුන් ද අල්පේච්ඡ, සන්තුෂ්ට, පහසුවෙන් පෝෂණය කළ හැකි, සැහැල්ලු පැවතුම් ඇත්තෝ ම වෙති. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම සූත්‍රය දේශනා කළේ ඔවුන් උදෙසා නොව, අෂ්ට පරිෂ්කාර දරන භික්ෂුව උදෙසා ය. මන්ද, එම භික්ෂුව කුඩා වෑයක් සහ ඉදිකටුවක් පෙරහන්කඩය තුළ දමා පාත්‍රය ඇතුළත තබා, පාත්‍රය උරහිසෙහි එල්ලාගෙන, තිසිවුර කයට බැඳගෙන තමන් කැමති තැනකට පහසුවෙන් වඩියි. නැවත හැරී විත් ගත යුතු කිසිවක් ඔහුට නැත. මෙලෙස මේ භික්ෂුවගේ සැහැල්ලු පැවැත්ම පෙන්වා දීම පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "කය රැකබලා ගැනීමට ප්‍රමාණවත් සිවුරෙන් සතුටු වෙයි" යන ආදිය වදාළ සේක. එහි 'කායපරිහාරිකේන' යනු ශරීරය රැකගැනීමට ප්‍රමාණවත් පමණ වූ යන්නයි. 'කුච්ඡිපරිහාරිකේන' යනු බඩ පෝෂණය කර ගැනීමට ප්‍රමාණවත් පමණ වූ යන්නයි. 'සමාදායේව පක්කමති' යනු අෂ්ට පරිෂ්කාර පමණක් වූ සියලු පිරිකර රැගෙන, ශරීරයට සම්බන්ධ කරගෙන ම වඩියි යන්නයි. "මගේ විහාරය, මගේ පිරිවෙන, මගේ උපස්ථායකයා" යනුවෙන් ඇලීමක් හෝ බැඳීමක් ඔහුට නැත. ඔහු දුන්නෙන් මිදුණු ඊතලයක් මෙන් ද, රෑනෙන් වෙන්ව යන ම ඇතෙකු මෙන් ද, තමා කැමති කැමති සේනාසන, වන ලැහැබ්, රුක්මුල්, වන ගුහා පරිභෝජනය කරමින් තනිව ම සිටියි, තනිව ම හිඳියි. සියලු ඉරියව්වලදී තනිව ම, දෙවැන්නෙකු නැතිව වාසය කරයි.

‘‘Cātuddiso appaṭigho ca hoti,Santussamāno itarītarena;

Parissayānaṃ sahitā achambhī,Eko care khaggavisāṇakappo’’ti. (su. ni. 42);

"සතර දිගින් ම එන ඕනෑම සේනාසනයකින් සතුටු වන, කිසිවෙකු සමඟ ගැටීමක් නැති, යම් පමණක ලත් දෙයකින් සතුටු වන, උවදුරු ඉවසන, බියක් තැතිගැනීමක් නැති, කගවේනෙකුගේ හිසේ ඇති තනි අඟක් මෙන් තනිව ම හැසිරෙන්නේ ය."

Evaṃ vaṇṇitaṃ khaggavisāṇakappataṃ āpajjati.

මෙසේ වර්ණනා කරන ලද කගවේනෙකු බඳු හුදෙකලා බවට ඔහු පත්වෙයි.

Idāni tamatthaṃ upamāya sādhento – ‘‘seyyathāpī’’tiādimāha. Tattha pakkhī sakuṇoti pakkhayutto sakuṇo. Ḍetīti uppatati. Ayaṃ panettha saṅkhepattho – sakuṇā nāma ‘‘asukasmiṃ padese rukkho paripakkaphalo’’ti ñatvā nānādisāhi āgantvā nakhapattatuṇḍādīhi tassa phalāni vijjhantā vidhunantā khādanti. ‘Idaṃ ajjatanāya, idaṃ svātanāya bhavissatī’ti tesaṃ na hoti. Phale pana khīṇe neva rukkhassa ārakkhaṃ ṭhapenti, na tattha pattaṃ vā nakhaṃ vā tuṇḍaṃ vā ṭhapenti. Atha kho tasmiṃ rukkhe anapekkho hutvā, yo yaṃ disābhāgaṃ icchati, so tena sapattabhārova uppatitvā gacchati. Evameva ayaṃ bhikkhu nissaṅgo nirapekkho yena kāmaṃ pakkamati. Tena vuttaṃ ‘‘samādāyeva pakkamatī’’ti.

දැන් එම අර්ථය උපමාවකින් තහවුරු කරමින් "සෙය්‍යථාපි" යන ආදිය වදාළ සේක. එහි 'පක්ඛී සකුණෝ' යනු පියාපත් ඇති පක්ෂියා ය. 'ඩේති' යනු පියඹා යයි. මෙහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙයයි: පක්ෂීන් "අසවල් ප්‍රදේශයේ ගසක පල වැල හොඳින් ඉදී ඇතැයි" දැන විවිධ දිශාවලින් පැමිණ, තමන්ගේ නියපොතු, පියාපත් හා හොට ආදියෙන් එම පලවැල් විදින අතර ම ඒවා බුදිති. "මේ අදට ය, මේ හෙටට ය" කියා සිතීමක් ඔවුන්ට නැත. පල වැල අවසන් වූ පසු ඔවුන් එම ගස රැකබලා ගැනීමට නොසිටිති. එහි පියාපතක්, නියපොත්තක් හෝ හොටක් දමා නොයති. ඒ වෙනුවට එම ගස පිළිබඳ කිසිදු අපේක්ෂාවක් නැතිව, යම් දිශාවකට යාමට කැමති ද, තම පියාපත් බර පමණක් දරාගෙන පියඹා යති. එමෙන්ම මේ භික්ෂුව ද කිසිදු ඇලීමක් හෝ අපේක්ෂාවක් නැතිව තමන් කැමති තැනකට වඩියි. එහෙයින් "සියල්ල රැගෙන ම වඩියි" යනුවෙන් වදාරන ලදී.

Nīvaraṇappahānakathā

නීවරණ ප්‍රහාණය පිළිබඳ කථාව

216. So [Pg.187] iminā cātiādinā kiṃ dasseti? Araññavāsassa paccayasampattiṃ dasseti. Yassa hi ime cattāro paccayā natthi, tassa araññavāso na ijjhati. Tiracchānagatehi vā vanacarakehi vā saddhiṃ vattabbataṃ āpajjati. Araññe adhivatthā devatā – ‘‘kiṃ evarūpassa pāpabhikkhuno araññavāsenā’’ti bheravasaddaṃ sāventi, hatthehi sīsaṃ paharitvā palāyanākāraṃ karonti. ‘‘Asuko bhikkhu araññaṃ pavisitvā idañcidañca pāpakammaṃ akāsī’’ti ayaso pattharati. Yassa panete cattāro paccayā atthi, tassa araññavāso ijjhati. So hi attano sīlaṃ paccavekkhanto kiñci kāḷakaṃ vā tilakaṃ vā apassanto pītiṃ uppādetvā taṃ khayavayato sammasanto ariyabhūmiṃ okkamati. Araññe adhivatthā devatā attamanā vaṇṇaṃ bhaṇanti. Itissa udake pakkhittatelabindu viya yaso vitthāriko hoti.

216. "සෝ ඉමිනා ච" යන ආදියෙන් උන්වහන්සේ කුමක් පෙන්වයි ද? ආරණ්‍යවාසයට අවශ්‍ය ප්‍රත්‍ය සම්පත්තිය පෙන්වයි. යමෙකුට මේ ප්‍රත්‍ය සතර නැද්ද, ඔහුගේ ආරණ්‍යවාසය සාර්ථක නොවේ. එවැනි අය තිරිසනුන් හෝ වැද්දන් හා සමාන යැයි කියනු ලැබේ. වනයේ වසන දේවතාවෝ "මේ වැනි පවිටු භික්ෂුවකට ආරණ්‍යවාසයෙන් ඇති ඵලය කුමක්දැයි" සිතා බියකරු හඬවල් පතුරුවති, හිසට අතින් පහර දී පන්නා දැමීමට උත්සාහ කරති. "අසවල් භික්ෂුව වනයට වැදී මෙවැනි පව්කම් කළේය" යනුවෙන් අපකීර්තිය පැතිරෙයි. යමෙකුට මේ ප්‍රත්‍ය සතර තිබේ ද, ඔහුගේ ආරණ්‍යවාසය සාර්ථක වෙයි. ඔහු තමාගේ සීලය ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන විට, එහි කිසිදු කළු ලපයක් හෝ කැළලක් නොදැක, ප්‍රීතිය උපදවාගෙන, එය අනිත්‍ය වශයෙන් මෙනෙහි කරමින් ආර්ය භූමියට පැමිණෙයි. වනයේ වසන දේවතාවෝ ද සතුටු වී උන්වහන්සේගේ ගුණ කියති. මෙසේ ජලය මත දැමූ තෙල් බින්දුවක් මෙන් උන්වහන්සේගේ කීර්තිය පැතිරෙයි.

Tattha vivittanti suññaṃ, appasaddaṃ, appanigghosanti attho. Etadeva hi sandhāya vibhaṅge – ‘‘vivittanti santike cepi senāsanaṃ hoti, tañca anākiṇṇaṃ gahaṭṭhehi pabbajitehi. Tena taṃ vivitta’’nti vuttaṃ. Seti ceva āsati ca etthāti senāsanaṃ mañcapīṭhādīnametaṃ adhivacanaṃ. Tenāha – ‘‘senāsananti mañcopi senāsanaṃ, pīṭhampi, bhisipi, bimbohanampi, vihāropi, aḍḍhayogopi, pāsādopi, hammiyampi, guhāpi, aṭṭopi, māḷopi leṇampi, veḷugumbopi, rukkhamūlampi, maṇḍapopi, senāsanaṃ, yattha vā pana bhikkhū paṭikkamanti, sabbametaṃ senāsana’’nti (vibha. 527).

එහි 'විවිත්ත' යනු මිනිසුන්ගෙන් තොර වූ, ශබ්ද අඩු, කෑකෝ ගැසීම් නැති යන අර්ථයයි. මෙය ම අරමුණු කරගෙන විභංග ප්‍රකරණයෙහි "විවිත්ත යනු අසල සේනාසනයක් තිබුණ ද එය ගිහි පැවිද්දන්ගෙන් ගැවසී ගත්තේ නැති නම්, එය විවිත්ත සේනාසනයකි" යනුවෙන් වදාරන ලදී. යමක සැතපෙන්නේ ද හිඳින්නේ ද එය 'සේනාසනය' යි. ඇඳ, පුටු ආදියට ද මෙය නමකි. එහෙයින් "සේනාසනය යනු ඇඳ ද සේනාසනයකි, පුටුව ද, මෙට්ටය ද, කොට්ටය ද, විහාරය ද, අඩයෝගය ද, ප්‍රාසාදය ද, හම්මියය ද, ගුහාව ද, අට්ටාලය ද, මණ්ඩපය ද, ලෙන ද, උණ පඳුර ද, රුක්මුල ද, මණ්ඩපය ද සේනාසනයකි. භික්ෂූන් වහන්සේලා යම් තැනක වෙසෙත් ද ඒ සියල්ල සේනාසන වේ" යනුවෙන් වදාරන ලදී.

Api ca – ‘‘vihāro aḍḍhayogo pāsādo hammiyaṃ guhā’’ti idaṃ vihārasenāsanaṃ nāma. ‘‘Mañco pīṭhaṃ bhisi bimbohana’’nti idaṃ mañcapīṭhasenāsanaṃ nāma. ‘‘Cimilikā cammakhaṇḍo tiṇasanthāro paṇṇasanthāro’’ti idaṃ santhatasenāsanaṃ nāma. ‘‘Yattha vā pana bhikkhū paṭikkamantī’’ti idaṃ okāsasenāsanaṃ nāmāti. Evaṃ catubbidhaṃ senāsanaṃ hoti, taṃ sabbaṃ senāsanaggahaṇena saṅgahitameva.

තවද – විහාර, අඩයෝග, ප්‍රාසාද, හම්මිය, ගුහා යන මේවා 'විහාර සේනාසන' නමින් හැඳින්වේ. ඇඳ, පුටු, මෙට්ට, කොට්ට යන මේවා 'මංචපීඨ සේනාසන' නමින් හැඳින්වේ. ඇතිරිලි, සම්කඩ, තණ ඇතිරිලි, කොළ ඇතිරිලි යන මේවා 'සන්ථත සේනාසන' නමින් හැඳින්වේ. භික්ෂූන් වහන්සේලා වසන අනෙකුත් ස්ථාන 'ඕකාස සේනාසන' නම් වේ. මෙලෙස සේනාසන සතර ආකාර වේ. 'සේනාසන' යන වචනයෙන් ඒ සියල්ල ම අන්තර්ගත වේ.

Idha panassa sakuṇasadisassa cātuddisassa bhikkhuno anucchavikasenāsanaṃ dassento araññaṃ rukkhamūlantiādimāha. Tattha araññanti nikkhamitvā [Pg.188] bahi indakhīlā sabbametaṃ araññanti. Idaṃ bhikkhunīnaṃ vasena āgataṃ. ‘‘Āraññakaṃ nāma senāsanaṃ pañcadhanusatikaṃ pacchima’’nti (pārā. 654) idaṃ pana imassa bhikkhuno anurūpaṃ. Tassa lakkhaṇaṃ visuddhimagge dhutaṅganiddese vuttaṃ. Rukkhamūlanti yaṃ kiñci sandacchāyaṃ vivittarukkhamūlaṃ. Pabbatanti selaṃ. Tattha hi udakasoṇḍīsu udakakiccaṃ katvā sītāya rukkhacchāyāya nisinnassa nānādisāsu khāyamānāsu sītena vātena bījiyamānassa cittaṃ ekaggaṃ hoti. Kandaranti kaṃ vuccati udakaṃ, tena dāritaṃ, udakena bhinnaṃ pabbatapadesaṃ. Yaṃ nadītumbantipi, nadīkuñjantipi vadanti. Tattha hi rajatapaṭṭasadisā vālikā hoti, matthake maṇivitānaṃ viya vanagahaṇaṃ, maṇikhandhasadisaṃ udakaṃ sandati. Evarūpaṃ kandaraṃ oruyha pānīyaṃ pivitvā gattāni sītāni katvā vālikaṃ ussāpetvā paṃsukūlacīvaraṃ paññapetvā nisinnassa samaṇadhammaṃ karoto cittaṃ ekaggaṃ hoti. Giriguhanti dvinnaṃ pabbatānaṃ antare, ekasmiṃyeva vā umaggasadisaṃ mahāvivaraṃ susānalakkhaṇaṃ visuddhimagge vuttaṃ. Vanapatthanti gāmantaṃ atikkamitvā manussānaṃ anupacāraṭṭhānaṃ, yattha na kasanti na vapanti, tenevāha – ‘‘vanapatthanti dūrānametaṃ senāsanānaṃ adhivacana’’ntiādi. Abbhokāsanti acchannaṃ. Ākaṅkhamāno panettha cīvarakuṭiṃ katvā vasati. Palālapuñjanti palālarāsi. Mahāpalālapuñjato hi palālaṃ nikkaḍḍhitvā pabbhāraleṇasadise ālaye karonti, gacchagumbhādīnampi upari palālaṃ pakkhipitvā heṭṭhā nisinnā samaṇadhammaṃ karonti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.

මෙහිදී සතර දිශාවෙහි සැරිසරන පක්ෂියෙකු වැනි වූ, සතර දිශාවටම අයත් ඒ භික්ෂු නමකට උචිත සේනාසනයන් දක්වමින් 'අරඤ්ඤං රුක්ඛමූලං' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'අරණ්‍යය' යනු ගමක ඉන්ද්‍රඛීලයෙන් (සීමා කණුවෙන්) පිටත පිහිටි සියලු ප්‍රදේශයන් ය. මෙය භික්ෂුණීන් වහන්සේලා සම්බන්ධයෙන් ආ විස්තරයකි. 'අරණ්‍ය සේනාසනය යනු අවම වශයෙන් දුනු පන්සියයක දුරින් පිහිටි සේනාසනයයි' යන මෙය මෙම භික්ෂු නමට ගැලපෙන අර්ථයයි. එහි ලක්ෂණයන් විශුද්ධි මාර්ගයේ ධුතාංග නිර්දේශයෙහි වදාරා ඇත. 'රුක්ඛමූලය' යනු සිසිල් සෙවණ ඇති විවේකී ඕනෑම ගසක මුලකි. 'පබ්බත' යනු පර්වතයයි. එහි වූ ජල පොකුණුවලින් පැන් සපයාගෙන, සිසිල් වෘක්ෂ සෙවණක වැඩ සිටින, දසතින් හමන සිසිල් සුළඟින් පවන් සැලෙන භික්ෂුවගේ සිත එකඟ වේ. 'කන්දර' යනු ජලයෙන් හෑරුණු පර්වත ප්‍රදේශයයි. එයට 'නදී තුම්බ' හෝ 'නදී කුඤ්ජ' කියා ද කියති. එහි රිදී පටක් වැනි වැලි තලාවන් ද, මතුපිට මණි වියනක් වැනි ඝන වනාන්තරය ද, මැණික් රුවක් වැනි ගලා යන ජලය ද ඇත. එවැනි කන්දරාවකට බැස පැන් පී සිරුර සිසිල් කරගෙන, වැලි ගොඩක් මත පංශුකූල සිවුරක් පනවාගෙන මහණ දම් පුරන භික්ෂුවගේ සිත එකඟ වේ. 'ගිරිගුහා' යනු පර්වත දෙකක් අතර පිහිටි විවරයකි, නැතහොත් එක් පර්වතයක වූ උමගක් වැනි මහා විවරයකි. සොහොනක ලක්ෂණයන් විශුද්ධි මාර්ගයේ දක්වා ඇත. 'වනපත්ත' යනු ගම් සීමාව ඉක්මවා ගිය, මිනිසුන් ගැවසෙන්නේ නැති, ගොවිතැන් බත් නොකරන ප්‍රදේශයයි. එබැවින් 'වනපත්ත යනු දුර බැහැර සේනාසනයන්ට නමකි' යනාදිය වදාළ සේක. 'අබ්භෝකාස' යනු වහලක් නැති එළිමහනයි. එහි වාසය කිරීමට කැමති භික්ෂුව සිවුරෙන් කුටියක් තනාගෙන එහි වසයි. 'පලාලපුඤ්ජ' යනු පිදුරු ගොඩයි. මහත් වූ පිදුරු ගොඩකින් පිදුරු ඉවත් කර ගුහාවක් මෙන් සකසා එහි වාසය කරති. පඳුරු මත පිදුරු දමා ඒ යට හිඳ මහණ දම් පුරති. එය අරභයා මෙය වදාරන ලදී.

Pacchābhattanti bhattassa pacchato. Piṇḍapātapaṭikkantoti piṇḍapātapariyesanato paṭikkanto. Pallaṅkanti samantato ūrubaddhāsanaṃ. Ābhujitvāti bandhitvā. Ujuṃ kāyaṃ paṇidhāyāti uparimaṃ sarīraṃ ujuṃ ṭhapetvā aṭṭhārasa piṭṭhikaṇṭakaṭṭhike koṭiyā koṭiṃ paṭipādetvā. Evañhi nisinnassa cammamaṃsanhārūni na paṇamanti. Athassa yā tesaṃ paṇamanapaccayā khaṇe khaṇe vedanā uppajjeyyuṃ, tā nuppajjanti. Tāsu anuppajjamānāsu cittaṃ ekaggaṃ hoti, kammaṭṭhānaṃ na paripatati, vuḍḍhiṃ phātiṃ vepullaṃ upagacchati. Parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvāti kammaṭṭhānābhimukhaṃ satiṃ ṭhapayitvā. Mukhasamīpe [Pg.189] vā katvāti attho. Teneva vibhaṅge vuttaṃ – ‘‘ayaṃ sati upaṭṭhitā hoti sūpaṭṭhitā nāsikagge vā mukhanimitte vā, tena vuccati parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā’’ti (vibha. 537). Athavā parīti pariggahaṭṭho. Mukhanti niyyānaṭṭho. Satīti upaṭṭhānaṭṭho. Tena vuccati – ‘‘parimukhaṃ sati’’nti. Evaṃ paṭisambhidāyaṃ vuttanayenapettha attho daṭṭhabbo. Tatrāyaṃ saṅkhepo – ‘‘pariggahitaniyyānasatiṃ katvā’’ti.

'පච්ඡාභත්තං' යනු දන් වැළඳීමෙන් පසුවයි. 'පිණ්ඩපාත පටික්කන්තෝ' යනු පිණ්ඩපාතය සෙවීමෙන් (පිණ්ඩපාත චාරිකාවෙන්) පසු හැරී ආ තැනැත්තායි. 'පල්ලංකං' යනු වටේට දණහිස් නමා හිඳගැනීමයි. 'ආභුජිත්වා' යනු බැඳගෙන (පර්යංකය පිහිටුවාගෙන) යන්නයි. 'උජුං කායං පණිධාය' යනු ශරීරයේ ඉහළ කොටස කෙලින් තබාගෙන, කොඳු ඇට දහඅට එකිනෙක ගැටෙන සේ තබා ගැනීමයි. මෙසේ හිඳගත් කල සම, මස් සහ නහර වැරදි ලෙස නොනැමේ. එවිට ඒවා නැමීම නිසා ඇතිවන ක්ෂණික වේදනාවන් හට නොගනී. වේදනා ඇති නොවන කල්හි සිත එකඟ වේ, කමටහන පිරිහෙන්නේ නැත, එය වර්ධනය හා ස්ථාවර භාවයට පත් වේ. 'පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්වා' යනු කමටහන දෙසට සතිය යොමු කිරීමයි. මුහුණ අසල (නාසාග්‍රයේ) සතිය පිහිටුවීම මෙහි අර්ථයයි. එබැවින් විභංග ප්‍රකරණයෙහි 'මෙම සතිය නාසාග්‍රයේ හෝ මුඛ නිමිත්තේ (උඩු තොලෙහි) මැනවින් පිහිටුවා ඇත, එබැවින් පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්වා යැයි කියනු ලැබේ' යනුවෙන් දක්වා ඇත. එසේත් නැතිනම් 'පරි' යනු වටා ගැනීම වන අතර 'මුඛ' යනු නික්මීමයි. 'සති' යනු එළඹ සිටීමයි. එබැවින් 'පරිමුඛං සතිං' යයි කියනු ලැබේ. පටිසම්භිදාමග්ගයෙහි දැක්වෙන ක්‍රමයට ද මෙහි අර්ථය දත යුතුය. එහි සාරාංශය නම් 'පරිග්‍රහණය කළ නික්මීම සහිත සතිය ඇති කර' යන්නයි.

217. Abhijjhaṃ loketi ettha lujjanapalujjanaṭṭhena pañcupādānakkhandhā loko, tasmā pañcasu upādānakkhandhesu rāgaṃ pahāya kāmacchandaṃ vikkhambhetvāti ayametthattho. Vigatābhijjhenāti vikkhambhanavasena pahīnattā vigatābhijjhena, na cakkhuviññāṇasadisenāti attho. Abhijjhāya cittaṃ parisodhetīti abhijjhāto cittaṃ parimoceti. Yathā taṃ sā muñcati ceva, muñcitvā ca na puna gaṇhati, evaṃ karotīti attho. Byāpādapadosaṃ pahāyātiādīsupi eseva nayo. Byāpajjati iminā cittaṃ pūtikummāsādayo viya purimapakatiṃ vijahatīti byāpādo. Vikārāpattiyā padussati, paraṃ vā padūseti vināsetīti padoso. Ubhayametaṃ kodhassevādhivacanaṃ. Thinaṃ cittagelaññaṃ. Middhaṃ cetasikagelaññaṃ, thinañca middhañca thinamiddhaṃ. Ālokasaññīti rattimpi divādiṭṭhālokasañjānanasamatthāya vigatanīvaraṇāya parisuddhāya saññāya samannāgato. Sato sampajānoti satiyā ca ñāṇena ca samannāgato. Idaṃ ubhayaṃ ālokasaññāya upakārattā vuttaṃ. Uddhaccañca kukkuccañca uddhaccakukkuccaṃ. Tiṇṇavicikicchoti vicikicchaṃ taritvā atikkamitvā ṭhito. ‘‘Kathamidaṃ kathamida’’nti evaṃ nappavattatīti akathaṃkathī. Kusalesu dhammesūti anavajjesu dhammesu. ‘‘Ime nu kho kusalā kathamime kusalā’’ti evaṃ na vicikicchati. Na kaṅkhatīti attho. Ayamettha saṅkhepo. Imesu pana nīvaraṇesu vacanatthalakkhaṇādibhedato yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ visuddhimagge vuttaṃ.

217. 'අභිජ්ඣං ලෝකේ' යන්නෙහි කැඩෙන බිඳෙන ස්වභාවය නිසා පංච උපාදානස්කන්ධයෝ 'ලෝකය' නම් වෙති. එබැවින් පංච උපාදානස්කන්ධයන් කෙරෙහි රාගය අතහැර කාමච්ඡන්දය යටපත් කිරීම මෙහි අර්ථයයි. 'විගත අභිජ්ඣේන' යනු යටපත් කිරීමේ බලයෙන් ප්‍රහීණ වූ බැවින් පහ වූ අභිජ්ඣාව ඇති බවයි, එය ඇසට පෙනෙන විඥානය වැනි දෙයක් නොවේ. 'අභිජ්ඣාය චිත්තං පරිසෝධේති' යනු අභිජ්ඣාවෙන් සිත නිදහස් කිරීමයි. යම් සේ එම සිත අභිජ්ඣාවෙන් නිදහස් වේ ද, නිදහස් වී නැවත එයට හසු නොවේ ද, එසේ කිරීම මෙහි අර්ථයයි. 'ව්‍යාපාද පදෝසං පහාය' යනාදියෙහි ද ක්‍රමය මෙයම වේ. කුණු වූ මුං වැනි දෙයක් සේ සිතේ ප්‍රකෘති ස්වභාවය නැති කරවන බැවින් එය 'ව්‍යාපාද' නම් වේ. විකෘති වීමෙන් දූෂණය වන බැවින් හෝ අන්‍යයන් විනාශ කරන බැවින් 'පදෝස' නම් වේ. මේ දෙකම ක්‍රෝධයට නමකි. 'ථීන' යනු සිතේ ගිලන් බවයි. 'මිද්ධ' යනු චෛතසිකයන්ගේ ගිලන් බවයි. ථීන හා මිද්ධ එක්ව 'ථීනමිද්ධ' වේ. 'ආලෝකසඤ්ඤී' යනු රාත්‍රියේදී පවා දහවල දුටු ආලෝකය හඳුනාගත හැකි සේ නීවරණ රහිතව පිරිසිදු වූ සංඥාවෙන් යුක්ත වීමයි. 'සතෝ සම්පජානෝ' යනු සිහියෙන් හා නුවණින් යුක්ත වීමයි. මේ දෙකම ආලෝක සංඥාවට උපකාරී වන බැවින් වදාරන ලදී. උද්ධච්ච හා කුක්කුච්ච එක්ව 'උද්ධච්චකුක්කුච්ච' වේ. 'තිණ්ණවිචිකිච්ඡෝ' යනු විචිකිච්ඡාවෙන් එතෙර වූ තැනැත්තායි. 'මෙය කෙසේ ද, මෙය කෙසේ ද' යන සැකය ඇති නොවන බැවින් 'අකතංකතී' නම් වේ. 'කුසලේසු ධම්මේසු' යනු නිවැරදි කුසල් දහම් කෙරෙහි 'මේවා කුසල් ද, මේවා කුසල් වන්නේ කෙසේ ද' කියා සැක නොකිරීමයි. මෙය මෙහි සාරාංශයයි. මෙම නීවරණයන්ගේ පද අර්ථ, ලක්ෂණ ආදී විස්තර සියල්ල විශුද්ධි මාර්ගයෙහි දක්වා ඇත.

218. Yā panāyaṃ seyyathāpi mahārājāti upamā vuttā. Tattha iṇaṃ ādāyāti vaḍḍhiyā dhanaṃ gahetvā. Byantiṃ kareyyāti vigatantaṃ kareyya[Pg.190], yathā tesaṃ kākaṇikamattopi pariyanto nāma nāvasissati, evaṃ kareyya; sabbaso paṭiniyyāteyyāti attho. Tato nidānanti āṇaṇyanidānaṃ. So hi ‘‘aṇaṇomhī’’ti āvajjanto balavapāmojjaṃ labhati, somanassaṃ adhigacchati, tena vuttaṃ – ‘‘labhetha pāmojjaṃ, adhigaccheyya somanassa’’nti.

218. මහරජ, යම් උපමාවක් වදාරන ලද්දේ ද, එහි 'ඉණං ආදාය' යනු පොලියට ණය ලබා ගැනීමයි. 'බ්‍යන්තිං කරෙය්‍ය' යනු ණය ගෙවා අවසන් කිරීමයි. එහි සතයක හෝ ඉතිරියක් නොවන සේ සියල්ල සම්පූර්ණයෙන් ගෙවා නිම කිරීමයි. 'තතෝ නිදානං' යනු ණය නැති බව නිසා ඇතිවන හේතුවයි. 'මම ණය නැත්තෙක්මි' යි මෙනෙහි කරන ඒ තැනැත්තා මහත් ප්‍රමෝදයක් හා සෝමනස්සයක් ලබයි. එබැවින් 'ප්‍රමෝදය ලබයි, සෝමනස්සයට පත් වෙයි' යනුවෙන් වදාරන ලදී.

219. Visabhāgavedanuppattiyā kakaceneva catuiriyāpathaṃ chindanto ābādhatīti ābādho, svāssa atthīti ābādhiko. Taṃ samuṭṭhānena dukkhena dukkhito. Adhimattagilānoti bāḷhagilāno. Nacchādeyyāti adhimattabyādhiparetatāya na rucceyya. Balamattāti balameva, balañcassa kāye na bhaveyyāti attho. Tatonidānanti ārogyanidānaṃ. Tassa hi – ‘‘arogomhī’’ti āvajjayato tadubhayaṃ hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘labhetha pāmojjaṃ, adhigaccheyya somanassa’’nti.

219. නොගැලපෙන (විසභාග) වේදනා ඇතිවීමෙන්, කියතකින් කපන්නාක් මෙන් සතර ඉරියව්වටම බාධා කරමින් පෙළන බැවින් එය 'ආබාධ' නම් වේ. ඔහුට එම ආබාධය ඇති බැවින් ඔහු 'ආබාධික' නම් වේ. එම ආබාධය නිසා හටගත් දුකෙන් ඔහු පීඩිත වෙයි. 'අධිමත්තගිලාන' යනු දැඩි සේ ගිලන් වූ (බාලගිලාන) බවයි. 'නච්ඡාදෙය්‍ය' යනු අධික ව්‍යාධියෙන් පීඩිත වූ බැවින් ආහාරාදිය කෙරෙහි රුචියක් හෝ සතුටක් නැති බවයි. 'බලමත්තා' යනු ශක්තිය පමණය, එනම් ඔහුගේ ශරීරයේ ශක්තියක් නොමැති බවයි. 'තතො නිදානං' යනු නිරෝගී බව නමැති හේතුවෙනි. 'මම නිරෝගී වෙමි' යැයි මෙනෙහි කරන ඔහුට ප්‍රමෝදය හා සෝමනස්සය යන දෙකම ඇති වෙයි. එබැවින් "ප්‍රමෝදය ලබන්නේය, සෝමනස්සයට පැමිණෙන්නේය" යි වදාරන ලදී.

220. Na cassa kiñci bhogānaṃ vayoti kākaṇikamattampi bhogānaṃ vayo na bhaveyya. Tatonidānanti bandhanāmokkhanidānaṃ. Sesaṃ vuttanayeneva sabbapadesu yojetabbaṃ.

220. "ඔහුගේ භෝගයන්ගේ කිසිදු විනාශයක් නොවෙයි" යන්නෙන් කකාණික (සතක) ප්‍රමාණයක තරම්වත් ධන හානියක් සිදු නොවන බව කියැවේ. 'තතො නිදානං' යනු බන්ධනයෙන් (සිරගෙයින්) මිදීම නමැති හේතුවෙනි. ඉතිරි කොටස පෙර කී ක්‍රමයටම සියලු තැන්හි යෙදිය යුතුය.

221-222. Anattādhīnoti na attani adhīno, attano ruciyā kiñci kātuṃ na labhati. Parādhīnoti paresu adhīno parasseva ruciyā vattati. Na yena kāmaṃ gamoti yena disābhāgenassa gantukāmatā hoti, icchā uppajjati gamanāya, tena gantuṃ na labhati. Dāsabyāti dāsabhāvā. Bhujissoti attano santako. Tatonidānanti bhujissanidānaṃ. Kantāraddhānamagganti kantāraṃ addhānamaggaṃ, nirudakaṃ dīghamagganti attho. Tatonidānanti khemantabhūminidānaṃ.

221-222. 'අනත්තාධීන' යනු තමාට අවනත නොවන බවයි, තමාගේ රුචිය පරිදි කිසිවක් කිරීමට අවස්ථාවක් නොලැබෙයි. 'පරාධීන' යනු අනුන්ට යටත් වූ බවයි, අන්‍යයන්ගේ රුචිය පරිදිම හැසිරෙන්නට සිදු වෙයි. 'න යෙන කාමං ගමො' යනු තමා යාමට කැමති දිශාවකට, යාමට ඇති කැමැත්ත පරිදි යාමට නොලැබෙන බවයි. 'දාසබ්‍යා' යනු දාස බවයි (වහල් බවයි). 'භුජිස්ස' යනු තමා සතු පුද්ගලයකු (නිදහස් පුද්ගලයකු) වීමයි. 'තතො නිදානං' යනු නිදහස් වීම නමැති හේතුවෙනි. 'කන්තාරද්ධනමග්ගං' යනු ජලය රහිත වූ දුෂ්කර දීර්ඝ මාර්ගයකි. 'තතො නිදානං' යනු නිර්භය වූ ආරක්ෂිත භූමියට පැමිණීම නමැති හේතුවෙනි.

223. Ime pañca nīvaraṇe appahīneti ettha bhagavā appahīnakāmacchandanīvaraṇaṃ iṇasadisaṃ, sesāni rogādisadisāni katvā dasseti. Tatrāyaṃ sadisatā. Yo hi paresaṃ iṇaṃ gahetvā vināseti, so tehi iṇaṃ dehīti vuccamānopi pharusaṃ vuccamānopi bajjhamānopi vadhīyamānopi [Pg.191] kiñci paṭibāhituṃ na sakkoti, sabbaṃ titikkhati. Titikkhākāraṇaṃ hissa taṃ iṇaṃ hoti. Evameva yo yamhi kāmacchandena rajjati, taṇhāsahagatena taṃ vatthuṃ gaṇhati, so tena pharusaṃ vuccamānopi bajjhamānopi vadhīyamānopi sabbaṃ titikkhati, titikkhākāraṇaṃ hissa so kāmacchando hoti, gharasāmikehi vadhīyamānānaṃ itthīnaṃ viyāti, evaṃ iṇaṃ viya kāmacchando daṭṭhabbo.

223. "මේ නීවරණ පහ ප්‍රහීණය නොකළ කල්හි" යන්නෙහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රහීණය නොකළ කාමච්ඡන්ද නීවරණය ණය ගැති බවකට සමාන කොට ද, සෙසු නීවරණ රෝගාදියට සමාන කොට ද දක්වන සේක. එහි සමාන බව මෙසේය: යමෙක් අනුන්ගෙන් ණය ගෙන එය විනාශ කරයි ද, ඔහුට ණය හිමියන් විසින් "ණය ගෙවන්න" යැයි කියන කල්හි හෝ පරුෂ වචනයෙන් බණින කල්හි හෝ බඳිනු ලබන හෝ තලනු ලබන කල්හි හෝ එය වැළැක්වීමට ඔහුට නොහැකිය, ඒ සියල්ල ඉවසිය යුතුය. ඔහුගේ ඒ ඉවසීමට හේතුව ඒ ණයයි. එමෙන්ම යමෙක් යම් වස්තුවකට කාමච්ඡන්දයෙන් ඇලෙයි ද, තණ්හාවෙන් යුතුව එම වස්තුව ග්‍රහණය කරයි ද, ඔහුට ඒ වස්තුව නිසා පරුෂ වචන අසන්නට වුව ද, බැඳුම් හෝ තැළුම් ලැබුණ ද ඒ සියල්ල ඉවසිය යුතුය. ඔහුගේ ඒ ඉවසීමට හේතුව ඒ කාමච්ඡන්දයයි. එය ගෙහිමියන්ගෙන් තැළුම් කන ස්ත්‍රීන්ගේ ඉවසීම වැනිය. මෙසේ කාමච්ඡන්දය ණය ගැති බවක් මෙන් දත යුතුය.

Yathā pana pittarogāturo madhusakkarādīsupi dinnesu pittarogāturatāya tesaṃ rasaṃ na vindati, ‘‘tittakaṃ tittaka’’nti uggiratiyeva. Evameva byāpannacitto hitakāmehi ācariyupajjhāyehi appamattakampi ovadiyamāno ovādaṃ na gaṇhati. ‘‘Ati viya me tumhe upaddavethā’’tiādīni vatvā vibbhamati. Pittarogāturatāya so puriso madhusakkarādīnaṃ viya kodhāturatāya jhānasukhādibhedaṃ sāsanarasaṃ na vindatīti. Evaṃ rogo viya byāpādo daṭṭhabbo.

යම් සේ පිත කිපීමෙන් රෝගී වූවෙක් මී පැණි, සක්කරා ආදිය දුන් කල්හි පවා පිතේ දෝෂය නිසා එහි රසය නොලබයි ද, "තිත්තයි, තිත්තයි" කියා මුවින් පිට කරයි ද, එමෙන්ම ව්‍යාපාදයෙන් යුත් සිත් ඇති මහණ තෙමේ හිතවත් ආචාර්ය උපාධ්‍යායයන් වහන්සේලා ඉතා ස්වල්ප වූ ද අවවාදයක් දුන් කල්හි එය පිළි නොගනී. "ඔබ වහන්සේලා මට ඉතා පීඩා කරන්නාහුය" ආදිය කියා මහණකම අත්හැර යයි. පිතින් රෝගී වූ තැනැත්තා මී පැණි, සක්කරා ආදියෙහි රසය නොලබන්නා සේ, මොහු ද ක්‍රෝධයෙන් පීඩිත වූ බැවින් ධ්‍යාන සැපය ආදී ශාසනික රසය නොලබයි. මෙසේ ව්‍යාපාදය රෝගයක් මෙන් දත යුතුය.

Yathā pana nakkhattadivase bandhanāgāre baddho puriso nakkhattassa neva ādiṃ na majjhaṃ na pariyosānaṃ passati. So dutiyadivase mutto aho hiyyo nakkhattaṃ manāpaṃ, aho naccaṃ, aho gītantiādīni sutvāpi paṭivacanaṃ na deti. Kiṃ kāraṇā? Nakkhattassa ananubhūtattā. Evameva thinamiddhābhibhūto bhikkhu vicittanayepi dhammassavane pavattamāne neva tassa ādiṃ na majjhaṃ na pariyosānaṃ jānāti. Sopi uṭṭhite dhammassavane aho dhammassavanaṃ, aho kāraṇaṃ, aho upamāti dhammassavanassa vaṇṇaṃ bhaṇamānānaṃ sutvāpi paṭivacanaṃ na deti. Kiṃ kāraṇā? Thinamiddhavasena dhammakathāya ananubhūtattā. Evaṃ bandhanāgāraṃ viya thinamiddhaṃ daṭṭhabbaṃ.

යම් සේ උත්සව දිනක සිරගෙයි බැඳුණු මිනිසෙක් උත්සවයේ ආරම්භය, මැද හෝ අවසානය නොදකියි ද, ඔහු දෙවැනි දින නිදහස් වූ පසු "ඊයේ උත්සවය ඉතා රමණීයයි, නැටුම් ගැයුම් ඉතා මනහරයි" ආදිය අන් අය පවසනු ඇසුණ ද පෙරළා පිළිතුරු දිය නොහැකිය. ඒ මක්නිසා ද? උත්සවය අනුභව (අත්විඳ) නොකළ බැවිනි. එමෙන්ම ථිනමිද්ධයෙන් මැඬුණු මහණ තෙමේ විසිතුරු ක්‍රමවලින් ධර්ම දේශනාව පවත්වන කල්හි එහි මුල, මැද හෝ අග නොදනියි. දේශනාව අවසානයේ "ධර්ම ශ්‍රවණය ඉතා අගෙයි, කරුණු දැක්වීම හා උපමා ඉතා විශිෂ්ටයි" කියා ධර්මයේ ගුණ වර්ණනා කරන භික්ෂූන්ගේ වචන ඇසුණ ද ඔහුට පිළිතුරු දිය නොහැකිය. ඒ මක්නිසා ද? ථිනමිද්ධය නිසා ධර්ම කථාව අත්විඳීමට නොලැබුණු බැවිනි. මෙසේ ථිනමිද්ධය සිරගෙයක් මෙන් දත යුතුය.

Yathā pana nakkhattaṃ kīḷantopi dāso – ‘‘idaṃ nāma accāyikaṃ karaṇīyaṃ atthi, sīghaṃ tattha gacchāhi. No ce gacchasi, hatthapādaṃ vā te chindāmi kaṇṇanāsaṃ vā’’ti vutto sīghaṃ gacchatiyeva. Nakkhattassa ādimajjhapariyosānaṃ anubhavituṃ na labhati, kasmā? Parādhīnatāya, evameva vinaye apakataññunā vivekatthāya araññaṃ paviṭṭhenāpi kismiñcideva [Pg.192] antamaso kappiyamaṃsepi akappiyamaṃsasaññāya uppannāya vivekaṃ pahāya sīlavisodhanatthaṃ vinayadharassa santikaṃ gantabbaṃ hoti, vivekasukhaṃ anubhavituṃ na labhati, kasmā? Uddhaccakukkuccābhibhūtatāyāti. Evaṃ dāsabyaṃ viya uddhaccakukkuccaṃ daṭṭhabbaṃ.

යම් සේ උත්සව සිරිය විඳිමින් සිටින දාසයෙකුට "කළ යුතු ඉතා හදිසි වැඩක් තිබේ, වහා එහි යව, ඉදින් නොගියහොත් තොපගේ අත් පා හෝ කන් නාසා කපන්නෙමි" යි කී කල්හි ඔහු වහා යයි. ඔහුට උත්සවයේ මුල, මැද, අග වින්දනය කිරීමට නොලැබෙයි. ඒ මක්නිසා ද? අනුන්ට යටත් වූ (පරාධීන) බැවිනි. එමෙන්ම විනය පිළිබඳ ගැඹුරු දැනුමක් නොමැති මහණ තෙමේ විවේකය පිණිස අරණ්‍යගතව සිටිය ද, අවම වශයෙන් කැප වූ මස් වර්ගයකදී වුව ද එය අකැප මස් යැයි සැකයක් (කුක්කුච්චයක්) උපන් කල්හි, විවේකය අතහැර සීලය පිරිසිදු කරගනු පිණිස විනයධරයකු වෙත යා යුතු වෙයි. ඔහුට විවේකී සැපය අත්විඳීමට නොලැබෙයි. ඒ මක්නිසා ද? උද්ධච්ච කුක්කුච්චයෙන් මැඬුණු බැවිනි. මෙසේ උද්ධච්ච කුක්කුච්චය දාසභාවය (වහල් බව) මෙන් දත යුතුය.

Yathā pana kantāraddhānamaggappaṭipanno puriso corehi manussānaṃ viluttokāsaṃ pahatokāsañca disvā daṇḍakasaddenapi sakuṇasaddenapi ‘‘corā āgatā’’ti ussaṅkitaparisaṅkitova hoti, gacchatipi tiṭṭhatipi nivattatipi, gataṭṭhānato agataṭṭhānameva bahutaraṃ hoti. So kicchena kasirena khemantabhūmiṃ pāpuṇāti vā na vā pāpuṇāti. Evameva yassa aṭṭhasu ṭhānesu vicikicchā uppannā hoti, so – ‘‘buddho nu kho, no nu kho buddho’’tiādinā nayena vicikicchanto adhimuccitvā saddhāya gaṇhituṃ na sakkoti. Asakkonto maggaṃ vā phalaṃ vā na pāpuṇātīti. Yathā kantāraddhānamagge – ‘‘corā atthi natthī’’ti punappunaṃ āsappanaparisappanaṃ apariyogāhanaṃ chambhitattaṃ cittassa uppādento khemantapattiyā antarāyaṃ karoti, evaṃ vicikicchāpi – ‘‘buddho nu kho, na buddho’’tiādinā nayena punappunaṃ āsappanaparisappanaṃ apariyogāhanaṃ chambhitattaṃ cittassa uppādayamānā ariyabhūmippattiyā antarāyaṃ karotīti kantāraddhānamaggo viya vicikicchā daṭṭhabbā.

යම් සේ කතර මගකට පිළිපන් මිනිසෙක් සොරුන් විසින් මිනිසුන්ව කොල්ලකෑ හා පහර දුන් ස්ථාන දැක, ලී කැබැල්ලක ශබ්දයට හෝ පක්ෂියෙකුගේ හඬට පවා "සොරුන් ආවා" යැයි සැකයෙන් හා බියෙන් යුක්ත වෙයි ද, යයි ද, නතර වෙයි ද, ආපසු හැරෙයි ද, ගිය දුරට වඩා නොගිය දුරම වැඩිය. ඔහු ඉතා දුකෙන් හා අසීරුවෙන් ආරක්ෂිත භූමියට පැමිණෙයි, නැතහොත් නොපැමිණෙයි. එමෙන්ම අටතැනක උපන් විචිකිච්ඡාව ඇති මහණ තෙමේ "බුදුරජාණන් වහන්සේ සැබෑවක් ද, නැත් ද?" ආදී වශයෙන් සැක කරමින් ශ්‍රද්ධාවෙන් යුතුව නිගමනයකට පැමිණීමට අපොහොසත් වෙයි. එසේ නොහැකි වන්නා වූ ඔහු මගඵලවලට පැමිණෙන්නේ නැත. කතර මගකදී "සොරුන් ඉන්නවා ද? නැද්ද?" කියා නැවත නැවතත් සැක කරමින්, සිතේ චංචල බව හා තැතිගැනීම ඇති කරමින් ආරක්ෂිත භූමියට පැමිණීමට බාධා කරගන්නා සේම, විචිකිච්ඡාව ද "බුදුන් ද? නොබුදුන් ද?" ආදී වශයෙන් නැවත නැවතත් සිත සැකයෙන් කම්පා කරමින් ආර්ය භූමියට පැමිණීමට බාධා පමුණුවයි. මෙසේ විචිකිච්ඡාව කතර මගක් මෙන් දත යුතුය.

224. Idāni – ‘‘seyyathāpi, mahārāja, āṇaṇya’’nti ettha bhagavā pahīnakāmacchandanīvaraṇaṃ āṇaṇyasadisaṃ, sesāni ārogyādisadisāni katvā dasseti. Tatrāyaṃ sadisatā, yathā hi puriso iṇaṃ ādāya kammante payojetvā samiddhataṃ patto – ‘‘idaṃ iṇaṃ nāma palibodhamūla’’nti cintetvā savaḍḍhikaṃ iṇaṃ niyyātetvā paṇṇaṃ phālāpeyya. Athassa tato paṭṭhāya neva koci dūtaṃ peseti, na paṇṇaṃ. So iṇasāmike disvāpi sace icchati, āsanā uṭṭhahati, no ce na uṭṭhahati, kasmā? Tehi saddhiṃ nillepatāya alaggatāya. Evameva bhikkhu – ‘‘ayaṃ kāmacchando nāma palibodhamūla’’nti cintetvā cha dhamme bhāvetvā kāmacchandanīvaraṇaṃ pajahati. Te pana cha dhamme mahāsatipaṭṭhāne vaṇṇayissāma. Tassevaṃ pahīnakāmacchandassa [Pg.193] yathā iṇamuttassa purisassa iṇassāmike disvā neva bhayaṃ na chambhitattaṃ hoti. Evameva paravatthumhi neva saṅgo na baddho hoti. Dibbānipi rūpāni passato kileso na samudācarati. Tasmā bhagavā āṇaṇyamiva kāmacchandappahānaṃ āha.

224. "මහාරාජය, ණයෙන් මිදුණු පුරුෂයෙකු මෙන්" යනාදී මෙහි දී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රහීණ කරන ලද කාමච්ඡන්ද නීවරණය ණයෙන් මිදීමකට සමාන කොට ද, සෙසු නීවරණයන් නිරෝගී බව ආදියට සමාන කොට ද දක්වන සේක. එහි සමානත්වය මෙසේ ය: යම්සේ පුරුෂයෙක් ණයක් ගෙන කර්මාන්තයන්හි යොදවා දියුණුවට පත්ව - "මේ ණය නම් බාධාවකට මුලකි" යි සිතා පොලිය ද සමඟ ණය ගෙවා දමා ගිවිසුම් පත්‍රය ඉරා දමන්නේ ද, එතැන් පටන් කිසිවෙක් ඔහු වෙත දූතයෙකු හෝ පණිවිඩයක් හෝ නොඑවන්නේ ද, ඔහු ණය හිමියන් දුටුවත් තමා කැමති නම් අසුනින් නැගී සිටියි, අකමැති නම් නැගී නොසිටියි. ඒ මන්ද යත්? ඔවුන් සමඟ කිසිදු බැඳීමක් හෝ ඇලීමක් නැති බැවිනි. එමෙන්ම භික්ෂුව ද "මේ කාමච්ඡන්දය නම් බාධාවට මුලකි" යි සිතා කරුණු සයක් වඩා කාමච්ඡන්ද නීවරණය ප්‍රහීණ කරයි. එම කරුණු සය මහාසතිපට්ඨාන සූත්‍ර වර්ණනාවේ දී විස්තර කරන්නෙමු. මෙසේ කාමච්ඡන්දය ප්‍රහීණ කළ තැනැත්තා හට, ණයෙන් මිදුණු පුරුෂයෙකුට ණය හිමියන් දැක බියක් හෝ තැතිගැනීමක් ඇති නොවන්නා සේ ම, පරවස්තුව කෙරෙහි ඇලීමක් හෝ බැඳීමක් ඇති නොවේ. දිව්‍යමය රූපයන් දුටුව ද කෙලෙස් උපදින්නේ නැත. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කාමච්ඡන්දය ප්‍රහීණ කිරීම ණයෙන් මිදීමක් වැනි යැයි වදාළ සේක."

Yathā pana so pittarogāturo puriso bhesajjakiriyāya taṃ rogaṃ vūpasametvā tato paṭṭhāya madhusakkarādīnaṃ rasaṃ vindati. Evameva bhikkhu ‘‘ayaṃ byāpādo nāma mahā anatthakaro’’ti cha dhamme bhāvetvā byāpādanīvaraṇaṃ pajahati. Sabbanīvaraṇesu cha dhamme mahāsatipaṭṭhāneyeva vaṇṇayissāma. Na kevalañca teyeva, yepi thinamiddhādīnaṃ pahānāya bhāvetabbā, tepi sabbe tattheva vaṇṇayissāma. So evaṃ pahīnabyāpādo yathā pittarogavimutto puriso madhusakkarādīnaṃ rasaṃ sampiyāyamāno paṭisevati, evameva ācārapaṇṇattiādīni sikkhāpadāni sirasā sampaṭicchitvā sampiyāyamāno sikkhati. Tasmā bhagavā ārogyamiva byāpādappahānaṃ āha.

"යම්සේ පිතින් හටගත් රෝගයකින් පෙළෙන පුරුෂයෙක් වෛද්‍ය ප්‍රතිකාර මගින් එම රෝගය සන්සිඳුවා ගෙන එතැන් පටන් මී පැණි, සකුරු ආදියේ රස විඳින්නේ ද, එමෙන්ම භික්ෂුව "මේ ව්‍යාපාදය නම් මහත් අනර්ථයකි" යි සිතා කරුණු සයක් වඩා ව්‍යාපාද නීවරණය ප්‍රහීණ කරයි. සියලු නීවරණයන්හි දී අදාළ කරුණු සය මහාසතිපට්ඨාන සූත්‍රයේ දී ම විස්තර කරන්නෙමු. ඒ කරුණු පමණක් නොව, ථීනමිද්ධ ආදිය ප්‍රහීණ කිරීමට වැඩිය යුතු සියලු කරුණු ද එහි ම විස්තර කරන්නෙමු. මෙසේ ව්‍යාපාදය ප්‍රහීණ කළ තැනැත්තා, පීඩිත රෝගයෙන් මිදුණු පුරුෂයෙක් මී පැණි, සකුරු ආදියේ රස මහත් අභිරුචියකින් අනුභව කරන්නා සේ ම, ආචාර පණප්ති ආදී ශික්ෂාපදයන් හිසින් පිළිගෙන මහත් ඇල්මකින් හික්මෙයි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ව්‍යාපාදය ප්‍රහීණ කිරීම නිරෝගී බවකට සමාන කොට වදාළ සේක."

Yathā so nakkhattadivase bandhanāgāraṃ pavesito puriso aparasmiṃ nakkhattadivase – ‘‘pubbepi ahaṃ pamādadosena baddho, tena nakkhattaṃ nānubhaviṃ. Idāni appamatto bhavissāmī’’ti yathāssa paccatthikā okāsaṃ na labhanti, evaṃ appamatto hutvā nakkhattaṃ anubhavitvā – ‘aho nakkhattaṃ, aho nakkhatta’nti udānaṃ udānesi, evameva bhikkhu – ‘‘idaṃ thinamiddhaṃ nāma mahāanatthakara’’nti cha dhamme bhāvetvā thinamiddhanīvaraṇaṃ pajahati, so evaṃ pahīnathinamiddho yathā bandhanā mutto puriso sattāhampi nakkhattassa ādimajjhapariyosānaṃ anubhavati, evameva dhammanakkhattassa ādimajjhapariyosānaṃ anubhavanto saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇāti. Tasmā bhagavā bandhanā mokkhamiva thinamiddhappahānaṃ āha.

"යම්සේ උත්සව දිනක බන්ධනාගාරගත වූ පුරුෂයෙක්, පසුව එළඹෙන උත්සව දිනකදී - "පෙර මම ප්‍රමාදය නිසා සිරගත වීමෙන් උත්සවය භුක්ති විඳීමට නොහැකි වුණි. දැන් මම අප්‍රමාදී වෙමි" යි සිතා සතුරන්ට අවස්ථාවක් නොලැබෙන පරිදි අප්‍රමාදීව උත්සවය සමරා "අහෝ සොඳුරු උත්සවයකි" යි උදන් අනන්නේ ද, එමෙන්ම භික්ෂුව ද "මේ ථීනමිද්ධය නම් මහත් අනර්ථයකි" යි සිතා කරුණු සයක් වඩා ථීනමිද්ධ නීවරණය ප්‍රහීණ කරයි. මෙසේ ථීනමිද්ධය ප්‍රහීණ කළ ඔහු, බන්ධනාගාරයෙන් නිදහස් වූ පුරුෂයෙක් සත් දිනක් පුරා උත්සවයේ මුල මැද අග විඳින්නා සේ ම, ධර්ම උත්සවයෙහි මුල මැද අග විඳිමින් පටිසම්භිදාවන් සමඟ රහත් භාවයට පත් වෙයි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ථීනමිද්ධය ප්‍රහීණ කිරීම සිරගෙයින් නිදහස් වීමක් වැනි යැයි වදාළ සේක."

Yathā pana dāso kiñcideva mittaṃ upanissāya sāmikānaṃ dhanaṃ datvā attānaṃ bhujissaṃ katvā tato paṭṭhāya yaṃ icchati, taṃ karoti. Evameva bhikkhu – ‘‘idaṃ uddhaccakukkuccaṃ nāma mahā anatthakara’’nti cha dhamme bhāvetvā uddhaccakukkuccaṃ pajahati. So evaṃ pahīnauddhaccakukkucco yathā bhujisso puriso yaṃ icchati, taṃ karoti, na taṃ koci balakkārena tato nivatteti[Pg.194], evameva yathā sukhaṃ nekkhammapaṭipadaṃ paṭipajjati, na taṃ uddhaccakukkuccaṃ balakkārena tato nivatteti. Tasmā bhagavā bhujissaṃ viya uddhaccakukkuccappahānaṃ āha.

"යම්සේ දාසයෙක් කිසියම් මිත්‍රයෙකුගේ උපකාරයෙන් ස්වාමියාට ධනය දී තමා නිදහස් මිනිසෙකු බවට පත් වී එතැන් පටන් තමා කැමති දෙයක් කරන්නේ ද, එමෙන්ම භික්ෂුව "මේ උද්ධච්ච කුක්කුච්චය නම් මහත් අනර්ථයකි" යි සිතා කරුණු සයක් වඩා එය ප්‍රහීණ කරයි. උද්ධච්ච කුක්කුච්චය ප්‍රහීණ කළ ඒ භික්ෂුව, නිදහස් මිනිසෙකු තමා කැමති දෙයක් කරන විට කිසිවකුට බලහත්කාරයෙන් එය වැළැක්විය නොහැකි වන්නා සේ ම, තමාගේ කැමැත්ත පරිදි නෛෂ්ක්‍රම්‍ය ප්‍රතිපදාවෙහි යෙදෙයි. උද්ධච්ච කුක්කුච්චයට ඔහු එම ප්‍රතිපදාවෙන් බලහත්කාරයෙන් වැළැක්විය නොහැක. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උද්ධච්ච කුක්කුච්චය ප්‍රහීණ කිරීම වහල් බවින් නිදහස් වීමකට සමාන කොට වදාළ සේක."

Yathā balavā puriso hatthasāraṃ gahetvā sajjāvudho saparivāro kantāraṃ paṭipajjeyya, taṃ corā dūratova disvā palāyeyyuṃ. So sotthinā taṃ kantāraṃ nittharitvā khemantaṃ patto haṭṭhatuṭṭho assa. Evameva bhikkhu ‘‘ayaṃ vicikicchā nāma mahā anatthakārikā’’ti cha dhamme bhāvetvā vicikicchaṃ pajahati. So evaṃ pahīnavicikiccho yathā balavā puriso sajjāvudho saparivāro nibbhayo core tiṇaṃ viya agaṇetvā sotthinā nikkhamitvā khemantabhūmiṃ pāpuṇāti, evameva bhikkhu duccaritakantāraṃ nittharitvā paramaṃ khemantabhūmiṃ amataṃ mahānibbānaṃ pāpuṇāti. Tasmā bhagavā khemantabhūmiṃ viya vicikicchāpahānaṃ āha.

"යම්සේ ශක්තිමත් පුරුෂයෙක් වස්තුව අතැතිව, සන්නද්ධව හා පිරිවර සමඟ බියකරු මාර්ගයක ගමන් කරන්නේ ද, ඔහු දුර තියාම දකින සොරු පලා යන්නාහු ද, ඔහු සුවසේ එම මාර්ගය පසුකර බිය රහිත ක්ෂේම භූමියට පැමිණ සතුටු වන්නේ ද, එමෙන්ම භික්ෂුව "මේ විචිකිච්ඡාව නම් මහත් අනර්ථයකි" යි සිතා කරුණු සයක් වඩා එය ප්‍රහීණ කරයි. විචිකිච්ඡාව ප්‍රහීණ කළ ඒ භික්ෂුව, සන්නද්ධ පිරිවර සහිත බලවත් පුරුෂයෙක් සොරුන්ව තණකොළයක් තරම්වත් මායිම් නොකොට සුවසේ බිය රහිත භූමියට පැමිණෙන්නා සේ ම, අකුසල නැමති බියකරු මාර්ගය පසුකර උතුම් වූ අමෘත මහා නිර්වාණයට පැමිණෙයි. එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විචිකිච්ඡාව ප්‍රහීණ කිරීම ක්ෂේම භූමියට පැමිණීමක් වැනි යැයි වදාළ සේක."

225. Pāmojjaṃ jāyatīti tuṭṭhākāro jāyati. Pamuditassa pīti jāyatīti tuṭṭhassa sakalasarīraṃ khobhayamānā pīti jāyati. Pītimanassa kāyo passambhatīti pītisampayuttacittassa puggalassa nāmakāyo passambhati, vigatadaratho hoti. Sukhaṃ vedetīti kāyikampi cetasikampi sukhaṃ vedayati. Cittaṃ samādhiyatīti iminā nekkhammasukhena sukhitassa upacāravasenapi appanāvasenapi cittaṃ samādhiyati.

225. "'පාමොජ්ජං ජායති' යනු සතුටු ස්වභාවය ඇතිවීමයි. 'පමුදිතස්ස පීති ජායති' යනු සතුටට පත් පුද්ගලයාගේ මුළු ශරීරයම කම්පනය කරවන (පිනවන) ඵරණා ප්‍රීතිය ඇතිවීමයි. 'පීතිමනස්ස කායෝ පස්සම්භති' යනු ප්‍රීතිමත් සිතක් ඇති පුද්ගලයාගේ නාමකය (චිත්ත-චෛතසික) සන්සිඳෙන බවයි, දැවෙන ස්වභාවය පහව යන බවයි. 'සුඛං වේදේති' යනු කායික හා චෛතසික සැපය විඳින බවයි. 'චිත්තං සමාධියති' යනු මෙම නෛෂ්ක්‍රම්‍ය සැපයෙන් සුඛිත වූවහුගේ සිත උපචාර වශයෙන් හෝ අර්පණා වශයෙන් සමාධියට පත් වන බවයි."

Paṭhamajjhānakathā

"ප්‍රථම ධ්‍යාන කථාව"

226. So vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharatītiādi pana upacārasamādhinā samāhite citte uparivisesadassanatthaṃ appanāsamādhinā samāhite citte tassa samādhino pabhedadassanatthaṃ vuttanti veditabbaṃ. Imameva kāyanti imaṃ karajakāyaṃ. Abhisandetīti temeti sneheti, sabbattha pavattapītisukhaṃ karoti. Parisandetīti samantato sandeti. Paripūretīti vāyunā bhastaṃ viya pūreti. Parippharatīti samantato phusati. Sabbāvato kāyassāti assa bhikkhuno sabbakoṭṭhāsavato kāyassa kiñci upādinnakasantatipavattiṭṭhāne chavimaṃsalohitānugataṃ [Pg.195] aṇumattampi ṭhānaṃ paṭhamajjhānasukhena aphuṭaṃ nāma na hoti.

226. "'ඔහු කාමයන්ගෙන් වෙන්ව... ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණ වාසය කරයි' යනාදිය උපචාර සමාධියෙන් සිත එකඟ වූ විට ඉහළ විශේෂත්වයක් පෙන්වීමට ද, අර්පණා සමාධියෙන් සිත එකඟ වූ විට එම සමාධියේ ප්‍රභේදයන් පෙන්වීමට ද වදාරන ලද බව දත යුතු ය. 'ඉමමේව කායං' යනු මේ කරජ කායයි. 'අභිසන්දේති' යනු තෙත් කරයි, ස්නේහය ගන්වයි, සියලු තැන පවත්නා ප්‍රීති සැපය ඇති කරයි. 'පරිසන්දේති' යනු හාත්පසින් තෙත් කරයි. 'පරිපූරේති' යනු වාතයෙන් සම් මල්ලක් පුරවන්නා සේ පුරවයි. 'පරිප්ඵරති' යනු හාත්පස පැතිරෙයි. 'සියලු කොටස්වලින් යුත් ශරීරය' යනු ඒ භික්ෂුවගේ සියලු කොටස්වලින් යුත් ශරීරයෙහි කර්මජ රූපයන් පවත්නා වූ, සම මස් ලේ අනුව ගිය අණු මාත්‍ර වූ ද තැනක් ප්‍රථම ධ්‍යාන සැපයෙන් ස්පර්ශ නොවූයේ නැත යන්නයි."

227. Dakkhoti cheko paṭibalo nhānīyacuṇṇāni kātuñceva payojetuñca sannetuñca. Kaṃsathāleti yena kenaci lohena katabhājane. Mattikabhājanaṃ pana thiraṃ na hoti. Sannentassa bhijjati. Tasmā taṃ na dasseti. Paripphosakaṃ paripphosakanti siñcitvā siñcitvā. Sanneyyāti vāmahatthena kaṃsathālaṃ gahetvā dakkhiṇahatthena pamāṇayuttaṃ udakaṃ siñcitvā siñcitvā parimaddanto piṇḍaṃ kareyya. Snehānugatāti udakasinehena anugatā. Snehaparetāti udakasinehena pariggahitā. Santarabāhirāti saddhiṃ antopadesena ceva bahipadesena ca sabbatthakameva udakasinehena phuṭāti attho. Na ca paggharaṇīti na ca bindu bindu udakaṃ paggharati, sakkā hoti hatthenapi dvīhipi tīhipi aṅgulīhi gahetuṃ ovaṭṭikāyapi kātunti attho.

227. ‘දක්ඛ’ යනු දක්ෂ වූ, පළපුරුදු වූ, හස්ත කර්මාන්තයෙහි සමර්ථ වූ තැනැත්තෙකි. ඔහු ස්නානය සඳහා යොදාගන්නා සුණු (කුඩු) එකතු කිරීමට හා ගුළියක් සේ අනා ගැනීමට දක්ෂයෙකි. ‘කංසථාලේ’ යනු යම් ලෝහයකින් කළ බඳුනකය. මැටි බඳුන ස්ථිර නොවන අතර, අනාගන්නා විට එය බිඳී යා හැකිය. එබැවින් (මෙහි උපමාව සඳහා) එය දක්වා නැත. ‘පරිප්ඵෝසකං පරිප්ඵෝසකං’ යනු වරින් වර ජලය ඉසිමින් ඇනීමයි. ‘සන්නෙය්‍ය’ යනු වම් අතින් ලෝකඩ තැටිය අල්ලාගෙන දකුණු අතින් ප්‍රමාණයට ජලය ඉසිමින්, පිරිමදිමින් ගුළියක් සේ සකස් කිරීමයි. ‘ස්නේහානුගතා’ යනු ජලයේ තෙතමනයෙන් අනුගත වූ බවයි. ‘ස්නේහපරේතා’ යනු ජල ස්නේහයෙන් හාත්පසින් ගැල්වුණු බවයි. ‘සන්තරබාහිරා’ යනු ඇතුළත හා පිටත යන සියලු තැන් ජලයේ තෙතමනයෙන් පැතිර ගිය බවයි. ‘න ච පග්ඝරණී’ යනු එසේ ජලය පැතිර තිබුණ ද ජල බින්දු පිටතට වැගිරෙන්නේ නැති බවයි. එය අතින් හෝ ඇඟිලි දෙක තුනකින් හෝ අල්ලා ගත හැකි අතර, රෙදි කඩක වුව ද තැබිය හැකි බව අර්ථයයි.

Dutiyajjhānakathā

දෙවන ධ්‍යානය පිළිබඳ කතාව

228-229. Dutiyajjhānasukhūpamāyaṃ ubbhidodakoti ubbhinnaudako, na heṭṭhā ubbhijjitvā uggacchanakaudako. Antoyeva pana ubbhijjanakaudakoti attho. Āyamukhanti āgamanamaggo. Devoti megho. Kālena kālanti kāle kāle, anvaddhamāsaṃ vā anudasāhaṃ vāti attho. Dhāranti vuṭṭhiṃ. Na anuppaveccheyyāti na ca paveseyya, na vasseyyāti attho. Sītā vāridhārā ubbhijjitvāti sītaṃ dhāraṃ uggantvā rahadaṃ pūrayamānaṃ ubbhijjitvā. Heṭṭhā uggacchanaudakañhi uggantvā uggantvā bhijjantaṃ udakaṃ khobheti, catūhi disāhi pavisanaudakaṃ purāṇapaṇṇatiṇakaṭṭhadaṇḍakādīhi udakaṃ khobheti, vuṭṭhiudakaṃ dhārānipātapubbuḷakehi udakaṃ khobheti. Sannisinnameva pana hutvā iddhinimmitamiva uppajjamānaṃ udakaṃ imaṃ padesaṃ pharati, imaṃ padesaṃ na pharatīti natthi, tena aphuṭokāso nāma na hotīti. Tattha rahado viya karajakāyo. Udakaṃ viya dutiyajjhānasukhaṃ. Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ.

228-229. දෙවන ධ්‍යාන සුඛයේ උපමාවෙහි ‘උබ්භිදෝදකෝ’ යනු පොළොව යටින් උනන ජලය ඇති විලකි. එය පහළින් විනිවිද මතු වී ගලා එන ජලය නොව, විල ඇතුළතින්ම උනන ජලය ඇති බව අර්ථයයි. ‘ආයමුඛං’ යනු ජලය පැමිණෙන මාර්ගයයි. ‘දේවෝ’ යනු වැස්සයි. ‘කාලේන කාලං’ යනු සුදුසු කාලයෙහි, එනම් මසකට වරක් හෝ දින දහයකට වරක් වැස්ස වැටීමයි. ‘ධාරං’ යනු වර්ෂාවයි. ‘න අනුප්පවේච්ඡෙය්‍ය’ යනු ඇතුල් නොකරන්නේය, නොවසින්නේය යන අර්ථයයි. ‘සීතා වාරිධාරා උබ්භිජ්ජිත්වා’ යනු සිසිල් දිය දහර මතු වී විල පුරවමින් ඉහළට ඒමයි. මන්ද යත්, පහළින් එන ජලය විල කැළඹීමට පත් කරන බැවිනි. සතර දිශාවෙන් ගලා එන ජලය දිරාගිය කොළ, තණකොළ, දර කැබලි ආදිය සමඟ පැමිණ දිය කැළඹීමට පත් කරයි. වැහි දිය ද තදින් වැටෙන දිය දහරාවන්ගෙන් හා දිය බුබුළුවලින් දිය කැළඹීමට පත් කරයි. එහෙත් නිසලව තිබී, සෘද්ධියෙන් මැවූ දිව්‍යමය පැන් මෙන් පොළොවෙන් උනන ජලය මෙම ප්‍රදේශයට පැතිරෙයි, අසවල් තැනට නොපැතිරෙයි යනුවෙන් කිසිදු තැනක් නැත. එබැවින් නොපැතිරුණු තැනක් එහි නොමැත. එහි විල මෙන් කරජ කාය (කය) ද, ජලය මෙන් දෙවන ධ්‍යාන සුඛය ද දත යුතුය. ඉතිරිය පෙර ක්‍රමයටම දත යුතුය.

Tatiyajjhānakathā

තුන්වන ධ්‍යානය පිළිබඳ කතාව

230-231. Tatiyajjhānasukhūpamāyaṃ [Pg.196] uppalāni ettha santīti uppalinī. Sesapadadvayepi eseva nayo. Ettha ca setarattanīlesu yaṃ kiñci uppalaṃ uppalameva. Ūnakasatapattaṃ puṇḍarīkaṃ, satapattaṃ padumaṃ. Pattaniyamaṃ vā vināpi setaṃ padumaṃ, rattaṃ puṇḍarīkanti ayamettha vinicchayo. Udakānuggatānīti udakato na uggatāni. Anto nimuggaposīnīti udakatalassa anto nimuggāniyeva hutvā posīni, vaḍḍhīnīti attho. Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ.

230-231. තුන්වන ධ්‍යාන සුඛයේ උපමාවෙහි ‘උප්පලිනී’ යනු මානෙල් මල් ඇති පොකුණයි. ඉතිරි පද දෙකෙහි ද (පදුමිනී, පුණ්ඩරීකිනී) ක්‍රමය මෙයම වේ. මෙහි සුදු, රතු, නිල් ආදී ඕනෑම මානෙල් වර්ගයක් ‘උප්පල’ නම් වේ. පෙති සියයකට අඩු මල් ‘පුණ්ඩරීක’ වන අතර පෙති සියයක් හෝ ඊට වැඩි මල් ‘පදුම’ වේ. එසේත් නැත්නම්, පෙති නියමය නොමැතිව වුව ද, සුදු මල් ‘පදුම’ ලෙසත් රතු මල් ‘පුණ්ඩරීක’ ලෙසත් මෙහි විනිශ්චයයි. ‘උදකානුග්ගතානි’ යනු ජලයෙන් මතු නොවූ මල්ය. ‘අන්තෝ නිමුග්ගපෝසීනී’ යනු ජල තලයට යටින්ම ගිලී තිබෙමින් වැඩෙන බවයි. ඉතිරිය පෙර ක්‍රමයටම දත යුතුය.

Catutthajjhānakathā

හතරවන ධ්‍යානය පිළිබඳ කතාව

232-233. Catutthajjhānasukhūpamāyaṃ parisuddhena cetasā pariyodātenāti ettha nirupakkilesaṭṭhena parisuddhaṃ, pabhassaraṭṭhena pariyodātanti veditabbaṃ. Odātena vatthenāti idaṃ utupharaṇatthaṃ vuttaṃ. Kiliṭṭhavatthena hi utupharaṇaṃ na hoti, taṅkhaṇadhotaparisuddhena utupharaṇaṃ balavaṃ hoti. Imissāya hi upamāya vatthaṃ viya karajakāyo, utupharaṇaṃ viya catutthajjhānasukhaṃ. Tasmā yathā sunhātassa purisassa parisuddhaṃ vatthaṃ sasīsaṃ pārupitvā nisinnassa sarīrato utu sabbameva vatthaṃ pharati. Na koci vatthassa aphuṭokāso hoti. Evaṃ catutthajjhānasukhena bhikkhuno karajakāyassa na koci okāso aphuṭo hotīti. Evamettha attho daṭṭhabbo. Imesaṃ pana catunnaṃ jhānānaṃ anupadavaṇṇanā ca bhāvanānayo ca visuddhimagge vuttoti idha na vitthārito.

232-233. හතරවන ධ්‍යාන සුඛයේ උපමාවෙහි ‘පරිසුද්ධෙන චෙතසා පරියෝදාතේන’ යනු උපක්ලේශ රහිත බැවින් පිරිසිදු වූත්, දීප්තිමත් බැවින් පර්යෝදාත වූත් සිත ලෙස දත යුතුය. ‘ඕදාතේන වත්තේන’ යනු ශරීරයට උණුසුම පැතිරීම දැක්වීමට වදාළ ලද්දකි. කිලිටි රෙද්දකින් උණුසුම පැතිරෙන්නේ නැත. සෝදා පිරිසිදු කළ රෙද්දකින් උණුසුම පැතිරීම ප්‍රබල වේ. මෙම උපමාවෙහි රෙද්ද මෙන් කය ද, උණුසුම පැතිරීම මෙන් හතරවන ධ්‍යාන සුඛය ද දත යුතුය. එබැවින් හොඳින් ස්නානය කළ පුරුෂයෙකු පිරිසිදු රෙද්දකින් හිස ද සමඟ මුළු සිරුරම වසාගෙන සිටින විට සිරුරේ උණුසුම මුළු රෙද්ද පුරාම පැතිරෙන්නාක් මෙන් ද, රෙද්දේ නොපැතිරුණු තැනක් නොමැති වන්නාක් මෙන් ද, හතරවන ධ්‍යාන සුඛයෙන් භික්ෂුවගේ කයෙහි කිසිදු තැනක් නොපැතිරී නොතිබේ. මෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය. මෙම ධ්‍යාන සතරේ අනුපද වර්ණනාව හා භාවනා ක්‍රමය විසුද්ධිමාර්ගයෙහි වදාරා ඇති බැවින් මෙහි විස්තර නොකළෙමි.

Ettāvatā cesa rūpajjhānalābhīyeva, na arūpajjhānalābhīti na veditabbo. Na hi aṭṭhasu samāpattīsu cuddasahākārehi ciṇṇavasībhāvaṃ vinā upari abhiññādhigamo hoti. Pāḷiyaṃ pana rūpajjhānāniyeva āgatāni. Arūpajjhānāni āharitvā kathetabbāni.

මෙපමණකින් මෙම භික්ෂුව රූපාවචර ධ්‍යාන ලාභියෙකු පමණක් බවත්, අරූපාවචර ධ්‍යාන ලාභියෙකු නොවන බවත් නොදත යුතුය. මන්ද යත්, අෂ්ට සමාපත්තිවල දහහතර ආකාරයකින් වසීභාවය ලැබීමෙන් තොරව ඉහළ අභිඥා ලැබිය නොහැකි බැවිනි. නමුත් පාලියෙහි රූපාවචර ධ්‍යානයන්ම සඳහන්ව ඇත. අරූපාවචර ධ්‍යානයන් ද ගෙන හැර දක්වා දේශනා කළ යුතුය.

Vipassanāñāṇakathā

විදර්ශනා ඥානය පිළිබඳ කතාව

234. So evaṃ samāhite citte…pe… āneñjappatteti so cuddasahākārehi aṭṭhasu samāpattīsu ciṇṇavasībhāvo bhikkhūti dasseti[Pg.197]. Sesamettha visuddhimagge vuttanayena veditabbaṃ. Ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharatīti ettha ñāṇadassananti maggañāṇampi, vuccati phalañāṇampi, sabbaññutaññāṇampi, paccavekkhaṇañāṇampi, vipassanāñāṇampi. ‘‘Kiṃ nu kho, āvuso, ñāṇadassanavisuddhatthaṃ bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’’ti (mahāni. 1.257) ettha hi maggañāṇaṃ ñāṇadassananti vuttaṃ. ‘‘Ayamañño uttarimanussadhammo alamariyañāṇadassanaviseso adhigato phāsuvihāro’’ti (ma. ni. 1.328) ettha phalañāṇaṃ. ‘‘Bhagavatopi kho ñāṇadassanaṃ udapādi sattāhakālaṅkato āḷāro kālāmo’’ti (mahāva. 10) ettha sabbaññutaññāṇaṃ. ‘‘Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi akuppā me vimutti, ayamantimā jātī’’ti (mahāva. 16) ettha paccavekkhaṇañāṇaṃ idha pana ñāṇadassanāya cittanti idaṃ vipassanāñāṇaṃ ñāṇadassananti vuttanti.

234. ‘සෝ ඒවං සමාහිතේ චිත්තේ...පේ... ආනෙඤ්ජප්පත්තේ’ යනුවෙන් දැක්වෙන්නේ දහහතර ආකාරයකින් අෂ්ට සමාපත්තිවල වසීභාවය ලැබූ ඒ භික්ෂුවයි. ඉතිරිය විසුද්ධිමාර්ගයෙහි වදාළ ක්‍රමයටම දත යුතුය. ‘ඤාණදස්සනාය චිත්තං අභිනීහරති’ යන මෙහි ‘ඤාණදස්සන’ යනු මාර්ග ඥානයට ද, ඵල ඥානයට ද, සර්වඥතා ඥානයට ද, ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයට ද සහ විදර්ශනා ඥානයට ද නමකි. ‘ඇවැත්නි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත ඥානදර්ශන විශුද්ධිය පිණිස බ්‍රහ්මචරියාවෙහි හැසිරෙන්නේ ද?’ යන මෙහි මාර්ග ඥානය ‘ඥානදර්ශන’ නමින් හැඳින්වේ. ‘මෙම අනෙක් උත්තරී මනුෂ්‍ය ධර්මය වූ ආර්ය ඥානදර්ශන විශේෂය අධිගමය කරන ලදී’ යන මෙහි ඵල ඥානයයි. ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ද ආළාර කාලාම මියගොස් සත් දිනක් වන බවට ඥානදර්ශනය පහළ විය’ යන මෙහි සර්වඥතා ඥානයයි. ‘මට ඥානය හා දර්ශනය පහළ විය, මගේ විමුක්තිය අකුප්පය, මේ මාගේ අවසාන ජාතියයි’ යන මෙහි ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයයි. එහෙත් මෙම සාමඤ්ඤඵල සූත්‍රයෙහි ‘ඥානදර්ශනය පිණිස සිත මෙහෙයවයි’ යන්නෙන් අදහස් කළේ විදර්ශනා ඥානයයි.

Abhinīharatīti vipassanāñāṇassa nibbattanatthāya tanninnaṃ tappoṇaṃ tappabbhāraṃ karoti. Rūpīti ādīnamattho vuttoyeva. Odanakummāsūpacayoti odanena ceva kummāsena ca upacito vaḍḍhito. Aniccucchādanaparimaddanabhedanaviddhaṃsanadhammoti hutvā abhāvaṭṭhena aniccadhammo. Duggandhavighātatthāya tanuvilepanena ucchādanadhammo. Aṅgapaccaṅgābādhavinodanatthāya khuddakasambāhanena parimaddanadhammo. Daharakāle vā ūrūsu sayāpetvā gabbhāvāsena dussaṇṭhitānaṃ tesaṃ tesaṃ aṅgānaṃ saṇṭhānasampādanatthaṃ añchanapīḷanādivasena parimaddanadhammo. Evaṃ pariharitopi bhedanaviddhaṃsanadhammo bhijjati ceva vikirati ca, evaṃ sabhāvoti attho. Tattha rūpī cātumahābhūtikotiādīsu chahi padehi samudayo kathito. Aniccapadena saddhiṃ pacchimehi dvīhi atthaṅgamo. Ettha sitaṃ ettha paṭibaddhanti ettha cātumahābhūtike kāye nissitañca paṭibaddhañca.

'අභිනීහරති' යනු විදර්ශනා ඤාණය ඉපදවීම පිණිස සිත ඒ දෙසට නැඹුරු කරයි, ඒ දෙසට යොමු කරයි, ඒ දෙසට බර කරයි යන්නයි. 'රූපී' ආදී පදවල අර්ථය කලින් පවසා ඇත. 'ඕදනකුම්මාසූපචයො' යනු බත් සහ කොල්ලු (හෝ කැඳ) වලින් පෝෂණය වූ, වැඩුණු යන්නයි. 'අනිච්චුච්ඡාදන...' යනාදියෙන් අදහස් කරන්නේ ඇති වී නැති වී යන ස්වභාවය නිසා අනිත්‍ය ධර්මයක් බවයි. දුගඳ නැති කිරීම පිණිස සුවඳ විලවුන් ආලේප කිරීමෙන් වසා තැබිය යුතු (උච්ඡාදන) ධර්මයකි. අත් පා ආදී අවයවයන්ගේ වේදනා සමනය කිරීම පිණිස පිරිමැදිය යුතු (පරිමද්දන) ධර්මයකි. කුඩා කල කලවා මත තබාගෙන, මව් කුසෙහි සිටීම නිසා විකෘති වූ ඒ ඒ අවයව නිසි හැඩයට පත් කිරීම පිණිස ඇදීම, එබීම ආදියෙන් පිරිමැදිය යුතු ස්වභාවය ඇත. මෙසේ පෝෂණය කළද, මෙය බිඳෙන හා විසිරී යන සුළු ධර්මයකි; එය බිඳෙයි, විසිරෙයි, එවැනි ස්වභාවයක් ඇත්තේය යනු අර්ථයයි. එහි 'රූපී චාතුමහාභූතිකො' ආදී පද හයකින් කයෙහි හටගැනීම (සමුදය) පවසන ලදී. 'අනිච්ච' පදය සමඟ අවසාන පද දෙකෙන් කයෙහි විනාශය (අත්ථංගම) පවසන ලදී. 'එත්ථ සිතං එත්ථ පටිබද්ධන්ති' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ මේ සතර මහා භූතයන්ගෙන් සැදුම්ලත් කයෙහි විදර්ශනා ඤාණය ඇසිරී පවතින බවත්, එයට බැඳී පවතින බවත්ය.

235. Subhoti sundaro. Jātimāti parisuddhākarasamuṭṭhito. Suparikammakatoti suṭṭhu kataparikammo apanītapāsāṇasakkharo. Acchoti tanucchavi. Vippasannoti suṭṭhu pasanno. Sabbākārasampannoti dhovanavedhanādīhi sabbehi ākārehi sampanno. Nīlantiādīhi vaṇṇasampattiṃ dasseti. Tādisañhi āvutaṃ pākaṭaṃ hoti. Evameva khoti ettha evaṃ upamāsaṃsandanaṃ veditabbaṃ. Maṇi viya hi karajakāyo. Āvutasuttaṃ [Pg.198] viya vipassanāñāṇaṃ. Cakkhumā puriso viya vipassanālābhī bhikkhu, hatthe karitvā paccavekkhato ayaṃ kho maṇīti maṇino āvibhūtakālo viya vipassanāñāṇaṃ, abhinīharitvā nisinnassa bhikkhuno cātumahābhūtikakāyassa āvibhūtakālo, tatridaṃ suttaṃ āvutanti suttassāvibhūtakālo viya vipassanāñāṇaṃ, abhinīharitvā nisinnassa bhikkhuno tadārammaṇānaṃ phassapañcamakānaṃ vā sabbacittacetasikānaṃ vā vipassanāñāṇasseva vā āvibhūtakāloti.

235. 'සුභො' යනු සුන්දර වූ යන්නයි. 'ජාතිමා' යනු පිරිසිදු ආකරයකින් හටගත් (උසස් මැණික් උපදින තැනකින් හටගත්) යන්නයි. 'සුපරිකම්මකතො' යනු මැනවින් පිරියම් කරන ලද, ගල්කැට හා වැලි ඉවත් කරන ලද යන්නයි. 'අච්ඡො' යනු සිහින් සිවියක් වැනි පාරදෘශ්‍ය බවක් ඇති යන්නයි. 'විප්පසන්නො' යනු මැනවින් පැහැදුණු යන්නයි. 'සබ්බාකාරසම්පන්නො' යනු සේදීම, විදීම ආදී සියලු ආකාරයන්ගෙන් සම්පූර්ණ වූ යන්නයි. 'නීලං' ආදී පදවලින් වර්ණ සම්පත්තිය දක්වයි. එවැනි වර්ණවත් නූලක් ඇමිණූ විට එය පැහැදිලිව පෙනෙයි. 'එවමෙව ඛො' යන මෙහි මෙසේ උපමාව සැසඳිය යුතු ආකාරය දත යුතුය. මණි රත්නය මෙන් රූප කාය (කරජ කාය) දත යුතුය. ඇමිණූ නූල මෙන් විදර්ශනා ඤාණය දත යුතුය. ඇස් ඇති මිනිසෙකු මෙන් විදර්ශනා ඤාණය ලත් භික්ෂුව දත යුතුය. අතට ගෙන ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරන විට 'මේ වනාහි මණි රත්නයයි' කියා මණි රත්නය ප්‍රකට වන අවස්ථාව මෙන්, විදර්ශනා ඤාණය අභිනීහාර කොට වැඩ සිටින භික්ෂුවට සතර මහා භූතයන්ගෙන් සැදුම්ලත් කය ප්‍රකට වන අවස්ථාව දත යුතුය. 'එහි මේ නූල අමුණා ඇත' යනුවෙන් නූල ප්‍රකට වන්නාක් මෙන්, භික්ෂුවට ඒ අරමුණෙහි පවතින ස්පර්ශය පස්වැනි කොට ඇති ධර්මයන්ගේ හෝ සියලු චිත්ත චෛතසිකයන්ගේ හෝ විදර්ශනා ඤාණයේම ප්‍රකට වන අවස්ථාව දත යුතුය.

Idañca vipassanāñāṇaṃ maggañāṇānantaraṃ. Evaṃ santepi yasmā abhiññāvāre āraddhe etassa antarāvāro natthi tasmā idheva dassitaṃ. Yasmā ca aniccādivasena akatasammasanassa dibbāya sotadhātuyā bheravaṃ saddaṃ suṇato, pubbenivāsānussatiyā bherave khandhe anussarato, dibbena cakkhunā bheravampi rūpaṃ passato bhayasantāso uppajjati, na aniccādivasena katasammasanassa tasmā abhiññaṃ pattassa bhayavinodanahetusampādanatthampi idaṃ idheva dassitaṃ. Api ca yasmā vipassanāsukhaṃ nāmetaṃ maggaphalasukhasampādakaṃ pāṭiyekkaṃ sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ tasmāpi āditova idaṃ idha dassitanti veditabbaṃ.

මේ විදර්ශනා ඤාණය මාර්ග ඤාණයට සමීපව (අනන්තරව) පවතින්නකි. මෙසේ වුවද, අභිඥා වාරය ආරම්භ කළ විට මෙයට අතරතුර අවස්ථාවක් නොමැති බැවින් මෙතැනදීම (අභිඥාවලට පෙර) දක්වන ලදී. තවද, අනිත්‍ය වශයෙන් සම්මර්ශනය (භාවනා) නොකළ තැනැත්තාට දිව්‍ය ශ්‍රවණයෙන් භයානක හඬවල් ඇසෙන විට, පූර්වේනිවාසානුස්සති ඤාණයෙන් භයානක ඛන්ධයන් සිහි කරන විට, දිව්‍ය චක්ෂුසින් භයානක රූප දකින විට බිය හා තැතිගැනීම ඇති වෙයි. අනිත්‍ය වශයෙන් සම්මර්ශනය කළ තැනැත්තාට එසේ සිදු නොවේ. එබැවින් අභිඥා ලැබූ තැනැත්තාගේ බිය දුරු කිරීමේ හේතුව සම්පූර්ණ කිරීම පිණිසද මෙය මෙතැනදීම දක්වන ලදී. තවද, මේ විදර්ශනා සැපය වනාහි මාර්ග ඵල සැප ලබා දෙන, වෙන්වූ, සන්දිට්ඨික වූ සුවිශේෂී ශ්‍රමණ ඵලයක් වන බැවින්ද මුලදීම මෙය මෙහි දක්වන ලද බව දත යුතුය.

Manomayiddhiñāṇakathā

මනෝමය සෘද්ධි ඤාණ කථාව.

236-237. Manomayanti manena nibbattitaṃ. Sabbaṅgapaccaṅginti sabbehi aṅgehi ca paccaṅgehi ca samannāgataṃ. Ahīnindriyanti saṇṭhānavasena avikalindriyaṃ. Iddhimatā nimmitarūpañhi sace iddhimā odāto tampi odātaṃ. Sace aviddhakaṇṇo tampi aviddhakaṇṇanti evaṃ sabbākārehi tena sadisameva hoti. Muñjamhā īsikantiādi upamāttayampi hi sadisabhāvadassanatthameva vuttaṃ. Muñjasadisā eva hi tassa anto īsikā hoti. Kosisadisoyeva asi, vaṭṭāya kosiyā vaṭṭaṃ asimeva pakkhipanti, patthaṭāya patthaṭaṃ. Karaṇḍāti idampi ahikañcukassa nāmaṃ, na vilīvakaraṇḍakassa. Ahikañcuko hi ahinā sadisova hoti. Tattha kiñcāpi ‘‘puriso ahiṃ karaṇḍā uddhareyyā’’ti hatthena uddharamāno viya dassito, atha kho cittenevassa uddharaṇaṃ veditabbaṃ. Ayañhi ahi nāma sajātiyaṃ ṭhito, kaṭṭhantaraṃ vā rukkhantaraṃ vā nissāya, tacato sarīraṃ nikkaḍḍhanappayogasaṅkhātena [Pg.199] thāmena, sarīraṃ khādayamānaṃ viya purāṇatacaṃ jigucchantoti imehi catūhi kāraṇehi sayameva kañcukaṃ pajahati, na sakkā tato aññena uddharituṃ, tasmā cittena uddharaṇaṃ sandhāya idaṃ vuttanti veditabbaṃ. Iti muñjādisadisaṃ imassa bhikkhuno sarīraṃ, īsikādisadisaṃ nimmitarūpanti. Idamettha opammasaṃsandanaṃ. Nimmānavidhānaṃ panettha parato ca iddhividhādipañcaabhiññākathā sabbākārena visuddhimagge vitthāritāti tattha vuttanayeneva veditabbā. Upamāmattameva hi idha adhikaṃ.

236-237. 'මනෝමයං' යනු සිතින් උපදවන ලද යන්නයි. 'සබ්බංගපච්චංගිං' යනු සියලු අඟ පසඟවලින් සමන්විත වූ යන්නයි. 'අහීනින්ද්‍රියං' යනු හැඩය අනුව පූර්ණ වූ ඉන්ද්‍රියයන් ඇති යන්නයි. සෘද්ධිමන්තයා විසින් මවන ලද රූපය, සෘද්ධිමන්තයා සුදු පැහැති නම් එයද සුදු පැහැති වෙයි. ඔහු කන් විද නොමැති නම් මවන ලද රූපයද එසේම වෙයි. මෙසේ සියලු ආකාරයෙන් ඔහුටම සමාන වෙයි. 'මුඤ්ජම්හා ඊසිකං' ආදී උපමා තුනම දක්වන ලද්දේ මේ සමාන බව පෙන්වීමටය. මුජ්ජ තණ පතේ ඇතුළත එයටම සමාන වූ බබුස්ස (ඊසිකා) පවතී. කොපුවට සමාන වූ කඩුවක් පවතී. රවුම් කොපුවකට රවුම් කඩුවක්ම දමති, පැතලි කොපුවකට පැතලි කඩුවක්ම දමති. 'කරණ්ඩ' යනු මෙහි සර්ප හැවට නමකි, එය වේවැල් කූඩයකට නමක් නොවේ. සර්ප හැව සර්පයාටම සමාන බැවිනි. එහි 'මිනිසෙකු සර්පයෙකු හැවෙන් ඉවතට ගනී' යනුවෙන් අතින් අදින්නාක් මෙන් දක්වුවද, එය සිතින්ම ඉවත් කිරීමක් ලෙස දත යුතුය. සර්පයා වනාහි තමාගේම ජාති ලක්ෂණ අනුව, ලීයක් හෝ ගසක් ඇසුරින්, වීර්යය යොදා, තම පැරණි හම කෙරෙහි පිළිකුලෙන් යුතුව ස්වභාවයෙන්ම හැව අතහරියි. එය වෙනත් අයෙකුට ඇද ඉවත් කළ නොහැක. එබැවින් සිතින් ඉවත් කිරීම අදහස් කරමින් මෙය පවසන ලදී. මෙසේ භික්ෂුවගේ ශරීරය මුජ්ජ තණ පත වැනිය, මවන ලද රූපය බබුස්ස වැනිය. මෙය මෙහි උපමා සැසඳීමයි. මවන ආකාරය සහ පසුව එන සෘද්ධිවිධ ආදී අභිඥා පහ පිළිබඳ විස්තරය විසුද්ධි මාර්ගයෙහි පවසා ඇති ක්‍රමයටම දත යුතුය. මෙහි වැඩිපුර දක්වා ඇත්තේ උපමාව පමණි.

Iddhividhañāṇādikathā

සෘද්ධිවිධ ඤාණය ආදී කථාව.

238-239. Tattha chekakumbhakārādayo viya iddhividhañāṇalābhī bhikkhu daṭṭhabbo. Suparikammakatamattikādayo viya iddhividhañāṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Icchiticchitabhājanavikatiādikaraṇaṃ viya tassa bhikkhuno vikubbanaṃ daṭṭhabbaṃ.

238-239. එහි දක්ෂ කුඹල්කරුවෙකු මෙන් සෘද්ධිවිධ ඤාණය ලත් භික්ෂුව දත යුතුය. මැනවින් පිරියම් කරන ලද මැටි මෙන් සෘද්ධිවිධ ඤාණය දත යුතුය. තමන් කැමති කැමති බඳුන් වර්ග සෑදීම මෙන්, එම භික්ෂුවගේ විවිධ වූ සෘද්ධිමය මූර්තිමත් කිරීම් දත යුතුය.

240-241. Dibbasotadhātuupamāyaṃ yasmā kantāraddhānamaggo sāsaṅko hoti sappaṭibhayo. Tattha ussaṅkitaparisaṅkitena ‘ayaṃ bherisaddo’, ‘ayaṃ mudiṅgasaddo’ti na sakkā vavatthapetuṃ, tasmā kantāraggahaṇaṃ akatvā khemamaggaṃ dassento addhānamaggappaṭipannoti āha. Appaṭibhayañhi khemamaggaṃ sīse sāṭakaṃ katvā saṇikaṃ paṭipanno vuttappakāre sadde sukhaṃ vavatthapeti. Tassa savanena tesaṃ tesaṃ saddānaṃ āvibhūtakālo viya yogino dūrasantikabhedānaṃ dibbānañceva mānussakānañca saddānaṃ āvibhūtakālo veditabbo.

240-241. දිව්‍ය ශ්‍රවණ ධාතුව පිළිබඳ උපමාවේදී, දුෂ්කර මාර්ගය බිය සහිත හා සැක සහිත බැවින්, එහිදී සැකයෙන් හා තැතිගැනීමෙන් යුතුව 'මේ බෙර හඬය', 'මේ මෘදංග හඬය' කියා නිවැරදිව වෙන් කර හඳුනා ගත නොහැක. එබැවින් කාන්තාර මාර්ගය ගැන නොකියා, බිය රහිත මාවත පෙන්වනු පිණිස 'දීර්ඝ මාර්ගයක ගමන් කරන්නා' යැයි වදාරන ලදී. බිය රහිත මාවතක හිසෙහි රෙදිකඩක් බැඳගෙන සෙමින් ගමන් කරන මිනිසාට ඒ ඒ ශබ්ද පහසුවෙන් වෙන් කොට හඳුනා ගත හැකිය. ඔහුට ඒ ශබ්ද ඇසීමෙන් ඒවා ප්‍රකට වන්නාක් මෙන්, යෝගී භික්ෂුවටද දුර හෝ සමීප වූ දිව්‍යමය හෝ මානුෂික වූ ශබ්දයන් ප්‍රකට වන ආකාරය දත යුතුය.

242-243. Cetopariyañāṇūpamāyaṃ daharoti taruṇo. Yuvāti yobbannena samannāgato. Maṇḍanakajātikoti yuvāpi samāno na ālasiyo na kiliṭṭhavatthasarīro, atha kho maṇḍanapakatiko, divasassa dve tayo vāre nhāyitvā suddhavatthaparidahanaalaṅkārakaraṇasīloti attho. Sakaṇikanti kāḷatilakavaṅgamukhadūsipīḷakādīnaṃ aññatarena sadosaṃ. Tattha yathā tassa mukhanimittaṃ paccavekkhato mukhe doso pākaṭo hoti, evaṃ cetopariyañāṇāya cittaṃ abhinīharitvā nisinnassa bhikkhuno paresaṃ soḷasavidhaṃ cittaṃ pākaṭaṃ hotīti veditabbaṃ.

242-243. චේතෝපරියඤාණය පිළිබඳ උපමාවෙහි 'දහරෝ' යනු තරුණ වූ යන්නයි. 'යුවා' යනු යොවුන් වියෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. 'මණ්ඩනකජාතිිකෝ' යනු තරුණයෙකු වුවද අලස නොවූ, කිලිටි වස්ත්‍ර හෝ කිලිටි ශරීරයක් නැති, පවිත්‍රව සැරසෙන ස්වභාවයක් ඇති තැනැත්තෙකි. ඔහු දිනකට දෙතුන් වරක් ස්නානය කර පිරිසිදු වස්ත්‍ර ඇඳ පැලඳ සැරසෙන ස්වභාවය ඇත්තෙකි. 'සකණිකං' යනු කළු තිත්, ලප හෝ මුහුණේ ඇතිවන කුරුලෑ වැනි යම් දෝෂයක් සහිත වීමයි. එහිදී යම් සේ එම තරුණයා තමාගේ මුහුණේ ඡායාව බලන කල්හි මුහුණේ ඇති දෝෂය පැහැදිලිව පෙනේද, එසේම චේතෝපරියඤාණය සඳහා සිත මෙහෙයවා සිටින මහණහුට අනුන්ගේ සොළොස් වැදෑරුම් සිත් පැහැදිලිව පෙනෙන බව දත යුතුය.

244-245. Pubbenivāsañāṇūpamāyaṃ [Pg.200] taṃ divasaṃ katakiriyā pākaṭā hotīti taṃ divasaṃ gatagāmattayameva gahitaṃ. Tattha gāmattayagatapuriso viya pubbenivāsañāṇalābhī daṭṭhabbo, tayo gāmā viya tayo bhavā daṭṭhabbā, tassa purisassa tīsu gāmesu taṃ divasaṃ katakiriyāya āvibhāvo viya pubbenivāsāya cittaṃ abhinīharitvā nisinnassa bhikkhuno tīsu bhavesu katakiriyāya pākaṭabhāvo daṭṭhabbo.

244-245. පූර්වේනිවාසනුස්සති ඤාණය පිළිබඳ උපමාවෙහි, එදින කරන ලද ක්‍රියාවන් පැහැදිලිව පෙනෙන බැවින් එදින ගිය ගම් තුනම උදාහරණයට ගෙන ඇත. එහිදී ගම් තුනකට ගිය මිනිසා මෙන් පූර්වේනිවාසනුස්සති ඤාණය ලැබූ මහණහු දත යුතුය. ගම් තුන මෙන් භව තුන දත යුතුය. එම මිනිසාට එදින ගම් තුනෙහි කළ ක්‍රියාවන් ප්‍රකට වන්නා සේම, පූර්වේනිවාසනුස්සති ඤාණය සඳහා සිත මෙහෙයවා සිටින මහණහුට භව තුනෙහි කරන ලද ක්‍රියාවන්හි ප්‍රකට බව දත යුතුය.

246-247. Dibbacakkhūpamāyaṃ vīthiṃ sañcaranteti aparāparaṃ sañcarante. Vīthiṃ carantetipi pāṭho. Ayamevattho. Tattha nagaramajjhe siṅghāṭakamhi pāsādo viya imassa bhikkhuno karajakāyo daṭṭhabbo, pāsāde ṭhito cakkhumā puriso viya ayameva dibbacakkhuṃ patvā ṭhito bhikkhu, gehaṃ pavisantā viya paṭisandhivasena mātukucchiyaṃ pavisantā, gehā nikkhamantā viya mātukucchito nikkhamantā, rathikāya vīthiṃ sañcarantā viya aparāparaṃ sañcaraṇakasattā, purato abbhokāsaṭṭhāne majjhe siṅghāṭake nisinnā viya tīsu bhavesu tattha tattha nibbattasattā, pāsādatale ṭhitapurisassa tesaṃ manussānaṃ āvibhūtakālo viya dibbacakkhuñāṇāya cittaṃ abhinīharitvā nisinnassa bhikkhuno tīsu bhavesu nibbattasattānaṃ āvibhūtakālo daṭṭhabbo. Idañca desanāsukhatthameva vuttaṃ. Āruppe pana dibbacakkhussa gocaro natthīti.

246-247. දිබ්බචක්ඛු ඤාණය පිළිබඳ උපමාවෙහි 'වීථිං සඤ්චරන්තේ' යනු එහා මෙහා ඇවිදින යන්නයි. 'වීථිං චරන්තේ' යන්නද පාඨයයි. එහි අර්ථය ද මෙයමය. එහිදී නගර මධ්‍යයේ සතරමං සන්ධියක ඇති ප්‍රාසාදයක් මෙන් මේ මහණහුගේ රූප කාය දත යුතුය. ප්‍රාසාදය මතුපිට සිටින ඇස් ඇති මිනිසෙකු මෙන් දිබ්බචක්ඛු අභිඥාව ලබා සිටින මේ මහණහු දත යුතුය. ගෙයකට ඇතුළු වන්නන් මෙන් ප්‍රතිසන්ධි වශයෙන් මව්කුසට ඇතුළු වන සත්ත්වයන් ද, ගෙයකින් නික්මෙන්නන් මෙන් මව්කුසින් නික්මෙන සත්ත්වයන් ද, මාවතක ඇවිදින්නන් මෙන් එක් භවයකින් තවත් භවයකට සැරිසරන සත්ත්වයන් ද, එළිමහන් තැනක සතරමං හන්දියක වාඩි වී සිටින්නන් මෙන් ඒ ඒ භවයන්හි උපන් සත්ත්වයන් ද දත යුතුය. ප්‍රාසාදය මතුපිට සිටින මිනිසාට ඒ මිනිසුන් පෙනෙන්නා සේම, දිබ්බචක්ඛු ඤාණය සඳහා සිත මෙහෙයවා සිටින මහණහුට භව තුනෙහි උපන් සත්ත්වයන්ගේ ප්‍රකට වීම දත යුතුය. මෙය දේශනාවේ පහසුව පිණිස පවසන ලද්දකි. අරූප ලෝකයෙහි දිබ්බචක්ඛු ඤාණයට අරමුණු නැත.

Āsavakkhayañāṇakathā

ආසවක්ඛය ඤාණය පිළිබඳ කථාව.

248. So evaṃ samāhite citteti idha vipassanāpādakaṃ catutthajjhānacittaṃ veditabbaṃ. Āsavānaṃ khayañāṇāyāti āsavānaṃ khayañāṇanibbattanatthāya. Ettha ca āsavānaṃ khayo nāma maggopi phalampi nibbānampi bhaṅgopi vuccati. ‘‘Khaye ñāṇaṃ, anuppāde ñāṇa’’nti ettha hi maggo āsavānaṃ khayoti vutto. ‘‘Āsavānaṃ khayā samaṇo hotī’’ti (ma. ni. 1.438) ettha phalaṃ.

248. 'සෝ ඒවං සමාහිතේ චිත්තේ' යන්නෙහි විපස්සනාවට පදනම් වූ චතුත්ථජ්ඣාන සිත දත යුතුය. 'ආසවානං ඛයඤාණාය' යනු ආසවයන් ක්ෂය කරන්නා වූ අරහත් මාර්ග ඤාණය උපදවා ගැනීම පිණිස යන්නයි. මෙහි 'ආසවානං ඛයෝ' යන්නෙන් මාර්ගය ද, ඵලය ද, නිවන ද, භංගක්ෂණය ද අදහස් කරනු ලැබේ. 'ඛයේ ඤාණං, අනුප්පාදේ ඤාණං' යන තැන මාර්ගය ආසවයන්ගේ ක්ෂය වීම ලෙස දක්වා ඇත. 'ආසවානං ඛයා සමණෝ හෝති' යන තැන ඵලය අදහස් වේ.

‘‘Paravajjānupassissa, niccaṃ ujjhānasaññino;

Āsavā tassa vaḍḍhanti, ārā so āsavakkhayā’’ti. (dha. pa. 253);

"අනුන්ගේ වැරදිම සොයන, නිරන්තරයෙන්ම දොස් දකින අදහස් ඇති තැනැත්තාගේ ආසවයෝ වැඩෙති. ඔහු ආසවයන් ක්ෂය වීමෙන් (නිවනින්) බොහෝ දුරස් වේ."

Ettha [Pg.201] nibbānaṃ. ‘‘Āsavānaṃ khayo vayo bhedo aniccatā antaradhāna’’nti ettha bhaṅgo. Idha pana nibbānaṃ adhippetaṃ. Arahattamaggopi vaṭṭatiyeva.

මෙහිදී නිවන අදහස් වේ. 'ආසවානං ඛයෝ වයෝ භේදෝ අනිච්චතා අන්තරධානං' යන තැන භංගය (බිඳී යාම) අදහස් වේ. නමුත් මෙම ස්ථානයෙහි නිවන අදහස් කරන ලදී. අරහත් මාර්ගය ද මෙහිලා සුදුසුය.

Cittaṃ abhinīharatīti vipassanā cittaṃ tanninnaṃ tappoṇaṃ tappabbhāraṃ karoti. So idaṃ dukkhantiādīsu ‘‘ettakaṃ dukkhaṃ, na ito bhiyyo’’ti sabbampi dukkhasaccaṃ sarasalakkhaṇapaṭivedhena yathābhūtaṃ pajānātīti attho. Tassa ca dukkhassa nibbattikaṃ taṇhaṃ ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti. Tadubhayampi yaṃ ṭhānaṃ patvā nirujjhati, taṃ tesaṃ appavattiṃ nibbānaṃ ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti; tassa ca sampāpakaṃ ariyamaggaṃ ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti sarasalakkhaṇapaṭivedhena yathābhūtaṃ pajānātīti attho.

'චිත්තං අභිනීහරති' යනු විපස්සනා සිත ඒ (ආසවක්ඛය ඤාණය) දෙසට නැඹුරු කරයි, යොමු කරයි, බර කරයි යන්නයි. 'සෝ ඉදං දුක්ඛං' යනාදී පාඨයන්හි අර්ථය නම්, 'දුක්ඛ සත්‍යය මෙපමණකි, මෙයින් ඔබ්බට දුකක් නැත' යනුවෙන් ස්වකීය ලක්ෂණයන් අවබෝධ කර ගැනීමෙන් සියලු දුක්ඛ සත්‍යය තත්ත්වාකාරයෙන් දැන ගැනීමයි. එම දුක උපදවන තෘෂ්ණාව 'මේ දුක්ඛ සමුදයයි' කියා ද, ඒ දුක හා සමුදය යන දෙකම යම් නිවනකට පැමිණ නිරුද්ධ වේද, නැවත නූපදින ඒ නිවන 'මේ දුක්ඛ නිරෝධයයි' කියා ද, ඒ දුක්ඛ නිරෝධයට පමුණුවන ආර්ය මාර්ගය 'මේ දුක්ඛ නිරෝධගාමිනී පටිපදාවයි' කියා ද ස්වකීය ලක්ෂණ ප්‍රතිවේධයෙන් තත්ත්වාකාරයෙන් දැන ගනියි.

Evaṃ sarūpato saccāni dassetvā puna kilesavasena pariyāyato dassento ‘‘ime āsavā’’tiādimāha. Tassa evaṃ jānato evaṃ passatoti tassa bhikkhuno evaṃ jānantassa evaṃ passantassa, saha vipassanāya koṭippattaṃ maggaṃ kathesi. Kāmāsavāti kāmāsavato. Vimuccatīti iminā maggakkhaṇaṃ dasseti. Vimuttasminti iminā phalakkhaṇaṃ. Vimuttamiti ñāṇaṃ hotīti iminā paccavekkhaṇañāṇaṃ. Khīṇā jātītiādīhi tassa bhūmiṃ. Tena hi ñāṇena khīṇāsavo paccavekkhanto khīṇā jātītiādīni pajānāti.

මෙසේ සත්‍යයන්ගේ ස්වරූපය දක්වා නැවතත් කෙලෙස් වශයෙන් පර්යායයෙන් සත්‍යයන් දක්වනු පිණිස 'ඉමේ ආසවා' යනාදිය වදාළ සේක. 'තස්ස ඒවං ජානතෝ ඒවං පස්සතෝ' යනු එසේ දන්නා වූ, එසේ දක්නා වූ ඒ මහණහුට විපස්සනාව ද සමඟ අග්‍රප්‍රාප්ත වූ මාර්ගය වදාළ බවයි. 'කාමාසවා' යනු කාමාසවයෙන් යන්නයි. 'විමුච්චති' යන්නෙන් මාර්ග ක්ෂණය දක්වයි. 'විමුත්තස්මිං' යන්නෙන් ඵල ක්ෂණය දක්වයි. 'විමුත්තමිති ඤාණං හෝති' යන්නෙන් ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඤාණය දක්වයි. 'ඛීණා ජාති' යනාදී පාඨවලින් එම ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඤාණයට අරමුණු වූ භූමිය දක්වයි. ක්ෂීණාස්‍රවයන් වහන්සේ එම ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඤාණයෙන් මෙනෙහි කරන කල්හි 'ජාතිය ක්ෂය විය' යනාදිය දැන ගනිති.

Katamā panassa jāti khīṇā? Kathañca naṃ pajānātīti? Na tāvassa atītā jāti khīṇā, pubbeva khīṇattā. Na anāgatā, anāgate vāyāmābhāvato. Na paccuppannā, vijjamānattā. Yā pana maggassa abhāvitattā uppajjeyya ekacatupañcavokārabhavesu ekacatupañcakkhandhappabhedā jāti, sā maggassa bhāvitattā āyatiṃ anuppādadhammataṃ āpajjanena khīṇā. Taṃ so maggabhāvanāya pahīnakilese paccavekkhitvā ‘‘kilesābhāve vijjamānampi kammaṃ āyatiṃ appaṭisandhikaṃva hotī’’ti jānanto pajānāti.

උන්වහන්සේගේ කිනම් ජාතියක් ක්ෂය වූයේද? එය උන්වහන්සේ දැනගන්නේ කෙසේද? උන්වහන්සේගේ අතීත ජාතිය ක්ෂය වූවා නොවේ, එය කලින්ම ගෙවී ගිය බැවිනි. අනාගත ජාතිය (දැනට) ක්ෂය වූවා නොවේ, අනාගතයෙහි වීර්යයක් නොමැති බැවිනි. වර්තමාන ජාතිය ක්ෂය වූවා නොවේ, එය පවතින බැවිනි. යම් හෙයකින් මාර්ගය නොවැඩීම නිසා ඒකවෝකාර, චතුර්වෝකාර හෝ පඤ්චවෝකාර භවයන්හි යම් ජාතියක් උපදින්නේ නම්, මාර්ගය වැඩූ බැවින් මතු නූපදින ස්වභාවයට පත්වීමෙන් එම ජාතිය ක්ෂය විය. මාර්ග භාවනාවෙන් ප්‍රහීණ කළ කෙලෙස් දෙස බලා, "කෙලෙස් නැති කල්හි කර්මය පැවතියද, එය මතු ප්‍රතිසන්ධියක් ඇති නොකරයි" යනුවෙන් දැනගනිමින් උන්වහන්සේ එය අවබෝධ කරති.

Vusitanti vutthaṃ parivutthaṃ. Brahmacariyanti maggabrahmacariyaṃ. Puthujjanakalyāṇakena hi saddhiṃ satta sekkhā brahmacariyavāsaṃ vasanti nāma, khīṇāsavo vutthavāso, tasmā so attano brahmacariyavāsaṃ paccavekkhanto vusitaṃ brahmacariyanti pajānāti. Kataṃ karaṇīyanti catūsu saccesu catūhi maggehi pariññāpahānasacchikiriyābhāvanāvasena [Pg.202] soḷasavidhaṃ kiccaṃ niṭṭhāpitaṃ. Tena tena maggena pahātabbakilesā pahīnā, dukkhamūlaṃ samucchinnanti attho. Puthujjanakalyāṇakādayo hi taṃ kiccaṃ karonti, khīṇāsavo katakaraṇīyo. Tasmā so attano karaṇīyaṃ paccavekkhanto kataṃ karaṇīyanti pajānāti. Nāparaṃ itthattāyāti idāni puna itthabhāvāya evaṃ soḷasakiccabhāvāya kilesakkhayabhāvāya vā kattabbaṃ maggabhāvanākiccaṃ me natthīti pajānāti. Atha vā itthattāyāti itthabhāvato imasmā evaṃ pakārā. Idāni vattamānakhandhasantānā aparaṃ khandhasantānaṃ mayhaṃ natthi. Ime pana pañcakkhandhā pariññātā tiṭṭhanti chinnamūlakā rukkhā viya, te carimakacittanirodhena anupādāno viya jātavedo nibbāyissanti apaṇṇattikabhāvañca gamissantīti pajānāti.

‘වුසිතං’ යනු වාසය කරන ලද, පුරුදු කරන ලද යන්නයි. ‘බ්‍රහ්මචරියං’ යනු මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවයි. සප්ත ශෛක්ෂ පුද්ගලයෝ කල්‍යාණ පෘථග්ජනයන් හා සමඟ බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි හැසිරෙන්නෝ නම් වෙති. රහතන් වහන්සේ වනාහි වැස නිම කළ බ්‍රහ්මචර්යාව ඇත්තාහ. එබැවින් උන්වහන්සේ තමන්ගේ බ්‍රහ්මචර්යාව පිළිබඳව ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරමින් ‘බ්‍රහ්මචර්යාව වැස නිම කරන ලද්දේය’ යි දැනගනිති. ‘කතං කරණීයන්ති’ යනු සතර සත්‍යයන් කෙරෙහි සතර මාර්ගයන්ගෙන් පරිඥා, ප්‍රහාණ, සාක්ෂාත්කිරීම් සහ භාවනා වශයෙන් වූ සොළොස් වැදෑරුම් කිස නිම කරන ලද්දේය යන්නයි. ඒ ඒ මාර්ගයෙන් ප්‍රහීණ කළ යුතු ක්ලේශයන් ප්‍රහීණ කරන ලදී, දුකට මුල සිඳලන ලදී යනු මෙහි අදහසයි. කල්‍යාණ පෘථග්ජනයා ආදීහු ඒ කිස කරන්නෝ වෙති, රහතන් වහන්සේ කළ යුතු කිස නිම කළ තැනැත්තා (කතකරණීය) වෙති. එබැවින් උන්වහන්සේ තමන් විසින් කළ යුතු කිස ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කරමින් ‘කළ යුතු දේ කරන ලද්දේය’ යි දැනගනිති. ‘නාපරං ඉත්ථත්තායාති’ යනු දැන් නැවත මෙබඳු ස්වභාවයක් පිණිස, එනම් මේ සොළොස් වැදෑරුම් මාර්ග කෘත්‍යයන් පිණිස හෝ ක්ලේශයන් ක්ෂය කිරීම පිණිස හෝ මා විසින් කළ යුතු තවත් මාර්ග භාවනා කෘත්‍යයක් නැතැයි දැනගැනීමයි. නොහොත් ‘ඉත්ථත්තායා’ යනු මේ ආකාරයෙන් වූ මේ වර්තමාන ස්කන්ධ සන්තතියෙන් පසු තවත් වෙනත් ස්කන්ධ සන්තතියක් මට නැතැයි යන්නයි. මුල් සිඳ දැමූ ගසක් මෙන් මේ පඤ්චස්කන්ධයන් පිරිසිඳ දන්නා ලද්දේ පවතී. ඒවා අවසාන චිත්ත නිරෝධයෙන්, ඉන්ධන රහිත ගින්නක් මෙන් නිවී යන්නේය, ප්‍රඥප්ති මාත්‍රයක් පවා නැති බවට පත්වන්නේය යි දැනගනියි.

249. Pabbatasaṅkhepeti pabbatamatthake. Anāviloti nikkaddamo. Sippiyo ca sambukā ca sippisambukaṃ. Sakkharā ca kathalāni ca sakkharakathalaṃ. Macchānaṃ gumbā ghaṭāti macchagumbaṃ. Tiṭṭhantampi carantampīti ettha sakkharakathalaṃ tiṭṭhatiyeva, itarāni carantipi tiṭṭhantipi. Yathā pana antarantarā ṭhitāsupi nisinnāsupi vijjamānāsupi ‘‘etā gāvo carantī’’ti carantiyo upādāya itarāpi carantīti vuccanti. Evaṃ tiṭṭhantameva sakkharakathalaṃ upādāya itarampi dvayaṃ tiṭṭhantanti vuttaṃ. Itarañca dvayaṃ carantaṃ upādāya sakkharakathalampi carantanti vuttaṃ. Tattha cakkhumato purisassa tīre ṭhatvā passato sippikasambukādīnaṃ vibhūtakālo viya āsavānaṃ khayāya cittaṃ abhinīharitvā nisinnassa bhikkhuno catunnaṃ saccānaṃ vibhūtakālo daṭṭhabboti.

249. ‘පබ්බතසංඛේපේ’ යනු පර්වත මුදුනෙහිය. ‘අනාවිලෝ’ යනු මඩ රහිත වූ පිරිසිදු වූ යන්නයි. සිප්පියෝ සහ සම්බුකයෝ ‘සිප්පිසම්බුකං’ නම් වේ. බොරළු සහ කැට කැබලි ‘සක්ඛර කථලං’ නම් වේ. මසුන්ගේ සමූහය ‘මච්ඡගුම්බං’ නම් වේ. ‘තිට්ඨන්තම්පි චරන්තම්පි’ යන මෙහි, බොරළු සහ කැට කැබලි නිසලව පවතී, සෙසු දෑ හැසිරෙන්නේත් පවතින්නේත් වේ. යම් සේ අතරතුර සිටගෙන සිටින හෝ ලැග සිටින ගවයන් සිටියදීත් ‘මේ ගවයෝ හැසිරෙති’ යි හැසිරෙන ගවයන් නිසා සෙසු ගවයන්ට ද හැසිරෙති යි කියනු ලැබේ ද, එසේම නිසලව පවත්නා වූම බොරළු කැට කැබලි නිසා සෙසු දෙවර්ගය ද (සිප්පි-සම්බුක හා මච්ඡගුම්බ) පවතින්නේ යැයි කියන ලදී. හැසිරෙන සෙසු දෙවර්ගය නිසා බොරළු කැට කැබලි ද හැසිරෙන්නේ යැයි කියන ලදී. එහිදී තීරයේ සිට බලන්නා වූ ඇස් ඇති පුරුෂයෙකුට සිප්පි සම්බුකාදීන් පැහැදිලිව පෙනෙන්නාක් මෙන්, ආශ්‍රවයන් ක්ෂය කිරීම පිණිස සිත මෙහෙයවා වැඩ හිඳිනා මහණෙකුට සතර සත්‍යයන් පැහැදිලි වන කාලය දත යුතුය.

Ettāvatā vipassanāñāṇaṃ, manomayañāṇaṃ, iddhividhañāṇaṃ, dibbasotañāṇaṃ, cetopariyañāṇaṃ, pubbenivāsañāṇaṃ, dibbacakkhuvasena nipphannaṃ anāgataṃsañāṇayathākammūpagañāṇadvayaṃ, dibbacakkhuñāṇaṃ, āsavakkhayañāṇanti dasa ñāṇāni niddiṭṭhāni honti. Tesaṃ ārammaṇavibhāgo jānitabbo – tattha vipassanāñāṇaṃ parittamahaggataatītānāgatapaccuppannaajjhattabahiddhāvasena sattavidhārammaṇaṃ. Manomayañāṇaṃ nimmitabbarūpāyatanamattameva ārammaṇaṃ karotīti [Pg.203] parittapaccuppannabahiddhārammaṇaṃ. Āsavakkhayañāṇaṃ appamāṇabahiddhānavattabbārammaṇaṃ. Avasesānaṃ ārammaṇabhedo visuddhimagge vutto. Uttaritaraṃ vā paṇītataraṃ vāti yena kenaci pariyāyena ito seṭṭhataraṃ sāmaññaphalaṃ nāma natthīti bhagavā arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi.

මෙතෙකින් විපස්සනා ඥානය, මනෝමය ඥානය, ඉද්ධිවිධ ඥානය, දිබ්බසෝත ඥානය, චේතෝපරිය ඥානය, පුබ්බේනිවාසානුස්සති ඥානය, දිව්‍ය චක්ෂුසෙහි බලයෙන් නිපන් අනාගතංස ඥානය හා යථාකම්මූපග ඥානය යන ඥාන දෙක, දිබ්බචක්ඛු ඥානය සහ ආසවක්ඛය ඥානය යන දස වැදෑරුම් ඥානයන් දක්වන ලදී. ඒවායේ අරමුණු බෙදීම දත යුතුය - එහි විපස්සනා ඥානය පරිත්ත, මහග්ගත, අතීත, අනාගත, වර්තමාන, ආධ්‍යාත්මික සහ බාහිර වශයෙන් සත් වැදෑරුම් අරමුණු ඇත්තේය. මනෝමය ඥානය නිර්මාණය කළ යුතු රූපය පමණක් අරමුණු කරන බැවින් එය පරිත්ත, වර්තමාන සහ බාහිර අරමුණු ඇත්තේය. ආසවක්ඛය ඥානය අප්‍රමාණ වූ, බාහිර වූ, (ලෝකෝත්තර බැවින්) වචනයෙන් කිව නොහැකි අරමුණු ඇත්තේය. සෙසු ඥානයන්ගේ අරමුණු බෙදීම විසුද්ධි මාර්ගයෙහි මා විසින් පවසන ලදී. ‘උත්තරිතරං වා පණීතතරං වා’ යන්නෙන්, කිසියම් ක්‍රමයකින් මීට වඩා උතුම් වූ ශ්‍රාමණ්‍ය ඵලයක් නම් නැතැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අර්හත් ඵලය නමැති කුළුගැන්වීමෙන් දේශනාව නිමවා වදාළ සේක.

Ajātasattuupāsakattapaṭivedanākathā

අජාසත්ත රජු උපාසකයෙකු බවට පත්වීම පිළිබඳ කතාව.

250. Rājā tattha tattha sādhukāraṃ pavattento ādimajjhapariyosānaṃ sakkaccaṃ sutvā ‘‘ciraṃ vatamhi ime pañhe puthū samaṇabrāhmaṇe pucchanto, thuse koṭṭento viya kiñci sāraṃ nālatthaṃ, aho vata bhagavato guṇasampadā, yo me dīpasahassaṃ jālento viya mahantaṃ ālokaṃ katvā ime pañhe vissajjesi. Suciraṃ vatamhi dasabalassa guṇānubhāvaṃ ajānanto vañcito’’ti cintetvā buddhaguṇānussaraṇasambhūtāya pañcavidhāya pītiyā phuṭasarīro attano pasādaṃ āvikaronto upāsakattaṃ paṭivedesi. Taṃ dassetuṃ ‘‘evaṃ vutte rājā’’tiādi āraddhaṃ.

250. රජතුමා ඒ ඒ තැන සාධුකාර දෙමින්, දේශනාවේ මුල, මැද සහ අග ඉතා මැනවින් අසා, “මම බොහෝ කලක් මේ ප්‍රශ්න බොහෝ මහණ බමුණන්ගෙන් විමසමින්, දහයියා කොටන්නෙකු මෙන් කිසිදු හරයක් නොලැබීමි. දහසක් පහන් දල්වන්නාක් මෙන් මහා ආලෝකයක් පතුරුවා මේ ප්‍රශ්න විසඳූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ගුණ සම්පත්තිය අහෝ ආශ්චර්යය! මම බොහෝ කලක් දසබලයන් වහන්සේගේ ගුණානුභාවය නොදැන රැවටී සිටියෙමි” යි සිතා බුද්ධ ගුණානුස්සතියෙන් හටගත් පස් වැදෑරුම් ප්‍රීතියෙන් ශරීරය පිනා ගිය සැදැහැත්තෙකු වී, තමන්ගේ ප්‍රසාදය ප්‍රකාශ කරමින් උපාසක භාවයට පත් විය. එය දැක්වීමට “එසේ කී කල රජතුමා” යනාදිය ආරම්භ කරන ලදී.

Tattha abhikkantaṃ, bhanteti ayaṃ abhikkantasaddo khayasundarābhirūpaabbhanumodanesu dissati. ‘‘Abhikkantā bhante, ratti, nikkhanto paṭhamo yāmo, ciranisinno bhikkhusaṅgho’’tiādīsu (a. ni. 8.20) hi khaye dissati. ‘‘Ayaṃ me puggalo khamati, imesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro cā’’tiādīsu (a. ni. 4.100) sundare.

එහි ‘අභික්කන්තං භන්තේ’ යන තැන ‘අභික්කන්ත’ ශබ්දය ක්ෂය වීම, යහපත් බව, අතිශය රූමත් බව සහ අනුමෝදනාව යන අර්ථයන්හි දක්නට ලැබේ. “ස්වාමීනි, රාත්‍රිය ගෙවී ගියේය (අභික්කන්තා), ප්‍රථම යාමය ඉක්ම ගියේය, භික්ෂු සංඝයා බොහෝ වේලාවක් වැඩ සිටියහ” යනාදී තැන්වල එය ක්ෂය වීම (ගෙවී යාම) යන අර්ථය දෙයි. “මට මේ පුද්ගලයා රුචිය, මේ පුද්ගලයන් සිව්දෙනා අතර මොහු ඉතා යහපත්ය (අභික්කන්තතරෝ), ඉතා ප්‍රණීතය” යනාදී තැන්වල එය යහපත් (සුන්දර) යන අර්ථය දෙයි.

‘‘Ko me vandati pādāni, iddhiyā yasasā jalaṃ;

Abhikkantena vaṇṇena, sabbā obhāsayaṃ disā’’ti. (vi. va. 857);

“තම ඍද්ධියෙන් හා යසසින් බබළමින්, ඉතා සුන්දර (අභික්කන්තේන) වර්ණයෙන් සියලු දිශාවන් ආලෝකවත් කරමින් මාගේ පා වැඳීමට එන ඔබ කවුද?” යනාදී තැන්වල එය අතිශය රූමත් (අභිරූප) යන අර්ථයෙහි යෙදේ.

Ādīsu abhirūpe. ‘‘Abhikkantaṃ bho, gotamā’’tiādīsu (pārā. 15) abbhanumodane. Idhāpi abbhanumodaneyeva. Yasmā ca abbhanumodane, tasmā ‘sādhu sādhu bhante’ti vuttaṃ hotīti veditabbo.

“භවත් ගෝතමයන් වහන්ස, ඉතා යහපත්ය (අභික්කන්තං)” යනාදී තැන්වල එය අනුමෝදනාව (පැසසීම) යන අර්ථයෙහි යෙදේ. මෙහිදී ද එය අනුමෝදනාව යන අර්ථයෙහිම යෙදී ඇත. එය අනුමෝදනාව සඳහා යෙදුණු බැවින් “ස්වාමීනි, සාදු සාදු!” යයි පවසන ලද්දේ යැයි දත යුතුය.

Bhaye kodhe pasaṃsāyaṃ, turite kotūhalacchare;

Hāse soke pasāde ca, kare āmeḍitaṃ budhoti.

බියෙහිදී ද, ක්‍රෝධයෙහිදී ද, ප්‍රශංසාවෙහිදී ද, ඉක්මන් වීමේදී ද, කුතුහලයෙහිදී ද, ආශ්චර්යයෙහිදී ද, සිනහවෙහිදී ද, ශෝකයෙහිදී ද සහ ප්‍රසාදයෙහිදී ද නුවණැත්තෝ වචන දෙවරක් පවසති (ආමේඩිත).

Iminā [Pg.204] ca lakkhaṇena idha pasādavasena, pasaṃsāvasena cāyaṃ dvikkhattuṃ vuttoti veditabbo. Athavā abhikkantanti abhikantaṃ atiiṭṭhaṃ atimanāpaṃ atisundaranti vuttaṃ hoti.

මේ ලක්ෂණයට අනුව, මෙහි ප්‍රසාදය සහ ප්‍රශංසාව හේතුවෙන් මෙය දෙවරක් පවසන ලද බව දත යුතුය. එසේම ‘අභික්කන්තං’ යනු ඉතා කැමති වූ, ඉතා මනාප වූ, ඉතා සුන්දර වූ යන අදහස ද ලබා දෙයි.

Ettha ekena abhikkantasaddena desanaṃ thometi, ekena attano pasādaṃ. Ayañhettha adhippāyo, abhikkantaṃ bhante, yadidaṃ bhagavato dhammadesanā, ‘abhikkantaṃ’ yadidaṃ bhagavato dhammadesanaṃ āgamma mama pasādoti. Bhagavatoyeva vā vacanaṃ dve dve atthe sandhāya thometi. Bhagavato vacanaṃ abhikkantaṃ dosanāsanato, abhikkantaṃ guṇādhigamanato. Tathā saddhājananato, paññājananato, sātthato, sabyañjanato, uttānapadato, gambhīratthato, kaṇṇasukhato, hadayaṅgamato, anattukkaṃsanato, aparavambhanato, karuṇāsītalato, paññāvadātato, āpātharamaṇīyato, vimaddakkhamato, suyyamānasukhato, vīmaṃsiyamānahitatoti evamādīhi yojetabbaṃ.

මෙහි එක් 'අභික්කන්ත' ශබ්දයකින් (ධර්ම) දේශනාවට ප්‍රශංසා කරයි; අනෙක් ශබ්දයෙන් තම ප්‍රසාදය ප්‍රකාශ කරයි. මෙහි අදහස මෙසේය: “ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව ඉතා යහපත්ය, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව නිසා මා තුළ හටගත් ප්‍රසාදයද ඉතා යහපත්ය” යන්නයි. නැතහොත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනය කරුණු දෙක බැගින් අරමුණු කර ගනිමින් ප්‍රශංසා කරයි. එනම්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වචනය කෙලෙස් දෝෂ නසන බැවින්ද, ගුණාධිගමනය ලබා දෙන බැවින්ද ‘අභික්කන්ත’ (ඉතා යහපත්) වේ. එමෙන්ම ශ්‍රද්ධාව ජනිත කරන බැවින්ද, ප්‍රඥාව ජනිත කරන බැවින්ද, අර්ථ සහිත බැවින්ද, අක්ෂර සම්පන්න බැවින්ද, පද මතු වී පෙනෙන බැවින්ද, ගැඹුරු අර්ථ ඇති බැවින්ද, ශ්‍රවණයට සුවදායක බැවින්ද, හදවතට කා වදින බැවින්ද, තමා උසස් කර නොදක්වන බැවින්ද, අනුන් පහත් කර නොදක්වන බැවින්ද, කරුණාවෙන් සිසිල් වූ බැවින්ද, ප්‍රඥාවෙන් පිරිසිදු වූ බැවින්ද, ඇසූ සැණින් සිත් ගන්නා බැවින්ද, විමසීමට උචිත බැවින්ද, අසන කල්හි සැපදායක බැවින්ද, විමසන කල්හි හිතකර බැවින්ද වශයෙන් ආදී ගුණාංගයන්ගෙන් යුක්ත බව මෙහි යෙදිය යුතුය.

Tato parampi catūhi upamāhi desanaṃyeva thometi. Tattha nikkujjitanti adhomukhaṭhapitaṃ heṭṭhāmukhajātaṃ vā. Ukkujjeyyāti upari mukhaṃ kareyya. Paṭicchannanti tiṇapaṇṇādichāditaṃ. Vivareyyāti ugghāṭeyya. Mūḷhassa vāti disāmūḷhassa. Maggaṃ ācikkheyyāti hatthe gahetvā ‘‘esa maggo’’ti vadeyya, andhakāreti kāḷapakkhacātuddasī aḍḍharattaghanavanasaṇḍameghapaṭalehi caturaṅge tame. Ayaṃ tāva anuttānapadattho. Ayaṃ pana sādhippāyayojanā. Yathā koci nikkujjitaṃ ukkujjeyya, evaṃ saddhammavimukhaṃ asaddhamme patitaṃ maṃ asaddhammā vuṭṭhāpentana. Yathā paṭicchannaṃ vivareyya, evaṃ kassapassa bhagavato sāsanantaradhānā pabhuti micchādiṭṭhigahanapaṭicchannaṃ sāsanaṃ vivarantena, yathā mūḷhassa maggaṃ ācikkheyya, evaṃ kummaggamicchāmaggappaṭipannassa me saggamokkhamaggaṃ āvikarontena, yathā andhakāre telapajjotaṃ dhāreyya, evaṃ mohandhakāranimuggassa me buddhādiratanarūpāni apassato tappaṭicchādakamohandhakāraviddhaṃsakadesanāpajjotadhārakena mayhaṃ bhagavatā etehi pariyāyehi pakāsitattā anekapariyāyena dhammo pakāsitoti.

