Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ထိုပူဇော်အထူးခံယူတော်မူထိုက်သော၊ (အလုံးစုံသောတရားတို့ကို) ကိုယ်တိုင်မှန်ကန်စွာ သိမြင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုးခြင်း ဖြစ်ပါစေသတည်း။

Dīghanikāye

ဒီဃနိကာယ်၌

Sīlakkhandhavaggaṭṭhakathā

သီလက္ခန္ဓဝဂ်အဋ္ဌကထာ

Ganthārambhakathā

ကျမ်းပြုခြင်းနိဒါန်းစကား

Karuṇāsītalahadayaṃ[Pg.1], paññāpajjotavihatamohatamaṃ;

Sanarāmaralokagaruṃ, vande sugataṃ gativimuttaṃ.

မဟာကရုဏာတော်ကြောင့် အေးမြသော စိတ်နှလုံးရှိတော်မူထသော၊ ပညာတည်းဟူသော အရောင်အလင်းဖြင့် မောဟတည်းဟူသော အမိုက်မှောင်ကို အထူးပယ်ဖျောက်တော်မူပြီးထသော၊ လူ၊ နတ်၊ ဗြဟ္မာတို့နှင့်တကွဖြစ်သော သတ္တလောက၏ အလေးပြုအပ်သော ဆရာသခင် ဖြစ်တော်မူထသော၊ ကောင်းသော စကားရှိတော်မူထသော (သို့မဟုတ် ကောင်းသော ကြွသွားခြင်း ရှိတော်မူထသော)၊ ဂတိငါးပါးတို့မှ အထူးသဖြင့် လွတ်မြောက်တော်မူပြီးထသော မြတ်စွာဘုရားကို ရိုသေမြတ်နိုး ရှိခိုးပါ၏။

Buddhopi buddhabhāvaṃ, bhāvetvā ceva sacchikatvā ca;

Yaṃ upagato gatamalaṃ, vande tamanuttaraṃ dhammaṃ.

ဘုရားရှင်ကိုယ်တော်တိုင်ပင်လျှင် အကြင်တရားတော်မြတ်ကို ပွားများအားထုတ်တော်မူ၍လည်းကောင်း၊ မျက်မှောက်ပြုတော်မူ၍လည်းကောင်း ဘုရားအဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူခဲ့၏။ ကိလေသာအညစ်အကြေး ကင်းစင်တော်မူသော၊ အတုမရှိ မြတ်လှစွာသော ထိုဆယ်ပါးသော တရားတော်မြတ်ကိုလည်း ရိုသေမြတ်နိုး ရှိခိုးပါ၏။

Sugatassa orasānaṃ, puttānaṃ mārasenamathanānaṃ;

Aṭṭhannampi samūhaṃ, sirasā vande ariyasaṅghaṃ.

မြတ်စွာဘုရား၏ ရင်နှစ်သည်းချာ သားတော်စစ်စစ် ဖြစ်တော်မူကြကုန်သော၊ မာရ်နတ်၏ စစ်တပ်ကို နှိမ်နင်းဖျက်ဆီးတော်မူနိုင်ကြကုန်သော၊ ရှစ်ပါးသော အရိယာသံဃာတော်အပေါင်းကို ဦးခေါင်းရတနာဖြင့် ရိုသေစွာ ရှိခိုးပါ၏။

Iti me pasannamatino, ratanattayavandanāmayaṃ puññaṃ;

Yaṃ suvihatantarāyo, hutvā tassānubhāvena.

ဤသို့လျှင် ရတနာသုံးပါး၌ ကြည်ညိုမြတ်နိုးသော စိတ်ရှိသော အကျွန်ုပ်၏ ရတနာသုံးပါးကို ရှိခိုးပူဇော်ရခြင်းတည်းဟူသော ကုသိုလ်ကောင်းမှုသည် ရှိ၏။ ထိုကုသိုလ်ကောင်းမှု၏ အစွမ်းအာနုဘော်ကြောင့် ဘေးရန်အန္တရာယ်အပေါင်းတို့သည် ကောင်းစွာပယ်ဖျောက်ပြီး ဖြစ်ရပါစေသတည်း။

Dīghassa dīghasuttaṅkitassa, nipuṇassa āgamavarassa;

Buddhānubuddhasaṃvaṇṇitassa, saddhāvahaguṇassa.

ရှည်လျားသော သုတ်တော်တို့ဖြင့် မှတ်သားအပ်သော၊ သိမ်မွေ့နက်နဲသော၊ ဘုရားရှင်နှင့်တကွ သစ္စာလေးပါးကို သိမြင်တော်မူကြသော အရိယာသာဝကတို့ ဖွင့်ပြချီးမွမ်းတော်မူအပ်သော၊ သဒ္ဓါတရားကို ဆောင်နိုင်သော ဂုဏ်နှင့်ပြည့်စုံသော ကောင်းမြတ်လှစွာသော ဒီဃနိကာယ်ကျမ်း၏

Atthappakāsanatthaṃ, aṭṭhakathā ādito vasisatehi;

Pañcahi yā saṅgītā, anusaṅgītā ca pacchāpi.

(ထိုနိကာယ်၏) အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားပြသရန်အလို့ငှာ၊ ရှေးဦးစွာ ပထမသံဂါယနာတင်စဉ်အခါက ရဟန္တာငါးရာတို့ သံဂါယနာတင်တော်မူခဲ့ပြီး၊ နောက်ပိုင်းအခါတို့၌လည်း ထပ်မံ၍ သံဂါယနာတင်တော်မူခဲ့သော အဋ္ဌကထာကို

Sīhaḷadīpaṃ pana ābhatātha, vasinā mahāmahindena;

Ṭhapitā sīhaḷabhāsāya, dīpavāsīnamatthāya.

ထိုအဋ္ဌကထာကို သီဟိုဠ်ကျွန်းသို့ ဈာန်အဘိညာဉ်အစိုးရတော်မူသော အရှင်မဟာမဟိန္ဒထေရ်သည် ဆောင်ယူတော်မူခဲ့ပြီးလျှင် သီဟိုဠ်ကျွန်းသူကျွန်းသားတို့၏ အကျိုးစီးပွားအတွက် သီဟိုဠ်ဘာသာဖြင့် ရေးသားပြုစုထားတော်မူခဲ့၏။

Apanetvāna [Pg.2] tatohaṃ, sīhaḷabhāsaṃ manoramaṃ bhāsaṃ;

Tantinayānucchavikaṃ, āropento vigatadosaṃ.

ထိုသို့ဖြစ်ခြင်းကြောင့် အကျွန်ုပ်သည် ထိုသီဟိုဠ်ဘာသာကို ပယ်ဖျောက်၍ ပါဠိတော်နည်းနာနိဿယတို့နှင့် ညီညွတ်သော၊ အပြစ်အနာအဆာ ကင်းစင်သော၊ ပညာရှိတို့ စိတ်မွေ့လျော်ဖွယ်ဖြစ်သော မာဂဓဘာသာသို့ ပြန်ဆိုကာ ပေထက်အက္ခရာ တင်လျက်

Samayaṃ avilomento, therānaṃ theravaṃsapadīpānaṃ;

Sunipuṇavinicchayānaṃ, mahāvihāre nivāsīnaṃ.

ထေရ်အဆက်ဆက်တို့၏ အနွယ်ကို မီးရှူးတန်ဆောင်သဖွယ် ပြသတော်မူထသော၊ အလွန်သိမ်မွေ့နက်နဲသော ဆုံးဖြတ်ခြင်းစွမ်းရည် ရှိတော်မူထသော၊ မဟာဝိဟာရကျောင်းတိုက်ကြီး၌ သီတင်းသုံးတော်မူကြကုန်သော ထေရ်အရှင်မြတ်တို့၏ ဝါဒအယူအဆကို မဆန့်ကျင်စေဘဲ

Hitvā punappunāgatamatthaṃ, atthaṃ pakāsayissāmi;

Sujanassa ca tuṭṭhatthaṃ, ciraṭṭhitatthañca dhammassa.

ထပ်ဖန်တလဲလဲ လာရှိသော အဖွင့်အနက်တို့ကို ချန်လှပ်ကာ၊ သူတော်ကောင်းတို့၏ နှစ်သက်ကျေနပ်မှုနှင့် သာသနာတော်မြတ် ကြာရှည်စွာ တည်တံ့ပြန့်ပွားစေရန်အလို့ငှာ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားစွာ ဖွင့်ဆိုပြသပါအံ့။

Sīlakathā dhutadhammā, kammaṭṭhānāni ceva sabbāni;

Cariyāvidhānasahito, jhānasamāpattivitthāro.

သီလနှင့် စပ်သောစကား၊ ကိလေသာကို ခါထုတ်တတ်သော ဓုတင်တရားများ၊ အလုံးစုံသော ကမ္မဋ္ဌာန်းများ၊ စရိုက်စရဏတို့ကို ပြဌာန်းစီရင်ခြင်းနှင့်တကွ ဈာန်သမာပတ်များ၏ အကျယ်ဖွင့်ဆိုချက်များ၊

Sabbā ca abhiññāyo, paññāsaṅkalananicchayo ceva;

Khandhadhātāyatanindriyāni, ariyāni ceva cattāri.

အလုံးစုံသော အဘိညာဉ်များ၊ ပညာကို စုပေါင်း၍ ဆုံးဖြတ်ချက်များ၊ ခန္ဓာ၊ ဓာတ်၊ အာယတန၊ ဣန္ဒြေတို့နှင့် အထူးသန့်ရှင်းစင်ကြယ်သော လေးပါးသော

Saccāni paccayākāradesanā, suparisuddhanipuṇanayā;

Avimuttatantimaggā, vipassanā bhāvanā ceva.

သစ္စာတရားများ၊ အလွန်သန့်ရှင်းစင်ကြယ်၍ သိမ်မွေ့နက်နဲသော နည်းလမ်းရှိသော ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် ဒေသနာတော်နှင့် ပါဠိတော်လမ်းကြောင်းအတိုင်း လျှောက်လှမ်းအပ်သော ဝိပဿနာဘာဝနာတို့ကို

Iti pana sabbaṃ yasmā, visuddhimagge mayā suparisuddhaṃ;

Vuttaṃ tasmā bhiyyo, na taṃ idha vicārayissāmi.

ဤသို့လျှင် အလုံးစုံကို အကျွန်ုပ်သည် ဝိသုဒ္ဓိမဂ်ကျမ်း၌ အလွန်သန့်ရှင်းစင်ကြယ်စွာ ဖွင့်ဆိုခဲ့ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ထိုအချက်များကို ဤကျမ်း၌ ထပ်မံ၍ အကျယ်တဝင့် ဖွင့်ဆိုတော့မည်မဟုတ်ပါ။

‘‘Majjhe visuddhimaggo, esa catunnampi āgamānañhi;

Ṭhatvā pakāsayissati, tattha yathā bhāsitaṃ atthaṃ’’.

ဤဝိသုဒ္ဓိမဂ်ကျမ်းသည် နိကာယ်ကြီးလေးရပ်လုံး၏ အလယ်၌ တည်ရှိကာ ထိုနိကာယ်တို့၌ ဟောကြားတော်မူခဲ့သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ကောင်းစွာ ထင်ရှားပြသနိုင်လိမ့်မည်။

Icceva kato tasmā, tampi gahetvāna saddhimetāya;

Aṭṭhakathāya vijānatha, dīghāgamanissitaṃ atthanti.

ဤသို့ ရည်ရွယ်၍သာလျှင် ဤဝိသုဒ္ဓိမဂ်ကျမ်းကို ပြုစုခဲ့ခြင်းဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုဝိသုဒ္ဓိမဂ်ကျမ်းကိုလည်း မှီငြမ်းပြုကာ ဤဒီဃနိကာယ်အဋ္ဌကထာနှင့်အတူ တွဲဖက်၍ ဒီဃနိကာယ်၌လာသော အနက်အဓိပ္ပာယ်တို့ကို သိရှိကြကုန်လော့။

Nidānakathā

နိဒါန်းစကား

Tattha dīghāgamo nāma sīlakkhandhavaggo, mahāvaggo, pāthikavaggoti vaggato tivaggo hoti; suttato catuttiṃsasuttasaṅgaho. Tassa vaggesu sīlakkhandhavaggo ādi, suttesu brahmajālaṃ. Brahmajālassāpi ‘‘evaṃ [Pg.3] me suta’’ntiādikaṃ āyasmatā ānandena paṭhamamahāsaṅgītikāle vuttaṃ nidānamādi.

ထိုဒီဃနိကာယ်၌ 'ဒီဃနိကာယ်' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော ကျမ်းသည် သီလက္ခန္ဓဝဂ်၊ မဟာဝဂ်၊ ပါထိကဝဂ်ဟူ၍ ဝဂ်အားဖြင့် သုံးဝဂ်ရှိ၏။ သုတ်အားဖြင့် သုံးဆယ့်လေးသုတ် ပါဝင်စုစည်းထား၏။ ထိုဝဂ်တို့တွင် သီလက္ခန္ဓဝဂ်သည် ပထမဆုံးဝဂ်ဖြစ်ပြီး သုတ်တို့တွင် ဗြဟ္မဇာလသုတ်သည် အစဦးဆုံးသုတ် ဖြစ်သည်။ ထိုဗြဟ္မဇာလသုတ်၏ အစ၌ရှိသော 'ဧဝံ မေ သုတံ' စသည့် နိဒါန်းစကားသည် အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်က ပထမအကြိမ် သံဂါယနာတင်စဉ်အခါ၌ လျှောက်ထားတော်မူခဲ့သော စကားဖြစ်၍ နိဒါန်း၏ အစဦးပင် ဖြစ်၏။

Paṭhamamahāsaṅgītikathā

ပထမသံဂါယနာတင်ခြင်းအကြောင်း

Paṭhamamahāsaṅgīti nāma cesā kiñcāpi vinayapiṭake tantimārūḷhā, nidānakosallatthaṃ pana idhāpi evaṃ veditabbā. Dhammacakkappavattanañhi ādiṃ katvā yāva subhaddaparibbājakavinayanā katabuddhakicce, kusinārāyaṃ upavattane mallānaṃ sālavane yamakasālānamantare visākhapuṇṇamadivase paccūsasamaye anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbute bhagavati lokanāthe, bhagavato dhātubhājanadivase sannipatitānaṃ sattannaṃ bhikkhusatasahassānaṃ saṅghatthero āyasmā mahākassapo sattāhaparinibbute bhagavati subhaddena vuḍḍhapabbajitena – ‘‘alaṃ, āvuso, mā socittha, mā paridevittha, sumuttā mayaṃ tena mahāsamaṇena, upaddutā ca homa – ‘idaṃ vo kappati, idaṃ vo na kappatī’ti, idāni pana mayaṃ yaṃ icchissāma, taṃ karissāma, yaṃ na icchissāma na taṃ karissāmā’’ti (cūḷava. 437) vuttavacanamanussaranto, īdisassa ca saṅghasannipātassa puna dullabhabhāvaṃ maññamāno, ‘‘ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati, yaṃ pāpabhikkhū ‘atītasatthukaṃ pāvacana’nti maññamānā pakkhaṃ labhitvā nacirasseva saddhammaṃ antaradhāpeyyuṃ, yāva ca dhammavinayo tiṭṭhati, tāva anatītasatthukameva pāvacanaṃ hoti. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

ဤပထမသံဂါယနာသည် ဝိနည်းပိဋကတ်၌ ပါဝင်ပြီးဖြစ်သော်လည်း နိဒါန်းပိုင်း၌ ကျွမ်းကျင်နားလည်စေရန်အလို့ငှာ ဤကျမ်းဦး၌လည်း ဤသို့ သိမှတ်ထိုက်ပေသည်။ လောက၏ကိုးကွယ်ရာဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် ဓမ္မစကြာတရားဦး ဟောတော်မူသည်မှစ၍ နောက်ဆုံး သုဘဒ်ပရိဗိုဇ်အား ဆုံးမတော်မူသည်အထိ ဘုရားရှင်၏ ကိစ္စအဝဝတို့ကို ဆောင်ရွက်တော်မူပြီးလျှင်၊ ကုသိနာရုံပြည် မလ္လာမင်းတို့၏ အင်ကြင်းဥယျာဉ် အင်ကြင်းပင်အစုံတို့၏ အလယ်၌ ကဆုန်လပြည့်နေ့ မိုးသောက်ယံအချိန်တွင် ကိလေသာအကြွင်းမဲ့ နိဗ္ဗာနဓာတ်ဖြင့် ပရိနိဗ္ဗာန်စံဝင်တော်မူခဲ့၏။ ဘုရားရှင် ပရိနိဗ္ဗာန်စံဝင်တော်မူပြီး၍ ဓာတ်တော်များ ခွဲဝေသည့်နေ့တွင် စည်းဝေးရောက်ရှိလာကြကုန်သော ခုနစ်သိန်းသော ရဟန်းတော်တို့အနက် သံဃာ့အကြီးအမှူးဖြစ်တော်မူသော အရှင်မဟာကဿပသည် မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်စံတော်မူပြီး ခုနစ်ရက်မြောက်သောနေ့၌ တောထွက်ရဟန်းကြီး သုဘဒ္ဒက 'ငါ့ရှင်တို့... မငိုကြွေးကြပါနှင့်၊ မစိုးရိမ်ကြပါနှင့်၊ ငါတို့သည် ထိုရဟန်းကြီး၏ လက်အောက်မှ ကောင်းစွာ လွတ်မြောက်ကြလေပြီ။ ငါတို့အား "ဤအရာသည် အပ်စပ်၏၊ ဤအရာသည် မအပ်စပ်" ဟု ချုပ်ချယ်နှောင့်ယှက်တတ်၏။ ယခုအခါ၌မူ ငါတို့သည် မိမိတို့ အလိုရှိရာကို ပြုနိုင်ကြပြီး၊ အလိုမရှိသည်ကို မပြုဘဲ နေနိုင်ကြပြီ' ဟု ပြောဆိုခဲ့သော စကားကို သတိရတော်မူ၏။ ထို့ပြင် ဤကဲ့သို့သော သံဃာ့အစည်းအဝေးကြီးမျိုး နောက်တစ်ကြိမ် ရရှိရန် ခဲယဉ်းလှသည်ကိုလည်း ဆင်ခြင်မိတော်မူ၏။ 'ယုတ်မာသော ရဟန်းတို့သည် "ငါတို့၌ ဆရာသခင် မရှိတော့ပြီ" ဟု ယူဆကာ မိမိတို့အုပ်စုကို တည်ဆောက်ပြီး လျင်မြန်စွာပင် သာသနာတော်ကို ကွယ်ပျောက်အောင် ပြုလုပ်နိုင်သည့် အခွင့်အလမ်းရှိပေသည်။ သို့ရာတွင် တရားနှင့် ဝိနည်း တည်ရှိနေသမျှ ကာလပတ်လုံး သာသနာတော်သည် ဆရာသခင်မကင်းသည်သာ ဖြစ်ပေအံ့။ ထိုအချက်ကို မြတ်စွာဘုရားကိုယ်တော်တိုင်လည်း ဤသို့ မိန့်ကြားတော်မူခဲ့ဖူး၏ -

‘Yo vo, ānanda, mayā dhammo ca vinayo ca desito paññatto, so vo mamaccayena satthā’ti (dī. ni. 2.216).

'အာနန္ဒာ၊ ငါဘုရား ဟောကြားပြဋ္ဌာန်းခဲ့သော တရားတော်နှင့် ဝိနည်းတော်သည် ငါဘုရား ကွယ်လွန်ပြီးနောက် သင်တို့၏ ဆရာသခင် ဖြစ်ပေအံ့' ဟူ၍လည်းကောင်း၊

‘Yaṃnūnāhaṃ dhammañca vinayañca saṅgāyeyyaṃ, yathayidaṃ sāsanaṃ addhaniyaṃ assa ciraṭṭhitikaṃ’.

'ဤသာသနာတော်မြတ် ကြာရှည်လေးမြင့်စွာ တည်တံ့ခိုင်မြဲစေရန်အလို့ငှာ ငါသည် တရားတော်နှင့် ဝိနည်းတော်တို့ကို သံဂါယနာ တင်ရသော် ကောင်းလေစွ' ဟူ၍လည်းကောင်း ကြံစည်တော်မူ၏။

Yañcāhaṃ bhagavatā –

ထို့ပြင် ငါ့အား မြတ်စွာဘုရားသည် -

‘Dhāressasi pana me tvaṃ, kassapa, sāṇāni paṃsukūlāni nibbasanānī’ti (saṃ. ni. 2.154) vatvā cīvare sādhāraṇaparibhogena.

'ကဿပ၊ သင်သည် ငါဘုရား၏ ပိုက်ဆံလျှော်ဖြင့် ရက်လုပ်အပ်သော ပံသုကူသင်္ကန်းဟောင်းတို့ကို ဝတ်ရုံသုံးစွဲနိုင်ပါမည်လော' ဟု မိန့်တော်မူကာ ကိုယ်တော်တိုင် ဝတ်ရုံတော်မူသော သင်္ကန်းတော်ကို အတူတကွ သုံးဆောင်ခွင့် ပေးတော်မူခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊

‘Ahaṃ, bhikkhave, yāvadeva ākaṅkhāmi vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ [Pg.4] jhānaṃ upasampajja viharāmi; kassapopi, bhikkhave, yāvadeva, ākaṅkhati vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī’ti (saṃ. ni. 2.152).

'ချစ်သားရဟန်းတို့၊ ငါဘုရားသည် အလိုရှိသရွေ့ ကာမဂုဏ်တို့မှလည်းကောင်း၊ အကုသိုလ်တရားတို့မှလည်းကောင်း ကင်းဆိတ်လျက် ဝိတက်၊ ဝိစာရတို့နှင့်တကွဖြစ်သော၊ နီဝရဏတို့ ကင်းဆိတ်ခြင်းကြောင့်ဖြစ်သော ပီတိသုခရှိသော ပထမဈာန်ကို ဝင်စားကာ နေတော်မူ၏။ ချစ်သားရဟန်းတို့၊ ကဿပသည်လည်း အလိုရှိသရွေ့ ကာမဂုဏ်တို့မှလည်းကောင်း၊ အကုသိုလ်တရားတို့မှလည်းကောင်း ကင်းဆိတ်လျက် ဝိတက်၊ ဝိစာရတို့နှင့်တကွဖြစ်သော ပထမဈာန်ကို ဝင်စားကာ နေနိုင်၏' ဟူ၍လည်းကောင်း၊

Evamādinā nayena navānupubbavihārachaḷabhiññāppabhede uttarimanussadhamme attanā samasamaṭṭhapanena ca anuggahito, tathā ākāse pāṇiṃ cāletvā alaggacittatāya ceva candopamapaṭipadāya ca pasaṃsito, tassa kimaññaṃ āṇaṇyaṃ bhavissati. Nanu maṃ bhagavā rājā viya sakakavacaissariyānuppadānena attano kulavaṃsappatiṭṭhāpakaṃ puttaṃ ‘saddhammavaṃsappatiṭṭhāpako me ayaṃ bhavissatī’ti, mantvā iminā asādhāraṇena anuggahena anuggahesi, imāya ca uḷārāya pasaṃsāya pasaṃsīti cintayanto dhammavinayasaṅgāyanatthaṃ bhikkhūnaṃ ussāhaṃ janesi. Yathāha –

ဤသို့သော နည်းလမ်းတို့ဖြင့် အစဉ်အတိုင်း ဝင်စားအပ်သော သမာပတ်ကိုးပါးနှင့် အဘိညာဉ်ခြောက်ပါး အပြားရှိသော ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မတရားတို့၌ ဘုရားရှင်ကိုယ်တော်တိုင်နှင့် ထပ်တူထပ်မျှ ထားတော်မူခြင်းဖြင့် ချီးမြှောက်တော်မူခဲ့၏။ ထို့ပြင် ကောင်းကင်၌ လက်ကိုဝှေ့ယမ်းသော်လည်း မငြိကပ်သကဲ့သို့ မငြိကပ်သော စိတ်ရှိခြင်း၊ လမင်းနှင့်တူသော အကျင့်ရှိခြင်းတို့ကြောင့်လည်း ချီးမွမ်းတော်မူခဲ့၏။ ထိုသို့ ဘုရားရှင်၏ ချီးမြှောက်ချီးမွမ်းခြင်းကို ခံရသော ငါ့အဖို့ သာသနာတော်ကို ပြန်လည်ကုသိုလ်ပြု၍ ကျေးဇူးဆပ်ခြင်းမှတစ်ပါး အခြားအဘယ် ဝတ္တရား ရှိပါဦးမည်နည်း။ မင်းကြီးသည် မိမိ၏ ချပ်ဝတ်တန်ဆာနှင့် အာဏာစွမ်းရည်တို့ကို လွှဲအပ်ပေးခြင်းဖြင့် မိမိ၏ မင်းမျိုးနွယ်ကို ဆက်ခံတည်တံ့စေမည့် သားတော်ကို ချီးမြှောက်သကဲ့သို့၊ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း 'ဤကဿပသည် ငါ၏ သူတော်ကောင်းတရားတည်းဟူသော သာသနာအနွယ်ကို တည်တံ့စေမည့်သူ ဖြစ်လိမ့်မည်' ဟု ယူဆတော်မူကာ အခြားသာဝကတို့နှင့် မတူညီသော ဤထူးခြားလှစွာသော ချီးမြှောက်မှုမျိုးဖြင့် ချီးမြှောက်တော်မူခဲ့သည် မဟုတ်ပါလော။ ထို့အတူ ကြီးမြတ်လှသော ချီးမွမ်းခြင်းဖြင့်လည်း ချီးမွမ်းတော်မူခဲ့သည် မဟုတ်ပါလော ဟု ဆင်ခြင်တော်မူလျက် တရားနှင့် ဝိနည်းတော်ကို သံဂါယနာတင်ရန် သံဃာတော်များ၏ စိတ်အားထက်သန်မှုကို ဖြစ်ပေါ်စေတော်မူ၏။ ထိုအကြောင်းကို သံဂါယနာတင် ထေရ်အရှင်မြတ်များက ဤသို့ မိန့်တော်မူခဲ့ကြသည် -

‘‘Atha kho āyasmā mahākassapo bhikkhū āmantesi – ‘ekamidāhaṃ, āvuso, samayaṃ pāvāya kusināraṃ addhānamaggappaṭipanno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehī’’ti (cūḷava. 437) sabbaṃ subhaddakaṇḍaṃ vitthārato veditabbaṃ. Atthaṃ panassa mahāparinibbānāvasāne āgataṭṭhāneyeva kathayissāma.

ထိုအခါ အရှင်မဟာကဿပသည် ရဟန်းတို့ကို 'ငါ့ရှင်တို့၊ ငါသည် တစ်ခုသောအခါ၌ ပါဝါမြို့မှ ကုသိနာရုံမြို့သို့ ခရီးရှည်သွားသည်ဖြစ်၍ များစွာသော ရဟန်းအပေါင်း၊ ငါးရာခန့်ရှိသော ရဟန်းတို့နှင့်အတူ...' အစရှိသဖြင့် သုဘဒ္ဒကဏ္ဍတစ်ခုလုံးကို အကျယ်အားဖြင့် သိအပ်၏။ ထိုသုဘဒ္ဒကဏ္ဍ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကိုမူ မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်၏ အဆုံးပိုင်း၌ လာရှိသော ပါဠိရပ်၌သာ ဖွင့်ဆိုပါအံ့။

Tato paraṃ āha –

ထိုနောက်မှ ဆက်၍ ဤသို့ မိန့်တော်မူ၏။

‘‘Handa mayaṃ, āvuso, dhammañca vinayañca saṅgāyāma, pure adhammo dippati, dhammo paṭibāhiyyati; pure avinayo dippati, vinayo paṭibāhiyyati; pure adhammavādino balavanto honti, dhammavādino dubbalā honti, pure avinayavādino balavanto honti, vinayavādino dubbalā hontī’’ti (cūḷava. 437).

'ငါ့ရှင်တို့၊ ယခု ငါတို့သည် တရားတော် (ဓမ္မ) နှင့် ဝိနည်းတော်ကို သံဂါယနာ တင်ကြကုန်စို့။ မကြာမီ အဓမ္မတရားသည် ထွန်းကားပြီး ဓမ္မတရားသည် တားမြစ်ပယ်ဖျက်ခြင်း ခံရလိမ့်မည်။ မကြာမီ အဝိနည်းသည် ထွန်းကားပြီး ဝိနည်းတရားသည် တားမြစ်ပယ်ဖျက်ခြင်း ခံရလိမ့်မည်။ မကြာမီ အဓမ္မဝါဒီတို့သည် အားကောင်းလာကြပြီး ဓမ္မဝါဒီတို့သည် အားနည်းသွားကြလိမ့်မည်။ မကြာမီ အဝိနယဝါဒီတို့သည် အားကောင်းလာကြပြီး ဝိနယဝါဒီတို့သည် အားနည်းသွားကြလိမ့်မည်' ဟု မိန့်တော်မူ၏။

Bhikkhū āhaṃsu – ‘‘tena hi, bhante, thero bhikkhū uccinatū’’ti. Thero pana sakalanavaṅgasatthusāsanapariyattidhare puthujjanasotāpannasakadāgāmianāgāmi sukkhavipassaka khīṇāsavabhikkhū anekasate, anekasahasse ca [Pg.5] vajjetvā tipiṭakasabbapariyattippabhedadhare paṭisambhidāppatte mahānubhāve yebhuyyena bhagavato etadaggaṃ āropite tevijjādibhede khīṇāsavabhikkhūyeva ekūnapañcasate pariggahesi. Ye sandhāya idaṃ vuttaṃ – ‘‘atha kho āyasmā mahākassapo ekenūnāni pañca arahantasatāni uccinī’’ti (cūḷava. 437).

ရဟန်းတို့ကလည်း 'အရှင်ဘုရား၊ သို့ဖြစ်လျှင် အရှင်မဟာထေရ်သည် သံဂါယနာတင်ရန် လျောက်ပတ်သော ရဟန်းတို့ကို ရွေးချယ်တော်မူပါ' ဟု လျှောက်ကြကုန်၏။ ထိုအခါ အရှင်မဟာကဿပထေရ်သည် ကိုးပါးသောအင်္ဂါရှိသော မြတ်စွာဘုရား၏ အဆုံးအမ ပရိယတ္တိကို ဆောင်နိုင်ကြကုန်သော၊ ရာပေါင်းများစွာ၊ ထောင်ပေါင်းများစွာလည်း ဖြစ်ကုန်သော ပုထုဇဉ်ရဟန်း၊ သောတာပန်ရဟန်း၊ သကဒါဂါမ်ရဟန်း၊ အနာဂါမ်ရဟန်းနှင့် သုက္ခဝိပဿက ရဟန္တာရဟန်းတို့ကို ချန်လှပ်၍ ပိဋကတ်သုံးပုံ အလုံးစုံသော ပရိယတ္တိအပြားကို ဆောင်နိုင်ကုန်သော၊ ပဋိသမ္ဘိဒါသို့ ရောက်ပြီးကုန်သော၊ ကြီးမြတ်သော အာနုဘော်ရှိကုန်သော၊ များသောအားဖြင့် မြတ်စွာဘုရားက ဧတဒဂ်ရာထူးဖြင့် ချီးမြှောက်တော်မူအပ်သော၊ တေဝိဇ္ဇ (ဝိဇ္ဇာသုံးပါး) စသည်တို့ဖြင့် ပြားကုန်သော ရဟန္တာရဟန်းတော်တို့သက်သက် တစ်ပါးယုတ်ငါးရာ (၄၉၉ ပါး) တို့ကိုသာ ရွေးချယ်တော်မူ၏။ ယင်းရဟန်းတော်တို့ကို ရည်ရွယ်၍ 'ထိုအခါ အရှင်မဟာကဿပသည် တစ်ပါးလျော့သော ငါးရာသော ရဟန္တာတို့ကို ရွေးချယ်တော်မူပြီ' ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။

Kissa pana thero ekenūnamakāsīti? Āyasmato ānandattherassa okāsakaraṇatthaṃ. Tenahāyasmatā sahāpi, vināpi, na sakkā dhammasaṅgītiṃ kātuṃ. So hāyasmā sekkho sakaraṇīyo, tasmā sahāpi na sakkā. Yasmā panassa kiñci dasabaladesitaṃ suttageyyādikaṃ appaccakkhaṃ nāma natthi. Yathāha –

အဘယ်ကြောင့် အရှင်မဟာကဿပထေရ်သည် တစ်ပါးလျော့အောင် ပြုတော်မူသနည်းဟူမူ— အရှင်အာနန္ဒာထေရ်အား အခွင့်ပေးခြင်း အကျိုးငှာ ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ထိုအရှင်အာနန္ဒာနှင့်အတူလည်းကောင်း၊ ၎င်းမပါဘဲလည်းကောင်း ဓမ္မသံဂါယနာကို မတင်နိုင်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုအရှင်အာနန္ဒာသည် သေက္ခပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်သဖြင့် ပြုဖွယ်ကိစ္စရှိသေးသောကြောင့် ၎င်းနှင့်အတူ သံဂါယနာတင်ရန် မဖြစ်နိုင်ပေ။ တစ်ဖက်ကလည်း ထိုအရှင်အာနန္ဒာအား ဆယ်ပါးသောအားရှင် မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သော သုတ္တ၊ ဂေယျ စသည့်တရားတို့တွင် ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျ မသိမမြင်ဖူးသော တရားဟူ၍ မရှိပေ။

‘‘Dvāsīti buddhato gaṇhiṃ, dve sahassāni bhikkhuto;

Caturāsīti sahassāni, ye me dhammā pavattino’’ti. (theragā. 1027);

'ငါသည် ရှစ်သောင်းနှစ်ထောင်သော ဓမ္မက္ခန္ဓာတို့ကို မြတ်စွာဘုရားထံတော်မှ သင်ယူခဲ့ပြီ၊ နှစ်ထောင်သော ဓမ္မက္ခန္ဓာတို့ကို ရဟန်းတော်များထံမှ သင်ယူခဲ့ပြီ။ ငါ၏ နှုတ်တက်ရွရွ (စိတ်နှလုံး၌) အမြဲမပြတ် ဖြစ်နေသော ထိုဓမ္မက္ခန္ဓာတို့သည် ရှစ်သောင်းလေးထောင် ဖြစ်ကုန်၏' ဟု (မိန့်တော်မူ၏)။

Tasmā vināpi na sakkā.

ထို့ကြောင့် ထိုအရှင်အာနန္ဒာ မပါဘဲလည်း ဓမ္မသံဂါယနာကို မတင်နိုင်ပေ။

Yadi evaṃ sekkhopi samāno dhammasaṅgītiyā bahukārattā therena uccinitabbo assa, atha kasmā na uccinitoti? Parūpavādavivajjanato. Thero hi āyasmante ānande ativiya vissattho ahosi, tathā hi naṃ sirasmiṃ palitesu jātesupi ‘na vāyaṃ kumārako mattamaññāsī’ti, (saṃ. ni. 2.154) kumārakavādena ovadati. Sakyakulappasuto cāyasmā tathāgatassa bhātā cūḷapituputto. Tattha keci bhikkhū chandāgamanaṃ viya maññamānā – ‘‘bahū asekkhapaṭisambhidāppatte bhikkhū ṭhapetvā ānandaṃ sekkhapaṭisambhidāppattaṃ thero uccinī’’ti upavadeyyuṃ. Taṃ parūpavādaṃ parivajjento, ‘ānandaṃ vinā dhammasaṅgītiṃ na sakkā kātuṃ, bhikkhūnaṃyeva naṃ anumatiyā gahessāmī’ti na uccini.

အကယ်၍ ဤသို့ဖြစ်လျှင် သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်သော်လည်း သံဂါယနာတင်ခြင်း၌ ကျေးဇူးများလှသောကြောင့် အရှင်မဟာကဿပသည် ရွေးချယ်ထိုက်ပါလျက် အဘယ်ကြောင့် ဦးစွာ ရွေးချယ်တော်မမူအပ်သနည်းဟူမူ— သူတပါးတို့ စွပ်စွဲပြောဆိုခြင်းမှ ကင်းဝေးစေရန် ဖြစ်၏။ အရှင်မဟာကဿပထေရ်သည် အရှင်အာနန္ဒာနှင့် အလွန်ပင် ရင်းနှီးကျွမ်းဝင်တော်မူ၏။ ထိုစကားမှန်၏၊ အရှင်အာနန္ဒာ၏ ဦးခေါင်း၌ ဆံဖြူများ ပေါက်နေပြီဖြစ်သည့်တိုင်အောင် 'ဤကိုယ်တော်ကလေးသည် မိမိပမာဏကို မသိပါတကား' ဟု 'ကိုယ်တော်ကလေး (ကုမာရက)' ဟူသော စကားဖြင့် ဆုံးမတော်မူဖူး၏။ ထို့ပြင် အရှင်အာနန္ဒာသည် သာကီဝင်မင်းမျိုးဖြစ်၍ မြတ်စွာဘုရား၏ ဘထွေးတော်သား ညီတော်လည်း ဖြစ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် အချို့သောရဟန်းတို့သည် ဆန္ဒာဂတိလိုက်ဘိသကဲ့သို့ ထင်မှတ်ကြပြီးလျှင် 'အရှင်မဟာကဿပထေရ်သည် အသေက္ခ ပဋိသမ္ဘိဒါပတ် ရဟန္တာများစွာတို့ကို ချန်လှပ်ထားပြီး သေက္ခ ပဋိသမ္ဘိဒါပတ်ဖြစ်သော အရှင်အာနန္ဒာကို ရွေးချယ်လေသည်' ဟု စွပ်စွဲပြောဆိုကြကုန်ရာ၏။ အရှင်မဟာကဿပသည် ထိုသူတပါးတို့ စွပ်စွဲပြောဆိုမည့်အရေးကို ရှောင်ကြဉ်လိုသဖြင့်လည်းကောင်း၊ 'အရှင်အာနန္ဒာ မပါဘဲ ဓမ္မသံဂါယနာ မတင်နိုင်သော်လည်း သံဃာတော်များ၏ ဆန္ဒသဘောထားအရ တောင်းပန်ခြင်းဖြင့်သာလျှင် ၎င်းကို ယူတော့အံ့' ဟု ကြံစည်တော်မူသဖြင့် ရွေးချယ်တော်မမူခြင်း ဖြစ်၏။

Atha sayameva bhikkhū ānandassatthāya theraṃ yāciṃsu. Yathāha –

ထိုအခါ၌ ရဟန်းတော်များသည် မိမိတို့အလိုအလျောက်ပင် အရှင်အာနန္ဒာ၏ အကျိုးငှာ အရှင်မဟာကဿပထေရ်ကို တောင်းပန်ကြကုန်၏။ ဤသို့ မိန့်တော်မူအပ်၏—

‘‘Bhikkhū āyasmantaṃ mahākassapaṃ etadavocuṃ – ‘ayaṃ, bhante, āyasmā ānando kiñcāpi sekkho abhabbo chandā dosā mohā bhayā agatiṃ gantuṃ, bahu cānena bhagavato santike dhammo ca vinayo ca pariyatto, tena hi, bhante, thero āyasmantampi [Pg.6] ānandaṃ uccinatū’ti. Atha kho āyasmā mahākassapo āyasmantampi ānandaṃ uccinī’’ti (cūḷava. 437).

ရဟန်းတို့သည် အရှင်မဟာကဿပထေရ်အား ဤသို့ လျှောက်တင်ကြကုန်၏— 'အရှင်ဘုရား၊ ဤအရှင်အာနန္ဒာသည် သေက္ခပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်ပါသော်လည်း ဆန္ဒာ၊ ဒေါသာ၊ မောဟာ၊ ဘယာ ဟူသော အဂတိလေးပါးသို့ မလိုက်စားထိုက်သောသူ ဖြစ်ပါ၏။ ထို့ပြင် ဤအရှင်အာနန္ဒာသည် မြတ်စွာဘုရား၏ အထံတော်၌ ဓမ္မနှင့် ဝိနည်းတော်ကို များစွာ သင်ယူခဲ့ပြီး ဖြစ်ပါ၏။ ထို့ကြောင့် အရှင်မဟာထေရ်သည် အရှင်အာနန္ဒာကိုလည်း သံဂါယနာတင်ရန် ရွေးချယ်တော်မူပါ' ဟု လျှောက်ထားကြကုန်၏။ ထိုအခါ အရှင်မဟာကဿပသည် အရှင်အာနန္ဒာကိုလည်း ရွေးချယ်တော်မူ၏။

Evaṃ bhikkhūnaṃ anumatiyā uccinitena tenāyasmatā saddhiṃ pañcatherasatāni ahesuṃ.

ဤသို့လျှင် ရဟန်းတော်များ၏ သဘောတူ တောင်းပန်ချက်အရ ရွေးချယ်အပ်သော ထိုအရှင်အာနန္ဒာနှင့်အတူ ငါးရာသော အရှင်မြတ်တို့ ဖြစ်လာကြကုန်၏။

Atha kho therānaṃ bhikkhūnaṃ etadahosi – ‘‘kattha nu kho mayaṃ dhammañca vinayañca saṅgāyeyyāmā’’ti? Atha kho therānaṃ bhikkhūnaṃ etadahosi – ‘‘rājagahaṃ kho mahāgocaraṃ pahūtasenāsanaṃ, yaṃnūna mayaṃ rājagahe vassaṃ vasantā dhammañca vinayañca saṅgāyeyyāma, na aññe bhikkhū rājagahe vassaṃ upagaccheyyu’’nti (cūḷava. 437).

ထိုအခါ မဟာထေရ်မြတ်တို့အား 'ငါတို့သည် အဘယ်အရပ်၌ ဓမ္မနှင့် ဝိနည်းတော်ကို သံဂါယနာ တင်ကြရပါအံ့နည်း' ဟု အကြံဖြစ်တော်မူ၏။ ထိုနောက် ထိုမဟာထေရ်မြတ်တို့အား 'ရာဇဂြိုဟ်ပြည်သည် ကျယ်ဝန်းသော ဆွမ်းခံရာအရပ်ရှိ၏၊ ကျောင်းအိပ်ရာနေရာလည်း များပြားလှ၏။ ငါတို့သည် ရာဇဂြိုဟ်ပြည်၌ ဝါဆိုဝါကပ်လျက် ဓမ္မနှင့် ဝိနည်းတော်ကို သံဂါယနာ တင်ကြပါမူကား ကောင်းလေစွ။ အခြားသော ရဟန်းတို့သည် ရာဇဂြိုဟ်ပြည်၌ ဝါမကပ်ကြပါမူကား ကောင်းလေစွ' ဟု အကြံဖြစ်တော်မူ၏။

Kasmā pana nesaṃ etadahosi? ‘‘Idaṃ pana amhākaṃ thāvarakammaṃ, koci visabhāgapuggalo saṅghamajjhaṃ pavisitvā ukkoṭeyyā’’ti. Athāyasmā mahākassapo ñattidutiyena kammena sāvesi –

အဘယ်ကြောင့် ထိုမဟာထေရ်တို့အား ဤသို့ အကြံဖြစ်ရသနည်းဟူမူ— 'ငါတို့ပြုလုပ်မည့် ဤသာသနာတော် အရှည်တည်တံ့ရေး ထာဝရအမှုကို တစ်စုံတစ်ယောက်သော ဆန့်ကျင်ဘက်ပုဂ္ဂိုလ်သည် သံဃာ့အလယ်သို့ ဝင်ရောက်နှောင့်ယှက် တားမြစ်လှုပ်ချောက်ချားရာ၏' ဟု စိုးရိမ်ခြင်းကြောင့် ဤသို့သော အကြံ ဖြစ်ရခြင်းဖြစ်၏။ ထိုနောက် အရှင်မဟာကဿပသည် ဉတ္တိဒုတိယကမ္မဝါစာဖြင့် သံဃာတော်အား ကြားသိစေတော်မူ၏။

‘‘Suṇātu me, āvuso saṅgho, yadi saṅghassa pattakallaṃ saṅgho imāni pañca bhikkhusatāni sammanneyya rājagahe vassaṃ vasantāni dhammañca vinayañca saṅgāyituṃ, na aññehi bhikkhūhi rājagahe vassaṃ vasitabba’’nti. Esā ñatti.

'ငါ့ရှင် သံဃာတော်တို့၊ ငါ၏စကားကို နားထောင်တော်မူကြပါလော့။ သံဃာတော်အား သင့်လျော်လျောက်ပတ်သော အခါဖြစ်ပါက သံဃာတော်သည် ဤငါးရာသော ရဟန်းတို့ကို ရာဇဂြိုဟ်ပြည်၌ ဝါဆိုဝါကပ်လျက် ဓမ္မနှင့် ဝိနည်းတော်တို့ကို သံဂါယနာတင်ရန် သမုတ်ရာ၏။ အခြားသော ရဟန်းတို့သည် ရာဇဂြိုဟ်ပြည်၌ ဝါမကပ်အပ်။ ဤသည်ကား ဉတ် (သိစေခြင်း) တည်း။'

‘‘Suṇātu me, āvuso saṅgho, saṅgho imāni pañcabhikkhusatāni sammanna’’ti ‘rājagahe vassaṃ vasantāni dhammañca vinayañca saṅgāyituṃ, na aññehi bhikkhūhi rājagahe vassaṃ vasitabbanti. Yassāyasmato khamati imesaṃ pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ sammuti’ rājagahe vassaṃ vasantānaṃ dhammañca vinayañca saṅgāyituṃ, na aññehi bhikkhūhi rājagahe vassaṃ vasitabbanti, so tuṇhassa; yassa nakkhamati, so bhāseyya.

'ငါ့ရှင် သံဃာတော်တို့၊ ငါ၏စကားကို နားထောင်တော်မူကြပါလော့။ သံဃာတော်သည် ဤငါးရာသော ရဟန်းတို့ကို ရာဇဂြိုဟ်ပြည်၌ ဝါဆိုဝါကပ်လျက် ဓမ္မနှင့် ဝိနည်းတော်ကို သံဂါယနာတင်ရန် သမုတ်၏။ အခြားသော ရဟန်းတို့သည် ရာဇဂြိုဟ်ပြည်၌ ဝါမကပ်အပ်။ ဤငါးရာသော ရဟန်းတို့အား ရာဇဂြိုဟ်ပြည်၌ ဝါဆိုဝါကပ်လျက် ဓမ္မနှင့် ဝိနည်းတော်ကို သံဂါယနာတင်ရန် သမုတ်ခြင်းကို အကြင်အရှင်မြတ်သည် နှစ်သက်ပါမူ ဆိတ်ဆိတ်နေတော်မူပါ၊ အကြင်အရှင်မြတ်သည် မနှစ်သက်ပါမူ စကားပြောကြားတော်မူပါ။'

‘‘Sammatāni saṅghena imāni pañcabhikkhusatāni rājagahe vassaṃ vasantāni dhammañca vinayañca saṅgāyituṃ, na aññehi bhikkhūhi rājagahe vassaṃ vasitabbanti, khamati saṅghassa, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmī’’ti (cūḷava. 438).

'သံဃာတော်သည် ဤငါးရာသော ရဟန်းတို့ကို ရာဇဂြိုဟ်ပြည်၌ ဝါဆိုဝါကပ်လျက် ဓမ္မနှင့် ဝိနည်းတော်ကို သံဂါယနာတင်ရန် သမုတ်ပြီးပါပြီ။ အခြားသော ရဟန်းတို့သည် ရာဇဂြိုဟ်ပြည်၌ ဝါမကပ်အပ်။ ဤသမုတ်ခြင်းကို သံဃာတော်သည် နှစ်သက်တော်မူသောကြောင့် ဆိတ်ဆိတ်နေတော်မူကြ၏။ ဤသို့ ဆိတ်ဆိတ်နေခြင်းဖြင့် သံဃာတော်၏ နှစ်သက်မှုကို ငါမှတ်သားပါ၏' ဟု (ကြားသိစေတော်မူ၏)။

Ayaṃ [Pg.7] pana kammavācā tathāgatassa parinibbānato ekavīsatime divase katā. Bhagavā hi visākhapuṇṇamāyaṃ paccūsasamaye parinibbuto, athassa sattāhaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ sarīraṃ gandhamālādīhi pūjayiṃsu. Evaṃ sattāhaṃ sādhukīḷanadivasā nāma ahesuṃ. Tato sattāhaṃ citakāya agginā jhāyi, sattāhaṃ sattipañjaraṃ katvā sandhāgārasālāyaṃ dhātupūjaṃ kariṃsūti, ekavīsati divasā gatā. Jeṭṭhamūlasukkapakkhapañcamiyaṃyeva dhātuyo bhājayiṃsu. Etasmiṃ dhātubhājanadivase sannipatitassa mahābhikkhusaṅghassa subhaddena vuḍḍhapabbajitena kataṃ anācāraṃ ārocetvā vuttanayeneva ca bhikkhū uccinitvā ayaṃ kammavācā katā.

ဤကမ္မဝါစာကို မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်စံတော်မူပြီးနောက် ၂၁ ရက်မြောက်သောနေ့၌ (အရှင်မဟာကဿပမထေရ်သည်) ပြုတော်မူခဲ့သည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် ကဆုန်လပြည့်နေ့ မိုးသောက်ယံအချိန်တွင် ပရိနိဗ္ဗာန်စံတော်မူခဲ့ပြီးနောက် ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး မြတ်စွာဘုရား၏ ရွှေအဆင်းနှင့်တူသော အလောင်းတော်ကို နံ့သာပန်းစသည်တို့ဖြင့် ပူဇော်ကြကုန်၏။ ဤသို့ ပူဇော်သည့် ခုနစ်ရက်သောနေ့တို့ကို 'သာဓုကီဠနနေ့များ' ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ထိုခုနစ်ရက်၏နောက်တွင် နောက်ထပ် ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး စန္ဒကူးနံ့သာပုံတော်ထက်၌ မီးဖြင့် ပူဇော်ရာ အလောင်းတော်သည် လောင်ကျွမ်းတော်မူခဲ့သည်။ ထို့နောက် ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး သန္ဓာგါရဇရပ်၌ လှံပတ်ရံကာ ဓာတ်တော်များကို ပူဇော်ခဲ့ကြသည်။ ဤသို့ဖြင့် ၂၁ ရက်တို့သည် လွန်မြောက်ခဲ့ပြီ။ နယုန်လဆန်း ငါးရက်နေ့၌သာလျှင် ဓာတ်တော်များကို ခွဲဝေကြကုန်၏။ ဤဓာတ်တော်ခွဲဝေသည့်နေ့၌ စည်းဝေးရောက်ရှိလာသော ရဟန်းသံဃာတော်များအား သုဘဒ္ဒရဟန်းကြီး ပြုလုပ်ခဲ့သော မလျောက်ပတ်သော အပြုအမူကို ပြောပြပြီးလျှင် ဆိုခဲ့သည့်အတိုင်း ရဟန်းတော်များကို ရွေးချယ်ကာ ဤကမ္မဝါစာကို ပြုတော်မူခဲ့သည်။

Imañca pana kammavācaṃ katvā thero bhikkhū āmantesi – ‘‘āvuso, idāni tumhākaṃ cattālīsa divasā okāso kato, tato paraṃ ‘ayaṃ nāma no palibodho atthī’ti, vattuṃ na labbhā, tasmā etthantare yassa rogapalibodho vā ācariyupajjhāyapalibodho vā mātāpitupalibodho vā atthi, pattaṃ vā pana pacitabbaṃ, cīvaraṃ vā kātabbaṃ, so taṃ palibodhaṃ chinditvā taṃ karaṇīyaṃ karotū’’ti.

မထေရ်မြတ်သည် ဤကမ္မဝါစာကို ပြုပြီး၍ ရဟန်းတော်များအား ဤသို့ မိန့်ကြားတော်မူ၏ - 'ငါ့ရှင်တို့... ယခုအခါ သင်တို့အား ရက်ပေါင်းလေးဆယ် အားလပ်ခွင့်ပေးလိုက်ပြီ၊ ထိုရက်ပေါင်းလေးဆယ် လွန်မြောက်သည့်နောက်၌ «အကျွန်ုပ်တို့အား ဤမည်သော ကြောင့်ကြဖွယ် ပလိဗောဓရှိပါသေးသည်» ဟု ပြောဆိုခွင့် မရတော့ပေ။ ထို့ကြောင့် ဤရက်လေးဆယ်အတွင်း၌ အကြင်သူအား အနာရောဂါဟူသော ကြောင့်ကြဖွယ် (ပလိဗောဓ) သော်လည်းကောင်း၊ ဆရာဥပဇ္ဈာယ်တို့၏ တာဝန်ဟူသော ကြောင့်ကြဖွယ်သော်လည်းကောင်း၊ မိဘတို့နှင့်စပ်သော ကြောင့်ကြဖွယ်သော်လည်းကောင်း ရှိခဲ့လျှင် သို့မဟုတ် သပိတ်ဖုတ်ခြင်း၊ သင်္ကန်းချုပ်ဆိုးခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်ရန်ရှိလျှင် ထိုသူသည် ထိုကြောင့်ကြဖွယ် (ပလိဗောဓ) တို့ကို ဖြတ်တောက်ပြီးမှသာ ထိုသံဂါယနာတင်ခြင်း ကိစ္စကို ဆောင်ရွက်ရမည်' ဟု မိန့်ကြားတော်မူခဲ့သည်။

Evañca pana vatvā thero attano pañcasatāya parisāya parivuto rājagahaṃ gato. Aññepi mahātherā attano attano parivāre gahetvā sokasallasamappitaṃ mahājanaṃ assāsetukāmā taṃ taṃ disaṃ pakkantā. Puṇṇatthero pana sattasatabhikkhuparivāro ‘tathāgatassa parinibbānaṭṭhānaṃ āgatāgataṃ mahājanaṃ assāsessāmī’ti kusinārāyaṃyeva aṭṭhāsi.

ဤသို့ မိန့်တော်မူပြီးလျှင် အရှင်မဟာကဿပမထေရ်သည် မိမိ၏ ရဟန်းငါးရာသော အခြံအရံနှင့်အတူ ရာဇဂြိုဟ်ပြည်သို့ ကြွတော်မူ၏။ အခြားသော မဟာထေရ်ကြီးတို့သည်လည်း မိမိတို့၏ အခြံအရံများကို အသီးသီးခေါ်ဆောင်၍ သောကဆူးငြောင့် စူးဝင်နေသော လူအပေါင်းတို့ကို သက်သာရာရစေရန်အလို့ငှာ ထိုထိုအရပ်မျက်နှာတို့သို့ ဖဲခွာကြွတော်မူကြ၏။ အရှင်ပုဏ္ဏမထေရ်မူကား ရဟန်းခုနစ်ရာ အခြံအရံနှင့်အတူ 'မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်စံတော်မူရာအရပ်သို့ ရောက်လာကြသော လူအပေါင်းကို သက်သာရာရစေအံ့' ဟု ကြံစည်၍ ကုသိနာရုံပြည်၌သာလျှင် သီတင်းသုံး နေရစ်တော်မူ၏။

Āyasmā ānando yathā pubbe aparinibbutassa, evaṃ parinibbutassāpi bhagavato sayameva pattacīvaramādāya pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ yena sāvatthi tena cārikaṃ pakkāmi. Gacchato gacchato panassa parivārā bhikkhū gaṇanapathaṃ vītivattā. Tenāyasmatā gatagataṭṭhāne mahāparidevo ahosi. Anupubbena pana sāvatthimanuppatte there sāvatthivāsino manussā ‘‘thero kira āgato’’ti sutvā gandhamālādihatthā paccuggantvā – ‘‘bhante, ānanda, pubbe bhagavatā saddhiṃ āgacchatha, ajja kuhiṃ bhagavantaṃ [Pg.8] ṭhapetvā āgatatthā’’tiādīni vadamānā parodiṃsu. Buddhassa bhagavato parinibbānadivase viya mahāparidevo ahosi.

အရှင်အာနန္ဒာသည် ရှေးအခါ ပရိနိဗ္ဗာန်မစံမီကဲ့သို့ပင် ပရိနိဗ္ဗာန်စံတော်မူပြီးသော မြတ်စွာဘုရား၏ သပိတ်၊ သင်္ကန်းတော်ကို ကိုယ်တိုင်ယူဆောင်ကာ ရဟန်းငါးရာနှင့်တကွ သာဝတ္ထိပြည်ရှိရာ အရပ်သို့ ဒေသစာရီ ကြွချီတော်မူ၏။ ကြွတော်မူတိုင်း ကြွတော်မူတိုင်း ထိုအရှင်အာနန္ဒာကို ခြံရံလိုက်ပါလာသော ရဟန်းတို့၏ အရေအတွက်သည် ရေတွက်ခြင်း ကိန်းဂဏန်းတို့မှ လွန်မြောက်သွား၏။ ထိုအရှင် ရောက်လေရာရာအရပ်၌ ကြီးစွာသော ငိုကြွေးခြင်းသည် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့၏။ အစဉ်အတိုင်း သာဝတ္ထိပြည်သို့ ရောက်တော်မူလတ်သော် သာဝတ္ထိပြည်၌ နေထိုင်ကြသော လူတို့သည် 'အရှင်အာနန္ဒာ ကြွလာတော်မူပြီ' ဟု ကြားသိရသဖြင့် လက်တို့၌ နံ့သာပန်းစသည်တို့ကို ကိုင်ဆောင်ကာ ခရီးဦးကြိုဆိုကြ၍ 'အရှင်ဘုရား အာနန္ဒာ... ရှေးကမူ မြတ်စွာဘုရားနှင့်အတူ ကြွလာတော်မူကြ၏၊ ယနေ့မူကား မြတ်စွာဘုရားကို အဘယ်အရပ်၌ ထားခဲ့ပြီး ကြွလာတော်မူသနည်း' စသည်ဖြင့် ပြောဆိုလျက် ပြင်းစွာ ငိုကြွေးကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်စံတော်မူသောနေ့၌ကဲ့သို့ ကြီးစွာသော ငိုကြွေးမြည်တမ်းခြင်းသည် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့၏။

Tatra sudaṃ āyasmā ānando aniccatādipaṭisaṃyuttāya dhammiyākathāya taṃ mahājanaṃ saññāpetvā jetavanaṃ pavisitvā dasabalena vasitagandhakuṭiṃ vanditvā dvāraṃ vivaritvā mañcapīṭhaṃ nīharitvā papphoṭetvā gandhakuṭiṃ sammajjitvā milātamālākacavaraṃ chaḍḍetvā mañcapīṭhaṃ atiharitvā puna yathāṭhāne ṭhapetvā bhagavato ṭhitakāle karaṇīyaṃ vattaṃ sabbamakāsi. Kurumāno ca nhānakoṭṭhakasammajjanaudakupaṭṭhāpanādikālesu gandhakuṭiṃ vanditvā – ‘‘nanu bhagavā, ayaṃ tumhākaṃ nhānakālo, ayaṃ dhammadesanākālo, ayaṃ bhikkhūnaṃ ovādadānakālo, ayaṃ sīhaseyyakappanakālo, ayaṃ mukhadhovanakālo’’tiādinā nayena paridevamānova akāsi, yathā taṃ bhagavato guṇagaṇāmatarasaññutāya patiṭṭhitapemo ceva akhīṇāsavo ca anekesu ca jātisatasahassesu aññamaññassūpakārasañjanitacittamaddavo. Tamenaṃ aññatarā devatā – ‘‘bhante, ānanda, tumhe evaṃ paridevamānā kathaṃ aññe assāsessathā’’ti saṃvejesi. So tassā vacanena saṃviggahadayo santhambhitvā tathāgatassa parinibbānato pabhuti ṭhānanisajjabahulattā ussannadhātukaṃ kāyaṃ samassāsetuṃ dutiyadivase khīravirecanaṃ pivitvā vihāreyeva nisīdi. Yaṃ sandhāya subhena māṇavena pahitaṃ māṇavakaṃ etadavoca –

ထိုသာဝတ္ထိပြည်၌ အရှင်အာနန္ဒာသည် အနိစ္စတာတရားနှင့် ယှဉ်သော တရားစကားဖြင့် ထိုလူအပေါင်းကို ကောင်းစွာ သက်သာရာရစေပြီးလျှင် ဇေတဝန်ကျောင်းတိုက်အတွင်းသို့ ဝင်၍ မြတ်စွာဘုရား သီတင်းသုံးတော်မူရာ ဂန္ဓကုဋိကျောင်းတော်ကို ရှိခိုးပြီးလျှင် တံခါးကို ဖွင့်ကာ ညောင်စောင်း အင်းပျဉ်တော်တို့ကို ထုတ်ယူ၍ ခါပြီးလျှင် ဂန္ဓကုဋိကျောင်းတော်ကို တံမြက်လှည်းကာ ညှိုးနွမ်းသော ပန်းအမှိုက်များကို စွန့်ပစ်လျက် ညောင်စောင်း အင်းပျဉ်တို့ကို ပြန်လည်သွင်းယူကာ မူလနေရာအတိုင်း ထားပြီးနောက် မြတ်စွာဘုရား သက်တော်ထင်ရှားရှိစဉ်က ပြုမြဲဖြစ်သော သေနာသနဝတ် အလုံးစုံကို ပြုတော်မူ၏။ ထိုသို့ ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ်ကို ပြုတော်မူစဉ် ရေချိုးခန်းကို တံမြက်လှည်းခြင်း၊ ချိုးရေတည်ထားခြင်း စသော အခါတို့၌ ဂန္ဓကုဋိကျောင်းတော်ကို ရှိခိုးကာ 'မြတ်စွာဘုရား... ဤအချိန်သည် နောင်တော်ဘုရားတို့၏ ရေသုံးသပ်တော်မူချိန် မဟုတ်ပါလော၊ ဤအချိန်သည် တရားဟောတော်မူချိန် မဟုတ်ပါလော၊ ဤအချိန်သည် ရဟန်းတို့အား ဩဝါဒပေးတော်မူချိန် မဟုတ်ပါလော၊ ဤအချိန်သည် ကျိန်းစက်တော်မူချိန် မဟုတ်ပါလော၊ ဤအချိန်သည် မျက်နှာသစ်တော်မူချိန် မဟုတ်ပါလော' စသည့် နည်းတို့ဖြင့် ပြင်းစွာ ငိုကြွေးလျက်သာ ပြုတော်မူ၏။ မြတ်စွာဘုရား၏ ဂုဏ်အပေါင်းတည်းဟူသော အမြိုက်အရသာကို သိသူဖြစ်ခြင်းကြောင့် စွဲမြဲတည်တံ့သော ချစ်ခြင်းရှိသည်လည်းဖြစ်၍ မကုန်သေးသော အာသဝေါရှိသူလည်းဖြစ်သောကြောင့်၎င်း၊ များစွာသော ဘဝအသိန်းတို့၌ အချင်းချင်း ကျေးဇူးပြုခြင်းကြောင့် စိတ်ထားနုညံ့သူ ဖြစ်သောကြောင့်၎င်း အခြားသူများ ပြင်းစွာငိုကြွေးသကဲ့သို့ အရှင်အာနန္ဒာသည်လည်း ပြင်းစွာ ငိုကြွေးလျက်သာ ဝတ်ပဋိပတ်ကို ဆောင်ရွက်တော်မူ၏။ ထိုသို့ ငိုကြွေးနေသော အရှင်အာနန္ဒာကို နတ်တစ်ပါးက 'အရှင်အာနန္ဒာ... အရှင်ဘုရားတို့သည် ဤသို့ ငိုကြွေးနေပါမူ အဘယ်ကဲ့သို့ အခြားသူတို့ကို သက်သာရာရစေနိုင်ပါအံ့နည်း' ဟု သံဝေဂရစေ၏။ ထိုအရှင်သည် ထိုနတ်၏ စကားကြောင့် ထိတ်လန့်သော စိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ စိတ်ကို တင်းထားကာ မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်စံတော်မူရာနေ့မှ စ၍ မတ်တပ်ရပ်ခြင်း၊ ထိုင်ခြင်းတို့ များပြားလွန်းသဖြင့် သလိပ်၊ သည်းခြေ၊ လေဟူသော ဓာတ်တို့ ထကြွနေသော ကိုယ်ခန္ဓာကို သက်သာစေရန်အလို့ငှာ ဒုတိယမြောက်နေ့၌ နွားနို့ဝမ်းလျှောဆေးကို သောက်၍ ကျောင်းတိုက်၌သာ သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ ထိုဝမ်းလျှောဆေးသောက်ခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ သုဘလုလင် စေလွှတ်လိုက်သော လုလင်ငယ်ကို ဤသို့ မိန့်ကြားတော်မူ၏ -

‘‘Akālo, kho māṇavaka, atthi me ajja bhesajjamattā pītā, appeva nāma svepi upasaṅkameyyāmā’’ti (dī. ni. 1.447).

“လုလင်ငယ်... ယနေ့ကား ငါသည် ဆေးအနည်းငယ် သောက်ထားသဖြင့် လာရန် အချိန်မဟုတ်သေးပေ။ နက်ဖြန်ကျမှသာ အခါအခွင့် အကြောင်းသင့်မှ သွားရောက်နိုင်တန်ရာ၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Dutiyadivase cetakattherena pacchāsamaṇena gantvā subhena māṇavena puṭṭho imasmiṃ dīghanikāye subhasuttaṃ nāma dasamaṃ suttaṃ abhāsi.

ဒုတိယနေ့တွင် စေတကထေရ်တည်းဟူသော နောက်လိုက်ရဟန်းနှင့်အတူ ကြွသွားတော်မူ၍ သုဘလုလင်၏ မေးလျှောက်ချက်အရ ဤဒီဃနိကာယ်၌ ဆယ်ခုမြောက်ဖြစ်သော 'သုဘသုတ်' ဟူသော သုတ်တော်ကို ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။

Atha ānandatthero jetavanamahāvihāre khaṇḍaphullappaṭisaṅkharaṇaṃ kārāpetvā upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya bhikkhusaṅghaṃ ohāya rājagahaṃ gato [Pg.9] tathā aññepi dhammasaṅgāhakā bhikkhūti. Evañhi gate, te sandhāya ca idaṃ vuttaṃ – ‘‘atha kho therā bhikkhū rājagahaṃ agamaṃsu, dhammañca vinayañca saṅgāyitu’’nti (cūḷava. 438). Te āsaḷhīpuṇṇamāyaṃ uposathaṃ katvā pāṭipadadivase sannipatitvā vassaṃ upagacchiṃsu.

ထိုအခါ အရှင်အာနန္ဒာသည် ဇေတဝန်ရွှေကျောင်းတော်ကြီး၌ ကျိုးပျက်ဆွေးမြေ့သော နေရာတို့ကို ပြင်ဆင်စေပြီး၍ ဝါဆိုဝါကပ်ရမည့်အချိန် နီးကပ်လာသောအခါ ရဟန်းသံဃာတော်များကို စွန့်ခွာ၍ ရာဇဂြိုဟ်ပြည်သို့ ကြွတော်မူ၏။ ထို့အတူ အခြားသော သံဂါယနာတင်မည့် ရဟန်းတော်များသည်လည်း (ရာဇဂြိုဟ်သို့ ကြွတော်မူကြကုန်၏)။ ဤသို့ သံဃာတော်များ ကြွတော်မူကြသည်ကို ရည်ရွယ်၍ သံဂါယနာတင်ထေရ်တို့က ဤသို့ မိန့်ကြားတော်မူခဲ့သည် - 'ထိုအခါ မထေရ်မြတ်ရဟန်းတော်တို့သည် တရားတော်နှင့် ဝိနည်းတော်ကို သံဂါယနာတင်ခြင်းငှာ ရာဇဂြိုဟ်ပြည်သို့ ကြွတော်မူကြကုန်ပြီ' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ထိုရဟန်းတော်တို့သည် ဝါဆိုလပြည့်နေ့၌ ဥပုသ်ပြုတော်မူကြပြီးလျှင် လပြည့်ကျော်တစ်ရက်နေ့၌ စည်းဝေးစုရုံးကာ ဝါကပ်တော်မူကြကုန်၏။

Tena kho pana samayena rājagahaṃ parivāretvā aṭṭhārasa mahāvihārā honti, te sabbepi chaḍḍitapatitauklāpā ahesuṃ. Bhagavato hi parinibbāne sabbepi bhikkhū attano attano pattacīvaramādāya vihāre ca pariveṇe ca chaḍḍetvā agamaṃsu. Tattha katikavattaṃ kurumānā therā bhagavato vacanapūjanatthaṃ titthiyavādaparimocanatthañca – ‘paṭhamaṃ māsaṃ khaṇḍaphullappaṭisaṅkharaṇaṃ karomā’ti cintesuṃ. Titthiyā hi evaṃ vadeyyuṃ – ‘‘samaṇassa gotamassa sāvakā satthari ṭhiteyeva vihāre paṭijaggiṃsu, parinibbute chaḍḍesuṃ, kulānaṃ mahādhanapariccāgo vinassatī’’ti. Tesañca vādaparimocanatthaṃ cintesunti vuttaṃ hoti. Evaṃ cintayitvā ca pana katikavattaṃ kariṃsu. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –

ထိုအခါ ရာဇဂြိုဟ်မြို့ကို ဝန်းရံလျက် ၁၈ ရပ်သော ကျောင်းတိုက်ကြီးများ ရှိကြကုန်၏၊ ထိုကျောင်းတိုက်အားလုံးတို့သည်လည်း အစွန့်ပစ်ခံရ၍ ပြိုပျက်ကာ အမှိုက်သရိုက်များဖြင့် ရှုပ်ပွလျက်ရှိနေကြ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်စံတော်မူသည့်အခါ၌ ရဟန်းအားလုံးတို့သည် မိမိတို့၏ သပိတ်၊ သင်္ကန်းကို ယူဆောင်၍ ကျောင်းနှင့် ပရိဝုဏ်တို့ကို စွန့်ပစ်ကာ ထွက်ခွာသွားကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုကျောင်းတိုက်တို့၌ ကတိကဝတ်ပြုလိုကြကုန်သော မထေရ်မြတ်တို့သည် မြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော်ကို ပူဇော်သောအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ တိတ္ထိတို့၏ စွပ်စွဲချက်အပြစ်မှ ကင်းလွတ်စေခြင်းငှာလည်းကောင်း 'ပထမတစ်လပတ်လုံး ကျိုးပျက်ဆွေးမြေ့သော ကျောင်းကန်များကို ပြင်ဆင်ကြကုန်စို့' ဟု ကြံစည်တိုင်ပင်ကြကုန်၏။ မှန်ပါသည်၊ တိတ္ထိတို့သည် 'ရဟန်းဂေါတမ၏ တပည့်တို့သည် ဆရာရှိစဉ်ကသာ ကျောင်းကန်များကို စောင့်ရှောက်ကြပြီး ပရိနိဗ္ဗာန်စံလွန်သောအခါတွင် စွန့်ပစ်ကြလေပြီ၊ ဒါယကာတို့၏ များစွာသော ဥစ္စာအလှူဒါနများ ပျက်စီးရချေပြီ' ဟု ပြောဆို စွပ်စွဲနိုင်ဖွယ်ရှိသည်။ ထိုတိတ္ထိတို့၏ စွပ်စွဲချက်မှ ကင်းလွတ်စေရန် ရည်ရွယ်၍ ဤသို့ ကြံစည်ကြသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသို့ ကြံစည်ပြီး၍ ထိုကတိကဝတ်ကို ပြုကြကုန်၏။ ထိုကတိကဝတ်ပြုခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ ဤသို့ မိန့်ကြားတော်မူခဲ့သည် -

‘‘Atha kho therānaṃ bhikkhūnaṃ etadahosi – bhagavatā, kho āvuso, khaṇḍaphullappaṭisaṅkharaṇaṃ vaṇṇitaṃ, handa mayaṃ, āvuso, paṭhamaṃ māsaṃ khaṇḍaphullappaṭisaṅkharaṇaṃ karoma, majjhimaṃ māsaṃ sannipatitvā dhammañca vinayañca saṅgāyissāmā’’ti (cūḷava. 438).

ထိုအခါ ထေရ်ကြီးဝါကြီး ရဟန်းတို့အား ဤသို့သော အကြံအစည် (အတိုင်အပင်) ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သည် - 'ငါ့ရှင်တို့... မြတ်စွာဘုရားသည် ပျက်စီးယိုယွင်းသော ကျောင်းကန်ဇရပ်တို့ကို ပြန်လည်ပြင်ဆင်ခြင်းကို ချီးမွမ်းတော်မူခဲ့သည်။ ငါ့ရှင်တို့... လာကြကုန်လော့၊ ငါတို့သည် ပထမလပတ်လုံး ပျက်စီးယိုယွင်းသော ကျောင်းကန်ဇရပ်များကို ပြုပြင်ကြကုန်စို့၊ ဒုတိယ (အလယ်) လပတ်လုံးတွင်မူ စုဝေးညီညွတ်ကြပြီး တရားတော် (ဓမ္မ) နှင့် ဝိနည်းတော်တို့ကို သံဂါယနာတင်ကြကုန်စို့' ဟု တိုင်ပင်ကြလေသည်။

Te dutiyadivase gantvā rājadvāre aṭṭhaṃsu. Rājā āgantvā vanditvā – ‘‘kiṃ bhante, āgatatthā’’ti attanā kattabbakiccaṃ pucchi. Therā aṭṭhārasa mahāvihārapaṭisaṅkharaṇatthāya hatthakammaṃ paṭivedesuṃ. Rājā hatthakammakārake manusse adāsi. Therā paṭhamaṃ māsaṃ sabbavihāre paṭisaṅkharāpetvā rañño ārocesuṃ – ‘‘niṭṭhitaṃ, mahārāja, vihārapaṭisaṅkharaṇaṃ, idāni dhammavinayasaṅgahaṃ karomā’’ti. ‘‘Sādhu bhante visaṭṭhā karotha, mayhaṃ āṇācakkaṃ, tumhākañca dhammacakkaṃ hotu, āṇāpetha, bhante, kiṃ karomī’’ti. ‘‘Saṅgahaṃ karontānaṃ bhikkhūnaṃ sannisajjaṭṭhānaṃ mahārājā’’ti. ‘‘Kattha karomi, bhante’’ti? ‘‘Vebhārapabbatapasse sattapaṇṇi guhādvāre kātuṃ yuttaṃ mahārājā’’ti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti kho rājā ajātasattu vissakammunā [Pg.10] nimmitasadisaṃ suvibhattabhittithambhasopānaṃ, nānāvidhamālākammalatākammavicittaṃ, abhibhavantamiva rājabhavanavibhūtiṃ, avahasantamiva devavimānasiriṃ, siriyā niketanamiva ekanipātatitthamiva ca devamanussanayanavihaṃgānaṃ, lokarāmaṇeyyakamiva sampiṇḍitaṃ daṭṭhabbasāramaṇḍaṃ maṇḍapaṃ kārāpetvā vividhakusumadāmolambakaviniggalantacāruvitānaṃ nānāratanavicittamaṇikoṭṭimatalamiva ca, naṃ nānāpupphūpahāravicittasupariniṭṭhitabhūmikammaṃ brahmavimānasadisaṃ alaṅkaritvā, tasmiṃ mahāmaṇḍape pañcasatānaṃ bhikkhūnaṃ anagghāni pañca kappiyapaccattharaṇasatāni paññapetvā, dakkhiṇabhāgaṃ nissāya uttarābhimukhaṃ therāsanaṃ, maṇḍapamajjhe puratthābhimukhaṃ buddhassa bhagavato āsanārahaṃ dhammāsanaṃ paññapetvā, dantakhacitaṃ bījaniñcettha ṭhapetvā, bhikkhusaṅghassa ārocāpesi – ‘‘niṭṭhitaṃ, bhante, mama kicca’’nti.

ဒုတိယမြောက်နေ့တွင် ထိုမထေရ်တို့သည် ကြွသွားတော်မူ၍ နန်းတော်တံခါးဝ၌ ရပ်တော်မူကြကုန်၏။ အဇာတသတ်မင်းသည် လာရောက်ရှိခိုးပြီးလျှင် 'အရှင်ဘုရားတို့... ဘယ်အတွက်ကြောင့် ကြွလာတော်မူကြပါသနည်း' ဟု မိမိ ပြုလုပ်ပေးရမည့် ကိစ္စကို မေးမြန်းလျှောက်ထား၏။ မထေရ်တို့က 'တစ်ဆယ့်ရှစ်ရပ်သော ကျောင်းတိုက်ကြီးများကို ပြန်လည်ပြုပြင်ရန်အတွက် လက်သမား၊ ဗိသုကာ အကူအညီ လိုအပ်ပါသည်' ဟု အသိပေးတော်မူကြ၏။ မင်းကြီးသည် လက်မှုလုပ်သားများကို ပေးအပ်လှူဒါန်းခဲ့သည်။ မထေရ်တို့သည် ပထမလပတ်လုံး ကျောင်းတိုက်အားလုံးကို ပြုပြင်စေပြီးနောက် မင်းကြီးအား 'မဟာရာဇာ... ကျောင်းတိုက်များကို ပြုပြင်ခြင်းလုပ်ငန်း ပြီးစီးပါပြီ၊ ယခုအခါတွင်မူ ဓမ္မဝိနယ သံဂါယနာကို ပြုကြကုန်အံ့' ဟု မိန့်ကြားတော်မူ၏။ မင်းကြီးကလည်း 'ကောင်းပါပြီ အရှင်ဘုရားတို့၊ စိုးရိမ်ကြောင့်ကြမှုမရှိဘဲ ရဲဝံ့စွာ ပြုတော်မူကြပါ၊ ဘုရားတပည့်တော်၏ အာဏာစက်သည်လည်း ဖြစ်စေရပါမည်၊ အရှင်ဘုရားတို့၏ ဓမ္မစက်သည်လည်း ဖြစ်ပါစေ၊ အမိန့်ရှိတော်မူကြပါ အရှင်ဘုရား၊ တပည့်တော် အဘယ်အရာကို ပြုလုပ်ပေးရပါမည်နည်း' ဟု လျှောက်ထားလေသည်။ မထေရ်တို့က 'မဟာရာဇာ... သံဂါယနာတင်ကြမည့် ရဟန်းသံဃာတော်များ စည်းဝေးသီတင်းသုံးရန် နေရာတစ်ခု ပြုလုပ်ပေးရန် သင့်တော်ပေသည်' ဟု မိန့်တော်မူကြ၏။ 'အရှင်ဘုရား... ဘယ်နေရာမှာ ပြုလုပ်ရပါမည်နည်း'။ 'မဟာရာဇာ... ဝေဘာရတောင်ကုန်းနံဘေးရှိ သတ္တပဏ္ဏိလိုဏ်ဂူတံခါးဝ၌ ပြုလုပ်ရန် သင့်လျော်ပေသည်' ဟု မိန့်တော်မူကြ၏။ 'ကောင်းပါပြီ အရှင်ဘုရား' ဟု လျှောက်ထားကာ အဇာတသတ်မင်းကြီးသည် ဝိသကြုံနတ်သား ဖန်ဆင်းသကဲ့သို့ သေသပ်လှပစွာ ခွဲခြားထားသော နံရံ၊ တိုင်၊ စောင်းတန်းများရှိခြင်း၊ အထူးထူးသော ပန်းပု ပန်းနွယ်လက်ရာများဖြင့် ဆန်းကြယ်ခြင်း၊ မင်းနန်းတော်၏ တင့်တယ်ခြင်းကို လွှမ်းမိုးဘိသကဲ့သို့ရှိခြင်း၊ နတ်ဗိမာန်၏ အသရေကို ပြက်ရယ်ပြုသကဲ့သို့ရှိခြင်း၊ ကြက်သရေအပေါင်း ကိန်းဝပ်ရာ အိမ်သကဲ့သို့ရှိခြင်း၊ နတ်၊ လူတို့၏ မျက်စိတည်းဟူသော ငှက်တို့ တစ်ပေါင်းတည်း ကျရောက်ရာ ဆိပ်ကမ်းကဲ့သို့ရှိခြင်း၊ လောက၌ သာယာဖွယ်ကောင်းသမျှတို့ကို တစ်နေရာတည်း၌ စုစည်းထားသကဲ့သို့ရှိခြင်း၊ ကြည့်ရှုမဝ ကောင်းမြတ်သော အဆင်တန်ဆာနှင့် ပြည့်စုံခြင်းတို့ရှိသော မဏ္ဍပ်ကြီးကို ဆောက်လုပ်စေခဲ့သည်။ အမျိုးမျိုးသော ပန်းဆိုင်း ပန်းကုံးများ ဆွဲလျားကျကာ လှပတင့်တယ်သော မျက်နှာကြက်ရှိခြင်း၊ အမျိုးမျိုးသော ရတနာတို့ဖြင့် ဆန်းကြယ်သော ပတ္တမြားကျောက်စီမြေပြင်ကဲ့သို့ရှိခြင်း၊ အမျိုးမျိုးသော ပန်းပူဇော်မှုတို့ဖြင့် ဆန်းကြယ်ပြီး ကောင်းမွန်စွာ ပြီးစီးအပ်သော မြေပြင်လုပ်ငန်း ရှိခြင်းတို့နှင့် ပြည့်စုံသော ထိုမဏ္ဍပ်ကြီးကို ဗြဟ္မာ့ဗိမာန်နှင့် တူအောင် တန်ဆာဆင်စေပြီးလျှင်၊ ထိုမဏ္ဍပ်ကြီး၌ ငါးရာသော ရဟန်းတော်တို့အဖို့ အလွန်တန်ဖိုးကြီးမားသော ငါးရာသော အပ်စပ်သော အခင်းကြီးတို့ကို ခင်းကျင်းစေလျက်၊ တောင်ဘက်အရပ်၌ မြောက်ဘက်သို့ မျက်နှာမူသော ထေရ်တို့နေရာကိုလည်းကောင်း၊ မဏ္ဍပ်အလယ်၌ အရှေ့ဘက်သို့ မျက်နှာမူသော မြတ်စွာဘုရားရှင် သီတင်းသုံးတော်မူထိုက်သော ဓမ္မပလ္လင်ကိုလည်းကောင်း ခင်းကျင်းစေပြီး၊ ဆင်စွယ်ဖြင့် စီခြယ်ထားသော ယပ်တောင်ကိုလည်း ထိုနေရာ၌ ထားရှိကာ ရဟန်းသံဃာတော်များအား 'အရှင်ဘုရားတို့... ဘုရားတပည့်တော် ဆောင်ရွက်ရမည့်လုပ်ငန်း ပြီးစီးပါပြီ' ဟု လျှောက်ထားစေခဲ့သည်။

Tasmiñca pana divase ekacce bhikkhū āyasmantaṃ ānandaṃ sandhāya evamāhaṃsu – ‘‘imasmiṃ bhikkhusaṅghe eko bhikkhu vissagandhaṃ vāyanto vicaratī’’ti. Thero taṃ sutvā imasmiṃ bhikkhusaṅghe añño vissagandhaṃ vāyanto vicaraṇakabhikkhu nāma natthi. Addhā ete maṃ sandhāya vadantīti saṃvegaṃ āpajji. Ekacce naṃ āhaṃsuyeva – ‘‘sve āvuso, ānanda, sannipāto, tvañca sekkho sakaraṇīyo, tena te na yuttaṃ sannipātaṃ gantuṃ, appamatto hohī’’ti.

ထိုမဏ္ဍပ်ပြီးစီးကြောင်း လျှောက်ထားသောနေ့၌ပင်လျှင် အချို့သော ရဟန်းတော်တို့သည် အရှင်အာနန္ဒာကို ရည်ညွှန်း၍ 'ဤရဟန်းသံဃာအပေါင်း၌ ရဟန်းတစ်ပါးသည် ညှီစို့စို့အနံ့ (အဝိဇ္ဇာအညစ်အကြေးနံ့) ကို လှိုင်စေလျက် လှည့်လည်သွားလာနေပါသည်တကား' ဟု ပြောဆိုကြကုန်၏။ မထေရ်သည် ထိုစကားကို ကြားရလျှင် 'ဤရဟန်းသံဃာအပေါင်း၌ ငါမှတစ်ပါး ညှီစို့စို့နံ့ကို လှိုင်စေလျက် လှည့်လည်သွားလာနေသောရဟန်း မည်သည်မရှိ၊ ဧကန်မချွတ် ဤရဟန်းတို့သည် ငါ့ကိုရည်ညွှန်း၍ ပြောဆိုကြခြင်းဖြစ်ပေသည်' ဟု ဆင်ခြင်မိကာ ပြင်းစွာသော သံဝေဂသို့ ရောက်လေ၏။ အချို့သော ရဟန်းတို့ကလည်း အရှင်အာနန္ဒာအား တိုက်ရိုက်ပင် ဤသို့ ပြောဆိုကြကုန်၏ - 'ငါ့ရှင်အာနန္ဒာ... နက်ဖြန်၌ ရဟန္တာသံဃာတော်တို့၏ အစည်းအဝေး ဖြစ်လတ္တံ့၊ သင်သည်လည်း ကျင့်ဲသေက္ခပုဂ္ဂိုလ်သာ ဖြစ်သေး၍ အထက်မဂ်အလို့ငှါ ပြုဖွယ်ကိစ္စ ရှိသေး၏၊ ထို့ကြောင့် သင်သည် ဤသံဃာ့အစည်းအဝေးသို့ သွားရန် မသင့်တော်ပါ၊ မမေ့မလျော့ဘဲ တရားကို အားထုတ်ပါလော့' ဟု တိုက်ရိုက်ပင် ပြောဆိုကြကုန်၏။

Atha kho āyasmā ānando – ‘sve sannipāto, na kho metaṃ patirūpaṃ yvāhaṃ sekkho samāno sannipātaṃ gaccheyya’nti, bahudeva rattiṃ kāyagatāya satiyā vītināmetvā rattiyā paccūsasamaye caṅkamā orohitvā vihāraṃ pavisitvā ‘‘nipajjissāmī’’ti kāyaṃ āvajjesi, dve pādā bhūmito muttā, apattañca sīsaṃ bimbohanaṃ, etasmiṃ antare anupādāya āsavehi cittaṃ vimucci. Ayañhi āyasmā caṅkamena bahi vītināmetvā visesaṃ nibbattetuṃ asakkonto cintesi – ‘‘nanu maṃ bhagavā etadavoca – ‘katapuññosi tvaṃ, ānanda, padhānamanuyuñja, khippaṃ hohisi anāsavo’ti (dī. ni. 2.207). Buddhānañca kathādoso nāma natthi, mama pana accāraddhaṃ vīriyaṃ, tena me cittaṃ uddhaccāya saṃvattati. Handāhaṃ vīriyasamataṃ yojemī’’ti, caṅkamā orohitvā pādadhovanaṭṭhāne ṭhatvā pāde dhovitvā [Pg.11] vihāraṃ pavisitvā mañcake nisīditvā, ‘‘thokaṃ vissamissāmī’’ti kāyaṃ mañcake apanāmesi. Dve pādā bhūmito muttā, sīsaṃ bimbohanamappattaṃ, etasmiṃ antare anupādāya āsavehi cittaṃ vimuttaṃ, catuiriyāpathavirahitaṃ therassa arahattaṃ. Tena ‘‘imasmiṃ sāsane anipanno anisinno aṭṭhito acaṅkamanto ko bhikkhu arahattaṃ patto’’ti vutte ‘‘ānandatthero’’ti vattuṃ vaṭṭati.

ထိုအခါ အရှင်အာနန္ဒာသည် 'နက်ဖြန်၌ အစည်းအဝေးဖြစ်လတ္တံ့၊ ငါသည် ကျင့်ဆဲသေက္ခပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်လျက် ဤရဟန္တာသံဃာ့အစည်းအဝေးသို့ သွားခြင်းသည် မလျောက်ပတ်ချေ' ဟု စဉ်းစားကာ၊ များစွာသော ညဉ့်အချိန်ကာလပတ်လုံး ကာယဂတာသတိကို ပွားများလျက် လွန်စေပြီးလျှင်၊ ညဉ့်၏ မိုးသောက်ယံအချိန်၌ စင်္ကြံမှ ဆင်း၍ ကျောင်းခန်းသို့ဝင်ကာ 'လျောင်းစက်ဦးအံ့' ဟု ကိုယ်ကို လှဲလိုက်လေ၏။ ခြေနှစ်ဖက်သည် မြေမှ လွတ်ခဲ့ပြီးဖြစ်သော်လည်း ဦးခေါင်းသည် ခေါင်းအုံးသို့ မကျရောက်သေးမီ ဤကြားကာလအတွင်း၌ပင် တစ်စုံတစ်ရာကိုမျှ စွဲလမ်းခြင်းမရှိဘဲ အာသဝေါတရားတို့မှ စိတ်သည် လွတ်မြောက်တော်မူလေ၏။ စင်စစ်သော်ကား ဤအရှင်မြတ်သည် စင်္ကြံ၌ အချိန်ကုန်လွန်စေသော်လည်း တရားထူးကို မရနိုင်သဖြင့် ဤသို့ ကြံစည်တော်မူ၏ - 'မြတ်စွာဘုရားသည် ငါ့အား "အာနန္ဒာ... သင်သည် ကောင်းမှုကုသိုလ် ပြုခဲ့ဖူးသူ ဖြစ်၏၊ ကောင်းစွာ အားထုတ်ပါလော့၊ မကြာမီ လျင်မြန်စွာ အာသဝေါကင်းကွာ ရဟန္တာဖြစ်လိမ့်မည်" ဟု မိန့်ကြားတော်မူခဲ့ဖူးသည် မဟုတ်ပါလော။ ဘုရားရှင်တို့၏ စကားတော်၌ ချွတ်ယွင်းချက်ဟူသည် မရှိနိုင်၊ ငါ့မှာမူ ဝီရိယ ပြင်းထန်လွန်းနေသဖြင့် စိတ်ပျံ့လွင့်ခြင်းသို့ ဖြစ်ပေါ်နေပေသည်၊ ယခုအခါ ငါသည် ဝီရိယနှင့် သမာဓိကို မျှတအောင် ညှိရပေမည်' ဟု ကြံစည်ကာ စင်္ကြံမှ ဆင်း၍ ခြေဆေးရာအရပ်၌ ရပ်လျက် ခြေကို ဆေးကြောပြီးနောက် ကျောင်းတွင်းသို့ဝင်ကာ ညောင်စောင်းပေါ်၌ ထိုင်၍ 'အနည်းငယ် အနားယူဦးအံ့' ဟု ကိုယ်ကို ညောင်စောင်းပေါ်သို့ လှဲချလိုက်လေသည်။ ခြေနှစ်ဖက်သည် မြေမှ လွတ်၍ ဦးခေါင်းသည် ခေါင်းအုံးသို့ မရောက်သေးသော ထိုကြားကာလ၌ပင် တစ်စုံတစ်ရာကိုမျှ မစွဲလမ်းဘဲ စိတ်သည် အာသဝေါတရားတို့မှ လွတ်မြောက်ခဲ့၏။ မထေရ်၏ အရဟတ္တဖိုလ်ရခြင်းသည် ဣရိယာပုထ်လေးပါးမှ လွတ်ကင်း၍ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပေသည်။ ထို့ကြောင့် 'ဤသာသနာတော်၌ မလျောင်းဘဲ၊ မထိုင်ဘဲ၊ မရပ်ဘဲ၊ စင်္ကြံမသွားဘဲ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိသွားသော ရဟန်းသည် မည်သူနည်း' ဟု မေးမြန်းလျှင် 'အရှင်အာနန္ဒာမထေရ် ဖြစ်သည်' ဟု ဖြေဆိုရန် သင့်တော်ပေသည်။

Atha therā bhikkhū dutiyadivase pañcamiyaṃ kāḷapakkhassa katabhattakiccā pattacīvaraṃ paṭisāmetvā dhammasabhāyaṃ sannipatiṃsu. Atha kho āyasmā ānando arahā samāno sannipātaṃ agamāsi. Kathaṃ agamāsi? ‘‘Idānimhi sannipātamajjhaṃ pavisanāraho’’ti haṭṭhatuṭṭhacitto ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā bandhanā muttatālapakkaṃ viya, paṇḍukambale nikkhittajātimaṇi viya, vigatavalāhake nabhe samuggatapuṇṇacando viya, bālātapasamphassavikasitareṇupiñjaragabbhaṃ padumaṃ viya ca, parisuddhena pariyodātena sappabhena sassirīkena ca mukhavarena attano arahattappattiṃ ārocayamāno viya agamāsi. Atha naṃ disvā āyasmato mahākassapassa etadahosi – ‘‘sobhati vata bho arahattappatto ānando, sace satthā dhareyya, addhā ajjānandassa sādhukāraṃ dadeyya, handa, dānissāhaṃ satthārā dātabbaṃ sādhukāraṃ dadāmī’’ti, tikkhattuṃ sādhukāramadāsi.

ထိုအခါ ထေရ်ကြီးဝါကြီး ရဟန်းတော်တို့သည် (အရှင်အာနန္ဒာ ရဟန္တာဖြစ်သည့်နေ့မှ) ဒုတိယမြောက်နေ့ဖြစ်သော ဝါခေါင်လဆုတ် ငါးရက်မြောက်နေ့၌ ဆွမ်းကိစ္စပြီးစီးကြပြီးနောက်၊ သပိတ်သင်္ကန်းတို့ကို သိမ်းဆည်းကာ တရားသဘင် (ဓမ္မာရုံ) ၌ စုဝေးတော်မူကြကုန်၏။ ထိုအခါ အရှင်အာနန္ဒာသည်လည်း ရဟန္တာဖြစ်တော်မူပြီးသည်ဖြစ်၍ သံဃာ့အစည်းအဝေးသို့ ကြွရောက်တော်မူခဲ့၏။ မည်သို့ ကြွရောက်တော်မူသနည်းဟူမူ - 'ယခုအခါ ငါသည် ရဟန္တာသံဃာ့အစည်းအဝေးအလယ်သို့ ဝင်ရောက်ရန် ထိုက်တန်သူ ဖြစ်ပြီ' ဟု ရွှင်လန်းနှစ်သက်သော စိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍၊ သင်္ကန်းကို ပခုံးတစ်ဖက်၌ တင်လျက်၊ အညှာမှ ကြွေကျသော ထန်းသီးမှည့်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ကမ္ဗလာနီကော်ဇောပေါ်၌ ချထားသော ပတ္တမြားစစ်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ မိုးတိမ်ကင်းစင်သော ကောင်းကင်ဝယ် ထွက်ပေါ်လာသော လပြည့်ဝန်းကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ပျိုနုသော နေရောင်ခြည်၏ အတွေ့ကြောင့် ပွင့်ထွန်းကာ ရွှေဝါရောင် ဝတ်မှုန်ဝတ်ဆံတို့ဖြင့် ပြည့်စုံသော ပဒုမ္မာကြာပန်းကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ စင်ကြယ်သန့်ရှင်း၍ ကိုယ်ရောင်ကိုယ်ဝါတို့ဖြင့် ထွန်းပလျက် အသရေရှိလှသော မျက်နှာတော်ဖြင့် မိမိ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိခြင်းကို ဖော်ပြလျှောက်ထားဘိသကဲ့သို့ ကြွတော်မူခဲ့လေသည်။ ထိုသို့ ကြွလာသည်ကို အရှင်မဟာကဿပ မြင်တော်မူသော် 'ဪ... အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်တော်မူသော အရှင်အာနန္ဒာသည် အလွန်တင့်တယ်ပါပေစွတကား၊ အကယ်၍ မြတ်စွာဘုရား သက်တော်ထင်ရှား ရှိတော်မူပါက ဧကန်မချွတ် ယနေ့ အရှင်အာနန္ဒာအား ကောင်းချီးပေးတော်မူပေလိမ့်မည်။ လာလော့... ယခုအခါ ငါသည် မြတ်စွာဘုရား ပေးတော်မူထိုက်သော ထိုကောင်းချီးကို ပေးအံ့' ဟု ကြံစည်တော်မူကာ သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် ကောင်းချီးသာဓု ခေါ်တော်မူလေ၏။

Majjhimabhāṇakā pana vadanti – ‘‘ānandatthero attano arahattappattiṃ ñāpetukāmo bhikkhūhi saddhiṃ nāgato, bhikkhū yathāvuḍḍhaṃ attano attano pattāsane nisīdantā ānandattherassa āsanaṃ ṭhapetvā nisinnā. Tattha keci evamāhaṃsu – ‘etaṃ āsanaṃ kassā’ti? ‘Ānandassā’ti. ‘Ānando pana kuhiṃ gato’ti? Tasmiṃ samaye thero cintesi – ‘idāni mayhaṃ gamanakālo’ti. Tato attano ānubhāvaṃ dassento pathaviyaṃ nimujjitvā attano āsaneyeva attānaṃ dassesī’’ti, ākāsena gantvā nisīdītipi eke. Yathā vā tathā vā hotu. Sabbathāpi taṃ disvā āyasmato mahākassapassa sādhukāradānaṃ yuttameva.

မဇ္ဈိမနိကာယ် ရွတ်ဖတ်ပူဇော်သော ထေရ်တို့ (မဇ္ဈိမဘာဏကများ) ကမူ— အရှင်အာနန္ဒာသည် မိမိ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ခြင်း (ရဟန္တာဖြစ်ခြင်း) ကို သိစေလိုသောကြောင့် ရဟန်းတို့နှင့်အတူ ကြွမလာခဲ့ပေ။ ရဟန်းတို့သည် ဝါကြီးစဉ်ငယ်လိုက် မိမိတို့၏ နေရာများတွင် ထိုင်နေကြစဉ် အရှင်အာနန္ဒာ၏ နေရာကို ချန်လှပ်၍ ထိုင်နေကြကုန်၏။ ထိုအခါ အချို့ရဟန်းတို့က "ဤနေရာသည် မည်သူ့နေရာနည်း" ဟု မေးမြန်းကြရာ၊ "အရှင်အာနန္ဒာ၏ နေရာဖြစ်သည်" ဟု ဖြေကြားကြကုန်၏။ "အရှင်အာနန္ဒာသည် အဘယ်အရပ်သို့ သွားသနည်း" ဟု မေးမြန်းကြပြန်၏။ ထိုအချိန်တွင် အရှင်အာနန္ဒာထေရ်သည် "ယခုအခါ ငါသွားရမည့်အချိန်တည်း" ဟု ကြံစည်ပြီးလျှင် မိမိ၏ တန်ခိုးအာနုဘော်ကို ပြသလိုသဖြင့် မြေကြီးထဲသို့ ငုပ်လျှိုးဝင်ရောက်ကာ မိမိနေရာ၌ပင် ကိုယ်ကို ထင်ရှားပြသခဲ့၏ ဟု မိန့်ဆိုကြကုန်၏။ အချို့ဆရာတို့ကမူ ကောင်းကင်ခရီးဖြင့် ကြွလာ၍ ထိုင်တော်မူ၏ ဟုလည်း ဆိုကြကုန်၏။ ထိုနည်းလမ်းနှစ်မျိုးတွင် မည်သည့်နည်းဖြင့် ကြွလာသည်ဖြစ်စေ၊ ထိုအရှင်အာနန္ဒာကို မြင်တော်မူ၍ အရှင်မဟာကဿပသည် ကောင်းချီးပေးတော်မူခြင်းသည် သင့်လျော်သည်သာ ဖြစ်ပေသည်။

Evaṃ āgate pana tasmiṃ āyasmante mahākassapatthero bhikkhū āmantesi – ‘‘āvuso, kiṃ paṭhamaṃ saṅgāyāma, dhammaṃ vā vinayaṃ vā’’ti? Bhikkhū [Pg.12] āhaṃsu – ‘‘bhante, mahākassapa, vinayo nāma buddhasāsanassa āyu. Vinaye ṭhite sāsanaṃ ṭhitaṃ nāma hoti. Tasmā paṭhamaṃ vinayaṃ saṅgāyāmā’’ti. ‘‘Kaṃ dhuraṃ katvā’’ti? ‘‘Āyasmantaṃ upāli’’nti. ‘‘Kiṃ ānando nappahotī’’ti? ‘‘No nappahoti’’. Api ca kho pana sammāsambuddho dharamānoyeva vinayapariyattiṃ nissāya āyasmantaṃ upāliṃ etadagge ṭhapesi – ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ vinayadharānaṃ yadidaṃ upālī’’ti (a. ni. 1.228). ‘Tasmā upālittheraṃ pucchitvā vinayaṃ saṅgāyāmā’ti.

အရှင်အာနန္ဒာ ဤသို့ ရောက်ရှိလာသောအခါ အရှင်မဟာကဿပထေရ်သည် ရဟန်းတို့အား ခေါ်ယူ၍— "ငါ့ရှင်တို့... ငါတို့သည် ရှေးဦးစွာ မည်သည့်တရားတော်ကို သံဂါယနာတင်ကြမည်နည်း၊ ဓမ္မ (သုတ္တန်၊ အဘိဓမ္မာ) ကိုလော သို့မဟုတ် ဝိနည်းကိုလော" ဟု မေးမြန်းတော်မူ၏။ ရဟန်းတို့က "အရှင်ဘုရား မဟာကဿပ... ဝိနည်းတရားတော်သည် မြတ်စွာဘုရားသာသနာတော်၏ အသက်ဖြစ်ပါသည်။ ဝိနည်းတရား တည်ရှိနေပါက သာသနာတော် တည်ရှိနေသည်မည်ပါသည်။ ထို့ကြောင့် ရှေးဦးစွာ ဝိနည်းတရားတော်ကို သံဂါယနာတင်ကြပါစို့" ဟု လျှောက်ထားကြကုန်၏။ "မည်သူ့ကို အမှူးထား၍ (ဦးဆောင်စေ၍) သံဂါယနာတင်ကြမည်နည်း" ဟု မေးတော်မူရာ "အရှင်ဥပါလိကို အမှူးထား၍ သံဂါယနာတင်ကြပါစို့" ဟု လျှောက်ကြကုန်၏။ "အရှင်အာနန္ဒာသည် မစွမ်းနိုင်၍လော" ဟု မေးမြန်းတော်မူရာ "မစွမ်းနိုင်သည်မဟုတ်ပါ၊ စွမ်းနိုင်ပါသည်၊ သို့သော်လည်း မြတ်စွာဘုရား သက်တော်ထင်ရှားရှိစဉ်ကပင် ဝိနည်းပရိယတ်ကို အမှီပြု၍ အရှင်ဥပါလိကို \"ရဟန်းတို့... ငါဘုရား၏ သာဝကဖြစ်သော ဝိနည်းဆောင်ရဟန်းတို့တွင် ဤဥပါလိသည် အမြတ်ဆုံးဖြစ်၏\" ဟု ဧတဒဂ်ရာထူး၌ ထားတော်မူခဲ့ပါသည်။ ထို့ကြောင့် အရှင်ဥပါလိထေရ်ကို မေးမြန်း၍ ဝိနည်းတရားတော်ကို သံဂါယနာတင်ကြပါစို့" ဟု လျှောက်ကြကုန်၏။

Tato thero vinayaṃ pucchanatthāya attanāva attānaṃ sammanni. Upālittheropi vissajjanatthāya sammanni. Tatrāyaṃ pāḷi – atha kho āyasmā mahākassapo saṅghaṃ ñāpesi –

ထိုသို့ ဆုံးဖြတ်ပြီးနောက် အရှင်မဟာကဿပထေရ်သည် ဝိနည်းတရားတော်ကို မေးမြန်းရန် မိမိကိုယ်ကိုမိမိ သမုတ်တော်မူ၏။ အရှင်ဥပါလိထေရ်သည်လည်း ပြန်လည်ဖြေကြားရန် မိမိကိုယ်ကို သမုတ်တော်မူ၏။ ထိုသို့ သမုတ်ရာတွင် သံဂီတိက္ခန္ဓက ပါဠိတော်သည် ဤသို့ဖြစ်၏— ထိုအခါ အရှင်မဟာကဿပသည် သံဃာတော်အား သိစေတော်မူ၏—

‘‘Suṇātu me, āvuso, saṅgho, yadi saṅghassa pattakallaṃ,Ahaṃ upāliṃ vinayaṃ puccheyya’’nti.

"ငါ့ရှင်တို့... သံဃာတော်သည် ငါ၏စကားကို နားစိုက်တော်မူပါ။ အကယ်၍ သံဃာတော်အား လျောက်ပတ်သော အခါအခွင့်ရှိပါက ငါသည် အရှင်ဥပါလိအား ဝိနည်းတရားတော်ကို မေးမြန်းပါအံ့" ဟု သိစေတော်မူ၏။

Āyasmāpi upāli saṅghaṃ ñāpesi –

အရှင်ဥပါလိသည်လည်း သံဃာတော်အား သိစေတော်မူ၏—

‘‘Suṇātu me, bhante, saṅgho, yadi saṅghassa pattakallaṃ,Ahaṃ āyasmatā mahākassapena vinayaṃ puṭṭho vissajjeyya’’nti. (cūḷava. 439);

"အရှင်ဘုရားတို့... သံဃာတော်သည် တပည့်တော်၏စကားကို နားစိုက်တော်မူပါ။ အကယ်၍ သံဃာတော်အား လျောက်ပတ်သော အခါအခွင့်ရှိပါက တပည့်တော်သည် အရှင်မဟာကဿပ မေးမြန်းအပ်သည်ဖြစ်၍ ဝိနည်းတရားတော်ကို ဖြေဆိုပါအံ့" ဟု သိစေတော်မူ၏။

Evaṃ attānaṃ sammannitvā āyasmā upāli uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā there bhikkhū vanditvā dhammāsane nisīdi dantakhacitaṃ bījaniṃ gahetvā, tato mahākassapatthero therāsane nisīditvā āyasmantaṃ upāliṃ vinayaṃ pucchi. ‘‘Paṭhamaṃ āvuso, upāli, pārājikaṃ kattha paññatta’’nti? ‘‘Vesāliyaṃ, bhante’’ti. ‘‘Kaṃ ārabbhā’’ti? ‘‘Sudinnaṃ kalandaputtaṃ ārabbhā’’ti. ‘‘Kismiṃ vatthusmi’’nti? ‘‘Methunadhamme’’ti.