ඉන් පසුවද උපමා හතරකින් දේශනාවටම ප්‍රශංසා කරයි. එහි ‘නික්කුජ්ජිත’ යනු යටිකුරු කර තබන ලද බඳුනකි. ‘උක්කුජ්ජෙය්‍ය’ යනු එය උඩුකුරු කිරීමයි. ‘පටිච්ඡන්න’ යනු තණකොළ හෝ කොළවලින් වසා ඇති දෙයයි. ‘විවරෙය්‍ය’ යනු එය විවෘත කිරීමයි. ‘මූළ්හ’ යනු මංමුළා වූ තැනැත්තායි. ‘මග්ගං ආචික්ඛෙය්‍ය’ යනු අතින් අල්ලා “මෙන්න මඟ” යැයි කීමයි. ‘අන්ධකාර’ යනු කළුවර පක්ෂයේ තුදුස්වක දින මධ්‍යම රාත්‍රියේ ඝන වනාන්තරයක වලාකුළු පටලයකින් වැසුණු සිව්වැදෑරුම් අන්ධකාරයයි. මෙය පදයන්හි අර්ථයයි. මෙහි අදහස මෙසේය: යම් අයෙකු යටිකුරු කළ බඳුනක් උඩුකුරු කරන්නාක් මෙන්, සද්ධර්මයට පිටුපා අසද්ධර්මයේ පිහිටා සිටි මා අසද්ධර්මයෙන් මුදවාලූ සේක. වසා තිබූ දෙයක් විවෘත කරන්නාක් මෙන්, කාශ්‍යප බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනය අතුරුදන් වූ තැන් සිට මිත්‍යා දෘෂ්ටි නමැති ළැහැබින් වැසී තිබූ ශාසනය විවෘත කර පෙන්වූ සේක. මංමුළා වූවෙකුට මඟ පෙන්වන්නාක් මෙන්, වැරදි මඟෙහි ගමන් කළ මට ස්වර්ග මෝක්ෂ මාර්ගය පැහැදිලි කර දුන් සේක. අන්ධකාරයෙහි තෙල් පහනක් දරන්නාක් මෙන්, මෝහ අන්ධකාරයෙහි ගිලී බුද්ධාදී රත්නත්‍රයේ ස්වරූපය දැකගත නොහැකිව සිටි මට, එය වසා සිටි මෝහ අන්ධකාරය නසන දේශනා ප්‍රදීපය දල්වාලූ සේක. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් විවිධ ක්‍රම මගින් ධර්මය ප්‍රකාශ කරන ලද්දේය.

Evaṃ desanaṃ thometvā imāya desanāya ratanattaye pasannacitto pasannākāraṃ karonto esāhantiādimāha. Tattha esāhanti eso ahaṃ[Pg.205]. Bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmīti bhagavā me saraṇaṃ, parāyanaṃ, aghassa tātā, hitassa ca vidhātāti. Iminā adhippāyena bhagavantaṃ gacchāmi bhajāmi sevāmi payirupāsāmi, evaṃ vā jānāmi bujjhāmīti. Yesañhi dhātūnaṃ gatiattho, buddhipi tesaṃ attho. Tasmā gacchāmīti imassa jānāmi bujjhāmīti ayampi attho vutto. Dhammañca bhikkhusaṅghañcāti ettha pana adhigatamagge sacchikatanirodhe yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne catūsu apāyesu apatamāne dhāretīti dhammo, so atthato ariyamaggo ceva nibbānañca. Vuttañcetaṃ – ‘‘yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo tesaṃ aggamakkhāyatī’’ti (a. ni. 4.34) vitthāro. Na kevalañca ariyamaggo ceva nibbānañca. Api ca kho ariyaphalehi saddhiṃ pariyattidhammopi. Vuttañhetaṃ chattamāṇavakavimāne –

මෙසේ දේශනාවට ප්‍රශංසා කොට, එම දේශනාව මගින් රත්නත්‍රය කෙරෙහි පැහැදුණු සිත් ඇතිව, පැහැදුණු බව ප්‍රකාශ කරමින් “ඒ මම...” ආදී ලෙස පැවසීය. එහි ‘ඒ මම’ (එසෝ අහං) යන්නෙන් මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සරණ යමි යන්නයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මාගේ සරණයයි, පිහිටයි, පරමායනයයි, පවෙන් මුදවන්නායි, යහපත සලසන්නායි යන අදහසින් “මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සරණ යමි, භජනය කරමි, සේවනය කරමි, ඇසුරු කරමි” යැයි පවසයි. නැතහොත් “මෙසේ දැනගනිමි, අවබෝධ කරගනිමි” යන්නයි. යම් ධාතුවක ගමන යන අර්ථය පවතීද, එහි දැනීම යන අර්ථයද පවතී. එබැවින් ‘ගච්ඡාමි’ යන්නට ‘දැනගනිමි, අවබෝධ කරගනිමි’ යන අර්ථයද කියන ලදී. ‘ධර්මයද භික්ෂු සංඝයාද’ යන මෙහි, අවබෝධ කළ මාර්ගය ඇති, සාක්ෂාත් කළ නිරෝධය ඇති, අනුශාසනා පරිදි පිළිපදින්නා වූ සතර අපායට නොවැටී රඳවා ගන්නා බැවින් ‘ධර්ම’ නම් වේ. එය අර්ථ වශයෙන් ආර්ය මාර්ගය සහ නිවනයි. “මහණෙනි, යම් පමණ සංඛත ධර්ම වෙත්ද, ඒ අතර ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය අග්‍ර යැයි කියනු ලැබේ” යනාදී සූත්‍ර පාඨයෙන් එහි විස්තරය දත යුතුය. එය ආර්ය මාර්ගය හා නිවන පමණක්ම නොව, ආර්ය ඵලයන් සමග පර්යාප්ති ධර්මයද වේ. චත්තමානවක විමාන වස්තුවේ මෙසේ වදාරන ලදී:

‘‘Rāgavirāgamanejamasokaṃ, dhammamasaṅkhatamappaṭikūlaṃ;

Madhuramimaṃ paguṇaṃ suvibhattaṃ, dhammamimaṃ saraṇatthamupehī’’ti. (vi. va. 887);

“රාගය නැති කරන්නා වූ ද, තෘෂ්ණාව හා ශෝකය රහිත වූ ද, අසංඛත වූ ද, පිරිසිදු වූ ද, මධුර වූ ද, ප්‍රගුණ වූ ද, මනාව බෙදා දක්වන ලද මෙම ධර්මය සරණ පිණිස යමි.”

Ettha hi rāgavirāgoti maggo kathito. Anejamasokanti phalaṃ. Dhammamasaṅkhatanti nibbānaṃ. Appaṭikūlaṃ madhuramimaṃ paguṇaṃ suvibhattanti piṭakattayena vibhattā dhammakkhandhāti. Diṭṭhisīlasaṃghātena saṃhatoti saṅgho, so atthato aṭṭha ariyapuggalasamūho. Vuttañhetaṃ tasmiññeva vimāne –

මෙහි ‘රාගවිරාග’ යන්නෙන් මාර්ගය කියැවේ. ‘අනේජ අසෝක’ යන්නෙන් ඵලය කියැවේ. ‘ධර්ම අසංඛත’ යන්නෙන් නිවන කියැවේ. ‘අප්පටිකූල, මධුර, ප්‍රගුණ, සුවිබභත්ත’ යන්නෙන් පිටකත්‍රයෙන් බෙදන ලද ධර්මස්කන්ධයන් කියැවේ. දෘෂ්ටි හා සීල සමානත්වයෙන් එක් වූ බැවින් ‘සංඝ’ නම් වේ. එය අර්ථ වශයෙන් අෂ්ට ආර්ය පුද්ගල සමූහයයි. එම විමාන වස්තුවේම මෙසේ වදාරන ලදී:

‘‘Yattha ca dinnamahapphalamāhu, catūsu sucīsu purīsayugesu;

Aṭṭha ca puggaladhammadasā te, saṅghamimaṃ saraṇatthamupehī’’ti. (vi. va. 888);

“යම් පිරිසකට දෙන ලද දානය මහත්ඵල යැයි වදාරන ලද්දේද, පිරිසිදු වූ පුරුෂ යුගල සතරක් වූ ද, අටවැදෑරුම් වූ පුද්ගලයන් වූ ද, සත්‍යය දක්නා වූ ඒ මහා සංඝරත්නය සරණ පිණිස යමි.”

Bhikkhūnaṃ saṅgho bhikkhusaṅgho. Ettāvatā rājā tīṇi saraṇagamanāni paṭivedesi.

භික්ෂූන්ගේ සමූහය භික්ෂු සංඝයායි. මෙපමණකින් රජතුමා සරණාගමන තුන ප්‍රකාශ කළේය.

Saraṇagamanakathā

සරණාගමන කථාව

Idāni tesu saraṇagamanesu kosallatthaṃ saraṇaṃ, saraṇagamanaṃ, yo ca saraṇaṃ gacchati, saraṇagamanappabhedo, saraṇagamanaphalaṃ, saṅkileso, bhedoti, ayaṃ vidhi veditabbo. Seyyathidaṃ – saraṇatthato tāva hiṃsatīti saraṇaṃ. Saraṇagatānaṃ teneva saraṇagamanena bhayaṃ santāsaṃ dukkhaṃ duggatiparikilesaṃ hanati vināsetīti attho, ratanattayassevetaṃ adhivacanaṃ.

දැන් ඒ සරණාගමනයන්හි දක්ෂ වනු පිණිස; සරණ යනු කුමක්ද, සරණාගමනය යනු කුමක්ද, සරණ යන්නා කවරෙක්ද, සරණාගමනයේ ප්‍රභේද, සරණාගමනයේ ඵලය, සරණාගමනය කිලිටි වීම සහ බිඳී යාම යන මෙම පිළිවෙළ දත යුතුය. එනම් - පළමුව ‘සරණ’ යන අර්ථය අනුව: (දුක) නසන බැවින් සරණ නම් වේ. සරණ ගියවුන්ගේ එම සරණාගමනයෙන්ම බිය, තැතිගැනීම, දුක සහ දුගති දුක්ඛයන් නසන බැවින්, විනාශ කරන බැවින් ‘සරණ’ යයි අර්ථයයි. මෙය රත්නත්‍රයටම භාවිත වන නමකි.

Atha [Pg.206] vā hite pavattanena ahitā ca nivattanena sattānaṃ bhayaṃ hiṃsati buddho. Bhavakantārā uttāraṇena assāsadānena ca dhammo; appakānampi kārānaṃ vipulaphalapaṭilābhakaraṇena saṅgho. Tasmā imināpi pariyāyena ratanattayaṃ saraṇaṃ. Tappasādataggarutāhi vihatakileso tapparāyaṇatākārappavatto cittuppādo saraṇagamanaṃ. Taṃ samaṅgīsatto saraṇaṃ gacchati. Vuttappakārena cittuppādena etāni me tīṇi ratanāni saraṇaṃ, etāni parāyaṇanti evaṃ upetīti attho. Evaṃ tāva saraṇaṃ, saraṇagamanaṃ, yo ca saraṇaṃ gacchati, idaṃ tayaṃ veditabbaṃ.

නැතහොත්, යහපතෙහි යෙදවීමෙන් සහ අයහපතින් වැළැක්වීමෙන් සත්වයන්ගේ බිය නසන බැවින් බුදුරජාණන් වහන්සේ ‘සරණ’ නම් වෙති. සංසාර නමැති කතරින් එතෙර කිරීමෙන් සහ අස්වැසිල්ල ලබා දීමෙන් ධර්මය ‘සරණ’ නම් වේ. ස්වල්ප වූ ද පින්කම්වලට මහත් වූ ඵල ලබා දීමෙන් සංඝයා ‘සරණ’ නම් වේ. එබැවින් මෙම ක්‍රමයෙන්ද රත්නත්‍රය සරණ නම් වේ. ඒ රත්නත්‍රය කෙරෙහි ඇති පැහැදීම හා ගෞරවය නිසා කෙලෙස් යටපත් කළ, රත්නත්‍රයම පරම පිහිට කරගත් ස්වභාවයෙන් පවතින සිතේ හටගැනීම (චිත්තෝත්පාදය) ‘සරණාගමනය’ නම් වේ. ඒ සරණාගමනයෙන් යුක්ත සත්වයා ‘සරණ යන්නා’ නම් වේ. ඉහත කී පරිදි වූ චිත්තෝත්පාදයෙන් “මේ රත්නත්‍රය මාගේ සරණයයි, මේ මාගේ පරම පිහිටයි” යනුවෙන් සරණ යයි. මෙසේ ප්‍රථමයෙන් සරණ, සරණාගමනය සහ සරණ යන්නා යන මේ තිදෙනා පිළිබඳව දත යුතුය.

Saraṇagamanappabhede pana duvidhaṃ saraṇagamanaṃ – lokuttaraṃ lokiyañca. Tattha lokuttaraṃ diṭṭhasaccānaṃ maggakkhaṇe saraṇagamanupakkilesasamucchedena ārammaṇato nibbānārammaṇaṃ hutvā kiccato sakalepi ratanattaye ijjhati. Lokiyaṃ puthujjanānaṃ saraṇagamanupakkilesavikkhambhanena ārammaṇato buddhādiguṇārammaṇaṃ hutvā ijjhati. Taṃ atthato buddhādīsu vatthūsu saddhāpaṭilābho saddhāmūlikā ca sammādiṭṭhi dasasu puññakiriyavatthūsu diṭṭhijukammanti vuccati. Tayidaṃ catudhā vattati – attasanniyyātanena, tapparāyaṇatāya, sissabhāvūpagamanena, paṇipātenāti.

සරණාගමන ප්‍රභේදයෙහි, සරණාගමනය ලෝකෝත්තර සහ ලෝකීය වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. එහිදී ලෝකෝත්තර සරණාගමනය නම්, චතුරාර්ය සත්‍යය අවබෝධ කළ ආර්යයන් වහන්සේලාගේ මාර්ග ක්ෂණයේදී, සරණාගමනය කිලිටි කරන කෙලෙස් මුළුමනින්ම සිඳලීම හේතුවෙන්, අරමුණ වශයෙන් නිවන අරමුණු කරගෙන, කෘත්‍යය (කාර්යය) වශයෙන් සකල රත්නත්‍රයෙහිම සිද්ධ වන්නේය. ලෝකීය සරණාගමනය නම්, පෘථග්ජනයන්ගේ සරණාගමනය කිලිටි කරන කෙලෙස් යටපත් කිරීමෙන්, අරමුණ වශයෙන් බුද්ධාදී රත්නත්‍රයේ ගුණ අරමුණු කරගනිමින් සිද්ධ වන්නේය. එය අර්ථ වශයෙන් බුද්ධාදී වස්තූන් කෙරෙහි ශ්‍රද්ධාව ලැබීම සහ ශ්‍රද්ධාව මූලික වූ සම්මා දිට්ඨිය වන අතර, දස පුණ්‍ය ක්‍රියාවන් අතර 'දිට්ඨිජුකම්ම' (දෘෂ්ටිය සෘජු කර ගැනීම) යැයි කියනු ලැබේ. මෙය ආකාර සතරකින් පවතී. එනම්: ආත්ම සන්නිර්යාතනය (තමා පූජා කිරීම), තත්පරායණතාව (පරම පිහිට කොට ගැනීම), ශිෂ්‍යභාවෝපගමනය (ශිෂ්‍යයෙකු ලෙස එළඹීම) සහ ප්‍රණිපාතය (නමස්කාරය) යනුවෙනි.

Tattha attasanniyyātanaṃ nāma – ‘‘ajjādiṃ katvā ahaṃ attānaṃ buddhassa niyyātemi, dhammassa, saṅghassā’’ti evaṃ buddhādīnaṃ attapariccajanaṃ. Tapparāyaṇatā nāma ‘‘ajjādiṃ katvā ‘ahaṃ buddhaparāyaṇo, dhammaparāyaṇo, saṅghaparāyaṇo’ti. Maṃ dhārethā’’ti evaṃ tapparāyaṇabhāvo. Sissabhāvūpagamanaṃ nāma – ‘‘ajjādiṃ katvā – ‘ahaṃ buddhassa antevāsiko, dhammassa, saṅghassa antevāsiko’ti maṃ dhārethā’’ti evaṃ sissabhāvūpagamo. Paṇipāto nāma – ‘‘ajjādiṃ katvā ahaṃ abhivādanapaccuṭṭhānaañjalikammasāmīcikammaṃ buddhādīnaṃyeva tiṇṇaṃ vatthūnaṃ karomī’ti maṃ dhārethā’’ti evaṃ buddhādīsu paramanipaccākāro. Imesañhi catunnaṃ ākārānaṃ aññatarampi karontena gahitaṃyeva hoti saraṇaṃ.

එහි ආත්ම සන්නිර්යාතනය නම් - "අද පටන් මම මාගේ ආත්මය බුදුරජාණන් වහන්සේට පූජා කරමි, ධර්ම රත්නයට පූජා කරමි, සංඝ රත්නයට පූජා කරමි" යනාදී වශයෙන් බුද්ධාදී රත්නත්‍රයට තමා පරිත්‍යාග කිරීමයි. තත්පරායණතාව නම් - "අද පටන් මම බුදුන් පරම පිහිට කොට ඇත්තෙක්මි, දහම් පරම පිහිට කොට ඇත්තෙක්මි, සඟුන් පරම පිහිට කොට ඇත්තෙක්මි, මා එලෙස දරා ගන්න (පිළිගන්න)" යැයි එම රත්නත්‍රයම පරම පිහිට කොට ගැනීමයි. ශිෂ්‍යභාවෝපගමනය නම් - "අද පටන් මම බුදුරජාණන් වහන්සේගේ අතේවාසිකයෙක් (ශිෂ්‍යයෙක්) වෙමි, ධර්මයේ හා සංඝයාගේ අතේවාසිකයෙක් වෙමි, මා එලෙස දරා ගන්න" යැයි ශිෂ්‍ය භාවයට පැමිණීමයි. ප්‍රණිපාතය නම් - "අද පටන් මම බුද්ධාදී රත්නත්‍රයටම වැඳීම, දැක නැගී සිටීම, ඇඳිලි බැඳීම, වත්පිළිවෙත් කිරීම යන පරම නිපච්චාකාරය (අතිශය යටහත් පැවැත්ම) කරමි, මා එලෙස දරා ගන්න" යැයි සිතීමයි. මෙම ආකාර සතරෙන් යම් කිසි එකක් හෝ කරන තැනැත්තාගේ සරණාගමනය පිහිටියේම වෙයි.

Api ca bhagavato attānaṃ pariccajāmi, dhammassa, saṅghassa, attānaṃ pariccajāmi, jīvitaṃ pariccajāmi, pariccattoyeva me attā, pariccattaṃyeva jīvitaṃ, jīvitapariyantikaṃ buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmi, buddho me saraṇaṃ leṇaṃ tāṇanti[Pg.207]; evampi attasanniyyātanaṃ veditabbaṃ. ‘‘Satthārañca vatāhaṃ passeyyaṃ, bhagavantameva passeyyaṃ, sugatañca vatāhaṃ passeyyaṃ, bhagavantameva passeyyaṃ, sammāsambuddhañca vatāhaṃ passeyyaṃ, bhagavantameva passeyya’’nti (saṃ. ni. 2.154). Evampi mahākassapassa saraṇagamanaṃ viya sissabhāvūpagamanaṃ veditabbaṃ.

තවද, "භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උදෙසා මම මා පූජා කරමි, ධර්මය හා සංඝයා උදෙසා මා පූජා කරමි, මාගේ ජීවිතය පරිත්‍යාග කරමි. මාගේ ආත්මය පූජා කරන ලද්දේමය, ජීවිතය පූජා කරන ලද්දේමය. ජීවිතාන්තය දක්වා බුදුන් සරණ යමි, බුදුරජාණන් වහන්සේ මාගේ සරණයි, මාගේ ලෙනයි, මාගේ ආරක්ෂාවයි" යනාදී වශයෙන් ද ආත්ම සන්නිර්යාතනය දත යුතුය. "මම ශාස්තෘන් වහන්සේ නමක දකින්නෙම් නම්, ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේම දකින්නෙම් නම් මැනවි; සුගතයන් වහන්සේ... සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ දකින්නෙම් නම් ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේම දකින්නෙම් නම් මැනවි" යැයි පවසමින් සරණ ගිය මහා කාශ්‍යප මහ රහතන් වහන්සේගේ සරණාගමනය මෙන් ශිෂ්‍යභාවෝපගමනය දත යුතුය.

‘‘So ahaṃ vicarissāmi, gāmā gāmaṃ purā puraṃ;

Namassamāno sambuddhaṃ, dhammassa ca sudhammata’’nti. (su. ni. 194);

"සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේටත්, ශ්‍රී සද්ධර්මයේ ඇති මනා ධර්මතාවටත් නමස්කාර කරමින් මම ගමෙන් ගමට, නගරයෙන් නගරයට සැරිසරන්නෙමි" (යැයි සරණ ගිය ආළවක යක්ෂයාගේ මෙන් දත යුතුය).

Evampi āḷavakādīnaṃ saraṇagamanaṃ viya tapparāyaṇatā veditabbā. Atha kho brahmāyu brāhmaṇo uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā bhagavato pādesu sirasā nipatitvā bhagavato pādāni mukhena ca paricumbati, pāṇīhi ca parisambāhati, nāmañca sāveti – ‘‘brahmāyu ahaṃ, bho gotama brāhmaṇo, brahmāyu ahaṃ, bho gotama brāhmaṇo’’ti (ma. ni. 2.394) evampi paṇipāto daṭṭhabbo.

ආළවක ආදීන්ගේ සරණාගමනය මෙන් තත්පරායණතාව දත යුතුය. ඉක්බිති බ්‍රහ්මායු බමුණා අසුනින් නැගී සිට, උතුරු සළුව එකාංශ කොට පොරවාගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද මූලයෙහි හිසින් වැටී නැමී, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රී පාද පද්මයන් මුවින් සිඹියි, දෑතින් පිරිමදියි, "භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, මම බ්‍රහ්මායු නම් බමුණා වෙමි, භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, මම බ්‍රහ්මායු නම් බමුණා වෙමි" යැයි තමාගේ නම පවසයි. මෙලෙස ප්‍රණිපාතය (වැඳීම) දත යුතුය.

So panesa ñātibhayācariyadakkhiṇeyyavasena catubbidho hoti. Tattha dakkhiṇeyyapaṇipātena saraṇagamanaṃ hoti, na itarehi. Seṭṭhavaseneva hi saraṇaṃ gaṇhāti, seṭṭhavasena ca bhijjati. Tasmā yo sākiyo vā koliyo vā – ‘‘buddho amhākaṃ ñātako’’ti vandati, aggahitameva hoti saraṇaṃ. Yo vā – ‘‘samaṇo gotamo rājapūjito mahānubhāvo avandīyamāno anatthampi kareyyā’’ti bhayena vandati, aggahitameva hoti saraṇaṃ. Yo vā bodhisattakāle bhagavato santike kiñci uggahitaṃ saramāno buddhakāle vā –

එම ප්‍රණිපාතය (වැඳීම) ඥාතිත්වය නිසා, භය නිසා, ආචාර්යත්වය නිසා සහ දක්ඛිණෙය්‍ය (පූජාර්හ) ගුණය නිසා යැයි සතර වැදෑරුම් වේ. එහිදී දක්ඛිණෙය්‍ය ප්‍රණිපාතයෙන් සරණාගමනය පිහිටයි, සෙසු ආකාරවලින් නොවේ. මන්ද සරණාගමනය ලබනුයේ ද උත්තම භාවය (ශ්‍රේෂ්ඨත්වය) නිසාමය, සරණාගමනය බිඳෙන්නේ ද ශ්‍රේෂ්ඨත්වය පලුදු වීමෙනි. එබැවින් යම් ශාක්‍යයෙකු හෝ කෝලියයෙකු "බුදුරජාණන් වහන්සේ අපගේ නෑයෙකි" යන හැඟීමෙන් වඳියි නම්, ඔහු සරණාගමනය ගත්තෙක් නොවේ. යමෙක් "ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ රජුන් විසින් පූජිතය, මහානුභාව සම්පන්නය, නොවැන්දහොත් මට අනර්ථයක් කරනු ඇත" යන භය නිසා වඳියි නම්, ඔහු ද සරණාගමනය ගත්තෙක් නොවේ. යමෙක් බෝධිසත්ව අවධියේදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙතින් යමක් උගත්තේ නම්, එය සිහිපත් කරමින් හෝ බුද්ධ කාලයේදී -

‘‘Catudhā vibhaje bhoge, paṇḍito gharamāvasaṃ;

Ekena bhogaṃ bhuñjeyya, dvīhi kammaṃ payojaye;

Catutthañca nidhāpeyya, āpadāsu bhavissatī’’ti. (dī. ni. 3.265);

"ගිහිගෙයි වසන නුවණැත්තා තමා ලබන භෝගයන් සතරකට බෙදිය යුතුය. එක් කොටසකින් තමා පාලනය විය යුතුය. කොටස් දෙකක් තමාගේ කර්මාන්ත (ව්‍යාපාර) සඳහා යෙදිය යුතුය. සතරවන කොටස ආපදා අවස්ථාවන්හි ප්‍රයෝජනය පිණිස තැන්පත් කර තැබිය යුතුය."

Evarūpaṃ anusāsaniṃ uggahetvā – ‘‘ācariyo me’’ti vandati, aggahitameva hoti saraṇaṃ. Yo pana – ‘‘ayaṃ loke aggadakkhiṇeyyo’’ti vandati, teneva gahitaṃ hoti saraṇaṃ.

මෙබඳු අනුශාසනා ලැබ "උන්වහන්සේ මාගේ ආචාර්යවරයා ය" යන හැඟීමෙන් වඳියි නම්, ඔහු ද සරණාගමනය ගත්තෙක් නොවේ. යමෙක් "මොහු ලොව අග්‍ර දක්ඛිණෙය්‍ය (පූජාර්හ) උත්තමයාණෝ ය" යන හැඟීමෙන් වඳියි නම්, ඔහුම සරණාගමනය ගත්තෙක් වෙයි.

Evaṃ gahitasaraṇassa ca upāsakassa vā upāsikāya vā aññatitthiyesu pabbajitampi ñātiṃ – ‘‘ñātako me aya’’nti vandato saraṇagamanaṃ na [Pg.208] bhijjati, pageva apabbajitaṃ. Tathā rājānaṃ bhayavasena vandato. So hi raṭṭhapūjitattā avandīyamāno anatthampi kareyyāti. Tathā yaṃ kiñci sippaṃ sikkhāpakaṃ titthiyampi – ‘‘ācariyo me aya’’nti vandatopi na bhijjati, evaṃ saraṇagamanappabhedo veditabbo.

මෙසේ සරණාගමනය ගත් උපාසකයෙකු හෝ උපාසිකාවක, අන්‍ය තීර්ථකයන් අතර පැවිදි වූ නෑයෙකුට වුවද "මොහු මාගේ නෑයා ය" යන හැඟීමෙන් වැඳීමෙන් සරණාගමනය නොබිඳෙයි. ගිහි නෑයෙකුට වැඳීම ගැන කිව යුතුම නැත. එසේම රජුට භය නිසා වැඳීමෙන් ද සරණාගමනය නොබිඳෙයි. මන්ද රජු රට වැසියන් විසින් පූජිත බැවින්, නොවැන්දහොත් අනර්ථයක් කළ හැකි නිසා වැඳීම වරදක් නොවේ. එසේම යම් ශිල්පයක් ඉගැන්වූ තීර්ථකයෙකුට වුවද "මොහු මාගේ ගුරුවරයා ය" යන හැඟීමෙන් වැඳීමෙන් ද සරණාගමනය නොබිඳෙයි. සරණාගමන ප්‍රභේදය මෙසේ දත යුතුය.

Ettha ca lokuttarassa saraṇagamanassa cattāri sāmaññaphalāni vipākaphalaṃ, sabbadukkhakkhayo ānisaṃsaphalaṃ. Vuttañhetaṃ –

මෙහි ලෝකෝත්තර සරණාගමනයෙහි විපාක ඵලය වනුයේ සතර සාමඤ්ඤ ඵලයන්ය. ආනිසංස ඵලය වනුයේ සකල දුක් නැති කිරීම (නිවන) ය. මේ බව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘Yo ca buddhañca dhammañca, saṅghañca saraṇaṃ gato;

Cattāri ariyasaccāni, sammappaññāya passati.

"යමෙක් බුදුන් ද, දහම් ද, සඟුන් ද සරණ ගියේ ද, ඔහු උතුම් ප්‍රඥාවෙන් චතුරාර්ය සත්‍යය දකියි."

Dukkhaṃ dukkhasamuppādaṃ, dukkhassa ca atikkamaṃ;

Ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ, dukkhūpasamagāminaṃ.

"එනම් දුක ද, දුකට හේතුව ද, දුක ඉක්මවා යාම (නිවන) ද, දුක් සංසිඳුවන උතුම් අෂ්ටාංගික මාර්ගය ද (දකියි)."

Etaṃ kho saraṇaṃ khemaṃ, etaṃ saraṇamuttamaṃ;

Etaṃ saraṇamāgamma, sabbadukkhā pamuccatī’’ti. (dha. pa. 192);

"මෙම සරණාගමනයම ක්ෂේම (සුරක්ෂිත) වෙයි. මෙයම උත්තම සරණාගමනය වෙයි. මෙම සරණාගමනයට පැමිණීමෙන් සකල දුක්වලින් නිදහස් වන්නේය."

Api ca niccādito anupagamanādivasena petassa ānisaṃsaphalaṃ veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘aṭṭhānametaṃ anavakāso, yaṃ diṭṭhisampanno puggalo kañci saṅkhāraṃ niccato upagaccheyya…pe… kañci saṅkhāraṃ sukhato…pe… kañci dhammaṃ attato upagaccheyya…pe… mātaraṃ jīvitā voropeyya…pe… pitaraṃ…pe… arahantaṃ…pe… paduṭṭhacitto tathāgatassa lohitaṃ uppādeyya…pe…. saṅghaṃ bhindeyya…pe… aññaṃ satthāraṃ uddiseyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti (a. ni. 1.290). Lokiyassa pana saraṇagamanassa bhavasampadāpi bhogasampadāpi phalameva. Vuttañhetaṃ –

තවද, සංස්කාරයන් නිත්‍ය ආදී වශයෙන් නොගැනීම (සම්මා දිට්ඨිය ඇති කර ගැනීම) ආදියෙන් ලෝකෝත්තර සරණාගමනයෙහි ආනිසංස දත යුතුය. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී: "මහණෙනි, දෘෂ්ටි සම්පන්න (සෝවාන් වූ) පුද්ගලයා යම්කිසි සංස්කාරයක් නිත්‍ය යැයි වැරදි ලෙස ගැනීම සිදු විය නොහැක්කකි... යම්කිසි සංස්කාරයක් සැප යැයි... යම්කිසි ධර්මයක් ආත්මය යැයි ගැනීම සිදු විය නොහැක්කකි. මව ජීවිතයෙන් තොර කිරීම (මාතෘඝාතය)... පියා... රහතන් වහන්සේ... දූෂිත සිතින් තථාගතයන් වහන්සේගේ ලේ සෙලවීම... සංඝ භේදය කිරීම... අන්‍ය ශාස්තෘවරයෙකු සරණ යාම (තමාගේ ශාස්තෘ ලෙස පිළිගැනීම) සිදු විය නොහැකි කරුණකි." ලෝකීය සරණාගමනයෙහි ඵලය වනුයේ භව සම්පත්තිය හා භෝග සම්පත්තියයි. ඒ බව මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘Ye keci buddhaṃ saraṇaṃ gatāse, na te gamissanti apāyabhūmiṃ;

Pahāya mānusaṃ dehaṃ, devakāyaṃ paripūressantī’’ti. (saṃ. ni. 1.37);

“යම් කෙනෙක් බුදුරජාණන් වහන්සේ සරණ ගියාහු ද, ඔවුහු අපායගාමී නොවන්නාහ. ඔවුහු මනුෂ්‍ය ශරීරය අත්හැර දෙව්ලොව සම්පූර්ණ කරන්නාහ (දෙව්ලොව උපදින්නාහ).”

Aparampi vuttaṃ – ‘‘atha kho sakko devānamindo asītiyā devatāsahassehi saddhiṃ yenāyasmā mahāmoggallāno tenupasaṅkami…pe… ekamantaṃ ṭhitaṃ kho sakkaṃ devānamindaṃ āyasmā mahāmoggallāno etadavoca – ‘‘sādhu kho, devānaminda, buddhaṃ saraṇagamanaṃ hoti. Buddhaṃ saraṇagamanahetu kho, devānaminda, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ [Pg.209] maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti…pe… te aññe deve dasahi ṭhānehi adhigaṇhanti – dibbena āyunā, dibbena vaṇṇena, dibbena sukhena, dibbena yasena, dibbena ādhipateyyena, dibbehi rūpehi saddehi gandhehi rasehi phoṭṭhabbehī’’ti (saṃ. ni. 4.341). Esa nayo dhamme ca saṅghe ca. Api ca velāmasuttādīnaṃ vasenāpi saraṇagamanassa phalaviseso veditabbo. Evaṃ saraṇagamanassa phalaṃ veditabbaṃ.

තවද මෙසේ ද වදාරන ලදී - “එකල්හි දෙවියන්ට අධිපති වූ ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා අසූදහසක් දේවතාවන් පිරිවරාගෙන ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ වැඩසිටි තැනට පැමිණියේය... එකත්පසක සිටි ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයාට ආයුෂ්මත් මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළහ - ‘දේවේන්ද්‍රය, බුදුරජාණන් වහන්සේ සරණ යෑම යහපත්ය. දේවේන්ද්‍රය, බුදුරජාණන් වහන්සේ සරණ යෑමේ හේතුවෙන් මේ ලෝකයෙහි ඇතැම් සත්ත්වයෝ ශරීරය බිඳී මරණින් මතු සුගති සංඛ්‍යාත ස්වර්ග ලෝකයෙහි උපදින්නාහ... ඔවුහු දිව්‍යමය වූ ආයුෂයෙන් ද, දිව්‍යමය වූ වර්ණයෙන් ද, දිව්‍යමය වූ සැපයෙන් ද, දිව්‍යමය වූ කීර්තියෙන් ද, දිව්‍යමය වූ අධිපතිභාවයෙන් ද, දිව්‍යමය වූ රූප, ශබ්ද, ගන්ධ, රස, ස්පර්ශ යන දස කරුණකින් සෙසු දෙවියන් අභිබවා යන්නාහ.’ ධර්මය සහ සංඝයා කෙරෙහි ද මෙයම ක්‍රමයයි. තවද වේලාම සූත්‍රය ආදියේ වසයෙන් ද සරණගමනයෙහි අනුසස් විශේෂයන් දත යුතුය. මෙසේ සරණගමනයෙහි ඵල දත යුතුය.”

Tattha ca lokiyasaraṇagamanaṃ tīsu vatthūsu aññāṇasaṃsayamicchāñāṇādīhi saṃkilissati, na mahājutikaṃ hoti, na mahāvipphāraṃ. Lokuttarassa natthi saṃkileso. Lokiyassa ca saraṇagamanassa duvidho bhedo – sāvajjo ca anavajjo ca. Tattha sāvajjo aññasatthārādīsu attasanniyyātanādīhi hoti, so ca aniṭṭhaphalo hoti. Anavajjo kālakiriyāya hoti, so avipākattā aphalo. Lokuttarassa pana nevatthi bhedo. Bhavantarepi hi ariyasāvako aññaṃ satthāraṃ na uddisatīti. Evaṃ saraṇagamanassa saṃkileso ca bhedo ca veditabboti.

එහි ලෞකික සරණගමනය යනු රත්නත්‍රය කෙරෙහි නොදැනීම (අඥානය), සැකය, මිථ්‍යා ඥානය ආදියෙන් කිලිටු වන අතර, එය මහත් දීප්තියක් හෝ මහත් ආනුභාවයක් ඇති කරන්නේ නැත. ලෝකෝත්තර සරණගමනයෙහි කිලිටු වීමක් නැත. ලෞකික සරණගමනය බිඳී යාම (භේදය) සාවද්‍ය සහ අනවද්‍ය වශයෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. එහිදී අන්‍ය ශාස්තෘවරුන් කෙරෙහි තමා පාවා දීම ආදියෙන් සිදුවන බිඳීම සාවද්‍ය වන අතර, එය අනිෂ්ට ඵල ගෙන දෙයි. මරණය නිසා සිදුවන බිඳීම අනවද්‍ය වන අතර, එය විපාක නොදෙන බැවින් ඵල රහිතය. ලෝකෝත්තර සරණගමනයෙහි බිඳී යාමක් කිසිසේත් නැත. මක්නිසාද යත්, ආර්ය ශ්‍රාවකයා වෙනත් භවයකදී වුවද අන්‍ය ශාස්තෘවරයෙකු තමාගේ ශාස්තෘවරයා ලෙස පිළිගන්නේ නැති බැවිනි. මෙසේ සරණගමනයෙහි කිලිටු වීම සහ බිඳී යාම දත යුතුය.

Upāsakaṃ maṃ bhante bhagavā dhāretūti maṃ bhagavā ‘‘upāsako aya’’nti evaṃ dhāretu, jānātūti attho. Upāsakavidhikosallatthaṃ panettha – ko upāsako? Kasmā upāsakoti vuccati? Kimassa sīlaṃ? Ko ājīvo? Kā vipatti? Kā sampattīti? Idaṃ pakiṇṇakaṃ veditabbaṃ.

‘ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මා උපාසකයෙකු ලෙස දරා ගන්නා සේක්වා’ යනු ‘මේ තැනැත්තා උපාසකයෙකි’ යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සිතෙහි තබා ගන්නා සේක්වා, එනම් දැනගන්නා සේක්වා යන්න අර්ථයයි. උපාසක විධිය පිළිබඳ නිපුණත්වය පිණිස මෙහිදී මෙම විවිධ කරුණු දත යුතුය - උපාසකයා යනු කවුද? කුමක් හෙයින් උපාසක යැයි කියනු ලබයි ද? ඔහුගේ සීලය කුමක්ද? ජීවිකාව (ආජීවය) කුමක්ද? විපත්තිය කුමක්ද? සම්පත්තිය කුමක්ද?

Tattha ko upāsakoti yo koci saraṇagato gahaṭṭho. Vuttañhetaṃ – ‘‘yato kho, mahānāma, buddhaṃ saraṇaṃ gato hoti, dhammaṃ saraṇaṃ gato hoti, saṅghaṃ saraṇaṃ gato hoti. Ettāvatā kho, mahānāma, upāsako hotī’’ti (saṃ. ni. 5.1033).

එහි උපාසකයා යනු තිසරණ සරණ ගිය යම්කිසි ගිහියෙකි. ඒ බව මෙසේ වදාරා ඇත - “මහානාමය, යම් කලෙක බුදුරජාණන් වහන්සේ සරණ ගියේ වෙයි ද, ධර්මය සරණ ගියේ වෙයි ද, සංඝයා සරණ ගියේ වෙයි ද, මහානාමය, මෙපමණකින් උපාසකයෙක් වේ.”

Kasmā upāsakoti ratanattayaṃ upāsanato. So hi buddhaṃ upāsatīti upāsako, tathā dhammaṃ saṃghaṃ.

කුමක් හෙයින් උපාසක යැයි කියනු ලබයි ද? රත්නත්‍රයට උපස්ථානය කරන (ඇසුරු කරන) බැවිනි. ඔහු බුදුරජාණන් වහන්සේ ඇසුරු කරයි, එබැවින් උපාසක නම් වේ; ධර්මය සහ සංඝයා කෙරෙහි ද එසේමය.

Kimassa sīlanti pañca veramaṇiyo. Yathāha – ‘‘yato kho, mahānāma, upāsako pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā… kāmesumicchācārā… musāvādā… surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato hoti, ettāvatā kho, mahānāma, upāsako sīlavā hotī’’ti (saṃ. ni. 5.1033).

ඔහුගේ සීලය කුමක්ද? පංච ශික්ෂා පදයන්ගෙන් වැළකීමයි. ඒ බව මෙසේ වදාළහ - “මහානාමය, යම් කලෙක උපාසකයා පණිවායෙන් වැළකුණේ වෙයි ද, අදත්තාදානයෙන්, කාමයෙහි වරදවා හැසිරීමෙන්, මුසාවාදයෙන්, රහමෙර පානයෙන් වැළකුණේ වෙයි ද, මහානාමය, මෙපමණකින් උපාසකයා සිල්වතෙක් වේ.”

Ko [Pg.210] ājīvoti pañca micchāvaṇijjā pahāya dhammena samena jīvitakappanaṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘pañcimā, bhikkhave, vaṇijjā upāsakena akaraṇīyā. Katamā pañca? Satthavaṇijjā, sattavaṇijjā, maṃsavaṇijjā, majjavaṇijjā, visavaṇijjā. Imā kho, bhikkhave, pañca vaṇijjā upāsakena akaraṇīyā’’ti (a. ni. 5.177).

ආජීවය (ජීවිකාව) කුමක්ද? පස් වැදෑරුම් මිථ්‍යා වෙළඳාම් අත්හැර දැහැමිව හා සාධාරණව ජීවිකාව පැවැත්වීමයි. ඒ බව මෙසේ වදාරා ඇත - “මහණෙනි, උපාසකයා විසින් නොකටයුතු වෙළඳාම් පසකි. ඒ පහ මොනවාද? ආයුධ වෙළඳාම, සත්ත්ව වෙළඳාම, මස් වෙළඳාම, මත්පැන් වෙළඳාම, විෂ වෙළඳාම යන මේවායි. මහණෙනි, උපාසකයා විසින් මේ වෙළඳාම් පස නොකටයුතුය.”

Kā vipattīti yā tasseva sīlassa ca ājīvassa ca vipatti, ayamassa vipatti. Api ca yāya esa caṇḍālo ceva hoti, malañca patikuṭṭho ca, sāpissa vipattīti veditabbā. Te ca atthato assaddhiyādayo pañca dhammā honti. Yathāha – ‘‘pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato upāsako upāsakacaṇḍālo ca hoti, upāsakamalañca, upāsakapatikuṭṭho ca. Katamehi pañcahi? Assaddho hoti, dussīlo hoti, kotūhalamaṅgaliko hoti, maṅgalaṃ pacceti, no kammaṃ, ito ca bahiddhā dakkhiṇeyyaṃ pariyesati, tattha ca pubbakāraṃ karotī’’ti (a. ni. 5.175).

විපත්තිය යනු කුමක්ද? ඔහුගේම සීලයෙහි සහ ආජීවයෙහි යම් පිරිහීමක් ඇද්ද, එය ඔහුගේ විපත්තියයි. තවද යම් පිළිවෙත් වරදවා ගැනීමකින් ඔහු උපාසක චණ්ඩාලයෙක් ද, උපාසක මලයක් ද, උපාසක අධමයෙක් ද වේ ද, එය ද ඔහුගේ විපත්තිය යැයි දත යුතුය. අර්ථ වශයෙන් ගත්කල ඒවා අශ්‍රද්ධාව ආදී ධර්ම පහකි. ඒ බව මෙසේ වදාළහ - “මහණෙනි, කරුණු පහකින් යුක්ත වූ උපාසකයා උපාසක චණ්ඩාලයෙක් ද, උපාසක මලයක් ද, උපාසක අධමයෙක් ද වේ. ඒ කරුණු පහ මොනවාද? ශ්‍රද්ධාව නැති වෙයි, දුස්සීල වෙයි, කෞතුහල මංගල්‍යයන් අදහන්නෙක් වෙයි, මංගල්‍යයන් (නිමිති) අදහයි නමුත් කර්මය විශ්වාස නොකරයි, මෙයින් (ශාසනයෙන්) පිටත දක්ඛිණෙය්‍ය පුද්ගලයන් සොයයි, එහි ප්‍රථමයෙන් උපකාර (දන් දීම ආදිය) කරයි.”

Kā sampattīti yā cassa sīlasampadā ceva ājīvasampadā ca, sā sampatti; ye cassa ratanabhāvādikarā saddhādayo pañca dhammā. Yathāha – ‘‘pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato upāsako upāsakaratanañca hoti, upāsakapadumañca, upāsakapuṇḍarīkañca. Katamehi pañcahi? Saddho hoti, sīlavā hoti, na kotūhalamaṅgaliko hoti, kammaṃ pacceti, no maṅgalaṃ, na ito bahiddhā dakkhiṇeyyaṃ gavesati, idha ca pubbakāraṃ karotī’’ti (a. ni. 5.175).

සම්පත්තිය යනු කුමක්ද? ඔහුගේ සීල සම්පත්තිය සහ ආජීව සම්පත්තිය යම් සේද, එය සම්පත්තියයි; තවද උපාසක රත්නයක් ආදිය බවට පත් කරන ශ්‍රද්ධාදී ධර්ම පහයි. ඒ බව මෙසේ වදාළහ - “මහණෙනි, කරුණු පහකින් යුක්ත වූ උපාසකයා උපාසක රත්නයක් ද, උපාසක පද්මයක් ද, උපාසක පුණ්ඩරීකයක් ද වේ. ඒ කරුණු පහ මොනවාද? ශ්‍රද්ධාවන්ත වෙයි, සිල්වත් වෙයි, කෞතුහල මංගල්‍යයන් අදහන්නෙක් නොවෙයි, කර්මය විශ්වාස කරයි නමුත් මංගල්‍යයන් විශ්වාස නොකරයි, මෙයින් පිටත දක්ඛිණෙය්‍ය පුද්ගලයන් නොසොයයි, මෙහිම (ශාසනයෙහිම) ප්‍රථමයෙන් උපකාර කරයි.”

Ajjataggeti etthāyaṃ aggasaddo ādikoṭikoṭṭhāsaseṭṭhesu dissati. ‘‘Ajjatagge, samma dovārika, āvarāmi dvāraṃ nigaṇṭhānaṃ nigaṇṭhīna’’ntiādīsu (ma. ni. 2.70) hi ādimhi dissati. ‘‘Teneva aṅgulaggena taṃ aṅgulaggaṃ parāmaseyya. Ucchaggaṃ veḷagga’’ntiādīsu (kathā. 281) koṭiyaṃ. ‘‘Ambilaggaṃ vā madhuraggaṃ vā tittakaggaṃ vā vihāraggena vā pariveṇaggena vā bhājetu’’ntiādīsu (cūḷava. 317) koṭṭhāse. ‘‘Yāvatā, bhikkhave, sattā apadā vā…pe… tathāgato tesaṃ aggamakkhāyatī’’tiādīsu (a. ni. 4.34) seṭṭhe. Idha panāyaṃ ādimhi daṭṭhabbo. Tasmā ajjataggeti ajjataṃ ādiṃ katvāti evametthattho veditabbo. Ajjatanti [Pg.211] ajjabhāvaṃ. Ajjadaggeti vā pāṭho, dakāro padasandhikaro. Ajja agganti attho.

‘අජ්ජතග්ගේ’ යන මෙහි ‘අග්ග’ ශබ්දය ආරම්භය, කෙළවර (අග), කොටස සහ ශ්‍රේෂ්ඨ යන අර්ථයන්හි දක්නට ලැබේ. ‘පින්වත් දොරටුපාලය, අද පටන් (අජ්ජතග්ගේ) මම නිගණ්ඨයන්ට හා නිගණ්ඨීන්ට දොර වසමි’ යනාදියේ ආරම්භය යන අර්ථයෙහි යෙදේ. ‘එම ඇඟිලි අගින් එම ඇඟිලි අග පිරිමැදිය යුතුය, උක් අග, උණ අග’ යනාදියේ කෙළවර යන අර්ථයෙහි යෙදේ. ‘ඇඹුල් කොටස හෝ පැණිරස කොටස හෝ තිත්ත කොටස හෝ විහාර කොටසින් හෝ පිරිවෙන් කොටසින් හෝ බෙදන්න’ යනාදියේ කොටස යන අර්ථයෙහි යෙදේ. ‘මහණෙනි, යම්තාක් පා රහිත වූ හෝ... සත්ත්වයෝ වෙත් ද, තථාගතයන් වහන්සේ ඔවුන් අතර ශ්‍රේෂ්ඨ යැයි කියනු ලැබේ’ යනාදියේ ශ්‍රේෂ්ඨ යන අර්ථයෙහි යෙදේ. මෙහිදී එය ආරම්භය යන අර්ථයෙන් දත යුතුය. එබැවින් ‘අජ්ජතග්ගේ’ යනු අද පටන් කොට යන අර්ථයයි. ‘අජ්ජතං’ යනු අද දවසයි. ‘අජ්ජදග්ගේ’ කියා ද පාඨය ඇත, එහි ‘ද’ කාරය පද සන්ධිය පිණිස යෙදුණකි. අද ආරම්භය කොට යන්න එහි අර්ථයයි.

Pāṇupetanti pāṇehi upetaṃ. Yāva me jīvitaṃ pavattati, tāva upetaṃ anaññasatthukaṃ tīhi saraṇagamanehi saraṇaṃ gataṃ upāsakaṃ kappiyakārakaṃ maṃ bhagavā dhāretu jānātu. Ahañhi sacepi me tikhiṇena asinā sīsaṃ chindeyya, neva buddhaṃ ‘‘na buddho’’ti vā, dhammaṃ ‘‘na dhammo’’ti vā, saṅghaṃ ‘‘na saṅgho’’ti vā vadeyyanti.

‘පාණුපේතං’ යනු දිවි හිමියෙන් යුක්තව යන්නයි. ‘මගේ ජීවිතය පවතින තාක් කල්, අන්‍ය ශාස්තෘවරයෙකු නොමැතිව තිසරණ සරණ ගිය උපාසකයෙකු ලෙසත් කැපකරු දායකයෙකු ලෙසත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මා දරා ගන්නා සේක්වා, දැනගන්නා සේක්වා’ යන්නයි. මක්නිසාද යත්, මගේ හිස තියුණු කඩුවකින් කපා දැමුවද, මම කිසිසේත්ම බුදුරජාණන් වහන්සේ ‘බුදුන් නොවේ’ යැයි හෝ, ධර්මය ‘ධර්මය නොවේ’ යැයි හෝ, සංඝයා ‘සංඝයා නොවේ’ යැයි හෝ නොකියන්නෙමි.

Evaṃ attasanniyyātanena saraṇaṃ gantvā attanā kataṃ aparādhaṃ pakāsento accayo maṃ, bhantetiādimāha. Tattha accayoti aparādho. Maṃ accagamāti maṃ atikkamma abhibhavitvā pavatto. Dhammikaṃ dhammarājānanti ettha dhammaṃ caratīti dhammiko. Dhammeneva rājā jāto, na pitughātanādinā adhammenāti dhammarājā. Jīvitā voropesinti jīvitā viyojesiṃ. Paṭiggaṇhātūti khamatu. Āyatiṃ saṃvarāyāti anāgate saṃvaratthāya. Puna evarūpassa aparādhassa dosassa khalitassa akaraṇatthāya.

මෙසේ තමාම භාග්‍යවතුන් වහන්සේට පාවා දීමෙන් සරණ ගොස්, තමා විසින් කරන ලද වරද ප්‍රකාශ කරමින් ‘ස්වාමීනි, මා හට වරදක් සිදු විය’ යනාදිය ප්‍රකාශ කළේය. එහි ‘අච්චයො’ යනු වරදයි. ‘මං අච්චගමා’ යනු මා ඉක්මවා මා මැඩපවත්වා පැවතුණේය යන්නයි. ‘ධම්මිකං ධම්මරාජානං’ යන්නෙහි දසරාජ ධර්මයෙහි හැසිරෙන බැවින් ‘ධම්මික’ නම් වේ. ධර්මයෙන්ම රජ වූ බැවින් ද, පියා මැරීම වැනි අධර්මයකින් රජ නොවූ බැවින් ද ‘ධම්මරාජා’ නම් වේ. ‘ජීවිතා වොරොපෙසිං’ යනු ජීවිතෙන් වෙන් කළෙමි (මැරුවෙමි) යන්නයි. ‘පටිග්ගණ්හාතු’ යනු ඉවසන සේක්වා යන්නයි. ‘ආයතිං සංවරාය’ යනු අනාගතයෙහි සංවරය පිණිසයි. නැවත මෙබඳු වරදක්, දෝෂයක් හෝ අතපසුවීමක් සිදු නොවීම පිණිස (පිළිගන්නා සේක්වා) යන්නයි.

251. Tagghāti ekaṃse nipāto. Yathā dhammaṃ paṭikarosīti yathā dhammo ṭhito tatheva karosi, khamāpesīti vuttaṃ hoti. Taṃ te mayaṃ paṭiggaṇhāmāti taṃ tava aparādhaṃ mayaṃ khamāma. Vuḍḍhihesā, mahārāja ariyassa vinayeti esā, mahārāja, ariyassa vinaye buddhassa bhagavato sāsane vuḍḍhi nāma. Katamā? Yāyaṃ accayaṃ accayato disvā yathādhammaṃ paṭikaritvā āyatiṃ saṃvarāpajjanā, desanaṃ pana puggalādhiṭṭhānaṃ karonto – ‘‘yo accayaṃ accayato disvā yathādhammaṃ paṭikaroti, āyatiṃ saṃvaraṃ āpajjatī’’ti āha.

251. ‘තග්ඝ’ යනු ඒකාන්ත යන අර්ථයෙහි වැටෙන නිපාතයකි. ‘යථා ධම්මං පටිකරොසි’ යනු සත්පුරුෂ ධර්මය යම් සේ පිහිටා තිබේද, එලෙසම කරන්නේය, එනම් සමාව අයදින්නේය යන්නයි. ‘තං තෙ මයං පටිග්ගණ්හාම’ යනු ඔබගේ ඒ වරදට අපි සමාව දෙමු යන්නයි. ‘වුද්ධිහෙසා මහාරාජ අරියස්ස විනයෙ’ යනු, මහාරාජයෙනි, ආර්ය වූ බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහි මෙය දියුණුවක් නම් වේ. කවරක් ද? යම් වරදක් වරදක් ලෙස දැක ධර්මානුකූලව පිළියම් කොට මතු සංවරයට පැමිණීමයි. දේශනාව පුද්ගලාධිෂ්ඨාන වශයෙන් දක්වමින් ‘යමෙක් වරද වරදක් ලෙස දැක ධර්මානුකූලව පිළියම් කරයි ද, මතු සංවරයට පැමිණෙයි ද’ යනාදිය වදාළ සේක.

252. Evaṃ vutteti evaṃ bhagavatā vutte. Handa ca dāni mayaṃ bhanteti ettha handāti vacasāyatthe nipāto. So hi gamanavacasāyaṃ katvā evamāha. Bahukiccāti balavakiccā. Bahukaraṇīyāti tasseva vevacanaṃ. Yassadāni tvanti yassa idāni tvaṃ mahārāja gamanassa kālaṃ maññasi jānāsi, tassa kālaṃ tvameva jānāsīti vuttaṃ hoti. Padakkhiṇaṃ katvā pakkāmīti tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjaliṃ [Pg.212] sirasi patiṭṭhapetvā yāva dassanavisayaṃ bhagavato abhimukhova paṭikkamitvā dassanavijahanaṭṭhānabhūmiyaṃ pañcapatiṭṭhitena vanditvā pakkāmi.

252. ‘එවං වුත්තෙ’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ කල්හි යන්නයි. ‘හන්ද ච දානි මයං භන්තෙ’ යන්නෙහි ‘හන්ද’ යනු කතාව නිම කිරීමේ අර්ථයෙහි වැටෙන නිපාතයකි. ඔහු යෑම පිළිබඳ කතාව අවසන් කරමින් මෙසේ කීවේය. ‘බහුකිච්චා’ යනු ප්‍රබල කටයුතු ඇති බවයි. ‘බහුකරණීයා’ යනු එම වචනයටම පර්යාය වචනයකි. ‘යස්සදානි ත්වං’ යනු මහාරාජයෙනි, ඔබ දැන් යෑමට සුදුසු කාලය යැයි සිතන්නේ නම්, ඒ සඳහා කාලය ඔබම දන්නේය යන්නයි. ‘පදක්ඛිණං කත්වා පක්කාමි’ යනු තෙවරක් පැදකුණු කොට, දස නිය පෙළ එක්කොට බබළන දෑත් හිස මත තබා වඳිමින්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පෙනෙන තෙක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දෙසටම මුහුණලා පස්සට ගොස්, නොපෙනී යන ස්ථානයෙහි දී පසඟ පිහිටුවා වැඳ නික්ම ගියේය.

253. Khatāyaṃ, bhikkhave, rājāti khato ayaṃ, bhikkhave, rājā. Upahatāyanti upahato ayaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ayaṃ, bhikkhave, rājā khato upahato bhinnapatiṭṭho jāto, tathānena attanāva attā khato, yathā attano patiṭṭhā na jātāti. Virajanti rāgarajādivirahitaṃ. Rāgamalādīnaṃyeva vigatattā vītamalaṃ. Dhammacakkhunti dhammesu vā cakkhuṃ, dhammamayaṃ vā cakkhuṃ, aññesu ṭhānesu tiṇṇaṃ maggānametaṃ adhivacanaṃ. Idha pana sotāpattimaggasseva. Idaṃ vuttaṃ hoti – sace iminā pitā ghātito nābhavissa, idāni idhevāsane nisinno sotāpattimaggaṃ patto abhavissa, pāpamittasaṃsaggena panassa antarāyo jāto. Evaṃ santepi yasmā ayaṃ tathāgataṃ upasaṅkamitvā ratanattayaṃ saraṇaṃ gato, tasmā mama sāsanamahantatāya yathā nāma koci purisassa vadhaṃ katvā pupphamuṭṭhimattena daṇḍena mucceyya, evameva lohakumbhiyaṃ nibbattitvā tiṃsavassasahassāni adho patanto heṭṭhimatalaṃ patvā tiṃsavassasahassāni uddhaṃ gacchanto punapi uparimatalaṃ pāpuṇitvā muccissatīti idampi kira bhagavatā vuttameva, pāḷiyaṃ pana na ārūḷhaṃ.

253. ‘ඛතායං භික්ඛවෙ රාජා’ යනු මහණෙනි, මේ රජ තෙමේ (තම කුසල් මුල්) හාරා දමා ඇත යන්නයි. ‘උපහතායං’ යනු මොහු විනාශ වී ඇත යන්නයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ, මහණෙනි, මේ රජ තෙමේ තමාගේ පිහිට විනාශ කරගත් අයෙකු බවට පත් විය, යම් සේ තමාට පිහිටක් නොවන ලෙස ඔහු විසින්ම තමා හාරා ගන්නා ලද්දේය යන්නයි. ‘විරජං’ යනු රාගාදී කෙලෙස් රජස්වලින් තොර වූ යන්නයි. රාගාදී මළකඩ නැති බැවින් ‘වීතමලං’ (නිර්මල) නම් වේ. ‘ධම්මචක්ඛුං’ යනු සතර සත්‍ය ධර්මයන් විෂයෙහි උපන් ඇසයි, නොහොත් ධර්මමය වූ ඇසයි. අනෙකුත් ස්ථානවල මෙය මාර්ග තුනකට නමකි. නමුත් මෙහි ලා සෝතාපත්ති මාර්ගයට පමණක් නමකි. මෙහි අදහස් වන්නේ: ඉදින් මේ රජු විසින් පියා මරා නොදැමුවේ නම්, මෙහිම අසුන්ගෙන සිටියදී සෝතාපත්ති මාර්ගයට පැමිණෙන්නේය. එහෙත් පාපමිත්‍ර සේවනය නිසා ඔහුට එයට බාධාවක් ඇති විය. මෙසේ වුවද, ඔහු තථාගතයන් වහන්සේ වෙත පැමිණ තෙරුවන් සරණ ගිය බැවින් ද, මගේ ශාසනයේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය නිසා ද, යම් මිනිසෙකු මිනීමැරුමක් කොට මල් මිටක් වැනි සුළු දඩයකින් නිදහස් වන්නාක් මෙන්, ලෝකුඹු නිරයෙහි ඉපදී වසර තිස්දහසක් යටට වැටී, පතුලට ගොස් නැවත වසර තිස්දහසක් උඩට පැමිණ ඉහළ මතුපිටට පැමිණි පසු නිදහස් වන්නේය. මෙය ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ එකක් වුවද පාලි පෙළට ඇතුළත් කර නැත.

Idaṃ pana suttaṃ sutvā raññā koci ānisaṃso laddhoti? Mahāānisaṃso laddho. Ayañhi pitu māritakālato paṭṭhāya neva rattiṃ na divā niddaṃ labhati, satthāraṃ pana upasaṅkamitvā imāya madhurāya ojavantiyā dhammadesanāya sutakālato paṭṭhāya niddaṃ labhi. Tiṇṇaṃ ratanānaṃ mahāsakkāraṃ akāsi. Pothujjanikāya saddhāya samannāgato nāma iminā raññā sadiso nāhosi. Anāgate pana vijitāvī nāma paccekabuddho hutvā parinibbāyissatīti. Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

මෙම සූත්‍රය ඇසීමෙන් රජුට යම් ආනිසංසයක් ලැබුණේ ද? ඔව්, මහා ආනිසංසයක් ලැබුණි. ඔහු පියා මැරූ දින සිට රැයෙහි හෝ දවාලයෙහි නිදා ගැනීමට නොහැකිව සිටියේය. එහෙත් ශාස්තෘන් වහන්සේ වෙත පැමිණ මෙම මධුර වූ, හරවත් වූ ධර්ම දේශනය ඇසූ දා සිට ඔහුට නින්ද ලැබුණි. තෙරුවන්ට මහා සත්කාර කළේය. පෘථග්ජන ශ්‍රද්ධාවෙන් යුක්ත වූවන් අතර මේ රජුට සමාන අයෙකු නොවීය. අනාගතයෙහි ඔහු ‘විජිතාවී’ නම් පසේබුදුරජාණන් වහන්සේ නමක් වී පිරිනිවන් පාන්නේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය වදාළ සේක. ඒ භික්ෂූහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දේශනාව සතුටින් පිළිගත්තෝය.

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

මෙසේ සුමංගලවිලාසිනී නම් වූ දීඝ නිකාය අට්ඨකථාවෙහි

Sāmaññaphalasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

සාමඤ්ඤඵල සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

3. Ambaṭṭhasuttavaṇṇanā

3. අම්බට්ඨ සූත්‍ර වර්ණනාව

Addhānagamanavaṇṇanā

අද්ධානගමන වර්ණනාව

254. Evaṃ [Pg.213] me sutaṃ…pe… kosalesūti ambaṭṭhasuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā. Kosalesūti kosalā nāma jānapadino rājakumārā. Tesaṃ nivāso ekopi janapado rūḷhīsaddena kosalāti vuccati, tasmiṃ kosalesu janapade. Porāṇā panāhu – yasmā pubbe mahāpanādaṃ rājakumāraṃ nānānāṭakādīni disvā sitamattampi akarontaṃ sutvā rājā āha – ‘‘yo mama puttaṃ hasāpeti, sabbālaṅkārena naṃ alaṅkaromī’’ti. Tato naṅgalānipi chaḍḍetvā mahājanakāye sannipatite manussā sātirekāni sattavassāni nānākīḷāyo dassetvāpi taṃ hasāpetuṃ nāsakkhiṃsu, tato sakko devarājā nāṭakaṃ pesesi, so dibbanāṭakaṃ dassetvā hasāpesi. Atha te manussā attano attano vasanokāsābhimukhā pakkamiṃsu. Te paṭipathe mittasuhajjādayo disvā paṭisanthāraṃ karontā – ‘‘kacci bho kusalaṃ, kacci bho kusala’’nti āhaṃsu. Tasmā taṃ ‘‘kusala’’nti vacanaṃ upādāya so padeso kosalāti vuccatīti.

254. ‘එවං මෙ සුතං’ යනාදී වශයෙන් ආරම්භ වන සූත්‍රය අම්බට්ඨ සූත්‍රයයි. එහි අලුත් පද විස්තරය මෙසේය: ‘කොසලෙසු’ යනු කෝසල ජනපදයෙහි වසන රජකුමාරවරුන්ය. ඔවුන්ගේ වාසස්ථානය වූ එක් ජනපදයක් වුවද සාම්ප්‍රදායිකව ‘කෝසල’ යන නමින් හැඳින්වේ. පුරාණාචාර්යවරු මෙසේ පවසති: පෙර මහාපනාද රජකුමාරයා විවිධ නාට්‍ය ප්‍රසංග දැකත් සිනහවක් පවා නොපෑ බැවින් සුරුචි රජු මෙසේ කීවේය: ‘යමෙක් මාගේ පුත්‍රයා සිනහ ගන්වන්නේ ද, ඔහු සියලු ආභරණවලින් සරසන්නෙමි’. එවිට කුඹුරු වැඩ පවා අතහැර විශාල ජනකායක් රැස් වූහ. මිනිස්සු වසර හතකට වඩා වැඩි කාලයක් විවිධ කෙළි සෙල්ලම් පෙන්වුවද ඔහුව සිනහ ගැන්වීමට නොහැකි වූහ. එවිට සක් දෙවිඳු දිව්‍ය නළුවෙකු එවන ලදී. ඔහු දිව්‍ය නාට්‍යයක් පෙන්වා කුමාරයාව සිනහ ගැන්වීය. එවිට ඒ මිනිස්සු තම තමන්ගේ වාසස්ථාන බලා නික්ම ගියහ. ඔවුන් මගදී හමු වූ මිතුරන්ගෙන් ‘පින්වත, සුව දුක් කෙසේද? (කුසලං)’ යැයි විමසූහ. එබැවින් ඒ ‘කුසල’ යන වචනය මුල් කරගෙන එම ප්‍රදේශය ‘කෝසල’ යැයි කියනු ලැබේ.

Cārikaṃ caramānoti addhānagamanaṃ gacchanto. Cārikā ca nāmesā bhagavato duvidhā hoti – turitacārikā ca, aturitacārikā ca. Tattha dūrepi bodhaneyyapuggalaṃ disvā tassa bodhanatthāya sahasā gamanaṃ turitacārikā nāma, sā mahākassapassa paccuggamanādīsu daṭṭhabbā. Bhagavā hi mahākassapattheraṃ paccuggacchanto muhuttena tigāvutaṃ maggaṃ agamāsi. Āḷavakassatthāya tiṃsayojanaṃ, tathā aṅgulimālassa. Pakkusātissa pana pañcacattālīsayojanaṃ. Mahākappinassa vīsayojanasataṃ. Dhaniyassatthāya sattayojanasatāni agamāsi. Dhammasenāpatino saddhivihārikassa vanavāsītissasāmaṇerassa tigāvutādhikaṃ vīsayojanasataṃ.

"චාරිකාවෙහි හැසිරෙන්නේ" යනු දීර්ඝ ගමනක් වඩින්නේ යන්නයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ එම චාරිකාව "තුරිත චාරිකා" සහ "අතුරිත චාරිකා" යැයි දෙවදෑරුම් වේ. එහිදී ඉතා ඈත ප්‍රදේශයක වුවද අවබෝධ කරගත හැකි පුද්ගලයෙකු දැක, ඔහුට ධර්මාවබෝධය කරවීම සඳහා වහා වැඩම කිරීම "තුරිත චාරිකා" නම් වේ. එය මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ හමුවීමට වැඩම කිරීම ආදියේදී දැකගත හැකිය. එසේම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මහා කාශ්‍යප තෙරුන් වහන්සේ හමුවීමට මොහොතකින් ගවු තුනක මඟක් වැඩම කළ සේක. ආළවක යක්ෂයා වෙනුවෙන් යොදුන් තිසක් ද, අංගුලිමාල වෙනුවෙන් ද එසේම යොදුන් තිසක් ද වැඩම කළ සේක. පක්කුසාති රජු වෙනුවෙන් යොදුන් හතළිස් පහක් ද, මහා කප්පින රජු වෙනුවෙන් යොදුන් එකසිය විස්සක් ද, ධනිය වෙනුවෙන් යොදුන් හත්සියයක් ද වැඩම කළ සේක. ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේගේ සද්ධිවිහාරික වනවාසී තිස්ස සාමණේරයන් වහන්සේ වෙනුවෙන් යොදුන් එකසිය විස්සක් හා ගවු තුනක මඟක් වැඩම කළ සේක.

Ekadivasaṃ kira thero – ‘‘tissasāmaṇerassa santikaṃ, bhante, gacchāmī’’ti āha. Bhagavā – ‘‘ahampi gamissāmī’’ti vatvā āyasmantaṃ ānandaṃ [Pg.214] āmantesi – ‘‘ānanda, vīsatisahassānaṃ chaḷabhiññānaṃ ārocehi, bhagavā kira vanavāsissa tissasāmaṇerassa santikaṃ gamissatī’’ti. Tato dutiyadivase vīsatisahassakhīṇāsavaparivāro ākāse uppatitvā vīsatiyojanasatamatthake tassa gocaragāmadvāre otaritvā cīvaraṃ pārupi. Taṃ kammantaṃ gacchamānā manussā disvā – ‘‘satthā no āgato, mā kammantaṃ agamitthā’’ti vatvā āsanāni paññapetvā yāguṃ datvā pātarāsabhattaṃ karontā – ‘‘kuhiṃ, bhante, bhagavā gacchatī’’ti daharabhikkhū pucchiṃsu. Upāsakā na bhagavā aññattha gacchati, idheva tissasāmaṇerassa dassanatthāyāgatoti. Te – ‘‘amhākaṃ kulūpakassa kira therassa dassanatthāya satthā āgato, no vata no thero oramattako’’ti somanassajātā ahesuṃ.

එක් දිනක් තෙරුන් වහන්සේ "ස්වාමීනි, මම තිස්ස සාමණේරයන් වහන්සේ වෙත වඩින්නෙමි" යි පැවසූහ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද "මමත් වඩින්නෙමි" යි වදාරා, ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් ඇමතූහ. "ආනන්ද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වනවාසී තිස්ස සාමණේරයන් වහන්සේ වෙත වඩින සේකැයි සවභිඥාලාභී භික්ෂූන් වහන්සේලා විසිදහසකට දැනුම් දෙන්න" යි වදාළහ. ඉක්බිති දෙවන දිනයේදී විසිදහසක් රහතන් වහන්සේලා පිරිවරා අහසින් වැඩම කොට, යොදුන් එකසිය විස්සක් ඈතින් වූ ඒ සාමණේරයන් වහන්සේගේ ගොදුරු ගම් දොරට බැස සිවුරු පෙරවා ගත් සේක. සිය කටයුතු සඳහා යමින් සිටි මිනිස්සු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැක, "අපගේ ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඩම කළ සේක, වැඩට නොයන්න" යැයි පවසා, ආසන පනවා කැඳ පූජා කොට හීල් දානය පිළියෙල කරමින් සිටියදී, "ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කොහි වඩින සේක්ද?" යි දහම් භික්ෂූන්ගෙන් විමසූහ. "පින්වත් උපාසකවරුනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙනත් තැනක වඩින්නේ නැත, මෙහි තිස්ස සාමණේරයන් වහන්සේ දැකීම පිණිසම වැඩම කළ සේක" යි පැවසූහ. ඒ උපාසකවරු ද "අපගේ කුලූපක තෙරුන් දැකීම පිණිසම ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඩම කළ සේක, අපගේ තෙරුන් වහන්සේ අල්ප ගුණැති කෙනෙක් නොවෙති" යි සතුටට පත් වූහ.

Atha kho bhagavato bhattakiccapariyosāne sāmaṇero gāme piṇḍāya caritvā – ‘‘upāsakā, mahābhikkhusaṅgho’’ti pucchi. Athassa te ‘‘satthā, bhante, āgato’’ti ārocesuṃ. So bhagavantaṃ upasaṅkamitvā piṇḍapātena āpucchi. Satthā tassa pattaṃ hatthena gahetvā – ‘‘alaṃ, tissa, niṭṭhitaṃ bhattakicca’’nti āha. Tato upajjhāyaṃ āpucchitvā attano pattāsane nisīditvā bhattakiccamakāsi. Athassa bhattakiccapariyosāne satthā maṅgalaṃ vatvā nikkhamitvā gāmadvāre ṭhatvā – ‘‘kataro te, tissa, vasanaṭṭhānaṃ gatamaggo’’ti āha. Ayaṃ bhagavāti. Maggaṃ desayamāno purato yāhi tissāti. Bhagavā kira sadevakassa lokassa maggadesakopi samāno sakale tigāvute magge ‘sāmaṇeraṃ daṭṭhuṃ lacchāmī’ti taṃ maggadesakaṃ akāsi.

ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දානමය කටයුතු අවසානයේදී සාමණේරයන් වහන්සේ ගමේ පිඬු පිණිස හැසිර අවුත්, "පින්වත් උපාසකවරුනි, භික්ෂූන් වහන්සේලා බොහෝ පිරිසක් වැඩ සිටිත්ද?" යි ඇසූහ. එවිට ඔවුහු "ස්වාමීනි, ශාස්තෘන් වහන්සේ වැඩම කළ සේක" යි සැල කළහ. උන්වහන්සේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත එළඹ පිණ්ඩපාතයෙන් ආරාධනා කළහ. ශාස්තෘන් වහන්සේ උන්වහන්සේගේ පාත්‍රය අතින් ගෙන, "තිස්ස, දැන් ඇති, මාගේ දානමය කටයුතු නිමාවිය" යි වදාළහ. පසුව උපාධ්‍යායන් වහන්සේගෙන් අවසර ගෙන තමන්ගේ අසුනෙහි හිඳ දානය වැළඳූහ. දානය අවසානයේ ශාස්තෘන් වහන්සේ අනුමෝදනා මංගල්‍යය දේශනා කොට නික්ම ගොස් ගම් දොරටුවෙහි වැඩ සිටිමින්, "තිස්ස, ඔබ වසන තැනට යන මාර්ගය කුමක්ද?" යි ඇසූහ. "ස්වාමීනි, මෙයයි" කී කල, "තිස්ස, මාර්ගය පෙන්වමින් පෙරටුව වඩින්න" යි වදාළහ. දෙවි මිනිස් ලෝකයාට මඟ පෙන්වන ශාස්තෘන් වහන්සේ වුවද, ගවු තුනක මුළු මඟ පුරා සාමණේරයන් වහන්සේ දෙස බලමින් වැඩම කිරීමේ අදහසින් උන්වහන්සේව මඟ පෙන්වන්නා කර ගත් සේක.

So attano vasanaṭṭhānaṃ gantvā bhagavato vattamakāsi. Atha naṃ bhagavā – ‘‘kataro te, tissa, caṅkamo’’ti pucchitvā tattha gantvā sāmaṇerassa nisīdanapāsāṇe nisīditvā – ‘‘tissa, imasmiṃ ṭhāne sukhaṃ vasī’’ti pucchi. So āha – ‘‘āma, bhante, imasmiṃ ṭhāne vasantassa sīhabyagghahatthimigamorādīnaṃ saddaṃ suṇato araññasaññā uppajjati, tāya sukhaṃ vasāmī’’ti. Atha naṃ bhagavā – ‘‘tissa, bhikkhusaṅghaṃ sannipātehi, buddhadāyajjaṃ te dassāmī’’ti vatvā sannipatite bhikkhusaṅghe upasampādetvā attano vasanaṭṭhānameva agamāsīti. Ayaṃ turitacārikā nāma. Yaṃ [Pg.215] pana gāmanigamapaṭipāṭiyā devasikaṃ yojanadviyojanavasena piṇḍapātacariyādīhi lokaṃ anuggaṇhantassa gamanaṃ, ayaṃ aturitacārikā nāma.

උන්වහන්සේ තමන් වසන ස්ථානයට ගොස් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට වත් පිළිවෙත් කළහ. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "තිස්ස, ඔබගේ සක්මන් මළුව කොහිද?" යි විමසා එහි වැඩම කොට, සාමණේරයන් වහන්සේ හිඳිනා ගල්තලාවෙහි වැඩ හිඳ, "තිස්ස, ඔබ මෙහි සුවසේ වසන්නෙහිද?" යි ඇසූහ. "එසේය ස්වාමීනි, මෙහි වසන මට සිංහ, ව්‍යාඝ්‍ර, ඇතින්නන්, මුවන් සහ මොණරුන්ගේ හඬ ඇසෙන විට අරණ්‍ය සංඥාව උපදී, ඒ තුළින් මම සුවසේ වසමි" යි උන්වහන්සේ පැවසූහ. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "තිස්ස, භික්ෂූ සංඝයා රැස් කරවන්න, මම ඔබට බුද්ධ උරුමය (උපසම්පදාව) ලබා දෙන්නෙමි" යි වදාරා, භික්ෂු සංඝයා රැස් වූ කල උන්වහන්සේ උපසම්පදා කරවා තමන් වහන්සේ වැඩ සිටි ස්ථානයටම නැවත වැඩම කළ සේක. මෙය "තුරිත චාරිකා" නම් වේ. යම් හෙයකින් ගම් නියම්ගම් පිළිවෙළින් දිනපතා යොදුනක් හෝ දෙකක් බැගින් පිඬු පිණිස හැසිරෙමින් ලෝකයාට අනුග්‍රහ කරමින් වඩින චාරිකාව "අතුරිත චාරිකා" නම් වේ.

Imaṃ pana cārikaṃ caranto bhagavā mahāmaṇḍalaṃ, majjhimamaṇḍalaṃ, antomaṇḍalanti imesaṃ tiṇṇaṃ maṇḍalānaṃ aññatarasmiṃ carati. Tattha mahāmaṇḍalaṃ navayojanasatikaṃ, majjhimamaṇḍalaṃ chayojanasatikaṃ, antomaṇḍalaṃ tiyojanasatikaṃ. Yadā mahāmaṇḍale cārikaṃ caritukāmo hoti, mahāpavāraṇāya pavāretvā pāṭipadadivase mahābhikkhusaṅghaparivāro nikkhamati. Samantā yojanasataṃ ekakolāhalaṃ hoti. Purimaṃ purimaṃ āgatā nimantetuṃ labhanti. Itaresu dvīsu maṇḍalesu sakkāro mahāmaṇḍale osarati. Tattha bhagavā tesu tesu gāmanigamesu ekāhaṃ dvīhaṃ vasanto mahājanaṃ āmisappaṭiggahena anuggaṇhanto dhammadānena cassa vivaṭṭasannissitaṃ kusalaṃ vaḍḍhento navahi māsehi cārikaṃ pariyosāpeti. Sace pana antovasse bhikkhūnaṃ samathavipassanā taruṇā honti, mahāpavāraṇāya apavāretvā pavāraṇāsaṅgahaṃ datvā kattikapuṇṇamāyaṃ pavāretvā migasirassa paṭhamapāṭipadadivase mahābhikkhusaṅghaparivāro nikkhamitvā majjhimamaṇḍale osarati. Aññenapi kāraṇena majjhimamaṇḍale cārikaṃ caritukāmo catumāsaṃ vasitvāva nikkhamati. Vuttanayeneva itaresu dvīsu maṇḍalesu sakkāro majjhimamaṇḍale osarati. Bhagavā purimanayeneva lokaṃ anuggaṇhanto aṭṭhahi māsehi cārikaṃ pariyosāpeti. Sace pana catumāsaṃ vutthavassassāpi bhagavato veneyyasattā aparipakkindriyā honti, tesaṃ indriyaparipākaṃ āgamayamāno aparampi ekamāsaṃ vā dviticatumāsaṃ vā tattheva vasitvā mahābhikkhusaṅghaparivāro nikkhamati. Vuttanayeneva itaresu dvīsu maṇḍalesu sakkāro antomaṇḍale osarati. Bhagavā purimanayeneva lokaṃ anuggaṇhanto sattahi vā chahi vā pañcahi vā catūhi vā māsehi cārikaṃ pariyosāpeti. Iti imesu tīsu maṇḍalesu yattha katthaci cārikaṃ caranto na cīvarādihetu carati. Atha kho ye duggatabālajiṇṇabyādhitā, te kadā tathāgataṃ āgantvā passissanti. Mayi pana cārikaṃ carante mahājano tathāgatassa dassanaṃ labhissati. Tattha keci cittāni pasādessanti[Pg.216], keci mālādīhi pūjessanti, keci kaṭacchubhikkhaṃ dassanti, keci micchādassanaṃ pahāya sammādiṭṭhikā bhavissanti. Taṃ nesaṃ bhavissati dīgharattaṃ hitāya sukhāyāti. Evaṃ lokānukampakāya cārikaṃ carati.

තවද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙම චාරිකාවෙහි හැසිරෙන සේක් මහා මණ්ඩලය, මධ්‍යම මණ්ඩලය හා අභ්‍යන්තර මණ්ඩලය යන මණ්ඩල තුනෙන් එක්තරා මණ්ඩලයක හැසිරෙන සේක. එහි මහා මණ්ඩලය යොදුන් නවසියයක් ද, මධ්‍යම මණ්ඩලය යොදුන් හයසියයක් ද, අභ්‍යන්තර මණ්ඩලය යොදුන් තුන්සියයක් ද වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ යම් කලෙක මහා මණ්ඩලයෙහි චාරිකාවෙහි හැසිරෙන්නට කැමති වන සේක් ද, එවිට මහා පවාරණයෙන් පවාරණය කොට අව පෑලවිය දින මහා භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා නික්මෙන සේක. හාත්පස යොදුන් සියයක් පමණ ප්‍රදේශය ඒකාන්තයෙන්ම මහත් ඝෝෂාවකින් යුක්ත වෙයි. පින් පිණිස පළමුවෙන් පැමිණි අය භාග්‍යවතුන් වහන්සේට ආරාධනා කිරීමට අවස්ථාව ලබති. සෙසු මණ්ඩල දෙකෙහි ලැබෙන සත්කාර ද මහා මණ්ඩලයෙහි දී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණෙයි. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඒ ඒ ගම් නියම්ගම්වල දවසක් හෝ දෙකක් වැඩ වසමින්, මහජනයාගෙන් ආමිස දානය පිළිගනිමින් ඔවුන්ට අනුග්‍රහ දක්වන සේක. තවද ධර්ම දානය මඟින් ඔවුන්ගේ සසරින් එතෙර වීමට උපකාරී වන කුසල් වඩා වර්ධනය කරමින් නව මසකින් චාරිකාව අවසන් කරන සේක. ඉදින් වස් කාලය තුළ භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ සමථ විපස්සනා භාවනාවන් නොමේරූ මට්ටමක පවතී නම්, මහා පවාරණ දිනයේ දී පවාරණය නොකොට පවාරණ සංග්‍රහය පමණක් දී, ඉල් පුර පසළොස්වක පොහෝ දින පවාරණය කොට, උඳුවප් මස අව පෑලවිය දින මහා භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා නික්ම මධ්‍යම මණ්ඩලයට වඩින සේක. වෙනත් කරුණක් නිසා ද මධ්‍යම මණ්ඩලයෙහි චාරිකා කිරීමට කැමති වුවහොත් සතර මසක් වැඩ වසමින්ම නික්මෙන සේක. ඉහත සඳහන් කළ පරිදිම සෙසු මණ්ඩල දෙකෙහි ලැබෙන සත්කාර ද මධ්‍යම මණ්ඩලයෙහි දී උන්වහන්සේ වෙත පැමිණෙයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පූර්වෝක්ත ක්‍රමයටම ලෝකයාට අනුග්‍රහ කරමින් අට මසකින් චාරිකාව අවසන් කරන සේක. ඉදින් සතර මසක් වස් වැසූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේට හික්මවිය යුතු සත්ත්වයන්ගේ ඉන්ද්‍රියයන් තවමත් මෝරා නැති බව පෙනේ නම්, ඔවුන්ගේ ඉන්ද්‍රිය ධර්මයන් මෝරන තෙක් තවත් මාසයක් හෝ මාස දෙකක්, තුනක්, සතරක් එහිම වැඩ වසමින් මහා භික්ෂු සංඝයා පිරිවරා නික්මෙන සේක. ඉහත කී පරිදිම සෙසු මණ්ඩල දෙකෙහි ලැබෙන සත්කාර ද අභ්‍යන්තර මණ්ඩලයෙහි දී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත ලැබෙයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පූර්වෝක්ත නයින්ම ලෝකයාට අනුග්‍රහ දක්වමින් සත් මසකින්, හය මසකින්, පස් මසකින් හෝ සතර මසකින් චාරිකාව අවසන් කරන සේක. මෙලෙසින් මෙම මණ්ඩල තුනෙහි යම් තැනක චාරිකාවෙහි හැසිරෙන සේක් නම්, එය සිවුරු ආදී ප්‍රත්‍යයන් උදෙසා නොවෙයි. එසේ නම්, යම් දුගී මගී, මහලු හෝ රෝගී අය වෙත් ද, ඔවුහු කවර කලෙක තථාගතයන් වහන්සේ වෙත පැමිණ උන්වහන්සේ දැකගන්නහු ද? මා චාරිකාවෙහි හැසිරෙන කල්හි මහජනයාට තථාගතයන් වහන්සේ දැකගැනීමට අවස්ථාව ලැබෙයි. එහිදී ඇතැම්හු සිත පැහැදවා ගනිති, ඇතැම්හු මල් ආදියෙන් පූජා පවත්වති, ඇතැම්හු හැන්දක් පමණ වූ දන් බෙදති, ඇතැම්හු මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය අත්හැර සම්‍යග් දෘෂ්ටිකයෝ වෙති. එය ඔවුන්ට බොහෝ කල් හිත සුව පිණිස පවතිනු ඇත. මෙලෙස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ලෝකයා කෙරෙහි කරුණාවෙන්ම චාරිකාවෙහි හැසිරෙන සේක.

Api ca catūhi kāraṇehi buddhā bhagavanto cārikaṃ caranti, jaṅghavihāravasena sarīraphāsukatthāya, atthuppattikālābhikaṅkhanatthāya, bhikkhūnaṃ sikkhāpadapaññāpanatthāya, tattha tattha paripākagatindriye bodhaneyyasatte bodhanatthāyāti. Aparehipi catūhi kāraṇehi buddhā bhagavanto cārikaṃ caranti buddhaṃ saraṇaṃ gacchissantīti vā, dhammaṃ, saṅghaṃ saraṇaṃ gacchissantīti vā, mahatā dhammavassena catasso parisā santappessāmīti vā. Aparehipi pañcahi kāraṇehi buddhā bhagavanto cārikaṃ caranti pāṇātipātā viramissantīti vā, adinnādānā, kāmesumicchācārā, musāvādā, surāmerayamajjapamādaṭṭhānā viramissantīti vā. Aparehipi aṭṭhahi kāraṇehi buddhā bhagavanto cārikaṃ caranti – paṭhamaṃ jhānaṃ paṭilabhissantīti vā, dutiyaṃ jhānaṃ…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ paṭilabhissantīti vā. Aparehipi aṭṭhahi kāraṇehi buddhā bhagavanto cārikaṃ caranti – sotāpattimaggaṃ adhigamissantīti vā, sotāpattiphalaṃ…pe… arahattaphalaṃ sacchikarissantīti vāti. Ayaṃ aturitacārikā, idha cārikāti adhippetā. Sā panesā duvidhā hoti – anibaddhacārikā ca nibaddhacārikā ca. Tattha yaṃ gāmanigamanagarapaṭipāṭivasena carati, ayaṃ anibaddhacārikā nāma. Yaṃ panekasseva bodhaneyyasattassatthāya gacchati, ayaṃ nibaddhacārikā nāma. Esā idha adhippetā.

තවද බුදුරජාණන් වහන්සේලා කරුණු සතරක් නිසා චාරිකාවෙහි හැසිරෙන සේක: ජංඝාවිහාරය (පයින් ඇවිදීම) මඟින් ශරීර සුවතාව පිණිස, අර්ථෝප්පත්ති කාලයන් අපේක්ෂා කිරීම පිණිස, භික්ෂූන් වහන්සේලාට ශික්ෂා පද පැනවීම පිණිස සහ ඒ ඒ තැන්හි ඉන්ද්‍රියයන් මෝරා ඇති බෝධිනෙය්‍ය සත්ත්වයන් අවබෝධය කරවීම පිණිස ය. තවත් කරුණු සතරක් නිසා ද බුදුරජාණන් වහන්සේලා චාරිකාවෙහි හැසිරෙන සේක: සත්ත්වයන් බුදුන් සරණ යනු පිණිස, දහම් සරණ යනු පිණිස, සඟුන් සරණ යනු පිණිස සහ මහත් වූ ධර්ම දේශනා මඟින් සිව්වනක් පිරිස සතුටු කරවීම පිණිස ය. තවත් කරුණු පහක් නිසා ද බුදුරජාණන් වහන්සේලා චාරිකාවෙහි හැසිරෙන සේක: සත්ත්වයන් ප්‍රාණඝාතයෙන් වැළකීම, අදත්තාදානයෙන් වැළකීම, කාමමිථ්‍යාචාරයෙන් වැළකීම, මුසාවාදයෙන් වැළකීම සහ මදයට හා ප්‍රමාදයට හේතු වන රක්තපාන ආදියෙන් වැළකීම පිණිස ය. තවත් කරුණු අටක් නිසා ද බුදුරජාණන් වහන්සේලා චාරිකාවෙහි හැසිරෙන සේක: එනම් සත්ත්වයන් ප්‍රථම ධ්‍යානය ලබාගනු පිණිස, ද්විතීය ධ්‍යානය ආදී වශයෙන් නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන සමාපත්තිය දක්වා ධ්‍යාන ලබාගනු පිණිස ය. තවත් කරුණු අටක් නිසා ද බුදුරජාණන් වහන්සේලා චාරිකාවෙහි හැසිරෙන සේක: සෝතාපත්ති මාර්ගය අවබෝධ කරගනු පිණිස, සෝතාපත්ති ඵලය ආදී වශයෙන් අර්හත් ඵලය සාක්ෂාත් කරගනු පිණිස ය. මෙහි චාරිකාව යන්නෙන් අදහස් කළේ 'අතුරිත චාරිකාව' (නිදහස් හෝ පහසු ගමන) ය. එය දෙවැදෑරුම් වෙයි: අනිබද්ධ චාරිකාව සහ නිබද්ධ චාරිකාව යනුවෙනි. එහි ගම්, නියම්ගම් සහ නගර පිළිවෙළින් වැඩම කිරීම අනිබද්ධ චාරිකාව නම් වේ. යම් ගමනක් එක් බෝධිනෙය්‍ය සත්ත්වයෙකුගේ යහපත පිණිසම වඩිනු ලබයි ද, එය නිබද්ධ චාරිකාව නම් වේ. මෙහි අදහස් කරනු ලබන්නේ එයයි.

Tadā kira bhagavato pacchimayāmakiccapariyosāne dasasahassilokadhātuyā ñāṇajālaṃ pattharitvā bodhaneyyabandhave olokentassa pokkharasātibrāhmaṇo sabbaññutaññāṇajālassa anto paviṭṭho. Atha bhagavā ayaṃ brāhmaṇo mayhaṃ ñāṇajāle paññāyati, ‘‘atthi nu khvassa upanissayo’’ti vīmaṃsanto sotāpattimaggassa upanissayaṃ disvā – ‘‘eso mayi etaṃ janapadaṃ gate lakkhaṇapariyesanatthaṃ ambaṭṭhaṃ antevāsiṃ pahiṇissati, so mayā saddhiṃ vādapaṭivādaṃ katvā nānappakāraṃ asabbhivākyaṃ vakkhati, tamahaṃ dametvā nibbisevanaṃ karissāmi. So [Pg.217] ācariyassa kathessati, athassācariyo taṃ kathaṃ sutvā āgamma mama lakkhaṇāni pariyesissati, tassāhaṃ dhammaṃ desessāmi. So desanāpariyosāne sotāpattiphale patiṭṭhahissati. Desanā mahājanassa saphalā bhavissatī’’ti pañcabhikkhusataparivāro taṃ janapadaṃ paṭipanno. Tena vuttaṃ – ‘‘kosalesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehī’’ti.

එසමයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පශ්චිම යාමයෙහි කටයුතු නිමවා දසදහසක් ලෝක ධාතුන් පුරා ඥාණ ජාලය පතුරුවා බෝධිනෙය්‍ය සත්ත්වයන් දෙස බලන සේක්, පොක්ඛරසාති බ්‍රාහ්මණයා බුදුරජාණන් වහන්සේගේ සර්වඥතා ඥාණ ජාලයට හසු විය. එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'මේ බ්‍රාහ්මණයා මාගේ ඥාණ ජාලයෙහි පෙනෙයි, මොහුට මෝක්ෂය පිණිස හේතු වන උපනිශ්‍රය සම්පත් තිබේ දැයි' විමසා බලන සේක්, ඔහු තුළ සෝතාපත්ති මාර්ගය ලැබීමට අවශ්‍ය උපනිශ්‍රය ඇති බව දුටු සේක. 'මා මේ ජනපදයට වැඩි කල්හි, මොහු මහා පුරුෂ ලක්ෂණ සෙවීම පිණිස තම අන්තේවාසික අම්බට්ඨ මානවකයා එවනු ඇත. ඔහු මා සමඟ වාද විවාද කරමින් නොයෙක් අශිෂ්ට වචන පවසනු ඇත. මම ඔහු දමනය කොට ඔහු තුළ ඇති අශිෂ්ට බව නැති කරන්නෙමි. ඔහු ආපසු ගොස් සිය ගුරුවරයාට ඒ බව පවසනු ඇත. එවිට ඔහුගේ ගුරුවරයා එම කතාව අසා මා වෙත පැමිණ මාගේ ලක්ෂණ පරීක්ෂා කරනු ඇත. එවිට මම ඔහුට ධර්මය දේශනා කරන්නෙමි. ඔහු දේශනාව කෙළවර සෝතාපත්ති ඵලයෙහි පිහිටනු ඇත. එම ධර්ම දේශනාව මහජනයාට ද මහත් ඵල වනු ඇතැයි' සලකා පන්සියයක් භික්ෂූන් පිරිවරා ඒ ජනපදයට වැඩම කළ සේක. එයින් කියැවෙන්නේ 'කෝසල ජනපදයෙහි පන්සියයක් පමණ වූ මහත් භික්ෂු සංඝයා සමඟ චාරිකාවෙහි හැසිරෙන සේක්' යනුවෙනි.

Yena icchānaṅgalanti yena disābhāgena icchānaṅgalaṃ avasaritabbaṃ. Yasmiṃ vā padese icchānaṅgalaṃ. Ijjhānaṅgalantipi pāṭho. Tadavasarīti tena avasari, taṃ vā avasari. Tena disābhāgena gato, taṃ vā padesaṃ gatoti attho. Icchānaṅgale viharati icchānaṅgalavanasaṇḍeti icchānaṅgalaṃ upanissāya icchānaṅgalavanasaṇḍe sīlakhandhāvāraṃ bandhitvā samādhikontaṃ ussāpetvā sabbaññutaññāṇasaraṃ parivattayamāno dhammarājā yathābhirucitena vihārena viharati.

"යේන ඉච්ඡානංගලං" යනු යම් දිශාවකින් ඉච්ඡානංගල ග්‍රාමයට පැමිණිය යුතුද එම දිශාවයි. නැතහොත් ඉච්ඡානංගල ග්‍රාමය පිහිටි යම් පෙදෙසක් වේද එයයි. "ඉජ්ඣානංගලං" කියාද පාඨයක් පවතී. "තදවසරි" යනු එම දිශාවෙන් පැමිණියේය, නැතහොත් එම ස්ථානයට පැමිණියේය යන්නයි. එම දිශාභාගයෙන් ගියේය හෝ එම ප්‍රදේශයට ගියේය යනු එහි අර්ථයයි. "ඉච්ඡානංගල වන ලැහැබෙහි වැඩවසන සේක" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, ඉච්ඡානංගල ග්‍රාමය ඇසුරු කොට එම වන ලැහැබෙහි සීල නැමති බලකොටුව බැඳ, සමාධි නැමති කුන්තය (හෙල්ල) ඔසවා, සර්වඥතා ඥාන නැමති හීතල (ඊතලය) පිරිවරා හෝ සර්වඥතා ඥාන පදය මතුරමින් ධර්මරාජයන් වහන්සේ තමන් වහන්සේ රුචි කරන විහරණයෙන් වැඩවසන බවයි.

Pokkharasātivatthuvaṇṇanā

පොක්ඛරසාති වස්තු වර්ණනාව (පොක්ඛරසාති කතා පුවතෙහි විවරණය)

255. Tena kho pana samayenāti yena samayena bhagavā tattha viharati, tena samayena, tasmiṃ samayeti ayamattho. Brahmaṃ aṇatīti brāhmaṇo, mante sajjhāyatīti attho. Idameva hi jātibrāhmaṇānaṃ niruttivacanaṃ. Ariyā pana bāhitapāpattā brāhmaṇāti vuccanti. Pokkharasātīti idaṃ tassa nāmaṃ. Kasmā pokkharasātīti vuccati. Tassa kira kāyo setapokkharasadiso, devanagare ussāpitarajatatoraṇaṃ viya sobhati. Sīsaṃ panassa kāḷavaṇṇaṃ indanīlamaṇimayaṃ viya. Massupi candamaṇḍale kāḷamegharāji viya khāyati. Akkhīni nīluppalasadisāni. Nāsā rajatapanāḷikā viya suvaṭṭitā suparisuddhā. Hatthapādatalāni ceva mukhadvārañca katalākhārasaparikammaṃ viya sobhati, ativiya sobhaggappatto brāhmaṇassa attabhāvo. Arājake ṭhāne rājānaṃ kātuṃ yuttamimaṃ brāhmaṇaṃ. Evamesa sassiriko. Iti naṃ pokkharasadisattā pokkharasātīti sañjānanti.

255. "තේන ඛෝ පන සමයේන" යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එහි වැඩවසන යම් කාලයක් වේද, එම කාලයෙහි යන්නයි. "බ්‍රහ්මං අණති" (වේදය හදාරන/කියවන) බැවින් බ්‍රාහ්මණ නම් වේ, එනම් මන්ත්‍ර සජ්ඣායනා කරන්නා යනු අර්ථයයි. මෙය ජාති බ්‍රාහ්මණයන් සඳහා වන නිරුක්තියයි. ආර්යයන් වහන්සේලා වනාහි පාපයන් දුරු කළ බැවින් බ්‍රාහ්මණ යැයි කියනු ලබති. "පොක්ඛරසාති" යනු ඔහුගේ නමයි. ඔහුට පොක්ඛරසාති යැයි කියන්නේ කුමක් හෙයින්ද? කියනු ලබන පරිදි, ඔහුගේ ශරීරය සුදු නෙළුම් මලක් බඳුය, එය දෙව්නුවරක එසවූ රිදී තොරණක් මෙන් බබළයි. ඔහුගේ හිස වනාහි ඉන්ද්‍රනීල මාණික්‍යයක් මෙන් කලු පැහැතිය. රැවුල සඳ මඬලෙහි පෙනෙන කළු වලාකුළු පෙළක් වැනිය. ඇස් නිල් මහනෙල් මල් බඳුය. නාසය රිදී නලයක් මෙන් මනාව වටකුරුය, ඉතා පිරිසිදුය. අල්ල සහ පතුල් මෙන්ම මුව ද්වාරයද ලාකඩ පිරියම් කළාක් මෙන් බබළයි. ඒ බ්‍රාහ්මණයාගේ ආත්මභාවය අතිශයින්ම ශෝභා සම්පන්නය. රජෙකු නැති තැනක මොහු රජකමට පත් කිරීමට සුදුසුය. ඔහු මෙතරම්ම තේජවන්තය. මෙසේ ඔහු සුදු නෙළුම් මලකට බඳු බැවින් "පොක්ඛරසාති" යයි හඳුනා ගනිති.

Ayaṃ [Pg.218] pana kassapasammāsambuddhakāle tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū dasabalassa dānaṃ datvā dhammadesanaṃ sutvā devaloke nibbatti. So tato manussalokamāgacchanto mātukucchivāsaṃ jigucchitvā himavantapadese mahāsare padumagabbhe nibbatti. Tassa ca sarassa avidūre tāpaso paṇṇasālāya vasati. So tīre ṭhito taṃ padumaṃ disvā – ‘‘idaṃ padumaṃ avasesapadumehi mahantataraṃ. Pupphitakāle naṃ gahessāmī’’ti cintesi. Taṃ sattāhenāpi na pupphati. Tāpaso kasmā nu kho idaṃ sattāhenāpi na pupphati. Handa naṃ gahessāmīti otaritvā gaṇhi. Taṃ tena nāḷato chinnamattaṃyeva pupphitaṃ. Athassabbhantare suvaṇṇacuṇṇapiñjaraṃ viya rajatabimbakaṃ padumareṇupiñjaraṃ setavaṇṇaṃ dārakaṃ addasa. So mahāpuñño esa bhavissati. Handa naṃ paṭijaggāmīti paṇṇasālaṃ netvā paṭijaggitvā sattavassakālato paṭṭhāya tayo vede uggaṇhāpesi. Dārako tiṇṇaṃ vedānaṃ pāraṃ gantvā paṇḍito byatto jambudīpe aggabrāhmaṇo ahosi. So aparena samayena rañño kosalassa sippaṃ dassesi. Athassa sippe pasanno rājā ukkaṭṭhaṃ nāma mahānagaraṃ brahmadeyyaṃ adāsi. Iti naṃ pokkhare sayitattā pokkharasātīti sañjānanti.

මොහු වනාහි කාශ්‍යප සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේගේ කාලයෙහි තෙවෙද පරතෙර පත් අයෙකුව දසබලයන් වහන්සේට දානය දී ධර්ම දේශනා අසා දෙව්ලොව උපන්නේය. ඔහු එතැනින් මිනිස් ලොවට එන කල මව් කුස පිළිසිඳ ගැනීමට පිළිකුල් කර හිමවත් පෙදෙසේ මහා විලක නෙළුම් ගැබක උපන්නේය. එම විල අසල පන්සලක තාපසයෙක් විසීය. ඔහු විල් තෙර සිට එම නෙළුම් මල දැක, "මේ නෙළුම සෙසු නෙළුම් මල්වලට වඩා ඉතා විශාලය, මෙය පිපුණු කල ගන්නෙමි" යි සිතීය. එය සත් දිනක් යනතුරුත් නොපිපුණි. තාපසයා "කුමක් හෙයින් මෙය සත් දිනක් යනතුරුත් නොපිපෙන්නේද? දැන් මෙය ගන්නෙමි" යි විලට බැස එය ගත්තේය. ඔහු නෙළුම් දඬුවෙන් කපනවාත් සමඟම එය පිපුණි. එවිට එහි ඇතුළත රන් කුඩු තැවරූ රිදී රූපයක් මෙන්, නෙළුම් රේණු තැවරී රන්වන් වූ සුදු පැහැති දරුවෙකු දුටුවේය. "මොහු මහා පින්වතෙක් විය යුතුය, දැන් මොහුව ඇති දැඩි කරමි" යි පන්සලට ගෙන ගොස් ඇති දැඩි කර, සත් හැවිරිදි වියේ සිට වේද තුන ඉගැන්වීය. ඒ දරුවා තෙවෙද පරතෙරට පැමිණ දඹදිව අග්‍ර බ්‍රාහ්මණයා විය. ඔහු පසු කාලයක කොසොල් රජුට ශිල්ප දැක්වීය. එවිට ඔහුගේ ශිල්පය කෙරෙහි පැහැදුණු රජතුමා උක්කට්ඨා නම් මහා නගරය බ්‍රහ්මදෙය්‍යයක් කොට දුන්නේය. මෙසේ නෙළුම් මලක (පොක්ඛර) සැතපී සිටි බැවින් "පොක්ඛරසාති" යයි හඳුනා ගනිති.

Ukkaṭṭhaṃ ajjhāvasatīti ukkaṭṭhanāmake nagare vasati. Abhibhavitvā vā āvasati. Tassa nagarassa sāmiko hutvā yāya mariyādāya tattha vasitabbaṃ, tāya mariyādāya vasi. Tassa kira nagarassa vatthuṃ ukkā ṭhapetvā ukkāsu jalamānāsu aggahesuṃ, tasmā taṃ ukkaṭṭhanti vuccati. Okkaṭṭhantipi pāṭho, soyevattho. Upasaggavasena panettha bhummatthe upayogavacanaṃ veditabbaṃ. Tassa anupayogattā ca sesapadesu. Tattha lakkhaṇaṃ saddasatthato pariyesitabbaṃ.

"උක්කට්ඨං අජ්ඣාවසති" යනු උක්කට්ඨා නම් නගරයෙහි වසයි යන්නයි. නැතහොත් එහි අයිතිකරු වී අන් අය මැඩපවත්වා වසයි. එම නගරයේ හිමිකරු වී, යම් සීමාවකට/නීතියකට අනුව එහි විසිය යුතුද, ඒ ආකාරයෙන් වසයි. කියනු ලබන පරිදි, එම නගරයේ භූමිය පන්දම් (උක්කා) දල්වා තබා පන්දම් ආලෝකය තිබියදීම නගරය පිහිටුවූ බැවින්, එයට "උක්කට්ඨා" යැයි කියනු ලැබේ. "ඔක්කට්ඨා" කියාද පාඨයක් ඇත, අර්ථය එයමය. මෙහි උපසර්ග බලයෙන් සප්තමී විභක්ති අර්ථයෙහි ද්විතීයා විභක්තිය යෙදී ඇති බව දත යුතුය. සෙසු පදයන්හිද එසේමය. මේ පිළිබඳ ලක්ෂණ ව්‍යාකරණ ග්‍රන්ථයන්හි සෙවිය යුතුය.

Sattussadanti sattehi ussadaṃ, ussannaṃ bahujanaṃ ākiṇṇamanussaṃ. Posāvaniyahatthiassamoramigādianekasattasamākiṇṇañcāti attho. Yasmā panetaṃ nagaraṃ bahi āvijjhitvā jātena hatthiassādīnaṃ ghāsatiṇena ceva gehacchādanatiṇena ca sampannaṃ. Tathā dārukaṭṭhehi ceva gehasambhārakaṭṭhehi ca. Yasmā cassabbhantare vaṭṭacaturassādisaṇṭhānā bahū pokkharaṇiyo jalajakusumavicittāni ca bahūni anekāni taḷākāni udakassa niccabharitāneva honti, tasmā satiṇakaṭṭhodakanti vuttaṃ. Saha dhaññenāti sadhaññaṃ pubbaṇṇāparaṇṇādibhedaṃ bahudhaññasannicayanti attho[Pg.219]. Ettāvatā yasmiṃ nagare brāhmaṇo setacchattaṃ ussāpetvā rājalīlāya vasati, tassa samiddhisampatti dīpitā hoti.

"සත්තුස්සදං" යනු සත්වයන්ගෙන් පිරුණු, බොහෝ ජනයාගෙන් ගැවසුණු යන්නයි. ඇති දැඩි කරන අලි, අසුන්, මයුරන්, මුවන් ආදී නොයෙක් සත්වයන්ගෙන් පිරුණු යන අර්ථයයි. තවද මෙම නගරය පිටතින් අලි ඇතුන් ආදීන්ට අවශ්‍ය තණකොළවලින්ද, නිවාස සෙවිලි කිරීමට ගන්නා තණකොළවලින්ද යුක්තය. එසේම දර සඳහා වන ලීවලින් හා නිවාස තැනීමට ගන්නා ලීවලින්ද සම්පූර්ණය. ඇතුළත වනාහි වටකුරු හෝ සතරැස් ආදී හැඩතල ඇති බොහෝ පොකුණුවලින්ද, ජලජ පුෂ්පයන්ගෙන් විසිතුරු වූ නිරන්තරයෙන් ජලයෙන් පිරුණු බොහෝ වැව්වලින්ද යුක්ත බැවින් "සතිණකට්ඨෝදකං" (තණ, දර හා දිය සහිත) යැයි කියන ලදී. "සහ ධඤ්ඤේන" යනු ධාන්‍ය සහිත යන්නයි; එනම් පූර්වන්න, අපරන්න ආදී නොයෙක් ධාන්‍ය රැස් කළ තැනක් යන අර්ථයයි. මෙපමණකින්, යම් නගරයක බ්‍රාහ්මණයා සේසත් ඔසවා රාජ ලීලාවෙන් වසන්නේද, එම නගරයේ ඇති සමෘද්ධිමත් බව ප්‍රකාශිත වේ.

Rājato laddhaṃ bhoggaṃ rājabhoggaṃ. Kena dinnanti ce? Raññā pasenadinā kosalena dinnaṃ. Rājadāyanti rañño dāyabhūtaṃ, dāyajjanti attho. Brahmadeyyanti seṭṭhadeyyaṃ, chattaṃ ussāpetvā rājasaṅkhepena bhuñjitabbanti attho. Atha vā rājabhogganti sabbaṃ chejjabhejjaṃ anusāsantena nadītitthapabbatādīsu suṅkaṃ gaṇhantena setacchattaṃ ussāpetvā raññā hutvā bhuñjitabbaṃ. Raññā pasenadinā kosalena dinnaṃ rājadāyanti ettha taṃ nagaraṃ raññā dinnattā rājadāyaṃ dāyakarājadīpanatthaṃ panassa ‘‘raññā pasenadinā kosalena dinna’’nti idaṃ vuttaṃ. Brahmadeyyanti seṭṭhadeyyaṃ. Yathā dinnaṃ na puna gahetabbaṃ hoti, nissaṭṭhaṃ pariccattaṃ. Evaṃ dinnanti attho.

රජුගෙන් ලබන ලද භෝගය "රාජභෝග්‍ය" නම් වේ. කවුරුන් විසින් දෙන ලද්දක්ද යත්? කොසොල් රජ පසේනදී රජු විසින් දෙන ලද්දකි. "රාජදායං" යනු රජුගේ දායාදයක් වූ, උරුමයක් වූ යන අර්ථයයි. "බ්‍රහ්මදෙය්‍යං" යනු ශ්‍රේෂ්ඨ පරිත්‍යාගයකි; එනම් සේසත් ඔසවා රජෙකු මෙන් භුක්ති විඳිය යුතු දෙයකි. නැතහොත් "රාජභෝග්‍ය" යනු සියලු දඬුවම් නියම කිරීම් පාලනය කරමින්, ගංතොටවල් හා පර්වත ආදියෙහි බදු අය කරමින්, සේසත් ඔසවා රජෙකු වී භුක්ති විඳිය යුතු දෙයකි. පසේනදී කොසොල් රජු විසින් දෙන ලද රාජ දායාදය යන මෙහි, එම නගරය රජු විසින් දුන් බැවින් රාජදාය නම් වේ. එය දුන් රජු කවුදැයි පෙන්වීමට "පසේනදී කොසොල් රජු විසින් දෙන ලද" යැයි පවසන ලදී. "බ්‍රහ්මදෙය්‍යං" යනු ශ්‍රේෂ්ඨ දීමනාවකි. යම් සේ දෙන ලද්දක් නැවත නොගත යුතු වේද, සම්පූර්ණයෙන්ම අත්හරින ලද්දක් වේද, එබඳු වූ දීමනාවක් යනු අර්ථයයි.

Assosīti suṇi upalabhi, sotadvārasampattavacananigghosānusārena aññāsi. Khoti avadhāraṇatthe padapūraṇamatte vā nipāto. Tattha avadhāraṇatthena assosi eva, nāssa koci savanantarāyo ahosīti ayamattho veditabbo. Padapūraṇena pana padabyañjanasiliṭṭhatāmattameva.

"අස්සෝසි" යනු ඇසුණේය, අවබෝධ කරගත්තේය; ශ්‍රවණ ද්වාරයට පැමිණි ශබ්දයට අනුව මනෝ ද්වාරයෙන් දැනගත්තේය යන්නයි. "ඛෝ" යනු අවධාරණය පිණිස හෝ පද පූරණය පිණිස යෙදෙන නිපාතයකි. එහි අවධාරණ අර්ථයෙන් ගත් කල, ඔහුට ඒකාන්තයෙන්ම ඇසුණේය, ඇසීමට කිසිදු බාධාවක් නොවීය යනු අර්ථයයි. පද පූරණයක් ලෙස ගත් කල, ශබ්ද ව්‍යංජනයන්ගේ ප්‍රවාහය වඩාත් සුමට කිරීම සඳහා පමණක් යෙදුණු බව දත යුතුය.

Idāni yamatthaṃ brāhmaṇo pokkharasāti assosi, taṃ pakāsento – ‘‘samaṇo khalu bho gotamo’’tiādimāha. Tattha samitapāpattā samaṇoti veditabbo. Vuttañhetaṃ – ‘‘samitāssa honti pāpakā akusalā dhammā’’tiādi (ma. ni. 1.434). Bhagavā ca anuttarena ariyamaggena samitapāpo. Tenassa yathābhūtaguṇādhigatametaṃ nāmaṃ, yadidaṃ samaṇoti. Khalūti anussavanatthe nipāto. Bhoti brāhmaṇajātisamudāgataṃ ālapanamattaṃ. Vuttampi cetaṃ – ‘‘bhovādī nāma so hoti, sace hoti sakiñcano’’ti (dha. pa. 55). Gotamoti bhagavantaṃ gottavasena parikitteti. Tasmā samaṇo khalu bho gotamoti ettha samaṇo kira bho gotamagottoti evamattho daṭṭhabbo.

දැන් පොක්ඛරසාති බ්‍රාහ්මණයා යම් කරුණක් ඇසුවේද, එය ප්‍රකාශ කරනු පිණිස ‘ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ’ යනාදිය පැවසීය. එහිදී පව් සංසිඳ වූ බැවින් ‘ශ්‍රමණ’ යැයි දත යුතුය. “ඔහුගේ පවිටු අකුසල් දහම්හු සංසිඳුණාහු වෙති” යනාදී වශයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් මෙය වදාරන ලදී. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අනුත්තර වූ ආර්ය මාර්ගයෙන් පව් සංසිඳවූ සේක. එබැවින් උන්වහන්සේට ඇති මේ ‘ශ්‍රමණ’ යන නාමය යථාර්ථ ගුණයන්ගෙන් ලත් නාමයකි. ‘ඛලු’ යනු අසා දැනගත් අර්ථයෙහි යෙදෙන නිපාතයකි. ‘භෝ’ යනු බ්‍රාහ්මණ ජාතිකයන් අතර ප්‍රචලිත වූ ආමන්ත්‍රණ මාත්‍රයකි. “යමෙක් කෙලෙස් සහිත නම් හෙතෙම ‘භෝවාදී’ නම් වෙයි” යනුවෙන් ද වදාරන ලදී. ‘ගෝතම’ යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ගෝත්‍රය අනුව ප්‍රකාශ කරයි. එබැවින් ‘භවත් ගෝතම ශ්‍රමණයන් වහන්සේ’ යන්නෙහි ‘භවත් ගෝතම ගෝත්‍රික ශ්‍රමණයා වහන්සේ වැඩ වසන සේක’ යන අර්ථය දත යුතුය.

Sakyaputtoti idaṃ pana bhagavato uccākulaparidīpanaṃ. Sakyakulā pabbajitoti saddhāpabbajitabhāvaparidīpanaṃ. Kenaci pārijuññena anabhibhūto aparikkhīṇaṃyeva [Pg.220] taṃ kulaṃ pahāya saddhāya pabbajitoti vuttaṃ hoti. Tato paraṃ vuttatthameva. Taṃ kho panātiādi sāmaññaphale vuttameva. Sādhu kho panāti sundaraṃ kho pana. Atthāvahaṃ sukhāvahanti vuttaṃ hoti. Tathārūpānaṃ arahatanti yathārūpo so bhavaṃ gotamo, evarūpānaṃ yathābhūtaguṇādhigamena loke arahantoti laddhasaddhānaṃ arahataṃ. Dassanaṃ hotīti pasādasommāni akkhīni ummīletvā dassanamattampi sādhu hotīti, evaṃ ajjhāsayaṃ katvā.

‘ශාක්‍ය පුත්‍ර’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ උසස් කුලය පිළිබඳ හැඳින්වීමකි. ‘ශාක්‍ය කුලයෙන් පැවිදි වූ’ යනු ශ්‍රද්ධාවෙන් පැවිදි වූ බව හැඳින්වීමකි. කිසිදු පිරිහීමකට පත් නොවී, නොපිරිහුණු ඒ කුලය අතහැර ශ්‍රද්ධාවෙන් පැවිදි වූයේය යන්න මෙයින් කියවේ. ඉන්පසුව ඇති පදයන්හි අර්ථ පෙර කියන ලදී. ‘තං ඛෝ පන’ යනාදිය සාමඤ්ඤඵල සූත්‍රයෙහි විස්තර කර ඇත. ‘සාධු ඛෝ පන’ යනු යහපත්ය යන්නයි. වැඩදායක හා සුවදායක බව මෙයින් අදහස් කෙරේ. ‘තථාරූපී රහතන් වහන්සේලා’ යනු ඒ භවත් ගෝතමයන් වහන්සේ යම්බඳු ද, එවැනි වූ යථාර්ථ ගුණ ලැබීමෙන් ලොව රහතන් වහන්සේලා ලෙස පිළිගත් රහතන් වහන්සේලාය. ‘දැකීම’ යනු පහන් වූ සන්සුන් නෙත් විදහා දැකීම පමණක් ද යහපත් වන බව මෙහි අදහසයි.

Ambaṭṭhamāṇavakathā

අම්බට්ඨ මාණවක කථාව

256. Ajjhāyakoti idaṃ – ‘‘na dānime jhāyanti, na dānime jhāyantīti kho, vāseṭṭha, ajjhāyakā ajjhāyakā tveva tatiyaṃ akkharaṃ upanibbatta’’nti, evaṃ paṭhamakappikakāle jhānavirahitānaṃ brāhmaṇānaṃ garahavacanaṃ. Idāni pana taṃ ajjhāyatīti ajjhāyako. Mante parivattetīti iminā atthena pasaṃsāvacanaṃ katvā voharanti. Mante dhāretīti mantadharo.

256. ‘අජ්ඣායක’ (අධ්‍යාපක) යනු - “වාශිෂ්ඨයෙනි, දැන් මොවුහු ධ්‍යාන නොවඩති, දැන් මොවුහු ධ්‍යාන නොවඩති, එබැවින් ‘අජ්ඣායක’ යන තෙවන අකුර (නම) ඇති විය” යනුවෙන් ප්‍රථම කල්පයේදී ධ්‍යානයෙන් තොර වූ බ්‍රාහ්මණයන්ට කළ නිග්‍රහ වචනයකි. එහෙත් දැන් වේද ග්‍රන්ථ හදාරන බැවින් ‘අජ්ඣායක’ (අධ්‍යයනය කරන්නා) යැයි කියනු ලැබේ. මන්ත්‍ර පුනරුච්චාරණය කරන අර්ථයෙන් මෙය ප්‍රශංසා වචනයක් ලෙස ව්‍යවහාර කරති. මන්ත්‍ර ධාරණය කරගන්නා බැවින් ‘මන්ත්‍රධර’ නම් වේ.

Tiṇṇaṃ vedānanti iruvedayajuvedasāmavedānaṃ. Oṭṭhapahatakaraṇavasena pāraṃ gatoti pāragū. Saha nighaṇḍunā ca keṭubhena ca sanighaṇḍukeṭubhānaṃ. Nighaṇḍūti nighaṇḍurukkhādīnaṃ vevacanapakāsakaṃ satthaṃ. Keṭubhanti kiriyākappavikappo kavīnaṃ upakārāvahaṃ satthaṃ. Saha akkharappabhedena sākkharappabhedānaṃ. Akkharappabhedoti sikkhā ca nirutti ca. Itihāsapañcamānanti āthabbaṇavedaṃ catutthaṃ katvā itiha āsa, itiha āsāti īdisavacanapaṭisaṃyutto purāṇakathāsaṅkhāto itihāso pañcamo etesanti itihāsapañcamā, tesaṃ itihāsapañcamānaṃ vedānaṃ.

‘වේද තුන’ යනු ඉරු වේදය, යජු වේදය හා සාම වේදයයි. මුඛ පාඨ කිරීමෙන් පරතෙරට පත් වූ බැවින් ‘පාරගූ’ නම් වේ. නිඝණ්ඩු හා කේටුභ යන ග්‍රන්ථයන් සමග වූයේ ‘සනිඝණ්ඩුකේටුභ’ නම් වේ. ‘නිඝණ්ඩු’ යනු වෘක්ෂාදියට සමාන පද දක්වන ශාස්ත්‍රයයි. ‘කේටුභ’ යනු කවියන්ට උපකාරී වන ක්‍රියා කල්ප විකල්ප දක්වන ශාස්ත්‍රයයි. අක්ෂර ප්‍රභේද ශාස්ත්‍රය සමග වූයේ ‘සාක්ඛරප්පභේද’ නම් වේ. ‘අක්ෂර ප්‍රභේද’ යනු ශික්ෂා හා නිරුක්ති ශාස්ත්‍රයයි. ‘ඉතිහාසය පස්වැනි කොට ඇති’ යනු ආථර්වණ වේදය හතරවැනි කොට, “මෙසේ විය, මෙසේ විය” යන පුරාණ කථා ඇතුළත් ඉතිහාසය පස්වැන්න කොට ඇති වේදයන් තුනටය.

Padaṃ tadavasesañca byākaraṇaṃ adhīyati vedeti cāti padako veyyākaraṇo. Lokāyataṃ vuccati vitaṇḍavādasatthaṃ. Mahāpurisalakkhaṇanti mahāpurisānaṃ buddhādīnaṃ lakkhaṇadīpakaṃ dvādasasahassaganthapamāṇaṃ satthaṃ. Yattha soḷasasahassagāthāparimāṇā buddhamantā nāma ahesuṃ, yesaṃ vasena iminā lakkhaṇena samannāgatā buddhā nāma honti, iminā paccekabuddhā, iminā dve aggasāvakā, asīti mahāsāvakā[Pg.221], buddhamātā, buddhapitā, aggupaṭṭhāko, aggupaṭṭhāyikā, rājā cakkavattīti ayaṃ viseso paññāyati.

පද ශාස්ත්‍රය හා ඉතිරි ව්‍යාකරණ හදාරන හා දන්නා බැවින් ‘පදක’ හා ‘වෛය්‍යාකරණ’ නම් වේ. ‘ලෝකායත’ යනු විතණ්ඩවාද ශාස්ත්‍රයයි. ‘මහාපුරිස ලක්ඛණ’ යනු බුද්ධාදී මහා පුරුෂයන්ගේ ලක්ෂණ දක්වන ග්‍රන්ථ දොළොස්දහසක ප්‍රමාණයක් ඇති ශාස්ත්‍රයයි. එහි ගාථා දහසයදහසක ප්‍රමාණයක් වූ ‘බුද්ධ මන්ත්‍ර’ තිබුණි. ඒවායේ ආනුභාවයෙන් මෙම ලක්ෂණවලින් යුක්ත වූවෝ බුදුවරු වෙති, පසේබුදුවරු වෙති, අග්‍රශ්‍රාවක දෙනම වෙති, අසූ මහා ශ්‍රාවකයෝ වෙති, බුද්ධ මාතාව, බුද්ධ පියාණන්, අග්‍ර උපස්ථායක, අග්‍ර උපස්ථායිකාව සහ සක්විති රජු වෙති යන මේ විශේෂයෝ ප්‍රකට වෙති.

Anavayoti imesu lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anūno paripūrakārī, avayo na hotīti vuttaṃ hoti. Avayo nāma yo tāni atthato ca ganthato ca sandhāretuṃ na sakkoti. Anuññātapaṭiññātoti anuññāto ceva paṭiññāto ca. Ācariyenassa ‘‘yaṃ ahaṃ jānāmi, taṃ tvaṃ jānāsī’’tiādinā anuññāto. ‘‘Āma ācariyā’’ti attanā tassa paṭivacanadānapaṭiññāya paṭiññātoti attho. Katarasmiṃ adhikāre? Sake ācariyake tevijjake pāvacane. Esa kira brāhmaṇo cintesi ‘‘imasmiṃ loke ‘ahaṃ buddho, ahaṃ buddho’ti uggatassa nāmaṃ gahetvā bahū janā vicaranti. Tasmā na me anussavamatteneva upasaṅkamituṃ yuttaṃ. Ekaccañhi upasaṅkamantassa apakkamanampi garu hoti, anatthopi uppajjati. Yaṃnūnāhaṃ mama antevāsikaṃ pesetvā – ‘buddho vā, no vā’ti jānitvāva upasaṅkameyya’’nti, tasmā māṇavaṃ āmantetvā ayaṃ tātātiādimāha.

‘අනවය’ යනු ලෝකායත හා මහාපුරුෂ ලක්ෂණ ශාස්ත්‍රයන්හි අඩුවක් නැතිව සම්පූර්ණ කළ තැනැත්තාය, අඩුවක් ඇත්තෙකු නොවේ යන්නයි. ‘අවය’ යනු ඒවා අර්ථ වශයෙන් හෝ ග්‍රන්ථ වශයෙන් දරාගත නොහැකි තැනැත්තාය. ‘අනුඤ්ඤාතපටිඤ්ඤාත’ යනු ගුරුවරයා විසින් අනුමත කරන ලද සහ තමා විසින්ම පිළිගන්නා ලද යන්නයි. “මා යමක් දන්නේද, ඔබත් එය දන්නේය” යනාදී වශයෙන් ගුරුවරයා විසින් අනුමත කරන ලදී. “එසේය ගුරුතුමනි” යැයි තමා විසින්ම පිළිතුරු දීමෙන් පිළිගන්නා ලද්දේය යන අර්ථයයි. ඒ කුමන කරුණකදී ද? තමාගේ ගුරු පරම්පරාවෙන් පැමිණි ත්‍රිවේදය නම් වූ ඉගැන්වීම් කෙරෙහිය. මේ බ්‍රාහ්මණයා මෙසේ සිතුවේය: “ලෝකයෙහි ‘මම බුදුවරයෙක්මි, මම බුදුවරයෙක්මි’ යැයි ප්‍රසිද්ධ වූ නාමය ගෙන බොහෝ දෙනා හැසිරෙති. එබැවින් හුදෙක් අසා දැනගත් පමණින් එතුමන් වෙත පැමිණීම මට නුසුදුසුය. ඇතැම් විටෙක එබඳු අයෙකු වෙත ගොස් ආපසු ඒම පවා බරපතළ කරුණකි, අනර්ථයක් ද සිදුවිය හැකිය. එබැවින් මාගේ අතවැසියා යවා ‘එතුමා බුදු කෙනෙක් ද නැද්ද’ යන්න දැනගෙනම එහි යන්නෙම් නම් මැනවැයි” සිතා මාණවකයා කැඳවා “පුත මෙහි එන්න” යනාදිය පැවසීය.

257. Taṃ bhavantanti tassa bhoto gotamassa. Tathā santaṃ yevāti tathā satoyeva. Idhāpi hi itthambhūtākhyānatthavaseneva upayogavacanaṃ.

257. ‘තං භවන්තං’ යනු ඒ භවත් ගෝතමයන් වහන්සේටය. ‘තථා සන්තං යේව’ යනු ඒ ආකාරයෙන්ම පවතින බවය. මෙහිදී ද ‘මෙබඳු වූ’ යන අර්ථය හැඳින්වීමට ද්විතීයා විභක්තිය යොදා ඇත.

258. Yathā kathaṃ panāhaṃ, bho, tanti ettha kathaṃ panāhaṃ bho taṃ bhavantaṃ gotamaṃ jānissāmi, yathā sakkā so ñātuṃ, tathā me ācikkhāhīti attho. Yathāti vā nipātamattamevetaṃ. Kathanti ayaṃ ākārapucchā. Kenākārenāhaṃ taṃ bhavantaṃ gotamaṃ jānissāmīti attho. Evaṃ vutte kira naṃ upajjhāyo ‘‘kiṃ tvaṃ, tāta, pathaviyaṃ ṭhito, pathaviṃ na passāmīti viya; candimasūriyānaṃ obhāse ṭhito, candimasūriye na passāmīti viya vadasī’’tiādīni vatvā jānanākāraṃ dassento āgatāni kho, tātātiādimāha.

258. “පින්වත් ගුරුතුමනි, මම කෙසේ නම් ඒ භවත් ගෝතමයන් වහන්සේව දැනගන්නෙම්ද, යම් අයුරකින් උන්වහන්සේව හඳුනාගත හැකිද, ඒ අයුරු මට පවසන්න” යනු මෙහි අර්ථයයි. ‘යථා’ යනු නිපාත මාත්‍රයකි. ‘කථං’ යනු ආකාරය විමසීමකි. “මම කුමන ආකාරයකින් ඒ භවත් ගෝතමයන් වහන්සේව හඳුනාගන්නෙම්ද?” යනු අර්ථයයි. මෙසේ කී කල්හි ගුරුවරයා ඔහුට මෙසේ කීවේය: “පුත, ඔබ පොළොව මත සිටගෙන පොළොව නොපෙනේ යැයි කියන්නාක් මෙන්ද, හිරු සඳුන්ගේ ආලෝකයෙහි සිට හිරු සඳුන් නොපෙනේ යැයි කියන්නාක් මෙන්ද පවසන්නේ කුමක්ද?” යනාදී වශයෙන් පවසා හඳුනාගත හැකි ආකාරය දක්වමින් “පුත, (වේද ග්‍රන්ථවල) පැමිණ ඇත්තේය” යනාදිය පැවසීය.

Tattha mantesūti vedesu. Tathāgato kira uppajjissatīti paṭikacceva suddhāvāsā devā vedesu lakkhaṇāni pakkhipitvā buddhamantā nāmeteti brāhmaṇaveseneva vede vācenti. Tadanusārena mahesakkhā sattā tathāgataṃ jānissantīti. Tena pubbe vedesu mahāpurisalakkhaṇāni [Pg.222] āgacchanti. Parinibbute pana tathāgate anukkamena antaradhāyanti. Tenetarahi natthīti. Mahāpurisassāti paṇidhisamādānañāṇakaruṇādiguṇamahato purisassa. Dveyeva gatiyoti dveyeva niṭṭhā. Kāmañcāyaṃ gatisaddo ‘‘pañca kho imā, sāriputta, gatiyo’’tiādīsu (ma. ni. 1.153) bhavabhede vattati. ‘‘Gati migānaṃ pavana’’ntiādīsu (pari. 399) nivāsaṭṭhāne. ‘‘Evaṃ adhimattagatimanto’’tiādīsu paññāyaṃ. ‘‘Gatigata’’ntiādīsu visaṭabhāve. Idha pana niṭṭhāyaṃ vattatīti veditabbo.

එහි 'මන්තෙසු' යනු වේද ග්‍රන්ථයන්හිය. "තථාගතයන් වහන්සේ උපදින සේක" යන කරුණ නිමිත්තෙන්, බුදුරජාණන් වහන්සේ පහළ වීමට බොහෝ කලකට පෙර ම ශුද්ධාවාස බ්‍රහ්මලෝක වැසි බ්‍රහ්මයෝ වේද ග්‍රන්ථයන්හි මහාපුරුෂ ලක්ෂණ මන්ත්‍ර ඇතුළත් කොට, "මේවා බුද්ධ මන්ත්‍ර නම් වේ" යැයි බ්‍රාහ්මණ වේශයෙන් ම වේද ග්‍රන්ථයන් උගන්වති. "ඒ අනුව මහේශාක්‍ය සත්ත්වයෝ තථාගතයන් වහන්සේ හඳුනාගන්නාහ" යන අදහසින් ඔවුහු එසේ උගන්වති. එබැවින් පෙර කාලයේ වේද ග්‍රන්ථයන්හි මහාපුරුෂ ලක්ෂණ සඳහන් විය. තථාගතයන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ පසු ක්‍රමයෙන් ඒවා අතුරුදහන් වෙයි. එබැවින් දැන් ඒවා නැතැයි දත යුතුය. 'මහාපුරුෂස්ස' යනු ප්‍රණිධි, සමාදාන, ඥාන, කරුණා ආදී ගුණයන්ගෙන් ශ්‍රේෂ්ඨ වූ පුරුෂයාගේ යන්නයි. 'ද්වෙයෙව ගතීයො' යනු නිමාවන් දෙකක් (කෙළවර දෙකක්) ම යන්නයි. මෙම 'ගති' ශබ්දය 'පඤ්ච ඛො ඉමා, සාරිපුත්ත, ගතීයො' ආදී තැන්හි භව භේදයෙහි ද, 'ගති මිගානං පවනං' ආදී තැන්හි වාසස්ථානයෙහි ද, 'එවං අධිමත්තගතිමන්තො' ආදී තැන්හි ප්‍රඥාවෙහි ද, 'ගතගතං' ආදී තැන්හි පැතිරීම යන අර්ථයෙහි ද යෙදේ. මෙහි දී මෙය 'නිමාව' (අවසානය) යන අර්ථයෙහි යෙදෙන බව දත යුතුය.

Tattha kiñcāpi yehi lakkhaṇehi samannāgato rājā cakkavattī hoti, na teheva buddho hoti; jātisāmaññato pana tāniyeva tānīti vuccanti. Tena vuttaṃ – ‘‘yehi samannāgatassā’’ti. Sace agāraṃ ajjhāvasatīti yadi agāre vasati. Rājā hoti cakkavattīti catūhi acchariyadhammehi, saṅgahavatthūhi ca lokaṃ rañjanato rājā, cakkaratanaṃ vatteti, catūhi sampatticakkehi vattati, tehi ca paraṃ vatteti, parahitāya ca iriyāpathacakkānaṃ vatto etasmiṃ atthīti cakkavattī. Ettha ca rājāti sāmaññaṃ. Cakkavattīti visesaṃ. Dhammena caratīti dhammiko. Ñāyena samena vattatīti attho. Dhammena rajjaṃ labhitvā rājā jātoti dhammarājā. Parahitadhammakaraṇena vā dhammiko. Attahitadhammakaraṇena dhammarājā. Caturantāya issaroti cāturanto, catusamuddaantāya, catubbidhadīpavibhūsitāya pathaviyā issaroti attho. Ajjhattaṃ kopādipaccatthike bahiddhā ca sabbarājāno vijetīti vijitāvī. Janapadatthāvariyappattoti janapade dhuvabhāvaṃ thāvarabhāvaṃ patto, na sakkā kenaci cāletuṃ. Janapado vā tamhi thāvariyappatto anuyutto sakammanirato acalo asampavedhīti janapadatthāvariyappatto.

එහි යම් ලක්ෂණයන්ගෙන් යුක්ත වූ තැනැත්තා සක්විති රජු වේ ද, එම ලක්ෂණයන්ගෙන් ම යුක්ත වූ තැනැත්තා බුදුරජාණන් වහන්සේ නොවන නමුත්, (දෙදෙනාට ම ඇති ලක්ෂණවල) සමාන බව නිසා ඒවා ම ඒ ලක්ෂණ යැයි කියනු ලැබේ. එබැවින් "යම් ලක්ෂණයන්ගෙන් යුක්ත වූ" යැයි පොක්ඛරසාති බ්‍රාහ්මණයා විසින් පවසන ලදී. 'සචෙ අගාරං අජ්ඣාවසති' යනු ඉදින් ගිහිගෙයි වාසය කරයි නම් යන්නයි. 'රාජා හොති චක්කවත්තී' යනු ආශ්චර්යමත් කරුණු හතරකින් හා සතර සංග්‍රහ වස්තුවෙන් ලෝකයා සතුටු කරන බැවින් 'රාජා' නම් වේ. සක් රුවන පවත්වන බැවින් ද, සම්පත්ති චක්‍ර සතරකින් තමන් පවතින හා අන්‍යන් පවත්වන බැවින් ද, පරහිතය සඳහා ඉරියාපථ චක්‍රයන්ගේ පැවැත්ම මොහු තුළ ඇති බැවින් ද 'සක්විති' (චක්කවත්තී) නම් වේ. මෙහි 'රාජා' යනු පොදු නාමයකි, 'චක්කවත්තී' යනු විශේෂ නාමයකි. ධර්මානුකූලව හැසිරෙන බැවින් 'ධම්මික' නම් වේ. යුක්ති සහගතව හා සමානව පවතින බව මෙහි අර්ථයයි. ධර්මානුකූලව රාජ්‍යය ලබා රජ වූ බැවින් 'ධම්මරාජා' නම් වේ. නැතහොත් පරහිත ධර්මයන් ඉටු කරන බැවින් 'ධම්මික' ද, අත්තහිත ධර්මයන් ඉටු කරන බැවින් 'ධම්මරාජා' ද වේ. සාගර හතර කෙළවර කොට ඇති පෘථිවියට අධිපති බැවින් 'චාතුරන්ත' නම් වේ. සතර මහා සාගරයෙන් කෙළවර වූ, සතර වැදෑරුම් ද්වීපයන්ගෙන් සැරසුණු පෘථිවියට අධිපති බව අර්ථයයි. තමා තුළ පවතින ක්‍රෝධ ආදී සතුරන් ද පිටත සිටින සියලු රජුන් ද දිනූ බැවින් 'විජිතාවී' නම් වේ. 'ජනපදත්ථාවරියප්පත්තො' යනු ජනපදයෙහි ස්ථිර බවට හා නොසැලෙන බවට පැමිණි, කිසිවෙකුට සෙලවිය නොහැකි බවයි. නැතහොත් ඔහු යටතේ ඇති ජනපදය ස්ථාවරත්වයට පැමිණි, තම කටයුතුවල නිරත වූ, නොසැලෙන, කම්පා නොවන ජනපදයක් ඇති බැවින් 'ජනපදත්ථාවරියප්පත්තො' නම් වේ.

Seyyathidanti nipāto, tassa cetāni katamānīti attho. Cakkaratanantiādīsu cakkañca, taṃ ratijananaṭṭhena ratanañcāti cakkaratanaṃ. Esa nayo sabbattha. Imesu pana ratanesu ayaṃ cakkavattirājā cakkaratanena ajitaṃ jināti, hatthiassaratanehi vijite yathāsukhaṃ anucarati, pariṇāyakaratanena [Pg.223] vijitamanurakkhati, avasesehi upabhogasukhamanubhavati. Paṭhamena cassa ussāhasattiyogo, pacchimena mantasattiyogo, hatthiassagahapatiratanehi pabhusattiyogo suparipuṇṇo hoti, itthimaṇiratanehi tividhasattiyogaphalaṃ. So itthimaṇiratanehi bhogasukhamanubhavati, sesehi issariyasukhaṃ. Visesato cassa purimāni tīṇi adosakusalamūlajanitakammānubhāvena sampajjanti, majjhimāni alobhakusalamūlajanitakammānubhāvena, pacchimamekaṃ amohakusalamūlajanitakammānubhāvenāti veditabbaṃ. Ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana bojjhaṅgasaṃyutte ratanasuttassa upadesato gahetabbo.

'සෙය්‍යථිදං' යනු නිපාතයකි, "ඒවා කවරේ ද යත්" යනු එහි අර්ථයයි. 'චක්කරතනං' ආදී පදයන්හි සක් (චක්‍රය) ද වන, ප්‍රීතිය උපදවන අර්ථයෙන් රුවනක් (රතන) ද වන බැවින් 'සක්රුවන' (චක්කරතන) නම් වේ. සියලු රත්නයන්හි මෙම ක්‍රමය දත යුතුය. මෙම සප්ත රත්නයන් අතරින්, සක්විති රජු සක්රුවනින් නොදිනූ සතුරන් දිනයි, ඇත් රුවනින් හා අස් රුවනින් දිනූ රටවල රිසි සේ සැරිසරයි, සෙන්පති රුවනින් දිනූ රටවල් ආරක්ෂා කරයි, ඉතිරි රත්නයන්ගෙන් පරිභෝජන සුවය විඳියි. පළමු රත්නයෙන් (සක්රුවනින්) ඔහුට උත්සාහ ශක්තිය ද, අවසාන රත්නයෙන් (සෙන්පති රුවනින්) මන්ත්‍ර ශක්තිය (උපදේශන ශක්තිය) ද, ඇත්, අස් සහ ගෘහපති රත්නයන්ගෙන් ප්‍රභූ ශක්තිය ද මැනවින් සම්පූර්ණ වේ. ස්ත්‍රී හා මිණි රත්නයන්ගෙන් තෙවැදෑරුම් ශක්තීන්ගේ ඵලය ලැබේ. ඔහු ස්ත්‍රී හා මිණි රත්නයන්ගෙන් භෝග සුවය ද, ඉතිරි ඒවායින් ඓශ්චර්ය සුවය ද විඳියි. විශේෂයෙන් ඔහුගේ මුල් රත්න තුන අදෝෂ කුසල මූලයෙන් හටගත් කර්ම ආනුභාවයෙන් ද, මැද රත්න තුන අලෝභ කුසල මූලයෙන් ද, අවසාන රත්නය අමෝහ කුසල මූලයෙන් ද සිද්ධ වන බව දත යුතුය. මෙහි සංක්ෂේපය මෙයයි. විස්තරය බෝජ්ඣංග සංයුත්තයෙහි රතන සූත්‍ර නිර්දේශයෙන් ගත යුතුය.

Parosahassanti atirekasahassaṃ. Sūrāti abhīrukajātikā. Vīraṅgarūpāti devaputtasadisakāyā. Evaṃ tāva eke vaṇṇayanti. Ayaṃ panettha sabbhāvo. Vīrāti uttamasūrā vuccanti, vīrānaṃ aṅgaṃ vīraṅgaṃ, vīrakāraṇaṃ vīriyanti vuttaṃ hoti. Vīraṅgarūpaṃ etesanti vīraṅgarūpā, vīriyamayasarīrā viyāti vuttaṃ hoti. Parasenappamaddanāti sace paṭimukhaṃ tiṭṭheyya parasenā taṃ parimaddituṃ samatthāti adhippāyo. Dhammenāti ‘‘pāṇo na hantabbo’’tiādinā pañcasīladhammena. Arahaṃ hoti sammāsambuddho loke vivaṭṭacchadoti ettha rāgadosamohamānadiṭṭhiavijjāduccaritachadanehi sattahi paṭicchanne kilesandhakāre loke taṃ chadanaṃ vivaṭṭetvā samantato sañjātāloko hutvā ṭhitoti vivaṭṭacchado. Tattha paṭhamena padena pūjārahatā. Dutiyena tassā hetu, yasmā sammāsambuddhoti, tatiyena buddhattahetubhūtā vivaṭṭacchadatā vuttāti veditabbā. Atha vā vivaṭṭo ca vicchado cāti vivaṭṭacchado, vaṭṭarahito chadanarahito cāti vuttaṃ hoti. Tena arahaṃ vaṭṭābhāvena, sammāsambuddho chadanābhāvenāti evaṃ purimapadadvayasseva hetudvayaṃ vuttaṃ hoti, dutiyena vesārajjena cettha purimasiddhi, paṭhamena dutiyasiddhi, tatiyacatutthehi tatiyasiddhi hoti. Purimañca dhammacakkhuṃ, dutiyaṃ buddhacakkhuṃ, tatiyaṃ samantacakkhuṃ sādhetīti veditabbaṃ. Tvaṃ mantānaṃ paṭiggahetāti iminā’ssa mantesu sūrabhāvaṃ janeti.

'පරොසහස්සං' යනු දහසකට අධික යන්නයි. 'සූරා' යනු බිය නොවන ස්වභාව ඇති (එඩිතර) අයයි. 'වීරංගරූපා' යනු දෙව්පුතුන් වැනි ශරීර ඇති අයයි. ඇතැම්හු මෙසේ විස්තර කරති. මෙහි නියම අර්ථය මෙයයි: 'වීරා' යනු උත්තම වීරයන්ට කියනු ලැබේ, වීරයන්ගේ අංගය (හේතුව) වීරංගයයි, එනම් වීර්යය යන්නයි. එවැනි වීර්යවත් ශරීරයක් මොවුන්ට ඇති බැවින් 'වීරංගරූපා' නම් වෙති. වීර්යයෙන්ම තැනුණු ශරීර ඇත්තවුන් වැනි යන්න මෙහි අදහසයි. 'පරසෙනප්පමද්දනා' යනු ඉදිරියෙන් සතුරු සේනාවක් සිටියහොත් එය මර්දනය කිරීමට සමත් යන අදහසයි. 'ධම්මෙන' යනු "පණ ඇති සතුන් නොමැරිය යුතුය" යනාදී වූ පංචශීල ධර්මයෙනි. 'අරහං හොති සම්මා සම්බුද්ධො ලොකෙ විවටච්ඡදො' යන මෙහි, රාග, දෝෂ, මෝහ, මාන, දිට්ඨි, අවිජ්ජා හා දුශ්චරිත යන සප්තවිධ වැස්මෙන් වැසුණු කෙලෙස් අන්ධකාරයෙන් යුත් ලෝකයෙහි, ඒ වැස්ම ඉවත් කොට හාත්පස ආලෝකය පතුරුවා සිටින බැවින් 'විවටච්ඡද' (වැසුණු දේ විවෘත කළ තැනැත්තා) නම් වේ. එහි පළමු පදයෙන් (අරහං) පූජාවට සුදුසු බව ද, දෙවැනි පදයෙන් (සම්මා සම්බුද්ධො) ඊට හේතුව ද - එනම් මැනවින් තමන් වහන්සේ ම සියල්ල අවබෝධ කරගත් බැවින් - කියැවේ. තෙවැනි පදයෙන් බුද්ධත්වයට හේතු වූ වැස්ම ඉවත් කළ බව (විවටච්ඡද) කියැවේ. එසේත් නැත්නම් විවෘත වූ කෙලෙස් වෘත්ත හා විවෘත වූ වැස්ම ඇති බැවින් ද 'විවටච්ඡද' නම් වේ. වෘත්තයන්ගෙන් තොර බැවින් 'අරහං' ද, වැස්මෙන් තොර බැවින් 'සම්මා සම්බුද්ධො' ද යනුවෙන් පූර්ව පද දෙකට හේතු දෙකක් කියැවුණා වෙයි. දෙවැනි වෛශාරද්‍ය ඥානයෙන් මෙහි පළමු (අරහං) බවත්, පළමු වෛශාරද්‍ය ඥානයෙන් දෙවැනි (සම්මා සම්බුද්ධ) බවත්, තෙවැනි හා සිව්වැනි වෛශාරද්‍ය ඥානයෙන් තෙවැනි (විවටච්ඡද) බවත් සිද්ධ වේ. පළමු පදයෙන් ධර්ම චක්ෂුස ද, දෙවැන්නෙන් බුද්ධ චක්ෂුස ද, තෙවැන්නෙන් සමන්ත චක්ෂුස ද සිද්ධ වන බව දත යුතුය. "ඔබ මන්ත්‍ර පිළිගන්නා වෙහිය" යන්නෙන් එම අම්බට්ඨ මානවකයාගේ මන්ත්‍රයන්හි ඇති දක්ෂ බව හඟවයි.

259. Sopi [Pg.224] tāya ācariyakathāya lakkhaṇesu vigatasammoho ekobhāsajāte viya buddhamante sampassamāno evaṃ bhoti āha. Tassattho – ‘yathā, bho, tvaṃ vadasi, evaṃ karissāmī’ti. Vaḷavārathamāruyhāti vaḷavāyuttaṃ rathaṃ abhirūhitvā. Brāhmaṇo kira yena rathena sayaṃ vicarati, tameva rathaṃ datvā māṇavaṃ pesesi. Māṇavāpi pokkharasātisseva antevāsikā. So kira tesaṃ – ‘‘ambaṭṭhena saddhiṃ gacchathā’’ti saññaṃ adāsi.

259. ඔහු ද (අම්බට්ඨ) ඒ ආචාර්යවරයාගේ කතාවෙන් ලක්ෂණ කෙරෙහි සැක දුරු වූයේ, එකලු වූවාක් මෙන් බුද්ධ මන්ත්‍රයන් දකිමින්, "එසේය පින්වතුනි" (එවං භො) යැයි පැවසීය. එහි අර්ථය - "ස්වාමීනි, ඔබ පවසන ආකාරයට ම මම කරන්නෙමි" යන්නයි. 'වළවාරථමාරුය්හ' යනු වෙළඹුන් යෙදූ රථයකට නැගී යන්නයි. බ්‍රාහ්මණයා තමන් සැරිසරන රථයම දී මානවකයා පිටත් කළේය. ඒ මානවකයෝ ද පොක්ඛරසාතිගේ ම අතේවාසිකයෝ වෙති. ඔහු ඔවුන්ට "අම්බට්ඨ සමග යන්න" යැයි නියෝගයක් දුන්නේය.

Yāvatikā yānassa bhūmīti yattakaṃ sakkā hoti yānena gantuṃ, ayaṃ yānassa bhūmi nāma. Yānā paccorohitvāti ayānabhūmiṃ, dvārakoṭṭhakasamīpaṃ gantvā yānato paṭiorohitvā.

'යාවතිකා යානස්ස භූමි' යනු රියකින් යම් තාක් දුරක් යා හැකි ද, එය රථයට යා හැකි භූමිය නම් වේ. 'යානා පච්චොරොහිත්වා' යනු රියට යා නොහැකි භූමියට, එනම් ද්වාර කොට්ඨාසය (දොරටුව) අසලට ගොස් රියෙන් බැස යන්නයි.

Tena kho pana samayenāti yasmiṃ samaye ambaṭṭho ārāmaṃ pāvisi. Tasmiṃ pana samaye, ṭhitamajjhanhikasamaye. Kasmā pana tasmiṃ samaye caṅkamantīti? Paṇītabhojanapaccayassa thinamiddhassa vinodanatthaṃ, divāpadhānikā vā te. Tādisānañhi pacchābhattaṃ caṅkamitvā nhāyitvā sarīraṃ utuṃ gāhāpetvā nisajja samaṇadhammaṃ karontānaṃ cittaṃ ekaggaṃ hoti. Yena te bhikkhūti so kira – ‘‘kuhiṃ samaṇo gotamo’’ti pariveṇato pariveṇaṃ anāgantvā ‘‘pucchitvāva pavisissāmī’’ti vilokento araññahatthī viya mahācaṅkame caṅkamamāne paṃsukūlike bhikkhū disvā tesaṃ santikaṃ agamāsi. Taṃ sandhāya yena te bhikkhūtiādi vuttaṃ. Dassanāyāti daṭṭhuṃ, passitukāmā hutvāti attho.

‘ඒ අවස්ථාවෙහිදී’ යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ අම්බට්ඨ මාණවකයා ආරාමයට ඇතුළු වූ අවස්ථාවයි. ඒ අවස්ථාව වූයේ මධ්‍යහ්න කාලයයි. කුමන හේතුවක් නිසා ඒ අවස්ථාවේදී භික්ෂූන් වහන්සේලා සක්මන් කරන්නේද? ප්‍රණීත භෝජනය අනුභව කිරීමෙන් පසු ඇතිවන නිදිමත (ථීනමිද්ධය) දුරු කරනු පිණිස හෝ, ඔවුහු දවල් කාලයෙහි මහණදම් පුරන (දිවාපධානිය) භික්ෂූන් වහන්සේලා වූ බැවිනි. එවැනි මහණදම් පුරන භික්ෂූන් වහන්සේලා දවල් ආහාරයෙන් පසු සක්මන් කර, පසුව ස්නානය කොට, ශරීරයේ ඌෂ්ණය සමනය කරගෙන, හිඳගෙන මහණදම් පුරන විට සිත එකඟ වේ. ‘ඒ භික්ෂූන් වෙත ගියේය’ යන්නෙහි විස්තරය මෙසේය: ඒ අම්බට්ඨ මාණවකයා, ‘භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ කොහේද?’ යැයි එක පිරිවෙණකින් තවත් පිරිවෙණකට යමින් නොසොයා, ‘කවුරුන්ගෙන් හෝ විමසා පසුව ඇතුළු වන්නෙමි’ යි සිතා බලන කල්හි, වනයෙහි වසන හස්තිරාජයන් මෙන් විශාල සක්මන් මළුවල සක්මන් කරන පාංශුකූලික භික්ෂූන් වහන්සේලා දැක ඔවුන් වෙත ගියේය. ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ විසින් එය අරමුණු කරගෙන ‘යෙන තෙ භික්ඛූ’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘දස්සනාය’ යනු දැකීම පිණිස හෙවත් දැකීමට කැමැත්තෙන් යන්නයි.

260. Abhiññātakolaññoti pākaṭakulajo. Tadā kira jambudīpe ambaṭṭhakulaṃ nāma pākaṭakulamahosi. Abhiññātassāti rūpajātimantakulāpadesehi pākaṭassa. Agarūti abhāriko. Yo hi ambaṭṭhaṃ ñāpetuṃ na sakkuṇeyya, tassa tena saddhiṃ kathāsallāpo garu bhaveyya. Bhagavato pana tādisānaṃ māṇavānaṃ satenāpi sahassenāpi [Pg.225] pañhaṃ puṭṭhassa vissajjane dandhāyitattaṃ natthīti maññamānā – ‘‘agaru kho panā’’ti cintayiṃsu. Vihāroti gandhakuṭiṃ sandhāya āhaṃsu.

260. ‘අභිඥාතකෝලඤ්ඤෝ’ යනු ප්‍රකට කුලයක උපන් තැනැත්තාය. එකල දඹදිව අම්බට්ඨ කුලය නමින් ප්‍රසිද්ධ කුලයක් වූයේය. ‘අභිඥාතස්ස’ යනු රූපය, ජාතිය, මන්ත්‍ර සහ කුල ගෝත්‍ර ආදියෙන් ප්‍රකට වූ යන්නයි. ‘අගරු’ යනු බරක් නොවන හෙවත් අපහසු නොවන බවයි. යමෙකුට අම්බට්ඨ මාණවකයාට කරුණු වටහා දීමට නොහැකි වන්නේ නම්, ඔහු සමඟ කතාබස් කිරීම දුෂ්කර හෙවත් බරපතල කරුණක් වේ. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙවැනි මාණවකයන් සියයක් දහසක් ප්‍රශ්න ඇසූවත් ඒවාට පිළිතුරු දීමෙහි ලා කිසිදු පමාවක් හෝ අපහසුවක් නැතැයි සිතා භික්ෂූහු ‘එය බරක් නොවේ’ යැයි සිතූහ. ‘විහාරය’ යන්නෙන් මෙහි අදහස් කළේ ගඳකිළියයි.

Ataramānoti aturito, saṇikaṃ padappamāṇaṭṭhāne padaṃ nikkhipanto vattaṃ katvā susammaṭṭhaṃ muttādalasinduvārasantharasadisaṃ vālikaṃ avināsentoti attho. Āḷindanti pamukhaṃ. Ukkāsitvāti ukkāsitasaddaṃ katvā. Aggaḷanti dvārakavāṭaṃ. Ākoṭehīti agganakhehi saṇikaṃ kuñcikacchiddasamīpe ākoṭehīti vuttaṃ hoti. Dvāraṃ kira atiupari amanussā, atiheṭṭhā dīghajātikā koṭenti. Tathā anākoṭetvā majjhe chiddasamīpe koṭetabbanti idaṃ dvārākoṭanavattanti dīpentā vadanti.

‘අතරමානෝ’ යනු ඉක්මන් නොවී, සෙමින් පියවර තබමින්, වත් පිළිවෙත් පුරමින්, මනාව අතුගා දමන ලද මුතු වැලක් හෝ සිඳුවාර මල් ඇතිරූ කලෙක මෙන් වූ වැලි තලයට හානි නොවන පරිදි පියවර තබමින් යන්නයි. ‘ආළින්ද’ යනු දොරටුව ඉදිරිපිට ආලින්දයයි. ‘උක්කාසිත්වා’ යනු කැස්ස හඬක් නැංවීමයි. ‘අග්ගළං’ යනු දොර පියනයි. ‘ආකෝටේහි’ යනු නිය අගින් යතුරු හිල අසල සෙමින් තට්ටු කිරීමයි. අමනුෂ්‍යයෝ දොරේ ඉතා ඉහළට තට්ටු කරති, සර්පයන් වැනි සතුන් දොරේ ඉතා පහළට තට්ටු කරති. එසේ නොකොට දොර මැද යතුරු හිල අසල තට්ටු කළ යුතුය. දොරට තට්ටු කිරීමේ පිළිවෙත දක්වමින් මෙය පවසන ලදී.

261. Vivari bhagavā dvāranti na bhagavā uṭṭhāya dvāraṃ vivari. Vivariyatūti pana hatthaṃ pasāresi. Tato ‘‘bhagavā tumhehi anekāsu kappakoṭīsu dānaṃ dadamānehi na sahatthā dvāravivaraṇakammaṃ kata’’nti sayameva dvāraṃ vivaṭaṃ. Taṃ pana yasmā bhagavato manena vivaṭaṃ, tasmā vivari bhagavā dvāranti vattuṃ vaṭṭati.

261. ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දොර විවෘත කළ සේක’ යන්නෙන් අදහස් වන්නේ උන්වහන්සේ නැගී සිට දොර විවෘත කළ බව නොවේ. ‘විවෘත වේවා’ යන අදහසින් උන්වහන්සේ අත දිගු කළ සේක. එවිට, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් කල්ප කෝටි ගණනක් මුළුල්ලේ දන් පූජා කළ බැවින්, දොර පියන ස්වයංක්‍රීයවම විවෘත විය. එසේ වුවත්, එය භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සිතේ අධිෂ්ඨානය නිසා විවෘත වූ බැවින් ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දොර විවෘත කළ සේක’ යැයි පැවසීම සුදුසුය.

Bhagavatā saddhiṃ sammodiṃsūti yathā khamanīyādīni pucchanto bhagavā tehi, evaṃ tepi bhagavatā saddhiṃ samappavattamodā ahesuṃ. Sītodakaṃ viya uṇhodakena sammoditaṃ ekībhāvaṃ agamaṃsu. Yāya ca ‘‘kacci, bho gotama, khamanīyaṃ; kacci yāpanīyaṃ, kacci bhoto ca gotamassa sāvakānañca appābādhaṃ, appātaṅkaṃ, lahuṭṭhānaṃ, balaṃ, phāsuvihāro’’tiādikāya kathāya sammodiṃsu, taṃ pītipāmojjasaṅkhātasammodajananato sammodituṃ yuttabhāvato ca sammodanīyaṃ, atthabyañjanamadhuratāya sucirampi kālaṃ sāretuṃ nirantaraṃ pavattetuṃ arahabhāvato saritabbabhāvato ca sāraṇīyaṃ. Suyyamānasukhato sammodanīyaṃ, anussariyamānasukhato ca sāraṇīyaṃ. Tathā byañjanaparisuddhatāya sammodanīyaṃ, atthaparisuddhatāya sāraṇīyaṃ. Evaṃ anekehi pariyāyehi sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā pariyosāpetvā niṭṭhapetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu.

‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමඟ සතුටු වූහ’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සුවදුක් විමසූ විට ඔවුන්ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමඟ එක්ව සතුටු සාමීචියෙහි යෙදුණු බවයි. එය උණු දිය හා සිසිල් දිය එක්වී එකක් වන්නාක් මෙනි. ‘භවත් ගෝතමයන් වහන්ස, සැප සනීප කෙසේද? යැපීම පහසුද? ඔබවහන්සේට සහ ශ්‍රාවකයන්ට රෝගාබාධ අඩුද? ශරීරයට සැහැල්ලුද? බලය හා සැප විහරණය තිබේද?’ යනාදී වශයෙන් කළ කතාබහ පීති ප්‍රමෝදය උපදවන බැවින් හා සතුටු වීමට සුදුසු බැවින් ‘සම්මෝදනීය’ නම් වේ. අර්ථයෙන් හා ව්‍යංජනයෙන් මධුර බැවින් ද, දීර්ඝ කාලයක් නිරන්තරයෙන් සිහිපත් කිරීමට සුදුසු බැවින් ද එය ‘සාරණීය’ නම් වේ. ඇසීමට සැපදායී බැවින් සම්මෝදනීය වන අතර, සිහිපත් කරන විට සැපදායී බැවින් සාරණීය වේ. පිරිසිදු අක්ෂර හා පිරිසිදු අර්ථ ඇති බැවින්ද මේ නාමයන් යෙදේ. මෙසේ නන් අයුරින් සතුටු විය යුතු, සිහිපත් කළ යුතු කතා පවත්වා අවසන් කොට එකත්පස්ව වාඩි වූහ.

Ambaṭṭho [Pg.226] pana māṇavoti so kira bhagavato rūpasampattiyaṃ cittappasādamattampi akatvā ‘‘dasabalaṃ apasādessāmī’’ti udare baddhasāṭakaṃ muñcitvā kaṇṭhe olambetvā ekena hatthena dussakaṇṇaṃ gahetvā caṅkamaṃ abhirūhitvā kālena bāhuṃ, kālena udaraṃ, kālena piṭṭhiṃ dassento, kālena hatthavikāraṃ, kālena bhamukavikāraṃ karonto, ‘‘kacci te bho, gotama, dhātusamatā, kacci bhikkhāhārena na kilamatha, akilamathākāroyeva pana te paññāyati; thūlāni hi te aṅgapaccaṅgāni, pāsādikattha gatagataṭṭhāne. ‘te bahujanā rājapabbajitoti ca buddho’ti ca uppannabahumānā paṇītaṃ ojavantamāhāraṃ denti. Passatha, bho, gehaṃ, cittasālā viya, dibbapāsādo viya. Imaṃ mañcaṃ passatha, bimbohanaṃ passatha, kiṃ evarūpe ṭhāne vasantassa samaṇadhammaṃ kātuṃ dukkara’’nti evarūpaṃ uppaṇḍanakathaṃ anācārabhāvasāraṇīyaṃ katheti, tena vuttaṃ – ‘‘ambaṭṭho pana māṇavo caṅkamantopi nisinnena bhagavatā kiñci kiñci kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāreti, ṭhitopi nisinnena bhagavatā kiñci kiñci kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretī’’ti.

අම්බට්ඨ මාණවකයා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ රූප සම්පත්තිය දැක සිතෙහි පැහැදීමක් ඇති කර නොගෙන, ‘දසබලධාරීන් වහන්සේට අපහාස කරන්නෙමි’ යි සිතා, ඉණෙහි බැඳි සළුව ලිහා බෙල්ලේ එල්ලාගෙන, එක් අතකින් සළුවේ කොනක් අල්ලාගෙන, සක්මන් මළුවට නැගී, වරෙක බාහුව ද, වරෙක උදරය ද, වරෙක පිට ද පෙන්වමින්, අත්වලින් හා ඇහිබැමිවලින් විවිධ ඉරියව් දක්වමින්, ‘භවත් ගෝතමයන් වහන්ස, ඔබවහන්සේගේ ධාතු සමතුලිතද? පිණ්ඩපාත ආහාරයෙන් පීඩා නොවන්නේද? ඔබවහන්සේ ක්ලාන්ත නොවූ බවක්ම පෙනේ; ඔබවහන්සේගේ අඟපසඟ පිරී පවතී. රජෙකු මහණ වූවෙකැයි හෝ බුදුන් යැයි සිතා බොහෝ දෙනා පීඩිතව ප්‍රණීත ඕජා ඇති ආහාර දෙති. බලන්න මේ ගෙය, මෙය චිත්‍ර ශාලාවක් වැනිය, දිව්‍ය විමනක් වැනිය. මේ ඇඳ බලන්න, මේ කොට්ට බලන්න, මෙවැනි තැනක වසන්නෙකුට මහණදම් පුරන්නට ඇති අපහසුව කුමක්ද?’ යනුවෙන් නුසුදුසු අයුරින් සරදම් කතා පැවසීය. එබැවින් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ ‘අම්බට්ඨ මාණවකයා සක්මන් කරමින් හිඳගෙන සිටින භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමඟ පිළිසඳරෙහි යෙදුණේය’ යනාදී වශයෙන් වදාළහ.

262. Atha kho bhagavāti atha bhagavā – ‘‘ayaṃ māṇavo hatthaṃ pasāretvā bhavaggaṃ gahetukāmo viya, pādaṃ pasāretvā avīciṃ vicaritukāmo viya, mahāsamuddaṃ taritukāmo viya, sineruṃ ārohitukāmo viya ca aṭṭhāne vāyamati, handa, tena saddhiṃ mantemī’’ti ambaṭṭhaṃ māṇavaṃ etadavoca. Ācariyapācariyehīti ācariyehi ca tesaṃ ācariyehi ca.

262. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ - ‘මේ මාණවකයා අත දිගු කර භවග්‍රය අල්ලන්නට තැත් කරන්නෙකු මෙන් ද, පාදය දිගු කර අවීචියෙහි හැසිරෙන්නට තැත් කරන්නෙකු මෙන් ද, මහා සාගරය පිහිනා තරණය කරන්නට තැත් කරන්නෙකු මෙන් ද, මහා මේරු පර්වතයට නගින්නට තැත් කරන්නෙකු මෙන් ද කළ නොහැකි දෙයකට වෙහෙසෙයි, මම මොහු සමඟ කතාබස් කරන්නෙමි’ යි සිතා අම්බට්ඨ මාණවකයාට මෙසේ වදාළ සේක. ‘ආචරිය පාචරියේහි’ යනු තම ආචාර්යවරුන් සහ ඔවුන්ගේ ආචාර්යවරුන් සමඟ යන්නයි.

Paṭhamaibbhavādavaṇṇanā

පළමුවන ඉබ්භවාද වර්ණනාවයි.

263. Gacchanto vāti ettha kāmaṃ tīsu iriyāpathesu brāhmaṇo ācariyabrāhmaṇena saddhiṃ sallapitumarahati. Ayaṃ pana māṇavo mānathaddhatāya kathāsallāpaṃ karonto cattāropi iriyāpathe yojessāmīti ‘‘sayāno vā hi, bho gotama, sayānenā’’ti āha.

263. ‘ගච්ඡන්තෝ වා’ යන්නෙහි විවරණය මෙසේය: සාමාන්‍යයෙන් බ්‍රාහ්මණ ශිෂ්‍යයෙකු තම ආචාර්යවරයා සමඟ ඉරියව් තුනකින් (ගමන් කරමින්, සිටගෙන හෝ හිඳගෙන) කතාබස් කිරීමට සුදුසු වුවත්, මේ මාණවකයා මානයෙන් තද වූ බැවින් ඉරියව් හතරම යොදා ගනිමින් ‘භවත් ගෝතමයන් වහන්ස, සැතපී සිටින්නා සමඟ සැතපී සිටින්නා ද (කතා කරන්නේය)’ යනාදී වශයෙන් පැවසීය.

Tato [Pg.227] kira taṃ bhagavā – ‘‘ambaṭṭha, gacchantassa vā gacchantena, ṭhitassa vā ṭhitena, nisinnassa vā nisinnenācariyena saddhiṃ kathā nāma sabbācariyesu labbhati. Tvaṃ pana sayāno sayānenācariyena saddhiṃ kathesi, kiṃ te ācariyo gorūpaṃ, udāhu tva’’nti āha. So kujjhitvā – ‘‘ye ca kho te, bho gotama, muṇḍakā’’tiādimāha. Tattha muṇḍe muṇḍāti samaṇe ca samaṇāti vattuṃ vaṭṭeyya. Ayaṃ pana hīḷento muṇḍakā samaṇakāti āha. Ibbhāti gahapatikā. Kaṇhāti kaṇhā, kāḷakāti attho. Bandhupādāpaccāti ettha bandhūti brahmā adhippeto. Tañhi brāhmaṇā pitāmahoti voharanti. Pādānaṃ apaccā pādāpaccā, brahmuno piṭṭhipādato jātāti adhippāyo. Tassa kira ayaṃ laddhi – brāhmaṇā brahmuno mukhato nikkhantā, khattiyā urato, vessā nābhito, suddā jāṇuto, samaṇā piṭṭhipādatoti. Evaṃ kathento ca panesa kiñcāpi aniyametvā katheti. Atha kho bhagavantameva vadāmīti katheti.

එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක: “අම්බට්ඨ, යන්නා වූ ගුරුවරයෙකු සමඟ යන්නා වූ ශිෂ්‍යයෙකුගේ ද, සිටගෙන සිටින ගුරුවරයෙකු සමඟ සිටගෙන සිටින ශිෂ්‍යයෙකුගේ ද, වාඩි වී සිටින ගුරුවරයෙකු සමඟ වාඩි වී සිටින ශිෂ්‍යයෙකුගේ ද කතාබස් කිරීම සියලු ගුරුවරුන් අතර දක්නට ලැබෙන පොදු චාරිත්‍රයකි. එහෙත් ඔබ වැතිරී සිටින්නාක් මෙන් (නොසැලකිලිමත්ව) සිටිමින්, වාඩි වී සිටින ගුරුවරයෙකු සමඟ කතා කරයි. කිමෙක්ද, ඔබගේ ගුරුවරයා ගවයෙකු වැනිද? නැතහොත් ඔබ ගවයෙකු වැනිද?” එවිට ඔහු කිපී, “භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, මේ මුඩු මහණුන්...” යනාදිය පැවසීය. එහි හිස මුඩු කළ අය සඳහා 'මුණ්ඩ' යනුවෙන් ද, ශ්‍රමණයන් සඳහා 'සමණ' යනුවෙන් ද හැඳින්වීම සුදුසු වුවත්, මොහු නිග්‍රහ කරන අදහසින් 'මුණ්ඩකා' (මුඩු මහණා), 'සමණකා' (මහණා) යැයි පැවසීය. 'ඉබ්භා' යනු ගෘහපතියන්ය. 'කණ්හා' යනු කළු පැහැති හෙවත් කිලුටු යන අර්ථයයි. 'බන්ධුපාදාපච්චා' යන්නෙහි 'බන්ධු' යනු බ්‍රහ්මයාය. බ්‍රාහ්මණයෝ ඔහුට 'මහා පියා' (පීතාමහ) යැයි ව්‍යවහාර කරති. බ්‍රහ්මයාගේ පතුලෙන් උපන් නිසා 'පාදාපච්චා' නම් වේ. බ්‍රහ්මයාගේ පතුල් පිටුපසින් උපන් අය යන්න අම්බට්ඨගේ අදහසයි. මොහුගේ මතය මෙසේ විය: බ්‍රාහ්මණයෝ බ්‍රහ්මයාගේ මුඛයෙන් ද, ක්ෂත්‍රියයෝ ලය පෙදෙසින් ද, වෛශ්‍යයෝ නාභියෙන් ද, ශුද්‍රයෝ දණහිසෙන් ද, ශ්‍රමණයෝ පතුලෙන් ද උපන්හ යන්නයි. මෙසේ පවසන ඔහු විශේෂ පුද්ගලයෙකු නියම නොකර පොදුවේ පැවසුවද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේටම පවසන බව සිතෙහි තබාගෙන එසේ කතා කළේය.

Atha kho bhagavā – ‘‘ayaṃ ambaṭṭho āgatakālato paṭṭhāya mayā saddhiṃ kathayamāno mānameva nissāya kathesi, āsīvisaṃ gīvāyaṃ gaṇhanto viya, aggikkhandhaṃ āliṅganto viya, mattavāraṇaṃ soṇḍāya parāmasanto viya, attano pamāṇaṃ na jānāti. Handa naṃ jānāpessāmī’’ti cintetvā ‘‘atthikavato kho pana te, ambaṭṭhā’’tiādimāha. Tattha āgantvā kattabbakiccasaṅkhāto attho, etassa atthīti atthikaṃ, tassa māṇavassa cittaṃ. Atthikamassa atthīti atthikavā, tassa atthikavato tava idhāgamanaṃ ahosīti attho.

එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ සිතූ සේක: “මේ අම්බට්ඨ තෙමේ පැමිණි වේලාවේ සිට මා සමඟ කතා කරන්නේ මානය නිසාමය. හෙතෙම තද විස ඇති සර්පයෙකු බෙල්ලෙන් අල්ලන්නෙකු මෙන් ද, මහා ගිනි කඳක් වැළඳ ගන්නෙකු මෙන් ද, මත් වූ ඇතෙකුගේ හොඬවැල පිරිමදින්නෙකු මෙන් ද තම ප්‍රමාණය (තම වංශයේ සැබෑ තතු) නොදනියි. දැන් මම ඔහුට එය වටහා දෙන්නෙමි.” මෙසේ සිතා “අම්බට්ඨ, ඔබ මෙහි පැමිණි කරුණක් ඇත්තේය...” යනාදිය වදාළ සේක. එහි අර්ථය නම්, පැමිණ කළ යුතු කටයුත්තක් වේද, එය මේ මාණවකයාගේ සිතෙහි පවතී. එවැනි අරමුණක් ඇති බැවින් ඔහු 'අත්ථික' නම් වේ. එවැනි කටයුත්තක් ඇතිව ඔබගේ මෙහි පැමිණීම සිදු වූයේය යන්න අර්ථයයි.

Kho panāti nipātamattaṃ. Yāyeva kho panatthāyāti yeneva kho panatthena. Āgaccheyyāthāti mama vā aññesaṃ vā santikaṃ yadā kadāci āgaccheyyātha. Tameva atthanti idaṃ purisaliṅgavaseneva vuttaṃ. Manasi kareyyāthāti citte kareyyātha. Idaṃ vuttaṃ hoti – tvaṃ ācariyena attano karaṇīyena pesito, na amhākaṃ paribhavanatthāya, tasmā tameva kiccaṃ manasi karohīti. Evamassa aññesaṃ santikaṃ āgatānaṃ vattaṃ dassetvā mānaniggaṇhanatthaṃ ‘‘avusitavāyeva kho panā’’tiādimāha. Tassattho passatha bho ayaṃ ambaṭṭho māṇavo ācariyakule avusitavā [Pg.228] asikkhito appassutova samāno. Vusitamānīti ‘‘ahaṃ vusitavā sikkhito bahussuto’’ti attānaṃ maññati. Etassa hi evaṃ pharusavacanasamudācāre kāraṇaṃ kimaññatra avusitattāti ācariyakule asaṃvuddhā asikkhitā appassutāyeva hi evaṃ vadantīti.

'ඛෝ පන' යනු නිපාතයකි. 'යායේව ඛෝ පනත්ථාය' යනු යම් කරුණක් නිසාම යන අර්ථයයි. 'ආගච්ඡෙය්‍යාථ' යනු මා වෙත හෝ වෙනත් ගරු කළ යුතු අය වෙත කවදා හෝ පැමිණෙන්නේ නම් යන්නයි. 'තමේව අත්ථං' යන්න පුරුෂ ලිංග වශයෙන් වදාරන ලදී. 'මනසි කරෙය්‍යාථ' යනු සිතෙහි තබාගත යුතුය යන්නයි. මෙයින් අදහස් කරන්නේ: “ඔබ ඔබේ ගුරුවරයා විසින් යම් කටයුත්තක් සඳහා එවන ලද්දකි, අපට නිග්‍රහ කිරීමට නොවේ. එබැවින් ඒ කටයුත්ත කෙරෙහිම සිත යොමු කරන්න” යන්නයි. මෙසේ අන් අය වෙත පැමිණෙන සත්පුරුෂයන්ගේ වත්පිළිවෙත් පෙන්වා දී, ඔහුගේ මානය මර්දනය කරනු පිණිස “හික්මීමක් නැත්තා වූම...” යනාදිය වදාළ සේක. එහි අර්ථය නම්: “පින්වත්නි, බලන්න, මේ අම්බට්ඨ මාණවකයා ගුරු කුලයෙහි හික්මීමක් නොලත්, ශික්ෂණය නොවූ, අල්පශ්‍රැතයෙකු වුවද, 'මම හික්මුණු, ශික්ෂිත, බහුශ්‍රැත අයෙක්මි' යැයි තමා ගැන සිතා සිටියි.” මොහුගේ මෙවැනි පරුෂ වචන භාවිතයට හේතුව ගුරු කුලයෙහි නිසි ලෙස නොවැඩුණු බව මිස අන් කිසිවක් නොවේ. ගුරු කුලයෙහි නිසි හික්මීමක් නැති, අල්පශ්‍රැතයෝම මෙවැනි පරුෂ වචන පවසති.

264. Kupitoti kuddho. Anattamanoti asakamano, kiṃ pana bhagavā tassa kujjhanabhāvaṃ ñatvā evamāha udāhu añatvāti? Ñatvā āhāti. Kasmā ñatvā āhāti? Tassa mānanimmadanatthaṃ. Bhagavā hi aññāsi – ‘‘ayaṃ mayā evaṃ vutte kujjhitvā mama ñātake akkosissati. Athassāhaṃ yathā nāma kusalo bhisakko dosaṃ uggiletvā nīharati, evameva gottena gottaṃ, kulāpadesena kulāpadesaṃ, uṭṭhāpetvā bhavaggappamāṇena viya uṭṭhitaṃ mānaddhajaṃ mūle chetvā nipātessāmī’’ti. Khuṃsentoti ghaṭṭento. Vambhentoti hīḷento. Pāpito bhavissatīti caṇḍabhāvādidosaṃ pāpito bhavissati.

264. 'කුපිතෝ' යනු කෝප වූ යන අර්ථයයි. 'අනත්තමනෝ' යනු සතුටු සිතක් නැති (කලකිරුණු) යන අර්ථයයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහු කෝප වන බව දැන දැනම මෙසේ වදාළ සේක. ඒ ඔහුගේ මානය දුරු කිරීම පිණිසයි. “මම මෙසේ කී විට ඔහු කෝප වී මාගේ ඥාතීන්ට ආක්‍රෝශ කරනු ඇත. එවිට දක්ෂ වෛද්‍යවරයෙකු ශරීරගත දෝෂයන් වමනය කරවා බැහැර කරන්නාක් මෙන්, මම ද ඔහුගේ පරම්පරා විස්තරය හා කුල විස්තරය මතු කර පෙන්වා, භවග්‍රය දක්වා එසවී ඇති ඔහුගේ මාන ධජය මුලින්ම කපා බිම හෙළන්නෙමි” යයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සිතූ සේක. 'ඛුංසෙන්තෝ' යනු ගැටෙන අදහසින් කතා කිරීමයි. 'වම්භෙන්තෝ' යනු නිග්‍රහ කිරීමයි. 'පාපිතෝ භවිස්සති' යනු චණ්ඩ බව ආදී දෝෂයන්ට පත් වනු ඇත යන්නයි.

Caṇḍāti mānanissitakodhayuttā. Pharusāti kharā. Lahusāti lahukā. Appakeneva tussanti vā dussanti vā udakapiṭṭhe alābukaṭāhaṃ viya appakeneva uplavanti. Bhassāti bahubhāṇino. Sakyānaṃ mukhe vivaṭe aññassa vacanokāso natthīti adhippāyeneva vadati. Samānāti idaṃ santāti purimapadassa vevacanaṃ. Na sakkarontīti na brāhmaṇānaṃ sundarenākārena karonti. Na garuṃ karontīti brāhmaṇesu gāravaṃ na karonti. Na mānentīti na manena piyāyanti. Na pūjentīti mālādīhi nesaṃ pūjaṃ na karonti. Na apacāyantīti abhivādanādīhi nesaṃ apacitikammaṃ nīcavuttiṃ na dassenti tayidanti taṃ idaṃ. Yadime sakyāti yaṃ ime sakyā na brāhmaṇe sakkaronti…pe… na apacāyanti, taṃ tesaṃ asakkārakaraṇādi sabbaṃ na yuttaṃ, nānulomanti attho.

'චණ්ඩා' යනු මානය නිසා උපන් ක්‍රෝධයෙන් යුක්ත වූවෝය. 'ඵරුසා' යනු රළු වචන ඇත්තෝය. 'ලහුසා' යනු සැහැල්ලු හෙවත් ඉක්මනින් වෙනස් වන සුළු අයයි. දිය මතුපිට ඇති ලබු කැබැල්ලක් මෙන් ඉතා සුළු කරුණකින් පවා ඔවුන් සතුටු වීමට හෝ අමනාප වීමට ඉඩ ඇත. 'භස්සා' යනු බොහෝ කතා කරන බවයි. ශාක්‍යයන් කතා කරන්නට පටන් ගත් විට අන් අයට කතා කිරීමට ඉඩක් නැත යන අදහසින් අම්බට්ඨ මෙසේ පවසයි. 'සමානා' යනු 'සන්තා' යන කලින් පදයට සමාන පදයකි. 'න සක්කරොන්ති' යනු බ්‍රාහ්මණයන්ට යහපත් ලෙස සංග්‍රහ නොකරන බවයි. 'න ගරුං කරොන්ති' යනු ගෞරව නොකරන බවයි. 'න මානෙන්ති' යනු සිතින් ඇලුම් නොකරන බවයි. 'න පූජෙන්ති' යනු මල් ආදියෙන් පූජා නොකරන බවයි. 'න අපචායන්ති' යනු වැඳීම ආදී ගරුකිරීම් හෝ යටහත් පැවැත්මක් නොපෙන්වන බවයි. 'තයිදං' යනු 'තං ඉදං' යන්නයි. ශාක්‍යයන් බ්‍රාහ්මණයන්ට සත්කාර නොකිරීම ආදී ඒ සියල්ල ඔවුන්ගේ කුලයට නොගැලපෙන, අනුචිත ක්‍රියාවන්ය යනු අර්ථයයි. පළමු ඉබ්භවාද වර්ණනාවයි.

Dutiyaibbhavādavaṇṇanā

දෙවන ඉබ්භවාද වර්ණනාවයි.

265. Aparaddhunti aparajjhiṃsu. Ekamidāhanti ettha idanti nipātamattaṃ. Ekaṃ ahanti attho. Sandhāgāranti rajjaanusāsanasālā. Sakyāti abhisittarājāno[Pg.229]. Sakyakumārāti anabhisittā. Uccesūti yathānurūpesu pallaṅkapīṭhakavettāsanaphalakacittattharaṇādibhedesu. Sañjagghantāti uppaṇḍanavasena mahāhasitaṃ hasantā. Saṃkīḷantāti hasitamatta karaṇaaṅgulisaṅghaṭṭanapāṇippahāradānādīni karontā. Mamaññeva maññeti evamahaṃ maññāmi, mamaññeva anuhasanti, na aññanti.

265. 'අපරද්ධුං' යනු වරදක් කළාහුද යන අර්ථයයි. 'එකමිදාහං' යන්නෙහි 'ඉදං' යනු නිපාතයකි. 'සන්ථාගාරං' යනු රාජ්‍ය අනුශාසනා කරන ශාලාවයි. 'සක්‍යා' යනු අභිෂේක ලත් රජවරුන්ය. 'සක්‍යකុមාරා' යනු අභිෂේක නොලත් කුමාරවරුන්ය. 'උච්චේසු' යනු තමන්ට ගැලපෙන උසස් අසුන්, පීඨිකා ආදියෙහි යන්නයි. 'සඤ්ජග්ඝන්තා' යනු සරදම් කරමින් මහා හඬින් සිනාසීමයි. 'සංකීළන්තා' යනු සිනාසීම, ඇඟිලි ගැසීම, අත් පොළොසන් දීම ආදිය කරමින් කෙළි සෙල්ලම් කිරීමයි. 'මමඤ්ඤේව මඤ්ඤේ' යනු ඔවුන් සිනාසෙන්නේ මටමය, වෙනකෙකුට නොවේ යැයි මම සිතමි යන්නයි.

Kasmā pana te evamakaṃsūti? Te kira ambaṭṭhassa kulavaṃsaṃ jānanti. Ayañca tasmiṃ samaye yāva pādantā olambetvā nivatthasāṭakassa ekena hatthena dussakaṇṇaṃ gahetvā khandhaṭṭhikaṃ nāmetvā mānamadena matto viya āgacchati. Tato – ‘‘passatha bho amhākaṃ dāsassa kaṇhāyanagottassa ambaṭṭhassa āgamanakāraṇa’’nti vadantā evamakaṃsu. Sopi attano kulavaṃsaṃ jānāti. Tasmā ‘‘mamaññeva maññe’’ti takkayittha.

ඔවුන් එසේ කළේ මන්ද? ඒ ශාක්‍යයන් අම්බට්ඨගේ කුල පරම්පරාව දැන සිටි බැවිනි. තවද ඒ අවස්ථාවේ අම්බට්ඨ ද තම වස්ත්‍රයේ කෙළවරක් අතින් අල්ලාගෙන, උරහිස ඔසවාගෙන, මානයෙන් මත් වූවෙකු මෙන් පැමිණියේය. එවිට, “බලන්න, අපේ දාසයෙකු වූ කණ්හායන ගෝත්‍රික අම්බට්ඨ පැමිණෙන ආකාරය” යැයි පවසමින් ඔවුහු එසේ මහ හඬින් සිනාසුණහ. ඔහු ද තම සැබෑ කුල පරම්පරාව දැන සිටි බැවින් “ඔවුන් සිනාසෙන්නේ මටම යැයි” ඔහුට සිතුණි.

Āsanenāti ‘‘idamāsanaṃ, ettha nisīdāhī’’ti evaṃ āsanena nimantanaṃ nāma hoti, tathā na koci akāsi.

'ආසනේන' යනු “මේ අසුනයි, මෙහි වාඩිවෙන්න” යැයි අසුනකින් ආරාධනා කිරීමයි. එහිදී කිසිවෙක් ඔහුට එවැනි ආරාධනයක් නොකළහ.

Tatiyaibbhavādavaṇṇanā

තුන්වන ඉබ්භවාද වර්ණනාවයි.

266. Laṭukikāti khettaleḍḍūnaṃ antarenivāsinī khuddakasakuṇikā. Kulāvaketi nivāsanaṭṭhāne. Kāmalāpinīti yadicchakabhāṇinī, yaṃ yaṃ icchati taṃ taṃ lapati, na taṃ koci haṃso vā koñco vā moro vā āgantvā ‘‘kiṃ tvaṃ lapasī’ti nisedheti. Abhisajjitunti kodhavasena laggituṃ.

266. "ලටුකිකා" යනු කුඹුරුවල පස් කැට අතර වාසය කරන කුඩා පක්ෂියෙකි. "කුලාවකේ" යනු වාසය කරන ස්ථානයෙහි ය. "කාමලාපිනී" යනු තමන් කැමති දෙයක් පවසන්නිය යන්නයි; ඇය තමන් කතා කිරීමට කැමති ඕනෑම දෙයක් පවසයි. කිසිදු හංසයෙකු හෝ කොක්කෙකු හෝ මොණරෙකු හෝ පැමිණ "ඇයි ඔබ මෙසේ කතා කරන්නේ?" කියා ඇයව වළක්වන්නේ නැත. "අභිසජ්ජිතුං" යනු ක්‍රෝධය නිසා ඇලීම (බැඳීම) යන්නයි.

Evaṃ vutte māṇavo – ‘‘ayaṃ samaṇo gotamo attano ñātake laṭukikasadise katvā amhe haṃsakoñcamorasadise karoti, nimmāno dāni jāto’’ti maññamāno uttari cattāro vaṇṇe dasseti.

මෙසේ වදාළ කල්හි අම්බට්ඨ මාණවකයා - "මේ ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ ස්වකීය ඥාතීන් වටු කුරුල්ලන්ට සමාන කර, අපව හංසයන්ට, කොක්කුන්ට හා මොණරුන්ට සමාන කරති; දැන් මම මානයෙන් තොර වූයෙමි" යි සිතමින් ඉදිරියට වර්ණ සතර (කුල සතර) පිළිබඳව දක්වයි.

Dāsiputtavādavaṇṇanā

දාසීපුත්‍රවාද වර්ණනාව (දාසී පුත්‍රයෙකු යැයි කීමේ විස්තරය).

267. Nimmādetīti nimmadeti nimmāne karoti. Yaṃnūnāhanti yadi panāhaṃ. ‘‘Kaṇhāyanohamasmi, bho gotamā’’ti idaṃ kira vacanaṃ ambaṭṭho tikkhattuṃ [Pg.230] mahāsaddena avoca. Kasmā avoca? Kiṃ asuddhabhāvaṃ na jānātīti? Āma jānāti. Jānantopi bhavapaṭicchannametaṃ kāraṇaṃ, taṃ anena na diṭṭhaṃ. Apassanto mahāsamaṇo kiṃ vakkhatīti maññamāno mānathaddhatāya avoca. Mātāpettikanti mātāpitūnaṃ santakaṃ. Nāmagottanti paṇṇattivasena nāmaṃ, paveṇīvasena gottaṃ. Anussaratoti anussarantassa kulakoṭiṃ sodhentassa. Ayyaputtāti sāmino puttā. Dāsiputtoti gharadāsiyāva putto. Tasmā yathā dāsena sāmino upasaṅkamitabbā, evaṃ anupasaṅkamantaṃ taṃ disvā sakyā anujagghiṃsūti dasseti.

267. "නිම්මාදේති" යනු මදය (මානය) දුරු කරයි, මානය නැති කරයි යන්නයි. "යන්නූනාහං" යනු "ඉදින් මම" යන්නයි. "භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, මම කණ්හායන වෙමි" යන මේ වචනය අම්බට්ඨයා තෙවරක් ම මහා හඬින් පැවසූ බව කියැවේ. ඔහු එසේ පැවසුවේ ඇයි? ඔහු තම කුලයේ අපිරිසිදු බව (අශුද්ධ බව) නොදැන සිටියේ ද? එසේය, ඔහු එය දැන සිටියේය. දැන සිටියද, මේ කාරණය වැසී පවතින්නක් බැවින් එය මොහු (බුදුන් වහන්සේ) නොදුටු බවත්, නොදක්නා වූ මහා ශ්‍රමණයන් වහන්සේ කුමක් පවසන්නදැයි සිතා මානයෙන් දැඩි වී එසේ පැවසීය. "මාතාපෙත්තිකං" යනු මවුපියන් සතු වූ දෙයයි. "නාමගොත්තං" යනු සම්මුතියෙන් ලැබෙන නාමය හා පරම්පරාගතව එන ගෝත්‍රයයි. "අනුස්සරතො" යනු කුලයේ ආරම්භය සොයමින් සිහිපත් කරන්නාට යන්නයි. "අය්‍යපුත්තා" යනු ස්වාමියාගේ පුත්‍රයෝ ය. "දාසිපුත්තො" යනු ගෘහ දාසියකගේම පුත්‍රයා ය. එම නිසා, දාසයෙකු විසින් ස්වාමිවරුන් වෙත යා යුතු ආකාරයට නොපැමිණි ඔබව දැක ශාක්‍යයෝ සමච්චල් කළහයි දක්වයි.

Ito paraṃ tassa dāsabhāvaṃ sakyānañca sāmibhāvaṃ pakāsetvā attano ca ambaṭṭhassa ca kulavaṃsaṃ āharanto sakyā kho panātiādimāha. Tattha dahantīti ṭhapenti, okkāko no pubbapurisoti, evaṃ karontīti attho. Tassa kira rañño kathanakāle ukkā viya mukhato pabhā niccharati, tasmā taṃ ‘‘okkāko’’ti sañjāniṃsūti. Pabbājesīti nīhari.

මෙයින් පසුව ඔහුගේ දාස භාවයත්, ශාක්‍යයන්ගේ ස්වාමි භාවයත් ප්‍රකාශ කොට, තමන් වහන්සේගේ හා අම්බට්ඨගේ කුල වංශය දක්වමින් "සක්‍යා ඛො පන" යනාදිය වදාළ සේක. එහි "දහන්ති" යනු තබති (පනවති) යන්නයි. "ඔක්කාක රජු අපගේ පූර්ව පුරුෂයාය" යනු මෙහි අර්ථයයි. ඒ රජු කතා කරන කල්හි මුවින් විලක්කුවක ආලෝකය වැනි ප්‍රභාවක් නික්මෙන බව කියැවේ; එබැවින් ඔහු "ඔක්කාක" යැයි හඳුනාගත්හ. "පබ්බාජේසි" යනු නෙරපා දැමුවේය යන්නයි.

Idāni te nāmavasena dassento – ‘‘okkāmukha’’ntiādimāha. Tatrāyaṃ anupubbī kathā – paṭhamakappikānaṃ kira rañño mahāsammatassa rojo nāma putto ahosi. Rojassa vararojo, vararojassa kalyāṇo, kalyāṇassa varakalyāṇo, varakalyāṇassa mandhātā, mandhātussa varamandhātā, varamandhātussa uposatho, uposathassa varo, varassa upavaro, upavarassa maghadevo, maghadevassa paramparāya caturāsītikhattiyasahassāni ahesuṃ. Tesaṃ pacchato tayo okkākavaṃsā ahesuṃ. Tesu tatiyaokkākassa pañca mahesiyo ahesuṃ – hatthā, cittā, jantu, jālinī, visākhāti. Ekekissā pañcapañcaitthisataparivārā. Sabbajeṭṭhāya cattāro puttā – okkāmukho, karakaṇḍu, hatthiniko, sinisūroti. Pañca dhītaro – piyā, suppiyā, ānandā, vijitā, vijitasenāti. Iti sā nava putte vijāyitvā kālamakāsi.

දැන් ඔවුන්ගේ නම් වශයෙන් දක්වමින් "ඔක්කාමුඛං" යනාදිය වදාළ සේක. එහි මේ අනුපිළිවෙල කතාවයි - ප්‍රථම කල්පිකයන්ගේ මහාසම්මත රජුට "රෝජ" නම් පුත්‍රයෙක් විය. රෝජගේ පුත්‍රයා වරරෝජ ද, වරරෝජගේ පුත්‍රයා කල්‍යාණ ද, කල්‍යාණගේ පුත්‍රයා වරකල්‍යාණ ද, වරකල්‍යාණගේ පුත්‍රයා මන්ධාතු ද, මන්ධාතුගේ පුත්‍රයා වරමන්ධාතු ද, වරමන්ධාතුගේ පුත්‍රයා උපෝසථ ද, උපෝසථගේ පුත්‍රයා වර ද, වරගේ පුත්‍රයා උපවර ද, උපවරගේ පුත්‍රයා මඝදේව ද වූහ. මඝදේව රජුගේ පරම්පරාවෙන් රජවරු අසූ හාරදහසක් (84,000) වූහ. ඔවුන්ට පසුව ඔක්කාක වංශ තුනක් විය. ඔවුන් අතරින් තුන්වන ඔක්කාක රජුට හත්ථා, චිත්තා, ජන්තු, ජාලිනී, විසාඛා යනුවෙන් අගමෙහෙසියෝ පස් දෙනෙක් වූහ. එක එක්කෙනාට පන්සිය බැගින් පරිවාර ස්ත්‍රීහු වූහ. ඒ සියල්ලන්ටම වැඩිමහල් අගමෙහෙසියට ඔක්කාමුඛ, කරකණ්ඩූ, හත්ථිනික, සිනිසූර යන පුත්‍රයන් සතර දෙනෙක් ද, පියා, සුප්පියා, ආනන්දා, විජිතා, විජිතසේනා යන දූවරු පස් දෙනෙක් ද වූහ. මෙසේ ඇය දරුවන් නව දෙනෙකු ප්‍රසූත කොට කාලක්‍රියා කළාය.

Atha rājā aññaṃ dahariṃ abhirūpaṃ rājadhītaraṃ ānetvā aggamahesiṭṭhāne ṭhapesi. Sā jantuṃ nāma puttaṃ vijāyi. Atha naṃ pañcamadivase alaṅkaritvā [Pg.231] rañño dassesi. Rājā tuṭṭho tassā varaṃ adāsi. Sā ñātakehi saddhiṃ mantetvā puttassa rajjaṃ yāci. Rājā – ‘‘nassa, vasali, mama puttānaṃ antarāyaṃ icchasī’’ti tajjesi. Sā punappunaṃ raho rājānaṃ paritosetvā – ‘‘mahārāja, musāvādo nāma na vaṭṭatī’’tiādīni vatvā yācatiyeva. Atha rājā putte āmantesi – ‘‘ahaṃ tātā, tumhākaṃ kaniṭṭhaṃ jantukumāraṃ disvā tassa mātuyā sahasā varaṃ adāsiṃ, sā puttassa rajjaṃ pariṇāmetuṃ icchati. Tumhe ṭhapetvā maṅgalahatthiṃ maṅgalaassaṃ maṅgalarathañca yattake icchatha, tattake hatthiassarathe gahetvā gacchatha. Mamaccayena āgantvā rajjaṃ kareyyāthā’’ti, aṭṭhahi amaccehi saddhiṃ uyyojesi.

ඉක්බිති රජු වෙනත් තරුණ රූමත් රාජකුමාරියක කැඳවාගෙන විත් අගමෙහෙසි තනතුරෙහි තැබීය. ඇය "ජන්තු" නම් පුත්‍රයෙකු ප්‍රසූත කළාය. පසුව පස්වන දිනයේදී ඔහුව සරසා රජුට දැක්වීය. රජු සතුටු වී ඇයට වරයක් දුන්නේය. ඇය තම නෑයන් සමඟ සාකච්ඡා කොට තම පුත්‍රයාට රාජ්‍යය ඉල්ලා සිටියාය. රජු - "නසිනු, වසලිය, තී මගේ (වැඩිමහල්) පුත්‍රයන්ට අන්තරාය කරනු කැමති වන්නීය" යි තර්ජනය කළේය. ඇය නැවත නැවතත් රහසින් රජු සතුටු කරමින් "මහරජාණෙනි, මුසාවාදය සුදුසු නොවේ" යනාදිය පවසමින් ඉල්ලා සිටියාය. ඉක්බිති රජු පුත්‍රයන් කැඳවා - "දරුවනි, මම ඔබගේ බාල සහෝදර ජන්තු කුමාරයා දැක ඔහුගේ මවට හදිසියේ වරයක් දුන්නෙමි, ඇය තම පුත්‍රයාට රාජ්‍යය පවරා දීමට කැමති වෙයි. ඔබලා මංගල හස්තියා, මංගල අශ්වයා හා මංගල රථය හැර, කැමති පමණ අලි ඇතුන්, අශ්වයන් හා රථ රැගෙන යන්න. මාගේ ඇවෑමෙන් නැවත පැමිණ රාජ්‍යය කරන්න" යැයි පවසා ඇමතිවරු අට දෙනෙකු සමඟ ඔවුන් පිටත් කර හැරියේය.

Te nānappakāraṃ roditvā kanditvā – ‘‘tāta, amhākaṃ dosaṃ khamathā’’ti rājānañceva rājorodhe ca khamāpetvā, ‘‘mayampi bhātūhi saddhiṃ gacchāmā’’ti rājānaṃ āpucchitvā nagarā nikkhantā bhaginiyo ādāya caturaṅginiyā senāya parivutā nagarā nikkhamiṃsu. ‘‘Kumārā pituaccayena āgantvā rajjaṃ kāressanti, gacchāma ne upaṭṭhahāmā’’ti cintetvā bahū manussā anubandhiṃsu. Paṭhamadivase yojanamattā senā ahosi, dutiye dviyojanamattā, tatiye tiyojanamattā. Kumārā mantayiṃsu – ‘‘mahā balakāyo, sace mayaṃ kañci sāmantarājānaṃ madditvā janapadaṃ gaṇheyyāma, sopi no nappasaheyya. Kiṃ paresaṃ pīḷāya katāya, mahā ayaṃ jambudīpo, araññe nagaraṃ māpessāmā’’ti himavantābhimukhā gantvā nagaravatthuṃ pariyesiṃsu.

ඔවුහු නොයෙක් ආකාරයෙන් හඬා වැලපී - "පියාණෙනි, අපගේ වරදට සමාව දෙනු මැනව" යි රජුගෙන් හා රජ පිරිසගෙන් සමාව ගෙන, "අපි ද සහෝදරයන් සමඟ යමු" යි රජුගෙන් අවසර ගෙන නගරයෙන් නික්මුණු සහෝදරියන් ද කැඳවාගෙන, සිව් රඟ සේනාව පිරිවරා නගරයෙන් නික්මුණහ. "කුමාරවරු පියාගේ ඇවෑමෙන් පැමිණ රාජ්‍යය කරනු ඇත, අපි ගොස් ඔවුන්ට උපස්ථාන කරමු" යි සිතා බොහෝ මිනිස්සු ඔවුන් පසුපස ගියහ. පළමු දිනයේ යොදුනක් පමණ සේනාවක් ද, දෙවන දිනයේ යොදුන් දෙකක් ද, තෙවන දිනයේ යොදුන් තුනක් ද පමණ සේනාවක් විය. කුමාරවරු මෙසේ සාකච්ඡා කළහ - "මහා සේනාවක් ඇත, ඉදින් අපි අසල සිටින කිසියම් රජෙකු මර්ධනය කොට ජනපදයක් ගන්නේ නම්, ඔහුට අපව යටපත් කළ නොහැක. (නමුත්) අනුන් පෙළීමෙන් ඇති පලය කුමක්ද? මේ ජම්බුද්වීපය විශාලය, වනයෙහි නගරයක් මවමු" යි හිමාලයට මුහුණ ලා ගොස් නගරයක් සඳහා භූමියක් සෙවූහ.

Tasmiñca samaye amhākaṃ bodhisatto brāhmaṇamahāsālakule nibbattitvā kapilabrāhmaṇo nāma hutvā nikkhamma isipabbajjaṃ pabbajitvā himavantapasse pokkharaṇiyā tīre sākavanasaṇḍe paṇṇasālaṃ māpetvā vasati. So kira bhummajālaṃ nāma vijjaṃ jānāti, yāya uddhaṃ asītihatthe ākāse, heṭṭhā ca bhūmiyampi guṇadosaṃ passati. Etasmiṃ padese tiṇagumbalatā dakkhiṇāvaṭṭā pācīnābhimukhā jāyanti. Sīhabyagghādayo migasūkare sappabiḷārā ca maṇḍūkamūsike anubandhamānā taṃ padesaṃ patvā na sakkonti te anubandhituṃ. Tehi te aññadatthu [Pg.232] santajjitā nivattantiyeva. So – ‘‘ayaṃ pathaviyā aggapadeso’’ti ñatvā tattha attano paṇṇasālaṃ māpesi.

ඒ සමයෙහි අපගේ බෝසතාණන් වහන්සේ මහාසාල බ්‍රාහ්මණ කුලයක උපත ලබා, කපිල බ්‍රාහ්මණයා නමින් ප්‍රසිද්ධ වී, ගිහිගෙයින් නික්ම ඉසි පැවිද්දෙන් පැවිදිව, හිමාලය අසල පොකුණක් තීරයෙහි වූ ශාක වනයක පන්සලක් තනාගෙන වාසය කළහ. ඒ කපිල තාපසයා "භුම්මජාල" නම් විද්‍යාව දැන සිටියේය; ඒ විද්‍යාවෙන් අහසෙහි රියන් අසූවක් උසට ද, පොළොව යට රියන් අසූවක් ගැඹුරට ද භූමියේ ගුණ දෝෂ දැකීමට ඔහුට හැකි විය. ඒ ප්‍රදේශයේ තණකොළ, පඳුරු හා වැල් දකුණට කැරකී පෙරදිගට මුහුණ ලා වැවී තිබුණි. සිංහ ව්‍යාඝ්‍රාදීහු මුවන් හා ඌරන් පසුපස හඹා එන විට ද, සර්පයන් හා බළලුන් මැඩියන් හා මීයන් පසුපස හඹා එන විට ද, ඒ ප්‍රදේශයට පැමිණි පසු ඔවුන්ව ලුහුබැඳීමට සමත් නොවෙති. ඔවුන් විසින් (දඩයම් සතුන් විසින්) බිය ගන්වන ලදුව ආපසු හැරී යති. "මේ පොළොවේ උතුම්ම ප්‍රදේශයයි" දැනගෙන ඔහු එහි තමාගේ පන්සල ඉදිකර ගත්තේය.

Atha te kumāre nagaravatthuṃ pariyesamāne attano vasanokāsaṃ āgate disvā pucchitvā taṃ pavattiṃ ñatvā tesu anukampaṃ janetvā avoca – ‘‘imasmiṃ paṇṇasālaṭṭhāne māpitaṃ nagaraṃ jambudīpe agganagaraṃ bhavissati. Ettha jātapurisesu ekeko purisasatampi purisasahassampi abhibhavituṃ sakkhissati. Ettha nagaraṃ māpetha, paṇṇasālaṭṭhāne rañño gharaṃ karotha. Imasmiñhi okāse ṭhatvā caṇḍālaputtopi cakkavattibalena atiseyyo’’ti. Nanu, bhante, ayyassa vasanokāsoti? ‘‘Mama vasanokāso’’ti mā cintayittha. Mayhaṃ ekapasse paṇṇasālaṃ katvā nagaraṃ māpetvā kapilavatthunti nāmaṃ karothā’’ti. Te tathā katvā tattha nivāsaṃ kappesuṃ.

එසඳ, ඒ කුමාරවරුන් නගරයක් පිහිටුවීමට භූමියක් සොයමින් තමන් වසන ස්ථානයට පැමිණි කල්හි, ඔවුන් දැක, ප්‍රශ්න කර, ඒ තොරතුරු දැනගෙන, ඔවුන් කෙරෙහි අනුකම්පාව උපදවා මෙසේ කීවේය: “මේ පන්සල (කොළ සෙවිලි කළ කුටිය) පිහිටි ස්ථානයෙහි මවන නගරය දඹදිව අග්‍ර නගරය වන්නේය. මෙහි උපදින පුරුෂයන් අතුරින් එක් අයෙකුට වුවද පුරුෂයන් සියයක් හෝ දහසක් හෝ අභිබවා යාමට හැකි වන්නේය. මෙහි නගරයක් නිර්මාණය කරවු, පන්සල තිබූ තැන රජුගේ මාලිගය කරවු. මේ ස්ථානයෙහි සිටින්නා වූ චණ්ඩාල පුත්‍රයෙක් පවා සක්විති රජෙකුගේ බලයෙන් අතිශයින් ශ්‍රේෂ්ඨ වන්නේය.” එවිට කුමාරවරු, “ස්වාමීනි, මෙය ඔබ වහන්සේගේ වාසස්ථානය නොවේදැයි?” ඇසූහ. “මාගේ වාසස්ථානය යැයි නොසිතන්න. මා හට එක් පසෙක පන්සලක් කරවා, නගරය නිර්මාණය කොට 'කපිලවස්තු' යන නාමය තබන්නැයි” කීවේය. ඔවුහු එසේම කොට එහි වාසය කළහ.

Athāmaccā – ‘‘ime dārakā vayappattā, sace nesaṃ pitā santike bhaveyya, so āvāhavivāhaṃ kareyya. Idāni pana amhākaṃ bhāro’’ti cintetvā kumārehi saddhiṃ mantayiṃsu. Kumārā amhākaṃ sadisā khattiyadhītaro nāma na passāma, nāpi bhaginīnaṃ sadise khattiyakumārake, asadisasaṃyoge ca no uppannā puttā mātito vā pitito vā aparisuddhā jātisambhedaṃ pāpuṇissanti. Tasmā mayaṃ bhaginīhiyeva saddhiṃ saṃvāsaṃ rocemāti. Te jātisambhedabhayena jeṭṭhakabhaginiṃ mātuṭṭhāne ṭhapetvā avasesāhi saṃvāsaṃ kappesuṃ.

ඉක්බිති ඇමතිවරු, “මේ දරුවෝ වැඩිවියට පත්ව සිටිති. මොවුන්ගේ පියාණන් සමීපයෙහි සිටියේ නම්, උන්වහන්සේ ආවාහ-විවාහ කටයුතු සිදු කරනු ඇත. දැන් එය අපගේ වගකීමකි” යි සිතා කුමාරවරුන් සමඟ සාකච්ඡා කළහ. කුමාරවරු පවසනුයේ, “අපට සමාන වූ ක්ෂත්‍රිය දූවරුන් අපට නොපෙනේ, අපගේ සහෝදරියන්ට සමාන ක්ෂත්‍රිය කුමාරවරුන් ද නොපෙනේ. අසමාන කුලයන් සමඟ එක්වීමෙන් අපට ලැබෙන දරුවන් මව් පාර්ශ්වයෙන් හෝ පිය පාර්ශ්වයෙන් අපිරිසිදු වී ජාති සම්භේදයට (කුල මිශ්‍ර වීමට) පත්වනු ඇත. එබැවින් අපි අපගේ සහෝදරියන් සමඟම වාසය කිරීමට කැමැත්තෙමු” යන්නයි. ඔවුහු ජාති සම්භේදයට ඇති බිය නිසා වැඩිමහල් සහෝදරිය මව් තනතුරෙහි තබා, සෙසු සහෝදරියන් සමඟ විවාහ වී වාසය කළහ.

Tesaṃ puttehi ca dhītāhi ca vaḍḍhamānānaṃ aparena samayena jeṭṭhakabhaginiyā kuṭṭharogo udapādi, koviḷārapupphasadisāni gattāni ahesuṃ. Rājakumārā imāya saddhiṃ ekato nisajjaṭṭhānabhojanādīni karontānampi upari ayaṃ rogo saṅkamatīti cintetvā ekadivasaṃ uyyānakīḷaṃ gacchantā viya taṃ yāne āropetvā araññaṃ pavisitvā bhūmiyaṃ pokkharaṇiṃ khaṇāpetvā tattha khādanīyabhojanīyena saddhiṃ taṃ pakkhipitvā gharasaṅkhepena upari padaraṃ paṭicchādetvā paṃsuṃ datvā pakkamiṃsu.

ඔවුන් පුත්-දියණියන් ලබමින් වර්ධනය වන කල්හි, පසු කාලයකදී වැඩිමහල් සහෝදරියට කුෂ්ඨ රෝගයක් හටගත්තේය. ඇයගේ ශරීරය කෝවිලාර පුෂ්පයන් බඳු විය. රාජ කුමාරවරු, “ඇය සමඟ එක්ව හිඳීමෙන්, ආහාර ගැනීමෙන් ආදියෙන් මේ රෝගය අනෙක් අයට ද බෝ විය හැකිය” යි සිතා, එක් දිනක උයන් කෙළියට යන ලෙසින් ඇයව යානයක නංවාගෙන වනයට වැදී, පොළොවෙහි පොකුණක් කණවා, එහි ආහාරපාන සමඟ ඇයව දමා, ගෙයක ස්වරූපයෙන් මතුපිට ලෑලිවලින් වසා, පස් දමා නික්ම ගියහ.

Tena [Pg.233] ca samayena rāmo nāma bārāṇasirājā kuṭṭharogo nāṭakitthīhi ca orodhehi ca jigucchiyamāno tena saṃvegena jeṭṭhaputtassa rajjaṃ datvā araññaṃ pavisitvā tattha paṇṇasālaṃ māpetvā mūlaphalāni paribhuñjanto nacirasseva arogo suvaṇṇavaṇṇo hutvā ito cito ca vicaranto mahantaṃ susirarukkhaṃ disvā tassabbhantare soḷasahatthappamāṇaṃ okāsaṃ sodhetvā dvārañca vātapānañca yojetvā nisseṇiṃ bandhitvā tattha vāsaṃ kappesi. So aṅgārakaṭāhe aggiṃ katvā rattiṃ migasūkarādīnaṃ sadde suṇanto sayati. So – ‘‘asukasmiṃ padese sīho saddamakāsi, asukasmiṃ byaggho’’ti sallakkhetvā pabhāte tattha gantvā vighāsamaṃsaṃ ādāya pacitvā khādati.

ඒ කාලයෙහි රාම නම් වූ බාරාණසි රජුට ද කුෂ්ඨ රෝගයක් වැළඳී, නාටක ස්ත්‍රීන් හා අන්තඃපුර ස්ත්‍රීන් විසින් පිළිකුල් කරනු ලැබ, ඒ කලකිරීමෙන් වැඩිමහල් පුත්‍රයාට රජකම පවරා වනයට වැදුණේය. එහි පන්සලක් කරවාගෙන අල, මුල්, ඵලාඵල අනුභව කරමින් වසන ඔහු නොබෝ කලකින් රෝගයෙන් මිදී ස්වර්ණ වර්ණ ශරීරයක් ඇත්තෙකු විය. එහා මෙහා ඇවිදින ඔහු විශාල බෙනයක් සහිත ගසක් දැක, එහි ඇතුළත දහසය රියන් පමණ ඉඩක් ශුද්ධ පවිත්‍ර කොට, දොරක් හා කවුළුවක් සවි කර, ඉණිමඟක් ද බැඳ එහි වාසය කළේය. ඔහු අඟුරු කබලක ගින්දර දල්වාගෙන, රාත්‍රියෙහි මුව, ඌරු ආදී සතුන්ගේ ශබ්ද අසමින් නිදයි. “අසවල් ස්ථානයෙහි සිංහයෙකු නාද කළේය, අසවල් ස්ථානයෙහි ව්‍යාඝ්‍රයෙකු නාද කළේය” යි සලකුණු කරගෙන, අලුයම එහි ගොස් සතුන් කා ඉතිරි කළ මස් ගෙනවුත් පිස අනුභව කරයි.

Athekadivasaṃ tasmiṃ paccūsasamaye aggiṃ jāletvā nisinne rājadhītāya sarīragandhena āgantvā byaggho tasmiṃ padese paṃsuṃ viyūhanto padare vivaramakāsi, tena ca vivarena sā byagghaṃ disvā bhītā vissaramakāsi. So taṃ saddaṃ sutvā – ‘‘itthisaddo eso’’ti ca sallakkhetvā pātova tattha gantvā – ‘‘ko etthā’’ti āha. Mātugāmo sāmīti. Kiṃ jātikāsīti? Okkākamahārājassa dhītā sāmīti. Nikkhamāti? Na sakkā sāmīti. Kiṃ kāraṇāti? Chavirogo me atthīti. So sabbaṃ pavattiṃ pucchitvā khattiyamānena anikkhamantiṃ – ‘‘ahampi khattiyo’’ti attano khattiyabhāvaṃ jānāpetvā nisseṇiṃ datvā uddharitvā attano vasanokāsaṃ netvā sayaṃ paribhuttabhesajjāniyeva datvā nacirasseva arogaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ katvā tāya saddhiṃ saṃvāsaṃ kappesi. Sā paṭhamasaṃvāseneva gabbhaṃ gaṇhitvā dve putte vijāyi, punapi dveti, evaṃ soḷasakkhattumpi vijāyi. Evaṃ dvattiṃsa bhātaro ahesuṃ. Te anupubbena vuḍḍhippatte pitā sabbasippāni sikkhāpesi.

එක් දිනක අලුයම් කාලයෙහි ඔහු ගින්දර දල්වාගෙන සිටින කල, රාජ කුමාරියගේ ශරීර ගන්ධය නිසා පැමිණි ව්‍යාඝ්‍රයෙක් ඒ ස්ථානයෙහි පස් හාරා ලෑලි අතර සිදුරක් කළේය. ඒ සිදුරෙන් ව්‍යාඝ්‍රයා දුටු ඇය බියපත් වී මහා හඬින් කෑගැසුවාය. රජු ඒ හඬ ඇසී, “මේ ස්ත්‍රී ශබ්දයකි” යි හඳුනාගෙන අලුයම එහි ගොස්, “මෙහි කවුද?” යි ඇසීය. “ස්වාමීනි, මම ස්ත්‍රියක්මි” යි ඇය කීවාය. “කිනම් කුලයක දැයි” ඇසූ කල, “ස්වාමීනි, මම ඔක්කාක මහාරාජයාගේ දියණිය වෙමි” යි පැවසුවාය. “පිටතට එන්නැයි” කී කල, “ස්වාමීනි, නොහැකිය” යි කීවාය. “කුමන හේතුවක් නිසාදැයි” ඇසූ විට, “මා හට සමේ රෝගයක් ඇතැයි” පැවසුවාය. ඔහු සියලු තොරතුරු විමසා, ක්ෂත්‍රිය මානය නිසා පිටතට නොඑන ඇයට “මම ද ක්ෂත්‍රියයෙක්මි” යි පවසා තමාගේ ක්ෂත්‍රිය භාවය දන්වා, ඉණිමඟක් දී ඇයව ඉවතට ගෙන තම වාසස්ථානයට කැඳවාගෙන ගියේය. තමා පාවිච්චි කළ ඖෂධම ඇයට ද ලබා දී නොබෝ කලකින් ඇය රෝගයෙන් මුදවා ස්වර්ණ වර්ණ කළේය. ඇය සමඟ වාසය කළ ඔහුට පළමු සංවාසයෙන්ම පුතුන් දෙදෙනෙකු ලැබුණි. නැවතත් දෙදෙනෙකු බැගින් දහසය වතාවකදී පුත්‍රයන් තිස් දෙදෙනෙකු ලැබුණි. ඔවුන් වැඩිවියට පත් වූ පසු පියා සියලු ශිල්ප ශාස්ත්‍ර ඉගැන්වීය.

Athekadivasaṃ eko rāmarañño nagaravāsī vanacarako pabbate ratanāni gavesanto rājānaṃ disvā sañjānitvā āha – ‘‘jānāmahaṃ, deva, tumhe’’ti. Tato naṃ rājā sabbaṃ pavattiṃ pucchi. Tasmiṃyeva ca khaṇe te dārakā āgamiṃsu. So te disvā – ‘‘ke ime’’ti āha. ‘‘Puttā me’’ti ca vutte tesaṃ mātikavaṃsaṃ pucchitvā – ‘‘laddhaṃ dāni me [Pg.234] pābhata’’nti nagaraṃ gantvā rañño ārocesi. So ‘pitaraṃ ānayissāmī’ti caturaṅginiyā senāya tattha gantvā pitaraṃ vanditvā – ‘‘rajjaṃ, deva, sampaṭicchā’’ti yāci. So – ‘‘alaṃ, tāta, na tattha gacchāmi, idheva me imaṃ rukkhaṃ apanetvā nagaraṃ māpehī’’ti āha. So tathā katvā tassa nagarassa kolarukkhaṃ apanetvā katattā kolanagaranti ca byagghapathe katattā byagghapathanti cāti dve nāmāni āropetvā pitaraṃ vanditvā attano nagaraṃ agamāsi.

එක් දිනක රාම රජුගේ නුවර වැසි එක් වැද්දෙක් වනයෙහි රත්න සොයමින් ඇවිදින අතරතුර රජු දැක හඳුනාගෙන, “දේවයන් වහන්ස, මම ඔබව හඳුනමි” යි කීවේය. ඉන්පසු රජු ඔහුගෙන් සියලු තොරතුරු විමසීය. ඒ මොහොතෙහිම ඒ දරුවෝ එතැනට පැමිණියහ. ඔවුන් දැක, “මොවුහු කවුරුන්දැයි” ඇසූ කල, “මොවුන් මාගේ පුත්‍රයන් යැයි” කීවේය. ඔවුන්ගේ මව් පාර්ශ්වයේ වංශය ගැන ද විමසා දැනගත් වැද්දා, “දැන් මට වටිනා පඬුරක් ලැබුණේය” යි සිතා නුවරට ගොස් රජුට ඒ බව දැන්වීය. ඔහු “පියාණන් කැඳවාගෙන එන්නෙමි” යි සිව් රඟ සේනාව සමඟ එහි ගොස් පියාණන්ට වැඳ, “දේවයන් වහන්ස, රජකම භාරගනු මැනවැයි” අයැද සිටියේය. පියාණන් පවසනුයේ, “පුතණුවනි, එයින් පලක් නැත, මම එහි නොඑන්නෙමි. මෙහිම මේ කෝල වෘක්ෂයන් ඉවත් කොට නගරයක් කරවන්නැයි” කියාය. ඔහු එසේම කොට, ඒ නගරය කෝල වෘක්ෂයන් ඉවත් කර තැනූ නිසා ‘කෝල නගරය’ යැයි ද, ව්‍යාඝ්‍රයන් ගැවසුණු මාවතක තැනූ නිසා ‘ව්‍යාඝ්‍රපථ’ නගරය යැයි ද නම් තබා, පියාණන්ට වැඳ තම නගරයට පෙරළා ගියේය.

Tato vayappatte kumāre mātā āha – ‘‘tātā, tumhākaṃ kapilavatthuvāsino sakyā mātulā santi. Mātuladhītānaṃ pana vo evarūpaṃ nāma kesaggahaṇaṃ hoti, evarūpaṃ dussagahaṇaṃ. Yadā tā nhānatitthaṃ āgacchanti, tadā gantvā yassa yā ruccati, so taṃ gaṇhatū’’ti. Te tatheva gantvā tāsu nhatvā sīsaṃ sukkhāpayamānāsu yaṃ yaṃ icchiṃsu, taṃ taṃ gahetvā nāmaṃ sāvetvā agamiṃsu. Sakyarājāno sutvā ‘‘hotu, bhaṇe, amhākaṃ ñātakā eva te’’ti tuṇhī ahesuṃ. Ayaṃ sakyakoliyānaṃ uppatti. Evaṃ tesaṃ sakyakoliyānaṃ aññamaññaṃ āvāhavivāhaṃ karontānaṃ yāva buddhakālā anupacchinnova vaṃso āgato. Tattha bhagavā sakyavaṃsaṃ dassetuṃ – ‘‘te raṭṭhasmā pabbājitā himavantapasse pokkharaṇiyā tīre’’tiādimāha. Tattha sammantīti vasanti. Sakyā vata bhoti raṭṭhasmā pabbājitā araññe vasantāpi jātisambhedamakatvā kulavaṃsaṃ anurakkhituṃ sakyā, samatthā, paṭibalāti attho. Tadaggeti taṃ aggaṃ katvā, tato paṭṭhāyāti attho. So ca nesaṃ pubbapurisoti so okkāko rājā etesaṃ pubbapuriso. Natthi etesaṃ gahapativaṃsena sambhedamattampīti.

ඉන්පසු ඒ කුමාරවරුන් වැඩිවියට පත් වූ කල මෑණියන් වහන්සේ මෙසේ පැවසුවාය: "පුතණුවෙනි, කපිලවස්තු පුරයෙහි වසන ශාක්‍යයෝ නුඹලාගේ මාමණ්ඩියන් වන්නාහ. නුඹලාගේ ඒ මයිලණුවන්ගේ දූවරුන්ගේ (කුමාරිකාවන්ගේ) හිසකෙස් බඳින ආකාරය මෙබඳුය, වස්ත්‍ර අඳින ආකාරය මෙබඳුය. ඔවුන් ස්නානය සඳහා තොටුපළට පැමිණි විට, එහි ගොස් නුඹලාගෙන් යමෙකුට යම් කුමාරිකාවක කෙරෙහි සිත ගියේ නම්, ඔහු ඇයව තෝරාගන්න." ඒ කුමාරවරුද මෑණියන් පැවසූ පරිදිම එහි ගොස්, කුමාරිකාවන් ස්නානය කොට හිසකෙස් වියළමින් සිටින විට තමන් කැමති කැමති කුමාරිකාවන් තෝරාගෙන, තමන්ගේ නම් ප්‍රකාශ කොට කැඳවාගෙන ආහ. ශාක්‍ය රජවරු ඒ අසා "මොවුහු අපගේම ඥාතීන්ය" කියා නිශ්ශබ්ද වූහ. මෙය ශාක්‍ය සහ කෝලිය වංශයන්ගේ උපතයි. මෙසේ ඒ ශාක්‍ය කෝලිය වංශිකයන් ඔවුනොවුන් අතර ආවාහ-විවාහ සිදු කරමින් බුද්ධ කාලය දක්වාම නොසිඳී පරම්පරාව පවත්වාගෙන ආහ. එහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ශාක්‍ය වංශය පෙන්වා දීම සඳහා "තේ රට්ඨස්මා පබ්බාජිතා..." යනාදී වශයෙන් වදාළහ. එහි 'සම්මන්ති' යනු වසති යන්නයි. 'සක්‍යා වත භෝ' යනු රටෙන් පිටුවහල් කරනු ලැබ වනාන්තරයේ වාසය කළද, ජාති සංකරයක් සිදු නොවීමට වගබලා ගනිමින් තමන්ගේ කුල වංශය ආරක්ෂා කර ගැනීමට සමත් වූ බැවින් ඔවුන් 'ශාක්‍ය' (සමත්/හැකියාව ඇති) නම් වූ බවයි. 'තදග්ගේ' යනු එතැන් සිට යන්නයි. 'සෝ ච නේසං පුබ්බපුරිසෝ' යනු ඒ ඕක්කාක රජු ඔවුන්ගේ ආදිතම පුරුෂයා බවයි. ඔවුන්ගේ ඒ වංශයෙහි ගෘහපති වංශයක් සමඟ මිශ්‍ර වීමක් පවා නොවූ බව මෙයින් පැහැදිලි වේ.

Evaṃ sakyavaṃsaṃ pakāsetvā idāni ambaṭṭhavaṃsaṃ pakāsento – ‘‘rañño kho panā’’tiādimāha. Kaṇhaṃ nāma janesīti kāḷavaṇṇaṃ antokucchiyaṃyeva sañjātadantaṃ parūḷhamassudāṭhikaṃ puttaṃ vijāyi. Pabyāhāsīti yakkho jātoti bhayena palāyitvā dvāraṃ pidhāya ṭhitesu gharamānusakesu ito cito ca vicaranto dhovatha mantiādīni vadanto uccāsaddamakāsi.

මෙසේ ශාක්‍ය වංශය ප්‍රකාශ කර දැන් අම්බට්ඨගේ වංශය ප්‍රකාශ කරමින් "රඤ්ඤෝ ඛෝ පනා" යනාදිය වදාළහ. 'කණ්හ' නම් දරුවා බිහි කළාය යනු කුස තුළදීම දත් වැඩුණු, මඳක් වැඩුණු රැවුල් සහිත, කළු පැහැති සිරුරක් ඇති දරුවෙකු ප්‍රසූත කළ බවයි. 'පබ්‍යාහාසි' යනු ඔහු උපන් සැණින් "මාව සෝදන්න" ආදී වශයෙන් කතා කළ බැවින්, නිවසේ සිටි මිනිසුන් බියට පත්ව "යක්ෂයෙක් උපන්නා, පිසාචයෙක් උපන්නා" යැයි පවසමින් පලා ගොස් දොරවල් වසාගත් අතර, ඔහු එහා මෙහා ඇවිදිමින් මහත් හඬින් කෑගැසූ බවයි.

268. Te [Pg.235] māṇavakā bhagavantaṃ etadavocunti attano upārambhamocanatthāya – ‘‘etaṃ mā bhava’’ntiādivacanaṃ avocuṃ. Tesaṃ kira etadahosi – ‘‘ambaṭṭho amhākaṃ ācariyassa jeṭṭhantevāsī, sace mayaṃ evarūpe ṭhāne ekadvevacanamattampi na vakkhāma, ayaṃ no ācariyassa santike amhe paribhindissatī’’ti upārambhamocanatthaṃ evaṃ avocuṃ. Cittena panassa nimmadabhāvaṃ ākaṅkhanti. Ayaṃ kira mānanissitattā tesampi appiyova. Kalyāṇavākkaraṇoti madhuravacano. Asmiṃ vacaneti attanā uggahite vedattayavacane. Paṭimantetunti pucchitaṃ pañhaṃ paṭikathetuṃ, vissajjetunti attho. Etasmiṃ vā dāsiputtavacane. Paṭimantetunti uttaraṃ kathetuṃ.

268. ඒ මානවකයෝ තමන්ට වන දොස් මඟහරවා ගනු පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේට "භවත් ගෝතමයන් වහන්ස, මෙසේ පවසන්න එපා" යනාදී වචන පැවසුවාහ. ඔවුන් මෙසේ සිතූ බව කියනු ලැබේ: "අම්බට්ඨ අපගේ ගුරුවරයාගේ ජ්‍යෙෂ්ඨ ශිෂ්‍යයාය. අප මෙවැනි අවස්ථාවක වචනයක් හෝ නොපැවසුවහොත්, මොහු ගුරුවරයා වෙත ගොස් අප ගැන භේද ඇති කරනු ඇත." ඔවුන් මෙසේ පැවසුවද, සිතින් අම්බට්ඨගේ මානය බිඳෙනු දැකීමට කැමති වූහ. මන්දයත් ඔහු අධික මානයෙන් යුක්ත වූ බැවින් ඔවුන්ටද අප්‍රිය පුද්ගලයෙකු වූ බැවිනි. 'කල්‍යාණ වාක්කරණ' යනු මිහිරි වචන කතා කරන බවයි. 'අස්මිං වචනේ' යනු තමන් උගත් වේදත්‍රය සම්බන්ධ වචන පිළිබඳවයි. 'පටිමන්තේතුං' යනු අසන ලද ප්‍රශ්නයකට පිළිතුරු දීම හෙවත් විසඳීමයි. එසේත් නැතිනම් 'දාසී පුත්‍ර' යන වචනය සම්බන්ධයෙන් නිසි පිළිතුරු දීමයි.

269. Atha kho bhagavāti atha kho bhagavā – ‘‘sace ime māṇavakā ettha nisinnā evaṃ uccāsaddaṃ karissanti, ayaṃ kathā pariyosānaṃ na gamissati. Handa, ne nissadde katvā ambaṭṭheneva saddhiṃ kathemī’’ti te māṇavake etadavoca. Tattha mantavhoti mantayatha. Mayā saddhiṃ paṭimantetūti mayā saha kathetu. Evaṃ vutte māṇavakā cintayiṃsu – ‘‘ambaṭṭho tāva dāsiputtosīti vutte puna sīsaṃ ukkhipituṃ nāsakkhi. Ayaṃ kho jāti nāma dujjānā, sace aññampi kiñci samaṇo gotamo ‘tvaṃ dāso’ti vakkhati, ko tena saddhiṃ aḍḍaṃ karissati. Ambaṭṭho attanā baddhaṃ puṭakaṃ attanāva mocetū’’ti attānaṃ parimocetvā tasseva upari khipantā – ‘‘sujāto ca bho gotamā’’tiādimāhaṃsu.

269. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ සිතූහ: "සැබවින්ම මේ මානවකයන් මෙහි හිඳ මෙසේ ඝෝෂා කරන්නේ නම්, මේ සාකච්ඡාව අවසානයකට පත් නොවනු ඇත. එබැවින් මොවුන් නිශ්ශබ්ද කරවා අම්බට්ඨ සමඟම සාකච්ඡා කරමි." එහි 'මන්තවෝ' යනු සාකච්ඡා කරන්න යන්නයි. 'මයා සද්ධිං පටිමන්තේතු' යනු මා සමඟ කතා කිරීමට ඉඩ දෙන්න යන්නයි. මෙසේ වදාළ කල මානවකයෝ මෙසේ සිතූහ: "අම්බට්ඨට 'ඔබ දාසී පුත්‍රයෙකි' කී පසු ඔහුට නැවත හිස ඔසවා බැලීමටවත් නොහැකි විය. මේ ජාතිය පිළිබඳ කාරණය දැනගැනීම අපහසුය. ශ්‍රමණ ගෝතමයන් අපටත් 'නුඹ දාසයෙකි' කියා පැවසුවහොත් කවුද ඔහු සමඟ වාද කරන්නේ? අම්බට්ඨම තමා පටලවාගත් අවුල ලිහාගත්තාවේ (පිළිතුරු දුන්නාවේ)" යැයි තමන් එයින් නිදහස් වී, අම්බට්ඨ පිටටම වගකීම පවරා "භවත් ගෝතමයන් වහන්ස, අම්බට්ඨ යහපත් ජාති ඇත්තෙකි" ආදී වශයෙන් පැවසුවාහ.

270. Sahadhammikoti sahetuko sakāraṇo. Akāmā byākātabboti attanā anicchantenapi byākaritabbo, avassaṃ vissajjetabboti attho. Aññena vā aññaṃ paṭicarissasīti aññena vacanena aññaṃ vacanaṃ paṭicarissasi ajjhottharissasi, paṭicchādessasīti attho. Yo hi ‘‘kiṃ gotto tva’’nti evaṃ puṭṭho – ‘‘ahaṃ tayo vede jānāmī’’tiādīni vadati, ayaṃ aññena aññaṃ paṭicarati nāma. Pakkamissasi vāti pucchitaṃ pañhaṃ jānantova akathetukāmatāya uṭṭhāyāsanā pakkamissasi vā.

270. 'සහධම්මික' යනු කරුණු සහිත වූ, හේතු සාධක සහිත වූ යන්නයි. 'අකාමා බ්‍යාකාතබ්බෝ' යනු තමා අකමැති වුවද අනිවාර්යයෙන්ම පිළිතුරු දිය යුතුය යන්නයි. 'අඤ්ඤේන ව්අ අඤ්ඤං පටිචරිස්සසි' යනු එක් වචනයක් ඇසූ විට වෙනත් වචනයකින් පිළිතුර වසා දැමීම හෙවත් මඟහැරීමයි. යමෙකුගෙන් "ඔබේ ගෝත්‍රය කුමක්ද?" කියා විමසූ විට "මම වේදත්‍රය දනිමි" ආදී වශයෙන් පැවසීම මඟහැරීමක් (පටිචරති) ලෙස හැඳින්වේ. 'පක්කමිස්සසි වා' යනු අසන ලද ප්‍රශ්නයට පිළිතුර දැන දැනම, එය නොකීමට ඇති අකමැත්ත නිසා අසුනෙන් නැගිට පලා යාමයි.

Tuṇhī [Pg.236] ahosīti samaṇo gotamo maṃ sāmaṃyeva dāsiputtabhāvaṃ kathāpetukāmo, sāmaṃ kathite ca dāso nāma jātoyeva hoti. Ayaṃ pana dvatikkhattuṃ codetvā tuṇhī bhavissati, tato ahaṃ parivattitvā pakkamissāmīti cintetvā tuṇhī ahosi.

අම්බට්ඨ නිශ්ශබ්ද වූයේ මෙසේ සිතමිනි: "ශ්‍රමණ ගෝතමයන් වහන්සේට අවශ්‍ය වී ඇත්තේ මා ලවාම මා දාසී පුත්‍රයෙකු බව පවසවා ගැනීමටයි. මා විසින්ම එය පැවසුවහොත් මා දාසයෙකු බව ස්ථිර වේ. එහෙත් ඔහු දෙතුන් වතාවක් මෙසේ විමසා නිශ්ශබ්ද වනු ඇත, එවිට මට මෙතැනින් පිටව යා හැකිය."

271. Vajiraṃ pāṇimhi assāti vajirapāṇi. Yakkhoti na yo vā so vā yakkho, sakko devarājāti veditabbo. Ādittanti aggivaṇṇaṃ. Sampajjalitanti suṭṭhu pajjalitaṃ. Sajotibhūtanti samantato jotibhūtaṃ, ekaggijālabhūtanti attho. Ṭhito hotīti mahantaṃ sīsaṃ, kandalamakuḷasadisā dāṭhā bhayānakāni akkhināsādīni evaṃ virūparūpaṃ māpetvā ṭhito.

271. අතෙහි වජ්‍රායුධය ඇති බැවින් ඔහු 'වජිරපාණි' නම් වේ. ඔහු යම්කිසි සාමාන්‍ය යක්ෂයෙකු නොව, සක් දෙවිඳු බව දත යුතුය. 'ආදිත්තං' යනු ගිනි පැහැති බවයි. 'සම්පජ්ජලිතං' යනු මැනවින් ඇවිළී ගිය බවයි. 'සජෝතිභූතං' යනු හාත්පස ගිනි දැල් සහිත වූ බවයි. 'ඨිතෝ හෝති' යනු විශාල හිසක්, පියුම් කැකුළු බඳු දළ, බිහිසුණු ඇස් සහ නාසා ඇතිව මෙබඳු විරූපී වේශයක් මවාගෙන අහසේ සිටීමයි.

Kasmā panesa āgatoti? Diṭṭhivissajjāpanatthaṃ. Api ca – ‘‘ahañceva kho pana dhammaṃ deseyyaṃ, pare ca me na ājāneyyu’’nti evaṃ dhammadesanāya appossukkabhāvaṃ āpanne bhagavati sakko mahābrahmunā saddhiṃ āgantvā – ‘‘bhagavā dhammaṃ desetha, tumhākaṃ āṇāya avattamāne mayaṃ vattāpessāma, tumhākaṃ dhammacakkaṃ hotu, amhākaṃ āṇācakka’’nti paṭiññaṃ akāsi. Tasmā – ‘‘ajja ambaṭṭhaṃ tāsetvā pañhaṃ vissajjāpessāmī’’ti āgato.

සක් දෙවිඳු පැමිණියේ මන්ද? මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය දුරු කරවීමටය. තවද, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මුලින් දහම් දෙසීමට මැළිව සිටි අවස්ථාවේදී, සහම්පති මහා බ්‍රහ්මයා සමඟ පැමිණි සක් දෙවිඳු "ස්වාමීනි, දහම් දෙසනු මැනව. ඔබ වහන්සේගේ අණට කීකරු නොවන අයව අපි කීකරු කරවන්නෙමු. ඔබ වහන්සේගේ ධර්ම චක්‍රය පවතිත්වා, අපගේ ආඥා චක්‍රය ක්‍රියාත්මක වන්නාහ" යැයි පොරොන්දු විය. එබැවින් අද අම්බට්ඨව බිය ගන්වා හෝ ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු දීමට සැලැස්වීමේ අදහසින් ඔහු පැමිණියේය.

Bhagavā ceva passati ambaṭṭho cāti yadi hi taṃ aññepi passeyyuṃ, taṃ kāraṇaṃ agaru assa, ‘‘ayaṃ samaṇo gotamo ambaṭṭhaṃ attano vāde anotarantaṃ ñatvā yakkhaṃ āvāhetvā dassesi, tato ambaṭṭho bhayena kathesī’’ti vadeyyuṃ. Tasmā bhagavā ceva passati ambaṭṭho ca. Tassa taṃ disvāva sakalasarīrato sedā mucciṃsu. Antokucchi viparivattamānā mahāravaṃ viravi. So ‘‘aññepi nu kho passantī’’ti olokento kassaci lomahaṃsamattampi nāddasa. Tato – ‘‘idaṃ bhayaṃ mameva uppannaṃ, sacāhaṃ yakkhoti vakkhāmi, ‘kiṃ tavameva akkhīni atthi, tvameva yakkhaṃ passasi, paṭhamaṃ yakkhaṃ adisvā samaṇena gotamena vādasaṅghaṭṭe pakkhittova yakkhaṃ passasī’ti vadeyyu’’nti cintetvā ‘‘na dāni me [Pg.237] idha aññaṃ paṭisaraṇaṃ atthi, aññatra samaṇā gotamā’’ti maññamāno atha kho ambaṭṭho māṇavo…pe… bhagavantaṃ etadavoca.

“භාග්‍යවතුන් වහන්සේත් අම්බට්ඨත් පමණක් (ඒ යක්ෂයා) දකිති” යන්නෙහි අර්ථය මෙසේයි: ඉදින් අන් අයත් ඔහුව දුටුවේ නම්, එය (අම්බට්ඨ හට) එතරම් බරපතළ කරුණක් නොවනු ඇත. එවිට මිනිසුන් මෙසේ පවසනු ඇත: “මේ ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ අම්බට්ඨ තමන්ගේ වාදයට එකඟ නොවන බව දැන, යක්ෂයකු කැඳවා පෙන්වූහ. ඉන්පසු අම්බට්ඨ බියෙන් සත්‍යය ප්‍රකාශ කළේය.” එබැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේත් අම්බට්ඨත් පමණක් ඒ යක්ෂයා දුටුහ. ඔහු දුටු විගස අම්බට්ඨගේ මුළු සිරුරින්ම දහදිය පිට විය. කුස තුළ අවයව පෙරළෙන්නාක් මෙන් වී මහත් හඬින් කෑ ගැසීය. ඔහු “අන් අයත් මෙය දකිනවාදැයි” බලන විට කිසිවකුට ලොමුදැහැගැනීමක් (බියක්) වත් ඇති වී නොමැති බව දුටුවේය. එවිට ඔහු මෙසේ සිතීය: “මේ බිය ඇති වී ඇත්තේ මට පමණි. මම මොහු යක්ෂයකු යැයි පැවසුවහොත්, ‘නුඹට පමණක් ඇස් තිබේද? නුඹ පමණක් යක්ෂයකු දකින්නේ කෙසේද? මුලදී යක්ෂයා නොදැක ශ්‍රමණ ගෞතමයන් සමඟ වාද කර පරාජය වූ පසු පමණක් යක්ෂයකු දකින්නේ දැයි’ මිනිසුන් අසනු ඇත.” මෙසේ සිතා, “දැන් මට මෙහි ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ හැර අන් සරණක් නැතැයි” සිතමින් අම්බට්ඨ මානවකයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ පැවසීය.

272. Tāṇaṃ gavesīti tāṇaṃ gavesamāno. Leṇaṃ gavesīti leṇaṃ gavesamāno. Saraṇaṃ gavesīti saraṇaṃ gavesamāno. Ettha ca tāyati rakkhatīti tāṇaṃ. Nilīyanti etthāti leṇaṃ. Saratīti saraṇaṃ, bhayaṃ hiṃsati, viddhaṃsetīti attho. Upanisīditvāti upagamma heṭṭhāsane nisīditvā. Bravitūti vadatu.

272. “තාණං ගවේසී” යනු ආරක්ෂාව සොයන්නා යන්නයි. “ලේණං ගවේසී” යනු සැඟවෙන ස්ථානයක් සොයන්නා යන්නයි. “සරණං ගවේසී” යනු පිහිට සොයන්නා යන්නයි. මෙහිදී ආරක්ෂා කරන බැවින් “තාණ” (ආරක්ෂාව) නම් වේ. මෙහි (බුදුන් වහන්සේ තුළ) සත්වයෝ රැකවරණය ලබන බැවින් “ලේණ” (ලෙන/සැඟවුම්පළ) නම් වේ. සිහි කරන බැවින් හෝ බිය නසන/විනාශ කරන බැවින් “සරණ” නම් වේ. “උපනිසීදිත්වා” යනු සමීපයට ගොස් පහත් ආසනයක හිඳගෙන යන්නයි. “බ්‍රවීතු” යනු වදාරන සේක්වා (පවසත්වා) යන්නයි.

Ambaṭṭhavaṃsakathā

අම්බට්ඨ වංශ කථාව

273-274. Dakkhiṇajanapadanti dakkhiṇāpathoti pākaṭaṃ. Gaṅgāya dakkhiṇato pākaṭajanapadaṃ. Tadā kira dakkhiṇāpathe bahū brāhmaṇatāpasā honti, so tattha gantvā ekaṃ tāpasaṃ vattapaṭipattiyā ārādhesi. So tassa upakāraṃ disvā āha – ‘‘ambho, purisa, mantaṃ te demi, yaṃ icchasi, taṃ mantaṃ gaṇhāhī’’ti. So āha – ‘‘na me ācariya, aññena mantena, kiccaṃ atthi, yassānubhāvena āvudhaṃ na parivattati, taṃ me mantaṃ dehī’’ti. So – ‘‘bhadraṃ, bho’’ti tassa dhanuagamanīyaṃ ambaṭṭhaṃ nāma vijjaṃ adāsi, so taṃ vijjaṃ gahetvā tattheva vīmaṃsitvā – ‘‘idāni me manorathaṃ pūressāmī’’ti isivesaṃ gahetvā okkākassa santikaṃ gato. Tena vuttaṃ – ‘‘dakkhiṇajanapadaṃ gantvā brahmamante adhīyitvā rājānaṃ okkākaṃ upasaṅkamitvā’’ti.

273-274. “දක්ඛිණ ජනපදය” යනු දක්ඛිණාපථය ලෙස ප්‍රකට ගංගා නදියෙන් දකුණු දෙස පිහිටි ජනපදයයි. එකල දක්ඛිණාපථයෙහි බොහෝ බ්‍රාහ්මණ තාපසවරු විසූහ. ඒ කණ්හ එහි ගොස් එක් තාපසයකුට වත්පිළිවෙත් කර සතුටු කළේය. ඔහු (කණ්හගේ) උපකාරය දැක මෙසේ කීවේය: “පින්වත, මම ඔබට මන්ත්‍රයක් දෙන්නෙමි. ඔබ කැමති මන්ත්‍රයක් උගන්න.” එවිට ඔහු මෙසේ කීවේය: “ආචාර්යයන් වහන්ස, මට වෙනත් මන්ත්‍රවලින් වැඩක් නැත. යම් මන්ත්‍රයක අනුහසින් (මට එරෙහිව එවන) ආයුධ ආපසු නොඑන්නේද, ඒ මන්ත්‍රය මට ලබා දෙන්න.” එවිට ඒ තාපසයා “යහපති පින්වත” යැයි පවසා, දුන්නෙන් විදින ඊතල වැළැක්විය හැකි “අම්බට්ඨ” නම් විද්‍යාව (මන්ත්‍රය) ඔහුට ලබා දුන්නේය. ඔහු ඒ මන්ත්‍රය උගෙන එහිම එය පරීක්ෂා කර බලා, “දැන් මගේ මනෝරථය ඉටු කරගත හැකියැයි” සිතා ඍෂි වෙස් ගෙන ඔක්කාක රජු වෙත ගියේය. එබැවින් “දක්ඛිණ ජනපදයට ගොස් බ්‍රහ්ම මන්ත්‍ර උගෙන ඔක්කාක රජු වෙත එළඹ” යැයි සංගීතිකාරක තේරුවන් වහන්සේලා වදාළහ.

Ettha brahmamanteti ānubhāvasampannatāya seṭṭhamante. Ko nevaṃ’re ayaṃ mayhaṃ dāsiputtoti ko nu evaṃ are ayaṃ mama dāsiputto. So taṃ khurappanti so rājā taṃ māretukāmatāya sannahitaṃ saraṃ tassa mantānubhāvena neva khipituṃ na apanetuṃ sakkhi, tāvadeva sakalasarīre sañjātasedo bhayena vedhamāno aṭṭhāsi.

මෙහි “බ්‍රහ්ම මන්ත්‍ර” යනු අනුහස් සහිත බැවින් ශ්‍රේෂ්ඨ වූ මන්ත්‍රයි. “අසවල් කවුද? මේ මාගේ දාසියගේ පුත්‍රයා නේද?” යනු රජු පැවසූ වචනයයි. රජු ඔහුව මැරීමේ අදහසින් ඊතලය සූදානම් කළ නමුත්, කණ්හගේ මන්ත්‍ර බලය නිසා එය විදීමට හෝ ඉවත් කිරීමට රජුට නොහැකි විය. ඒ මොහොතේම රජුගේ මුළු සිරුරින්ම දහදිය වැගිරී, බියෙන් වෙවුලමින් සිටියේය.

Amaccāti mahāmaccā. Pārisajjāti itare parisāvacarā. Etadavocunti – ‘‘daṇḍakīrañño kisavacchatāpase aparaddhassa āvudhavuṭṭhiyā sakalaraṭṭhaṃ vinaṭṭhaṃ[Pg.238]. Nāḷikero pañcasu tāpasasatesu ajjuno ca aṅgīrase aparaddho pathaviṃ bhinditvā nirayaṃ paviṭṭho’’ti cintayantā bhayena etaṃ sotthi, bhaddantetiādivacanaṃ avocuṃ.

“අමච්චා” යනු මහා අමාත්‍යවරුයි. “පාරිසජ්ජා” යනු සෙසු පිරිසයි. “මෙය පැවසූහ” යනු: දණ්ඩකී රජු කිසවච්ඡ තාපසයාට කළ අපරාධය නිසා ආයුධ වැස්සෙන් මුළු රටම විනාශ විය. නාළිකේර රජු තාපසවරුන් පන්සිය නමකට අපරාධ කළේය. අර්ජුන රජු අංගී රස තාපසයාට අපරාධ කර පොළොව පැලී නිරයට ගියේය. මෙසේ සිතමින් ඔවුහු බියෙන් “ස්වාමීනි, සෙත් වේවා, යහපතක් වේවා” යනාදී වචන පැවසූහ.

Sotthi bhavissati raññoti idaṃ vacanaṃ kaṇho ciraṃ tuṇhī hutvā tato anekappakāraṃ yācīyamāno – ‘‘tumhākaṃ raññā mādisassa isino khurappaṃ sannayhantena bhāriyaṃ kammaṃ kata’’ntiādīni ca vatvā pacchā abhāsi. Undriyissatīti bhijjissati, thusamuṭṭhi viya vippakiriyissatīti. Idaṃ so ‘‘janaṃ tāsessāmī’’ti musā bhaṇati. Sarasanthambhanamatteyeva hissa vijjāya ānubhāvo, na aññatra. Ito paresupi vacanesu eseva nayo.

“රජුට යහපතක් වේවා” යන මේ වචනය කණ්හ තාපසයා බොහෝ වේලාවක් නිහඬව සිට, පසුව නැවත නැවතත් කෙරෙන ඉල්ලීම් මැද පැවසීය. “ඔබේ රජු මා වැනි ඍෂිවරයකුට ඊතල එසවීමෙන් බරපතළ අකුසලයක් කරගත්තේය” යනාදිය පවසා පසුව මෙසේ කීවේය. “උන්ද්‍රියිස්සති” යනු පොළොව පැලී යනු ඇත, දහයියා මිටක් මෙන් විසිර යනු ඇත යන්නයි. ඔහු මෙසේ කීවේ මිනිසුන් බිය ගැන්වීමටය. සැබවින්ම ඔහුගේ මන්ත්‍ර බලය තිබුණේ ඊතලය ස්තම්භනය කිරීමට (නතර කිරීමට) පමණි. ඉන් ඔබ්බට අනුහසක් නොවීය. මින් පසු එන වාක්‍යවලද නය (ක්‍රමය) මෙසේමය.

Pallomoti pannalomo. Lomahaṃsanamattampissa na bhavissati. Idaṃ kira so ‘‘sace me rājā taṃ dārikaṃ dassatī’’ti paṭiññaṃ kāretvā avaca. Kumāre khurappaṃ patiṭṭhapesīti tena ‘‘saro otaratū’’ti mante parivatti, te kumārassa nābhiyaṃ patiṭṭhapesi. Dhītaraṃ adāsīti sīsaṃ dhovitvā adāsaṃ bhujissaṃ katvā dhītaraṃ adāsi, uḷāre ca taṃ ṭhāne ṭhapesi. Mā kho tumhe māṇavakāti idaṃ pana bhagavā – ‘‘ekena pakkhena ambaṭṭho sakyānaṃ ñāti hotī’’ti pakāsento tassa samassāsanatthaṃ āha. Tato ambaṭṭho ghaṭasatena abhisitto viya passaddhadaratho hutvā samassāsetvā samaṇo gotamo maṃ ‘‘tosessāmī’’ti ekena pakkhena ñātiṃ karoti, khattiyo kirāhamasmī’’ti cintesi.

“පල්ලෝම” යනු පහත් වූ ලොම් ඇති (ලොම් කෙළින් නොවන/බියක් නැති) යන්නයි. ඔහුට ලොමුදැහැගැනීමක් වත් නොවනු ඇත. “ඉදින් රජු මට ඒ දියණිය ලබා දෙන්නේ නම්” යැයි රජුගෙන් පොරොන්දුවක් ගෙන ඔහු මෙය පැවසීය. “කුමරු මත ඊතලය තැබීය” යනු, ඔහු “ඊතලය බහීවා” යැයි මන්ත්‍ර කර ඊතලය කුමරුගේ නාභිය මත තැබීමයි. “දියණිය ලබා දුන්නේය” යනු, කණ්හගේ හිස සෝදා ඔහු දාසභාවයෙන් නිදහස් කර දියණිය පාවා දුන් බවයි. එමෙන්ම ඔහුව උසස් තනතුරකද තැබීය. “මානවකයිනි, එසේ පවසන්න එපා” යන මේ වචනය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළේ, අම්බට්ඨ එක් පාර්ශවයකින් ශාක්‍යයන්ගේ නෑයෙකු වන බව පවසමින් ඔහුව අස්වැසීමටය. එවිට අම්බට්ඨ පැන් කළ සියයකින් නැහැවුණාක් මෙන් දැවිල්ල සංසිඳී, අස්වැසිල්ලට පත්ව, “ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ මාව සතුටු කරමින් එක් පැත්තකින් නෑයෙකු කරති, මම සැබවින්ම ක්ෂත්‍රියයෙක් වෙමි” යැයි සිතීය.

Khattiyaseṭṭhabhāvavaṇṇanā

ක්ෂත්‍රිය ශ්‍රේෂ්ඨ භාවය පිළිබඳ වර්ණනාව

275. Atha kho bhagavā – ‘‘ayaṃ ambaṭṭho khattiyosmī’’ti saññaṃ karoti, attano akhattiyabhāvaṃ na jānāti, handa naṃ jānāpessāmīti khattiyavaṃsaṃ dassetuṃ uttaridesanaṃ vaḍḍhento – ‘‘taṃ kiṃ maññasi ambaṭṭhā’’tiādimāha. Tattha idhāti imasmiṃ loke. Brāhmaṇesūti brāhmaṇānaṃ antare. Āsanaṃ vā udakaṃ vāti aggāsanaṃ vā aggodakaṃ vā. Saddheti matake uddissa katabhatte. Thālipāketi maṅgalādibhatte. Yaññeti yaññabhatte. Pāhuneti pāhunakānaṃ katabhatte paṇṇākārabhatte vā. Api nussāti api nu assa khattiyaputtassa. Āvaṭaṃ vā assa anāvaṭaṃ vāti[Pg.239], brāhmaṇakaññāsu nivāraṇaṃ bhaveyya vā no vā, brāhmaṇadārikaṃ labheyya vā na vā labheyyāti attho. Anupapannoti khattiyabhāvaṃ apatto, aparisuddhoti attho.

275. ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, “මේ අම්බට්ඨ තමා ක්ෂත්‍රියයෙකැයි සිතයි, තමා ක්ෂත්‍රිය නොවන බව නොදනියි, මම මොහුට එය දන්වන්නෙමි” යැයි සිතා ක්ෂත්‍රිය වංශය පෙන්වීමට දේශනය පවත්වමින් “අම්බට්ඨ, ඒ ගැන කුමක් සිතන්නෙහිද?” යනාදිය වදාළහ. එහි “ඉධ” යනු මේ ලෝකයෙහි යන්නයි. “බ්‍රාහ්මණේසු” යනු බ්‍රාහ්මණයන් අතර යන්නයි. “ආසනං වා උදකං වා” යනු උසස් අසුනක් හෝ අග්‍ර පැන් හෝ යන්නයි. “සද්ධ” යනු මළගියවුන් උදෙසා කරන දානයයි. “ථාලිපාක” යනු මංගල්‍ය කටයුතු සඳහා පිළියෙළ කළ බතයි. “යඤ්ඤ” යනු යාග සඳහා පිළියෙළ කළ බතයි. “පාහුණ” යනු අමුත්තන් වෙනුවෙන් හෝ පඬුරු ලෙස පිළියෙළ කළ බතයි. “අපි නුස්සා” යනු ඒ ක්ෂත්‍රිය පුත්‍රයාට (එය ලැබේද?) යන්නයි. “ආවටං වා අස්ස අනාවටං වා” යනු බ්‍රාහ්මණ කන්‍යාවන් සම්බන්ධයෙන් තහනමක් තිබේද නැද්ද, බ්‍රාහ්මණ කන්‍යාවක ලැබේ ද නැද්ද යන්නයි. “අනුපපන්නෝ” යනු ක්ෂත්‍රිය භාවයට පත් නොවූ (අපිරිසිදු) යන්නයි.

276. Itthiyā vā itthiṃ karitvāti itthiyā vā itthiṃ pariyesitvā. Kismiñcideva pakaraṇeti kismiñcideva dose brāhmaṇānaṃ ayutte akattabbakaraṇe. Bhassapuṭenāti bhasmapuṭena, sīse chārikaṃ okiritvāti attho.

276. “ස්ත්‍රියක සම්බන්ධයෙන්” යනු බ්‍රාහ්මණ බිරිඳක් සොයා ගැනීමයි. “කිස්මිංචිදේව පකරණේ” යනු කිසියම් වරදක් නිසා බ්‍රාහ්මණයන් විසින් නොකටයුතු දෙයක් කිරීමයි. “භස්සපුටේන” යනු අළු මල්ලකින් හිසට අළු හැලීමයි.

277. Janetasminti janitasmiṃ, pajāyāti attho. Ye gottapaṭisārinoti ye janetasmiṃ gottaṃ paṭisaranti – ‘‘ahaṃ gotamo, ahaṃ kassapo’’ti, tesu loke gottapaṭisārīsu khattiyo seṭṭho. Anumatā mayāti mama sabbaññutaññāṇena saddhiṃ saṃsanditvā desitā mayā anuññātā.

277. 'ජනෙතස්මිං' යනු ජන සමූහයෙහි හෙවත් ප්‍රජාව කෙරෙහි යන්නයි. 'යෙ ගොත්තපටිසාරිනො' යනු යම් කෙනෙක් ජන සමූහයා අතර "මම ගෞතම වෙමි, මම කාශ්‍යප වෙමි" යනාදී වශයෙන් ගෝත්‍රය (කුලය) පිළිසරණ කොට ගනිත්ද, ලෝකයෙහි එසේ ගෝත්‍රය පිළිසරණ කොට ගන්නා අය අතුරින් ක්ෂත්‍රියයා ශ්‍රේෂ්ඨ වේ. 'අනුමතා මයා' යනු මගේ සර්වඥතා ඥානය හා ගලපා මවිසින් දේශනා කරන ලද්දකි, අනුමත කරන ලද්දකි.

Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

පළමුවන භාණවාර වර්ණනාව නිමවා ලදි.

Vijjācaraṇakathāvaṇṇanā

විද්‍යාචරණ කථා වර්ණනාව

278. Imāya pana gāthāya vijjācaraṇasampannoti idaṃ padaṃ sutvā ambaṭṭho cintesi – ‘‘vijjā nāma tayo vedā, caraṇaṃ pañca sīlāni, tayidaṃ amhākaṃyeva atthi, vijjācaraṇasampanno ce seṭṭho, mayameva seṭṭhā’’ti niṭṭhaṃ gantvā vijjācaraṇaṃ pucchanto – ‘‘katamaṃ pana taṃ, bho gotama, caraṇaṃ, katamā ca pana sā vijjā’’ti āha. Athassa bhagavā taṃ brāhmaṇasamaye siddhaṃ jātivādādipaṭisaṃyuttaṃ vijjācaraṇaṃ paṭikkhipitvā anuttaraṃ vijjācaraṇaṃ dassetukāmo – ‘‘na kho ambaṭṭhā’’tiādimāha. Tattha jātivādoti jātiṃ ārabbha vādo, brāhmaṇassevidaṃ vaṭṭati, na suddassātiādi vacananti attho. Esa nayo sabbattha. Jātivādavinibaddhāti jātivāde vinibaddhā. Esa nayo sabbattha.

278. මින් පසුව, මෙම ගාථාවෙහි 'විජ්ජාචරණසම්පන්නො' යන පදය අසා අම්බට්ඨ මෙසේ සිතුවේය: "විද්‍යාව නම් වේදත්‍රයයි, චරණය නම් පංච ශීලයයි. මේවා ඇත්තේ අපට පමණි. ඉදින් විද්‍යාචරණයෙන් යුක්ත තැනැත්තා ශ්‍රේෂ්ඨ වන්නේ නම්, අපිම ශ්‍රේෂ්ඨ වන්නෙමු" යි තීරණයකට පැමිණ, විද්‍යාචරණය ගැන විමසමින් "භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, ඒ චරණය කුමක්ද? ඒ විද්‍යාව කුමක්ද?" යි ඇසීය. එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බ්‍රාහ්මණ මතයෙහි තහවුරු වී ඇති ජාතිවාද ආදිය හා සම්බන්ධ වූ ඒ විද්‍යාචරණය ප්‍රතික්ෂේප කොට, අනුත්තර වූ විද්‍යාචරණය දැක්වීමට කැමති වූ සේක් "න ඛො අම්බට්ඨා" යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'ජාතිවාදො' යනු ජාතිය අරභයා කෙරෙන කථාවයි. "මෙය බ්‍රාහ්මණයාටම සුදුසුය, ශුද්‍රයාට සුදුසු නැත" යනාදී වචන මෙයින් අදහස් වේ. සෑම තැනකම මෙම ක්‍රමයම වේ. 'ජාතිවාදවිනිබද්ධා' යනු ජාතිවාදයෙහි බැඳුණු යන්නයි. සෑම පදයකම මෙම ක්‍රමයම දත යුතුය.

Tato ambaṭṭho – ‘‘yattha dāni mayaṃ laggissāmāti cintayimha, tato no samaṇo gotamo mahāvāte thusaṃ dhunanto viya dūrameva avakkhipi. Yattha pana mayaṃ na laggāma, tattha no niyojesi. Ayaṃ no vijjācaraṇasampadā ñātuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā puna vijjācaraṇasampadaṃ pucchi. Athassa [Pg.240] bhagavā samudāgamato pabhuti vijjācaraṇaṃ dassetuṃ – ‘‘idha ambaṭṭha tathāgato’’tiādimāha.

එවිට අම්බට්ඨ මෙසේ සිතීය: "දැන් අප යම් විද්‍යාචරණ සම්පත්තියක බැඳී සිටින්නෙමු යැයි සිතුවෙමුද, එයින් ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ මහා සුළඟක පොතු (දහයියා) ගසා දමන්නාක් මෙන් අපව බොහෝ ඈතට විසි කර දැමූ සේක. අප යම් තැනක නොබැඳී සිටින්නෙමුද, එහි අපව යෙදවූ සේක. අප විසින් මෙම විද්‍යාචරණ සම්පත්තිය දැනගත යුතුය" යි සිතා නැවතත් විද්‍යාචරණ සම්පත්තිය ගැන විමසීය. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එහි සම්භවයේ සිටම විද්‍යාචරණය පෙන්වා දීම පිණිස "ඉධ අම්බට්ඨ තථාගතො" යනාදිය වදාළ සේක.

279. Ettha ca bhagavā caraṇapariyāpannampi tividhaṃ sīlaṃ vibhajanto ‘‘idamassa hoti caraṇasmi’’nti aniyyātetvā ‘‘idampissa hoti sīlasmi’’nti sīlavaseneva niyyātesi. Kasmā? Tassapi hi kiñci kiñci sīlaṃ atthi, tasmā caraṇavasena niyyātiyamāne ‘‘mayampi caraṇasampannā’’ti tattha tattheva laggeyya. Yaṃ pana tena supinepi na diṭṭhapubbaṃ, tasseva vasena niyyātento paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Idampissa hoti caraṇasmiṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, idampissa hoti caraṇasmintiādimāha. Ettāvatā aṭṭhapi samāpattiyo caraṇanti niyyātitā honti, vipassanā ñāṇato pana paṭṭhāya aṭṭhavidhāpi paññā vijjāti niyyātitā.

279. මෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ චරණයට ඇතුළත් වුවද ත්‍රිවිධ ශීලය බෙදා දක්වන කල්හි, "මෙය ඔහුගේ චරණයෙහි වේ" යයි නිගමනය නොකොට, "මෙය ඔහුගේ ශීලයෙහි වේ" යයි ශීල වශයෙන්ම නිගමනය කළ සේක. ඒ මන්ද? ඔහුට ද යම් යම් ශීලයන් ඇති බැවින්, චරණ වශයෙන් නිගමනය කළහොත් "අපි ද චරණ සම්පන්න වන්නෙමු" යි ඒ ඒ තැන්හිම ඇලී සිටිය හැකි බැවිනි. එහෙත් ඔහු සිහිනයෙන් පවා නුදුටු යම් ධ්‍යානමය චරණයක් වේද, ඒ සම්බන්ධයෙන් නිගමනය කරමින් "පළමු ධ්‍යානයට පැමිණ වසයි, මෙයද ඔහුගේ චරණයෙහි වේ...පෙ... හතරවන ධ්‍යානයට පැමිණ වසයි, මෙයද ඔහුගේ චරණයෙහි වේ" යනාදිය වදාළ සේක. මෙපමණකින් සමාපත්ති අටම චරණය යැයි නිගමනය කරන ලදී. විදර්ශනා ඥානයේ සිට අට වැදෑරුම් ප්‍රඥාව විද්‍යාව යැයි නිගමනය කරන ලදී.

Catuapāyamukhakathāvaṇṇanā

සතර අපායමුඛ කථා වර්ණනාව

280. Apāyamukhānīti vināsamukhāni. Anabhisambhuṇamānoti asampāpuṇanto, avisahamāno vā. Khārividhamādāyāti ettha khārīti araṇī kamaṇḍalu sujādayo tāpasaparikkhārā. Vidhoti kājo. Tasmā khāribharitaṃ kājamādāyāti attho. Ye pana khārivividhanti paṭhanti, te ‘‘khārīti kājassa nāmaṃ, vividhanti bahukamaṇḍaluādiparikkhāra’’nti vaṇṇayanti. Pavattaphalabhojanoti patitaphalabhojano. Paricārakoti kappiyakaraṇapattapaṭiggahaṇapādadhovanādivattakaraṇavasena paricārako. Kāmañca guṇādhikopi khīṇāsavasāmaṇero puthujjanabhikkhuno vuttanayena paricārako hoti, ayaṃ pana na tādiso guṇavasenapi veyyāvaccakaraṇavasenapi lāmakoyeva.

280. 'අපායමුඛානි' යනු විනාශයට කරුණුය. 'අනභිසම්භුණමානො' යනු (නියම ප්‍රතිඵලයට) පැමිණිය නොහැකි වූයේ, හෝ උත්සාහ කිරීමට අසමත් වූයේ යන්නයි. 'ඛාරිවිධමාදාය' යන්නෙහි 'ඛාරී' යනු අරණි (ගිනි උපදවන ලී), කෙණ්ඩිය, හැඳි ආදී තාපස පිරිකරයි. 'විධො' යනු මදික (කද) වේ. එබැවින් තාපස පිරිකර පිරවූ කදක් ගෙන යන්නා යනු මෙහි අර්ථයයි. යම් කෙනෙක් 'ඛාරිවිවිධං' කියා කියවන්නේ නම්, ඔවුන් පවසන්නේ 'ඛාරී' යනු කදට නමක් බවත්, 'විවිධං' යනු කෙණ්ඩි ආදී බොහෝ පිරිකර බවත්ය. 'පවත්තඵලභොජනො' යනු ගසෙන් වැටුණු ඵල ආහාරයට ගන්නා යන්නයි. 'පරිචාරකො' යනු කැප සරුප් කිරීම, පාත්‍රය පිළිගැනීම, පා සේදීම ආදී වත්පිළිවෙත් කිරීම් වශයෙන් සේවය කරන්නාය. ගුණයෙන් අධික වූ රහත් සාමණේරයන් වහන්සේ නමක් වුවද පෘථග්ජන භික්ෂුවකගේ වත්පිළිවෙත් කිරීමේදී කලින් කී පරිදි උපස්ථායකයෙකු විය හැකි වුවද, මෙහි අදහස් කරන්නේ ගුණයෙන් හෝ වත්පිළිවෙත් කිරීමෙන් ඉතා පහත් වූ උපස්ථායකයෙකි.

Kasmā pana tāpasapabbajjā sāsanassa vināsamukhanti vuttāti? Yasmā gacchantaṃ gacchantaṃ sāsanaṃ tāpasapabbajjāvasena osakkissati. Imasmiñhi sāsane pabbajitvā tisso sikkhā pūretuṃ asakkontaṃ lajjino sikkhākāmā – ‘‘natthi tayā saddhiṃ uposatho vā pavāraṇā vā saṅghakammaṃ vā’’ti jigucchitvā parivajjenti. So ‘‘dukkaraṃ khuradhārūpamaṃ sāsane paṭipattipūraṇaṃ dukkhaṃ, tāpasapabbajjā pana sukarā ceva bahujanasammatā cā’’ti vibbhamitvā tāpaso hoti. Aññe taṃ disvā – ‘‘kiṃ tayā kata’’nti pucchanti. So – ‘‘bhāriyaṃ tumhākaṃ sāsane kammaṃ, idha pana sachandacārino maya’’nti [Pg.241] vadati. Sopi, yadi evaṃ ahampi ettheva pabbajāmīti tassa anusikkhanto tāpaso hoti. Evamaññepi aññepīti kamena tāpasāva bahukā honti. Tesaṃ uppannakāle sāsanaṃ osakkitaṃ nāma bhavissati. Loke evarūpo buddho nāma uppajji, tassa īdisaṃ nāma sāsanaṃ ahosīti sutamattameva bhavissati. Idaṃ sandhāya bhagavā tāpasapabbajjaṃ sāsanassa vināsamukhanti āha.

තාපස පැවිද්ද ශාසනයේ විනාශයට කරුණක් ලෙස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළේ මන්ද? කාලය ගතවත්ම තාපස පැවිද්ද හේතුවෙන් ශාසනය පිරිහීමට පත්වන බැවිනි. මෙම ශාසනයෙහි පැවිදි වී ත්‍රිවිධ ශික්ෂාවන් පූර්ණය කිරීමට නොහැකි ලජ්ජා නැති මහණෙකුට, ශික්ෂාකාමී ලජ්ජා ඇති භික්ෂූහු "ඔබ සමඟ උපෝසථයක් හෝ පවාරණයක් හෝ සංඝකර්මයක් නැත" යයි පිළිකුල් කොට පසෙක තබති. එවිට ඔහු "ශාසනයේ පිළිවෙත් පිරීම දැළි පිහියක මුවහත මත ඇවිදීමක් මෙන් ඉතා දුෂ්කරය, දුක් සහිතය. එහෙත් තාපස පැවිද්ද පහසුය, බොහෝ දෙනා සම්මත කළ එකකි" යි සිතා ශාසනයෙන් බැහැරව තාපසයෙකු වෙයි. අන් අය ඔහුව දැක "ඔබ කුමක් කළෙහිද?" යි අසති. ඔහු පවසන්නේ "ඔබේ ශාසනයෙහි කටයුතු භාරදූරය, මෙහි අපි අපගේ කැමැත්ත පරිදි හැසිරෙන්නෙමු" යනුවෙනි. ඔහු අනුව යමින් තවත් කෙනෙකු ද "එසේ නම් මමත් මෙහිම පැවිදි වෙමි" යි තාපසයෙකු වෙයි. මෙලෙස පිළිවෙළින් අන් අයද තාපසයන් වන බැවින් තාපසයන්ම වැඩි වෙයි. ඔවුන් ඇති වූ කල්හි ශාසනය පිරිහුණා නම් වෙයි. ලෝකයෙහි මෙබඳු බුදුවරයෙකු උපන්නේය, උන්වහන්සේගේ ශාසනය මෙබඳු එකකි යනුවෙන් ඇසීමට පමණක් ඉතිරි වනු ඇත. මෙය අභිප්‍රාය කොට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තාපස පැවිද්ද ශාසනයේ විනාශයට කරුණක් යැයි වදාළ සේක.

Kudālapiṭakanti kandamūlaphalaggahaṇatthaṃ kudālañceva piṭakañca. Gāmasāmantaṃ vāti vijjācaraṇasampadādīni anabhisambhuṇanto, kasikammādīhi ca jīvitaṃ nipphādetuṃ dukkhanti maññamāno bahujanakuhāpanatthaṃ gāmasāmante vā nigamasāmante vā aggisālaṃ katvā sappiteladadhimadhuphāṇitatilataṇḍulādīhi ceva nānādārūhi ca homakaraṇavasena aggiṃ paricaranto acchati.

'කුදාලපිටකං' යනු අල, මුල්, ගෙඩි ආදිය ලබා ගැනීම සඳහා වූ උදැල්ල සහ කූඩයයි. 'ගාමසාමන්තං වා' යනු විද්‍යාචරණ සම්පත්තිය ලබාගත නොහැකිව, ගොවිතැන් ආදියෙන් ජීවත් වීම දුෂ්කර යැයි සිතා, බොහෝ මිනිසුන් රවටා පැහැදවීම පිණිස ගමක් හෝ නියම්ගමක් අසල ගිනිහල් ගෙයක් (යාග ශාලාවක්) සාදා ගිතෙල්, තෙල්, මී පැණි, උක් හකුරු, තල, සහල් ආදියෙන් ද නොයෙක් වර්ගයේ දරවලින් ද හෝම කිරීම් කරමින් ගින්න පිදීමෙහි යෙදී සිටීමයි.