ဤသို့ မိမိကိုယ်ကို သမုတ်တော်မူပြီးနောက် အရှင်ဥပါလိသည် နေရာမှထ၍ သင်္ကန်းကို ပခုံးတစ်ဖက်၌ တင်ကာ ဝါကြီးထေရ်ရဟန်းတို့အား ရှိခိုး၍ တရားဟောပလ္လင် (ဓမ္မာသန) ပေါ်၌ ဆင်စွယ်ဖြင့် ခြယ်သအပ်သော ယပ်တောင်ကို ကိုင်လျက် ထိုင်တော်မူ၏။ ထို့နောက် အရှင်မဟာကဿပထေရ်သည် ထေရ်နေရာ၌ ထိုင်တော်မူလျက် အရှင်ဥပါလိအား ဝိနည်းတရားတော်ကို မေးမြန်းတော်မူ၏။ "ငါ့ရှင်ဥပါလိ... ပထမပါရာဇိကသိက္ခာပုဒ်ကို မည်သည့်အရပ်၌ ပညတ်တော်မူအပ်ပါသနည်း" ဟု မေးတော်မူ၏။ "အရှင်ဘုရား... ဝေသာလီပြည်၌ ပညတ်တော်မူအပ်ပါသည်" ဟု လျှောက်ထား၏။ "မည်သူ့ကို အကြောင်းပြု၍ ပညတ်တော်မူအပ်ပါသနည်း" ဟု မေးရာ "ကလန္ဒသူဌေးသား သုဒိန်ကို အကြောင်းပြု၍ ပညတ်တော်မူအပ်ပါသည်" ဟု လျှောက်၏။ "မည်သည့်ဝတ္ထုအကြောင်းကြောင့် ပညတ်တော်မူအပ်ပါသနည်း" ဟု မေးရာ "မေထုန်အကျင့်ကြောင့် ပညတ်တော်မူအပ်ပါသည်" ဟု လျှောက်ထား၏။

‘‘Atha kho āyasmā mahākassapo āyasmantaṃ upāliṃ paṭhamassa pārājikassa vatthumpi pucchi, nidānampi pucchi, puggalampi pucchi, paññattimpi pucchi, anupaññattimpi pucchi, āpattimpi pucchi, anāpattimpi pucchi’’ (cūḷava. 439). Puṭṭho puṭṭho āyasmā upāli vissajjesi.

ထိုအခါ အရှင်မဟာကဿပသည် အရှင်ဥပါလိအား ပထမပါရာဇိက၏ ဝတ္ထုကိုလည်း မေးမြန်းတော်မူ၏၊ နိဒါန်းကိုလည်း မေးမြန်းတော်မူ၏၊ ပုဂ္ဂိုလ်ကိုလည်း မေးမြန်းတော်မူ၏၊ မူလပညတ်ကိုလည်း မေးမြန်းတော်မူ၏၊ အနုပညတ်ကိုလည်း မေးမြန်းတော်မူ၏၊ အာပတ်ကိုလည်း မေးမြန်းတော်မူ၏၊ အနာပတ်ကိုလည်း မေးမြန်းတော်မူ၏။ အရှင်ဥပါလိသည် မေးမြန်းအပ်သမျှတို့ကို ပြန်လည်ဖြေကြားတော်မူ၏။

Kiṃ panettha paṭhamapārājike kiñci apanetabbaṃ vā pakkhipitabbaṃ vā atthi natthīti? Apanetabbaṃ natthi. Buddhassa hi bhagavato bhāsite apanetabbaṃ nāma natthi. Na hi tathāgatā ekabyañjanampi niratthakaṃ vadanti. Sāvakānaṃ pana devatānaṃ [Pg.13] vā bhāsite apanetabbampi hoti, taṃ dhammasaṅgāhakattherā apanayiṃsu. Pakkhipitabbaṃ pana sabbatthāpi atthi, tasmā yaṃ yattha pakkhipituṃ yuttaṃ, taṃ pakkhipiṃsuyeva. Kiṃ pana tanti? ‘Tena samayenā’ti vā, ‘tena kho pana samayenā’ti vā, ‘atha khoti vā’, ‘evaṃ vutteti’ vā, ‘etadavocā’ti vā, evamādikaṃ sambandhavacanamattaṃ. Evaṃ pakkhipitabbayuttaṃ pakkhipitvā pana – ‘‘idaṃ paṭhamapārājika’’nti ṭhapesuṃ. Paṭhamapārājike saṅgahamārūḷhe pañca arahantasatāni saṅgahaṃ āropitanayeneva gaṇasajjhāyamakaṃsu – ‘‘tena samayena buddho bhagavā verañjāyaṃ viharatī’’ti. Tesaṃ sajjhāyāraddhakāleyeva sādhukāraṃ dadamānā viya mahāpathavī udakapariyantaṃ katvā akampittha.

ဤပထမပါရာဇိက ပါဠိတော်၌ ပယ်ထုတ်အပ်သောစကား သို့မဟုတ် ထည့်သွင်းအပ်သောစကား တစုံတခု ရှိသလော၊ သို့မဟုတ် မရှိသလော။ ပယ်ထုတ်အပ်သောစကားဟူ၍ မရှိပါ။ အလုံးစုံကို သိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သော တရားတော်၌ ပယ်ထုတ်အပ်သောစကားဟူသည် မရှိပါ။ စင်စစ်သော်ကား ဘုရားရှင်တို့သည် အဓိပ္ပာယ်မရှိသော ဗျည်းတစ်လုံးမျှကိုသော်လည်း ဟောတော်မမူကြကုန်။ သာဝကတို့၏ ပြောကြားချက်၌သော်လည်းကောင်း၊ နတ်တို့၏ လျှောက်ထားချက်၌သော်လည်းကောင်း ပယ်ထုတ်ထိုက်သော စကားရှိတတ်၏၊ ထိုစကားကို သံဂါယနာတင်ထေရ်တို့သည် ပယ်ထုတ်တော်မူကြကုန်ပြီ။ ထည့်သွင်းအပ်သောစကားမူကား အလုံးစုံသော ဗုဒ္ဓဘာသိတ၊ သာဝကဘာသိတ၊ ဒေဝတာဘာသိတတို့၌ ရှိသည်သာဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် မည်သည့်ပါဠိတော်၌ မည်သည့်စကားကို ထည့်သွင်းရန် သင့်တော်သနည်း၊ ထိုပါဠိတော်၌ ထိုစကားကို ထည့်သွင်းတော်မူကြသည်သာ ဖြစ်၏။ ထိုထည့်သွင်းအပ်သောစကားဟူသည် အဘယ်နည်း။ 'တေန သမယေန' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'တေန ခေါ ပန သမယေန' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'အထ ခေါ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ဧဝံ ဝုတ္တေ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ဧတဒဝေါစ' ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့စသော ရှေ့နောက်စကားတို့ကို ဆက်စပ်ပေးသော စကားမျှသာတည်း။ ဤသို့ ထည့်သွင်းသင့်သည်တို့ကို ထည့်သွင်းပြီးနောက် 'ဤကား ပထမပါရာဇိကတည်း' ဟု သတ်မှတ်ထားတော်မူကြ၏။ ပထမပါရာဇိကကို သံဂါယနာတင်ပြီး၍ သံဂါယနာအရာသို့ ရောက်သောအခါ ငါးရာသော ရဟန္တာတို့သည် သံဂါယနာတင်အပ်သော နည်းဖြင့်ပင်လျှင် 'တေန သမယေန ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ ဝေရဉ္ဇာယံ ဝိဟရတိ' စသည်ဖြင့် အပေါင်းအစုလိုက် သရဇ္ဈာယ်ခြင်းကို ပြုတော်မူကြ၏။ ထိုအရှင်မြတ်တို့ သရဇ္ဈာယ်ခြင်းကို စတင်အားထုတ်သောအချိန်၌ပင် ကောင်းချီးပေးသကဲ့သို့ မဟာပထဝီမြေကြီးသည် ရေအဆုံးအပိုင်းအခြားတိုင်အောင် တုန်လှုပ်လေ၏။

Eteneva nayena sesāni tīṇi pārājikāni saṅgahaṃ āropetvā ‘‘idaṃ pārājikakaṇḍa’’nti ṭhapesuṃ. Terasa saṅghādisesāni ‘‘terasaka’’nti ṭhapesuṃ. Dve sikkhāpadāni ‘‘aniyatānī’’ti ṭhapesuṃ. Tiṃsa sikkhāpadāni ‘‘nissaggiyāni pācittiyānī’’ti ṭhapesuṃ. Dvenavuti sikkhāpadāni ‘‘pācittiyānī’’ti ṭhapesuṃ. Cattāri sikkhāpadāni ‘‘pāṭidesanīyānī’’ti ṭhapesuṃ. Pañcasattati sikkhāpadāni ‘‘sekhiyānī’’ti ṭhapesuṃ. Satta dhamme ‘‘adhikaraṇasamathā’’ti ṭhapesuṃ. Evaṃ sattavīsādhikāni dve sikkhāpadasatāni ‘‘mahāvibhaṅgo’’ti kittetvā ṭhapesuṃ. Mahāvibhaṅgāvasānepi purimanayeneva mahāpathavī akampittha.

ဤနည်းတူစွာပင် ကြွင်းသော ပါရာဇိကသုံးပါးတို့ကိုလည်း သံဂါယနာတင်၍ 'ဤကား ပါရာဇိကဏ္ဍတည်း' ဟု သတ်မှတ်ထားတော်မူကြ၏။ သံဃာဒိသိသ် တစ်ဆယ့်သုံးပါးတို့ကို 'တေရသက' ဟု သတ်မှတ်ထားတော်မူကြ၏။ အနိယတသိက္ခာပုဒ်နှစ်ပါးတို့ကို 'အနိယတတည်း' ဟု သတ်မှတ်ထားတော်မူကြ၏။ နိဿဂ္ဂိယပါစိတ် သုံးဆယ်တို့ကို 'နိဿဂ္ဂိယပါစိတ္တိယတည်း' ဟု သတ်မှတ်ထားတော်မူကြ၏။ သုဒ္ဓပါစိတ် ကိုးဆယ့်နှစ်ပါးတို့ကို 'ပါစိတ္တိယတည်း' ဟု သတ်မှတ်ထားတော်မူကြ၏။ ပါဋိဒေသနီ လေးပါးတို့ကို 'ပါဋိဒေသနီယတည်း' ဟု သတ်မှတ်ထားတော်မူကြ၏။ သေခိယ ခုနစ်ဆယ့်ငါးပါးတို့ကို 'သေခိယတည်း' ဟု သတ်မှတ်ထားတော်မူကြ၏။ တရားခုနစ်ပါးတို့ကို 'အဓိကရဏသမထတည်း' ဟု သတ်မှတ်ထားတော်မူကြ၏။ ဤသို့လျှင် နှစ်ရာနှစ်ဆယ့်ခုနစ်ပါးသော သိက္ခာပုဒ်တို့ကို 'မဟာဝိဘင်း' ဟု ကောင်းစွာပြောဆို၍ သတ်မှတ်ထားတော်မူကြ၏။ မဟာဝိဘင်းသံဂါယနာတင်ပြီးသော အဆုံး၌လည်း ရှေးနည်းတူစွာပင် မဟာပထဝီမြေကြီးသည် တုန်လှုပ်လေ၏။

Tato bhikkhunīvibhaṅge aṭṭha sikkhāpadāni ‘‘pārājikakaṇḍaṃ nāma ida’’nti ṭhapesuṃ. Sattarasa sikkhāpadāni ‘‘sattarasaka’’nti ṭhapesuṃ. Tiṃsa sikkhāpadāni ‘‘nissaggiyāni pācittiyānī’’ti ṭhapesuṃ. Chasaṭṭhisatasikkhāpadāni ‘‘pācittiyānī’’ti ṭhapesuṃ. Aṭṭha sikkhāpadāni ‘‘pāṭidesanīyānī’’ti ṭhapesuṃ. Pañcasattati sikkhāpadāni ‘‘sekhiyānī’’ti ṭhapesuṃ. Satta dhamme ‘‘adhikaraṇasamathā’’ti ṭhapesuṃ. Evaṃ tīṇi sikkhāpadasatāni cattāri ca sikkhāpadāni ‘‘bhikkhunīvibhaṅgo’’ti kittetvā – ‘‘ayaṃ ubhato vibhaṅgo nāma catusaṭṭhibhāṇavāro’’ti ṭhapesuṃ. Ubhatovibhaṅgāvasānepi vuttanayeneva mahāpathavikampo ahosi.

ထို့နောက် ဘိက္ခုနီဝိဘင်း၌ ပါရာဇိကရှစ်ပါးတို့ကို 'ဤသည်ကား ပါရာဇိကကဏ္ဍမည်၏' ဟု သတ်မှတ်ထားတော်မူကြ၏။ သံဃာဒိသိသ် တစ်ဆယ့်ခုနစ်ပါးတို့ကို 'သတ္တရသက' ဟု သတ်မှတ်ထားတော်မူကြ၏။ နိဿဂ္ဂိယပါစိတ် သုံးဆယ်တို့ကို 'နိဿဂ္ဂိယပါစိတ္တိယတည်း' ဟု သတ်မှတ်ထားတော်မူကြ၏။ သုဒ္ဓပါစိတ် တစ်ရာ့ခြောက်ဆယ့်ခြောက်ပါးတို့ကို 'ပါစိတ္တိယတည်း' ဟု သတ်မှတ်ထားတော်မူကြ၏။ ပါဋိဒေသနီ ရှစ်ပါးတို့ကို 'ပါဋိဒေသနီယတည်း' ဟု သတ်မှတ်ထားတော်မူကြ၏။ သေခိယ ခုနစ်ဆယ့်ငါးပါးတို့ကို 'သေခိယတည်း' ဟု သတ်မှတ်ထားတော်မူကြ၏။ တရားခုနစ်ပါးတို့ကို 'အဓိကရဏသမထတည်း' ဟု သတ်မှတ်ထားတော်မူကြ၏။ ဤသို့လျှင် သုံးရာ့လေးပါးသော သိက္ခာပုဒ်တို့ကို 'ဘိက္ခုနီဝိဘင်း' ဟု ကောင်းစွာပြောဆို၍ 'ဤသည်ကား ခြောက်ဆယ့်လေးဘာဏဝါရရှိသော ဥဘတောဝိဘင်းမည်၏' ဟု သတ်မှတ်ထားတော်မူကြ၏။ ဥဘတောဝိဘင်း သံဂါယနာတင်ပြီးသော အဆုံး၌လည်း ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် မဟာပထဝီမြေကြီး တုန်လှုပ်ခြင်းသည် ဖြစ်လေ၏။

Etenevupāyena asītibhāṇavāraparimāṇaṃ khandhakaṃ, pañcavīsatibhāṇavāraparimāṇaṃ parivārañca saṅgahaṃ āropetvā ‘‘idaṃ vinayapiṭakaṃ nāmā’’ti ṭhapesuṃ[Pg.14]. Vinayapiṭakāvasānepi vuttanayeneva mahāpathavikampo ahosi. Taṃ āyasmantaṃ upāliṃ paṭicchāpesuṃ – ‘‘āvuso, imaṃ tuyhaṃ nissitake vācehī’’ti. Vinayapiṭakasaṅgahāvasāne upālitthero dantakhacitaṃ bījaniṃ nikkhipitvā dhammāsanā orohitvā there bhikkhū vanditvā attano pattāsane nisīdi.

ဤနည်းလမ်းဖြင့်ပင် ဘာဏဝါရ ရှစ်ဆယ် အတိုင်းအရှည်ရှိသော မဟာဝဂ္ဂခန္ဓကနှင့် စူဠဝဂ္ဂခန္ဓကကိုလည်းကောင်း၊ နှစ်ဆယ့်ငါး ဘာဏဝါရရှိသော ပရိဝါကိုလည်းကောင်း သံဂါယနာတင်ခြင်းသို့ တက်ရောက်စေပြီးလျှင် "ဤတရားအပေါင်းသည် ဝိနည်းပိဋကတ်မည်၏" ဟု သတ်မှတ်ထားရှိခဲ့ကြလေသည်။ ဝိနည်းပိဋကတ်ကို သံဂါယနာတင်ခြင်း ပြီးဆုံးသည့်အခါတွင်လည်း ဆိုခဲ့ပြီးသည့်အတိုင်းပင် ကြီးစွာသော မြေငလျင်လှုပ်ခြင်းသည် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့၏။ ထိုဝိနည်းပိဋကတ်ကို "ငါ့ရှင်... ဤဝိနည်းပိဋကတ်ကို သင်၏မှီဝဲရာ တပည့်တို့အား ပို့ချသင်ကြားပေးပါလော့" ဟု မိန့်ကြားကာ အရှင်ဥပါလိထေရ်ထံ အပ်နှံကြကုန်၏။ ဝိနည်းပိဋကတ် သံဂါယနာတင်ခြင်း ပြီးဆုံးသောအခါတွင် အရှင်ဥပါလိမထေရ်သည် ဆင်စွယ်ဖြင့် ဆန်းကြယ်စွာ ပြုလုပ်အပ်သော ယပ်တောင်ကို ချထားပြီးလျှင် ဓမ္မပလ္လင်မှ သက်ဆင်း၍ မထေရ်ကြီးများအား ရှိခိုးကာ မိမိ၏ သင့်လျော်ရာ နေရာ၌ ထိုင်နေတော်မူ၏။

Vinayaṃ saṅgāyitvā dhammaṃ saṅgāyitukāmo āyasmā mahākassapo bhikkhū pucchi – ‘‘dhammaṃ saṅgāyante hi kaṃ puggalaṃ dhuraṃ katvā dhammo saṅgāyitabbo’’ti? Bhikkhū – ‘‘ānandattheraṃ dhuraṃ katvā’’ti āhaṃsu.

ဝိနည်းကို သံဂါယနာတင်ပြီး၍ သုတ် အဘိဓမ္မာတည်းဟူသော တရားတော်ကို သံဂါယနာတင်ရန် အလိုရှိတော်မူသော အရှင်မဟာကဿပသည် "တရားတော်ကို သံဂါယနာတင်ကြကုန်သော ငါတို့သည် အဘယ်ပုဂ္ဂိုလ်ကို ဦးဆောင်မှုပြုစေ၍ တရားတော်ကို သံဂါယနာတင်သင့်သနည်း" ဟု ရဟန်းတို့အား မေးတော်မူ၏။ ရဟန်းတို့က "အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်ကို ဦးဆောင်မှုပြုစေ၍ တရားတော်ကို သံဂါယနာတင်ထိုက်ပါသည်" ဟု လျှောက်ထားကြကုန်၏။

Atha kho āyasmā mahākassapo saṅghaṃ ñāpesi –

ထိုအခါ အရှင်မဟာကဿပသည် သံဃာတော်အား သိစေတော်မူ၏ -

‘‘Suṇātu me, āvuso, saṅgho, yadi saṅghassa pattakallaṃ,Ahaṃ ānandaṃ dhammaṃ puccheyya’’nti;

"ငါ့ရှင်တို့... သံဃာတော်သည် ငါ၏စကားကို နာယူတော်မူပါ။ သံဃာတော်အား အချိန်အခါ လျောက်ပတ်သည်ရှိသော် ငါသည် အရှင်အာနန္ဒာကို တရားတော်ကို မေးမြန်းပါအံ့" ဟု ဉတ်ထားတော်မူ၏။

Atha kho āyasmā ānando saṅghaṃ ñāpesi –

ထိုအခါ အရှင်အာနန္ဒာသည် သံဃာတော်အား သိစေတော်မူ၏ -

‘‘Suṇātu me, bhante, saṅgho, yadi saṅghassa pattakallaṃ,Ahaṃ āyasmatā mahākassapena dhammaṃ puṭṭho vissajjeyya’’nti;

"အရှင်ဘုရားတို့... သံဃာတော်သည် ငါ၏စကားကို နာယူတော်မူပါ။ သံဃာတော်အား အချိန်အခါ လျောက်ပတ်သည်ရှိသော် ငါသည် အရှင်မဟာကဿပ မေးမြန်းတော်မူသော တရားတော်ကို ဖြေကြားပါအံ့" ဟု ဉတ်ထားတော်မူ၏။

Atha kho āyasmā ānando uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā there bhikkhū vanditvā dhammāsane nisīdi dantakhacitaṃ bījaniṃ gahetvā. Atha kho āyasmā mahākassapo bhikkhū pucchi – ‘‘kataraṃ, āvuso, piṭakaṃ paṭhamaṃ saṅgāyāmā’’ti? ‘‘Suttantapiṭakaṃ, bhante’’ti. ‘‘Suttantapiṭake catasso saṅgītiyo, tāsu paṭhamaṃ kataraṃ saṅgīti’’nti? ‘‘Dīghasaṅgītiṃ, bhante’’ti. ‘‘Dīghasaṅgītiyaṃ catutiṃsa suttāni, tayo vaggā, tesu paṭhamaṃ kataraṃ vagga’’nti? ‘‘Sīlakkhandhavaggaṃ, bhante’’ti. ‘‘Sīlakkhandhavagge terasa suttantā, tesu paṭhamaṃ kataraṃ sutta’’nti? ‘‘Brahmajālasuttaṃ nāma bhante, tividhasīlālaṅkataṃ, nānāvidhamicchājīvakuha lapanādividdhaṃsanaṃ, dvāsaṭṭhidiṭṭhijālaviniveṭhanaṃ, dasasahassilokadhātukampanaṃ, taṃ paṭhamaṃ saṅgāyāmā’’ti.

ထိုအခါ အရှင်အာနန္ဒာသည် နေရာမှထ၍ သင်္ကန်းကို ပခုံးတစ်ဖက်၌ တင်ပြီးလျှင် မထေရ်ကြီးများအား ရှိခိုးကာ ဆင်စွယ်ဖြင့် ဆန်းကြယ်စွာ ပြုလုပ်အပ်သော ယပ်တောင်ကို ကိုင်လျက် ဓမ္မပလ္လင်၌ ထိုင်တော်မူ၏။ ထိုအခါ အရှင်မဟာကဿပသည် ရဟန်းတို့အား "ငါ့ရှင်တို့... ရှေးဦးစွာ အဘယ်ပိဋကတ်ကို သံဂါယနာတင်ကြကုန်အံ့နည်း" ဟု မေးမြန်းတော်မူ၏။ "အရှင်ဘုရား... သုတ္တန်ပိဋကတ်ကို သံဂါယနာတင်ကြပါကုန်အံ့" ဟု လျှောက်ထားကြကုန်၏။ "သုတ္တန်ပိဋကတ်၌ လေးပါးသော သံဂီတိတို့ ရှိကုန်၏၊ ထိုသံဂီတိတို့တွင် ရှေးဦးစွာ အဘယ်သံဂီတိကို သံဂါယနာတင်ကြကုန်အံ့နည်း" ဟု မေးတော်မူပြန်၏။ "အရှင်ဘုရား... ဒီဃသံဂီတိကို သံဂါယနာတင်ကြပါကုန်အံ့" ဟု လျှောက်ထားကြကုန်၏။ "ဒီဃသံဂီတိ၌ သုံးဆယ့်လေးပါးသော သုတ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ သုံးပါးသော ဝဂ်တို့သည်လည်းကောင်း ရှိကုန်၏၊ ထိုဝဂ်တို့တွင် ရှေးဦးစွာ အဘယ်ဝဂ်ကို သံဂါယနာတင်ကြကုန်အံ့နည်း" ဟု မေးတော်မူ၏။ "အရှင်ဘုရား... သီလက္ခန္ဓဝဂ်ကို သံဂါယနာတင်ကြပါကုန်အံ့" ဟု လျှောက်ထားကြကုန်၏။ "သီလက္ခန္ဓဝဂ်၌ တစ်ဆယ့်သုံးပါးသော သုတ်တို့ ရှိကုန်၏၊ ထိုသုတ်တို့တွင် ရှေးဦးစွာ အဘယ်သုတ်ကို သံဂါယနာတင်ကြကုန်အံ့နည်း" ဟု မေးတော်မူ၏။ "အရှင်ဘုရား... သုံးပါးသော သီလ (စူဠသီလ၊ မဇ္ဈိမသီလ၊ မဟာသီလ) ဖြင့် ဆန်းကြယ်စွာ တန်ဆာဆင်အပ်သော၊ အထူးထူးသော မိစ္ဆာအာဇီဝဖြစ်သည့် ကုဟန၊ လပန အစရှိသည်တို့ကို ဖျက်ဆီးတတ်သော၊ ၆၂ ပါးသော မိစ္ဆာအယူတည်းဟူသော ကွန်ယှက်ကို ဖြေရှင်းနိုင်သော၊ တစ်သောင်းသော လောကဓာတ်၏ တုန်လှုပ်ခြင်းအကြောင်း ဖြစ်သော ဗြဟ္မဇာလသုတ်မည်သည် ရှိပါ၏၊ ထိုဗြဟ္မဇာလသုတ်ကို ရှေးဦးစွာ သံဂါယနာတင်ကြပါကုန်စို့" ဟု လျှောက်ထားကြကုန်၏။

Atha kho āyasmā mahākassapo āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca, ‘‘brahmajālaṃ, āvuso ānanda, kattha bhāsita’’nti? ‘‘Antarā ca, bhante, rājagahaṃ antarā ca nāḷandaṃ rājāgārake ambalaṭṭhikāya’’nti. ‘‘Kaṃ ārabbhā’’ti[Pg.15]? ‘‘Suppiyañca paribbājakaṃ, brahmadattañca māṇava’’nti. ‘‘Kismiṃ vatthusmi’’nti? ‘‘Vaṇṇāvaṇṇe’’ti. Atha kho āyasmā mahākassapo āyasmantaṃ ānandaṃ brahmajālassa nidānampi pucchi, puggalampi pucchi, vatthumpi pucchi (cūḷava. 440). Āyasmā ānando vissajjesi. Vissajjanāvasāne pañca arahantasatāni gaṇasajjhāyamakaṃsu. Vuttanayeneva ca pathavikampo ahosi.

ထိုအခါ အရှင်မဟာကဿပသည် အရှင်အာနန္ဒာအား ဤသို့ မေးမြန်းတော်မူ၏ "ငါ့ရှင်အာနန္ဒာ... ဗြဟ္မဇာလသုတ်ကို အဘယ်အရပ်၌ ဟောတော်မူအပ်သနည်း"။ "အရှင်ဘုရား... ရာဇဂြိုဟ်ပြည်နှင့် နာဠန္ဒာမြို့တို့၏အကြား၊ အမ္ဗလဋ္ဌိကာဥယျာဉ်ရှိ မင်းကွန်းစံနန်းတော်၌ ဟောတော်မူအပ်ပါသည်"။ "အဘယ်ပုဂ္ဂိုလ်ကို အကြောင်းပြု၍ ဟောတော်မူအပ်သနည်း"။ "သုပ္ပိယပရိဗိုဇ်နှင့် ဗြဟ္မဒတ်လုလင်တို့ကို အကြောင်းပြု၍ ဟောတော်မူအပ်ပါသည်"။ "အဘယ်အကြောင်းအရာကြောင့် ဟောတော်မူအပ်သနည်း"။ "ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ချီးမွမ်းခြင်းနှင့် အပြစ်ပြောဆိုခြင်းဟူသော ဝတ္ထုကြောင့် ဖြစ်ပါသည်"။ ထိုအခါ အရှင်မဟာကဿပသည် အရှင်အာနန္ဒာအား ဗြဟ္မဇာလသုတ်၏ နိဒါန်းကိုလည်းကောင်း၊ ပုဂ္ဂိုလ်ကိုလည်းကောင်း၊ အကြောင်းအရာကိုလည်းကောင်း မေးမြန်းတော်မူ၏။ အရှင်အာနန္ဒာသည် ဖြေကြားတော်မူ၏။ ဖြေကြားခြင်း၏အဆုံး၌ ငါးရာသော ရဟန္တာတို့သည် အပေါင်းအစုအားဖြင့် သရဇ္ဈာယ်ခြင်းကို ပြုကြကုန်၏။ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် မြေကြီးတုန်လှုပ်ခြင်းသည်လည်း ဖြစ်ပေါ်ခဲ့၏။

Evaṃ brahmajālaṃ saṅgāyitvā tato paraṃ ‘‘sāmaññaphalaṃ, panāvuso ānanda, kattha bhāsita’’ntiādinā nayena pucchāvissajjanānukkamena saddhiṃ brahmajālena sabbepi terasa suttante saṅgāyitvā – ‘‘ayaṃ sīlakkhandhavaggo nāmā’’ti kittetvā ṭhapesuṃ.

ဤသို့ ဗြဟ္မဇာလသုတ်ကို သံဂါယနာတင်ပြီး၍ ထိုဗြဟ္မဇာလသုတ်၏ နောက်၌ "ငါ့ရှင်အာနန္ဒာ... သာမညဖလသုတ်ကိုမူကား အဘယ်အရပ်၌ ဟောတော်မူအပ်သနည်း" စသည်ဖြင့် မေးမြန်းခြင်း၊ ဖြေကြားခြင်း အစဉ်အတိုင်း ဗြဟ္မဇာလသုတ်နှင့်အတူ တစ်ဆယ့်သုံးပါးသော သုတ်အားလုံးတို့ကို သံဂါယနာတင်ပြီး၍ "ဤတရားအစုသည် သီလက္ခန္ဓဝဂ် မည်၏" ဟု ကောင်းစွာ ထုတ်ဖော်၍ သတ်မှတ်ထားရှိခဲ့ကြကုန်၏။

Tadanantaraṃ mahāvaggaṃ, tadanantaraṃ pāthikavagganti, evaṃ tivaggasaṅgahaṃ catutiṃsasuttapaṭimaṇḍitaṃ catusaṭṭhibhāṇavāraparimāṇaṃ tantiṃ saṅgāyitvā ‘‘ayaṃ dīghanikāyo nāmā’’ti vatvā āyasmantaṃ ānandaṃ paṭicchāpesuṃ – ‘‘āvuso, imaṃ tuyhaṃ nissitake vācehī’’ti.

ထိုသီလက္ခန္ဓဝဂ်ကို သံဂါယနာတင်ပြီးသည့်နောက်၌ မဟာဝဂ်ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုမဟာဝဂ်ပြီးသည့်နောက်၌ ပါထိကဝဂ်ကိုလည်းကောင်း၊ ဤသို့ ဝဂ်သုံးပါးဖြင့် သင်္ဂြိုဟ်အပ်သော၊ သုံးဆယ့်လေးပါးသော သုတ်တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော၊ ခြောက်ဆယ့်လေးပါးသော ဘာဏဝါရ အတိုင်းအရှည်ရှိသော ပါဠိတော်ကို သံဂါယနာတင်ပြီးလျှင် "ဤတရားအစုသည် ဒီဃနိကာယ် မည်၏" ဟု ဆို၍ "ငါ့ရှင်... ဤဒီဃနိကာယ်ကို သင်၏မှီဝဲရာ တပည့်တို့အား ပို့ချသင်ကြားပေးပါလော့" ဟု မိန့်ကြားကာ အရှင်အာနန္ဒာထံ အပ်နှံကြကုန်၏။

Tato anantaraṃ asītibhāṇavāraparimāṇaṃ majjhimanikāyaṃ saṅgāyitvā dhammasenāpatisāriputtattherassa nissitake paṭicchāpesuṃ – ‘‘imaṃ tumhe pariharathā’’ti.

ထိုဒီဃနိကာယ် သံဂါယနာတင်ပြီးသည့်နောက်တွင် ဘာဏဝါရ ရှစ်ဆယ် အတိုင်းအရှည်ရှိသော မဇ္ဈိမနိကာယ်ကို သံဂါယနာတင်၍ တရားစစ်သူကြီးဖြစ်တော်မူသော အရှင်သာရိပုတ္တရာထေရ်၏ မှီဝဲရာ တပည့်တို့အား "ဤမဇ္ဈိမနိကာယ်ကို သင်တို့ သင်ယူပို့ချခြင်းစသော အစွမ်းဖြင့် ဆောင်ရွက်တော်မူကြလော့" ဟု မိန့်ကြားကာ အပ်နှံကြကုန်၏။

Tato anantaraṃ satabhāṇavāraparimāṇaṃ saṃyuttanikāyaṃ saṅgāyitvā mahākassapattheraṃ paṭicchāpesuṃ – ‘‘bhante, imaṃ tumhākaṃ nissitake vācethā’’ti.

ထိုမဇ္ဈိမနိကာယ် သံဂါယနာတင်ပြီးသည့်နောက်တွင် ဘာဏဝါရ တစ်ရာ အတိုင်းအရှည်ရှိသော သံယုတ္တနိကာယ်ကို သံဂါယနာတင်၍ "အရှင်ဘုရား... ဤသံယုတ္တနိကာယ်ကို အရှင်ဘုရားတို့၏ မှီဝဲရာ တပည့်တို့အား ပို့ချသင်ကြားစေတော်မူပါ" ဟု မိန့်ကြားကာ အရှင်မဟာကဿပမထေရ်အား အပ်နှံကြကုန်၏။

Tato anantaraṃ vīsatibhāṇavārasataparimāṇaṃ aṅguttaranikāyaṃ saṅgāyitvā anuruddhattheraṃ paṭicchāpesuṃ – ‘‘imaṃ tumhākaṃ nissitake vācethā’’ti.

ထိုသံယုတ္တနိကာယ် သံဂါယနာတင်ပြီးသည့်နောက်တွင် ဘာဏဝါရ တစ်ရာနှစ်ဆယ် အတိုင်းအရှည်ရှိသော အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်ကို သံဂါယနာတင်၍ "ဤအင်္ဂုတ္တရနိကာယ်ကို အရှင်ဘုရားတို့၏ မှီဝဲရာ တပည့်တို့အား ပို့ချသင်ကြားစေတော်မူပါ" ဟု မိန့်ကြားကာ အရှင်အနုရုဒ္ဓါမထေရ်အား အပ်နှံကြကုန်၏။

Tato anantaraṃ dhammasaṅgahavibhaṅgadhātukathāpuggalapaññattikathāvatthuyamakapaṭṭhānaṃ abhidhammoti vuccati. Evaṃ saṃvaṇṇitaṃ sukhumañāṇagocaraṃ tantiṃ saṅgāyitvā – ‘‘idaṃ abhidhammapiṭakaṃ nāmā’’ti vatvā pañca arahantasatāni sajjhāyamakaṃsu. Vuttanayeneva pathavikampo ahosīti.

ထိုအင်္ဂုတ္တရနိကာယ် သံဂါယနာတင်ပြီးသည့်နောက်တွင် ဓမ္မသင်္ဂဏီ၊ ဝိဘင်း၊ ဓာတုကထာ၊ ပုဂ္ဂလပညတ်၊ ကထာဝတ္ထု၊ ယမိုက်၊ ပဋ္ဌာန်း ဟူသော ပါဠိတော်ကို အဘိဓမ္မာဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ ရှေးဆရာတို့ ဖွင့်ဆိုအပ်သော၊ သိမ်မွေ့သော ဉာဏ်ရှိသူတို့၏ ကျက်စားရာ အာရုံဖြစ်သော ပါဠိတော်ကို သံဂါယနာတင်ပြီးလျှင် "ဤပိဋကတ်သည် အဘိဓမ္မပိဋကတ် မည်၏" ဟု ဆို၍ ငါးရာသော ရဟန္တာတို့သည် သရဇ္ဈာယ်ခြင်းကို ပြုကြကုန်၏။ ဆိုခဲ့ပြီးသည့်အတိုင်းပင် မြေငလျင်လှုပ်ခြင်းသည် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့၏။

Tato paraṃ jātakaṃ, niddeso, paṭisambhidāmaggo, apadānaṃ, suttanipāto, khuddakapāṭho, dhammapadaṃ, udānaṃ, itivuttakaṃ, vimānavatthu, petavatthu, theragāthā[Pg.16], therīgāthāti imaṃ tantiṃ saṅgāyitvā ‘‘khuddakagantho nāmāya’’nti ca vatvā ‘‘abhidhammapiṭakasmiṃyeva saṅgahaṃ āropayiṃsū’’ti dīghabhāṇakā vadanti. Majjhimabhāṇakā pana ‘‘cariyāpiṭakabuddhavaṃsehi saddhiṃ sabbampetaṃ khuddakaganthaṃ nāma suttantapiṭake pariyāpanna’’nti vadanti.

ထိုအဘိဓမ္မပိဋကတ် သံဂါယနာတင်ပြီးသည့်နောက်တွင် ဇာတ်တော်၊ နိဒ္ဒေသ၊ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်၊ အပါဒါန်၊ သုတ္တနိပါတ်၊ ခုဒ္ဒကပါဌ၊ ဓမ္မပဒ၊ ဥဒါန်း၊ ဣတိဝုတ်၊ ဝိမာနဝတ္ထု၊ ပေတဝတ္ထု၊ ထေရဂါထာ၊ ထေရီဂါထာ ဟူသော ပါဠိတော်ကို သံဂါယနာတင်ပြီးလျှင် "ဤကျမ်းအစုသည် ခုဒ္ဒကဂန္ထ မည်၏" ဟု လည်းကောင်း၊ "ငယ်သောကျမ်းတို့၏ အပေါင်းမည်၏" ဟုလည်းကောင်း ဆို၍ အဘိဓမ္မပိဋကတ်၌သာ သံဂါယနာတင်ခြင်းသို့ ထည့်သွင်းသိမ်းယူခဲ့ကြသည်ဟု ဒီဃနိကာယ်ကို ရွတ်ဆိုဆောင်ရွက်တော်မူကြသော ထေရ်တို့က ဆိုကြကုန်၏။ မဇ္ဈိမနိကာယ်ကို ရွတ်ဆိုဆောင်ရွက်တော်မူကြသော ထေရ်တို့ကမူ "စရိယာပိဋက၊ ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိတော်တို့နှင့်တကွ ဤခုဒ္ဒကဂန္ထအားလုံးသည် သုတ္တန္တပိဋကတ်၌ အကျုံးဝင်၏" ဟု ဆိုကြကုန်၏။

Evametaṃ sabbampi buddhavacanaṃ rasavasena ekavidhaṃ, dhammavinayavasena duvidhaṃ, paṭhamamajjhimapacchimavasena tividhaṃ. Tathā piṭakavasena. Nikāyavasena pañcavidhaṃ, aṅgavasena navavidhaṃ, dhammakkhandhavasena caturāsītisahassavidhanti veditabbaṃ.

ဤသို့လျှင် ဤဘုရားစကားတော်အားလုံးသည် ရသာအားဖြင့် တစ်ပါးသောအဖို့ရှိ၏၊ ဓမ္မနှင့် ဝိနည်းအားဖြင့် နှစ်ပါးသောအပြားရှိ၏၊ ပထမ၊ မဇ္ဈိမ၊ ပစ္ဆိမအားဖြင့် သုံးပါးသောအပြားရှိ၏။ ထို့အတူ ပိဋကတ်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ နိကာယ်အားဖြင့် ငါးပါးသောအပြားရှိ၏၊ အင်္ဂါအားဖြင့် ကိုးပါးသောအပြားရှိ၏၊ ဓမ္မက္ခန္ဓာအားဖြင့် ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော အပြားရှိ၏ဟု သိမှတ်အပ်၏။

Kathaṃ rasavasena ekavidhaṃ? Yañhi bhagavatā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhitvā yāva anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati, etthantare pañcacattālīsavassāni devamanussanāgayakkhādayo anusāsantena vā paccavekkhantena vā vuttaṃ, sabbaṃ taṃ ekarasaṃ vimuttirasameva hoti. Evaṃ rasavasena ekavidhaṃ.

အဘယ်သို့လျှင် ရသ (အရသာ) ၏အစွမ်းဖြင့် တစ်မျိုးတည်းသာ ဖြစ်သနည်း။ မြတ်စွာဘုရားသည် အတုမရှိမြတ်သော အရဟတ္တမဂ်ဉာဏ်၊ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကို ထိုးထွင်း၍ သိတော်မူပြီးသည်မှစ၍ ဝိပါက်နာမက္ခန္ဓာ ကဋတ္တာရုပ် အကြွင်းအကျန်မရှိသော နိဗ္ဗာနဓာတ်ဖြင့် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုတော်မူသည့်တိုင်အောင် ဤအကြားကာလ လေးဆယ့်ငါးဝါတို့ပတ်လုံး နတ်၊ လူ၊ နဂါး၊ ဘီလူး အစရှိသည်တို့ကို ဆုံးမတော်မူခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဆင်ခြင်တော်မူခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ဟောကြားအပ်သမျှသော ဘုရားစကားတော်အားလုံးတို့သည် လွတ်မြောက်ခြင်းတည်းဟူသော ဝိမုတ္တိရသ (အရဟတ္တဖိုလ်ဟူသော အရသာ) တစ်ခုတည်းသာ ရှိ၏။ ဤသို့လျှင် ရသ၏အစွမ်းဖြင့် တစ်မျိုးတည်းသာ ဖြစ်၏။

Kathaṃ dhammavinayavasena duvidhaṃ? Sabbameva cetaṃ dhammo ceva vinayo cāti saṅkhyaṃ gacchati. Tattha vinayapiṭakaṃ vinayo, avasesaṃ buddhavacanaṃ dhammo. Tenevāha ‘‘yannūna mayaṃ dhammañca vinayañca saṅgāyeyyāmā’’ti (cūḷava. 437). ‘‘Ahaṃ upāliṃ vinayaṃ puccheyyaṃ, ānandaṃ dhammaṃ puccheyya’’nti ca. Evaṃ dhammavinayavasena duvidhaṃ.

ဓမ္မဝိနယအားဖြင့် အဘယ်သို့လျှင် နှစ်ပါးအပြားရှိသနည်း? ဤဘုရားစကားတော်အားလုံးသည် 'ဓမ္မ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ဝိနယ' ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ဝေါ်ခြင်းသို့ ရောက်၏။ ထိုဓမ္မဝိနယ နှစ်ပါးတို့တွင် ဝိနည်းပိဋကတ်သည် ဝိနယမည်၏၊ ကြွင်းသော ဘုရားစကားတော်သည် ဓမ္မမည်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် (အရှင်မဟာကဿပထေရ်သည်) 'ငါတို့သည် တရားတော် (ဓမ္မ) နှင့် ဝိနည်းတော်ကို သံဂါယနာတင်ကြကုန်စို့' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ငါသည် အရှင်ဥပါလိကို ဝိနည်းကို မေးမြန်းအံ့၊ အရှင်အာနန္ဒာကို တရားကို မေးမြန်းအံ့' ဟူ၍လည်းကောင်း မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဤသို့လျှင် ဓမ္မဝိနယအားဖြင့် နှစ်ပါးအပြားရှိ၏။

Kathaṃ paṭhamamajjhimapacchimavasena tividhaṃ? Sabbameva hidaṃ paṭhamabuddhavacanaṃ, majjhimabuddhavacanaṃ, pacchimabuddhavacananti tippabhedaṃ hoti. Tattha –

ပထမ၊ မဇ္ဈိမ၊ ပစ္ဆိမအားဖြင့် အဘယ်သို့လျှင် သုံးပါးအပြားရှိသနည်း? ဤဘုရားစကားတော်အားလုံးသည် ပထမဗုဒ္ဓဝစန၊ မဇ္ဈိမဗုဒ္ဓဝစန၊ ပစ္ဆိမဗုဒ္ဓဝစန ဟူ၍ သုံးပါးအပြားရှိ၏။ ထိုသုံးပါးတို့တွင်—

‘‘Anekajātisaṃsāraṃ, sandhāvissaṃ anibbisaṃ;

Gahakāraṃ gavesanto, dukkhā jāti punappunaṃ.Gahakāraka diṭṭhosi, puna gehaṃ na kāhasi;

Sabbā te phāsukā bhaggā, gahakūṭaṃ visaṅkhataṃ;

Visaṅkhāragataṃ cittaṃ, taṇhānaṃ khayamajjhagā’’ti. (dha. pa. 153-54);

ငါသည် ခန္ဓာအိမ်ကို အကြိမ်ကြိမ် ဆောက်လုပ်တတ်သော တဏှာတည်းဟူသော လက်သမားကို ရှာဖွေစုံစမ်းသော်လည်း (သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကို) မရနိုင်သေးသဖြင့်၊ အဖန်ဖန် ပဋိသန္ဓေနေရခြင်း ဇာတိဒုက္ခသည် ဆင်းရဲလှသည်ဖြစ်၍ ဘဝများစွာ သံသရာပတ်လုံး ပြေးသွားကျင်လည်ခဲ့ရလေပြီ။ ဟဲ့... ခန္ဓာအိမ်ကို ဆောက်လုပ်တတ်သော တဏှာလက်သမား၊ ယခုအခါတွင် သင့်ကို ငါ (ဉာဏ်တော်ဖြင့်) တွေ့မြင်အပ်ပြီ၊ တဖန် ခန္ဓာအိမ်ကို သင် ဆောက်လုပ်ရတော့မည်မဟုတ်ချေ။ သင့်၏ ကိလေသာအခြင်ရူပ်အားလုံးတို့ကို ငါ ချိုးဖျက်အပ်ပြီ၊ ခန္ဓာအိမ်၏ အဝိဇ္ဇာတည်းဟူသော အထွတ်ကိုလည်း ဖျက်ဆီးအပ်ပြီ။ ငါ၏စိတ်သည် သင်္ခါရကင်းရာ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ရှိသွားပြီ၊ တဏှာတို့၏ကုန်ရာ (အရဟတ္တဖိုလ်) သို့ ဆိုက်ရောက်ခဲ့လေပြီ။

Idaṃ paṭhamabuddhavacanaṃ. Keci ‘‘yadā have pātubhavanti dhammā’’ti (mahāva. 1) khandhake udānagāthaṃ vadanti. Esā pana pāṭipadadivase sabbaññubhāvappattassa somanassamayañāṇena paccayākāraṃ paccavekkhantassa uppannā udānagāthāti veditabbā.

ဤသည်မှာ ပထမဗုဒ္ဓဝစန ဖြစ်၏။ အချို့သော (ခန္ဓကဘာဏက) မထေရ်တို့သည် မဟာဝဂ်ခန္ဓကလာ 'ယဒါ ဟဝေ ပါတုဘဝန္တိ ဓမ္မာ' အစရှိသော ဥဒါန်းဂါထာကို ပထမဗုဒ္ဓဝစနဖြစ်၏ဟု ဆိုကြကုန်၏။ သို့ရာတွင် ဤဂါထာသည် ကဆုန်လပြည့်ကျော် ၁ ရက်နေ့၌ သဗ္ဗညုတရွှေဉာဏ်တော်ကို ရရှိတော်မူပြီး၍ သောမနဿနှင့်ယှဉ်သော ဉာဏ်တော်ဖြင့် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်တရားတော်ကို ဆင်ခြင်သုံးသပ်တော်မူစဉ် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဥဒါန်းဂါထာဟူ၍သာ သိအပ်၏။

Yaṃ [Pg.17] pana parinibbānakāle abhāsi – ‘‘handa dāni, bhikkhave, āmantayāmi vo, vayadhammā saṅkhārā, appamādena sampādethā’’ti (dī. ni. 2.218) idaṃ pacchimabuddhavacanaṃ. Ubhinnamantare yaṃ vuttaṃ, etaṃ majjhimabuddhavacanaṃ nāma. Evaṃ paṭhamamajjhimapacchimabuddhavacanavasena tividhaṃ.

ပရိနိဗ္ဗာန်စံတော်မူခါနီးအချိန်၌ 'ရဟန်းတို့၊ ယခုအခါ ငါသည် သင်တို့ကို သတိပေး နှိုးဆော်တော်မူအံ့၊ ရုပ်နာမ်သင်္ခါရတို့သည် ပျက်စီးခြင်းသဘော ရှိကုန်၏၊ မပြတ်သော သတိတရားဖြင့် သိက္ခာသုံးပါးကို ပြည့်စုံအောင် ဖြည့်ကျင့်ကြကုန်လော' ဟူ၍ ဟောကြားတော်မူအပ်သော စကားတော်သည် ပစ္ဆိမဗုဒ္ဓဝစန မည်၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့၏ အကြားကာလ၌ ဟောကြားတော်မူခဲ့သော တရားတော်များအားလုံးသည် မဇ္ဈိမဗုဒ္ဓဝစန မည်၏။ ဤသို့လျှင် ပထမ၊ မဇ္ဈိမ၊ ပစ္ဆိမ ဗုဒ္ဓဝစနအားဖြင့် သုံးပါးအပြားရှိ၏။

Kathaṃ piṭakavasena tividhaṃ? Sabbampi cetaṃ vinayapiṭakaṃ suttantapiṭakaṃ abhidhammapiṭakanti tippabhedameva hoti. Tattha paṭhamasaṅgītiyaṃ saṅgītañca asaṅgītañca sabbampi samodhānetvā ubhayāni pātimokkhāni, dve vibhaṅgā, dvāvīsati khandhakā, soḷasaparivārāti – idaṃ vinayapiṭakaṃ nāma. Brahmajālādicatuttiṃsasuttasaṅgaho dīghanikāyo, mūlapariyāyasuttādidiyaḍḍhasatadvesuttasaṅgaho majjhimanikāyo, oghataraṇasuttādisattasuttasahassasattasatadvāsaṭṭhisuttasaṅgaho saṃyuttanikāyo, cittapariyādānasuttādinavasuttasahassapañcasatasattapaññāsasuttasaṅgaho aṅguttaranikāyo, khuddakapāṭha-dhammapada-udāna-itivuttaka-suttanipāta-vimānavatthu-petavatthu-theragāthā-therīgāthā-jātaka-niddesa-paṭisambhidāmagga-apadāna-buddhavaṃsa-cariyāpiṭakavasena pannarasappabhedo khuddakanikāyoti idaṃ suttantapiṭakaṃ nāma. Dhammasaṅgaho, vibhaṅgo, dhātukathā, puggalapaññatti, kathāvatthu, yamakaṃ, paṭṭhānanti – idaṃ abhidhammapiṭakaṃ nāma. Tattha –

ပိဋကတ်အားဖြင့် အဘယ်သို့လျှင် သုံးပါးအပြားရှိသနည်း? ဤဘုရားစကားတော်အားလုံးသည် ဝိနည်းပိဋကတ်၊ သုတ္တန်ပိဋကတ်၊ အဘိဓမ္မာပိဋကတ်ဟူ၍ သုံးပါးအပြားရှိ၏။ ထိုသုံးပါးတို့တွင် ပထမသံဂါယနာ၌ သံဂါယနာတင်အပ်သည်လည်းဖြစ်သော၊ သံဂါယနာ မတင်အပ်သည်လည်းဖြစ်သော အလုံးစုံကိုပေါင်း၍ ဘိက္ခု ဘိက္ခုနီ ပါတိမောက်နှစ်ပါး၊ ဝိဘင်းနှစ်ပါး၊ နှစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော ခန္ဓကများ၊ တဆယ့်ခြောက်ပါးသော ပရိဝါများ—ဤဘုရားစကားတော်စုကို ဝိနည်းပိဋကတ် မည်၏။ ဗြဟ္မဇာလသုတ် အစရှိသော သုံးဆယ့်လေးသုတ်တို့ကို သိမ်းယူစုစည်းထားသော ဒီဃနိကာယ်၊ မူလပရိယာယသုတ် အစရှိသော တရာ့ငါးဆယ့်နှစ်သုတ်တို့ကို သိမ်းယူစုစည်းထားသော မဇ္ဈိမနိကာယ်၊ ဩဃတရဏသုတ် အစရှိသော ခုနစ်ထောင် ခုနစ်ရာ ခြောက်ဆယ့်နှစ်သုတ်တို့ကို သိမ်းယူစုစည်းထားသော သံယုတ္တနိကာယ်၊ စိတ္တပရိယာဒါနသုတ် အစရှိသော ကိုးထောင်ငါးရာ ငါးဆယ့်ခုနစ်သုတ်တို့ကို သိမ်းယူစုစည်းထားသော အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၊ ခုဒ္ဒကပါဌ၊ ဓမ္မပဒ၊ ဥဒါန်း၊ ဣတိဝုတ္တက၊ သုတ္တနိပါတ်၊ ဝိမာနဝတ္ထု၊ ပေတဝတ္ထု၊ ထေရဂါထာ၊ ထေရီဂါထာ၊ ဇာတ်၊ နိဒ္ဒေသ၊ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်၊ အပဒါန်၊ ဗုဒ္ဓဝင်၊ စရိယာပိဋကတ်အားဖြင့် တဆယ့်ငါးပါးသော အပြားရှိသော ခုဒ္ဒကနိကာယ်—ဤဘုရားစကားတော်စုကို သုတ္တန်ပိဋကတ် မည်၏။ ဓမ္မသင်္ဂဏီ၊ ဝိဘင်း၊ ဓာတုကထာ၊ ပုဂ္ဂလပညတ်၊ ကထာဝတ္ထု၊ ယမိုက်၊ ပဋ္ဌာန်း—ဤတရားတော်စုကို အဘိဓမ္မာပိဋကတ် မည်၏။ ထိုပိဋကတ်သုံးပုံတို့တွင်—

‘‘Vividhavisesanayattā, vinayanato ceva kāyavācānaṃ;

Vinayatthavidūhi ayaṃ, vinayo vinayoti akkhāto’’.