Catudvāraṃ agāraṃ karitvāti catumukhaṃ pānāgāraṃ katvā tassa dvāre maṇḍapaṃ katvā tattha pānīyaṃ upaṭṭhapetvā āgatāgate pānīyena āpucchati. Yampissa addhikā kilantā pānīyaṃ pivitvā parituṭṭhā bhattapuṭaṃ vā taṇḍulādīni vā denti, taṃ sabbaṃ gahetvā ambilayāguādīni katvā bahutaraṃ āmisagahaṇatthaṃ kesañci annaṃ deti, kesañci bhattapacanabhājanādīni. Tehipi dinnaṃ āmisaṃ vā pubbaṇṇādīni vā gaṇhati, tāni vaḍḍhiyā payojeti. Evaṃ vaḍḍhamānavibhavo gomahiṃsadāsīdāsapariggahaṃ karoti, mahantaṃ kuṭumbaṃ saṇṭhapeti. Imaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ – ‘‘catudvāraṃ agāraṃ karitvā acchatī’’ti. ‘‘Tamahaṃ yathāsatti yathābalaṃ paṭipūjessāmī’’ti idaṃ panassa paṭipattimukhaṃ. Iminā hi mukhena so evaṃ paṭipajjatīti. Ettāvatā ca bhagavatā sabbāpi tāpasapabbajjā niddiṭṭhā honti.

‘සතර දොරක් ඇති ගෘහයක් කරවා’ යනු සතර පැත්තකින් ඇතුළු විය හැකි පැන් හලක් (පැන් තැබීමට තැනූ ශාලාවක්) කරවා, එහි දොරටුවෙහි මණ්ඩපයක් තනවා, එහි පැන් තබා පැමිණෙන මගීන්ට පැන් බොන ලෙස ආරාධනා කරයි. වෙහෙසට පත් මගීන් පැන් බී සතුටට පත්ව ඔහුට දෙන බත් පාර්සල් හෝ සහල් ආදිය ලබාගෙන, ඒවා සියල්ලම ගෙන ඇඹුල් කැඳ ආදිය සාදා තවත් බොහෝ ආමිසයන් (ලැබීම්) ලබාගනු පිණිස ඇතැම් මගීන්ට ආහාර දෙයි, ඇතැමුන්ට බත් පිසීමට අවශ්‍ය භාජන ආදිය දෙයි. ඔවුන්ගෙන් ලැබෙන සිවුරු ආදී ආමිසයන් හෝ ධාන්‍ය වර්ග ලබාගෙන ඒවා පොලියට දී වර්ධනය කරයි. මෙසේ වර්ධනය වූ ධනය ඇතිව ගව මහීෂයන් සහ දාස දාසියන් පිරිවරාගෙන මහා පවුලක් (ව්‍යාපාරයක්) පවත්වාගෙන යයි. මෙය අරභයා ‘සතර දොරක් ඇති නිවසක් කරවා වාසය කරයි’ යන්න වදාරන ලදී. ‘මම මගේ ශක්ති ප්‍රමාණයෙන් ඔහුට උපස්ථාන කරන්නෙමි’ යන්න ඔහුගේ පිළිවෙතෙහි ආරම්භයයි. මේ මාර්ගයෙන් ඔහු මෙසේ පිළිවෙත් පුරයි. මෙතෙකින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් සියලු ආකාර තවුස් පැවිද්දන් පිළිබඳව පෙන්වා දෙන ලදී.

Kathaṃ? Aṭṭhavidhā hi tāpasā – saputtabhariyā, uñchācariyā, anaggipakkikā, asāmapākā, asmamuṭṭhikā, dantavakkalikā, pavattaphalabhojanā, paṇḍupalāsikāti. Tattha ye keṇiyajaṭilo viya kuṭumbaṃ saṇṭhapetvā vasanti, te saputtabhariyā nāma.

ඒ කෙසේද? තවුසන් අට වැදෑරුම්ය. එනම්: අඹුදරුවන් සහිත තවුසන් (සපුත්තභරිය), ඉතිරි වී ඇති ධාන්‍ය එකතු කරන තවුසන් (උඤ්ඡාචරිය), ගින්නෙන් නොපිසූ ආහාර ගන්නා තවුසන් (අනග්ගිපක්කික), තමන් විසින් නොපිසූ ආහාර ගන්නා තවුසන් (අසාමපාක), අත් මිටක් පමණ වන ගලකින් ගසා ගත් ගස් පොතු අනුභව කරන තවුසන් (අස්මමුට්ඨික), දතින් ගස් පොතු ගලවා අනුභව කරන තවුසන් (දන්තවක්කලික), නිරායාසයෙන් වැටුණු ඵල අනුභව කරන තවුසන් (පවත්තඵලභෝජන) සහ පඬු පැහැ ගැන්වී වැටුණු කොළ අනුභව කරන තවුසන් (පණ්ඩුපලාසික) වශයෙනි. එහි කේණිය ජටිලයා මෙන් දේපළ පවත්වාගෙන වාසය කරන්නෝ ‘අඹුදරුවන් සහිත තවුසන්’ නම් වෙති.

Ye [Pg.242] pana ‘‘saputtadārabhāvo nāma pabbajitassa ayutto’’ti lāyanamaddanaṭṭhānesu vīhimuggamāsatilādīni saṅkaḍḍhitvā pacitvā paribhuñjanti, te uñchācariyā nāma.

යම් තවුසන් ‘අඹුදරුවන් සහිත වීම පැවිද්දකුට නුසුදුසුය’ යි සිතා, ගොයම් කපන හා පාගන ස්ථානවලින් වී, මුං, මෑ, තල ආදිය එකතු කරගෙන ඒවා පිස අනුභව කරත්ද, ඔවුහු ‘උඤ්ඡාචරිය’ (අස්වනු නෙළාගත් පසු ඉතිරි වී ඇති ධාන්‍ය එකතු කරන්නෝ) නම් වෙති.

Ye ‘‘khalena khalaṃ vicaritvā vīhiṃ āharitvā koṭṭetvā paribhuñjanaṃ nāma ayutta’’nti gāmanigamesu taṇḍulabhikkhaṃ gahetvā pacitvā paribhuñjanti, te anaggipakkikā nāma.

යම් තවුසන් ‘කමතින් කමතට ගොස් වී එකතු කරගෙන ඒවා කොටා අනුභව කිරීම පැවිද්දකුට නුසුදුසුය’ යි සිතා, ගම් නියම්ගම්වලින් සහල් පිණ්ඩපාතය ලබාගෙන ඒවා පිස අනුභව කරත්ද, ඔවුහු ‘අනග්ගිපක්කික’ නම් වෙති.

Ye pana ‘‘kiṃ pabbajitassa sāmapākenā’’ti gāmaṃ pavisitvā pakkabhikkhameva gaṇhanti, te asāmapākā nāma.

යම් තවුසන් ‘පැවිද්දකුට තමා විසින්ම පිසීමෙන් ඇති ඵලය කුමක්ද?’ යි සිතා, ගමට ඇතුළු වී පිසූ ආහාරම ලබා ගනිත්ද, ඔවුහු ‘අසාමපාක’ (තමා විසින් නොපිසූ ආහාර ගන්නෝ) නම් වෙති.

Ye ‘‘divase divase bhikkhāpariyeṭṭhi nāma dukkhā pabbajitassā’’ti muṭṭhipāsāṇena ambāṭakādīnaṃ rukkhānaṃ tacaṃ koṭṭetvā khādanti, te asmamuṭṭhikā nāma.

යම් තවුසන් ‘දිනපතා ආහාර සෙවීම පැවිද්දකුට දුකකි’ යි සිතා, අත් මිටක් පමණ වන ගල් කැටයකින් ඇඹරැල්ලා ආදී ගස්වල පොතු තලා අනුභව කරත්ද, ඔවුහු ‘අස්මමුට්ඨික’ නම් වෙති.

Ye pana ‘‘pāsāṇena tacaṃ koṭṭetvā vicaraṇaṃ nāma dukkha’’nti danteheva ubbāṭetvā khādanti, te dantavakkalikā nāma.

යම් තවුසන් ‘ගලකින් ගසා ගස් පොතු තැලීම දුකකි’ යි සිතා, දතින්ම ගලවා අනුභව කරත්ද, ඔවුහු ‘දන්තවක්කලික’ නම් වෙති.

Ye ‘‘dantehi ubbāṭetvā khādanaṃ nāma dukkhaṃ pabbajitassā’’ti leḍḍudaṇḍādīhi paharitvā patitāni phalāni paribhuñjanti, te pavattaphalabhojanā nāma.

යම් තවුසන් ‘දතින් ගලවා අනුභව කිරීම පැවිද්දකුට දුකකි’ යි සිතා, කැට කැබලි හා දඬු ආදියෙන් ගසා වට්ටවා ගත් ඵල අනුභව කරත්ද, ඔවුහු ‘පවත්තඵලභෝජන’ නම් වෙති.

Ye pana ‘‘leḍḍudaṇḍādīhi pātetvā paribhogo nāma asāruppo pabbajitassā’’ti sayaṃ patitāneva pupphaphalapaṇḍupalāsādīni khādantā yāpenti, te paṇḍupalāsikā nāma.

යම් තවුසන් ‘කැට කැබලි හා දඬු ආදියෙන් ගසා වට්ටවා අනුභව කිරීම පැවිද්දකුට නුසුදුසුය’ යි සිතා, නිරායාසයෙන්ම වැටුණු මල්, ඵල හා පඬු පැහැ ගැන්වී වැටුණු කොළ ආදිය අනුභව කරමින් යැපෙත්ද, ඔවුහු ‘පණ්ඩුපලාසික’ නම් වෙති.

Te tividhā – ukkaṭṭhamajjhimamudukavasena. Tattha ye nisinnaṭṭhānato anuṭṭhāya hatthena pāpuṇanaṭṭhāneva patitaṃ gahetvā khādanti, te ukkaṭṭhā. Ye ekarukkhato aññaṃ rukkhaṃ na gacchanti, te majjhimā. Ye taṃ taṃ rukkhamūlaṃ gantvā pariyesitvā khādanti, te mudukā.

ඔවුහු උක්කට්ඨ (ප්‍රමුඛ), මජ්ඣිම (මධ්‍යම) සහ මුදුක (මෘදු) වශයෙන් තෙවැදෑරුම් වෙති. එහි යම් තවුසෙක් වාඩි වී සිටින තැනින් නැගිටින්නේ නැතිව තම අතට අසුවන මානයේ වැටී ඇති දේ පමණක් ගෙන අනුභව කරයිද, ඔහු ‘උක්කට්ඨ’ තවුසෙකි. යම් තවුසෙක් එක් ගසක සිට තවත් ගසකට නොයයිද, ඔහු ‘මජ්ඣිම’ තවුසෙකි. යම් තවුසෙක් ඒ ඒ ගස් මුල්වලට ගොස් සොයා අනුභව කරයිද, ඔහු ‘මුදුක’ තවුසෙකි.

Imā pana aṭṭhapi tāpasapabbajjā imāhi catūhiyeva saṅgahaṃ gacchanti. Kathaṃ? Etāsu hi saputtabhariyā ca uñchācariyā ca agāraṃ bhajanti. Anaggipakkikā ca asāmapākā ca agyāgāraṃ bhajanti. Asmamuṭṭhikā ca dantavakkalikā ca kandamūlaphalabhojanaṃ bhajanti. Pavattaphalabhojanā ca paṇḍupalāsikā ca pavattaphalabhojanaṃ bhajanti. Tena vuttaṃ – ‘‘ettāvatā ca bhagavatā sabbāpi tāpasapabbajjā niddiṭṭhā hontī’’ti.

මෙම අට වැදෑරුම් තවුස් පැවිද්දන් ඉහත සඳහන් කළ (පාලි පාඨයේ එන) සතර ආකාරයේ පැවිද්දන් තුළටම ඇතුළත් වේ. ඒ කෙසේද? මෙයින් අඹුදරුවන් සහිත තවුසන් හා උඤ්ඡාචරිය තවුසන් ‘අගාර’ (ගෘහ) ගණයට ඇතුළත් වේ. අනග්ගිපක්කික හා අසාමපාක තවුසන් ‘අග්‍යාගාර’ (ගිනි හල්) ගණයට ඇතුළත් වේ. අස්මමුට්ඨික හා දන්තවක්කලික තවුසන් ‘කන්දමූලඵලභෝජන’ ගණයට ඇතුළත් වේ. පවත්තඵලභෝජන හා පණ්ඩුපලාසික තවුසන් ‘පවත්තඵලභෝජන’ ගණයට ඇතුළත් වේ. එබැවින් ‘මෙතෙකින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් සියලු තවුස් පැවිද්දන් පෙන්වා දෙන ලදී’ යයි කියන ලදී.

281-282. Idāni [Pg.243] bhagavā sācariyakassa ambaṭṭhassa vijjācaraṇasampadāya apāyamukhampi appattabhāvaṃ dassetuṃ taṃ kiṃ maññasi ambaṭṭhātiādimāha. Taṃ uttānatthameva. Attanā āpāyikopi aparipūramānoti attanā vijjācaraṇasampadāya āpāyikenāpi aparipūramānena.

281-282. දැන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අඹුදරුවන් සහිත අම්බට්ඨයා හට විජ්ජාචරණ සම්පත්තියේ විනාශයට හේතු වන කරුණුවලට පවා ඔහු නොපැමිණි බව පෙන්වා දීම පිණිස ‘අම්බට්ඨ, ඒ ගැන කුමක් සිතන්නෙහිද?’ යනුවෙන් ආරම්භ කළ සේක. එහි අර්ථය ඉතා පැහැදිලිය. ‘තමා විසින්ම විනාශ වන්නකු වුවද එය සම්පූර්ණ නොකරන්නා’ යනු විජ්ජාචරණ සම්පත්තිය විනාශ කරන පිළිවෙත පවා නිසි ලෙස සම්පූර්ණ නොකරන්නා යන්නයි.

Pubbakaisibhāvānuyogavaṇṇanā

පූර්වක සෘෂිවරුන්ගේ ප්‍රතිපත්ති පිළිබඳ විවරණය

283. Dattikanti dinnakaṃ. Sammukhībhāvampi na dadātīti kasmā na dadāti? So kira sammukhā āvaṭṭaniṃ nāma vijjaṃ jānāti. Yadā rājā mahārahena alaṅkārena alaṅkato hoti, tadā rañño samīpe ṭhatvā tassa alaṅkārassa nāmaṃ gaṇhati. Tassa rājā nāme gahite na demīti vattuṃ na sakkoti. Datvā puna chaṇadivase alaṅkāraṃ āharathāti vatvā, natthi, deva, tumhehi brāhmaṇassa dinnoti vutto, ‘‘kasmā me dinno’’ti pucchi. Te amaccā ‘so brāhmaṇo sammukhā āvaṭṭanimāyaṃ jānāti. Tāya tumhe āvaṭṭetvā gahetvā gacchatī’ti āhaṃsu. Apare raññā saha tassa atisahāyabhāvaṃ asahantā āhaṃsu – ‘‘deva, etassa brāhmaṇassa sarīre saṅkhaphalitakuṭṭhaṃ nāma atthi. Tumhe etaṃ disvāva āliṅgatha parāmasatha, idañca kuṭṭhaṃ nāma kāyasaṃsaggavasena anugacchati, mā evaṃ karothā’’ti. Tato paṭṭhāya tassa rājā sammukhībhāvaṃ na deti.

283. ‘දත්තික’ යනු දුන් දෙයයි. ‘මුහුණට මුහුණ ලා දැකීමටවත් අවස්ථාවක් නොදෙයි’ යන්නෙහි අර්ථය: ඔහු එසේ නොදෙන්නේ මන්ද? ඔහු ‘සම්මුඛා ආවට්ටනී’ නම් විද්‍යාවක් (මිනිසුන් තමා දෙසට හරවා ගන්නා මන්ත්‍රයක්) දන්නා බව කියවේ. රජතුමා ඉතා වටිනා ආභරණවලින් සැරසී සිටින විට, ඔහු රජු අසලට ගොස් ඒ ආභරණවල නම් පවසයි. රජුට එහි නම පැවසූ පසු ‘මම මෙය නොදෙමි’ යි කිව නොහැකි වෙයි. රජු එය දී, පසුව උත්සව දිනක ‘ආභරණ රැගෙන එන්න’ යැයි කී විට, ‘දේවයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ ඒවා බමුණාට දුන් සේකැයි’ පවසන ලදී. එවිට රජු ‘මම කුමකට දුන්නෙම්දැයි’ ඇසීය. ඇමතිවරු පවසනුයේ, ‘ඒ බමුණා සම්මුඛා ආවට්ටනී මායාව දනී, එයින් ඔබ වහන්සේ මුළා කර ඔහු ඒවා රැගෙන යයි’ යනුවෙනි. තවත් ඇමතිවරු රජු සහ බමුණා අතර ඇති දැඩි මිතුදම ඉවසා ගත නොහැකිව, ‘දේවයන් වහන්ස, මේ බමුණාගේ සිරුරේ සංඛපලිත නම් සුදු කබර රෝගයක් ඇත. ඔබ වහන්සේ ඔහුව දුටු සැණින් වැළඳ ගනිති, ස්පර්ශ කරති. මේ රෝගය ශරීර ස්පර්ශයෙන් බෝ වෙයි, එබැවින් එසේ නොකරන්න’ යැයි පැවසූහ. එතැන් සිට රජු ඔහුට මුහුණට මුහුණ දැකීමට අවස්ථාව නොදෙයි.

Yasmā pana so brāhmaṇo paṇḍito khattavijjāya kusalo, tena saha mantetvā katakammaṃ nāma na virujjhati, tasmā sāṇipākārassa anto ṭhatvā bahi ṭhitena tena saddhiṃ manteti. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘tiro dussantena mantetī’’ti. Tattha tirodussantenāti tirodussena. Ayameva vā pāṭho. Dhammikanti anavajjaṃ. Payātanti abhiharitvā dinnaṃ. Kathaṃ tassa rājāti yassa rañño brāhmaṇo īdisaṃ bhikkhaṃ paṭiggaṇheyya, kathaṃ tassa brāhmaṇassa so rājā sammukhībhāvampi na dadeyya. Ayaṃ pana adinnakaṃ māyāya gaṇhati, tenassa sammukhībhāvaṃ rājā na detīti niṭṭhamettha gantabbanti ayamettha adhippāyo. ‘‘Idaṃ pana kāraṇaṃ ṭhapetvā rājānañceva brāhmaṇañca na añño koci jānāti. Tadetaṃ evaṃ rahassampi paṭicchannampi addhā sabbaññū samaṇo gotamoti niṭṭhaṃ gamissatī’’ti bhagavā pakāsesi.

නමුත් ඒ බමුණා පණ්ඩිතයෙකි, රාජ්‍ය විද්‍යාවෙහි (ඛත්තවිජ්ජා) දක්ෂයෙකි. ඔහු සමඟ සාකච්ඡා කර කරන වැඩ වරදින්නේ නැත. එබැවින් රජු තිරයක් ඇතුළේ සිට, පිටත සිටින ඔහු සමඟ සාකච්ඡා කරයි. එය අරභයා ‘තිරයකට මුවා වී සාකච්ඡා කරයි’ යන්න පවසන ලදී. එහි ‘තිරෝදුස්සන්තේන’ යනු රෙදි තිරයකට මුවා වී යන්නයි. ‘ධම්මික’ යනු නිවැරදි වූ (අපරාධ රහිත) යන්නයි. ‘පයාත’ යනු ඉදිරිපත් කර පිළිගැන්වූ යන්නයි. බමුණා මෙවැනි දානයක් පිළිගන්නේ නම් රජු ඔහුට මුහුණට මුහුණ දැකීමට අවස්ථාව නොදෙන්නේ මන්ද? නමුත් මේ බමුණා නුදුන් දේ මායාවෙන් ලබා ගනී, එබැවින් රජු ඔහුට අවස්ථාව නොදෙයි යනුවෙන් මෙහි නිගමනයට පැමිණිය යුතුය. ‘රජු සහ බමුණා හැර වෙන කිසිවෙකු මේ රහස නොදනී. මෙසේ රහසිගත හා වැසුණු කරුණක් පවා ශ්‍රමණ ගෝතමයන් වහන්සේ දන්නා බැවින් උන්වහන්සේ ඒකාන්තයෙන්ම සර්වඥ වෙති’ යන නිගමනයට අම්බට්ඨයා පැමිණෙනු පිණිස භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය ප්‍රකාශ කළ සේක.

284. Idāni [Pg.244] ayañca ambaṭṭho, ācariyo cassa mante nissāya atimānino. Tena tesaṃ mantanissitamānanimmadanatthaṃ uttari desanaṃ vaḍḍhento taṃ kiṃ maññasi, ambaṭṭha, idha rājātiādimāha. Tattha rathūpatthareti rathamhi rañño ṭhānatthaṃ attharitvā sajjitapadese. Uggehi vāti uggatuggatehi vā amaccehi. Rājaññehīti anabhisittakumārehi. Kiñcideva mantananti asukasmiṃ dese taḷākaṃ vā mātikaṃ vā kātuṃ vaṭṭati, asukasmiṃ gāmaṃ vā nigamaṃ vā nagaraṃ vā nivesetunti evarūpaṃ pākaṭamantanaṃ. Tadeva mantananti yaṃ raññā mantitaṃ tadeva. Tādisehiyeva sīsukkhepabhamukkhepādīhi ākārehi manteyya. Rājabhaṇitanti yathā raññā bhaṇitaṃ, tassatthassa sādhanasamatthaṃ. Sopi tassatthassa sādhanasamatthameva bhaṇitaṃ bhaṇatīti attho.

284. දැන් මේ අම්බට්ඨයා සහ ඔහුගේ ගුරුවරයා මන්ත්‍රයන් නිසා අධික මාන්නයෙන් යුක්ත වෙති. ඒ නිසා ඔවුන්ගේ මන්ත්‍රයන් ඇසුරු කොට ඇති වූ මාන්නය දුරු කිරීම පිණිස දේශනය තවදුරටත් ඉදිරියට ගෙන යමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'අම්බට්ඨ, ඒ ගැන ඔබ කුමක් සිතන්නේද? මෙහි රජෙක්...' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'රථූපත්ථරේ' යනු රජුට රථයෙහි වැඩ සිටීම සඳහා පනවන ලද අසුනෙහි ය. 'උග්ගේහි' යනු ඉතා ප්‍රකට අමාත්‍යවරුන් විසිනි. 'රාජඤ්ඤේහි' යනු අභිෂේක නොලද කුමාරවරුන් විසිනි. 'කිඤ්චිදේව මන්තනං' යනු අසවල් ස්ථානයෙහි වැවක් හෝ ඇළක් කිරීම සුදුසුය, අසවල් ස්ථානයෙහි ගමක්, නියම්ගමක් හෝ නගරයක් පිහිටුවීම සුදුසුය යන මේ ආදී ප්‍රකට සාකච්ඡාවන්ය. 'තදේව මන්තනං' යනු රජු විසින් කරන ලද ඒ සාකච්ඡාවමයි. හිස එසවීම, බැම එසවීම ආදී ඉඟි මඟින් එවැනි අය සමඟ සාකච්ඡා කළ යුතුය. 'රාජභණිතං' යනු රජු යම් අර්ථයක් සිද්ධ කර ගැනීම සඳහා යම් වචනයක් පවසන්නේද, ඒ හා සමානවම එම ශුද්‍රයා හෝ ශුද්‍රයාගේ දාසයාද එම අර්ථයම සාදනය කිරීමට සමත් වචනයක් පවසයි යනු අර්ථයයි.

285. Pavattāroti pavattayitāro. Yesanti yesaṃ santakaṃ. Mantapadanti vedasaṅkhātaṃ mantameva. Gītanti aṭṭhakādīhi dasahi porāṇakabrāhmaṇehi sarasampattivasena sajjhāyitaṃ. Pavuttanti aññesaṃ vuttaṃ, vācitanti attho. Samihitanti samupabyūḷhaṃ rāsikataṃ, piṇḍaṃ katvā ṭhapitanti attho. Tadanugāyantīti etarahi brāhmaṇā taṃ tehi pubbe gītaṃ anugāyanti anusajjhāyanti. Tadanubhāsantīti taṃ anubhāsanti, idaṃ purimasseva vevacanaṃ. Bhāsitamanubhāsantīti tehi bhāsitaṃ sajjhāyitaṃ anusajjhāyanti. Vācitamanuvācentīti tehi aññesaṃ vācitaṃ anuvācenti.

285. 'පවත්තාරෝ' යනු පවත්වන්නෝ හෙවත් නිර්මාණය කළවුන්ය. 'යේසං' යනු යම් කෙනෙකු සතු වූද යන්නයි. 'මන්තපදං' යනු වේදය යැයි කියනු ලබන මන්ත්‍රමය. 'ගීතං' යනු අට්ඨක ආදී පැරණි බමුණු ඉසිවරුන් දස දෙනා විසින් ස්වර සම්පත්තියෙන් යුතුව සජ්ඣායනා කරන ලද්දකි. 'පවුත්තං' යනු අන් අයට පවසන ලද හෙවත් උගන්වන ලද යන්නයි. 'සමිහිතං' යනු මනාව රැස් කරන ලද, සමූහයක් කොට තබන ලද යන්නයි. 'තදනුගායන්ති' යනු දැන් සිටින බමුණන් එම ඉසිවරුන් විසින් පෙර ගායනා කරන ලද එම මන්ත්‍ර පද අනුකරණය කරමින් ගායනා කිරීම හා සජ්ඣායනා කිරීමයි. 'තදනුභාසන්ති' යනු එය අනුකරණය කරමින් පැවසීමයි. මෙය පෙර පදයටම සමාන අර්ථයකි. 'භාසිතමනුභාසන්ති' යනු ඔවුන් පැවසූ හා සජ්ඣායනා කළ දේ අනුකරණය කරමින් සජ්ඣායනා කිරීමයි. 'වාචිතමනුවාචෙන්ති' යනු ඔවුන් අන් අයට ඉගැන්වූ දේ අනුකරණය කරමින් ඉගැන්වීමයි.

Seyyathidanti te katamehi attho. Aṭṭhakotiādīni tesaṃ nāmāni. Te kira dibbena cakkhunā oloketvā parūpaghātaṃ akatvā kassapasammāsambuddhassa bhagavato pāvacanena saha saṃsanditvā mante ganthiṃsu. Aparāpare pana brāhmaṇā pāṇātipātādīni pakkhipitvā tayo vede bhinditvā buddhavacanena saddhiṃ viruddhe akaṃsu. Netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti yena tvaṃ isi bhaveyyāsi, etaṃ kāraṇaṃ na vijjati. Idha bhagavā yasmā – ‘‘esa pucchiyamānopi, attano avattharaṇabhāvaṃ ñatvā paṭivacanaṃ na dassatī’’ti jānāti, tasmā paṭiññaṃ agahetvāva taṃ isibhāvaṃ paṭikkhipi.

'සෙය්‍යථිදං' යනු 'ඔවුහු කවරහුද?' යන අර්ථයයි. 'අට්ඨකෝ' ආදීහු ඔවුන්ගේ නම් වේ. ඒ ඉසිවරුන් දිවැසින් බලා, අන් අයට හිංසා නොකොට, කාශ්‍යප සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේගේ වචනය හා ගළපා මන්ත්‍රයන් සම්පාදනය කළහ. පසුව පැමිණි බමුණෝ සතුන් මැරීම ආදිය ඇතුළත් කොට, ත්‍රිවේදය විකෘති කරමින් බුදු වදනට පටහැනි දේ කළහ. 'නේතං ඨානං විජ්ජති' යනු ඔබ ඉසිවරයෙකු වීමට කිසිදු කරුණක් නැත යන්නයි. මෙහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, 'මෙම අම්බට්ඨයාගෙන් විමසුවත් තමා පරාජය වන බව දැන ඔහු පිළිතුරක් නොදෙනු ඇතැයි' දැනගෙන, ඔහුගෙන් පොරොන්දුවක් ලබා නොගෙනම ඔහුගේ ඉසිවර බව ප්‍රතික්ෂේප කළ සේක.

286. Idāni [Pg.245] yasmā te porāṇā dasa brāhmaṇā nirāmagandhā anitthigandhā rajojalladharā brahmacārino araññāyatane pabbatapādesu vanamūlaphalāhārā vasiṃsu. Yadā katthaci gantukāmā honti, iddhiyā ākāseneva gacchanti, natthi tesaṃ yānena kiccaṃ. Sabbadisāsu ca nesaṃ mettādibrahmavihārabhāvanāva ārakkhā hoti, natthi tesaṃ pākārapurisaguttīhi attho. Iminā ca ambaṭṭhena sutapubbā tesaṃ paṭipatti; tasmā imassa sācariyakassa tesaṃ paṭipattito ārakabhāvaṃ dassetuṃ – ‘‘taṃ kiṃ maññasi, ambaṭṭhā’’tiādimāha.

286. දැන්, ඒ පැරණි බමුණු ඉසිවරුන් දස දෙනා කෙලෙස් ගන්ධයෙන් තොරව, ස්ත්‍රී ගන්ධයෙන් තොරව, ශරීරයෙහි දැවටුණු දූවිලි සහිතව, බ්‍රහ්මචාරීව අරණ්‍යයන්හි හා පර්වත පාමුල වනයෙහි අල, මුල්, ඵලවැල අනුභව කරමින් වාසය කළහ. ඔවුන් යම් තැනකට යාමට කැමති වූ විට සෘද්ධියෙන් අහසින්ම වැඩියහ. ඔවුන්ට යාන වාහනවලින් අවශ්‍යතාවක් නොවීය. සියලු දිශාවන්හි ඔවුන්ගේ ආරක්ෂාව වූයේ මෙත්තා ආදී බ්‍රහ්ම විහාර භාවනාවමයි. ඔවුන්ට පවුරු හෝ සන්නද්ධ මිනිසුන්ගෙන් ආරක්ෂාවක් අවශ්‍ය නොවීය. අම්බට්ඨ විසින් ඔවුන්ගේ ඒ පිළිවෙත පෙර අසා ඇත. එබැවින් ගුරුවරයා සමඟ සිටින මේ අම්බට්ඨයා එම ඉසිවරුන්ගේ පිළිවෙතින් කොතරම් ඈත් වී ඇත්දැයි පෙන්වීමට 'අම්බට්ඨ, ඒ ගැන ඔබ කුමක් සිතන්නේද?' යනාදිය වදාළ සේක.

Tattha vicitakāḷakanti vicinitvā apanītakāḷakaṃ. Veṭhakanatapassāhīti dussapaṭṭadussaveṇi ādīhi veṭhakehi namitaphāsukāhi. Kuttavālehīti sobhākaraṇatthaṃ kappetuṃ, yuttaṭṭhānesu kappitavālehi. Ettha ca vaḷavānaṃyeva vālā kappitā, na rathānaṃ, vaḷavapayuttattā pana rathāpi ‘‘kuttavālā’’ti vuttā. Ukkiṇṇaparikhāsūti khataparikhāsu. Okkhittapalighāsūti ṭhapitapalighāsu. Nagarūpakārikāsūti ettha upakārikāti paresaṃ ārohanivāraṇatthaṃ samantā nagaraṃ pākārassa adhobhāge katasudhākammaṃ vuccati. Idha pana tāhi upakārikāhi yuttāni nagarāneva ‘‘nagarūpakārikāyo’’ti adhippetāni. Rakkhāpentīti tādisesu nagaresu vasantāpi attānaṃ rakkhāpenti. Kaṅkhāti ‘‘sabbaññū, na sabbaññū’’ti evaṃ saṃsayo. Vimatīti tasseva vevacanaṃ, virūpā mati, vinicchinituṃ asamatthāti attho. Idaṃ bhagavā ‘‘ambaṭṭhassa iminā attabhāvena maggapātubhāvo natthi, kevalaṃ divaso vītivattati, ayaṃ kho pana lakkhaṇapariyesanatthaṃ āgato, tampi kiccaṃ nassarati. Handassa satijananatthaṃ nayaṃ demī’’ti āha.

එහි 'විචිතකාළකං' යනු කළු ඇට ආදිය තෝරා ඉවත් කරන ලද සහල් ය. 'වේඨකනතපස්සාහි' යනු රෙදි පටි ආදියෙන් වෙළීම නිසා නැමුණු ඉලඇට ඇත්තන් යන්නයි. 'කූත්තවාලේහි' යනු අලංකාරය පිණිස සුදුසු තැන්වල කපන ලද ලොම් ඇති අශ්වයන් යන්නයි. මෙහි කපන ලද්දේ වෙළඹුන්ගේ ලොම් මිස රථවල ලොම් නොවේ. නමුත් වෙළඹුන් යොදන ලද බැවින් රථවලට ද 'කූත්තවාල' යයි කියනු ලැබේ. 'උක්කිණ්ණපරිඛාසු' යනු හාරන ලද දිය අගල් ඇති යන්නයි. 'ඔක්ඛිත්තපලිඝාසු' යනු දමන ලද අගුළු (දොරබොල්) ඇති යන්නයි. 'නගරූපකාරිකාසු' යනු එහි 'උපකාරිකා' නමින් හඳුන්වන්නේ සතුරන් ඇතුළු වීම වැළැක්වීමට නගර පවුරේ පහළ කොටසෙහි කරන ලද හුණු පිරියම් ආදියයි. මෙහිදී එම උපකාරිකා සහිත නගරයන් 'නගරූපකාරිකා' ලෙස අදහස් කෙරේ. 'රක්ඛාපෙන්ති' යනු එවැනි නගරවල වසමින්ද තමන්ව ආරක්ෂා කර ගනිති යන්නයි. 'කංඛා' යනු 'සර්වඥ ද, නැද්ද?' යන සැකයයි. 'විමති' යනු ද සැකයටම නමකි. විවිධ වූ සිතුවිලි නිසා නිශ්චය කර ගැනීමට නොහැකි බව මෙයින් අදහස් වේ. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'මේ අම්බට්ඨයාට මේ ආත්මයේදී මාර්ග ඵල ලැබීමක් නැත, නිකම්ම කාලය ගත වේ. මොහු ආවේ ලකුණු බැලීමට වුවත් දැන් එය අමතක වී ඇත. මොහුට සිහි ගැන්වීම පිණිස මඟක් පෙන්වන්නෙමි' යි සිතා මෙය වදාළ සේක.

Dvelakkhaṇadassanavaṇṇanā

ද්විලක්ඛණ දර්ශන වර්ණනාව (දෙතිස් මහා පුරුෂ ලක්ෂණ අතුරින් දෙකක් පෙන්වීම පිළිබඳ විස්තරය).

287. Evaṃ vatvā pana yasmā buddhānaṃ nisinnānaṃ vā nipannānaṃ vā koci lakkhaṇaṃ pariyesituṃ na sakkoti, ṭhitānaṃ pana caṅkamantānaṃ vā sakkoti. Āciṇṇañcetaṃ buddhānaṃ lakkhaṇapariyesanatthaṃ āgatabhāvaṃ ñatvā uṭṭhāyāsanā caṅkamādhiṭṭhānaṃ nāma, tena bhagavā uṭṭhāyāsanā bahi nikkhanto. Tasmā atha kho bhagavātiādi vuttaṃ.

287. මෙසේ පවසා, බුදුරජාණන් වහන්සේලා වැඩසිටින විට හෝ සැතපී සිටින විට කිසිවෙකුට ලක්ෂණ පරීක්ෂා කළ නොහැකි බැවින්ද, සිටගෙන සිටින විට හෝ සක්මන් කරන විට එය කළ හැකි බැවින්ද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආසනයෙන් නැගී සිටි සේක. ලක්ෂණ සෙවීමට පැමිණි බව දැන ආසනයෙන් නැගී සක්මන් කිරීම බුදුවරුන්ගේ සිරිතකි. ඒ නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආසනයෙන් නැගී පිටතට වැඩි සේක. ඒ නිසා 'අථ ඛො භගවා' යනාදිය පවසන ලදී.

Samannesīti [Pg.246] gavesi, ekaṃ dveti vā gaṇayanto samānayi. Yebhuyyenāti pāyena, bahukāni addasa, appāni na addasāti attho. Tato yāni na addasa tesaṃ dīpanatthaṃ vuttaṃ – ‘‘ṭhapetvā dve’’ti. Kaṅkhatīti ‘‘aho vata passeyya’’nti patthanaṃ uppādeti. Vicikicchatīti tato tato tāni vicinanto kicchati na sakkoti daṭṭhuṃ. Nādhimuccatīti tāya vicikicchāya sanniṭṭhānaṃ na gacchati. Na sampasīdatīti tato – ‘‘paripuṇṇalakkhaṇo aya’’nti bhagavati pasādaṃ nāpajjati. Kaṅkhāya vā dubbalā vimati vuttā, vicikicchāya majjhimā, anadhimuccanatāya balavatī, asampasādena tehi tīhi dhammehi cittassa kālusiyabhāvo. Kosohiteti vatthikosena paṭicchanne. Vatthaguyheti aṅgajāte bhagavato hi varavāraṇasseva kosohitaṃ vatthaguyhaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ padumagabbhasamānaṃ. Taṃ so vatthapaṭicchannattā apassanto, antomukhagatāya ca jivhāya pahūtabhāvaṃ asallakkhento tesu dvīsu lakkhaṇesu kaṅkhī ahosi vicikicchī.

'සමන්නේසි' යනු සෙව්වේය, එකක් දෙකක් වශයෙන් ගණන් කරමින් පරීක්ෂා කළේය යන්නයි. 'යෙභුය්යේන' යනු බොහෝ දුරටය, එනම් ලක්ෂණ බොහොමයක් දුටුවේය, ස්වල්පයක් නොදුටුවේය යන්නයි. ඉන්පසු ඔහු නොදුටු ලක්ෂණ දැක්වීම සඳහා 'දෙකක් හැර' (ඨපෙත්වා ද්වේ) යයි පවසන ලදී. 'කංඛති' යනු 'අහෝ, ඒ ලක්ෂණත් දකින්නට ඇත්නම් කොතරම් අගනේද' යයි ප්‍රාර්ථනා කිරීමයි. 'විචිකිච්ඡති' යනු ඒ ඒ තැන්වල ඒවා සොයමින් වෙහෙස වීමයි, නමුත් දැකීමට නොහැකි වීමයි. 'නාධිමුච්චති' යනු ඒ සැකය නිසා නිගමනයකට නොපැමිණීමයි. 'න සම්පසීදති' යනු ඒ නිසාම 'මොහු සම්පූර්ණ ලක්ෂණ ඇත්තෙකි' යයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි පැහැදීමට පත් නොවීමයි. 'කංඛා' යන්නෙන් දුර්වල සැකයත්, 'විචිකිච්ඡා' යන්නෙන් මධ්‍යම සැකයත්, 'අනධිමුච්චනතා' යන්නෙන් ප්‍රබල සැකයත් කියැවේ. මේ කරුණු තුන නිසා සිතේ ඇති වන කැළඹීම 'අසම්පසාදන' නමින් හැඳින්වේ. 'කෝසෝහිතේ' යනු කොපු මඟින් වැසුණු යන්නයි. 'වත්ථගුය්හේ' යනු රහස් ප්‍රදේශයෙහි ය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පුරුෂ නිමිත්ත උතුම් හස්ති රාජයෙකුගේ මෙන් කෝෂයකින් වැසී පවතී. එය රන්වන් පැහැතිය, පියුම් ගැබක් වැනිය. එය වස්ත්‍රයෙන් වැසී තිබීම නිසා ඔහුට දැකගත නොහැකි විය. එමෙන්ම මුඛය තුළ තිබෙන දිවෙහි විශාලත්වයද (පහූතජිව්හතාව) හඳුනා ගැනීමට නොහැකි වීම නිසා ඔහු ඒ ලක්ෂණ දෙක පිළිබඳව සැකයෙන් හා විචිකිච්ඡාවෙන් පසු විය.

288. Tathārūpanti taṃ rūpaṃ. Kimettha aññena vattabbaṃ? Vuttametaṃ nāgasenatthereneva milindaraññā puṭṭhena – ‘‘dukkaraṃ, bhante, nāgasena, bhagavatā katanti. Kiṃ mahārājāti? Mahājanena hirikaraṇokāsaṃ brahmāyu brāhmaṇassa ca antevāsi uttarassa ca, bāvarissa antevāsīnaṃ soḷasabrāhmaṇānañca, selassa brāhmaṇassa ca antevāsīnaṃ tisatamāṇavānañca dassesi, bhanteti. Na, mahārāja, bhagavā guyhaṃ dassesi. Chāyaṃ bhagavā dassesi. Iddhiyā abhisaṅkharitvā nivāsananivatthaṃ kāyabandhanabaddhaṃ cīvarapārutaṃ chāyārūpakamattaṃ dassesi mahārājāti. Chāyaṃ diṭṭhe sati diṭṭhaṃyeva nanu, bhanteti? Tiṭṭhatetaṃ, mahārāja, hadayarūpaṃ disvā bujjhanakasatto bhaveyya, hadayamaṃsaṃ nīharitvā dasseyya sammāsambuddhoti. Kallosi, bhante, nāgasenā’’ti.

288. ‘තථාරූපන්ති’ යනු එබඳු ස්වභාවයක් ඇති රූපයයි. මේ සම්බන්ධයෙන් වෙනත් අයෙකු විසින් කිව යුත්තේ කුමක්ද? මිලින්ද රජු විසින් විමසන ලද නාගසේන තෙරුන් වහන්සේ විසින්ම මෙය මෙසේ වදාරන ලදී - ‘ස්වාමීනි නාගසේනයන් වහන්ස, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ඉතා දුෂ්කර කාර්යයක් කරන ලදී’ යනුවෙනි. ‘මහරජ, ඒ කුමක්ද?’ (යැයි නාගසේන හිමියෝ ඇසූහ). ‘ස්වාමීනි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් බ්‍රහ්මායු බ්‍රාහ්මණයාටත්, ඔහුගේ අතේවැසි උත්තර මාණවකයාටත්, බාවරී බ්‍රාහ්මණයාගේ අතේවැසි සොළොස් බ්‍රාහ්මණයන්ටත්, සේල බ්‍රාහ්මණයාට හා ඔහුගේ අතේවැසි තුන්සියයක් මාණවකයන්ටත්, බොහෝ ජනයා ඉදිරියෙහි ලජ්ජා උපදවන ස්ථානය (ගුය්හ ප්‍රදේශය) දක්වන ලදී’ යනුවෙනි. ‘මහරජ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නියම ගුය්හ ප්‍රදේශය නොදැක්වූ සේක. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එහි සේයාවක් (ඡායාවක්) පෙන්වූහ. මහරජ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සෘද්ධියෙන් අධිෂ්ඨාන කොට, අඳන සිවුර ඇඳි, කායබන්ධනය බැඳි, සිවුර පෙරවා ගත් ඡායා රූපයක් පමණක් දැක්වූ සේක’ යනුවෙනි. ‘ස්වාමීනි, ඡායාව දැකීමෙන් දකින ලද්දක්ම නොවන්නේද?’ (රජු ඇසීය). ‘මහරජ, එය එසේ තිබේවා. යම් සත්වයෙක් හෘදය රූපය දැක අවබෝධය ලබන්නේ නම්, සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේ හෘදය මාංශය මතුකර පෙන්වන සේක’ යනුවෙනි. ‘ස්වාමීනි නාගසේනයන් වහන්ස, ඔබ වහන්සේ ඉතා දක්ෂ සේක’ (යැයි මිලින්ද රජු කීය).

Ninnāmetvāti nīharitvā. Anumasīti kathinasūciṃ viya katvā anumajji, tathākaraṇena cettha mudubhāvo, kaṇṇasotānumasanena dīghabhāvo, nāsikasotānumasanena tanubhāvo, nalāṭacchādanena puthulabhāvo pakāsitoti veditabbo.

‘නින්නාමෙත්වා’ යනු පිටතට නිකුත් කර යන්නයි. ‘අනුමසී’ යනු තද ඉදිකටුවක් මෙන් කොට පිරිමැද්දේය යන්නයි. මෙසේ කිරීමෙන් දිවෙහි මෘදු බව ද, කන් සිදුරු පිරිමැදීමෙන් දිවෙහි දිගු බව ද, නාස් සිදුරු පිරිමැදීමෙන් දිවෙහි තුනී බව ද, නළල වැසීමෙන් දිවෙහි පළල් බව ද ප්‍රකට කරන ලද්දේ යැයි දත යුතුය.

289. Paṭimānentoti [Pg.247] āgamento, āgamanamassa patthento udikkhantoti attho.

289. ‘පටිමානෙන්තො’ යනු බලාපොරොත්තු වෙමින් යන්නයි. ඔහුගේ පැමිණීම පතමින් බලා සිටීම යන අර්ථයයි.

290. Kathāsallāpoti kathā ca sallāpo ca, kathanaṃ paṭikathananti attho.

290. ‘කථාසල්ලාපො’ යනු කථාව සහ පිළිසඳරයි. කීම සහ පෙරළා කීම යන අර්ථයයි.

291. Aho vatāti garahavacanametaṃ. Reti idaṃ hīḷanavasena āmantanaṃ. Paṇḍitakāti tameva jigucchanto āha. Sesapadadvayepi eseva nayo. Evarūpena kira bho puriso atthacarakenāti idaṃ yādiso tvaṃ, edise atthacarake hitakārake sati puriso nirayaṃyeva gaccheyya, na aññatrāti imamatthaṃ sandhāya vadati. Āsajja āsajjāti ghaṭṭetvā ghaṭṭetvā. Amhepi evaṃ upaneyya upaneyyāti brāhmaṇo kho pana ambaṭṭha pokkharasātītiādīni vatvā evaṃ upanetvā upanetvā paṭicchannaṃ kāraṇaṃ āvikaritvā suṭṭhu dāsādibhāvaṃ āropetvā avaca, tayā amhe akkosāpitāti adhippāyo. Padasāyeva pavattesīti pādena paharitvā bhūmiyaṃ pātesi. Yañca so pubbe ācariyena saddhiṃ rathaṃ āruhitvā sārathi hutvā agamāsi, tampissa ṭhānaṃ acchinditvā rathassa purato padasā yevassa gamanaṃ akāsi.

291. ‘අහෝ වත’ යනු ගැරහීම දක්වන වචනයකි. ‘රේ’ යනු අවඥාවෙන් යුතුව ඇමතීමකි. ‘පණ්ඩිතකා’ යනු ඔහු කෙරෙහි පිළිකුලක් දක්වමින් කීවකි. සෙසු පද දෙකෙහිද ක්‍රමය මෙයම වේ. ‘එබඳු වූ යම් වැඩකරුවෙකු (අතේවැසියෙකු) සිටියදී පුරුෂයා නිරයටම යන්නේය, වෙන කොහේවත් නොවේ’ යන මේ අර්ථය අරමුණු කරගනිමින් මෙය කියයි. ‘ආසජ්ජ ආසජ්ජ’ යනු ගැටෙමින් ගැටෙමින් යන්නයි. ‘අපව මෙසේ පමුණුවා පමුණුවා’ යනු ‘පොක්ඛරසාති බ්‍රාහ්මණයා අම්බට්ඨ හට මෙසේ කීය’ යනාදී වශයෙන් පවසා, සඟවන ලද කාරණය මතුකර දක්වා, ශුද්‍ර දාස භාවයට පත්කර කීවේය. ‘නුඹ විසින් අපට බැණුම් අස්වන ලදී’ යනු මෙහි අදහසයි. ‘පදසායෙව පවත්තෙසි’ යනු පයින් පහර දී බිම හෙළුවේය යන්නයි. පෙර ඔහු (අම්බට්ඨ) තම ගුරුවරයා සමඟ රථයේ නැඟී රියදුරා ලෙස ගියේද, ඔහුට ඒ තනතුර අහිමි කර රථයට ඉදිරියෙන් පයින්ම යෑමට සැලැස්වීය.

Pokkharasātibuddhūpasaṅkamanavaṇṇanā

පොක්ඛරසාති බ්‍රාහ්මණයා බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත පැමිණීම පිළිබඳ විවරණය.

292-296. Ativikāloti suṭṭhu vikālo, sammodanīyakathāyapi kālo natthi. Āgamā nu khvidha bhoti āgamā nu kho idha bho. Adhivāsetūti sampaṭicchatu. Ajjatanāyāti yaṃ me tumhesu kāraṃ karoto ajja bhavissati puññañca pītipāmojjañca tadatthāya. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvenāti bhagavā kāyaṅgaṃ vā vācaṅgaṃ vā acopetvā abbhantareyeva khantiṃ dhārento tuṇhībhāvena adhivāsesi. Brāhmaṇassa anuggahaṇatthaṃ manasāva sampaṭicchīti vuttaṃ hoti.

292-296. ‘අතිවිකාලො’ යනු ඉතාමත් අකාලයයි, පිළිසඳර කථාවටවත් කාලය නැත. ‘ආගමා නු ඛ්විධ භො’ යනු පින්වතා මෙහි පැමිණියාද යන්නයි. ‘අධිවාසෙතු’ යනු පිළිගන්නා සේක්වා යන්නයි. ‘අජ්ජතනාය’ යනු අද දවසේ නුඹලා උදෙසා මා කරන සත්කාරය හේතුවෙන් යම් පිනක් සහ ප්‍රීති ප්‍රමෝදයක් ඇති වේද, ඒ සඳහා යන්නයි. ‘අධිවාසෙසි භගවා තුණ්හීභාවෙන’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කායිකව හෝ වාචසිකව කිසිවක් නොසොල්වා, අභ්‍යන්තරයෙන්ම කැමැත්ත දරමින් නිහඬව ඉවසා වදාලහ (පිළිගත්හ). බ්‍රාහ්මණයාට අනුග්‍රහ පිණිස සිතින්ම පිළිගත් බව මෙයින් කියවේ.

297. Paṇītenāti uttamena. Sahatthāti sahatthena. Santappesīti suṭṭhu tappesi paripuṇṇaṃ suhitaṃ yāvadatthaṃ akāsi. Sampavāresīti [Pg.248] suṭṭhu pavāresi, alaṃ alanti hatthasaññāya paṭikkhipāpesi. Bhuttāvinti bhuttavantaṃ. Onītapattapāṇinti pattato onītapāṇiṃ, apanītahatthanti vuttaṃ hoti. Onittapattapāṇintipi pāṭho. Tassattho – onittaṃ nānābhūtaṃ vinābhūtaṃ pattaṃ pāṇito assāti onittapattapāṇi, taṃ onittapattapāṇiṃ. Hatthe ca pattañca dhovitvā ekamante pattaṃ nikkhipitvā nisinnanti attho. Ekamantaṃ nisīdīti bhagavantaṃ evaṃ bhūtaṃ ñatvā ekasmiṃ okāse nisīdīti attho.

297. ‘පණීතෙන’ යනු උතුම් වූ ආහාරයෙන් යන්නයි. ‘සහත්ථා’ යනු තමාගේ අතින්ම යන්නයි. ‘සන්තප්පෙසි’ යනු මනාව තෘප්තිමත් කළේය, රිසි තාක් වැළඳවීය යන්නයි. ‘සම්පවාරෙසි’ යනු මනාව වළක්වාලීය, ‘සෑහේ සෑහේ’ යැයි අත්සනින් ප්‍රතික්ෂේප කරවීය යන්නයි. ‘භුත්තාවිං’ යනු වළඳා අවසන් වූ පසු යන්නයි. ‘ඕනීතපත්තපාණිං’ යනු පාත්‍රයෙන් අත ඉවතට ගත් බවයි, අත ඉවත් කරගත් බව කියවේ. ‘ඕණිත්තපත්තපාණින්ති’ කියාද පාඨයක් ඇත. එහි අර්ථය - පාත්‍රය අතින් වෙන් වූයේද (අත සෝදා අවසන් වූයේද), ඒ ඕණිත්තපත්තපාණි නම් වේ. එබඳු වූ බුදුරජාණන් වහන්සේවයි. අත් සහ පාත්‍රය සෝදා එක් පසෙක පාත්‍රය තබා වැඩසිටි කල්හි යනු අර්ථයයි. ‘ඒකමන්තං නිසීදි’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එබඳු තත්ත්වයක සිටින බව දැන එක් පසෙක වාඩි විය යන අර්ථයයි.

298. Anupubbiṃ kathanti anupaṭipāṭikathaṃ. Ānupubbikathā nāma dānānantaraṃ sīlaṃ, sīlānantaraṃ saggo, saggānantaraṃ maggoti etesaṃ atthānaṃ dīpanakathā. Teneva – ‘‘seyyathidaṃ dānakatha’’ntiādimāha. Okāranti avakāraṃ lāmakabhāvaṃ. Sāmukkaṃsikāti sāmaṃ ukkaṃsikā, attanāyeva uddharitvā gahitā, sayambhūñāṇena diṭṭhā, asādhāraṇā aññesanti attho. Kā pana sāti? Ariyasaccadesanā. Tenevāha – ‘‘dukkhaṃ, samudayaṃ, nirodhaṃ, magga’’nti. Dhammacakkhunti ettha sotāpattimaggo adhippeto. Tassa uppattiākāradassanatthaṃ – ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti āha. Tañhi nirodhaṃ ārammaṇaṃ katvā kiccavasena evaṃ sabbasaṅkhataṃ paṭivijjhantaṃ uppajjati.

298. ‘ආනුපුබ්බිං කථං’ යනු අනුපිළිවෙල කථාවයි. අනුපිළිවෙල කථාව නම් දානයෙන් පසු සීලය, සීලයෙන් පසු ස්වර්ගය, ස්වර්ගයෙන් පසු මාර්ගය යන මේ කරුණු පැහැදිලි කරන කථාවයි. එබැවින් ‘සෙය්‍යථිදං දානකථං’ යනාදිය වදාරන ලදී. ‘ඕකාරං’ යනු දොස් සහිත පහත් ස්වභාවයයි. ‘සාමුක්කංසිකා’ යනු තමන් වහන්සේ විසින්ම මතු කරගන්නා ලද, තමන් වහන්සේ විසින්ම ගවේෂණය කොට ගත්, ස්වයම්භූ ඥානයෙන් දක්නා ලද, අන්‍යන්ට අසාධාරණ වූ දේශනාව යන අර්ථයයි. ඒ කුමක්ද? එය චතුරාර්ය සත්‍ය දේශනාවයි. එබැවින් ‘දුක්ඛ, සමුදය, නිරෝධ, මග්ග’ යනුවෙන් වදාරන ලදී. ‘ධම්මචක්ඛුං’ යන්නෙන් මෙහි සෝතාපත්ති මාර්ගය අදහස් කෙරේ. එහි උත්පත්ති ආකාරය දැක්වීමට ‘යං කිඤ්චි සමුදයධම්මං, සබ්බං තං නිරොධධම්මං’ (යම්කිසි සමුදය ධර්මයක් ඇත්ද, ඒ සියල්ල නිරෝධ ධර්මයෝය) යනුවෙන් වදාරන ලදී. එය නිරෝධය (නිවන) අරමුණු කොට, කෘත්‍ය වශයෙන් සියලු සංඛත ධර්මයන් විනිවිද දකිමින් උපදී.

Pokkharasātiupāsakattapaṭivedanāvaṇṇanā

පොක්ඛරසාති බ්‍රාහ්මණයා උපාසකයෙකු බවට පත්වීම පිළිබඳ විවරණය.

299. Diṭṭho ariyasaccadhammo etenāti diṭṭhadhammo. Esa nayo sesapadesupi. Tiṇṇā vicikicchā anenāti tiṇṇavicikiccho. Vigatā kathaṃkathā assāti vigatakathaṃkatho. Vesārajjappattoti visāradabhāvaṃ patto. Kattha? Satthusāsane. Nāssa paro paccayo, na parassa saddhāya ettha vattatīti aparappaccayo. Sesaṃ sabbattha vuttanayattā uttānatthattā ca pākaṭamevāti.

299. මොහු විසින් ආර්ය සත්‍ය ධර්මය දක්නා ලද්දේය යන අර්ථයෙන් ‘දිට්ඨධම්මො’ නම් වේ. සෙසු පදයන්හිද ක්‍රමය මෙයයි. මොහු විසින් සැකය තරණය කරන ලද්දේය යන අර්ථයෙන් ‘තිණ්ණවිචිකිච්ඡො’ නම් වේ. මොහුගේ ‘කෙසේද කෙසේද’ යන සැකය පහ වූයේය යන අර්ථයෙන් ‘විගතකථංකථො’ නම් වේ. ‘වෙසාරජ්ජප්පත්තො’ යනු විශාරද බවට පත් වූවෙකි. ඒ කොහිද? ශාස්තෘන් වහන්සේගේ ශාසනයෙහිය. මොහුට අන්‍ය ප්‍රත්‍යයක් (අන්‍යයන් මත යැපීමක්) නැත, අන්‍යයෙකුගේ ශ්‍රද්ධාවෙන් මෙහි නොපවතියි යන අර්ථයෙන් ‘අපරප්පච්චයො’ නම් වේ. සෙසු සියලු තැන්හි කලින් කියන ලද ක්‍රමයට හා අර්ථය පැහැදිලි බැවින් ප්‍රකටය.

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

මෙසේ දීඝනිකාය අටුවාව වූ සුමංගලවිලාසිනියෙහි,

Ambaṭṭhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

අම්බට්ඨ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

4. Soṇadaṇḍasuttavaṇṇanā

4. සෝණදණ්ඩ සූත්‍ර වර්ණනාව

300. Evaṃ [Pg.249] me sutaṃ…pe… aṅgesūti soṇadaṇḍasuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā. Aṅgesūti aṅgā nāma aṅgapāsādikatāya evaṃ laddhavohārā jānapadino rājakumārā, tesaṃ nivāso ekopi janapado rūḷhisaddena aṅgāti vuccati, tasmiṃ aṅgesu janapade. Cārikanti idhāpi aturitacārikā ceva nibaddhacārikā ca adhippetā. Tadā kira bhagavato dasasahassilokadhātuṃ olokentassa soṇadaṇḍo brāhmaṇo ñāṇajālassa anto paññāyittha. Atha bhagavā ayaṃ brāhmaṇo mayhaṃ ñāṇajāle paññāyati. ‘Atthi nu khvassupanissayo’ti vīmaṃsanto addasa. ‘Mayi tattha gate etassa antevāsino dvādasahākārehi brāhmaṇassa vaṇṇaṃ bhāsitvā mama santike āgantuṃ na dassanti. So pana tesaṃ vādaṃ bhinditvā ekūnatiṃsa ākārehi mama vaṇṇaṃ bhāsitvā maṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchissati. So pañhavissajjanapariyosāne saraṇaṃ gamissatī’ti, disvā pañcasatabhikkhuparivāro taṃ janapadaṃ paṭipanno. Tena vuttaṃ – aṅgesu cārikaṃ caramāno…pe… yena campā tadavasarīti.

300. 'ඒවං මෙ සුතං' යනාදී වශයෙන් ආරම්භ වන මෙම සූත්‍රය සෝණදණ්ඩ සූත්‍රයයි. එහි පැරණි නොවූ පදයන්ගේ විවරණය මෙසේය: 'අංගෙසු' යනු අතපය ආදී අවයවයන්ගේ ප්‍රසාදජනක බව නිසා 'අංග' යන නාමය ලත් ජනපදවාසී රාජකුමාරවරුන්ය. ඔවුන්ගේ වාසස්ථානය වූ එක් ජනපදයක් ද රූළ්හී ශබ්දයෙන් 'අංග' යැයි කියනු ලැබේ. එම අංග ජනපදයෙහි යනු අර්ථයයි. 'චාරිකං' යන්නෙන් මෙහි ද ඉක්මන් නොවූ චාරිකාව සහ එක් පුද්ගලයෙකුට පමණක් සීමා නොවූ චාරිකාව අදහස් කෙරේ. එකල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දසදහසක් ලෝකධාතු බලන සේක්, සෝණදණ්ඩ බ්‍රාහ්මණයා තමන් වහන්සේගේ ඥාන ජාලයට හසු වූ බව දුටු සේක. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, "මේ බ්‍රාහ්මණයා මගේ ඥාන ජාලයෙහි පෙනෙයි, මොහුට උපනිශ්‍රය සම්පත් තිබේදැයි" විමසා බලන සේක්, මෙසේ දුටු සේක: "මා එහි වැඩි කලකදී මොහුගේ අතේවැසි ශිෂ්‍යයෝ කරුණු දොළසකින් බ්‍රාහ්මණයාගේ ගුණ පවසා මා වෙත ඒමට ඉඩ නොදෙන්නාහ. එසේ වුවත් ඔහු ඔවුන්ගේ වාදය බිඳ කරුණු විසිනවයකින් මගේ ගුණ පවසා මා වෙත පැමිණ ප්‍රශ්න විචාරනු ඇත. ඔහු ප්‍රශ්න විසඳීම අවසානයේ සරණ යනු ඇත" මෙසේ දැක පන්සියයක් භික්ෂූන් පිරිවරා ඒ ජනපදයට වැඩි සේක. එබැවින් ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ "අංගෙසු චාරිකං චරමානො... යෙන චම්පා තදවසරි" යැයි වදාළ සේක.

Gaggarāya pokkharaṇiyā tīreti tassa campānagarassa avidūre gaggarāya nāma rājaggamahesiyā khaṇitattā gaggarāti laddhavohārā pokkharaṇī atthi. Tassā tīre samantato nīlādipañcavaṇṇakusumapaṭimaṇḍitaṃ mahantaṃ campakavanaṃ. Tasmiṃ bhagavā kusumagandhasugandhe campakavane viharati. Taṃ sandhāya gaggarāya pokkharaṇiyā tīreti vuttaṃ. Māgadhena seniyena bimbisārenāti ettha so rājā magadhānaṃ issarattā māgadho. Mahatiyā senāya samannāgatattā seniyo. Bimbīti suvaṇṇaṃ. Tasmā sārasuvaṇṇasadisavaṇṇatāya bimbisāroti vuccati.

'ගග්ගරාය පොක්ඛරණියā තීරෙ' යනු ඒ චම්පා නගරයට නුදුරින් ගග්ගරා නම් අග්‍රමහේෂිකාව විසින් කරවන ලද බැවින් 'ගග්ගරා' නම් වූ පොකුණක් ඇත. එහි තීරයෙහි හාත්පස නිල් ආදී පස්වණක් මලින් සැරසුණු මහත් වූ සපු වනයක් (චම්පක වනයක්) ඇත. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මල් සුවඳින් සුවඳවත් වූ ඒ සපු වනයෙහි වැඩ වසන සේක. එය අරභයා 'ගග්ගරාය පොක්ඛරණියā තීරෙ' යැයි වදාරන ලදී. 'මාගධෙන සෙනියෙන බිම්බිසාරෙන' යන්නෙහි, එම රජු මගධ ජනපදයට අධිපති බැවින් 'මාගධ' නම් වේ. මහත් වූ සෙනඟක් ඇති බැවින් 'සේනිය' නම් වේ. 'බිම්බි' යනු රන්වන් පැහැයයි. එබැවින් උතුම් රන්වන් පැහැයට සමාන පැහැයක් ඇති බැවින් 'බිම්බිසාර' යැයි කියනු ලැබේ.

301-302. Bahū bahū hutvā saṃhatāti saṅghā. Ekekissāya disāya saṅgho etesaṃ atthīti saṅghī. Pubbe nagarassa anto agaṇā bahi nikkhamitvā gaṇataṃ pattāti gaṇībhūtā. Khattaṃ āmantesīti. Khattā vuccati pucchitapañhe byākaraṇasamattho mahāmatto, taṃ āmantesi āgamentūti muhuttaṃ paṭimānentu, mā gacchantūti vuttaṃ hoti.

301-302. බොහෝ දෙනෙක් එක් රැස් වූ බැවින් 'සංඝ' නම් වේ. එක් එක් දිශාවෙහි පිරිස් (සංඝ) මොවුන්ට ඇති බැවින් 'සංඝී' නම් වේ. පෙර නගරය ඇතුළත සමූහයක් නොවී, පිටතට නික්ම සමූහයක් බවට පත් වූ බැවින් 'ගණීභූත' නම් වේ. 'ඛත්තං ආමන්තෙසි' යන්නෙහි, විචාරන ලද ප්‍රශ්න විසඳීමට සමර්ථ වූ මහාමාත්‍යයා 'ඛත්තා' නම් වේ. ඔහු අමතා "මඳක් පමා වෙත්වා, නොයෙත්වා" යි පවසන ලදී.

Soṇadaṇḍaguṇakathā

සෝණදණ්ඩ බ්‍රාහ්මණයාගේ ගුණ පිළිබඳ කතාව

303. Nānāverajjakānanti [Pg.250] nānāvidhesu rajjesu, aññesu aññesu kāsikosalādīsu rajjesu jātā, tāni vā tesaṃ nivāsā, tato vā āgatāti nānāverajjakā, tesaṃ nānāverajjakānaṃ. Kenacideva karaṇīyenāti tasmiṃ kira nagare dvīhi karaṇīyehi brāhmaṇā sannipatanti – yaññānubhavanatthaṃ vā mantasajjhāyanatthaṃ vā. Tadā ca tasmiṃ nagare yamaññā natthi. Soṇadaṇḍassa pana santike mantasajjhāyanatthaṃ ete sannipatitā. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘kenacideva karaṇīyenā’’ti. Te tassa gamanaṃ sutvā cintesuṃ – ‘‘ayaṃ soṇadaṇḍo uggatabrāhmaṇo yebhuyyena ca aññe brāhmaṇā samaṇaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gatā, ayameva na gato. Svāyaṃ sace tattha gamissati, addhā samaṇassa gotamassa āvaṭṭaniyā māyāya āvaṭṭito, taṃ saraṇaṃ gamissati. Tato etassāpi gehadvāre brāhmaṇānaṃ sannipāto na bhavissatī’’ti. ‘‘Handassa gamanantarāyaṃ karomā’’ti sammantayitvā tattha agamaṃsu. Taṃ sandhāya – atha kho te brāhmaṇātiādi vuttaṃ.

303. 'නානාවෙරජ්ජකානං' යනු නන්වැදෑරුම් රටවල, එනම් චම්පා නගරයෙන් බැහැර වූ කාසි, කෝසල ආදී අනෙකුත් රටවල උපන්, නැතහොත් එහි වාසය කරන, හෝ එහි සිට පැමිණි බ්‍රාහ්මණයන්ය. 'කෙනචිදෙව කරණීයෙන්' යන්නෙහි, ඒ නගරයෙහි කරුණු දෙකක් සඳහා බ්‍රාහ්මණයෝ රැස් වෙති: යාගයක් අනුභව කිරීමට හෝ මන්ත්‍ර සජ්ඣායනා කිරීමටය. එකල ඒ නගරයෙහි යාගයක් නොතිබුණි. එහෙත් සෝණදණ්ඩ බ්‍රාහ්මණයා වෙත මන්ත්‍ර සජ්ඣායනා කිරීම සඳහා මොවුන් රැස්ව සිටියහ. එය අරභයා 'කෙනචිදෙව කරණීයෙන්' යැයි සංගීතිකාරක තෙරුන් වහන්සේලා වදාළහ. ඔවුන් ඔහුගේ ගමන ගැන අසා මෙසේ සිතූහ: "මේ සෝණදණ්ඩ බ්‍රාහ්මණයා ඉතා ප්‍රසිද්ධ බ්‍රාහ්මණයෙකි. බොහෝ විට අනෙකුත් බ්‍රාහ්මණයෝ ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ සරණ ගියහ. මොහු පමණක් තවම සරණ ගියේ නැත. ඉදින් මොහු එහි යන්නේ නම්, ඒකාන්තයෙන්ම ශ්‍රමණ ගෞතමයන්ගේ වශීකරණ මායාවට හසු වී සරණ යනු ඇත. එවිට මොහුගේ නිවස අසල ද බ්‍රාහ්මණයන්ගේ රැස්වීම් නැති වී යනු ඇත." මෙසේ සිතා, "දැන් මොහුගේ ගමනට බාධා කරමු" යි සාකච්ඡා කොට එහි ගියහ. එය අරභයා 'අථ ඛො තෙ බ්‍රාහ්මණා' යනාදිය වදාරන ලදී.

Tattha imināpaṅgenāti imināpi kāraṇena. Evaṃ etaṃ kāraṇaṃ vatvā puna – ‘‘attano vaṇṇe bhaññamāne atussanakasatto nāma natthi. Handassa vaṇṇaṃ bhaṇanena gamanaṃ nivāressāmā’’ti cintetvā bhavañhi soṇadaṇḍo ubhato sujātotiādīni kāraṇāni āhaṃsu.

එහි 'ඉමිනා පංගෙන' යනු මේ කරුණ නිසා ද යන්නයි. මෙසේ මේ කරුණ පවසා නැවතත්, "තමාගේ ගුණ පවසන කල්හි අකමැති වන සත්ත්වයෙක් නම් නැත. දැන් මොහුගේ ගුණ පවසමින් ගමන වළක්වමු" යි සිතා "භවත් සෝණදණ්ඩ පින්වතා දෙපසින්ම මනා කොට උපන්නේය" යනාදී කරුණු පැවසූහ.

Ubhatoti dvīhi pakkhehi. Mātito ca pitito cāti bhoto mātā brāhmaṇī, mātumātā brāhmaṇī, tassāpi mātā brāhmaṇī; pitā brāhmaṇo, pitupitā brāhmaṇo, tassāpi pitā brāhmaṇoti, evaṃ bhavaṃ ubhato sujāto mātito ca pitito ca. Saṃsuddhagahaṇikoti saṃsuddhā te mātugahaṇī kucchīti attho. Samavepākiniyā gahaṇiyāti ettha pana kammajatejodhātu ‘‘gahaṇī’’ti vuccati.

'උභතො' යනු මවු පාර්ශ්වයෙන් සහ පිය පාර්ශ්වයෙන් යන දෙපසිනි. 'මාතිතො ච පිතිතො ච' යනු පින්වතාගේ මෑණියන් ද බැමිණියකි, මෑණියන්ගේ මෑණියන් ද බැමිණියකි, ඇගේ මෑණියන් ද බැමිණියකි; පියා ද බ්‍රාහ්මණයෙකි, පියාගේ පියා ද බ්‍රාහ්මණයෙකි, ඔහුගේ පියා ද බ්‍රාහ්මණයෙකි. මෙසේ පින්වතා මවුපිය දෙපසින්ම මනා කොට උපන්නේය. 'සංසුද්ධගහණිකො' යනු ඔබගේ මෑණියන්ගේ කුස මනා කොට පිරිසිදුය යන්නයි. 'සමවෙපාකිනියා ගහණියා' යන තැන කර්මජ තේජෝ ධාතුව 'ගහණී' යැයි කියනු ලැබේ.

Yāva sattamā pitāmahayugāti ettha pitupitā pitāmaho, pitāmahassa yugaṃ pitāmahayugaṃ. Yuganti āyuppamāṇaṃ vuccati. Abhilāpamattameva cetaṃ. Atthato pana pitāmahoyeva pitāmahayugaṃ. Tato uddhaṃ sabbepi pubbapurisā pitāmahaggahaṇeneva gahitā. Evaṃ yāva sattamo puriso[Pg.251], tāva saṃsuddhagahaṇiko. Atha vā akkhitto anupakuṭṭho jātivādenāti dassenti. Akkhittoti – ‘‘apanetha etaṃ, kiṃ iminā’’ti evaṃ akkhitto anavakkhitto. Anupakuṭṭhoti na upakuṭṭho, na akkosaṃ vā nindaṃ vā laddhapubbo. Kena kāraṇenāti? Jātivādena. Itipi – ‘‘hīnajātiko eso’’ti evarūpena vacanenāti attho.

'යාව සත්තමා පිතාමහයුගා' යන්නෙහි පියාගේ පියා පිතාමහ (සීයා) නම් වේ. සීයාගේ පරම්පරාව පිතාමහ යුගයයි. 'යුග' යනු ආයු ප්‍රමාණයට කියනු ලැබේ. මෙය හුදෙක් ව්‍යවහාරයකි. අර්ථය අනුව සීයා ම පිතාමහ යුගයයි. එතැන් සිට ඉහළට සියලු පූර්ව පුරුෂයන් 'පිතාමහ' ශබ්දයෙන්ම ගැනේ. මෙසේ හත්වැනි පුරුෂයා දක්වා පිරිසිදු කුස ඇත්තේය. නැතහොත් ජාතිවාදය නිසා ප්‍රතික්ෂේප නොකරන ලද, ගර්හාවට ලක් නොවන ලද බව දක්වති. 'අක්ඛිත්තො' යනු "මොහු අහකට කරව්, මොහුගෙන් ඇති ඵලය කිම" යනාදී වශයෙන් බැහැර නොකරන ලද බවයි. 'අනුපකුට්ඨො' යනු අපහාසයට ලක් නොවූ, එනම් ආක්‍රෝශයක් හෝ නින්දාවක් පෙර නොලද බවයි. ඒ කවර හේතුවකින් ද? ජාතිවාදය නිසාය. එනම් "මොහු හීන ජාතිකයෙකි" වැනි වචනයකින් ප්‍රතික්ෂේප නොවුණු බව අර්ථයයි.

Aḍḍhoti issaro. Mahaddhanoti mahatā dhanena samannāgato. Bhavato hi gehe pathaviyaṃ paṃsuvālikā viya bahudhanaṃ, samaṇo pana gotamo adhano bhikkhāya udaraṃ pūretvā yāpetīti dassenti. Mahābhogoti pañcakāmaguṇavasena mahāupabhogo. Evaṃ yaṃ yaṃ guṇaṃ vadanti, tassa tassa paṭipakkhavasena bhagavato aguṇaṃyeva dassemāti maññamānā vadanti.

'අඩ්ඪො' යනු ප්‍රභූ බවයි (අන් අය මැඩ පවත්වා සිටින බවයි). 'මහද්ධනො' යනු මහා ධනයෙන් යුක්ත වීමයි. පින්වතාගේ නිවසේ පොළොවෙහි වැලි මෙන් බොහෝ ධනය ඇත; ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ වනාහි නිර්ධන වී සිඟා කෑමෙන් කුස පුරවා ගනිති යි දක්වති. 'මහාභොගො' යනු පස්කම් ගුණයන්ගේ අතින් මහා පරිභෝජනයක් ඇත්තේය යන්නයි. මෙසේ යම් යම් ගුණයක් පවසත් ද, ඒ ඒ ගුණයේ ප්‍රතිපක්ෂය මගින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ අගුණයක්ම දක්වමු යි සිතා පවසති.

Abhirūpoti aññehi manussehi abhirūpo adhikarūpo. Dassanīyoti divasampi passantānaṃ atittikaraṇato dassanayoggo. Dassaneneva cittapasādajananato pāsādiko. Pokkharatā vuccati sundarabhāvo, vaṇṇassa pokkharatā vaṇṇapokkharatā, tāya vaṇṇasampattiyā yuttoti attho. Porāṇā panāhu – ‘‘pokkharanti sarīraṃ vadanti, vaṇṇaṃ vaṇṇamevā’’ti. Tesaṃ matena vaṇṇañca pokkharañca vaṇṇapokkharāni. Tesaṃ bhāvo vaṇṇapokkharatā. Iti paramāya vaṇṇapokkharatāyāti uttamena parisuddhena vaṇṇena ceva sarīrasaṇṭhānasampattiyā cāti attho. Brahmavaṇṇīti seṭṭhavaṇṇī. Parisuddhavaṇṇesupi seṭṭhena suvaṇṇavaṇṇena samannāgatoti attho. Brahmavacchasīti mahābrahmuno sarīrasadiseneva sarīrena samannāgato. Akhuddāvakāso dassanāyāti ‘‘bhoto sarīre dassanassa okāso na khuddako mahā, sabbāneva te aṅgapaccaṅgāni dassanīyāneva, tāni cāpi mahantānevā’’ti dīpenti.

අභිරූප යනු අනෙක් මිනිසුන්ට වඩා අතිශයින් රූපවත් වූ, උසස් රූපයක් ඇති යන අර්ථයයි. දර්ශනීය යනු මුළු දවසක් වුවද බලා සිටින්නන් හට ඇති නොවන බැවින් බැලීමට ඉතා සුදුසු වූ යන අර්ථයයි. දැකීමෙන්ම සිතේ පැහැදීම ඇති කරන බැවින් 'පාසාදික' නම් වේ. 'පොක්ඛරතා' යනු සුන්දර බවයි. වර්ණයෙහි සුන්දර බව 'වර්ණපොක්ඛරතා' නම් වේ, ඒ වර්ණ සම්පත්තියෙන් යුක්ත වූයේ යන අර්ථයයි. පුරාණාචාර්යවරු මෙසේ පවසති: ශරීරයට 'පොක්ඛර' යැයි ද, වර්ණයට 'වර්ණ' යැයි ද කියනු ලැබේ. ඔවුන්ගේ මතයට අනුව වර්ණය ද ශරීරය ද යන දෙකම 'වර්ණපොක්ඛර' වේ. ඒවායේ සුන්දර බව 'වර්ණපොක්ඛරතා' නම් වේ. මෙසේ 'පරමාය වණ්ණපොක්ඛරතාය' යන්නෙන් අතිශයින්ම පිරිසිදු වර්ණයෙන් හා ශරීර සන්ථාන සම්පත්තියෙන් යුක්ත වූ යන අර්ථය කියවේ. 'බ්‍රහ්මවණ්ණී' යනු ශ්‍රේෂ්ඨ වර්ණයක් ඇති බවයි. අතිශයින් පිරිසිදු වර්ණ ඇති අය අතර ද ඉතා ශ්‍රේෂ්ඨ වූ රන්වන් පැහැයෙන් යුක්ත වූයේ යන අර්ථයයි. 'බ්‍රහ්මවච්ඡසී' යනු මහා බ්‍රහ්මයාගේ ශරීර ප්‍රභාවට සමාන වූ ශරීර ප්‍රභාවකින් යුක්ත වූ යන අර්ථයයි. 'අඛුද්දාවකාසෝ දස්සනාය' යන්නෙන් පෙන්වා දෙන්නේ ඔබ වහන්සේගේ ශරීරය දර්ශනය කිරීමට ඇති ඉඩකඩ කුඩා නොවන බවත්, එය ඉතා මහත් බවත්, සියලුම අඟපසඟ දර්ශනීය වන අතර ඒවා ද ප්‍රමාණවත් ලෙස මහත් වන බවත්ය.

Sīlamassa atthīti sīlavā. Vuddhaṃ vaddhitaṃ sīlamassāti vuddhasīlī. Vuddhasīlenāti vuddhena vaddhitena sīlena. Samannāgatoti yutto. Idaṃ vuddhasīlīpadasseva vevacanaṃ. Sabbametaṃ pañcasīlamattameva sandhāya vadanti.

මොහුට සීලය ඇත යන අර්ථයෙන් 'සීලවා' නම් වේ. වැඩුණු හෙවත් දියුණු වූ සීලයක් ඇත්තේ 'වුද්ධසීලී' නම් වේ. 'වුද්ධසීලේන' යනු දියුණු කරන ලද සීලයෙන් යුක්ත වූයේ යන අර්ථයයි. මෙය 'වුද්ධසීලී' යන පදයටම සමාන පදයකි. මේ සියල්ලම පංචශීලය පමණක් අරමුණු කරගෙන පවසනු ලබයි.

Kalyāṇavācotiādīsu kalyāṇā sundarā parimaṇḍalapadabyañjanā vācā assāti kalyāṇavāco. Kalyāṇaṃ madhuraṃ vākkaraṇaṃ assāti kalyāṇavākkaraṇo[Pg.252]. Vākkaraṇanti udāharaṇaghoso. Guṇaparipuṇṇabhāvena pure bhavāti porī. Pure vā bhavattā porī. Poriyā nāgarikitthiyā sukhumālattanena sadisāti porī, tāya poriyā. Vissaṭṭhāyāti apalibuddhāya sandiṭṭhavilambitādidosarahitāya. Anelagalāyāti elagaḷenavirahitāya. Yassa kassaci hi kathentassa elā gaḷanti, lālā vā paggharanti, kheḷaphusitāni vā nikkhamanti, tassa vācā elagaḷaṃ nāma hoti, tabbiparitāyāti attho. Atthassa viññāpaniyāti ādimajjhapariyosānaṃ pākaṭaṃ katvā bhāsitatthassa viññāpanasamatthāya.

කල්‍යාණවාචෝ යනාදී තැන්හි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය. මනා වූ, සුන්දර වූ, පිරිපුන් පද හා ව්‍යංජන සහිත වචන ඇති බැවින් 'කල්‍යාණවාචෝ' නම් වේ. මනා වූ මිහිරි කටහඬක් ඇති බැවින් 'කල්‍යාණවාක්කරණෝ' නම් වේ. වාක්කරණ යනු උච්චාරණය කරන ශබ්දයයි. ගුණයෙන් පිරිපුන් බැවින් 'පෝරී' (පෞරී) නම් වේ. නැතහොත් නගරයේ (පුරයේ) උපන් බැවින් 'පෝරී' නම් වේ. නාගරික ස්ත්‍රියකගේ මෙන් සුකුමාර බවින් සමාන වන බැවින් 'පෝරී' නම් වේ. 'විස්සට්ඨාය' යනු පැහැදිලි වූ, සෙම හෝ පිත ආදියෙන් අවහිර නොවූ, ගොත ගැසීම් හෝ ප්‍රමාද වීම් ආදී දෝෂයන්ගෙන් තොර වූ යන අර්ථයයි. 'අනේලගලාය' යනු කටින් කෙළ වැගිරීම් ආදියෙන් තොර වූ යන අර්ථයයි. යම් කිසිවෙකු කථා කරන විට කටින් කෙළ වැගිරේ නම්, හෝ සෙම වැගිරේ නම්, හෝ කෙළ බිංදු පිටතට විසි වේ නම් ඔහුගේ වචනය 'එලගල' නම් වේ. මෙහි අදහස එයට ප්‍රතිවිරුද්ධ වූ (පිරිසිදු) වචනය යන්නයි. 'අත්ථස්ස විඤ්ඤාපනියා' යනු ආරම්භය, මධ්‍යය හා අවසානය පැහැදිලි කරමින් පවසන ලද අර්ථය වටහා දීමට සමර්ථ වූ යන අර්ථයයි.

Jiṇṇoti jarājiṇṇatāya jiṇṇo. Vuddhoti aṅgapaccaṅgānaṃ vuddhibhāvamariyādappatto. Mahallakoti jātimahallakatāya samannāgato. Cirakālappasutoti vuttaṃ hoti. Addhagatoti addhānaṃ gato, dve tayo rājaparivaṭṭe atītoti adhippāyo. Vayoanuppattoti pacchimavayaṃ sampatto, pacchimavayo nāma vassasatassa pacchimo tatiyabhāgo.

ජිණ්ණෝ යනු ජරාවෙන් දිරාපත් වූයේ යන්නයි. වුද්ධෝ යනු අඟපසඟ වැඩී වයස් සීමාවට පැමිණි යන්නයි. මහල්ලකෝ යනු උපතින් මහලු බවට පත් වූ, බොහෝ කලක් ජීවත් වූ යන අර්ථයයි. අද්ධගතෝ යනු දීර්ඝ කාලයක් ගෙවා දැමූ, රජවරුන් දෙතුන් දෙනෙකුගේ කාලයන් ඉක්මවා ගිය යන අදහසයි. වයෝඅනුප්පත්තෝ යනු අවසාන වයසට පැමිණි, එනම් අවුරුදු සියයක ආයු කාලයකින් අවසන් තුනෙන් එකක කොටසට පැමිණි යන්නයි.

Api ca jiṇṇoti porāṇo, cirakālappavattakulanvayoti vuttaṃ hoti. Vuddhoti sīlācārādiguṇavuddhiyā yutto. Mahallakoti vibhavamahantāya samannāgato. Addhagatoti maggappaṭipanno brāhmaṇānaṃ vatacariyādimariyādaṃ avītikkamma caraṇasīlo. Vayoanuppattoti jātivuddhabhāvampi antimavayaṃ anuppatto.

තවද 'ජිණ්ණෝ' යනු පෞරාණික වූ, බොහෝ කලක් පැවති කුල පරම්පරාවකින් ආ යන අර්ථයයි. 'වුද්ධෝ' යනු සීල සමාචාරාදී ගුණධර්මවලින් දියුණු වූ යන්නයි. 'මහල්ලකෝ' යනු මහා විභව සම්පත්තියෙන් යුක්ත වූ යන්නයි. 'අද්ධගතෝ' යනු බ්‍රාහ්මණ වත් පිළිවෙත් ආදී සීමාවන් ඉක්මවා නොයමින් මාර්ගයෙහි හැසිරෙන ස්වභාවය ඇති යන්නයි. 'වයෝඅනුප්පත්තෝ' යනු උපතින් මෙන්ම ගුණධර්මවලින් ද වයෝවෘද්ධ භාවයට හා අවසාන වයසට පැමිණි යන්නයි.

Buddhaguṇakathā

බුද්ධ ගුණ කථා

304. Evaṃ vutteti evaṃ tehi brāhmaṇehi vutte. Soṇadaṇḍo – ‘‘ime brāhmaṇā jātiādīhi mama vaṇṇaṃ vadanti, na kho pana metaṃ yuttaṃ attano vaṇṇe rajjituṃ. Handāhaṃ etesaṃ vādaṃ bhinditvā samaṇassa gotamassa mahantabhāvaṃ ñāpetvā etesaṃ tattha gamanaṃ karomī’’ti cintetvā tena hi – bho mamapi suṇāthātiādimāha. Tattha yepi ubhato sujātoti ādayo attano guṇehi sadisā guṇā tepi[Pg.253]; ‘‘ko cāhaṃ ke ca samaṇassa gotamassa jātisampattiādayo guṇā’’ti attano guṇehi uttaritareyeva maññamāno, itare pana ekanteneva bhagavato mahantabhāvadīpanatthaṃ pakāseti.

304. මෙසේ කී කල්හි යනු එම බ්‍රාහ්මණයන් විසින් මෙසේ කී විටයි. එවිට සෝණදණ්ඩ බ්‍රාහ්මණයා මෙසේ සිතීය: "මේ බ්‍රාහ්මණයෝ ජාතිය ආදියෙන් මගේ ගුණ පවසති, එහෙත් තමාගේම ගුණ කෙරෙහි ඇලීම සුදුසු නොවේ. මම මොවුන්ගේ වාදය බිඳ දමා, ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේගේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය වටහා දී, මොවුන්ව එහි කැඳවාගෙන යන්නෙමි." මෙසේ සිතා "එසේ නම් පින්වතුනි, මා පවසන දේ ද අසන්න" යනාදිය පැවසීය. එහි 'උභතෝ සුජාතෝ' යනාදී වශයෙන් තමාගේ ගුණයන්ට සමාන වූ යම් ගුණයක් වේ ද, ඒවා සම්බන්ධයෙන් "ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේගේ ජාති සම්පත්තිය ආදී ගුණ සමග බලන කල මා කවරෙක් ද?" යි සිතමින් තමාගේ ගුණයන්ට වඩා උන්වහන්සේගේ ගුණ අතිශයින් උසස් කොට සලකයි. සෙසු ගුණාංගයන් පැහැදිලි කරන්නේ ඒකාන්තයෙන්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය දැක්වීම පිණිසමය.

Mayameva arahāmāti evaṃ niyāmentovettha idaṃ dīpeti – ‘‘yadi guṇamahantatāya upasaṅkamitabbo nāma hoti. Yathā hi sineruṃ upanidhāya sāsapo, mahāsamuddaṃ upanidhāya gopadakaṃ, sattasu mahāsaresu udakaṃ upanidhāya ussāvabindu paritto lāmako. Evameva samaṇassa gotamassa jātisampattiādayopi guṇe upanidhāya amhākaṃ guṇā parittā lāmakā; tasmā mayameva arahāma taṃ bhavantaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamitu’’nti.

"අපිම සුදුසු වන්නෙමු" යන්නෙන් මෙහි මෙසේ තීරණාත්මකව අර්ථය දක්වයි: "යම් හෙයකින් ගුණ මහිමය නිසාම කෙනෙකු වෙත එළඹිය යුතු නම්, මහා මේරු පර්වතයට සාපේක්ෂව අබ ඇටයක් මෙන් ද, මහා සාගරයට සාපේක්ෂව ගව කුරයක දිය පොදක් මෙන් ද, මහා විල් සතෙහි ජලයට සාපේක්ෂව පිනිබිඳුවක් මෙන් ද අපගේ ගුණ ඉතා කුඩාය, ලාමකය. එලෙසම ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේගේ ජාති සම්පත්තිය ආදී ගුණයන් සමග සසඳන කල අපගේ ගුණ අතිශයින් අල්පය, පහත්ය. එබැවින් ඒ භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ දැකීම පිණිස එළඹීමට අපම සුදුසු වන්නෙමු."

Mahantaṃ ñātisaṃghaṃ ohāyāti mātipakkhe asītikulasahassāni, pitipakkhe asītikulasahassānīti evaṃ saṭṭhikulasatasahassaṃ ohāya pabbajito.

මහා නෑ පිරිස අතහැර යනු මව් පාර්ශවයෙන් කුල අසූ දහසක් ද, පිය පාර්ශවයෙන් කුල අසූ දහසක් ද වශයෙන් එක් ලක්ෂ හැට දහසක් වූ නෑ පිරිස අතහැර පැවිදි විය යන්නයි.

Bhūmigatañca vehāsaṭṭhañcāti ettha rājaṅgaṇe ceva uyyāne ca sudhāmaṭṭhapokkharaṇiyo sattaratanānaṃ pūretvā bhūmiyaṃ ṭhapitaṃ dhanaṃ bhūmigataṃ nāma. Pāsādaniyūhādayo paripūretvā ṭhapitaṃ vehāsaṭṭhaṃ nāma. Etaṃ tāva kulapariyāyena āgataṃ. Tathāgatassa pana jātadivaseyeva saṅkho, elo, uppalo, puṇḍarīkoti cattāro nidhayo uggatā. Tesu saṅkho gāvutiko, elo aḍḍhayojaniko, uppalo tigāvutiko, puṇḍarīko yojaniko. Tesupi gahitaṃ gahitaṃ pūratiyeva, iti bhagavā pahūtaṃ hiraññasuvaṇṇaṃ ohāya pabbajitoti veditabbo.

පොළොවෙහි නිදන්ගත වූ හා අහසෙහි පිහිටි යනාදී මෙහි, රජ මාලිගා අංගනයෙහි මෙන්ම උද්‍යානයෙහි ද මැටි ගා පිරිසිදු කරන ලද පොකුණුවල සත් රුවනින් පුරවා පොළොවෙහි තැන්පත් කරන ලද ධනය 'භූමිගත' නම් වේ. ප්‍රාසාදයන්හි උඩුමහල් ආදියෙහි සත් රුවනින් පුරවා තැන්පත් කර ඇති ධනය 'වෙහාසට්ඨ' නම් වේ. මෙය පරම්පරාගතව පැමිණි ධනයයි. එහෙත් තථාගතයන් වහන්සේ උපන් දිනයෙහිම සංඛ, ඒල, උප්පල, පුණ්ඩරීක යන මහා නිදන් සතරක් පොළොවෙන් පැන නැඟුණි. ඒවායින් 'සංඛ' නිධානය ගාවුතයක් ප්‍රමාණය ද, 'ඒල' නිධානය යොදුන් භාගයක් ද, 'උප්පල' නිධානය ගාවුත තුනක් ද, 'පුණ්ඩරීක' නිධානය යොදුනක් ද විශාල විය. ඒ නිදන්වලින් කොතෙක් වස්තුව ගත්තද ඒවා නැවත පිරී යයි. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මහත් වූ රන් රිදී සම්පත් අතහැර පැවිදි වූ බව දත යුතුය.

Daharova samānoti taruṇova samāno. Susukāḷakesoti suṭṭhu kāḷakeso, añjanavaṇṇasadisakeso hutvā vāti attho. Bhadrenāti bhaddakena. Paṭhamena vayasāti tiṇṇaṃ vayānaṃ paṭhamavayena. Akāmakānanti anicchamānānaṃ. Anādaratthe sāmivacanaṃ. Assūni mukhe etesanti assumukhā, tesaṃ assumukhānaṃ, assūhi kilinnamukhānanti attho. Rudantānanti [Pg.254] kanditvā rodamānānaṃ. Akhuddāvakāsoti ettha bhagavato aparimāṇoyeva dassanāya okāsoti veditabbo.

තරුණ වියෙහිම යනු යොවුන් වියෙහිදීම යන්නයි. 'සුසුකාළකේසෝ' යනු ඉතා තද කළු පැහැති, අඳුන් වන් කේශ කලාපයකින් යුක්තව සිටියදීම යන අර්ථයයි. 'භද්‍රේන' යනු යහපත් වූ යන්නයි. 'පඨමේන වයසා' යනු වයස් තුනෙන් පළමු වයසෙහි සිටියදී යන්නයි. 'අකාමකානං' යනු අකමැති වූ මව්පියන්ගේ යන අර්ථයයි. මෙය අනාදර අර්ථයෙහි යෙදුණු සාමී විභක්තියයි. 'අස්සුමුඛා' යනු මුහුණෙහි කඳුළු ඇති යන අර්ථයයි, එනම් කඳුළින් තෙත් වූ මුහුණු ඇති මව්පියන් යන්නයි. 'රුදන්තානං' යනු හඬා වැලපෙමින් සිටියදී යන්නයි. 'අඛුද්දාවකාසෝ' යන්නෙන් මෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේව දැකීම සඳහා ඇති ඉඩකඩ අපරිමාණ වන බව දත යුතුය.

Tatridaṃ vatthu – rājagahe kira aññataro brāhmaṇo samaṇassa gotamassa pamāṇaṃ gahetuṃ na sakkotīti sutvā bhagavato piṇḍāya pavisanakāle saṭṭhihatthaṃ veḷuṃ gahetvā nagaradvārassa bahi ṭhatvā sampatte bhagavati veḷuṃ gahetvā samīpe aṭṭhāsi. Veḷu bhagavato jāṇukamattaṃ pāpuṇi. Puna divase dve veḷū ghaṭetvā samīpe aṭṭhāsi. Bhagavāpi dvinnaṃ veḷūnaṃ upari kaṭimattameva paññāyamāno – ‘‘brāhmaṇa, kiṃ karosī’’ti āha. Tumhākaṃ pamāṇaṃ gaṇhāmīti. ‘‘Brāhmaṇa, sacepi tvaṃ sakalacakkavāḷagabbhaṃ pūretvā ṭhite veḷū ghaṭetvā āgamissasi, neva me pamāṇaṃ gahetuṃ sakkhissasi. Na hi mayā cattāri asaṅkhyeyāni kappasatasahassañca tathā pāramiyo pūritā, yathā me paro pamāṇaṃ gaṇheyya, atulo, brāhmaṇa, tathāgato appameyyo’’ti vatvā dhammapade gāthamāha –

එහි මේ වස්තුවයි – රජගහනුවර එක්තරා බ්‍රාහ්මණයෙක් "ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේගේ ප්‍රමාණය (උස) මැනීමට කිසිවෙකුට නොහැකිය" යන්න අසා, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිඬුසිඟා වැඩම කරන වේලාවේදී රියන් හැටක් දිග උණ ලීයක් ගෙන නගර ද්වාරයෙන් පිටත සිටියේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩම කළ කල්හි උණ ලීය ගෙන උන්වහන්සේ අසල සිටගත්තේය. එකල ඒ උණ ලීය භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ දණ මඬල දක්වා පමණක් විය. පසුදින ඔහු උණ ලී දෙකක් එකට මඩුවා උන්වහන්සේ අසල සිටගත්තේය. එකලද භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උණ ලී දෙකටම ඉහළින් ඉඟ දක්වා පමණක් පෙනෙමින්, "බ්‍රාහ්මණය, කුමක් කරන්නේද?" යි විමසූ සේක. "ඔබ වහන්සේගේ ප්‍රමාණය මනිමි" යි ඔහු කීවේය. "බ්‍රාහ්මණය, ඉදින් ඔබ මුළු සක්වලම පිරෙන සේ උණ ලී එකට මඩුවාගෙන පැමිණියද, මාගේ ප්‍රමාණය මැනීමට නොහැකි වන්නේමය. මා විසින් සතර අසංඛ්‍ය කල්ප ලක්ෂයක් මුළුල්ලෙහි පාරමිතාවන් පුරන ලද්දේ අන්‍යයෙකුට මාගේ ප්‍රමාණය මැනිය හැකි වන පරිදි නොවේ. බ්‍රාහ්මණය, තථාගතයන් වහන්සේ අසදෘශය, අප්‍රමෙයය" යි වදාරා ධම්මපදයෙහි මෙම ගාථාව වදාළ සේක.

‘‘Te tādise pūjayato, nibbute akutobhaye;

Na sakkā puññaṃ saṅkhātuṃ, imettamapi kenacī’’ti. (dha. pa. 36);

"එබඳු වූ, (කෙලෙසුන් කෙරෙන්) නිවුණා වූ, කිසිදු බියක් නැත්තා වූ ඒ (බුදු පසේබුදු රහතන් වහන්සේලා) පුදන්නා වූ තැනැත්තාගේ පින මෙතෙකැයි කිසිවෙකු විසින් ගණන් කර නිම කළ නොහැක්කේය."

Gāthāpariyosāne caturāsītipāṇasahassāni amataṃ piviṃsu.

ගාථාව කෙළවර අසූහතර දහසක් ප්‍රාණීහු අමෘත පානය කළහ (නිවන් අවබෝධ කළහ).

Aparampi vatthu – rāhu kira asurindo cattāri yojanasahassāni aṭṭha ca yojanasatāni ucco. Bāhantaramassa dvādasayojanasatāni. Bahalantarena cha yojanasatāni. Hatthatalapādatalānaṃ puthulato tīṇi yojanasatāni. Aṅgulipabbāni paṇṇāsayojanāni. Bhamukantaraṃ paṇṇāsayojanaṃ. Mukhaṃ dviyojanasataṃ tiyojanasatagambhīraṃ tiyojanasataparimaṇḍalaṃ. Gīvā tiyojanasataṃ. Nalāṭaṃ tiyojanasataṃ. Sīsaṃ navayojanasataṃ. ‘‘So ahaṃ uccosmi, satthāraṃ onamitvā oloketuṃ na sakkhissāmī’’ti cintetvā nāgacchi. So ekadivasaṃ bhagavato vaṇṇaṃ sutvā – ‘‘yathākathañca olokessāmī’’ti āgato.

තවත් කථා පුවතකි - රාහු අසුරේන්ද්‍රයා යොදුන් හාරදහස් අටසියයක් උසය. ඔහුගේ උරහිස් දෙක අතර පරතරය යොදුන් එක්දහස් දෙසියයකි. සිරුරේ ඝනකම යොදුන් හයසියයකි. අත්ල හා පතුල්වල පළල යොදුන් තුන්සියයකි. ඇඟිලි පුරුකක් යොදුන් පනහකි. බැම දෙක අතර පරතරය යොදුන් පනහකි. කට යොදුන් දෙසියයක් පළල වන අතර, යොදුන් තුන්සියයක් ගැඹුරුය, වටප්‍රමාණය යොදුන් තුන්සියයකි. ගෙල යොදුන් තුන්සියයකි. නළල් තලය යොදුන් තුන්සියයකි. හිස යොදුන් නවසියයකි. "මම ඉතා උසය, ශාස්තෘන් වහන්සේ දෙස පහත් වී බැලීමට මට නොහැකි වනු ඇතැයි" සිතා ඔහු නොපැමිණියේය. ඔහු එක් දිනක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ගුණ අසා "කෙසේ හෝ දකිමි" යි සිතා පැමිණියේය.

Atha bhagavā tassajjhāsayaṃ viditvā – ‘‘catūsu iriyāpathesu katarena dassessāmī’’ti cintetvā ‘‘ṭhitako nāma nīcopi ucco viya paññāyati. Nipannovassa [Pg.255] attānaṃ dassessāmī’’ti ‘‘ānanda, gandhakuṭipariveṇe mañcakaṃ paññāpehī’’ti vatvā tattha sīhaseyyaṃ kappesi. Rāhu āgantvā nipannaṃ bhagavantaṃ gīvaṃ unnāmetvā nabhamajjhe puṇṇacandaṃ viya ullokesi. Kimidaṃ asurindāti ca vutte – ‘‘bhagavā onamitvā oloketuṃ na sakkhissāmī’’ti nāgacchinti. Na mayā, asurinda, adhomukhena pāramiyo pūritā. Uddhaggameva katvā dānaṃ dinnanti. Taṃ divasaṃ rāhu saraṇaṃ agamāsi. Evaṃ bhagavā akhuddāvakāso dassanāya.

එකල භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුගේ අදහස දැන, "සතර ඉරියව්වලින් කවර ඉරියව්වකින් පෙනී සිටිම්දැයි" සිතා, "සිටගෙන සිටින්නා මිටි වුවද උස කෙනෙකු සේ පෙනේ. එබැවින් සැතපී සිටිමින්ම මොහුට මා දක්වන්නෙමි" යි සිතා, "ආනන්දය, ගඳකිළි මිදුලෙහි ඇඳක් පනවන්නැයි" වදාරා එහි සිංහ සෙය්‍යාවෙන් සැතපුණු සේක. රාහු පැමිණ සැතපී සිටින භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දෙස, අහස මැද පූර්ණ චන්ද්‍රයා දෙස බලන්නාක් මෙන් ගෙල ඔසවා බැලුවේය. "අසුරේන්ද්‍රය, මේ කුමක්ද?" යි ඇසූ කල්හි, "භාග්‍යවතුන් වහන්ස, පහත් වී බැලීමට මට නොහැකි වේ යැයි සිතා මම නොපැමිණියෙමි" යි පැවසීය. "අසුරේන්ද්‍රය, මා විසින් මුහුණ බිමට හරවාගෙන පාරමිතා පුරන ලද්දේ නැත. උඩුමුඛවම දානාදී පින්කම් කරන ලද්දේය" යි වදාළ සේක. එදින රාහු අසුරේන්ද්‍රයා සරණ ගියේය. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දැකීමට සුළු ඉඩක් ඇති කෙනෙකු නොවන සේක.

Catupārisuddhisīlena sīlavā, taṃ pana sīlaṃ ariyaṃ uttamaṃ parisuddhaṃ. Tenāha – ‘‘ariyasīlī’’ti. Tadetaṃ anavajjaṭṭhena kusalaṃ. Tenāha – ‘‘kusalasīlī’’ti. Kusalasīlenāti idamassa vevacanaṃ.

සතර සංවර සීලයෙන් යුක්ත හෙයින් සීලවන්ත වන සේක. ඒ සීලය ආර්යය, උත්තමය, පිරිසිදුය. එබැවින් "ආර්යශීලී" යැයි කියනු ලැබේ. එය නිවැරදි බැවින් කුසල නම් වේ. එබැවින් "කුසලශීලී" යැයි කියනු ලැබේ. "කුසලසීලේන" යනු මෙයටම පර්යාය වචනයකි.

Bahūnaṃ ācariyapācariyoti bhagavato ekekāya dhammadesanāya caturāsītipāṇasahassāni aparimāṇāpi devamanussā maggaphalāmataṃ pivanti, tasmā bahūnaṃ ācariyo. Sāvakaveneyyānaṃ pana pācariyoti.

"බහූනං ආචරියපාචරියෝ" යනු - භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ එක් එක් ධර්ම දේශනාවකදී අසූහතර දහසක් ප්‍රාණීහු ද අප්‍රමාණ දෙවි මිනිස්සු ද මාර්ග ඵල නමැති අමෘතය පානය කරති. එබැවින් උන්වහන්සේ බොහෝ දෙනාගේ ආචාර්යවරයා වන සේක. ශ්‍රාවකයන් හා විනෙය ජනයාගේ මහා ආචාර්යවරයා (ප්‍රධාන ආචාර්යවරයා) වන සේක.

Khīṇakāmarāgoti ettha kāmaṃ bhagavato sabbepi kilesā khīṇā. Brāhmaṇo pana te na jānāti. Attano jānanaṭṭhāneyeva guṇaṃ katheti. Vigatacāpalloti – ‘‘pattamaṇḍanā cīvaramaṇḍanā senāsanamaṇḍanā imassa vā pūtikāyassa…pe… kelanā paṭikelanā’’ti (vibha. 854) evaṃ vuttacāpallā virahito.

"ඛීණකාමරාගෝ" යනු මෙහිලා සැබවින්ම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ සියලු කෙලෙස් ක්ෂය වී ඇත. එහෙත් බ්‍රාහ්මණයා ඒවා නොදන්නා බැවින්, තමා දන්නා මට්ටමින් ගුණ කියයි. "විගතචාපල්ලෝ" යනු - පාත්‍ර අලංකාර කිරීම, සිවුරු අලංකාර කිරීම, සේනාසන අලංකාර කිරීම හෝ මේ කුණුකය අලංකාර කිරීම ආදී වූ... සෙල්ලක්කාරකම්වලින් තොර වූ බවයි.

Apāpapurekkhāroti apāpe nava lokuttaradhamme purato katvā vicarati. Brahmaññāya pajāyāti sāriputtamoggallānamahākassapādibhedāya brāhmaṇapajāya, etissāya ca pajāya purekkhāro. Ayañhi pajā samaṇaṃ gotamaṃ purakkhatvā caratīti attho. Api ca apāpapurekkhāroti na pāpaṃ purekkhāro na pāpaṃ purato katvā carati, na pāpaṃ icchatīti attho. Kassa? Brahmaññāya pajāya. Attanā saddhiṃ paṭiviruddhāyapi brāhmaṇapajāya aviruddho hitasukhatthiko yevāti vuttaṃ hoti.

"අපාපපුරෙක්ඛාරෝ" යනු - පව්වලින් තොර වූ නවලෝකෝත්තර ධර්මයන් පෙරදැරි කරගෙන හැසිරෙන බවයි. "බ්‍රහ්මඤ්ඤාය පජාය" යනු - සැරියුත් මුගලන් මහා කාශ්‍යප ආදී වූ බ්‍රාහ්මණ පිරිසට මෙන්ම, ඒ මුළු මහත් පිරිසටම උන්වහන්සේ පෙරගමන්කරු වන සේක. මක්නිසාද යත්, මේ පිරිස ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ පෙරදැරි කරගෙන හැසිරෙන බැවිනි. තවද "අපාපපුරෙක්ඛාරෝ" යනු - පව් පෙරදැරි කර නොගන්නා, පව් ඉදිරියට ගෙන නොයන, පව් ප්‍රාර්ථනා නොකරන බවයි. ඒ කා කෙරෙහිද? බ්‍රාහ්මණ ප්‍රජාව කෙරෙහි ය. තමන් සමඟ විරුද්ධ වූ බ්‍රාහ්මණ ප්‍රජාව සමඟ පවා විරුද්ධ නොවී, ඔවුන්ගේ හිතසුව කැමති වන බව මෙයින් කියැවේ.

Tiroraṭṭhāti pararaṭṭhato. Tirojanapadāti parajanapadato. Pañhaṃ pucchituṃ āgacchantīti khattiyapaṇḍitādayo ceva devabrahmanāgagandhabbādayo ca [Pg.256] – ‘‘pañhe abhisaṅkharitvā pucchissāmā’’ti āgacchanti. Tattha keci pucchāya vā dosaṃ vissajjanasampaṭicchane vā asamatthataṃ sallakkhetvā apucchitvāva tuṇhī nisīdanti. Keci pucchanti. Kesañci bhagavā pucchāya ussāhaṃ janetvā vissajjeti. Evaṃ sabbesampi tesaṃ vimatiyo tīraṃ patvā mahāsamuddassa ūmiyo viya bhagavantaṃ patvā bhijjanti.

"තිරෝරට්ඨා" යනු - පර රටවලින් පැමිණෙන බවයි. "තිරෝජනපදා" යනු - පර ජනපදවලින් පැමිණෙන බවයි. "පඤ්හං පුච්ඡිතුං ආගච්ඡන්ති" යනු - ක්ෂත්‍රිය පණ්ඩිතාදීන් මෙන්ම දේව, බ්‍රහ්ම, නාග, ගාන්ධර්ව ආදීහු ද "ප්‍රශ්න සකස් කරගෙන ගොස් විමසන්නෙමු" යි පැමිණෙති. එහිදී සමහරෙක් තමන්ගේ ප්‍රශ්නයෙහි දෝෂයක් හෝ පිළිතුර වටහා ගැනීමට ඇති අසමත්කම දැක, කිසිවක් නොඅසාම නිශ්ශබ්දව හිඳිති. සමහරු ප්‍රශ්න අසති. සමහරෙකුට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ප්‍රශ්න ඇසීමට උනන්දුව ඇති කරවා පිළිතුරු වදාරන සේක. මෙසේ ඔවුන් සැමගේම සැක සංකාවන්, මහා සමුද්‍රයේ රළ වෙරළේ වැදී බිඳී යන්නාක් මෙන්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණි කල්හි බිඳී විනාශ වී යයි.

Ehi svāgatavādīti devamanussapabbajitagahaṭṭhesu taṃ taṃ attano santikaṃ āgataṃ – ‘‘ehi svāgata’’nti evaṃ vadatīti attho. Sakhiloti tattha katamaṃ sākhalyaṃ? ‘‘Yā sā vācā nelā kaṇṇasukhā’’tiādinā nayena vuttasākhalyena samannāgato, muduvacanoti attho. Sammodakoti paṭisanthārakusalo, āgatāgatānaṃ catunnaṃ parisānaṃ – ‘‘kacci, bhikkhave, khamanīyaṃ, kacci yāpanīya’’ntiādinā nayena sabbaṃ addhānadarathaṃ vūpasamento viya paṭhamataraṃ sammodanīyaṃ kathaṃ kattāti attho. Abbhākuṭikoti yathā ekacce parisaṃ patvā thaddhamukhā saṅkuṭitamukhā honti, na ediso, parisadassanena panassa bālātapasamphassena viya padumaṃ mukhapadumaṃ vikasati puṇṇacandasassirikaṃ hoti. Uttānamukhoti yathā ekacce nikujjitamukhā viya sampattāya parisāya na kiñci kathenti, atidullabhakathā honti, na evarūpo. Samaṇo pana gotamo sulabhakatho. Na tassa santikaṃ āgatāgatānaṃ – ‘‘kasmā mayaṃ idhāgatā’’ti vippaṭisāro uppajjati dhammaṃ pana sutvā attamanāva hontīti dasseti. Pubbabhāsīti bhāsanto ca paṭhamataraṃ bhāsati, tañca kho kālayuttaṃ pamāṇayuttaṃ atthanissitameva bhāsati, na niratthakakathaṃ.

‘එහි ස්වාගතවාදී’ යනු තමන් වහන්සේ සමීපයට පැමිණි දෙවි, මිනිස්, පැවිදි, ගිහි යන ඒ ඒ පුද්ගලයන්ට ‘එන්න, සාදරයෙන් පිළිගනිමි’ (එහි, ස්වාගතං) යනුවෙන් මෙසේ පවසන බවයි. ‘සඛිලෝ’ යනු එහි මෘදු මොළොක් බව කවරේද? ‘යම් ඒ වචනයක් නිදොස් ද, කනට සුවදායක ද’ යනාදී ක්‍රමයෙන් වදාරන ලද මෘදු මොළොක් බවින් යුක්ත වූ, මෘදු වචන ඇති බවයි. ‘සම්මෝදකෝ’ යනු පිළිසඳරෙහි දක්ෂ වූ, පැමිණි පැමිණි සිව්වනක් පිරිසට ‘මහණෙනි, ඉවසිය හැකි ද, යැපිය හැකි ද’ යනාදී ක්‍රමයෙන් මුළු දීර්ඝ ගමන් විඩාව සංසිඳුවන්නාක් මෙන් ප්‍රථමයෙන් ම සතුටු සාමීචි කතා කරන්නා යන අර්ථයයි. ‘අබ්භාකුටිකෝ’ යනු ඇතැම් අය පිරිසක් මැදට පැමිණි විට මුහුණ බෙරි කරගත්, මුහුණ හැකිලී ගිය ස්වභාවයක් පෙන්වුව ද, උන්වහන්සේ එබඳු නොවන අතර, පිරිස දැකීමෙන් උන්වහන්සේගේ මුහුණ නැවුම් හිරු රැස් ස්පර්ශ වූ නෙළුමක් මෙන් පිපී ගිය මුහුණක් ඇතිව, පසළොස්වක සඳෙහි ශ්‍රියාව බඳු ශ්‍රියාවකින් යුක්ත වන බවයි. ‘උත්තානමුඛෝ’ යනු ඇතැම් අය යටිකුරු කළ මුහුණක් ඇතිව තමන් වෙත පැමිණි පිරිස සමඟ කිසිවක් කතා නොකරමින්, ඉතා කලාතුරකින් කතා කරන ස්වභාවයක් ඇතත්, උන්වහන්සේ එබඳු නොවන බවයි. ගෞතම ශ්‍රමණයන් වහන්සේ වනාහි පහසුවෙන් කතා කළ හැකි අයෙකි. උන්වහන්සේ වෙත පැමිණි පැමිණි අයට ‘අපි මෙහි කුමට ආවෙමුද’ යනුවෙන් පශ්චාත්තාපයක් ඇති නොවන අතර, ධර්මය ශ්‍රවණය කොට සතුටු සිතින් ම සිටින බව පෙන්වයි. ‘පුබ්බභාසී’ යනු කතා කරන විට ප්‍රථමයෙන් ම කතා කරන බවත්, එය ද කාලයට උචිත වූ, ප්‍රමාණයට උචිත වූ, අර්ථය ඇසුරු කළ වචන ම පවසන බවත්, හිස් වචන නොපවසන බවත් ය.

Na tasmiṃ gāme vāti yattha kira bhagavā paṭivasati, tattha mahesakkhā devatā ārakkhaṃ gaṇhanti, taṃ nissāya manussānaṃ upaddavo na hoti, paṃsupisācakādayoyeva hi manusse viheṭhenti, te tāsaṃ ānubhāvena dūraṃ apakkamanti. Api ca bhagavato mettābalenapi na amanussā manusse viheṭhenti.

‘න තස්මිං ගාමේ වා’ යනු යම් තැනක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩ වසන සේක් ද, එහි මහේශාක්‍ය දෙවිවරු ආරක්ෂාව සලසති. ඔවුන් නිසා මිනිසුන්ට උපද්‍රව ඇති නොවේ. පංශු පිශාචාදීහු ම මිනිසුන්ට පීඩා කරති, ඔවුන් එම දෙවියන්ගේ ආනුභාවයෙන් දුරින් බැහැර වෙති. තවද භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මෙත් බලයෙන් ද අමනුෂ්‍යයෝ මිනිසුන්ට පීඩා නොකරති.

Saṅghītiādīsu anusāsitabbo sayaṃ vā uppādito saṅgho assa atthīti saṅghī. Tādiso cassa gaṇo atthīti gaṇī. Purimapadasseva vā vevacanametaṃ. Ācārasikkhāpanavasena gaṇassa ācariyoti gaṇācariyo[Pg.257]. Puthutitthakarānanti bahūnaṃ titthakarānaṃ. Yathā vā tathā vāti yena vā tena vā acelakādimattakenāpi kāraṇena. Samudāgacchatīti samantato upagacchati abhivaḍḍhati.

‘සංඝී’ යනාදී තැන්හි අනුශාසනා කළ යුතු වූ හෝ තමන් වහන්සේ විසින් ම ඇති කරන ලද සංඝයා උන්වහන්සේට සිටින බැවින් උන්වහන්සේ ‘සංඝී’ නම් වෙති. එබඳු වූ ම පිරිසක් (ගණයක්) සිටින බැවින් ‘ගණී’ නම් වෙති. නැතහොත් මෙය පෙර පදයට ම සමාන පදයකි. පැවැත්ම ඉගැන්වීම් වශයෙන් පිරිසකගේ ආචාර්යවරයා වන බැවින් ‘ගණාචාර්ය’ නම් වෙති. ‘පුථුතිත්ථකරානං’ යනු බොහෝ තීර්ථකරයන් අතර යන්නයි. ‘යථා වා තථා වා’ යනු යම්කිසි අයුරකින් හෝ අචේලක (නිවස්නා රහිත) වීම පමණක් වූ කරුණකින් හෝ යන්නයි. ‘සමුදාගච්ඡතී’ යනු හාත්පසින් පැමිණෙයි, වැඩෙයි යන්නයි.

Atithi no te hontīti te amhākaṃ āgantukā, navakā pāhunakā hontīti attho. Pariyāpuṇāmīti jānāmi. Aparimāṇavaṇṇoti tathārūpeneva sabbaññunāpi appameyyavaṇṇo – ‘‘pageva mādisenā’’ti dasseti. Vuttampi cettaṃ –

‘අතිථි නෝ තේ හොන්තී’ යනු ඔවුන් අපගේ ආගන්තුකයන් ය, අලුත් අය ය, පිළිගැනීමට සුදුසු අය ය යන අර්ථයයි. ‘පරියාපුණාමි’ යනු දනිමි යන්නයි. ‘අපරිමාණවණ්ණෝ’ යනු එබඳු වූ සර්වඥයන් වහන්සේ නමකට වුව ද ප්‍රමාණ කළ නොහැකි ගුණ ඇති බවයි, ‘මා වැනි අයෙකු ගැන කුමන කතා ද’ යන්න මෙයින් පෙන්වයි. මෙය මෙසේ ද පවසා ඇත:

‘‘Buddhopi buddhassa bhaṇeyya vaṇṇaṃ,Kappampi ce aññamabhāsamāno;

Khīyetha kappo ciradīghamantare,Vaṇṇo na khīyetha tathāgatassā’’ti.

“බුදු රජාණන් වහන්සේ නමක්, වෙනත් කිසිදු කතාවක් නොකර, කල්පයක් මුළුල්ලේ වුව ද තවත් බුදු රජාණන් වහන්සේ නමකගේ ගුණ වර්ණනා කරන්නේ නම්, ඒ දීර්ඝ කාලය ඇතුළත කල්පය ගෙවී යන්නේ ය. එහෙත් තථාගතයන් වහන්සේගේ ගුණ වර්ණනා කර අවසන් කළ නොහැක්කේ ය.”

305. Imaṃ pana satthu guṇakathaṃ sutvā te brāhmaṇā cintayiṃsu – yathā soṇadaṇḍo brāhmaṇo samaṇassa gotamassa vaṇṇe bhaṇati, anomaguṇo so bhavaṃ gotamo; evaṃ tassa guṇe jānamānena kho pana ācariyena aticiraṃ adhivāsitaṃ, handa naṃ anuvattāmāti anuvattiṃsu. Tasmā evaṃ vutte ‘‘te brāhmaṇā’’tiādi vuttaṃ. Tattha alamevāti yuttameva. Api puṭosenāti puṭosaṃ vuccati pātheyyaṃ, taṃ gahetvāpi upasaṅkamituṃ yuttamevāti attho. Puṭaṃsenātipi pāṭho, tassattho, puṭo aṃse assāti puṭaṃso, tena puṭaṃsena. Aṃsena hi pātheyyapuṭaṃ vahantenāpīti vuttaṃ hoti.

305. ශාස්තෘන් වහන්සේගේ මෙම ගුණ කතාව අසා ඒ බ්‍රාහ්මණයෝ මෙසේ සිතූහ: ‘සෝණදණ්ඩ බ්‍රාහ්මණයා ගෞතම ශ්‍රමණයන්ගේ ගුණ වර්ණනා කරන ආකාරයට ඒ භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ උතුම් ගුණ ඇති සේක. උන්වහන්සේගේ ගුණ දන්නා වූ අපගේ ආචාර්යවරයා ඉතා දීර්ඝ කාලයක් ඉවසා සිටියේ ය, දැන් අපි ඔහු අනුව යමු’ යැයි සිතා ඔහු අනුව ගියහ. එබැවින් ‘ඒ බ්‍රාහ්මණයෝ’ යනාදී වචන පවසන ලදී. එහි ‘අලමේව’ යනු සුදුසු ම ය යන්නයි. ‘අපි පුටෝසේනා’ යනු ගමන් මල්ලක් (මග වියදම් සඳහා වූ ආහාර ආදිය) පුටෝසං යැයි කියනු ලැබේ, එය ද රැගෙන පැමිණීම සුදුසු ම ය යන අර්ථයයි. ‘පුටංසේනා’ යනු ද පාඨයකි, එහි අර්ථය නම් උරහිසෙහි මල්ලක් ඇත්තා (පුටංස) යන්නයි. උරහිසින් ගමන් මල්ලක් රැගෙන එන්නෙකු පවා යන්න මෙයින් අදහස් වේ.

Soṇadaṇḍaparivitakkavaṇṇanā

සෝණදණ්ඩ පරිවිතර්ක වර්ණනාවයි.

306-308. Tirovanasaṇḍagatassāti antovanasaṇḍe gatassa, vihārabbhantaraṃ paviṭṭhassāti attho. Añjaliṃ paṇāmetvāti ete ubhatopakkhikā, te evaṃ cintayiṃsu – ‘‘sace no micchādiṭṭhikā codessanti – ‘kasmā tumhe samaṇaṃ gotamaṃ vanditthā’ti? Tesaṃ – ‘kiṃ añjalimattakaraṇenāpi vandanaṃ nāma hotī’ti vakkhāma. Sace no sammādiṭṭhikā codessanti – ‘kasmā tumhe bhagavantaṃ na vanditthā’ti. ‘Kiṃ sīsena bhūmiyaṃ paharanteneva vandanaṃ nāma hoti, nanu añjalikammampi vandanaṃ evā’ti [Pg.258] vakkhāmā’’ti. Nāmagottanti ‘‘bho, gotama, ahaṃ asukassa putto datto nāma, mitto nāma, idhāgato’’ti vadantā nāmaṃ sāventi nāma. ‘‘Bho, gotama, ahaṃ vāseṭṭho nāma, kaccāno nāma, idhāgato’’ti vadantā gottaṃ sāventi nāma. Ete kira daliddā jiṇṇā kulaputtā ‘‘parisamajjhe nāmagottavasena pākaṭā bhavissāmā’’ti evamakaṃsu. Ye pana tuṇhībhūtā nisīdiṃsu, te kerāṭikā ceva andhabālā ca. Tattha kerāṭikā – ‘‘ekaṃ dve kathāsallāpepi karonto vissāsiko hoti, atha vissāse sati ekaṃ dve bhikkhā adātuṃ na yutta’’nti tato attānaṃ mocetvā tuṇhī nisīdanti. Andhabālā aññāṇatāyeva avakkhittamattikāpiṇḍo viya yattha katthaci tuṇhībhūtā nisīdanti.

306-308. ‘තිරෝවනසණ්ඩගතස්සා’ යනු වනය ඇතුළතට ගිය, විහාරය ඇතුළතට පිවිසි යන අර්ථයයි. ‘අඤ්ජලිං පණාමෙත්වා’ යනු මොවුහු දෙපැත්තට ම අයත් වූවෝ ය. ඔවුහු මෙසේ සිතූහ: ‘සැබවින් ම මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයෝ අපට දොස් නගන්නාහු නම් - ‘තොප කුමට ගෞතම ශ්‍රමණයාට වැන්දෙහිද?’ කියා, එවිට අපි ඔවුන්ට - ‘ඇයි දෑත් එක් කොට වැඳීමෙන් පමණක් වැඳීමක් වන්නේ දැයි’ පවසන්නෙමු. ඉදින් සම්මා දෘෂ්ටිකයෝ අපට දොස් නගන්නාහු නම් - ‘තොප කුමට භාග්‍යවතුන් වහන්සේට නොවන්දෙහිද?’ කියා, එවිට අපි ඔවුන්ට - ‘ඇයි වැඳීමක් වන්නේ හිස පොළොවේ ගැසීමෙන් ම පමණක් ද? දෑත් එක් කොට වැඳීම ද වැඳීමක් ම නොවේ දැයි’ පවසන්නෙමු’ යැයි සිතූහ. ‘නාමගොත්තං’ යනු ‘භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, මම අසවලාගේ පුත් දත්ත නම් වෙමි, මිත්ත නම් වෙමි, මෙහි ආවෙමි’ යැයි පවසමින් නම දැනුම් දෙති. ‘භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, මම වාසෙට්ඨ නම් වෙමි, කච්චාන නම් වෙමි, මෙහි ආවෙමි’ යැයි පවසමින් ගෝත්‍රය දැනුම් දෙති. දුප්පත් හා පිරිහුණු කුලපුත්‍රයෝ ‘පිරිස මැද නම හා ගෝත්‍රය නිසා ප්‍රසිද්ධ වන්නෙමු’ යැයි මෙසේ කළහ. යම් කෙනෙක් නිශ්ශබ්දව සිටියෝ ද, ඔවුහු කපටි අය මෙන් ම අන්ධබාලයෝ ද වෙති. එහි කපටි අය - ‘එක වචනයක් දෙකක් කතා කළත් හිතවත්කමක් ඇති වේ, එවිට හිතවත්කම නිසා දානයක් දෙකක් නොදී සිටීම සුදුසු නැත’ කියා එයින් තමන් නිදහස් වීමට නිශ්ශබ්දව සිටිති. අන්ධබාලයෝ නොදන්නාකම නිසා ම බිම දැමූ මැටි පිඩක් මෙන් කොතැනක හෝ නිශ්ශබ්දව වාඩි වී සිටිති.

Brāhmaṇapaññattivaṇṇanā

බ්‍රාහ්මණ පඤ්ඤත්ති වර්ණනාවයි.

309-310. Cetasā cetoparivitakkanti bhagavā – ‘‘ayaṃ brāhmaṇo āgatakālato paṭṭhāya adhomukho thaddhagatto kiṃ cintayamāno nisinno, kiṃ nu kho cintetī’’ti āvajjanto attano cetasā tassa cittaṃ aññāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘cetasā cetoparivitakkamaññāyā’’ti. Vihaññatīti vighātaṃ āpajjati. Anuviloketvā parisanti bhagavato sakasamaye pañhapucchanena udake miyamāno ukkhipitvā thale ṭhapito viya samapassaddhakāyacitto hutvā parisaṃ saṅgaṇhanatthaṃ diṭṭhisañjāneneva ‘‘upadhārentu me bhonto vacana’’nti vadanto viya anuviloketvā parisaṃ bhagavantaṃ etadavoca.

309-310. ‘චේතසා චේතෝපරිවිතක්කං’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ - ‘මේ බ්‍රාහ්මණයා පැමිණි වෙලාවේ සිට මුහුණ පහතට හරවාගෙන, තද වූ සිරුරකින් යුතුව කුමක් සිතමින් සිටින්නේ ද, ඔහු කුමක් සිතන්නේ ද?’ යැයි මෙනෙහි කරමින් තමන් වහන්සේගේ සිතින් ඔහුගේ සිත දැනගත් සේක. එබැවින් ‘සිතින් සිතේ කල්පනාව දැන’ යැයි පවසන ලදී. ‘විහඤ්ඤතී’ යනු පීඩාවට පත් වෙයි. ‘අනුවිලෝකෙත්වා පරිසං’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තමන්ගේ ම දහම පිළිබඳ ප්‍රශ්න විමසීමෙන්, ජලයේ ගිලී මිය යාමට සිටින අයෙකු ගොඩට ගෙන තැබුවාක් මෙන් සංසිඳුණු කයක් හා සිතක් ඇතිව, පිරිස තමන් වෙත නතු කර ගැනීම සඳහා තම මතය හොඳින් දැන සිටීම නිසා ම ‘පින්වතුනි, මගේ වචනය අසන්න’ යැයි පවසන්නාක් මෙන් පිරිස දෙස බලා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ කීවේ ය.

311-313. Sujaṃ paggaṇhantānanti yaññayajanatthāya sujaṃ gaṇhantesu brāhmaṇesu paṭhamo vā dutiyo vāti attho. Sujāya diyyamānaṃ mahāyāgaṃ paṭiggaṇhantānanti porāṇā. Iti brāhmaṇo sakasamayavasena sammadeva pañhaṃ vissajjesi. Bhagavā pana visesato uttamabrāhmaṇassa dassanatthaṃ – ‘‘imesaṃ panā’’tiādimāha. Etadavocunti sace jātivaṇṇamantasampanno brāhmaṇo na hoti, atha ko carahi loke brāhmaṇo [Pg.259] bhavissati? Nāseti no ayaṃ soṇadaṇḍo, handassa vādaṃ paṭikkhipissāmāti cintetvā etadavocuṃ. Apavadatīti paṭikkhipati. Anupakkhandatīti anupavisati. Idaṃ – ‘‘sace tvaṃ pasādavasena samaṇaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gantukāmo, gaccha; mā brāhmaṇassa samayaṃ bhindī’’ti adhippāyena āhaṃsu.

311-313. ‘Sujaṃ paggaṇhantānaṃ’ යනු යාග පූජා පැවැත්වීම පිණිස සුජය (හොඳ හැන්ද හෙවත් දවියා) අතට ගන්නා වූ බ්‍රාහ්මණයන් අතර පළමුවැන්නා හෝ දෙවැන්නා යන අර්ථයයි. ‘Sujāya diyyamānaṃ mahāyāgaṃ paṭiggaṇhantānaṃ’ යනු සුජයෙන් (හැන්දෙන්) දෙනු ලබන මහා යාගය පිළිගන්නා වූ පුද්ගලයන් පිළිබඳව යයි පුරාණ අටුවාචාරීන් වහන්සේලා පැවසූහ. මෙසේ බ්‍රාහ්මණයා තමාගේ මතය (සමය) අනුව මැනවින් ප්‍රශ්නය විසඳීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පසක්වූ උතුම් බ්‍රාහ්මණයා පෙන්වා දීම සඳහා ‘imesaṃ panā’ යනාදිය වදාළ සේක. ‘Etadavocuṃ’ යනු - ඉදින් ජාතිය, රූපය සහ මන්ත්‍රයන්ගෙන් යුක්ත වූවෙක් බ්‍රාහ්මණයා නොවන්නේ නම්, මෙලොව බ්‍රාහ්මණයා වන්නේ කවරෙක්ද? මේ සෝණදණ්ඩ අපව විනාශ කරයි, මොහුගේ වාදය ප්‍රතික්ෂේප කරමු යයි සිතා මෙය පැවසූහ. ‘Apavadati’ යනු බැහැර කරයි හෙවත් ප්‍රතික්ෂේප කරයි. ‘Anupakkhandati’ යනු අනුපිළිවෙලින් පිවිසෙයි. මෙය - ‘ඉදින් ඔබ ප්‍රසාදය නිසා ශ්‍රමණ ගෞතමයන් සරණ යනු කැමති නම් යන්න; බ්‍රාහ්මණ මතය විනාශ නොකරන්න’ යන අදහසින් පැවසූහ.

314. Etadavocāti imesu brāhmaṇesu evaṃ ekappahāreneva viravantesu ‘‘ayaṃ kathā pariyosānaṃ na gamissati, handa ne nissadde katvā soṇadaṇḍeneva saddhiṃ kathemī’’ti cintetvā – ‘‘etaṃ sace kho tumhāka’’ntiādikaṃ vacanaṃ avoca.

314. ‘Etadavoca’ යනු - මේ බ්‍රාහ්මණයන් මෙසේ එකවර කෑගසන කල්හි ‘මෙම කතාව අවසානයකට පත් නොවනු ඇත, දැන් මොවුන් නිහඬ කර සෝණදණ්ඩ සමගම කතා කරමි’ යි සිතා ‘etaṃ sace kho tumhāka’ යනාදී වචනය වදාළ සේක.

315-316. Sahadhammenāti sakāraṇena. Samasamoti ṭhapetvā ekadesasamattaṃ samabhāvena samo, sabbākārena samoti attho. Ahamassa mātāpitaro jānāmīti bhaginiyā puttassa mātāpitaro kiṃ na jānissati, kulakoṭiparidīpanaṃ sandhāyeva vadati. Musāvādampi bhaṇeyyāti atthabhañjanakaṃ musāvādaṃ katheyya. Kiṃ vaṇṇo karissatīti abbhantare guṇe asati kiṃ karissati? Kimassa brāhmaṇabhāvaṃ rakkhituṃ sakkhissatīti attho. Athāpi siyā puna – ‘‘pakatisīle ṭhitassa brāhmaṇabhāvaṃ sādhentī’’ti evampi sīlameva sādhessati, tasmiṃ hissa asati brāhmaṇabhāvo nāhosīti sammohamattaṃ vaṇṇādayo. Idaṃ pana sutvā te brāhmaṇā – ‘‘sabhāvaṃ ācariyo āha, akāraṇāva mayaṃ ujjhāyimhā’’ti tuṇhī ahesuṃ.

315-316. ‘Sahadhammena’ යනු කරුණු සහිතව හෙවත් හේතු සහිතවයි. ‘Samasama’ යනු එක් කොටසක් පමණක් නොව, සමාන ස්වභාවයෙන් සමාන වූ, සෑම ආකාරයකින්ම සමාන වූ පුද්ගලයා යන අර්ථයයි. ‘Ahamassa mātāpitaro jānāmi’ යනු සහෝදරියගේ පුත්‍රයාගේ මවුපියන් කෙසේ නොදන්නේද? මෙය පරම්පරාව පෙන්වා දීම අරමුණු කරගෙන පවසයි. ‘Musāvādampi bhaṇeyya’ යනු අර්ථය විනාශ කරන බොරුවක් පැවසීමයි. ‘Kiṃ vaṇṇo karissati’ යනු අභ්‍යන්තරයේ ගුණ (සීලාදී ගුණ) නැති කල්හි රූපය (පෙනුම) කුමක් කරන්නේද? ඔහුගේ බ්‍රාහ්මණ භාවය රැකීමට එයට හැකි වේද යන අර්ථයයි. තවද ‘ප්‍රකෘති සීලයේ පිහිටියහුගේ බ්‍රාහ්මණ භාවය රූපය ආදිය විසින් සම්පූර්ණ කරයි’ යන අදහසක් ඇති වුවද, එසේ වුවත් සීලයම බ්‍රාහ්මණ භාවය සම්පූර්ණ කරයි. මන්ද යත්, එම සීලය නැති කල්හි ඔහුට බ්‍රාහ්මණ භාවයක් නොමැති හෙයින් රූපය ආදිය බ්‍රාහ්මණ භාවයේ අංගයක් ලෙස සැලකීම මුළාවක්ම පමණි. මෙය අසා ඒ බ්‍රාහ්මණයෝ - ‘ආචාර්යවරයා පවසන්නේ සත්‍ය ස්වභාවයයි, අප හේතුවක් නොමැතිව දොස් නැගුවෙමු’ යි සිතා නිහඬ වූහ.

Sīlapaññākathāvaṇṇanā

සීල පඥ්ඥා කථා වර්ණනාවයි.

317. Tato bhagavā ‘kathito brāhmaṇena pañho, kiṃ panettha patiṭṭhātuṃ sakkhissati, na sakkhissatī’ti? Tassa vīmaṃsanatthaṃ – ‘‘imesaṃ pana brāhmaṇā’’tiādimāha. Sīlaparidhotāti sīlaparisuddhā. Yattha sīlaṃ tattha paññāti yasmiṃ puggale sīlaṃ, tattheva paññā, kuto dussīle paññā? Paññārahite vā jaḷe eḷamūge kuto sīlanti? Sīlapaññāṇanti sīlañca paññāṇañca sīlapaññāṇaṃ. Paññāṇanti paññāyeva. Evametaṃ brāhmaṇāti [Pg.260] bhagavā brāhmaṇassa vacanaṃ anujānanto āha. Tattha sīlaparidhotā paññāti catupārisuddhisīlena dhotā. Kathaṃ pana sīlena paññaṃ dhovatīti? Yassa puthujjanassa sīlaṃ saṭṭhiasītivassāni akhaṇḍaṃ hoti, so maraṇakālepi sabbakilese ghātetvā sīlena paññaṃ dhovitvā arahattaṃ gaṇhāti. Kandarasālapariveṇe mahāsaṭṭhivassatthero viya. There kira maraṇamañce nipajjitvā balavavedanāya nitthunante, tissamahārājā ‘‘theraṃ passissāmī’’ti gantvā pariveṇadvāre ṭhito taṃ saddaṃ sutvā pucchi – ‘‘kassa saddo aya’’nti? Therassa nitthunanasaddoti. ‘‘Pabbajjāya saṭṭhivassena vedanāpariggahamattampi na kataṃ, na dāni naṃ vandissāmī’’ti nivattitvā mahābodhiṃ vandituṃ gato. Tato upaṭṭhākadaharo theraṃ āha – ‘‘kiṃ no, bhante, lajjāpetha, saddhopi rājā vippaṭisārī hutvā na vandissāmī’’ti gatoti. Kasmā āvusoti? Tumhākaṃ nitthunanasaddaṃ sutvāti. ‘‘Tena hi me okāsaṃ karothā’’ti vatvā vedanaṃ vikkhambhitvā arahattaṃ patvā daharassa saññaṃ adāsi – ‘‘gacchāvuso, idāni rājānaṃ amhe vandāpehī’’ti. Daharo gantvā – ‘‘idāni kira theraṃ, vandathā’’ti āha. Rājā saṃsumārapatitena theraṃ vandanto – ‘‘nāhaṃ ayyassa arahattaṃ vandāmi, puthujjanabhūmiyaṃ pana ṭhatvā rakkhitasīlameva vandāmī’’ti āha, evaṃ sīlena paññaṃ dhovati nāma. Yassa pana abbhantare sīlasaṃvaro natthi, ugghāṭitaññutāya pana catuppadikagāthāpariyosāne paññāya sīlaṃ dhovitvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇāti. Ayaṃ paññāya sīlaṃ dhovati nāma. Seyyathāpi santatimahāmatto.

317. ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ‘බ්‍රාහ්මණයා විසින් ප්‍රශ්නය විසඳන ලදී, එහෙත් මෙම අර්ථයෙහි මොහුට ස්ථාවර විය හැකිද නැද්ද?’ යන්න විමසනු පිණිස ‘imesaṃ pana brāhmaṇā’ යනාදිය වදාළ සේක. ‘Sīlaparidhotā’ යනු සීලයෙන් හාත්පසින් පිරිසිදු වූ යන්නයි. ‘Yattha sīlaṃ tattha paññā’ යනු යම් පුද්ගලයෙකු කෙරෙහි සීලය ඇත්ද, එහිම විපස්සනාදී ප්‍රඥාව ඇත, දුශ්ශීලයාට ප්‍රඥාව කොයින්ද? යන්න බ්‍රාහ්මණයාගේ අදහසයි. එසේම ප්‍රඥාවෙන් තොර මෝඩ පුද්ගලයාට සීලය කොයින්ද? යන්නත් බ්‍රාහ්මණයාගේ අදහසයි. ‘Sīlapaññāṇaṃ’ යනු සීලය සහ විපස්සනාදී ප්‍රඥාවයි. ‘Paññāṇa’ යනු ප්‍රඥාවමයි. ‘Evametaṃ brāhmaṇa’ යන්න භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බ්‍රාහ්මණයාගේ වචනය අනුමත කරමින් වදාළ සේක. එහි ‘සීලපරිධෝතා පඤ්ඤා’ යනු චතුපාරිශුද්ධි සීලයෙන් පිරිසිදු කරන ලද්දකි. සීලයෙන් ප්‍රඥාව පිරිසිදු කරන්නේ කෙසේද? යම් පෘථග්ජනයෙකුගේ සීලය වසර හැටක් හෝ අසූවක් අඛණ්ඩව පවතීද, ඔහු මරණාසන්න මොහොතේ පවා සියලු කෙලෙසුන් නසා සීලයෙන් ප්‍රඥාව පිරිසිදු කර අරිහත් ඵලය ලබා ගනී. කන්දරසාල පරිවේණයේ වැඩසිටි වස් හැටක් පිරූ මහා ස්ථවිරයන් වහන්සේ මෙනි. එම තෙරුන් වහන්සේ මරණ මංචකයේ වේදනාවෙන් සිටින විට, තිස්ස මහාරාජයා උන්වහන්සේ දැකීමට පැමිණ ‘මෙය කාගේ හඬක්ද?’ යි ඇසීය. ‘තෙරුන් වහන්සේගේ කෙඳිරිලි හඬ’ යි පැවසූහ. එවිට රජු ‘වස් හැටක් මහණ වී සිටියද වේදනාව විදර්ශනා කරන මාත්‍රයක කර්මස්ථානයක්වත් කර නැත, දැන් මම මොහුට වඳින්නේ නැතැ’ යි ආපසු හැරී ගියේය. පසුව උපස්ථායක හිමියන් තෙරුන්ට මෙය සැළ කළ විට, තෙරුන් වහන්සේ වේදනාව යටපත් කර අර්හත් භාවයට පත්ව රජුට වැඳීමට අවස්ථාව දුන්හ. රජු පැමිණ වඳිමින් ‘මම වඳින්නේ ස්වාමීන් වහන්සේගේ අර්හත් භාවයට නොව, පෘථග්ජන කාලයේ සිට රැකගත් සීලයටයි’ කීය. මෙසේ සීලයෙන් ප්‍රඥාව පිරිසිදු කිරීම නම් වේ. යමෙකුට සීල සංවරයක් නැති වුවද, ඔහු උග්ඝාටිතඤ්ඤු පුද්ගලයෙකු වී ගාථාවක් අවසානයේ ප්‍රඥාවෙන් සීලය පිරිසිදු කර අර්හත් භාවයට පත් වේ නම්, එය ප්‍රඥාවෙන් සීලය පිරිසිදු කිරීමයි. සන්තති මහා ඇමති මෙනි.

318. Katamaṃ pana taṃ brāhmaṇāti kasmā āha? Bhagavā kira cintesi – ‘‘brāhmaṇā brāhmaṇasamaye pañcasīlāni ‘sīla’nti paññāpenti, vedattayauggahaṇapaññā paññāti. Uparivisesaṃ na jānanti. Yaṃnūnāhaṃ brāhmaṇassa uttarivisesabhūtaṃ maggasīlaṃ, phalasīlaṃ, maggapaññaṃ, phalapaññañca dassetvā arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhapeyya’’nti. Atha naṃ kathetukamyatāya pucchanto – ‘‘katamaṃ pana taṃ, brāhmaṇa, sīlaṃ katamā sā paññā’’ti āha. Atha brāhmaṇo – ‘‘mayā sakasamayavasena pañho vissajjito. Samaṇo pana maṃ gotamo puna nivattitvā pucchati, idānissāhaṃ cittaṃ paritosetvā vissajjituṃ [Pg.261] sakkuṇeyyaṃ vā na vā? Sace na sakkhissaṃ paṭhamaṃ uppannāpi me lajjā bhijjissati. Asakkontassa pana na sakkomīti vacane doso natthī’’ti puna nivattitvā bhagavatoyeva bhāraṃ karonto ‘‘ettakaparamāva maya’’ntiādimāha. Tattha ettakaparamāti ettakaṃ sīlapaññāṇanti vacanameva paramaṃ amhākaṃ, te mayaṃ ettakaparamā, ito paraṃ etassa bhāsitassa atthaṃ na jānāmāti attho.

318. ‘Katamaṃ pana taṃ brāhmaṇa’ යන්න කුමක් නිසා වදාළ සේකද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ සිතූ සේක - ‘බ්‍රාහ්මණයෝ තමන්ගේ සම්ප්‍රදායෙහි පංචශීලය සීලය යයි පනවති, වේදත්‍රය ඉගෙනීම ප්‍රඥාව යයි පනවති. ඉන් මතු විශේෂයක් ඔවුහු නොදනිති. මම බ්‍රාහ්මණයාට ඉන් මතු විශේෂ වූ මග්ග සීල, ඵල සීල, මග්ග පඤ්ඤා හා ඵල පඤ්ඤා පෙන්වා දී අර්හත් ඵලය අවසානය කොට දේශනාව නිම කරන්නෙමි.’ ඉන්පසු ඔහුගෙන් ප්‍රශ්න කරමින් ‘බ්‍රාහ්මණය, ඒ සීලය කවරේද? ඒ ප්‍රඥාව කවරේද?’ යි වදාළ සේක. එවිට බ්‍රාහ්මණයා මෙසේ සිතීය - ‘මා විසින් මාගේ සම්ප්‍රදාය අනුව පිළිතුරු දෙන ලදී. ශ්‍රමණ ගෞතමයන් නැවතත් මගෙන් ප්‍රශ්න කරති. දැන් මම උන්වහන්සේගේ සිත සතුටු කරමින් පිළිතුරු දීමට සමත් වෙම්ද? ඉදින් නොසමත් වුවහොත් මාගේ ලැජ්ජාව තවත් වැඩි වනු ඇත. එහෙත් නොසමත් කල්හි නොහැකි බව පැවසීමේ වරදක් නැත.’ මෙසේ සිතා නැවතත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේටම එම කාර්යය පවරමින් ‘ettakaparamāva mayaṃ’ යනාදිය පැවසීය. එහි ‘ettakaparamā’ යනු අපට මේ ‘සීලපඤ්ඤාණං’ යන වචනයම උපරිම වේ, අප මෙතෙක් දන්නා ප්‍රමාණය මෙයයි, මින් මතු මෙහි අර්ථය නොදනිමු යන අර්ථයයි.

Athassa bhagavā sīlapaññāya mūlabhūtassa tathāgatassa uppādato pabhuti sīlapaññāṇaṃ dassetuṃ – ‘‘idha brāhmaṇa, tathāgato’’tiādimāha. Tassattho sāmaññaphale vuttanayeneva veditabbo, ayaṃ pana viseso, idha tividhampi sīlaṃ – ‘‘idampissa hoti sīlasmi’’nti evaṃ sīlamicceva niyyātitaṃ paṭhamajjhānādīni cattāri jhānāni atthato paññāsampadā. Evaṃ paññāvasena pana aniyyātetvā vipassanāpaññāya padaṭṭhānabhāvamattena dassetvā vipassanāpaññāto paṭṭhāya paññā niyyātitāti.

එකල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, සීලයට හා ප්‍රඥාවට මූලික වූ තථාගතයන් වහන්සේගේ පහළ වීමේ පටන් සීල-ප්‍රඥා ද්වය පෙන්වා දෙනු පිණිස "බ්‍රාහ්මණය, මෙහි තථාගතයන් වහන්සේ..." යනාදිය වදාළ සේක. එහි අර්ථය සාමඤ්ඤඵල සූත්‍රයෙහි වදාළ ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය. මෙහි ඇති විශේෂය නම්: මෙහි ත්‍රිවිධ වූ සීලයම "මේ ඔහුගේ සීලය වෙයි" යනුවෙන් සීලය ලෙසම නිගමනය කරන ලදී. අර්ථ වශයෙන් ගත් කල ප්‍රථම ධ්‍යානයාදී සතර ධ්‍යානයෝ ප්‍රඥා සම්පත්තිය වුවද, මෙහි ප්‍රඥාව ලෙස නිගමනය නොකොට, විදර්ශනා ප්‍රඥාවට පාදක වන කරුණු මාත්‍රයක් ලෙස දක්වා, විදර්ශනා ප්‍රඥාවේ සිට ප්‍රඥාව ලෙස නිගමනය කරන ලදී. මෙය මෙහි ඇති විශේෂත්වයයි.

Soṇadaṇḍaupāsakattapaṭivedanākathā

සෝණදණ්ඩ උපාසකත්වය ප්‍රකාශ කිරීම පිළිබඳ විවරණය

319-322. Svātanāyāti padassa attho ajjatanāyāti ettha vuttanayeneva veditabbo. Tena maṃ sā parisā paribhaveyyāti tena tumhe dūratova disvā āsanā vuṭṭhitakāraṇena maṃ sā parisā – ‘‘ayaṃ soṇadaṇḍo pacchimavaye ṭhito mahallako, gotamo pana daharo yuvā nattāpissa nappahoti, so nāma attano nattumattabhāvampi appattassa āsanā vuṭṭhātī’’ti paribhaveyya. Āsanā me taṃ bhavaṃ gotamo paccuṭṭhānanti mama agāravena avuṭṭhānaṃ nāma natthi, bhoganāsanabhayena pana na vuṭṭhahissāmi, taṃ tumhe hi ceva mayā ca ñātuṃ vaṭṭati. Tasmā āsanā me etaṃ bhavaṃ gotamo paccuṭṭhānaṃ dhāretūti, iminā kira sadiso kuhako dullabho, bhagavati panassa agāravaṃ nāma natthi, tasmā bhoganāsanabhayā kuhanavasena evaṃ vadati. Parapadesupi eseva nayo. Dhammiyā kathāyātiādīsu taṅkhaṇānurūpāya dhammiyā kathāya diṭṭhadhammikasamparāyikaṃ atthaṃ sandassetvā kusale dhamme samādapetvā gaṇhāpetvā. Tattha naṃ samuttejetvā saussāhaṃ katvā tāya ca saussāhatāya aññehi ca vijjamānaguṇehi sampahaṃsetvā dhammaratanavassaṃ vassitvā uṭṭhāyāsanā [Pg.262] pakkāmi. Brāhmaṇo pana attano kuhakatāya evampi bhagavati dhammavassaṃ vassite visesaṃ nibbattetuṃ nāsakkhi. Kevalamassa āyatiṃ nibbānatthāya vāsanābhāgiyāya ca sabbā purimapacchimakathā ahosīti.

319-322. "ස්වාතනාය" (හෙට දින සඳහා) යන පදයේ අර්ථය "අජ්ජතනාය" යන පදයෙහි වදාළ ක්‍රමයෙන්ම දත යුතුය. "එයින් එම පිරිස මට පරිභව කරනු ඇත" යනු: ඔබ වහන්සේව දුරදීම දැක හුනස්නෙන් නැගී සිටීම යන එම හේතුව නිසා එම පිරිස - "මේ සෝණදණ්ඩ බ්‍රාහ්මණයා වෘද්ධ වයසෙහි සිටින මහල්ලෙකි; ගෞතමයන් වහන්සේ වනාහි තරුණ පෙනුමැති බාලයෙකි, ඔහුගේ මුණුපුරෙකු වීමට තරම්වත් වයස නැත; එසේ තිබියදී තමන්ගේ මුණුපුරු මාත්‍රයක් වූ අයෙකු වෙනුවෙන් හුනස්නෙන් නැගී සිටින්නේය" යනුවෙන් පරිභව කරනු ඇත යන්නයි. "භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ මාගේ එම ඇඳිලි බැඳීම හුනස්නෙන් නැගී සිටීමක් ලෙස සලකන සේක්වා" යනු: මාගේ අගෞරවයක් නිසා හුනස්නෙන් නැගී නොසිටින්නේ නොවේ, සම්පත් විනාශ වේ යැයි බියෙන් නැගී නොසිටිමි. එම කරුණ ඔබ වහන්සේත් මාත් දත යුතුය. එබැවින් භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ මාගේ මේ ඇඳිලි බැඳීම හුනස්නෙන් නැගී පෙරගමන් කිරීමක් ලෙස සිතෙහි දරා ගන්නා සේක්වා යන්නයි. මොහු වැනි කපටියෙකු සොයා ගැනීම දුෂ්කර යැයි කියනු ලැබේ. එහෙත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි ඔහු තුළ අගෞරවයක් නැත. එබැවින් සම්පත් විනාශ වේය යන බියෙන් කපටි ලෙස මෙලෙස පවසයි. අනෙකුත් පදවලද මේ ක්‍රමයම වේ. "ධම්මියා කථායා" යනාදියෙහි, ඒ ඒ අවස්ථාවට අනුරූප වූ ධාර්මික කථාවෙන් මෙලොව හා පරලොව යහපත පෙන්වා දී, කුසල් දහම්හි සමාදන් කරවා, එහි උනන්දු කරවා, උත්සාහවත් කරවා, එම උත්සාහය හා පවතින ගුණාංග නිසා සතුටු කරවා, ධර්ම රත්නය නමැති වැසි වස්වා හුනස්නෙන් නැගී වැඩි සේක. බ්‍රාහ්මණයා තමාගේ කපටි බව නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ ධර්ම වර්ෂාව වැස්සවූවද, විශේෂ අධිගමයක් ලබා ගැනීමට අසමත් විය. ඔහුගේ සියලු පූර්ව අපර කථාවෝ අනාගතයෙහි නිවන් පිණිසත් වාසනා භාගී වීම පිණිසත් පමණක් හේතු වූහ. මෙයින් සෝණදණ්ඩ සූත්‍රය නිම විය.

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

මෙසේ සුමංගලවිලාසිනී නම් වූ දීඝනිකාය අටුවාවෙහි,

Soṇadaṇḍasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

සෝණදණ්ඩ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

5. Kūṭadantasuttavaṇṇanā

5. කූටදන්ත සූත්‍ර වර්ණනාව

323. Evaṃ [Pg.263] me sutaṃ…pe… magadhesūti kūṭadantasuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā. Magadhesūti magadhā nāma jānapadino rājakumārā, tesaṃ nivāso ekopi janapado rūḷhīsaddena magadhāti vuccati, tasmiṃ magadhesu janapade. Ito paraṃ purimasuttadvaye vuttanayameva. Ambalaṭṭhikā brahmajāle vuttasadisāva. Kūṭadantoti tassa brāhmaṇassa nāmaṃ. Upakkhaṭoti sajjito. Vacchatarasatānīti vacchasatāni. Urabbhāti taruṇameṇḍakā vuccanti. Ete tāva pāḷiyaṃ āgatāyeva. Pāḷiyaṃ pana anāgatānampi anekesaṃ migapakkhīnaṃ sattasattasatāni sampiṇḍitānevāti veditabbāni. Sabbasattasatikayāgaṃ kiresa yajitukāmo hoti. Thūṇūpanītānīti bandhitvā ṭhapanatthāya yūpasaṅkhātaṃ thūṇaṃ upanītāni.

323. "ඒවං මේ සුතං...පෙ... මගධේසු" යනු කූටදන්ත සූත්‍රයයි. එහි මේ අමුතු පද වර්ණනාවයි. "මගධේසු" යනු මගධ ජනපදවාසී රාජකුමාරවරුන්ය. ඔවුන්ගේ වාසස්ථානය වූ එක් ජනපදයක් ද රූළ්හි ශබ්දයෙන් "මගධ" යැයි කියනු ලැබේ. ඒ මගධ ජනපදයෙහි යන්නයි. මෙතැන් සිට ඉදිරියට පෙර සූත්‍ර දෙකෙහි වදාළ ක්‍රමයම වේ. අම්බලට්ඨිකාව වනාහි බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රයෙහි වදාළ ස්ථානය හා සමානයි. "කූටදන්ත" යනු එම බ්‍රාහ්මණයාගේ නමයි. "උපක්ඛටෝ" යනු පිළියෙළ කරන ලද්දේය. "වච්ඡතරසතානි" යනු වස්සන් සිය ගණනක්ය. "උරබ්භා" යනු තරුණ බැටළුවන්ය. මේ සතුන් වනාහි පාලියෙහි සඳහන් වන ආකාරයම වේ. පාලියෙහි සඳහන් නොවූ තවත් බොහෝ මෘග පක්ෂීන්ගේ හත්සියය බැගින් වූ සංඛ්‍යාවන් ද මෙහි ඇතුළත් බව දත යුතුය. ඔහු මේ හත්සියය බැගින් වූ සතුන් සහිත යාගය කිරීමට කැමති වූයේලු. "ථූණූපනීතානි" යනු බැඳ තැබීම පිණිස යාග කණුවලට පමුණුවන ලද සතුන්ය.

328. Tividhanti ettha vidhā vuccati ṭhapanā, tiṭṭhapananti attho. Soḷasaparikkhāranti soḷasaparivāraṃ.

328. "තිවිධං" යන්නෙහි 'විධා' යනු පිහිටුවීම හෙවත් තැන්පත් කිරීමයි, නොකැඩී පවත්වා ගැනීම යන අර්ථයයි. "සෝළසපරික්ඛාරං" යනු සොළොස් (දහසයක්) පිරිවර ඇති බවයි.

330-336. Paṭivasantīti yaññānubhavanatthāya paṭivasanti. Bhūtapubbanti idaṃ bhagavā pathavīgataṃ nidhiṃ uddharitvā purato rāsiṃ karonto viya bhavapaṭicchannaṃ pubbacaritaṃ dassento āha. Mahāvijitoti so kira sāgarapariyantaṃ mahantaṃ pathavīmaṇḍalaṃ vijini, iti mahantaṃ vijitamassāti mahāvijito tveva saṅkhyaṃ agamāsi. Aḍḍhotiādīsu yo koci attano santakena vibhavena aḍḍho hoti, ayaṃ pana na kevalaṃ aḍḍhoyeva, mahaddhano mahatā aparimāṇasaṅkhyena dhanena samannāgato. Pañcakāmaguṇavasena mahantā uḷārā bhogā assāti mahābhogo. Piṇḍapiṇḍavasena ceva suvaṇṇamāsakarajatamāsakādivasena ca jātarūparajatassa pahūtatāya pahūtajātarūparajato, anekakoṭisaṅkhyena jātarūparajatena samannāgatoti attho. Vittīti tuṭṭhi, vittiyā upakaraṇaṃ vittūpakaraṇaṃ tuṭṭhikāraṇanti attho. Pahūtaṃ nānāvidhālaṅkārasuvaṇṇarajatabhājanādibhedaṃ vittūpakaraṇamassāti pahūtavittūpakaraṇo. Sattaratanasaṅkhātassa nidahitvā ṭhapitadhanassa sabbapubbaṇṇāparaṇṇasaṅgahitassa dhaññassa ca pahūtatāya pahūtadhanadhañño[Pg.264]. Athavā idamassa devasikaṃ paribbayadānaggahaṇādivasena parivattanadhanadhaññavasena vuttaṃ.

330-336. "පටිවසන්ති" යනු යාගය අනුභව කිරීම (සහභාගී වීම) පිණිස වසති යන්නයි. "භූතපුබ්බං" (පෙර වූ කතාවක්) යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පොළොව යට සැඟවුණු රන් නිධානයක් මතු කර පෙන්වන්නාක් මෙන්, භවයෙන් වැසී ගිය අතීත චරිතය පෙන්වා දෙනු පිණිස වදාළ දෙයකි. "මහා විජිත" යනු: ඒ රජු සයුර කෙළවර කොට ඇති මහ පොළොව ජය ගත් බැවින්, ඔහුට විශාල විජිතයක් (දිනාගත් රාජ්‍යයක්) ඇති බැවින් 'මහාවිජිත' යන නම ලැබුණි. "අඩ්ඪෝ" යනාදියෙහි, යම් අයෙක් තමන් සතු වස්තුවෙන් පොහොසත් වේද ඔහු 'අඩ්ඪ' නම් වේ. මේ රජු පොහොසත් පමණක් නොව, අප්‍රමාණ වූ ධනයෙන් යුක්ත වූ බැවින් "මහද්ධන" ද වේ. පංච කාම ගුණයන්ගෙන් යුතු උදාර සම්පත් ඇති බැවින් "මහාභෝග" ද වේ. රන් රිදී කාසි ආදිය බහුල බැවින් "පහූතජාතරූපරජත" වේ; කෝටි ගණන් රන් රිදීවලින් යුක්ත වූයේ යන අර්ථයයි. "විත්ති" යනු තුටු වීමයි. සතුටට උපකාර වන දේ "විත්තූපකරණ" හෙවත් සතුටට කරුණුයි. එම රජුට නන්වැදෑරුම් රන් රිදී ආභරණ හා බඳුන් ආදී සතුටු වන කරුණු බොහෝ තිබූ බැවින් "පහූතවිත්තූපකරණ" නම් විය. සත් රුවනින් යුත් තැන්පත් කළ ධනය හා ධාන්‍ය වර්ග බහුල බැවින් "පහූතධනධඤ්ඤ" නම් විය. එසේත් නැතහොත්, දිනපතා වියදම් කරන, දන් දෙන හෝ ලබා ගන්නා ධනය හා ධාන්‍ය බහුලත්වය නිසා මෙසේ වදාරන ලදී.

Paripuṇṇakosakoṭṭhāgāroti koso vuccati bhaṇḍāgāraṃ, nidahitvā ṭhapitena dhanena paripuṇṇakoso, dhaññena paripuṇṇakoṭṭhāgāro cāti attho. Athavā catubbidho koso – hatthī, assā, rathā, pattīti. Koṭṭhāgāraṃ tividhaṃ – dhanakoṭṭhāgāraṃ, vatthakoṭṭhāgāraṃ, dhaññakoṭṭhāgāranti, taṃ sabbampi paripuṇṇamassāti paripuṇṇakosakoṭṭhāgāro. Udapādīti uppajji. Ayaṃ kira rājā ekadivasaṃ ratanāvalokanacārikaṃ nāma nikkhanto. So bhaṇḍāgārikaṃ pucchi – ‘‘tāta, idaṃ evaṃ bahudhanaṃ kena saṅgharita’’nti? Tumhākaṃ pitupitāmahādīhi yāva sattamā kulaparivaṭṭāti. Idaṃ pana dhanaṃ saṅgharitvā te kuhiṃ gatāti? Sabbeva te, deva, maraṇavasaṃ pattāti. Attano dhanaṃ agahetvāva gatā, tātāti? Deva, kiṃ vadetha, dhanaṃ nāmetaṃ pahāya gamanīyameva, no ādāya gamanīyanti. Atha rājā nivattitvā sirīgabbhe nisinno – ‘adhigatā kho me’tiādīni cintesi. Tena vuttaṃ – ‘‘evaṃ cetaso parivitakko udapādī’’ti.

"පරිපුණ්ණකෝසකෝට්ඨාගාරෝ" යන්නෙහි 'කෝස' යනු භණ්ඩාගාරයයි (ධන ගබඩාවයි). තැන්පත් කළ ධනයෙන් පිරුණු භණ්ඩාගාරය හා ධාන්‍යවලින් පිරුණු අටුව ද ඇති යන අර්ථයයි. එසේත් නැතහොත්, කෝෂය සතර වැදෑරුම් වේ - ඇතන්, අසුන්, රියන් හා පාබල සේනාවයි. අටුව (ගබඩාව) තෙවැදෑරුම් වේ - ධන ගබඩාව, වස්ත්‍ර ගබඩාව හා ධාන්‍ය ගබඩාවයි. ඒ සියල්ලෙන් පිරී තිබූ බැවින් 'පරිපුණ්ණකෝසකෝට්ඨාගාර' නම් විය. "උදපාදි" යනු උපන්නේය. මේ රජු එක් දිනක වස්තුව පරීක්ෂා කිරීමේ සංචාරයක නිරත විය. ඔහු භණ්ඩාගාරිකගෙන් "දරුව, මෙපමණ විශාල ධනයක් කවුරුන් විසින් රැස් කරන ලද්දක්ද?" යැයි ඇසීය. "ඔබ වහන්සේගේ පියා, මුත්තා ආදී පරම්පරා හතක් තිස්සේ රැස් කරන ලද්දකි" යි ඔහු පැවසීය. "එම ධනය රැස් කළ ඔවුන් කොහේ ගියෝද?" "දේවයන් වහන්ස, ඔවුන් සියල්ලෝම මරු වසඟයට පත් වූහ." "දරුව, ඔවුන් තමන්ගේ ධනය නොගෙනම ගියෝද?" "දේවයන් වහන්ස, කුමක් පවසනවාද? ධනය යනු අතහැර යා යුතු දෙයකි, රැගෙන යා හැක්කක් නොවේ." එවිට රජු ආපසු පැමිණ සිරිගැබෙහි හිඳ "මා විසින් ලබා ගන්නා ලදී" යනාදී වශයෙන් සිතුවේය. ඒ නිසා "මෙසේ සිතෙහි පරිවිතර්කයක් උපන්නේය" යි වදාරන ලදී.

337. Brāhmaṇaṃ āmantetvāti kasmā āmantesi? Ayaṃ kirevaṃ cintesi – ‘‘dānaṃ dentena nāma ekena paṇḍitena saddhiṃ mantetvā dātuṃ vaṭṭati, anāmantetvā katakammañhi pacchānutāpaṃ karotī’’ti. Tasmā āmantesi. Atha brāhmaṇo cintesi – ‘‘ayaṃ rājā mahādānaṃ dātukāmo, janapade cassa bahū corā, te avūpasametvā dānaṃ dentassa khīradadhitaṇḍulādike dānasambhāre āharantānaṃ nippurisāni gehāni corā vilumpissanti janapado corabhayeneva kolāhalo bhavissati, tato rañño dānaṃ na ciraṃ pavattissati, cittampissa ekaggaṃ na bhavissati, handa, naṃ etamatthaṃ saññāpemī’’ti tato tamatthaṃ saññāpento ‘‘bhoto, kho rañño’’tiādimāha.

337. ‘බ්‍රාහ්මණයා ඇමතුවේ’ ඇයිද යත්? මෙම (මහාවිජිත) රජු මෙසේ සිතුවේය: ‘දානයක් දෙන තැනැත්තා එක්තරා පණ්ඩිතයෙකු සමඟ සාකච්ඡා කොට දානය දීම සුදුසුය. මන්ද යත්, සාකච්ඡා නොකොට කරන ලද කර්මය පසුව පසුතැවීමට හේතු වන බැවිනි.’ එබැවින් ඔහුට ඇමතුවේය. ඉක්බිති බ්‍රාහ්මණයා මෙසේ සිතුවේය: ‘මේ රජු මහා දානයක් දීමට කැමතිය. එහෙත් මොහුගේ ජනපදයෙහි සොරු බොහෝය. ඔවුන් මර්දනය නොකොට දානය දෙන්නා වූ රජුට කිරි, දීකිරි, සහල් ආදී දාන වස්තූන් රැගෙන එන්නන්ගේ (පුරුෂයන් රහිත වූ) නිවාස සොරුන් විසින් කොල්ලකනු ඇත. ජනපදය සොරුන් කෙරෙහි ඇති බිය නිසාම කැළඹීමකට පත් වනු ඇත. එවිට රජුගේ දානය බොහෝ කල් පවතින්නේ නැත. ඔහුගේ සිතද එකඟ නොවනු ඇත. එබැවින් මම මොහුට මේ කරුණ අවබෝධ කර දෙන්නෙමි.’ පසුව එම කරුණ අවබෝධ කර දෙමින් ‘භෝතෝ ඛෝ රඤ්ඤෝ’ යනාදිය පැවසීය.

338. Tattha sakaṇṭakoti corakaṇṭakehi sakaṇṭako. Panthaduhanāti panthaduhā, panthaghātakāti attho. Akiccakārī assāti akattabbakārī [Pg.265] adhammakārī bhaveyya. Dassukhīlanti corakhīlaṃ. Vadhena vāti māraṇena vā koṭṭanena vā. Bandhanenāti addubandhanādinā. Jāniyāti hāniyā; ‘‘sataṃ gaṇhatha, sahassaṃ gaṇhathā’’ti evaṃ pavattitadaṇḍenāti attho. Garahāyāti pañcasikhamuṇḍakaraṇaṃ, gomayasiñcanaṃ, gīvāya kudaṇḍakabandhananti evamādīni katvā garahapāpanena. Pabbājanāyāti raṭṭhato nīharaṇena. Samūhanissāmīti sammā hetunā nayena kāraṇena ūhanissāmi. Hatāvasesakāti matāvasesakā. Ussahantīti ussāhaṃ karonti. Anuppadetūti dinne appahonte puna aññampi bījañca bhattañca kasiupakaraṇabhaṇḍañca sabbaṃ detūti attho. Pābhataṃ anuppadetūti sakkhiṃ akatvā paṇṇe anāropetvā mūlacchejjavasena bhaṇḍamūlaṃ detūti attho. Bhaṇḍamūlassa hi pābhatanti nāmaṃ. Yathāha –

338. එහි ‘සකණ්ටකෝ’ යනු සොර සතුරන් නමැති කටු සහිත බවයි. ‘පන්ථදුහනා’ යනු මංපහරන්නන් හෙවත් මඟ රැක සිට මගීන් පෙළන්නන් යන්නයි. ‘අකිච්චකාරී අස්ස’ යනු නොකටයුතු කරන්නෙකු හෝ අධර්මවාදියෙකු විය හැකි බවයි. ‘දස්සුඛීලං’ යනු සොර සතුරන් නමැති හුලයි (කීලයයි). ‘වධේන වා’ යනු මැරීමෙන් හෝ තැලීමෙන් යන්නයි. ‘බන්ධනේන’ යනු දඬුකඳේ ගැසීම ආදියෙන් බැඳීමයි. ‘ජානියා’ යනු (ධන) හානිය හෙවත් දඩ ගැසීමෙනි; ‘සියයක් ගන්න, දහසක් ගන්න’ යනාදී වශයෙන් පවත්වන ලද දඬුවමෙන් යන අර්ථයයි. ‘ගරහායා’ යනු හිස පංචශිඛා වන සේ මුඩු කිරීම, ගොම පැන් ඉසීම, බෙල්ලේ දඬුකඳක් (කවුඩක්) බැඳීම ආදිය කොට නින්දාවට පත් කිරීමයි. ‘පබ්බාජනායා’ යනු රටින් පිටමං කිරීමයි. ‘සමූහනිස්සාමී’ යනු මනා වූ හේතු යුක්ති සහිතව උදුරා දමන්නෙමි (නිමා කරන්නෙමි) යන්නයි. ‘හතාවසේසකා’ යනු මළවුන්ගෙන් ඉතිරි වූවෝ ය. ‘උස්සහන්ති’ යනු උත්සාහ කරති. ‘අනුප්පදේතු’ යනු දුන් දෙය ප්‍රමාණවත් නොවන කල්හි නැවතත් බීජ, ආහාර සහ ගොවිතැන් උපකරණ ආදී සියල්ල ලබා දීම යන අර්ථයයි. ‘පාභතං අනුප්පදේතු’ යනු සාක්ෂිකරුවන් නැතිව හෝ ලේඛනගත නොකොට ප්‍රාග්ධනය (බඩු මූලය) ලබා දීම යන අර්ථයයි. ප්‍රාග්ධනයට ‘පාභත’ යැයි නමකි. එය මෙසේ වදාරන ලදී –

‘‘Appakenapi medhāvī, pābhatena vicakkhaṇo;

Samuṭṭhāpeti attānaṃ, aṇuṃ aggiṃva sandhama’’nti. (jā. 1.1.4);

‘නැණවත් විචක්ෂණශීලී පුරුෂයා ස්වල්ප වූ ද ප්‍රාග්ධනයෙන්, මනා කොට පිඹින ලද කුඩා ගින්නක් මෙන් තමා උසස් තත්ත්වයට පත් කර ගන්නේය.’

Bhattavetananti devasikaṃ bhattañceva māsikādiparibbayañca tassa tassa kusalakammasūrabhāvānurūpena ṭhānantaragāmanigamādidānena saddhiṃ detūti attho. Sakammapasutāti kasivāṇijjādīsu sakesu kammesu uyyuttā byāvaṭā. Rāsikoti dhanadhaññānaṃ rāsiko. Khemaṭṭhitāti khemena ṭhitā abhayā. Akaṇṭakāti corakaṇṭakarahitā. Mudā modamānāti modā modamānā. Ayameva vā pāṭho, aññamaññaṃ pamuditacittāti adhippāyo. Apārutagharāti corānaṃ abhāvena dvārāni asaṃvaritvā vivaṭadvārāti attho. Etadavocāti janapadassa sabbākārena iddhaphītabhāvaṃ ñatvā etaṃ avoca.

‘භත්තවේතනං’ යනු දිනපතා දෙන බත් සහ මාසික වැටුප් ආදිය එම පුද්ගලයාගේ කුලය, කාර්යය සහ වීරත්වය අනුව තනතුරු, ගම්, නියම්ගම් ආදිය දීම සමඟ ලබා දීමයි. ‘සකම්මපසුතා’ යනු ගොවිතැන, වෙළඳාම ආදී තම තමන්ගේ කර්මාන්තයන්හි යෙදුණු උත්සාහවත් වූවෝ ය. ‘රාසිකෝ’ යනු ධන ධාන්‍ය රැස් කරන්නා ය. ‘ඛේමට්ඨිතා’ යනු නිර්භයව ක්ෂේමව සිටින්නා වූ අයයි. ‘අකණ්ටකා’ යනු සොර සතුරන් නමැති කටු රහිත වූවෝ ය. ‘මුදා මෝදමානා’ යනු සතුටු වන්නා වූ සහ එකිනෙකා සතුටු කරවන්නා වූ යන්නයි. මෙයම පාඨයයි, එසේත් නැතිනම් එකිනෙකා කෙරෙහි ප්‍රමුදිත සිත් ඇත්තෝ යන අදහසයි. ‘අපාරුතඝරා’ යනු සොරුන් නැති බැවින් දොරවල් වසා නොදැමූ, විවෘත වූ දොරවල් ඇති නිවාස ඇති බවයි. ‘ඒතදවෝච’ යනු ජනපදය සෑම ආකාරයකින්ම දියුණු වී ඇති බව දැන මෙය පැවසීය.

Catuparikkhāravaṇṇanā

සිව්වැදෑරුම් පරික්ඛාර වර්ණනාව (පූජා ද්‍රව්‍ය විස්තරය)

339. Tena hi bhavaṃ rājāti brāhmaṇo kira cintesi – ‘‘ayaṃ rājā mahādānaṃ dātuṃ ativiya ussāhajāto. Sace pana attano anuyantā khattiyādayo anāmantetvā dassati. Nāssa te attamanā bhavissanti; yathā dānaṃ te attamanā honti, tathā karissāmī’’ti. Tasmā ‘‘tena hi bhava’’ntiādimāha. Tattha negamāti nigamavāsino. Jānapadāti janapadavāsino[Pg.266]. Āmantayatanti āmantetu jānāpetu. Yaṃ mama assāti yaṃ tumhākaṃ anujānanaṃ mama bhaveyya. Amaccāti piyasahāyakā. Pārisajjāti sesā āṇattikārakā. Yajataṃ bhavaṃ rājāti yajatu bhavaṃ, te kira – ayaṃ rājā ‘‘ahaṃ issaro’’ti pasayha dānaṃ adatvā amhe āmantesi, ahonena suṭṭhu kata’’nti attamanā evamāhaṃsu. Anāmantite panassa yaññaṭṭhānaṃ dassanāyapi na gaccheyyuṃ. Yaññakālo mahārājāti deyyadhammasmiñhi asati mahallakakāle ca evarūpaṃ dānaṃ dātuṃ na sakkā, tvaṃ pana mahādhano ceva taruṇo ca, etena te yaññakāloti dassentā vadanti. Anumatipakkhāti anumatiyā pakkhā, anumatidāyakāti attho. Parikkhārā bhavantīti parivārā bhavanti. ‘‘Ratho sīlaparikkhāro, jhānakkho cakkavīriyo’’ti (saṃ. ni. 5.4) ettha pana alaṅkāro parikkhāroti vutto.

339. ‘තේන හි භවං රාජා’ යන මෙහි බ්‍රාහ්මණයා මෙසේ සිතුවේය: ‘මේ රජු මහා යාගයක් කිරීමට බෙහෙවින් උත්සාහවත් වී සිටී. ඉදින් තමා අනුව යන්නා වූ ක්ෂත්‍රියාදීන්ට නොදන්වා (දානය) දෙන්නේ නම්, ඔවුන් ඒ ගැන සතුටු නොවනු ඇත. යම් ආකාරයකින් ඔවුන් දානය ගැන සතුටු වන්නේ ද, ඒ ආකාරයෙන් මම කරන්නෙමි’ යි සිතා ‘තේන හි භවං’ යනාදිය පැවසීය. එහි ‘නේගමා’ යනු නියම්ගම් වැසියෝ ය. ‘ජානපදා’ යනු ජනපද වැසියෝ ය. ‘ආමන්තයතං’ යනු දන්වනු මැනවි, දැනුම් දෙනු මැනවි යන්නයි. ‘යං මම අස්ස’ යනු ඔබලාගේ යම් අනුමැතියක් වේ නම් එය මගේ දීර්ඝ කාලීන යහපතට හා සැපයට හේතු වන්නේය යන්නයි. ‘අමච්චා’ යනු ප්‍රිය යහළුවන් (ඇමතිවරුන්) ය. ‘පාරිසජ්ජා’ යනු ඉතිරි අණ පවත්වන්නෝ ය. ‘යජතං භවං රාජා’ යනු රජතුමනි, යාගය කරනු මැනවි යන්නයි. ‘මේ රජු මම අධිපතියා යැයි සිතා බලහත්කාරයෙන් දානය නොදී අපටත් දැනුම් දුන්නේය, මොහු විසින් කරන ලද්ද ඉතා යහපත් ය’ යි ඔවුන් සතුටු සිතින් මෙසේ පැවසූහ. නොදැන්වූයේ නම් ඔවුන් යාග භූමිය බැලීමටවත් නොපැමිණෙනු ඇත. ‘යඤ්ඤකාලෝ මහාරාජා’ යනු දිය යුතු වස්තුව නැති කල්හි හෝ මහලු වියේදී මෙබඳු දානයක් දිය නොහැක, ඔබ වනාහි මහා ධනවත් මෙන්ම තරුණ ද වන්නේය, එබැවින් මෙය ඔබට යාගයට සුදුසු කාලය යැයි දක්වමින් පවසති. ‘අනුමතිපක්ඛා’ යනු අනුමැතිය දෙන පිරිස හෙවත් අනුමතිය ලබා දෙන්නෝ යන්නයි. ‘පරික්ඛාරා භවන්ති’ යනු පිරිවර වන්නෝ ය. ‘රථෝ සීලපරික්ඛාරෝ, ඣානක්ඛෝ චක්කවීරියෝ’ යන මෙහි ‘පරික්ඛාර’ යනු අලංකාරය (පිරිසිදු සැරසිල්ල) යන අර්ථයෙන් වදාරන ලදී.

Aṭṭhaparikkhāravaṇṇanā

අටවැදෑරුම් පරික්ඛාර වර්ණනාව (පූජා ද්‍රව්‍ය විස්තරය)

340. Aṭṭhahaṅgehīti ubhato sujātādīhi aṭṭhahi aṅgehi. Yasasāti āṇāṭhapanasamatthatāya. Saddhoti dānassa phalaṃ atthīti saddahati. Dāyakoti dānasūro. Na saddhāmattakeneva tiṭṭhati, pariccajitumpi sakkotīti attho. Dānapatīti yaṃ dānaṃ deti, tassa pati hutvā deti, na dāso, na sahāyo. Yo hi attanā madhuraṃ bhuñjati, paresaṃ amadhuraṃ deti, so dānasaṅkhātassa deyyadhammassa dāso hutvā deti. Yo yaṃ attanā bhuñjati, tadeva deti, so sahāyo hutvā deti. Yo pana attanā yena kenaci yāpeti, paresaṃ madhuraṃ deti, so pati jeṭṭhako sāmī hutvā deti, ayaṃ tādisoti attho. Samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikavaṇibbakayācakānanti ettha samitapāpā samaṇā, bāhitapāpā brāhmaṇā. Kapaṇāti duggatā daliddamanussā. Addhikāti pathāvino. Vaṇibbakāti ye – ‘‘iṭṭhaṃ dinnaṃ, kantaṃ, manāpaṃ, kālena anavajjaṃ dinnaṃ, dadaṃ cittaṃ pasādeyya, gacchatu bhavaṃ brahmaloka’’ntiādinā nayena dānassa vaṇṇaṃ thomayamānā vicaranti. Yācakāti ye – ‘‘pasatamattaṃ detha, sarāvamattaṃ dethā’’tiādīni vatvā yācamānā vicaranti. Opānabhūtoti udapānabhūto. Sabbesaṃ sādhāraṇaparibhogo, catumahāpathe khatapokkharaṇī [Pg.267] viya hutvāti attho. Sutajātassāti ettha sutameva sutajātaṃ. Atītānāgatapaccuppanne atthe cintetunti ettha – ‘‘atīte puññassa katattāyeva me ayaṃ sampattī’’ti, evaṃ cintento atītamatthaṃ cintetuṃ paṭibalo nāma hoti. ‘‘Idāni puññaṃ katvāva anāgate sakkā sampattiṃ pāpuṇitu’’nti cintento anāgatamatthaṃ cintetuṃ paṭibalo nāma hoti. ‘‘Idaṃ puññakammaṃ nāma sappurisānaṃ āciṇṇaṃ, mayhañca bhogāpi saṃvijjanti, dāyakacittampi atthi; handāhaṃ puññāni karomī’’ti cintento paccuppannamatthaṃ cintetuṃ paṭibalo nāma hotīti veditabbo. Iti imānīti evaṃ yathā vuttāni etāni. Etehi kira aṭṭhahaṅgehi samannāgatassa dānaṃ sabbadisāhi mahājano upasaṅkamati. ‘‘Ayaṃ dujjāto kittakaṃ kālaṃ dassati, idāni vippaṭisārī hutvā upacchindissatī’’ti evamādīni cintetvā na koci upasaṅkamitabbaṃ maññati. Tasmā etāni aṭṭhaṅgāni parikkhārā bhavantīti vuttāni.

340. ‘අට්ඨහංගෙහි’ යනු දෙපසින්ම මැනවින් උපන් (සුජාත) බව ආදී අංග අටකිනි. ‘යසසා’ යනු ආඥාව පැවැත්වීමට ඇති හැකියාව හෙවත් ආනුභාවයෙනි. ‘සද්ධෝ’ යනු දානයෙහි ඵලයක් ඇතැයි විශ්වාස කිරීමයි. ‘දායකෝ’ යනු දීමෙහි දක්ෂ වූ (ශූර වූ) තැනැත්තායි. ශ්‍රද්ධාව මාත්‍රයකින් පමණක් නොනැවතී, පරිත්‍යාග කිරීමට ද සමර්ථ වන බව අර්ථයයි. ‘දානපතී’ යනු යම් දානයක් දෙන්නේ ද, එහි ස්වාමියා වී දීමයි. දාසයෙකු ලෙස හෝ සහායකයෙකු ලෙස නොවේ. යමෙක් තමා ප්‍රණීත දේ අනුභව කරමින් අන් අයට අප්‍රණීත දේ දෙන්නේ නම්, හෙතෙම දාන නමැති දෙය්‍යධර්මයට දාසයෙකු වී දෙන්නෙකි. යමෙක් තමා යමක් අනුභව කරන්නේ ද, එයම අන් අයටත් දෙයි නම්, හෙතෙම සහායකයෙකු වී දෙන්නෙකි. යමෙක් තමා යම්තම් දෙයකින් යැපෙමින් අන් අයට ප්‍රණීත දේ දෙයි නම්, හෙතෙම එහි ස්වාමියා, ජේෂ්ඨයා හෝ අධිපතියා වී දෙන්නෙකි. මේ මහා විජිත රජු එබඳු වූවෙකි යනු අර්ථයයි. ‘සමණබ්‍රාහ්මණකපණද්ධිකවණිබ්බකයාචකානං’ යන මෙහිදී පව් සන්සිඳවූවෝ ශ්‍රමණයෝය, පව් බැහැර කළෝ බ්‍රාහ්මණයෝය. ‘කපණා’ යනු දුගී වූ දිළිඳු මනුෂ්‍යයෝය. ‘අද්ධිකා’ යනු මගීන්ය (සංචාරකයෝය). ‘වණිබ්බකා’ යනු 'මේ දෙන ලද්ද ඉෂ්ට වූවකි, කාන්ත වූවකි, මනාප වූවකි, සුදුසු කල දෙන ලද්දකි, නිවැරදි දෙයකි, මෙය දීමෙන් සිත පහදවා ගන්න, ඔබ වහන්සේ බ්‍රහ්ම ලෝකයට යන සේක්වා' ආදී වශයෙන් දානයෙහි ගුණ වර්ණනා කරමින් හැසිරෙන අයයි. ‘යාචකා’ යනු 'මිටක් දෙන්න, බඳුනක් දෙන්න' ආදී වචන පවසමින් ඉල්ලමින් හැසිරෙන අයයි. ‘ඕපානභූතෝ’ යනු පොකුණක් වැනි වූ යන්නයි. සැමට පොදු වූ පරිභෝජනයක් ඇත්තෙකු වී, සතර මංසන්ධියක කනින ලද පොකුණක් මෙන් වූ යනු අර්ථයයි. ‘සුතජාතස්සා’ යන මෙහි ‘සුත’ (අසා දැනගත් ශිල්පය) ම ‘සුතජාත’ නම් වේ. ‘අතීතානාගතපච්චුප්පන්නෙ අත්ථෙ චින්තෙතුං’ යන මෙහි— 'අතීතයෙහි පින් කළ නිසා ම මට මේ සම්පත්තිය ලැබුණි' යයි මෙසේ සිතන්නා අතීත අර්ථය සිතීමට සමර්ථයෙක් නම් වේ. 'දැන් පින් කොට මතු අනාගතයෙහි සම්පත් ලැබිය හැකිය' යයි සිතන්නා අනාගත අර්ථය සිතීමට සමර්ථයෙක් නම් වේ. 'මේ පින්කම සත්පුරුෂයන්ගේ සිරිතකි, මා සතුව භෝග සම්පත් ද ඇත, දායක සිත ද ඇත, එබැවින් මම පින් කරමි' යයි සිතන්නා වර්තමාන අර්ථය සිතීමට සමර්ථයෙක් නම් වේ යයි දත යුතුය. ‘ඉති ඉමානි’ යනු මෙසේ පවසන ලද මේ අංගයන් ය. මේ කියන ලද අංග අටෙන් යුක්ත වූවෙකුගේ දානය වෙත සෑම දිශාවකින්ම මහජනයා පැමිණෙති. 'මූ නපුරු ජාතකයෙකි, කොපමණ කලක් දෙයිද, දැන් පසුතැවිලි වී නතර කරනු ඇත' ආදී වශයෙන් සිතා කිසිවෙක් පැමිණීමට කැමති නොවේ. එබැවින් මේ අංග අට පිරිකර (උපාංග) ලෙස වදාරන ලදී.

Catuparikkhārādivaṇṇanā

සතර පිරිකර ආදිය විස්තර කිරීම

341. Sujaṃ paggaṇhantānanti mahāyāgapaṭiggaṇhanaṭṭhāne dānakaṭacchuṃ paggaṇhantānaṃ. Imehi catūhīti etehi sujātādīhi. Etesu hi asati – ‘‘evaṃ dujjātassa saṃvidhānena pavattadānaṃ kittakaṃ kālaṃ pavattissatī’’tiādīni vatvā upasaṅkamitāro na honti. Garahitabbābhāvato pana upasaṅkamantiyeva. Tasmā imānipi parikkhārā bhavantīti vuttāni.

341. ‘සුජං පග්ගණ්හන්තානං’ යනු මහා යාගයක් පිළිගන්නා ස්ථානයේ දාන හැන්ද දරා සිටින අයටයි. ‘ඉමෙහි චතූහි’ යනු සුජාත බව ආදී වූ මේ අංග සතරෙනි. මේවා නැති කල්හි— 'මෙසේ නරක ජාතකයෙකුගේ සංවිධානයෙන් පවත්වන දානය කොපමණ කලක් පවතියිද' ආදී වශයෙන් පවසා පැමිණෙන්නෝ නොසිටිති. ගැරහීමට කරුණක් නැති බැවින් (මේ අංග ඇති විට) පැමිණෙති. එබැවින් මේවා ද පිරිකර යයි වදාරන ලදී.

342. Tisso vidhā desesīti tīṇi ṭhapanāni desesi. So kira cintesi – ‘‘dānaṃ dadamānā nāma tiṇṇaṃ ṭhānānaṃ aññatarasmiṃ calanti handāhaṃ imaṃ rājānaṃ tesu ṭhānesu paṭhamataraññeva niccalaṃ karomī’’ti. Tenassa tisso vidhā desesīti. So bhoto raññoti idaṃ karaṇatthe sāmivacanaṃ. Bhotā raññāti vā pāṭho. Vippaṭisāro na karaṇīyoti ‘‘bhogānaṃ vigamahetuko pacchānutāpo na kattabbo, pubbacetanā pana acalā patiṭṭhapetabbā, evañhi dānaṃ mahapphalaṃ hotī’’ti dasseti. Itaresupi dvīsu ṭhānesu eseva nayo. Muñcacetanāpi hi pacchāsamanussaraṇacetanā [Pg.268] ca niccalāva kātabbā. Tathā akarontassa dānaṃ na mahapphalaṃ hoti, nāpi uḷāresu bhogesu cittaṃ namati, mahāroruvaṃ upapannassa seṭṭhigahapatino viya.

342. ‘තිස්සෝ විධා දේසේසී’ යනු පිහිටුවීම් (වැළැක්වීම්) තුනක් දේශනා කරන ලදී. ඒ පුරෝහිත බ්‍රාහ්මණයා මෙසේ සිතුවේය: 'දානය දෙන අය අවස්ථා තුනකින් එකකදී සිත සැලෙන්නාහ, මම මේ රජු යාගයට පෙරම ඒ අවස්ථාවලදී නොසැලෙන ලෙස පත් කරමි'. ඒ නිසා ඔහුට ආකාර තුනක් දේශනා කළේය. ‘සෝ භෝතෝ රඤ්ඤෝ’ යනු මෙය කරණ අර්ථයෙහි සාමී වචනයකි. 'භෝතා රඤ්ඤා' කියා ද පාඨයක් ඇත. ‘විප්පටිසාරෝ න කරණීයෝ’ යන්නෙන්— සම්පත් විනාශ වීම ගැන පසුතැවිලි නොවිය යුතුය, පූර්ව චේතනාව අචලව පිහිටුවිය යුතුය, එවිට දානය මහාඵල වේ යයි දක්වයි. ඉතිරි අවස්ථා දෙකෙහි ද (මුඤ්ච, අපර) මේ ක්‍රමයම වේ. මුඤ්ච චේතනාව ද පසුව මෙනෙහි කරන චේතනාව ද අචලව ම තබා ගත යුතුය. එසේ නොකරන්නාගේ දානය මහාඵල නොවේ. මහා රෞරව නිරයෙහි උපන් සිටු ගෘහපතියාගේ මෙන්, මහත් වූ භෝගයන් කෙරෙහි සිත නොනැමෙයි.

343. Dasahākārehīti dasahi kāraṇehi. Tassa kira evaṃ ahosi – sacāyaṃ rājā dussīle disvā – ‘‘nassati vata me dānaṃ, yassa me evarūpā dussīlā bhuñjantī’’ti sīlavantesupi vippaṭisāraṃ uppādessati, dānaṃ na mahapphalaṃ bhavissati. Vippaṭisāro ca nāma dāyakānaṃ paṭiggāhakatova uppajjati, handassa paṭhamameva taṃ vippaṭisāraṃ vinodemīti. Tasmā dasahākārehi upacchijjituṃ yuttaṃ paṭiggāhakesupi vippaṭisāraṃ vinodesīti. Tesaññeva tenāti tesaññeva tena pāpena aniṭṭho vipāko bhavissati, na aññesanti dasseti. Yajataṃ bhavanti detu bhavaṃ. Sajjatanti vissajjatu. Antaranti abbhantaraṃ.

343. ‘දසහාකාරෙහි’ යනු කරුණු දහයකිනි. ඔහුට මෙබඳු සිතක් ඇති විය: 'ඉදින් මේ රජු දුශ්ශීලයන් දැක,

344. Soḷasahi ākārehi cittaṃ sandassesīti idha brāhmaṇo rañño mahādānānumodanaṃ nāma āraddho. Tattha sandassesīti – ‘idaṃ dānaṃ dātā evarūpaṃ sampattiṃ labhatī’ti dassetvā dassetvā kathesi. Samādapesīti tadatthaṃ samādapetvā kathesi. Samuttejesīti vippaṭisāravinodanenassa cittaṃ vodāpesi. Sampahaṃsesīti ‘sundaraṃ te kataṃ, mahārāja, dānaṃ dadamānenā’ti thutiṃ katvā kathesi. Vattā dhammato natthīti dhammena samena kāraṇena vattā natthi.

344. ‘සෝළසහි ආකාරෙහි චිත්තං සන්දස්සේසී’ යනු මෙහිදී බ්‍රාහ්මණයා රජුගේ මහා දානය පිළිබඳ අනුමෝදනාව ආරම්භ කළේය. එහි ‘සන්දස්සේසී’ යනු— 'මේ දානය දෙන්නා මෙබඳු සම්පත් ලබයි' කියා විපාක දක්වමින් කතා කළේය. ‘සමාදපේසී’ යනු ඒ අර්ථයෙහි (දානයෙහි) සමාදන් කරවමින් කතා කළේය. ‘සමුත්තේජේසී’ යනු පසුතැවිලි දුරු කිරීමෙන් රජුගේ සිත පිරිසිදු කළේය. ‘සම්පහංසේසී’ යනු 'මහ රජතුමනි, දානය දීමෙන් ඔබ යහපත් දෙයක් කළේය' යයි ප්‍රශංසා කරමින් කතා කළේය. ‘වත්තා ධම්මතෝ නත්ථි’ යනු ධර්මානුකූලව, සාධාරණව හෝ යුක්ති සහගතව (මෙය වැරදියයි) පවසන්නෙකු නැත යන්නයි.

345. Na rukkhā chijjiṃsu yūpatthāya na dabbhā lūyiṃsu barihisatthāyāti ye yūpanāmake mahāthambhe ussāpetvā – ‘‘asukarājā asukāmacco asukabrāhmaṇo evarūpaṃ nāma mahāyāgaṃ yajatī’’ti nāmaṃ likhitvā ṭhapenti. Yāni ca dabbhatiṇāni lāyitvā vanamālāsaṅkhepena yaññasālaṃ parikkhipanti, bhūmiyaṃ vā pattharanti, tepi na rukkhā chijjiṃsu, na dabbhā lūyiṃsu. Kiṃ pana gāvo vā ajādayo vā haññissantīti dasseti. Dāsāti antogehadāsādayo. Pessāti ye pubbameva dhanaṃ gahetvā kammaṃ karonti. Kammakarāti ye bhattavetanaṃ gahetvā karonti. Daṇḍatajjitā nāma daṇḍayaṭṭhimuggarādīni gahetvā – ‘‘kammaṃ karotha karothā’’ti evaṃ [Pg.269] tajjitā. Bhayatajjitā nāma – sace kammaṃ karosi, kusalaṃ. No ce karosi, chindissāma vā bandhissāma vā māressāma vāti evaṃ bhayena tajjitā. Ete pana na daṇḍatajjitā, na bhayatajjitā, na assumukhā rodamānā parikammāni akaṃsu. Atha kho piyasamudācāreneva samudācariyamānā akaṃsu. Na hi tattha dāsaṃ vā dāsāti, pessaṃ vā pessāti, kammakaraṃ vā kammakarāti ālapanti. Yathānāmavaseneva pana piyasamudācārena ālapitvā itthipurisabalavantadubbalānaṃ anurūpameva kammaṃ dassetvā – ‘‘idañcidañca karothā’’ti vadanti. Tepi attano rucivaseneva karonti. Tena vuttaṃ – ‘‘ye icchiṃsu, te akaṃsu; ye na icchiṃsu, na te akaṃsu. Yaṃ icchiṃsu, taṃ akaṃsu; yaṃ na icchiṃsu, na taṃ akaṃsū’’ti. Sappitelanavanītadadhimadhuphāṇitena ceva so yañño niṭṭhānamagamāsīti rājā kira bahinagarassa catūsu dvāresu antonagarassa ca majjheti pañcasu ṭhānesu mahādānasālāyo kārāpetvā ekekissāya sālāya satasahassaṃ satasahassaṃ katvā divase divase pañcasatasahassāni vissajjetvā sūriyuggamanato paṭṭhāya tassa tassa kālassa anurūpehi sahatthena suvaṇṇakaṭacchuṃ gahetvā paṇītehi sappitelādisammisseheva yāgukhajjakabhattabyañjanapānakādīhi mahājanaṃ santappesi. Bhājanāni pūretvā gaṇhitukāmānaṃ tatheva dāpesi. Sāyaṇhasamaye pana vatthagandhamālādīhi sampūjesi. Sappiādīnaṃ pana mahācāṭiyo pūrāpetvā – ‘‘yo yaṃ paribhuñjitukāmo, so taṃ paribhuñjatū’’ti anekasatesu ṭhānesu ṭhapāpesi. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘sappitelanavanītadadhimadhuphāṇitena ceva so yañño niṭṭhānamagamāsī’’ti.

345. ‘යූප’ නමින් හැඳින්වෙන මහා කුළුණු සිටුවා, “අසවල් රජතුමා, අසවල් අමාත්‍යවරයා හෝ අසවල් බමුණා මෙබඳු මහා යාගයක් පවත්වයි” යනුවෙන් නම් ලියා තැබූ මුත්, ඒ සඳහා ගස් කපා නොදමන ලදී. යාග ශාලාව වටා දැමීමට හෝ බිම එලීමට තණකොළ කපා නොගන්නා ලදී. ගස් හෝ තණකොළ පවා කපා නොදැමූ කල්හි ගවයන් හෝ එළු බැටළුවන් වැනි සතුන් මරනු ඇතැයි කිව හැක්කේ කෙසේද? සතුන් නොමරන ලද බවම මෙයින් දැක්වේ. ‘දාසයෝ’ යනු නිවසේ උපන් වැඩකරුවන්ය. ‘පෙස්සෝ’ යනු කලින්ම මුදල් ලබාගෙන වැඩ කරන සේවකයන්ය. ‘කම්කරුවෝ’ යනු බත් සහ වැටුප් ලබාගෙන වැඩ කරන්නන්ය. ‘දණ්ඩතජ්ජිත’ යනු දඬු මුගුරු ගෙන “වැඩ කරව්, කරව්” යයි තර්ජනය කරනු ලැබූවන්ය. ‘භයතජ්ජිත’ යනු “වැඩ කළොත් යහපතක් වේවි, නැතහොත් අත් පා සිඳිමු, බඳිමු හෝ මරමු” යයි බියගන්වනු ලැබූවන්ය. එහෙත් මෙහි සිටි පිරිස දඬුවමින් හෝ බියෙන් තර්ජනයට ලක් වූවෝ නොවූහ. කඳුළු පිරුණු මුහුණින් හඬමින් වැඩ කළෝද නොවූහ. ඔවුහු ප්‍රිය වචනයෙන් අමතනු ලැබ ස්වකැමැත්තෙන්ම වැඩ කළහ. එහි දාසයාට ‘දාසය’ කියා හෝ සේවකයාට ‘සේවකය’ කියා හෝ කම්කරුවාට ‘කම්කරුව’ කියා හෝ නින්දිත ලෙස කතා නොකළහ. ඔවුන්ගේ නම්වලින්ම ප්‍රියශීලීව අමතා, ස්ත්‍රී-පුරුෂ, ශක්තිමත්-දුර්වල බව සලකා සුදුසු වැඩ පවරා “මෙය කරව්, මෙය කරව්” යයි කීහ. ඔවුහුද තමන්ගේ රුචිය පරිදිම වැඩ කළහ. එබැවින් “යමෙක් කැමති වූවාද ඔවුහු වැඩ කළහ, අකමැති අය වැඩ නොකළහ, කැමති දේ කළහ, අකමැති දේ නොකළහ” යයි වදාරන ලදී. ගිතෙල්, තෙල්, වෙඬරු, දී කිරි, මී පැණි සහ උක් සකුරු ආදියෙන් ඒ යාගය නිමාවට පත් විය. රජතුමා නගරයෙන් බැහැර දොරටු හතරක සහ නගරය මධ්‍යයේ ද පස් පොළක මහා දාන ශාලා කරවා, එක් ශාලාවකට ලක්ෂය බැගින් දිනකට ලක්ෂ පහක් වියදම් කරමින්, සූර්යෝදායේ සිට ඒ ඒ වේලාවට අනුරූපව රන් හැන්දක් ගෙන ප්‍රණීත ආහාර පානවලින් මහා ජනයා සතුටු කළේය. භාජන පුරවා ගෙනයාමට කැමති අයට එසේම ලබා දුන්නේය. සවස් කාලයේදී වස්ත්‍ර, සුවඳ විලවුන්, මල් ආදියෙන් පිදුවේය. ගිතෙල් ආදියෙන් මහා සැළි පුරවා තබා “කැමති අය කැමති දෙයක් අනුභව කරත්වා” යයි සිය ගණන් ස්ථානවල තැබවීය. ඒ අදහසින් “ගිතෙල්, තෙල් ආදියෙන් ඒ යාගය නිමාවට පත් විය” යයි වදාරන ලදී.

346. Pahūtaṃ sāpateyyaṃ ādāyāti bahuṃ dhanaṃ gahetvā. Te kira cintesuṃ – ‘‘ayaṃ rājā sappitelādīni janapadato anāharāpetvā attano santakameva nīharitvā mahādānaṃ deti. Amhehi pana ‘rājā na kiñci āharāpetī’ti na yuttaṃ tuṇhī bhavituṃ. Na hi rañño ghare dhanaṃ akkhayadhammameva, amhesu ca adentesu ko añño rañño dassati, handassa dhanaṃ upasaṃharāmā’’ti te gāmabhāgena ca nigamabhāgena ca nagarabhāgena ca sāpateyyaṃ saṃharitvā sakaṭāni pūretvā rañño upahariṃsu. Taṃ sandhāya – ‘‘pahūtaṃ sāpateyya’’ntiādimāha.

346. “බොහෝ වස්තුව රැගෙන” යනු බොහෝ ධනය රැගෙන යන්නයි. ඒ ක්ෂත්‍රියාදීහු මෙසේ සිතූහ: “මේ රජතුමා ජනපදවලින් කිසිවක් නොගෙන්වා තමාගේම වස්තුව වියදම් කරමින් මහා දානයක් දෙයි. රජතුමා අපෙන් කිසිවක් නොඉල්ලන්නේ යයි අප නිහඬව සිටීම සුදුසු නැත. රජගෙදර ධනය වුවද නොකී පවතින දෙයක් නොවේ. අප ලබා නොදුන්නොත් වෙන කවුද රජුට දෙන්නේ? එබැවින් රජුට ධනය ගෙන යමු” යයි සිතා, ගම් නියම්ගම් සහ නගරවලින් ධනය රැස් කර කරත්ත පුරවා රජු වෙත ගෙන ගියහ. එය අරභයා “බොහෝ වස්තුව...” යනාදිය වදාරන ලදී.

347. Puratthimena [Pg.270] yaññavāṭassāti puratthimato nagaradvāre dānasālāya puratthimabhāge. Yathā puratthimadisato āgacchantā khattiyānaṃ dānasālāya yāguṃ pivitvā rañño dānasālāya bhuñjitvā nagaraṃ pavisanti. Evarūpe ṭhāne paṭṭhapesuṃ. Dakkhiṇena yaññavāṭassāti dakkhiṇato nagaradvāre dānasālāya vuttanayeneva dakkhiṇabhāge paṭṭhapesuṃ. Pacchimuttaresupi eseva nayo.

347. “යාග ශාලාවට නැගෙනහිරින්” යනු නගර දොරටුවේ දාන ශාලාවට නැගෙනහිර දිශාවයි. නැගෙනහිරින් එන අය ක්ෂත්‍රියන්ගේ දාන ශාලාවෙන් කැඳ පානය කර, රජුගේ දාන ශාලාවෙන් බත් අනුභව කර නගරයට ඇතුළු වන අයුරින් එවැනි ස්ථානවල (ශාලා) පිහිටුවූහ. “යාග ශාලාවට දකුණින්” යනු කලින් කී ලෙසම දකුණු දිශාවයි. බටහිර සහ උතුරු දිශාවන්ටද මෙම ක්‍රමයම වේ.

348. Aho yañño, aho yaññasampadāti brāhmaṇā sappiādīhi niṭṭhānagamanaṃ sutvā – ‘‘yaṃ loke madhuraṃ, tadeva samaṇo gotamo katheti, handassa yaññaṃ pasaṃsāmā’’ti tuṭṭhacittā pasaṃsamānā evamāhaṃsu. Tuṇhībhūtova nisinno hotīti upari vattabbamatthaṃ cintayamāno nissaddova nisinno hoti. Abhijānāti pana bhavaṃ gotamoti idaṃ brāhmaṇo parihārena pucchanto āha. Itarathā hi – ‘‘kiṃ pana tvaṃ, bho gotama, tadā rājā ahosi, udāhu purohito brāhmaṇo’’ti evaṃ ujukameva pucchayamāno agāravo viya hoti.

348. “අහෝ! කෙබඳු යාගයක්ද, අහෝ! කෙබඳු යාග සම්පත්තියක්ද!” යනු, ගිතෙල් ආදියෙන් යාගය නිම වූ අයුරු අසා බමුණන් ප්‍රීතිමත් සිතින් යුතුව, “ලෝකයේ යම් මිහිරි දෙයක් ඇත්ද, ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ එයම පවසති, අපි උන්වහන්සේගේ යාගය පසසමු” යයි කීහ. “නිහඬව වැඩ සිටියේය” යනු මතු පැවසිය යුතු කරුණු සිතමින් නිශ්ශබ්දව වැඩ සිටීමයි. “භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ මෙය දන්නා සේක්ද?” යන්න බමුණා විමසුවේ අගෞරවයක් නොවන පරිදි මග හරිමිනි. මන්දයත්, “පින්වත් ගෞතමයන් වහන්ස, එදා ඔබ රජු වූවාද නැතහොත් පුරෝහිත බමුණා වූවාද?” යයි සෘජුවම ඇසීම අගෞරවයක් බඳු වන බැවිනි.

Niccadānaanukulayaññavaṇṇanā

නිත්‍ය දාන හා අනුකුල යාග වර්ණනාව

349. Atthi pana, bho gotamāti – idaṃ brāhmaṇo ‘‘sakalajambudīpavāsīnaṃ uṭṭhāya samuṭṭhāya dānaṃ nāma dātuṃ garukaṃ sakalajanapado ca attano kammāni akaronto nassissati, atthi nu kho amhākampi imamhā yaññā añño yañño appasamārambhataro ceva mahapphalataro cā’’ti etamatthaṃ pucchanto āha. Niccadānānīti dhuvadānāni niccabhattāni. Anukulayaññānīti – ‘‘amhākaṃ pitupitāmahādīhi pavattitānī’’ti katvā pacchā duggatapurisehipi vaṃsaparamparāya pavattetabbāni yāgāni, evarūpāni kira sīlavante uddissa nibaddhadānāni tasmiṃ kule daliddāpi na upacchindanti.

349. “පින්වත් ගෞතමයන් වහන්ස, තව යාගයක් ඇත්ද?” යන්න කූටදන්ත බමුණා ඇසුවේ මෙසේ සිතමිනි: “මුළු දඹදිව වැසියන්ටම දානයක් දීම අපහසු කාර්යයකි. මුළු ජනපදයම තම වැඩ කටයුතු අත්හැරියොත් විනාශ වනු ඇත. එබැවින් මෙම යාගයට වඩා අඩු ආම්පන්න සහිත වූත්, වඩා මහත් ඵල වූත් වෙනත් යාගයක් අපට ඇත්ද?” යන්නයි. ‘නිත්‍ය දාන’ යනු ස්ථිරව දෙන දාන සහ නිත්‍ය බත්ය. ‘අනුකුල යාග’ යනු අපේ පිය පාර්ශවයේ සහ මුතුන් මිත්තන්ගේ පටන් පැවත එන දානයන්ය. දුප්පත් වූවන් පවා පරම්පරාගතව පැමිණි මෙබඳු දාන පින්වත් සිල්වතුන් උදෙසා අත්නොහැර පවත්වති.

Tatridaṃ vatthu – anāthapiṇḍikassa kira ghare pañca niccabhattasatāni dīyiṃsu. Dantamayasalākāni pañcasatāni ahesuṃ. Atha taṃ kulaṃ anukkamena dāliddiyena abhibhūtaṃ, ekā tasmiṃ kule dārikā ekasalākato uddhaṃ dātuṃ nāsakkhi. Sāpi pacchā setavāhanarajjaṃ gantvā khalaṃ sodhetvā laddhadhaññena taṃ salākaṃ adāsi. Eko thero rañño [Pg.271] ārocesi. Rājā taṃ ānetvā aggamahesiṭṭhāne ṭhapesi. Sā tato paṭṭhāya puna pañcapi salākabhattasatāni pavattesi.

ඒ පිළිබඳ මේ කතාවයි: අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමාගේ නිවසේ දිනපතා නිත්‍ය බත් දාන පන්සියයක් පවත්වන ලදී. දන් ලබා දීමට ඇත් දළින් කළ ‘සලාක’ පන්සියයක් තිබුණි. පසුකලෙක ඒ පවුල දරිද්‍රතාවයට පත් වූ විට, එහි සිටි එක් දැරියකට එක සලාකයකට වඩා දීමට ශක්තියක් නොවීය. ඇය පසුව සේතවාහන රටට ගොස් කමතක් පවිත්‍ර කර (වැඩ කර) ලබාගත් ධාන්‍යයෙන් ඒ සලාක දානය දුන්නාය. එක් තෙරනමක් රජුට මෙය දැන්වූ අතර, රජු ඇය කැඳවාගෙන ගොස් අග්‍රමහේෂිකා තනතුරේ තැබීය. ඇය එතැන් සිට නැවතත් සලාක බත් දාන පන්සියයක් පැවැත්වූවාය.

Daṇḍappahārāti – ‘‘paṭipāṭiyā tiṭṭhatha tiṭṭhathā’’ti ujuṃ gantvā gaṇhatha gaṇhathāti ca ādīni vatvā dīyamānā daṇḍappahārāpi galaggāhāpi dissanti. Ayaṃ kho, brāhmaṇa, hetu…pe… mahānisaṃsatarañcāti. Ettha yasmā mahāyaññe viya imasmiṃ salākabhatte na bahūhi veyyāvaccakarehi vā upakaraṇehi vā attho atthi, tasmā etaṃ appaṭṭhataraṃ. Yasmā cettha na bahūnaṃ kammacchedavasena pīḷāsaṅkhāto samārambho atthi, tasmā appasamārambhataraṃ. Yasmā cetaṃ saṅghassa yiṭṭhaṃ pariccattaṃ, tasmā yaññanti vuttaṃ, yasmā pana chaḷaṅgasamannāgatāya dakkhiṇāya mahāsamudde udakasseva na sukaraṃ puññābhisandassa pamāṇaṃ kātuṃ, idañca tathāvidhaṃ. Tasmā taṃ mahapphalatarañca mahānisaṃsatarañcāti veditabbaṃ. Idaṃ sutvā brāhmaṇo cintesi – idampi niccabhattaṃ uṭṭhāya samuṭṭhāya dadato divase divase ekassa kammaṃ nassati. Navanavo ussāho ca janetabbo hoti, atthi nu kho itopi añño yañño appaṭṭhataro ca appasamārambhataro cāti. Tasmā ‘‘atthi pana, bho gotamā’’tiādimāha. Tattha yasmā salākabhatte kiccapariyosānaṃ natthi, ekena uṭṭhāya samuṭṭhāya aññaṃ kammaṃ akatvā saṃvidhātabbameva. Vihāradāne pana kiccapariyosānaṃ atthi. Paṇṇasālaṃ vā hi kāretuṃ koṭidhanaṃ vissajjetvā mahāvihāraṃ vā, ekavāraṃ dhanapariccāgaṃ katvā kāritaṃ sattaṭṭhavassānipi vassasatampi vassasahassampi gacchatiyeva. Kevalaṃ jiṇṇapatitaṭṭhāne paṭisaṅkharaṇamattameva kātabbaṃ hoti. Tasmā idaṃ vihāradānaṃ salākabhattato appaṭṭhataraṃ appasamārambhatarañca hoti. Yasmā panettha suttantapariyāyena yāvadeva sītassa paṭighātāyāti ādayo navānisaṃsā vuttā, khandhakapariyāyena.

දණ්ඩප්පහාරාති යනු – "පිළිවෙළින් සිටින්න, සිටින්න" යැයි ද, කෙළින්ම ගොස් "ගන්න, ගන්න" යනාදී වශයෙන් ද පවසා දෙනු ලබන මහා දානවලදී දඬු මුගුරුවලින් පහර දීම් ද බෙල්ලෙන් අල්ලා තල්ලු කිරීම් ද දක්නට ලැබේ. "බ්‍රාහ්මණය, මේ හේතුවයි...පෙ... වඩාත් මහානිශංස ඇත්තේය" යන්නෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: මහා යාගයකදී මෙන් මෙම සලාක බතෙහි බොහෝ වූ වෙය්‍යාවච්ච කරන්නන්ගෙන් හෝ උපකරණවලින් හෝ අවශ්‍යතාවක් නැත, එබැවින් මෙය (මහා යාගයට වඩා) අල්ප කෘත්‍ය (අඩු කටයුතු) ඇත්තේය. මෙහි බොහෝ දෙනාගේ රැකී රක්ෂා හා කර්මාන්ත නැවැත්වීමෙන් වන පීඩාව සංඛ්‍යාත ප්‍රාරම්භයක් (වෙහෙසක්) නැති බැවින් මෙය වඩාත් අල්ප ආරම්භ (අඩු පීඩාකාරී වෙහෙසක්) ඇත්තේය. මෙය සංඝයා විෂයෙහි කරන ලද පරිත්‍යාගයක් බැවින් "යාගය" යැයි කියනු ලැබේ. තවද, සවණක් අංගයන්ගෙන් යුක්ත වූ දක්ෂිණාවෙහි, මහා සමුද්‍රයේ ජල ප්‍රමාණය තීරණය කිරීම පහසු නොවන්නා සේම, පින් ප්‍රවාහයේ ප්‍රමාණය තීරණය කිරීම ද පහසු නොවේ; මේ සලාක බත ද එවැනිම වූවකි. එබැවින් එය වඩාත් මහාඵල වූ ද වඩාත් මහානිශංස වූ ද එකක් ලෙස දත යුතුය. මෙය අසා බ්‍රාහ්මණයා මෙසේ සිතුවේය – "මේ නිත්‍ය භත්තය (සෑම දිනකම දෙන දානය) වුවද උදෑසනින්ම පිබිදී පූජා කරන්නාට දිනපතා එක් අයෙකුගේ වැඩකටයුතු අතපසු වෙයි. අලුත් අලුත් උත්සාහයක් ද ඇති කළ යුතුය. මීට වඩා අල්ප කෘත්‍ය වූ ද අල්ප ආරම්භ වූ ද වෙනත් යාගයක් තිබේද?" එබැවින් "භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, තවදුරටත් (මීට වඩා උසස් යාගයක්) තිබේද?" යනාදිය විමසීය. එහිදී, සලාක බතෙහි කටයුතුවල අවසානයක් නැත, එක් අයෙකු උදෑසන පිබිදී වෙනත් කාර්යයක් නොකර එහි සංවිධාන කටයුතුම කළ යුතුය. විහාර දානයෙහි නම් කටයුතුවල අවසානයක් පවතී. පන්සලක් හෝ වේවා, කෙළ ගණන් ධනය වැය කොට මහා විහාරයක් හෝ වේවා කරවා, එක් වරක් ධන පරිත්‍යාගය කර නිම කළ පසු එය වසර හත අටක්, වසර සියයක් හෝ වසර දහසක් වුවද පවතී. එහි කළ යුත්තේ දිරාපත් වූ හෝ කඩා වැටුණු තැන් පිළිසකර කිරීම පමණි. එබැවින් මේ විහාර දානය සලාක බතට වඩා අල්ප කෘත්‍ය ඇති, අල්ප ආරම්භ ඇති එකක් වෙයි. එහි සූත්‍රන්ත ක්‍රමයට "සීතල දුරු කිරීම පිණිසමය" යනාදී වශයෙන් ආනිශංස නවයක් ද, ඛන්ධක ක්‍රමයට ද ආනිශංස වදාරන ලදී.

‘‘Sītaṃ uṇhaṃ paṭihanti, tato vāḷamigāni ca;

Siriṃsape ca makase ca, sisire cāpi vuṭṭhiyo.

(විහාරය) සීතල හා උෂ්ණය වළක්වයි, රුදුරු මෘගයන්ගෙන් ද ආරක්ෂා කරයි; සර්පයන්ගෙන්, මදුරුවන්ගෙන් මෙන්ම සිසිර කාලයේ වැස්සෙන් ද ආරක්ෂා කරයි.

Tato vātātapo ghoro, sañjāto paṭihaññati;

Leṇatthañca sukhatthañca, jhāyituñca vipassituṃ.

එසේම හටගන්නා වූ ඝෝර වූ සුළඟ හා අව් රශ්මිය ද වළක්වනු ලබයි; (එම විහාරය) ආරක්ෂිත ස්ථානයක් පිණිස ද, සැපය පිණිස ද, ධ්‍යාන වැඩීම පිණිස ද, විදර්ශනා වැඩීම පිණිස ද වේ.

Vihāradānaṃ saṅghassa, aggaṃ buddhena vaṇṇitaṃ;

Tasmā hi paṇḍito poso, sampassaṃ atthamattano;

Vihāre kāraye ramme, vāsayettha bahussute.

සංඝයාට විහාර පූජා කිරීම උතුම්ම පූජාව ලෙස බුදුරජාණන් වහන්සේ විසින් වර්ණනා කරන ලදී. එබැවින් තමාගේ යහපත දකින නුවණැති පුරුෂයා රම්‍ය වූ විහාර කරවා එහි බහුශ්‍රුතයන් වහන්සේලා වාසය කරවිය යුතුය.

Tasmā annañca pānañca, vatthasenāsanāni ca;

Dadeya ujubhūtesu, vippasannena cetasā.

එබැවින් සෘජු ගුණ ඇති උතුමන් කෙරෙහි පහන් වූ සිතින් ආහාර, පාන, වස්ත්‍ර සහ සේනාසනයන් පූජා කළ යුතුය.

Te tassa dhammaṃ desenti, sabbadukkhāpanūdanaṃ;

Yaṃ so dhammaṃ idhaññāya, parinibbāti anāsavo’’ti. (cūḷava. 295);

උන්වහන්සේලා ඔහුට සියලු දුක් දුරු කරන ධර්මය දේශනා කරති. ඔහු මෙලොවදීම ඒ ධර්මය අවබෝධ කරගෙන ආශ්‍රව රහිතව පිරිනිවන් පාන්නේය.

Sattarasānisaṃsā vuttā. Tasmā etaṃ salākabhattato mahapphalatarañca mahānisaṃsatarañcāti veditabbaṃ. Saṅghassa pana pariccattattāva yaññoti vuccati. Idampi sutvā brāhmaṇo cintesi – ‘‘dhanapariccāgaṃ katvā vihāradānaṃ [Pg.272] nāma dukkaraṃ, attano santakā hi kākaṇikāpi parassa duppariccajā, handāhaṃ itopi appaṭṭhatarañca appasamārambhatarañca yaññaṃ pucchāmī’’ti. Tato taṃ pucchanto – ‘‘atthi pana bho’’tiādimāha.

ආනිශංස දහහතක් වදාරන ලදී. එබැවින් මෙය සලාක බතට වඩා මහාඵල හා මහානිශංස බව දත යුතුය. සංඝයා උදෙසාම පරිත්‍යාග කරන බැවින් මෙය 'යාගය' යැයි කියනු ලැබේ. මෙය ද අසා බ්‍රාහ්මණයා මෙසේ සිතීය – "ධන පරිත්‍යාගය කොට විහාර දානය දීම දුෂ්කර කටයුත්තකි. තමා සතු කකාණිකා මාත්‍රයක් (කුඩා මුදලක්) වුවද අනෙකෙකුට දීම අපහසුය. මම මීට වඩා අල්ප කෘත්‍ය වූ ද අල්ප ආරම්භ වූ ද යාගයක් ගැන විමසන්නෙමි." ඉන්පසු එය විමසමින් "භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, තවදුරටත් තිබේද?" යනාදිය විමසීය.

350-351. Tattha yasmā sakiṃ pariccattepi vihāre punappunaṃ chādanakhaṇḍaphullappaṭisaṅkharaṇādivasena kiccaṃ atthiyeva, saraṇaṃ pana ekabhikkhussa vā santike saṅghassa vā gaṇassa vā sakiṃ gahitaṃ gahitameva hoti, natthi tassa punappunaṃ kattabbatā, tasmā taṃ vihāradānato appaṭṭhatarañca appasamārambhatarañca hoti. Yasmā ca saraṇagamanaṃ nāma tiṇṇaṃ ratanānaṃ jīvitapariccāgamayaṃ puññakammaṃ saggasampattiṃ deti, tasmā mahapphalatarañca mahānisaṃsatarañcāti veditabbaṃ. Tiṇṇaṃ pana ratanānaṃ jīvitapariccāgavasena yaññoti vuccati.

350-351. එහිදී, එක් වරක් පරිත්‍යාග කළ ද විහාරයෙහි නැවත නැවත සෙවිලි කිරීම්, කැඩුණු බිඳුණු තැන් පිළිසකර කිරීම් ආදී වශයෙන් කටයුතු පවතී. නමුත් සරණ යෑම (තිසරණ වැළඳ ගැනීම) එක් භික්ෂුවක හෝ සංඝයා හෝ ගණයා ඉදිරියෙහි එක් වරක් ගත් විට එය ස්ථිරව ගත්තාම වෙයි. එහි නැවත නැවත කළ යුතු බවක් නැත. එබැවින් එය විහාර දානයට වඩා අල්ප කෘත්‍ය හා අල්ප ආරම්භ වෙයි. සරණ යෑම යනු රත්නත්‍රය උදෙසා ජීවිතය පරිත්‍යාග කිරීමේ චේතනාවෙන් යුත් පින්කමක් වන බැවින් එය ස්වර්ග සම්පත්තිය ලබා දෙයි. එබැවින් එය වඩාත් මහාඵල හා මහානිශංස බව දත යුතුය. රත්නත්‍රය උදෙසා ජීවිතය පරිත්‍යාග කිරීමේ අර්ථයෙන් එය 'යාගය' යැයි කියනු ලැබේ.

352. Idaṃ sutvā brāhmaṇo cintesi – ‘‘attano jīvitaṃ nāma parassa pariccajituṃ dukkaraṃ, atthi nu kho itopi appaṭṭhataro yañño’’ti tato taṃ pucchanto puna ‘‘atthi pana, bho gotamā’’tiādimāha. Tattha pāṇātipātā veramaṇītiādīsu veramaṇī nāma virati. Sā tividhā hoti – sampattavirati, samādānavirati setughātaviratīti. Tattha yo sikkhāpadāni agahetvāpi kevalaṃ attano jātigottakulāpadesādīni anussaritvā – ‘‘na me idaṃ patirūpa’’nti pāṇātipātādīni na karoti, sampattavatthuṃ pariharati. Tato ārakā viramati. Tassa sā virati sampattaviratīti veditabbā.

352. මෙය අසා බ්‍රාහ්මණයා මෙසේ සිතීය – "තමාගේ ජීවිතය අනෙකෙකු වෙනුවෙන් පරිත්‍යාග කිරීම දුෂ්කරය. මීට වඩා අල්ප කෘත්‍ය වූ යාගයක් තිබේද?" ඉන්පසු එය විමසමින් නැවතත් "භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, තවදුරටත් තිබේද?" යනාදිය විමසීය. එහි "පාණාතිපාතා වේරමණී" යනාදියෙහි "වේරමණී" යනු විරතියයි. එය සම්පත්ත විරතිය, සමාදාන විරතිය සහ සේතුඝාත විරතිය යැයි තෙවැදෑරුම් වේ. එහි යම් අයෙක් ශික්ෂාපද සමාදන් නොවී වුවද, හුදෙක් තමාගේ ජාතිය, ගෝත්‍රය, කුලය යනාදිය සිහිපත් කරමින් – "මෙය මට නුසුදුසුය" කියා සිතා ප්‍රාණඝාතාදිය නොකරයි නම්, තමා වෙත පැමිණි අවස්ථාවෙන් වැළකෙයි නම්, ඉන් ඈත්ව වෙසෙයි නම්, ඔහුගේ ඒ විරතිය "සම්පත්ත විරතිය" ලෙස දත යුතුය.

‘‘Ajjatagge jīvitahetupi pāṇaṃ na hanāmī’’ti vā ‘‘pāṇātipātā viramāmī’’ti vā ‘‘veramaṇiṃ samādiyāmī’’ti vā evaṃ sikkhāpadāni gaṇhantassa pana virati samādānaviratīti veditabbā.

"අද පටන් ජීවිත හේතුවෙන් වුවද සතෙකු නොමරන්නෙමි" කියා හෝ "ප්‍රාණඝාතයෙන් වෙන් වන්නෙමි" කියා හෝ "වැලකීමේ ශික්ෂාපදය සමාදන් වෙමි" කියා හෝ මෙසේ ශික්ෂාපද සමාදන් වන්නාගේ විරතිය "සමාදාන විරතිය" ලෙස දත යුතුය.

Ariyasāvakānaṃ pana maggasampayuttā virati setughātavirati nāma. Tattha purimā dve viratiyo yaṃ voropanādivasena vītikkamitabbaṃ jīvitindriyādivatthu, taṃ ārammaṇaṃ katvā pavattanti. Pacchimā nibbānārammaṇāva. Ettha ca yo pañca sikkhāpadāni ekato gaṇhati, tassa ekasmiṃ bhinne sabbāni bhinnāni honti. Yo ekekaṃ gaṇhati, so yaṃ vītikkamati, tadeva [Pg.273] bhijjati. Setughātaviratiyā pana bhedo nāma natthi, bhavantarepi hi ariyasāvako jīvitahetupi neva pāṇaṃ hanati na suraṃ pivati. Sacepissa surañca khīrañca missetvā mukhe pakkhipanti, khīrameva pavisati, na surā. Yathā kiṃ? Koñcasakuṇānaṃ khīramissake udake khīrameva pavisati? Na udakaṃ. Idaṃ yonisiddhanti ce, idaṃ dhammatāsiddhanti ca veditabbaṃ. Yasmā pana saraṇagamane diṭṭhiujukakaraṇaṃ nāma bhāriyaṃ. Sikkhāpadasamādāne pana viratimattakameva. Tasmā etaṃ yathā vā tathā vā gaṇhantassāpi sādhukaṃ gaṇhantassāpi appaṭṭhatarañca appasamārambhatarañca. Pañcasīlasadisassa pana dānassa abhāvato ettha mahapphalatā mahānisaṃsatā ca veditabbā. Vuttañhetaṃ –

තවද ආර්ය ශ්‍රාවකයන්ගේ මාර්ගය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ විරතිය 'සේතුඝාත විරතිය' නම් වේ. ඒ (විරති තුන) අතුරින්, පළමු විරති දෙක (සම්පත්ත විරතිය සහ සමාදාන විරතිය) දිවි තොර කිරීම ආදී වශයෙන් ඉක්මවා යා යුතු වූ ජීවිතේන්ද්‍රිය ආදී වස්තූන් අරමුණු කොට පවතී. අවසාන විරතිය (සේතුඝාත විරතිය) නිවනම අරමුණු කරගන්නේය. මෙහිලා යමෙක් පංච ශීලයම එකවර සමාදන් වන්නේ නම්, ඔහුගෙන් එක් සිල්පදයක් බිඳුණු විට සියලුම සිල්පද බිඳෙයි. යමෙක් සිල්පද එකිනෙක වෙන් වෙන්ව සමාදන් වන්නේ නම්, ඔහු යම් සිල්පදයක් ඉක්මවන්නේද, එයම පමණක් බිඳෙයි. එහෙත් සේතුඝාත විරතියෙහි බිඳීමක් නම් නැත. මන්දයත්, ආර්ය ශ්‍රාවකයා වෙනත් භවයකදී පවා ජීවිතය වෙනුවෙන් වුවද පණ නොනසයි, මත්පැන් පානය නොකරයි. ඉදින් ඔහුට මත්පැන් හා කිරි මිශ්‍ර කොට මුඛයට වත් කළද, කිරි පමණක් ඇතුළතට යන අතර මත්පැන් ඇතුළු නොවේ. එය කෙසේද යත්? හංසයන්ට කිරි මිශ්‍ර ජලයෙන් කිරි පමණක් ඇතුළු වන්නාක් මෙනි, ජලය ඇතුළු නොවේ. මෙය ජාති ලක්ෂණයෙන් සිදුවන්නක් යැයි කෙනෙකු පවසන්නේ නම්, මෙය ආර්ය මාර්ගයේ බලයෙන් සිදුවන ධර්මතාවක් ලෙස දත යුතුය. තවද සරණාගමනයෙහිදී දෘෂ්ටිය සෘජු කිරීම බරපතළ කාර්යයකි. එහෙත් සිල්පද සමාදන් වීමේදී ඇත්තේ වැළකීම පමණකි. එබැවින් මෙය කවර අයුරකින් හෝ සමාදන් වන්නාටත්, මනාව සමාදන් වන්නාටත් අල්ප වූ කර්තව්‍යයක් ඇති, අල්ප වූ වෙහෙසක් ඇති දෙයකි. පංචශීලයට සමාන දානයක් නොමැති බැවින්, මෙහි මහත් ඵල බව හා මහානිසංස බව දත යුතුය. එබැවින් මෙය වදාරන ලදී –

‘‘Pañcimāni, bhikkhave, dānāni mahādānāni aggaññāni rattaññāni vaṃsaññāni porāṇāni asaṃkiṇṇāni asaṃkiṇṇapubbāni na saṅkiyanti na saṅkiyissanti appaṭikuṭṭhāni samaṇehi brāhmaṇehi viññūhi. Katamāni pañca? Idha, bhikkhave, ariyasāvako pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato hoti. Pāṇātipātā paṭivirato, bhikkhave, ariyasāvako aparimāṇānaṃ sattānaṃ abhayaṃ deti, averaṃ deti abyāpajjhaṃ deti. Aparimāṇānaṃ sattānaṃ abhayaṃ datvā averaṃ datvā abyāpajjhaṃ datvā aparimāṇassa abhayassa averassa abyāpajjhassa bhāgī hoti. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ dānaṃ mahādānaṃ…pe… viññūhīti.

"මහණෙනි, මේ දානයෝ පස්දෙනෙක් වෙති. මේවා මහා දාන නම් වේ, අග්‍ර යැයි දත යුතුය, බොහෝ කලක සිට දන්නා ලද, ආර්ය වංශයට අයත් වූ, පුරාණ වූ, පිරිසිදු වූ, අතීතයේදී ද නොකිලිටි වූ, වර්තමානයෙහි ද නොකිලිටි වන, අනාගතයෙහි ද නොකිලිටි වන්නා වූ, නුවණැති මහණ බමුණන් විසින් අපහසා නොකරන ලද දානයෝ වෙති. ඒ පස්දෙනා කවුරුද? මහණෙනි, මෙහි ආර්ය ශ්‍රාවකයා ප්‍රාණාතිපාතය අත්හැර ප්‍රාණාතිපාතයෙන් වැළකුණේ වෙයි. මහණෙනි, ප්‍රාණාතිපාතයෙන් වැළකුණු ආර්ය ශ්‍රාවකයා අප්‍රමාණ සත්ත්වයන්ට අභය දෙයි, වෛර රහිත බව දෙයි, පීඩා නොකිරීම (අව්‍යාපජ්ජය) දෙයි. මෙසේ අප්‍රමාණ සත්ත්වයන්ට අභය, අවෛර සහ අව්‍යාපජ්ජය දී, ඔහු අප්‍රමාණ වූ අභයෙහි, අවෛරයෙහි සහ අව්‍යාපජ්ජයෙහි කොටස්කරුවෙකු වෙයි. මහණෙනි, මෙය පළමු මහා දානයයි...පෙ... නුවණැත්තන් විසින් ගර්හා නොකරන ලද්දකි."

Puna caparaṃ, bhikkhave, ariyasāvako adinnādānaṃ pahāya…pe… kāmesumicchācāraṃ pahāya…pe… musāvādaṃ pahāya…pe… surāmerayamajjapamādaṭṭhānaṃ pahāya…pe… imāni kho, bhikkhave, pañca dānāni mahādānāni aggaññāni…pe… viññūhī’’ti (a. ni. 8.39).

"නැවතද මහණෙනි, ආර්ය ශ්‍රාවකයා සොරකම් කිරීමෙන් වැළකී...පෙ... කාමමිථ්‍යාචාරයෙන් වැළකී...පෙ... මුසාවාදයෙන් වැළකී...පෙ... මත්පැන් හා මත්ද්‍රව්‍ය භාවිතයෙන් වන ප්‍රමාදයෙන් වැළකී...පෙ... මහණෙනි, මේ පංච මහා දානයෝ අග්‍ර වෙති...පෙ... නුවණැත්තන් විසින් ගර්හා නොකරන ලද්දාහුය."

Idañca pana sīlapañcakaṃ – ‘‘attasinehañca jīvitasinehañca pariccajitvā rakkhissāmī’’ti samādinnatāya yaññoti vuccati. Tattha kiñcāpi pañcasīlato saraṇagamanameva jeṭṭhakaṃ, idaṃ pana saraṇagamaneyeva patiṭṭhāya rakkhitasīlavasena mahapphalanti vuttaṃ.

තවද මෙම පංච සීලය - 'තමා කෙරෙහි ඇති ආදරය හා ජීවිතය කෙරෙහි ඇති ආදරය අත්හැර (සීලය) රකින්නෙමි' යි මනාව සමාදන් වන බැවින් එය 'යාගයක්' (යඥයක්) යැයි කියනු ලැබේ. එහිලා පංචශීලයට වඩා සරණාගමනයම ශ්‍රේෂ්ඨ වුවද, සරණාගමනයෙහිම පිහිටා රකින ලද සීලයක් ලෙස මෙය මහත් ඵල ලැබෙන බව වදාරන ලදී.

353. Idampi [Pg.274] sutvā brāhmaṇo cintesi – ‘‘pañcasīlaṃ nāma rakkhituṃ garukaṃ, atthi nu kho aññaṃ kiñci īdisameva hutvā ito appaṭṭhatarañca mahapphalatarañcā’’ti. Tato taṃ pucchanto punapi – ‘‘atthi pana, bho gotamā’’tiādimāha. Athassa bhagavā tividhasīlapāripūriyaṃ ṭhitassa paṭhamajjhānādīnaṃ yaññānaṃ appaṭṭhatarañca mahapphalatarañca dassetukāmo buddhuppādato paṭṭhāya desanaṃ ārabhanto ‘‘idha brāhmaṇā’’tiādimāha. Tattha yasmā heṭṭhā vuttehi guṇehi samannāgato paṭhamaṃ jhānaṃ, paṭhamajjhānādīsu ṭhito dutiyajjhānādīni nibbattento na kilamati, tasmā tāni appaṭṭhāni appasamārambhāni. Yasmā panettha paṭhamajjhānaṃ ekaṃ kappaṃ brahmaloke āyuṃ deti. Dutiyaṃ aṭṭhakappe. Tatiyaṃ catusaṭṭhikappe. Catutthaṃ pañcakappasatāni. Tadeva ākāsānañcāyatanādisamāpattivasena bhāvitaṃ vīsati, cattālīsaṃ, saṭṭhi, caturāsīti ca kappasahassāni āyuṃ deti; tasmā mahapphalatarañca mahānisaṃsatarañca. Nīvaraṇādīnaṃ pana paccanīkānaṃ dhammānaṃ pariccattattā taṃ yaññanti veditabbaṃ.

353. මෙය ද අසා බ්‍රාහ්මණයා මෙසේ සිතුවේය: "පංචශීලය රැකීම බරපතළ කාර්යයකි. මෙයට සමාන වූ, මීට වඩා අල්ප වෙහෙසක් ඇති, එහෙත් වඩා මහත් ඵල ඇති වෙනත් යමක් ඇත්ද?" ඉක්බිති ඔහු ඒ ගැන විමසමින් නැවතත්, "භවත් ගෝතමයන් වහන්ස, තවදුරටත් එවැනි දෙයක් තිබේද?" යනාදිය විමසීය. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ත්‍රිවිධ ශීල සම්පත්තියෙහි පිහිටි තැනැත්තාට ප්‍රථම ධ්‍යානය ආදී යාගයන්හි ඇති අල්ප වෙහෙස බව හා මහා ඵල බව පෙන්වනු කැමතිව, බුද්ධෝත්පාද කාලයේ සිට දේශනාව ආරම්භ කරමින් "මෙහි බ්‍රාහ්මණය" යනාදිය වදාළ සේක. එහිලා යමෙක් කලින් කියන ලද ගුණයන්ගෙන් යුක්තව ප්‍රථම ධ්‍යානය උපදවන්නේ නම්, ඔහු වෙහෙසට පත් නොවේ. ප්‍රථම ධ්‍යානයෙහි පිහිටා දෙවන ධ්‍යානය ආදිය උපදවද්දී ද වෙහෙසට පත් නොවේ. එබැවින් ඒවා අල්ප කර්තව්‍යයන් ඇති, අල්ප වෙහෙසක් ඇති දෑ වේ. මන්දයත්, මෙහි ප්‍රථම ධ්‍යානය බ්‍රහ්ම ලෝකයේ අසංඛ්‍ය කල්පයක ආයුෂ ලබා දෙයි. දෙවන ධ්‍යානය මහා කල්ප අටක් ද, තෙවන ධ්‍යානය මහා කල්ප හැට හතරක් ද, සිව්වන ධ්‍යානය මහා කල්ප පන්සියයක් ද ආයුෂ ලබා දෙයි. එම සිව්වන ධ්‍යානයම ආකාශානඤ්චායතන ආදී වශයෙන් වඩන ලද්දේ නම් පිළිවෙළින් විසි දහසක්, හතළිස් දහසක්, හැට දහසක් සහ අසූ හතර දහසක් මහා කල්ප ආයුෂ ලබා දෙයි. එබැවින් ඒවා වඩාත් මහත් ඵල හා මහානිසංස වේ. නීවරණ ආදී ප්‍රතිපක්ෂ ධර්මයන් අත්හැර දැමූ බැවින් ඒ (ධ්‍යාන) යාග ලෙස දත යුතුය.

Vipassanāñāṇampi yasmā catutthajjhānapariyosānesu guṇesu patiṭṭhāya nibbattento na kilamati, tasmā appaṭṭhaṃ appasamārambhaṃ; vipassanāsukhasadisassa pana sukhassa abhāvā mahapphalaṃ. Paccanīkakilesapariccāgato yaññoti. Manomayiddhipi yasmā vipassanāñāṇe patiṭṭhāya nibbattento na kilamati, tasmā appaṭṭhā appasamārambhā; attano sadisarūpanimmānasamatthatāya mahapphalā. Attano paccanīkakilesapariccāgato yañño. Iddhividhañāṇādīnipi yasmā manomayañāṇādīsu patiṭṭhāya nibbattento na kilamati, tasmā appaṭṭhāni appasamārambhāni, attano attano paccanīkakilesappahānato yañño. Iddhividhaṃ panettha nānāvidhavikubbanadassanasamatthatāya. Dibbasotaṃ devamanussānaṃ saddasavanasamatthatāya; cetopariyañāṇaṃ paresaṃ soḷasavidhacittajānanasamatthatāya; pubbenivāsānussatiñāṇaṃ icchiticchitaṭṭhānasamanussaraṇasamatthatāya; dibbacakkhu icchiticchitarūpadassanasamatthatāya; āsavakkhayañāṇaṃ atipaṇītalokuttaramaggasukhanipphādanasamatthatāya mahapphalanti veditabbaṃ. Yasmā pana arahattato visiṭṭhataro añño yañño nāma natthi, tasmā arahattanikūṭeneva desanaṃ samāpento – ‘‘ayampi kho, brāhmaṇā’’tiādimāha.

විපස්සනා ඤාණය ද, සිව්වන ධ්‍යානය දක්වා වූ ගුණයන්හි පිහිටා උපදවන තැනැත්තා වෙහෙසට පත් නොවන බැවින් එය ද අල්ප කර්තව්‍යයක් හා අල්ප වෙහෙසක් ඇති දෙයකි. විපස්සනා සැපයට සමාන වෙනත් සැපයක් නැති බැවින් එය මහත් ඵල වේ. ප්‍රතිපක්ෂ ක්ලේශයන් අත්හරින බැවින් එය යාගයකි. මනෝමයිද්ධි ඤාණය ද විපස්සනා ඤාණයෙහි පිහිටා උපදවන්නා වෙහෙසට පත් නොවන බැවින් අල්ප වෙහෙස සහිත වේ. තමාට සමාන රූපයක් නිර්මාණය කිරීමට සමත් බැවින් එය මහත් ඵල වේ. තමාගේ ප්‍රතිපක්ෂ ක්ලේශයන් ප්‍රහාණය කරන බැවින් එය යාගයකි. ඍද්ධිවිධ ඤාණ ආදිය ද මනෝමයිද්ධි ඤාණයෙහි පිහිටා උපදවන්නා වෙහෙස නොවන බැවින් අල්ප වෙහෙස සහිත වන අතර, තම තමන්ගේ ප්‍රතිපක්ෂ ක්ලේශයන් ප්‍රහාණය කරන බැවින් යාග නම් වේ. මෙහි ඍද්ධිවිධ ඤාණය නොයෙක් ආකාරයේ විපර්යාසයන් පෙන්වීමට සමත් බැවින් මහත් ඵල වේ. දිබ්බසෝත ඤාණය දෙවි මිනිසුන්ගේ ශබ්ද ඇසීමට සමත් බැවින් මහත් ඵල වේ. චේතෝපරිය ඤාණය අන්‍යයන්ගේ සොළොස් වැදෑරුම් සිත් දැනගැනීමට සමත් බැවින් මහත් ඵල වේ. පුබ්බේනිවාසානුස්සති ඤාණය කැමති කැමති භවයන් සිහි කිරීමට සමත් බැවින් මහත් ඵල වේ. දිබ්බචක්ඛු ඤාණය කැමති කැමති රූප දැකීමට සමත් බැවින් මහත් ඵල වේ. ආසවක්ඛය ඤාණය අතිශයින් මනහර වූ ලෝකෝත්තර මාර්ග සැපය ලබා දීමට සමත් බැවින් මහත් ඵල වේ. රහත් ඵලයට වඩා උසස් වෙනත් යාගයක් නොමැති බැවින්, අර්හත් ඵලය නමැති කුළුගැන්වීමෙන් දේශනාව නිමවමින් "බ්‍රාහ්මණය, මෙයද (එම යාගයයි)" යනාදිය වදාළ සේක.

Kūṭadantaupāsakattapaṭivedanāvaṇṇanā

කූටදන්ත බ්‍රාහ්මණයා උපාසකයෙකු බවට පත්වීම විස්තර කිරීම නිමාවිය.

354-358. Evaṃ [Pg.275] vutteti evaṃ bhagavatā vutte desanāya pasīditvā saraṇaṃ gantukāmo kūṭadanto brāhmaṇo – ‘etaṃ abhikkantaṃ bho, gotamā’tiādikaṃ vacanaṃ avoca. Upavāyatūti upagantvā sarīradarathaṃ nibbāpento tanusītalo vāto vāyatūti. Idañca pana vatvā brāhmaṇo purisaṃ pesesi – ‘‘gaccha, tāta, yaññavāṭaṃ pavisitvā sabbe te pāṇayo bandhanā mocehī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā tathā katvā āgantvā ‘‘muttā bho, te pāṇayo’’ti ārocesi. Yāva brāhmaṇo taṃ pavattiṃ na suṇi, na tāva bhagavā dhammaṃ desesi. Kasmā? ‘‘Brāhmaṇassa citte ākulabhāvo atthī’’ti. Sutvā panassa ‘‘bahū vata me pāṇā mocitā’’ti cittacāro vippasīdati. Bhagavā tassa vippasannamanataṃ ñatvā dhammadesanaṃ ārabhi. Taṃ sandhāya – ‘‘atha kho bhagavā’’tiādi vuttaṃ. Puna ‘kallacitta’ntiādi ānupubbikathānubhāvena vikkhambhitanīvaraṇataṃ sandhāya vuttaṃ. Sesaṃ uttānatthamevāti.

354-358. භාග්‍යවතුන් ඡන්සේ ඡිසින් මෙසේ ඡදාළ කල්හි දේශනාඡ කෙරෙහි පැහැදී සරණ යනු කැමති වූ කූටදන්ත බ්‍රාහ්මණයා ‘භඡත් ගෞතමයන් ඡහන්ස, ඉතා මනහරය’ යනාදී ඡචන පැඡසීය. ‘උපඡායතු’ යනු පැමිණ ශරීරයේ පීඩාඡ (දැඡිල්ල) නිඡාලන සිහින් සිසිල් සුළඟක් හමාඡා යන්නයි. බ්‍රාහ්මණයා මෙසේ පඡසා පුරුෂයෙකු යඡා ‘පින්ඡත, යන්න, යාග ශාලාඡට ඇතුළු වී ඒ සියලු සතුන් බන්ධනයෙන් මුදඡන්න’ යයි කීඡේය. ඔහු ‘යහපතැයි’ පිළිගෙන එසේ කොට ආපසු පැමිණ ‘පින්ඡත, ඒ සත්ඡයන් මුදඡන ලදී’ යයි දැන්ඡීය. බ්‍රාහ්මණයාට එම පුඡත ඇසෙන තෙක් භාග්‍යඡතුන් ඡහන්සේ ධර්මය දේශනා නොකළහ. ඒ මන්ද? ‘බ්‍රාහ්මණයාගේ සිතෙහි අඡුල් සහගත බඡක් පඡතින බැඡිනි’. එය ඇසීමෙන් පසු ඔහුට ‘මා ඡිසින් බොහෝ සත්ඡයෝ මුදඡන ලදහ’ යි සිතේ පැහැදීමක් ඇති ඡිය. භාග්‍යඡතුන් ඡහන්සේ ඔහුගේ ප්‍රසන්න මනස දැන ධර්ම දේශනාඡ ආරම්භ කළහ. ඒ පිළිබඳඡ ‘ඉක්බිති භාග්‍යඡතුන් ඡහන්සේ’ යනාදිය ඡදාරන ලදී. නැඡත ‘කල්ලචිත්තං’ යනාදිය අනුපුබ්බී කථාඡේ අනුභාඡයෙන් නීඡරණ යටපත් වූ බඡ අරමුණු කොට පඡසන ලදී. සෙසු කොටස පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේමය.

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

මෙසේ සුමංගලවිලාසිනී නම් වූ දීඝනිකාය අටුඡාඡෙහි,

Kūṭadantasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

කූටදන්ත සූත්‍ර ඡර්ණนาඡ නිමඡා ලන ලදී.

6. Mahālisuttavaṇṇanā

6. මහාලි සූත්‍ර ඡර්ණනාඡ

Brāhmaṇadūtavatthuvaṇṇanā

බ්‍රාහ්මණ දූත ඡස්තු ඡර්ණනාඡ

359. Evaṃ [Pg.276] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyanti mahālisuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā. Vesāliyanti punappunaṃ visālabhāvūpagamanato vesālīti laddhanāmake nagare. Mahāvaneti bahinagare himavantena saddhiṃ ekābaddhaṃ hutvā ṭhitaṃ sayaṃ jātavanaṃ atthi, yaṃ mahantabhāveneva mahāvananti vuccati, tasmiṃ mahāvane. Kūṭāgārasālāyanti tasmiṃ vanasaṇḍe saṅghārāmaṃ patiṭṭhapesuṃ. Tattha kaṇṇikaṃ yojetvā thambhānaṃ upari kūṭāgārasālāsaṅkhepena devavimānasadisaṃ pāsādaṃ akaṃsu, taṃ upādāya sakalopi saṅghārāmo ‘‘kūṭāgārasālā’’ti paññāyittha. Bhagavā taṃ vesāliṃ upanissāya tasmiṃ saṅghārāme viharati. Tena vuttaṃ – ‘‘vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāya’’nti. Kosalakāti kosalaraṭṭhavāsino. Māgadhakāti magadharaṭṭhavāsino. Karaṇīyenāti avassaṃ kattabbakammena. Yañhi akātumpi vaṭṭati, taṃ kiccanti vuccati, yaṃ avassaṃ kātabbameva, taṃ karaṇīyaṃ nāma.

359. ‘මා ඡිසින් මෙසේ අසන ලදී - එක් සමයෙක්හි භාග්‍යඡතුන් ඡහන්සේ ඡිශාලාඡෙහි’ යනු මහාලි සූත්‍රයයි. එහි මේ අලුත් පද ඡර්ණනාඡයි. ‘ඡෙසාලියං’ යනු නැඡත නැඡත ඡිශාලත්ඡයට පත්ඡීම නිසා ‘ඡිසාලා’ යන නම ලත් නගරයෙහිය. ‘මහාඡනෙ’ යනු නගරයෙන් පිටත හිමාලය හා එකට බැඳී පඡත්නා, ස්ඡභාඡයෙන්ම හටගත් ඡනයක් ඇත. එය ඡිශාල බැඡින්ම ‘මහාඡනය’ යයි කියනු ලැබේ. එම මහාඡනයෙහිය. ‘කූටාගාරසාලායං’ යනු එම ඡනයෙහි සඟාරාමයක් පිහිටුඡූහ. එහි කූටයක් (මුදුනක්) යොදා කුළුණු මත කූටාගාර ශාලා ක්‍රමයෙන් දේඡ ඡිමානයක් බඳු ප්‍රාසාදයක් කළහ. එය මුල් කොට ගෙන මුළු සඟාරාමයම ‘කූටාගාර ශාලාඡ’ යයි ප්‍රකට ඡිය. භාග්‍යඡතුන් ඡහන්සේ එම ඡිශාලා නුඡර ඇසුරු කොට ඒ සඟාරාමයෙහි ඡැඩ ඡසති. එබැඡින් ‘ඡිශාලාඡෙහි මහාඡනයේ කූටාගාර ශාලාඡෙහි ඡැඩඡසන සේක’ යයි කියන ලදී. ‘කෝසලකා’ යනු කොසොල් රට ඡැසියෝය. ‘මාගධකා’ යනු මගධ රට ඡැසියෝය. ‘කරණීයේන’ යනු ඒකාන්තයෙන් කළ යුතු කටයුත්තකිනි. යමක් නොකර සිටීමටද හැකියාව ඇත්නම් එය ‘කිච්ච’ (කිස) යයි කියනු ලැබේ. යමක් ඒකාන්තයෙන්ම කළ යුතුම ඡේද, එය ‘කරණීය’ නම් ඡේ.

360. Paṭisallīno bhagavāti nānārammaṇacārato paṭikkamma sallīno nilīno, ekībhāvaṃ upagamma ekattārammaṇe jhānaratiṃ anubhavatīti attho. Tatthevāti tasmiññeva vihāre. Ekamantanti tasmā ṭhānā apakkamma tāsu tāsu rukkhacchāyāsu nisīdiṃsu.

360. ‘පටිසල්ලීනො භාග්‍යඡා’ යනු ඡිඡිධ අරමුණුඡල හැසිරීමෙන් ඉඡත්ඡ, ඒකඟ බඡට පැමිණ, එකම අරමුණක ධ්‍යාන සැපය අනුභඡ කරන සේක යන්න අර්ථයයි. ‘තත්ථෙඡ’ යනු එම ඡිහාරයෙහිමය. ‘ඒකමන්තං’ යනු එම ස්ථානයෙන් ඉඡත්ඡ ඒ ඒ රුක් සෙඡණඡල ඡාඩි ඡූහ.

Oṭṭhaddhalicchavīvatthuvaṇṇanā

ඕට්ඨද්ධ ලිච්ඡඡී ඡස්තු ඡර්ණනාඡ

361. Oṭṭhaddhoti addhoṭṭhatāya evaṃladdhanāmo. Mahatiyā licchavīparisāyāti purebhattaṃ buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa dānaṃ datvā bhagavato santike uposathaṅgāni adhiṭṭhahitvā gandhamālādīni gāhāpetvā ugghosanāya mahatiṃ licchavirājaparisaṃ sannipātāpetvā tāya nīlapītādivaṇṇavatthābharaṇavilepanapaṭimaṇḍitāya tāvatiṃsaparisasappaṭibhāgāya mahatiyā licchaviparisāya saddhiṃ upasaṅkami. Akālo kho mahālīti [Pg.277] tassa oṭṭhaddhassa mahālīti mūlanāmaṃ, tena mūlanāmamattena naṃ thero mahālīti ālapati. Ekamantaṃ nisīdīti patirūpāsu rukkhacchāyāsu tāya licchaviparisāya saddhiṃ ratanattayassa vaṇṇaṃ kathayanto nisīdi.

361. ‘ඕට්ඨද්ධො’ යනු තොලෙහි අඩක් (පැලී) තිබීම නිසා ඒ නම ලද්දේය. ‘මහතියා ලිච්ඡඡී පිරිසාය’ යනු පෙරබත් ඡේලෙහි බුදුන් ප්‍රමුඛ මහා සංඝයාට දානය දී, භාග්‍යඡතුන් ඡහන්සේ හමුවේ උපෝසථ අංග සමාදන් වී, सुඡඳ මල් ආදිය ගෙන්ඡා ගෙන, ප්‍රසිද්ධියේ මහා ලිච්ඡඡී රජ පිරිසක් රැස් කරඡා, නිල් කහ ආදී ඡර්ණඡත් ඡස්ත්‍ර හා ආභරණඡලින් සැරසුණු, තාඡතිංස පිරිස බඳු වූ ඒ මහා ලිච්ඡඡී පිරිස සමඟ පැමිණියේය. ‘අකාලො ඛො මහාලි’ යනු ඒ ඕට්ඨද්ධ ලිච්ඡඡී රජුගේ මූලික නාමය ‘මහාලි’ යන්නයි. ඒ මුල් නාමයෙන්ම තෙරුන් ඡහන්සේ ඔහුට ‘මහාලි’ යයි ඇමතූහ. ‘ඒකමන්තං නිසීදි’ යනු සුදුසු රුක් සෙඡණක ඒ ලිච්ඡඡී පිරිස සමඟ තෙරඡන් ගුණ පඡසමින් ඡාඩි ඡිය.

362. Sīho samaṇuddesoti āyasmato nāgitassa bhāgineyyo sattavassakāle pabbajitvā sāsane yuttapayutto ‘‘sīho’’ti evaṃnāmako sāmaṇero, so kira taṃ mahāparisaṃ disvā – ‘‘ayaṃ parisā mahatī, sakalaṃ vihāraṃ pūretvā nisinnā, addhā bhagavā ajja imissā parisāya mahantena ussāhena dhammaṃ desessati, yaṃnūnāhaṃ upajjhāyassācikkhitvā bhagavato mahāparisāya sannipatitabhāvaṃ ārocāpeyya’’nti cintetvā yenāyasmā nāgito tenupasaṅkami. Bhante kassapāti theraṃ gottena ālapati. Esā janatāti eso janasamūho.

362. ‘සීහො සමණුද්දෙසො’ යනු ආයුෂ්මත් නාගිත තෙරුන්ගේ බෑණනුඡන් වූ, සත් හැඡිරිදි ඡියේදී පැඡිදිඡ ශාසනයෙහි යෙදී සිටි ‘සීහ’ නම් වූ සාමණේරයන් ඡහන්සේය. උන්ඡහන්සේ ඒ මහා පිරිස දැක, ‘මේ පිරිස ඉතා ඡිශාලය, මුළු ඡිහාරයම පිරී පඡතී, ඒකාන්තයෙන්ම භාග්‍යඡතුන් ඡහන්සේ අද මේ පිරිසට මහත් උත්සාහයෙන් දහම් දෙසන සේක. මම උපාධ්‍යායන් ඡහන්සේට පඡසා භාග්‍යඡතුන් ඡහන්සේට මේ මහා පිරිස රැස්ඡ සිටින බඡ දැந்ඡුඡොත් මැනඡ’ යයි සිතා ආයුෂ්මත් නාගිත තෙරුන් ඡෙත ඡැඩියහ. ‘භන්තේ කස්සප’ යනු තෙරුන් ඡහන්සේට ගෝත්‍ර නාමයෙන් ඇමතීමයි. ‘ඒසා ජනතා’ යනු මේ ජන සමූහයයි.

Tvaññeva bhagavato ārocehīti sīho kira bhagavato vissāsiko, ayañhi thero thūlasarīro, tenassa sarīragarutāya uṭṭhānanisajjādīsu ālasiyabhāvo īsakaṃ appahīno viya hoti. Athāyaṃ sāmaṇero bhagavato kālena kālaṃ vattaṃ karoti. Tena naṃ thero ‘‘tvampi dasabalassa vissāsiko’’ti vatvā gaccha tvaññevārocehīti āha. Vihārapacchāyāyanti vihārachāyāyaṃ, kūṭāgāramahāgehacchāyāya pharitokāseti attho. Sā kira kūṭāgārasālā dakkhiṇuttarato dīghā pācīnamukhā, tenassā purato mahatī chāyā patthaṭā hoti, sīho tattha bhagavato āsanaṃ paññapesi.

‘ඔබම භාග්‍යඡතුන් ඡහන්සේට දන්ඡන්න’ යනු සීහ සාමණේරයන් ඡහන්සේ භාග්‍යඡතුන් ඡහන්සේ සමඟ ඉතා සමීප (ඡිශ්ඡාසඡන්ත) කෙනෙකි. මේ තෙරුන් ඡහන්සේ (නාගිත) ස්ථුල ශරීරයක් ඇත්තෙකි. ඒ නිසා ශරීරයේ බර බඡ හේතුඡෙන් නැගී සිටීම හා ඡාඩි ඡීම ආදියේදී මද අලස බඡක් ඇති බඡක් පෙනේ. එකල මේ සාමණේරයන් ඡහන්සේ කලින් කලට භාග්‍යඡතුන් ඡහන්සේට ඡත්පිළිඡෙත් කරති. එබැඡින් තෙරුන් ඡහන්සේ ‘ඔබත් දසබලයන් ඡහන්සේට හිතඡත්ය’ යි පඡසා ‘යන්න, ඔබම දන්ඡන්න’ යයි කීහ. ‘ඡිහාර පච්ඡායායං’ යනු ඡිහාර සෙඡණෙහි, එනම් කූටාගාර මහා ඡිහාරයේ සෙඡණ ඡිහිදී ඇති ස්ථානයෙහි යන්න අර්ථයයි. ඒ කූටාගාර ශාලාඡ උතුරු දකුණු දිශාඡට දිගින් යුක්තය, නැගෙනහිරට මුහුණලා ඇත. එබැඡින් එහි ඉදිරිපස මහා සෙඡණක් ඡිහිදී තිබේ. සීහ සාමණේරයන් ඡහන්සේ එහි භාග්‍යඡතුන් ඡහන්සේට අසුනක් පැනඡූහ.

363. Atha kho bhagavā dvārantarehi ceva vātapānantarehi ca nikkhamitvā vidhāvantāhi vippharantīhi chabbaṇṇāhi buddharasmīhi saṃsūcitanikkhamano valāhakantarato puṇṇacando viya kūṭāgārasālato nikkhamitvā paññattavarabuddhāsane nisīdi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho bhagavā vihārā nikkhamma vihārapacchāyāya paññatte āsane nisīdī’’ti.

363. ඉක්බිති භාග්‍යඡතුන් ඡහන්සේ දොරඡල්ඡලින් හා කඡුළුඡලින් නික්මී, ඡිහිදී යන සඡණක් රැස් මාලාඡන්ගෙන් සිය නික්මීම ප්‍රකට කරමින්, ඡලාකුළු අතරින් නික්මෙන පුන් සඳක් මෙන් කූටාගාර ශාලාඡෙන් නික්ම පනඡන ලද උතුම් බුද්ධාසනයෙහි ඡැඩ සිටි සේක. එබැඡින් ‘ඉක්බිති භාග්‍යඡතුන් ඡහන්සේ ඡිහාරයෙන් නික්ම ඡිහාර සෙඡණෙහි පනඡන ලද අසුනෙහි ඡැඩ සිටි සේක’ යයි කියන ලදී.

364-365. Purimāni[Pg.278], bhante, divasāni purimatarānīti ettha hiyyo divasaṃ purimaṃ nāma, tato paraṃ purimataraṃ. Tato paṭṭhāya pana sabbāni purimāni ceva purimatarāni ca honti. Yadaggeti mūladivasato paṭṭhāya yaṃ divasaṃ aggaṃ parakoṭiṃ katvā viharāmīti attho, yāva vihāsinti vuttaṃ hoti. Idāni tassa parimāṇaṃ dassento ‘‘naciraṃ tīṇi vassānī’’ti āha. Atha vā yadaggeti yaṃ divasaṃ aggaṃ katvā naciraṃ tīṇi vassāni viharāmītipi attho. Yaṃ divasaṃ ādiṃ katvā naciraṃ vihāsiṃ tīṇiyeva vassānīti vuttaṃ hoti. Ayaṃ kira bhagavato pattacīvaraṃ gaṇhanto tīṇi saṃvaccharāni bhagavantaṃ upaṭṭhāsi, taṃ sandhāya evaṃ vadati. Piyarūpānīti piyajātikāni sātajātikāni. Kāmūpasaṃhitānīti kāmassādayuttāni. Rajanīyānīti rāgajanakāni. No ca kho dibbāni saddānīti kasmā sunakkhatto tāni na suṇāti? So kira bhagavantaṃ upasaṅkamitvā dibbacakkhuparikammaṃ yāci, tassa bhagavā ācikkhi, so yathānusiṭṭhaṃ paṭipanno dibbacakkhuṃ uppādetvā devatānaṃ rūpāni disvā cintesi ‘‘imasmiṃ sarīrasaṇṭhāne saddena madhurena bhavitabbaṃ, kathaṃ nu kho naṃ suṇeyya’’nti bhagavantaṃ upasaṅkamitvā dibbasotaparikammaṃ pucchi. Ayañca atīte ekaṃ sīlavantaṃ bhikkhuṃ kaṇṇasakkhaliyaṃ paharitvā badhiramakāsi. Tasmā parikammaṃ karontopi abhabbo dibbasotādhigamāya. Tenassa na bhagavā parikammaṃ kathesi. So ettāvatā bhagavati āghātaṃ bandhitvā cintesi – ‘‘addhā samaṇassa gotamassa evaṃ hoti – ‘ahampi khattiyo ayampi khattiyo, sacassa ñāṇaṃ vaḍḍhissati, ayampi sabbaññū bhavissatī’ti usūyāya mayhaṃ na kathesī’’ti. So anukkamena gihibhāvaṃ patvā tamatthaṃ mahālilicchavino kathento evamāha.

364-365. "ස්වාමීනි, පෙර දිනවලට වඩා ඉතා පෙර දින" යන්නෙහි ඊයේ දිනය 'පෙර' (පුරිම) දින නම් වේ. ඊට පෙර දින 'වඩාත් පෙර' (පුරිමතර) දින නම් වේ. එතැන් සිට සියලු දින පෙර හා වඩාත් පෙර දින වේ. "යදග්ගේ" යනු මූලික දිනයේ පටන් යම් දිනක සිට ආරම්භ කොට වාසය කරමි යන අර්ථයයි, එනම් යම් කාලයක් වාසය කළෙමි යන්නයි. "වැඩි කලක් නොවේ, අවුරුදු තුනකි" යන්නෙන් එම කාල ප්‍රමාණය දක්වයි. එසේත් නැතිනම් යම් දිනක සිට ආරම්භ කොට අවුරුදු තුනක් වැනි කෙටි කාලයක් වාසය කළෙමි යන්න අර්ථයයි. මොහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පාසිවුරු දරමින් වසර තුනක් භාග්‍යවතුන් වහන්සේට උපස්ථාන කළේය, එය අරමුණු කර මෙසේ පවසයි. "පියරූපී" යනු ප්‍රිය උපදවන ස්වභාවය ඇති, මිහිරි ස්වභාවය ඇති දේය. "කාමූපසංහිත" යනු වස්තු කාමයන් කෙරෙහි ඇලීම ඇති කරන දේය. "රජනීය" යනු රාගය උපදවන දේය. "දිව්‍ය ශබ්දයන් නොඇසෙයි" යන්නෙන් සුනක්ඛත්තට එම ශබ්ද නොඇසෙන්නේ මන්ද? ඔහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ දිව්‍ය චක්ෂු අභිඥාව සඳහා පරිකර්ම ඉල්ලා සිටියේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එය කියා දුන් සේක. ඔහු අනුශාසනා පරිදි පිළිපැද දිව්‍ය චක්ෂුස උපදවාගෙන දෙවියන්ගේ රූප දැක මෙසේ සිිතුවේය: "මෙවැනි ශරීර සටහන් ඇති අයගේ ශබ්දයද ඉතා මිහිරි විය යුතුය, මම එය කෙසේ අසම්ද?" යි සිතා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ දිව්‍ය සෝත අභිඥාව ගැන විමසීය. මොහු පෙර ආත්මයක එක්තරා සිල්වත් භික්ෂුවකගේ කන් පෙත්තට පහර දී බීරියෙකු කළේය. එබැවින් පරිකර්ම කළද දිව්‍ය සෝතය ලැබීමට ඔහු අභව්‍ය විය. එනිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුට ඒ පරිකර්මය වදාළේ නැත. ඔහු මේ හේතුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි වෛර බැඳ මෙසේ සිතීය: "ඒකාන්තයෙන්ම ශ්‍රමණ ගෞතමයන්ට මෙබඳු අදහසක් ඇත - 'මමත් ක්ෂත්‍රියයෙකි, මොහුත් ක්ෂත්‍රියයෙකි. ඉදින් මොහුගේ ඥානය වැඩුණහොත් මොහුත් සර්වඥ බවට පත්වනු ඇත' කියා ඉරිසියාවෙන් මට එය කියා නොදෙයි" කියාය. ඔහු පිළිවෙළින් ගිහි බවට පත්ව මහාලි ලිච්ඡවි රජුට ඒ කරුණ පවසමින් මෙසේ කීය.

366-371. Ekaṃsabhāvitoti ekaṃsāya ekakoṭṭhāsāya bhāvito, dibbānaṃ vā rūpānaṃ dassanatthāya dibbānaṃ vā saddānaṃ savanatthāya bhāvitoti attho. Tiriyanti anudisāya. Ubhayaṃsabhāvitoti ubhayaṃsāya ubhayakoṭṭhāsāya bhāvitoti attho. Ayaṃ kho mahāli hetūti ayaṃ dibbānaṃyeva rūpānaṃ dassanāya ekaṃsabhāvito samādhi hetu. Imamatthaṃ sutvā so licchavī cintesi – ‘‘idaṃ dibbasotena saddasuṇanaṃ imasmiṃ sāsane uttamatthabhūtaṃ maññe imassa nūna atthāya ete [Pg.279] bhikkhū paññāsampi saṭṭhipi vassāni apaṇṇakaṃ brahmacariyaṃ caranti, yaṃnūnāhaṃ dasabalaṃ etamatthaṃ puccheyya’’nti.

366-371. "ඒකංසභාවිත" යනු එක් කොටසක් සඳහා පමණක් වැඩූ, එනම් දිව්‍ය රූප දැකීම සඳහා හෝ දිව්‍ය ශබ්ද ඇසීම සඳහා හෝ වැඩූ යන අර්ථයයි. "තිරියං" යනු අනුදිශාවන්හි ය. "උභයංසභාවිත" යනු කොටස් දෙකම සඳහා, එනම් රූප සහ ශබ්ද යන දෙකම සඳහා වැඩූ සමාධිය යන අර්ථයයි. "මහාලි, මේ හේතුවයි" යනු දිව්‍ය රූප දැකීම සඳහා පමණක් වැඩූ මෙම සමාධිය හේතුවයි. මේ කරුණ අසා එම ලිච්ඡවියා මෙසේ සිිතුවේය: "දිව්‍ය සෝතයෙන් ශබ්ද ඇසීම මෙම ශාසනයේ උතුම්ම අර්ථය (ඵලය) යැයි මම සිතමි. ඒකාන්තයෙන්ම මේ අරමුණ සඳහාම මෙම භික්ෂූන් වහන්සේලා පනස් වසරක් හෝ හැට වසරක් අඛණ්ඩව බ්‍රහ්මචර්යාවේ හැසිරෙනවා විය යුතුය. මම දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් මේ කරුණ විමසන්නෙමි."

372. Tato tamatthaṃ pucchanto ‘‘etāsaṃ nūna, bhante’’tiādimāha. Samādhibhāvanānanti ettha samādhiyeva samādhibhāvanā, ubhayaṃsabhāvitānaṃ samādhīnanti attho. Atha yasmā sāsanato bāhirā etā samādhibhāvanā, na ajjhattikā. Tasmā tā paṭikkhipitvā yadatthaṃ bhikkhū brahmacariyaṃ caranti, taṃ dassento bhagavā ‘‘na kho mahālī’’tiādimāha.

372. ඉන්පසු ඒ කරුණ විමසමින් "ස්වාමීනි, ඒකාන්තයෙන්ම මේ සඳහාමය" යනාදිය පැවසීය. "සමාධිභාවනානං" යන්නෙහි සමාධියම සමාධි භාවනාවයි. රූප දැකීම හා ශබ්ද ඇසීම යන දෙකම සඳහා වැඩූ සමාධීන්ගේ යන අර්ථයයි. නමුත් මෙම සමාධි භාවනාවන් ශාසනයෙන් බාහිර වූ දේවල් මිස ආධ්‍යාත්මික දේ නොවේ. එබැවින් ඒවා බැහැර කර, භික්ෂූන් වහන්සේලා සැබවින්ම යම් උතුම් ඵලයක් සඳහා බ්‍රහ්මචර්යාවේ හැසිරෙන්නේද, එය දක්වමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "මහාලි, එය එසේ නොවේ" යනාදිය වදාළ සේක.

Catuariyaphalavaṇṇanā

සතර ආර්ය ඵල වර්ණනාව

373. Tiṇṇaṃ saṃyojanānanti sakkāyadiṭṭhiādīnaṃ tiṇṇaṃ bandhanānaṃ. Tāni hi vaṭṭadukkhamaye rathe satte saṃyojenti, tasmā saṃyojanānīti vuccanti. Sotāpanno hotīti maggasotaṃ āpanno hoti. Avinipātadhammoti catūsu apāyesu apatanadhammo. Niyatoti dhammaniyāmena niyato. Sambodhiparāyaṇoti uparimaggattayasaṅkhātā sambodhi paraṃ ayanaṃ assa, anena vā pattabbāti sambodhiparāyaṇo.

373. "සංයෝජන තුනක්" යනු සක්කායදිට්ඨි ආදී බැඳීම් තුනයි. ඒවා සත්වයන් සංසාර දුක් නමැති රථයෙහි බැඳ තබන බැවින් සංයෝජන යැයි කියනු ලැබේ. "සෝතාපන්න වේ" යනු මාර්ග සංඛ්‍යාත ප්‍රවාහයට පැමිණියේ වෙයි. "අවිනිපාතධම්ම" යනු සතර අපායෙහි නොවැටෙන ස්වභාවයයි. "නියත" යනු ධර්ම නියාමයෙන් ස්ථිර වූයේ වෙයි. "සම්බෝධිපරායණ" යනු ඉහළ මාර්ග තුන සංඛ්‍යාත වූ සම්බෝධිය උතුම්ම ගමන කර ගත්තේ වෙයි, එනම් එමගින් නිවනට පැමිණිය යුතු තැනැත්තා 'සම්බෝධිපරායණ' නම් වේ.