အထူးထူးအပြားပြား များသောနည်းနှင့် ထူးခြားသောနည်းများ ရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကိုယ်နှုတ်တို့ကို ကန့်သတ်ဆုံးမတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဝိနည်း၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိမြင်တော်မူကြသော ပညာရှိတို့သည် ဤကျမ်းစာတော်ကို 'ဝိနယ' (ဝိနည်း) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

Vividhā hi ettha pañcavidhapātimokkhuddesapārājikādi satta āpattikkhandhamātikā vibhaṅgādippabhedā nayā. Visesabhūtā ca daḷhīkammasithilakaraṇappayojanā anupaññattinayā. Kāyikavācasikaajjhācāranisedhanato cesa kāyaṃ vācañca vineti, tasmā vividhanayattā visesanayattā kāyavācānaṃ vinayanato ceva vinayoti akkhāto. Tenetametassa vacanatthakosallatthaṃ vuttaṃ –

အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဤဝိနည်းပိဋကတ်၌ ငါးပါးသောအပြားရှိသော ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသ၊ ပါရာဇိကအစရှိသော ခုနစ်ပါးသော အာပတ်အစု၊ မာတိကာ၊ ဝိဘင်း အစရှိသော အပြားရှိကုန်သော အထူးထူးအပြားပြားများလှသော နည်းလမ်းတို့သည် ရှိကုန်၏။ ထို့ပြင် မူလပညတ်တော်ကို ခိုင်ခံ့စေခြင်း၊ လျော့ပါးစေခြင်း အကျိုးငှာ ထူးခြားလှသော အနုပညတ်နည်းလမ်းများလည်း ရှိကုန်၏။ ထို့ပြင် ကိုယ်နှင့် နှုတ်၌ဖြစ်သော လွန်ကျူးမှုများကို တားမြစ်တတ်သဖြင့် ဤဝိနည်းပိဋကတ်သည် ကိုယ်ကိုလည်းကောင်း၊ နှုတ်ကိုလည်းကောင်း ဆုံးမတတ်၏။ ထိုသို့ အထူးထူးအပြားပြား များပြားသောနည်း ရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထူးခြားသောနည်း ရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကိုယ်နှင့် နှုတ်ကို ကန့်သတ်ဆုံးမတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း 'ဝိနယ' မည်၏ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤဝိနယသဒ္ဒါ၏ ဝစနတ်အနက်၌ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာစေခြင်း အကျိုးငှာ—

‘‘Vividhavisesanayattā, vinayanato ceva kāyavācānaṃ;

Vinayatthavidūhi ayaṃ, vinayo vinayoti akkhāto’’ti.

'အထူးထူးအပြားပြား များသောနည်းနှင့် ထူးခြားသောနည်းများ ရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကိုယ်နှုတ်တို့ကို ကန့်သတ်ဆုံးမတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဝိနည်း၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိမြင်တော်မူကြသော ပညာရှိတို့သည် ဤကျမ်းစာတော်ကို ဝိနယ (ဝိနည်း) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏' ဟူသော ဂါထာစကားကို ဆိုအပ်ပြီ။

Itaraṃ [Pg.18] pana –

ဝိနည်းပိဋကတ်မှ တစ်ပါးသော သုတ္တန်ပိဋကတ်ကိုမူကား—

‘‘Atthānaṃ sūcanato suvuttato, savanatotha sūdanato;

Suttāṇā suttasabhāgato ca, suttanti akkhātaṃ.

'အကျိုးစီးပွားတို့ကို ထင်ရှားစွာပြခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကောင်းစွာ ဟောကြားတော်မူအပ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ စီးပွားကို သီးစေ (ဖြစ်စေ) တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ စီးပွားကို သွန်ချပေးတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ စီးပွားတို့ကို ကောင်းစွာ စောင့်ရှောက်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ တမျဉ်းကြိုး သို့မဟုတ် ပန်းသီချည်နှင့် တူသောအင်္ဂါရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း သုတ္တန်ပိဋကတ်ကို သုတ္တ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။'

Tañhi attatthaparatthādibhede atthe sūceti. Suvuttā cettha atthā, veneyyajjhāsayānulomena vuttattā. Savati cetaṃ atthe sassamiva phalaṃ, pasavatīti vuttaṃ hoti. Sūdati cetaṃ dhenu viya khīraṃ, paggharāpetīti vuttaṃ hoti. Suṭṭhu ca ne tāyati, rakkhatīti vuttaṃ hoti. Suttasabhāgañcetaṃ, yathā hi tacchakānaṃ suttaṃ pamāṇaṃ hoti, evametampi viññūnaṃ. Yathā ca suttena saṅgahitāni pupphāni na vikirīyanti, na viddhaṃsīyanti, evameva tena saṅgahitā atthā. Tenetametassa vacanatthakosallatthaṃ vuttaṃ –

ထိုသုတ္တန်ပိဋကတ်သည် မိမိအကျိုး၊ သူတပါးအကျိုး အစရှိသော အပြားရှိသော စီးပွားတို့ကို ထင်ရှားပြတတ်၏။ ဤသုတ္တန်ပိဋကတ်၌ စီးပွားအနက်တို့ကို ဝေနေယျတို့၏ အဇ္ဈာသယနှင့် လျော်ညီစွာ ကောင်းစွာဟောတော်မူအပ်ပြီ။ ဤသုတ္တန်ပိဋကတ်သည် ကောက်ပင်သည် အသီးကို သီးစေသကဲ့သို့ စီးပွားတို့ကို ဖြစ်ထွန်းစေတတ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ နွားမသည် နို့ရည်ကို သွန်ချပေးသကဲ့သို့ ဤသုတ္တန်ပိဋကတ်သည်လည်း စီးပွားအနက်တို့ကို သွန်ချပေးတတ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုစီးပွားအနက်တို့ကိုလည်း ကောင်းစွာ စောင့်ရှောက်တတ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသုတ္တန်သည် တမျဉ်းကြိုးနှင့်လည်း တူ၏၊ လက်သမားတို့၏ တမျဉ်းကြိုးသည် လိုအပ်သော ပမာဏအတိုင်းအတာ ဖြစ်သကဲ့သို့ ဤသုတုတန်သည်လည်း ပညာရှိတို့အတွက် အတိုင်းအတာဖြစ်၏။ ထို့ပြင် ပန်းသီချည်ဖြင့် သိမ်းဆည်းအပ်သော ပန်းတို့သည် လေတိုက်သဖြင့် ဖရိုဖရဲမကျဲဘဲ မပျက်စီးနိုင်သကဲ့သို့ ဤသုတ္တန်ဖြင့် သိမ်းဆည်းအပ်သော အနက်တို့သည်လည်း မိစ္ဆာဝါဒဖြင့် ဖရိုဖရဲမကျဲနိုင်၊ မပျက်စီးနိုင်ကုန်။ ထို့ကြောင့် ဤသုတ္တသဒ္ဒါ၏ ဝစနတ်အနက်၌ ကျွမ်းကျင်စေခြင်း အကျိုးငှာ—

‘‘Atthānaṃ sūcanato, suvuttato savanatotha sūdanato;

Suttāṇā suttasabhāgato ca, suttanti akkhāta’’nti.

အနက်တို့ကို ပြသတတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကောင်းစွာ ဟောကြားအပ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ (အကျိုးစီးပွားကို) စီးဆင်းစေတတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ (ကိလေသာကို) သုတ်သင်တတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ (သီလစသည်တို့ကို) စောင့်ရှောက်တတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ချည်ကြိုးနှင့် တူမျှသော သဘောရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း 'သုတ် (သုတ္တ)' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

Itaro pana –

သုတ္တန်ပိဋကတ်မှ တစ်ပါးသော အဘိဓမ္မာပိဋကတ်ကိုမူကား—

‘‘Yaṃ ettha vuḍḍhimanto, salakkhaṇā pūjitā paricchinnā;

Vuttādhikā ca dhammā, abhidhammo tena akkhāto’’.

'ဤအဘိဓမ္မာကျမ်း၌ တိုးပွားခြင်းရှိကုန်သော၊ အမှတ်အသားလက္ခဏာနှင့်တကွဖြစ်ကုန်သော၊ ပူဇော်အပ်ကုန်သော၊ ပိုင်းခြားအပ်ကုန်သော၊ လွန်ကဲထူးခြားကုန်သော တရားတို့ကို ဟောကြားတော်မူအပ်သောကြောင့် ဤတရားစုကို အဘိဓမ္မ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။'

Ayañhi abhisaddo vuḍḍhilakkhaṇapūjitaparicchinnādhikesu dissati. Tathā hesa ‘‘bāḷhā me dukkhā vedanā abhikkamanti, no paṭikkamantī’’tiādīsu (ma. ni. 3.389) vuḍḍhiyaṃ āgato. ‘‘Yā tā rattiyo abhiññātā abhilakkhitā’’tiādīsu (ma. ni. 1.49) salakkhaṇe. ‘‘Rājābhirājā manujindo’’tiādīsu (ma. ni. 2.399) pūjite. ‘‘Paṭibalo vinetuṃ abhidhamme abhivinaye’’tiādīsu (mahāva. 85) paricchinne. Aññamaññasaṅkaravirahite dhamme ca vinaye cāti vuttaṃ hoti. ‘‘Abhikkantena vaṇṇenā’’tiādīsu (vi. va. 819) adhike.

အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဤ 'အဘိ' သဒ္ဒါသည် တိုးပွားခြင်း၊ အမှတ်အသားလက္ခဏာရှိခြင်း၊ ပူဇော်ထိုက်ခြင်း၊ ပိုင်းခြားကန့်သတ်ခြင်း၊ လွန်ကဲခြင်း ဟူသော အနက်တို့၌ သုံးစွဲသည်ကို တွေ့ရသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုစကား မှန်ပေ၏။ ဤအဘိသဒ္ဒါသည် 'ငါ၏ ပြင်းထန်သော ဆင်းရဲဝေဒနာတို့သည် တိုးပွားလာကုန်၏ (အဘိက္ကမန္တိ)၊ ဆုတ်ယုတ်မသွားကုန်' အစရှိသော ပါဠိတို့၌ တိုးပွားခြင်း (ဝုဒ္ဓိ) အနက်၌ လာ၏။ 'လထက်ဝက်စသော အမှတ်အသားဖြင့် မှတ်သားအပ်သော (အဘိလက္ခိတာ) အကြင်ညဉ့်တို့သည် ရှိကုန်၏' အစရှိသော ပါဠိတို့၌ အမှတ်အသားလက္ခဏာရှိခြင်း (သလက္ခဏ) အနက်၌ လာ၏။ 'မင်းတို့ထက် လွန်ကဲသောမင်း၊ လူတို့ကို အစိုးရသောမင်း (ရာဇာဘိရာဇာ)' အစရှိသော ပါဠိတို့၌ ပူဇော်ထိုက်ခြင်း (ပူဇိတ) အနက်၌ လာ၏။ 'ဓမ္မအရာ၌လည်းကောင်း (အဘိဓမ္မေ)၊ ဝိနည်းအရာ၌လည်းကောင်း (အဘိဝိနယေ) တပည့်တို့ကို ဆုံးမသွန်သင်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏' အစရှိသော ပါဠိတို့၌ တစ်ခုနှင့်တစ်ခု ရောယှက်ခြင်းမရှိဘဲ ပိုင်းခြားကန့်သတ်အပ်သော ဓမ္မနှင့် ဝိနည်းအရာဟူသော အနက်ကို ဆိုလိုသဖြင့် ပိုင်းခြားခြင်း (ပရိစ္ဆိန္န) အနက်၌ လာ၏။ 'အလွန်နှစ်သက်ဖွယ်ကောင်းသော အဆင်းအရောင်ဖြင့် (အဘိက္ကန္တေန ဝဏ္ဏေန)' အစရှိသော ပါဠိတို့၌ လွန်ကဲခြင်း (အဓိက) အနက်၌ လာ၏။

Ettha ca ‘‘rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti’’ (dha. sa. 251), ‘‘mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī’’tiādinā (vibha. 642) nayena vuḍḍhimantopi dhammā vuttā. ‘‘Rūpārammaṇaṃ vā saddārammaṇaṃ vā’’tiādinā (dha. sa. 1) nayena ārammaṇādīhi lakkhaṇīyattā [Pg.19] salakkhaṇāpi. ‘‘Sekkhā dhammā, asekkhā dhammā, lokuttarā dhammā’’tiādinā (dha. sa. tikamātikā 11, dukamātikā 12) nayena pūjitāpi, pūjārahāti adhippāyo. ‘‘Phasso hoti, vedanā hotī’’tiādinā (dha. sa. 1) nayena sabhāvaparicchinnattā paricchinnāpi. ‘‘Mahaggatā dhammā, appamāṇā dhammā (dha. sa. tikamātikā 11), anuttarā dhammā’’tiādinā (dha. sa. dukamātikā 11) nayena adhikāpi dhammā vuttā. Tenetametassa vacanatthakosallatthaṃ vuttaṃ –

ဤအဘိဓမ္မပိဋကတ်၌လည်း 'ရူပဘဝ၌ ဖြစ်ခြင်းငှာ လမ်းခရီးဖြစ်သော ဈာန်ကို ပွားများ၏'၊ 'မေတ္တာနှင့်ယှဉ်သော စိတ်ဖြင့် တစ်ခုသော အရပ်မျက်နှာသို့ ပျံ့နှံ့စေ၍ နေ၏' စသည်ဖြင့် တိုးပွားခြင်းရှိကုန်သော (ဝုဍ္ဎိမန္တ) တရားတို့ကို ဟောတော်မူအပ်ပြီ။ 'ရူပါရုံသော်လည်းကောင်း၊ သဒ္ဒါရုံသော်လည်းကောင်း' စသည်ဖြင့် အာရုံစသည်တို့ဖြင့် မှတ်သားအပ်သည့်အတွက် အမှတ်အသားနှင့်တကွဖြစ်ကုန်သော (သလက္ခဏ) တရားတို့ကိုလည်းကောင်း၊ 'သေက္ခတရားတို့၊ အသေက္ခတရားတို့၊ လောကုတ္တရာတရားတို့' စသည်ဖြင့် ပူဇော်ထိုက်ကုန်သော (ပူဇိတ သို့မဟုတ် ပူဇာရဟ) တရားတို့ကိုလည်းကောင်း ဟောတော်မူအပ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ 'တွေ့ထိမှု (ဖဿ) ဖြစ်၏၊ ခံစားမှု (ဝေဒနာ) ဖြစ်၏' စသည်ဖြင့် သဘောအားဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်သည့်အတွက် ပိုင်းခြားအပ်ကုန်သော (ပရိစ္ဆိန္န) တရားတို့ကိုလည်းကောင်း၊ 'မဟဂ္ဂုတ်တရားတို့၊ အပ္ပမာဏတရားတို့၊ အနုတ္တရတရားတို့' စသည်ဖြင့် လွန်ကဲကုန်သော (အဓိက) တရားတို့ကိုလည်းကောင်း ဟောတော်မူအပ်ပြီ။ ထိုသို့ ဝုဍ္ဎိမန္တအဖြစ် စသော အကြောင်းငါးပါးဖြင့် ဤအဘိဓမ္မသဒ္ဒါ၏ ဝစနတ္ထ၌ ကျွမ်းကျင်စေရန် ဤစကားကို ဆိုအပ်၏ -

‘‘Yaṃ ettha vuḍḍhimanto, salakkhaṇā pūjitā paricchinnā;

Vuttādhikā ca dhammā, abhidhammo tena akkhāto’’ti.

‘ဤအဘိဓမ္မပိဋကတ်၌ တိုးပွားခြင်းရှိကုန်သော တရား၊ အမှတ်အသားနှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်သော တရား၊ ပူဇော်ထိုက်ကုန်သော တရား၊ ပိုင်းခြားအပ်ကုန်သော တရား၊ လွန်ကဲကုန်သော တရားတို့ကို ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် ထိုအကြောင်းများဖြင့် ဤကျမ်းကို အဘိဓမ္မဟူ၍ ဆိုအပ်၏’ ဟု ဆိုခဲ့ပြီးဖြစ်၏။

Yaṃ panettha avisiṭṭhaṃ, taṃ –

ဝိနည်း၊ သုတ္တန်၊ အဘိဓမ္မသဒ္ဒါတို့၏ ဝစနတ္ထမှတစ်ပါး ဤသုံးပါးလုံး၌ အနက်အားဖြင့် ထူးခြားမှုမရှိဘဲ တူညီသော ထို 'ပိဋက' သဒ္ဒါ၏ အနက်ကို -

‘‘Piṭakaṃ piṭakatthavidū, pariyattibbhājanatthato āhu;

Tena samodhānetvā, tayopi vinayādayo ñeyyā’’.

'ပိဋကသဒ္ဒါ၏ အနက်ကို သိကုန်သော ပညာရှိတို့သည် ပိဋကသဒ္ဒါကို သင်ယူအပ်သော ပရိယတ္တိအနက်၊ တည်ရာဖြစ်သော ဘာဇန (တောင်း) အနက်တို့ဖြင့် ဆိုကြကုန်ပြီ။ ထိုပိဋကသဒ္ဒါနှင့် ပေါင်းစပ်၍ ဝိနည်းအစရှိသော ပိဋကတ်သုံးပါးတို့ကိုလည်း သိအပ်ကုန်၏' ဟု (ဆိုအပ်၏)။

Pariyattipi hi ‘‘mā piṭakasampadānenā’’tiādīsu (a. ni. 3.66) piṭakanti vuccati. ‘‘Atha puriso āgaccheyya kudālapiṭakamādāyā’’tiādīsu (a. ni. 3.70) yaṃ kiñci bhājanampi. Tasmā ‘piṭakaṃ piṭakatthavidū pariyattibhājanatthato āhu.

အမှန်စင်စစ်သော်ကား 'မရိုးမယွင်းသော ဆရာအစဉ်အဆက် သင်ယူမှုဖြင့်လည်း အတည်မယူကြကုန်လင့် (မာ ပိဋကသမ္ပဒါနေန)' စသော ပါဠိတို့၌ သင်ယူအပ်သော ပရိယတ္တိတရားကိုလည်း 'ပိဋက' ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ 'ထိုအခါ ယောကျ်ားတစ်ယောက်သည် ပေါက်တူးနှင့် တောင်းကို ယူ၍ လာရာ၏' စသော ပါဠိတို့၌ တစ်စုံတစ်ခုသော တောင်း (ဝါ) တည်ရာခွက်ကိုလည်း 'ပိဋက' ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ပိဋကသဒ္ဒါ၏ အနက်ကို သိကုန်သော ပညာရှိတို့သည် ပိဋကသဒ္ဒါကို ပရိယတ္တိအနက်နှင့် ဘာဇန (တည်ရာ) အနက်အားဖြင့် ဆိုကြကုန်ပြီ' ဟု ဆိုအပ်၏။

Idāni ‘tena samodhānetvā tayopi vinayādayo ñeyyā’ti, tena evaṃ duvidhatthena piṭakasaddena saha samāsaṃ katvā vinayo ca so piṭakañca pariyattibhāvato, tassa tassa atthassa bhājanato cāti vinayapiṭakaṃ, yathāvutteneva nayena suttantañca taṃ piṭakañcāti suttantapiṭakaṃ, abhidhammo ca so piṭakañcāti abhidhammapiṭakanti. Evamete tayopi vinayādayo ñeyyā.

ယခုအခါ 'ထိုပိဋကသဒ္ဒါနှင့် ပေါင်းစပ်၍ ဝိနည်းအစရှိသော ပိဋကတ်သုံးပါးတို့ကိုလည်း သိအပ်ကုန်၏' ဟု ဆိုရာ၌ ထိုသို့ နှစ်မျိုးသော အနက်ရှိသော ပိဋကသဒ္ဒါနှင့်အတူ သမာသ်ပြုခြင်းကို ပြု၍ - ဝိနည်းလည်းဖြစ်၊ သင်ယူအပ်သော ပရိယတ္တိလည်းဖြစ်ခြင်း၊ ထိုထိုအနက်အကျိုးတို့၏ တည်ရာဘာဇနလည်းဖြစ်ခြင်းဟူသော ဤဂုဏ်နှစ်ပါးကြောင့် 'ဝိနယပိဋက' မည်၏။ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း သုတ္တန်လည်းဖြစ်၊ ပိဋကတ်လည်းဖြစ်သောကြောင့် 'သုတ္တန္တပိဋက' မည်၏။ အဘိဓမ္မာလည်းဖြစ်၊ ပိဋကတ်လည်းဖြစ်သောကြောင့် 'Abhidhammapiṭaka' မည်၏။ ဤသို့လျှင် ဤဝိနည်းအစရှိသော ပိဋကတ်သုံးပါးတို့ကို သိမှတ်အပ်ကုန်၏။

Evaṃ ñatvā ca punapi tesuyeva piṭakesu nānappakārakosallatthaṃ –

ဤသို့ သိရှိပြီးနောက်တွင်လည်း ထိုပိဋကတ်သုံးပုံတို့၌ပင် တစ်ဖန် အမျိုးမျိုးသော အပြားအားဖြင့် ပိုမိုကျွမ်းကျင်သော ဉာဏ်အကျိုးရှိစေရန် -

‘‘Desanāsāsanakathābhedaṃ tesu yathārahaṃ;

Sikkhāppahānagambhīrabhāvañca paridīpaye.Pariyattibhedaṃ sampattiṃ, vipattiñcāpi yaṃ yahiṃ;

Pāpuṇāti yathā bhikkhu, tampi sabbaṃ vibhāvaye’’.

'ထိုပိဋကတ်သုံးပုံတို့၌ သင့်လျော်သလို ဒေသနာအထူး၊ သာသနာအထူး၊ ကထာအထူးတို့ကိုလည်းကောင်း၊ သိက္ခာ၊ ပဟာန်နှင့် နက်နဲသော ဂမ္ဘီရဂုဏ်တို့ကိုလည်းကောင်း ထက်ဝန်းကျင် ပြသရာ၏။ အကြင်ပိဋကတ်၌ ရဟန်းသည် အကြင်သို့သော ကောင်းစွာကျင့်ခြင်း၊ မကောင်းစွာကျင့်ခြင်းဖြင့် အကြင်ပြည့်စုံခြင်း (သမ္ပတ္တိ) သို့လည်းကောင်း၊ အကြင်ပျက်စီးခြင်း (ဝိပတ္တိ) သို့လည်းကောင်း ရောက်ရ၏၊ ထိုအလုံးစုံသော သင်ယူမှုအထူး၊ ပြည့်စုံမှု၊ ပျက်စီးမှုတို့ကိုလည်း ထင်ရှားစွာ ပြသရာ၏' ဟု (ဆိုအပ်၏)။

Tatrāyaṃ paridīpanā vibhāvanā ca. Etāni hi tīṇi piṭakāni yathākkamaṃ āṇāvohāraparamatthadesanā, yathāparādhayathānulomayathādhammasāsanāni, saṃvarāsaṃvaradiṭṭhiviniveṭhananāmarūpaparicchedakathāti ca vuccanti. Ettha [Pg.20] hi vinayapiṭakaṃ āṇārahena bhagavatā āṇābāhullato desitattā āṇādesanā, suttantapiṭakaṃ vohārakusalena bhagavatā vohārabāhullato desitattā vohāradesanā, abhidhammapiṭakaṃ paramatthakusalena bhagavatā paramatthabāhullato desitattā paramatthadesanāti vuccati.

ထိုဂါထာတို့၌ ဤဆိုအပ်လတံ့သော စကားသည် ထက်ဝန်းကျင် ပြခြင်း (ပရိဒီပနာ) နှင့် ထင်ရှားစွာ ပြခြင်း (ဝိဘာဝနာ) မည်၏။ အမှန်အားဖြင့် ဤပိဋကတ်သုံးပုံတို့ကို အစဉ်အတိုင်း အာဏာဒေသနာ၊ ဝေါဟာရဒေသနာ၊ ပရမတ္ထဒေသနာ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ယထာပရာဓသာသနာ၊ ယထာနုလောမသာသနာ၊ ယထာဓမ္မသာသနာ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ သံဝရာသံဝရကထာ၊ ဒိဋ္ဌိဝိနိဝေဌနကထာ၊ နာမရူပပရိစ္ဆေဒကထာ ဟူ၍လည်းကောင်း ဆိုအပ်ကုန်၏။ ဤပိဋကတ်သုံးပုံတို့တွင် ဝိနည်းပိဋကတ်ကို အာဏာထားရန် ထိုက်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် အာဏာအများစုဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် 'အာဏာဒေသနာ' ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ သုတ္တန်ပိဋကတ်ကို အခေါ်အဝေါ်ဝေါဟာရ၌ ကျွမ်းကျင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် သမုတိဝေါဟာရအများစုဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် 'ဝေါဟာရဒေသနာ' ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ အဘိဓမ္မပိဋကတ်ကို ပရမတ္ထတရား၌ ကျွမ်းကျင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် ပရမတ်တရားအများစုဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် 'ပရမတ္ထဒေသနာ' ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။

Tathā paṭhamaṃ – ‘ye te pacurāparādhā sattā, te yathāparādhaṃ ettha sāsitā’ti yathāparādhasāsanaṃ, dutiyaṃ – ‘anekajjhāsayānusayacariyādhimuttikā sattā yathānulomaṃ ettha sāsitā’ti yathānulomasāsanaṃ, tatiyaṃ – ‘dhammapuñjamatte ‘‘ahaṃ mamā’’ti saññino sattā yathādhammaṃ ettha sāsitā’ti yathādhammasāsananti vuccati.

ထို့ပြင် ပထမဖြစ်သော ဝိနည်းပိဋကတ်ကို အပြစ်များသော သတ္တဝါတို့အား ထိုအပြစ်အားလျော်စွာ ဤကျမ်း၌ ဆုံးမတော်မူအပ်သောကြောင့် 'ယထာပရာဓသာသနာ' ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ဒုတိယဖြစ်သော သုတ္တန်ပိဋကတ်ကို များစွာသော အဇ္ဈာသယ၊ အနုသယ၊ စရိုက်နှင့် အဓိမုတ္တိရှိကုန်သော သတ္တဝါတို့အား ထိုအဇ္ဈာသယစသည်နှင့် လျော်ညီစွာ ဆုံးမတော်မူအပ်သောကြောင့် 'ယထာနုလောမသာသနာ' ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ တတိယဖြစ်သော အဘိဓမ္မပိဋကတ်ကို သဘောတရားအစုစုမျှ၌ 'ငါ၊ ငါ၏ဥစ္စာ' ဟု မှတ်ထင်လေ့ရှိသော သတ္တဝါတို့အား သဘာဝဓမ္မနှင့် လျော်ညီစွာ ဆုံးမတော်မူအပ်သောကြောင့် 'ယထာဓမ္မသာသနာ' ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။

Tathā paṭhamaṃ – ajjhācārapaṭipakkhabhūto saṃvarāsaṃvaro ettha kathitoti saṃvarāsaṃvarakathā. Saṃvarāsaṃvaroti khuddako ceva mahanto ca saṃvaro, kammākammaṃ viya, phalāphalaṃ viya ca, dutiyaṃ – ‘‘dvāsaṭṭhidiṭṭhipaṭipakkhabhūtā diṭṭhiviniveṭhanā ettha kathitā’’ti diṭṭhiviniveṭhanakathā, tatiyaṃ – ‘‘rāgādipaṭipakkhabhūto nāmarūpaparicchedo ettha kathito’’ti nāmarūpaparicchedakathāti vuccati.

ထို့ပြင် ပထမဖြစ်သော ဝိနည်းပိဋကတ်၌ လွန်ကျူး၍ ကျင့်ခြင်း (အဇ္ဈာစာရ) ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော သီလစောင့်စည်းခြင်း ငယ်၊ ကြီး (သံဝရာသံဝရ) ကို ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် 'သံဝရာသံဝရကထာ' ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ သံဝရာသံဝရဟူသည် ကံငယ် ကံကြီးကို ကမ္မာကမ္မ ဟူသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ သစ်သီးငယ် သစ်သီးကြီးကို ဖလာဖလ ဟူသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ငယ်သော စောင့်စည်းမှုနှင့် ကြီးသော စောင့်စည်းမှုတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ဒုတိယဖြစ်သော သုတ္တန်ပိဋကတ်၌ ခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော မိစ္ဆာအယူကို ဖြေရှင်းကြောင်း သမ္မာဒိဋ္ဌိစသော တရား (ဒိဋ္ဌိဝိနိဝေဌန) တို့ကို ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် 'ဒိဋ္ဌိဝိနိဝေဌနကထာ' ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ တတိယဖြစ်သော အဘိဓမ္မပိဋကတ်၌ ရာဂစသည်တို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော နာမ်ရုပ်နှစ်ပါး ပိုင်းခြားခြင်းတရား (နာမရူပပရိစ္ဆေဒ) ကို ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် 'နာမရူပပရိစ္ဆေဒကထာ' ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။

Tīsupi cetesu tisso sikkhā, tīṇi pahānāni, catubbidho ca gambhīrabhāvo veditabbo. Tathā hi vinayapiṭake visesena adhisīlasikkhā vuttā, suttantapiṭake adhicittasikkhā, abhidhammapiṭake adhipaññāsikkhā.

ဤပိဋကတ်သုံးပုံတို့၌ သုံးပါးသော သိက္ခာတို့၊ သုံးပါးသော ပဟာန်တို့နှင့် လေးပါးအပြားရှိသော နက်နဲခြင်း (ဂမ္ဘီရဘာဝ) တို့ကို သိအပ်ကုန်၏။ ရှင်းဦးအံ့ - ဝိနည်းပိဋကတ်၌ အခြားသိက္ခာတို့ထက် ထူးခြားသောအားဖြင့် အဓိသီလသိက္ခာကို ဟောတော်မူအပ်ပြီ။ သုတ္တန်ပိဋကတ်၌ ထူးခြားသောအားဖြင့် အဓိစိတ္တသိက္ခာကိုလည်းကောင်း၊ အဘိဓမ္မပိဋကတ်၌ ထူးခြားသောအားဖြင့် အဓိပညာသိက္ခာကိုလည်းကောင်း ဟောတော်မူအပ်ပြီ။

Vinayapiṭake ca vītikkamappahānaṃ, kilesānaṃ vītikkamapaṭipakkhattā sīlassa. Suttantapiṭake pariyuṭṭhānappahānaṃ, pariyuṭṭhānapaṭipakkhattā samādhissa. Abhidhammapiṭake anusayappahānaṃ, anusayapaṭipakkhattā paññāya. Paṭhame ca tadaṅgappahānaṃ, itaresu vikkhambhanasamucchedappahānāni. Paṭhame ca duccaritasaṃkilesappahānaṃ, itaresu taṇhādiṭṭhisaṃkilesappahānaṃ.

ဝိနည်းပိဋကတ်၌ ကိလေသာတို့၏ လွန်ကျူးမှု (ဝီတိက္ကမ) ကို ပယ်ရှားခြင်းကို ဟောတော်မူအပ်၏၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဝိနည်း၌ ပြဆိုသော သီလသည် ကိလေသာတို့၏ လွန်ကျူးမှု၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ သုတ္တန်ပိဋကတ်၌ ကိလေသာတို့၏ ထကြွလာမှု (ပရိယုဋ္ဌာန) ကို ပယ်ရှားခြင်းကို ဟောတော်မူအပ်၏၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သုတ္တန်၌ ပြဆိုသော သမာဓိသည် ကိလေသာတို့၏ ပရိယုဋ္ဌာန်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ အဘိဓမ္မပိဋကတ်၌ ကိလေသာတို့၏ ကိန်းဝပ်မှု (အနုသယ) ကို ပယ်ရှားခြင်းကို ဟောတော်မူအပ်၏၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အဘိဓမ္မာ၌ ပြဆိုသော ပညာသည် ကိလေသာတို့၏ အနုသယ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ပြင် ပထမဖြစ်သော ဝိနည်းပိဋကတ်၌ တဒင်္ဂပဟာန်ကို ပြဆို၍ ကြွင်းကျန်သော သုတ္တန်နှင့် အဘိဓမ္မပိဋကတ်တို့၌ ဝိက္ခမ္ဘနပဟာန်နှင့် သမုစ္ဆေဒပဟာန်တို့ကို ပြဆို၏။ ပထမဖြစ်သော ဝိနည်းပိဋကတ်၌ ကာယဒုစရိုက်ဟူသော သံကိလေသကို ပယ်ရှားခြင်းကို ပြဆို၍ ကြွင်းကျန်သော သုတ္တန်နှင့် အဘိဓမ္မပိဋကတ်တို့၌ တဏှာသံကိလေသ၊ ဒိဋ္ဌိသံကိလေသတို့ကို ပယ်ရှားခြင်းကို ပြဆိုတော်မူ၏။

Ekamekasmiñcettha catubbidhopi dhammatthadesanā paṭivedhagambhīrabhāvo veditabbo. Tattha dhammoti tanti. Atthoti tassāyeva attho. Desanāti tassā manasā vavatthāpitāya tantiyā desanā. Paṭivedhoti tantiyā tantiatthassa ca yathābhūtāvabodho. Tīsupi cetesu ete dhammatthadesanāpaṭivedhā. Yasmā sasādīhi viya mahāsamuddo [Pg.21] mandabuddhīhi dukkhogāḷhā alabbhaneyyapatiṭṭhā ca, tasmā gambhīrā. Evaṃ ekamekasmiṃ ettha catubbidhopi gambhīrabhāvo veditabbo.

ဤပိဋကတ်သုံးပုံတို့တွင် တစ်ပုံတစ်ပုံ၌လည်း လေးပါးအပြားရှိသော ဓမ္မနက်နဲခြင်း၊ အတ္ထနက်နဲခြင်း၊ ဒေသနာနက်နဲခြင်း၊ ပဋိဝေဓနက်နဲခြင်းဟူသော ဂမ္ဘီရဘာဝကို သိအပ်၏။ ထိုလေးပါးတို့တွင် 'ဓမ္မ' ဟူသည် ပါဠိတော် (တန္တိ) ဖြစ်၏။ 'အတ္ထ' ဟူသည် ထိုပါဠိတော်၏ အနက်ဖြစ်၏။ 'ဒေသနာ' ဟူသည် စိတ်တော်ဖြင့် ပိုင်းခြားမှတ်သား၍ ထိုပါဠိတော်ကို နှုတ်မြွက်ဟောကြားခြင်း ဖြစ်၏။ 'ပဋိဝေဓ' ဟူသည် ပါဠိတော်နှင့် ထိုပါဠိတော်၏ အနက်ကို မဖောက်မပြန် ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ ထိုးထွင်း၍ သိတတ်သော ဉာဏ်ဖြစ်၏။ ဤပိဋကတ်သုံးပုံလုံး၌ ဤဓမ္မ၊ အတ္ထ၊ ဒေသနာ၊ ပဋိဝေဓတို့သည် ယုန်ငယ်စသော သတ္တဝါတို့အား မဟာသမုဒ္ဒရာသည် သက်ဝင်နိုင်ခဲသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ထောက်တည်ရာ မရနိုင်သကဲ့သို့လည်းကောင်း ထို့အတူ ပညာနုံ့သော လူပြိန်းတို့အား သက်ဝင်နိုင်ခဲ၍ ထောက်တည်ရာ မရနိုင်ကုန်သောကြောင့် နက်နဲခက်ခဲကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ဤပိဋကတ်သုံးပုံတို့တွင် တစ်ပုံတစ်ပုံ၌ လေးပါးသော နက်နဲခြင်းဂုဏ်ကို သိအပ်၏။

Aparo nayo, dhammoti hetu. Vuttañhetaṃ – ‘‘hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’ti. Atthoti hetuphalaṃ, vuttañhetaṃ – ‘‘hetuphale ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā’’ti (vibha. 720). Desanāti paññatti, yathā dhammaṃ dhammābhilāpoti adhippāyo. Anulomapaṭilomasaṅkhepavitthārādivasena vā kathanaṃ. Paṭivedhoti abhisamayo, so ca lokiyalokuttaro visayato asammohato ca, atthānurūpaṃ dhammesu, dhammānurūpaṃ atthesu, paññattipathānurūpaṃ paññattīsu avabodho. Tesaṃ tesaṃ vā tattha tattha vuttadhammānaṃ paṭivijjhitabbo salakkhaṇasaṅkhāto aviparītasabhāvo.

တစ်နည်းကား - 'ဓမ္မ' ဟူသည် အကြောင်း (ဟေတု) ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'အကြောင်းတရား၌ သိသောဉာဏ်သည် ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ မည်၏' ဟု ဟောတော်မူအပ်ပြီ။ 'အတ္ထ' ဟူသည် အကြောင်း၏အကျိုး (ဟေတုဖလ) ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'အကျိုးတရား၌ သိသောဉာဏ်သည် အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ မည်၏' ဟု ဟောတော်မူအပ်ပြီ။ 'ဒေသနာ' ဟူသည် ပညတ် (ဝါ) သဘာဝတရားအားလျော်စွာ မဖောက်မပြန် မှန်ကန်သောအနက်ကို ရွတ်ဆိုအပ်သော ပရမတ္ထသဒ္ဒါဖြစ်၏ဟု ရှေးဆရာတို့၏ အလိုရှိအပ်သော အနက်တည်း။ တစ်နည်းအားဖြင့် အနုလုံ၊ ပဋိလုံ၊ အကျဉ်း၊ အကျယ်စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောပြောခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ပဋိဝေဓ' ဟူသည် အဘိသမယတည်း။ ထိုအဘိသမယသည်လည်း လောကီ လောကုတ္တရာဖြစ်၍ အာရုံအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ မတွေဝေခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း အကျိုးတရားနှင့် လျော်ညီစွာ အကြောင်းတရားတို့၌လည်းကောင်း၊ အကြောင်းတရားနှင့် လျော်ညီစွာ အကျိုးတရားတို့၌လည်းကောင်း၊ ဟောပြောပညတ်ခြင်း အကြောင်းနှင့် လျော်ညီစွာ ပညတ်တို့၌လည်းကောင်း ထိုးထွင်း၍ သိတတ်သော ဉာဏ်ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ထိုထိုပိဋကတ်၌ ဟောတော်မူအပ်သော တရားတို့၏ ထိုးထွင်း၍ သိအပ်သော ကိုယ်ပိုင်လက္ခဏာဟု ဆိုအပ်သော မဖောက်မပြန် ဟုတ်မှန်သော သဘောတရား ဖြစ်၏။

Idāni yasmā etesu piṭakesu yaṃ yaṃ dhammajātaṃ vā atthajātaṃ vā, yā cāyaṃ yathā yathā ñāpetabbo attho sotūnaṃ ñāṇassa abhimukho hoti, tathā tathā tadatthajotikā desanā, yo cettha aviparītāvabodhasaṅkhāto paṭivedho, tesaṃ tesaṃ vā dhammānaṃ paṭivijjhitabbo salakkhaṇasaṅkhāto aviparītasabhāvo. Sabbampetaṃ anupacitakusalasambhārehi duppaññehi sasādīhi viya mahāsamuddo dukkhogāḷhaṃ alabbhaneyyapatiṭṭhañca, tasmā gambhīraṃ. Evampi ekamekasmiṃ ettha catubbidhopi gambhīrabhāvo veditabbo.

ယခုအခါ၌မူကား အကြင်ကြောင့် ဤပိဋကတ်တို့တွင် အဝိဇ္ဇာစသော ဖြစ်သမျှသော တရားစုသည်လည်းကောင်း၊ သင်္ခါရစသော ဖြစ်သမျှသော အကျိုးစုသည်လည်းကောင်း၊ တရားနာပုဂ္ဂိုလ် သို့မဟုတ် စာသင်သားတို့၏ ဉာဏ်ရှေးရှု ဖြစ်လောက်အောင် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိစေလိုသည့်အတိုင်း ထိုထိုအနက်ကို ပြတတ်သော ဒေသနာသည်လည်းကောင်း၊ ဤပိဋကတ်၌ မဖောက်မပြန် ထိုးထွင်း၍ သိတတ်သောဉာဏ်ဟု ဆိုအပ်သော ပဋိဝေဓသည်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ထိုထိုရုပ်နာမ်တရားတို့၏ ထိုးထွင်း၍ သိအပ်သော၊ ကိုယ်ပိုင်လက္ခဏာ (သဘာဝလက္ခဏာ) ဟု ဆိုအပ်သော မဖောက်မပြန် ဟုတ်မှန်သော သဘောသည်လည်းကောင်း ရှိ၏။ ဤ ဓမ္မ၊ အတ္ထ၊ ဒေသနာ၊ ပဋိဝေဓ အလုံးစုံသည်လည်း ကုသိုလ်အဆောက်အအုံကို မဆည်းပူးရသေးသည့် ပညာနည်းသော လူပြိန်းတို့အတွက် ယုန်သူငယ်သည် သမုဒ္ဒရာကို မကူးခပ်နိုင်သကဲ့သို့ သက်ဆင်းရန် ခဲယဉ်းခြင်း၊ တည်ရာမရနိုင်ခြင်း ဖြစ်သောကြောင့် နက်နဲလှ၏။ ဤသို့လျှင် ဤပိဋကတ်သုံးပုံတွင် တစ်ပါးစီ တစ်ပါးစီ၌ လေးပါးသော နက်နဲခြင်းသဘော (ဂမ္ဘီရဘာဝ) ကို သိအပ်၏။

Ettāvatā ca –

ဤမျှသော အတိုင်းအရှည်ရှိသော စကားစဉ်ဖြင့်လည်းကောင်း -

‘‘Desanāsāsanakathā, bhedaṃ tesu yathārahaṃ;

Sikkhāppahānagambhīra, bhāvañca paridīpaye’’ti –

"ဒေသနာ၊ သာသနာ၊ ကထာ၊ ပိဋကတ်တို့၏ ကွဲပြားခြားနားမှုနှင့် ထိုထိုပိဋကတ်တို့၌ ထိုက်သည်အားလျော်စွာ သိက္ခာ၊ ပဟာန၊ ဂမ္ဘီရဘာဝတို့ကို ထင်စွာ ပြရာ၏" ဟူသော -

Ayaṃ gāthā vuttatthāva hoti.

ဤဂါထာသည် ဖွင့်ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ရှိသည်သာ ဖြစ်၏။

‘‘Pariyattibhedaṃ sampattiṃ, vipattiñcāpi yaṃ yahiṃ;

Pāpuṇāti yathā bhikkhu, tampi sabbaṃ vibhāvaye’’ti –

"အကြင်ပိဋကတ်၌ ရဟန်းသည် ပရိယတ်၏ ကွဲပြားခြားနားခြင်း၊ သမ္ပတ္တိသို့ ရောက်ခြင်းနှင့် ဝိပတ္တိသို့ ရောက်ခြင်းတို့ကို အကြင်သို့သော အပြားအားဖြင့် ရောက်ရ၏၊ ထိုအလုံးစုံကိုလည်း ထင်စွာ ပြရာ၏" ဟူသော -

Ettha pana tīsu piṭakesu tividho pariyattibhedo daṭṭhabbo. Tisso hi pariyattiyo – alagaddūpamā, nissaraṇatthā, bhaṇḍāgārikapariyattīti.

ဤဂါထာ၌မူကား သုံးပုံသော ပိဋကတ်တို့တွင် သုံးမျိုးသော ပရိယတ္တိ (သင်ယူခြင်း) အပြားကို မှတ်အပ်၏။ အမှန်အားဖြင့် ပရိယတ္တိတို့သည် အလဂဒ္ဒူပမာပရိယတ်၊ နိဿရဏတ္ထာပရိယတ်၊ ဘဏ္ဍာဂါရိကပရိယတ်ဟူ၍ သုံးမျိုးရှိကုန်၏။

Tattha yā duggahitā, upārambhādihetu pariyāpuṭā, ayaṃ alagaddūpamā. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, puriso alagaddatthiko alagaddagavesī [Pg.22] alagaddapariyesanaṃ caramāno, so passeyya mahantaṃ alagaddaṃ, tamenaṃ bhoge vā naṅguṭṭhe vā gaṇheyya, tassa so alagaddo paṭiparivattitvā hatthe vā bāhāyaṃ vā aññatarasmiṃ vā aṅgapaccaṅge ḍaṃseyya, so tato nidānaṃ maraṇaṃ vā nigaccheyya, maraṇamattaṃ vā dukkhaṃ. Taṃ kissa hetu? Duggahitattā, bhikkhave, alagaddassa. Evameva kho, bhikkhave, idhekacce moghapurisā dhammaṃ pariyāpuṇanti, suttaṃ…pe… vedallaṃ, te taṃ dhammaṃ pariyāpuṇitvā tesaṃ dhammānaṃ paññāya atthaṃ na upaparikkhanti, tesaṃ te dhammā paññāya atthaṃ anupaparikkhataṃ na nijjhānaṃ khamanti, te upārambhānisaṃsā ceva dhammaṃ pariyāpuṇanti, itivādappamokkhānisaṃsā ca, yassa catthāya dhammaṃ pariyāpuṇanti, tañcassa atthaṃ nānubhonti, tesaṃ te dhammā duggahitā dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattanti. Taṃ kissa hetu? Duggahitattā, bhikkhave, dhammāna’’nti (ma. ni. 1.238).

ထိုသုံးမျိုးသော ပရိယတ်တို့တွင် မကောင်းသဖြင့် သင်ယူအပ်သော၊ သူတစ်ပါးကို စွပ်စွဲနှိပ်စက်ခြင်း အစရှိသော အကြောင်းကြောင့် သင်ယူအပ်သော အကြင်ပရိယတ်သည် ရှိ၏၊ ဤပရိယတ်သည် 'အလဂဒ္ဒူပမာပရိယတ်' (မြွေဖမ်းခြင်း ဥပမာရှိသော သင်ယူခြင်း) မည်၏။ ထိုမကောင်းသဖြင့် သင်ယူခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ မြတ်စွာဘုရားသည် "ရဟန်းတို့၊ ဥပမာသော်ကား မြွေဆိုးကို အလိုရှိသော၊ မြွေဆိုးကို ရှာလေ့ရှိသော၊ မြွေဆိုးကို ရှာမှီးရန် လှည့်လည်သော ယောကျ်ားတစ်ဦးသည် ကြီးစွာသော မြွေဆိုးကို တွေ့၍ ထိုမြွေဆိုးကို ကိုယ်၌သော်လည်းကောင်း၊ အမြီး၌သော်လည်းကောင်း ဖမ်းကိုင်ရာ၏၊ ထိုမြွေဆိုးသည် ပြန်လည်၍ ထိုယောကျ်ား၏ လက်၌သော်လည်းကောင်း၊ လက်မောင်း၌သော်လည်းကောင်း၊ တစ်ပါးပါးသော အင်္ဂါကြီးငယ်၌သော်လည်းကောင်း ကိုက်ရာ၏၊ ထိုယောကျ်ားသည် ထိုမြွေကိုက်ခြင်း အကြောင်းကြောင့် သေခြင်းသို့သော်လည်းကောင်း၊ သေလုမတ္တပြင်းစွာသော ဆင်းရဲသို့သော်လည်းကောင်း ရောက်ရာ၏။ ထိုသို့ဖြစ်ရခြင်းသည် အဘယ်အကြောင်းကြောင့်နည်းဟူမူ ရဟန်းတို့၊ မြွေဆိုးကို မကောင်းသဖြင့် (အဖမ်းမတတ်ဘဲ) ဖမ်းယူအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ရဟန်းတို့၊ ဤအတူသာလျှင် ဤသာသနာတော်၌ အချို့သော အနှစ်အချည်းနှီးသော ယောကျ်ား (မောဃပုရိသ) တို့သည် တရားတော်ကို သင်ယူကြကုန်၏၊ သုတ်... ဝေဒလ္လတို့ကို သင်ယူကြကုန်၏။ ထိုမောဃပုရိသတို့သည် တရားတော်ကို သင်ယူပြီးသော်လည်း ထိုတရားတို့၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပညာဖြင့် စူးစမ်းဆင်ခြင်ခြင်း မပြုကြကုန်၊ ထိုတရားတို့၏ အနက်ကို ပညာဖြင့် စူးစမ်းဆင်ခြင်ခြင်း မရှိသဖြင့် အကြွင်းမဲ့ ရှုဆင်ခြင်တတ်သောဉာဏ်သည် မခံနိုင် ဖြစ်ရ၏။ ထိုသူတို့သည် သူတစ်ပါးတို့ဝါဒကို ကပ်၍ နှိပ်စက်ဖျက်ဆီးခြင်း အကျိုးရှိသည်သာဖြစ်၍လည်းကောင်း၊ မိမိတို့အပေါ် တင်အပ်သော အပြစ်မှ လွတ်မြောက်ခြင်း အကျိုးရှိသည်ဖြစ်၍လည်းကောင်း တရားတော်ကို သင်ယူကြကုန်၏။ အကြင် သီလစသည်ကို ဖြည့်ကျင့်ခြင်း သို့မဟုတ် မဂ်ဖိုလ်နိဗ္ဗာန်အကျိုးငှာ တရားတော်ကို သင်ယူကြကုန်၏၊ ထိုတရားတော်၏ ထိုသီလာဒိပရိပူရဏအကျိုး သို့မဟုတ် မဂ်ဖိုလ်နိဗ္ဗာန်အကျိုးကိုလည်း ထိုမကောင်းသဖြင့် သင်ယူသော မောဃပုရိသတို့သည် မခံစားကြရကုန်။ မကောင်းသဖြင့် သင်ယူအပ်သော ထိုတရားတော်တို့သည် ထိုမောဃပုရိသတို့အား ရှည်စွာသော ညဉ့်ပတ်လုံး စီးပွားမဲ့ခြင်းငှာ၊ ဆင်းရဲခြင်းငှာ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုသို့ဖြစ်ရခြင်းသည် အဘယ်အကြောင်းကြောင့်နည်းဟူမူ ရဟန်းတို့၊ တရားတော်ကို မကောင်းသဖြင့် သင်ယူအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏" ဟု (မဇ္ဈိမနိကာယ်၊ အလဂဒ္ဒူပမသုတ်၌) ဟောတော်မူအပ်ပြီ။

Yā pana suggahitā sīlakkhandhādipāripūriṃyeva ākaṅkhamānena pariyāpuṭā, na upārambhādihetu, ayaṃ nissaraṇatthā. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘tesaṃ te dhammā suggahitā dīgharattaṃ hitāya sukhāya saṃvattanti. Taṃ kissa hetu? Suggahitattā, bhikkhave, dhammāna’’nti (ma. ni. 1.239).

သီလက္ခန္ဓာ အစရှိသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့၏ ပြည့်စုံခြင်းကိုသာ တောင့်တလိုလား၍ ကောင်းစွာ သင်ယူအပ်သော၊ သူတစ်ပါးကို စွပ်စွဲနှိပ်စက်ခြင်း အစရှိသော အကြောင်းကြောင့် သင်ယူအပ်သည်မဟုတ်သော အကြင်ပရိယတ်သည် ရှိ၏၊ ဤပရိယတ်သည် 'နိဿရဏတ္ထာပရိယတ်' မည်၏။ ထိုကောင်းစွာ သင်ယူခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ "ကောင်းစွာ သင်ယူအပ်သော ထိုတရားတော်တို့သည် ထိုအမျိုးကောင်းသားတို့အား ရှည်စွာသော ညဉ့်ပတ်လုံး စီးပွားချမ်းသာခြင်းငှာ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုသို့ဖြစ်ရခြင်းသည် အဘယ်အကြောင်းကြောင့်နည်းဟူမူ ရဟန်းတို့၊ တရားတော်ကို ကောင်းစွာ သင်ယူအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏" ဟု ဟောတော်မူအပ်ပြီ။

Yaṃ pana pariññātakkhandho pahīnakileso bhāvitamaggo paṭividdhākuppo sacchikatanirodho khīṇāsavo kevalaṃ paveṇīpālanatthāya vaṃsānurakkhaṇatthāya pariyāpuṇāti, ayaṃ bhaṇḍāgārikapariyattīti.

ခန္ဓာငါးပါးကို ပိုင်းခြား၍ သိပြီးသော၊ ကိလေသာကို ပယ်သတ်ပြီးသော၊ မဂ္ဂသစ္စာကို ပွားများပြီးသော၊ အရဟတ္တဖိုလ်ကို ထိုးထွင်း၍ သိပြီးသော၊ နိရောဓသစ္စာကို မျက်မှောက်ပြုပြီးသော ရဟန္တာအရှင်မြတ်သည် တရားတော်၏ အစဉ်အဆက်ကို စောင့်ရှောက်ရန်နှင့် မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာအနွယ်တော်ကို တည်တံ့စေရန် သက်သက်မျှသာ သင်ယူအပ်သော အကြင်ပရိယတ်သည် ရှိ၏၊ ဤပရိယတ်သည် 'ဘဏ္ဍာဂါရိကပရိယတ်' (ဘဏ္ဍာတိုက်စိုးနှင့်တူသော သင်ယူခြင်း) မည်၏။

Vinaye pana suppaṭipanno bhikkhu sīlasampadaṃ nissāya tisso vijjā pāpuṇāti, tāsaṃyeva ca tattha pabhedavacanato. Sutte suppaṭipanno samādhisampadaṃ nissāya cha abhiññā pāpuṇāti, tāsaṃyeva ca tattha pabhedavacanato. Abhidhamme suppaṭipanno paññāsampadaṃ nissāya catasso paṭisambhidā pāpuṇāti, tāsañca tattheva pabhedavacanato, evametesu suppaṭipanno yathākkamena imaṃ vijjāttayachaḷabhiññācatuppaṭisambhidābhedaṃ sampattiṃ pāpuṇāti.