Tanuttāti pariyuṭṭhānamandatāya ca kadāci karahaci uppattiyā ca tanubhāvā. Orambhāgiyānanti heṭṭhābhāgiyānaṃ, ye hi baddho upari suddhāvāsabhūmiyaṃ nibbattituṃ na sakkoti. Opapātikoti sesayonipaṭikkhepavacanametaṃ. Tattha parinibbāyīti tasmiṃ uparibhaveyeva parinibbānadhammo. Anāvattidhammoti tato brahmalokā puna paṭisandhivasena anāvattanadhammo. Cetovimuttinti cittavisuddhiṃ, sabbakilesabandhanavimuttassa arahattaphalacittassetaṃ adhivacanaṃ. Paññāvimuttinti etthāpi sabbakilesabandhanavimuttā arahattaphalapaññāva paññāvimuttīti veditabbā. Diṭṭheva dhammeti imasmiṃyeva attabhāve. Sayanti sāmaṃ. Abhiññāti abhijānitvā. Sacchikatvāti paccakkhaṃ katvā. Atha vā abhiññā sacchikatvāti abhiññāya abhivisiṭṭhena ñāṇena sacchikaritvātipi attho. Upasampajjāti patvā paṭilabhitvā. Idaṃ sutvā licchavirājā cintesi – ‘‘ayaṃ pana dhammo na sakuṇena viya uppatitvā, nāpi godhāya viya urena gantvā sakkā paṭivijjhituṃ[Pg.280], addhā pana imaṃ paṭivijjhantassa pubbabhāgappaṭipadāya bhavitabbaṃ, pucchāmi tāva na’’nti.

"තනුත්තා" යනු කෙලෙස් යටපත් වීමේ මඳ බව නිසා හෝ කලාතුරකින් උපදනා බැවින් කෙලෙස් සියුම් වීමයි. "ඕරම්භාගිය" යනු පහළ කාම ලෝකයෙහි බැඳ තබන සංයෝජනයි, යමකින් බැඳුණු තැනැත්තාට ඉහළ සුද්ධාවාස භූමිවල ඉපදීමට නොහැකි වේ. "ඕපපාතික" යනු අනෙක් උප්පත්ති ක්‍රම බැහැර කොට සත්වයා පහළ වීමයි. "එහි පිරිනිවන් පාන්නේ" යනු එම ඉහළ භවයෙහිදීම පිරිනිවන් පාන ස්වභාවයයි. "අනාවත්තිධම්ම" යනු එම බ්‍රහ්ම ලෝකයෙන් නැවත උප්පත්ති වශයෙන් ආපසු නොඑන ස්වභාවයයි. "චේතෝවිමුක්තිය" යනු චිත්ත විශුද්ධියයි, සියලු කෙලෙස් බැඳීම්වලින් මිදුණු අර්හත් ඵල සිතට මෙය නමකි. "ප්‍රඥාවිමුක්තිය" යන්නෙහිද සියලු කෙලෙස් බැඳීම්වලින් මිදුණු අර්හත් ඵල ප්‍රඥාවම ප්‍රඥාවිමුක්තිය යැයි දත යුතුය. "දිට්ඨේව ධම්මේ" යනු මේ ආත්මභාවයේදීමයි. "සයං" යනු තමාමයි. "අභිඤ්ඤා" යනු විශිෂ්ට ඥානයෙන් දැනගෙනය. "සච්ඡිකත්වා" යනු ප්‍රත්‍යක්ෂ කරගෙනය. එසේත් නැතිනම් අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා යනු විශිෂ්ට වූ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානයෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂ කොට යන අර්ථයයි. "උපසම්පජ්ජ" යනු පැමිණ, ලබාගෙනය. මෙය අසා ලිච්ඡවි රජු මෙසේ සිතීය: "මෙම ධර්මය නම් පක්ෂියෙකු අහසට පැන නඟින්නාක් මෙන් හෝ තලගොයෙකු පපුවෙන් බිම දිගේ යන්නාක් මෙන් (පහසුවෙන්) අවබෝධ කළ නොහැක. ඒකාන්තයෙන්ම මෙයට පූර්ව භාග ප්‍රතිපදාවක් තිබිය යුතුය, මම පළමුව ඒ ගැන විමසන්නෙමි."

Ariyaaṭṭhaṅgikamaggavaṇṇanā

ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ග වර්ණනාව

374-375. Tato bhagavantaṃ pucchanto ‘‘atthi pana bhante’’tiādimāha. Aṭṭhaṅgikoti pañcaṅgikaṃ turiyaṃ viya aṭṭhaṅgiko gāmo viya ca aṭṭhaṅgamattoyeva hutvā aṭṭhaṅgiko, na aṅgato añño maggo nāma atthi. Tenevāha – ‘‘seyyathidaṃ, sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhī’’ti. Tattha sammādassanalakkhaṇā sammādiṭṭhi. Sammā abhiniropanalakkhaṇo sammāsaṅkappo. Sammā pariggahaṇalakkhaṇā sammāvācā. Sammā samuṭṭhāpanalakkhaṇo sammākammanto. Sammā vodāpanalakkhaṇo sammāājīvo. Sammā paggahalakkhaṇo sammāvāyāmo. Sammā upaṭṭhānalakkhaṇā sammāsati. Sammā samādhānalakkhaṇo sammāsamādhi. Etesu ekekassa tīṇi tīṇi kiccāni honti. Seyyathidaṃ, sammādiṭṭhi tāva aññehipi attano paccanīkakilesehi saddhiṃ micchādiṭṭhiṃ pajahati, nirodhaṃ ārammaṇaṃ karoti, sampayuttadhamme ca passati tappaṭicchādakamohavidhamanavasena asammohato. Sammāsaṅkappādayopi tatheva micchāsaṅkappādīni pajahanti, nirodhañca ārammaṇaṃ karonti, visesato panettha sammāsaṅkappo sahajātadhamme abhiniropeti. Sammāvācā sammā pariggaṇhati. Sammākammanto sammā samuṭṭhāpeti. Sammāājīvo sammā vodāpeti. Sammāvāyāmo sammā paggaṇhati. Sammāsati sammā upaṭṭhāpeti. Sammāsamādhi sammā padahati.

374-375. ඉන්පසු, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් විමසනු රිසියෙන් "ස්වාමීනි, එසේ වුවද ඇත්ද?" යනාදී වශයෙන් විමසා සිටියේය. 'අෂ්ටාංගික' යනු අංග පහක් ඇති තූර්ය භාණ්ඩයක් මෙන් හෝ අංග අටකින් සමන්විත ගමක් මෙන්, අංග අටක් පමණක්ම වූ බැවින් අෂ්ටාංගික නම් වේ. අංගයන්ගෙන් බාහිර වූ වෙනත් මාර්ගයක් නම් නැත. එබැවින් "එනම්: සම්මා දිට්ඨිය... පෙ... සම්මා සමාධියයි" වදාළ සේක. එහි සම්මා දිට්ඨිය යනු නිවැරදිව දැකීම ලක්ෂණය කොට ඇත්තකි. සම්මා සංකල්පය යනු නිවැරදිව (නිවනට) සිත එල්ල කිරීම ලක්ෂණය කොට ඇත්තකි. සම්මා වාචා යනු නිවැරදිව (වචන) පරිග්‍රහණය කිරීම ලක්ෂණය කොට ඇත්තකි. සම්මා කම්මන්තය යනු නිවැරදිව (ක්‍රියාවන්) මනා කොට පිහිටුවීම ලක්ෂණය කොට ඇත්තකි. සම්මා ආජීවය යනු නිවැරදිව (ජීවිතය) පිරිසිදු කිරීම ලක්ෂණය කොට ඇත්තකි. සම්මා වායාමය යනු නිවැරදිව (සම්ප්‍රයුක්ත ධර්ම) දැරීම ලක්ෂණය කොට ඇත්තකි. සම්මා සතිය යනු නිවැරදිව (අරමුණෙහි) මනා කොට පිහිටීම ලක්ෂණය කොට ඇත්තකි. සම්මා සමාධිය යනු නිවැරදිව සිත එකඟ කිරීම ලක්ෂණය කොට ඇත්තකි. මෙහි එක් එක් අංගයකට කෘත්‍යයන් තුන බැගින් පවතී. එනම්, සම්මා දිට්ඨිය ප්‍රථමයෙන් තමාට පටහැනි කෙලෙසුන් සමඟ මිච්ඡා දිට්ඨිය ප්‍රහීණ කරයි, නිරෝධය (නිවන) අරමුණු කරයි, තවද එම නිරෝධය වසා සිටින මෝහය දුරු කිරීමේ බලයෙන් මුළා නොවී සම්ප්‍රයුක්ත ධර්මයන් දකියි. සම්මා සංකල්පය ආදී සෙසු මාර්ගාංග ද එසේම මිච්ඡා සංකල්ප ආදිය ප්‍රහීණ කරයි, නිවන අරමුණු කරයි. මෙහි විශේෂත්වය නම්, සම්මා සංකල්පය විසින් සහජාත ධර්මයන් (නිවනට) එල්ල කරයි. සම්මා වාචාව විසින් සහජාත ධර්මයන් නිවැරදිව පරිග්‍රහණය කරයි. සම්මා කම්මන්තය විසින් නිවැරදිව මනා කොට පිහිටුවයි. සම්මා ආජීවය විසින් නිවැරදිව පිරිසිදු කරයි. සම්මා වායාමය විසින් නිවැරදිව දරයි. සම්මා සතිය විසින් මනා කොට පිහිටුවයි. සම්මා සමාධිය විසින් නිවැරදිව සිත තැන්පත් කරයි.

Api cesā sammādiṭṭhi nāma pubbabhāge nānākkhaṇā nānārammaṇā hoti, maggakkhaṇe ekakkhaṇā ekārammaṇā. Kiccato pana ‘‘dukkhe ñāṇa’’ntiādīni cattāri nāmāni labhati. Sammāsaṅkappādayopi pubbabhāge nānākkhaṇā nānārammaṇā honti. Maggakkhaṇe ekakkhaṇā ekārammaṇā. Tesu sammāsaṅkappo kiccato ‘‘nekkhammasaṅkappo’’tiādīni tīṇi nāmāni labhati. Sammā vācādayo tisso viratiyopi honti, cetanādayopi honti, maggakkhaṇe pana viratiyeva. Sammāvāyāmo sammāsatīti idampi dvayaṃ kiccato sammappadhānasatipaṭṭhānavasena cattāri nāmāni labhati. Sammāsamādhi pana pubbabhāgepi maggakkhaṇepi sammāsamādhiyeva.

තවද, මේ සම්මා දිට්ඨිය නම් මාර්ගයට පෙර අවස්ථාවෙහි (පූර්ව භාගයෙහි) විවිධ වූ මොහොතවල් හා විවිධ වූ අරමුණු සහිත වේ; මාර්ගක්ෂණයෙහිදී නම් එකම මොහොතක් හා එකම අරමුණක් සහිත වේ. කෘත්‍යය වශයෙන් ගත්කල 'දුක්ඛේ ඤාණං' (දුක පිළිබඳ ඤාණය) යනාදී වශයෙන් නම් හතරක් ලබයි. සම්මා සංකල්පය ආදී සෙසු අංග ද පූර්ව භාගයෙහි විවිධ මොහොතවල් හා විවිධ අරමුණු සහිත වන අතර, මාර්ගක්ෂණයෙහිදී එකම මොහොතක් හා එකම අරමුණක් සහිත වේ. ඒවා අතරින් සම්මා සංකල්පය කෘත්‍යය වශයෙන් 'නෙක්ඛම්ම සංකල්ප' යනාදී වශයෙන් නම් තුනක් ලබයි. සම්මා වාචා ආදී මාර්ගාංග තුන වීරති (වැළකීම්) ද වේ, චේතනා ද වේ; නමුත් මාර්ගක්ෂණයෙහිදී වීරති පමණක්ම වේ. සම්මා වායාමය හා සම්මා සතිය යන මේ දෙක ද කෘත්‍යය වශයෙන් සතර සම්මප්පධාන හා සතර සතිපට්ඨාන වශයෙන් නම් හතරක් ලබයි. සම්මා සමාධිය වනාහි පූර්ව භාගයෙහිත් මාර්ගක්ෂණයෙහිත් සම්මා සමාධියම වේ.

Iti [Pg.281] imesu aṭṭhasu dhammesu bhagavatā nibbānādhigamāya paṭipannassa yogino bahukārattā paṭhamaṃ sammādiṭṭhi desitā. Ayañhi ‘‘paññāpajjoto paññāsattha’’nti (dha. sa. 20) ca vuttā. Tasmā etāya pubbabhāge vipassanāñāṇasaṅkhātāya sammādiṭṭhiyā avijjandhakāraṃ vidhamitvā kilesacore ghātento khemena yogāvacaro nibbānaṃ pāpuṇāti. Tena vuttaṃ – ‘‘nibbānādhigamāya paṭipannassa yogino bahukārattā paṭhamaṃ sammādiṭṭhi desitā’’ti.

මෙසේ මේ ධර්මයන් අට අතුරින්, නිවන් අවබෝධය පිණිස පිළිපන් යෝගාවචරයාට මහත් උපකාරී වන බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ප්‍රථමයෙන් සම්මා දිට්ඨිය දේශනා කරන ලදී. මෙය 'ප්‍රඥා ප්‍රදීපය' සහ 'ප්‍රඥා ශස්ත්‍රය' ලෙස ද හඳුන්වා ඇත. එබැවින් පූර්ව භාගයෙහි විදර්ශනා ඥානය යැයි කියනු ලබන මෙම සම්මා දිට්ඨියෙන් අවිද්‍යා අන්ධකාරය දුරු කර, කෙලෙස් නමැති සතුරන් නසමින් යෝගාවචරයා සුවසේ නිවනට පැමිණෙයි. එබැවින් "නිවන් අවබෝධය පිණිස පිළිපන් යෝගියාට මහත් උපකාරී වන බැවින් ප්‍රථමයෙන් සම්මා දිට්ඨිය දේශනා කරන ලදී" යැයි පවසන ලදී.

Sammāsaṅkappo pana tassā bahukāro, tasmā tadanantaraṃ vutto. Yathā hi heraññiko hatthena parivaṭṭetvā parivaṭṭetvā cakkhunā kahāpaṇaṃ olokento – ‘‘ayaṃ cheko, ayaṃ kūṭo’’ti jānāti. Evaṃ yogāvacaropi pubbabhāge vitakkena vitakketvā vipassanāpaññāya olokayamāno – ‘‘ime dhammā kāmāvacarā, ime dhammā rūpāvacarādayo’’ti pajānāti. Yathā vā pana purisena koṭiyaṃ gahetvā parivaṭṭetvā parivaṭṭetvā dinnaṃ mahārukkhaṃ tacchako vāsiyā tacchetvā kamme upaneti, evaṃ vitakkena vitakketvā vitakketvā dinne dhamme yogāvacaro paññāya – ‘‘ime kāmāvacarā, ime rūpāvacarā’’tiādinā nayena paricchinditvā kamme upaneti. Tena vuttaṃ – ‘‘sammāsaṅkappo pana tassā bahukāro, tasmā tadanantaraṃ vutto’’ti. Svāyaṃ yathā sammādiṭṭhiyā evaṃ sammāvācāyapi upakārako. Yathāha – ‘‘pubbe kho, visākha, vitakketvā vicāretvā pacchā vācaṃ bhindatī’’ti, (ma. ni. 1.463) tasmā tadanantaraṃ sammāvācā vuttā.

සම්මා සංකල්පය වනාහි එම සම්මා දිට්ඨියට මහත් උපකාරී වේ, එබැවින් එය ඊට අනතුරුව දේශනා කරන ලදී. නිදසුනක් ලෙස, රන්කරුවෙකු අතින් කහවණුවක් එහා මෙහා හරවමින් ඇසින් බලන විට "මෙය නිවැරදි එකකි, මෙය ව්‍යාජ එකකි" යි දැනගන්නාක් මෙනි. එසේම යෝගාවචරයා ද පූර්ව භාගයෙහි විතර්කයෙන් කල්පනා කර විදර්ශනා ප්‍රඥාවෙන් බලන කල්හි "මේ ධර්මයන් කාමාවචරය, මේ ධර්මයන් රූපාවචර ආදියයි" දැනගනියි. එසේත් නැතහොත්, යම් පුරුෂයෙකු විසින් ලී කොටයක අගින් අල්ලා පෙරළා පෙරළා වඩුවෙකුට දුන් විට, වඩුවා වෑයෙන් එය සූරා වැඩකට ගන්නේ යම් සේද, එසේම විතර්කයෙන් නැවත නැවත කල්පනා කර ඉදිරිපත් කළ ධර්මයන් යෝගාවචරයා ප්‍රඥාවෙන් "මේවා කාමාවචර ධර්මයන්ය, මේවා රූපාවචර ධර්මයන්ය" යනාදී වශයෙන් වෙන් කර හඳුනාගෙන කටයුතුවලට යොදා ගනියි. එබැවින් "සම්මා සංකල්පය සම්මා දිට්ඨියට මහත් උපකාරී බැවින් ඊට අනතුරුව දේශනා කරන ලදී" යැයි පවසන ලදී. එම සම්මා සංකල්පය සම්මා දිට්ඨියට මෙන්ම සම්මා වාචාවට ද උපකාරී වේ. "විසාඛයෙනි, පළමුව විතර්ක කර, විචාර කර පසුව වචන පිට කරයි" යැයි වදාළ බැවින් සම්මා සංකල්පයට අනතුරුව සම්මා වාචාව දේශනා කරන ලදී.

Yasmā pana – ‘‘idañcidañca karissāmā’’ti paṭhamaṃ vācāya saṃvidahitvā loke kammante payojenti; tasmā vācā kāyakammassa upakārikāti sammāvācāya anantaraṃ sammākammanto vutto. Catubbidhaṃ pana vacīduccaritaṃ, tividhañca kāyaduccaritaṃ pahāya ubhayaṃ sucaritaṃ pūrentasseva yasmā ājīvaṭṭhamakaṃ sīlaṃ pūreti, na itarassa, tasmā tadubhayānantaraṃ sammāājīvo vutto. Evaṃ visuddhājīvena pana ‘‘parisuddho me ājīvo’’ti ettāvatā ca paritosaṃ katvā suttapamattena viharituṃ na yuttaṃ, atha kho ‘‘sabbiriyāpathesu idaṃ vīriyaṃ samārabhitabba’’nti dassetuṃ tadanantaraṃ sammāvāyāmo vutto. Tato ‘‘āraddhavīriyenapi kāyādīsu catūsu vatthūsu [Pg.282] sati sūpaṭṭhitā kātabbā’’ti dassanatthaṃ tadanantaraṃ sammāsati desitā. Yasmā panevaṃ sūpaṭṭhitā sati samādhissupakārānupakārānaṃ dhammānaṃ gatiyo samannesitvā pahoti ekattārammaṇe cittaṃ samādhātuṃ, tasmā sammāsatiyā anantaraṃ sammāsamādhi desitoti veditabbo. Etesaṃ dhammānaṃ sacchikiriyāyāti etesaṃ sotāpattiphalādīnaṃ paccakkhakiriyatthāya.

තවද යම් හෙයකින් ලෝකයෙහි මිනිසුන් "අපි අසවල් අසවල් දේ කරන්නෙමු" යැයි පළමුව වචනයෙන් සකස් කර පසුව වැඩ කටයුතු ආරම්භ කරන බැවින්, වචනය කායික ක්‍රියාවට උපකාරී වේ. එබැවින් සම්මා වාචාවට අනතුරුව සම්මා කම්මන්තය වදාරන ලදී. සතර වැදෑරුම් වචී දුශ්චරිතය හා තෙවැදෑරුම් කාය දුශ්චරිතය ප්‍රහීණ කර සුචරිතය පුරන්නෙකුටම ආජීවට්ඨමක සීලය සම්පූර්ණ වන බැවින්, එම දෙකට අනතුරුව සම්මා ආජීවය වදාරන ලදී. මෙසේ පිරිසිදු ආජීවයක් ඇති තැනැත්තා "මාගේ ආජීවය පිරිසිදුය" යැයි මෙපමණකින් සතුටු වී නිදාගෙන හෝ ප්‍රමාද වී සිටීම නොසුදුසුය. ඒ වෙනුවට "සියලු ඉරියව්වලදී මෙම වීර්යය ආරම්භ කළ යුතුය" යන්න පෙන්වීමට ඊට අනතුරුව සම්මා වායාමය වදාරන ලදී. ඉන්පසු "වීර්යය ආරම්භ කළ තැනැත්තා විසින් කය ආදී සතර වස්තූන් කෙරෙහි සතිය මනා කොට පිහිටුවිය යුතුය" යන්න පෙන්වීමට සම්මා සතිය දේශනා කරන ලදී. මෙසේ මනා කොට පිහිටුවන ලද සතිය, සමාධියට උපකාර වන හා උපකාර නොවන ධර්මයන්ගේ පැවැත්ම සොයා බලා, සිත එකම අරමුණක තැන්පත් කිරීමට සමත් වන බැවින්, සම්මා සතියට අනතුරුව සම්මා සමාධිය දේශනා කළ බව දත යුතුය. 'ඒතේසං ධම්මානං සච්ඡිකිරියායා' යනු ඒ සෝතාපත්ති ඵල ආදී ධර්මයන් ප්‍රත්‍යක්ෂ කරගනු පිණිස යන්නයි.

Dve pabbajitavatthuvaṇṇanā

පැවිදි වූ පුද්ගලයන් දෙදෙනෙකුගේ කථා පුවත පිළිබඳ වර්ණනාවයි.

376-377. Ekamidāhanti idaṃ kasmā āraddhaṃ? Ayaṃ kira rājā – ‘‘rūpaṃ attā’’ti evaṃladdhiko, tenassa desanāya cittaṃ nādhimuccati. Atha bhagavatā tassa laddhiyā āvikaraṇatthaṃ ekaṃ kāraṇaṃ āharituṃ idamāraddhaṃ. Tatrāyaṃ saṅkhepattho – ‘‘ahaṃ ekaṃ samayaṃ ghositārāme viharāmi, tatra vasantaṃ maṃ te dve pabbajitā evaṃ pucchiṃsu. Athāhaṃ tesaṃ buddhuppādaṃ dassetvā tantidhammaṃ nāma kathento idamavocaṃ – ‘‘āvuso, saddhāsampanno nāma kulaputto evarūpassa satthu sāsane pabbajito, evaṃ tividhaṃ sīlaṃ pūretvā paṭhamajjhānādīni patvā ṭhito ‘taṃ jīva’ntiādīni vadeyya, yuttaṃ nu kho etamassā’’ti? Tato tehi ‘‘yutta’’nti vutte ‘‘ahaṃ kho panetaṃ, āvuso, evaṃ jānāmi, evaṃ passāmi, atha ca panāhaṃ na vadāmī’’ti taṃ vādaṃ paṭikkhipitvā uttari khīṇāsavaṃ dassetvā ‘‘imassa evaṃ vattuṃ na yutta’’nti avocaṃ. Te mama vacanaṃ sutvā attamanā ahesunti. Evaṃ vutte sopi attamano ahosi. Tenāha – ‘‘idamavoca bhagavā. Attamano oṭṭhaddho licchavī bhagavato bhāsitaṃ abhinandī’’ti.

376-377. ‘එකමිදාහං’ යන මෙම දේශනාව කුමන කරුණක් නිසා ආරම්භ කරන ලද්දේද? මෙම ලිච්ඡවි රජු ‘රූපය ආත්මයයි’ යන මෙබඳු දෘෂ්ටියක් ඇත්තෙකි. ඒ හේතුවෙන් ඔහුගේ සිත දේශනාව කෙරෙහි නොපැහැදෙයි. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුගේ එම වැරදි මතය ප්‍රකට කරනු පිණිස එක් කරුණක් ගෙනහැර දැක්වීමට මෙය ආරම්භ කළ සේක. එහි සංක්ෂිප්ත අර්ථය මෙසේය: ‘මම එක් සමයක ඝෝෂිතාරාමයෙහි වැඩ වසන අතරතුර, එහි වසන මගෙන් එම පැවිදි දෙදෙනා මෙසේ විමසූහ. එවිට මම ඔවුන්ට බුද්ධෝත්පාදය දක්වා පෙළ දහම (තන්ති ධම්ම) පවසමින් මෙය වදාළෙමි - ඇවැත්නි, මෙබඳු ශාස්තෘන් වහන්සේ නමකගේ ශාසනයෙහි පැවිදි වූ, ශ්‍රද්ධාවෙන් යුත් කුලපුත්‍රයෙකු තෙවැදෑරුම් සීලය සම්පූර්ණ කොට ප්‍රථම ධ්‍යානාදියට පැමිණ සිටියදී "එම ජීවයමය, එම ශරීරයමය" යනාදිය පවසන්නේ නම්, එය ඔහුට සුදුසු වේද?’ එවිට ඔවුන් විසින් ‘නුසුදුසුය’ කී කල්හි, ‘ඇවැත්නි, මම ද මෙය මෙසේ දනිමි, මෙසේ දකිමි. එසේ වුවද මම එසේ ප්‍රකාශ නොකරමි’ යි පවසා එම වාදය ප්‍රතික්ෂේප කොට, මතුයෙහි රහතන් වහන්සේ ගැන දක්වා ‘මොහුට මෙසේ පැවසීම සුදුසු නොවේ’ යැයි වදාළෙමි. ඔවුහු මාගේ වචනය අසා සතුටු වූහ. මෙසේ වදාළ කල්හි ඔහු ද (ඔට්ඨද්ධ ලිච්ඡවි) සතුටු විය. එබැවින් ‘භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය වදාළ සේක. සතුටු වූ ඔට්ඨද්ධ ලිච්ඡවි තෙමේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ භාෂිතය අනුමෝදන් විය’ යැයි පවසන ලදී.

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

මෙසේ සුමංගලවිලාසිනී නම් වූ දීඝනිකායට්ඨකථාවෙහි

Mahālisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

මහාලි සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

7. Jāliyasuttavaṇṇanā

7. ජාලිය සූත්‍ර වර්ණනාව

Dve pabbajitavatthuvaṇṇanā

පැවිදි දෙදෙනාගේ වස්තු වර්ණනාව

378. Evaṃ [Pg.283] me sutaṃ…pe… kosambiyanti jāliyasuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā. Ghositārāmeti ghositena seṭṭhinā kate ārāme. Pubbe kira allakapparaṭṭhaṃ nāma ahosi. Tato kotūhaliko nāma daliddo chātakabhayena saputtadāro avantiraṭṭhaṃ gacchanto puttaṃ vahituṃ asakkonto chaḍḍetvā agamāsi, mātā nivattitvā taṃ gahetvā gatā, te ekaṃ gopālakagāmaṃ pavisiṃsu. Gopālakena ca tadā bahupāyāso paṭiyatto hoti, te tato pāyāsaṃ labhitvā bhuñjiṃsu. Atha so puriso balavapāyāsaṃ bhutto jīrāpetuṃ asakkonto rattibhāge kālaṃ katvā tattheva sunakhiyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gahetvā kukkuro jāto, so gopālakassa piyo ahosi. Gopālako ca paccekabuddhaṃ upaṭṭhahati. Paccekabuddhopi bhattakiccapariyosāne kukkurassa ekekaṃ piṇḍaṃ deti, so paccekabuddhe sinehaṃ uppādetvā gopālakena saddhiṃ paṇṇasālampi gacchati. Gopālake asannihite bhattavelāyaṃ sayameva gantvā kālārocanatthaṃ paṇṇasāladvāre bhussati, antarāmaggepi caṇḍamige disvā bhussitvā palāpeti. So paccekabuddhe mudukena cittena kālaṃkatvā devaloke nibbatti. Tatrassa ghosakadevaputto tveva nāmaṃ ahosi. So devalokato cavitvā kosambiyaṃ ekassa kulassa ghare nibbatti. Taṃ aputtako seṭṭhi tassa mātāpitūnaṃ dhanaṃ datvā puttaṃ katvā aggahesi. Atha attano putte jāte sattakkhattuṃ ghātāpetuṃ upakkami. So puññavantatāya sattasupi ṭhānesu maraṇaṃ appatvā avasāne ekāya seṭṭhidhītāya veyyattiyena laddhajīvito aparabhāge pituaccayena seṭṭhiṭṭhānaṃ patvā ghosakaseṭṭhi nāma jāto. Aññepi kosambiyaṃ kukkuṭaseṭṭhi[Pg.284], pāvāriyaseṭṭhīti dve seṭṭhino atthi, iminā saddhiṃ tayo ahesuṃ.

378. ‘ඒවං මේ සුතං’ යනාදී වශයෙන් ආරම්භ වූයේ ජාලිය සූත්‍රයයි. එහි අලුත් පද වර්ණනාව මෙසේය. ‘ඝෝසිතාරාමේ’ යනු ඝෝෂිත සිටුතුමා විසින් කරවන ලද ආරාමයෙහි යන්නයි. අතීතයෙහි අල්ලකප්ප නම් රටක් විය. එතැනින් පැමිණි කෝතූහලික නම් දිළින්නෙක් සාගින්නට බියෙන් අඹුදරුවන් සමඟ අවන්ති රටට යන අතරමගදී, පුත්‍රයාව රැගෙන යාමට නොහැකිව ඔහු අතහැර ගියේය. මව ආපසු හැරී ඔහු රැගෙන ගියාය. ඔවුහු එක් ගොපලු ගමකට ඇතුළු වූහ. එකල්හි ගොපල්ලා විසින් බොහෝ කිරිපිඬු ආහාර පිළියෙළ කර තිබුණි. ඔවුහු එයින් කිරිපිඬු ලැබ අනුභව කළහ. එවිට එම පුරුෂයා අධික ලෙස කිරිපිඬු අනුභව කොට එය දිරවා ගැනීමට නොහැකිව රාත්‍රී කාලයෙහි කළුරිය කොට, එම නිවසේම බැල්ලියකගේ කුසෙහි පිළිසිඳගෙන සුනඛයෙකු වී උපන්නේය. එම සුනඛයා ගොපල්ලාට ප්‍රිය විය. ගොපල්ලා පසේබුදුන් වහන්සේ නමකට උපස්ථාන කළේය. පසේබුදුන් වහන්සේ ද දන් වැළඳීමෙන් පසු සුනඛයාට බත් පිඬක් බැගින් දුන් සේක. එම සුනඛයා පසේබුදුන් කෙරෙහි සෙනෙහස උපදවාගෙන ගොපල්ලා සමඟ පන්සලට ද යයි. ගොපල්ලා නොමැති විට දන් වේලාවෙහි තනිවම ගොස් කාලය දැන්වීම පිණිස පන්සල් දොරටුව අසල බුරයි. අතරමගදී දරුණු මෘගයන් දැක බුරා ඔවුන් පලවා හරියි. එම සුනඛයා පසේබුදුන් කෙරෙහි මෘදු සිතින් යුතුව කළුරිය කොට දෙව්ලොව උපන්නේය. එහි ඔහුට ‘ඝෝෂක දේවපුත්‍ර’ යන නමම විය. ඔහු දෙව්ලොවින් චුතව කෝසම්බි නුවර එක් කුලගෙයක උපන්නේය. දරුවන් නොමැති සිටුතුමා ඔහුගේ මවුපියන්ට ධනය දී පුත්‍රයෙකු ලෙස හදා වඩා ගැනීමට ගත්තේය. පසුව තමාටම පුත්‍රයෙකු උපන් කල්හි ඔහුව සත් වරක් මැරවීමට උත්සාහ කළේය. ඔහු පින්වන්තයෙකු වූ බැවින් ස්ථාන හතේදීම මරණයට පත් නොවී, අවසානයෙහි එක් සිටු දියණියකගේ දක්ෂතාවය නිසා ජීවිතය ලැබ, පසුව පියාගේ ඇවෑමෙන් සිටු තනතුරට පත්ව ඝෝෂක සිටු නමින් ප්‍රකට විය. කෝසම්බි නුවර කුක්කුට සිටු සහ පාවාරිය සිටු යන තවත් සිටුවරු දෙදෙනෙක් වූහ. මොහු සමඟ සිටුවරු තිදෙනෙක් වූහ.

Tena ca samayena himavantato pañcasatatāpasā sarīrasantappanatthaṃ antarantarākosambiṃ āgacchanti, tesaṃ ete tayo seṭṭhī attano attano uyyānesu paṇṇakuṭiyo katvā upaṭṭhānaṃ karonti. Athekadivasaṃ te tāpasā himavantato āgacchantā mahākantāre tasitā kilantā ekaṃ mahantaṃ vaṭarukkhaṃ patvā tattha adhivatthāya devatāya santikā saṅgahaṃ paccāsisantā nisīdiṃsu. Devatā sabbālaṅkāravibhūsitaṃ hatthaṃ pasāretvā tesaṃ pānīyapānakādīni datvā kilamathaṃ paṭivinodesi, ete devatāyānubhāvena vimhitā pucchiṃsu – ‘‘kiṃ nu kho, devate, kammaṃ katvā tayā ayaṃ sampatti laddhā’’ti? Devatā āha – ‘‘loke buddho nāma bhagavā uppanno, so etarahi sāvatthiyaṃ viharati, anāthapiṇḍiko gahapati taṃ upaṭṭhahati. So uposathadivasesu attano bhatakānaṃ pakatibhattavetanameva datvā uposathaṃ kārāpesi. Athāhaṃ ekadivasaṃ majjhanhike pātarāsatthāya āgato kañci bhatakakammaṃ akarontaṃ disvā – ‘ajja manussā kasmā kammaṃ na karontī’ti pucchiṃ. Tassa me tamatthaṃ ārocesuṃ. Athāhaṃ etadavocaṃ – ‘idāni upaḍḍhadivaso gato, sakkā nu kho upaḍḍhuposathaṃ kātu’nti. Tato seṭṭhissa paṭivedetvā ‘‘sakkā kātu’’nti āha. Svāhaṃ upaḍḍhadivasaṃ upaḍḍhuposathaṃ samādiyitvā tadaheva kālaṃ katvā imaṃ sampattiṃ paṭilabhi’’nti.

එසමයෙහි හිමවත සිට පන්සියයක් තාපසවරු ශරීරය පෝෂණය කරනු පිණිස කලින් කල කෝසම්බි නුවරට වඩිති. මෙම සිටුවරු තිදෙනා තම තමන්ගේ උයන්හි පන්සල් කරවා ඔවුන්ට උපස්ථාන කරති. එක් දිනක් එම තාපසවරු හිමවත සිට වඩින අතරතුර මහා කාන්තාරයෙහි පිපාසිතව, ක්ලාන්තව එක් විශාල නුග රුකක් අසලට පැමිණ, එහි අරක්ගත් දේවතාවාගෙන් සංග්‍රහයක් අපේක්ෂාවෙන් වැඩ සිටියහ. දේවතාවා සියලු ආභරණයෙන් සැරසුණු අතක් දිගු කොට ඔවුන්ට පැන් සහ බීම වර්ග දී ක්ලාන්තය සංසිඳුවීය. ඔවුහු දේවතාවාගේ ආනුභාවයෙන් පුදුමයට පත්ව ‘දේවතාවනි, කුමන පින්කමක් කොට ඔබ මෙම සම්පත්තිය ලැබුවෙහිද?’ යි විමසූහ. දේවතාවා මෙසේ කීවේය: ‘ලෝකයෙහි බුදුන් නම් වූ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උපන් සේක. උන්වහන්සේ දැන් සැවැත් නුවර වැඩ වසති. අනේපිඬු සිටුතුමා උන්වහන්සේට උපස්ථාන කරයි. ඒ සිටුතුමා පෝය දිනවල තම සේවකයන්ට සාමාන්‍ය වැටුප් දී පෙහෙවස් සමාදන් කරවයි. එවිට මම එක් දිනක් මධ්‍යහ්න කාලයෙහි උදෑසන ආහාරය සඳහා පැමිණ කිසිදු සේවකයෙකු වැඩ නොකරන බව දැක "අද මිනිසුන් වැඩ නොකරන්නේ මන්දැයි" විමසීමි. මට එම කරුණ සැළ කළහ. එවිට මම මෙසේ කීවෙමි: "දැන් දවසෙන් අඩක් ගෙවී ඇත, අඩ දවසක් පෙහෙවස් රැකිය හැකිද?" සිටුතුමාට දන්වා "කළ හැකිය" යි පැවසූහ. මම එදින දවසෙන් අඩක් පෙහෙවස් සමාදන්ව එදිනම කළුරිය කොට මෙම සම්පත්තිය ලැබුවෙමි’ යන්නයි.

Atha te tāpasā ‘‘buddho kira uppanno’’ti sañjātapītipāmojjā tatova sāvatthiṃ gantukāmā hutvāpi – ‘‘bahukārā no upaṭṭhākaseṭṭhino tesampi imamatthamārocessāmā’’ti kosambiṃ gantvā seṭṭhīhi katasakkārabahumānā ‘‘tadaheva mayaṃ gacchāmā’’ti āhaṃsu. ‘‘Kiṃ, bhante, turitāttha, nanu tumhe pubbe cattāro pañca māse vasitvā gacchathā’’ti ca vutte taṃ pavattiṃ ārocesuṃ. ‘‘Tena hi, bhante, saheva gacchāmā’’ti ca vutte ‘‘gacchāma mayaṃ, tumhe saṇikaṃ āgacchathā’’ti sāvatthiṃ gantvā bhagavato santike pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Tepi seṭṭhino pañcasatapañcasatasakaṭaparivārā [Pg.285] sāvatthiṃ gantvā dānādīni datvā kosambiṃ āgamanatthāya bhagavantaṃ yācitvā paccāgamma tayo vihāre kāresuṃ. Tesu kukkuṭaseṭṭhinā kato kukkuṭārāmo nāma, pāvāriyaseṭṭhinā kato pāvārikambavanaṃ nāma, ghositaseṭṭhinā kato ghositārāmo nāma ahosi. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘kosambiyaṃ viharati ghositārāme’’ti.

එකල්හි ඒ තවුසන් “බුදුරජාණන් වහන්සේ ලොව පහළ වූ සේකැ”යි අසා හටගත් පීති ප්‍රමෝදයෙන් යුක්තව, එතැනින්ම සැවැත් නුවරට යනු කැමති වූහ. එහෙත් “අපට බොහෝ උපකාර කරන අපගේ උපස්ථායක සිටුවරුන්ට ද මෙම පුවත දන්වන්නෙමු”යි සිතා කෝසම්බි නුවරට ගොස්, සිටුවරුන් විසින් කරන ලද සත්කාර ගරුබුහුමන් ලබා, “අදම අපි (සැවැත් නුවරට) යන්නෙමු”යි පැවසූහ. “ස්වාමීනි, කුමක් හෙයින් මෙතරම් ඉක්මන් වන්නේද? ඔබ වහන්සේලා මීට පෙර මාස හතරක් පහක් වැඩසිට ගියහ නේද?”යි සිටුවරුන් ඇසූ කල, ඒ පුවත (බුදුන් පහළ වූ බව) ඔවුහු පැවසූහ. “එසේ නම් ස්වාමීනි, අපිත් සමඟම යමු”යි කී කල, “අපි (පෙරටු කොට) යන්නෙමු, ඔබලා හෙමින් එන්න”යි පවසා සැවැත් නුවරට ගොස් බුදුරජාණන් වහන්සේ සමීපයෙහි පැවිදි වී අරහත් ඵලයට පැමිණියහ. ඒ සිටුවරු ද පන්සියයක් බැගින් වූ ගැල් පිරිවර සහිතව සැවැත් නුවරට ගොස් දානාදී පින්කම් කොට, බුදුරජාණන් වහන්සේට කෝසම්බි නුවරට වැඩම කරන ලෙස ආරාධනා කර ආපසු පැමිණ විහාර තුනක් කරවූහ. ඒ අතරින් කුක්කුට සිටුවරයා විසින් කරවන ලද්දේ කුක්කුටාරාමය නමි. පාවාරික සිටුවරයා විසින් කරවන ලද්දේ පාවාරිකම්බවනය නමි. ඝෝසිත සිටුවරයා විසින් කරවන ලද්දේ ඝෝසිතාරාමය නමි. එය අරභයා “කෝසම්බි නුවර ඝෝසිතාරාමයෙහි වැඩවසන සේක”යි (ආනන්ද තෙරුන් විසින්) වදාරන ලදී.

Muṇḍiyoti idaṃ tassa nāmaṃ. Jāliyoti idampi itarassa nāmameva. Yasmā panassa upajjhāyo dārumayena pattena piṇḍāya carati, tasmā dārupattikantevāsīti vuccati. Etadavocunti upārambhādhippāyena vādaṃ āropetukāmā hutvā etadavocuṃ. Iti kira nesaṃ ahosi, sace samaṇo gotamo ‘‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’’nti vakkhati, athassa mayaṃ etaṃ vādaṃ āropessāma – ‘‘bho gotama, tumhākaṃ laddhiyā idheva satto bhijjati, tena vo vādo ucchedavādo hotī’’ti. Sace pana ‘‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’’nti vakkhati, athassetaṃ vādaṃ āropessāma ‘‘tumhākaṃ vāde rūpaṃ bhijjati, na satto bhijjati. Tena vo vāde satto sassato āpajjatī’’ti. Atha bhagavā ‘‘ime vādāropanatthāya pañhaṃ pucchanti, mama sāsane ime dve ante anupagamma majjhimā paṭipadā atthīti na jānanti, handa nesaṃ pañhaṃ avissajjetvā tassāyeva paṭipadāya āvibhāvatthaṃ dhammaṃ desemī’’ti cintetvā ‘‘tena hāvuso’’tiādimāha.

“මුණ්ඩිය” යනු ඔහුගේ නමයි. “ජාලිය” යනු අනෙක් තැනැත්තාගේ නමමය. යම් හෙයකින් ඔහුගේ උපාධ්‍යායයන් වහන්සේ ලීයෙන් කළ පාත්‍රයකින් පිණ්ඩපාතයෙහි හැසිරෙන බැවින් (ඔහුට) “දාරුපත්තික අතවැසියා” යැයි කියනු ලැබේ. “මෙය පැවසූහ” යනු (බුදුන්ගේ) වාදය බිඳීමේ අදහසින් වාදයක් ආරෝපණය කරනු කැමතිව මෙය පැවසූහ යන්නයි. ඔවුන්ට මෙබඳු අදහසක් ඇති විය: “ඉදින් සමණ ගෝතමයන් වහන්සේ ‘එම ජීවයමය, එම ශරීරයමය’ කියා පවසන්නේ නම්, එවිට අපි උන්වහන්සේට මෙම වාදය ආරෝපණය කරන්නෙමු - ‘භවත් ගෝතමයෙනි, ඔබගේ ලබ්ධියට අනුව මෙහිම සත්වයා බිඳී යයි, එබැවින් ඔබගේ වාදය උච්ඡේද වාදයකි’ කියායි. ඉදින් ‘ජීවය අනෙකකි, ශරීරය අනෙකකි’ කියා පවසන්නේ නම්, එවිට මෙම වාදය ආරෝපණය කරන්නෙමු - ‘ඔබගේ වාදයේදී රූපය බිඳී යයි, සත්වයා නොබිඳෙයි, එබැවින් ඔබගේ වාදයේදී සත්වයා ශාස්වත බවට පත්වෙයි’ කියායි.” එකල්හි බුදුරජාණන් වහන්සේ “මොවුන් වාද ආරෝපණය කිරීම සඳහා ප්‍රශ්න විමසති, මාගේ ශාසනයෙහි මෙම අන්ත දෙකටම නොපැමිණ මධ්‍යම ප්‍රතිපදාවක් ඇති බව මොවුහු නොදනිති. එනිසා මොවුන්ගේ ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු නොදී, එම ප්‍රතිපදාවම ප්‍රකාශ කරනු පිණිස ධර්මය දේශනා කරමි”යි සිතා “ඇවැත්නි, එසේ නම්” යනාදිය වදාළ සේක.

379-380. Tattha kallaṃ nu kho tassetaṃ vacanāyāti tassetaṃ saddhāpabbajitassa tividhaṃ sīlaṃ paripūretvā paṭhamajjhānaṃ pattassa yuttaṃ nu kho etaṃ vattunti attho. Taṃ sutvā paribbājakā puthujjano nāma yasmā nibbicikiccho na hoti, tasmā kadāci evaṃ vadeyyāti maññamānā – ‘‘kallaṃ tassetaṃ vacanāyā’’ti āhaṃsu. Atha ca panāhaṃ na vadāmīti ahaṃ etamevaṃ jānāmi, no ca evaṃ vadāmi, atha kho kasiṇaparikammaṃ katvā bhāventassa paññābalena uppannaṃ mahaggatacittametanti saññaṃ ṭhapesiṃ. Na [Pg.286] kallaṃ tassetanti idaṃ te paribbājakā – ‘‘yasmā khīṇāsavo vigatasammoho tiṇṇavicikiccho, tasmā na yuttaṃ tassetaṃ vattu’’nti maññamānā vadanti. Sesamettha uttānatthamevāti.

379-380. එහි “එය ඔහු විසින් පැවසීමට සුදුසුද?” යනු ශ්‍රද්ධාවෙන් පැවිදි වී ත්‍රිවිධ සීලය සම්පූර්ණ කර ප්‍රථම ධ්‍යානයට පැමිණි ඒ භික්ෂුවට එය පැවසීම සුදුසුද යන අර්ථයයි. එය අසා පරිබ්‍රාජකයෝ “පෘථග්ජනයා නම් වූ තැනැත්තා හට විචිකිච්ඡාව පහ නොවූ බැවින් ඔහු ඇතැම් විට මෙසේ පවසනු ඇතැයි” සිතා, “එය ඔහු විසින් පැවසීමට සුදුසුයි” කියා පැවසූහ. “නමුත් මම එසේ නොකියමි” යනු මම මෙය මෙසේ දනිමි, නමුත් එසේ (එකක් හෝ වෙනස් කියා) නොකියමි, එහෙත් කසිණ පරිකර්ම කොට භාවනා කරන්නාගේ ප්‍රඥා බලයෙන් උපන් මහග්ගත සිත මෙයයි යන අවබෝධය (සංඥාව) තැබුවෙමි යන්නයි. “එය ඔහුට සුදුසු නැත” යනු, ඒ පරිබ්‍රාජකයන් දෙදෙනා “යම් හෙයකින් රහතන් වහන්සේ මුළාව පහ වූ, විචිකිච්ඡාවෙන් එතෙර වූ තැනැත්තෙකු බැවින්, උන්වහන්සේට එය පැවසීම සුදුසු නැතැයි” සිතමින් පවසති. මෙහි ඉතිරි පදයන්ගේ අර්ථය පැහැදිලිය.

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

මෙසේ සුමංගලවිලාසිනී නම් දීඝ නිකාය අටුවාවෙහි,

Jāliyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ජාලිය සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

8. Mahāsīhanādasuttavaṇṇanā

8. මහාසීහනාද සූත්‍ර වර්ණනාව

Acelakassapavatthuvaṇṇanā

අචේලකස්සප වස්තු වර්ණනාව

381. Evaṃ [Pg.287] me sutaṃ…pe… uruññāyaṃ viharatīti mahāsīhanādasuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā. Uruññāyanti uruññāti tassa raṭṭhassapi nagarassapi etadeva nāmaṃ, bhagavā uruññānagaraṃ upanissāya viharati. Kaṇṇakatthale migadāyeti tassa nagarassa avidūre kaṇṇakatthalaṃ nāma eko ramaṇīyo bhūmibhāgo atthi. So migānaṃ abhayatthāya dinnattā ‘‘migadāyo’’ti vuccati, tasmiṃ kaṇṇakatthale migadāye. Aceloti naggaparibbājako. Kassapoti tassa nāmaṃ. Tapassinti tapanissitakaṃ. Lūkhājīvinti acelakamuttācārādivasena lūkho ājīvo assāti lūkhājīvī, taṃ lūkhājīviṃ. Upakkosatīti upaṇḍeti. Upavadatīti hīḷeti vambheti. Dhammassa ca anudhammaṃ byākarontīti bhotā gotamena vuttakāraṇassa anukāraṇaṃ kathenti. Sahadhammiko vādānuvādoti parehi vuttakāraṇena sakāraṇo hutvā tumhākaṃ vādo vā anuvādo vā viññūhi garahitabbaṃ, kāraṇaṃ koci appamattakopi kiṃ na āgacchati. Idaṃ vuttaṃ hoti, ‘‘kiṃ sabbākārenapi tava vāde gārayhaṃ kāraṇaṃ natthī’’ti. Anabbhakkhātukāmāti na abhūtena vattukāmā.

381. “ඒවං මේ සුතං...” යනාදී වශයෙන් ආරම්භ වන මහාසීහනාද සූත්‍රයෙහි මෙය අලුත් පදයන්ගේ විස්තරයයි: “උරුඤ්ඤායං” යනු එම ජනපදයට මෙන්ම එම නගරයට ද කියන නමකි. බුදුරජාණන් වහන්සේ උරුඤ්ඤා නගරය ඇසුරු කොට වැඩවසන සේක. “කණ්ණකත්ථලේ මිගදායේ” යනු ඒ නගරයට නුදුරින් “කණ්ණකත්ථල” නම් වූ එක් රමණීය භූමි භාගයක් ඇත. එය මුවන්ට අභය පිණිස දී ඇති බැවින් “මිගදාය” (මුව රෝන) යැයි කියනු ලැබේ. එම කණ්ණකත්ථල මිගදායෙහි යනුයි. “අචේලෝ” යනු නිර්වස්ත්‍ර පරිබ්‍රාජකයාය. “කස්සපෝ” යනු ඔහුගේ නමයි. “තපස්සිං” යනු තපස ඇසුරු කළ තැනැත්තාය. “ලූඛාජීවිං” යනු අචේලක ව්‍රතය හා සමාජ සම්මතයන්ගෙන් තොරව හැසිරීම ආදිය නිසා රූක්ෂ (කටුක) පැවැත්මක් ඇති බැවින් රූක්ෂ ජීවිකාව ඇත්තා යනුයි. “උපක්කෝසති” යනු සමච්චල් කරයි. “උපවදති” යනු අවමන් කරයි, ගරහයි. “ධම්මස්ස ච අනුධම්මං බ්‍යාකරොන්ති” යනු භවත් ගෝතමයන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලද කරුණට අනුරූප කරුණක් පවසන්නාහුද යන්නයි. “සහධම්මිකෝ වාදානුවාදෝ” යනු අනෙක් අය විසින් පවසන ලද කරුණු අනුව සේතුක (හේතු සහිත) වූ ඔබගේ වාදය හෝ පසුව පවසන වාදය හෝ ප්‍රඥාවන්තයන් විසින් ගැරහිය යුතු ස්වල්ප වූ හෝ කරුණකට පත් නොවේද යන්නයි. මෙයින් කියවෙන්නේ “කිසිම ආකාරයකින් ඔබගේ වාදයෙහි ගැරහිය යුතු කරුණක් නැද්ද?” යන්නයි. “අනබ්භක්ඛාතුකාමා” යනු අසත්‍යයෙන් චෝදනා කරනු අකමැති වූවෝ යනුයි.

382. Ekaccaṃ tapassiṃ lūkhājīvintiādīsu idhekacco acelakapabbajjāditapanissitattā tapassī ‘‘lūkhena jīvitaṃ kappessāmī’’ti tiṇagomayādibhakkhanādīhi nānappakārehi attānaṃ kilameti, appapuññatāya ca sukhena jīvitavuttimeva na labhati, so tīṇi duccaritāni pūretvā niraye nibbattati.

382. “ඒකච්චං තපස්සිං ලූඛාජීවිං” යනාදී තැන්හි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය: මෙලොව ඇතැම් තැනැත්තෙක් අචේලක පැවිද්ද ආදී තපස ඇසුරු කළ බැවින් තපස්වියෙක් වෙයි. “කටුක ලෙස ජීවිතය පවත්වන්නෙමි”යි සිතා තණකොළ, ගොම ආදිය අනුභව කිරීම වැනි විවිධ ආකාරයෙන් තමා වෙහෙසට පත් කරයි. පින් මඳ බව නිසා සැපසේ ජීවත් වීමට අවශ්‍ය දේ පවා නොලැබෙයි. ඔහු ත්‍රිවිධ දුශ්චරිතය පුරා නිරයෙහි උපදියි.

Aparo tādisaṃ tapanissitopi puññavā hoti, labhati lābhasakkāraṃ. So ‘‘na dāni mayā sadiso atthī’’ti attānaṃ ucce ṭhāne sambhāvetvā ‘‘bhiyyosomattāya lābhaṃ uppādessāmī’’ti anesanavasena tīṇi duccaritāni pūretvā niraye nibbattati. Ime dve sandhāya paṭhamanayo vutto.

අනෙක් තැනැත්තා ද එවැනිම තපසක් ඇසුරු කළත් පිනැත්තෙක් වෙයි, ලාභ සත්කාර ලබයි. ඔහු “දැන් මා හා සමාන කෙනෙක් නැතැ”යි තමා උසස් කොට සලකා “වැඩි වැඩියෙන් ලාභ උපදවන්නෙමි”යි වැරදි ක්‍රමවලින් (අනෙසනාවෙන්) ත්‍රිවිධ දුශ්චරිතය පුරා නිරයෙහි උපදියි. නිරයෙහි උපදින මේ පින් මඳ හා පිනැති පුද්ගලයන් දෙදෙනා අරභයා පළමු ක්‍රමය (පඨමනයෝ) වදාරන ලදී.

Aparo tapanissitako lūkhājīvī appapuñño hoti, na labhati sukhena jīvitavuttiṃ. So ‘‘mayhaṃ pubbepi akatapuññatāya sukhajīvikā nuppajjati[Pg.288], handadāni puññāni karomī’’ti tīṇi sucaritāni pūretvā sagge nibbattati.

තවත් තපස ඇසුරු කළ කටුක ජීවිකාව ඇති පින් මඳ කෙනෙක් වෙයි, සැපසේ ජීවත් වීමට අවශ්‍ය දේ නොලැබෙයි. ඔහු “මා හට පෙර පින් නොකළ බැවින් සැපවත් ජීවිතයක් නැත, එබැවින් දැන් පින් කරන්නෙමි”යි ත්‍රිවිධ සුචරිතය පුරා ස්වර්ගයෙහි උපදියි.

Aparo lūkhājīvī puññavā hoti, labhati sukhena jīvitavuttiṃ. So – ‘‘mayhaṃ pubbepi katapuññatāya sukhajīvikā uppajjatī’’ti cintetvā anesanaṃ pahāya tīṇi sucaritāni pūretvā sagge nibbattati. Ime dve sandhāya dutiyanayo vutto.

තවත් කටුක ජීවිකාව ඇති පිනැති කෙනෙක් වෙයි, සැපසේ ජීවත් වීමට අවශ්‍ය දේ ලබයි. ඔහු “මා හට පෙර කළ පින් ඇති බැවින් සැපවත් ජීවිතයක් ලැබේ”යි සිතා වැරදි මිථ්‍යා ජීවිකාවන් අත්හැර ත්‍රිවිධ සුචරිතය පුරා ස්වර්ගයෙහි උපදියි. ස්වර්ගයෙහි උපදින මේ පුද්ගලයන් දෙදෙනා අරභයා දෙවන ක්‍රමය (දුතියනයෝ) වදාරන ලදී.

Eko pana tapassī appadukkhavihārī hoti bāhirakācārayutto tāpaso vā channaparibbājako vā, appapuññatāya ca manāpe paccaye na labhati. So anesanavasena tīṇi duccaritāni pūretvā attānaṃ sukhe ṭhapetvā niraye nibbattati.

එක්තරා තවුසෙක් අල්ප වූ දුකක් විඳිමින් වසන්නෙකි, ඔහු බාහිර ශාසනයට අයත් පිළිවෙත් අනුගමනය කරන තාපසයෙකු හෝ වස්ත්‍රවලින් වැසුණු පරිබ්‍රාජකයෙකු හෝ වේ. ඔහු පින් මඳ බව නිසා මනාප වූ ප්‍රත්‍යයන් නොලබයි. එවිට ඔහු අකටයුතු සෙවීම් (අනෙසන) මගින් අකුසල් තුනක් සම්පූර්ණ කර, තමා සැපවත් කරගෙන නිරයෙහි උපදී.

Aparo puññavā hoti, so – ‘‘na dāni mayā sadiso atthī’’ti mānaṃ uppādetvā anesanavasena lābhasakkāraṃ vā uppādento micchādiṭṭhivasena – ‘‘sukho imissā paribbājikāya daharāya mudukāya lomasāya samphasso’’tiādīni cintetvā kāmesu pātabyataṃ vā āpajjanto tīṇi duccaritāni pūretvā niraye nibbattati. Ime dve sandhāya tatiyanayo vutto.

තවත් අයෙක් පින්වන්තයෙකු වේ. ඔහු "දැන් මට සමාන අයෙකු නැත" කියා මානය උපදවාගෙන, අකටයුතු ලෙස ලාභ සත්කාර උපදවමින් හෝ මිථ්‍යා දෘෂ්ටිය නිසා "මේ ලාබාල, මොළොක් වූ, ලොම් සහිත පරිබ්‍රාජිකාවගේ ස්පර්ශය සැපදායක ය" යනාදී වශයෙන් සිතා කාමයන්හි ගැලී අකුසල් තුනක් සම්පූර්ණ කර නිරයෙහි උපදී. මේ දෙදෙනා අරභයා තුන්වන ක්‍රමය වදාරන ලදී.

Aparo pana appadukkhavihārī appapuñño hoti, so – ‘‘ahaṃ pubbepi akatapuññatāya sukhena jīvikaṃ na labhāmī’’ti tīṇi sucaritāni pūretvā sagge nibbattati.

අනෙක් අතට තවත් අයෙක් අල්ප වූ දුකක් විඳිමින් වසන, පින් මඳ වූවෙක් වේ. ඔහු "මම පෙර පින් නොකළ නිසා සැපසේ ජීවිකාව නොලබමි" යි සිතා සුචරිතයන් තුනක් සම්පූර්ණ කර ස්වර්ගයෙහි උපදී.

Aparo puññavā hoti, so – ‘‘pubbepāhaṃ katapuññatāya sukhaṃ labhāmi, idāni puññāni karissāmī’’ti tīṇi sucaritāni pūretvā sagge nibbattati. Ime dve sandhāya catutthanayo vutto. Idaṃ titthiyavasena āgataṃ, sāsanepi pana labbhati.

තවත් අයෙක් පින්වන්තයෙකු වේ. ඔහු "මම පෙර කළ පින් ඇති නිසා දැන් සැප ලබමි, දැන් ද පින් කරන්නෙමි" යි සිතා සුචරිතයන් තුනක් සම්පූර්ණ කර ස්වර්ගයෙහි උපදී. මේ පුද්ගලයන් දෙදෙනා අරභයා හතරවන ක්‍රමය වදාරන ලදී. මෙය තීර්ථකයන් සම්බන්ධයෙන් පැමිණියද, ශාසනය තුළද මෙසේම දැකිය හැකිය.

Ekacco hi dhutaṅgasamādānavasena lūkhājīvī hoti, appapuññatāya vā sakalampi gāmaṃ vicaritvā udarapūraṃ na labhati. So – ‘‘paccaye uppādessāmī’’ti vejjakammādivasena vā anesanaṃ katvā, arahattaṃ vā paṭijānitvā, tīṇi vā kuhanavatthūni paṭisevitvā niraye nibbattati.

මන්ද යත්, ඇතැම් පුද්ගලයෙක් ධුතාංග සමාදානය නිසා රූක්ෂ ජීවිතයක් ගත කරන්නෙකු වේ, එසේ නැතහොත් පින් මඳ බව නිසා මුළු ගම පුරාම ඇවිද්දත් කුස පුරවා ගැනීමට තරම් දෙයක් නොලබයි. ඔහු "ප්‍රත්‍යයන් උපදවා ගන්නෙමි" යි සිතා වෛද්‍යකර්ම ආදී අකටයුතු (අනෙසන) ක්‍රියාවල යෙදී හෝ තමා රහත් වූ බවට බොරු ප්‍රකාශ කර හෝ කුහක වස්තූන් තුනක් සේවනය කර නිරයෙහි උපදී.

Aparo [Pg.289] ca tādisova puññavā hoti. So tāya puññasampattiyā mānaṃ janayitvā uppannaṃ lābhaṃ thāvaraṃ kattukāmo anesanavasena tīṇi duccaritāni pūretvā niraye uppajjati.

තවත් අයෙක් එවැනිම වූ පින්වන්තයෙකු වේ. ඔහු ඒ පින් සම්පත්තිය නිසා මානය උපදවාගෙන, තමාට ලැබුණු ලාභය ස්ථාවර කරගැනීමේ කැමැත්තෙන් අකටයුතු ලෙස අකුසල් තුනක් සම්පූර්ණ කර නිරයෙහි උපදී.

Aparo samādinnadhutaṅgo appapuññova hoti, na labhati sukhena jīvitavuttiṃ. So – ‘‘pubbepāhaṃ akatapuññatāya kiñci na labhāmi, sace idāni anesanaṃ karissaṃ, āyatimpi dullabhasukho bhavissāmī’’ti tīṇi sucaritāni pūretvā arahattaṃ pattuṃ asakkonto sagge nibbattati.

තවත් අයෙක් ධුතාංග සමාදන් වූ පින් මඳ වූවෙකු වේ, ඔහුට සැපසේ ජීවිකාව කරගෙන යාමට නොලැබේ. ඔහු "මම පෙර පින් නොකළ නිසා කිසිවක් නොලබමි, ඉදින් මම දැන් අකටයුතු කළහොත් මතු කාලයේදී ද සැප ලැබීම දුෂ්කර වන්නේය" යි සිතා සුචරිතයන් තුනක් සම්පූර්ණ කර රහත් වීමට නොහැකි වුවහොත් ස්වර්ගයෙහි උපදී.

Aparo puññavā hoti, so – ‘‘pubbepāhaṃ katapuññatāya etarahi sukhito, idānipi puññaṃ karissāmī’’ti anesanaṃ pahāya tīṇi sucaritāni pūretvā arahattaṃ pattuṃ asakkonto sagge nibbattati.

තවත් අයෙක් පින්වන්තයෙකු වේ. ඔහු "මම පෙර කළ පින් ඇති නිසා දැන් සැප විඳිමි, දැන් ද පින් කරන්නෙමි" යි සිතා අකටයුතු සෙවීම් අතහැර සුචරිතයන් තුනක් සම්පූර්ණ කර රහත් වීමට නොහැකි වුවහොත් ස්වර්ගයෙහි උපදී.

383. Āgatiñcāti – ‘‘asukaṭṭhānato nāma ime āgatā’’ti evaṃ āgatiñca. Gatiñcāti idāni gantabbaṭṭhānañca. Cutiñcāti tato cavanañca. Upapattiñcāti tato cutānaṃ puna upapattiñca. Kiṃ sabbaṃ tapaṃ garahissāmīti – ‘‘kena kāraṇena garahissāmi, garahitabbameva hi mayaṃ garahāma, pasaṃsitabbaṃ pasaṃsāma, na bhaṇḍikaṃ karonto mahārajako viya dhotañca adhotañca ekato karomā’’ti dasseti. Idāni tamatthaṃ pakāsento – ‘‘santi kassapa eke samaṇabrāhmaṇā’’tiādimāha.

383. 'ආගතිඤ්ච' යනු "මොවුහු අසවල් ස්ථානයෙන් පැමිණියහ" යනාදී වශයෙන් පැමිණි ස්ථානයයි. 'ගතිඤ්ච' යනු දැන් යා යුතු ස්ථානයයි. 'චුතිඤ්ච' යනු එතැනින් චුත වීමයි. 'උපපත්තිඤ්ච' යනු එසේ චුත වූවන් නැවත උපත ලැබීමයි. "සියලු තපස් ගර්හා කරන්නෙම්ද?" යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ "මම කුමන හේතුවක් නිසා ගර්හා කරන්නෙම්ද? අපි ගර්හා කළ යුතු තපසට ගර්හා කරන්නෙමු, ප්‍රශංසා කළ යුතු තපසට ප්‍රශංසා කරන්නෙමු. රෙදි මිටියක් බඳින රජකයා සේදූ රෙදි සහ නොසේදූ රෙදි එකට තබන්නාක් මෙන් අපි (හොඳ සහ නරක තපස්) එකට නොකරමු" යන්න පෙන්වා දෙයි. දැන් ඒ අර්ථය ප්‍රකාශ කරමින් "කස්සප, ඇතැම් මහණ බමුණෝ සිටිති" යනාදිය වදාළ සේක.

384. Yaṃ te ekaccanti pañcavidhaṃ sīlaṃ, tañhi loke na koci ‘‘na sādhū’’ti vadati. Puna yaṃ te ekaccanti pañcavidhaṃ veraṃ, taṃ na koci ‘‘sādhū’’ti vadati. Puna yaṃ te ekaccanti pañcadvāre asaṃvaraṃ, te kira – ‘‘cakkhu nāma na nirundhitabbaṃ, cakkhunā manāpaṃ rūpaṃ daṭṭhabba’’nti vadanti, esa nayo sotādīsu. Puna yaṃ te ekaccanti pañcadvāre saṃvaraṃ.

384. "ඔවුන්ගේ යම් පිරිසක්" යනු පංච ශීලයයි, ලෝකයෙහි කිසිවෙක් එය "අයහපත්" යැයි නොකියයි. නැවත "ඔවුන්ගේ යම් පිරිසක්" යනු පංචවිධ වෛරයයි, එය කිසිවෙක් "යහපත්" යැයි නොකියයි. නැවත "ඔවුන්ගේ යම් පිරිසක්" යනු පස් ඉඳුරන් නොසංවර කර ගැනීමයි. ඔවුන් "ඇස වැළැක්විය යුතු නැත, ඇසින් මනාප රූප බැලිය යුතුය" යි පවසති. කන ආදී අනෙක් ඉඳුරන් සම්බන්ධයෙන්ද ක්‍රමය මෙයමය. නැවත "ඔවුන්ගේ යම් පිරිසක්" යනු පස් ඉඳුරන්ගේ සංවරයයි.

Evaṃ paresaṃ vādena saha attano vādassa samānāsamānataṃ dassetvā idāni attano vādena saha paresaṃ vādassa samānāsamānataṃ dassento ‘‘yaṃ maya’’ntiādimāha. Tatrāpi pañcasīlādivaseneva attho veditabbo.

මෙසේ අන්‍යයන්ගේ වාදය සමඟ තමන් වහන්සේගේ වාදයේ සමාන අසමාන බව පෙන්වා දී, දැන් තමන් වහන්සේගේ වාදය සමඟ අන්‍යයන්ගේ වාදයේ සමාන අසමාන බව පෙන්වමින් "යම් අප විසින්" යනාදිය වදාළ සේක. එහිද පංච ශීලය ආදී වශයෙන්ම අර්ථය දත යුතුය.

Samanuyuñjāpanakathāvaṇṇanā

විමසා බැලීම පිළිබඳ කථාවේ විස්තරයයි.

385. Samanuyuñjantanti [Pg.290] samanuyuñjantu, ettha ca laddhiṃ pucchanto samanuyuñjati nāma, kāraṇaṃ pucchanto samanugāhati nāma, ubhayaṃ pucchanto samanubhāsati nāma. Satthārā vā satthāranti satthārā vā saddhiṃ satthāraṃ upasaṃharitvā – ‘‘kiṃ te satthā te dhamme sabbaso pahāya vattati, udāhu samaṇo gotamo’’ti. Dutiyapadepi eseva nayo.

385. 'සමනුයුඤ්ජන්තං' යනු විමසත්වා යන්නයි. මෙහි ලබ්ධිය (ඇදහීම) විමසන්නා 'සමනුයුඤ්ජති' නම් වේ. හේතුව විමසන්නා 'සමනුගාහති' නම් වේ. කරුණු දෙකම විමසන්නා 'සමනුභාසති' නම් වේ. 'ශාස්තෘවරයා සමඟ ශාස්තෘවරයා' යනු ශාස්තෘවරයෙකු සමඟ තවත් ශාස්තෘවරයෙකු සසඳමින් "ඔබගේ ශාස්තෘවරයා ඒ අකුසල් ධර්මයන් සම්පූර්ණයෙන් අතහැර වසන්නේද, නැතහොත් ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ එසේ වසන සේක්ද?" යන්නයි. දෙවන පදයෙහිද ක්‍රමය මෙයම වේ.

Idāni tamatthaṃ yojetvā dassento – ‘‘ye imesaṃ bhavata’’ntiādimāha. Tattha akusalā akusalasaṅkhātāti akusalā ceva ‘‘akusalā’’ti ca saṅkhātā ñātā koṭṭhāsaṃ vā katvā ṭhapitāti attho. Esa nayo sabbapadesu. Api cettha sāvajjāti sadosā. Na alamariyāti niddosaṭṭhena ariyā bhavituṃ nālaṃ asamatthā.

දැන් ඒ අර්ථය ගළපා පෙන්වමින් "භවතුන් වහන්ස, යම් මේ" යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'අකුසලා අකුසලසංඛාතා' යනු අකුසල් වූද "අකුසල්" යැයි කියනු ලබන්නා වූද, දන්නා වූද, නැතහොත් කොටස් වශයෙන් තබන ලද්දා වූද යන්නයි. සියලු පදයන්හි ක්‍රමය මෙයයි. තවද මෙහි 'සාවජ්ජා' යනු දොස් සහිත වූ යන්නයි. 'න අලමරියා' යනු නිර්දෝෂී අර්ථයෙන් ආර්ය වීමට නුසුදුසු වූ නොහොත් අසමත් වූ යන්නයි.

386-392. Yaṃ viññū samanuyuñjantāti yena viññū amhe ca aññe ca pucchantā evaṃ vadeyyuṃ, taṃ ṭhānaṃ vijjati, atthi taṃ kāraṇanti attho. Yaṃ vā pana bhonto pare gaṇācariyāti pare pana bhonto gaṇācariyā yaṃ vā taṃ vā appamattakaṃ pahāya vattantīti attho. Amheva tattha yebhuyyena pasaṃseyyunti idaṃ bhagavā satthārā satthāraṃ samanuyuñjanepi āha – saṅghena saṃghaṃ samanuyuñjanepi. Kasmā? Saṅghapasaṃsāyapi satthuyeva pasaṃsāsiddhito. Pasīdamānāpi hi buddhasampattiyā saṅghe, saṅghasampattiyā ca buddhe pasīdanti, tathā hi bhagavato sarīrasampattiṃ disvā, dhammadesanaṃ vā sutvā bhavanti vattāro – ‘‘lābhā vata bho sāvakānaṃ ye evarūpassa satthu santikāvacarā’’ti, evaṃ buddhasampattiyā saṅghe pasīdanti. Bhikkhūnaṃ panācāragocaraṃ abhikkamapaṭikkamādīni ca disvā bhavanti vattāro – ‘‘santikāvacarānaṃ vata bho sāvakānaṃ ayañca upasamaguṇo satthu kīva rūpo bhavissatī’’ti, evaṃ saṅghasampattiyā buddhe pasīdanti. Iti yā satthupasaṃsā, sā saṅghassa. Yā saṅghassa pasaṃsā, sā satthūti saṅghapasaṃsāyapi satthuyeva pasaṃsāsiddhito bhagavā dvīsupi nayesu – ‘‘amheva tattha yebhuyyena pasaṃseyyu’’nti āha. Samaṇo gotamo ime dhamme anavasesaṃ pahāya vattati, yaṃ vā pana bhonto pare gaṇācariyātiādīsupi panettha ayamadhippāyo – sampattasamādānasetughātavasena [Pg.291] hi tisso viratiyo. Tāsu sampattasamādāna viratimattameva aññesaṃ hoti, setughātavirati pana sabbena sabbaṃ natthi. Pañcasu pana tadaṅgavikkhambhanasamucchedapaṭipassaddhinissaraṇappahānesu aṭṭhasamāpattivasena ceva vipassanāmattavasena ca tadaṅgavikkhambhanappahānamattameva aññesaṃ hoti. Itarāni tīṇi pahānāni sabbena sabbaṃ natthi. Tathā sīlasaṃvaro, khantisaṃvaro, ñāṇasaṃvaro, satisaṃvaro, vīriyasaṃvaroti pañca saṃvarā, tesu pañcasīlamattameva adhivāsanakhantimattameva ca aññesaṃ hoti, sesaṃ sabbena sabbaṃ natthi.

386-392. ‘යං විඤ්ඤූ සමනුයුඤ්ජන්තා’ යනු යම් කරුණක් නිසා ප්‍රඥාවන්තයෝ අපෙන් හෝ අන් අයගෙන් විමසන කල්හි මෙසේ පවසන්නාහු ද, එවැනි කරුණක් (ස්ථානයක්) ඇත්තේය, එවැනි හේතුවක් ඇත්තේය යනු අර්ථයයි. ‘යං වා පන භොන්තො පරෙ ගණාචරියා’ යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ හැර අන්‍ය වූ ගණාචාර්යවරු යම් කිසි හෝ අල්ප වූ හෝ අකුසලයක් ප්‍රහීණ කොට හැසිරෙන්නාහුය යන අර්ථයයි. ‘අම්හේව තත්ථ යේභුය්යේන පසංසෙය්‍යුං’ යන මෙය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ශාස්තෘවරයා හා සමග ශාස්තෘවරයා පිළිබඳව විමසීමේදී ද, සංඝයා හා සමග සංඝයා පිළිබඳව විමසීමේදී ද වදාළ සේක. කුමක් නිසා ද? සංඝයාට ප්‍රශංසා කිරීමෙන් ද ශාස්තෘන් වහන්සේට ම ප්‍රශංසාව සිදු වන බැවිනි. සැබවින් ම, පැහැදෙන ජනයා බුද්ධ සම්පත්තිය (බුදුරජාණන් වහන්සේගේ ගුණ පූර්ණත්වය) නිසා සංඝයා කෙරෙහි ද, සංඝ සම්පත්තිය නිසා බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි ද පැහැදෙති. එසේමය, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශරීර සම්පත්තිය දැකීමෙන් හෝ ධර්ම දේශනාව ශ්‍රවණය කිරීමෙන් හෝ ‘පින්වත්නි, මෙබඳු වූ ශාස්තෘවරයෙකු සමීපයෙහි වසන ශ්‍රාවකයෝ ඒකාන්තයෙන් ම ලාභීහු වෙති’ යි පවසන්නෝ වෙති. මෙසේ බුද්ධ සම්පත්තිය නිසා සංඝයා කෙරෙහි පැහැදෙති. භික්ෂූන් වහන්සේලාගේ ආචාර ගෝචරය හා ඉදිරියට වැඩම කිරීම, ආපසු වැඩම කිරීම ආදිය දැක ‘පින්වත්නි, ශාස්තෘන් වහන්සේ සමීපයෙහි වසන ශ්‍රාවකයන්ගේ පවා සංසීඳුණු ගුණය මෙබඳු නම්, ශාස්තෘන් වහන්සේගේ සංසීඳුණු ගුණය කෙබඳු වනු ඇද්ද?’ යි පවසන්නෝ වෙති. මෙසේ සංඝ සම්පත්තිය නිසා බුදුරජාණන් වහන්සේ කෙරෙහි පැහැදෙති. මෙසේ යම් ශාස්තෘ ප්‍රශංසාවක් ඇද්ද, එය සංඝයාට ද අදාළ වේ. යම් සංඝ ප්‍රශංසාවක් ඇද්ද, එය ශාස්තෘන් වහන්සේට ද අදාළ වේ. මෙසේ සංඝ ප්‍රශංසාවෙන් ද ශාස්තෘන් වහන්සේට ම ප්‍රශංසාව සිදුවන බැවින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ක්‍රම දෙකේදීම ‘අම්හේව තත්ථ යේභුය්යේන පසංසෙය්‍යුං’ යනු වදාළ සේක. ‘සමණො ගොතමො ඉමෙ ධම්මෙ අනවසෙසං පහාය වත්තති, යං වා පන භොන්තො පරෙ ගණාචරියා’ යනාදී තැන්හි ද මෙය අදහසයි - සම්පත්ත විරති, සමාදාන විරති සහ සේතුඝාත විරති වශයෙන් විරති තුනකි. ඒ අතරින් අන්‍යයන්ට ඇත්තේ සම්පත්ත සහ සමාදාන විරති පමණි, සේතුඝාත විරතිය සර්වප්‍රකාරයෙන් ම ඔවුන් තුළ නැත. ප්‍රහාණ පහ (තදංග, වික්ඛම්භන, සමුච්ඡේද, පටිප්පස්සද්ධි, නිස්සරණ) අතුරින් අටසමාපත්ති සහ විපස්සනා මාත්‍රය නිසා ලැබෙන තදංග සහ වික්ඛම්භන ප්‍රහාණ පමණක් අන්‍යයන්ට ඇත. සෙසු ප්‍රහාණ තුන ඔවුන් තුළ සර්වප්‍රකාරයෙන් ම නැත. එසේ ම සීල සංවරය, ඛන්ති සංවරය, ඤාණ සංවරය, සති සංවරය සහ වීරිය සංවරය යන සංවර පහ අතරින් පංචසීලය සහ අධිවාසන ඛන්තිය පමණක් අන්‍යයන්ට ඇත. ඉතිරි සංවර කොටස් ඔවුන් තුළ සර්වප්‍රකාරයෙන් ම නැත.

Pañca kho panime uposathuddesā, tesu pañcasīlamattameva aññesaṃ hoti. Pātimokkhasaṃvarasīlaṃ sabbena sabbaṃ natthi. Iti akusalappahāne ca kusalasamādāne ca, tīsu viratīsu, pañcasu pahānesu, pañcasu saṃvaresu, pañcasu uddesesu, – ‘‘ahameva ca mayhañca sāvakasaṅgho loke paññāyati, mayā hi sadiso satthā nāma, mayhaṃ sāvakasaṅghena sadiso saṅgho nāma natthī’’ti bhagavā sīhanādaṃ nadati.

පංච ප්‍රකාර වූ උපෝසථ උද්දේසයන් අතරින් ද අන්‍යයන්ට ඇත්තේ පංචසීලය පමණි. පාතිමොක්ඛ සංවර සීලය ඔවුන් තුළ සර්වප්‍රකාරයෙන් ම නැත. මෙසේ අකුසල් ප්‍රහීණ කිරීමේදී සහ කුසල් සමාදානයෙහිදී ද, විරති තුනෙහිදී ද, ප්‍රහාණ පහෙහිදී ද, සංවර පහෙහිදී ද, උද්දේස පහෙහිදී ද - ‘ලෝකයෙහි මම ද මාගේ ශ්‍රාවක සංඝයා ද ප්‍රකට වෙමු, මට සමාන වූ ශාස්තෘවරයෙක් හෝ මාගේ ශ්‍රාවක සංඝයාට සමාන වූ සංඝයෙක් නැත’ යි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සීහනාද පවත්වන සේක.

Ariyaaṭṭhaṅgikamaggavaṇṇanā

ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය වර්ණනා කිරීම.

393. Evaṃ sīhanādaṃ naditvā tassa sīhanādassa aviparītabhāvāvabodhanatthaṃ – ‘‘atthi, kassapa, maggo’’tiādimāha. Tattha maggoti lokuttaramaggo. Paṭipadāti pubbabhāgapaṭipadā. Kālavādītiādīni brahmajāle vaṇṇitāni. Idāni taṃ duvidhaṃ maggañca paṭipadañca ekato katvā dassento – ‘‘ayameva ariyo’’tiādimāha. Idaṃ pana sutvā acelo cintesi – ‘‘samaṇo gotamo mayhaṃyeva maggo ca paṭipadā ca atthi, aññesaṃ natthīti maññati, handassāhaṃ amhākampi maggaṃ kathemī’’ti. Tato acelakapaṭipadaṃ kathesi. Tenāha – ‘‘evaṃ vutte acelo kassapo bhagavantaṃ etadavoca…pe… udakorohanānuyogamanuyutto viharatī’’ti.

393. මෙසේ සීහනාද පවත්වා එම සීහනාදයේ සත්‍යතාවය අවබෝධ කරවනු පිණිස ‘කස්සප, මාර්ගයක් ඇත්තේය’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘මාර්ගය’ යනු ලෝකෝත්තර මාර්ගයයි. ‘ප්‍රතිපදාව’ යනු පූර්වභාග ප්‍රතිපදාවයි. ‘කාලවාදී’ ආදී පද බ්‍රහ්මජාල සූත්‍රයෙහි විස්තර කර ඇත. දැන් ඒ දෙවැදෑරුම් මාර්ගය සහ ප්‍රතිපදාව එකට එක් කොට දක්වමින් ‘අයමේව අරියෝ’ (මේ ආර්ය වූ...) යනාදිය වදාළ සේක. මෙය අසා අචේල කස්සප මෙසේ සිතීය: ‘ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ සිතනුයේ මාර්ගය සහ ප්‍රතිපදාව ඇත්තේ තමන් වහන්සේට පමණක් බවත් අන් අයට නැති බවත් ය. එසේ නම් මම අපගේ ද මාර්ගය පවසන්නෙමි.’ ඉන්පසු ඔහු අචේලක ප්‍රතිපදාව පැවසීය. එබැවින් ‘මෙසේ වදාළ කල්හී අචේල කස්සප භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මෙසේ කීවේය... (පෙ)... ජලයෙහි බැසීමේ යෝගයෙහි යෙදී වසයි’ යනුවෙන් සඳහන් විය.

Tapopakkamakathāvaṇṇanā

තපෝපක්කම (තපස් රැකීම) පිළිබඳ කථාව වර්ණනා කිරීම.

394. Tattha tapopakkamāti tapārambhā, tapakammānīti attho. Sāmaññasaṅkhātāti samaṇakammasaṅkhātā. Brahmaññasaṅkhātāti brāhmaṇakammasaṅkhātā. Acelakoti niccolo, naggoti attho. Muttācāroti visaṭṭhācāro, uccārakammādīsu lokiyakulaputtācārena virahito [Pg.292] ṭhitakova uccāraṃ karoti, passāvaṃ karoti, khādati, bhuñjati ca. Hatthāpalekhanoti hatthe piṇḍamhi ṭhite jivhāya hatthaṃ apalikhati, uccāraṃ vā katvā hatthasmiññeva daṇḍakasaññī hutvā hatthena apalikhati. ‘‘Bhikkhāgahaṇatthaṃ ehi, bhante’’ti vutto na etīti na ehibhaddantiko. ‘‘Tena hi tiṭṭha, bhante’’ti vuttopi na tiṭṭhatīti natiṭṭhabhaddantiko. Tadubhayampi kira so – ‘‘etassa vacanaṃ kataṃ bhavissatī’’ti na karoti. Abhihaṭanti puretaraṃ gahetvā āhaṭaṃ bhikkhaṃ, uddissakatanti ‘‘imaṃ tumhe uddissa kata’’nti evaṃ ārocitaṃ bhikkhaṃ. Na nimantananti ‘‘asukaṃ nāma kulaṃ vā vīthiṃ vā gāmaṃ vā paviseyyāthā’’ti evaṃ nimantitabhikkhampi na sādiyati, na gaṇhati. Na kumbhimukhāti kumbhito uddharitvā diyyamānaṃ bhikkhaṃ na gaṇhati. Na kaḷopimukhāti kaḷopīti ukkhali vā pacchi vā, tatopi na gaṇhati. Kasmā? Kumbhikaḷopiyo maṃ nissāya kaṭacchunā pahāraṃ labhantīti. Na eḷakamantaranti ummāraṃ antaraṃ katvā diyyamānaṃ na gaṇhati. Kasmā? ‘‘Ayaṃ maṃ nissāya antarakaraṇaṃ labhatī’’ti. Daṇḍamusalesupi eseva nayo.

394. එහි ‘තපෝපක්කම’ යනු තපස් ආරම්භ කිරීම හෙවත් තපස් කර්මයන් යනු අර්ථයයි. ‘සාමඤ්ඤසංඛාතා’ යනු ශ්‍රමණ කර්මයන් ලෙස හැඳින්වෙන දෑ ය. ‘බ්‍රාහ්මණ්ඤසංඛාතා’ යනු බ්‍රාහ්මණ කර්මයන් ලෙස හැඳින්වෙන දෑ ය. ‘අචේලක’ යනු වස්ත්‍ර රහිත වූ, එනම් නිරුවත් තැනැත්තා ය. ‘මුත්තාචාර’ යනු අත්හරින ලද ආචාර විධි ඇත්තා ය, එනම් මලමූත්‍ර පිටකිරීම් ආදියේදී ලෝක සම්මත කුලපුත්‍රයන්ගේ ආචාර විධිවලින් බැහැරව, සිටගෙන ම මලමූත්‍ර කරයි, සිටගෙන ම අනුභව කරයි. ‘හත්ථාපලේඛන’ යනු අතෙහි බත් පිඩක් අවසන් වූ පසු දිවෙන් අත ලෙවකන හෝ මලපහ කිරීමෙන් පසු අතෙහි දණ්ඩක් ඇති බව සිතා අතින් ම පිසදමන (ලෙවකන) තැනැත්තා ය. ‘ස්වාමීනි, සිඟා වැඩීමට වඩින්න’ යැයි කී විට නොවැඩම කරන්නේ ‘න ඒහි භද්දන්තික’ නම් වේ. ‘එසේ නම් ස්වාමීනි, සිටින්න’ යැයි කී විට නොසිටින්නේ ‘න තිට්ඨ භද්දන්තික’ නම් වේ. ඔහු ඒ දෙක ම නොකරන්නේ ‘මොහුගේ වචනය පිළිපැදීමක් වේ යැයි’ සිතා ය. ‘අභිහට’ යනු තමන් පැමිණීමට පෙර ගෙන එන ලද දානයයි. ‘උද්දිස්ස කත’ යනු ‘මෙය ඔබ උදෙසා කරන ලද්දකි’ යි පවසා පිළිගන්වන දානයයි. ‘න නිමන්තන’ යනු ‘අසුවල් නිවසට හෝ වීථියට හෝ ගමට වඩින්න’ යැයි ආරාධනා කළ දානය භාර නොගැනීමයි. ‘න කුම්භිමුඛ’ යනු කළයෙන් බෙදා දෙන දානය නොගැනීමයි. ‘න කළෝපිමුඛ’ යනු බත් මුට්ටියෙන් හෝ කූඩයෙන් බෙදා දෙන දානය නොගැනීමයි. ඒ කුමක් නිසා ද? ‘මා නිසා මේ භාජනවලට හැන්දෙන් පහර වැදේ යැයි’ සිතන බැවිනි. ‘න ඒළකමන්තර’ යනු දොරකඩ එළිපත්ත අතර සිට බෙදා දෙන දානය නොගැනීමයි. ඒ ‘මා නිසා මේ එළිපත්තට අතරමං වීමක් සිදු වේ යැයි’ සිතන බැවිනි. දඬු සහ මුගුරු (වංගෙඩි) සම්බන්ධයෙන් ද මෙම ක්‍රමය ම වේ.

Dvinnanti dvīsu bhuñjamānesu ekasmiṃ uṭṭhāya dente na gaṇhati. Kasmā? ‘‘Ekassa kabaḷantarāyo hotī’’ti. Na gabbhiniyātiādīsu pana ‘‘gabbhiniyā kucchiyaṃ dārako kilamati. Pāyantiyā dārakassa khīrantarāyo hoti, purisantaragatāya ratiantarāyo hotī’’ti na gaṇhati. Saṃkittīsūti saṃkittetvā katabhattesu, dubbhikkhasamaye kira acelakasāvakā acelakānaṃ atthāya tato tato taṇḍulādīni samādapetvā bhattaṃ pacanti. Ukkaṭṭho acelako tatopi na paṭiggaṇhati. Na yattha sāti yattha sunakho – ‘‘piṇḍaṃ labhissāmī’’ti upaṭṭhito hoti, tattha tassa adatvā āhaṭaṃ na gaṇhati. Kasmā? Etassa piṇḍantarāyo hotīti. Saṇḍasaṇḍacārinīti samūhasamūhacārinī, sace hi acelakaṃ disvā – ‘‘imassa bhikkhaṃ dassāmā’’ti manussā bhattagehaṃ pavisanti, tesu ca pavisantesu kaḷopimukhādīsu nilīnā makkhikā uppatitvā saṇḍasaṇḍā caranti, tato āhaṭaṃ bhikkhaṃ na gaṇhati. Kasmā? Maṃ nissāya makkhikānaṃ gocarantarāyo jātoti.

‘දෙදෙනෙකු’ යන්නෙන් දෙදෙනෙකු ආහාර ගනිමින් සිටින විට එක් අයෙකු නැගිට ආහාර දෙන කල්හි එය පිළි නොගනී. ඒ මන්ද? ‘එක් අයෙකුගේ බත් පිඬට (ආහාර ගැනීමට) බාධාවක් වේ’ යන අදහසිනි. ‘ගර්භණියකගෙන් නොපිළිගනී’ යනාදියෙහි ‘ගැබිනි මවගේ කුසෙහි සිටින දරුවා වෙහෙසට පත්වේ, කිරි පොවන මවකගේ දරුවාට කිරි ලැබීමට බාධා වේ, පුරුෂයෙකු සමඟ සිටින ස්ත්‍රියකගේ රති සුවයට බාධා වේ’ යන අදහසින් ආහාර පිළි නොගනී. ‘සංකිත්ති’ යනු ප්‍රකාශ කොට රැස් කරන ලද ආහාරයන්ය. සාගත කාලවලදී අචේලක ශ්‍රාවකයෝ අචේලකයන් උදෙසා තැනින් තැනින් සහල් ආදිය රැස් කර බත් පිසති. උසස් අචේලකයා එබඳු බත් පවා පිළි නොගනී. ‘යම් තැනක බල්ලෙකු සිටීද’ යන්නෙන් යම් තැනක බල්ලෙකු ‘මට බත් පිඬක් ලැබෙතැයි’ බලාපොරොත්තුවෙන් සිටීද, එහිදී එම බල්ලාට නොදී ගෙනෙන ලද බත් ඔහු පිළි නොගනී. ඒ මන්ද? මේ බල්ලාගේ ආහාරයට බාධාවක් වේය යන අදහසිනි. ‘සණ්ඩසණ්ඩචාරිනී’ යනු සමූහ වශයෙන් හැසිරෙන මැස්සන්ය. අචේලකයා දැක ‘මොහුට දන් දෙමු’ යි මිනිසුන් මුළුතැන්ගෙට ඇතුළු වන විට, බත් හැළි ආදියේ වැසී සිටින මැස්සන් පියඹා ගොස් රොක් වී හැසිරෙති. එබැවින් එතැනින් ගෙනෙන ලද ආහාරය ඔහු පිළි නොගනී. ඒ මන්ද? ‘මා නිසා මැස්සන්ගේ ආහාරයට බාධාවක් විය’ යන අදහසිනි.

Thusodakanti [Pg.293] sabbasassasambhārehi kataṃ sovīrakaṃ. Ettha ca surāpānameva sāvajjaṃ, ayaṃ pana sabbesupi sāvajjasaññī. Ekāgārikoti yo ekasmiṃyeva gehe bhikkhaṃ labhitvā nivattati. Ekālopikoti yo ekeneva ālopena yāpeti. Dvāgārikādīsupi eseva nayo. Ekissāpi dattiyāti ekāya dattiyā. Datti nāma ekā khuddakapāti hoti, yattha aggabhikkhaṃ pakkhipitvā ṭhapenti. Ekāhikanti ekadivasantarikaṃ. Addhamāsikanti addhamāsantarikaṃ. Pariyāyabhattabhojananti vārabhattabhojanaṃ, ekāhavārena dvīhavārena sattāhavārena aḍḍhamāsavārenāti evaṃ divasavārena āgatabhattabhojanaṃ.

‘තුසෝදක’ යනු සියලු ධාන්‍ය වර්ගවලින් සාදන ලද සෝවීරක (පොන්ඩි) පානයයි. මෙහිදී මද්‍යපානය පමණක් වරද සහිත වුවද, මේ අචේලකයා ඒ සියල්ලෙහිම වරද ඇතැයි යන වැරදි වැටහීම ඇත්තෙකි. ‘ඒකාගාරික’ යනු එක් නිවසකින් පමණක් ආහාර ලබාගෙන ආපසු හැරෙන තැනැත්තායි. ‘ඒකාලෝපික’ යනු එක් බත් පිඬකින් පමණක් යැපෙන තැනැත්තායි. ද්වාගාරික ආදී පදවලද නියමය මෙයමය. ‘එක් දත්තියකිනුත්’ යනු එක් දත්තියකිනි. දත්තිය යනු එක් කුඩා බඳුනකි, එහි අග්‍ර භාජනයෙන් බත් බෙදා තබයි. ‘ඒකාහික’ යනු එක් දිනක් හැර එක් දිනක් ආහාර ගැනීමයි. ‘අඩ්ඪමාසික’ යනු අඩමසක් (දින පහළොවක්) හැර ආහාර ගැනීමයි. ‘පරියායභත්තභෝජන’ යනු වාරයක් (අනුපිළිවෙළක්) අනුව ආහාර ගැනීමයි. එනම් එක් දිනක වාරයෙන්, දෙදිනක වාරයෙන්, සත්දිනක වාරයෙන්, අඩමසක වාරයෙන් වශයෙන් දින වාරය අනුව ලැබෙන ආහාර අනුභව කිරීමයි.

395. Sākabhakkhoti allasākabhakkho. Sāmākabhakkhoti sāmākataṇḍulabhakkho. Nīvārādīsu nīvāro nāma araññe sayaṃjātā vīhijāti. Daddulanti cammakārehi cammaṃ likhitvā chaḍḍitakasaṭaṃ. Haṭaṃ vuccati silesopi sevālopi. Kaṇanti kuṇḍakaṃ. Ācāmoti bhattaukkhalikāya laggo jhāmakaodano, taṃ chaḍḍitaṭṭhānatova gahetvā khādati, ‘‘odanakañjiya’’ntipi vadanti. Piññākādayo pākaṭā eva. Pavattaphalabhojīti patitaphalabhojī.

395. ‘සාකභක්ඛ’ යනු අමු පලා වර්ග ආහාරයට ගන්නා තැනැත්තායි. ‘සාමාකභක්ඛ’ යනු සාමාක (බදුවැල්) සහල් අනුභව කරන්නායි. නීවාර ආදියෙහි ‘නීවාර’ යනු වනයෙහි ඉබේ හටගත් වී විශේෂයකි. ‘දද්දුල’ යනු සම් පදම් කරන්නන් විසින් සම සූරා ඉවත් කරන ලද රොඩු ය. ගස්වල මැලියම් (සීලේස) හා පාසි (සේවාල) වලට ‘හට’ යයි කියනු ලැබේ. ‘කණ’ යනු කුඩු (තවුඩු) ය. ‘ආචාම’ යනු බත් මුට්ටියේ ඇලී ඇති කරවුණු (දැවුණු) බත් ය. එය ඉවත දැමූ තැනින් ගෙන අනුභව කරයි. එයට ‘ඕදනකඤ්ජිය’ (බත් කාඩි) යයිද කියති. පිඤ්ඤාක (පුන්නක්කු) ආදිය ප්‍රකටමය. ‘පවත්තඵලභෝජී’ යනු ගසෙන් ගිලිහී වැටුණු ගෙඩි පමණක් අනුභව කරන්නායි.

396. Sāṇānīti sāṇavākacoḷāni. Masāṇānīti missakacoḷāni. Chavadussānīti matasarīrato chaḍḍitavatthāni, erakatiṇādīni vā ganthetvā katanivāsanāni. Paṃsukūlānīti pathaviyaṃ chaḍḍitanantakāni. Tirīṭānīti rukkhatacavatthāni. Ajinanti ajinamigacammaṃ. Ajinakkhipanti tadeva majjhe phālitakaṃ. Kusacīranti kusatiṇāni ganthetvā katacīraṃ. Vākacīraphalakacīresupi eseva nayo. Kesakambalanti manussakesehi katakambalaṃ. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –

396. ‘සාණානි’ යනු හණ වැහිරියෙන් කළ වස්ත්‍රයි. ‘මසාණානි’ යනු විවිධ දෑ මිශ්‍ර කර වියන ලද වස්ත්‍රයි. ‘ඡවදුස්සානි’ යනු මළ සිරුරුවලින් ඉවත් කරන ලද වස්ත්‍රයි, එසේත් නැතිනම් පීර තණ ආදිය ගොතා කරන ලද නිවස්නයි. ‘පංසකුලානි’ යනු පොළොවේ දමන ලද වැරහැලි වස්ත්‍රයි. ‘තිරීටානි’ යනු ගස් පට්ටාවලින් කළ වස්ත්‍රයි. ‘අජින’ යනු අඳුන් දිවි සමයි. ‘අජිනක්ඛිප’ යනු එයම මැදින් පලා සකස් කර ගත්තකි. ‘කුසචීර’ යනු කුස තණ ගොතා කළ සිවුරයි. නියඳ පට්ටා (වාකචීර) හා ලෑලි (ඵලකචීර) වස්ත්‍ර සම්බන්ධයෙන්ද නියමය මෙයමය. ‘කේසකම්බල’ යනු මිනිස් කෙස්වලින් කළ කම්බිලියයි. එය අරභයා මෙසේ වදාරන ලදී -

‘‘Seyyathāpi bhikkhave, yāni kānici tantāvutāni vatthāni, kesakambalo tesaṃ paṭikiṭṭho akkhāyati. Kesakambalo, bhikkhave, sīte sīto, uṇhe uṇho appaggho ca dubbaṇṇo ca duggandho dukkhasamphasso’’ti.

“මහණෙනි, යම් සේ නූලෙන් වියන ලද යම් වස්ත්‍ර කෙනෙක් වෙත්ද, ඔවුන් අතුරින් කෙස් කම්බිලිය ඉතාම අධම යයි කියනු ලැබේ. මහණෙනි, කෙස් කම්බිලිය සීතල කාලයට සීතල දෙයි, උණුසුම් කාලයට උණුසුම දෙයි, අල්ප අගයක් ගනියි, විවර්ණය, දුර්ගන්ධය හා ස්පර්ශයට ඉතා දුක්ඛිතය.”

Vāḷakambalanti [Pg.294] assavālehi katakambalaṃ. Ulūkapakkhikanti ulūkapakkhāni ganthetvā katanivāsanaṃ. Ukkuṭikappadhānamanuyuttoti ukkuṭikavīriyaṃ anuyutto, gacchantopi ukkuṭikova hutvā uppatitvā uppatitvā gacchati. Kaṇṭakāpassayikoti ayakaṇṭake vā pakatikaṇṭake vā bhūmiyaṃ koṭṭetvā tattha cammaṃ attharitvā ṭhānacaṅkamādīni karoti. Seyyanti sayantopi tattheva seyyaṃ kappeti. Phalakaseyyanti rukkhaphalake seyyaṃ. Thaṇḍilaseyyanti thaṇḍile ucce bhūmiṭhāne seyyaṃ. Ekapassayikoti ekapasseneva sayati. Rajojalladharoti sarīraṃ telena makkhitvā rajuṭṭhānaṭṭhāne tiṭṭhati, athassa sarīre rajojallaṃ laggati, taṃ dhāreti. Yathāsanthatikoti laddhaṃ āsanaṃ akopetvā yadeva labhati, tattheva nisīdanasīlo. Vekaṭikoti vikaṭakhādanasīlo. Vikaṭanti gūthaṃ vuccati. Apānakoti paṭikkhittasītudakapāno. Sāyaṃ tatiyamassāti sāyatatiyakaṃ. Pāto, majjhanhike, sāyanti divasassa tikkhattuṃ pāpaṃ pavāhessāmīti udakorohanānuyogaṃ anuyutto viharatīti.

‘වාළකම්බල’ යනු අස් ලොම්වලින් කළ කම්බිලියයි. ‘උලූකපක්ඛික’ යනු බකමූණු පිහාටු ගොතා කළ නිවස්නයයි. ‘උක්කුටිකප්පධානමනුයුත්ත’ යනු උක්කුටික වීරියෙහි යෙදුණු තැනැත්තායි. ඔහු යන විටද උක්කුටිකයෙන්ම පැන පැන යයි. ‘කණ්ටකාපස්සයික’ යනු යකඩ කටු හෝ සාමාන්‍ය කටු පොළොවේ ගසා, ඒ මත සම් අතුරා සිටගෙන සිටීම, සක්මන් කිරීම ආදිය කිරීමයි. ‘සෙය්‍යං’ යනු නිදා ගන්නා විටද ඒ කටු මතම නිදා ගැනීමයි. ‘ඵලකසෙය්‍ය’ යනු ලෑලි මත නිදා ගැනීමයි. ‘ථණ්ඩිලසෙය්‍ය’ යනු උස්වූ බිමක නිදා ගැනීමයි. ‘ඒකපස්සයික’ යනු එක් පසෙකින් පමණක් නිදා ගැනීමයි. ‘රජෝජල්ලධර’ යනු ශරීරයේ තෙල් ගල්වා, දූවිලි සහිත තැන්වල සිටීමෙන් ශරීරයේ තැන්පත් වන කුණු දූවිලි දරා සිටීමයි. ‘යථාසන්ථතික’ යනු තමාට ලැබුණු ආසනය වෙනස් නොකර ඒ ලැබුණු පරිදිම එහි වාඩි වීමේ ස්වභාවයයි. ‘වේකටික’ යනු අශුචි අනුභව කරන්නායි. ‘විකට’ යනු අශුචිය. ‘අපානක’ යනු සීතල පැන් බීම ප්‍රතික්ෂේප කළ තැනැත්තායි. සවස තෙවන වරට ස්නානය කරන්නා ‘සායතතියක’ නම් වේ. උදය, මධ්‍යාහ්න හා සවස යනුවෙන් දිනකට තුන් වරක් ‘මම පව් සෝදා හරින්නෙමි’ යි ජලයට බැසීමේ ව්‍රතයෙහි (උදකෝරෝහණ) යෙදී වසයි.

Tapopakkamaniratthakatāvaṇṇanā

තපස් සමාදන් වීමේ නිශ්ඵල භාවය වර්ණනා කිරීම

397. Atha bhagavā sīlasampadādīhi vinā tesaṃ tapopakkamānaṃ niratthakataṃ dassento – ‘‘acelako cepi kassapa hotī’’tiādimāha. Tattha ārakā vāti dūreyeva. Averanti dosaveravirahitaṃ. Abyāpajjanti domanassabyāpajjarahitaṃ.

397. ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සීල සම්පදා ආදියෙන් තොරව ඒ තපස් ව්‍රතයන්ගේ නිශ්ඵල බව පෙන්වා දෙමින් “කස්සප, ඉදින් අචේලක වූයේද...” යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘ආරකා’ යනු ඉතා දුරස් වූ බවයි. ‘අවේරං’ යනු වෛරයෙන් තොර වූ බවයි. ‘අබ්‍යාපජ්ජං’ යනු ව්‍යාපාදයෙන් තොර වූ බවයි.

398. Dukkaraṃ, bho gotamāti idaṃ kassapo ‘‘mayaṃ pubbe ettakamattaṃ sāmaññañca brahmaññañcāti vicarāma, tumhe pana aññaṃyeva sāmaññañca brahmaññañca vadathā’’ti dīpento āha. Pakati kho esāti pakatikathā esā. Imāya ca, kassapa, mattāyāti ‘‘kassapa yadi iminā pamāṇena evaṃ parittakena paṭipattikkamena sāmaññaṃ vā brahmaññaṃ vā dukkaraṃ sudukkaraṃ nāma abhavissa, tato netaṃ abhavissa kallaṃ vacanāya dukkaraṃ sāmañña’’nti ayamettha padasambandhena saddhiṃ attho. Etena nayena sabbattha padasambandho veditabbo.

398. “භවත් ගෝතමයන් වහන්ස, මෙය ඉතා දුෂ්කරය” යනු “අපි පෙර මෙපමණ වූ නිරුවත් බව ආදිය මහණකම හා බමුණුකම යයි සිතා හැසිරුණෙමු. ඔබ වහන්සේ වනාහි එයින් බැහැරව මෙත් වැඩීම ආදියම මහණකම හා බමුණුකම යයි පවසති” යන අදහස දැක්වීමට කස්සප පැවසූවකි. ‘පකති ඛෝ ඒසා’ යනු එය සාමාන්‍ය කථාවක් බවයි. “කස්සප, මේ ප්‍රමාණයෙන්...” යන්නෙන් “කස්සප, ඉදින් මේ ස්වල්ප වූ අචේලක ව්‍රත අනුපිළිවෙළින් මහණකම හෝ බමුණුකම දුෂ්කර වන්නේ නම්, එවිට ‘මහණකම දුෂ්කරය’ යි පැවසීම සුදුසු නොවේ” යනු මෙහි අර්ථයයි. මේ ක්‍රමයෙන් සෑම තැනකම පද සම්බන්ධය දත යුතුය.

399. Dujjānoti [Pg.295] idampi so ‘‘mayaṃ pubbe ettakena samaṇo vā brāhmaṇo vā hotīti vicarāma, tumhe pana aññathā vadathā’’ti idaṃ sandhāyāha. Athassa bhagavā taṃ pakativādaṃ paṭikkhipitvā sabhāvatova dujjānabhāvaṃ āvikaronto punapi – ‘‘pakati kho’’tiādimāha. Tatrāpi vuttanayeneva padasambandhaṃ katvā attho veditabbo.

399. ‘දුජ්ජානෝ’ (දැනගැනීමට අපහසුය) යන්නද ඔහු “අපි පෙර මෙපමණකින් මහණෙක් හෝ බමුණෙක් වේ යයි සිතා හැසිරුණෙමු, ඔබ වහන්සේ වනාහි අන් අයුරකින් පවසති” යන අදහසින් පැවසීය. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුගේ ඒ සාමාන්‍ය කථාව බැහැර කර, සැබෑ මහණෙකුගේ හෝ බමුණෙකුගේ ඇති හඳුනාගැනීමේ අපහසු බව පෙන්වමින් නැවතත් “එය සාමාන්‍ය කථාවකි” යනාදිය වදාළ සේක. එහිද ඉහත කී ක්‍රමයෙන්ම පද සම්බන්ධය කොට අර්ථය දත යුතුය.

Sīlasamādhipaññāsampadāvaṇṇanā

සීල, සමාධි, ප්‍රඥා සම්පදා වර්ණනාව

400-401. Katamā pana sā, bho gotamāti kasmā pucchati. Ayaṃ kira paṇḍito bhagavato kathentasseva kathaṃ uggahesi, atha attano paṭipattiyā niratthakataṃ viditvā samaṇo gotamo – ‘‘tassa ‘cāyaṃ sīlasampadā, cittasampadā, paññāsampadā abhāvitā hoti asacchikatā, atha kho so ārakāva sāmaññā’tiādimāha. Handa dāni naṃ tā sampattiyo pucchāmī’’ti sīlasampadādivijānanatthaṃ pucchati. Athassa bhagavā buddhuppādaṃ dassetvā tantidhammaṃ kathento tā sampattiyo dassetuṃ – ‘‘idha kassapā’’tiādimāha. Imāya ca kassapa sīlasampadāyāti idaṃ arahattaphalameva sandhāya vuttaṃ. Arahattaphalapariyosānañhi bhagavato sāsanaṃ. Tasmā arahattaphalasampayuttāhi sīlacittapaññāsampadāhi aññā uttaritarā vā paṇītatarā vā sīlādisampadā natthīti āha.

400-401. "භවත් ගෞතමයෙනි, එය කුමක්ද?" කියා විමසන්නේ මන්ද? මේ අචේලක කස්සප පණ්ඩිතයෙකු වූ බැවින්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේශනා කරද්දීම එම වචනය තේරුම් ගත්තේය. එවිට තමාගේ පිළිවෙතෙහි නිෂ්ඵල බව වටහාගත් ඔහුට, ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ "ඔහුගේ මේ සීල සම්පදාව, චිත්ත සම්පදාව, ප්‍රඥා සම්පදාව නොවඩන ලද්දේය, සාක්ෂාත් නොකරන ලද්දේය, එබැවින් ඔහු ශ්‍රමණ භාවයෙන් බොහෝ ඈතය" යනාදී වශයෙන් වදාළ කරුණු වැටහුණි. "එසේනම් දැන් මම උන්වහන්සේගෙන් ඒ සම්පත් පිළිබඳව විමසන්නෙමි" යි සීල සම්පදාදීන් දැනගැනීමේ අභිලාෂයෙන් මෙසේ විමසයි. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බුද්ධෝත්පාදය දක්වා වදාරමින් ධර්මය දේශනා කරමින් ඒ සම්පත්තීන් පෙන්වා දීම පිණිස "කස්සප, මෙහි..." යනාදී වශයෙන් වදාළ සේක. "කස්සප, මෙම සීල සම්පදාවෙන්" යන්න අරහත් ඵලයම අරමුණු කොට වදාරන ලද්දකි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශාසනය අරහත් ඵලය කෙළවර කොට ඇත්තේය. එබැවින් අරහත් ඵලය හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ සීල, චිත්ත, ප්‍රඥා සම්පදාවන්ට වඩා උසස් වූ හෝ ප්‍රණීත වූ වෙනත් සීලාදී සම්පදාවක් නැතැයි වදාළ සේක.

Sīhanādakathāvaṇṇanā

සීහනාද කථාවෙහි වර්ණනාවයි.

402. Evañca pana vatvā idāni anuttaraṃ mahāsīhanādaṃ nadanto – ‘‘santi kassapa eke samaṇabrāhmaṇā’’tiādimāha. Tattha ariyanti nirupakkilesaṃ paramavisuddhaṃ. Paramanti uttamaṃ, pañcasīlāni hiādiṃ katvā yāva pātimokkhasaṃvarasīlā sīlameva, lokuttaramaggaphalasampayuttaṃ pana paramasīlaṃ nāma. Nāhaṃ tatthāti tattha sīlepi paramasīlepi ahaṃ attano samasamaṃ mama sīlasamena sīlena mayā samaṃ puggalaṃ na passāmīti attho. Ahameva tattha bhiyyoti ahameva tasmiṃ sīle uttamo. Katamasmiṃ? Yadidaṃ adhisīlanti yaṃ etaṃ uttamaṃ sīlanti attho. Iti imaṃ paṭhamaṃ sīhanādaṃ nadati.

402. මෙසේ වදාරා දැන් අනුත්තර වූ මහා සීහනාදයක් පවත්වනු පිණිස "කස්සප, ඇතැම් ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ සිටිති" යනාදී වශයෙන් වදාළ සේක. එහි 'ආර්ය' යනු උපක්ලේශ රහිත වූ පරම පිරිසිදු බවයි. 'පරම' යනු උත්තම බවයි. පංච ශීලයේ පටන් ප්‍රාතිමෝක්ෂ සංවර සීලය දක්වා වූ සීලය සාමාන්‍ය ශීලයයි. ලෝකෝත්තර මාර්ග ඵල හා සම්ප්‍රයුක්ත වූ ශීලය 'පරම සීලය' නම් වේ. "මම එහි නැත" යන්නෙහි අර්ථය නම්, ඒ සාමාන්‍ය ශීලයෙහි හෝ පරම ශීලයෙහි මා හා සමාන වූ හෝ මාගේ ශීලයට සමාන සීලයක් ඇති පුද්ගලයෙකු මම නොදකිමි යන්නයි. "මමම එහි අධික වෙමි" යනු ඒ ශීලයෙහි මමම උතුම් වෙමි යන්නයි. කිනම් ශීලයකද? "යම් මේ අධිශීලයක් ඇත්ද" එහි මමම උතුම් වෙමි යන අර්ථයයි. මෙසේ මෙම ප්‍රථම සීහනාදය පවත්වන සේක.

Tapojigucchavādāti [Pg.296] ye tapojigucchaṃ vadanti. Tattha tapatīti tapo, kilesasantāpakavīriyassetaṃ nāmaṃ, tadeva te kilese jigucchatīti jigucchā. Ariyā paramāti ettha niddosattā ariyā, aṭṭhaārambhavatthuvasenapi uppannā vipassanāvīriyasaṅkhātā tapojigucchā tapojigucchāva, maggaphalasampayuttā paramā nāma. Adhijegucchanti idha jigucchabhāvo jegucchaṃ, uttamaṃ jegucchaṃ adhijegucchaṃ, tasmā yadidaṃ adhijegucchaṃ, tattha ahameva bhiyyoti evamettha attho daṭṭhabbo. Paññādhikārepi kammassakatāpaññā ca vipassanāpaññā ca paññā nāma, maggaphalasampayuttā paramā paññā nāma. Adhipaññanti ettha liṅgavipallāso veditabbo, ayaṃ panetthattho – yāyaṃ adhipaññā nāma ahameva tattha bhiyyoti vimuttādhikāre tadaṅgavikkhambhanavimuttiyo vimutti nāma, samucchedapaṭipassaddhinissaraṇavimuttiyo pana paramā vimuttīti veditabbā. Idhāpi ca yadidaṃ adhivimuttīti yā ayaṃ adhivimutti, ahameva tattha bhiyyoti attho.

'තපෝජිගුච්ඡවාදීහු' යනු තපස් ගුණය හා පිළිකුල් කිරීම (ජිගුච්ඡාව) ගැන පවසන්නන්ය. එහි කෙලෙස් තවන බැවින් 'තප' නම් වේ, එය කෙලෙස් තවන වීර්යයට නමකි. ඒ වීර්යයම ඒ කෙලෙස් පිළිකුල් කරන බැවින් 'ජිගුච්ඡා' නම් වේ. 'ආර්ය පරම' යන්නෙහි කෙලෙස් වරදින් තොර බැවින් 'ආර්ය' නම් වේ. ආරම්භ වස්තු අටේ වශයෙන් උපන් විදර්ශනා වීර්යය සංඛ්‍යාත තපෝජිගුච්ඡාව සාමාන්‍ය තපෝජිගුච්ඡාවයි. මාර්ග ඵල හා සම්ප්‍රයුක්ත වූයේ පරම තපෝජිගුච්ඡාවයි. 'අධිජේගුච්ඡ' යන්නෙහි පිළිකුල් කරන ස්වභාවය 'ජේගුච්ඡ' නම් වේ, උතුම් ජේගුච්ඡය 'අධිජේගුච්ඡ' නම් වේ. එබැවින් යම් අධිජේගුච්ඡයක් ඇත්ද, එහි මමම අධික වෙමි යනු මෙහි අර්ථයයි. ප්‍රඥා අංශයෙහිද, කර්මස්සකතා ප්‍රඥාව සහ විදර්ශනා ප්‍රඥාව සාමාන්‍ය ප්‍රඥාවයි. මාර්ග ඵල හා සම්ප්‍රයුක්ත ප්‍රඥාව 'පරම ප්‍රඥාව' නම් වේ. 'අධිපඤ්ඤා' යන්නෙහි ලිංග විපර්යාසයක් ඇති බව දත යුතුය, එහි අර්ථය නම් "යම් මේ අධිප්‍රඥාවක් ඇත්ද, එහි මමම අධික වෙමි" යන්නයි. විමුක්ති අංශයෙහි තදංග විමුක්තිය හා විෂ්කම්භන විමුක්තිය සාමාන්‍ය විමුක්තියයි. සමුච්ඡේද, පටිපස්සද්ධි සහ නිස්සරණ විමුක්ති 'පරම විමුක්ති' ලෙස දත යුතුය. මෙහිදීද "යම් මේ අධිවිමුක්තියක් ඇත්ද, එහි මමම අධික වෙමි" යන අර්ථයයි.

403. Suññāgāreti suññe ghare, ekakova nisīditvāti adhippāyo. Parisāsu cāti aṭṭhasu parisāsu. Vuttampi cetaṃ –

403. 'ශුන්‍යාගාරයෙහි' යනු හිස් නිවසක, හුදෙකලාව හිඳිමින් යන්න අදහසයි. 'පිරිස් මැදද' යනු අට පිරිස මැදයි. මෙය මෙසේද වදාරන ලදී:

‘‘Cattārimāni, sāriputta, tathāgatassa vesārajjāni. Yehi vesārajjehi samannāgato tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti, parisāsu sīhanādaṃ nadatī’’ti (ma. ni. 1.150) suttaṃ vitthāretabbaṃ.

"සාරිපුත්තයෙනි, තථාගතයන් වහන්සේගේ වෛශාරද්‍ය ඥාන සතරකි. යම් වෛශාරද්‍ය ඥානයන්ගෙන් යුක්ත වූ තථාගතයන් වහන්සේ උතුම් ස්ථානය පිළිගන්නා සේක්ද, පිරිස් මැද සීහනාද පවත්වන සේක්ද..." යන සූත්‍රය විස්තර කළ යුතුය.

Pañhañca naṃ pucchantīti paṇḍitā devamanussā naṃ pañhaṃ abhisaṅkharitvā pucchanti. Byākarotīti taṅkhaṇaññeva vissajjesi. Cittaṃ ārādhetīti pañhāvissajjanena mahājanassa cittaṃ paritosetiyeva. No ca kho sotabbaṃ maññantīti cittaṃ ārādhetvā kathentassapissa vacanaṃ pare sotabbaṃ na maññantīti, evañca vadeyyunti attho. Sotabbañcassa maññantīti devāpi manussāpi mahanteneva ussāhena sotabbaṃ maññanti. Pasīdantīti supasannā kallacittā muducittā honti. Pasannākāraṃ karontīti na muddhappasannāva honti, paṇītāni cīvarādīni veḷuvanavihārādayo ca mahāvihāre pariccajantā pasannākāraṃ karonti. Tathattāyāti yaṃ so dhammaṃ deseti tathā bhāvāya, dhammānudhammapaṭipattipūraṇatthāya paṭipajjantīti attho. Tathattāya ca paṭipajjantīti tathabhāvāya paṭipajjanti, tassa hi [Pg.297] bhagavato dhammaṃ sutvā keci saraṇesu keci pañcasu sīlesu patiṭṭhahanti, apare nikkhamitvā pabbajanti. Paṭipannā ca ārādhentīti tañca pana paṭipadaṃ paṭipannā pūretuṃ sakkonti, sabbākārena pana pūrenti, paṭipattipūraṇena tassa bhoto gotamassa cittaṃ ārādhentīti vattabbā.

"උන්වහන්සේගෙන් ප්‍රශ්න විමසති" යනු පණ්ඩිත වූ දෙවි මිනිසුන් උන්වහන්සේගෙන් ප්‍රශ්න සකස් කොට විමසන බවයි. "විස්තර කරති" යනු ඒ මොහොතේම විසඳන බවයි. "සිත සතුටු කරති" යනු ප්‍රශ්න විසඳීමෙන් මහා ජනයාගේ සිත් බොහෝ සෙයින් පිනවන බවයි. "එසේ වුවද අසන්නට වටින්නේ යැයි නොසිතති" යනු සිත සතුටු කරමින් දේශනා කළත්, ඇතැමුන් උන්වහන්සේගේ වචනය අසන්නට වටිනා දෙයක් ලෙස නොසිතන බවයි. "එමෙන්ම අසන්නට වටින්නේ යැයි සිතති" යනු දෙවි මිනිසුන් මහත් උත්සාහයෙන් යුතුව ධර්මය ඇසිය යුතුයැයි සිතන බවයි. "පැහැදෙති" යනු මැනවින් පැහැදුණු, කර්මණ්‍ය වූ, මෘදු වූ සිත් ඇති වන බවයි. "පැහැදුණු බව දක්වති" යනු හුදෙක් මුළාවෙන් පැහැදෙන්නෝ නොවී, ප්‍රණීත වූ සිවුරු පිරිකර සහ වේළුවන විහාරය වැනි මහා විහාරයන් පූජා කරමින් තමන්ගේ පැහැදීම ප්‍රකාශ කරන බවයි. "එසේ වීම පිණිස" යනු උන්වහන්සේ යම් ධර්මයක් දේශනා කරත්ද, ඒ ධර්මයට අනුකූලව ප්‍රතිපත්තිය පිරීම පිණිසයි. "එසේ වීම පිණිස පිළිපදිති" යනු ඒ තත්ත්වයට පත්වීම සඳහා පිළිපදින බවයි. සැබැවින්ම ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්මය අසා ඇතැමෙක් සරණාගමනයෙහි පිහිටති, ඇතැමෙක් පංච සීලයෙහි පිහිටති, තවත් සමහරු පැවිදි වෙති. "පිළිපන්නාහු සතුටු කරති" යනු ඒ ප්‍රතිපදාවට පිළිපන්නෝ එය සම්පූර්ණ කිරීමට සමත් වෙති, සියලු ආකාරයෙන් සම්පූර්ණ කරති, ප්‍රතිපත්ති පිරීමෙන් ඒ ගෞතමයන් වහන්සේගේ සිත සතුටු කරති යන්න මෙහි පැවසිය යුතුය.

Imasmiṃ panokāse ṭhatvā sīhanādā samodhānetabbā. Ekaccaṃ tapassiṃ niraye nibbattaṃ passāmīti hi bhagavato eko sīhanādo. Aparaṃ sagge nibbattaṃ passāmīti eko. Akusaladhammappahāne ahameva seṭṭhoti eko. Kusaladhammasamādānepi ahameva seṭṭhoti eko. Akusaladhammappahāne mayhameva sāvakasaṅgho seṭṭhoti eko. Kusaladhammasamādānepi mayhaṃyeva sāvakasaṅgho seṭṭhoti eko. Sīlena mayhaṃ sadiso natthīti eko. Vīriyena mayhaṃ sadiso natthīti eko. Paññāya…pe… vimuttiyā…pe… sīhanādaṃ nadanto parisamajjhe nisīditvā nadāmīti eko. Visārado hutvā nadāmīti eko. Pañhaṃ maṃ pucchantīti eko. Pañhaṃ puṭṭho vissajjemīti eko. Vissajjanena parassa cittaṃ ārādhemīti eko. Sutvā sotabbaṃ maññantīti eko. Sutvā me pasīdantīti eko. Pasannākāraṃ karontīti eko. Yaṃ paṭipattiṃ desemi, tathattāya paṭipajjantīti eko. Paṭipannā ca maṃ ārādhentīti eko. Iti purimānaṃ dasannaṃ ekekassa – ‘‘parisāsu ca nadatī’’ti ādayo dasa dasa parivārā. Evaṃ te dasa purimānaṃ dasannaṃ parivāravasena sataṃ purimā ca dasāti dasādhikaṃ sīhanādasataṃ hoti. Ito aññasmiṃ pana sutte ettakā sīhanādā dullabhā, tenidaṃ suttaṃ mahāsīhanādanti vuccati. Iti bhagavā ‘‘sīhanādaṃ kho samaṇo gotamo nadati, tañca kho suññāgāre nadatī’’ti evaṃ vādānu vādaṃ paṭisedhetvā idāni parisati naditapubbaṃ sīhanādaṃ dassento ‘‘ekamidāha’’ntiādimāha.

නමුත් මෙම අවස්ථාවෙහි සිට සිංහනාදයන් එක්රැස් කොට ගිණිය යුතුය. ඇතැම් තපස්වියෙකු නිරයෙහි උපන් බව මම දකිමි යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ එක් සිංහනාදයකි. තවත් තපස්වියෙකු ස්වර්ගයෙහි උපන් බව දකිමි යනු තවත් සිංහනාදයකි. අකුසල ධර්මයන් ප්‍රහාණය කිරීමෙහි මමම ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි යනු එක් සිංහනාදයකි. කුසල ධර්මයන් සමාදන් වීමෙහිද මමම ශ්‍රේෂ්ඨ වෙමි යනු එක් සිංහනාදයකි. අකුසල ධර්මයන් ප්‍රහාණය කිරීමෙහි මාගේම ශ්‍රාවක සංඝයා ශ්‍රේෂ්ඨ වෙති යනු එක් සිංහනාදයකි. කුසල ධර්මයන් සමාදන් වීමෙහිද මාගේම ශ්‍රාවක සංඝයා ශ්‍රේෂ්ඨ වෙති යනු එක් සිංහනාදයකි. සීලයෙන් මා හා සමාන කෙනෙක් නැත යනු එක් සිංහනාදයකි. වීර්යයෙන් මා හා සමාන කෙනෙක් නැත යනු එක් සිංහනාදයකි. ප්‍රඥාවෙන්...පෙ... විමුක්තියෙන්...පෙ... සිංහනාද පවත්වන මම පිරිස මැද හිඳගෙන සිංහනාද පවත්වමි යනු එක් සිංහනාදයකි. විශාරදව සිංහනාද පවත්වමි යනු එක් සිංහනාදයකි. මගෙන් ප්‍රශ්න විමසති යනු එක් සිංහනාදයකි. ප්‍රශ්න විමසූ කල්හි විසඳමි යනු එක් සිංහනාදයකි. විසඳීමෙන් අන්‍යයන්ගේ සිත් සතුටු කරමි යනු එක් සිංහනාදයකි. අසා ඇසිය යුතු දෙයකැයි සිතති යනු එක් සිංහනාදයකි. අසා මා කෙරෙහි පැහැදෙති යනු එක් සිංහනාදයකි. පැහැදුණු බව දක්වන ලකුණු කෙරෙති යනු එක් සිංහනාදයකි. යම් ප්‍රතිපදාවක් දේශනා කරම්ද, එසේම පිළිපදිති යනු එක් සිංහනාදයකි. පිළිපන් අයද මා සතුටු කරති යනු එක් සිංහනාදයකි. මෙසේ පූර්වයෙහි සඳහන් කළ දස වැදෑරුම් සිංහනාදයන්ගෙන් එකකට "පිරිස් මැද සිංහනාද පවත්වයි" ආදී දසය බැගින් පිරිවර වේ. මෙසේ පෙර සඳහන් කළ සිංහනාද දසයේ පිරිවර වශයෙන් සියයක්ද, පෙර දසයද යනුවෙන් සිංහනාද එකසිය දහයක් (110) වේ. මෙයින් බැහැර අන්‍ය සූත්‍රයක මෙපමණ සිංහනාදයන් ලැබීම දුෂ්කරය, එබැවින් මෙම සූත්‍රය "මහාසීහනාද" සූත්‍රය යැයි කියනු ලැබේ. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ සිංහනාද පවත්වති, එයද හිස් ගෘහයක හිඳ පවත්වති" යනුවෙන් මෙසේ පවසන අයගේ වාදයන් ප්‍රතික්ෂේප කර, දැන් පිරිස මැද පෙර පවත්වන ලද සිංහනාදය පෙන්වමින් "ඒකමිදාහං" (එක් සමයෙක්හි මම) යනාදිය වදාළ සේක.

Titthiyaparivāsakathāvaṇṇanā

තීර්ථකයන්ගේ පරිවාස කථාව වර්ණනා කිරීම.

404. Tattha tatra maṃ aññataro tapabrahmacārīti tatra rājagahe gijjhakūṭe pabbate viharantaṃ maṃ aññataro tapabrahmacārī nigrodho nāma paribbājako[Pg.298]. Adhijeguccheti vīriyena pāpajigucchanādhikāre pañhaṃ pucchi. Idaṃ yaṃ taṃ bhagavā gijjhakūṭe mahāvihāre nisinno udumbarikāya deviyā uyyāne nisinnassa nigrodhassa ca paribbājakassa sandhānassa ca upāsakassa dibbāya sotadhātuyā kathāsallāpaṃ sutvā ākāsenāgantvā tesaṃ santike paññatte āsane nisīditvā nigrodhena adhijegucche puṭṭhapañhaṃ vissajjesi, taṃ sandhāya vuttaṃ. Paraṃ viya mattāyāti paramāya mattāya, atimahanteneva pamāṇenāti attho. Ko hi, bhanteti ṭhapetvā andhabālaṃ diṭṭhigatikaṃ añño paṇḍitajātiko ‘‘ko nāma bhagavato dhammaṃ sutvā na attamano assā’’ti vadati. Labheyyāhanti idaṃ so – ‘‘ciraṃ vata me aniyyānikapakkhe yojetvā attā kilamito, ‘sukkhanadītīre nhāyissāmī’ti samparivattentena viya thuse koṭṭentena viya na koci attho nipphādito. Handāhaṃ attānaṃ yoge yojessāmī’’ti cintetvā āha. Atha bhagavā yo anena khandhake titthiyaparivāso paññatto, yo aññatitthiyapubbo sāmaṇerabhūmiyaṃ ṭhito – ‘‘ahaṃ bhante, itthannāmo aññatitthiyapubbo imasmiṃ dhammavinaye ākaṅkhāmi upasampadaṃ, svāhaṃ, bhante, saṃghaṃ cattāro māse parivāsaṃ yācāmī’’tiādinā (mahāva. 86) nayena samādiyitvā parivasati, taṃ sandhāya – ‘‘yo kho, kassapa, aññatitthiyapubbo’’tiādimāha.

404. එහි "tatra maṃ aññataro tapabrahmacārī" යනු: රජගහනුවර ගිජුකුළු පව්වෙහි වසන මා වෙත පැමිණි නිග්‍රෝධ නම් වූ එක්තරා තපස් රකින බ්‍රහ්මචාරී පරිබ්‍රාජකයෙකි. "adhijegucche" යනු: වීර්යයෙන් යුතුව පව් පිළිකුල් කිරීම පිළිබඳ අධිකාරියෙහි ප්‍රශ්න විමසීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගිජුකුළු විහාරයෙහි වැඩවසන සේක, උදුම්බරිකා දේවියගේ උයනෙහි සිටි නිග්‍රෝධ පරිබ්‍රාජකයාගේ සහ සන්ධාන උපාසකයාගේ කථා සල්ලාපය දිව්‍ය ශ්‍රෝත ධාතුවෙන් අසා, අහසින් වැඩම කොට ඔවුන් අසල පැනවූ අස්නෙහි වැඩ හිඳ, නිග්‍රෝධ විසින් අසන ලද පව් පිළිකුල් කිරීම (අධිජේගුච්ඡ) පිළිබඳ ප්‍රශ්නය විසඳූ සේක. එය අරභයා මෙය පවසන ලදී. "paraṃ viya mattāya" යනු: අත්‍යන්ත ප්‍රමාණයෙන්, ඉතා විශාල ප්‍රමාණයෙන් යන අර්ථයයි. "ko hi bhante" යනු: "ස්වාමීනි, අන්ධ බාල වූ මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයෙකු හැර, අන් කවර නම් පණ්ඩිතයෙකු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ධර්මය අසා සතුටු නොවන්නේද?" යැයි පවසයි. "labheyyāhaṃ" යන මෙහි අරුත: ඒ අචේල කස්සප මෙසේ සිතීය - "ඒකාන්තයෙන් මම බොහෝ කලක් නිවනට හේතු නොවන මගෙහි යෙදී මා වෙහෙසට පත් කර ගත්තෙමි. සිඳී ගිය ගඟක නෑමට උත්සාහ කරන්නෙකු මෙන් හෝ, බොල් වී තලන්නෙකු මෙන් මගෙන් කිසිදු ප්‍රයෝජනයක් සිදු නොවීය. දැන් මම නිසි පිළිවෙතෙහි යෙදෙන්නෙමි" යි සිතා පැවසීය. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විනයෙහි ඛන්ධකයෙහි පනවන ලද යම් තීර්ථක පරිවාසයක් වේද, අන්‍ය තීර්ථකයෙකු වූ ශාසනයෙහි පැවිදි වීමට කැමති අයෙකු සාමණේර භූමියෙහි පිහිටා - "ස්වාමීනි, මම අන්‍ය තීර්ථකයෙකු වූ ශාසනයෙහි මහණ වීමට කැමති වෙමි. මම සංඝයාගෙන් සිව් මසක පරිවාසයක් අයදිමි" යනාදී ක්‍රමයෙන් සමාදන් වී පරිවාසයෙහි වසයිද, එය අරභයා "yo kho kassapa aññatitthiyapubbo" යනාදිය වදාළ සේක.

405. Tattha pabbajjanti vacanasiliṭṭhatāvaseneva vuttaṃ, aparivasitvāyeva hi pabbajjaṃ labhati. Upasampadatthikena pana nātikālena gāmappavesanādīni aṭṭha vattāni pūrentena parivasitabbaṃ. Āraddhacittāti aṭṭhavattapūraṇena tuṭṭhacittā, ayamettha saṅkhepattho. Vitthārato panesa titthiyaparivāso samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāyaṃ pabbajjakhandhakavaṇṇanāya vuttanayena veditabbo. Api ca metthāti api ca me ettha. Puggalavemattatā viditāti puggalanānattaṃ viditaṃ. ‘‘Ayaṃ puggalo parivāsāraho, ayaṃ na parivāsāraho’’ti idaṃ mayhaṃ pākaṭanti dasseti. Tato kassapo cintesi – ‘‘aho acchariyaṃ buddhasāsanaṃ, yattha evaṃ ghaṃsitvā koṭṭetvā yuttameva gaṇhanti, ayuttaṃ chaḍḍentī’’ti, tato suṭṭhutaraṃ pabbajjāya sañjātussāho – ‘‘sace bhante’’tiādimāha.

405. එහි "pabbajjanti" යනු වචනයෙහි සුමුදු බව පිණිස පවසන ලද්දකි, මන්ද යත් පරිවාස නොසිටම පැවිද්ද (සාමණේර භාවය) ලබන බැවිනි. උපසම්පදාව අපේක්ෂා කරන්නා විසින් ඉතා වේලාසනින් ගමට ඇතුළු නොවීම ආදී වත් අටක් පූරණය කරමින් පරිවාසයෙහි විසිය යුතුය. "āraddhacittā" යනු: වත් අට පූරණය කිරීමෙන් සතුටු වූ සිත් ඇති යන්නයි, මෙය මෙහි සංක්ෂේප අර්ථයයි. විස්තර වශයෙන් මෙම තීර්ථක පරිවාසය සමන්තපාසාදිකා විනය අටුවාවේ පබ්බජ්ජාඛන්ධක වර්ණනාවෙහි සඳහන් ක්‍රමයෙන් දත යුතුය. "api ca mettha" යනු: මෙහිදී මටද (මෙසේය). "puggalavemattatā viditā" යනු: පුද්ගලයන්ගේ නානත්වය (වෙනස්කම්) දන්නා ලදී. "මෙම පුද්ගලයා පරිවාසයට සුදුසුය, මෙම පුද්ගලයා පරිවාසයට නුසුදුසුය" යන විශේෂය මට පැහැදිලිය යන්න පෙන්වයි. ඉන්පසු කස්සප මෙසේ සිතීය: "බුද්ධ ශාසනය අහෝ ආශ්චර්යයකි, එහි රත්තරන් උරගා බලන්නාක් මෙන් සහ තළා බලන්නාක් මෙන් පිරික්සා බලා සුදුස්සන්වම පිළිගනිති, නුසුදුස්සන්ව බැහැර කරති." ඉන්පසු පැවිද්ද කෙරෙහි වඩාත් උත්සාහවත් වූයේ "sace bhante" යනාදිය පැවසීය.