ဝိနည်းပိဋကတ်၌ ကောင်းစွာကျင့်သော ရဟန်းသည် သီလသမ္ပဒါ (သီလပြည့်စုံခြင်း) ကို မှီ၍ ဝိဇ္ဇာသုံးပါးသို့ ရောက်၏၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုဝိနည်းပိဋကတ်၌ ထိုဝိဇ္ဇာသုံးပါးတို့ကိုသာ အပြားအားဖြင့် ဟောတော်မူသောကြောင့်တည်း။ သုတ္တန်ပိဋကတ်၌ ကောင်းစွာကျင့်သော ရဟန်းသည် သမာဓိသမ္ပဒါ (သမာဓိပြည့်စုံခြင်း) ကို မှီ၍ အဘိဉာဏ်ခြောက်ပါးသို့ ရောက်၏၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုသုတ္တန်ပိဋကတ်၌ ထိုအဘိဉာဏ်ခြောက်ပါးတို့ကိုသာ အပြားအားဖြင့် ဟောတော်မူသောကြောင့်တည်း။ အဘိဓမ္မာပိဋကတ်၌ ကောင်းစွာကျင့်သော ရဟန်းသည် ပညာသမ္ပဒါ (ပညာပြည့်စုံခြင်း) ကို မှီ၍ ပဋိသမ္ဘိဒါလေးပါးသို့ ရောက်၏၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုအဘိဓမ္မာပိဋကတ်၌သာ ထိုပဋိသမ္ဘိဒါလေးပါးတို့ကို အပြားအားဖြင့် ဟောတော်မူသောကြောင့်တည်း။ ဤသို့လျှင် ဤပိဋကတ်သုံးပုံတို့၌ ကောင်းစွာကျင့်သော ရဟန်းသည် အစဉ်အတိုင်း ဝိဇ္ဇာသုံးပါး၊ အဘိဉာဏ်ခြောက်ပါး၊ ပဋိသမ္ဘိဒါလေးပါး အပြားရှိသော ဤသမ္ပတ္တိ (ပြည့်စုံခြင်း) သို့ ရောက်ရ၏။

Vinaye pana duppaṭipanno anuññātasukhasamphassaattharaṇapāvuraṇādiphassasāmaññato paṭikkhittesu upādinnakaphassādīsu anavajjasaññī hoti. Vuttampi [Pg.23] hetaṃ – ‘‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, yathā ye me antarāyikā dhammā antarāyikā vuttā bhagavatā, te paṭisevato nālaṃ antarāyāyā’’ti (ma. ni. 1.234). Tato dussīlabhāvaṃ pāpuṇāti. Sutte duppaṭipanno – ‘‘cattāro me, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā’’tiādīsu (a. ni. 4.5) adhippāyaṃ ajānanto duggahitaṃ gaṇhāti, yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘attanā duggahitena amhe ceva abbhācikkhati, attānañca khaṇati, bahuñca apuññaṃ pasavatī’’ti (ma. ni. 1.236). Tato micchādiṭṭhitaṃ pāpuṇāti. Abhidhamme duppaṭipanno dhammacintaṃ atidhāvanto acinteyyānipi cinteti. Tato cittakkhepaṃ pāpuṇāti, vuttañhetaṃ – ‘‘cattārimāni, bhikkhave, acinteyyāni, na cintetabbāni, yāni cintento ummādassa vighātassa bhāgī assā’’ti (a. ni. 4.77). Evametesu duppaṭipanno yathākkamena imaṃ dussīlabhāva micchādiṭṭhitā cittakkhepabhedaṃ vipattiṃ pāpuṇātī’’ti.

ဝိနည်းပိဋကတ်၌ မကောင်းသဖြင့် ကျင့်သော ရဟန်းသည် ခွင့်ပြုတော်မူအပ်သော အခင်းအခြုံ အစရှိသည်တို့၏ ကောင်းသောအတွေ့နှင့် တူညီသည်ဟု ယူဆကာ ပယ်မြစ်တော်မူအပ်သော မာတုဂါမ၏ အတွေ့စသည်တို့၌ အပြစ်မရှိဟု အမှတ်ရှိတတ်၏။ ထိုသို့ယူဆပုံနှင့် စပ်လျဉ်း၍ "မြတ်စွာဘုရားသည် အန္တရာယ်ပြုတတ်သော တရားများဟု ဟောကြားတော်မူအပ်သော တရား (မေထုန်အကျင့်) တို့ကို မှီဝဲသော်လည်း ထိုမှီဝဲသောသူအား အန္တရာယ်ဖြစ်ရန် မစွမ်းနိုင်ဟု မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သော တရားတော်ကို ငါသိ၏" ဟု အရိဋ္ဌရဟန်းသည် ပြောဆိုဖူး၏။ ထိုသို့ အပြစ်မရှိဟု မှတ်ထင်ခြင်းကြောင့် ဒုဿီလ (သီလပျက်သူ) အဖြစ်သို့ ရောက်ရ၏။ သုတ္တန်ပိဋကတ်၌ မကောင်းသဖြင့် ကျင့်သော ရဟန်းသည် "ရဟန်းတို့၊ ဤပုဂ္ဂိုလ်လေးယောက်တို့သည် ထင်ရှားရှိကုန်၏" စသည်တို့၌ ဘုရားရှင်၏ အလိုတော်ကို မသိဘဲ မှားမှားယွင်းယွင်း ယူတတ်၏။ ထိုသို့ မှားယွင်းစွာ ယူခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ "မိမိသည် မကောင်းသဖြင့် မှားယွင်းစွာ ယူခြင်းဖြင့် ငါဘုရားကိုလည်း စွပ်စွဲ၏၊ မိမိကိုယ်ကိုလည်း တူးဖျက်၏၊ များစွာသော အကုသိုလ်ကိုလည်း ဖြစ်စေ၏" ဟု ဟောတော်မူအပ်ပြီ။ ထိုသို့ မှားယွင်းစွာ ယူခြင်းကြောင့် မိစ္ဆာအယူရှိသူ (မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ) အဖြစ်သို့ ရောက်ရ၏။ အဘိဓမ္မာပိဋကတ်၌ မကောင်းသဖြင့် ကျင့်သော ရဟန်းသည် သဘာဝတရားကို စဉ်းစားကြံစည်ခြင်း၌ လွန်ကဲစွာ ပြေးသွားသဖြင့် မကြံစည်အပ်၊ မကြံစည်နိုင်သော အရာတို့ကို ကြံစည်မိ၏။ ထိုသို့ ကြံစည်မိခြင်းကြောင့် စိတ်ပျံ့လွင့် ရူးသွပ်ခြင်းသို့ ရောက်ရ၏။ ဤသို့ ဖြစ်ရခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ "ရဟန်းတို့၊ မကြံစည်အပ်၊ မကြံစည်သင့်သော ဤအရာလေးပါးတို့သည် ရှိကုန်၏။ ယင်းတို့ကို ကြံစည်သောသူသည် ရူးသွပ်ခြင်း၊ စိတ်ပင်ပန်းခြင်းသို့ ရောက်ရာ၏" ဟု ဟောတော်မူအပ်ပြီ။ ဤသို့လျှင် ဤပိဋကတ်သုံးပုံတို့၌ မကောင်းသဖြင့် ကျင့်သော ရဟန်းသည် အစဉ်အတိုင်း ဒုဿီလအဖြစ်၊ မိစ္ဆာအယူရှိသူအဖြစ်၊ စိတ်ပျံ့လွင့်ရူးသွပ်ခြင်း အပြားရှိသော ဤဝိပတ္တိ (ပျက်စီးခြင်း) သို့ ရောက်ရ၏။

Ettāvatā ca –

ဤမျှသော စကားအပိုင်းအခြားဖြင့်လည်းကောင်း -

‘‘Pariyattibhedaṃ sampattiṃ, vipattiñcāpi yaṃ yahiṃ;

Pāpuṇāti yathā bhikkhu, tampi sabbaṃ vibhāvaye’’ti –

"အကြင်ပိဋကတ်၌ ရဟန်းသည် ပရိယတ်၏ ကွဲပြားခြင်း၊ သမ္ပတ္တိသို့ ရောက်ခြင်းနှင့် ဝိပတ္တိသို့ ရောက်ခြင်းတို့ကို အကြင်သို့သော အပြားအားဖြင့် ရောက်ရ၏၊ ထိုအလုံးစုံကိုလည်း ထင်စွာ ပြရာ၏" ဟူသော -

Ayampi gāthā vuttatthāva hoti. Evaṃ nānappakārato piṭakāni ñatvā tesaṃ vasenetaṃ buddhavacanaṃ tividhanti ñātabbaṃ.

ဤဂါထာသည်လည်း ဖွင့်ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ရှိသည်သာ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် အထူးထူးသော အပြားအားဖြင့် ပိဋကတ်တို့ကို သိရှိ၍ ထိုပိဋကတ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဤဘုရားဟောတော်မူအပ်သော နှုတ်ကပတ်တော်ကို "သုံးပါးအပြားရှိ၏" ဟု သိအပ်၏။

Kathaṃ nikāyavasena pañcavidhaṃ? Sabbameva cetaṃ dīghanikāyo, majjhimanikāyo, saṃyuttanikāyo, aṅguttaranikāyo, khuddakanikāyoti pañcappabhedaṃ hoti. Tattha katamo dīghanikāyo? Tivaggasaṅgahāni brahmajālādīni catuttiṃsa suttāni.

အဘယ်သို့လျှင် နိကာယ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ငါးပါးအပြားရှိသနည်းဟူမူ - အလုံးစုံသော ဤဘုရားစကားတော်သည် ဒီဃနိကာယ်၊ မဇ္ဈိမနိကာယ်၊ သံယုတ္တနိကာယ်၊ အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၊ ခုဒ္ဒကနိကာယ်ဟူ၍ ငါးပါးသောအပြား ရှိ၏။ ထိုငါးပါးတို့တွင် အဘယ်သည် ဒီဃနိကာယ် မည်သနည်းဟူမူ - သုံးဝဂ်ဖြင့် သိမ်းယူအပ်ကုန်သော ဗြဟ္မဇာလသုတ် အစရှိကုန်သော သုံးဆယ့်လေးပါးသော သုတ်တို့သည် ဒီဃနိကာယ် မည်၏။

‘‘Catuttiṃseva suttantā, tivaggo yassa saṅgaho;

Esa dīghanikāyoti, paṭhamo anulomiko’’ti.

"အကြင်နိကာယ်၌ သုတ်အရေအတွက်အားဖြင့် သုံးဆယ့်လေးပါးသာလျှင်ရှိသော သုတ်တို့သည် ရှိကုန်၏၊ ဝဂ်တို့ဖြင့် သိမ်းဆည်းခြင်းအစွမ်းဖြင့် သုံးဝဂ်ရှိသော သိမ်းဆည်းခြင်း အရေအတွက်သည် ရှိ၏။ ရှေးဦးစွာဖြစ်သော ဤနိကာယ်သည် အနက်အဓိပ္ပာယ်အားလျော်စွာ 'ဒီဃနိကာယ်' ဟူသော အမည်ရှိ၏" ဟု ဖွင့်ဆိုအပ်၏။

Kasmā panesa dīghanikāyoti vuccati? Dīghappamāṇānaṃ suttānaṃ samūhato nivāsato ca. Samūhanivāsā hi nikāyoti vuccanti. ‘‘Nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekanikāyampi samanupassāmi evaṃ cittaṃ, yathayidaṃ, bhikkhave[Pg.24], tiracchānagatā pāṇā’’ (saṃ. ni. 2.100). Poṇikanikāyo cikkhallikanikāyoti evamādīni cettha sādhakāni sāsanato lokato ca. Evaṃ sesānampi nikāyabhāve vacanattho veditabbo.

မေးဦးအံ့ - ဤနိကာယ်ကို အဘယ်ကြောင့် ‘ဒီဃနိကာယ်’ ဟူ၍ ခေါ်ဆိုရသနည်း။ အတိုင်းအရှည် ရှည်လျားသော သုတ်တို့၏ စုပေါင်းရာလည်း ဖြစ်ခြင်း၊ တည်နေရာလည်း ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ခေါ်ဆိုရခြင်း ဖြစ်သည်။ အမှန်စင်စစ် အပေါင်းနှင့် တည်နေရာကို ‘နိကာယ’ ဟူ၍ ခေါ်ဆိုကြကုန်၏။ သာဓကပြရသော် - “ရဟန်းတို့၊ တိရစ္ဆာန်ဖြစ်ကုန်သော ဤသတ္တဝါတို့သည် ဆန်းကြယ်ကုန်သကဲ့သို့၊ ရဟန်းတို့၊ ငါဘုရားသည် ဤမျှလောက် ဆန်းကြယ်သော အခြားတစ်စုတစ်ပေါင်းသော အပေါင်းကိုမျှလည်း မြင်တော်မမူ” ဟူသော သာသနာတော်လာ ပြယုဂ်လည်းကောင်း၊ ‘ပေါဏိကနိကာယ’ (ပေါဏိကမင်းတို့နေရာ)၊ ‘စိက္ခလ္လိကနိကာယ’ (စိက္ခလ္လိကမင်းတို့နေရာ) ဟူသော လောကီပြယုဂ်လည်းကောင်း ရှိကုန်၏။ ဤသက်သေသာဓကတို့သည် နိကာယသဒ္ဒါ၏ သမူဟအနက်နှင့် နိဝါသအနက်တို့ကို ဟောကြောင်း ထင်ရှားပေသည်။ ဤနည်းအတိုင်းပင် ကြွင်းကျန်သော နိကာယ်တို့၏လည်း နိကာယမည်ပုံ သဒ္ဒါနက်ကို သိအပ်၏။

Katamo majjhimanikāyo? Majjhimappamāṇāni pañcadasavaggasaṅgahāni mūlapariyāyasuttādīni diyaḍḍhasataṃ dve ca suttāni.

မဇ္ဈိမနိကာယ်ဟူသည် အဘယ်နည်း။ အလယ်အလတ် အတိုင်းအရှည်ရှိကုန်သော၊ တစ်ဆယ့်ငါးဝဂ်ဖြင့် သိမ်းယူအပ်ကုန်သော၊ မူလပရိယာယသုတ် အစရှိကုန်သော တစ်ရာ့ငါးဆယ်နှစ်သုတ်တို့သည် မဇ္ဈိမနိကာယ် မည်၏။

‘‘Diyaḍḍhasatasuttantā, dve ca suttāni yattha so;

Nikāyo majjhimo pañca, dasavaggapariggaho’’ti.

“အကြင်နိကာယ်၌ တစ်ရာ့ငါးဆယ်နှစ်သုတ်တို့သည် ရှိကုန်၏။ တစ်ဆယ့်ငါးဝဂ်ဖြင့် သိမ်းယူရေတွက်အပ်၏။ ထိုနိကာယ်ကို မဇ္ဈိမနိကာယ်ဟူ၍ မှတ်အပ်၏။”

Katamo saṃyuttanikāyo? Devatāsaṃyuttādivasena kathitāni oghataraṇādīni satta suttasahassāni satta ca suttasatāni dvāsaṭṭhi ca suttāni.

သံယုတ္တနိကာယ်ဟူသည် အဘယ်နည်း။ ဒေဝတာသံယုတ်အစရှိသည်တို့၏ အပြားအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်ကုန်သော၊ ဩဃတရဏသုတ် အစရှိကုန်သော ခုနစ်ထောင်ခုနစ်ရာခြောက်ဆယ့်နှစ်သုတ်တို့သည် သံယုတ္တနိကာယ် မည်၏။

‘‘Sattasuttasahassāni, sattasuttasatāni ca;

Dvāsaṭṭhi ceva suttantā, eso saṃyuttasaṅgaho’’ti.

“ခုနစ်ထောင်ခုနစ်ရာခြောက်ဆယ့်နှစ်သုတ်တို့သည် ရှိကုန်၏။ ဤသုတ်အရေအတွက်ကို သံယုတ္တနိကာယ်၌ သိမ်းယူအပ်သော သုတ်အပေါင်းဟူ၍ မှတ်အပ်၏။”

Katamo aṅguttaranikāyo? Ekekaaṅgātirekavasena kathitāni cittapariyādānādīni nava suttasahassāni pañca suttasatāni sattapaññāsañca suttāni.

အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်ဟူသည် အဘယ်နည်း။ တစ်ခုတစ်ခုသော အင်္ဂါဖြင့် ပိုလွန်သောနည်းအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်ကုန်သော၊ စိတ္တပရိယာဒါနသုတ် အစရှိကုန်သော ကိုးထောင်ငါးရာငါးဆယ့်ခုနစ်သုတ်တို့သည် အင်္ဂုတ္တရနိကာယ် မည်၏။

‘‘Nava suttasahassāni, pañca suttasatāni ca;

Sattapaññāsa suttāni, saṅkhyā aṅguttare aya’’nti.

“ကိုးထောင်ငါးရာငါးဆယ့်ခုနစ်သုတ်တို့သည် ရှိကုန်၏။ ဤအရေအတွက်သည် အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၌ သိမ်းယူအပ်သော သုတ်အရေအတွက်ဟူ၍ မှတ်အပ်၏။”

Katamo khuddakanikāyo? Sakalaṃ vinayapiṭakaṃ, abhidhammapiṭakaṃ, khuddakapāṭhādayo ca pubbe dassitā pañcadasappabhedā, ṭhapetvā cattāro nikāye avasesaṃ buddhavacanaṃ.

ခုဒ္ဒကနိကာယ်ဟူသည် အဘယ်နည်း။ အလုံးစုံသော ဝိနည်းပိဋကတ်၊ အလုံးစုံသော အဘိဓမ္မာပိဋကတ်နှင့် ရှေ့တွင် ဖော်ပြခဲ့သော ခုဒ္ဒကပါဌအစရှိသည့် တစ်ဆယ့်ငါးပြားသော ကျမ်းစာတို့သည်လည်းကောင်း၊ နိကာယ်ကြီးလေးရပ်မှတစ်ပါး ကြွင်းကျန်သော ဘုရားစကားတော်အားလုံးသည်လည်းကောင်း ခုဒ္ဒကနိကာယ် မည်၏။

‘‘Ṭhapetvā caturopete, nikāye dīghaādike;

Tadaññaṃ buddhavacanaṃ, nikāyo khuddako mato’’ti.

“ဒီဃနိကာယ်အစရှိသော ဤနိကာယ်ကြီးလေးရပ်ကို ဖယ်ထား၍၊ ထိုမှတစ်ပါးသော ကြွင်းကျန်သမျှ ဘုရားစကားတော်ကို ခုဒ္ဒကနိကာယ်ဟူ၍ မှတ်အပ်၏။”

Evaṃ nikāyavasena pañcavidhaṃ.

ဤသို့လျှင် ဘုရားစကားတော်အားလုံးသည် နိကာယ်အပြားအားဖြင့် ငါးပါး ရှိ၏။

Kathaṃ aṅgavasena navavidhaṃ? Sabbameva hidaṃ suttaṃ, geyyaṃ, veyyākaraṇaṃ, gāthā, udānaṃ, itivuttakaṃ, jātakaṃ, abbhutadhammaṃ, vedallanti navappabhedaṃ hoti. Tattha ubhatovibhaṅganiddesakhandhakaparivārā, suttanipāte maṅgalasuttaratanasuttanālakasuttatuvaṭṭakasuttāni ca aññampi ca suttanāmakaṃ tathāgatavacanaṃ [Pg.25] suttanti veditabbaṃ. Sabbampi sagāthakaṃ suttaṃ geyyanti veditabbaṃ. Visesena saṃyuttake sakalopi sagāthavaggo, sakalampi abhidhammapiṭakaṃ, niggāthakaṃ suttaṃ, yañca aññampi aṭṭhahi aṅgehi asaṅgahitaṃ buddhavacanaṃ, taṃ veyyākaraṇanti veditabbaṃ. Dhammapadaṃ, theragāthā, therīgāthā, suttanipāte nosuttanāmikā suddhikagāthā ca gāthāti veditabbā. Somanassaññāṇamayikagāthā paṭisaṃyuttā dveasīti suttantā udānanti veditabbaṃ. ‘‘Vuttañhetaṃ bhagavatā’’tiādinayappavattā dasuttarasatasuttantā itivuttakanti veditabbaṃ. Apaṇṇakajātakādīni paññāsādhikāni pañcajātakasatāni ‘jātaka’nti veditabbaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, acchariyā abbhutā dhammā ānande’’tiādinayappavattā (dī. ni. 2.209) sabbepi acchariyabbhutadhammapaṭisaṃyuttasuttantā abbhutadhammanti veditabbaṃ. Cūḷavedalla-mahāvedalla-sammādiṭṭhi-sakkapañha-saṅkhārabhājaniya-mahāpuṇṇamasuttādayo sabbepi vedañca tuṭṭhiñca laddhā laddhā pucchitasuttantā vedallanti veditabbaṃ. Evaṃ aṅgavasena navavidhaṃ.

အင်္ဂါအားဖြင့် ကိုးပါးအပြားရှိပုံမှာ အဘယ်နည်း။ ဤဘုရားစကားတော်အားလုံးသည် သုတ္တ၊ ဂေယျ၊ ဝေယျာကရဏ၊ ဂါထာ၊ ဥဒါန၊ ဣတိဝုတ္တက၊ ဇาတက၊ အဗ္ဘုတဓမ္မ၊ ဝေဒလ္လဟူ၍ ကိုးပါးအပြား ရှိ၏။ ထိုကိုးပါးတို့တွင် ဥဘတောဝိဘင်း၊ နိဒ္ဒေသ (မဟာနိဒ္ဒေသ၊ စူဠနိဒ္ဒေသ)၊ ခန္ဓက၊ ပရိဝါရတို့နှင့် သုတ္တနိပါတ်၌ပါသော မင်္ဂလသုတ်၊ ရတနသုတ်၊ နာလကသုတ်၊ တုဝဋ္ဋကသုတ်တို့အပြင် အခြားသော သုတ္တအမည်ရှိသော ဘုရားစကားတော်များကို ‘သုတ္တ’ ဟု သိအပ်၏။ ဂါထာနှင့်တကွဖြစ်သော သုတ်အားလုံးကို ‘ဂေယျ’ ဟု သိအပ်၏။ အထူးသဖြင့် သံယုတ္တနိကာယ်ရှိ သဂါထာဝဂ်တစ်ခုလုံးသည် ဂေယျ မည်၏။ အလုံးစုံသော အဘိဓမ္မာပိဋကတ်၊ ဂါထာမပါသော သုတ်များနှင့် အခြားသော အင်္ဂါရှစ်ပါးတို့တွင် မပါဝင်သော ဘုရားစကားတော်အားလုံးကို ‘ဝေယျာကရဏ’ ဟု သိအပ်၏။ ဓမ္မပဒ၊ ထေရဂါထာ၊ ထေရီဂါထာနှင့် သုတ္တနိပါတ်၌ သုတ္တအမည်မရှိဘဲ သက်သက်သော ဂါထာများကို ‘ဂါထာ’ ဟု သိအပ်၏။ သောမနဿဉာဏ်ဖြင့် နှုတ်မြွက်တော်မူအပ်သော ဂါထာတို့နှင့် စပ်ယှဉ်သည့် ရှစ်ဆယ့်နှစ်သုတ်တို့ကို ‘ဥဒါန’ ဟု သိအပ်၏။ “ဝုတ္တံ ဟေတံ ဘဂဝတာ” အစရှိသော နည်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော တစ်ရာ့တစ်ဆယ်သော သုတ်တို့ကို ‘ဣတိဝုတ္တက’ ဟု သိအပ်၏။ အပဏ္ဏကဇာတ်အစရှိသော ငါးရာ့ငါးဆယ်သော ဇာတ်တော်တို့ကို ‘ဇာတက’ ဟု သိအပ်၏။ “ရဟန်းတို့၊ အာနန္ဒာ၌ ဤအံ့ဩဖွယ်ရာ အစ္ဆရိယအဗ္ဘုတတရား လေးပါးတို့သည် ရှိကုန်၏” အစရှိသော အံ့ဩဖွယ်ရာ တရားတို့နှင့် ယှဉ်သောသုတ်အားလုံးကို ‘အဗ္ဘုတဓမ္မ’ ဟု သိအပ်၏။ စူဠဝေဒလ္လသုတ်၊ မဟာဝေဒလ္လသုတ်၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိသုတ်၊ သက္ကပဥှသုတ်၊ သင်္ခါရဘာဇနီယသုတ်၊ မဟာပုဏ္ဏမသုတ် အစရှိကုန်သော သိဉာဏ်နှင့် နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်ခြင်းကို အဖန်ဖန်ရရှိကာ မေးလျှောက်သော သုတ်အားလုံးကို ‘ဝေဒလ္လ’ ဟု သိအပ်၏။ ဤသို့လျှင် အင်္ဂါအပြားအားဖြင့် ကိုးပါး ရှိ၏။

Kathaṃ dhammakkhandhavasena caturāsītisahassavidhaṃ? Sabbameva cetaṃ buddhavacanaṃ –

ဓမ္မက္ခန္ဓာအားဖြင့် ရှစ်သောင်းလေးထောင် အပြားရှိပုံမှာ အဘယ်နည်း။ ဤဘုရားစကားတော်အားလုံးသည် -

‘‘Dvāsīti buddhato gaṇhiṃ, dve sahassāni bhikkhuto;

Caturāsīti sahassāni, ye me dhammā pavattino’’ti.

“ငါသည် မြတ်စွာဘုရား၏ ထံတော်မှ ဓမ္မက္ခန္ဓာ ရှစ်သောင်းနှစ်ထောင်၊ ရဟန်းတော်များ၏ ထံမှ ဓမ္မက္ခန္ဓာ နှစ်ထောင်တို့ကို သင်ယူခဲ့၏။ ထို့ကြောင့် ငါ၏နှုတ်၌ ဆောင်ထားသော တရားတို့သည် ရှစ်သောင်းလေးထောင် ရှိကုန်၏။” ဟူ၍ ဖြစ်၏။

Evaṃ paridīpitadhammakkhandhavasena caturāsītisahassappabhedaṃ hoti. Tattha ekānusandhikaṃ suttaṃ eko dhammakkhandho. Yaṃ anekānusandhikaṃ, tattha anusandhivasena dhammakkhandhagaṇanā. Gāthābandhesu pañhāpucchanaṃ eko dhammakkhandho, vissajjanaṃ eko. Abhidhamme ekamekaṃ tikadukabhājanaṃ, ekamekañca cittavārabhājanaṃ, ekameko dhammakkhandho. Vinaye atthi vatthu, atthi mātikā, atthi padabhājanīyaṃ, atthi antarāpatti, atthi āpatti, atthi anāpatti, atthi tikacchedo. Tattha ekameko koṭṭhāso ekameko dhammakkhandhoti veditabbo. Evaṃ dhammakkhandhavasena caturāsītisahassavidhaṃ.

ဤသို့ အရှင်အာနန္ဒာ ပြသအပ်သော ဓမ္မက္ခန္ဓာအပြားအားဖြင့် ရှစ်သောင်းလေးထောင် ရှိ၏။ ထိုဓမ္မက္ခန္ဓာတို့တွင် အနုသန္ဓေတစ်ခုတည်းရှိသော သုတ်သည် ဓမ္မက္ခန္ဓာတစ်ခု ဖြစ်၏။ အနုသန္ဓေများစွာရှိသော သုတ်၌ အနုသန္ဓေအရေအတွက်အတိုင်း ဓမ္မက္ခန္ဓာ ဖြစ်၏။ ဂါထာများဖြင့် ဖွဲ့စပ်သော တရားတို့၌ ပြဿနာမေးမြန်းခြင်းစကားသည် ဓမ္မက္ခန္ဓာတစ်ခု၊ ဖြေကြားခြင်းစကားသည် ဓမ္မက္ခန္ဓာတစ်ခု ဖြစ်၏။ အဘိဓမ္မာ၌ တစ်ပါးတစ်ပါးသော တိက်၊ ဒုက် ဝေဖန်ခြင်းစကားနှင့် စိတ်အလှည့် ဝေဖန်ခြင်းစကားတို့သည် တစ်ခုတစ်ခုသော ဓမ္မက္ခန္ဓာ ဖြစ်၏။ ဝိနည်း၌ ဝတ္ထု၊ မာတိကာ၊ ပဒဘာဇနီယ၊ အန္တရာပတ္တိ၊ အာပတ္တိ၊ အနာပတ္တိ၊ တိကဖြတ်ခြင်းတို့ ရှိရာ ထိုဝတ္ထုစသည်တို့တွင် တစ်ခုတစ်ခုသော အစုအပုံသည် ဓမ္မက္ခန္ဓာတစ်ခုစီ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ဓမ္မက္ခန္ဓာအားဖြင့် ရှစ်သောင်းလေးထောင် အပြားရှိ၏။

Evametaṃ abhedato rasavasena ekavidhaṃ, bhedato dhammavinayādivasena duvidhādibhedaṃ buddhavacanaṃ saṅgāyantena mahākassapappamukhena vasīgaṇena ‘‘ayaṃ [Pg.26] dhammo, ayaṃ vinayo, idaṃ paṭhamabuddhavacanaṃ, idaṃ majjhimabuddhavacanaṃ, idaṃ pacchimabuddhavacanaṃ, idaṃ vinayapiṭakaṃ, idaṃ suttantapiṭakaṃ, idaṃ abhidhammapiṭakaṃ, ayaṃ dīghanikāyo…pe… ayaṃ khuddakanikāyo, imāni suttādīni navaṅgāni, imāni caturāsīti dhammakkhandhasahassānī’’ti, imaṃ pabhedaṃ vavatthapetvāva saṅgītaṃ. Na kevalañca imameva, aññampi uddānasaṅgaha-vaggasaṅgaha-peyyālasaṅgaha-ekakanipāta-dukanipātādinipātasaṅgaha-saṃyuttasaṅgaha-paṇṇāsasaṅgahādi-anekavidhaṃ tīsu piṭakesu sandissamānaṃ saṅgahappabhedaṃ vavatthapetvā eva sattahi māsehi saṅgītaṃ.

ဤသို့လျှင် မပြားခြားနားသော အရသာအစွမ်းအားဖြင့် တစ်မျိုးတည်းသာ ဖြစ်၍၊ ကွဲပြားခြားနားသော ဓမ္မ၊ ဝိနယ စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် နှစ်မျိုးအစရှိသော အပြားရှိသော ဤမြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော်ကို သံဂါယနာတင်တော်မူကြသော အရှင်မဟာကဿပအမှူးရှိသော ရဟန္တာအရှင်မြတ်တို့သည် “ဤကား တရားတော်တည်း၊ ဤကား ဝိနည်းတော်တည်း၊ ဤကား ပထမဗုဒ္ဓဝစနတည်း၊ ဤကား မဇ္ဈိမဗုဒ္ဓဝစနတည်း၊ ဤကား ပစ္ဆိမဗုဒ္ဓဝစနတည်း၊ ဤကား ဝိနည်းပိဋကတ်တည်း၊ ဤကား သုတ္တန္တပိဋကတ်တည်း၊ ဤကား အဘိဓမ္မာပိဋကတ်တည်း၊ ဤကား ဒီဃနိကာယ်တည်း... ပေ ... ဤကား ခုဒ္ဒကနိကာယ်တည်း၊ ဤကား သုတ္တအစရှိသော အင်္ဂါကိုးပါးတည်း၊ ဤကား ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော ဓမ္မက္ခန္ဓာတို့တည်း” ဟု ဤအပြားများကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်၍ သံဂါယနာတင်တော်မူကြ၏။ ထိုမျှသာမက ပိဋကတ်သုံးပုံ၌ တွေ့ရှိရသော ဥဒ္ဒါနသင်္ဂဟ၊ ဝဂ္ဂသင်္ဂဟ၊ ပေယျာလသင်္ဂဟ၊ ဧကကနိပါတ ဒုကနိပါတအစရှိသော နိပါတသင်္ဂဟ၊ သံယုတ္တသင်္ဂဟ၊ ပဏ္ဏာသသင်္ဂဟ အစရှိသော များစွာသော သင်္ဂဟအပြားတို့ကိုလည်း သေချာစွာ ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ပြီးလျှင် ခုနစ်လတိုင်တိုင် သံဂါယနာတင်တော်မူခဲ့ကြ၏။

Saṅgītipariyosāne cassa – ‘‘idaṃ mahākassapattherena dasabalassa sāsanaṃ pañcavassasahassaparimāṇakālaṃ pavattanasamatthaṃ kata’’nti sañjātappamodā sādhukāraṃ viya dadamānā ayaṃ mahāpathavī udakapariyantaṃ katvā anekappakāraṃ kampi saṅkampi sampakampi sampavedhi, anekāni ca acchariyāni pāturahesunti, ayaṃ paṭhamamahāsaṅgīti nāma. Yā loke –

ထိုသံဂါယနာ တင်တော်မူပြီးစီးသည့်အဆုံး၌လည်း “အရှင်မဟာကဿပထေရ်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်ကို အနှစ်ငါးထောင်ပတ်လုံး တည်တံ့ပြန့်ပွားစေနိုင်အောင် ပြုတော်မူအပ်ပြီ” ဟု လွန်စွာဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်ကြသဖြင့် ကောင်းချီးသာဓုခေါ်ဆိုကြဘိသကဲ့သို့ ရေအဆုံးရှိသော ဤမဟာပထဝီမြေကြီးသည် တုန်လှုပ်ခြင်း၊ အထက်အောက် နိမ့်ချည်မြင့်ချည် လှုပ်ခြင်း၊ အရပ်လေးမျက်နှာ ယိမ်းထိုးလှုပ်ခြင်း စသော များစွာသော အပြားအားဖြင့် ပြင်းထန်စွာ တုန်လှုပ်လေ၏။ ပန်းမိုးရွာခြင်း၊ အဝတ်မြှောက်ခြင်း အစရှိသော များစွာသော အံ့ဖွယ်ထူးခြားမှုတို့သည်လည်း ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။ ဤသည်မှာ လောက၌ ထင်ရှားသော ‘ပထမမဟာသံဂါယနာ’ မည်၏။

‘‘Satehi pañcahi katā, tena pañcasatāti ca;

Thereheva katattā ca, therikāti pavuccatī’’ti.

(ထိုပထမမဟာသံဂါယနာကို) ငါးရာသော ရဟန္တာအရှင်မြတ်တို့ ပြုတော်မူအပ်သောကြောင့် 'ပဉ္စသတာသံဂါယနာ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ရဟန္တာမထေရ်မြတ်တို့ချည်းသာ ပြုတော်မူအပ်သောကြောင့် 'ထေရိကာသံဂါယနာ' ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။

1. Brahmajālasuttavaṇṇanā

၁. ၁။ ဗြဟ္မဇာလသုတ္တဝဏ္ဏနာ (ဗြဟ္မဇာလသုတ်အဖွင့်)

Paribbājakakathāvaṇṇanā

ပရိဗ္ဗာဇကကထာဝဏ္ဏနာ (ပရိဗိုဇ်တို့နှင့်စပ်လျဉ်းသော စကားအဖွင့်)

Imissā [Pg.27] paṭhamamahāsaṅgītiyā vattamānāya vinayasaṅgahāvasāne suttantapiṭake ādinikāyassa ādisuttaṃ brahmajālaṃ pucchantena āyasmatā mahākassapena – ‘‘brahmajālaṃ, āvuso ānanda, kattha bhāsita’’nti, evamādivuttavacanapariyosāne yattha ca bhāsitaṃ, yañcārabbha bhāsitaṃ, taṃ sabbaṃ pakāsento āyasmā ānando evaṃ me sutantiādimāha. Tena vuttaṃ ‘‘brahmajālassāpi evaṃ me sutantiādikaṃ āyasmatā ānandena paṭhamamahāsaṅgītikāle vuttaṃ nidānamādī’’ti.

ဤပထမမဟာသံဂါယနာ တင်ဆဲကာလ၌ ဝိနည်းပိဋကကို သံဂါယနာတင်ခြင်း၏ အဆုံးတွင် သုတ္တန္တပိဋက၌ အစဦးဆုံးဖြစ်သော ဒီဃနိကာယ်၏ ရှေးဦးစွာသောသုတ်ဖြစ်သည့် ဗြဟ္မဇာလသုတ်ကို မေးမြန်းတော်မူသော အရှင်မဟာကဿပက 'ငါ့သျှင်အာနန္ဒာ... ဗြဟ္မဇာလသုတ်ကို အဘယ်အရပ်၌ ဟောတော်မူအပ်သနည်း' စသည်ဖြင့် မေးမြန်းတော်မူအပ်သော စကား၏အဆုံး၌ ထိုသုတ်ကို ဟောတော်မူရာအရပ်၊ ဟောတော်မူခြင်း၏ အကြောင်းရင်းစသည်တို့ကို ထင်ရှားစွာ ပြလိုသော အရှင်အာနန္ဒာသည် 'ဧဝံ မေ သုတံ' အစရှိသော စကားကို လျှောက်ထားတော်မူခဲ့၏။ ထို့ကြောင့် 'ဗြဟ္မဇာလသုတ်၏ ဧဝံ မေ သုတံ အစရှိသော စကားသည်လည်း အရှင်အာနန္ဒာက ပထမမဟာသံဂါယနာတင်စဉ်အခါက လျှောက်ထားအပ်သော နိဒါန်းအစ ဖြစ်၏' ဟု အထက်၌ ငါဆိုခဲ့ပြီ။

1. Tattha evanti nipātapadaṃ. Metiādīni nāmapadāni. Paṭipanno hotīti ettha paṭīti upasaggapadaṃ, hotīti ākhyātapadanti. Iminā tāva nayena padavibhāgo veditabbo.

၁. ထိုပါဠိတော်၌ 'ဧဝံ' ဟူသည် နိပါတ်ပုဒ်ဖြစ်၏။ 'မေ' အစရှိသော ပုဒ်တို့သည် နာမ်ပုဒ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ 'ပဋိပန္နော ဟောတိ' ဟူသော ဤပါဌ်၌ 'ပဋိ' ဟူသည် ဥပသာရပုဒ်ဖြစ်၍ 'ဟောတိ' ဟူသည် အာချာတ်ပုဒ်ဖြစ်၏။ ဤနည်းအားဖြင့် ရှေးဦးစွာ ပုဒ်တို့၏ ခွဲခြားပုံကို သိအပ်၏။

Atthato pana evaṃ-saddo tāva upamūpadesasampahaṃsanagarahaṇavacanasampaṭiggahākāranidassanāvadhāraṇādianekatthappabhedo. Tathāhesa – ‘‘evaṃ jātena maccena, kattabbaṃ kusalaṃ bahu’’nti (dha. pa. 53) evamādīsu upamāyaṃ āgato. ‘‘Evaṃ te abhikkamitabbaṃ, evaṃ te paṭikkamitabba’’ntiādīsu (a. ni. 4.122) upadese. ‘‘Evametaṃ bhagavā, evametaṃ sugatā’’tiādīsu (a. ni. 3.66) sampahaṃsane. ‘‘Evamevaṃ panāyaṃ vasalī yasmiṃ vā tasmiṃ vā tassa muṇḍakassa samaṇakassa vaṇṇaṃ bhāsatī’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.187) garahaṇe. ‘‘Evaṃ, bhanteti kho te bhikkhū bhagavato paccassosu’’ntiādīsu (ma. ni. 1.1) vacanasampaṭiggahe. ‘‘Evaṃ byā kho ahaṃ, bhante, bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmī’’tiādīsu (ma. ni. 1.398) ākāre. ‘‘Ehi tvaṃ, māṇavaka, yena samaṇo ānando tenupasaṅkama, upasaṅkamitvā mama vacanena samaṇaṃ ānandaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ puccha. ‘‘Subho māṇavo todeyyaputto bhavantaṃ ānandaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchatī’’ti. ‘‘Evañca vadehi, sādhu kira bhavaṃ ānando yena subhassa [Pg.28] māṇavassa todeyyaputtassa nivesanaṃ, tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyā’’tiādīsu (dī. ni. 1.445) nidassane. ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, kālāmā, ime dhammā kusalā vā akusalā vāti? Akusalā, bhante. Sāvajjā vā anavajjā vāti? Sāvajjā, bhante. Viññugarahitā vā viññuppasatthā vāti? Viññugarahitā, bhante. Samattā samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattanti no vā, kathaṃ vo ettha hotīti? Samattā, bhante, samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattanti, evaṃ no ettha hotī’’tiādīsu (a. ni. 3.66) avadhāraṇe. Svāyamidha ākāranidassanāvadhāraṇesu daṭṭhabbo.

တစ်နည်းအားဖြင့် ဧဝံသဒ္ဒါသည် အနက်အားဖြင့် ဥပမာ၊ ဥပဒေသ (နည်းညွှန်ခြင်း)၊ သမ္ပဟံသန (ကောင်းစွာ ရွှင်လန်းခြင်း)၊ ဂရဟဏ (ကဲ့ရဲ့ခြင်း)၊ ဝစနသမ္ပဋိဂ္ဂဟ (စကားကို လက်ခံခြင်း)၊ အာကာရ (အခြင်းအရာ)၊ နိဒဿန (ညွှန်ပြခြင်း)၊ အဝဓာရဏ (ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်း) အစရှိသော များစွာသော အနက်အပြားတို့ ရှိ၏။ ထိုစကား မှန်၏။ ဤဧဝံသဒ္ဒါသည်— 'ဧဝံ ဇာတေန မစ္စေန၊ ကတ္တဗ္ဗံ ကုသလံ ဗဟုံ' အစရှိသော ပါဠိတို့၌ ဥပမာအနက်၌ လာ၏။ 'ဧဝံ တေ အဘိက္ကမိတဗ္ဗံ၊ ဧဝံ တေ ပဋိက္ကမိတဗ္ဗံ' အစရှိသော ပါဠိတို့၌ ဥပဒေသအနက်၌ လာ၏။ 'ဧဝမေတံ ဘဂဝါ၊ ဧဝမေတံ သုဂတ' အစရှိသော ပါဠိတို့၌ သမ္ပဟံသနအနက်၌ လာ၏။ 'ဧဝမေဝံ ပနာယံ ဝသလီ...' အစရှိသော ပါဠိတို့၌ ဂရဟဏအနက်၌ လာ၏။ 'ဧဝံ ဘန္တေတိ ခေါ တေ ဘိက္ခူ...' အစရှိသော ပါဠိတို့၌ ဝစနသမ္ပဋိဂ္ဂဟအနက်၌ လာ၏။ 'ဧဝံ ဗျာ ခေါ အဟံ...' အစရှိသော ပါဠိတို့၌ အာကာရအနက်၌ လာ၏။ 'ဧဟိ တွံ မာဏဝက... ဧဝဉ္စ ဝဒေဟိ...' အစရှိသော ပါဠိတို့၌ နိဒဿနအနက်၌ လာ၏။ 'တံ ကိံ မညထ ကာလာမာ... ဧဝံ နော ဧတ္ထ ဟောတိ' အစရှိသော ပါဠိတို့၌ အဝဓာရဏအနက်၌ လာ၏။ ထိုဧဝံသဒ္ဒါကို ဤ (ဧဝံ မေ သုတံ ဟူသော) ပါဌ်၌ အာကာရအနက်၊ နိဒဿနအနက်၊ အဝဓာရဏအနက် သုံးပါးတို့၌ မှတ်အပ်၏။

Tattha ākāratthena evaṃ-saddena etamatthaṃ dīpeti, nānānayanipuṇamanekajjhāsayasamuṭṭhānaṃ, atthabyañjanasampannaṃ, vividhapāṭihāriyaṃ, dhammatthadesanāpaṭivedhagambhīraṃ, sabbasattānaṃ sakasakabhāsānurūpato sotapathamāgacchantaṃ tassa bhagavato vacanaṃ sabbappakārena ko samattho viññātuṃ, sabbathāmena pana sotukāmataṃ janetvāpi ‘evaṃ me sutaṃ’ mayāpi ekenākārena sutanti.

ထိုသုံးမျိုးသော အနက်တို့တွင် အာကာရအနက်ရှိသော ဧဝံသဒ္ဒါဖြင့် ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပြ၏— 'အရှင်ဘုရား... အထူးထူးသော နည်းတို့ဖြင့် သိမ်မွေ့နက်နဲထသော၊ များစွာသော အဇ္ဈာသယ (စိတ်အလို) ဟူသော ဖြစ်ကြောင်းရှိထသော၊ အနက်သဒ္ဒါတို့နှင့် ပြည့်စုံထသော၊ အမျိုးမျိုးသော တန်ခိုးပြာဋိဟာ ရှိထသော၊ တရား (ဓမ္မ)၊ အနက် (အတ္ထ)၊ ဟောကြားချက် (ဒေသနာ)၊ ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း (ပဋိဝေဓ) တို့ဖြင့် နက်နဲထသော၊ သတ္တဝါအားလုံးတို့၏ မိမိတို့ မိမိတို့ ဘာသာစကားအားလျော်စွာ သောတဒွါရ လမ်းကြောင်းသို့ ဆိုက်ရောက်လာနိုင်ထသော ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ တရားစကားတော်ကို အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် အဘယ်သူသည် သိခြင်းငှါ စွမ်းနိုင်ပါအံ့နည်း (မစွမ်းနိုင်ပါ)။ သို့ရာတွင် စင်စစ်အားဖြင့် အလုံးစုံသော အားအစွမ်းဖြင့် နားကြားလိုစိတ်ကို ဖြစ်စေ၍ တပည့်တော်သည်လည်း 'ဧဝံ မေ သုတံ' (ဤသို့ ငါကြားနာခဲ့ရသည်) ဟု ဤတစ်မျိုးတည်းသော အခြင်းအရာအားဖြင့်သာ ကြားနာမှတ်သား ဆောင်ထားအပ်ပါသည်' ဟု ပြလိုရင်းဖြစ်၏။

Nidassanatthena – ‘‘nāhaṃ sayambhū, na mayā idaṃ sacchikata’’nti attānaṃ parimocento – ‘evaṃ me sutaṃ’, ‘mayāpi evaṃ suta’nti idāni vattabbaṃ sakalaṃ suttaṃ nidasseti.

နိဒဿနအနက်အားဖြင့်မူ— 'တပည့်တော်သည် ကိုယ်တိုင် ဆရာမရှိဘဲ သိနိုင်သူ (သယမ္ဘူ ဘုရား) မဟုတ်ပါ၊ ဤဗြဟ္မဇာလသုတ်တော်ကို တပည့်တော်ကိုယ်တိုင် မျက်မှောက်ပြုအပ်သည် မဟုတ်ပါ' ဟု မိမိကိုယ်ကို ဓမ္မတ္ထေနကအပြစ်မှ လွတ်စေလျက်— 'ဧဝံ မေ သုတံ' (ဤသို့ ကြားနာအပ်ပါသည်) ဟု ယခုအခါ လျှောက်ထားရတော့မည့် အလုံးစုံသော သုတ်တော်ကို ညွှန်ပြတော်မူ၏။

Avadhāraṇatthena – ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ bahussutānaṃ yadidaṃ ānando, gatimantānaṃ, satimantānaṃ, dhitimantānaṃ, upaṭṭhākānaṃ yadidaṃ ānando’’ti (a. ni. 1.223). Evaṃ bhagavatā – ‘‘āyasmā ānando atthakusalo, dhammakusalo, byañjanakusalo, niruttikusalo, pubbāparakusalo’’ti (a. ni. 5.169). Evaṃ dhammasenāpatinā ca pasatthabhāvānurūpaṃ attano dhāraṇabalaṃ dassento sattānaṃ sotukāmataṃ janeti – ‘evaṃ me sutaṃ’, tañca kho atthato vā byañjanato vā anūnamanadhikaṃ, evameva na aññathā daṭṭhabba’’nti.

အဝဓာရဏအနက်အားဖြင့်မူ— 'ချစ်သားရဟန်းတို့... ငါဘုရား၏ သာဝကဖြစ်ကုန်သော ဗဟုသုတရှိသော ရဟန်းတို့တွင် အာနန္ဒာသည် အမြတ်ဆုံးဖြစ်၏၊ သတိရှိသော ရဟန်းတို့တွင်လည်းကောင်း၊ ဝီရိယရှိသော ရဟန်းတို့တွင်လည်းကောင်း၊ လုပ်ကျွေးပြုစုတတ်သော ရဟန်းတို့တွင်လည်းကောင်း အာနန္ဒာသည် အမြတ်ဆုံးဖြစ်၏' ဟု မြတ်စွာဘုရားသည်လည်းကောင်း၊ 'အရှင်အာနန္ဒာသည် အနက်၌ ကျွမ်းကျင်၏၊ ပါဠိ၌ ကျွမ်းကျင်၏၊ ဗျည်းပုဒ်၌ ကျွမ်းကျင်၏၊ နိရုတ္တိနည်း၌ ကျွမ်းကျင်၏၊ ရှေ့စကားနောက်စကား အဆက်အသွယ်၌ ကျွမ်းကျင်၏' ဟု တရားစစ်သူကြီးဖြစ်တော်မူသော အရှင်သာရိပုတြာကလည်းကောင်း ဤသို့ ချီးမွမ်းတော်မူအပ်သော ဂုဏ်ရည်နှင့် လျော်ညီစွာ မိမိ၏ တရားတော်ကို ဆောင်ထားနိုင်သော စွမ်းအားကို ပြတော်မူလျက် သတ္တဝါတို့အား ကြားနာလိုစိတ်ကို ဖြစ်စေတော်မူ၏— 'တပည့်တော်သည် 'ဧဝံ မေ သုတံ' (ဤသို့သာ ကြားနာခဲ့ရပါသည်)၊ ထိုကြားနာအပ်သော တရားတော်သည်လည်း အနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သဒ္ဒါဗျည်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ယုတ်လျော့ခြင်း မရှိ၊ ပိုလွန်ခြင်း မရှိ၊ မြတ်စွာဘုရားထံမှ ကြားနာအပ်ခဲ့သည့်အတိုင်းသာ ဖြစ်၏၊ အခြားတစ်ပါးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် မဟုတ်ပါ' ဟု ဤသို့ မှတ်ထိုက်၏။

Me-saddo tīsu atthesu dissati. Tathā hissa – ‘‘gāthābhigītaṃ me abhojaneyya’’ntiādīsu (su. ni. 81) mayāti attho. ‘‘Sādhu me, bhante, bhagavā saṅkhittena dhammaṃ desetū’’tiādīsu (saṃ. ni. 4.88) mayhanti attho. ‘‘Dhammadāyādā me, bhikkhave[Pg.29], bhavathā’’tiādīsu (ma. ni. 1.29) mamāti attho. Idha pana mayā sutanti ca, mama sutanti ca atthadvaye yujjati.

'မေ' ဟူသော သဒ္ဒါသည် အနက်သုံးမျိုးတို့၌ တွေ့မြင်အပ်၏။ စင်စစ်အားဖြင့် ထိုမေသဒ္ဒါသည်— 'ဂါထာဘိဂီတံ မေ အဘောဇနေယျံ' စသော ပါဠိတို့၌ 'မယာ' (ငါသည်) ဟူသော အနက်ကို ဟော၏။ 'သာဓု မေ၊ ဘန္တေ၊ ဘဂဝါ သင်္ခိတ္တေန ဓမ္မံ ဒေသေတု' စသော ပါဠိတို့၌ 'မယှံ' (ငါ့အား) ဟူသော အနက်ကို ဟော၏။ 'ဓမ္မဒါယာဒါ မေ၊ ဘိက္ခဝေ၊ ဘဝထ' စသော ပါဠိတို့၌ 'မမ' (ငါ၏) ဟူသော အနက်ကို ဟော၏။ သို့ရာတွင် ဤ 'ဧဝံ မေ သုတံ' ဟူသောပါဌ်၌ 'ငါသည် ကြားနာအပ်ပြီ' (မယာ သုတံ) ဟူသော အနက်နှင့် 'ငါ၏ ကြားနာခြင်းဖြစ်၏' (မမ သုတံ) ဟူသော အနက်နှစ်မျိုးလုံး၌ပင် သင့်လျော်ပေ၏။

Sutanti ayaṃ suta-saddo saupasaggo ca anupasaggo ca – gamanavissutakilinna-upacitānuyoga-sotaviññeyya-sotadvārānusāra-viññātādianekatthappabhedo, tathā hissa ‘‘senāya pasuto’’tiādīsu gacchantoti attho. ‘‘Sutadhammassa passato’’tiādīsu (udā. 11) vissutadhammassāti attho. ‘‘Avassutā avassutassā’’tiādīsu (pāci. 657) kilinnākilinnassāti attho. ‘‘Tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappaka’’ntiādīsu (khu. pā. 7.12) upacitanti attho. ‘‘Ye jhānapasutā dhīrā’’tiādīsu (dha. pa. 181) jhānānuyuttāti attho. ‘Diṭṭhaṃ sutaṃ muta’ntiādīsu (ma. ni. 1.241) sotaviññeyyanti attho. ‘‘Sutadharo sutasannicayo’’tiādīsu (ma. ni. 1.339) sotadvārānusāraviññātadharoti attho. Idha panassa sotadvārānusārena upadhāritanti vā upadhāraṇanti vāti attho. ‘Me’ saddassa hi ‘mayā’ti atthe sati ‘evaṃ mayā sutaṃ’ sotadvārānusārena upadhāritanti yujjati. ‘Mamā’ti atthe sati evaṃ mama sutaṃ sotadvārānusārena upadhāraṇanti yujjati.