Atha [Pg.299] kho bhagavā tassa tibbacchandataṃ viditvā – ‘‘na kassapo parivāsaṃ arahatī’’ti aññataraṃ bhikkhuṃ āmantesi – ‘‘gaccha bhikkhu kassapaṃ nhāpetvā pabbājetvā ānehī’’ti. So tathā katvā taṃ pabbājetvā bhagavato santikaṃ āgamāsi. Bhagavā taṃ gaṇamajjhe nisīdāpetvā upasampādesi. Tena vuttaṃ – ‘‘alattha kho acelo kassapo bhagavato santike pabbajjaṃ, alattha upasampada’’nti. Acirūpasampannoti upasampanno hutvā nacirameva. Vūpakaṭṭhoti vatthukāmakilesakāmehi kāyena ceva cittena ca vūpakaṭṭho. Appamattoti kammaṭṭhāne satiṃ avijahanto. Ātāpīti kāyikacetasikasaṅkhātena vīriyātāpena ātāpī. Pahitattoti kāye ca jīvite ca anapekkhatāya pesitacitto vissaṭṭhaattabhāvo. Yassatthāyāti yassa atthāya. Kulaputtāti ācārakulaputtā. Sammadevāti hetunāva kāraṇeneva. Tadanuttaranti taṃ anuttaraṃ. Brahmacariyapariyosānanti maggabrahmacariyassa pariyosānabhūtaṃ arahattaphalaṃ. Tassa hi atthāya kulaputtā pabbajanti. Diṭṭheva dhammeti imasmiṃyeva attabhāve. Sayaṃ abhiññā sacchikatvāti attanāyeva paññāya paccakkhaṃ katvā, aparappaccayaṃ katvāti attho. Upasampajja vihāsīti pāpuṇitvā sampādetvā vihāsi, evaṃ viharanto ca khīṇā jāti…pe… abbhaññāsīti.

ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුගේ දැඩි උනන්දුව දැන "කස්සප පරිවාසයට නුසුදුසුය (පරිවාස සිටිය යුතු නැත)" යි සලකා එක්තරා භික්ෂුවක් අමතා, "මහණ, ගොස් කස්සපව නාවා, පැවිදි කර කැඳවාගෙන එන්න" යැයි වදාළ සේක. ඒ භික්ෂුව එසේ කර ඔහුව පැවිදි කර භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණියේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුව භික්ෂු සංඝයා මැද හිඳුවා උපසම්පදා කළ සේක. එබැවින් "අචේල කස්සප භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමීපයෙහි පැවිද්ද ලැබීය, උපසම්පදාව ලැබීය" යයි පවසන ලදී. "acirūpasampannoti" යනු: උපසම්පදා වී වැඩි කලක් නොගොස්ම යන්නයි. "vūpakaṭṭho" යනු: වස්තු කාම සහ ක්ලේශ කාමයන්ගෙන් කයින් මෙන්ම සිතින්ද වෙන්ව හුදෙකලා වූයේ යන්නයි. "appamatto" යනු: කර්මස්ථානයෙහි සිහිය අත් නොහරින්නේ යන්නයි. "ātāpī" යනු: කායික හා චෛතසික වීර්යය නම් වූ කෙලෙස් තවන වීර්යයෙන් යුක්ත වූයේ යන්නයි. "pahitatto" යනු: කයෙහිද ජීවිතයෙහිද අපේක්ෂාවක් නැති බැවින් නිවනට යොමු කළ සිතැති, අත්හළ ආත්මභාවය ඇත්තේ යන්නයි. "yassatthāya" යනු: යම් අර්හත් ඵලයක් සඳහාද යන්නයි. "kulaputtā" යනු: ආචාරශීලී කුලපුත්‍රයෝ යන්නයි. "sammadevā" යනු: සුදුසු හේතුවෙන් හා කරුණෙන්ම යන්නයි. "tadanuttaraṃ" යනු: තමාට වඩා උසස් ධර්මයක් නැති ඒ අර්හත් ඵලයයි. "brahmacariyapariyosānaṃ" යනු: මාර්ග බ්‍රහ්මචර්යාවෙහි කෙළවර වූ අර්හත් ඵලයයි. ඒ අර්හත් ඵලය පිණිසම කුලපුත්‍රයෝ පැවිදි වෙති. "diṭṭhevadhamme" යනු: මෙම ආත්මභාවයෙහිදීම යන්නයි. "sayaṃ abhiññā sacchikatvā" යනු: තමාම ප්‍රඥාවෙන් ප්‍රත්‍යක්ෂ කොට, අන්‍යයන්ගේ විශ්වාසය මත පමණක් රඳා නොපවතින්නෙකු වී යන අර්ථයයි. "upasampajja vihāsī" යනු: පැමිණ, සම්පූර්ණ කොට වාසය කළේය. මෙසේ වසන්නා වූ ඔහුගේ "ජාතිය ක්ෂය විය...පෙ... විශේෂ ඥානයෙන් දැනගත්තේය" යන්නයි.

Evamassa paccavekkhaṇabhūmiṃ dassetvā arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpetuṃ ‘‘aññataro kho panāyasmā kassapo arahataṃ ahosī’’ti vuttaṃ. Tattha aññataroti eko. Arahatanti arahantānaṃ, bhagavato sāvakānaṃ arahantānaṃ abbhantaro ahosīti ayamettha adhippāyo. Yaṃ yaṃ pana antarantarā na vuttaṃ, taṃ taṃ tattha tattha vuttattā pākaṭamevāti.

මෙසේ එම අචේල කස්සපගේ ප්‍රත්‍යවේක්ෂා භූමිය (ප්‍රත්‍යවේක්ෂා ඥානය ඇතිවන අවස්ථාව) දක්වා, අර්හත් ඵලය නමැති කූටයෙන් (මුදුනෙන්) දේශනාව නිමවාලීම සඳහා ‘ආයුෂ්මත් කස්සපයන් වහන්සේ රහතන් වහන්සේලාගෙන් එක්නමක් වූහ’ යැයි වදාරන ලදී. එහි ‘අඤ්ඤතරෝ’ යනු එක් අයෙකු යන්නයි. ‘අරහතං’ යනු රහතන් වහන්සේලා අතර, එනම් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශ්‍රාවක වූ රහතන් වහන්සේලා අතරට ඇතුළත් වූහ යන්න මෙහි අදහසයි. තවද අතරින් පතර යම් යම් පදයක් විස්තර නොකරන ලද්දේ නම්, එම පදයන් ඒ ඒ තැන්වල විස්තර කර ඇති බැවින් ඒවා පැහැදිලිමය.

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

මෙසේ සුමංගලවිලාසිනී නම් වූ දීඝනිකාය අට්ඨකථාවෙහි,

Mahāsīhanādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

මහාසීහනාද සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

9. Poṭṭhapādasuttavaṇṇanā

9. පෝට්ඨපාද සූත්‍ර වර්ණනාව

Poṭṭhapādaparibbājakavatthuvaṇṇanā

පෝට්ඨපාද පරිබ්‍රාජක වස්තු වර්ණනාව

406. Evaṃ [Pg.300] me suttaṃ…pe… sāvatthiyanti poṭṭhapādasuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā. Sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāmeti sāvatthiṃ upanissāya yo jetassa kumārassa vane anāthapiṇḍikena gahapatinā ārāmo kārito, tattha viharati. Poṭṭhapādo paribbājakoti nāmena poṭṭhapādo nāma channaparibbājako. So kira gihikāle brāhmaṇamahāsālo kāmesuādīnavaṃ disvā cattālīsakoṭiparimāṇaṃ bhogakkhandhaṃ pahāya pabbajitvā titthiyānaṃ gaṇācariyo jāto. Samayaṃ pavadanti etthāti samayappavādako, tasmiṃ kira ṭhāne caṅkītārukkhapokkharasātippabhutayo brāhmaṇā nigaṇṭhaacelakaparibbājakādayo ca pabbajitā sannipatitvā attano attano samayaṃ vadanti kathenti dīpenti, tasmā so ārāmo samayappavādakoti vuccati. Sveva ca tindukācīrasaṅkhātāya timbarūrukkhapantiyā parikkhittattā tindukācīro. Yasmā panettha paṭhamaṃ ekāva sālā ahosi, pacchā mahāpuññaṃ paribbājakaṃ nissāya bahū sālā katā. Tasmā tameva ekaṃ sālaṃ upādāya laddhanāmavasena ekasālakoti vuccati. Mallikāya pana pasenadirañño deviyā uyyānabhūto so pupphaphalasampanno ārāmoti katvā mallikāya ārāmoti saṅkhyaṃ gato. Tasmiṃ samayappavādake tindukācīre ekasālake mallikāya ārāme.

406. ‘ඒවං මේ සුතං...පෙ... සාවත්ථියං’ යනු පෝට්ඨපාද සූත්‍රයයි. එහි මේ පද විවරණය මෙසේය: ‘සාවත්ථියං විහරති ජේතවනේ අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමේ’ යනු සැවැත් නුවර ඇසුරු කොට, ජේත නම් කුමාරයාගේ වනයෙහි අනාථපිණ්ඩික සිටුතුමා විසින් කරවන ලද යම් ආරාමයක් ඇද්ද, එහි වැඩවසන සේක යන්නයි. ‘පෝට්ඨපාදෝ පරිබ්බාජකෝ’ යනු නමින් පෝට්ඨපාද නම් වූ, වස්ත්‍ර හැඳි පරිබ්‍රාජකයාය. ඔහු ගිහි කල මහා ධනවත් බ්‍රාහ්මණයෙකුව සිට කාමයන්ගේ ආදීනව දැක, කෝටි හතළිහක් පමණ වූ භෝග සම්පත් අතහැර පැවිදි වී තීර්ථකයන්ගේ ගණාචාර්යවරයෙකු බවට පත් විය. මෙහි විවිධ මතවාදයන් (සමයයන්) ප්‍රකාශ කරන බැවින් ‘සමයප්පවාදක’ නම් වේ. එම ස්ථානයෙහි චංකී, තාරුක්ඛ, පොක්ඛරසාති ආදී බ්‍රාහ්මණයන් ද, නිගණ්ඨ, අචේලක, පරිබ්‍රාජක ආදී පැවිද්දන් ද රැස්ව තමන්ගේ මතවාදයන් පවසන, විස්තර කරන හා පෙන්වා දෙන බැවින් එම ආරාමය ‘සමයප්පවාදක’ යැයි කියනු ලැබේ. එයම තිඹිරි ගස් පේළියකින් වටවී තිබූ බැවින් ‘තින්දුකාචීර’ නම් විය. තවද එහි මුලින් එක් ශාලාවක් (සලාවක්) පමණක් තිබූ අතර, පසුව මහා පින් ඇති පෝට්ඨපාද පරිබ්‍රාජකයා නිසා බොහෝ ශාලාවන් කරවන ලදී. එබැවින් එම මුල් ශාලාවම මුල් කොට ලැබුණු නාමයෙන් ‘ඒකසාලක’ යැයි කියනු ලැබේ. පසේනදී කොසොල් රජුගේ මල්ලිකා දේවියගේ උයනක් වූ, මල් පලතුරු වලින් පිරුණු ඒ ආරාමය ‘මල්ලිකා ආරාමය’ ලෙස ද ප්‍රසිද්ධ විය. එම සමයප්පවාදක වූ, තින්දුකාචීර වූ, ඒකසාලක වූ මල්ලිකා ආරාමයෙහි (ඔහු වාසය කළේය).

Paṭivasatīti nivāsaphāsutāya vasati. Athekadivasaṃ bhagavā paccūsasamaye sabbaññutaññāṇaṃ pattharitvā lokaṃ pariggaṇhanto ñāṇajālassa antogataṃ paribbājakaṃ disvā – ‘‘ayaṃ poṭṭhapādo mayhaṃ ñāṇajāle paññāyati, kinnu kho bhavissatī’’ti upaparikkhanto addasa – ‘‘ahaṃ ajja tattha gamissāmi, atha maṃ poṭṭhapādo nirodhañca nirodhavuṭṭhānañca pucchissati, tassāhaṃ sabbabuddhānaṃ ñāṇena saṃsanditvā tadubhayaṃ kathessāmi, atha so katipāhaccayena cittaṃ hatthisāriputtaṃ gahetvā mama [Pg.301] santikaṃ āgamissati, tesamahaṃ dhammaṃ desessāmi, desanāvasāne poṭṭhapādo maṃ saraṇaṃ gamissati, citto hatthisāriputto mama santike pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇissatī’’ti. Tato pātova sarīrapaṭijagganaṃ katvā surattadupaṭṭaṃ nivāsetvā vijjulatāsadisaṃ kāyabandhanaṃ bandhitvā yugandharapabbataṃ parikkhipitvā ṭhitamahāmeghaṃ viya meghavaṇṇaṃ paṃsukūlaṃ ekaṃsavaragataṃ katvā paccagghaṃ selamayapattaṃ vāmaaṃsakūṭe laggetvā sāvatthiṃ piṇḍāya pavisissāmīti sīho viya himavantapādā vihārā nikkhami. Imamatthaṃ sandhāya – ‘‘atha kho bhagavā’’tiādi vuttaṃ.

‘පටිවසතී’ යනු වාසයට පහසු බැවින් වාසය කරයි යන්නයි. ඉක්බිති එක් දිනක භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අලුයම් කාලයෙහි සර්වඥතා ඥානය පතුරුවා ලෝකය දෙස බලන සේක්, ඥාන ජාලයෙහි ඇතුළත් වූ පරිබ්‍රාජකයා දැක, ‘මේ පෝට්ඨපාද මගේ ඥාන ජාලයෙහි පෙනෙයි, කුමක් වන්නේද?’ යි විමසා බලන සේක් මෙසේ දුටු සේක: ‘මම අද එහි යන්නෙමි. එවිට පෝට්ඨපාද මාගෙන් සංඥා නිරෝධය සහ නිරෝධයෙන් නැගී සිටීම පිළිබඳව විමසනු ඇත. මම සියලු බුදුවරුන්ගේ ඥානය හා ගලපා ඒ දෙකම ඔහුට පවසන්නෙමි. ඉක්බිති ඔහු දින කිහිපයකට පසු චිත්ත හත්ථිසාරිපුත්ත ද කැඳවාගෙන මා වෙත පැමිණෙනු ඇත. මම ඔවුන්ට ධර්මය දේශනා කරන්නෙමි. දේශනාව අවසානයේ පෝට්ඨපාද මා සරණ යනු ඇත. චිත්ත හත්ථිසාරිපුත්ත මා වෙත පැවිදි වී අර්හත්වයට පත් වනු ඇත’ යනුවෙනි. ඉන්පසු උදෑසනම ශරීර කෘත්‍යයන් නිමවා, රත් පැහැති දෙපට සිවුර හැඳ, විදුලි වැලක් බඳු වූ කායබන්ධනය බැඳ, යුගන්ධර පර්වතය වටා ඇති මහා මේඝයක් බඳු මේඝ වර්ණ පාංශුකූල සිවුර ඒකාංශ කොට පෙරවා, අලුත් වූ ශෛලමය පාත්‍රය වම් උරහිසෙහි දරා, සැවැත් නුවරට පිණ්ඩපාතය පිණිස වඩින්නෙමි’ යි සිතා, හිමවතින් නික්මෙන සිංහයෙකු මෙන් විහාරයෙන් නික්මුණු සේක. මේ අදහස ගෙන ‘අථ ඛෝ භගවා’ යනාදිය ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ විසින් වදාරන ලදී.

407. Etadahosīti nagaradvārasamīpaṃ gantvā attano rucivasena sūriyaṃ oloketvā atippagabhāvameva disvā etaṃ ahosi. Yaṃnūnāhanti saṃsayaparidīpano viya nipāto, buddhānañca saṃsayo nāma natthi – ‘‘idaṃ karissāma, idaṃ na karissāma, imassa dhammaṃ desessāma, imassa na desessāmā’’ti evaṃ parivitakkapubbabhāgo panesa sabbabuddhānaṃ labbhati. Tenāha – ‘‘yaṃnūnāha’’nti, yadi panāhanti attho.

407. ‘ඒතදහෝසි’ යනු නගර ද්වාරය සමීපයට ගොස් ස්වකීය අභිමතය පරිදි හිරු දෙස බලා ඉතා වේලාසන බව දැක මේ අදහස ඇති විය යන්නයි. ‘යන්නූනාහං’ යනු සැකය පවසන්නාක් බඳු නිපාතයකි. නමුත් බුදුවරුන්ට සැකයක් නම් නැත. ‘මෙය කරමි, මෙය නොකරමි, මොහුට ධර්මය දේශනා කරමි, මොහුට දේශනා නොකරමි’ යනාදී වශයෙන් ඇති වන පූර්ව පරිවිතර්කය (කල්පනාව) සියලු බුදුවරුන්ට ලැබෙයි. එබැවින් ‘යන්නූනාහං’ (මම මෙසේ කළහොත් මැනවි) යැයි වදාළ සේක. එහි අර්ථය ‘මම ඉදින් යන්නෙම් නම් (මැනවි)’ යන්නයි.

408. Unnādiniyāti uccaṃ nadamānāya, evaṃ nadamānāya cassā uddhaṃ gamanavasena ucco, disāsu patthaṭavasena mahā saddoti uccāsaddamahāsaddāya, tesañhi paribbājakānaṃ pātova vuṭṭhāya kattabbaṃ nāma cetiyavattaṃ vā bodhivattaṃ vā ācariyupajjhāyavattaṃ vā yoniso manasikāro vā natthi. Tena te pātova vuṭṭhāya bālātape nisinnā – ‘‘imassa hattho sobhano, imassa pādo’’ti evaṃ aññamaññassa hatthapādādīni vā ārabbha, itthipurisadārakadārikādīnaṃ vaṇṇe vā, aññaṃ vā kāmassādabhavassādādivatthuṃ ārabbha kathaṃ samuṭṭhāpetvā anupubbena rājakathādianekavidhaṃ tiracchānakathaṃ kathenti. Tena vuttaṃ – ‘‘unnādiniyā uccāsaddamahāsaddāya anekavihitaṃ tiracchānakathaṃ kathentiyā’’ti.

408. ‘උන්නාදිනියා’ යනු උස් හඬින් ශබ්ද කරන යන්නයි. මෙසේ ශබ්ද කරන එම පිරිසගේ හඬ ඉහළට නැගෙන බැවින් ‘උච්චා’ යැයි ද, දසත පැතිරෙන බැවින් ‘මහාසද්දා’ යැයි ද කියනු ලැබේ. ඒ පරිබ්‍රාජකයන්ට උදෑසන අවදි වී කළ යුතු වූ චෛත්‍ය වත්, බෝධි වත්, ආචාර්ය උපජ්ඣාය වත් හෝ යෝනිසෝ මනසිකාරයක් හෝ නැත. එබැවින් ඔවුහු උදෑසනම අවදි වී තරුණ අව්වේ වාඩි වී ‘මොහුගේ අත ලස්සනයි, මොහුගේ පය ලස්සනයි’ ආදී වශයෙන් එකිනෙකාගේ අත් පා ආදිය ගැන හෝ, ස්ත්‍රී පුරුෂ දරුවන්ගේ රූප ස්වභාවය ගැන හෝ, වෙනත් කාමයන් ආස්වාද කරන කථා හෝ ඇති කොට, පිළිවෙළින් රජුන් පිළිබඳ කථා ආදී නොයෙක් වැදගැම්මකට නැති තිරශ්චීන කථා පවසති. එබැවින් ‘උස් හඬින්, මහා ශබ්දයෙන් නොයෙක් ආකාර වූ තිරශ්චීන කථා පවසමින්’ යැයි ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ වදාළ සේක.

Tato poṭṭhapādo paribbājako te paribbājake oloketvā – ‘‘ime paribbājakā ativiya aññamaññaṃ agāravā, mayañca samaṇassa gotamassa pātubhāvato paṭṭhāya sūriyuggamane khajjopanakūpamā jātā, lābhasakkāropi no parihīno. Sace panimaṃ ṭhānaṃ samaṇo gotamo vā gotamassa sāvako vā gihī upaṭṭhāko vā tassa āgaccheyya[Pg.302], ativiya lajjanīyaṃ bhavissati, parisadoso kho pana parisajeṭṭhakasseva upari ārohatī’’ti itocito ca vilokento bhagavantaṃ addasa. Tena vuttaṃ – ‘‘addasā kho poṭṭhapādo paribbājako…pe… tuṇhī ahesu’’nti.

ඉන්පසු පෝට්ඨපාද පරිබ්‍රාජකයා එම පරිබ්‍රාජකයන් දෙස බලා, ‘මේ පරිබ්‍රාජකයෝ අතිශයින්ම එකිනෙකාට අගෞරව කරති. අපි ද ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේගේ පහළ වීමේ සිට හිරු උදාවේදී කදෝපැණියන් වැනි වූවෙමු, අපගේ ලාභ සත්කාර ද පිරිහී ගියේය. ඉදින් මේ ස්ථානයට ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ හෝ උන්වහන්සේගේ ශ්‍රාවකයෙකු හෝ උපස්ථායක ගිහියෙකු හෝ පැමිණියහොත් එය අතිශයින්ම ලැජ්ජාවට කරුණක් වනු ඇත. පිරිසකගේ දෝෂය පිරිස් නායකයා පිටටම පැමිණෙන්නේය’ යි සිතා, මෙහාටත් එහාටත් බලන්නේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩම කරනු දුටුවේය. එබැවින් ‘පෝට්ඨපාද පරිබ්‍රාජකයා දුටුවේය...පෙ... නිශ්ශබ්ද වූහ’ යැයි වදාරන ලදී.

409. Tattha saṇṭhapesīti sikkhāpesi, vajjamassā paṭicchādesi. Yathā susaṇṭhitā hoti, tathā naṃ ṭhapesi. Yathā nāma parisamajjhaṃ pavisanto puriso vajjapaṭicchādanatthaṃ nivāsanaṃ saṇṭhapeti, pārupanaṃ saṇṭhapeti, rajokiṇṇaṭṭhānaṃ puñchati; evamassā vajjapaṭicchādanatthaṃ – ‘‘appasaddā bhonto’’ti sikkhāpento yathā susaṇṭhitā hoti, tathā naṃ ṭhapesīti attho. Appasaddakāmoti appasaddaṃ icchati, eko nisīdati, eko tiṭṭhati, na gaṇasaṅgaṇikāya yāpeti. Upasaṅkamitabbaṃ maññeyyāti idhāgantabbaṃ maññeyya. Kasmā panesa bhagavato upasaṅkamanaṃ paccāsīsatīti? Attano vuddhiṃ patthayamāno. Paribbājakā kira buddhesu vā buddhasāvakesu vā attano santikaṃ āgatesu – ‘‘ajja amhākaṃ santikaṃ samaṇo gotamo āgato, sāriputto āgato, na kho pana te yassa vā tassa vā santikaṃ gacchanti, passatha amhākaṃ uttamabhāva’’nti attano upaṭṭhākānaṃ santike attānaṃ ukkhipanti, ucce ṭhāne ṭhapenti, bhagavatopi upaṭṭhāke gaṇhituṃ vāyamanti. Te kira bhagavato upaṭṭhāke disvā evaṃ vadanti – ‘‘tumhākaṃ satthā bhavaṃ gotamopi gotamasāvakāpi amhākaṃ santikaṃ āgacchanti, mayaṃ aññamaññaṃ samaggā. Tumhe pana amhe akkhīhipi passituṃ na icchatha, sāmīcikammaṃ na karotha, kiṃ vo amhehi aparaddha’’nti. Athekacce manussā – ‘‘buddhāpi etesaṃ santikaṃ gacchanti kiṃ amhāka’’nti tato paṭṭhāya te disvā nappamajjanti. Tuṇhī ahesunti poṭṭhapādaṃ parivāretvā nissaddā nisīdiṃsu.

409. එහි ‘සණ්ඨපේසි’ යනු හික්මවීය (පුහුණු කරවීය), පිරිසගේ වරද වසා ගත්තේය. යම් සේ මැනවින් පිහිටියේ වේ ද, එසේ එම පිරිස තැබීය. යම් සේ පිරිසක් මැදට පිවිසෙන පුරුෂයෙක් තම අඩුපාඩු වසා ගැනීම පිණිස හැඳිවත මැනවින් සකසා ගන්නේ ද, පෙරවනය සකසා ගන්නේ ද, දූවිලි වැකුණු තැන් පිසදමන්නේ ද; එසේම මොහු ද තම පිරිසගේ වරදවල් වැසීම සඳහා 'භවත්නි, නිශ්ශබ්ද වන්න' යැයි උගන්වමින්, යම් සේ පිරිස මැනවින් සංවරව සිටින්නේ ද එසේ ඔවුන්ව තැබූ බව අර්ථයයි. ‘අප්පසද්දකාමෝ’ යනු අල්ප ශබ්දයට (නිශ්ශබ්දතාවයට) කැමති වෙයි, හුදෙකලාව හිඳියි, හුදෙකලාව සිටියි, සමූහයා සමඟ ගැවසෙමින් කල් නොයවයි. ‘උපසංකමිතබ්බං මඤ්ඤෙය්‍යා’ යනු මෙහි පැමිණිය යුතු යැයි සිතන්නේය යන්නයි. ඔහු කුමක් නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වැඩම කිරීම අපේක්ෂා කෙරෙහි ද? තමාගේ වර්ධනය (ලාභ සත්කාර හා කීර්තිය) පතමින් අපේක්ෂා කරයි. පිරිවැජියෝ බුදුරජාණන් වහන්සේලා හෝ බුද්ධ ශ්‍රාවකයන් හෝ තමන් වෙත පැමිණි කල්හි - ‘අද අප වෙත ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ වැඩම කළහ, සාරිපුත්තයන් වහන්සේ වැඩම කළහ, උන්වහන්සේලා සාමාන්‍ය කෙනෙකු වෙත වැඩම නොකරති, අපගේ උත්තම භාවය බලන්න’ යැයි තම උපස්ථායකයන් ඉදිරියේ තමන්වම ඔසවා තබති, උසස් ස්ථානයෙහි තබති, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ උපස්ථායකයන් ද දිනා ගැනීමට උත්සාහ කරති. ඔවුන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ උපස්ථායකයන් දැක මෙසේ පවසති - ‘ඔබගේ ශාස්තෘ වූ භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ ද ගෞතම ශ්‍රාවකයෝ ද අප වෙත වැඩම කරති, අපි අන්‍යෝන්‍ය වශයෙන් සමගි වෙමු. ඔබලා වනාහි අප දෙස ඇසකින්වත් බැලීමට අකමැතිය, ගරු බුහුමන් නොකරන්නහුය, අපෙන් ඔබට වූ වරද කිම?’ යැයි පවසති. එවිට ඇතැම් මිනිස්සු ‘බුදුවරු පවා මොවුන් වෙත වැඩම කරති, එසේ නම් අප යාම ගැන කුමන කථා ද?’ යැයි සිතා එතැන් සිට ඔවුන් දැක නොසලකා නොහරිති. ‘තුණ්හී අහේසුං’ යනු පොට්ඨපාද පිරිවැජියා පිරිවරා ගෙන නිශ්ශබ්දව වාඩි වූහ යන්නයි.

410. Svāgataṃ, bhanteti suṭṭhu āgamanaṃ, bhante, bhagavato; bhagavati hi no āgate ānando hoti, gate sokoti dīpeti. Cirassaṃ kho, bhanteti kasmā āha? Kiṃ bhagavā pubbepi tattha gatapubboti, na gatapubbo. Manussānaṃ pana – ‘‘kuhiṃ gacchantā, kuto āgatattha, kiṃ maggamūḷhattha, cirassaṃ āgatatthā’’ti evamādayo piyasamudācārā [Pg.303] honti, tasmā evamāha. Evañca pana vatvā na mānathaddho hutvā nisīdi, uṭṭhāyāsanā bhagavato paccuggamanamakāsi. Bhagavantañhi upagataṃ disvā āsanena animantento vā apacitiṃ akaronto vā dullabho. Kasmā? Uccākulīnatāya. Ayampi paribbājako attano nisinnāsanaṃ papphoṭetvā bhagavantaṃ āsanena nimantento – ‘‘nisīdatu, bhante, bhagavā idamāsanaṃ paññatta’’nti āha. Antarākathā vippakatāti nisinnānaṃ vo ādito paṭṭhāya yāva mamāgamanaṃ, etasmiṃ antare kā nāma kathā vippakatā, mamāgamanapaccayā katamā kathā pariyantaṃ na gatā, vadatha, yāva naṃ pariyantaṃ netvā demīti sabbaññupavāraṇaṃ pavāresi. Atha paribbājako – ‘‘niratthakakathā esā nissārā vaṭṭasannissitā, na tumhākaṃ purato vattabbataṃ arahatī’’ti dīpento ‘‘tiṭṭhatesā, bhante’’tiādimāha.

410. ‘ස්වාගතං භන්තේ’ යනු ස්වාමීනී, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වැඩමවීම යහපත් වැඩමවීමකි; භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අප වෙත වැඩම කළ කල්හි අපට සතුටක් ඇති වේ, වෙන්ව ගිය කල්හි ශෝකයක් ඇති වේ යන්න මෙයින් පැහැදිලි කරයි. ‘චිරස්සං ඛෝ භන්තේ’ යන්න කුමක් නිසා පැවසුවේ ද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මීට පෙර එහි වැඩම කර තිබුණේ ද? නැත, වැඩම කර නැත. එසේ වුව ද මිනිසුන් අතර - ‘කොහේ යන්නේ ද, කොහෙන් පැමිණියේ ද, මංමුළා වූවා ද, බොහෝ කලකට පසු පැමිණියේ ද’ ආදී වශයෙන් වූ ප්‍රියශීලී කථා ව්‍යවහාර පවතී, ඒ නිසා මෙසේ පැවසීය. මෙසේ පවසා ඔහු මානයෙන් තද වී වාඩි වී නොසිටියේය, අසුනෙන් නැගිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පෙරගමන් කොට පිළිගත්තේය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වැඩම කරනවා දැක අසුනකින් ආරාධනා නොකරන හෝ ගෞරව නොකරන අයෙක් සොයා ගැනීම දුෂ්කරය. ඒ කුමක් නිසා ද? උන්වහන්සේගේ උසස් කුලවත් බව නිසාය. මෙම පිරිවැජියා ද තමා වාඩි වී සිටි අසුන පිසදමා භාග්‍යවතුන් වහන්සේට අසුනින් ආරාධනා කරමින් - ‘ස්වාමීනී, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙහි වැඩ හිඳින සේක්වා, මේ අසුන පනවන ලදී’ යැයි පැවසීය. ‘අන්තරාකථා විප්පකතා’ යනු ඔබලා වාඩි වී සිටි මුල් පටන් මා පැමිණෙන තෙක් මේ අතරතුර කිනම් කථාවක් අඩාල වූයේ ද, මා පැමිණීම හේතුවෙන් කිනම් කථාවක් අවසානයට පත් නොවූයේ ද, එය පවසන්න, මම එය අවසානය දක්වා සම්පූර්ණ කර දෙන්නෙමි යැයි සර්වඥ වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ ආරාධනා කළ සේක. එවිට පිරිවැජියා - ‘ස්වාමීනී, මෙම කථාව නිශ්ඵල කථාවකි, සාරයක් නැති සංසාරය ඇසුරු කළ කථාවකි, ඔබ වහන්සේ ඉදිරියෙහි කීමට සුදුසු නැත’ යැයි පවසමින් ‘තිට්ඨතේසා භන්තේ’ යනාදිය පැවසීය.

Abhisaññānirodhakathāvaṇṇanā

අභිසඤ්ඤා නිරෝධ කථාවෙහි වර්ණනාව (විස්තරය)

411. Tiṭṭhatesā, bhanteti sace bhagavā sotukāmo bhavissati, pacchāpesā kathā na dullabhā bhavissati, amhākaṃ panimāya kathāya attho natthi. Bhagavato panāgamanaṃ labhitvā mayaṃ aññadeva sukāraṇaṃ pucchāmāti dīpeti. Tato taṃ pucchanto – ‘‘purimāni, bhante’’tiādimāha. Tattha kotūhalasālāyanti kotūhalasālā nāma paccekasālā natthi. Yattha pana nānātitthiyā samaṇabrāhmaṇā nānāvidhaṃ kathaṃ pavattenti, sā bahūnaṃ – ‘‘ayaṃ kiṃ vadati, ayaṃ kiṃ vadatī’’ti kotūhaluppattiṭṭhānato kotūhalasālāti vuccati. Abhisaññānirodheti ettha abhīti upasaggamattaṃ. Saññānirodheti cittanirodhe, khaṇikanirodhe kathā uppannāti attho. Idaṃ pana tassā uppattikāraṇaṃ. Yadā kira bhagavā jātakaṃ vā katheti, sikkhāpadaṃ vā paññapeti tadā sakalajambudīpe bhagavato kittighoso pattharati, titthiyā taṃ sutvā – ‘‘bhavaṃ kira gotamo pubbacariyaṃ kathesi, mayaṃ kiṃ na sakkoma tādisaṃ kiñci kathetu’’nti bhagavato paṭibhāgakiriyaṃ karontā ekaṃ bhavantarasamayaṃ kathenti – ‘‘bhavaṃ gotamo sikkhāpadaṃ paññapesi, mayaṃ kiṃ na sakkoma paññapetu’’nti attano sāvakānaṃ kiñcideva sikkhāpadaṃ paññapenti. Tadā pana [Pg.304] bhagavā aṭṭhavidhaparisamajjhe nisīditvā nirodhakathaṃ kathesi. Titthiyā taṃ sutvā – ‘‘bhavaṃ kira gotamo nirodhaṃ nāma kathesi, mayampi taṃ kathessāmā’’ti sannipatitvā kathayiṃsu. Tena vuttaṃ – ‘‘abhisaññānirodhe kathā udapādī’’ti.

411. ‘තිට්ඨතේසා භන්තේ’ යනු ඉදින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඇසීමට කැමති වන්නේ නම්, පසුව ද මෙම කථාව අසන්නට ලැබීම අපහසු නොවේ, නමුත් අපට දැන් මෙම කථාවෙන් ප්‍රයෝජනයක් නැත. භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වැඩමවීම ලබා ගත් අපි වෙනත් යහපත් කරුණක් විමසමු යන්න මෙයින් අදහස් කරයි. ඉන්පසු එය විමසමින් ‘පුරිමානි භන්තේ’ යනාදිය පැවසීය. එහි ‘කෝතූහලසාලායං’ යනු කෝතූහල ශාලාව නමින් වෙන් වූ ශාලාවක් නැත. යම් තැනක නානා ප්‍රකාර ලබ්ධි ගත් ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයෝ විවිධ කථා පවත්වත් ද, එහි බොහෝ දෙනා ‘මොහු කුමක් පවසන්නේ ද, මොහු කුමක් පවසන්නේ ද’ යැයි කුතුහලයක් උපදවන ස්ථානයක් බැවින් ‘කෝතූහල ශාලාව’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘අභිසඤ්ඤානිරෝධේ’ යන්නෙහි ‘අභි’ යනු උපසර්ග මාත්‍රයකි. ‘සඤ්ඤානිරෝධේ’ යනු සිත නිරුද්ධ වීමෙහි, ක්ෂණික නිරුද්ධ වීමෙහි කථාවක් උපන්නා යන්න අර්ථයයි. මෙය එහි උපතට හේතුවයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ජාතක කථාවක් දේශනා කරන විට හෝ ශික්ෂාපදයක් පනවන විට හෝ මුළු දඹදිව පුරාම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කීර්ති රාවය පැතිර යයි. තීර්ථකයෝ එය අසා - ‘භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ අතීත චරිතයක් දේශනා කළහ, අපටත් එවැන්නක් කීමට නොහැකි ද?’ යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අනුකරණය කරමින් වෙනත් භවයක සිදුවීමක් පවසති. ‘භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ ශික්ෂාපදයක් පැනවූහ, අපට පැනවීමට නොහැකි ද?’ යැයි පවසමින් තම ශ්‍රාවකයන්ට කිනම් හෝ ශික්ෂාපදයක් පනවතී. එසමයෙහි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අෂ්ට පිරිස මැද වැඩ හිඳ නිරෝධ කථාව දේශනා කළ සේක. තීර්ථකයෝ එය අසා - ‘භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ නිරෝධය නම් කථාවක් දේශනා කළහ, අපි ද එය දේශනා කරමු’ යැයි රැස්ව කථා කළහ. ඒ නිසා ‘අභිසඤ්ඤා නිරෝධය පිළිබඳ කථාවක් උපන්නේය’ යැයි පවසන ලදී.

Tatrekacceti tesu ekacce. Purimo cettha yvāyaṃ bāhire titthāyatane pabbajito cittappavattiyaṃ dosaṃ disvā acittakabhāvo santoti samāpattiṃ bhāvetvā ito cuto pañca kappasatāni asaññībhave ṭhatvā puna idha uppajjati. Tassa saññuppāde ca nirodhe ca hetuṃ apassanto – ahetū appaccayāti āha.

‘තත්‍රේකච්චේ’ යනු ඔවුන් අතුරින් ඇතැම් කෙනෙක් යන්නයි. මෙහි මුලින්ම කියැවුණු තැනැත්තා ශාසනයෙන් බැහැර තීර්ථකායතනයක පැවිදි වූවෙකි. ඔහු සිතේ පැවැත්මෙහි දොස් දැක, සිතක් නොමැති බව ශාන්තයැයි සලකා, සමාපත්තියක් වඩා මෙයින් චුතව මහා කල්ප පන්සියයක් අසංඥ භවයෙහි සිට නැවත මෙහි උපන්නේය. ඔහු සංඥාවගේ ඉපදීමෙහි හා නිරුද්ධ වීමෙහි හේතුවක් නොදකින්නේ ‘හේතු රහිතය, ප්‍රත්‍ය රහිතය’ යැයි පැවසීය.

Dutiyo naṃ nisedhetvā migasiṅgatāpasassa asaññakabhāvaṃ gahetvā – ‘‘upetipi apetipī’’ti āha. Migasiṅgatāpaso kira attantapo ghoratapo paramadhitindriyo ahosi. Tassa sīlatejena sakkavimānaṃ uṇhaṃ ahosi. Sakko devarājā ‘‘sakkaṭṭhānaṃ nu kho tāpaso patthetī’’ti alambusaṃ nāma devakaññaṃ – ‘tāpasassa tapaṃ bhinditvā ehī’ti pesesi. Sā tattha gatā. Tāpaso paṭhamadivase taṃ disvāva palāyitvā paṇṇasālaṃ pāvisi. Dutiyadivase kāmacchandanīvaraṇena bhaggo taṃ hatthe aggahesi, so tena dibbaphassena phuṭṭho visaññī hutvā tiṇṇaṃ saṃvaccharānaṃ accayena saññaṃ paṭilabhi. Taṃ so diṭṭhigatiko – ‘‘tiṇṇaṃ saṃvaccharānaṃ accayena nirodhā vuṭṭhito’’ti maññamāno evamāha.

දෙවැනි පුද්ගලයා ඔහුව වළක්වා, මිගසිංග තාපසයාගේ අසංඥ (සංඥා රහිත) ස්වභාවය ගෙන, 'සංඥාව පැමිණෙයිද බැහැර වෙයිද' යන්න ප්‍රකාශ කළේය. මිගසිංග තාපසයා තමන්ගේ කෙලෙස් තවන තපස් ඇති, දරුණු තපස් ඇති, අතිශයින් ශාන්ත වූ ඉන්ද්‍රියයන්ගෙන් යුක්ත වූයේය. ඔහුගේ සීල තේජසින් ශක්‍රයාගේ පාණ්ඩුකාම්බල ශෛලාසනය උණුසුම් විය. ශක්‍ර දේවේන්ද්‍රයා 'තාපසයා ශක්‍ර පදවිය පතන්නේදැයි' සැක කොට, අලම්බුසා නම් දිව්‍ය කන්‍යාව අමතා, 'තාපසයාගේ තපස බිඳ එන්නැයි' පවසා ඇයව පිටත් කර හැරියේය. ඇය එහි ගියාය. තාපසයා පළමු දිනයේ ඇය දුටු සැණින් පලාගොස් පන්සලට ඇතුළු විය. දෙවැනි දිනයේ කාමච්ඡන්ද නීවරණයෙන් මැඩපැවැත්වූ සිත් ඇතිව ඇගේ අතින් අල්ලා ගත්තේය. ඒ දිව්‍යමය ස්පර්ශයෙන් සලිත වූ තාපසයා සිහිමුර්ඡා වී (විසංඥ වී), වසර තුනක් ඇවෑමෙන් නැවත සංඥාව ලැබීය. එම මිථ්‍යා දෘෂ්ටික පුද්ගලයා එය 'වසර තුනක ඇවෑමෙන් නිරෝධයෙන් නැගී සිටීමක්' යැයි සලකා මෙසේ පැවසුවේය.

Tatiyo naṃ nisedhetvā āthabbaṇapayogaṃ sandhāya ‘‘upakaḍḍhantipi apakaḍḍhantipī’’ti āha. Āthabbaṇikā kira āthabbaṇaṃ payojetvā sattaṃ sīsacchinnaṃ viya hatthacchinnaṃ viya mataṃ viya ca katvā dassenti. Tassa puna pākatikabhāvaṃ disvā so diṭṭhigatiko – ‘‘nirodhā vuṭṭhito aya’’nti maññamāno evamāha.

තෙවැනි පුද්ගලයා ඔහුව වළක්වා, ආථබ්බණ වේදයේ දැක්වෙන මන්ත්‍ර ප්‍රයෝග ගැන සඳහන් කරමින්, 'සංඥාව පලවා හරියි, ගෙන්වා ගනියි' යනුවෙන් පැවසීය. ආථබ්බණ මන්ත්‍ර දන්නා අය මන්ත්‍ර බලයෙන් සත්වයන්ව හිස කැපූවෙකු මෙන් හෝ අත් කැපූවෙකු මෙන් හෝ මළවුන් මෙන් හෝ කොට දක්වති. නැවත එම සත්වයා ප්‍රකෘති තත්ත්වයට පත්වනු දැක, එම මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයා 'මොහු නිරෝධයෙන් නැගී සිටියේය' යැයි සලකා මෙසේ පැවසුවේය.

Catuttho naṃ nisedhetvā yakkhadāsīnaṃ madaniddaṃ sandhāya ‘‘santi hi bho devatā’’tiādimāha. Yakkhadāsiyo kira sabbarattiṃ devatūpahāraṃ kurumānā naccitvā gāyitvā aruṇodaye ekaṃ surāpātiṃ pivitvā [Pg.305] parivattitvā supitvā divā vuṭṭhahanti. Taṃ disvā so diṭṭhigatiko – ‘‘suttakāle nirodhaṃ samāpannā, pabuddhakāle nirodhā vuṭṭhitā’’ti maññamāno evamāha.

සිව්වැන්නා ඔහුව වළක්වා, යක්ෂ දාසියන්ගේ මත්වීමෙන් ඇතිවන නින්ද අරමුණු කරගනිමින් 'පින්වත්නි, මහා ඉර්ධි ඇති මහා අනුභාව ඇති දේවතාවෝ සිටිති' යනාදිය පැවසීය. යක්ෂ දාසියෝ මුළු රාත්‍රිය පුරා දේව පූජා පවත්වමින්, නටමින් ගයමින් සිට, අරුණෝදයේදී මත්පැන් පානය කොට පෙරළි පෙරළි නිදාගෙන දහවල් කාලයේ අවදි වෙති. එය දැක එම මිථ්‍යා දෘෂ්ටිකයා 'නිදා සිටින කාලයේ නිරෝධයට සමාපන්නව සිටිති, අවදි වන විට නිරෝධයෙන් නැගී සිටිති' යැයි සලකා මෙසේ පැවසුවේය.

Ayaṃ pana poṭṭhapādo paribbājako paṇḍitajātiko. Tenassa taṃ kathaṃ sutvā vippaṭisāro uppajji. ‘‘Imesaṃ kathā eḷamūgakathā viya cattāro hi nirodhe ete paññapenti, iminā ca nirodhena nāma ekena bhavitabbaṃ, na bahunā. Tenāpi ekena aññeneva bhavitabbaṃ, so pana aññena ñātuṃ na sakkā aññatra sabbaññunā. Sace bhagavā idha abhavissa ‘ayaṃ nirodho ayaṃ na nirodho’ti dīpasahassaṃ viya ujjāletvā ajjameva pākaṭaṃ akarissā’’ti dasabalaññeva anussari. Tasmā ‘‘tassa mayhaṃ bhante’’tiādimāha. Tattha aho nūnāti anussaraṇatthe nipātadvayaṃ, tena tassa bhagavantaṃ anussarantassa etadahosi ‘‘aho nūna bhagavā aho nūna sugato’’ti. Yo imesanti yo etesaṃ nirodhadhammānaṃ sukusalo nipuṇo cheko, so bhagavā aho nūna katheyya, sugato aho nūna katheyyāti ayamettha adhippāyo. Pakataññūti ciṇṇavasitāya pakatiṃ sabhāvaṃ jānātīti pakataññū. Kathaṃ nu khoti idaṃ paribbājako ‘‘mayaṃ bhagavā na jānāma, tumhe jānātha, kathetha no’’ti āyācanto vadati. Atha bhagavā kathento ‘‘tatra poṭṭhapādā’’tiādimāha.

මේ පොට්ඨපාද පරිබ්‍රාජකයා වූකලී නුවණැති පුද්ගලයෙකි. එම නිසා ඔහුට මේ කතා අසා කලකිරීමක් ඇති විය. 'මේ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන්ගේ කතාව ගොළු මිනිසුන්ගේ කතාවක් වැනිය. මොවුන් නිරෝධයන් සතරක් ගැන කියති. නිරෝධය යනු එකක්ම විය යුතුය, බොහෝ නොවිය යුතුය. එම එකම වූ නිරෝධයද මොවුන් පවසන දෙයට වඩා වෙනස් විය යුතුය. එය සර්වඥයන් වහන්සේ නමකට මිස අන් අයෙකුට දැනගත නොහැකිය. ඉදින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙහි සිටියේ නම්, පහන් දහසක් දැල්වුවාක් මෙන් අදම 'මේ නිරෝධයයි, මේ නිරෝධය නොවේ' යැයි පැහැදිලි කර දෙන සේකැයි' සිතා දසබලධාරී බුදුරජාණන් වහන්සේවම සිහිපත් කළේය. එබැවින් 'ස්වාමීනි, ඒ මට මෙවැනි සිතක් ඇති විය' යනාදිය පැවසීය. එහි 'අහෝ නූන' යනු අනුස්මරණ අර්ථයේ පවතින නිපාත දෙකකි. එයින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේව සිහිපත් කළ ඔහුට 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පහළ වූයේ නම් කෙතරම් යහපත්ද, සුගතයන් වහන්සේ පහළ වූයේ නම් කෙතරම් යහපත්ද' යන අදහස ඇති විය. 'යෝ ඉමේසං' යනු, යම් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ නමක් මේ නිරෝධ ධර්මයන්හි අතිශයින් දක්ෂ, සියුම් නුවණ ඇති, හසළ බුද්ධිය ඇති සේක්ද, ඒ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙය දේශනා කරන්නේ නම් කෙතරම් යහපත්ද යන්න මෙහි අදහසයි. 'පකතඤ්ඤූ' යනු පුරුදු කළ වසීභාවය නිසා ස්වභාවය දන්නා බැවින් පකතඤ්ඤූ නම් වේ. 'කථං නු ඛෝ' යනු 'ස්වාමීනි, අපි මෙය නොදනිමු, ඔබ වහන්සේ දන්නා සේක, අපට දේශනා කරනු මැනව' යැයි පරිබ්‍රාජකයා කරන ආයාචනයයි. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේශනා කරමින් 'එහි පොට්ඨපාද' යනාදිය වදාළ සේක.

Ahetukasaññuppādanirodhakathāvaṇṇanā

හේතු රහිතව සංඥාව ඉපදීම හා නිරුද්ධ වීම පිළිබඳ කතාවේ වර්ණනාවයි.

412. Tattha tatrāti tesu samaṇabrāhmaṇesu. Āditova tesaṃ aparaddhanti tesaṃ ādimhiyeva viraddhaṃ, gharamajjheyeva pakkhalitāti dīpeti. Sahetū sappaccayāti ettha hetupi paccayopi kāraṇasseva nāmaṃ, sakāraṇāti attho. Taṃ pana kāraṇaṃ dassento ‘‘sikkhā ekā’’ti āha. Tattha sikkhā ekā saññā uppajjantīti sikkhāya ekaccā saññā jāyantīti attho.

412. එහි 'තත්‍ර' යනු ඒ ශ්‍රමණ බ්‍රාහ්මණයන් අතර යන්නයි. 'ආදිතෝව තේසං අපරද්ධං' යනු ඔවුන්ට ආරම්භයේදීම වැරදුණ බවයි, නිවස මැදදීම ලිස්සා වැටුණාක් වැනි බව ප්‍රකාශ කරයි. 'සහේතූ සප්පච්චයා' යන්නෙහි 'හේතු' සහ 'පච්චය' යන වචන දෙකම 'කාරණය' යන අර්ථයම ගෙන දෙයි. හේතු සහිතව යන්න අර්ථයයි. එම හේතුව දක්වමින් 'ශික්ෂාව එකකි' යැයි වදාළ සේක. එහි 'ශික්ෂාව නිසා එක්තරා සංඥාවෝ උපදිති' යන්න අර්ථයයි.

413. Kā ca sikkhāti bhagavā avocāti katamā ca sā sikkhāti bhagavā vitthāretukamyatāpucchāvasena avoca. Atha yasmā adhisīlasikkhā adhicittasikkhā adhipaññāsikkhāti tisso sikkhā honti. Tasmā tā dassento bhagavā saññāya sahetukaṃ uppādanirodhaṃ dīpetuṃ buddhuppādato pabhuti tantidhammaṃ ṭhapento ‘‘idha poṭṭhapāda, tathāgato loke’’tiādimāha. Tattha adhisīlasikkhā [Pg.306] adhicittasikkhāti dve eva sikkhā sarūpena āgatā, tatiyā pana ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti kho poṭṭhapāda mayā ekaṃsiko dhammo desito’’ti ettha sammādiṭṭhisammāsaṅkappavasena pariyāpannattā āgatāti veditabbā. Kāmasaññāti pañcakāmaguṇikarāgopi asamuppannakāmacāropi. Tattha pañcakāmaguṇikarāgo anāgāmimaggena samugghātaṃ gacchati, asamuppannakāmacāro pana imasmiṃ ṭhāne vaṭṭati. Tasmā tassa yā purimā kāmasaññāti tassa paṭhamajjhānasamaṅgino yā pubbe uppannapubbāya kāmasaññāya sadisattā purimā kāmasaññāti vucceyya, sā nirujjhati, anuppannāva nuppajjatīti attho.

413. 'ඒ ශික්ෂාව කවරේද' යැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළේ එම කරුණ විස්තර කිරීමට ඇති කැමැත්ත නිසා කරන ලද ප්‍රශ්නයක් වශයෙනි. අධිසීල ශික්ෂාව, අධිචිත්ත ශික්ෂාව, අධිප්‍රඥා ශික්ෂාව යනුවෙන් ශික්ෂා තුනක් ඇති බැවින්, ඒවා දක්වමින් සංඥාවෙහි හේතු සහිත ඉපදීම හා නිරෝධය ප්‍රකාශ කිරීමට බුද්ධෝත්පාද කාලයේ සිට පවතින ධර්ම ක්‍රමය තබමින් 'පොට්ඨපාද, මෙලොව තථාගතයන් වහන්සේ උපදින සේක' යනාදිය වදාළ සේක. එහි අධිසීල සහ අධිචිත්ත ශික්ෂා දෙක සෘජුවම පැමිණ ඇත. තෙවැනි අධිප්‍රඥා ශික්ෂාව 'පොට්ඨපාද, මෙය දුක්ඛ නිරෝධගාමිනී පටිපදාව යැයි මා විසින් ඒකාන්ත ධර්මයක් ලෙස දේශනා කරන ලදී' යන මෙහි සම්මා දිට්ඨි සහ සම්මා සංකප්ප වශයෙන් ඇතුළත් වී ඇති බව දත යුතුය. 'කාම සංඥා' යනු පංච කාම ගුණයන් කෙරෙහි ඇති රාගය සහ නූපන් කාමයන් කෙරෙහි පවතින ලෝභයයි. එහි පංච කාම ගුණ රාගය අනාගාමී මාර්ගයෙන් සහමුලින්ම ප්‍රහීණ වේ. 'තස්ස යා පුරිමා කාමසඤ්ඤා' යනු ප්‍රථම ධ්‍යානයට සමපන්න වන්නාට, පෙර උපන් කාම සංඥාවන්ට සමාන බැවින් 'පූර්ව කාම සංඥා' යැයි කියනු ලැබේ. එය නිරුද්ධ වෙයි, නැවත නූපදින ලෙසම නැති වී යයි යන්න අර්ථයයි.

Vivekajapītisukhasukhumasaccasaññīyeva tasmiṃ samaye hotīti tasmiṃ paṭhamajjhānasamaye vivekajapītisukhasaṅkhātā sukhumasaññā saccā hoti, bhūtā hotīti attho. Atha vā kāmacchandādioḷārikaṅgappahānavasena sukhumā ca sā bhūtatāya saccā ca saññāti sukhumasaccasaññā, vivekajehi pītisukhehi sampayuttā sukhumasaccasaññāti vivekajapītisukhasukhumasaccasaññā sā assa atthīti vivekajapītisukhasukhumasaccasaññīti evamettha attho daṭṭhabbo. Esa nayo sabbattha. Evampi sikkhāti ettha yasmā paṭhamajjhānaṃ samāpajjanto adhiṭṭhahanto, vuṭṭhahanto ca sikkhati, tasmā taṃ evaṃ sikkhitabbato sikkhāti vuccati. Tenapi sikkhāsaṅkhātena paṭhamajjhānena evaṃ ekā vivekajapītisukhasukhumasaccasaññā uppajjati. Evaṃ ekā kāmasaññā nirujjhatīti attho. Ayaṃ sikkhāti bhagavā avocāti ayaṃ paṭhamajjhānasaṅkhātā ekā sikkhāti, bhagavā āha. Etenupāyena sabbattha attho daṭṭhabbo.

'විවේකජ පීති සුඛ සුඛුම සච්ච සංඥාව ඇත්තේ වෙයි' යනු, ඒ ප්‍රථම ධ්‍යාන අවස්ථාවේදී නීවරණයන්ගෙන් වෙන්වීම නිසා ඇති වූ පීති සුඛය සහිත සියුම් සංඥාව සැබෑවක් වෙයි, පවතින දෙයක් වෙයි යන්නයි. නැතහොත් කාමච්ඡන්දාදී රළු අංගයන් ප්‍රහීණ කිරීම නිසා සියුම් වූද, පවතින බැවින් සැබෑ වූද සංඥාව 'සුඛුම සච්ච සංඥාව' නම් වේ. විවේකයෙන් හටගත් පීති සුඛයෙන් යුක්ත සියුම් සැබෑ සංඥාව ඇති බැවින් 'විවේකජ පීති සුඛ සුඛුම සච්ච සංඥී' නම් වේ. මෙහි අර්ථය මෙසේ දත යුතුය. සෑම තැනකදීම මේ ක්‍රමයම වේ. 'එවම්පි සික්ඛා' යන්නෙහි, ප්‍රථම ධ්‍යානයට සමවදින, එය පවත්වන සහ එයින් නැගී සිටින තැනැත්තා හික්මෙන බැවින්, එලෙස හික්මිය යුතු බැවින් 'ශික්ෂාව' යැයි කියනු ලැබේ. ඒ ශික්ෂා සංඛ්‍යාත ප්‍රථම ධ්‍යානය නිසා මෙසේ එක් විවේකජ පීති සුඛ සුඛුම සච්ච සංඥාවක් උපදී. එක් කාම සංඥාවක් නිරුද්ධ වේ යන්න අර්ථයයි. 'මේ ශික්ෂාවයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ සේක' යනු මේ ප්‍රථම ධ්‍යාන සංඛ්‍යාත එක් ශික්ෂාවක් යැයි වදාළ බවයි. මේ ක්‍රමයෙන් සෑම තැනකම අර්ථය දත යුතුය.

Yasmā pana aṭṭhamasamāpattiyā aṅgato sammasanaṃ buddhānaṃyeva hoti, sāvakesu sāriputtasadisānampi natthi, kalāpato sammasanaṃyeva pana sāvakānaṃ hoti, idañca ‘‘saññā saññā’’ti, evaṃ aṅgato sammasanaṃ uddhaṭaṃ. Tasmā [Pg.307] ākiñcaññāyatanaparamaṃyeva saññaṃ dassetvā puna tadeva saññagganti dassetuṃ ‘‘yato kho poṭṭhapāda…pe… saññaggaṃ phusatī’’ti āha.

අටවන සමාපත්තිය (නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය) අංග වශයෙන් විදර්ශනා කිරීම බුදුවරුන්ටම පමණක් සිදු වන්නකි. සැරියුත් මහ රහතන් වහන්සේ වැනි ශ්‍රාවකයන්ට පවා එය අංග වශයෙන් විදර්ශනා කළ නොහැක. ශ්‍රාවකයන්ට කළ හැක්කේ සමූහ වශයෙන් (කලාප වශයෙන්) විදර්ශනා කිරීම පමණි. 'සඤ්ඤා සඤ්ඤා' යන්නෙන් මෙසේ අංග වශයෙන් විදර්ශනා කිරීම දක්වන ලදී. එබැවින් ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය දක්වා වූ සංඥාව පෙන්වා දී, නැවත එයම සංඥා අග්‍රය (සංඥා ශීර්ෂය) ලෙස දැක්වීමට 'පොට්ඨපාදය, යම් කලෙක පටන් භික්ෂුව... සංඥා අග්‍රයට පැමිණෙයිද' යනාදිය වදාළ සේක.

414. Tattha yato kho poṭṭhapāda bhikkhūti yo nāma poṭṭhapāda bhikkhu. Idha sakasaññī hotīti idha sāsane sakasaññī hoti, ayameva vā pāṭho, attano paṭhamajjhānasaññāya saññavā hotīti attho. So tato amutra tato amutrāti so bhikkhu tato paṭhamajjhānato amutra dutiyajjhāne, tatopi amutra tatiyajjhāneti evaṃ tāya tāya jhānasaññāya sakasaññī sakasaññī hutvā anupubbena saññaggaṃ phusati. Saññagganti ākiñcaññāyatanaṃ vuccati. Kasmā? Lokiyānaṃ kiccakārakasamāpattīnaṃ aggattā. Ākiñcaññāyatanasamāpattiyañhi ṭhatvā nevasaññānāsaññāyatanampi nirodhampi samāpajjanti. Iti sā lokiyānaṃ kiccakārakasamāpattīnaṃ aggattā saññagganti vuccati, taṃ phusati pāpuṇātīti attho.

414. එහි 'යතෝ ඛෝ පොට්ඨපාද භික්ඛූ' යනු පොට්ඨපාදය, යම් මහණෙක් යන්නයි. 'ඉධ සකසඤ්ඤී හෝති' යනු මෙම ශාසනයෙහි තමාගේම වූ (ධ්‍යාන) සංඥාවෙන් යුක්ත වෙයි යන්නයි. නැතහොත් තමාගේ ප්‍රථම ධ්‍යාන සංඥාවෙන් යුක්ත වෙයි යනු අර්ථයයි. 'සෝ තතෝ අමුත්‍ර තතෝ අමුත්‍රා' යනු ඒ භික්ෂුව එම ප්‍රථම ධ්‍යානයෙන් දෙවන ධ්‍යානයට ද, එතැනින් තෙවන ධ්‍යානයට ද යනාදී වශයෙන් ඒ ඒ ධ්‍යාන සංඥාවෙන් යුක්තව පිළිවෙළින් සංඥා අග්‍රයට පැමිණෙයි. සංඥා අග්‍රය යනු ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයයි. ඒ මන්ද? ලෞකික වූ, කිස සිදුකරන සමාපත්තීන් අතර එය අග්‍ර වන බැවිනි. මක්නිසාද යත්, ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සමාපත්තියෙහි පිහිටා නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනයට මෙන්ම නිරෝධ සමාපත්තියට ද සමවදිති. මෙසේ එය ලෞකික වූ කිස සිදුකරන සමාපත්තීන් අතර අග්‍ර වන බැවින් සංඥා අග්‍රය යැයි කියනු ලැබේ. එයට පැමිණෙයි, එය ලබයි යනු අර්ථයයි.

Idāni abhisaññānirodhaṃ dassetuṃ ‘‘tassa saññagge ṭhitassā’’tiādimāha. Tattha ceteyyaṃ, abhisaṅkhareyyanti padadvaye ca jhānaṃ samāpajjanto ceteti nāma, punappunaṃ kappetīti attho. Uparisamāpattiatthāya nikantiṃ kurumāno abhisaṅkharoti nāma. Imā ca me saññā nirujjheyyunti imā ākiñcaññāyatanasaññā nirujjheyyuṃ. Aññā ca oḷārikāti aññā ca oḷārikā bhavaṅgasaññā uppajjeyyuṃ. So na ceva ceteti na abhisaṅkharotīti ettha kāmaṃ cesa cetentova na ceteti, abhisaṅkharontova nābhisaṅkharoti. Imassa bhikkhuno ākiñcaññāyatanato vuṭṭhāya nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajjitvā ‘‘ekaṃ dve cittavāre ṭhassāmī’’ti ābhogasamannāhāro natthi. Uparinirodhasamāpattatthāya eva pana ābhogasamannāhāro atthi, svāyamattho puttagharācikkhaṇena dīpetabbo.

දැන් සංඥාවන්ගේ නිරුද්ධ වීම (නිරෝධය) දැක්වීමට 'තස්ස සඤ්ඤග්ගේ ඨිතස්ස' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'චේතෙය්‍යං, අභිසංඛරෙය්‍යං' යන පද දෙකෙහි අර්ථය නම්, ධ්‍යානයට සමවදින්නා 'චේතනා කරයි' නම් වෙයි, එනම් නැවත නැවත පිළියෙළ කරයි යන්නයි. මතු සමාපත්තිය සඳහා කැමැත්ත ඇති කිරීම 'අභිසංඛරොති' (සකස් කරයි) නම් වෙයි. 'මාගේ මේ සංඥාවෝ නිරුද්ධ වෙත්වා' යනු මෙම ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සංඥාවෝ නිරුද්ධ වෙත්වා යන්නයි. 'අඤ්ඤා ච ඕළාරිකා' යනු ආකිඤ්චඤ්ඤායතන සංඥාවලට වඩා අන්‍ය වූ රළු වූ භවාංග සංඥාවෝ උපදිත්වා යන්නයි. 'සෝ න චේව චේතේති න අභිසංඛරොති' යන මෙහි අර්ථය නම්, මෙම භික්ෂුව සැබැවින්ම චේතනා කරමින්ම චේතනා නොකරයි, සකස් කරමින්ම සකස් නොකරයි. එනම්, මෙම භික්ෂුව ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයෙන් නැගී නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනයට සමවැදී 'එක් සිතක් හෝ සිත් දෙකක් පවතිමි' යනුවෙන් (එම ධ්‍යානය කෙරෙහි) ආභෝගයක් නැත. එහෙත් මතු නිරෝධ සමාපත්තිය සඳහාම වූ ආභෝගයක් පවතී. මෙම අර්ථය පුත්‍රයාගේ නිවස පෙන්වා දීමේ උපමාවෙන් පැහැදිලි කළ යුතුය.

Pitugharamajjhena kira gantvā pacchābhāge puttassa gharaṃ hoti, tato paṇītaṃ bhojanaṃ ādāya āsanasālaṃ āgataṃ daharaṃ thero – ‘‘manāpo piṇḍapāto kuto ābhato’’ti pucchi. So ‘‘asukassa gharato’’ti laddhagharameva ācikkhi. Yena panassa pitugharamajjhena gatopi āgatopi [Pg.308] tattha ābhogopi natthi. Tattha āsanasālā viya ākiñcaññāyatanasamāpatti daṭṭhabbā, pitugehaṃ viya nevasaññānāsaññāyatanasamāpatti, puttagehaṃ viya nirodhasamāpatti, āsanasālāya ṭhatvā pitugharaṃ amanasikaritvā puttagharācikkhaṇaṃ viya ākiñcaññāyatanato vuṭṭhāya nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajjitvā ‘‘ekaṃ dve cittavāre ṭhassāmī’’ti pitugharaṃ amanasikaritvāva uparinirodhasamāpattatthāya manasikāro, evamesa cetentova na ceteti, abhisaṅkharontova nābhisaṅkharoti. Tā ceva saññāti tā jhānasaññā nirujjhanti. Aññā cāti aññā ca oḷārikā bhavaṅgasaññā nuppajjanti. So nirodhaṃ phusatīti so evaṃ paṭipanno bhikkhu saññāvedayitanirodhaṃ phusati vindati paṭilabhati.

පියෙකුගේ නිවස මැදින් ගිය විට පිටුපසින් පුත්‍රයාගේ නිවස පිහිටා තිබේ. එතැනින් ප්‍රණීත ආහාර ගෙන අසුන් හලට පැමිණි දහරා භික්ෂුවකගෙන්, 'මේ ප්‍රණීත පිණ්ඩපාතය කොහෙන් ගෙන ආවේද?' යි ස්ථවිරයන් වහන්සේ ඇසූහ. එවිට ඔහු 'අසවල් නිවසින්' යැයි පවසා තමාට ආහාර ලැබුණු පුත්‍රයාගේ නිවසම පැවසීය. ඔහු පියාගේ නිවස මැදින් ගිය ද ආපසු ආව ද ඒ කෙරෙහි කිසිදු ආභෝගයක් (වැදගත් කොට සැලකීමක්) නැත. එහි අසුන් හල මෙන් ආකිඤ්චඤ්ඤායතනය ද, පියාගේ නිවස මෙන් නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනය ද, පුත්‍රයාගේ නිවස මෙන් නිරෝධ සමාපත්තිය ද දත යුතුය. අසුන් හලෙහි සිට පියාගේ නිවස මෙනෙහි නොකර පුත්‍රයාගේ නිවස පවසන්නාක් මෙන්, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනයෙන් නැගී නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනයට සමවැදී 'එක් සිතක් හෝ සිත් දෙකක් පවතිමි' යි පියාගේ නිවස බඳු වූ එම ධ්‍යානය මෙනෙහි නොකර මතු නිරෝධ සමාපත්තිය සඳහාම මෙනෙහි කිරීම දත යුතුය. මෙසේ ඔහු චේතනා කරමින්ම චේතනා නොකරයි, සකස් කරමින්ම සකස් නොකරයි. 'තා චේව සඤ්ඤා' යනු එම ධ්‍යාන සංඥාවෝ නිරුද්ධ වෙති යන්නයි. 'අඤ්ඤා ච' යනු අන්‍ය වූ රළු වූ භවාංග සංඥාවෝ ද නූපදිති යන්නයි. 'සෝ නිරෝධං ඵුසති' යනු මෙසේ පිළිපන් ඒ භික්ෂුව සංඥාවේදයිත නිරෝධයට පැමිණෙයි, එය අත්විඳියි, එය ලබයි යන්නයි.

Anupubbābhisaññānirodhasampajānasamāpattinti ettha abhīti upasaggamattaṃ, sampajānapadaṃ nirodhapadena antarikaṃ katvā vuttaṃ. Anupaṭipāṭiyā sampajānasaññānirodhasamāpattīti ayaṃ panetthattho. Tatrāpi sampajānasaññānirodhasamāpattīti sampajānantassa ante saññā nirodhasamāpatti sampajānantassa vā paṇḍitassa bhikkhuno saññānirodhasamāpattīti ayaṃ visesattho.

අනුපුබ්බාභිසඤ්ඤානිරෝධසම්පජානසමාපත්තිං යන මෙහි 'අභි' යනු උපසර්ග මාත්‍රයකි. 'සම්පජාන' යන පදය 'නිරෝධ' පදයට පෙර මැදි කොට වදාරන ලදී. අනුපිළිවෙළින් මනා දැනුමෙන් යුත් සංඥා නිරෝධ සමාපත්තිය යනු මෙහි අර්ථයයි. එහි ද 'සම්පජානසඤ්ඤානිරෝධසමාපත්ති' යනු මනා දැනුමෙන් යුක්තව සිටින භික්ෂුවගේ අවසානයෙහි සිදුවන සංඥා නිරෝධ සමාපත්තියයි. නැතහොත් මනා ප්‍රඥාවෙන් යුත් පණ්ඩිත භික්ෂුවගේ සංඥා නිරෝධ සමාපත්තිය යනු මෙහි ඇති විශේෂ අර්ථයයි.

Idāni idha ṭhatvā nirodhasamāpattikathā kathetabbā. Sā panesā sabbākārena visuddhimagge paññābhāvanānisaṃsādhikāre kathitā, tasmā tattha kathitatova gahetabbā.

දැන් මෙහි නැවතී නිරෝධ සමාපත්තිය පිළිබඳ කථාව කිව යුතුය. එහෙත් එය සියලු අයුරින් විසුද්ධිමාර්ගයෙහි ප්‍රඥා භාවනානිසංස අධිකාරයෙහි මා විසින් පවසන ලදී. එබැවින් එහි පවසන ලද පරිද්දෙන්ම එය ගත යුතුය.

Evaṃ bhagavā poṭṭhapādassa paribbājakassa nirodhakathaṃ kathetvā – atha naṃ tādisāya kathāya aññattha abhāvaṃ paṭijānāpetuṃ ‘‘taṃ kiṃ maññasī’’tiādimāha. Paribbājakopi ‘‘bhagavā ajja tumhākaṃ kathaṃ ṭhapetvā na mayā evarūpā kathā sutapubbā’’ti paṭijānanto, ‘‘no hetaṃ bhante’’ti vatvā puna sakkaccaṃ bhagavato kathāya uggahitabhāvaṃ dassento ‘‘evaṃ kho ahaṃ bhante’’tiādimāha. Athassa bhagavā ‘‘suuggahitaṃ tayā’’ti anujānanto ‘‘evaṃ poṭṭhapādā’’ti āha.

මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පොට්ඨපාද පිරිවැජියාට නිරෝධ කථාව වදාරා, ඉන්පසු එවැනි දේශනාවක් ශාසනයෙන් බැහැර අන් තැනක නැති බව ඔහු ලවා පිළිගන්වනු පිණිස 'ඒ ගැන ඔබ කුමක් සිතන්නෙහිද?' යනාදිය වදාළ සේක. පිරිවැජියා ද 'ස්වාමීනි, අද ඔබ වහන්සේගේ මේ කථාව හැර මෙබඳු කථාවක් මා මීට පෙර අසා නැත' යි පිළිගනිමින්, 'ස්වාමීනි, එය එසේ නොවේමය' යි පවසා, නැවත භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ කථාව ගෞරවයෙන් උගත් බව දක්වමින් 'ස්වාමීනි, මම මෙසේ සිතමි' යනාදිය පැවසීය. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'ඔබ එය මනාව උගත්තේය' යි අනුදැන වදාරමින් 'පොට්ඨපාදය, එය එසේමය' යි වදාළ සේක.

415. Atha paribbājako ‘‘bhagavatā ‘ākiñcaññāyatanaṃ saññagga’nti vuttaṃ. Etadeva nu kho saññaggaṃ, udāhu avasesasamāpattīsupi saññaggaṃ atthī’’ti cintetvā tamatthaṃ pucchanto ‘‘ekaññeva nu kho’’tiādimāha. Bhagavāpissa vissajjesi. Tattha puthūpīti bahūnipi. Yathā yathā kho, poṭṭhapāda, nirodhaṃ [Pg.309] phusatīti pathavīkasiṇādīsu yena yena kasiṇena, paṭhamajjhānādīnaṃ vā yena yena jhānena. Idaṃ vuttaṃ hoti – sace hi pathavīkasiṇena karaṇabhūtena pathavīkasiṇasamāpattiṃ ekavāraṃ samāpajjanto purimasaññānirodhaṃ phusati ekaṃ saññaggaṃ, atha dve vāre, tayo vāre, vārasataṃ, vārasahassaṃ, vārasatasahassaṃ vā samāpajjanto purimasaññānirodhaṃ phusati, satasahassaṃ, saññaggāni. Esa nayo sesakasiṇesu. Jhānesupi sace paṭhamajjhānena karaṇabhūtena ekavāraṃ purimasaññānirodhaṃ phusati ekaṃ saññaggaṃ. Atha dve vāre, tayo vāre, vārasataṃ, vārasahassaṃ, vārasatasahassaṃ vā purimasaññānirodhaṃ phusati, satasahassaṃ saññaggāni. Esa nayo sesajjhānasamāpattīsupi. Iti ekavāraṃ samāpajjanavasena vā sabbampi sañjānanalakkhaṇena saṅgahetvā vā ekaṃ saññaggaṃ hoti, aparāparaṃ samāpajjanavasena bahūni.

415. එකල්හි පොට්ඨපාද පරිබ්‍රාජකයා, 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ආකිංචඤ්ඤායතනය සංඥාග්‍රය හෙවත් සංඥාවන්ගේ අග්‍රය යැයි වදාරන ලදී. මෙයම සංඥාග්‍රය ද, නැතහොත් ඉතිරි සමාපත්තීන්හි ද සංඥාග්‍රය පවතින්නේ දැ'යි සිතා, ඒ අරුත විමසනු පිණිස 'ස්වාමීනි, එකක්ම වූ සංඥාග්‍රයක් පවතීද?' යනාදිය පැවසීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ද ඔහුට පිළිතුරු දුන් සේක. එහි 'පුථූපි' යනු බොහෝ වූ ද යන්නයි. 'යථා යථා ඛො පොට්ඨපාද නිරෝධං ඵුසති' යනු පඨවි කසිණ ආදී කසිණයන් අතුරින් යම් යම් කසිණයකින් හෝ පඨමජ්ඣාන ආදී ධ්‍යානයන් අතුරින් යම් යම් ධ්‍යානයකින් හෝ යන්නයි. මෙයින් කියවෙන්නේ මෙයයි: ඉදින් පඨවි කසිණය කරණ කොට ගෙන පඨවි කසිණ සමාපත්තියට එක් වරක් සමවැදී පූර්ව සංඥා නිරෝධය ස්පර්ශ කරයි නම් එය එක් සංඥාග්‍රයකි. ඉදින් දෙවරක්, තෙවරක්, සිය වරක්, දහස් වරක් හෝ ලක්ෂ වරක් සමවැදී පූර්ව සංඥා නිරෝධය ස්පර්ශ කරයි නම්, එය සංඥාග්‍රයන් ලක්ෂයකි. සෙසු කසිණයන්හි ද ක්‍රමය මෙයම වේ. ධ්‍යානයන්හි ද ඉදින් ප්‍රථම ධ්‍යානය කරණ කොට ගෙන එක් වරක් පූර්ව සංඥා නිරෝධය ස්පර්ශ කරයි නම් එය එක් සංඥාග්‍රයකි. ඉදින් දෙවරක්, තෙවරක්, සිය වරක්, දහස් වරක් හෝ ලක්ෂ වරක් පූර්ව සංඥා නිරෝධය ස්පර්ශ කරයි නම්, එය සංඥාග්‍රයන් ලක්ෂයකි. සෙසු ධ්‍යාන සමාපත්තීන්හි ද ක්‍රමය මෙයම වේ. මෙසේ එක් වරක් සමවැදීමේ වශයෙන් හෝ, සියලුම ධ්‍යාන සංඥාවන් සංජානන ලක්ෂණයෙන් එක්කොට ගෙන හෝ එක් සංඥාග්‍රයක් වේ. නැවත නැවත සමවැදීමේ වශයෙන් බොහෝ සංඥාග්‍රයෝ වෙති.

416. Saññā nu kho, bhanteti bhante nirodhasamāpajjanakassa bhikkhuno ‘‘saññā nu kho paṭhamaṃ uppajjatī’’ti pucchati. Tassa bhagavā ‘‘saññā kho, poṭṭhapādā’’ti byākāsi. Tattha saññāti jhānasaññā. Ñāṇanti vipassanāñāṇaṃ. Aparo nayo, saññāti vipassanā saññā. Ñāṇanti maggañāṇaṃ. Aparo nayo, saññāti maggasaññā. Ñāṇanti phalañāṇaṃ. Tipiṭakamahāsivatthero panāha –

416. 'සඤ්ඤා නු ඛො භන්තෙ' යනු, 'ස්වාමීනි, නිරෝධයට පැමිණෙන මහණහුට පළමුව සංඥාව උපදී ද?' යන්න විමසයි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුට 'පොට්ඨපාදය, සංඥාවම (පළමුව උපදී)' යැයි පිළිතුරු දුන් සේක. එහි 'සංඥාව' යනු ධ්‍යාන සංඥාවයි. 'ඥානය' යනු විදර්ශනා ඥානයයි. තවත් ක්‍රමයකට අනුව 'සංඥාව' යනු විදර්ශනා සංඥාවයි; 'ඥානය' යනු මග්ග ඥානයයි. තවත් ක්‍රමයකට අනුව 'සංඥාව' යනු මග්ග සංඥාවයි; 'ඥානය' යනු ඵල ඥානයයි. එහෙත් ත්‍රිපිටක මහාසීව තෙරුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක:

Kiṃ ime bhikkhū bhaṇanti, poṭṭhapādo heṭṭhā bhagavantaṃ nirodhaṃ pucchi. Idāni nirodhā vuṭṭhānaṃ pucchanto ‘‘bhagavā nirodhā vuṭṭhahantassa kiṃ paṭhamaṃ arahattaphalasaññā uppajjati, udāhu paccavekkhaṇañāṇa’’nti vadati. Athassa bhagavā yasmā phalasaññā paṭhamaṃ uppajjati, pacchā paccavekkhaṇañāṇaṃ. Tasmā ‘‘saññā kho poṭṭhapādā’’ti āha. Tattha saññuppādāti arahattaphalasaññāya uppādā, pacchā ‘‘idaṃ arahattaphala’’nti evaṃ paccavekkhaṇañāṇuppādo hoti. Idappaccayā kira meti phalasamādhisaññāpaccayā kira mayhaṃ paccavekkhaṇañāṇaṃ uppannanti.

'මේ භික්ෂූන් කුමක් පවසත්ද? පොට්ඨපාද තෙමේ මීට පෙර භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් නිරෝධය ගැන විමසීය. දැන් ඔහු නිරෝධයෙන් නැගී සිටීම ගැන විමසමින්, 'ස්වාමීනි, නිරෝධයෙන් නැගී සිටින්නාට පළමුව අර්හත් ඵල සංඥාව උපදී ද, නැතහොත් පච්චවෙක්ඛණ ඥානය උපදී ද?' යැයි පවසයි. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, යම් හෙයකින් ඵල සංඥාව පළමුව උපදී ද, පසුව පච්චවෙක්ඛණ ඥානය උපදී ද, එබැවින් 'පොට්ඨපාදය, සංඥාවම (පළමුව උපදී)' යැයි වදාළ සේක. එහි 'සංඥාවගේ උත්පාදය' යනු අර්හත් ඵල සංඥාව ඉපදීමයි. පසුව 'මෙය අර්හත් ඵලයයි' යනුවෙන් පච්චවෙක්ඛණ ඥානය උපදී. 'ඉදප්පච්චයා කිර මෙ' යනු 'ඵල සමාධි සංඥාව ප්‍රත්‍ය කරගෙන මට පච්චවෙක්ඛණ ඥානය උපන්නේය' යන්නයි.

Saññāattakathāvaṇṇanā

සංඥා අටුවා වර්ණනාවයි.

417. Idāni paribbājako yathā nāma gāmasūkaro gandhodakena nhāpetvā gandhehi anulimpitvā mālādāmaṃ piḷandhitvā sirisayane āropitopi [Pg.310] sukhaṃ na vindati, vegena gūthaṭṭhānameva gantvā sukhaṃ vindati. Evameva bhagavatā saṇhasukhumatilakkhaṇabbhāhatāya desanāya nhāpitavilittamaṇḍitopi nirodhakathāsirisayanaṃ āropitopi tattha sukhaṃ na vindanto gūthaṭṭhānasadisaṃ attano laddhiṃ gahetvā tameva pucchanto ‘‘saññā nu kho, bhante, purisassa attā’’tiādimāha. Athassānumatiṃ gahetvā byākātukāmo bhagavā – ‘‘kaṃ pana tva’’ntiādimāha. Tato so ‘‘arūpī attā’’ti evaṃ laddhiko samānopi ‘‘bhagavā desanāya sukusalo, so me āditova laddhiṃ mā viddhaṃsetū’’ti cintetvā attano laddhiṃ pariharanto ‘‘oḷārikaṃ kho’’tiādimāha. Athassa bhagavā tattha dosaṃ dassento ‘‘oḷāriko ca hi te’’tiādimāha. Tattha evaṃ santanti evaṃ sante. Bhummatthe hi etaṃ upayogavacanaṃ. Evaṃ santaṃ attānaṃ paccāgacchato tavāti ayaṃ vā ettha attho. Catunnaṃ khandhānaṃ ekuppādekanirodhattā kiñcāpi yā saññā uppajjati, sāva nirujjhati. Aparāparaṃ upādāya pana ‘‘aññā ca saññā uppajjanti, aññā ca saññā nirujjhantī’’ti vuttaṃ.

417. දැන් මෙම පරිබ්‍රාජකයා, සුවඳ පැන්වලින් නාවා, සුවඳ විලවුන් ගල්වා, මල් මාලා පලඳවා ශ්‍රී යහනක තැබූ ගම් ඌරෙකු එහි සැපයක් නොලබන්නා සේ ද, වේගයෙන් අශුචි ඇති තැනකටම ගොස් සැපයක් ලබන්නා සේ ද, එලෙසම භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් ඉතා සූක්ෂ්ම වූ ත්‍රිලක්ෂණයෙන් විවරණය කරන ලද දේශනාවෙන් ස්නානය කරවා, විලවුන් ගල්වා, සැරසූවත්, නිරෝධ කථා නමැති ශ්‍රී යහනට පමුණුවන ලද්දේ වුවත් එහි සැපයක් නොලබන්නේ අශුචි ඇති තැනක් බඳු වූ තම ආත්ම දෘෂ්ටියම ගෙන, ඒ ගැනම විමසනු පිණිස 'ස්වාමීනි, සංඥාව පුද්ගලයාගේ ආත්මය ද?' යනාදිය පැවසීය. එවිට ඔහුගේ අදහස දැන පිළිතුරු දෙනු කැමති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'ඔබ කුමක් සිතන්නෙහිද?' යනාදිය වදාළ සේක. ඉක්බිති ඔහු 'ආත්මය අරූපී ය' යන ලබ්ධිය ඇත්තෙකු වුවත්, 'භාග්‍යවතුන් වහන්සේ දේශනයෙහි ඉතා දක්ෂ සේක, උන්වහන්සේ ආරම්භයේදීම මාගේ ලබ්ධිය විනාශ නොකෙරේවා'යි සිතා, තම ලබ්ධිය ආරක්ෂා කරගනිමින් 'ස්වාමීනි, ඕළාරික වූ ආත්මයක්' යනාදිය පැවසීය. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ එහි දොස් දක්වමින් 'ඔබට ඒ ඕළාරික ආත්මය' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'ඒවං සන්තං' යනු මෙසේ වූ කල්හි යන්නයි. මෙහි දෙවැනි විභක්තිය සත්තමී විභක්තියේ අර්ථයෙහි වැටී ඇත. 'මෙසේ පවත්නා වූ ආත්මය පිළිගන්නා වූ ඔබට' යනු මෙහි අර්ථයයි. නාමස්කන්ධ හතරෙහි එකට ඉපදීම හා එකට නිරුද්ධ වීම නිසා යම් සංඥාවක් උපදී ද, එයම නිරුද්ධ වෙයි. එහෙත් එකකට පසු එකක් උපදින බැවින් 'වෙනත් සංඥාවෝ උපදිති, වෙනත් සංඥාවෝ නිරුද්ධ වෙති' යැයි වදාරන ලදී.

418-420. Idāni aññaṃ laddhiṃ dassento – ‘‘manomayaṃ kho ahaṃ, bhante’’tiādiṃ vatvā tatrāpi dose dinne yathā nāma ummattako yāvassa saññā nappatiṭṭhāti, tāva aññaṃ gahetvā aññaṃ vissajjeti, saññāpatiṭṭhānakāle pana vattabbameva vadati, evameva aññaṃ gahetvā aññaṃ vissajjetvā idāni attano laddhiṃyeva vadanto ‘‘arūpī kho’’tiādimāha. Tatrāpi yasmā so saññāya uppādanirodhaṃ icchati, attānaṃ pana sassataṃ maññati. Tasmā tathevassa dosaṃ dassento bhagavā ‘‘evaṃ santampī’’tiādimāha. Tato paribbājako micchādassanena abhibhūtattā bhagavatā vuccamānampi taṃ nānattaṃ ajānanto ‘‘sakkā panetaṃ, bhante, mayā’’tiādimāha. Athassa bhagavā yasmā so saññāya uppādanirodhaṃ passantopi saññāmayaṃ attānaṃ niccameva maññati. Tasmā ‘‘dujjānaṃ kho’’tiādimāha.

418-420. දැන් වෙනත් ලබ්ධියක් දක්වමින් 'ස්වාමීනි, මම මනෝමය (ආත්මය)' යනාදිය පවසා, එහි ද දොස් පෙන්වා දුන් කල්හි, උන්මත්තකයෙකු තම සිහිය (සංඥාව) ස්ථාවර වන තෙක් එකක් අල්ලාගෙන තවෙකක් අත්හරින්නාක් මෙන් ද, සිහිය ස්ථාවර වූ පසු කිවයුත්තම පවසන්නාක් මෙන් ද, එලෙසම එකක් ගෙන තවෙකක් අත්හැර දැන් තම ලබ්ධියම පවසමින් 'අරූපී වූ (ආත්මය)' යනාදිය පැවසීය. එහිදී ද ඔහු සංඥාවන්ගේ උත්පාද නිරෝධය පිළිගන්නා නමුත්, ආත්මය ශාස්වත (නිත්‍ය) යැයි සලකයි. එබැවින් එලෙසම එහි දොස් දක්වමින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'මෙසේ වූ කල්හිත්' යනාදිය වදාළ සේක. ඉක්බිති පරිබ්‍රාජකයා මිථ්‍යා දෘෂ්ටියෙන් මඬනා ලද බැවින්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් පවසන ලද ඒ සංඥා-ආත්ම වෙනස නොදන්නා බැවින් 'ස්වාමීනි, මෙය මා විසින් (දැනගත හැකිද?)' යනාදිය පැවසීය. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ, ඔහු සංඥාවන්ගේ උත්පාද නිරෝධය දකිමින් වුවත් සංඥාමය වූ ආත්මය නිත්‍ය යැයි සලකන බැවින් 'පොට්ඨපාදය, මෙය දැනගැනීම දුෂ්කරය' යනාදිය වදාළ සේක.

Tatthāyaṃ saṅkhepattho – tava aññā diṭṭhi, aññā khanti, aññā ruci, aññathāyeva te dassanaṃ pavattaṃ, aññadeva ca te khamati ceva ruccati ca, aññatra [Pg.311] ca te āyogo, aññissāyeva paṭipattiyā yuttapayuttatā, aññattha ca te ācariyakaṃ, aññasmiṃ titthāyatane ācariyabhāvo. Tena tayā evaṃ aññadiṭṭhikena aññakhantikena aññarucikena aññatrāyogena aññatrācariyakena dujjānaṃ etanti. Atha paribbājako – ‘‘saññā vā purisassa attā hotu, aññā vā saññā, taṃ sassatādi bhāvamassa pucchissa’’nti puna ‘‘kiṃ pana bhante’’tiādimāha.

එහි සංක්ෂේප අර්ථය මෙයයි: ඔබට ඇත්තේ වෙනත් දෘෂ්ටියකි, වෙනත් රුචියකි, වෙනත් කැමැත්තකි, ඔබේ දැක්ම වෙනස් ආකාරයකට පවතී. ඔබට ප්‍රිය වන්නේ ද රුචි වන්නේ ද වෙනත් දෙයකි. ඔබේ උත්සාහය පවතින්නේ වෙනත් ශාසනයකය, ඔබේ පිළිවෙත වෙනත් මගකය. ඔබේ ගුරුවරයා ද වෙනත් අයෙකි, ඔබේ ආචාර්යත්වය පවතින්නේ වෙනත් තීර්ථක ආයතනයකය. එබැවින් වෙනත් දෘෂ්ටි, රුචි, කැමැත්ත සහ පිළිවෙත් ඇති ඔබට මෙය දැනගැනීම දුෂ්කරය. එවිට පරිබ්‍රාජකයා, 'පුද්ගලයාගේ ආත්මය සංඥාවම වේවා, නැතහොත් සංඥාවෙන් තොර වෙනත් එකක් වේවා, මෙහි ශාස්වත බව ආදිය ගැන විමසන්නෙමි'යි සිතා නැවත 'ස්වාමීනි, කුමක් ද?' යනාදිය පැවසීය.

Tattha lokoti attānaṃ sandhāya vadati. Na hetaṃ poṭṭhapāda atthasañhitanti poṭṭhapāda etaṃ diṭṭhigataṃ na idhalokaparalokaatthanissitaṃ, na attatthaparatthanissitaṃ. Na dhammasaṃhitanti na navalokuttaradhammanissitaṃ. Nādibrahmacariyakanti sikkhattayasaṅkhātassa sāsanabrahmacariyakassa na ādimattaṃ, adhisīlasikkhāmattampi na hoti. Na nibbidāyāti saṃsāravaṭṭe nibbindanatthāya na saṃvattati. Na virāgāyāti vaṭṭavirāgatthāya na saṃvattati. Na nirodhāyāti vaṭṭassa nirodhakaraṇatthāya na saṃvattati. Na upasamāyāti vaṭṭassa vūpasamanatthāya na saṃvattati. Na abhiññāyāti vaṭṭābhijānanāya paccakkhakiriyāya na saṃvattati. Na sambodhāyāti vaṭṭasambujjhanatthāya na saṃvattati. Na nibbānāyāti amatamahānibbānassa paccakkhakiriyāya na saṃvattati.

එහි 'ලෝකය' යනු ආත්මය අරභයා පවසනු ලැබේ. 'පොට්ඨපාද, මෙය අර්ථය හා සම්බන්ධ නැත' යනු, පොට්ඨපාද, මෙම දෘෂ්ටිගතය මෙලොව හෝ පරලොව අර්ථය පිණිස පවතින්නක් නොවේ, තමාගේ හෝ අන්‍යයන්ගේ අර්ථය පිණිස පවතින්නක් නොවේ යන අදහසයි. 'ධර්මය හා සම්බන්ධ නැත' යනු නව ලොකුත්තර ධර්මයන් හා සම්බන්ධ නොවීමයි. 'බ්‍රහ්මචර්යාවට ආදිකොට ඇත්තේ නොවේ' යනු ශික්ෂාත්‍රය සංඛ්‍යාත වූ ශාසනික බ්‍රහ්මචර්යාවට ආරම්භයක් නොවන බවයි, අධිශීල ශික්ෂා මාත්‍රයක්වත් එහි නැත. 'කලකිරීම පිණිස (නිබ්බිදාය) පවතින්නේ නැත' යනු සංසාර වට්ටය කෙරෙහි කලකිරීම නම් වූ විදර්ශනා ඥානය පිණිස පවතින්නේ නැත යන්නයි. 'නොඇලීම පිණිස (විරාගාය) පවතින්නේ නැත' යනු වෘත්තය කෙරෙහි නොඇලීම පිණිස හෝ මාර්ග ඵලයන් පිණිස පවතින්නේ නැත යන්නයි. 'නිරුද්ධ කිරීම පිණිස (නිරෝධාය) පවතින්නේ නැත' යනු වෘත්තය නිරුද්ධ කරන්නා වූ නිවන පිණිස පවතින්නේ නැත යන්නයි. 'සන්සිඳීම පිණිස (උපසමාය) පවතින්නේ නැත' යනු වෘත්තය සන්සිඳුවන නිවන පිණිස පවතින්නේ නැත යන්නයි. 'විශිෂ්ට ඥානය පිණිස (අභිඤ්ඤාය) පවතින්නේ නැත' යනු වෘත්තය පිළිබඳ විශේෂ ඥානයෙන් යුතුව ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීම පිණිස පවතින්නේ නැත යන්නයි. 'සම්බෝධිය පිණිස (සම්බෝධාය) පවතින්නේ නැත' යනු වෘත්තය මැනවින් අවබෝධ කර ගැනීම පිණිස පවතින්නේ නැත යන්නයි. 'නිවන පිණිස (නිබ්බානාය) පවතින්නේ නැත' යනු අමෘත මහා නිර්වාණය ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීම පිණිස පවතින්නේ නැත යන්නයි.

Idaṃ dukkhantiādīsu taṇhaṃ ṭhapetvā tebhūmakā pañcakkhandhā dukkhanti, tasseva dukkhassa pabhāvanato sappaccayā taṇhā dukkhasamudayoti. Ubhinnaṃ appavatti dukkhanirodhoti, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo dukkhanirodhagāminī paṭipadāti mayā byākatanti attho. Evañca pana vatvā bhagavā ‘‘imassa paribbājakassa maggapātubhāvo vā phalasacchikiriyā vā natthi, mayhañca bhikkhācāravelā’’ti cintetvā tuṇhī ahosi. Paribbājakopi taṃ ākāraṃ ñatvā bhagavato gamanakālaṃ ārocento viya ‘‘evameta’’ntiādimāha.

'මෙය දුකයි' යනාදී කොට ඇත්තේ, තණ්හාව හැර තුන් භූමියෙහි වූ පඤ්චස්කන්ධය දුක බවත්, එම දුකම හටගන්නා බැවින් අවිද්‍යාව ආදී ප්‍රත්‍යයන් සහිත තණ්හාව දුක්ඛ සමුදය බවත්ය. ඒ දෙකෙහිම නොපැවැත්ම දුක්ඛ නිරෝධය වන අතර, ආර්ය අෂ්ටාංගික මාර්ගය දුක්ඛ නිරෝධගාමිනී පටිපදාව ලෙස මා විසින් ප්‍රකාශ කරන ලද බව මෙහි අර්ථයයි. මෙසේ පවසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'මෙම පරිබ්‍රාජකයාට මාර්ගය පහළ වීමක් හෝ ඵල ප්‍රත්‍යක්ෂ කිරීමක් නැත, මටද පිණ්ඩපාතය සඳහා වේලාව පැමිණ ඇත' යි සිතා නිශ්ශබ්ද වූ සේක. පරිබ්‍රාජකයාද ඒ බව දැන භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වඩිනා වේලාව දැනුම් දෙන්නාක් මෙන් 'එය එසේමය' යනාදිය පැවසීය.

421. Vācāsannitodakenāti vacanapatodena. Sañjhabbharimakaṃsūti sañjhabbharitaṃ nirantaraṃ phuṭṭhaṃ akaṃsu, upari vijjhiṃsūti vuttaṃ hoti. Bhūtanti sabhāvato vijjamānaṃ. Tacchaṃ, tathanti tasseva vevacanaṃ. Dhammaṭṭhitatanti navalokuttaradhammesu [Pg.312] ṭhitasabhāvaṃ. Dhammaniyāmatanti lokuttaradhammaniyāmataṃ. Buddhānañhi catusaccavinimuttā kathā nāma natthi. Tasmā sā edisā hoti.

421. 'වාචාසන්නිතෝදකේන' යනු වචන නමැති කෙවිටෙනි. 'සංජබ්භරිමකංසු' යනු සෑම තැනම පිරී යන පරිදි අන්තරයක් නොමැතිව පැතිරී ගිය, ඉහළට විදින ලද යන අර්ථයයි. 'භූතං' යනු ස්වභාවයෙන්ම පවතින සත්‍යයයි. 'තච්ඡං, තථං' යනු එහිම පර්යාය වචන වේ. 'ධම්මට්ඨිතතං' යනු නව ලොකුත්තර ධර්මයන්හි පිහිටි ස්වභාවයයි. 'ධම්මනියාමතං' යනු ලොකුත්තර ධර්මයන් කරා පමුණුවන නියත ස්වභාවයයි. බුදුවරුන්ගේ සතර සත්‍යයෙන් බැහැර වූ කතාවක් නැත. එබැවින් එය මෙසේම වෙයි.

Cittahatthisāriputtapoṭṭhapādavatthuvaṇṇanā

චිත්ත හත්ථිසාරිපුත්ත සහ පොට්ඨපාද කථා පුවත.

422. Citto ca hatthisāriputtoti so kira sāvatthiyaṃ hatthiācariyassa putto bhagavato santike pabbajitvā tīṇi piṭakāni uggahetvā sukhumesu atthantaresu kusalo ahosi, pubbe katapāpakammavasena pana sattavāre vibbhamitvā gihi jāto. Kassapasammāsambuddhassa kira sāsane dve sahāyakā ahesuṃ, aññamaññaṃ samaggā ekatova sajjhāyanti. Tesu eko anabhirato gihibhāve cittaṃ uppādetvā itarassa ārocesi. So gihibhāve ādīnavaṃ pabbajjāya ānisaṃsaṃ dassetvā taṃ ovadi. So taṃ sutvā abhiramitvā punekadivasaṃ tādise citte uppanne taṃ etadavoca ‘‘mayhaṃ āvuso evarūpaṃ cittaṃ uppajjati – ‘imāhaṃ pattacīvaraṃ tuyhaṃ dassāmī’ti’’. So pattacīvaralobhena tassa gihibhāve ānisaṃsaṃ dassetvā pabbajjāya ādīnavaṃ kathesi. Athassa taṃ sutvāva gihibhāvato cittaṃ virajjitvā pabbajjāyameva abhirami. Evamesa tadā sīlavantassa bhikkhuno gihibhāve ānisaṃsakathāya kathitattā idāni cha vāre vibbhamitvā sattame vāre pabbajito. Mahāmoggallānassa, mahākoṭṭhikattherassa ca abhidhammakathaṃ kathentānaṃ antarantarā kathaṃ opāteti. Atha naṃ mahākoṭṭhikatthero apasādeti. So mahāsāvakassa kathite patiṭṭhātuṃ asakkonto vibbhamitvā gihi jāto. Poṭṭhapādassa panāyaṃ gihisahāyako hoti. Tasmā vibbhamitvā dvīhatīhaccayena poṭṭhapādassa santikaṃ gato. Atha naṃ so disvā ‘‘samma kiṃ tayā kataṃ, evarūpassa nāma satthu sāsanā apasakkantosi, ehi pabbajituṃ idāni te vaṭṭatī’’ti taṃ gahetvā bhagavato santikaṃ agamāsi. Tena vuttaṃ ‘‘citto ca hatthisāriputto poṭṭhapādo ca paribbājako’’ti.

422. චිත්ත හත්ථිසාරිපුත්ත නම් වූ ඔහු ශ්‍රාවස්ති නුවර ඇත්ගොවුවෙකුගේ පුත්‍රයෙකි. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමීපයෙහි පැවිදි වී ත්‍රිපිටකය හදාරා ඉතා සූක්ෂ්ම වූ ධර්ම කරුණු විෂයයෙහි දක්ෂයෙක් විය. එහෙත් පෙර කරන ලද අකුසල කර්ම බලයෙන් සත් වතාවක් සිවුරු හැර ගිහි විය. කස්සප සම්මා සම්බුදු රජාණන් වහන්සේගේ ශාසන කාලයෙහි යහළුවන් දෙදෙනෙක් වූහ. ඔවුහු ඉතා සමගියෙන් එක්ව ධර්මය හැදෑරූහ. ඔවුන්ගෙන් එක් අයෙක් මහණදම්හි නොඇලී ගිහි වීමට සිතා අනෙක් යහළුවාට ඒ බව පැවසීය. අනෙක් තැනැත්තා ගිහිගෙයි දොස් ද පැවිද්දේ අනිසංස ද පෙන්වා ඔහුට අවවාද කළේය. ඔහු එය අසා පැවිද්දෙහි ඇලී සිටියද, දිනක් නැවතත් ගිහි වීමට සිත් වූ විට තම යහළුවාට පවසා සිටියේ 'ආයුෂ්මතුනි, මට මෙවැනි සිතක් උපදී, මම මෙම පාත්‍ර සිවුරු ඔබට දෙන්නෙමි' කියාය. එවිට අනෙක් යහළුවා පාත්‍ර සිවුරු කෙරෙහි වූ ලෝභයෙන් ඔහුට ගිහිගෙයි අනුසස් පවසා පැවිද්දේ දොස් කීවේය. එය ඇසූ ඔහු ගිහිභාවයෙන් සිත ඉවතට ගෙන පැවිද්දෙහිම ඇලී සිටියේය. එදා සිල්වත් මහණෙකුට ගිහිභාවයේ ගුණ කීම නිසා, චිත්ත හත්ථිසාරිපුත්ත මේ ආත්මයේදී සය වතාවක් සිවුරු හැර ගොස් සත්වන වතාවේදී නැවත පැවිදි විය. ඔහු මහා මොග්ගල්ලාන මහරහතන් වහන්සේ සහ මහා කොට්ඨිත මහරහතන් වහන්සේ අභිධර්ම කතාවෙහි යෙදෙන කල අතරතුර බාධා කළේය. එවිට මහා කොට්ඨිත තෙරුන් වහන්සේ ඔහුට දොස් නැඟූහ. මහා ශ්‍රාවකයන් වහන්සේලා හමුවේ පීඩාවට පත් ඔහු නැවතත් සිවුරු හැර ගිහි විය. ඔහු පොට්ඨපාදගේ ගිහි කල යහළුවෙකි. එබැවින් සිවුරු හැර දින දෙක තුනකින් පොට්ඨපාද වෙත ගියේය. පොට්ඨපාද ඔහු දැක, 'යහළුව, ඔබ මේ කුමක් කෙළෙහිද? මෙවැනි ශාස්තෘවරයෙකුගේ ශාසනයෙන් ඇයි ඉවත් වූයේ? එන්න, දැන් ඔබ නැවත පැවිදි වීමට සුදුසු කාලයයි' කියා ඔහු කැඳවාගෙන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත ගියේය. එහෙයින් 'චිත්ත හත්ථිසාරිපුත්ත සහ පොට්ඨපාද පරිබ්‍රාජකයා' යැයි පවසන ලදී.

423. Andhāti paññācakkhuno natthitāya andhā, tasseva abhāvena acakkhukā. Tvaṃyeva nesaṃ eko cakkhumāti subhāsitadubbhāsitajānanabhāvamattena paññācakkhunā cakkhumā. Ekaṃsikāti ekakoṭṭhāsā. Paññattāti [Pg.313] ṭhapitā. Anekaṃsikāti na ekakoṭṭhāsā ekeneva koṭṭhāsena sassatāti vā asassatāti vā na vuttāti attho.

423. 'අන්ධා' යනු ප්‍රඥා ඇස නොමැති බැවින් අන්ධ වූවෝ යන්නයි. එම ප්‍රඥා ඇස නොමැති වීමෙන්ම 'අචක්ඛුකා' (ඇස් නැත්තෝ) නම් වෙති. 'ඔවුන් අතර ඔබම එකම ඇස ඇත්තාය' යනු සුභාෂිත හා දුබ්භාෂිත හඳුනාගත හැකි ප්‍රඥා ඇසින් ඔබ යුක්ත වන බවයි. 'ඒකංසිකා' යනු එක් කොටසක් පමණක් ඇති ධර්මයන්ය. 'පඤ්ඤත්තා' යනු පනවන ලදී (පිහිටුවන ලදී). 'අනේකංසිකා' යනු එක් පැත්තක් පමණක් නොවන, ශාස්වත හෝ උච්ඡේද ලෙස එක් අන්තයකින් පමණක් නොදැක්වූ ධර්මයන් යන්නයි.

Ekaṃsikadhammavaṇṇanā

ඒකංසික ධර්ම විවරණය.

424-425. Santi poṭṭhapādāti idaṃ bhagavā kasmā ārabhi? Bāhirakehi paññāpitaniṭṭhāya aniyyānikabhāvadassanatthaṃ. Sabbe hi titthiyā yathā bhagavā amataṃ nibbānaṃ, evaṃ attano attano samaye lokathupikādivasena niṭṭhaṃ paññapenti, sā ca na niyyānikā. Yathā paññattā hutvā na niyyāti na gacchati, aññadatthu paṇḍitehi paṭikkhittā nivattati, taṃ dassetuṃ bhagavā evamāha. Tattha ekantasukhaṃ lokaṃ jānaṃ passanti puratthimāya disāya ekantasukho loko pacchimādīnaṃ vā aññatarāyāti evaṃ jānantā evaṃ passantā viharatha. Diṭṭhapubbāni kho tasmiṃ loke manussānaṃ sarīrasaṇṭhānādīnīti. Appāṭihīrakatanti appāṭihīrakataṃ paṭiharaṇavirahitaṃ, aniyyānikanti vuttaṃ hoti.

424-425. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'සන්ති පොට්ඨපාද' යන මෙම දේශනාව කුමක් නිසා ආරම්භ කළ සේක්ද? බාහිර තීර්ථකයන් විසින් පනවන ලද නිමාවන් (නිර්වාණයන්) සංසාරයෙන් එතෙර නොකරන ඒවා බව පෙන්වා දීම පිණිසය. සියලු තීර්ථකයෝ, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අමෘත මහා නිර්වාණය පනවනවාක් මෙන්, තම තමන්ගේ සමයයන්හි ලෝකථූපිකාදී වශයෙන් යම් නිමාවක් (ගැලවීමක්) පනවත්ද, එය සංසාරයෙන් එතෙර කරවන්නක් නොවේ. ඔවුන් පැනවූ පරිදි එය නිදහස කරා ගෙන නොයයි. ඒ වෙනුවට පණ්ඩිතයන් විසින් ප්‍රතික්ෂේප කරනු ලැබ පසුබසිනු ලබයි. එය පෙන්වා දීම සඳහා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙසේ වදාළ සේක. එහි 'ඒකාන්ත සැප ඇති ලෝකය දනිමු, දකිමු' යන්නෙන් අදහස් කරන්නේ, නැගෙනහිර දිශාවෙහි හෝ බටහිර ආදී වෙනත් දිශාවක හෝ ඒකාන්ත සැප ඇති ලෝකයක් ඇතැයි මෙසේ දැනගෙන, දැකගෙන වාසය කරනවාද යන්නයි. 'එම ලෝකයෙහි මිනිසුන්ගේ ශරීර සටහන් ආදිය පෙර දුටුවාද?' යන්නයි. 'අප්පාටිහීරකතං' යනු විරුද්ධ මත පලවා හැරිය නොහැකි, සංසාරයෙන් එතෙර නොකරන කථාව යන අර්ථයයි.

426-427. Janapadakalyāṇīti janapade aññāhi itthīhi vaṇṇasaṇṭhānavilāsākappādīhi asadisā.

426-427. 'ජනපදකල්‍යාණී' යනු ජනපදයේ වෙසෙන අනෙක් ස්ත්‍රීන්ට වඩා වර්ණයෙන්, රූප සෝභාවෙන් හා ලීලාවෙන් අසදෘශ (සමාන කළ නොහැකි) ස්ත්‍රියයි.

Tayoattapaṭilābhavaṇṇanā

ආත්ම ප්‍රතිලාභ තුන පිළිබඳ විවරණය.

428. Evaṃ bhagavā paresaṃ niṭṭhāya aniyyānikattaṃ dassetvā attano niṭṭhāya niyyānikabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘tayo kho me poṭṭhapādā’’tiādimāha. Tattha attapaṭilābhoti attabhāvapaṭilābho, ettha ca bhagavā tīhi attabhāvapaṭilābhehi tayo bhave dassesi. Oḷārikattabhāvapaṭilābhena avīcito paṭṭhāya paranimmitavasavattipariyosānaṃ kāmabhavaṃ dassesi. Manomayaattabhāvapaṭilābhena paṭhamajjhānabhūmito paṭṭhāya akaniṭṭhabrahmalokapariyosānaṃ rūpabhavaṃ dassesi. Arūpaattabhāvapaṭilābhena ākāsānañcāyatanabrahmalokato paṭṭhāya nevasaññānāsaññāyatanabrahmalokapariyosānaṃ arūpabhavaṃ dassesi. Saṃkilesikā dhammā nāma dvādasa akusalacittuppādā. Vodāniyā dhammā nāma samathavipassanā.

428. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ අන්‍ය තීර්ථකයන්ගේ ප්‍රතිපදාවෙහි අනිර්යාණික බව (සසරින් නිදහස් වීමට හේතු නොවන බව) පෙන්වා දී, ස්වකීය ප්‍රතිපදාවෙහි නිර්යාණික බව පෙන්වා දීම සඳහා ‘‘පොට්ඨපාදය, මට මේ ආත්ම ප්‍රතිලාභයෝ (ආත්මභාව ලැබීම්) තුනක් වෙත්’’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘අත්තපටිලාභ’ යනු ආත්මභාවය ලැබීමයි. මෙහිදී භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආත්මභාව ලැබීම් තුනක් මගින් භවයන් තුනක් පෙන්වා දුන් සේක. ඕළාරික (රළු වූ) ආත්මභාවය ලැබීමෙන් අවීචියේ සිට පරනිම්මිත වසවත්ති දෙව්ලොව දක්වා වූ කාම භවය පෙන්වා දුන් සේක. මනෝමය ආත්මභාවය ලැබීමෙන් ප්‍රථම ධ්‍යාන භූමියේ සිට අකනිට්ඨ බ්‍රහ්ම ලෝකය දක්වා වූ රූප භවය පෙන්වා දුන් සේක. අරූප ආත්මභාවය ලැබීමෙන් ආකාසානඤ්චායතන බ්‍රහ්ම ලෝකයේ සිට නේවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතන බ්‍රහ්ම ලෝකය දක්වා වූ අරූප භවය පෙන්වා වදාළ සේක. අකුසල සිත් උපදනා දොළොස් ආකාරය ‘සංකිලේසික ධර්ම’ නම් වේ. සමථ විපස්සනා ධර්මයන් ‘වෝදානීය ධර්ම’ (පිරිසිදු බව ඇති කරන ධර්ම) නම් වේ.

429. Paññāpāripūriṃ [Pg.314] vepullattanti maggapaññāphalapaññānaṃ pāripūriñceva vipulabhāvañca. Pāmujjanti taruṇapīti. Pītīti balavatuṭṭhi. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yaṃ avocumha ‘‘sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihiratī’’ti, tattha tassa evaṃ viharato taṃ pāmojjañceva bhavissati, pīti ca nāmakāyapassaddhi ca sati ca sūpaṭṭhitā uttamañāṇañca sukho ca vihāro. Sabbavihāresu ca ayameva vihāro ‘‘sukho’’ti vattuṃ yutto ‘‘upasanto paramamadhuro’’ti. Tattha paṭhamajjhāne pāmojjādayo chapi dhammā labbhanti, dutiyajjhāne dubbalapītisaṅkhātaṃ pāmojjaṃ nivattati, sesā pañca labbhanti. Tatiye pīti nivattati, sesā cattāro labbhanti. Tathā catutthe. Imesu catūsu jhānesu sampasādanasutte suddhavipassanā pādakajjhānameva kathitaṃ. Pāsādikasutte catūhi maggehi saddhiṃ vipassanā kathitā. Dasuttarasutte catutthajjhānikaphalasamāpatti kathitā. Imasmiṃ poṭṭhapādasutte pāmojjaṃ pītivevacanameva katvā dutiyajjhānikaphalasamāpattināma kathitāti veditabbā.

429. ‘පඤ්ඤාපාරිපූරිං වේපුල්ලත්තං’ යනු මාර්ග ප්‍රඥාව හා ඵල ප්‍රඥාව පූර්ණත්වයට පත්වීම හා එහි විපුල බවයි. ‘පාමොජ්ජ’ යනු මෘදු පීතියයි. ‘පීති’ යනු ප්‍රබල සතුටයි. මින් කුමක් පවසන ලද්දේ ද? ‘‘තමාම විශිෂ්ට ඥානයෙන් අවබෝධ කරගෙන ළඟාවී වාසය කරයි’’ යනුවෙන් යමක් වදාළේ ද, එහි එසේ වාසය කරන්නා වූ ඒ තැනැත්තාට ඒ පාමොජ්ජය ද ඇති වන්නේය, පීතිය ද, නාමකාය ප්‍රශ්‍රම්භය ද, මනාව පිහිටි සිහිය ද, උතුම් ඥානය ද, සැපවත් විහරණය ද ඇති වන්නේය. සියලු වාසය කිරීම් අතරින් මෙම ඵලසමාපත්ති විහරණයම ‘සැපවත්’ යැයි පැවසීමට සුදුසුය, එය ‘ශාන්ත වූ අතිශය මධුර’ විහරණයකි. එහි ප්‍රථම ධ්‍යානයෙහි පාමොජ්ජය ඇතුළු ධර්ම හයක්ම ලැබෙයි. දෙවන ධ්‍යානයෙහි දුබල පීතිය නම් වූ පාමොජ්ජය සංසිඳෙයි, ඉතිරි ධර්ම පහ ලැබෙයි. තෙවන ධ්‍යානයෙහි පීතිය සංසිඳෙයි, ඉතිරි ධර්ම හතර ලැබෙයි. සතරවන ධ්‍යානයෙහි ද එසේමය. මේ ධ්‍යාන හතර සම්බන්ධයෙන් ‘සම්පසාදන සූත්‍රයෙහි’ ශුද්ධ විපස්සනාවට පාදක වූ ධ්‍යානයන් ගැන පමණක් වදාරන ලදී. ‘පාසාදික සූත්‍රයෙහි’ මාර්ග හතර සමග විපස්සනාව වදාරන ලදී. ‘දසුත්තර සූත්‍රයෙහි’ සතරවන ධ්‍යානයට අදාළ ඵලසමාපත්තිය වදාරන ලදී. මෙම ‘පොට්ඨපාද සූත්‍රයෙහි’ පාමොජ්ජය යන්න පීතියටම පර්යාය වචනයක් කොට දෙවන ධ්‍යානයට අදාළ ඵලසමාපත්තිය වදාළ බව දත යුතුය.

432-437. Ayaṃ vā soti ettha vā saddo vibhāvanattho hoti. Ayaṃ soti evaṃ vibhāvetvā pakāsetvā byākareyyāma. Yathāpare ‘‘ekantasukhaṃ attānaṃ sañjānāthā’’ti puṭṭhā ‘‘no’’ti vadanti, na evaṃ vadāmāti attho. Sappāṭihīrakatanti sappāṭiharaṇaṃ, niyyānikanti attho. Mogho hotīti tuccho hoti, natthi so tasmiṃ samayeti adhippāyo. Sacco hotīti bhūto hoti, sveva tasmiṃ samaye sacco hotīti attho. Ettha panāyaṃ citto attano asabbaññutāya tayo attapaṭilābhe kathetvā attapaṭilābho nāma paññattimattaṃ etanti uddharituṃ nāsakkhi, attapaṭilābho tveva niyyātesi. Athassa bhagavā rūpādayo cettha dhammā, attapaṭilābhoti pana nāmamattametaṃ, tesu tesu rūpādīsu sati evarūpā vohārā hontīti dassetukāmo tasseva kathaṃ gahetvā nāmapaññattivasena niyyātanatthaṃ ‘‘yasmiṃ citta samaye’’tiādimāha.

432-437. ‘අයං වා සෝ’ යන්නෙහි ‘වා’ ශබ්දය විස්තර කිරීමේ අර්ථයෙහි යෙදේ. ‘ඔහු මේ අත්තපටිලාභයයි’ මෙසේ විස්තර කොට ප්‍රකාශ කොට පැහැදිලි කළ යුතුය. අන්‍යයන්ගෙන් ‘‘ඔබ ඒකාන්ත සැප ඇති ආත්මයක් දන්නේ දැයි’’ ඇසූ විට ඔවුන් ‘‘නැත’’ යයි පවසන්නාක් මෙන්, අප එසේ නොකියන්නෙමු යන අදහසයි. ‘සප්පාටිහීරකතං’ යනු ප්‍රතිප්‍රහාරයන්ගෙන් තොරවූ, විමුක්තියට හේතුවන යන්නයි. ‘මෝඝෝ හෝති’ යනු හිස් බවයි, එම අවස්ථාවේදී අනෙක් ආත්මභාවයන් නැත යන්න මෙහි අදහසයි. ‘සච්චෝ හෝති’ යනු පවතින බවයි, ඒ ඒ අවස්ථාවට අදාළව ඒ ආත්මභාවයම සත්‍ය වන්නේය යන්න අර්ථයයි. මෙහිදී මේ චිත්ත ගෘහපති පුත්‍රයා තමාගේ සර්වඥ නොවන බව නිසා ආත්මභාව ලැබීම් තුනක් ගැන පවසා, ආත්මභාව ලැබීම යනු හුදෙක් පညප්තියක් (සම්මුතියක්) පමණක් බව වටහා ගැනීමට නොහැකිව, එය ආත්මභාවයක් ලෙසම අවසන් කළේය. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ මෙහි ඇත්තේ රූප ආදී ධර්මයන් පමණක් බවත්, ආත්මභාව ලැබීම යනු හුදෙක් නාම මාත්‍රයක් පමණක් බවත්, ඒ ඒ රූප ආදී ධර්ම පවතින විට මෙබඳු ව්‍යවහාරයන් උපදින බවත් පෙන්වා දෙනු පිණිස ඔහුගේම වචන ගෙන නාම පညප්ති වශයෙන් විස්තර කිරීමට ‘‘යස්මිං චිත්ත සමයේ’’ යනාදිය වදාළ සේක.

438. Evañca pana vatvā paṭipucchitvā vinayanatthaṃ puna ‘‘sace taṃ, citta, evaṃ puccheyyu’’ntiādimāha. Tattha yo me ahosi atīto attapaṭilābho[Pg.315], sveva me attapaṭilābho, tasmiṃ samaye sacco ahosi, mogho anāgato mogho paccuppannoti ettha tāva imamatthaṃ dasseti – yasmā ye te atītā dhammā, te etarahi natthi, ahesunti pana saṅkhyaṃ gatā, tasmā sopi me attapaṭilābho tasmiṃyeva samaye sacco ahosi. Anāgatapaccuppannānaṃ pana dhammānaṃ tadā abhāvā tasmiṃ samaye ‘‘mogho anāgato, mogho paccuppanno’’ti, evaṃ atthato nāmamattameva attapaṭilābhaṃ paṭijānāti. Anāgatapaccuppannesupi eseva nayo.

438. මෙසේ වදාරා නැවත විමසා ඔහුට අවබෝධ කරවනු පිණිස ‘‘චිත්තය, ඉදින් ඔබගෙන් මෙසේ ඇසුවහොත්’’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘මගේ යම් අතීත ආත්මභාවයක් වූයේ ද, ඒ අතීත අවස්ථාවෙහි මගේ ආත්මභාවය සත්‍ය විය, අනාගතය හා වර්තමානය හිස් විය’ යන මෙයින් පෙන්වා දෙන්නේ මෙයයි - යම් අතීත ධර්ම කෙනෙක් වූවාහු ද, ඔවුහු දැන් නැත, ඔවුහු වූහ යන සංඛ්‍යාවට (අතීතයට) ගියහ. එබැවින් මගේ ඒ අතීත ආත්මභාවය ද ඒ අවස්ථාවේදී පමණක් සත්‍ය විය. අනාගත හා වර්තමාන ධර්මයන් එවිට නොපැවති බැවින්, එම කාලයෙහි ‘අනාගතය මෝඝය, වර්තමානය මෝඝය’ යයි මෙසේ අර්ථ වශයෙන් ආත්මභාවය යනු නාම මාත්‍රයක් පමණක් බව පිළිගනියි. අනාගත හා වර්තමාන සම්බන්ධයෙන් ද ක්‍රමය මෙයම වේ.

439-443. Atha bhagavā tassa byākaraṇena saddhiṃ attano byākaraṇaṃ saṃsandituṃ ‘‘evameva kho cittā’’tiādīni vatvā puna opammato tamatthaṃ sādhento ‘‘seyyathāpi citta gavā khīra’’ntiādimāha. Tatrāyaṃ saṅkhepattho, yathā gavā khīraṃ, khīrādīhi ca dadhiādīni bhavanti, tattha yasmiṃ samaye khīraṃ hoti, na tasmiṃ samaye dadhīti vā navanītādīsu vā aññataranti saṅkhyaṃ niruttiṃ nāmaṃ vohāraṃ gacchati. Kasmā? Ye dhamme upādāya dadhītiādi vohārā honti, tesaṃ abhāvā. Atha kho khīraṃ tveva tasmiṃ samaye saṅkhyaṃ gacchati. Kasmā? Ye dhamme upādāya khīranti saṅkhyā nirutti nāmaṃ vohāro hoti, tesaṃ bhāvāti. Esa nayo sabbattha. Imā kho cittāti oḷāriko attapaṭilābho iti ca manomayo attapaṭilābho iti ca arūpo attapaṭilābho iti ca imā kho citta lokasamaññā loke samaññāmattakāni samanujānanamattakāni etāni. Tathā lokaniruttimattakāni vacanapathamattakāni vohāramattakāni nāmapaṇṇattimattakāni etānīti. Evaṃ bhagavā heṭṭhā tayo attapaṭilābhe kathetvā idāni sabbametaṃ vohāramattakanti vadati. Kasmā? Yasmā paramatthato satto nāma natthi, suñño tuccho esa loko.

439-443. ඉන්පසු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුගේ පිළිතුර සමග තමන් වහන්සේගේ විවරණය සැසඳීම සඳහා ‘‘එසේමයි චිත්තය’’ යනාදිය වදාරා, නැවත උපමාවකින් එම අර්ථය තහවුරු කරනු පිණිස ‘‘චිත්තය, යම් සේ දෙනකගෙන් කිරි’’ යනාදිය වදාළ සේක. එහි සංක්ෂේප අර්ථය නම් - යම් සේ දෙනකගෙන් කිරි ද, කිරිවලින් දී ද ආදිය උපදින්නේ ද, එහි කිරි පවතින කාලයේදී එයට දී යැයි හෝ වෙඬරු යැයි හෝ නමක්, නිරුක්තියක්, ව්‍යවහාරයක් නොලැබේ. ඒ මන්ද? දී ආදී ව්‍යවහාරයන්ට මුල් වන ධර්මයන් එකල්හි නොමැති බැවිනි. එහෙත් ඒ මොහොතේ එයට ‘කිරි’ යන නාමයම ලැබේ. ඒ මන්ද? කිරි යන ව්‍යවහාරයට මුල් වන ධර්මයන් එකල්හි පවතින බැවිනි. සියලු තැන්හි ක්‍රමය මෙයයි. චිත්තය, ඕළාරික ආත්මභාවය, මනෝමය ආත්මභාවය, අරූප ආත්මභාවය යන මේවා ලෝකයෙහි පවතින සම්මුතීන් පමණි, ලෝක සම්මත ව්‍යවහාරයන් පමණි. එසේම මේවා ලෝක නිරුක්තීන්, කතා කරන මග (වචන පථ), ව්‍යවහාර මාත්‍රයන් හා නාම පැනවීම් පමණක්ම වේ. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කලින් ආත්මභාව ලැබීම් තුනක් වදාරා දැන් ඒ සියල්ල ව්‍යවහාර මාත්‍රයක් පමණක් බව වදාරන සේක. ඒ මන්ද? පරමාර්ථ වශයෙන් ‘සත්වයෙක්’ නම් නොමැති බැවිනි. මේ ලෝකය (ආත්මයකින්) ශූන්‍යය, හිස්ය.

Buddhānaṃ pana dve kathā sammutikathā ca paramatthakathā ca. Tattha ‘‘satto poso devo brahmā’’tiādikā ‘‘sammutikathā’’ nāma. ‘‘Aniccaṃ dukkhamanattā khandhā dhātuyo āyatanāni satipaṭṭhānā sammappadhānā’’tiādikā paramatthakathā nāma. Tattha yo sammutidesanāya ‘‘satto’’ti vā ‘‘poso’’ti vā ‘‘devo’’ti vā ‘‘brahmā’’ti vā vutte vijānituṃ paṭivijjhituṃ niyyātuṃ [Pg.316] arahattajayaggāhaṃ gahetuṃ sakkoti, tassa bhagavā āditova ‘‘satto’’ti vā ‘‘poso’’ti vā ‘‘devo’’ti vā ‘‘brahmā’’ti vā katheti, yo paramatthadesanāya ‘‘anicca’’nti vā ‘‘dukkha’’nti vātiādīsu aññataraṃ sutvā vijānituṃ paṭivijjhituṃ niyyātuṃ arahattajayaggāhaṃ gahetuṃ sakkoti, tassa ‘‘anicca’’nti vā ‘‘dukkha’’nti vātiādīsu aññatarameva katheti. Tathā sammutikathāya bujjhanakasattassāpi na paṭhamaṃ paramatthakathaṃ katheti. Sammutikathāya pana bodhetvā pacchā paramatthakathaṃ katheti. Paramatthakathāya bujjhanakasattassāpi na paṭhamaṃ sammutikathaṃ katheti. Paramatthakathāya pana bodhetvā pacchā sammutikathaṃ katheti. Pakatiyā pana paṭhamameva paramatthakathaṃ kathentassa desanā lūkhākārā hoti, tasmā buddhā paṭhamaṃ sammutikathaṃ kathetvā pacchā paramatthakathaṃ kathenti. Sammutikathaṃ kathentāpi saccameva sabhāvameva amusāva kathenti. Paramatthakathaṃ kathentāpi saccameva sabhāvameva amusāva kathenti.

බුදුවරුන්ගේ දේශනාව සම්මුති කථාව සහ පරමත්ථ කථාව යනුවෙන් දෙවැදෑරුම් වේ. එහි 'සත්වයා', 'පුද්ගලයා', 'දෙවියා', 'බ්‍රහ්මයා' යනාදී වශයෙන් දේශනා කිරීම 'සම්මුති කථාව' නම් වේ. 'අනිත්‍යය', 'දුක', 'අනාත්මය', 'ස්කන්ධ', 'ධාතු', 'ආයතන', 'සතිපට්ඨාන', 'සම්මප්පධාන' යනාදී වශයෙන් දේශනා කිරීම 'පරමත්ථ කථාව' නම් වේ. එහිදී සම්මුති දේශනාව මඟින් 'සත්වයා' හෝ 'පුද්ගලයා' හෝ 'දෙවියා' හෝ 'බ්‍රහ්මයා' යැයි වදාළ කල්හි එය වටහා ගැනීමටත්, අවබෝධ කර ගැනීමටත්, සසරින් නික්මීමටත්, අර්හත් ඵලය නමැති ජයග්‍රහණය ලබා ගැනීමටත් යමෙකුට හැකියාව තිබේ නම්, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුට ආරම්භයේ සිටම 'සත්වයා' ආදී වශයෙන් දේශනා කරති. යමෙකුට පරමත්ථ දේශනාව මඟින් 'අනිත්‍යය' හෝ 'දුක' ආදී ධර්මයන් අසා ඒවා වටහා ගැනීමටත්, අවබෝධ කර ගැනීමටත්, සසරින් නික්මීමටත්, අර්හත් ඵලය නමැති ජයග්‍රහණය ලබා ගැනීමටත් හැකියාව තිබේ නම්, ඔහුට 'අනිත්‍යය' හෝ 'දුක' ආදී ධර්මයන්ම දේශනා කරති. එමෙන්ම සම්මුති කථාවෙන් අවබෝධය ලබන සත්වයාට පළමුව පරමත්ථ කථාව දේශනා නොකරති; සම්මුති කථාවෙන් අවබෝධ කරවා පසුව පරමත්ථ කථාව දේශනා කරති. පරමත්ථ කථාවෙන් අවබෝධය ලබන සත්වයාටද පළමුව සම්මුති කථාව දේශනා නොකරති; පරමත්ථ කථාවෙන් අවබෝධ කරවා පසුව සම්මුති කථාව දේශනා කරති. ස්වභාවයෙන්ම පළමුවෙන්ම පරමත්ථ කථාව දේශනා කරන්නහුගේ දේශනාව රළු ස්වභාවයක් ගනී; එබැවින් බුදුවරු මුලින් සම්මුති කථාව දේශනා කර පසුව පරමත්ථ කථාව දේශනා කරති. සම්මුති කථාව දේශනා කරන විටද ඔවුන් වහන්සේලා සත්‍යයම, ස්වභාවයම, අසත්‍ය නොවන දෙයම දේශනා කරති. පරමත්ථ කථාව දේශනා කරන විටද සත්‍යයම, ස්වභාවයම, අසත්‍ය නොවන දෙයම දේශනා කරති.

Duve saccāni akkhāsi, sambuddho vadataṃ varo;

Sammutiṃ paramatthañca, tatiyaṃ nūpalabbhati.

කථිකයන් අතර උත්තම වූ බුදුරජාණන් වහන්සේ සම්මුති සහ පරමත්ථ යන සත්‍යයන් දෙකක් වදාළ සේක; තෙවන සත්‍යයක් දක්නට නොලැබේ.

Saṅketavacanaṃ saccaṃ, lokasammutikāraṇaṃ;

Paramatthavacanaṃ saccaṃ, dhammānaṃ bhūtalakkhaṇanti.

ලෝක සම්මුතියට හේතු වන බැවින් ලෝක ව්‍යවහාරය සත්‍යයකි. ධර්මයන්ගේ නියම ස්වභාවය දක්වන බැවින් පරමත්ථ වචනයද සත්‍යයකි.

Yāhi tathāgato voharati aparāmasanti yāhi lokasamaññāhi lokaniruttīhi tathāgato taṇhāmānadiṭṭhiparāmāsānaṃ abhāvā aparāmasanto voharatīti desanaṃ vinivaṭṭetvā arahattanikūṭena niṭṭhāpesi. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

තථාගතයන් වහන්සේ යම් ලෝක සම්මුතීන් හා භාෂා ව්‍යවහාරයන් මඟින් දේශනා කරන සේක්ද, එහිදී තණ්හා, මාන, දිට්ඨි යන පරාමාසයන් (දැඩිව ගැනීම්) නොමැති බැවින් උපාදානයකින් තොරව ව්‍යවහාර කරන සේක. මෙසේ දේශනාව වෘත්ත කථාවෙන් වෙන් කොට අර්හත් ඵලය නමැති මුදුන් පමුණුවමින් අවසන් කළ සේක. සෙසු සියලු තන්හි අර්ථය පැහැදිලිය.

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

මෙසේ සුමංගලවිලාසිනී නම් වූ දීඝ නිකාය අටුවාවෙහි,

Poṭṭhapādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

පොට්ඨපාද සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

10. Subhasuttavaṇṇanā

10. සුභ සූත්‍ර වර්ණනාව

Subhamāṇavakavatthuvaṇṇanā

සුභ මාණවක වස්තු වර්ණනාව

444. Evaṃ [Pg.317] me sutaṃ…pe… sāvatthiyanti subhasuttaṃ. Tatrāyaṃ anuttānapadavaṇṇanā. Aciraparinibbute bhagavatīti aciraṃ parinibbute bhagavati, parinibbānato uddhaṃ māsamatte kāle. Nidānavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva bhagavato pattacīvaraṃ ādāya āgantvā khīravirecanaṃ pivitvā vihāre nisinnadivasaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Todeyyaputtoti todeyyabrāhmaṇassa putto, so kira sāvatthiyā avidūre tudigāmo nāma atthi, tassa adhipatittā todeyyoti saṅkhyaṃ gato. Mahaddhano pana hoti pañcacattālīsakoṭivibhavo, paramamaccharī – ‘‘dadato bhogānaṃ aparikkhayo nāma natthī’’ti cintetvā kassaci kiñci na deti, puttampi āha –

444. 'එවං මේ සුතං...' යනාදී වශයෙන් ආරම්භ වන මේ සූත්‍රය සුභ සූත්‍රයයි. එහි පැහැදිලි නොවන පදයන්ගේ විස්තරය මෙසේය: 'අචිරපරිනිබ්බුතේ භගවති' යනු භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිරිනිවන් පා වැඩි කලක් ගත නොවූ කල්හි, එනම් පිරිනිවන් පෑමෙන් මසක් පමණ ගත වූ කාලයේදීය. නිදාන වර්ණනාවෙහි සඳහන් වූ පරිදිම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ පාත්‍ර සිවුරු ගෙන පැමිණ, විරේක කිරීම සඳහා කිරි පානය කොට විහාරයෙහි වැඩසිටි දවස අරභයා ආයුෂ්මත් ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ විසින් මෙය වදාරන ලදී. 'තෝදෙය්‍යපුත්තෝ' යනු තෝදෙය්‍ය බ්‍රාහ්මණයාගේ පුත්‍රයාය. ඔහු සාවත්ථි නුවරට නුදුරු තෝදි නම් ගමෙහි විසූ බව පැවසේ. එහි අධිපති වූ බැවින් ඔහු 'තෝදෙය්‍ය' යන නමින් ප්‍රසිද්ධ විය. ඔහු කෙළ හතළිස් පහක වස්තුව ඇති මහා ධනවතෙකු වූ නමුත් අතිශයින්ම මසුරු විය. 'දන් දීමෙන් වස්තුව ක්ෂය නොවේ යැයි කීම බොරුවකි' යැයි සිතා ඔහු කිසිවෙකුට කිසිවක් නොදුන්නේය. ඔහු තම පුත්‍රයාටද මෙසේ උපදෙස් දුන්නේය:

‘‘Añjanānaṃ khayaṃ disvā, vammikānañca sañcayaṃ;

Madhūnañca samāhāraṃ, paṇḍito gharamāvase’’ti.

ඇසෙහි ගාන අඳුන් ගෙවී යන අයුරුත්, වේයන් පස් එකතු කර හුඹස් බඳින අයුරුත්, මී මැස්සන් මී පැණි එකතු කරන අයුරුත් දැක, නුවණැති මිනිසා තම ගෘහය පවත්වා ගත යුතුය.

Evaṃ adānameva sikkhāpetvā kāyassa bhedā tasmiṃyeva ghare sunakho hutvā nibbatto. Subho taṃ sunakhaṃ ativiya piyāyati. Attano bhuñjanakabhattaṃyeva bhojeti, ukkhipitvā varasayane sayāpeti. Atha bhagavā ekadivasaṃ nikkhante māṇave taṃ gharaṃ piṇḍāya pāvisi. Sunakho bhagavantaṃ disvā bhukkāraṃ karonto bhagavato samīpaṃ gato. Tato naṃ bhagavā avoca ‘‘todeyya tvaṃ pubbepi maṃ ‘bho, bho’ti paribhavitvā sunakho jāto, idānipi bhukkāraṃ katvā avīciṃ gamissasī’’ti. Sunakho taṃ kathaṃ sutvā vippaṭisārī hutvā uddhanantare chārikāya nipanno, manussā naṃ ukkhipitvā sayane sayāpetuṃ nāsakkhiṃsu.

මෙසේ කිසිවක් දීමෙන් වැළකී සිටීමටම තම පුත්‍රයාව පුහුණු කරවා, ඔහු මරණින් පසු එම නිවසේම බල්ලෙකු වී උපන්නේය. සුභ මාණවකයා ඒ බල්ලාට බෙහෙවින් ඇලුම් කළේය. තමා අනුභව කරන බත් ඒ බල්ලාට කෑමට දුන් අතර, ඌව උසස් යහනක නිදිකරවීය. එක් දිනක මාණවකයා නිවසින් බැහැරව ගිය කල්හි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ පිඬු සිඟා ඒ නිවසට වැඩි සේක. බල්ලා උන්වහන්සේ දැක බුරමින් උන්වහන්සේ අසලට පැමිණියේය. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඌට මෙසේ වදාළ සේක: 'තෝදෙය්‍ය, ඔබ පෙරත් මට අපහාස කොට බල්ලෙකු වී උපන්නෙහිය; දැන් නැවතත් මට බුරන්නෙහි නම් ඔබ අවීචි නිරයට යන්නෙහිය.' බල්ලා ඒ වචන අසා ලජ්ජාවටත් පශ්චාත්තාපයටත් පත්ව උදුන අසල අළු මත නිදාගත්තේය. සේවකයන්ට ඌ ඔසවා යහන මත නිදි කරවීමට නොහැකි විය.

Subho āgantvā ‘‘kenāyaṃ sunakho sayanā oropito’’ti āha. Manussā ‘‘na kenacī’’ti vatvā taṃ pavattiṃ ārocesuṃ. Māṇavo sutvā ‘‘mama pitā brahmaloke nibbatto, samaṇo pana gotamo me pitaraṃ sunakhaṃ karoti yaṃ kiñci esa mukhārūḷhaṃ bhāsatī’’ti kujjhitvā bhagavantaṃ musāvādena [Pg.318] codetukāmo vihāraṃ gantvā taṃ pavattiṃ pucchi. Bhagavā tassa tatheva vatvā avisaṃvādanatthaṃ āha – ‘‘atthi pana te, māṇava, pitarā na akkhātaṃ dhana’’nti. Atthi, bho gotama, satasahassagghanikā suvaṇṇamālā, satasahassagghanikā suvaṇṇapādukā, satasahassagghanikā suvaṇṇapāti, satasahassañca kahāpaṇanti. Gaccha taṃ sunakhaṃ appodakaṃ madhupāyāsaṃ bhojetvā sayanaṃ āropetvā īsakaṃ niddaṃ okkantakāle puccha, sabbaṃ te ācikkhissati, atha naṃ jāneyyāsi – ‘‘pitā me eso’’ti. So tathā akāsi. Sunakho sabbaṃ ācikkhi, tadā naṃ – ‘‘pitā me’’ti ñatvā bhagavati pasannacitto gantvā bhagavantaṃcuddasa pañhe pucchitvā vissajjanapariyosāne bhagavantaṃ saraṇaṃ gato, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘subho māṇavo todeyyaputto’’ti. Sāvatthiyaṃ paṭivasatīti attano bhogagāmato āgantvā vasati.

සුභ මාණවකයා ආපසු පැමිණ 'මේ බල්ලා යහනින් බස්සවන ලද්දේ කවුරුන් විසින්ද?' යි ඇසීය. සේවකයෝ සිදු වූ සියල්ල පවසා 'කිසිවෙකු විසින් බස්සවන ලද්දක් නොවේ' යැයි කීහ. මාණවකයා එය අසා, 'මාගේ පියා බ්‍රහ්ම ලෝකයෙහි උපන්නේය; ශ්‍රමණ ගෞතමයන් වහන්සේ මාගේ පියා බල්ලෙකු යැයි පවසන්නේ කටට එන ඕනෑම දෙයක් කතා කරන බැවිනි' යි කෝපයට පත්වී, භාග්‍යවතුන් වහන්සේට මුසාවාදයෙන් චෝදනා කරනු කැමැත්තෙන් විහාරයට ගොස් ඒ ගැන ඇසීය. භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ඔහුටද එම කරුණම වදාරා, සත්‍යය පෙන්වීම සඳහා මෙසේ ඇසූ සේක: 'මාණවකය, ඔබේ පියා විසින් ඔබට නොකියන ලද වස්තුවක් තිබේද?' ඔහු 'භවත් ගෞතමයෙනි, ලක්ෂයක් වටිනා රන් සෙරෙප්පු, රන් තැටියක් හා කහවණු ලක්ෂයක් ඇත' යැයි කීය. 'එසේ නම් ඔබ ගොස් ඒ බල්ලාට මී පැණි සහිත කිරි බත් කවා, යහන මත නිදි කරවා, ඌ මඳක් නින්දට වැටුණු විට ඒ ගැන අසන්න. ඌ සියල්ල පවසනු ඇත; එවිට මොහු මාගේ පියා යැයි ඔබ දැනගන්නෙහිද?' මාණවකයා එසේ කළ අතර බල්ලා සියලු වස්තුව තිබෙන තැන් පෙන්වීය. එවිට 'මොහු මාගේ පියාමය' යි දැන භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කෙරෙහි පැහැදුණු සිත් ඇතිව, උන්වහන්සේ වෙත ගොස් ප්‍රශ්න දහහතරක් විමසා, පිළිතුරු අවසානයේ තෙරුවන් සරණ ගියේය. ඒ අරභයා 'සුභෝ මාණවෝ තෝදෙය්‍යපුත්තෝ' යැයි වදාරන ලදී. 'සාවත්ථියෙහි වාසය කරයි' යනු තම ගමෙන් පැමිණ එහි වාසය කරන බවයි.

445-446. Aññataraṃ māṇavakaṃ āmantesīti satthari parinibbute ‘‘ānandatthero kirassa pattacīvaraṃ gahetvā āgato, mahājano taṃ dassanatthāya upasaṅkamatī’’ti sutvā ‘‘vihāraṃ kho pana gantvā mahājanamajjhe na sakkā sukhena paṭisanthāraṃ vā kātuṃ, dhammakathaṃ vā sotuṃ gehaṃ āgataṃyeva naṃ disvā sukhena paṭisanthāraṃ karissāmi, ekā ca me kaṅkhā atthi, tampi naṃ pucchissāmī’’ti cintetvā aññataraṃ māṇavakaṃ āmantesi. Appābādhantiādīsu ābādhoti visabhāgavedanā vuccati, yā ekadese uppajjitvā cattāro iriyāpathe ayapaṭṭena ābandhitvā viya gaṇhati, tassā abhāvaṃ pucchāti vadati. Appātaṅkoti kicchajīvitakaro rogo vuccati, tassāpi abhāvaṃ pucchāti vadati. Gilānasseva ca uṭṭhānaṃ nāma garukaṃ hoti, kāye balaṃ na hoti, tasmā niggelaññabhāvañca balañca pucchāti vadati. Phāsuvihāranti gamanaṭhānanisajjasayanesu catūsu iriyāpathesu sukhavihāraṃ pucchāti vadati. Athassa pucchitabbākāraṃ dassento ‘‘subho’’tiādimāha.

445-446. "අඤ්ඤතරං මාණවකං ආමන්තේසී" යනු: බුදුරජාණන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑ කල්හි, ආනන්ද තෙරුන් වහන්සේ උන්වහන්සේගේ පාත්‍ර සිවුරු ගෙන වැඩම කළ බවත්, මහා ජනයා උන්වහන්සේ දැකීමට පැමිණෙන බවත් ඇසූ සුභ මාණවකයා, "විහාරයට ගොස් මහා ජනයා මැද සුවසේ පිළිසඳරෙහි යෙදීමට හෝ ධර්ම කථාවක් ඇසීමට නොහැකිය. ගෙදරට වැඩම කළ කල්හි උන්වහන්සේ දැක සුවසේ පිළිසඳරෙහි යෙදෙන්නෙමි, මට එක් සැකයක් ද ඇත, එය ද උන්වහන්සේගෙන් විමසන්නෙමි" යි සිතා එක්තරා මාණවකයෙකු ඇමතීය. 'අප්පාබාධං' යනාදියේදී 'ආබාධ' යනු විෂභාග වේදනාවයි. ශරීරයේ එක් දෙසක හටගෙන සතර ඉරියව්වම යකඩ පටියකින් බැන්දාක් මෙන් අල්ලා ගන්නේ යම් වේදනාවක් ද, එවැනි ආබාධයක් නොමැති දැයි (සුවදුක්) විමසන්නැයි කියයි. 'අප්පාතංක' යනු ජීවත් වීම දුෂ්කර කරන රෝගයයි, එවැනි රෝගයක් නොමැති දැයි විමසන්නැයි කියයි. ගිලන් වූවෙකුට නැගී සිටීම පවා බරකි, ශරීරයෙහි බලයක් නැත, එබැවින් නීරෝගී භාවය සහ ශරීර ශක්තිය ගැන විමසන්නැයි කියයි. 'ඵාසුවිහාර' යනු ගමන, සිටීම, ඉඳීම, වැතිරීම යන සතර ඉරියව්වලදී සැපසේ විසීම ගැන විමසන්නැයි කියයි. ඉන්පසු ඔහුට විමසිය යුතු ආකාරය දක්වමින් "සුභෝ" යනාදිය කීවේය.

447. Kālañca samayañca upādāyāti kālañca samayañca paññāya gahetvā upadhāretvāti attho. Sace amhākaṃ sve gamanakālo bhavissati, kāye balamattā ceva pharissati, gamanapaccayā ca añño aphāsuvihāro [Pg.319] na bhavissati, athetaṃ kālañca gamanakāraṇasamavāyasaṅkhātaṃ samayañca upadhāretvā – ‘‘api eva nāma sve āgaccheyyāmā’’ti vuttaṃ hoti.

447. "කාලඤ්ච සමයඤ්ච උපාදායා" යනු: කාලය සහ අවස්ථාව ප්‍රඥාවෙන් ග්‍රහණය කොට, සලකා බලා යන අර්ථයයි. ඉදින් හෙට අපට යාමට සුදුසු කාලය වන්නේ නම්, ශරීරයෙහි ස්වල්ප වූ හෝ ශක්තියක් ඇති වන්නේ නම්, ගමන නිසා වෙනත් අපහසුවක් ඇති නොවන්නේ නම්, එවිට ඒ සුදුසු කාලය සහ ගමනට හේතු වන කරුණු සම්පූර්ණ වීම නැමැති අවස්ථාව සලකා බලා - "හෙට දවසේ ඒකාන්තයෙන්ම පැමිණෙන්නෙමු" යන්න මෙහි අදහසයි.

448. Cetakena bhikkhunāti cetiraṭṭhe jātattā cetakoti evaṃ laddhanāmena. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyanti bho, ānanda, dasabalassa ko nāma ābādho ahosi, kiṃ bhagavā paribhuñji. Api ca satthu parinibbānena tumhākaṃ soko udapādi, satthā nāma na kevalaṃ tumhākaṃyeva parinibbuto, sadevakassa lokassa mahājāni, ko dāni añño maraṇā muccissati, yatra so sadevakassa lokassa aggapuggalo parinibbuto, idāni kaṃ aññaṃ disvā maccurājā lajjissatīti evamādinā nayena maraṇapaṭisaṃyuttaṃ sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā therassa hiyyo pītabhesajjānurūpaṃ āhāraṃ datvā bhattakiccāvasāne ekamantaṃ nisīdi.

448. "චේතකේන භික්ඛුනා" යනු: චේති රටෙහි උපන් බැවින් 'චේතක' යන නම ලැබූ තැනැත්තා විසිනි. "සම්මෝදනීයං කථං සාරණීයං" යනු: පින්වත් ආනන්දයෙනි, දසබලයන් වහන්සේට කිනම් ආබාධයක් වූයේද? භාග්‍යවතුන් වහන්සේ කුමක් වැළඳූ සේක්ද? තවද ශාස්තෘන් වහන්සේගේ පිරිනිවීමෙන් ඔබ වහන්සේලාට ශෝකයක් උපන්නේද? ශාස්තෘන් වහන්සේ පිරිනිවන් පෑවේ ඔබ වහන්සේලාට පමණක් නොව, දෙවියන් සහිත මුළු ලෝකයටම සිදු වූ මහා විපතකි. දෙවියන් සහිත ලෝකයෙහි අග්‍ර පුද්ගලයා පවා පිරිනිවන් පෑ කල්හි, දැන් මරණයෙන් මිදෙන්නේ වෙන කවුද? දැන් වෙන කවරෙකු දැක මාර රජු ලජ්ජා වන්නේද? මෙසේ මරණය හා සම්බන්ධ වූ සතුටු විය යුතු, නිරන්තරයෙන් සිහිපත් කළ යුතු කතා බස් නිමවා, තේරුන් වහන්සේට ඊයේ වැළඳූ බෙහෙතට අනුකූල වූ ආහාර දී, ආහාර කිස නිමවා එකත්පසක වාඩි විය.

Upaṭṭhāko santikāvacaroti upaṭṭhāko hutvā santikāvacaro, na randhagavesī. Na vīmaṃsanādhippāyo. Samīpacārīti idaṃ purimapadasseva vevacanaṃ. Yesaṃ so bhavaṃ gotamoti kasmā pucchati? Tassa kira evaṃ ahosi ‘‘yesu dhammesu bhavaṃ gotamo imaṃ lokaṃ patiṭṭhapesi, te tassa accayena naṭṭhā nu kho, dharanti nu kho, sace dharanti, ānando jānissati, handa naṃ pucchāmī’’ti, tasmā pucchi.

"උපට්ඨාකෝ සන්තිකාචරෝ" යනු: උපස්ථායකයෙකු වී සමීපයෙහි හැසිරෙන්නෙකි, සිදුරු සොයන්නෙකු නොවේ. විමසා බැලීමේ (පරීක්ෂා කිරීමේ) අදහස ඇත්තෙකු ද නොවේ. "සමීපචාරී" යනු මෙයටම පර්යාය පදයකි. "යේසං සෝ භවං ගෝතමෝ" යැයි කුමකට අසයිද? ඔහුට මෙබඳු අදහසක් ඇති විය: "භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ යම් ධර්මයන්හි මේ ලෝකයා පිහිටුවූයේද, උන්වහන්සේගේ ඇවෑමෙන් ඒවා විනාශ වූයේද? නැතහොත් පවතින්නේ ද? ඉදින් පවතින්නේ නම් ආනන්ද තෙරුන් එය දැන සිටිය යුතුය, එබැවින් උන්වහන්සේගෙන් විමසන්නෙමි" යි සිතා විමසීය.

449. Athassa thero tīṇi piṭakāni tīhi khandhehi saṅgahetvā dassento ‘‘tiṇṇaṃ kho’’tiādimāha. Māṇavo saṅkhittena kathitaṃ asallakkhento – ‘‘vitthārato pucchissāmī’’ti cintetvā ‘‘katamesaṃ tiṇṇa’’ntiādimāha.

449. ඉක්බිති තේරුන් වහන්සේ ත්‍රිපිටකය (සීල, සමාධි, ප්‍රඥා යන) කොටස් තුනකින් සංග්‍රහ කොට දක්වමින් "තිණ්ණං ඛෝ" යනාදිය වදාළ සේක. මාණවකයා සංක්ෂිප්තව දේශනා කළ ධර්මය වටහා ගැනීමට නොහැකිව, "විස්තරාත්මකව විමසන්නෙමි" යි සිතා "කතමේසං තිණ්ණං" යනාදිය විමසීය.

Sīlakkhandhavaṇṇanā

සීලක්ඛන්ධ වර්ණනාවයි.

450-453. Tato therena ‘‘ariyassa sīlakkhandhassā’’ti tesu dassitesu puna ‘‘katamo pana so, bho ānanda, ariyo sīlakkhandho’’ti ekekaṃ pucchi. Theropissa buddhuppādaṃ dassetvā tantidhammaṃ desento anukkamena bhagavatā vuttanayeneva sabbaṃ vissajjesi. Tattha atthi [Pg.320] cevettha uttarikaraṇīyanti ettha bhagavato sāsane na sīlameva sāro, kevalañhetaṃ patiṭṭhāmattameva hoti. Ito uttari pana aññampi kattabbaṃ atthi yevāti dassesi. Ito bahiddhāti buddhasāsanato bahiddhā.

450-453. එවිට තේරුන් වහන්සේ "අරියස්ස සීලක්ඛන්ධස්ස" යනුවෙන් ඒවා දැක්වූ කල්හි, නැවත "පින්වත් ආනන්දයෙනි, ඒ ආර්ය සීල ස්කන්ධය කවරේද?" යැයි එකිනෙක විමසීය. තේරුන් වහන්සේ ද ඔහුට බුද්ධෝත්පාදය දක්වා, ධර්මය දේශනා කරමින් අනුපිළිවෙලින් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වදාළ ක්‍රමයෙන්ම සියල්ල විස්තර කළ සේක. එහි "අත්ථි චේවෙත්ථ උත්තරිකරණීයං" යනු: භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මේ ශාසනයෙහි සීලයම හරය නොවේ, මෙය පදනමක් (පිහිටීමක්) පමණක්ම වෙයි. මෙයින් මත්තෙහි තවත් කළ යුතු (සමාධි, ප්‍රඥා වැනි) කටයුතු ඇතැයි දැක්වීය. "ඉතෝ බහිද්ධා" යනු: බුද්ධ ශාසනයෙන් පිටත යන්නයි.

Samādhikkhandhavaṇṇanā

සමාධික්ඛන්ධ වර්ණනාවයි.

454. Kathañca, māṇava, bhikkhu indriyesu guttadvāro hotīti idamāyasmā ānando ‘‘katamo pana so, bho ānanda, ariyo samādhikkhandho’’ti evaṃ samādhikkhandhaṃ puṭṭhopi ye te ‘‘sīlasampanno indriyesu guttadvāro satisampajaññena samannāgato santuṭṭho’’ti evaṃ sīlānantaraṃ indriyasaṃvarādayo sīlasamādhīnaṃ antare ubhinnampi upakārakadhammā uddiṭṭhā, te niddisitvā samādhikkhandhaṃ dassetukāmo ārabhi. Ettha ca rūpajjhānāneva āgatāni, na arūpajjhānāni, ānetvā pana dīpetabbāni. Catutthajjhānena hi asaṅgahitā arūpasamāpatti nāma natthiyeva.

454. "මානවකය, මහණ තෙමේ කෙසේ නම් ඉන්ද්‍රියයන්හි සංවර වූ දොරටු ඇත්තෙක් වේද" යන්න ආයුෂ්මත් ආනන්ද තේරුන් වහන්සේගෙන් "පින්වත් ආනන්දයෙනි, ඒ ආර්ය සමාධි ස්කන්ධය කවරේද?" යැයි සමාධි ස්කන්ධය ගැන විමසූ කල්හි, සීලයට පසුව ඉන්ද්‍රිය සංවරය ආදී වූ සීලයට හා සමාධියට උපකාරී වන ධර්මයන් අකුළා දක්වා, සමාධි ස්කන්ධය විස්තර කිරීමට ආරම්භ කළ සේක. මෙහි රූප ධ්‍යානම ඍජුවම දක්වා ඇත, අරූප ධ්‍යාන දක්වා නැතත්, ඒවා ද මෙහිම ඇතුළත් කොට දැක්විය යුතුය. මන්ද යත්, සතරවන ධ්‍යානයෙන් සංග්‍රහ නොවන අරූප සමාපත්තියක් නොමැති බැවිනි.

471-480. Atthi cevettha uttarikaraṇīyanti ettha bhagavato sāsane na cittekaggatāmattakeneva pariyosānappatti nāma atthi, itopi uttari pana aññaṃ kattabbaṃ atthi yevāti dasseti. Natthi cevettha uttarikaraṇīyanti ettha bhagavato sāsane ito uttari kātabbaṃ nāma natthiyeva, arahattapariyosānañhi bhagavato sāsananti dasseti. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

471-480. "අත්ථි චේවෙත්ථ උත්තරිකරණීයං" යනු: භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මේ ශාසනයෙහි සිතේ එකඟතාවය (සමාධිය) පමණකින්ම නිමාවට පත්වීමක් නැත, මෙයට වඩා ඉහළින් තවත් කළ යුතු කටයුතු ඇතැයි දක්වයි. "නත්ථි චේවෙත්ථ උත්තරිකරණීයං" යනු: භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ මේ ශාසනයෙහි මෙම අර්හත් ඵලයට වඩා ඉහළින් කළ යුතු කටයුත්තක් නැත, භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ ශාසනය අර්හත් ඵලය අවසානය කොට ඇත්තේ යැයි දක්වයි. ඉතිරි කොටස් සියල්ල පැහැදිලි අර්ථ ඇත්තේය.

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

මෙසේ සුමංගලවිලාසිනී නම් වූ දීඝනිකාය අට්ඨකථාවෙහි,

Subhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

සුභ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

11. Kevaṭṭasuttavaṇṇanā

11. කේවට්ට සූත්‍ර වර්ණනාවයි.

Kevaṭṭagahapatiputtavatthuvaṇṇanā

කේවට්ට ගෘහපති පුත්‍ර වස්තු වර්ණනාවයි.

481. Evaṃ [Pg.321] me sutaṃ…pe… nāḷandāyanti kevaṭṭasuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā. Pāvārikambavaneti pāvārikassa ambavane. Kevaṭṭoti idaṃ tassa gahapatiputtassa nāmaṃ. So kira cattālīsakoṭidhano gahapatimahāsālo ativiya saddho pasanno ahosi. So saddhādhikattāyeva ‘‘sace eko bhikkhu aḍḍhamāsantarena vā māsantarena vā saṃvaccharena vā ākāse uppatitvā vividhāni pāṭihāriyāni dasseyya, sabbo jano ativiya pasīdeyya. Yaṃnūnāhaṃ bhagavantaṃ yācitvā pāṭihāriyakaraṇatthāya ekaṃ bhikkhuṃ anujānāpeyya’’nti cintetvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā evamāha.

481. "ඒවං මේ සුතං...පේ... නාළන්දයං" යනු කේවට්ට සූත්‍රයයි. එහි අළුත් පද විවරණය මෙසේය: "පාවාරිකම්බවනේ" යනු පාවාරික සිටුවරයාගේ අඹ වනයෙහිය. "කේවට්ටෝ" යනු ඒ ගෘහපති පුත්‍රයාගේ නමය. ඔහු කෝටි හතළිහක් ධනය ඇති, මහා සාර වූ ගෘහපතියෙක්ව ඉතාම ශ්‍රද්ධාවන්තව හා රත්නත්‍රයෙහි පැහැදී සිටියේය. ඔහු ශ්‍රද්ධාව වැඩිකම නිසාම "ඉදින් එක් භික්ෂූන් වහන්සේ නමක් අඩ මසකින් හෝ මසකින් හෝ වසරකින් හෝ වරක් අහසට පැන නැගී විවිධ ප්‍රාතිහාර්යයන් දක්වන්නේ නම්, මුළු මහත් ජනයාම බෙහෙවින් පැහැදෙන්නේය. එබැවින් මම භාග්‍යවතුන් වහන්සේගෙන් අයැද ප්‍රාතිහාර්ය පෑම සඳහා එක් භික්ෂූන් වහන්සේ නමකට අවසර ලබා දෙන්නේ නම් මැනවැ" යි සිතා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ වෙත පැමිණ මෙසේ කීය.

Tattha iddhāti samiddhā phītāti nānābhaṇḍaussannatāya vuddhippattā. Ākiṇṇamanussāti aṃsakūṭena aṃsakūṭaṃ paharitvā viya vicarantehi manussehi ākiṇṇā. Samādisatūti āṇāpetu ṭhānantare ṭhapetu. Uttarimanussadhammāti uttarimanussānaṃ dhammato, dasakusalasaṅkhātato vā manussadhammato uttari. Bhiyyosomattāyāti pakatiyāpi pajjalitapadīpo telasnehaṃ labhitvā viya atirekappamāṇena abhippasīdissati. Na kho ahanti bhagavā rājagahaseṭṭhivatthusmiṃ sikkhāpadaṃ paññapesi, tasmā ‘‘na kho aha’’ntiādimāha.

එහි 'ඉද්ධ' යනු සමෘද්ධිමත් වූ යන අර්ථයයි. 'ඵීත' යනු විවිධ භාණ්ඩ බහුල වීම නිසා අභිවෘද්ධියට පත් වූ යන අර්ථයයි. 'ආකිණ්ණමනුස්සා' යනු මිනිසුන් තම උරහිස්වලින් එකිනෙකාගේ උරහිස්වල වැදෙන තරමට සැරිසරන මිනිසුන්ගෙන් ගැවසී ගත් යන අර්ථයයි. 'සමාදිසතු' යනු අණ කරත්වා (නියෝග කරත්වා) හෝ තනතුරක පිහිටුවත්වා යන්නයි. 'උත්තරිමනුස්සධම්මා' යනු උසස් වූ ධ්‍යානලාභී ආර්යයන්ගේ ධර්මයන්ට වඩා හෝ දස කුසල් ලෙස හැඳින්වෙන මනුෂ්‍ය ධර්මයන්ට වඩා උතුම් වූ යන අර්ථයයි. 'භිය්‍යෝසෝ මත්තාය' යනු ස්වභාවයෙන්ම දැල්වෙන පහනක් තෙල් ලැබුණු විට වඩාත් දීප්තිමත්ව බබළන්නාක් මෙන්, අධික ප්‍රමාණයෙන් (බුදු සසුන කෙරෙහි) වඩාත් පැහැදීමට පත්වනු ඇත යන්නයි. 'න ඛො අහං' යනාදිය භාග්‍යවතුන් වහන්සේ රජගහ සිටුතුමාගේ කථා පුවතේදී ශික්ෂා පදයක් පැනවූ නිසා වදාළ සේක.

482. Na dhaṃsemīti na guṇavināsanena dhaṃsemi, sīlabhedaṃ pāpetvā anupubbena uccaṭṭhānato otārento nīcaṭṭhāne na ṭhapemi, atha kho ahaṃ buddhasāsanassa vuddhiṃ paccāsīsanto kathemīti dasseti. Tatiyampi khoti yāvatatiyaṃ buddhānaṃ kathaṃ paṭibāhitvā kathetuṃ visahanto nāma natthi. Ayaṃ pana bhagavatā saddhiṃ vissāsiko vissāsaṃ vaḍḍhetvā vallabho hutvā atthakāmosmīti tikkhattuṃ kathesi.

482. 'න ධංසේමි' යනු ගුණ විනාශ කිරීමෙන් විනාශ නොකරමි යන්නයි. සීලය බිඳීමට සලස්වා පිළිවෙළින් උසස් ස්ථානයෙන් පහත හෙළා පහත් තැනක නොතබමි. එහෙත් මම බුද්ධ ශාසනයේ දියුණුව අපේක්ෂා කරමින් පවසමි යන්න මෙයින් දක්වයි. 'තතියම්පි ඛො' යනු තුන් වතාවක්ම බුදුවරුන්ගේ වචනය ප්‍රතික්ෂේප කර කතා කිරීමට තරම් එඩිතර වූවෙක් නැත. එසේ වුවත්, මේ උපාසකයා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සමඟ ඉතා ලෙංගතු වූ බැවින්, එම විශ්වාසය වර්ධනය කරගෙන, ප්‍රියයෙකු වී, "මම යහපත කැමති වන්නෙක් වෙමි" යි සිතා තුන් වතාවක්ම මෙසේ පැවසීය.

Iddhipāṭihāriyavaṇṇanā

සෘද්ධි ප්‍රාතිහාර්ය වර්ණනාව

483-484. Atha bhagavā ayaṃ upāsako mayi paṭibāhantepi punappunaṃ yācatiyeva. ‘‘Handassa pāṭihāriyakaraṇe ādīnavaṃ dassemī’’ti cintetvā [Pg.322] ‘‘tīṇi kho’’tiādimāha. Tattha amāhaṃ bhikkhunti amuṃ ahaṃ bhikkhuṃ. Gandhārīti gandhārena nāma isinā katā, gandhāraraṭṭhe vā uppannā vijjā. Tattha kira bahū isayo vasiṃsu, tesu ekena katā vijjāti adhippāyo. Aṭṭīyāmīti aṭṭo pīḷito viya homi. Harāyāmīti lajjāmi. Jigucchāmīti gūthaṃ disvā viya jigucchaṃ uppādemi.

483-484. එවිට භාග්‍යවතුන් වහන්සේ "මේ උපාසකයා මා ප්‍රතික්ෂේප කළත් නැවත නැවතත් අයදියි. දැන් මොහුට ප්‍රාතිහාර්ය පෑමෙහි ඇති ආදීනව පෙන්වන්නෙමි" යි සිතා 'තීණි ඛො' යනාදිය වදාළ සේක. එහි 'අමහං භික්ඛුං' යනු ඒ මහණහුට යන්නයි. 'ගන්ධාරී' යනු ගන්ධාර නම් ඉෂිවරයා විසින් කරන ලද හෝ ගන්ධාර දේශයෙහි උපන් විද්‍යාවකි. එහි බොහෝ ඉසිවරුන් විසූ බවත්, ඔවුන්ගෙන් එක් අයෙකු විසින් කරන ලද විද්‍යාව මෙය බවත් අදහසයි. 'අට්ටීයාමි' යනු පීඩාවට පත් වූවෙකු මෙන් වෙමි යන්නයි. 'හරායාමි' යනු ලජ්ජා වෙමි යන්නයි. 'ජිගුච්ඡාමි' යනු අසූචි දැක පිළිකුල් කරන්නාක් මෙන් පිළිකුල් උපදවමි යන්නයි.

Ādesanāpāṭihāriyavaṇṇanā

ආදේශනා ප්‍රාතිහාර්ය වර්ණනාව

485. Parasattānanti aññesaṃ sattānaṃ. Dutiyaṃ tasseva vevacanaṃ. Ādisatīti katheti. Cetasikanti somanassadomanassaṃ adhippetaṃ. Evampi te manoti evaṃ tava mano somanassito vā domanassito vā kāmavitakkādisampayutto vā. Dutiyaṃ tasseva vevacanaṃ. Itipi te cittanti iti tava cittaṃ, idañcidañca atthaṃ cintayamānaṃ pavattatīti attho. Maṇikā nāma vijjāti cintāmaṇīti evaṃ laddhanāmā loke ekā vijjā atthi. Tāya paresaṃ cittaṃ jānātīti dīpeti.

485. 'පරසත්තානං' යනු අන්‍ය සත්ත්වයන්ගේ යන්නයි. දෙවනුව ඇති 'පරපුග්ගලානං' යනු එහිම පර්යාය වචනයකි. 'ආදිසති' යනු පවසයි යන්නයි. 'චේතසිකං' යන්නෙන් මෙහි සෝමනස්ස හා දෝමනස්ස වේදනාවන් අදහස් කෙරේ. 'ඒවම්පි තේ මනෝ' යනු මෙලෙස ඔබේ සිත සෝමනස්ස සහගතව හෝ දෝමනස්ස සහගතව හෝ කාම විතර්කාදියෙන් යුක්තව පවතී යන්නයි. දෙවනුව ඇති වාක්‍යය එහිම පර්යාය වාක්‍යයකි. 'ඉතිපි තේ චිත්තං' යනු මෙලෙස ඔබේ සිත මේ මේ කරුණු සිතමින් පවතී යන අර්ථයයි. 'මණිකා නාම විජ්ජා' යනු 'චින්තාමණී' යන නමින් ලොව ප්‍රසිද්ධ අනුන්ගේ සිත් දන්නා එක්තරා විද්‍යාවකි. එයින් අනුන්ගේ සිත් දැනගත හැකි බව දක්වයි.

Anusāsanīpāṭihāriyavaṇṇanā

අනුශාසනී ප්‍රාතිහාර්ය වර්ණනාව

486. Evaṃ vitakkethāti nekkhammavitakkādayo evaṃ pavattentā vitakketha. Mā evaṃ vitakkayitthāti evaṃ kāmavitakkādayo pavattentā mā vitakkayittha. Evaṃ manasi karothāti evaṃ aniccasaññameva, dukkhasaññādīsu vā aññataraṃ manasi karotha. Mā evanti ‘‘nicca’’ntiādinā nayena mā manasi karittha. Idanti idaṃ pañcakāmaguṇikarāgaṃ pajahatha. Idaṃ upasampajjāti idaṃ catumaggaphalappabhedaṃ lokuttaradhammameva upasampajja pāpuṇitvā nipphādetvā viharatha. Iti bhagavā iddhividhaṃ iddhipāṭihāriyanti dasseti, parassa cittaṃ ñatvā kathanaṃ ādesanāpāṭihāriyanti. Sāvakānañca buddhānañca satataṃ dhammadesanā anusāsanīpāṭihāriyanti.

486. 'ඒවං විතක්කේථ' යනු නෙක්ඛම්ම විතර්කාදිය මෙලෙස පවත්වමින් සිතන්න යන්නයි. 'මා ඒවං විතක්කයිත්ථ' යනු කාම විතර්කාදිය මෙලෙස පවත්වමින් නොසිතන්න යන්නයි. 'ඒවං මනසිකරෝථ' යනු මෙලෙස අනිච්ච සංඥාවම හෝ දුක්ඛ සංඥාදියෙන් එකක් හෝ මෙනෙහි කරන්න යන්නයි. 'මා ඒවං' යනු 'නිච්ච' යනාදි ක්‍රමයෙන් මෙනෙහි නොකරන්න යන්නයි. 'ඉදං' යනු පංච කාමගුණයන් කෙරෙහි ඇති මේ රාගය ප්‍රහීණ කරන්න යන්නයි. 'ඉදං උපසම්පජ්ජ' යනු සතර මගඵල ප්‍රභේද ඇති මේ ලෝකෝත්තර ධර්මයම සාක්ෂාත් කරගෙන වාසය කරන්න යන්නයි. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සෘද්ධි විධිය 'සෘද්ධි ප්‍රාතිහාර්යය' ලෙසත්, අනුන්ගේ සිත දැන පැවසීම 'ආදේශනා ප්‍රාතිහාර්යය' ලෙසත්, ශ්‍රාවකයන්ට හා බුදුවරුන්ට නිරතුරුව කෙරෙන ධර්ම දේශනාව 'අනුශාසනී ප්‍රාතිහාර්යය' ලෙසත් දක්වන සේක.

Tattha iddhipāṭihāriyena anusāsanīpāṭihāriyaṃ mahāmoggallānassa āciṇṇaṃ, ādesanāpāṭihāriyena anusāsanīpāṭihāriyaṃ dhammasenāpatissa. Devadatte saṃghaṃ bhinditvā pañca bhikkhusatāni gahetvā gayāsīse buddhalīḷāya tesaṃ dhammaṃ desante hi bhagavatā pesitesu dvīsu aggasāvakesu dhammasenāpati tesaṃ cittācāraṃ ñatvā dhammaṃ desesi[Pg.323], therassa dhammadesanaṃ sutvā pañcasatā bhikkhū sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu. Atha nesaṃ mahāmoggallāno vikubbanaṃ dassetvā dassetvā dhammaṃ desesi, taṃ sutvā sabbe arahattaphale patiṭṭhahiṃsu. Atha dvepi mahānāgā pañca bhikkhusatāni gahetvā vehāsaṃ abbhuggantvā veḷuvanamevāgamiṃsu. Anusāsanīpāṭihāriyaṃ pana buddhānaṃ satataṃ dhammadesanā, tesu iddhipāṭihāriyaādesanāpāṭihāriyāni saupārambhāni sadosāni, addhānaṃ na tiṭṭhanti, addhānaṃ atiṭṭhanato na niyyanti. Anusāsanīpāṭihāriyaṃ anupārambhaṃ niddosaṃ, addhānaṃ tiṭṭhati, addhānaṃ tiṭṭhanato niyyāti. Tasmā bhagavā iddhipāṭihāriyañca ādesanāpāṭihāriyañca garahati, anusāsanīpāṭihāriyaṃyeva pasaṃsati.

එහි සෘද්ධි ප්‍රාතිහාර්යය සමඟ අනුශාසනී ප්‍රාතිහාර්යය මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේගේ නිරන්තර පුරුද්දයි. ආදේශනා ප්‍රාතිහාර්යය සමඟ අනුශාසනී ප්‍රාතිහාර්යය ධර්ම සේනාපති සාරිපුත්ත තෙරුන් වහන්සේගේ නිරන්තර පුරුද්දයි. විස්තර කරන්නේ නම්; දේවදත්තයන් සංඝයා භේද කර භික්ෂූන් පන්සීයක් කැඳවාගෙන ගොස් ගයාසීසයේ දී බුද්ධ ලීලාවෙන් ඔවුන්ට ධර්ම දේශනා කරන කල්හි, භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විසින් යවන ලද අග්‍රශ්‍රාවකයන් දෙනම අතරින් ධර්ම සේනාපති තෙරුන් වහන්සේ ඒ භික්ෂූන්ගේ සිත් පැවැත්ම දැන ධර්මය දේශනා කළ සේක. තෙරුන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අසා භික්ෂූහු පන්සීයක්ම සෝතාපත්ති ඵලයෙහි පිහිටියහ. ඉක්බිති මහා මොග්ගල්ලාන තෙරුන් වහන්සේ ඔවුන්ට විවිධ වූ සෘද්ධි ප්‍රාතිහාර්යයන් දක්වමින් ධර්මය දේශනා කළ සේක. එය අසා සියල්ලෝම අර්හත් ඵලයෙහි පිහිටියහ. ඉක්බිති ඒ උතුම් රහතන් වහන්සේලා දෙනම භික්ෂූන් පන්සීය ද කැඳවාගෙන අහසින් පියඹා වේළුවනයටම වැඩම කළහ. අනුශාසනී ප්‍රාතිහාර්යය යනු බුදුවරුන්ගේ නිරන්තර ධර්ම දේශනාවයි. ඒ අතරින් සෘද්ධි ප්‍රාතිහාර්යය හා ආදේශනා ප්‍රාතිහාර්යය දෝෂ සහිතය (ගැරහුම් ලැබිය හැකිය). ඒවා දීර්ඝ කාලයක් නොපවතින අතර, එසේ නොපවතින බැවින් සංසාරයෙන් එතෙර වීමට උපකාරී නොවේ. අනුශාසනී ප්‍රාතිහාර්යය නිදෝෂී ය, එය දීර්ඝ කාලයක් පවතින අතර එබැවින් සංසාරයෙන් එතෙර වීමට මඟ පෙන්වයි. එම නිසා භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සෘද්ධි හා ආදේශනා ප්‍රාතිහාර්යයන් හෙළා දකින අතර අනුශාසනී ප්‍රාතිහාර්යයම වර්ණනා කරන සේක.

Bhūtanirodhesakavatthuvaṇṇanā

මහා භූතයන්ගේ නිරුද්ධ වීම සොයන භික්ෂුව පිළිබඳ කථා වස්තුව

487. Bhūtapubbanti idaṃ kasmā bhagavatā āraddhaṃ. Iddhipāṭihāriyaādesanāpāṭihāriyānaṃ aniyyānikabhāvadassanatthaṃ, anusāsanīpāṭihāriyasseva niyyānikabhāvadassanatthaṃ. Api ca sabbabuddhānaṃ mahābhūtapariyesako nāmeko bhikkhu hotiyeva. Yo mahābhūte pariyesanto yāva brahmalokā vicaritvā vissajjetāraṃ alabhitvā āgamma buddhameva pucchitvā nikkaṅkho hoti. Tasmā buddhānaṃ mahantabhāvappakāsanatthaṃ, idañca kāraṇaṃ paṭicchannaṃ, atha naṃ vivaṭaṃ katvā desentopi bhagavā ‘‘bhūtapubba’’ntiādimāha.

487. 'භූතපුබ්බං' යන මේ කථා පුවත භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ආරම්භ කළේ ඇයි ද යත්? සෘද්ධි හා ආදේශනා ප්‍රාතිහාර්යයන්ගේ සංසාරයෙන් එතෙර කළ නොහැකි බවත්, අනුශාසනී ප්‍රාතිහාර්යයෙහිම ඇති නිවනට මඟ පෙන්වන සුලු බවත් දැක්වීම සඳහාය. තවද, සෑම බුදුවරයෙකුගේම කාලයක මහා භූතයන්ගේ නිරුද්ධ වීම පිළිබඳ සොයන එක් භික්ෂුවක් සිටින්නේමය. ඒ භික්ෂුව මහා භූතයන්ගේ නිරුද්ධ වීම සොයමින් බ්‍රහ්ම ලෝකය දක්වාම ගොස්, පිළිතුරු දිය හැකි අයෙකු නොලබා, නැවත පැමිණ බුදුන් වහන්සේගෙන්ම විමසා සැක දුරු කර ගනී. එබැවින් බුදුවරුන්ගේ ශ්‍රේෂ්ඨත්වය ප්‍රකාශ කිරීම සඳහාත්, වැසී පැවති මේ කරුණ විවෘත කර දේශනා කිරීම සඳහාත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ 'භූතපුබ්බං' යනාදිය වදාළ සේක.

Tattha kattha nu khoti kismiṃ ṭhāne kiṃ āgamma kiṃ pattassa te anavasesā appavattivasena nirujjhanti. Mahābhūtakathā panesā sabbākārena visuddhimagge vuttā, tasmā sā tatova gahetabbā.

එහි 'කත්ථ නු ඛෝ' යනු කිනම් ස්ථානයක දී, කුමකට පැමිණීමෙන්, ඒ මහා භූතයෝ නිරවශේෂව නැවත නූපදනා පරිද්දෙන් නිරුද්ධ වෙත් ද යන්නයි. මේ මහා භූත කථාව සියලු අයුරින් විසුද්ධිමාර්ගයෙහි පවසා ඇත. එබැවින් එය එතැනින්ම ගත යුතුය (දත යුතුය).

488. Devayāniyo maggoti pāṭiyekko devalokagamanamaggo nāma natthi, iddhividhañāṇasseva panetaṃ adhivacanaṃ. Tena hesa yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vattento devalokaṃ yāti. Tasmā ‘‘taṃ devayāniyo maggo’’ti vuttaṃ. Yena cātumahārājikāti samīpe ṭhitampi bhagavantaṃ apucchitvā dhammatāya codito devatā mahānubhāvāti maññamāno upasaṅkami. Mayampi kho, bhikkhu, na jānāmāti buddhavisaye pañhaṃ [Pg.324] pucchitā devatā na jānanti, tenevamāhaṃsu. Atha kho so bhikkhu ‘‘mama imaṃ pañhaṃ na kathetuṃ na labbhā, sīghaṃ kathethā’’ti tā devatā ajjhottharati, punappunaṃ pucchati, tā ‘‘ajjhottharati no ayaṃ bhikkhu, handa naṃ hatthato mocessāmā’’ti cintetvā ‘‘atthi kho bhikkhu cattāro mahārājāno’’tiādimāhaṃsu. Tattha abhikkantatarāti atikkamma kantatarā. Paṇītatarāti vaṇṇayasaissariyādīhi uttamatarā etena nayena sabbavāresu attho veditabbo.

488. "දේවයානීය මග්ග" යනු දෙව්ලොවට යාම සඳහා වූ වෙන්වූ විශේෂ මාවතක් නොවේ; එය ඉද්ධිවිධ ඤාණයටම භාවිතා කරන තවත් නමකි. එම ඉද්ධිවිධ ඤාණය මගින් ඒ භික්ෂුව බඹලොව දක්වා පවා තමන්ගේ ශරීරය මෙහෙයවමින් දෙව්ලොවට වඩින සේක. එබැවින් ආනන්ද හිමියන් විසින් එය "දේවයානීය මාවත" ලෙස හඳුන්වන ලදී. "යෙන චාතුමහාරාජිකා" යන්නෙන් අදහස් වන්නේ තමන් අසලම වැඩසිටි බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් ප්‍රශ්නය නොවිමසා, දිව්‍ය ලෝකයේ දෙවිවරුන් මහානුභාව සම්පන්න යැයි සිතා, එම භික්ෂුව ධර්මතාවයට අනුකූලව පෙලඹී ඔවුන් වෙත එළඹුණු බවයි. "මහණෙනි, අපිත් නොදනිමු" යනු බුද්ධ විෂයෙහි වූ ප්‍රශ්නයක් විමසූ විට දෙවිවරුන් පවා එය නොදන්නා බව ප්‍රකාශ කිරීමයි. එවිට එම භික්ෂුව, "මගේ මේ ප්‍රශ්නයට පිළිතුරු නොදී සිටිය නොහැක, වහාම පිළිතුරු දෙන්න" යැයි පවසමින් එම දෙවිවරුන් මැඩපවත්වා නැවත නැවතත් විමසීය. එවිට ඒ දෙවිවරු, "මේ භික්ෂුව අපව පෙලඹවීමට උත්සාහ කරයි, මොහුගෙන් නිදහස් වෙමු" යැයි සිතා "මහණෙනි, සතර මහා රජවරු සිටිති" ආදී වශයෙන් ප්‍රකාශ කළහ. එහි "අභික්කන්තතර" යනු ඉතා ප්‍රසන්න බවයි. "පණීතතර" යනු වර්ණය, කීර්තිය සහ ඓශ්චර්යය ආදියෙන් ඉතා උසස් බවයි. මේ ආකාරයෙන් සෑම අවස්ථාවකම අර්ථය වටහා ගත යුතුය.

491-493. Ayaṃ pana viseso – sakko kira devarājā cintesi ‘‘ayaṃ pañho buddhavisayo, na sakkā aññena vissajjituṃ, ayañca bhikkhu aggiṃ pahāya khajjopanakaṃ dhamanto viya, bheriṃ pahāya udaraṃ vādento viya ca, loke aggapuggalaṃ sammāsambuddhaṃ pahāya devatā pucchanto vicarati, pesemi naṃ satthusantika’’nti. Tato punadeva so cintesi ‘‘sudūrampi gantvā satthu santikeva nikkaṅkho bhavissati. Atthi ceva puggalo nāmesa, thokaṃ tāva āhiṇḍanto kilamatu pacchā jānissatī’’ti. Tato taṃ ‘‘ahampi kho’’tiādimāha. Brahmayāniyopi devayāniyasadisova. Devayāniyamaggoti vā brahmayāniyamaggoti vā dhammasetūti vā ekacittakkhaṇikaappanāti vā sanniṭṭhānikacetanāti vā mahaggatacittanti vā abhiññāñāṇanti vā sabbametaṃ iddhividhañāṇasseva nāmaṃ.

491-493. මෙහි විශේෂත්වය මෙයයි – සක් දෙවිඳු මෙසේ සිතුවේය: "මේ ප්‍රශ්නය බුද්ධ විෂයයට අයත් එකකි, එය අන් කිසිවෙකුට විසඳිය නොහැක. මේ භික්ෂුව ගින්දර අතහැර කදෝපැණියෙකුට පිඹින්නාක් මෙන්ද, මහා බෙරය පසෙක තබා තම කුසට තට්ටු කරන්නාක් මෙන්ද, ලොව අග්‍රගන්‍ය පුද්ගලයා වන සම්මා සම්බුදුරජාණන් වහන්සේව අතහැර දෙවිවරුන්ගෙන් ප්‍රශ්න විමසමින් ඇවිදියි. මම මොහු බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත යවමි." පසුව ඔහු නැවතත් මෙසේ සිතීය: "බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙත ගිය විට ඔහු සියලු සැකයන්ගෙන් තොර වනු ඇත. මෙවැනි පුද්ගලයින් සිටින බැවින්, මොහු තව ස්වල්ප වේලාවක් ඇවිදිමින් වෙහෙසට පත් වේවා, එවිට ඔහු පසුව සත්‍යය අවබෝධ කරගනු ඇත." එබැවින් ඔහුට "මම ද නොදනිමි" ආදී වශයෙන් පැවසීය. "බ්‍රහ්මයානීය" යනු ද දේවයානීය මාවතට සමානමය. දේවයානීය මග්ග, බ්‍රහ්මයානීය මග්ග, ධම්මසෙතු, ඒකචිත්තක්ඛණික අප්පනා, සන්නිට්ඨානික චේතනා, මහග්ගත චිත්ත හෝ අභිඤ්ඤා ඤාණ යන මේ සියලු නම් ඉද්ධිවිධ ඤාණය සඳහාම යෙදෙන පර්යාය නාමයන් වේ.

494. Pubbanimittanti āgamanapubbabhāge nimittaṃ sūriyassa udayato aruṇuggaṃ viya. Tasmā idāneva brahmā āgamissati, evaṃ mayaṃ jānāmāti dīpayiṃsu. Pāturahosīti pākaṭo ahosi. Atha kho so brahmā tena bhikkhunā puṭṭho attano avisayabhāvaṃ ñatvā sacāhaṃ ‘‘na jānāmī’’ti vakkhāmi, ime maṃ paribhavissanti, atha jānanto viya yaṃ kiñci kathessāmi, ayaṃ me bhikkhu veyyākaraṇena anāraddhacitto vādaṃ āropessati. ‘‘Ahamasmi bhikkhu brahmā’’tiādīni pana me bhaṇantassa na koci vacanaṃ saddahissati. Yaṃnūnāhaṃ vikkhepaṃ katvā imaṃ bhikkhuṃ satthusantikaṃyeva peseyyanti cintetvā ‘‘ahamasmi bhikkhu brahmā’’tiādimāha.

494. "පුබ්බනිමිත්ත" යනු හිරු උදාවට පෙර අරුණෝදය දිස්වන්නාක් මෙන් මහා බ්‍රහ්මයාගේ පැමිණීමට පෙර දක්නට ලැබෙන පෙර නිමිත්තයි. එබැවින් "දැන් බ්‍රහ්මයා පැමිණෙනු ඇත, ඒ බව අපි දනිමු" යැයි දෙවිවරු පැහැදිලි කළහ. "පාතුරහෝසි" යනු ප්‍රකට වූ බවයි. එකල්හි මහා බ්‍රහ්මයා එම භික්ෂුව විසින් විමසන ලද ප්‍රශ්නය තම විෂය පථයට අයත් නොවන බව වටහාගෙන මෙසේ සිතීය: "මම නොදනිමි යැයි පැවසුවහොත් මේ බ්‍රහ්මයෝ මට අවමන් කරති. දන්නවාක් මෙන් යම් කිසිවක් පැවසුවහොත් මගේ පිළිතුරෙන් සෑහීමකට පත් නොවන මේ භික්ෂුව මගේ වැරදි පෙන්වා දෙනු ඇත. නමුත් මා 'මහණෙනි, මම බ්‍රහ්මයා වෙමි' යනාදී වශයෙන් මගේ ගුණ ප්‍රකාශ කරන විට කවුරුත් මාව අවිශ්වාස නොකරනු ඇත. මම මොහුව මගහැර බුදුරජාණන් වහන්සේ වෙතම යොමු කළහොත් වඩාත් යහපත් වේ." මෙසේ සිතා ඔහු "මහණෙනි, මම මහා බ්‍රහ්මයා වෙමි" ආදී වශයෙන් ප්‍රකාශ කළේය.

495-496. Ekamantaṃ [Pg.325] apanetvāti kasmā evamakāsi? Kuhakattā. Bahiddhā pariyeṭṭhinti telatthiko vālikaṃ nippīḷiyamāno viya yāva brahmalokā bahiddhā pariyesanaṃ āpajjati.

495-496. "එකමන්තං අපනෙත්වා" (පසෙකට කැඳවා) – බ්‍රහ්මයා මෙසේ කළේ ඇයි? ඒ ඔහුගේ මාන්නය හා වංචනික බව (කුහකත්වය) නිසාය. "බහිද්ධා පරියෙට්ඨිං" යනු තෙල් අවශ්‍ය පුද්ගලයෙකු වැලි මිරිකන්නාක් මෙන්, බුදුරජාණන් වහන්සේගෙන් බැහැරව බඹලොව දක්වා පිළිතුරු සෙවීමට යාමයි.

497. Sakuṇanti kākaṃ vā kulalaṃ vā. Na kho eso, bhikkhu, pañho evaṃ pucchitabboti idaṃ bhagavā yasmā padesenesa pañho pucchitabbo, ayañca kho bhikkhu anupādinnakepi gahetvā nippadesato pucchati, tasmā paṭisedheti. Āciṇṇaṃ kiretaṃ buddhānaṃ, pucchāmūḷhassa janassa pucchāya dosaṃ dassetvā pucchaṃ sikkhāpetvā pucchāvissajjanaṃ. Kasmā? Pucchituṃ ajānitvā paripucchanto duviññāpayo hoti. Pañhaṃ sikkhāpento pana ‘‘kattha āpo cā’’tiādimāha.

497. "සකුණ" යනු කක්කෙකු හෝ උකුස්සෙකු වැනි පක්ෂියෙකි. "මහණෙනි, මේ ප්‍රශ්නය මෙසේ නොවිමසිය යුතුය" යැයි බුදුරජාණන් වහන්සේ වදාළේ, එම ප්‍රශ්නය උපාදින්නක මහාභූතයන් පිළිබඳව පමණක් විමසිය යුතුව තිබියදී, ඒ භික්ෂුව අනුපාදින්නක මහාභූතයන් ද ඇතුළත් කරමින් සමස්තය පිළිබඳවම විමසූ බැවිනි. ප්‍රශ්නයෙහි අතරමං වූ පුද්ගලයාට ප්‍රශ්නයෙහි ඇති දෝෂ පෙන්වා දී, ප්‍රශ්නය විමසන නිවැරදි ක්‍රමය උගන්වා පසුව පිළිතුරු දීම බුදුවරුන්ගේ චාරිත්‍රයයි. මන්ද, ප්‍රශ්නය විමසීමට නොදන්නා පුද්ගලයෙකුට කරුණු අවබෝධ කරවීම අපහසු බැවිනි. ප්‍රශ්න විමසන ආකාරය උගන්වමින් බුදුරජාණන් වහන්සේ "කත්ථ ආපො ච" ආදී ගාථාව වදාළ සේක.

498. Tattha na gādhatīti na patiṭṭhāti, ime cattāro mahābhūtā kiṃ āgamma appatiṭṭhā bhavantīti attho. Upādinnaṃyeva sandhāya pucchati. Dīghañca rassañcāti saṇṭhānavasena upādārūpaṃ vuttaṃ. Aṇuṃ thūlanti khuddakaṃ vā mahantaṃ vā, imināpi upādārūpe vaṇṇamattameva kathitaṃ. Subhāsubhanti subhañca asubhañca upādārūpameva kathitaṃ. Kiṃ pana upādārūpaṃ subhanti asubhanti atthi? Natthi. Iṭṭhāniṭṭhārammaṇaṃ paneva kathitaṃ. Nāmañca rūpañcāti nāmañca dīghādibhedaṃ rūpañca. Uparujjhatīti nirujjhati, kiṃ āgamma asesametaṃ nappavattatīti.

498. එහි "න ගාධති" යනු රඳා නොපවතින්නේ කොහිද යන්නයි. මේ සතර මහා භූතයන් කුමන අරමුණකදී පිහිටක් නොලබන්නේද යන්න මෙහි අර්ථයයි. බුදුරජාණන් වහන්සේ මෙහිදී සජීවී (උපාදින්නක) ශරීරය පිළිබඳවම රඳා පවතිමින් මෙය විමසන සේක. "දීඝඤ්ච රස්සඤ්ච" යන්නෙන් හැඩය අනුව උපාදාය රූප දක්වන ලදී. "අණුං ථූලං" යන්නෙන් කුඩා හෝ විශාල උපාදාය රූප පිළිබඳවද, වර්ණ රූප මාත්‍රය පිළිබඳවද පවසන ලදී. "සුභාසුභං" යන්නෙන් ප්‍රියමනාප හා අප්‍රිය උපාදාය රූප පිළිබඳව පවසන ලදී. උපාදාය රූපයන්හි ස්වභාවයෙන්ම සුභ හෝ අසුභ බවක් තිබේද? නැත. එය ඉෂ්ට හෝ අනිෂ්ට අරමුණු අනුව පවසන ලද්දකි. "නාමඤ්ච රූපඤ්ච" යනු නාමස්කන්ධ හතර සහ රූපයයි. "උපරුජ්ඣති" යනු නිරුද්ධ වන්නේ කොහිද යන්නයි. කුමන අරමුණක් නිසා මේ නාම-රූප දෙක ඉතිරි නොවී නැවත පවතින්නේ නැද්ද යන්නයි.

Evaṃ pucchitabbaṃ siyāti pucchaṃ dassetvā idāni vissajjanaṃ dassento tatra veyyākaraṇaṃ bhavatīti vatvā – ‘‘viññāṇa’’ntiādimāha.

ප්‍රශ්නය විමසිය යුතු ආකාරය පෙන්වා දී, දැන් ඊට පිළිතුරු දීමට බුදුරජාණන් වහන්සේ "තත්‍ර වෙය්‍යාකරණං භවති" (එහි පිළිතුර මෙසේය) යැයි පවසා "විඤ්ඤාණං" ආදී පිළිතුරු ගාථාව වදාළ සේක.

499. Tattha viññātabbanti viññāṇaṃ nibbānassetaṃ nāmaṃ, tadetaṃ nidassanābhāvato anidassanaṃ. Uppādanto vā vayanto vā ṭhitassa aññathattanto vā etassa natthīti anantaṃ. Pabhanti panetaṃ kira titthassa nāmaṃ, tañhi papanti etthāti papaṃ, pakārassa pana bhakāro kato. Sabbato pabhamassāti sabbatopabhaṃ. Nibbānassa kira yathā mahāsamuddassa yato yato otaritukāmā honti, taṃ tadeva titthaṃ, atitthaṃ nāma natthi. Evameva aṭṭhatiṃsāya kammaṭṭhānesu yena yena mukhena nibbānaṃ otaritukāmā honti, taṃ tadeva titthaṃ, nibbānassa atitthaṃ nāma natthi. Tena vuttaṃ ‘‘sabbatopabha’’nti. Ettha āpo cāti ettha [Pg.326] nibbāne idaṃ nibbānaṃ āgamma sabbametaṃ āpotiādinā nayena vuttaṃ upādinnaka dhammajātaṃ nirujjhati, appavattaṃ hotīti.

499. එහි "විඤ්ඤාණ" යනු උසස් අරිය මග ඤාණයෙන් දැකිය යුතු බැවින් නිර්වාණයට නමකි. එය චක්ඛු විඤ්ඤාණයට හමු නොවන බැවින් හෝ උපමාවක් නොමැති බැවින් "අනිදස්සන" නම් වේ. එහි උපතක්, විනාශයක් හෝ පැවැත්මේ වෙනස් වීමක් නොමැති බැවින් "අනන්ත" නම් වේ. "පභා" යනු තොටුපළට නමකි. සියලු දෙනා එහි පැමිණ ජලය පානය කරන්නාක් මෙන්, සියලු කර්මස්ථාන නමැති දොරටුවලින් නිවනට පැමිණිය හැකි බැවින් එය "සබ්බතෝපභ" නම් වේ. මහා සාගරයට ඕනෑම තැනකින් බැසිය හැකි සේම, නිර්වාණයට ද තිස් අටක් වූ කර්මස්ථාන අතුරින් ඕනෑම එකක් හරහා පැමිණිය හැකිය. එබැවින් බුදුරජාණන් වහන්සේ එය "සබ්බතෝපභ" ලෙස වදාළ සේක. "එත්ථ ආපො ච" යන්නෙන් අදහස් වන්නේ, මේ නිර්වාණයේදී හෝ නිර්වාණය අරමුණු කිරීමෙන්, ආපෝ ආදී සතර මහා භූතයන්ගෙන් සැදුම්ලත් මේ රූප-නාම ධර්මයන් නිරුද්ධ වන බවත්, නැවත හට නොගන්නා බවත්ය.

Idānissa nirujjhanūpāyaṃ dassento ‘‘viññāṇassa nirodhena etthetaṃ uparujjhatī’’ti āha. Tattha viññāṇanti carimakaviññāṇampi abhisaṅkhāraviññāṇampi, carimakaviññāṇassāpi hi nirodhena etthetaṃ uparujjhati. Vijjhātadīpasikhā viya apaṇṇattikabhāvaṃ yāti. Abhisaṅkhāraviññāṇassāpi anuppādanirodhena anuppādavasena uparujjhati. Yathāha ‘‘sotāpattimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena ṭhapetvā sattabhave anamatagge saṃsāre ye uppajjeyyuṃ nāmañca rūpañca etthete nirujjhantī’’ti sabbaṃ cūḷaniddese vuttanayeneva veditabbaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

දැන් මෙම (උපාදින්නක රූප-නාම) සමූහයාගේ නිරුද්ධ වීමේ ක්‍රමය දක්වමින් ‘විඤ්ඤාණස්ස නිරෝධේන එත්ථේතං උපරුජ්ඣති’ (විඤ්ඤාණයේ නිරුද්ධ වීමෙන් මෙහිදී මෙය නිරුද්ධ වේ) යනාදිය වදාළ සේක. එහි ‘විඤ්ඤාණ’ යනු චරිමක විඤ්ඤාණය (රහතන් වහන්සේගේ අවසාන සිත) මෙන්ම අභිසංඛාර විඤ්ඤාණය (කර්ම රැස් කරන සිත) ද වේ. චරිමක විඤ්ඤාණයේ නිරුද්ධ වීමෙන් ද මෙහිදී මෙය (රූප-නාම සමූහයා) නිරුද්ධ වේ. නිවී ගිය පහන් සිළක් මෙන් නාම පඤ්ඤප්තියක් පවා ශේෂ නොවන තත්ත්වයට පත් වේ. අභිසංඛාර විඤ්ඤාණයේ ද (නැවත නූපදනා ලෙස) අනුප්පාද නිරෝධයෙන් නිරුද්ධ වේ. ‘සෝතාපත්ති මග්ග ඥානයෙන් අභිසංඛාර විඤ්ඤාණය නිරුද්ධ වීමෙන්, භව හතක් ඉතිරිව තිබියදී කෙළවරක් නැති සංසාරයෙහි උපදින්නට තිබූ යම් නාම රූප කෙනෙක් වෙත්ද, ඔවුහු මෙහිදී නිරුද්ධ වෙති’ යනාදී වශයෙන් චූළනිද්දේසයෙහි වදාළ ක්‍රමයෙන් ම සියල්ල දත යුතුය. සෙසු සියලු තැන්හි අර්ථය පැහැදිලිය.

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

මෙසේ සුමංගලවිලාසිනී නම් වූ දීඝනිකාය අටුවාවෙහි -

Kevaṭṭasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

කේවට්ට සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ඇත.

12. Lohiccasuttavaṇṇanā

12. ලෝහිච්ච සූත්‍ර වර්ණනාව

Lohiccabrāhmaṇavatthuvaṇṇanā

ලෝහිච්ච බ්‍රාහ්මණ වස්තු වර්ණනාව

501. Evaṃ [Pg.327] me sutaṃ…pe… kosalesūti lohiccasuttaṃ. Tatrāyaṃ anuttānapadavaṇṇanā. Sālavatikāti tassa gāmassa nāmaṃ, so kira vatiyā viya samantato sālapantiyā parikkhitto. Tasmā sālavatikāti vuccati. Lohiccoti tassa brāhmaṇassa nāmaṃ.

501. ‘ඒවං මේ සුතං... ප... කෝසලේසූ’ති යනු ලෝහිච්ච සූත්‍රයයි. එහි නොපැහැදිලි පද විවරණය මෙසේය: ‘සාලවතිකා’ යනු ඒ ගමෙහි නමයි. එය වටා වැටක් මෙන් සල් ගස් පේළියකින් වටවී තිබූ බැවින් ‘සාලවතිකා’ යැයි කියනු ලැබේ. ‘ලෝහිච්ච’ යනු ඒ බ්‍රාහ්මණයාගේ නමයි.

502-503. Pāpakanti parānukampā virahitattā lāmakaṃ, na pana ucchedasassatānaṃ aññataraṃ. Uppannaṃ hotīti jātaṃ hoti, na kevalañca citte jātamattameva. So kira tassa vasena parisamajjhepi evaṃ bhāsatiyeva. Kiñhi paro parassāti paro yo anusāsīyati, so tassa anusāsakassa kiṃ karissati. Attanā paṭiladdhaṃ kusalaṃ dhammaṃ attanāva sakkatvā garuṃ katvā vihātabbanti vadati.

502-503. ‘පාපකං’ යනු අන්‍යන් කෙරෙහි අනුකම්පාවෙන් තොර බැවින් ලාමක වූ අදහසකි. එය උච්ඡේද හෝ ශාස්වත දෘෂ්ටි දෙකෙන් එකක් නොවේ. ‘උප්පන්නං හෝති’ යනු හටගත්තේ වෙයි. එය සිතෙහි හටගත් මාත්‍රයක් ම නොවේ. ඔහු ඒ දෘෂ්ටිය නිසා පිරිස මැද පවා මෙසේ පවසයි: ‘අනුශාසනා කරනු ලබන අන්‍යයා, ඒ අනුශාසකයාට කුමක් කරන්නේද? තමා විසින් ලබන ලද කුසල ධර්මය (විමොක්ඛ ධර්මය) තමා ම සත්කාර කොට, ගරු කොට වාසය කළ යුතුය’ යැයි පවසයි.

504-407. Rosikaṃ nhāpitaṃ āmantesīti rosikāti evaṃ itthiliṅgavasena laddhanāmaṃ nhāpitaṃ āmantesi. So kira bhagavato āgamanaṃ sutvā cintesi – ‘‘vihāraṃ gantvā diṭṭhaṃ nāmaṃ bhāro, gehaṃ pana āṇāpetvā passissāmi ceva yathāsatti ca āgantukabhikkhaṃ dassāmī’’ti, tasmā evaṃ nhāpitaṃ āmantesi.

504-407. ‘රෝසිකං න්හාපිතං ආමන්තේසි’ යනු, රෝසිකා යන ස්ත්‍රී ලිංග නාමයෙන් හඳුන්වනු ලැබූ කරණවෑමියාට අමතා පැවසීය. ඔහු භාග්‍යවතුන් වහන්සේගේ වැඩමවීම අසා මෙසේ සිතීය: ‘විහාරයට ගොස් වැඳපුදා ගැනීම බරක් (වෙහෙසක්), එබැවින් නිවසට වැඩමවා වැඳපුදා ගන්නෙමි, ශක්ති පමණින් ආගන්තුක දානයක් ද දෙන්නෙමි’ කියා ය. එබැවින් මෙසේ කරණවෑමියාට පැවසීය.

508. Piṭṭhito piṭṭhitoti kathāphāsukatthaṃ pacchato pacchato anubandho hoti. Vivecetūti vimocetu, taṃ diṭṭhigataṃ vinodetūti vadati. Ayaṃ kira upāsako lohiccassa brāhmaṇassa piyasahāyako. Tasmā tassa atthakāmatāya evamāha. Appeva nāma siyāti ettha paṭhamavacanena bhagavā gajjati, dutiyavacanena anugajjati. Ayaṃ kirettha adhippāyo – rosike etadatthameva mayā cattāri asaṅkhyeyyāni. Kappasatasahassañca vividhāni dukkarāni karontena pāramiyo pūritā, etadatthameva sabbaññutaññāṇaṃ paṭividdhaṃ, na me lohiccassa diṭṭhigataṃ bhindituṃ bhāroti, imamatthaṃ dassento paṭhamavacanena bhagavā gajjati. Kevalaṃ rosike [Pg.328] lohiccassa mama santike āgamanaṃ vā nisajjā vā allāpasallāpo vā hotu, sacepi lohiccasadisānaṃ satasahassassa kaṅkhā hoti, paṭibalo ahaṃ vinodetuṃ lohiccassa pana ekassa diṭṭhivinodane mayhaṃ ko bhāroti imamatthaṃ dassento dutiyavacanena bhagavā anugajjatīti veditabbo.

508. ‘පිට්ඨිතෝ පිට්ඨිතෝ’ යනු කතාබහට පහසු වන පරිදි පිටුපසින් පිටුපසින් ලුහුබැඳ යාමයි. ‘විවේචේතූ’ යනු එම මිත්‍යා දෘෂ්ටියෙන් මුදවා පලවා හරිනු ලැබේවා යන්නයි. මෙම උපාසකයා ලෝහිච්ච බ්‍රාහ්මණයාගේ ප්‍රිය මිතුරෙකි. එබැවින් ඔහුගේ යහපත කැමති බැවින් මෙසේ කීවේය. ‘අප්පේව නාම සියා’ යන්නෙහි පළමු වචනයෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ ගර්ජනා කරන සේක, දෙවන වචනයෙන් අනුගර්ජනා කරන සේක. මෙහි අදහස මෙසේය: ‘රෝසිකය, මා විසින් සාර අසංඛ්‍ය කල්ප ලක්ෂයක් මුළුල්ලෙහි විවිධ දුෂ්කර ව්‍රත පුරමින් පාරමිතාවන් සම්පූර්ණ කළේත්, සර්වඥතා ඥානය අවබෝධ කළේත් මෙවැනි අන්‍යන්ගේ වැරදි දෘෂ්ටි දුරු කිරීම සඳහාමය. ලෝහිච්චගේ දෘෂ්ටිය බිඳීම මට බරක් නොවේ’ යැයි පෙන්වමින් පළමු වචනයෙන් ගර්ජනා කරන සේක. ‘රෝසිකය, ලෝහිච්ච මා වෙත පැමිණීම හෝ හිඳීම හෝ කතාබහ කිරීම පමණක් සිදු වේවා, ලෝහිච්ච වැනි ලක්ෂ ගණනක් වූවන්ගේ සැක වුවද දුරු කිරීමට මම සමර්ථ වෙමි. එබැවින් ලෝහිච්ච එක් අයෙකුගේ දෘෂ්ටිය දුරු කිරීම මට කුමන බරක් ද?’ යන අර්ථය පෙන්වමින් දෙවන වචනයෙන් අනුගර්ජනා කරන බව දත යුතුය.

Lohiccabrāhmaṇānuyogavaṇṇanā

ලෝහිච්ච බ්‍රාහ්මණයා ප්‍රශ්න කිරීමේ වර්ණනාව

509. Samudayasañjātīti samudayassa sañjāti bhoguppādo, tato uṭṭhitaṃ dhanadhaññanti attho. Ye taṃ upajīvantīti ye ñātiparijanadāsakammakarādayo janā taṃ nissāya jīvanti. Antarāyakaroti lābhantarāyakaro. Hitānukampīti ettha hitanti vuḍḍhi. Anukampatīti anukampī, icchatīti attho, vuḍḍhiṃ icchati vā no vāti vuttaṃ hoti. Nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vāti sace sā micchādiṭṭhi sampajjati, niyatā hoti, ekaṃsena niraye nibbattati, no ce, tiracchānayoniyaṃ nibbattatīti attho.

509. ‘සමුදයසඤ්ජාති’ යනු ආදායම මැනවින් උපදින, එතැනින් හටගත් ධනධාන්‍ය සම්පතයි. ‘යේ තං උපජීවන්ති’ යනු නෑයන්, පිරිවර, දාස කම්කරු ආදී යම් ජනයෙක් ඔබ ඇසුරු කරමින් ජීවත් වෙත් ද යන්නයි. ‘අන්තරායක රෝ’ යනු ලාභයට බාධා කරන්නා ය. ‘හිතානුකම්පී’ යන්නෙහි ‘හිත’ යනු දියුණුවයි. ‘අනුකම්පති’ යනු අනුකම්පා කරයි, එනම් දියුණුව කැමති වෙයි ද නැද්ද යන්නයි. ‘නිරයං වා තිරච්ඡානයෝනිං වා’ යනු, ඉදින් එම මිත්‍යා දෘෂ්ටිය තදින් ගත්තේ නම් (නියත වූයේ නම්) ඒකාන්තයෙන් ම නිරයෙහි උපදියි. එසේ නොවූයේ නම් තිරිසන් යෝනියෙහි උපදියි යන්නයි.

510-512. Idāni yasmā yathā attano lābhantarāyena sattā saṃvijjanti na tathā paresaṃ, tasmā suṭṭhutaraṃ brāhmaṇaṃ pavecetukāmo ‘‘taṃ kiṃ maññasī’’ti dutiyaṃ upapattimāha. Ye cimeti ye ca ime tathāgatassa dhammadesanaṃ sutvā ariyabhūmiṃ okkamituṃ asakkontā kulaputtā dibbā gabbhāti upayogatthe paccattavacanaṃ, dibbe gabbheti attho. Dibbā, gabbhāti ca channaṃ devalokānametaṃ adhivacanaṃ. Paripācentīti devalokagāminiṃ paṭipadaṃ pūrayamānā dānaṃ, dadamānā, sīlaṃ rakkhamānā, gandhamālādīhi, pūjaṃ kurumānā bhāvanaṃ bhāvayamānā pācenti vipācenti paripācenti pariṇāmaṃ gamenti. Dibbānaṃ bhavānaṃ abhinibbattiyāti dibbabhavā nāma devānaṃ vimānāni, tesaṃ nibbattanatthāyāti attho. Atha vā dibbā gabbhāti dānādayo puññavisesā. Dibbā bhavāti devaloke vipākakkhandhā, tesaṃ nibbattanatthāya tāni puññāni karontīti attho. Tesaṃ antarāyakaroti tesaṃ maggasampattiphalasampattidibbabhavavisesānaṃ antarāyakaro. Iti bhagavā ettāvatā aniyamiteneva opammavidhinā yāva bhavaggā [Pg.329] uggataṃ brāhmaṇassa mānaṃ bhinditvā idāni codanārahe tayo satthāre dassetuṃ ‘‘tayo kho me, lohiccā’’tiādimāha.

510-512. දැන්, සත්ත්වයන් තමාගේ ලාභයට බාධා පැමිණි විට බිය වනවා මිස අන්‍යයන්ගේ ලාභයට බාධා වූ විට එසේ බිය නොවන බැවින්, බ්‍රාහ්මණයා මැනවින් දෘෂ්ටියෙන් මුදවනු කැමැත්තෙන් ‘තං කිං මඤ්ඤසි’ යනාදී දෙවන උපමාව වදාළ සේක. ‘යේ චිමේ’ යනු තථාගතයන් වහන්සේගේ ධර්ම දේශනාව අසා ආර්ය භූමියට පැමිණීමට අපොහොසත් වූ කුලපුත්‍රයෝ ය. ‘දිබ්බා ගබ්භා’ යනු දෙව්ලොව උපතයි. මෙය සදිව්‍ය ලෝකයන්ට නමකි. ‘පරිපාචේන්ති’ යනු දෙව්ලොවට යන පිළිවෙත පුරමින් දන් දෙමින්, සිල් රකිමින්, මල් සුවඳ ආදියෙන් පූජා කරමින්, භාවනා වඩමින් ඒ පින මෝරා පරිණත වීමට සලස්වති. ‘දිබ්බානං භවානං අභිනිබ්බත්තියා’ යන්නෙහි ‘දිබ්බභව’ යනු දිව්‍ය විමානයන් ය, ඒවායේ උපත පිණිස යන්න අර්ථයයි. නැතහොත් ‘දිබ්බා ගබ්භා’ යනු දානාදී පින් විශේෂයන් ය. ‘දිබ්බා භවා’ යනු දෙව්ලොව විපාකස්කන්ධයන් ය, ඒවායේ උපත පිණිස එම පින් කරති යන්නයි. ‘තේසං අන්තරායකරෝ’ යනු එම පුද්ගලයන්ගේ මඟපල සම්පත්වලට හා දිව්‍ය භව සම්පත්වලට බාධා කරන්නා ය. මෙසේ භාග්‍යවතුන් වහන්සේ උපමා මඟින් භවග්ගය දක්වා ඉහළට ගොස් තිබූ බ්‍රාහ්මණයාගේ මානය බිඳ, දැන් චෝදනාවට සුදුසු ශාස්තෘවරුන් තිදෙනා පෙන්වීමට ‘තයෝ ඛෝ මේ, ලෝහිච්ච’ යනාදිය වදාළ සේක.

Tayo codanārahavaṇṇanā

චෝදනා ලැබිය යුතු (ශාස්තෘවරුන්) තිදෙනාගේ වර්ණනාව

513. Tattha sā codanāti tayo satthāre codentassa codanā. Na aññā cittaṃ upaṭṭhapentīti aññāya ājānanatthāya cittaṃ na upaṭṭhapenti. Vokkammāti nirantaraṃ tassa sāsanaṃ akatvā tato ukkamitvā vattantīti attho. Osakkantiyā vā ussakkeyyāti paṭikkamantiyā upagaccheyya, anicchantiyā iccheyya, ekāya sampayogaṃ anicchantiyā eko iccheyyāti vuttaṃ hoti. Parammukhiṃ vā āliṅgeyyāti daṭṭhumpi anicchamānaṃ parammukhiṃ ṭhitaṃ pacchato gantvā āliṅgeyya. Evaṃsampadamidanti imassāpi satthuno ‘‘mama ime sāvakā’’ti sāsanā vokkamma vattamānepi te lobhena anusāsato imaṃ lobhadhammaṃ evaṃsampadameva īdisameva vadāmi. Iti so evarūpo tava lobhadhammo yena tvaṃ osakkantiyā ussakkanto viya parammukhiṃ āliṅganto viya ahosītipi taṃ codanaṃ arahati. Kiñhi paro parassa karissatīti yena dhammena pare anusāsi, attānameva tāva tattha sampādehi, ujuṃ karohi. Kiñhi paro parassa karissatīti codanaṃ arahati.

513. එහි 'සා චෝදනා' යනු ගුරුවරුන් තිදෙනෙකුට චෝදනා කරන්නාගේ චෝදනාවයි. 'න අඤ්ඤා චිත්තං උපට්ඨපෙන්ති' යනු අවබෝධ කරගැනීම සඳහා හෝ දැනගැනීම සඳහා සිත නොපිහිටුවති යන්නයි. 'වොක්කම්මා' යනු නිරන්තරයෙන්ම එම ගුරුවරයාගේ අනුශාසනය පිළිනොපදිමින් එයින් ඉවත්ව ක්‍රියා කරති යන අර්ථයයි. 'ඔසක්කන්තියා වා උස්සක්කෙය්‍ය' යනු පසුබසින තැනැත්තියක වෙත (ඇය අකමැති වුවද) සමීප වන්නාක් මෙනි; එනම් එක් තැනැත්තියක මෛථුන්‍ය ඇසුරට අකමැති වුවද තවත් අයෙකු එය කැමති වන්නාක් මෙනි. 'පරම්මුඛිං වා ආලිංගෙය්‍ය' යනු (කෙතරම් අකමැතිද යත්) බැලීමට පවා අකමැතිව, මුහුණ ඉවතට හරවාගෙන සිටින තැනැත්තියක පසුපසින් ගොස් වැළඳ ගැනීම වැනිය. 'එවංසම්පදමිදං' යනු මෙම ගුරුවරයාද, 'මොවුහු මාගේ ශ්‍රාවකයෝය' යන හැඟීමෙන්, අනුශාසනාවෙන් බැහැරව හැසිරෙන එම ශ්‍රාවකයන් කෙරෙහි පවා ලෝභය නිසා අනුශාසනා කරන්නේ නම්, එය මෙබඳු ලෝභී ක්‍රියාවක් බව මම පවසමි. එබැවින්, ඔබ පසුබසින තැනැත්තියක පසුපස යන්නාක් මෙන් හෝ මුහුණ හරවාගෙන සිටින තැනැත්තියක වැළඳගන්නාක් මෙන් වූ ඒ ස්වභාවය නිසා, එවැනි ලෝභී ස්වභාවයක් ඇති තැනැත්තා හට එම චෝදනාව එල්ල කිරීම සුදුසුය. 'කිඤ්හි පරෝ පරස්ස කරිස්සති' යනු යම් ධර්මයකින් අන් අයට අනුශාසනා කරයිද, පළමුව තමාම එහි සමර්ථයෙකු විය යුතුය, තමාම සෘජු විය යුතුය. එබැවින් අන් අයෙකු වෙනත් අයෙකුට කුමක් කරනු ඇත්ද යන චෝදනාවට ඔහු සුදුසු වේ.

514. Niddāyitabbanti sassarūpakāni tiṇāni uppāṭetvā parisuddhaṃ kātabbaṃ.

514. 'නිද්දායිතබ්බං' යනු වගාවන්ට (ගොයමට) සමාන රූප ඇති තණකොළ උදුරා දමා (කුඹුර) පිරිසිදු කළ යුතුය යන්නයි.

515. Tatiyacodanāya kiñhi paro parassāti anusāsanaṃ asampaṭicchanakālato paṭṭhāya paro anusāsitabbo, parassa anusāsakassa kiṃ karissatīti nanu tattha appossukkataṃ āpajjitvā attanā paṭividdhadhammaṃ attanāva mānetvā pūjetvā vihātabbanti evaṃ codanaṃ arahatīti attho.

515. තුන්වන චෝදනාවෙහි 'කිඤ්හි පරෝ පරස්ස' යනු, අනුශාසනාව පිළිනොගන්නා අවස්ථාවක සිට ශිෂ්‍යයාට අනුශාසනා කරනු ලබන ගුරුවරයා විසින් කුමක් කරනු ලැබේද? එවැනි අවස්ථාවක අල්පෝත්සාහී වී (නිහඬ වී) තමා අවබෝධ කරගත් ධර්මය තමාම මැනවින් සලකමින් හා පූජා කරමින් වාසය කළ යුතු නොවේද? එබැවින් මෙලෙස චෝදනා කිරීමට සුදුසු වේ යන අර්ථයයි.

Na codanārahasatthuvaṇṇanā

චෝදනා ලැබීමට නුසුදුසු ගුරුවරයා පිළිබඳ වර්ණනාවයි.

516. Na [Pg.330] codanārahoti ayañhi yasmā paṭhamameva attānaṃ patirūpe patiṭṭhāpetvā sāvakānaṃ dhammaṃ deseti. Sāvakā cassa assavā hutvā yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjanti, tāya ca paṭipattiyā mahantaṃ visesamadhigacchanti. Tasmā na codanārahoti.

516. 'න චෝදනා රහො' යනු, මේ ගුරුවරයා යම් හෙයකින් පළමුව තමා සුදුසු දෙයෙහි (ගුණයෙහි) පිහිටා ශ්‍රාවකයන්ට ධර්මය දේශනා කරයි. ඔහුගේ ශ්‍රාවකයෝද කීකරු වී අනුශාසනා කළ පරිදිම පිළිපදිති, එම පිළිපැදීම නිසා මහත් වූ සුවිශේෂී ධර්මාවබෝධයක් ලබති. එබැවින් ඔහු චෝදනාවට නුසුදුසු වේ.

517. Narakapapātaṃ papatantoti mayā gahitāya diṭṭhiyā ahaṃ narakapapātaṃ papatanto. Uddharitvā thale patiṭṭhāpitoti taṃ diṭṭhiṃ bhinditvā dhammadesanāhatthena apāyapatanato uddharitvā saggamaggathale ṭhapitomhīti vadati. Sesamettha uttānamevāti.

517. 'නරකපපාතං පපතන්තෝ' යනු මා විසින් වැලඳගෙන තිබූ (මිථ්‍යා) දෘෂ්ටිය නිසා මා නිරය නමැති ප්‍රපාතයට වැටෙන්නට ගියෙමි. 'උද්ධරිත්වා ථලේ පතිට්ඨාපිතෝ' යනු එම දෘෂ්ටිය බිඳ දමා, ධර්ම දේශනා නමැති හස්තයෙන් අපායට වැටීමෙන් මා මුදාගෙන ස්වර්ග මාර්ගය නමැති ගොඩබිමෙහි පිහිටුවන ලද්දේ වෙමි යි පවසයි. මෙහි ඉතිරි පදයන්ගේ අර්ථය පැහැදිලිය.

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

සුමංගලවිලාසිනී නම් වූ දීඝ නිකාය අටුවාවෙහි;

Lohiccasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ලෝහිච්ච සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලදී.

13. Tevijjasuttavaṇṇanā

13. තේවිජ්ජ සූත්‍ර වර්ණනාව

518. Evaṃ [Pg.331] me sutaṃ…pe… kosalesūti tevijjasuttaṃ. Tatrāyaṃ anuttānapadavaṇṇanā. Manasākaṭanti tassa gāmassa nāmaṃ. Uttarena manasākaṭassāti manasākaṭato avidūre uttarapasse. Ambavaneti taruṇaambarukkhasaṇḍe, ramaṇīyo kira so bhūmibhāgo, heṭṭhā rajatapaṭṭasadisā vālikā vippakiṇṇā, upari maṇivitānaṃ viya ghanasākhāpattaṃ ambavanaṃ. Tasmiṃ buddhānaṃ anucchavike pavivekasukhe ambavane viharatīti attho.

518. 'ඒවං මේ සුතං...පෙ... කෝසලේසු' යනු තේවිජ්ජ සූත්‍රයයි. එහි නොපැහැදිලි පදයන්ගේ විවරණය මෙසේය: 'මනසාකට' යනු එම ගමෙහි නමයි. 'උත්තරේන මනසාකටස්ස' යනු මනසාකට ගමට නොදුරු උතුරු දිශාවෙනි. 'අම්බවනේ' යනු තරුණ අඹ ගස් පෙළෙහි යන්නයි. ඒ භූමි භාගය ඉතා රමණීය බව පැවසේ. එහි පොළොව රිදී තහඩුවක් වැනි වැලිවලින් ගැවසී ඇති අතර, ඉහළින් මැණික් වියනක් මෙන් ඝන අතු පතරින් යුතු අඹ වනය පිහිටා ඇත. බුදුවරුන්ට සුදුසු වූ, එම විවේකී සුවය ඇති අඹ වනයෙහි වැඩවසන සේක යන අර්ථයයි.

519. Abhiññātā abhiññātāti kulacārittādisampattiyā tattha tattha paññātā. Caṅkītiādīni tesaṃ nāmāni. Tattha caṅkī opāsādavāsiko. Tārukkho icchānaṅgalavāsiko. Pokkharasātī ukkaṭṭhavāsiko. Jāṇusoṇī sāvatthivāsiko. Todeyyo tudigāmavāsiko. Aññe cāti aññe ca bahujanā. Attano attano nivāsaṭṭhānehi āgantvā mantasajjhāyakaraṇatthaṃ tattha paṭivasanti. Manasākaṭassa kira ramaṇīyatāya te brāhmaṇā tattha nadītīre gehāni kāretvā parikkhipāpetvā aññesaṃ bahūnaṃ pavesanaṃ nivāretvā antarantarā tattha gantvā vasanti.

519. 'අභිඤ්ඤාතා අභිඤ්ඤාතා' යනු කුල ගෝත්‍ර හා හැසිරීම් ආදී සම්පත් නිසා ඒ ඒ තැන්වල ප්‍රසිද්ධ වූ යන අර්ථයයි. 'චංකී' ආදීන් ඔවුන්ගේ නම් වේ. එහි චංකී බ්‍රාහ්මණයා ඕපාසාද ගමෙහි වාසය කරයි. තාරුක්ඛ බ්‍රාහ්මණයා ඉච්ඡානංගල ගමෙහි වාසය කරයි. පෝක්ඛරසාති බ්‍රාහ්මණයා උක්කට්ඨා නගරයෙහි වාසය කරයි. ජාණුස්සෝණි බ්‍රාහ්මණයා සැවැත් නුවර වාසය කරයි. තෝදෙය්‍ය බ්‍රාහ්මණයා තුදිගම වාසය කරයි. 'අඤ්ඤේ ච' යනු වෙනත් බොහෝ පිරිසක්ද වේ. ඔවුහු තම තමන් පදිංචි ස්ථානවල සිට පැමිණ මන්ත්‍ර සජ්ඣායනය කිරීම සඳහා එම මනසාකට ගමෙහි වාසය කරති. මනසාකට ගමෙහි ඇති රමණීය බව නිසා එම බ්‍රාහ්මණයෝ එහි ගංගා තීරයෙහි නිවෙස් කරවා, වටකර වැටවල් ගසා අන් අය පැමිණීම වළක්වා, වරින් වර එහි ගොස් වාසය කරති.

520-521. Vāseṭṭhabhāradvājānanti vāseṭṭhassa ca pokkharasātino antevāsikassa, bhāradvājassa ca tārukkhantevāsikassa. Ete kira dve jātisampannā tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū ahesuṃ. Jaṅghavihāranti aticiranisajjapaccayā kilamathavinodanatthāya jaṅghacāraṃ. Te kira divasaṃ sajjhāyaṃ katvā sāyanhe vuṭṭhāya nhānīyasambhāragandhamālateladhotavatthāni gāhāpetvā attano parijanaparivutā nhāyitukāmā nadītīraṃ gantvā rajatapaṭṭavaṇṇe vālikāsaṇḍe aparāparaṃ caṅkamiṃsu. Ekaṃ caṅkamantaṃ itaro anucaṅkami, puna itaraṃ itaroti. Tena vuttaṃ ‘‘anucaṅkamantānaṃ anuvicarantāna’’nti. Maggāmaggeti magge ca amagge ca. Katamaṃ nu kho paṭipadaṃ pūretvā katamena maggena sakkā sukhaṃ brahmalokaṃ gantunti evaṃ maggāmaggaṃ ārabbha kathaṃ samuṭṭhāpesunti attho. Añjasāyanoti ujumaggassetaṃ vevacanaṃ, añjasā [Pg.332] vā ujukameva etena āyanti āgacchantīti añjasāyano niyyāniko niyyātīti niyyāyanto niyyāti, gacchanto gacchatīti attho.

520-521. 'වාසේට්ඨභාරද්වාජානං' යනු පෝක්ඛරසාතිගේ අතේවාසික වූ වාසේට්ඨටද, තාරුක්ඛගේ අතේවාසික වූ භාරද්වාජටද යන අර්ථයයි. මේ දෙදෙනාම උසස් ජාති සම්පන්න වූ, වේදත්‍රයෙහි කෙළවරට පත් උගත්තු වූහ. 'ජංඝවිහාරං' යනු ඉතා වේලාවක් හිඳගෙන සිටීම නිසා ඇතිවූ විඩාව සංසිඳුවා ගැනීම සඳහා පා ගමනින් ඇවිදීමයි. ඔවුහු දහවල් කාලයෙහි මන්ත්‍ර සජ්ඣායනා කර සවස් කාලයෙහි නැගිට, ස්නානයට අවශ්‍ය දෑ, සුවඳ විලවුන්, මල් හා තෙල් ද පිරිසිදු වස්ත්‍ර ද ගෙන්වාගෙන, තම පිරිවර පිරිවරා ස්නානය කරනු කැමතිව ගං ඉවුරට ගොස් රිදී තහඩුවක් වැනි වැලි තලාවෙහි එහා මෙහා ඇවිද ගියහ. එක් අයෙකු ඇවිදින විට අනෙකා ඔහු පසුපස ඇවිද ගියේය. එබැවින් 'අනුචංකමන්තොනං අනුවිචරන්තොනං' යයි පවසන ලදී. 'මග්ගාමග්ගේ' යනු නිවැරදි මාර්ගය හා වැරදි මාර්ගය පිළිබඳවයි. 'යම් පිළිවෙතක් සම්පූර්ණ කිරීමෙන් කිනම් මාර්ගයකින් සැපසේ බ්‍රහ්ම ලෝකයට යා හැකිද' යයි මෙසේ මාර්ගය හා අමාර්ගය අරභයා කථාවක් ඇති කළහ යන අර්ථයයි. 'අඤ්ජසායනෝ' යනු සෘජු මාර්ගය යන්නට පර්යාය වචනයකි. 'නිය්‍යානිකෝ නිය්‍යාති' යනු සංසාරයෙන් එතෙර කරන්නා වූ මාර්ගයෙහි ගමන් කරයි යන අර්ථයයි.

Takkarassa brahmasahabyatāyāti yo taṃ maggaṃ karoti paṭipajjati, tassa brahmunā saddhiṃ sahabhāvāya, ekaṭṭhāne pātubhāvāya gacchatīti attho. Yvāyanti yo ayaṃ. Akkhātoti kathito dīpito. Brāhmaṇena pokkharasātināti attano ācariyaṃ apadisati. Iti vāseṭṭho sakameva ācariyavādaṃ thometvā paggaṇhitvā vicarati. Bhāradvājopi sakamevāti. Tena vuttaṃ ‘‘neva kho asakkhi vāseṭṭho’’tiādi.

'තක්කරස්ස බ්‍රහ්මසහබ්‍යතාය' යනු යමෙක් එම මාර්ගය අනුගමනය කරයිද, පිළිපදියිද, ඔහුට බ්‍රහ්මයා සමඟ එක්ව විසීමට, එක් තැනක පහළ වීමට මඟ පෙන්වයි යන අර්ථයයි. 'ය්වායං' යනු යම් මේ (මාර්ගය) යන්නයි. 'අක්ඛාතෝ' යනු පවසන ලද, දක්වන ලද යන්නයි. 'බ්‍රාහ්මණේන පෝක්ඛරසාතිනා' යනු තම ගුරුවරයා ගැන සඳහන් කිරීමයි. මෙසේ වාසේට්ඨ තම ගුරුවරයාගේ වාදය වර්ණනා කරමින් උසස් කොට සලකමින් හැසිරෙයි. භාරද්වාජද එසේමය. එබැවින් 'නේවා ඛෝ අසක්ඛි වාසේට්ඨෝ' ආදිය පවසන ලදී.

Tato vāseṭṭho ‘‘ubhinnampi amhākaṃ kathā aniyyānikāva, imasmiñca loke maggakusalo nāma bhotā gotamena sadiso natthi, bhavañca gotamo avidūre vasati, so no tulaṃ gahetvā nisinnavāṇijo viya kaṅkhaṃ chindissatī’’ti cintetvā tamatthaṃ bhāradvājassa ārocetvā ubhopi gantvā attano kathaṃ bhagavato ārocesuṃ. Tena vuttaṃ ‘‘atha kho vāseṭṭho…pe… yvāyaṃ akkhāto brāhmaṇena tārukkhenā’’ti.

ඉන්පසු වාසේට්ඨ මෙසේ සිතීය: 'අප දෙදෙනාගේම කථාවන් (සංසාරයෙන්) එතෙර කරවන ඒවා නොවේ. මේ ලෝකයෙහි භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ තරම් මාර්ගය පිළිබඳ දක්ෂයෙක් තවත් නැත. උන්වහන්සේද නොදුරින් වැඩසිටිති. උන්වහන්සේ තරාදියක් අතින් ගත් වෙළෙන්දෙකු මෙන් අපගේ සැකය දුරු කරනු ඇත.' මෙසේ සිතා ඒ බව භාරද්වාජට දන්වා දෙදෙනාම ගොස් තම කථාව භාග්‍යවතුන් වහන්සේට සැලකළහ. එබැවින් 'අථ ඛෝ වාසේට්ඨෝ...පෙ... ය්වායං අක්ඛාතෝ බ්‍රාහ්මණේන තාරුක්ඛේන' යයි පවසන ලදී.

522. Ettha bho gotamāti etasmiṃ maggāmagge. Viggaho vivādotiādīsu pubbuppattiko viggaho. Aparabhāge vivādo. Duvidhopi eso nānāācariyānaṃ vādato nānāvādo.

522. මෙහි 'එත්ථ භෝ ගෝතම' යනු මෙම මාර්ගය හා අමාර්ගය පිළිබඳවයි. 'විග්ගහෝ විවාදෝ' යන්නෙහි මුලින් ඇතිවන ගැටුම 'විග්ගහ' නම් වේ. පසුව ඇතිවන තර්කය 'විවාද' නම් වේ. විවිධ ගුරුවරුන්ගේ වාදයන් නිසා ඇතිවන බැවින් මේ දෙවැදෑරුම් ගැටුමම 'නානාවාද' නම් වේ.

523. Atha kismiṃ pana voti tvampi ayameva maggoti attano ācariyavādameva paggayha tiṭṭhasi, bhāradvājopi attano ācariyavādameva, ekassāpi ekasmiṃ saṃsayo natthi. Evaṃ sati kismiṃ vo viggahoti pucchati.

523. එසේ නම් කුමන කරුණක් සම්බන්ධවද? වාසෙට්ඨය, ඔබත් 'මේකමයි මග' කියා ස්වකීය ආචාර්යවාදයම ඔසවා තබන්නෙහිය. භාරද්වාජද ස්වකීය ආචාර්යවාදයම ඔසවා තබයි. එක් අයෙකුටවත් එකක් ගැනවත් සැකයක් නැත. එසේ නම් ඔබලා අතර විවාදය පවතින්නේ කුමන කරුණක් සම්බන්ධවදැයි භාග්‍යවතුන් වහන්සේ විමසති.

524. Maggāmagge, bho gotamāti magge bho gotama amagge ca, ujumagge ca anujumagge cāti attho. Esa kira ekabrāhmaṇassāpi maggaṃ ‘‘na maggo’’ti na vadati. Yathā pana attano ācariyassa maggo ujumaggo, na [Pg.333] evaṃ aññesaṃ anujānāti, tasmā tamevatthaṃ dīpento ‘‘kiñcāpi bho gotamā’’tiādimāha.

524. 'භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, මග සහ නොමග ගැන' යන්නෙහි අර්ථය නම් භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, මගෙහිත් නොමගෙහිත්, සෘජු මගෙහිත් සෘජු නොවන මගෙහිත් විවාදය පවතින බවයි. මෙම වාසෙට්ඨ තෙමේ අන්‍ය බ්‍රාහ්මණයෙකුගේ මග 'මෙය මගක් නොවේ' යැයි සෘජුවම නොකියයි. එහෙත් තමන්ගේ ආචාර්යවරයාගේ මග සෘජු මගක් වන්නා සේම, අන්‍යයන්ගේ මග සෘජු මගක් ලෙස ඔහු පිළිගන්නේ නැත. එබැවින් එම අර්ථයම පැහැදිලි කරමින් 'භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, යම් හෙයකින්' යනාදිය ප්‍රකාශ කළේය.

Sabbāni tānīti liṅgavipallāsena vadati, sabbe teti vuttaṃ hoti. Bahūnīti aṭṭha vā dasa vā. Nānāmaggānīti mahantāmahantajaṅghamaggasakaṭamaggādivasena nānāvidhāni sāmantā gāmanadītaḷākakhettādīhi āgantvā gāmaṃ pavisanamaggāni.

'සබ්බානි තානි' යන්න ලිංග විපර්යාසයකින් පවසයි. 'ඒ සියල්ලම' යනු එහි අදහසයි. 'බහූනි' යනු අටක් හෝ දහයක් වැනි ප්‍රමාණයකි. 'නානාමග්ගානි' යනු විවිධ වූ පාගමන් මංතීරු, කරත්ත මගවල් ආදී වශයෙන් ගම්, ගංගා, වැව් හා කුඹුරු ආදියෙන් පැමිණ ගමට ඇතුළු වන විවිධ මගවල් යන්නයි.

525-526. ‘‘Niyyantīti vāseṭṭha vadesī’’ti bhagavā tikkhattuṃ vacībhedaṃ katvā paṭiññaṃ kārāpesi. Kasmā? Titthiyā hi paṭijānitvā pacchā niggayhamānā avajānanti. So tathā kātuṃ na sakkhissatīti.

525-526. 'වාසෙට්ඨය, (ඒ සියල්ල විමුක්තිය පිණිස) පවතින බව ඔබ පවසන්නෙහිද?' යනුවෙන් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ තෙවරක්ම වචනයෙන් විමසා ප්‍රතිඥාව ලබා ගත්හ. ඒ මන්ද? අන්‍ය තීර්ථකයන් මුලින් පිළිගෙන පසුව නිග්‍රහ කරනු ලබන කල්හි එය ප්‍රතික්ෂේප කරන බැවිනි. ඔහුට එසේ ප්‍රතික්ෂේප කිරීමට නොහැකි වනු පිණිස මෙසේ කළහ.

527-529. Teva tevijjāti te tevijjā. Vakāro āgamasandhimattaṃ. Andhaveṇīti andhapaveṇī, ekena cakkhumatā gahitayaṭṭhiyā koṭiṃ eko andho gaṇhati, taṃ andhaṃ añño taṃ aññoti evaṃ paṇṇāsasaṭṭhi andhā paṭipāṭiyā ghaṭitā andhaveṇīti vuccati. Paramparasaṃsattāti aññamaññaṃ laggā, yaṭṭhigāhakenapi cakkhumatā virahitāti attho. Eko kira dhutto andhagaṇaṃ disvā ‘‘asukasmiṃ nāma gāme khajjabhojjaṃ sulabha’’nti ussāhetvā ‘‘tena hi tattha no sāmi nehi, idaṃ nāma te demā’’ti vutte, lañjaṃ gahetvā antarāmagge maggā okkamma mahantaṃ gacchaṃ anuparigantvā purimassa hatthena pacchimassa kacchaṃ gaṇhāpetvā ‘‘kiñci kammaṃ atthi, gacchatha tāva tumhe’’ti vatvā palāyi, te divasampi gantvā maggaṃ avindamānā ‘‘kuhiṃ no cakkhumā, kuhiṃ maggo’’ti paridevitvā maggaṃ avindamānā tattheva mariṃsu. Te sandhāya vuttaṃ ‘‘paramparasaṃsattā’’ti. Purimopīti purimesu dasasu brāhmaṇesu ekopi. Majjhimopīti majjhimesu ācariyapācariyesu ekopi. Pacchimopīti idāni tevijjesu brāhmaṇesu ekopi. Hassakaññevāti hasitabbameva. Nāmakaññevāti lāmakaṃyeva. Tadetaṃ atthābhāvena rittakaṃ, rittakattāyeva tucchakaṃ. Idāni brahmaloko tāva tiṭṭhatu, yo tevijjehi na diṭṭhapubbova. Yepi candimasūriye tevijjā passanti, tesampi sahabyatāya maggaṃ desetuṃ nappahontīti dassanatthaṃ ‘‘taṃ kiṃ maññasī’’tiādimāha.

527-529. ත්‍රිවේදය දන්නා බ්‍රාහ්මණයන් 'එසේය' යි කීහ. මෙහි 'ව' කාරය නිපාතයකි. 'අන්ධවේණී' යනු අන්ධ පරම්පරාවයි. එක් ඇස් පෙනෙන අයෙකු සැරයටියක් අල්ලාගෙන සිටින විට, තවත් අන්ධයෙකු එහි කෙළවර අල්ලා ගනී, ඔහුට පසු තවත් අයෙකු වශයෙන් පනස් හැටක් පමණ අන්ධයන් පෙළ ගැසී සිටීම අන්ධවේණී නම් වේ. 'පරම්පරසංසත්තා' යනු සැරයටිය අල්ලාගත් ඇස් පෙනෙන අයෙකුගෙන් තොරව එකිනෙකාට ඇලී සිටින බවයි. එක් කපටියෙකු අන්ධ පිරිසක් දැක 'අසවල් ගමේ කෑම බීම ලෙහෙසියෙන් සොයාගත හැකිය' කියා ඔවුන් උනන්දු කරවා, 'අපව එතැනට ගෙන යන්න, අපි ඔබට මෙවැනි තෑග්ගක් දෙන්නෙමු' යැයි කී විට තෑග්ග ගෙන මග අතරතුර මගින් ඉවතට ගොස් පඳුරක් වටා කැරකී පෙර සිටි අන්ධයාගේ අතින් පසුපස සිටි අන්ධයාගේ කසට (ඉණට) අල්ලා දී 'මට වැඩක් තිබේ, ඔබලා යන්න' යැයි කියා පලා ගියේය. ඔවුන් දවස පුරා ගමන් කළත් මග සොයාගත නොහැකිව 'අපේ ඇස් පෙනෙන මනුෂ්‍යයා කොහේද? මග කොහේද?' කියා විලාප තබා මග සොයාගත නොහැකිව එහිම මිය ගියහ. ඔවුන් අරභයා 'පරම්පරසංසත්තා' යැයි වදාළහ. 'පුරිමෝපි' යනු මුල් බ්‍රාහ්මණයන් දස දෙනාගෙන් එක් අයෙකුවත්, 'මජ්ඣිමෝපි' යනු අතරමැදි ආචාර්ය පරම්පරාවෙන් එක් අයෙකුවත්, 'පච්ඡිමෝපි' යනු දැන් සිටින ත්‍රිවේදය දන්නා බ්‍රාහ්මණයන්ගෙන් එක් අයෙකුවත් බ්‍රහ්මයා නොදකිති. 'හස්සකඤ්ඤේව' යනු සිනාසීමට කරුණක්මයි. 'නාමකඤ්ඤේව' යනු හීන වූ දෙයකි. අර්ථයක් නැති බැවින් එය හිස්ය, හිස් බැවින්ම එය තුච්ඡය. දැන් ත්‍රිවේදය දන්නා බ්‍රාහ්මණයන් විසින් පෙර නොදුටු බ්‍රහ්ම ලෝකය පසෙක තබමු. ඔවුන් ඇසින් දකින චන්ද්‍ර සූර්යයන් සමග එක්වීමටවත් මගක් පෙන්වීමට ඔවුන්ට නොහැකි බව දැක්වීමට 'ඒ පිළිබඳව ඔබ කුමක් සිතන්නෙහිද?' යනාදිය වදාළ සේක.

530. Tattha [Pg.334] yato candimasūriyā uggacchantīti yasmiṃ kāle uggacchanti. Yattha ca oggacchantīti yasmiṃ kāle atthamenti, uggamanakāle ca atthaṅgamanakāle ca passantīti attho. Āyācantīti ‘‘udehi bhavaṃ canda, udehi bhavaṃ sūriyā’’ti evaṃ āyācanti. Thomayantīti ‘‘sommo cando, parimaṇḍalo cando, sappabho cando’’tiādīni vadantā pasaṃsanti. Pañjalikāti paggahitaañjalikā. Namassamānāti ‘‘namo namo’’ti vadamānā.

530. එහි 'යම් තැනක චන්ද්‍ර සූර්යයෝ උදාවෙත්ද' යනු යම් කාලයක උදාවෙත්ද යන්නයි. 'යම් තැනක බැසයත්ද' යනු යම් කාලයක අස්තයට යත්ද යන්නයි. උදාවන විටත් බැසයන විටත් ඔවුන් දකින බව අදහසයි. 'ආයාචන්ති' යනු 'භවත් සඳ පින්වතාණෙනි, උදාවනු මැනව, භවත් හිරු පින්වතාණෙනි, උදාවනු මැනව' කියා මෙසේ අයැදීමයි. 'ථෝමයන්ති' යනු 'සඳ සෞම්‍යය, සඳ මණ්ඩලාකාරය, සඳ රැස් සහිතය' ආදී වශයෙන් පවසමින් පසසන බවයි. 'පඤ්ජලිකා' යනු දොහොත් මුදුන් දී වැඳීමයි. 'නමස්සමානා' යනු 'නමෝ නමෝ' කියමින් නමස්කාර කිරීමයි.

531-532. Yaṃ passantīti ettha yanti nipātamattaṃ. Kiṃ pana na kirāti ettha idha pana kiṃ vattabbaṃ. Yattha kira tevijjehi brāhmaṇehi na brahmā sakkhidiṭṭhoti evamattho daṭṭhabbo.

531-532. 'යං පස්සන්ති' යන්නෙහි 'යං' යනු නිපාත පදයකි. 'කිං පන න කිරා' යනු මෙහි පවසන්නට ඇත්තේ කුමක්ද? එනම් ත්‍රිවේදය දන්නා බ්‍රාහ්මණයන් විසින් බ්‍රහ්මයා ප්‍රත්‍යක්ෂව දැක නැති කල්හි අන් කරුණු ගැන කවර කතාද යන අර්ථය දත යුතුය.

Aciravatīnadīupamākathā

අචිරවතී නදී උපමා කථාව.

542. Samatittikāti samabharitā. Kākapeyyāti yattha katthaci tīre ṭhitena kākena sakkā pātunti kākapeyyā. Pāraṃ taritukāmoti nadiṃ atikkamitvā paratīraṃ gantukāmo. Avheyyāti pakkoseyya. Ehi pārāpāranti ambho pāra apāraṃ ehi, atha maṃ sahasāva gahetvā gamissasi, atthi me accāyikakammanti attho.

542. 'සමතිත්තිකා' යනු ජලයෙන් ඉවුර දක්වා එක හා සමානව පිරී ඇති බවයි. 'කාකපෙය්යා' යනු ඉවුරේ සිටින කාවෙකුට වුවද පහසුවෙන් පැන් බීමට හැකි තරම් පිරී පවතින බවයි. 'පාරං තරිතුකාමෝ' යනු ගඟෙන් එතෙර වී අනෙක් ඉවුරට යාමට කැමති තැනැත්තායි. 'අව්හෙය්යා' යනු කැඳවන්නේය. 'එහි පාරාපාරං' යනු 'එම්බා එතෙර ඉවුර, මෙතෙරට එන්න, එවිට මාව වහාම රැගෙන යනු ඇත, මට හදිසි කාර්යයක් තිබේ' යන අර්ථයයි.

544. Ye dhammā brāhmaṇakārakāti ettha pañcasīladasakusalakammapathabhedā dhammā brāhmaṇakārakāti veditabbā, tabbiparītā abrāhmaṇakārakā. Indamavhāyāmāti indaṃ avhāyāma pakkosāma. Evaṃ brāhmaṇānaṃ avhāyanassa niratthakataṃ dassetvā punapi bhagavā aṇṇavakucchiyaṃ sūriyo viya jalamāno pañcasatabhikkhuparivuto aciravatiyā tīre nisinno aparampi nadīupamaṃyeva āharanto ‘‘seyyathāpī’’tiādimāha.

544. 'යම් ධර්ම කෙනෙක් බ්‍රාහ්මණකාරක වෙත්ද' යන්නෙහි පංචශීලය හා දස කුසල් කර්මපථ බ්‍රාහ්මණ ගුණ ඇති කරන ධර්ම ලෙස දත යුතුය. ඊට ප්‍රතිවිරුද්ධ දේ අබ්‍රාහ්මණකාරක ධර්ම වේ. 'ඉන්දමව්හායාම' යනු ශක්‍රයා කැඳවමු යන්නයි. මෙසේ බ්‍රාහ්මණයන්ගේ ඇමතීමෙහි ඇති නිශ්ඵල බව පෙන්වා, නැවතත් භාග්‍යවතුන් වහන්සේ සාගර කුසෙහි බබළන සූර්යයා මෙන් බබළමින් පන්සියයක් භික්ෂූන් පිරිවරා අචිරවතී ඉවුරේ වැඩහිඳිමින් තවත් නදී උපමාවක් ගෙන එමින් 'සෙය්‍යථාපි' යනාදිය වදාළහ.

546. Kāmaguṇāti kāmayitabbaṭṭhena kāmā, bandhanaṭṭhena guṇā. ‘‘Anujānāmi bhikkhave, ahatānaṃ vatthānaṃ diguṇaṃ saṅghāṭi’’nti (mahāva. 348) ettha hi paṭalaṭṭho guṇaṭṭho. ‘‘Accenti kālā tarayanti rattiyo, vayoguṇā anupubbaṃ jahantī’’ti ettha rāsaṭṭho guṇaṭṭho. ‘‘Sataguṇā dakkhiṇā pāṭikaṅkhitabbā’’ti [Pg.335] (ma. ni. 3.379) ettha ānisaṃsaṭṭho guṇaṭṭho. ‘‘Antaṃ antaguṇaṃ (khu. pā. 3.1) kayirā mālāguṇe bahū’’ti (dha. pa. 53) ca ettha bandhanaṭṭho guṇaṭṭho. Idhāpi eseva adhippeto. Tena vuttaṃ ‘‘bandhanaṭṭhena guṇā’’ti. Cakkhuviññeyyāti cakkhuviññāṇena passitabbā. Etenupāyena sotaviññeyyādīsupi attho veditabbo. Iṭṭhāti pariyiṭṭhā vā hontu, mā vā, iṭṭhārammaṇabhūtāti attho. Kantāti kāmanīyā. Manāpāti manavaḍḍhanakā. Piyarūpāti piyajātikā. Kāmūpasañhitāti ārammaṇaṃ katvā uppajjamānena kāmena upasañhitā. Rajanīyāti rañjanīyā, rāguppattikāraṇabhūtāti attho.

546. 'කාමගුණ' යනු කැමති විය යුතු බැවින් 'කාම' නම් වේ, බැඳ තබන බැවින් 'ගුණ' නම් වේ. 'මහණෙනි, අලුත් වස්ත්‍රවලින් දෙපට සඟළක් අනුදනිමි' යන තැන ස්තරය යන අර්ථය 'ගුණ' ශබ්දයේ අර්ථයයි. 'කාලය ගෙවී යයි, රාත්‍රීන් ඉක්ම යයි, වයස් කාණ්ඩයන් පිළිවෙළින් අතහැර යයි' යන තැන රාශිය යන අර්ථය 'ගුණ' ශබ්දයේ අර්ථයයි. 'සිය ගුණයක් ආනිසංස ඇති දක්ෂිණාවන් කැමති විය යුතුය' යන තැන ආනිසංස යනු 'ගුණ' ශබ්දයේ අර්ථයයි. 'අන්තයද අතුණුබහනද' සහ 'බොහෝ මල් දාමයන් කළ යුතුය' යන තැන බැඳීම යනු 'ගුණ' ශබ්දයේ අර්ථයයි. මෙහිදී අදහස් කළේද එම බැඳීම යන අර්ථයයි. එබැවින් 'බැඳීමේ අර්ථයෙන් ගුණ නම් වේ' යැයි මා විසින් වදාළ ලදී. 'චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්යා' යනු චක්ඛු විඤ්ඤාණයෙන් දැකිය යුතු දේවල්ය. මේ ක්‍රමයෙන් සෝත විඤ්ඤෙය්ය ආදියෙහිද අර්ථය දත යුතුය. 'ඉට්ඨා' යනු සෙවූ හෝ නොසෙවූ ඉෂ්ට ආරම්මණ වූ දේවල්ය. 'කන්තා' යනු රමණීය වූ දේවල්ය. 'මනාපා' යනු සිත වඩවන දේවල්ය. 'පියරූපා' යනු ප්‍රියජනක ස්වභාව ඇති දේවල්ය. 'කාමූපසංහිතා' යනු අරමුණු කොට උපදින කෙලෙස් කාමයන්ගෙන් යුක්ත වූ දේවල්ය. 'රජනීයා' යනු ඇලුම් කළ යුතු, රාගය ඉපදවීමට හේතු වන දේවල්ය යන අර්ථයයි.

Gadhitāti gedhena abhibhūtā hutvā. Mucchitāti mucchākārappattāya adhimattakāya taṇhāya abhibhūtā. Ajjhopannāti adhiopannā ogāḷhā ‘‘idaṃ sāra’’nti pariniṭṭhānappattā hutvā. Anādīnavadassāvinoti ādīnavaṃ apassantā. Anissaraṇapaññāti idamettha nissaraṇanti, evaṃ parijānanapaññāvirahitā, paccavekkhaṇaparibhogavirahitāti attho.

ගධිතා (බැඳුණු) යනු ගිජු බවින් (ලෝභයෙන්) මඬනා ලද්දා වූ යන්නයි. මුච්ඡිතා (මුළා වූ) යනු මුළා වූ ස්වභාවයට පත් වූ, අධික වූ තෘෂ්ණාවෙන් මැඬුණු යන්නයි. අජ්ඣොපන්නා (ගිලුණු) යනු එහි බැසගත්, දැඩිව ඇලුණු 'මෙයම සාරය' යැයි නිශ්චයට පැමිණි යන්නයි. අනාදීනවදස්සාවිනො යනු (පංචකාමයේ හෝ වස්තූන්ගේ) ආදීනව හෙවත් දෝෂයන් නොදකින්නා වූ යන්නයි. අනිස්සරණපඤ්ඤා යනු 'මෙහි මිදීම මෙයයි' කියා මෙසේ වෙන් කොට දැනගන්නා ප්‍රඥාවෙන් තොර වූ, ප්‍රත්‍යවේක්ෂා කොට පරිභෝජනය කිරීමෙන් තොර වූ යන අර්ථයයි.

548. Āvaraṇātiādīsu āvarantīti āvaraṇā. Nivārentīti nīvaraṇā. Onandhantīti onāhanā. Pariyonandhantīti pariyonāhanā. Kāmacchandādīnaṃ vitthārakathā visuddhimaggato gahetabbā.

548. ආවරණාදී පදයන්හි - (කුසල් දහම්) ආවරණය කරන බැවින් 'ආවරණ' නම් වේ. (කුසල් ඉපදීම) වළක්වන බැවින් 'නීවරණ' නම් වේ. වෙළාගන්නා (වසාගන්නා) බැවින් 'ඕනාහන' නම් වේ. හාත්පසින් වෙළාගන්නා බැවින් 'පරියෝනාහන' නම් වේ. කාමච්ඡන්ද ආදියේ විස්තර කථාව විසුද්ධිමග්ගයෙන් දත යුතුය.

549-550. Āvutā nivutā onaddhā pariyonaddhāti padāni āvaraṇādīnaṃ vasena vuttāni. Sapariggahoti itthipariggahena sapariggahoti pucchati. Apariggaho bho gotamātiādīsupi kāmacchandassa abhāvato itthipariggahena apariggaho. Byāpādassa abhāvato kenaci saddhiṃ veracittena avero. Thinamiddhassa abhāvato cittagelaññasaṅkhātena byāpajjena abyāpajjo. Uddhaccakukkuccābhāvato uddhaccakukkuccādīhi saṃkilesehi asaṃkiliṭṭhacitto suparisuddhamānaso. Vicikicchāya abhāvato cittaṃ vase vatteti. Yathā ca brāhmaṇā cittagatikā hontīti, cittassa vasena vattanti, na tādisoti vasavattī.

549-550. ආවුතා, නිවුතා, ඕනද්ධා, පරියෝනද්ධා යන පද 'ආවරණ' ආදියෙහි වසයෙන් කියන ලදී. සපරිග්ගහො යනු ස්ත්‍රීන් පිරිවර කොට ඇත්දැයි විමසීමයි. 'භවත් ගෞතමයන් වහන්ස, අපරිග්ගහය' යනාදී තැන්හි ද කාමච්ඡන්දය නොමැති බැවින් ස්ත්‍රී පරිග්‍රහයක් නැත. ව්‍යාපාදය නොමැති බැවින් කිසිවකු සමඟ වෛරී සිතක් නැති හෙයින් අවේරී (වෛර නැති) වේ. ථීනමිද්ධය නොමැති බැවින් සිතේ ගිලන් බව නම් වූ ව්‍යාපාදයෙන් (පීඩාවෙන්) තොර බැවින් අව්‍යාපජ්ඣ වේ. උද්ධච්චකුක්කුච්ච නොමැති බැවින් උද්ධච්චකුක්කුච්චාදී කෙලෙසුන්ගෙන් කිලිටි නොවූ සිත් ඇති, ඉතා පිරිසිදු මනසක් ඇත්තේය. විචිකිච්ඡාව නොමැති බැවින් සිත තමාගේ වසඟයෙහි පවත්වයි. බමුණෝ සිතේ ගමනට අනුව (සිතට වසඟව) පවතිති, එහෙත් උන්වහන්සේ එබඳු නොවන බැවින් වසවත්තී (වසඟයෙහි පවත්වන්නා) නම් වේ.

552. Idha [Pg.336] kho panāti idha brahmalokamagge. Āsīditvāti amaggameva ‘‘maggo’’ti upagantvā. Saṃsīdantīti ‘‘samatala’’nti saññāya paṅkaṃ otiṇṇā viya anuppavisanti. Saṃsīditvā visāraṃ pāpuṇantīti evaṃ paṅke viya saṃsīditvā visāraṃ aṅgamaṅgasaṃbhañjanaṃ pāpuṇanti. Sukkhataraṃ maññe tarantīti marīcikāya vañcetvā ‘‘kākapeyyā nadī’’ti saññāya ‘‘tarissāmā’’ti hatthehi ca pādehi ca vāyamamānā sukkhataraṇaṃ maññe taranti. Tasmā yathā hatthapādādīnaṃ saṃbhañjanaṃ paribhañjanaṃ, evaṃ apāyesu saṃbhañjanaṃ paribhañjanaṃ pāpuṇanti. Idheva ca sukhaṃ vā sātaṃ vā na labhanti. Tasmā idaṃ tevijjānaṃ brāhmaṇānanti tasmā idaṃ brahmasahabyatāya maggadīpakaṃ tevijjakaṃ pāvacanaṃ tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ. Tevijjāiriṇanti tevijjāaraññaṃ iriṇanti hi agāmakaṃ mahāaraññaṃ vuccati. Tevijjāvivananti pupphaphalehi aparibhogarukkhehi sañchannaṃ nirudakaṃ araññaṃ. Yattha maggato ukkamitvā parivattitumpi na sakkā honti, taṃ sandhāyāha ‘‘tevijjāvivanantipi vuccatī’’ti. Tevijjābyasananti tevijjānaṃ pañcavidhabyasanasadisametaṃ. Yathā hi ñātirogabhoga diṭṭhi sīlabyasanappattassa sukhaṃ nāma natthi, evaṃ tevijjānaṃ tevijjakaṃ pāvacanaṃ āgamma sukhaṃ nāma natthīti dasseti.

552. ඉධ ඛො පන යනු මේ බ්‍රහ්මලෝක මාර්ගයෙහි යන්නයි. ආසීදිත්වා යනු නොමගම මග යැයි ගෙන එයට පැමිණීමයි. සංසීදන්ති යනු සමතල භූමියක් යැයි සිතා මඩෙහි වැටී ගිලෙන්නවුන් මෙන් ගිලී යෑමයි. සංසීදිත්වා විසාරං පාපුණන්ති යනු මෙසේ මඩෙහි ගිලෙන්නාක් මෙන් ගිලී විපතට හෙවත් අතපය කැඩී බිඳී යන විනාශයට පැමිණීමයි. සුක්ඛතරං මඤ්ඤෙ තරන්ති යනු මිරිඟුවෙන් මුළා වී, 'කපුටන්ට බීමට හැකි තරම් ජලය ඇති ගඟක්' යැයි සිතා, 'තරණය කරමු' යැයි දෑතින් දෙපයින් වෙහෙසෙමින් වියළි බිමෙහි පිහිනන්නාක් මෙන් වීමයි. එබැවින් අතපය බිඳී යනවා සේම ඔවුහු අපායයන්හි බිඳී විනාශ වී යෑමට පැමිණෙති. මේ ආත්මයෙහි ද (ධ්‍යාන) සැපයක් හෝ (විපස්සනා) ආශ්වාදයක් නොලබති. එබැවින් තස්මා ඉදං තේවිජ්ජානං බ්‍රාහ්මණානං යනු බ්‍රහ්ම සහභාවය සඳහා මාර්ගය දක්වන්නක් යැයි පිළිගත්, ත්‍රෛවේදික බ්‍රාහ්මණයන්ගේ මෙම ත්‍රිවේද සංඛ්‍යාත වචනයයි. තේවිජ්ජාඉරිණං යනු ත්‍රෛවේදිකයන්ගේ වනයයි, 'ඉරිණ' යනු ගම්මාන රහිත මහා වනයට නමකි. තේවිජ්ජාවිවනං යනු මල් ඵල සහිත වුවත් ප්‍රයෝජනයට ගත නොහැකි ගස්වලින් ගහණ වූ, ජලය රහිත ඝන වනයයි. මගෙන් බැහැර වූ පසු හැරී ඒමට පවා නොහැකි වූ ඒ වනය අරභයා 'තේවිජ්ජාවිවන' යැයි වදාළ සේක. තේවිජ්ජාබ්‍යසනං යනු ත්‍රෛවේදිකයන්ගේ පංචවිධ ව්‍යසනයන් (ඤාති, රෝග, භෝග, දිට්ඨි, සීල) වැනි බවයි. ඥාති, රෝග ආදී ව්‍යසනයට පත් වූවකුට සැපයක් නැත්තා සේම, ත්‍රෛවේදිකයන්ට ද ඔවුන්ගේ ඒ ත්‍රිවේදය නිසා සැපයක් නොමැති බව මින් දක්වයි.

554. Jātasaṃvaḍḍhoti jāto ca vaḍḍhito ca, yo hi kevalaṃ tattha jātova hoti, aññattha vaḍḍhito, tassa samantā gāmamaggā na sabbaso paccakkhā honti, tasmā jātasaṃvaḍḍhoti āha. Jātasaṃvaḍḍhopi yo ciranikkhanto, tassa na sabbaso paccakkhā honti. Tasmā ‘‘tāvadeva avasaṭa’’nti āha, taṅkhaṇameva nikkhantanti attho. Dandhāyitattanti ayaṃ nu kho maggo, ayaṃ na nukhoti kaṅkhāvasena cirāyitattaṃ. Vitthāyitattanti yathā sukhumaṃ atthajātaṃ sahasā pucchitassa kassaci sarīraṃ thaddhabhāvaṃ gaṇhāti, evaṃ thaddhabhāvaggahaṇaṃ. Na tvevāti iminā sabbaññutaññāṇassa appaṭihatabhāvaṃ dasseti. Tassa hi purisassa mārāvaṭṭanādivasena siyā ñāṇassa [Pg.337] paṭighāto. Tena so dandhāyeyya vā vitthāyeyya vā. Sabbaññutaññāṇaṃ pana appaṭihataṃ, na sakkā tassa kenaci antarāyo kātunti dīpeti.

554. ජාතසංවඩ්ඪො යනු උපන් සහ හැදී වැඩුනු යන්නයි. යමෙක් එහි උපත පමණක් ලබා වෙනත් තැනක හැදී වැඩුනේ නම්, ඔහුට ගමේ සියලු මාවත් මැනවින් ප්‍රත්‍යක්ෂ නොවේ. එබැවින් 'ජාතසංවඩ්ඪ' යැයි වදාළ සේක. උපන් හැදී වැඩුනු අයෙකු වුව ද බොහෝ කලකට පෙර (ගමෙන්) බැහැර වූයේ නම් ඔහුට ද මාවත් මැනවින් ප්‍රත්‍යක්ෂ නොවේ. එබැවින් 'එවෙලේම නික්මුණු' (තතාවදේව අවසටං) යැයි වදාළ සේක, එහි අර්ථය ඒ මොහොතේම නික්මුණු යන්නයි. දන්ධායිතත්තං යනු 'මෙය මාර්ගය ද, මෙය මාර්ගය නොවේ ද' යනාදී වශයෙන් සැකය නිසා සිදුවන පමාවයි (පිළිතුරු දීමේ ප්‍රායෝගික ප්‍රමාදයයි). විත්ථායිතත්තං යනු යම් සියුම් කරුණක් පිළිබඳව හදිසියේ විමසූ කල යමෙකුගේ ශරීරය ගල් ගැසෙන්නාක් මෙන් (තද වන්නාක් මෙන්) වන ස්වභාවයයි. 'න ත්වේව' (එසේ නොවන්නේමය) යන්නෙන් සර්වඥතා ඥානයෙහි අප්‍රතිහත (නොවැළැක්විය හැකි) බව දක්වයි. සාමාන්‍ය පුරුෂයෙකුට නම් මාරයාගේ පෙළඹවීම් ආදිය නිසා ඥානයට බාධා පැමිණිය හැකිය. ඒ නිසා ඔහු පමා වීමට හෝ ගල් ගැසීමට පුළුවන. එහෙත් සර්වඥතා ඥානය අප්‍රතිහතය, එයට කිසිවකුට අන්තරායක් කළ නොහැකි බව මෙයින් පැහැදිලි කරයි.

555. Ullumpatu bhavaṃ gotamoti uddharatu bhavaṃ gotamo. Brāhmaṇiṃ pajanti brāhmaṇadārakaṃ, bhavaṃ gotamo mama brāhmaṇaputtaṃ apāyamaggato uddharitvā brahmalokamagge patiṭṭhapetūti attho. Athassa bhagavā buddhuppādaṃ dassetvā saddhiṃ pubbabhāgapaṭipadāya mettāvihārādibrahmalokagāmimaggaṃ desetukāmo ‘‘tena hi vāseṭṭhā’’tiādimāha. Tattha ‘‘idha tathāgato’’tiādi sāmaññaphale vitthāritaṃ. Mettāsahagatenātiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ sabbaṃ visuddhimagge brahmavihārakammaṭṭhānakathāyaṃ vuttaṃ. Seyyathāpi vāseṭṭha balavā saṅkhadhamotiādi pana idha apubbaṃ. Tattha balavāti balasampanno. Saṅkhadhamoti saṅkhadhamako. Appakasirenāti akicchena adukkhena. Dubbalo hi saṅkhadhamo saṅkhaṃ dhamantopi na sakkoti catasso disā sarena viññāpetuṃ, nāssa saṅkhasaddo sabbato pharati. Balavato pana vipphāriko hoti, tasmā ‘‘balavā’’tiādimāha. Mettāya cetovimuttiyāti ettha mettāti vutte upacāropi appanāpi vaṭṭati, ‘‘cettovimuttī’’ti vutte pana appanāva vaṭṭati. Yaṃ pamāṇakataṃ kammanti pamāṇakataṃ kammaṃ nāma kāmāvacaraṃ vuccati. Appamāṇakataṃ kammaṃ nāma rūpārūpāvacaraṃ. Tañhi pamāṇaṃ atikkamitvā odissakaanodissakadisāpharaṇavasena vaḍḍhetvā katattā appamāṇakatanti vuccati. Na taṃ tatrāvasissati na taṃ tatrāvatiṭṭhatīti taṃ kāmāvacarakammaṃ tasmiṃ rūpāvacarārūpāvacarakamme na ohīyati, na tiṭṭhati. Kiṃ vuttaṃ hoti – taṃ kāmāvacarakammaṃ tassa rūpārūpāvacarakammassa antarā laggituṃ vā ṭhātuṃ vā rūpārūpāvacarakammaṃ pharitvā pariyādiyitvā attano okāsaṃ gahetvā patiṭṭhātuṃ na sakkoti. Atha kho rūpāvacarārūpāvacarakammameva kāmāvacaraṃ mahogho viya parittaṃ udakaṃ pharitvā pariyādiyitvā attano okāsaṃ gahetvā tiṭṭhati. Tassa vipākaṃ paṭibāhitvā sayameva brahmasahabyataṃ upanetīti. Evaṃvihārīti evaṃ mettādivihārī.

555. "භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ (අපව) ඔසවා ගත් සේක්වා" යන්නෙහි අර්ථය "භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ (අපව) උද්ධරණය කළ සේක්වා" යන්නයි. "බ්‍රාහ්මණ ප්‍රජාව" යනු බ්‍රාහ්මණ දරුවායි. එනම්, "භවත් ගෞතමයන් වහන්සේ මාගේ මේ බ්‍රාහ්මණ පුත්‍රයාව අපාය මාර්ගයෙන් මුදාගෙන බ්‍රහ්මලෝක මාර්ගයෙහි පිහිටුවන සේක්වා" යනු මෙහි අදහසයි. ඉක්බිති භාග්‍යවතුන් වහන්සේ බුද්ධෝත්පාදය දක්වා, පූර්වභාග ප්‍රතිපදාව සමඟින් මෙත්තා විහාරාදී බ්‍රහ්මලෝකගාමී මාර්ගය දේශනා කරනු කැමතිව "තේන හි වාසෙට්ඨා" යනාදිය වදාළ සේක. එහි "ඉධ තථාගතෝ" යනාදිය සාමඤ්ඤඵල සූත්‍රයෙහි විස්තර කර ඇත. "මෙත්තා සහගතේන" යනාදී තැන්හි කිවයුතු යමක් වේද, ඒ සියල්ල විසුද්ධිමාර්ගයෙහි බ්‍රහ්මවිහාර කම්මට්ඨාන කතාවෙහි පවසා ඇත. "සෙය්‍යථාපි වාසෙට්ඨ බලවා සංඛධමෝ" යනාදිය මෙහි අලුත් කොටසකි. එහි "බලවා" යනු ශක්තිසම්පන්න වූ යන්නයි. "සංඛධමෝ" යනු සක් පිඹින්නායි. "අප්පකසිරේන" යනු වෙහෙසක් නැතිව, දුකක් නැතිව යන්නයි. මන්ද, දුබල සක් පිඹින්නෙකු සක් පිඹිනු ලැබුවද, සතර දිශාවන්ට ඇසෙන සේ ශබ්ද කිරීමට ඔහුට නොහැකිය. ඔහුගේ සක් හඬ සෑම තැනම නොපැතිරෙයි. නමුත් ශක්තිසම්පන්න වූවෙකුගේ සක් හඬ පැතිර යයි. එබැවින් "බලවා" යනාදිය වදාළ සේක. "මෙත්තාය චේතෝවිමුත්ති යා" යන්නෙහි "මෙත්තා" යැයි කී කල උපචාර සමාධිය මෙන්ම අප්පනා සමාධියද ගැනේ. නමුත් "චේතෝවිමුත්ති" යැයි කී කල අප්පනාවම ගැනේ. "යං පමාණකතං කම්මං" යනු කාමාවචර කර්මයයි. "අප්පමාණකතං කම්මං" යනු රූපාවචර හා අරූපාවචර කර්මයයි. එම (රූපාවචර) කර්මය සීමාවන් ඉක්මවා, විශේෂිත හෝ විශේෂිත නොවන දිශාවන් පතුරුවමින් වර්ධනය කර කරනු ලබන බැවින් "අප්පමාණකත" යැයි කියනු ලැබේ. "න තං තත්‍රා වසිස්සති න තං තත්‍රා වතිට්ඨති" යන්නෙන් අදහස් වන්නේ එම කාමාවචර කර්මය රූපාවචර හෝ අරූපාවචර කර්මය පවත්නා කල්හි (විපාක දීමට) ඉතිරි නොවන බවත්, නොපවතින බවත්ය. එයින් කියවෙන්නේ කුමක්ද යත්, එම කාමාවචර කර්මයට ඒ රූපාවචර හෝ අරූපාවචර කර්මය අතරට පැමිණීමට හෝ රැඳී සිටීමට නොහැකි බවත්, රූපාවචර කර්මය මැඩ පවත්වා තමාගේ අවස්ථාව ලබාගෙන පිහිටීමට නොහැකි බවත්ය. එහෙත් රූපාවචර හෝ අරූපාවචර කර්මයම, මහා ජල පහරක් ස්වල්ප වූ ජලය මැඩගෙන පවතින්නාක් මෙන්, කාමාවචර කර්මය අභිබවා තමාට විපාක දීමට අවස්ථාව ලබාගෙන පවතී. එහි විපාකය වළක්වා තෙමේම බ්‍රහ්ම සහභාවයට පමුණුවයි. "ඒවං විහාරී" යනු මෙසේ මෙත්තාදී විහාරයෙන් යුක්තව වසන්නා යන්නයි.

559. Ete [Pg.338] mayaṃ bhavantaṃ gotamanti idaṃ tesaṃ dutiyaṃ saraṇagamanaṃ. Paṭhamameva hete majjhimapaṇṇāsake vāseṭṭhasuttaṃ sutvā saraṇaṃ gatā, imaṃ pana tevijjasuttaṃ sutvā dutiyampi saraṇaṃ gatā. Katipāhaccayena pabbajitvā aggaññasutte upasampadañceva arahattañca alatthuṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

559. "ඒතේ මයං භවන්තං ගෝතමං" යන්න ඔවුන්ගේ දෙවන සරණ යාමයි. මන්දයත්, ඔවුහු මීට පෙර මජ්ඣිම පණ්ණාසකයෙහි එන "වාසෙට්ඨ සූත්‍රය" අසා සරණ ගියහ. මේ තේවිජ්ජ සූත්‍රය අසා දෙවන වරටත් සරණ ගියහ. දින කිහිපයකට පසු පැවිදිව, අග්ගඤ්ඤ සූත්‍රය දේශනා කරන අවස්ථාවෙහි උපසම්පදාව හා අර්හත් ඵලය ලැබූහ. ඉතිරි සියලු තැන්හි අර්ථය පැහැදිලිය.

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

මෙසේ සුමංගලවිලාසිනී නම් වූ දීඝ නිකාය අට්ඨකතාවෙහි,

Tevijjasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

තේවිජ්ජ සූත්‍ර වර්ණනාව නිමවා ලන ලදී.

Niṭṭhitā ca terasasuttapaṭimaṇḍitassa sīlakkhandhavaggassa

සූත්‍ර දහතුනකින් අලංකාරවත් වූ සීලක්ඛන්ධ වග්ගයෙහි,

Atthavaṇṇanāti.

අර්ථ වර්ණනාව,

Sīlakkhandhavaggaṭṭhakathā niṭṭhitā.

සීලක්ඛන්ධ වග්ග අට්ඨකතාව නිමවන ලදී.