သုတံ ဟူသော ဤပုဒ်၌ ဥပသာရနှင့်တကွ ဖြစ်သည်လည်း ဖြစ်သော၊ ဥပသာရ မရှိသည်လည်း ဖြစ်သော ဤသုတသဒ္ဒါသည် သွားခြင်း၊ ထင်ရှားကျော်စောခြင်း၊ စိုစွတ်ခြင်း၊ ဆည်းပူးအပ်ခြင်း၊ အားထုတ်ခြင်း၊ သောတဝိညာဉ်ဖြင့် သိထိုက်သော သဒ္ဒါရုံ၊ သောတဒွါရသို့ အစဉ်လိုက်သော မနောဝိညာဉ်ဖြင့် သိအပ်သောတရား အစရှိသော တစ်ပါးမက များစွာသော အနက်အပြား ရှိ၏။ ထိုစကား မှန်၏။ 'သေနာယ ပသုတော' (စစ်တပ်သို့ သွားသူ) အစရှိသော ပါဠိတို့၌ သွားခြင်း (သွားယူခြင်း) ဟု အနက်ရ၏။ 'သုတဓမ္မဿ ပဿတော' အစရှိသော ပါဠိတို့၌ ထင်ရှားကျော်စောသော တရားရှိသူ ဟု အနက်ရ၏။ 'အဝဿုတာ အဝဿုတဿ' အစရှိသော ပါဠိတို့၌ ဆန္ဒရာဂဖြင့် စိုစွတ်ခြင်း၊ စိုစွတ်သောသူ ဟု အနက်ရ၏။ 'တုမှေဟိ ပုညံ ပသုတံ အနပ္ပကံ' အစရှိသော ပါဠိတို့၌ ဆည်းပူးအပ်ပြီ ဟု အနက်ရ၏။ 'ယေ ဈာနပ္ပသုတာ ဓီရာ' အစရှိသော ပါဠိတို့၌ ဈာန်ကို အဖန်ဖန် အားထုတ်ကုန်သောသူ ဟု အနက်ရ၏။ 'ဒိဋ္ဌံ သုတံ မုတံ' အစရှိသော ပါဠိတို့၌ သောတဝိညာဉ်ဖြင့် သိထိုက်သော သဒ္ဒါရုံ ဟု အနက်ရ၏။ 'သုတဓရော သုတသန္နicယော' အစရှိသော ပါဠိတို့၌ သောတဒွါရသို့ အစဉ်လိုက်သော မနောဝိညာဉ်ဖြင့် သိအပ်သောတရားကို ဆောင်နိုင်သူ ဟု အနက်ရ၏။ ဤ 'ဧဝံ မေ သုတံ' ဟူသော ပါဌ်၌မူ ဤသုတသဒ္ဒါ၏ သောတဒွါရသို့ အစဉ်လိုက်သော မနောဝိညာဉ်ဖြင့် ဆောင်ရွက်မှတ်သားအပ်ပါပြီ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဆောင်ရွက်မှတ်သားခြင်း ဟူ၍လည်းကောင်း အနက်ရ၏။ 'မေ' သဒ္ဒါသည် 'မယာ' (တပည့်တော်သည်) ဟူသော အနက်၌ ဖြစ်သော် 'ဧဝံ မယာ သုတံ' - 'ဤသို့ တပည့်တော်သည် သောတဒွါရသို့ အစဉ်လိုက်သော မနောဝိညာဉ်ဖြင့် ဆောင်ရွက်မှတ်သားအပ်ပါပြီ' ဟု အနက်ယူခြင်းသည် သင့်လျော်၏။ 'မမ' (တပည့်တော်၏) ဟူသော အနက်၌ ဖြစ်သော် 'ဤသို့ တပည့်တော်၏ သောတဒွါရသို့ အစဉ်လိုက်သော မနောဝိညာဉ်ဖြင့် ဆောင်ရွက်မှတ်သားခြင်း ဖြစ်ပါ၏' ဟု အနက်ယူခြင်းသည် သင့်လျော်၏။

Evametesu tīsu padesu evanti sotaviññāṇādiviññāṇakiccanidassanaṃ. Meti vuttaviññāṇasamaṅgipuggalanidassanaṃ. Sutanti assavanabhāvapaṭikkhepato anūnādhikāviparītaggahaṇanidassanaṃ. Tathā evanti tassā sotadvārānusārena pavattāya viññāṇavīthiyā nānappakārena ārammaṇe pavattibhāvappakāsanaṃ. Meti attappakāsanaṃ. Sutanti dhammappakāsanaṃ. Ayañhettha saṅkhepo – ‘‘nānappakārena ārammaṇe pavattāya viññāṇavīthiyā mayā na aññaṃ kataṃ, idaṃ pana kataṃ, ayaṃ dhammo suto’’ti.

ဤသို့လျှင် ဤပုဒ်သုံးပါးတို့တွင် 'ဧဝံ' ဟူသော ပုဒ်သည် သောတဝိညာဉ် အစရှိသော ဝိညာဉ်တို့၏ ကိစ္စကို ညွှန်ပြသော ပုဒ်ဖြစ်သည်။ 'မေ' ဟူသော ပုဒ်သည် ဆိုအပ်ပြီးသော ဝိညာဉ်တို့နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ညွှန်ပြသော ပုဒ်ဖြစ်သည်။ 'သုတံ' ဟူသော ပုဒ်သည် မကြားရခြင်းအဖြစ်ကို တားမြစ်ခြင်းကြောင့် မယုတ်မလွန် မဖောက်မပြန်ဘဲ နာယူခြင်းကို ညွှန်ပြသော ပုဒ်ဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် 'ဧဝံ' ဟူသော ပုဒ်သည် သောတဒွါရသို့ အစဉ်လိုက်၍ ဖြစ်သော ထိုမနောဒွါရိကဝိညာဏဝီထိ၏ အမျိုးမျိုးသော အပြားအားဖြင့် အာရုံ၌ ဖြစ်ခြင်းကို ထင်ရှားစွာ ပြသော ပုဒ်ဖြစ်သည်။ 'မေ' ဟူသော ပုဒ်သည် မိမိကိုယ်ကို ထင်ရှားစွာ ပြသော ပုဒ်ဖြစ်သည်။ 'သုတံ' ဟူသော ပုဒ်သည် တရားကို ထင်ရှားစွာ ပြသော ပုဒ်ဖြစ်သည်။ ဤ၌ အကျဉ်းချုပ်ကား - 'အမျိုးမျိုးသော အပြားအားဖြင့် အာရုံ၌ ဖြစ်သော မနောဒွါရိကဝိညာဏဝီထိဖြင့် တပည့်တော်သည် အခြားသော ကိစ္စကို မပြုအပ်ပါ၊ စင်စစ်သော်ကား ဤတရားနာခြင်း ကိစ္စကိုသာ ပြုအပ်ပါပြီ၊ ဤတရားတော်ကို နာယူအပ်ပါပြီ' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Tathā evanti niddisitabbadhammappakāsanaṃ. Meti puggalappakāsanaṃ. Sutanti puggalakiccappakāsanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti. ‘‘Yaṃ suttaṃ niddisissāmi, taṃ mayā evaṃ suta’’nti.

ထို့ပြင် 'ဧဝံ' ဟူသော ပုဒ်သည် ညွှန်ပြအပ်သော တရားကို ထင်ရှားစွာ ပြသော ပုဒ်ဖြစ်သည်။ 'မေ' ဟူသော ပုဒ်သည် ပုဂ္ဂိုလ်ကို ထင်ရှားစွာ ပြသော ပုဒ်ဖြစ်သည်။ 'သုတံ' ဟူသော ပုဒ်သည် ပုဂ္ဂိုလ်၏ ကိစ္စကို ထင်ရှားစွာ ပြသော ပုဒ်ဖြစ်သည်။ ဤသို့ ဆိုလိုသည်ကား - 'အကြင်သုတ်တော်ကို ညွှန်ပြပါတော့အံ့၊ ထိုသုတ်တော်ကို တပည့်တော်သည် ဤသို့ နာယူမှတ်သားအပ်ပါပြီ' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Tathā evanti yassa cittasantānassa nānākārappavattiyā nānatthabyañjanaggahaṇaṃ hoti, tassa nānākāraniddeso. Evanti hi ayamākārapaññatti. Meti kattuniddeso. Sutanti visayaniddeso. Ettāvatā nānākārappavattena [Pg.30] cittasantānena taṃ samaṅgino kattu visayaggahaṇasanniṭṭhānaṃ kataṃ hoti.

ထို့ပြင် 'ဧဝံ' ဟူသော သဒ္ဒါသည် အမျိုးမျိုးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် အာရုံ၌ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် အမျိုးမျိုးသော အနက်သဒ္ဒါကို ယူတတ်သော စိတ်အစဉ်၏ အမျိုးမျိုးသော အခြင်းအရာကို ညွှန်ပြသော သဒ္ဒါဖြစ်သည်။ ထိုစကား မှန်၏။ 'ဧဝံ' ဟူသော ဤပညတ်သည် အခြင်းအရာကို စွဲ၍ ဖြစ်သော ဥပါဒါပညတ် ဖြစ်သည်။ 'မေ' ဟူသော သဒ္ဒါသည် ကတ္တားကို ညွှန်ပြသော သဒ္ဒါဖြစ်သည်။ 'သုတံ' ဟူသော သဒ္ဒါသည် ကတ္တား၏ ဖြစ်ရာ အာရုံကို ညွှန်ပြသော သဒ္ဒါဖြစ်သည်။ ဤမျှ အတိုင်းအရှည်ရှိသော ပုဒ်သုံးပါးအပေါင်းဖြင့် အမျိုးမျိုးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် အာရုံ၌ ဖြစ်သော စိတ်အစဉ်ဖြင့် ထိုစိတ်အစဉ်နှင့် ပြည့်စုံသော ကတ္တား၏ အာရုံကို ယူခြင်း၌ ဆုံးဖြတ်ခြင်းကို ပြုအပ်သည် ဖြစ်၏။

Athavā evanti puggalakiccaniddeso. Sutanti viññāṇakiccaniddeso. Meti ubhayakiccayuttapuggalaniddeso. Ayaṃ panettha saṅkhepo, ‘‘mayā savanakiccaviññāṇasamaṅginā puggalena viññāṇavasena laddhasavanakiccavohārena suta’’nti.

သို့မဟုတ် တစ်နည်းကား 'ဧဝံ' ဟူသော သဒ္ဒါသည် ပုဂ္ဂိုလ်၏ ကိစ္စကို ညွှန်ပြသော သဒ္ဒါဖြစ်သည်။ 'သုတံ' ဟူသော သဒ္ဒါသည် ဝိညာဉ်၏ ကိစ္စကို ညွှန်ပြသော သဒ္ဒါဖြစ်သည်။ 'မေ' ဟူသော သဒ္ဒါသည် နှစ်ပါးစုံသော ကိစ္စနှင့် ယှဉ်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ညွှန်ပြသော သဒ္ဒါဖြစ်သည်။ ဤ၌ အကျဉ်းချုပ်ကား - 'ကြားနာခြင်း ကိစ္စရှိသော ဝိညာဉ်နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်သော တပည့်တော်သည် ကြားနာခြင်း ကိစ္စရှိ၏ ဟု ခေါ်ဝေါ်ရသော ဝိညာဉ်ဟူသော စွမ်းအားဖြင့် နာယူအပ်ပါပြီ' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Tattha evanti ca meti ca saccikaṭṭhaparamatthavasena avijjamānapaññatti. Kiñhettha taṃ paramatthato atthi, yaṃ evanti vā meti vā niddesaṃ labhetha? Sutanti vijjamānapaññatti. Yañhi taṃ ettha sotena upaladdhaṃ, taṃ paramatthato vijjamānanti. Tathā ‘eva’nti ca, meti ca, taṃ taṃ upādāya vattabbato upādāpaññatti. ‘Suta’nti diṭṭhādīni upanidhāya vattabbato upanidhāpaññatti. Ettha ca evanti vacanena asammohaṃ dīpeti. Na hi sammūḷho nānappakārapaṭivedhasamattho hoti. ‘Suta’nti vacanena sutassa asammosaṃ dīpeti. Yassa hi sutaṃ sammuṭṭhaṃ hoti, na so kālantarena mayā sutanti paṭijānāti. Iccassa asammohena paññāsiddhi, asammosena pana satisiddhi. Tattha paññāpubbaṅgamāya satiyā byañjanāvadhāraṇasamatthatā, satipubbaṅgamāya paññāya atthapaṭivedhasamatthatā. Tadubhayasamatthatāyogena atthabyañjanasampannassa dhammakosassa anupālanasamatthato dhammabhaṇḍāgārikattasiddhi.

ထို 'ဧဝံ မေ သုတံ' ဟူသော ပညတ်တို့တွင် 'ဧဝံ' ဟူသော ပညတ်သည်လည်းကောင်း၊ 'မေ' ဟူသော ပညတ်သည်လည်းကောင်း ဟုတ်မှန်သော အနက်၊ မဖောက်မပြန်သော ပရမတ်၏ အစွမ်းဖြင့် အဝိဇ္ဇမာနပညတ် (ပရမတ်အားဖြင့် ထင်ရှားမရှိသော အရာကို ပြသော ပညတ်) ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ပရမတ်အားဖြင့် 'ဧဝံ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'မေ' ဟူ၍လည်းကောင်း ညွှန်ပြအပ်သော အရာသည် ဤရုပ် နာမ် တရားအပေါင်း၌ အဘယ်မှာ ရှိအံ့နည်း (မရှိသည်သာ ဖြစ်၏)။ 'သုတံ' ဟူသော ပညတ်သည် ပရမတ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဝိဇ္ဇမာနပညတ် (ပရမတ်အားဖြင့် ထင်ရှားရှိသော အရာကို ပြသော ပညတ်) ဖြစ်သည်။ အကြောင်းမူကား ဤသုတံဟူသော ပုဒ်၏ အနက်၌ သောတဒွါရဖြင့် (သို့မဟုတ် သောတဝိညာဉ်ဖြင့်) ရအပ်သော သဒ္ဒါရုံသည် ပရမတ်အားဖြင့် ထင်ရှားရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် 'ဧဝံ' ဟူသော ပညတ်သည်လည်းကောင်း၊ 'မေ' ဟူသော ပညတ်သည်လည်းကောင်း ထိုထိုတရားအပေါင်းကို စွဲ၍ ဆိုအပ်သောကြောင့် ဥပါဒါပညတ် ဖြစ်သည်။ 'သုတံ' ဟူသော ပညတ်သည် ဒိဋ္ဌ (မြင်အပ်သော ရူပါရုံ) အစရှိသည်တို့ကို ထောက်ထား၍ ဆိုထိုက်သောကြောင့် ဥပနိဓာပညတ် ဖြစ်သည်။ ဤပုဒ်သုံးပါးအပေါင်းတွင် 'ဧဝံ' ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် ပြင်းစွာ မတွေဝေခြင်း (ပညာ) ကို ပြ၏။ မောဟဖြင့် တွေဝေသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် အမျိုးမျိုးသော အပြားအားဖြင့် ထိုးထွင်း၍ သိခြင်းငှါ မစွမ်းနိုင်ပေ။ 'သုတံ' ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် ကြားနာအပ်သော တရားတော်၏ မပျောက်ပျက်ခြင်း (သတိ) ကို ပြ၏။ ကြားနာအပ်သော တရားတော်ကို မေ့ပျောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် နောင်အခါ၌ 'ငါသည် ကြားနာခဲ့ရပါပြီ' ဟု ဝန်မခံနိုင်ပေ။ ဤသို့ဖြင့် အရှင်အာနန္ဒာအား မတွေဝေခြင်း (အသမ္မောဟ) ကြောင့် ပညာပြီးစီးခြင်း ဖြစ်၍၊ မမေ့ပျောက်ခြင်း (အသမ္မောသ) ကြောင့် သတိပြီးစီးခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုသတိနှင့် ပညာတို့တွင် ပညာရှေ့သွားရှိသော သတိဖြင့် သဒ္ဒါကို ဆောင်ရွက်မှတ်သားခြင်း၌ စွမ်းနိုင်၏။ သတိရှေ့သွားရှိသော ပညာဖြင့် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထိုးထွင်း၍ သိခြင်း၌ စွမ်းနိုင်၏။ ထိုနှစ်ပါးစုံသော စွမ်းနိုင်ခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် အနက်သဒ္ဒါနှင့် ပြည့်စုံသော ပရိယတ်တရားတော်တည်းဟူသော ဘဏ္ဍာတိုက်ကို စောင့်ရှောက်ခြင်း၌ စွမ်းနိုင်သောကြောင့် ဓမ္မဘဏ္ဍာဂါရိက (တရားဘဏ္ဍာစိုး) အဖြစ်သို့ ပြီးစီးခြင်း ဖြစ်သည်။

Aparo nayo, evanti vacanena yoniso manasikāraṃ dīpeti. Ayoniso manasikaroto hi nānappakārapaṭivedhābhāvato. Sutanti vacanena avikkhepaṃ dīpeti, vikkhittacittassa savanābhāvato. Tathā hi vikkhittacitto puggalo sabbasampattiyā vuccamānopi ‘‘na mayā sutaṃ, puna bhaṇathā’’ti bhaṇati. Yoniso manasikārena cettha attasammāpaṇidhiṃ pubbe ca katapuññataṃ sādheti, sammā appaṇihitattassa pubbe akatapuññassa vā tadabhāvato. Avikkhepena saddhammassavanaṃ sappurisūpanissayañca sādheti. Na hi vikkhittacitto sotuṃ sakkoti, na ca sappurise anupassayamānassa savanaṃ atthīti.

အခြားတစ်နည်းကား 'ဧဝံ' ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် သင့်လျော်သော အကြောင်းအားဖြင့် နှလုံးသွင်းခြင်း (ယောနိသောမနသိကာရ) ကို ပြ၏။ မသင့်လျော်သော အကြောင်းအားဖြင့် နှလုံးသွင်းသော ပုဂ္ဂိုလ်အား အမျိုးမျိုးသော အပြားအားဖြင့် တရားတော်ကို ထိုးထွင်း၍ သိခြင်း မရှိနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ 'သုတံ' ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် စိတ်မပျံ့လွင့်ခြင်း (သမာဓိ) ကို ပြ၏။ ပျံ့လွင့်သော စိတ်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ကြားနာခြင်း မရှိနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုစကား မှန်၏၊ စိတ်ပျံ့လွင့်သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် အလုံးစုံသော ပြည့်စုံခြင်းဖြင့် ဟောကြားအပ်သော်လည်း 'တပည့်တော် မကြားလိုက်ပါ၊ တစ်ဖန် ပြန်၍ ဟောကြားတော်မူပါဦး' ဟု ပြောဆိုတတ်၏။ ဤ၌ ယောနိသောမနသိကာရဖြင့် မိမိစိတ်ကို ကောင်းစွာ ထားခြင်း (အတ္တသမ္မာပဏိဓိ) ကိုလည်းကောင်း၊ ရှေး၌ ပြုအပ်သော ကောင်းမှုရှိသည်၏ အဖြစ် (ပုဗ္ဗေစကတပုညတာ) ကိုလည်းကောင်း ပြီးစေ၏။ ကောင်းစွာ မထားအပ်သော စိတ်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်၊ ရှေး၌ ပြုအပ်သော ကောင်းမှုမရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ထိုယောနိသောမနသိကာရ မရှိနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ စိတ်မပျံ့လွင့်ခြင်း (အဝိက္ခေပ) ဖြင့် သူတော်ကောင်းတရားကို ကြားနာခြင်း (သဒ္ဓမ္မဿဝန) ကိုလည်းကောင်း၊ သူတော်ကောင်းကို မှီဝဲရခြင်း (သပ္ပုရိသူပနိဿယ) ကိုလည်းကောင်း ပြီးစေ၏။ စိတ်ပျံ့လွင့်သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် သူတော်ကောင်းတရားကို နာယူခြင်းငှါ မစွမ်းနိုင်ဘဲ၊ သူတော်ကောင်းကို မမှီဝဲသော ပုဂ္ဂိုလ်အားလည်း တရားနာယူခြင်း မရှိနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။

Aparo [Pg.31] nayo, yasmā evanti yassa cittasantānassa nānākārappavattiyā nānatthabyañjanaggahaṇaṃ hoti, tassa nānākāraniddesoti vuttaṃ, so ca evaṃ bhaddako ākāro na sammāappaṇihitattano pubbe akatapuññassa vā hoti, tasmā evanti iminā bhaddakenākārena pacchimacakkadvayasampattimattano dīpeti. Sutanti savanayogena purimacakkadvayasampattiṃ. Na hi appatirūpadese vasato sappurisūpanissayavirahitassa vā savanaṃ atthi. Iccassa pacchimacakkadvayasiddhiyā āsayasuddhisiddhā hoti, purimacakkadvayasiddhiyā payogasuddhi, tāya ca āsayasuddhiyā adhigamabyattisiddhi, payogasuddhiyā āgamabyattisiddhi. Iti payogāsayasuddhassa āgamādhigamasampannassa vacanaṃ aruṇuggaṃ viya sūriyassa udayato yoniso manasikāro viya ca kusalakammassa arahati bhagavato vacanassa pubbaṅgamaṃ bhavitunti ṭhāne nidānaṃ ṭhapento – ‘‘evaṃ me suta’’ntiādimāha.

အခြားတစ်နည်းကား - 'ဧဝံ' ဟူသော သဒ္ဒါသည် အမျိုးမျိုးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် အာရုံ၌ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် အမျိုးမျိုးသော အနက်သဒ္ဒါကို ယူတတ်သော စိတ်အစဉ်၏ အမျိုးမျိုးသော အခြင်းအရာကို ညွှန်ပြသော သဒ္ဒါဖြစ်သည်ဟု ဆိုအပ်ခဲ့ပြီ။ ထိုသို့ ကောင်းမြတ်သော အခြင်းအရာသည် ကောင်းစွာ မထားအပ်သော စိတ်ရှိသူ၊ ရှေး၌ ပြုအပ်သော ကောင်းမှုမရှိသူတို့၏ သန္တာန်၌ မဖြစ်နိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် 'ဧဝံ' ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် ဤကောင်းမြတ်သော အခြင်းအရာအားဖြင့် မိမိ၏ နောက်၌ ဖြစ်သော စက်နှစ်ပါး (အတ္တသမ္မာပဏိဓိစက်နှင့် ပုဗ္ဗေစကတပုညတာစက်) ပြည့်စုံခြင်းကို ပြ၏။ 'သုတံ' ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် ကြားနာခြင်းနှင့် ယှဉ်ခြင်းအားဖြင့် မိမိ၏ ရှေ့၌ ဖြစ်သော စက်နှစ်ပါး (ပဋိရူပဒေသဝါသစက်နှင့် သပ္ပုရိသူပနိဿယစက်) ပြည့်စုံခြင်းကို ပြ၏။ မသင့်လျော်သော အရပ်၌ နေသူ၊ သူတော်ကောင်းကို မှီခိုခြင်းမှ ကင်းသောသူအား ကြားနာရခြင်း မရှိနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဤသို့ဖြင့် စက်လေးပါးနှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့် နောက်စက်နှစ်ပါး ပြီးစီးခြင်းဖြင့် အရှင်အာနန္ဒာ၏ အာသယ (အလိုဆန္ဒ) စင်ကြယ်ခြင်းသည် ပြီးစီးပြီး ဖြစ်၏။ ရှေ့စက်နှစ်ပါး ပြီးစီးခြင်းဖြင့် ပယောဂ (အားထုတ်မှု) စင်ကြယ်ခြင်းသည် ပြီးစီးပြီး ဖြစ်၏။ ထိုအာသယစင်ကြယ်ခြင်းကြောင့် ထိုးထွင်း၍ သိအပ်သော မဂ်ဖိုလ်တရား (အဓိဂမ) ၌ ကျွမ်းကျင်ခြင်း ပြီးစီးပြီး ဖြစ်၏။ ပယောဂစင်ကြယ်ခြင်းကြောင့် ပရိယတ်တရား (အာဂမ) ၌ ကျွမ်းကျင်ခြင်း ပြီးစီးပြီး ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် စင်ကြယ်သော ပယောဂနှင့် အာသယ ရှိတော်မူသော၊ အာဂမ အဓိဂမနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော ထိုအရှင်အာနန္ဒာထေရ်၏ စကားသည် တက်လာသော နေမင်း၏ ရှေ့သွားဖြစ်သော အရုဏ်တက်ခြင်း ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ကုသိုလ်ကံ၏ ရှေ့သွားဖြစ်သော ယောနိသောမနသိကာရ ကဲ့သို့လည်းကောင်း မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ တရားတော် စကားတော်၏ ရှေ့သွားဖြစ်ထိုက်သောကြောင့် သင့်လျော်သော ဌာန၌ နိဒါန်းကို ထားလိုသဖြင့် 'ဧဝံ မေ သုတံ' အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Aparo nayo, ‘eva’nti iminā nānappakārapaṭivedhadīpakena vacanena attano atthapaṭibhānapaṭisambhidāsampattisabbhāvaṃ dīpeti. ‘Suta’nti iminā sotabbappabhedapaṭivedhadīpakena dhammaniruttipaṭisambhidāsampattisabbhāvaṃ. ‘Eva’nti ca idaṃ yoniso manasikāradīpakaṃ vacanaṃ bhāsamāno – ‘‘ete mayā dhammā manasānupekkhitā, diṭṭhiyā suppaṭividdhā’’ti dīpeti. ‘Suta’nti idaṃ savanayogadīpakaṃ vacanaṃ bhāsamāno – ‘‘bahū mayā dhammā sutā dhātā vacasā paricitā’’ti dīpeti. Tadubhayenāpi atthabyañjanapāripūriṃ dīpento savane ādaraṃ janeti. Atthabyañjanaparipuṇṇañhi dhammaṃ ādarena assuṇanto mahatā hitā paribāhiro hotīti, tasmā ādaraṃ janetvā sakkaccaṃ ayaṃ dhammo sotabboti.

တနည်းအားဖြင့် ‘ဧဝံ’ ဟူသော အမျိုးမျိုးသော အပြားအားဖြင့် ထိုးထွင်း၍ သိခြင်းကို ပြတတ်သော စကားဖြင့် မိမိ၌ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါနှင့် ပဋိဘာနပဋိသမ္ဘိဒါတို့ ပြည့်စုံထင်ရှားရှိကြောင်းကို ပြ၏။ ‘သုတံ’ ဟူသော ကြားနာထိုက်သော တရားအပြားကို ထိုးထွင်း၍ သိခြင်းကို ပြတတ်သော စကားဖြင့် ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါနှင့် နိရုတ္တိပဋိသမ္ဘိဒါတို့ ပြည့်စုံထင်ရှားရှိကြောင်းကို ပြ၏။ ထို့ပြင် ယောနိသောမနသိကာရကို ပြတတ်သော ‘ဧဝံ’ ဟူသော ဤစကားကို မြွက်ဆိုခြင်းဖြင့် ‘ဤပရိယတ်တရားတို့ကို ငါသည် စိတ်ဖြင့် အဖန်ဖန် ရှုဆင်ခြင်အပ်ပြီ၊ ဉာဏ်ဖြင့် ကောင်းစွာ ထိုးထွင်း၍ သိအပ်ပြီ’ ဟူသော အနက်ကို ပြ၏။ ‘သုတံ’ ဟူသော ကြားနာခြင်းနှင့် ယှဉ်ခြင်းကို ပြတတ်သော ဤစကားကို မြွက်ဆိုခြင်းဖြင့် ‘ငါသည် များစွာသော ပရိယတ်တရားတို့ကို နာယူအပ်ပြီ၊ ဆောင်ရွက်မှတ်သားအပ်ပြီ၊ နှုတ်ဖြင့် အဖန်ဖန် လေ့ကျက်အပ်ပြီ’ ဟူသော အနက်ကို ပြ၏။ ထို ‘ဧဝံ’ နှင့် ‘သုတံ’ နှစ်ပါးစုံဖြင့်လည်း အနက်နှင့် သဒ္ဒါ၏ ပြည့်စုံပုံကို ပြခြင်းဖြင့် တရားနာယူခြင်း၌ ရိုသေလေးစားမှုကို ဖြစ်စေ၏။ အမှန်စင်စစ် အနက်နှင့် သဒ္ဒါတို့နှင့် ပြည့်စုံသော တရားတော်ကို ရိုသေလေးစားစွာ မနာယူသောသူသည် များစွာသော အကျိုးစီးပွားမှ ပြင်ပဖြစ်ရ၏။ ထို့ကြောင့် ရိုသေလေးစားမှုကို ဖြစ်စေ၍ ဤတရားတော်ကို ရိုသေလေးစားစွာ ကောင်းမွန်စွာ နာယူထိုက်၏ဟု တိုက်တွန်းခြင်း ဖြစ်သည်။

‘‘Evaṃ me suta’’nti iminā pana sakalena vacanena āyasmā ānando tathāgatappaveditaṃ dhammaṃ attano adahanto asappurisabhūmiṃ atikkamati. Sāvakattaṃ paṭijānanto sappurisabhūmiṃ okkamati. Tathā asaddhammā cittaṃ vuṭṭhāpeti, saddhamme cittaṃ patiṭṭhāpeti. ‘‘Kevalaṃ sutamevetaṃ mayā, tasseva bhagavato vacana’’nti dīpento attānaṃ parimoceti, satthāraṃ apadisati, jinavacanaṃ appeti, dhammanettiṃ patiṭṭhāpeti.

တဖန် အလုံးစုံသော ‘ဧဝံ မေ သုတံ’ ဟူသော စကားဖြင့် အရှင်အာနန္ဒာသည် မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သော တရားကို ‘ငါ၏ဥစ္စာ’ ဟု မိမိ၌ မထားဘဲ အသပ္ပုရိသ၏ နယ်မြေကို ကျော်လွန်၏။ သာဝကအဖြစ်ကို ဝန်ခံကာ သပ္ပုရိသ၏ နယ်မြေသို့ သက်ရောက်စေ၏။ ထို့အတူ မသူတော်တို့၏ တရားတည်းဟူသော အကုသိုလ်အစုမှ စိတ်ကို ထစေ၍ သူတော်ကောင်းတို့၏ တရားတည်းဟူသော ကုသိုလ်အစု၌ စိတ်ကို တည်စေ၏။ ‘ဤတရားတော်ကို တပည့်တော်သည် ကိုယ်တိုင်သိခြင်းနှင့်မဖက်၊ ထိုမြတ်စွာဘုရားထံမှ ကြားနာရုံမျှသာ ကြားနာအပ်ပါသည်’ ဟု ပြခြင်းဖြင့် မိမိကိုယ်ကို အနရိယဝေါဟာရမှ လွတ်မြောက်စေ၏၊ ဆရာဖြစ်သော မြတ်စွာဘုရားကို ညွှန်ပြ၏၊ မြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော်အဖြစ်သို့ သက်ရောက်စေ၏၊ တရားတော်၏ နည်းဥပဒေသကို တည်တံ့စေ၏။

Apica [Pg.32] ‘‘evaṃ me suta’’nti attanā uppāditabhāvaṃ appaṭijānanto purimavacanaṃ vivaranto – ‘‘sammukhā paṭiggahitamidaṃ mayā tassa bhagavato catuvesārajjavisāradassa dasabaladharassa āsabhaṭṭhānaṭṭhāyino sīhanādanādino sabbasattuttamassa dhammissarassa dhammarājassa dhammādhipatino dhammadīpassa dhammasaraṇassa saddhammavaracakkavattino sammāsambuddhassa vacanaṃ, na ettha atthe vā dhamme vā pade vā byañjane vā kaṅkhā vā vimati vā kātabbā’’ti sabbesaṃ devamanussānaṃ imasmiṃ dhamme assaddhiyaṃ vināseti, saddhāsampadaṃ uppādeti. Tenetaṃ vuccati –

တနည်းကား ‘ဧဝံ မေ သုတံ’ ဟု မိမိကိုယ်တိုင် ဖြစ်စေအပ်သည်မဟုတ်ကြောင်း ဝန်မခံဘဲ ရှေး၌ ထင်ရှားရှိပြီးသော ဘုရားစကားတော်ကို ဖွင့်ဟဖော်ပြကာ ‘ဤတရားတော်ကို တပည့်တော်သည် ရဲရင့်ခြင်းဝေသာရဇ္ဇဉာဏ်လေးပါးနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော၊ ဆယ်ပါးသော ဉာဏဗလကို ဆောင်တော်မူသော၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓအဖြစ်တည်းဟူသော မြတ်သောအရာ၌ တည်တော်မူသော၊ ရဲရင့်စွာ တရားသံကို မြွက်ဟတော်မူသော၊ သတ္တဝါအားလုံးတို့ထက် အမြတ်ဆုံးဖြစ်တော်မူသော၊ တရား၏ အစိုးရဖြစ်တော်မူသော၊ တရားမင်းဖြစ်တော်မူသော၊ တရား၏ အကြီးအကဲဖြစ်တော်မူသော၊ တရားတည်းဟူသော မီးရှူးတန်ဆောင်ရှိတော်မူသော၊ တရားတည်းဟူသော ကိုးကွယ်ရာရှိတော်မူသော၊ သူတော်ကောင်းတရားတည်းဟူသော မြတ်သော စကြာရတနာကို လည်စေတော်မူသော ထိုသမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ မြတ်စွာဘုရား၏ မျက်မှောက်တော်၌ ကိုယ်တိုင် နာယူမှတ်သားအပ်ပါသည်၊ ထို့ကြောင့် ဤတရားတော်၏ အနက်၌လည်းကောင်း၊ ပါဠိ၌လည်းကောင်း၊ ပုဒ်၌လည်းကောင်း၊ ဝါကျ၌လည်းကောင်း ယုံမှားခြင်း သို့မဟုတ် တွေးတောခြင်းကို မပြုအပ်ပါ’ ဟု နတ်၊ လူအားလုံးတို့အား ဤတရားတော်အပေါ် ယုံကြည်မှုမရှိခြင်းကို ဖျက်ဆီး၍ သဒ္ဓါတရား ပြည့်စုံခြင်းကို ဖြစ်စေ၏။ ထို့ကြောင့် ဤသို့ ဆိုအပ်၏ -

‘‘Vināsayati assaddhaṃ, saddhaṃ vaḍḍheti sāsane;

Evaṃ me sutamiccevaṃ, vadaṃ gotamasāvako’’ti.

‘ဂေါတမအနွယ်တော်ဖြစ်သော မြတ်စွာဘုရား၏ သာဝကသည် ‘ဧဝံ မေ သုတံ’ ဟု ဤသို့ လျှောက်ထားပြောဆိုသဖြင့် သာသနာတော်၌ ယုံကြည်ခြင်းမရှိမှုကို ဖျက်ဆီးတတ်၏၊ သဒ္ဓါတရားကို တိုးပွားစေတတ်၏’ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Ekanti gaṇanaparicchedaniddeso. Samayanti paricchinnaniddeso. Ekaṃ samayanti aniyamitaparidīpanaṃ. Tattha samayasaddo –

‘ဧကံ’ ဟူသော သဒ္ဒါသည် အရေအတွက်ဖြင့် ပိုင်းခြားခြင်းကို ညွှန်ပြသော သဒ္ဒါဖြစ်သည်။ ‘သမယံ’ ဟူသော သဒ္ဒါသည် ထိုအရေအတွက်ဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်သော သမယကို ညွှန်ပြသော သဒ္ဒါဖြစ်သည်။ ‘ဧကံ သမယံ’ ဟူသော ပုဒ်နှစ်ပါးအပေါင်းသည် အတိအကျ မသတ်မှတ်အပ်သော သမယကို ထင်ရှားပြတတ်သော ပုဒ်အစုဖြစ်သည်။ ထို ‘ဧကံ သမယံ’ ဟူသော ပုဒ်အစု၌ ပါဝင်သော ‘သမယ’ သဒ္ဒါသည် -

‘‘Samavāye khaṇe kāle, samūhe hetudiṭṭhisu;

Paṭilābhe pahāne ca, paṭivedhe ca dissati’’.

‘အကြောင်းပေါင်းဆုံခြင်း၊ အခွင့်ကောင်း၊ အချိန်ကာလ၊ အပေါင်းအစု၊ အကြောင်းရင်းနှင့် အယူဝါဒတို့၌လည်းကောင်း၊ ရရှိခြင်း၊ ပယ်စွန့်ခြင်းနှင့် ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းတို့၌လည်းကောင်း တွေ့မြင်အပ်၏’ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Tathā hissa – ‘‘appevanāma svepi upasaṅkameyyāma kālañca samayañca upādāyā’’ti evamādīsu (dī. ni. 1.447) samavāyo attho. ‘‘Ekova kho bhikkhave, khaṇo ca samayo ca brahmacariyavāsāyā’’tiādīsu (a. ni. 8.29) khaṇo. ‘‘Uṇhasamayo pariḷāhasamayo’’tiādīsu (pāci. 358) kālo. ‘‘Mahāsamayo pavanasmi’’ntiādīsu (dī. ni. 2.332) samūho. ‘‘Samayopi kho te, bhaddāli, appaṭividdho ahosi, bhagavā kho sāvatthiyaṃ viharati, bhagavāpi maṃ jānissati, bhaddāli nāma bhikkhu satthusāsane sikkhāya aparipūrakārī’ti. Ayampi kho, te bhaddāli, samayo appaṭividdho ahosī’’tiādīsu (ma. ni. 2.135) hetu. ‘‘Tena kho pana samayena uggahamāno paribbājako samaṇamuṇḍikāputto samayappavādake tindukācīre ekasālake mallikāya ārāme paṭivasatī’’tiādīsu (ma. ni. 2.260) diṭṭhi.

ထိုစကား မှန်၏။ ဤသမယသဒ္ဒါ၏ အနက်များအနက် ‘နက်ဖြန်၌လည်း အခါနှင့် အကြောင်းညီညွတ်ခြင်းကို စောင့်ဆိုင်း၍ လာနိုင်ကောင်းတန်ရာ၏’ စသော ပါဠိတို့၌ ‘အကြောင်းပေါင်းဆုံခြင်း’ ဟူသော အနက်သည် ထင်ရှား၏။ ‘ရဟန်းတို့၊ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယကို ကျင့်သုံးရန် အခွင့်ကောင်းနှင့် အချိန်အခါသည် တစ်ခုတည်းသာ ရှိ၏’ စသော ပါဠိတို့၌ ‘အခွင့်ကောင်း (ခဏ)’ ဟူသော အနက်သည် ထင်ရှား၏။ ‘ပူအိုက်သောအခါ၊ ပြင်းစွာပူအိုက်သောအခါ’ စသော ပါဠိတို့၌ ‘အချိန်ကာလ’ ဟူသော အနက်သည် ထင်ရှား၏။ ‘ကပိလဝတ်ပြည်အနီးရှိ တောအုပ်ကြီး၌ ကြီးကျယ်သော အစည်းအဝေးရှိ၏’ စသော ပါဠိတို့၌ ‘အပေါင်းအစု’ ဟူသော အနက်သည် ထင်ရှား၏။ ‘ဘဒ္ဒါလိ၊ သင်သည် သိက္ခာပုဒ် ဖြည့်ကျင့်ခြင်း၏ အကြောင်းကို ထိုးထွင်း၍ မသိသေး။ မြတ်စွာဘုရားသည် သာဝတ္ထိ၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ ဘုရားရှင်သည် ငါ့ကို - ဘဒ္ဒါလိမည်သော ရဟန်းသည် ဘုရားရှင်သာသနာတော်၌ သိက္ခာကို ဖြည့်ကျင့်မှု မရှိသူဖြစ်၏ - ဟု သိတော်မူလိမ့်မည်။ ဘဒ္ဒါလိ၊ သင်သည် ဤသိက္ခာပုဒ် ဖြည့်ကျင့်ခြင်း၏ အကြောင်းကိုလည်း မသိသေးပေ’ စသော ပါဠိတို့၌ ‘အကြောင်းရင်း’ ဟူသော အနက်သည် ထင်ရှား၏။ ‘ထိုအခါ၌ ဥဂ္ဂါဟမာနမည်သော ရဟန်းဦးပြည်းမ၏သား ပရိဗိုဇ်သည် အယူအမျိုးမျိုးကို ပြောဆိုရာဖြစ်သော မလ္လိကာမိဖုရား၏ တည်ပင်တော ဧကသာလကကျောင်း၌ နေ၏’ စသော ပါဠိတို့၌ ‘အယူဝါဒ’ ဟူသော အနက်သည် ထင်ရှား၏။

‘‘Diṭṭhe dhamme ca yo attho, yo cattho samparāyiko;

Atthābhisamayā dhīro, paṇḍitoti pavuccatī’’ti. (saṃ. ni. 1.128) –

‘မျက်မှောက်ဘဝ၌ ရရှိအပ်သော အကျိုးစီးပွားနှင့် တမလွန်ဘဝ၌ ရရှိအပ်သော အကျိုးစီးပွား နှစ်မျိုးလုံးကို အကြင်ပညာရှိသည် ရယူနိုင်၏။ ထိုအကျိုးစီးပွား နှစ်မျိုးကို ရရှိခြင်းကြောင့် ထိုပညာရှိကို ပဏ္ဍိတ်ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏’ ဟူသော -

Ādīsu [Pg.33] paṭilābho. ‘‘Sammā mānābhisamayā antamakāsi dukkhassā’’tiādīsu (a. ni. 7.9) pahānaṃ. ‘‘Dukkhassa pīḷanaṭṭho saṅkhataṭṭho santāpaṭṭho vipariṇāmaṭṭho abhisamayaṭṭho’’tiādīsu (paṭi. 108) paṭivedho. Idha panassa kālo attho. Tena saṃvaccharautumāsaḍḍhamāsarattidivapubbaṇhamajjhanhikasāyanhapaṭhamamajjhi-mapacchimayāmamuhuttādīsu kālappabhedabhūtesu samayesu ekaṃ samayanti dīpeti.

အစရှိသော ပါဠိတို့၌ ‘ရရှိခြင်း’ ဟူသော အနက်သည်လည်းကောင်း၊ ‘မထောင်လွှားသော မာနကို ကောင်းစွာ ပယ်ခြင်းကြောင့် ဝဋ်ဒုက္ခ၏ အဆုံးကို ပြပြီ’ စသော ပါဠိတို့၌ ‘ပယ်စွန့်ခြင်း’ ဟူသော အနက်သည်လည်းကောင်း၊ ‘ဒုက္ခသစ္စာ၏ ညှဉ်းဆဲခြင်းအနက်၊ အကြောင်းတရားတို့ ပြုပြင်အပ်ခြင်းအနက်၊ ပူလောင်ခြင်းအနက်၊ ဖောက်ပြန်ခြင်းအနက်သည် ထိုးထွင်းသိမြင်အပ်သော သဘောဖြစ်၏’ စသော ပါဠိတို့၌ ‘ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း’ ဟူသော အနက်သည်လည်းကောင်း ထင်ရှား၏။ သို့သော် ဤနေရာ၌မူ ဤသမယသဒ္ဒါ၏ အနက်သည် ‘အချိန်ကာလ’ ဖြစ်၏။ ထိုအချိန်ကာလအနက်ဖြင့် နှစ်၊ ဥတု၊ လ၊ လခွဲ (ပက္ခ)၊ ညဉ့်၊ နေ့၊ နံနက်၊ နေ့လယ်၊ ညနေ၊ ပထမယာမ်၊ မဇ္ဈိမယာမ်၊ ပစ္ဆိမယာမ်၊ မုဟုတ် အစရှိသော အချိန်ကာလ အထူးအပြားတို့တွင် ‘တစ်ပါးသောအခါ၌’ ဟူသော ဤအနက်ကို ပြ၏။

Tattha kiñcāpi etesu saṃvaccharādīsu samayesu yaṃ yaṃ suttaṃ yasmiṃ yasmiṃ saṃvacchare utumhi māse pakkhe rattibhāge vā divasabhāge vā vuttaṃ, sabbaṃ taṃ therassa suviditaṃ suvavatthāpitaṃ paññāya. Yasmā pana – ‘‘evaṃ me sutaṃ’’ asukasaṃvacchare asukautumhi asukamāse asukapakkhe asukarattibhāge asukadivasabhāge vāti evaṃ vutte na sakkā sukhena dhāretuṃ vā uddisituṃ vā uddisāpetuṃ vā, bahu ca vattabbaṃ hoti, tasmā ekeneva padena tamatthaṃ samodhānetvā ‘‘ekaṃ samaya’’nti āha. Ye vā ime gabbhokkantisamayo, jātisamayo, saṃvegasamayo, abhinikkhamanasamayo, dukkarakārikasamayo, māravijayasamayo, abhisambodhisamayo diṭṭhadhammasukhavihārasamayo, desanāsamayo, parinibbānasamayoti, evamādayo bhagavato devamanussesu ativiya pakāsā anekakālappabhedā eva samayā. Tesu samayesu desanāsamayasaṅkhātaṃ ekaṃ samayanti dīpeti. Yo cāyaṃ ñāṇakaruṇākiccasamayesu karuṇākiccasamayo, attahitaparahitapaṭipattisamayesu parahitapaṭipattisamayo, sannipatitānaṃ karaṇīyadvayasamayesu dhammikathāsamayo desanāpaṭipattisamayesu desanāsamayo, tesupi samayesu aññataraṃ samayaṃ sandhāya ‘‘ekaṃ samaya’’nti āha.

ထို ‘ဧကံ သမယံ’ ဟူသော ပါဌ်၌ ထိုနှစ် စသည်တို့တွင် အကြင်အကြင် သုတ်တော်ကို အကြင်အကြင် နှစ်၊ ဥတု၊ လ၊ လခွဲ၊ ညဉ့်အပိုင်းအခြား သို့မဟုတ် နေ့အပိုင်းအခြား၌ ဟောတော်မူအပ်သည်ကို အရှင်အာနန္ဒာထေရ်၏ ဉာဏ်ပညာဖြင့် ကောင်းစွာသိမြင်၍ ပိုင်းခြားမှတ်သားထားပြီးဖြစ်သော်လည်း ‘ဤသို့ ငါကြားနာခဲ့ရသည်၊ ဤမည်သောနှစ်၊ ဤမည်သောဥတု၊ ဤမည်သောလ၊ ဤမည်သောလခွဲ၊ ဤမည်သောညဉ့်အပိုင်းအခြား သို့မဟုတ် ဤမည်သောနေ့အပိုင်းအခြား၌ ဖြစ်၏’ ဟု ဤသို့ အသေးစိတ်လျှောက်ထားပါက လွယ်ကူစွာ ဆောင်ရွက်မှတ်သားရန်လည်းကောင်း၊ ရွတ်ဆိုပြရန်လည်းကောင်း၊ ရွတ်ဆိုပြစေရန်လည်းကောင်း မတတ်နိုင်သည့်အပြင် များစွာသောစကားကိုလည်း ဆိုထိုက်သည်ဖြစ်သောကြောင့် ဤ ‘ဧကံ သမယံ’ ဟူသော တစ်ပုဒ်တည်းဖြင့်သာ ထိုဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကို စုပေါင်း၍ ‘တစ်ပါးသောအခါ၌’ ဟု လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် ပဋိသန္ဓေနေစဉ်အခါ၊ ဖွားမြင်တော်မူရာအခါ၊ သံဝေဂဖြစ်တော်မူရာအခါ၊ တောထွက်တော်မူရာအခါ၊ ဒုက္ကရစရိယာကျင့်တော်မူရာအခါ၊ မာရ်နတ်ကို အောင်တော်မူရာအခါ၊ ဘုရားဖြစ်တော်မူရာအခါ၊ မျက်မှောက်ဘဝ၌ ချမ်းသာစွာ နေတော်မူရာအခါ၊ တရားဟောတော်မူရာအခါ၊ ပရိနိဗ္ဗာန်စံတော်မူရာအခါ စသည်ဖြင့် နတ်၊ လူတို့၌ အလွန်ထင်ရှားကုန်သော မြတ်စွာဘုရား၏ များပြားလှစွာသော အချိန်ကာလ အထူးအပြားတို့အနက် တရားဟောတော်မူရာ အချိန်အခါဟု ဆိုအပ်သော ‘တစ်ပါးသောအခါ၌’ ဟူသော ဤအနက်ကို ပြ၏။ ထို့ပြင် ဉာဏ်၏ကိစ္စနှင့် ကရုဏာ၏ကိစ္စကို ပြုတော်မူရာအခါတို့တွင် ‘ကရုဏာ၏ကိစ္စကို ပြုတော်မူရာအခါ’၊ မိမိအကျိုးနှင့် သူတစ်ပါးအကျိုးကို ကျင့်တော်မူရာအခါတို့တွင် ‘သူတစ်ပါးအကျိုးစီးပွားကို ကျင့်တော်မူရာအခါ’၊ စည်းဝေးရောက်ရှိလာကြသူတို့၏ ပြုဖွယ်နှစ်ပါးတို့တွင် ‘တရားစကား ပြောကြားတော်မူရာအခါ’၊ တရားဟောတော်မူရာနှင့် ကျင့်တော်မူရာအခါတို့တွင် ‘တရားဟောတော်မူရာအခါ’ ဟူသော ဤအခါတို့တွင်လည်း တစ်ပါးပါးသော အခါကို ရည်ညွှန်း၍ ‘တစ်ပါးသောအခါ၌’ ဟု လျှောက်ထားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

Kasmā panettha yathā abhidhamme ‘‘yasmiṃ samaye kāmāvacara’’nti (dha. sa. 1) ca, ito aññesu ca suttapadesu – ‘‘yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehī’’ti ca bhummavacananiddeso kato, vinaye ca – ‘‘tena samayena buddho bhagavā’’ti karaṇavacanena, tathā akatvā ‘‘ekaṃ samaya’’nti upayogavacananiddeso katoti? Tattha tathā idha ca aññathā atthasambhavato. Tattha hi abhidhamme ito aññesu suttapadesu ca adhikaraṇattho [Pg.34] bhāvena bhāvalakkhaṇattho ca sambhavati. Adhikaraṇañhi kālattho, samūhattho ca samayo, tattha tattha vuttānaṃ phassādidhammānaṃ khaṇasamavāyahetusaṅkhātassa ca samayassa bhāvena tesaṃ bhāvo lakkhīyati, tasmā tadatthajotanatthaṃ tattha bhummavacananiddeso kato.

အဘိဓမ္မပိဋက၌ 'ယသ္မိံ သမယေ ကာမာဝစရံ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဤ 'ဧကံ သမယံ' ဟူသော ပုဒ်မှတစ်ပါး အခြားသော သုတ်ပုဒ်တို့၌ 'ယသ္မိံ သမယေ ဘိက္ခဝေ ဘိက္ခု ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟိ' ဟူ၍လည်းကောင်း သတ္တမီဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်ပြခြင်းကို ပြုသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဝိနည်းပိဋက၌ 'တေန သမယေန ဗုဒ္ဓေါ ဘဂဝါ' ဟူ၍ ကရိုဏ်းဝိဘတ် (တတိယာဝိဘတ်) ဖြင့် ညွှန်ပြခြင်းကို ပြုသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ မပြုဘဲ ဤနေရာ၌ အဘယ်ကြောင့် 'ဧကံ သမယံ' ဟူ၍ ဒုတိယာဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်ပြခြင်းကို ပြုအပ်ပါသနည်း။ ထိုအဘိဓမ္မာပိဋက၊ အခြားသုတ်ပုဒ်၊ ဝိနည်းပိဋကတို့၌ ထိုထိုသတ္တမီဝိဘတ်၊ တတိယာဝိဘတ်တို့ဖြင့် အနက်အဓိပ္ပာယ် ဖြစ်ထိုက်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဤ 'ဧကံ သမယံ' ဟူသော ပုဒ်၌မူ ထိုဝိဘတ်တို့မှတစ်ပါး ဒုတိယာဝိဘတ်ဖြင့်သာ အနက်အဓိပ္ပာယ် ဖြစ်ထိုက်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ အသေးစိတ်ရှင်းရသော် ထိုအဘိဓမ္မာပိဋကနှင့် အခြားသုတ်ပုဒ်တို့၌ အဓိကရဏအနက် (တည်ရာအနက်) သည်လည်းကောင်း၊ ဘာဝေနဘာဝလက္ခဏအနက်သည်လည်းကောင်း ဖြစ်ထိုက်ပေသည်။ ကာလအနက်ရှိသော သမယသည်လည်းကောင်း၊ အပေါင်းအစု (သမူဟ) အနက်ရှိသော သမယသည်လည်းကောင်း ထိုထိုအဘိဓမ္မာနှင့် သုတ်ပုဒ်တို့၌ ဟောတော်မူအပ်သော ဖဿအစရှိသော တရားတို့၏ တည်ရာအဓိကရဏ ဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် ခဏ၊ သမဝါယ (အကြောင်းညီညွတ်ခြင်း)၊ ဟေတု (ပဓာနအကြောင်း) ဟု ဆိုအပ်သော သမယ၏ ဖြစ်ခြင်းကြိယာဖြင့် ထိုဖဿအစရှိသော တရားတို့၏ ဖြစ်ခြင်းကြိယာကို မှတ်သားအပ် (သိသာစေအပ်) သည်။ ထို့ကြောင့် ထိုအဓိကရဏအနက်နှင့် ဘာဝေနဘာဝလက္ခဏအနက်ကို ထွန်းပြခြင်းအကျိုးငှာ ထိုကျမ်းတို့၌ သတ္တမီဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်ပြခြင်းကို ပြုတော်မူခဲ့သည်။

Vinaye ca hetuattho karaṇattho ca sambhavati. Yo hi so sikkhāpadapaññattisamayo sāriputtādīhipi dubbiññeyyo, tena samayena hetubhūtena karaṇabhūtena ca sikkhāpadāni paññāpayanto sikkhāpadapaññattihetuñca apekkhamāno bhagavā tattha tattha vihāsi, tasmā tadatthajotanatthaṃ tattha karaṇavacanena niddeso kato.

ဝိနည်းပိဋက၌မူ ဟေတွတ် (ဟိတ်အနက်) နှင့် ကရဏတ် (ကရိုဏ်းအနက်) သည် ဖြစ်ထိုက်ပေသည်။ အကြောင်းမူကား အရှင်သာရိပုတ္တရာ အစရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်မြတ်တို့ပင်လျှင် သိနိုင်ခဲလှစွာသော ထိုထိုသိက္ခာပုဒ်များကို ပညတ်တော်မူရာ အခါသမယကို အကြောင်းပြု၍ (ဟိတ်အဖြစ်ဖြင့်) သိက္ခာပုဒ် ပညတ်ရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းကို ရှုငဲ့တော်မူလျက်လည်းကောင်း၊ ထိုအခါသမယအားဖြင့် (ကရိုဏ်းအဖြစ်ဖြင့်) သိက္ခာပုဒ်တို့ကို ပညတ်တော်မူလျက်လည်းကောင်း မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုထိုအရပ်၌ သီတင်းသုံးတော်မူခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ထိုဟိတ်အနက်နှင့် ကရိုဏ်းအနက်တို့ကို ထွန်းပြခြင်းအကျိုးငှာ ဝိနည်းပိဋက၌ တတိယာဝိဘတ် (ကရိုဏ်းဝိဘတ်) ဖြင့် ညွှန်ပြတော်မူခဲ့သည်။

Idha pana aññasmiñca evaṃ jātike accantasaṃyogattho sambhavati. Yañhi samayaṃ bhagavā imaṃ aññaṃ vā suttantaṃ desesi, accantameva taṃ samayaṃ karuṇāvihārena vihāsi, tasmā tadatthajotanatthaṃ idha upayogavacananiddeso katoti.

ဤ 'ဧကံ သမယံ' ဟူသော ပုဒ်၌လည်းကောင်း၊ ဤသို့ သဘောရှိသော အခြားပုဒ်တို့၌လည်းကောင်း အစ္စန္တသံယောဂအနက် (အဆက်မပြတ် စပ်ယှဉ်ခြင်းအနက်) သည် ဖြစ်ထိုက်ပေသည်။ အကြောင်းမူကား မြတ်စွာဘုရားသည် ဤဗြဟ္မဇာလသုတ် သို့မဟုတ် အခြားသော သုတ္တန်ဒေသနာတော်ကို ဟောကြားတော်မူသည့် ကာလပတ်လုံး အပိုင်းအခြားမရှိ အဆက်မပြတ် ကရုဏာဝိဟာရ (ကရုဏာဖြင့် နေတော်မူခြင်း) ဖြင့် သီတင်းသုံးတော်မူခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ထိုအစ္စန္တသံယောဂအနက်ကို ထွန်းပြခြင်းအကျိုးငှာ ဤ 'ဧကံ သမယံ' ပုဒ်၌ ဒုတိယာဝိဘတ်ဖြင့် ညွှန်ပြခြင်းကို ပြုတော်မူခဲ့သည်။

Tenetaṃ vuccati –

ထို့ကြောင့် ဤသို့ ဆိုအပ်၏ -

‘‘Taṃ taṃ atthamapekkhitvā, bhummena karaṇena ca;

Aññatra samayo vutto, upayogena so idhā’’ti.

'ထိုထို အဓိကရဏအနက်၊ ဘာဝေနဘာဝလက္ခဏအနက်၊ ဟေတွတ်နှင့် ကရဏတ်တို့ကို ရှုငဲ့၍ ဤ 'ဧကံ သမယံ' ဟူသော ပုဒ်မှတစ်ပါး အခြားသော ကျမ်းဂန်တို့၌ 'သမယ' သဒ္ဒါကို သတ္တမီဝိဘတ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ တတိယာဝိဘတ်ဖြင့်လည်းကောင်း ဟောကြားအပ်၏။ ဤ 'ဧကံ သမယံ' ပုဒ်၌မူ ဒုတိယာဝိဘတ်ဖြင့် ဟောကြားအပ်၏' ဟု ဆိုအပ်သော စကားစု ဖြစ်သည်။

Porāṇā pana vaṇṇayanti – ‘‘tasmiṃ samaye’’ti vā, ‘‘tena samayenā’’ti vā, ‘‘ekaṃ samaya’’nti vā, abhilāpamattabhedo esa, sabbattha bhummamevatthoti. Tasmā ‘‘ekaṃ samaya’’nti vuttepi ‘‘ekasmiṃ samaye’’ti attho veditabbo.

ရှေးဆရာတို့ကမူ - 'တသ္မိံ သမယေ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'တေန သမယေန' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ဧကံ သမယံ' ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသဒ္ဒါသုံးမျိုးတို့သည် သဒ္ဒါအသုံးအနှုန်းမျှသာ ကွဲပြားခြင်းဖြစ်ပြီး အလုံးစုံသော နေရာတို့၌ အဓိကရဏ (သတ္တမီဝိဘတ်၏အနက်) သာလျှင် အနက်အဓိပ္ပာယ် ဖြစ်သည်ဟု ဖွင့်ဆိုကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် 'ဧကံ သမယံ' ဟု ဆိုအပ်သော်လည်း 'ဧကသ္မိံ သမယေ' ဟူသော သတ္တမီအနက်ကိုသာ သိမှတ်အပ်၏။

Bhagavāti garu. Garuñhi loke bhagavāti vadanti. Ayañca sabbaguṇavisiṭṭhatāya sabbasattānaṃ garu, tasmā bhagavāti veditabbo. Porāṇehipi vuttaṃ –

'ဘဂဝါ' ဟူသည် အလေးပြုအပ်သော ပုဂ္ဂိုလ် (ဂရု) ဟု ဆိုလိုသည်။ လောက၌ အလေးပြုထိုက်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို 'ဘဂဝါ' ဟု ခေါ်ဝေါ်ပြောဆိုကြကုန်၏။ ဤမြတ်စွာဘုရားသည်လည်း သီလစရှိသော အလုံးစုံသော ဂုဏ်တို့ဖြင့် ထူးကဲလွန်မြတ်တော်မူသောကြောင့် သတ္တဝါအားလုံးတို့၏ အလေးပြုအပ်သော ဂရုပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် 'ဘဂဝါ' ဟု သိမှတ်အပ်၏။ ရှေးဟောင်းအဋ္ဌကထာဆရာတို့သည်လည်း ဤသို့ မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့ကြ၏ -

‘‘Bhagavāti vacanaṃ seṭṭhaṃ, bhagavāti vacanamuttamaṃ;

Garu gāravayutto so, bhagavā tena vuccatī’’ti.

'ဘဂဝါ' ဟူသော စကားလုံးသည် အထူးသဖြင့် ချီးမွမ်းအပ်သော စကားလုံးတည်း၊ 'ဘဂဝါ' ဟူသော စကားလုံးသည် အလွန်မွန်မြတ်လှသော စကားလုံးတည်း။ ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် အရိုအသေပြုအပ်သော ဂုဏ်တော်နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသဖြင့် အလေးပြုထိုက်သော ပုဂ္ဂိုလ်မြတ် (ဂရု) ဖြစ်တော်မူသောကြောင့် 'ဘဂဝါ' ဟု အမည်တွင်တော်မူ၏။

Api ca –

တစ်နည်းကား -

‘‘Bhāgyavā bhaggavā yutto, bhagehi ca vibhattavā;

Bhattavā vantagamano, bhavesu bhagavā tato’’ti.

ပါရမီဘုန်းကံ ရှိတော်မူခြင်း၊ ကိလေသာတို့ကို ချိုးဖျက်ပြီးဖြစ်ခြင်း၊ ဘုန်းတော်ခြောက်ပါးနှင့် ပြည့်စုံတော်မူခြင်း၊ တရားတော်တို့ကို ဝေဖန်ဟောကြားတော်မူခြင်း၊ ကုသိုလ်တရားတို့ကို မှီဝဲတော်မူခြင်း၊ ဘဝတို့၌ လည်စေတတ်သော တဏှာကို ထွေးအန်ပြီးဖြစ်ခြင်းတို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားအား 'ဘဂဝါ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

Imissā [Pg.35] gāthāya vasenassa padassa vitthāraattho veditabbo. So ca visuddhimagge buddhānussatiniddese vuttoyeva.

ဤဂါထာ၏ စွမ်းအားဖြင့် ဤ 'ဘဂဝါ' ဟူသော ပုဒ်၏ အကျယ်အဓိပ္ပာယ်ကို သိမှတ်အပ်၏။ ထိုအကျယ်အနက်ကိုလည်း ဝိသုဒ္ဓိမဂ်ကျမ်း၊ ဗုဒ္ဓါနုဿတိနိဒ္ဒေသ၌ ဆိုခဲ့ပြီး ဖြစ်ပေသည်။

Ettāvatā cettha evaṃ me sutanti vacanena yathāsutaṃ dhammaṃ dassento bhagavato dhammakāyaṃ paccakkhaṃ karoti. Tena ‘‘nayidaṃ atikkantasatthukaṃ pāvacanaṃ, ayaṃ vo satthā’’ti satthu adassanena ukkaṇṭhitaṃ janaṃ samassāseti.

ဤနိဒါန်းစကားရပ်၌ ဤမျှအတိုင်းအရှည်ရှိသော 'ဧဝံ မေ သုတံ' ဟူသော စကားဖြင့် မိမိကြားနာခဲ့ရသည့်အတိုင်း တရားတော်ကို ဖော်ပြခြင်းအားဖြင့် အရှင်အာနန္ဒာထေရ်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ ဓမ္မကာယ (တရားကိုယ်တော်) ကို မျက်မှောက်ပြုစေ၏။ ထိုသို့ ဓမ္မကာယကို မျက်မှောက်ပြုစေခြင်းဖြင့် 'ဤဘုရားစကားတော်သည် လွန်လေပြီးသော ဆရာရှိသော တရားမဟုတ်၊ ဤတရားတော်သည်သာ သင်တို့၏ ဆရာဖြစ်ပေသည်' ဟု ဆိုကာ မြတ်စွာဘုရားကို မဖူးမြင်ရသဖြင့် စိတ်နှလုံး ညှိုးငယ်ဆင်းရဲနေသော သတ္တဝါအပေါင်းကို သက်သာရာရစေတော်မူ၏။

Ekaṃ samayaṃ bhagavāti vacanena tasmiṃ samaye bhagavato avijjamānabhāvaṃ dassento rūpakāyaparinibbānaṃ sādheti. Tena ‘‘evaṃvidhassa nāma ariyadhammassa desako dasabaladharo vajirasaṅghāta samānakāyo sopi bhagavā parinibbuto, kena aññena jīvite āsā janetabbā’’ti jīvitamadamattaṃ janaṃ saṃvejeti, saddhamme cassa ussāhaṃ janeti.

'ဧကံ သမယံ ဘဂဝါ' ဟူသော စကားဖြင့် သံဂါယနာတင်ရာ ထိုအခါ၌ မြတ်စွာဘုရား ထင်ရှားရှိတော်မမူတော့သည့် အဖြစ်ကို ပြသခြင်းဖြင့် အရှင်အာနန္ဒာထေရ်သည် ရူပကာယတော်၏ ပရိနိဗ္ဗာန်စံလွန်တော်မူခြင်းကို ထင်ရှားစေတော်မူ၏။ ထိုသို့ ထင်ရှားစေခြင်းဖြင့် 'ဤသို့သဘောရှိသော အရိယာတရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူတတ်သော၊ ဆယ်ပါးသောအားတော် (ဒသဗလ) ကို ဆောင်တော်မူသော၊ ဝဇိရစိန်တုံးနှင့်တူသော ကိုယ်ခန္ဓာရှိတော်မူသော ထိုမြတ်စွာဘုရားသော်မှလည်း ပရိနိဗ္ဗာန်စံတော်မူရလေပြီ၊ မြတ်စွာဘုရားမှတစ်ပါး အခြားမည်သည့်ပုဂ္ဂိုလ်သည် အသက်ရှင်ခြင်း၌ မျှော်လင့်တောင့်တမှုကို ဖြစ်စေအပ်ပါတော့အံ့နည်း (မဖြစ်စေအပ်တော့သည်သာတည်း)' ဟု ဇီဝိတမဒ (အသက်ရှည်ခြင်း၌ မာန်ယစ်ခြင်း) ဖြင့် ယစ်မူးနေသော လူအပေါင်းကို ထိတ်လန့်တုန်လှုပ်စေ၍ သူတော်ကောင်းတရား၌ အားထုတ်လိုစိတ် ဖြစ်ပေါ်စေတော်မူ၏။

Evanti ca bhaṇanto desanāsampattiṃ niddisati. Me sutanti sāvakasampattiṃ. Ekaṃ samayanti kālasampattiṃ. Bhagavāti desakasampattiṃ.

'ဧဝံ' ဟု ရွတ်ဆိုလျှောက်ထားခြင်းဖြင့် ဒေသနာတော်၏ ပြည့်စုံခြင်း (ဒေသနာသမ္ပတ္တိ) ကို ညွှန်ပြတော်မူ၏။ 'မေ သုတံ' ဟု ဆိုခြင်းဖြင့် ကြားနာသောတပည့်သား၏ ပြည့်စုံခြင်း (သာဝကသမ္ပတ္တိ) ကို ညွှန်ပြတော်မူ၏။ 'ဧကံ သမယံ' ဟု ဆိုခြင်းဖြင့် အခါကာလ၏ ပြည့်စုံခြင်း (ကာလသမ္ပတ္တိ) ကို ညွှန်ပြတော်မူ၏။ 'ဘဂဝါ' ဟု ဆိုခြင်းဖြင့် ဟောကြားတော်မူသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ ပြည့်စုံခြင်း (ဒေသကသမ္ပတ္တိ) ကို ညွှန်ပြတော်မူ၏။

Antarā ca rājagahaṃ antarā ca nāḷandanti antarā-saddo kāraṇakhaṇacittavemajjhavivarādīsu dissati. ‘‘Tadantaraṃ ko jāneyya aññatra tathāgatā’’ti (a. ni. 6.44) ca, ‘‘janā saṅgamma mantenti mañca tañca kimantara’’nti (saṃ. ni. 1.228) ca ādīsu hi kāraṇe antarā-saddo. ‘‘Addasa maṃ, bhante, aññatarā itthī vijjantarikāya bhājanaṃ dhovantī’’tiādīsu (ma. ni. 2.149) khaṇe. ‘‘Yassantarato na santi kopā’’tiādīsu (udā. 20) citte. ‘‘Antarā vosānamāpādī’’tiādīsu (cūḷava. 350) vemajjhe. ‘‘Api cāyaṃ, bhikkhave, tapodā dvinnaṃ mahānirayānaṃ antarikāya āgacchatī’’tiādīsu (pārā. 231) vivare. Svāyamidha vivare vattati, tasmā rājagahassa ca nāḷandāya ca vivareti evametthattho veditabbo. Antarā-saddena pana yuttattā upayogavacanaṃ kataṃ. Īdisesu ca ṭhānesu akkharacintakā ‘‘antarā gāmañca nadiñca yātī’’ti evaṃ ekameva antarāsaddaṃ payujjanti, so dutiyapadenapi yojetabbo hoti, ayojiyamāne upayogavacanaṃ na pāpuṇāti. Idha pana yojetvāyeva vuttoti.

'အန္တရာ စ ရာဇဂဟံ အန္တရာ စ နာဠန္ဒံ' ဟူသော ပါဌ်၌ 'အန္တရာ' သဒ္ဒါသည် အကြောင်း (ကာရဏ)၊ ခဏ၊ စိတ် (စိတ္တ)၊ အလယ် (ဝေမဇ္ဈ)၊ အကြား (ဝိဝရ) အစရှိသော အနက်တို့၌ သုံးစွဲသည်ကို တွေ့ရ၏။ 'ငါဘုရားမှတစ်ပါး ထိုအကြောင်း (အကြား) ကို မည်သူသိနိုင်အံ့နည်း' ဟူသော ပါဌ်၌လည်းကောင်း၊ 'လူတို့သည် စုဝေးပြီး ငါနှင့် သင့်အကြောင်းကို တီးတိုးတိုင်ပင်ကြကုန်၏' ဟူသော ပါဌ်တို့၌လည်းကောင်း 'အန္တရာ' သဒ္ဒါသည် အကြောင်းအနက်၌ ရှိ၏။ 'အရှင်ဘုရား၊ မိန်းမတစ်ဦးသည် လျှပ်ပြက်သော ခဏ၌ အိုးခွက်ဆေးနေစဉ် တပည့်တော်ကို မြင်ပါသည်' ဟူသော ပါဌ်၌ ခဏအနက်၌ ရှိ၏။ 'အကြင်သူ၏ စိတ်အတွင်း၌ အမျက်ဒေါသတို့ မရှိကုန်' ဟူသော ပါဌ်၌ စိတ်အနက်၌ ရှိ၏။ 'အစနှင့်အဆုံး၏ အလယ်၌ ပြီးဆုံးခြင်းသို့ ရောက်လေပြီ' ဟူသော ပါဌ်၌ အလယ်အနက်၌ ရှိ၏။ 'ချစ်သားရဟန်းတို့၊ ဤတပေါဒါမြစ်သည် ငရဲကြီးနှစ်ခုတို့၏ အကြား၌ စီးဆင်းလာ၏' ဟူသော ပါဌ်၌ အကြားအနက်၌ ရှိ၏။ ဤပါဌ်၌ ထိုအန္တရာသဒ္ဒါသည် အကြား (ဝိဝရ) ဟူသော အနက်၌ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ရာဇဂြိုဟ်ပြည်နှင့် နာဠန္ဒာပြည်တို့၏ အကြားအရပ်၌ ဟူသော အနက်ကို သိမှတ်အပ်၏။ 'အန္တရာ' သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်တွဲလျက် ရှိသောကြောင့် ဒုတိယာဝိဘတ်ကို ပြုထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤကဲ့သို့သော အရာတို့၌ သဒ္ဒါဆရာတို့သည် 'အန္တရာ ဂါမဉ္စ နဒိဉ္စ ယာတိ' ဟူ၍ အန္တရာသဒ္ဒါတစ်လုံးတည်းကိုသာ သုံးစွဲလေ့ရှိကြပြီး ထိုအန္တရာသဒ္ဒါသည် ဒုတိယပုဒ်ဖြစ်သော 'နဒိဉ္စ' နှင့်လည်း ယှဉ်စပ်ရမည် ဖြစ်၏။ အကယ်၍ မယှဉ်စပ်ပါက ဒုတိယပုဒ်သည် ဒုတိယာဝိဘတ်သို့ မရောက်နိုင်ပေ။ ဤပါဌ်၌မူ နောက်ပုဒ်၌လည်း တိုက်ရိုက်ယှဉ်စပ်၍ 'အန္တရာ စ ရာဇဂဟံ အန္တရာ စ နာဠန္ဒံ' ဟူ၍ပင် ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။

Addhānamaggappaṭipanno [Pg.36] hotīti addhānasaṅkhātaṃ maggaṃ paṭipanno hoti, ‘‘dīghamagga’’nti attho. Addhānagamanasamayassa hi vibhaṅge ‘‘aḍḍhayojanaṃ gacchissāmīti bhuñjitabba’’ntiādivacanato (pāci. 218) aḍḍhayojanampi addhānamaggo hoti. Rājagahato pana nāḷandā yojanameva.

'အဒ္ဓါနမဂ္ဂပဋိပန္နော ဟောတိ' ဟူသည် အဓွန့်ရှည်လျားသော ခရီးလမ်းသို့ ဝင်ရောက်ကြွလှမ်းတော်မူသည် ဖြစ်၏။ 'ရှည်လျားသော ခရီးလမ်း' ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ အဒ္ဓါနဂမနသမယပုဒ်၏ အကျယ်ဝေဖန်ချက်၌ 'ယူဇနာဝက် ခရီးသို့ သွားအံ့ဟု စိတ်ရည်သန်၍ ဆွမ်းစားနိုင်၏' စသည်ဖြင့် ဟောကြားတော်မူထားသောကြောင့် ယူဇနာဝက်မျှသော ခရီးသည်ပင်လျှင် အဒ္ဓါနမဂ္ဂ (အဓွန့်ခရီး) မည်ထိုက်ပေသည်။ ရာဇဂြိုဟ်ပြည်မှ နာဠန္ဒာပြည်သို့မူ တစ်ယူဇနာမျှသာ ကွာဝေးပေသည်။

Mahatā bhikkhusaṅghena saddhinti ‘mahatā’ti guṇamahattenapi mahatā, saṅkhyāmahattenapi mahatā. So hi bhikkhusaṅgho guṇehipi mahā ahosi, appicchatādiguṇasamannāgatattā. Saṅkhyāyapi mahā, pañcasatasaṅkhyattā. Bhikkhūnaṃ saṅgho ‘bhikkhusaṅgho’, tena bhikkhusaṅghena. Diṭṭhisīlasāmaññasaṅghātasaṅkhātena samaṇagaṇenāti attho. Saddhinti ekato.

'မဟတာ ဘိက္ခုသံဃေန သဒ္ဓိံ' ဟူသော ပါဌ်၌ 'မဟတာ' ဟူသည် သီလစသော ဂုဏ်တို့ဖြင့် ကြီးမြတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အရေအတွက်အားဖြင့် များပြားခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း 'ကြီးမြတ်သော/များပြားသော' ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုရဟန်းသံဃာတော်သည် အပ္ပိစ္ဆတာ (အလိုနည်းခြင်း) စသော သီလဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသဖြင့် ဂုဏ်အားဖြင့်လည်း ကြီးမြတ်တော်မူ၏။ ငါးရာသော အရေအတွက်ရှိသောကြောင့် အရေအတွက်အားဖြင့်လည်း များပြားတော်မူ၏။ ရဟန်းတို့၏ အပေါင်းအစုဖြစ်သောကြောင့် 'ဘိက္ခုသံဃာ' မည်၏။ ထိုရဟန်းသံဃာတော်နှင့် - ဟူသည်မှာ အယူဝါဒနှင့် သီလတူညီမျှခြင်းဖြင့် စည်းလုံးညီညွတ်ကြကုန်သော ရဟန်းအပေါင်းနှင့် - ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'သဒ္ဓိံ' ဟူသည် အတူတကွ (တစ်ပေါင်းတည်း) ဟု ဆိုလိုသည်။

Pañcamattehi bhikkhusatehīti pañcamattā etesanti pañcamattāni. Mattāti pamāṇaṃ vuccati, tasmā yathā ‘‘bhojane mattaññū’’ti vutte ‘‘bhojane mattaṃ jānāti, pamāṇaṃ jānātī’’ti attho hoti, evamidhāpi – ‘‘tesaṃ bhikkhusatānaṃ pañcamattā pañcapamāṇa’’nti evamattho daṭṭhabbo. Bhikkhūnaṃ satāni bhikkhusatāni, tehi pañcamattehi bhikkhusatehi.

"ပဉ္စမတ္တေဟိ ဘိက္ခုသတေဟိ" ဟူသော ဤပါဌ်၌ "ဤရဟန်းအရာတို့၏ ငါးလီသော အတိုင်းအရှည်သည် ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုရဟန်းအရာတို့သည် ပဉ္စမတ္တ (ငါးရာမျှ) မည်ကုန်၏" ဟု အနက်သိအပ်၏။ အတိုင်းအရှည်ကို "မတ္တ" ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် "ဘောဇနေ မတ္တညူ" ဟု ဆိုအပ်ရာ၌ "ဘောဇဉ်၌ အတိုင်းအရှည်ကို သိ၏၊ ပမာဏကို သိ၏" ဟု အနက်ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ဤပါဌ်၌လည်း "ထိုရဟန်းအရာတို့၏ ငါးလီသော အတိုင်းအရှည် (ငါးရာသော ပမာဏ) ရှိ၏" ဟု ဤသို့ အနက်ကို မှတ်အပ်၏။ ရဟန်းတို့၏ အရာ (အရာပေါင်း) တို့သည် "ဘိက္ခုသတ" မည်ကုန်၏။ ထိုငါးရာမျှသော ရဟန်းအပေါင်းတို့နှင့် (အတူ) ဟု ဆိုလိုသည်။

Suppiyopi kho paribbājakoti suppiyoti tassa nāmaṃ. Pi-kāro maggappaṭipannasabhāgatāya puggalasampiṇḍanattho. Kho-kāro padasandhikaro, byañjanasiliṭṭhatāvasena vutto. Paribbājakoti sañjayassa antevāsī channaparibbājako. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘yadā bhagavā taṃ addhānamaggaṃ paṭipanno, tadā suppiyopi paribbājako paṭipanno ahosī’’ti. Atītakālattho hettha hoti-saddo.

"သုပ္ပိယောပိ ခေါ ပရိဗ္ဗာဇကော" ဟူသော ဤပါဌ်၌ "သုပ္ပိယ" ဟူသည်မှာ ထိုပရိဗိုဇ်၏ အမည်ဖြစ်သည်။ "ပိ" သဒ္ဒါသည် ခရီးသွားဖော်ချင်း သဘောတူညီသည့်အတွက် ပုဂ္ဂိုလ်ကို ပေါင်းစပ်ပြသည့် အနက်ရှိ၏။ "ခေါ" သဒ္ဒါသည် ပုဒ်ချင်းဆက်စပ်ပေးရုံမျှဖြစ်ပြီး သဒ္ဒါညက်ညောစေရန် ထည့်သွင်းထားခြင်း ဖြစ်သည်။ "ပရိဗ္ဗာဇကော" ဟူသည် သဉ္ဇည်းဆရာကြီး၏ အနီးနေတပည့်ဖြစ်သော အဝတ်ခြုံ ပရိဗိုဇ်ကို ဆိုလိုသည်။ "မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုခရီးရှည်ကြီးသို့ ကြွတော်မူသောအခါ သုပ္ပိယပရိဗိုဇ်သည်လည်း ထိုခရီးရှည်သို့ သွားခဲ့၏" ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။ ဤနေရာရှိ "ဟောတိ" သဒ္ဒါသည် အတိတ်ကာလကို ဟောသည်။

Saddhiṃ antevāsinā brahmadattena māṇavenāti – ettha ante vasatīti antevāsī. Samīpacāro santikāvacaro sissoti attho. Brahmadattoti tassa nāmaṃ. Māṇavoti sattopi coropi taruṇopi vuccati.

"သဒ္ဓိံ အန္တေဝါသိနာ ဗြဟ္မဒတ္တေန မာဏဝေန" ဟူသော ဤပါဌ်၌ "အန္တေဝါသီ" ဟူသည်မှာ ဆရာ၏အနီး၌ နေတတ်သောကြောင့် အနီးကပ်လှည့်လည်သော တပည့်ကို ဆိုလိုသည်။ "ဗြဟ္မဒတ္တ" ဟူသည်မှာ ထိုလုလင်၏ အမည်တည်း။ သတ္တဝါသာမန်ကိုလည်းကောင်း၊ ခိုးသူကိုလည်းကောင်း၊ ပျိုရွယ်သူ လုလင်ကိုလည်းကောင်း "မာဏဝ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

‘‘Coditā devadūtehi, ye pamajjanti māṇavā;

Te dīgharattaṃ socanti, hīnakāyūpagā narā’’ti. (ma. ni. 3.271) –

"နတ်တမန် (အို၊ နာ၊ သေ၊ အကျဉ်းကျ၊ ကလေးသူငယ်) တို့က နှိုးဆော်အပ်ပါလျက်နှင့် မေ့လျော့နေကြသော သတ္တဝါတို့သည် ယုတ်ညံ့သော အပါယ်ဘုံသို့ ရောက်ကြရသဖြင့် ရှည်လျားစွာသော ကာလပတ်လုံး စိုးရိမ်ပူဆွေးကြရကုန်၏" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Ādīsu [Pg.37] hi satto māṇavoti vutto. ‘‘Māṇavehipi samāgacchanti katakammehipi akatakammehipī’’tiādīsu (ma. ni. 2.149) coro. ‘‘Ambaṭṭho māṇavo, aṅgako māṇavo’’tiādīsu (dī. ni. 1.316) taruṇo ‘māṇavo’ti vutto. Idhāpi ayamevattho. Idañhi vuttaṃ hoti – brahmadattena nāma taruṇantevāsinā saddhinti.

အစရှိသော ပါဠိတို့၌ သတ္တဝါသာမန်ကို "မာဏဝ" ဟု သုံးနှုန်းထားသည်။ "ပြုပြီးသော ခိုးမှုရှိသည်လည်းဖြစ်သော၊ မပြုရသေးသော ခိုးမှုရှိသည်လည်းဖြစ်သော ခိုးသူတို့နှင့် ပေါင်းဆုံမိကြကုန်၏" ဟူသော ပါဠိတို့၌ ခိုးသူကို "မာဏဝ" ဟု သုံးသည်။ "အမ္ဗဋ္ဌလုလင်၊ အင်္ဂကလုလင်" အစရှိသော ပါဠိတို့၌ ပျိုရွယ်သူလုလင်ကို "မာဏဝ" ဟု သုံးနှုန်းထားသည်။ ဤဗြဟ္မဒတ္တေန မာဏဝေန ဟူသော ပါဠိ၌လည်း ပျိုရွယ်သူလုလင်ဟူသော ဤအနက်သာ ဖြစ်သည်။ "ဗြဟ္မဒတ္တအမည်ရှိသော တပည့်လုလင်ပျိုနှင့်အတူ" ဟု ဆိုလိုရင်းဖြစ်သည်။

Tatrāti tasmiṃ addhānamagge, tesu vā dvīsu janesu. Sudanti nipātamattaṃ. Anekapariyāyenāti pariyāya-saddo tāva vāradesanākāraṇesu vattati. ‘‘Kassa nu kho, ānanda, ajja pariyāyo bhikkhuniyo ovaditu’’ntiādīsu (ma. ni. 3.398) hi vāre pariyāyasaddo vattati. ‘‘Madhupiṇḍikapariyāyotveva naṃ dhārehī’’tiādīsu (ma. ni. 1.205) desanāyaṃ. ‘‘Imināpi kho, te rājañña, pariyāyena evaṃ hotū’’tiādīsu (dī. ni. 2.411) kāraṇe. Svāyamidhāpi kāraṇe vattati, tasmā ayamettha attho – ‘‘anekavidhena kāraṇenā’’ti, ‘‘bahūhi kāraṇehī’’ti vuttaṃ hoti.

"တတြ" ဟူသည်မှာ ထိုခရီးရှည်၌ သော်လည်းကောင်း၊ ထိုဆရာတပည့် နှစ်ယောက်တို့တွင် သော်လည်းကောင်း ဟု ဆိုလိုသည်။ "သုဒံ" ဟူသော ပုဒ်သည် အနက်မရှိဘဲ ပုဒ်ဖြည့်ရုံမျှဖြစ်သော နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်သည်။ "အနေကပရိယာယေန" ဟူသော ပါဌ်၌ "ပရိယာယ" သဒ္ဒါသည် အလှည့်အကြိမ်၊ ဟောကြားအပ်သော တရားဒေသနာနှင့် အကြောင်း ဟူသော အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ "ငါ့ရှင်အာနန္ဒာ၊ ယနေ့ ဘိက္ခုနီတို့ကို ဆုံးမရန် အဘယ်ရဟန်း၏ အလှည့်ဖြစ်သနည်း" အစရှိသော ပါဠိတို့၌ "ပရိယာယ" သဒ္ဒါသည် အလှည့်အကြိမ်ဟူသော အနက်၌ ဖြစ်၏။ "ဤသုတ္တန်ကို မဓုပိဏ္ဍိကဒေသနာတော်ဟူ၍ မှတ်သားလော့" အစရှိသော ပါဠိတို့၌ ဟောကြားအပ်သော ဒေသနာတော်ဟူသော အနက်၌ ဖြစ်၏။ "မင်းကြီး၊ ဤအကြောင်းကြောင့်လည်း သင်၏ အယူသည် ဖြစ်ပါစေ" အစရှိသော ပါဠိတို့၌ အကြောင်းဟူသော အနက်၌ ဖြစ်၏။ ဤပါဌ်၌လည်း "ပရိယာယ" သဒ္ဒါသည် အကြောင်းအနက်၌ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဤနေရာ၌ "အမျိုးမျိုးသော အကြောင်းဖြင့်" သို့မဟုတ် "များစွာသော အကြောင်းတို့ဖြင့်" ဟု ဆိုလိုရင်းဖြစ်သည်။

Buddhassa avaṇṇaṃ bhāsatīti avaṇṇavirahitassa aparimāṇavaṇṇasamannāgatassāpi buddhassa bhagavato – ‘‘yaṃ loke jātivuḍḍhesu kattabbaṃ abhivādanādisāmīcikammaṃ ‘sāmaggiraso’ti vuccati, taṃ samaṇassa gotamassa natthi tasmā arasarūpo samaṇo gotamo, nibbhogo, akiriyavādo, ucchedavādo, jegucchī, venayiko, tapassī, apagabbho. Natthi samaṇassa gotamassa uttarimanussadhammo alamariyañāṇadassanaviseso. Takkapariyāhataṃ samaṇo gotamo dhammaṃ deseti, vīmaṃsānucaritaṃ, sayaṃpaṭibhānaṃ. Samaṇo gotamo na sabbaññū, na lokavidū, na anuttaro, na aggapuggalo’’ti. Evaṃ taṃ taṃ akāraṇameva kāraṇanti vatvā tathā tathā avaṇṇaṃ dosaṃ nindaṃ bhāsati.

"ဗုဒ္ဓဿ အဝဏ္ဏံ ဘာသတိ" ဟူသည် အပြစ်ကင်းတော်မူ၍ အတိုင်းအဆမရှိသော ဂုဏ်တော်တို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ အပြစ်ကို ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ "လောက၌ အမျိုးဇာတ်၊ အရွယ်အစားကြီးသူတို့အား ပြုထိုက်သော ရှိခိုးခြင်းစသော အရိုအသေပြုမှုကို သာမဂ္ဂိရသ (ညီညွတ်သူတို့၏ အရသာ) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုအရိုအသေပြုမှုသည် ရဟန်းဂေါတမ၌ မရှိ။ ထို့ကြောင့် ရဟန်းဂေါတမသည် အရသာမရှိသော သဘောရှိသူ (အရသရူပ)၊ သုံးဆောင်ခြင်းမရှိသူ (နိဗ္ဘောဂ)၊ မပြုထိုက်ဟု အယူရှိသူ (အကိရိယဝါဒ)၊ ဖြတ်တောက်ထိုက်၏ဟု အယူရှိသူ (ဥစ္ဆေဒဝါဒ)၊ စက်ဆုပ်ဖွယ်အကျင့်ရှိသူ (ဇေဂုစ္ဆီ)၊ ဖျက်ဆီးတတ်သူ (ဝေနယိက)၊ လောင်မြှိုက်တတ်သူ (တပဿီ)၊ ပဋိသန္ဓေမှ ကင်းမည့်သူ (အပဂဗ္ဘ) ဖြစ်၏။ ရဟန်းဂေါတမအား လူတို့၏ ကုသိုလ်တရားထက် လွန်မြတ်သော ဈာန်၊ မဂ်၊ ဖိုလ်တရား ဟူသော မြတ်သော ဉာဏ်အမြင်ထူး မရှိ။ ရဟန်းဂေါတမသည် ကြံစည်ခြင်းဖြင့် ဆောင်ယူအပ်သော၊ စုံစမ်းစစ်ဆေးအပ်သော၊ မိမိဘာသာ ဉာဏ်၌ ပေါ်ပေါက်လာသော တရားကိုသာ ဟောပြော၏။ ရဟန်းဂေါတမသည် အလုံးစုံကို သိသော သဗ္ဗညုမဟုတ်၊ လောကသုံးပါးကို သိသော လောကဝိဒူမဟုတ်၊ အတုမရှိသောသူ မဟုတ်၊ အမြတ်ဆုံးပုဂ္ဂိုလ်မဟုတ်" ဟု ဤသို့ ထိုထို မသင့်လျော်သော အကြောင်းတရားတို့ကိုပင် အကြောင်းပြကာ အမျိုးမျိုးသော အပြစ်၊ ကဲ့ရဲ့ခြင်း၊ ဒေါသစကားတို့ကို ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။

Yathā ca buddhassa, evaṃ dhammassāpi taṃ taṃ akāraṇameva kāraṇato vatvā – ‘‘samaṇassa gotamassa dhammo durakkhāto, duppaṭivedito, aniyyāniko, anupasamasaṃvattaniko’’ti tathā tathā avaṇṇaṃ bhāsati.

ထို့ပြင် မြတ်စွာဘုရား၏ ဂုဏ်တော်များကို ရှုတ်ချကဲ့ရဲ့သကဲ့သို့၊ တရားတော်၏ ဂုဏ်များကိုလည်း မဟုတ်မမှန်သော အကြောင်းတို့ကိုပင် အကြောင်းပြ၍ "ရဟန်းဂေါတမ၏ တရားတော်သည် ကောင်းစွာဟောအပ်သော တရားမဟုတ် (ဒုရက္ခာတ)၊ ကောင်းစွာ ထိုးထွင်းသိမြင်အပ်သော တရားမဟုတ် (ဒုပ္ပဋိဝေဒိတ)၊ ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်စေနိုင်သော တရားမဟုတ် (အနိယျာနิက)၊ ကိလေသာငြိမ်းအေးခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော တရားမဟုတ် (အနုပသမသံဝတ္တနိက)" ဟု ဤသို့ ထိုထိုနည်းဖြင့် အပြစ်နှင့် ကဲ့ရဲ့ဖွယ်စကားတို့ကို ပြောဆို၏။

Yathā [Pg.38] ca dhammassa, evaṃ saṅghassāpi yaṃ vā taṃ vā akāraṇameva kāraṇato vatvā – ‘‘micchāpaṭipanno samaṇassa gotamassa sāvakasaṅgho, kuṭilapaṭipanno, paccanīkapaṭipadaṃ ananulomapaṭipadaṃ adhammānulomapaṭipadaṃ paṭipanno’’ti tathā tathā avaṇṇaṃ bhāsati.

ထို့ပြင် တရားတော်၏ ဂုဏ်ကို ရှုတ်ချသကဲ့သို့ သံဃာတော်၏ ဂုဏ်ကိုလည်း မဟုတ်မမှန် ယုတ္တိမရှိသော အကြောင်းကိုသာ အကြောင်းပြ၍ "ရဟန်းဂေါတမ၏ သာဝကသံဃာသည် မှားယွင်းစွာ ကျင့်တတ်၏ (မိစ္ဆာပဋိပန္န)၊ ကောက်ကျစ်စွာ ကျင့်တတ်၏ (ကုဋိလပဋိပန္န)၊ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော အကျင့်ကို ကျင့်တတ်၏ (ပစ္စနီကပဋိပန္န)၊ မလျော်သောအကျင့်ကို ကျင့်တတ်၏ (အနနုလောမပဋိပန္န)၊ လောကုတ္တရာတရားနှင့် မလျော်သော အကျင့်ကို ကျင့်တတ်၏ (အဓမ္မာနုလောမပဋိပန္န)" ဟု ဤသို့ ထိုထိုနည်းဖြင့် သံဃာတော်၏ အပြစ်နှင့် ကဲ့ရဲ့ဖွယ်စကားတို့ကို ပြောဆို၏။

Antevāsī panassa – ‘‘amhākaṃ ācariyo aparāmasitabbaṃ parāmasati, anakkamitabbaṃ akkamati, svāyaṃ aggiṃ gilanto viya, hatthena asidhāraṃ parāmasanto viya, muṭṭhinā sineruṃ padāletukāmo viya, kakacadantapantiyaṃ kīḷamāno viya, pabhinnamadaṃ caṇḍahatthiṃ hatthena gaṇhanto viya ca vaṇṇārahasseva ratanattayassa avaṇṇaṃ bhāsamāno anayabyasanaṃ pāpuṇissati. Ācariye kho pana gūthaṃ vā aggiṃ vā kaṇṭakaṃ vā kaṇhasappaṃ vā akkamante, sūlaṃ vā abhirūhante, halāhalaṃ vā visaṃ khādante, khārodakaṃ vā pakkhalante, narakapapātaṃ vā papatante, na antevāsinā taṃ sabbamanukātabbaṃ hoti. Kammassakā hi sattā attano kammānurūpameva gatiṃ gacchanti. Neva pitā puttassa kammena gacchati, na putto pitu kammena, na mātā puttassa, na putto mātuyā, na bhātā bhaginiyā, na bhaginī bhātu, na ācariyo antevāsino, na antevāsī ācariyassa kammena gacchati. Mayhañca ācariyo tiṇṇaṃ ratanānaṃ avaṇṇaṃ bhāsati, mahāsāvajjo kho panāriyūpavādoti. Evaṃ yoniso ummujjitvā ācariyavādaṃ maddamāno sammākāraṇameva kāraṇato apadisanto anekapariyāyena tiṇṇaṃ ratanānaṃ vaṇṇaṃ bhāsitumāraddho, yathā taṃ paṇḍitajātiko kulaputto’’. Tena vuttaṃ – ‘‘suppiyassa pana paribbājakassa antevāsī brahmadatto māṇavo anekapariyāyena buddhassa vaṇṇaṃ bhāsati, dhammassa vaṇṇaṃ bhāsati, saṅghassa vaṇṇaṃ bhāsatī’’ti.

သို့သော် ထိုသုပ္ပိယ၏တပည့် (ဗြဟ္မဒတ္တ) သည်ကား "ငါတို့၏ဆရာသည် မပြုအပ်သော အရိယူပဝါဒကံ (အရိယာတို့ကို ကဲ့ရဲ့ခြင်း) ကို ပြုဘိ၏၊ မကျော်နင်းအပ်သော အပြစ်ကို ကျော်နင်းဘိ၏။ ထိုဆရာသည် မီးကိုမျိုသော ယောက်ျားကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ လက်ဖြင့် သန်လျက်သွားကို ကိုင်သော ယောက်ျားကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ လက်သီးဖြင့် မြင့်မိုရ်တောင်ကို ဖောက်ခွဲလိုသော ယောက်ျားကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ကြမ်းတမ်းသော လွှသွားတန်း၌ ကစားသော ယောက်ျားကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ မုန်ယစ်၍ ကြမ်းတမ်းသောဆင်ကို လက်ဖြင့် ကိုင်သော ယောက်ျားကဲ့သို့လည်းကောင်း ချီးမွမ်းထိုက်သော ရတနာသုံးပါးတို့၏ အပြစ်ကို ပြောဆိုနေခြင်းကြောင့် ကြီးစွာသော ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ရတော့မည်။ ဆရာဖြစ်သူက ကျင်ကြီးကိုဖြစ်စေ၊ မီးကိုဖြစ်စေ၊ ဆူးကိုဖြစ်စေ၊ မြွေဟောက်ကိုဖြစ်စေ နင်းကျော်သော်လည်းကောင်း၊ တံကျင်ပေါ်သို့ တက်သော်လည်းကောင်း၊ ပြင်းထန်သော အဆိပ်ကို စားသော်လည်းကောင်း၊ ငန်ခါးသော ရေထဲသို့ ကျသော်လည်းကောင်း၊ နရက်ချောက်သို့ ခုန်ချသော်လည်းကောင်း တပည့်ဖြစ်သူက ထိုအရာအားလုံးကို အတုလိုက်၍ မပြုအပ်ပေ။ သတ္တဝါတို့သည် ကံသာလျှင် ကိုယ်ပိုင်ဥစ္စာရှိကြကုန်၏။ မိမိတို့၏ ကံအားလျော်စွာသာ လားရာဘဝသို့ ရောက်ကြရကုန်၏။ အဘ၏ကံကြောင့် သားသည် လားရာသို့ မရောက်ရ၊ သား၏ကံကြောင့်လည်း အဘသည် မရောက်ရ၊ အမိ၏ကံကြောင့် သားသည် မရောက်ရ၊ သား၏ကံကြောင့်လည်း အမိသည် မရောက်ရ၊ အကို/မောင်၏ကံကြောင့် နှမ/အမသည် မရောက်ရ၊ နှမ/အမ၏ကံကြောင့်လည်း အကို/မောင်သည် မရောက်ရ၊ ဆရာ၏ကံကြောင့် တပည့်သည် မရောက်ရ၊ တပည့်၏ကံကြောင့်လည်း ဆရာသည် မရောက်ရပေ။ ငါ၏ဆရာသည် ရတနာသုံးပါး၏ အပြစ်ကို ပြောဆိုနေ၏။ စင်စစ် အရိယာတို့ကို စွပ်စွဲကဲ့ရဲ့ခြင်းသည် ကြီးလေးသော အပြစ်ရှိ၏" ဟု သင့်လျော်သောအကြောင်းဖြင့် နှလုံးသွင်းကာ မိမိကိုယ်ကို ထိုအပြစ်မှ ဖယ်ရှား၍၊ ဆရာ၏ဝါဒကို နှိပ်နင်းလျက်၊ ခိုင်လုံသော အကြောင်းကောင်းတို့ကို ညွှန်ပြကာ အမျိုးမျိုးသော အကြောင်းပြချက်ဖြင့် ရတနာသုံးပါးတို့၏ ဂုဏ်တော်ကို ချီးမွမ်းပြောဆိုရန် အားထုတ်လေ၏။ ပညာရှိသော အမျိုးကောင်းသားတစ်ဦးသည် ပြုသကဲ့သို့ပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် "သုပ္ပိယပရိဗိုဇ်၏ တပည့်ဖြစ်သော ဗြဟ္မဒတ္တလုလင်သည် အမျိုးမျိုးသော အကြောင်းပြချက်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ ဂုဏ်တော်ကို ချီးမွမ်းပြောဆို၏၊ တရားတော်၏ ဂုဏ်တော်ကို ချီးမွမ်းပြောဆို၏၊ သံဃာတော်၏ ဂုဏ်တော်ကို ချီးမွမ်းပြောဆို၏" ဟု ဟောတော်မူခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။

Tattha vaṇṇanti vaṇṇa-saddo saṇṭhāna-jāti-rūpāyatana-kāraṇa-pamāṇa-guṇa-pasaṃsādīsu dissati. Tattha ‘‘mahantaṃ sapparājavaṇṇaṃ abhinimminitvā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.142) saṇṭhānaṃ vuccati. ‘‘Brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo, hīno añño vaṇṇo’’tiādīsu (ma. ni. 2.402) jāti. ‘‘Paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato’’tiādīsu (dī. ni. 1.303) rūpāyatanaṃ.

ထိုပါဌ်တို့၌ "ဝဏ္ဏ" ဟူသော သဒ္ဒါသည် အသွင်သဏ္ဌာန်၊ အမျိုးဇာတ်၊ ရူပါရုံ (အဆင်း)၊ အကြောင်း၊ အတိုင်းအရှည်ပမာဏ၊ ဂုဏ်၊ ချီးမွမ်းခြင်း အစရှိသော အနက်တို့၌ ထင်ရှားတွေ့မြင်ရ၏။ ထိုအနက်တို့တွင် "ကြီးစွာသော မြွေမင်း၏ အသွင်သဏ္ဌာန်ကို ဖန်ဆင်း၍" အစရှိသော ပါဠိတို့၌ "ဝဏ္ဏ" သဒ္ဒါသည် အသွင်သဏ္ဌာန်ကို ဆိုလိုသည်။ "ပုဏ္ဏားမျိုးသည်သာ မြတ်သော အမျိုးဖြစ်၏၊ အခြားသော အမျိုးသည် ယုတ်ညံ့၏" အစရှိသော ပါဠိတို့၌ အမျိုးဇာတ်ကို ဆိုလိုသည်။ "လွန်မြတ်သော အဆင်းအရောင်နှင့် ပြည့်စုံ၏" အစရှိသော ပါဠိတို့၌ ရူပါရုံ (အဆင်း) ကို ဆိုလိုသည်။

‘‘Na [Pg.39] harāmi na bhañjāmi, ārā siṅghāmi vārijaṃ;

Atha kena nu vaṇṇena, gandhatthenoti vuccatī’’ti. (saṃ. ni. 1.234) –

“အို နတ်သမီး... ငါသည် ကြာကို ဆောင်ယူခြင်းလည်းမပြု၊ ချိုးဖဲ့ခြင်းလည်းမပြုဘဲ၊ အဝေးမှနေ၍ အနံ့ကိုသာ နမ်းရှူမိပါ၏။ သို့ပါလျက် အဘယ်အကြောင်းကြောင့် ငါ့ကို 'အနံ့ခိုးသူ' ဟု ခေါ်ဆိုရသနည်း။”

Ādīsu kāraṇaṃ. ‘‘Tayo pattassa vaṇṇā’’tiādīsu (pārā. 602) pamāṇaṃ. ‘‘Kadā saññūḷhā pana, te gahapati, ime samaṇassa gotamassa vaṇṇā’’tiādīsu (ma. ni. 2.77) guṇo. ‘‘Vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsatī’’tiādīsu (a. ni. 2.135) pasaṃsā. Idha guṇopi pasaṃsāpi. Ayaṃ kira taṃ taṃ bhūtameva kāraṇaṃ apadisanto anekapariyāyena ratanattayassa guṇūpasañhitaṃ pasaṃsaṃ abhāsi. Tattha – ‘‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho’’tiādinā (pārā. 1) nayena, ‘‘ye bhikkhave, buddhe pasannā agge te pasannā’’tiādinā ‘‘ekapuggalo, bhikkhave, loke uppajjamāno uppajjati…pe… asamo asamasamo’’tiādinā (a. ni. 1.174) ca nayena buddhassa vaṇṇo veditabbo. ‘‘Svākkhāto bhagavatā dhammo’’ti (dī. ni. 2.159) ca ‘‘ālayasamugghāto vaṭṭupacchedo’’ti (iti. 90, a. ni. 4.34) ca, ‘‘ye bhikkhave, ariye aṭṭhaṅgike magge pasannā, agge te pasannā’’ti ca evamādīhi nayehi dhammassa vaṇṇo veditabbo. ‘‘Suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’’ti (dī. ni. 2.159) ca, ‘‘ye, bhikkhave, saṅghe pasannā, agge te pasannā’’ti (a. ni. 4.34) ca evamādīhi pana nayehi saṅghassa vaṇṇo veditabbo. Pahontena pana dhammakathikena pañcanikāye navaṅgaṃ satthusāsanaṃ caturāsītidhammakkhandhasahassāni ogāhitvā buddhādīnaṃ vaṇṇo pakāsetabbo. Imasmiñhi ṭhāne buddhādīnaṃ guṇe pakāsento atitthena pakkhando dhammakathikoti na sakkā vattuṃ. Īdisesu hi ṭhānesu dhammakathikassa thāmo veditabbo. Brahmadatto pana māṇavo anussavādimattasambandhitena attano thāmena ratanattayassa vaṇṇaṃ bhāsati.

“ထိုပါဠိတို့တွင် 'ဝဏ္ဏ' သဒ္ဒါသည် 'Na harāmi' အစရှိသော ပါဠိ၌ 'အကြောင်း' အနက်ကို ဟော၏။ 'Tayo pattassa vaṇṇā' အစရှိသော ပါဠိ၌ 'အတိုင်းအရှည် ပမာဏ' အနက်ကို ဟော၏။ 'Kadā saññūḷhā pana, te gahapati, ime samaṇassa gotamassa vaṇṇā' အစရှိသော ပါဠိ၌ 'ဂုဏ်ကျေးဇူး' အနက်ကို ဟော၏။ 'Vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsatī' အစရှိသော ပါဠိ၌ 'ချီးမွမ်းခြင်း (သို့မဟုတ်) ချီးမွမ်းစကား' အနက်ကို ဟော၏။ ဤဗြဟ္မဇာလသုတ်၌မူ 'ဝဏ္ဏ' သဒ္ဒါသည် 'ဂုဏ်' ကိုလည်းကောင်း၊ 'ချီးမွမ်းခြင်း' ကိုလည်းကောင်း ဟော၏။ စင်စစ်အားဖြင့် ဤဗြဟ္မဒတ္တလုလင်သည် ဟုတ်မှန်သော ထိုထိုအကြောင်းကို ထောက်ပြညွှန်ပြလျက် နည်းလမ်းအမျိုးမျိုးဖြင့် ရတနာသုံးပါး၏ ဂုဏ်နှင့်စပ်သော ချီးမွမ်းစကားကို ပြောဆိုခဲ့သည်။ ထိုဂုဏ်တော်များအနက် ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်တော်ကို 'ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် ဤအကြောင်းကြောင့်လည်း အရဟံ မည်တော်မူ၏၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ မည်တော်မူ၏' စသော နည်းလမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ 'ရဟန်းတို့၊ မြတ်စွာဘုရား၌ ကြည်ညိုသောသူတို့သည် အမြတ်ဆုံးပုဂ္ဂိုလ်၌ ကြည်ညိုကြသူများ ဖြစ်ကြကုန်၏' စသော နည်းလမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ 'ရဟန်းတို့၊ လောက၌ တုဖက်ကင်းသော၊ အတုမရှိသောသူများနှင့်သာ တူတော်မူသော တစ်ဦးတည်းသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ပွင့်ထွန်းပေါ်ပေါက်လာ၏' စသော နည်းလမ်းဖြင့်လည်းကောင်း သိအပ်၏။ တရားတော်၏ ဂုဏ်တော်ကို 'တရားတော်သည် မြတ်စွာဘုရား ကောင်းစွာဟောကြားအပ်သော တရားတော်ဖြစ်၏' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'တဏှာကို အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်တတ်၏၊ ဝဋ်ဆင်းရဲကို ဖြတ်တောက်တတ်၏' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ရဟန်းတို့၊ မြတ်သော ရှစ်ပါးသောမဂ်၌ ကြည်ညိုသောသူတို့သည် အမြတ်ဆုံးတရား၌ ကြည်ညိုကြသူများဖြစ်ကြကုန်၏' ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့စသော နည်းလမ်းတို့ဖြင့် သိအပ်၏။ သံဃာတော်၏ ဂုဏ်တော်ကိုမူ 'မြတ်စွာဘုရား၏ သာဝကသံဃာတော်သည် ကောင်းစွာကျင့်တော်မူ၏' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ရဟန်းတို့၊ သံဃာတော်၌ ကြည်ညိုသောသူတို့သည် အမြတ်ဆုံးသံဃာ၌ ကြည်ညိုကြသူများဖြစ်ကြကုန်၏' ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့စသော နည်းလမ်းတို့ဖြင့် သိအပ်၏။ စွမ်းဆောင်နိုင်သော ဓမ္မကထိကပုဂ္ဂိုလ်သည် နိကာယ်ငါးရပ်၊ အင်္ဂါကိုးပါးရှိသော ဘုရားရှင်၏ သာသနာတော်နှင့် ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော ဓမ္မက္ခန္ဓာတို့သို့ ဉာဏ်ဖြင့် သက်ဝင်လျက် ဘုရားအစရှိသော ရတနာတို့၏ ဂုဏ်ကို ထင်ရှားစွာ ပြသရမည်။ စင်စစ်သော်ကား ဤနေရာ၌ ရတနာသုံးပါး၏ ဂုဏ်ကို ပြသသောသူအား 'ဆိပ်ကမ်းမဟုတ်သောနေရာသို့ ပြေးဝင်သော ဓမ္မကထိက' ဟူ၍ မဆိုထိုက်ချေ။ ဤကဲ့သို့သော အရာမျိုး၌သာ ဓမ္မကထိက၏ ဉာဏ်စွမ်းကို သိအပ်၏။ ဗြဟ္မဒတ္တလုလင်သည်မူကား အဆင့်ဆင့်ကြားဖူးရုံမျှနှင့်စပ်သော မိမိ၏ဉာဏ်စွမ်းဖြင့်သာ ရတနာသုံးပါး၏ ဂုဏ်ကို ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။”

Itiha te ubho ācariyantevāsīti evaṃ te dve ācariyantevāsikā. Aññamaññassāti añño aññassa. Ujuvipaccanīkavādāti īsakampi apariharitvā ujumeva vividhapaccanīkavādā, anekavāraṃ viruddhavādā eva hutvāti attho. Ācariyena hi ratanattayassa avaṇṇe bhāsite antevāsī vaṇṇaṃ bhāsati, puna itaro avaṇṇaṃ, itaro vaṇṇanti evaṃ ācariyo sāraphalake visarukkhaāṇiṃ ākoṭayamāno viya [Pg.40] punappunaṃ ratanattayassa avaṇṇaṃ bhāsati. Antevāsī pana suvaṇṇarajatamaṇimayāya āṇiyā taṃ āṇiṃ paṭibāhayamāno viya punappunaṃ ratanattayassa vaṇṇaṃ bhāsati. Tena vuttaṃ – ‘‘ujuvipaccanīkavādā’’ti.

“'Itiha te ubho ācariyantevāsī' ဟူသည်မှာ ဤသို့သော ထိုဆရာနှင့် တပည့် နှစ်ဦးကို ဆိုလိုသည်။ 'Aññamaññassa' ဟူသည် အချင်းချင်း၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'Ujuvipaccanīkavādā' ဟူသည် နည်းနည်းမျှပင် ရှောင်လွှဲခြင်းမရှိဘဲ တည့်တည့်မတ်မတ် အမျိုးမျိုးသော ဆန့်ကျင်ဘက်စကားများကို ပြောဆိုကြကုန်လျက် အကြိမ်များစွာ ဆန့်ကျင်ဘက် ပြောဆိုလေ့ရှိကြကုန်သည်သာ ဖြစ်ကြ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ စင်စစ်သော်ကား ဆရာဖြစ်သူက ရတနာသုံးပါး၏ အပြစ်ကို ပြောဆိုသောအခါ တပည့်ဖြစ်သူက ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ပြောဆို၏၊ တစ်ဖန် ဆရာက အပြစ်ကို ပြောဆိုပြန်လျှင် တပည့်က ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ပြောဆိုပြန်၏။ ဤသို့လျှင် ဆရာဖြစ်သူသည် အနှစ်ရှိသော ပျဉ်ချပ်၌ အဆိပ်သစ်သားစို့ကို ရိုက်နှက်သွင်းသကဲ့သို့ ရတနာသုံးပါး၏ အပြစ်ကို အဖန်ဖန်အထပ်ထပ် ပြောဆို၏။ တပည့်ဖြစ်သူသည်ကား ရွှေ၊ ငွေ၊ ပတ္တမြားတို့ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော စို့ဖြင့် ထိုဆရာရိုက်သွင်းသော စို့ကို ပြန်လည်ရိုက်ထုတ်သကဲ့သို့ ရတနာသုံးပါး၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို အဖန်ဖန်အထပ်ထပ် ပြောဆို၏။ ထို့ကြောင့် 'ujuvipaccanīkavādā' (တည့်တည့်မတ်မတ် ဆန့်ကျင်ဘက် ပြောဆိုလေ့ရှိကြသူများ) ဟု ဆိုအပ်သတည်း။”

Bhagavantaṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandhā honti bhikkhusaṅghañcāti bhagavantañca bhikkhusaṅghañca pacchato pacchato dassanaṃ avijahantā iriyāpathānubandhanena anubandhā honti, sīsānulokino hutvā anugatā hontīti attho.

“'Bhagavantaṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandhā honti bhikkhusaṅghañca' ဟူသည် မြတ်စွာဘုရားနှင့် ရဟန်းသံဃာတော်တို့၏ နောက်ကွယ်မှ အကြည့်မပြတ်ဘဲ၊ သွားလာလှုပ်ရှားမှု ဣရိယာပုထ်တို့၌ အစဉ်မပြတ် နောက်မှထပ်ချပ်မကွာ လိုက်ပါကြကုန်လျက်၊ ခေါင်းကိုမော်၍ ကြည့်ရှုလျက် နောက်မှ လိုက်ပါကြသည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။”

Kasmā pana bhagavā taṃ addhānaṃ paṭipanno? Kasmā ca suppiyo anubandho? Kasmā ca so ratanattayassa avaṇṇaṃ bhāsatīti? Bhagavā tāva tasmiṃ kāle rājagahaparivattakesu aṭṭhārasasu mahāvihāresu aññatarasmiṃ vasitvā pātova sarīrappaṭijagganaṃ katvā bhikkhācāravelāyaṃ bhikkhusaṅghaparivuto rājagahe piṇḍāya carati. So taṃ divasaṃ bhikkhusaṅghassa sulabhapiṇḍapātaṃ katvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto bhikkhusaṅghaṃ pattacīvaraṃ gāhāpetvā – ‘‘nāḷandaṃ gamissāmī’’ti, rājagahato nikkhamitvā taṃ addhānaṃ paṭipanno. Suppiyopi kho tasmiṃ kāle rājagahaparivattake aññatarasmiṃ paribbājakārāme vasitvā paribbājakaparivuto rājagahe bhikkhāya carati. Sopi taṃ divasaṃ paribbājakaparisāya sulabhabhikkhaṃ katvā bhuttapātarāso paribbājake paribbājakaparikkhāraṃ gāhāpetvā – nāḷandaṃ gamissāmicceva bhagavato taṃ maggaṃ paṭipannabhāvaṃ ajānantova anubandho. Sace pana jāneyya nānubandheyya. So ajānitvāva gacchanto gīvaṃ ukkhipitvā olokayamāno bhagavantaṃ addasa buddhasiriyā sobhamānaṃ rattakambalaparikkhittamiva jaṅgamakanakagirisikharaṃ.

“အဘယ်ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုခရီးရှည်သို့ ကြွတော်မူသနည်း။ အဘယ်ကြောင့် သုပ္ပိယပရိဗိုဇ်သည် နောက်မှလိုက်သနည်း။ အဘယ်ကြောင့် သူသည် ရတနာသုံးပါး၏ အပြစ်ကို ပြောဆိုသနည်းဟူမူ - မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုစဉ်အခါက ရာဇဂြိုဟ်ပြည်ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ တဆဲ့ရှစ်ကျောင်းတိုက်ကြီးတို့တွင် တစ်ခုသော ကျောင်းတိုက်၌ သီတင်းသုံးတော်မူပြီးလျှင်၊ နံနက်စောစော၌ ကိုယ်လက်သုတ်သင်တော်မူ၍ ဆွမ်းခံချိန်၌ ရဟန်းသံဃာတော်များ ခြံရံလျက် ရာဇဂြိုဟ်ပြည်သို့ ဆွမ်းခံဝင်တော်မူ၏။ ထိုနေ့၌ သံဃာတော်များအတွက် လွယ်ကူစွာ ဆွမ်းရရှိစေပြီးနောက်၊ ဆွမ်းစားပြီးသောအခါ ဆွမ်းဘုဉ်းပေးရာမှ ဖဲခွာတော်မူ၍ သံဃာတော်များအား သပိတ်၊ သင်္ကန်းတို့ကို ယူဆောင်စေလျက် 'နာဠန္ဒာမြို့သို့ ကြွအံ့' ဟု ကြံစည်တော်မူကာ ရာဇဂြိုဟ်ပြည်မှ ထွက်ခွာ၍ ထိုခရီးသို့ ကြွတော်မူခဲ့သည်။ သုပ္ပိယသည်လည်း ထိုစဉ်အခါက ရာဇဂြိုဟ်ပြည်ပတ်ဝန်းကျင်ရှိ တစ်ခုသော ပရိဗိုဇ်တို့၏ အာရမ်၌ နေထိုင်ကာ ပရိဗိုဇ်အပေါင်း ခြံရံလျက် ရာဇဂြိုဟ်ပြည်၌ ဆွမ်းအလို့ငှါ လှည့်လည်၏။ သူသည်လည်း ထိုနေ့၌ မိမိ၏ ပရိဗိုဇ်အပေါင်းတို့အတွက် လွယ်ကူစွာ ဆွမ်းရစေပြီး နံနက်စာ စားပြီးသောအခါ ပရိဗိုဇ်တို့အား ပရိက္ခရာများကို ယူစေလျက် 'နာဠန္ဒာမြို့သို့ သွားအံ့' ဟုသာ နှလုံးသွင်းကာ၊ မြတ်စွာဘုရား ထိုလမ်းသို့ ကြွတော်မူသည်ကို လုံးဝမသိဘဲ နောက်မှ လိုက်ပါလာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ သိပါက နောက်မှ လိုက်မည်မဟုတ်ပေ။ သူသည် မသိဘဲ သွားစဉ်တွင် လည်ပင်းကို မော်၍ ကြည့်ရှုလတ်သော် နီမြန်းသော ကမ္ဗလာဖြင့် ကာရံလျက် တရွေ့ရွေ့ရွေ့လျားနေသော ရွှေတောင်ထွဋ်ကဲ့သို့ ဘုရားရှင်၏ သပ္ပါယ်တော်မူလှသော အသရေတော်ဖြင့် တင့်တယ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြင်လိုက်ရလေသည်။”

Tasmiṃ kira samaye dasabalassa sarīrato nikkhamitvā chabbaṇṇarasmiyo samantā asītihatthappamāṇe padese ādhāvanti vidhāvanti ratanāveḷaratanadāmaratanacuṇṇavippakiṇṇaṃ viya, pasāritaratanacittakañcanapaṭamiva, rattasuvaṇṇarasanisiñcamānamiva, ukkāsatanipātasamākulamiva, nirantaravippakiṇṇakaṇikārapupphamiva vāyuvegakkhittacīnapiṭṭhacuṇṇamiva, indadhanuvijjulatātārāgaṇappabhāvisaravipphuritaviccharitamiva ca taṃ vanantaraṃ hoti.

“ထိုစဉ်အခါက မြတ်စွာဘုရား၏ ကိုယ်တော်မှ ထွက်ပေါ်လာကုန်သော ခြောက်သွယ်သော ရောင်ခြည်တော်တို့သည် ဘေးပတ်ပတ်လည် အတောင်ရှစ်ဆယ်ခန့်ရှိသော အရပ်ဒေသ၌ ဟိုမှသည် ဖြန့်ကျက် ပြေးလွှားလျက် ရှိကြကုန်၏။ ထိုတောအုပ်အကြားသည် ရတနာတို့ဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော ဦးဆောက်ပန်း၊ ပန်းကုံး၊ ရတနာမှုန့်တို့ဖြင့် ရောပြွမ်းကျဲပက်ထားသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဖြန့်ခင်းထားသော ရတနာတို့ဖြင့် ဆန်းကြယ်သော ရွှေအဝတ်တန်ဆာကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ရွှေနီရည်တို့ကို သွန်းလောင်းထားသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ကြယ်ပျံ ဥက္ကာခဲတို့ အများအပြား ကျရောက်လာသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ သစ်ပင်တောအုပ်အကြားမလပ် ကျဲပက်ထားသော မဟာလှေကားပန်းများကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ လေအဟုန်ကြောင့် လွင့်ပျံနေသော သနပ်ခါးမှုန့် (သို့မဟုတ် ရနံ့သာမှုန့်) များကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ သက်တံအပေါင်း၊ လျှပ်စီးနွယ်အပေါင်း၊ ကြယ်တာရာအပေါင်းတို့၏ အရောင်အဝါတို့ဖြင့် ပြန့်နှံ့ကာ တောက်ပနေသကဲ့သို့ ဖြစ်နေလေတော့သည်။”

Asīti [Pg.41] anubyañjanānurañjitañca pana bhagavato sarīraṃ vikasitakamaluppalamiva, saraṃ sabbapāliphullamiva pāricchattakaṃ, tārāmarīcivikasitamiva, gaganatalaṃ siriyā avahasantamiva, byāmappabhāparikkhepavilāsinī cassa dvattiṃsavaralakkhaṇamālā ganthetvā ṭhapitadvattiṃsacandamālāya dvattiṃsasūriyamālāya paṭipāṭiyā ṭhapitadvattiṃsacakkavattidvattiṃsasakkadevarājadvattiṃsamahābrahmānaṃ siriṃ siriyā abhibhavantimiva. Tañca pana bhagavantaṃ parivāretvā ṭhitā bhikkhū sabbeva appicchā santuṭṭhā pavivittā asaṃsaṭṭhā codakā pāpagarahino vattāro vacanakkhamā sīlasampannā samādhipaññāvimuttivimuttiññāṇadassanasampannā. Tesaṃ majjhe bhagavā rattakambalapākāraparikkhitto viya kañcanathambho, rattapadumasaṇḍamajjhagatā viya suvaṇṇanāvā, pavāḷavedikāparikkhitto viya aggikkhandho, tārāgaṇaparivārito viya puṇṇacando migapakkhīnampi cakkhūni pīṇayati, pageva devamanussānaṃ. Tasmiñca pana divase yebhuyyena asītimahātherā meghavaṇṇaṃ paṃsukūlaṃ ekaṃsaṃ karitvā kattaradaṇḍaṃ ādāya suvammavammitā viya gandhahatthino vigatadosā vantadosā bhinnakilesā vijaṭitajaṭā chinnabandhanā bhagavantaṃ parivārayiṃsu. So sayaṃ vītarāgo vītarāgehi, sayaṃ vītadoso vītadosehi, sayaṃ vītamoho vītamohehi, sayaṃ vītataṇho vītataṇhehi, sayaṃ nikkileso nikkilesehi, sayaṃ buddho anubuddhehi parivārito; pattaparivāritaṃ viya kesaraṃ, kesaraparivāritā viya kaṇṇikā, aṭṭhanāgasahassaparivārito viya chaddanto nāgarājā, navutihaṃsasahassaparivārito viya dhataraṭṭho haṃsarājā, senaṅgaparivārito viya cakkavattirājā, devagaṇaparivārito viya sakko devarājā, brahmagaṇaparivārito viya hārito mahābrahmā, aparimitakālasañcitapuññabalanibbattāya acinteyyāya anopamāya buddhalīlāya cando viya gaganatalaṃ taṃ maggaṃ paṭipanno hoti.

ထပ်၍ ဆက်ဦးအံ့။ ရှစ်ဆယ်သော လက္ခဏာတော်ငယ်တို့ဖြင့် အဖန်ဖန် တပ်စွဲအပ်သော (ဆေးရောင်စုံတို့ဖြင့် ချယ်သအပ်သကဲ့သို့ တင့်တယ်လှပသော) မြတ်စွာဘုရား၏ ကိုယ်တော်သည် ပွင့်ပြီးစ ပဒုမ္မာကြာ၊ ပုဏ္ဍရိက်ကြာ၊ ကြာညို၊ ကြာဖြူ၊ ကြာနီတို့ဖြင့် ပြည့်နှက်နေသော ရေအိုင်ကို လက္ခဏာငယ်တို့၏ အသရေတော်ဖြင့် ပြက်ရယ်ပြုသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ပင်လုံးကျွတ် ဖူးပွင့်နေသော ပင်လယ်ကသစ်ပင်ကို အသရေတော်ဖြင့် ပြက်ရယ်ပြုသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ကြယ်တာရာတို့၏ အရောင်အဝါဖြင့် ပွင့်လင်းနေသော ကောင်းကင်ပြင်ကို လက္ခဏာငယ်တို့၏ အသရေတော်ဖြင့် ပြက်ရယ်ပြုသကဲ့သို့လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ သည်သာမကသေး၊ ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ တလံမျှလောက်သော ကိုယ်ရောင်တော်အဝန်းဖြင့် တင့်တယ်ခြင်းရှိသော သုံးဆယ့်နှစ်ပါးသော မြတ်သော လက္ခဏာတော်အစဉ်သည် (မဟာပုရိသလက္ခဏာတို့သည် အချင်းချင်း ဆက်သွယ်လျက်ရှိသဖြင့် ပန်းကုံးနှင့်တူသောကြောင့် လက္ခဏာမာလာဟု ဆိုအပ်၏။) သီကုံး၍ ထားအပ်သော သုံးဆယ့်နှစ်စင်းသော လအစဉ်၏လည်းကောင်း၊ သုံးဆယ့်နှစ်စင်းသော နေအစဉ်၏လည်းကောင်း၊ စီတန်း၍ ထားအပ်သော သုံးဆယ့်နှစ်ယောက်သော စကြာဝတေးမင်း၊ သုံးဆယ့်နှစ်ယောက်သော သိကြားမင်း၊ သုံးဆယ့်နှစ်ယောက်သော မဟာဗြဟ္မာတို့၏ အသရေကို လက္ခဏာတော်ကြီးတို့၏ အသရေတော်ဖြင့် လွှမ်းမိုးသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထပ်၍ ဆက်ဦးအံ့။ ထိုမြတ်စွာဘုရားကို ခြံရံ၍ တည်နေကြကုန်သော ရဟန်းတို့သည်လည်း အလုံးစုံတို့သည်ပင် ယုတ်မာသော အလိုဆိုးမရှိကြကုန်။ ပစ္စည်းလေးပါးတို့၌ တင်းတိမ်ရောင့်ရဲကြကုန်၏။ ကာယဝိဝေက၊ စိတ္တဝိဝေကတို့ဖြင့် အပြားအားဖြင့် ဆိတ်ငြိမ်ကြကုန်၏။ မင်း၊ မင်း၏အမတ်ကြီးစသည်တို့နှင့် မရောနှောကြကုန်။ မကောင်းသဖြင့် ကျင့်သူတို့ကို စောဒနာတတ်ကြကုန်၏။ မကောင်းမှုတို့ကို ကဲ့ရဲ့လေ့ရှိကြကုန်၏။ အပြောခံရသူ၏ စီးပွားကို လိုလားသောအားဖြင့် ဆုံးမစကား ပြောဆိုတတ်ကြကုန်၏။ သူတပါးတို့၏ ဆုံးမစကားကို ခံနိုင်ရည်ရှိကြကုန်၏။ သီလနှင့် ပြည့်စုံကြကုန်၏၊ သမာဓိနှင့် ပြည့်စုံကြကုန်၏၊ ပညာနှင့် ပြည့်စုံကြကုန်၏၊ ဝိမုတ္တိ (အရဟတ္တဖိုလ်) နှင့် ပြည့်စုံကြကုန်၏၊ ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿန (အရဟတ္တဖိုလ်ကို သိမြင်တတ်သော ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်) နှင့် ပြည့်စုံကြကုန်၏။ ထိုရဟန်းတို့၏ အလယ်၌ မြတ်စွာဘုရားသည် နီမြန်းသော ကမ္ဗလာတံတိုင်းဖြင့် ထက်ဝန်းကျင် ကာရံအပ်သော ရွှေတိုင်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ နီမြန်းသော ပဒုမ္မာကြာအစုအဝေး၏ အလယ်၌ တည်ရှိသော ရွှေလှေကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ သန္တာပွတ်တိုင်တို့ဖြင့် ကာရံအပ်သော မီးပုံကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ကြယ်တာရာအပေါင်း ခြံရံအပ်သော လပြည့်ဝန်းကဲ့သို့လည်းကောင်း ဖြစ်၍ သားငှက်တို့၏ မျက်လုံးတို့ကိုပင်လျှင် နှစ်သက်ရွှင်မြူးစေတော်မူနိုင်ပါသေး၏၊ လူနတ်တို့၏ မျက်စိတို့ကို နှစ်သက်ရွှင်မြူးစေတော်မူနိုင်ခြင်း၌မူကား အဘယ်မှာ ပြောဆိုဖွယ် ရှိတော့အံ့နည်း။ ထပ်၍ ဆက်ဦးအံ့။ ထိုနေ့၌ များသောအားဖြင့် ရှစ်ကျိပ်သော မဟာထေရ်တို့သည် မိုးတိမ်နီအဆင်းရှိသော ပံသုကူသင်္ကန်းကို လက်ဝဲပခုံးထက်၌ တင်၍ (ဧကံသပြု၍)၊ တောင်ဝှေးကို ကိုင်ဆောင်ပြီးလျှင်၊ ကောင်းစွာ ချပ်ဝတ်တန်ဆာ ဆင်ယင်အပ်သော ဂန္ဓဆင်တို့ကဲ့သို့ ကင်းပြီးသော ကိလေသာအပြစ် ရှိကြကုန်လျက်၊ ထွေးအန်အပ်ပြီးသော ကိလေသာအပြစ် ရှိကြကုန်လျက်၊ ဖျက်ဆီးအပ်ပြီးသော ကိလေသာရှိကြကုန်လျက်၊ ဖြေရှင်းအပ်ပြီးသော တဏှာအရှုပ်အထွေး ရှိကြကုန်လျက်၊ ဖြတ်တောက်အပ်ပြီးသော တဏှာအနှောင်အဖွဲ့ ရှိကြကုန်လျက် မြတ်စွာဘုရားကို ခြံရံကြကုန်၏။ ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် ကိုယ်တော်တိုင်လည်း ကင်းပြီးသော ရာဂရှိတော်မူသည်ဖြစ်၍ ကင်းပြီးသော ရာဂရှိကြကုန်သော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ခြံရံအပ်သည်ဖြစ်၍လည်းကောင်း၊ ကိုယ်တော်တိုင်လည်း ကင်းပြီးသော ဒေါသရှိတော်မူသည်ဖြစ်၍ ကင်းပြီးသော ဒေါသရှိကြကုန်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ခြံရံအပ်သည်ဖြစ်၍လည်းကောင်း၊ ကိုယ်တော်တိုင်လည်း ကင်းပြီးသော မောဟရှိတော်မူသည်ဖြစ်၍ ကင်းပြီးသော မောဟရှိကြကုန်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ခြံရံအပ်သည်ဖြစ်၍လည်းကောင်း၊ ကိုယ်တော်တိုင်လည်း ကင်းပြီးသော တဏှာရှိတော်မူသည်ဖြစ်၍ ကင်းပြီးသော တဏှာရှိကြကုန်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ခြံရံအပ်သည်ဖြစ်၍လည်းကောင်း၊ ကိုယ်တော်တိုင်လည်း ကင်းပြီးသော ကိလေသာရှိတော်မူသည်ဖြစ်၍ ကင်းပြီးသော ကိလေသာရှိကြကုန်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ခြံရံအပ်သည်ဖြစ်၍လည်းကောင်း၊ ကိုယ်တော်တိုင်လည်း သစ္စာလေးပါးကို သိတော်မူပြီးသည်ဖြစ်၍ သစ္စာလေးပါးကို အတုလိုက်၍ သိကြကုန်သော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ခြံရံအပ်သည်ဖြစ်၍လည်းကောင်း၊ ဖက်ရွက်တို့ ခြံရံအပ်သော ဝတ်ဆံကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဝတ်ဆံတို့ ခြံရံအပ်သော ကြာချပ်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ရှစ်ထောင်သော ဆင်တို့ ခြံရံအပ်သော ဆဒ္ဒန္တဆင်မင်းကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ကိုးသောင်းသော ဟင်္သာတို့ ခြံရံအပ်သော ဓတရဋ္ဌဟင်္သာမင်းကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ စစ်အင်္ဂါလေးပါး ခြံရံအပ်သော စကြာဝတေးမင်းကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ နတ်အပေါင်း ခြံရံအပ်သော သိကြားနတ်မင်းကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဗြဟ္မာအပေါင်း ခြံရံအပ်သော ဟာရိတမဟာဗြဟ္မာကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အတိုင်းအရှည်မရှိသော ကာလပတ်လုံး ဆည်းပူးတော်မူအပ်သော ကောင်းမှုတော်၏ အစွမ်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော၊ မကြံစည်နိုင်သော၊ နှိုင်းယှဉ်ဖွယ် ဥပမာမရှိသော ဘုရားရှင်၏ တင့်တယ်စမ္ပယ်တော်မူခြင်းဖြင့် လပြည့်ဝန်းသည် ကောင်းကင်ပြင်သို့ သွားသကဲ့သို့ ထိုအဓွန့်ရှည်သော ခရီးလမ်းသို့ ကြွတော်မူပေ၏။

Athevaṃ bhagavantaṃ anopamāya buddhalīlāya gacchantaṃ bhikkhū ca okkhittacakkhū santindriye santamānase uparinabhe ṭhitaṃ puṇṇacandaṃ viya bhagavantaṃyeva namassamāne disvāva paribbājako attano parisaṃ avalokesi. Sā hoti kājadaṇḍake olambetvā gahitoluggaviluggapiṭṭhakatidaṇḍamorapiñchamattikāpattapasibbakakuṇḍikādianekaparikkhārabhārabharitā[Pg.42]. ‘‘Asukassa hatthā sobhaṇā, asukassa pādā’’ti evamādiniratthakavacanā mukharā vikiṇṇavācā adassanīyā apāsādikā. Tassa taṃ disvā vippaṭisāro udapādi.

ထိုအခါ၌ ဤသို့ နှိုင်းယှဉ်ဖွယ်မရှိသော ဘုရားရှင်၏ တင့်တယ်စမ္ပယ်တော်မူခြင်းဖြင့် ကြွတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားကိုလည်းကောင်း၊ အောက်သို့ ချအပ်သော မျက်လွှာရှိကုန်လျက်၊ ငြိမ်သက်သော ဣန္ဒြေရှိကုန်လျက်၊ ငြိမ်သက်သော စိတ်ရှိကုန်လျက်၊ အထက်ကောင်းကင်၌ တည်သော လပြည့်ဝန်းနှင့် တူတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားကိုသာလျှင် ရှိခိုးပူဇော်နေကြကုန်သော ရဟန်းတို့ကိုလည်းကောင်း မြင်လျှင်မြင်ချင်းပင် ထိုသုပ္ပိယပရိဗိုဇ်သည် မိမိ၏ ပရိသတ်ကို စောင်းငဲ့ကြည့်ရှုလေ၏။ ထိုမိမိ၏ ပရိသတ်သည် ထမ်းပိုးတံ၌ တွဲလျားဆွဲချိတ်၍ ယူဆောင်အပ်ကုန်သော၊ အောက်ဘက်သို့ ပျက်စီးယိုယွင်းနေသော အင်းပျဉ်ငယ်၊ သုံးချောင်းထောက် ခွေးခြေ၊ ဥဒေါင်းမြီးစည်း၊ မြေသပိတ်၊ အိတ်ငယ်၊ ရေကယား အစရှိသော အထူးထူးအပြားပြားသော ပရိက္ခရာထုပ်ပိုးကြီးများဖြင့် ပြည့်နှက်နေ၏။ ၎င်းပြင် 'ထိုသူ၏ လက်တို့သည် လှပပေစွ၊ ထိုသူ၏ ခြေတို့သည် လှပပေစွ' ဟူ၍ အစရှိသော အကျိုးမရှိသော စကားများကို ပြောဆိုကြလျက် ကြမ်းတန်းသော နှုတ်ရှိကြကုန်၏၊ ဖရိုဖရဲ ပေါ့ပျက်ပျက် ပြောတတ်သော စကားရှိကြကုန်၏၊ ကြည့်ရှုချင်ဖွယ် မရှိကြကုန်၊ ကြည်ညိုဖွယ် မကောင်းကြကုန်။ ထိုသုပ္ပိယပရိဗိုဇ်အား မိမိ၏ ပရိသတ်ကို ထိုသို့ မြင်ရခြင်းကြောင့် နှလုံးမသာယာခြင်း (နောင်တပူပန်ခြင်း) သည် ပြင်းစွာ ဖြစ်ပေါ်လေ၏။

Idāni tena bhagavato vaṇṇo vattabbo bhaveyya. Yasmā panesa lābhasakkārahāniyā ceva pakkhahāniyā ca niccampi bhagavantaṃ usūyati. Aññatitthiyānañhi yāva buddho loke nuppajjati, tāvadeva lābhasakkārā nibbattanti, buddhuppādato pana paṭṭhāya parihīnalābhasakkārā honti, sūriyuggamane khajjopanakā viya nissirīkataṃ āpajjanti. Upatissakolitānañca sañjayassa santike pabbajitakāleyeva paribbājakā mahāparisā ahesuṃ, tesu pana pakkantesu sāpi tesaṃ parisā bhinnā. Iti imehi dvīhi kāraṇehi ayaṃ paribbājako yasmā niccampi bhagavantaṃ usūyati, tasmā taṃ usūyavisuggāraṃ uggiranto ratanattayassa avaṇṇameva bhāsatīti veditabbo.

ယခုအခါတွင် ထိုပရိဗိုဇ်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ ဂုဏ်တော်ကို ပြောဆိုထိုက်ပေ၏။ သို့သော်လည်း ထိုသို့ ပြောဆိုထိုက်ပါသော်လည်း ဤပရိဗိုဇ်သည် လာဘသက္ကာရ၏ ဆုတ်ယုတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အသင်းအပင်း (ပရိသတ်) ၏ ဆုတ်ယုတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း အမြဲမပြတ် မြတ်စွာဘုရားကို ငြူစူမြဲဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သာသနာပပြင်ပ ဖြစ်ကုန်သော တိတ္ထိတို့အား မြတ်စွာဘုရားသည် လောက၌ ပွင့်တော်မမူသေးသရွေ့ ကာလပတ်လုံးသာ လာဘသက္ကာရတို့သည် ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရား ပွင့်တော်မူသော အခါမှစ၍မူကား ဆုတ်ယုတ်လျော့နည်းသော လာဘသက္ကာရ ရှိကြကုန်သည်ဖြစ်၍ နေထွက်လာသောအခါ ပိုးစုန်းကြူးများကဲ့သို့ အသရေကင်းမဲ့ခြင်းသို့ ရောက်ကြရကုန်၏။ ထို့ပြင် ဥပတိဿနှင့် ကောလိတ (အရှင်သာရိပုတြာနှင့် အရှင်မောဂ္ဂလာန်လောင်းလျာများ) တို့ သဉ္စည်းဆရာထံ၌ ရသေ့ပြုစဉ် အခါ၌သာလျှင် ပရိဗိုဇ်တို့သည် များပြားသော ပရိသတ် ရှိခဲ့ဖူးကုန်၏။ ထိုဥပတိဿနှင့် ကောလိတတို့ ဖဲခွာသွားကြသောအခါ၌မူကား ထိုပရိဗိုဇ်တို့၏ ပရိသတ်သည်လည်း ကွဲပြားပျက်စီးလေတော့၏။ ဤသို့လျှင် ဤအကြောင်းနှစ်ပါးတို့ကြောင့် ဤသုပ္ပိယပရိဗိုဇ်သည် မြတ်စွာဘုရားကို အမြဲမပြတ် ငြူစူ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုပရိဗိုဇ်သည် မိမိ၏ ငြူစူခြင်းဟူသော အဆိပ်အတောက်ကို အန်ထုတ်လျက် ရတနာသုံးပါး၏ ကျေးဇူးမဲ့ (ဂုဏ်ဖျက်စကား) ကိုသာလျှင် ပြောဆို၏ဟု သိအပ်၏။

2. Atha kho bhagavā ambalaṭṭhikāyaṃ rājāgārake ekarattivāsaṃ upagacchi saddhiṃ bhikkhusaṅghenāti bhagavā tāya buddhalīlāya gacchamāno anupubbena ambalaṭṭhikādvāraṃ pāpuṇitvā sūriyaṃ oloketvā – ‘‘akālo dāni gantuṃ, atthasamīpaṃ gato sūriyo’’ti ambalaṭṭhikāyaṃ rājāgārake ekarattivāsaṃ upagacchi.

၂. ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုသို့သော ဘုရားရှင်၏ တင့်တယ်စမ္ပယ်တော်မူခြင်းဖြင့် ကြွတော်မူလတ်သော် အစဉ်အတိုင်း အမ္ဗလဋ္ဌိကာဥယျာဉ်၏ တံခါးဝသို့ ရောက်တော်မူ၍ နေကို ကြည့်ရှုတော်မူပြီးလျှင် - 'ယခုအခါ ရှေ့သို့ ကြွရန် အချိန်မဟုတ်တော့ပြီ၊ နေသည်လည်း ဝင်လုနီးပြီ' ဟု ဆင်ခြင်တော်မူကာ အမ္ဗလဋ္ဌိကာဥယျာဉ်ရှိ မင်းကွန်းစံနန်းတော်၌ တစ်ညဉ့်မျှ သီတင်းသုံးတော်မူခြင်းသို့ ရောက်တော်မူ၏ (သီတင်းသုံးတော်မူ၏)။

Tattha ambalaṭṭhikāti rañño uyyānaṃ. Tassa kira dvārasamīpe taruṇaambarukkho atthi, taṃ ‘‘ambalaṭṭhikā’’ti vadanti. Tassa avidūre bhavattā uyyānampi ambalaṭṭhikā tveva saṅkhyaṃ gataṃ. Taṃ chāyūdakasampannaṃ pākāraparikkhittaṃ suyojitadvāraṃ mañjusā viya suguttaṃ. Tattha rañño kīḷanatthaṃ paṭibhānacittavicittaṃ agāraṃ akaṃsu. Taṃ ‘‘rājāgāraka’’nti vuccati.

ထိုပါဠိ၌ 'အမ္ဗလဋ္ဌိကာ' ဟူသည်မှာ မင်း၏ ဥယျာဉ် ဖြစ်၏။ ထိုဥယျာဉ်၏ တံခါးပေါက်အနီး၌ နုပျိုသော သရက်ပင်ငယ် တစ်ပင် ရှိသတတ်။ ထိုအပင်ကို 'အမ္ဗလဋ္ဌိကာ' (သရက်ပင်ပျို) ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြကုန်၏။ ထိုသရက်ပင်ပျိုနှင့် မလှမ်းမကမ်းတွင် တည်ရှိသောကြောင့် ဥယျာဉ်ကိုလည်း 'အမ္ဗလဋ္ဌိကာ' ဟူ၍သာ ခေါ်ဝေါ်သမုတ်ခြင်းသို့ ရောက်လေ၏။ ထိုအမ္ဗလဋ္ဌိကာဥယျာဉ်သည် အရိပ်ရေတံခွန်တို့နှင့် ပြည့်စုံ၍ တံတိုင်းကာရံအပ်လျက် ကောင်းစွာတပ်ဆင်ထားသော တံခါးရှိ၏၊ သေတ္တာကဲ့သို့ ကောင်းစွာ လုံခြုံလှ၏။ ထိုဥယျာဉ်၌ မင်းကြီး ပျော်ပါးကစားရန်အလို့ငှာ ဆန်းကြယ်သော စိတ်ကူးဉာဏ်ဖြင့် ထူးခြားဆန်းကြယ်စွာ ပြုလုပ်ထားသော အိမ်တော် (စံနန်းတော်) ကို ဆောက်လုပ်ခဲ့ကြကုန်၏။ ထိုအိမ်တော်ကို 'ရာဇာဂါရက' (မင်းကွန်းစံနန်းတော်) ဟု ဆိုအပ်၏။

Suppiyopi khoti suppiyopi tasmiṃ ṭhāne sūriyaṃ oloketvā – ‘‘akālo dāni gantuṃ, bahū khuddakamahallakā paribbājakā, bahuparissayo ca ayaṃ maggo corehipi vāḷayakkhehipi vāḷamigehipi. Ayaṃ kho pana samaṇo gotamo uyyānaṃ paviṭṭho, samaṇassa ca gotamassa vasanaṭṭhāne [Pg.43] devatā ārakkhaṃ gaṇhanti, handāhampi idha ekarattivāsaṃ upagantvā sveva gamissāmī’’ti tadevuyyānaṃ pāvisi. Tato bhikkhusaṅgho bhagavato vattaṃ dassetvā attano attano vasanaṭṭhānaṃ sallakkhesi. Paribbājakopi uyyānassa ekapasse paribbājakaparikkhāre otāretvā vāsaṃ upagacchi saddhiṃ attano parisāya. Pāḷiyamārūḷhavaseneva pana – ‘‘saddhiṃ attano antevāsinā brahmadattena māṇavenā’’ti vuttaṃ.

သုပ္ပိယပရိဗိုဇ်သည်လည်း ထိုဥယျာဉ်တံခါးဝ၌ နေကို ကြည့်ရှု၍ - 'ယခုအခါ ခရီးသွားရန် အချိန်မဟုတ်တော့ပြီ၊ ငါတို့၌လည်း အသက်ကြီးသူ အသက်ငယ်သူ ပရိဗိုဇ်တို့သည် များပြားလှကုန်၏၊ ဤလမ်းခရီးသည်လည်း ဓားပြဘေး၊ ရဲရင့်ကြမ်းတမ်းသော ဘီလူး သားရဲဘေး၊ ခြင်္သေ့ သစ် ကျားစသော သားကောင်ဘေးတို့ဖြင့် ဘေးရန် အလွန်များပြားလှ၏။ ဤရဟန်းဂေါတမသည်လည်း ဥယျာဉ်သို့ ဝင်လေပြီ၊ ရဟန်းဂေါတမ သီတင်းသုံးရာ အရပ်၌ နတ်တို့သည်လည်း အစောင့်အရှောက်ကို ယူကြကုန်၏။ ငါသည်လည်း ယခု ဤဥယျာဉ်၌ပင် တစ်ညဉ့်မျှ တည်းခိုနေထိုင်ပြီးမှ နက်ဖြန်ကျမှသာ သွားတော့အံ့' ဟု ကြံစည်၍ ထိုဥယျာဉ်သို့ပင် ဝင်လေ၏။ ထိုဥယျာဉ်သို့ ဝင်ပြီးနောက် ရဟန်းသံဃာတော်များသည် မြတ်စွာဘုရားအား ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ်တို့ကို ပြုစုပြီးကြ၍ မိမိတို့၏ သီတင်းသုံးရာ အရပ်များကို အသီးသီး မှတ်သားကြကုန်၏။ သုပ္ပိယပရိဗိုဇ်သည်လည်း ဥယျာဉ်၏ တစ်ဖက်တစ်ချက်၌ ပရိဗိုဇ်တို့၏ အသုံးအဆောင် ပရိက္ခရာတို့ကို ချထားစေလျက် မိမိ၏ ပရိသတ်နှင့်အတူ တည်းခိုနေထိုင်ခြင်းသို့ ရောက်လေ၏။ ပါဠိတော်၌ တက်ရောက်လာသော စကား၏ အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် 'မိမိ၏ တပည့်ဖြစ်သော ဗြဟ္မဒတ္တလုလင်နှင့်အတူ' ဟု ဆိုအပ်၏။

Evaṃ vāsaṃ upagato pana so paribbājako rattibhāge dasabalaṃ olokesi. Tasmiñca samaye samantā vippakiṇṇatārakā viya padīpā jalanti, majjhe bhagavā nisinno hoti, bhikkhusaṅgho ca bhagavantaṃ parivāretvā. Tattha ekabhikkhussapi hatthakukkuccaṃ vā pādakukkuccaṃ vā ukkāsitasaddo vā khipitasaddo vā natthi. Sā hi parisā attano ca sikkhitasikkhatāya satthari ca gāravenāti dvīhi kāraṇehi nivāte padīpasikhā viya niccalā sannisinnāva ahosi. Paribbājako taṃ vibhūtiṃ disvā attano parisaṃ olokesi. Tattha keci hatthaṃ khipanti, keci pādaṃ, keci vippalapanti, keci nillālitajivhā paggharitakheḷā, dante khādantā kākacchamānā gharugharupassāsino sayanti. So ratanattayassa guṇavaṇṇe vattabbepi issāvasena puna avaṇṇameva ārabhi. Brahmadatto pana vuttanayeneva vaṇṇaṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘tatrāpi sudaṃ suppiyo paribbājako’’ti sabbaṃ vattabbaṃ. Tattha tatrāpīti tasmimpi, ambalaṭṭhikāyaṃ uyyāneti attho.

ဤသို့ နေထိုင်ခြင်းသို့ ရောက်သော ထိုသုပ္ပိယပရိဗ္ဗိုဇ်သည် ညဉ့်အခါ၌ ဆယ်ပါးသော အားတော်ရှင် မြတ်စွာဘုရားကို လှမ်း၍ ကြည့်ရှုလေ၏။ ထိုသို့ လှမ်း၍ ကြည့်ရှုသောအခါ ထက်ဝန်းကျင်၌ ကောင်းကင်ဝယ် ကြဲဖြန့်ထားသော ကြယ်တာရာတို့ကဲ့သို့ ဆီမီးတို့သည် တောက်ပလျက်ရှိကုန်၏။ ရဟန်းသံဃာတို့၏ အလယ်၌ မြတ်စွာဘုရားသည် သီတင်းသုံးတော်မူလျက်ရှိပြီး ရဟန်းသံဃာတော်တို့သည်လည်း မြတ်စွာဘုရားကို ခြံရံ၍ ထိုင်နေကြကုန်၏။ ထိုရဟန်းတော်များအလယ်၌ တစ်ပါးသောရဟန်း၏မျှ လက်လှုပ်ခြင်း၊ ခြေလှုပ်ခြင်းစသော စက်ဆုပ်ဖွယ်အမူအရာ မရှိ။ ချောင်းဟန့်သံ၊ ခြေဆပ်သံမျှလည်း မရှိချေ။ ထိုရဟန်းပရိသတ်သည် မိမိတို့၏ သင်ပြအပ်ပြီးသော ကျင့်ဝတ်သိက္ခာရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ မြတ်စွာဘုရားအပေါ်၌ ရိုသေလေးမြတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဤအကြောင်းနှစ်ပါးတို့ကြောင့် လေငြိမ်ရာအရပ်ရှိ ဆီမီးလျှံကဲ့သို့ လှုပ်ရှားမှုမရှိဘဲ ငြိမ်သက်စွာ ထိုင်နေကြကုန်၏။ သုပ္ပိယပရိဗ္ဗိုဇ်သည် ထိုရဟန်းပရိသတ်၏ တင့်တယ်ပုံကို မြင်သဖြင့် မိမိ၏ပရိသတ်ကို ပြန်၍ ကြည့်ရှုလေ၏။ မိမိ၏ ပရိသတ်အထဲတွင်မူ အချို့က လက်များကို ကိုးယိုးကားယား ပစ်လွှင့်ထားကြကုန်၏၊ အချို့က ခြေများကို ပစ်လွှင့်ထားကြကုန်၏၊ အချို့က ယောင်ရမ်း၍ အဖျင်းစကားများကို ပြောဆိုကြကုန်၏၊ အချို့ကား လျှာထွက်လျက် တံထွေးများ ယိုစီးကျလျက် ရှိကြကုန်၏၊ အချို့က သွားကြိတ်လျက်၊ အချို့က ကျီးကန်းအော်သံကဲ့သို့ အသံပြုလျက်၊ အချို့က "ဃူးဃူး" ဟု ဟောက်သံပြုကာ ရှူရှိုက်လျက် အိပ်ပျော်နေကြကုန်၏။ ထိုသုပ္ပိယပရိဗ္ဗိုဇ်သည် ရတနာသုံးပါး၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ချီးမွမ်းပြောဆိုထိုက်ပါသော်လည်း မနာလိုဝန်တိုမှုအစွမ်းကြောင့် တစ်ဖန် ကဲ့ရဲ့ခြင်းကိုသာ စတင်ပြောဆိုလေ၏။ ဗြဟ္မဒတ်လုလင်သည်ကား ဆိုခဲ့ပြီးသောနည်းအတိုင်း ချီးမွမ်းစကားကိုသာ ပြောဆို၏။ ထို့ကြောင့် "တတြာပိ သုဒံ သုပ္ပိယော ပရိဗ္ဗာဇကော" အစရှိသဖြင့် အလုံးစုံသောစကားကို (အရှင်အာနန္ဒာ သို့မဟုတ် သံဂါယနာတင် မထေရ်တို့က) မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ "တတြာပိ" ဟူသည်မှာ ထိုအမ္ဗလဋ္ဌိကာ ဥယျာဉ်၌လည်း ဖြစ်သည် ဟူသောအနက်တည်း။

3. Sambahulānanti bahukānaṃ. Tattha vinayapariyāyena tayo janā ‘‘sambahulā’’ti vuccanti. Tato paraṃ saṅgho. Suttantapariyāyena pana tayo tayova tato paṭṭhāya sambahulā. Idha suttantapariyāyena ‘‘sambahulā’’ti veditabbā. Maṇḍalamāḷeti katthaci dve kaṇṇikā gahetvā haṃsavaṭṭakacchannena katā kūṭāgārasālāpi ‘‘maṇḍalamāḷo’’ti vuccati, katthaci ekaṃ kaṇṇikaṃ gahetvā thambhapantiṃ parikkhipitvā katā upaṭṭhānasālāpi ‘‘maṇḍalamāḷo’’ti vuccati. Idha pana nisīdanasālā ‘‘maṇḍalamāḷo’’ti veditabbo. Sannisinnānanti nisajjanavasena. Sannipatitānanti samodhānavasena. Ayaṃ saṅkhiyadhammoti saṅkhiyā vuccati kathā[Pg.44], kathādhammoti attho. Udapādīti uppanno. Katamo pana soti? Acchariyaṃ āvusoti evamādi. Tattha andhassa pabbatārohaṇaṃ viya niccaṃ na hotīti acchariyaṃ. Ayaṃ tāva saddanayo. Ayaṃ pana aṭṭhakathānayo – accharāyogganti acchariyaṃ. Accharaṃ paharituṃ yuttanti attho. Abhūtapubbaṃ bhūtanti abbhutaṃ. Ubhayaṃ petaṃ vimhayassevādhivacanaṃ. Yāvañcidanti yāva ca idaṃ tena suppaṭividitatāya appameyyattaṃ dasseti.

၃. "သမ္ဗဟုလာနံ" ဟူသည်မှာ များစွာကုန်သော (ရဟန်းတို့၏) ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုစကားရပ်၌ ဝိနည်းဒေသနာတော်နည်းအရ ရဟန်းသုံးပါးကို "သမ္ဗဟုလ" ဟု ခေါ်ဆို၍ ထိုသုံးပါးထက် ပိုပါက "သံဃာ" ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ သုတ္တန်ဒေသနာတော်နည်းအရမူ ရဟန်းသုံးပါးကို သုံးပါးဟူ၍သာ ခေါ်ဆိုပြီး သုံးပါးမှစ၍ (လေးပါးမှစသော) ရဟန်းတို့ကို "သမ္ဗဟုလ" ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ဤသုတ်၌ သုတ္တန်ဒေသနာတော်နည်းဖြင့် "သမ္ဗဟုလ" (များစွာသော ရဟန်းတို့) ဟု သိအပ်၏။ "မဏ္ဍလမာဠေ" ဟူသော စကား၌- အချို့သောပါဠိ၌ ခေါင်ဖျားအထွဋ်နှစ်ခုကို တပ်ဆင်၍ ဟင်္သာတောင်ပုံသဏ္ဌာန် မိုးကာပြုလုပ်ထားသော အထွဋ်ရှိသည့် ဇရပ်ဆောင်ကိုလည်း "မဏ္ဍလမာဠ" ဟု ခေါ်ဆို၏။ အချို့နေရာ၌မူ ခေါင်ဖျားအထွဋ်တစ်ခုတည်းကို ယူ၍ တိုင်လုံးများကို ထက်ဝန်းကျင်စိုက်ထူကာ ဆောက်လုပ်ထားသော စုဝေးရာ (အနီးကပ်ခစားရာ) ဇရပ်ဆောင်ကိုလည်း "မဏ္ဍလမာဠ" ဟု ခေါ်ဆို၏။ ဤသုတ်၌မူ တရားနာထိုင်နေရာ ဇရပ်ဆောက်လုပ်မှုကို "မဏ္ဍလမာဠ" ဟု သိအပ်၏။ "သန္နိသိန္နာနံ" ဟူသည်မှာ ထိုင်နေခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ "သန္နိပတိတာနံ" ဟူသည်မှာ အတူတကွ ပေါင်းဆုံ စည်းဝေးခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ "အယံ သံခိယဓမ္မော" ဟူသော စကား၌ "သံခိယ" ဟူသည် စကားကို ဆိုလိုသဖြင့် စကားပြောဆိုခြင်း၏ သဘောသဘာဝ ဟု အနက်ရသည်။ "ဥဒပါဒိ" ဟူသည်မှာ ဖြစ်ပေါ်လာပြီ ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုစကားပြောဆိုခြင်း၏ သဘောသဘာဝသည် အဘယ်နည်း။ "အစ္ဆရိယံ ငါ့ရှင်တို့" အစရှိသော စကားပင် ဖြစ်သည်။ ထိုစကား၌ မျက်စိမမြင်သောသူ တောင်ပေါ်သို့ တက်ခြင်းသည် အမြဲမဖြစ်နိုင်သကဲ့သို့ အမြဲတစေ မဖြစ်နိုင်သော အရာမျိုး ဖြစ်သောကြောင့် "အစ္ဆရိယ" (အံ့ဩဖွယ်) မည်၏။ ဤကား သဒ္ဒါကျမ်းလာနည်း ဖြစ်၏။ ရှေးအဋ္ဌကထာနည်းအရမူ- လက်ဖျစ်တစ်တီးတီးခြင်းငှါ လျှောက်ပတ်သောကြောင့် "အစ္ဆရိယ" မည်၏၊ လက်ဖျစ်တီးထိုက်သော အရာဟု အနက်ရသည်။ ရှေး၌ မဖြစ်ဖူးဘဲ ယခုမှ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် "အဗဘုတ" မည်၏။ ဤနှစ်ပုဒ်လုံးသည် အံ့ဩဖွယ်ရာ အကြောင်းအရာကိုသာ ဟောသော ဝေဝုစ်စကားလုံးများ ဖြစ်ကြကုန်၏။ "ယာဝဉ္စိဒံ" ဟူသည်မှာ "ယာဝ စ ဣဒံ" ဟု ပုဒ်ဖြတ်ရမည်ဖြစ်ပြီး ထိုစကားလုံးဖြင့် ကောင်းစွာ ထိုးထွင်းသိမြင်သောကြောင့် နှိုင်းယှဉ်၍မရနိုင်အောင် ကြီးမားသော အဖြစ်ကို ပြလေသည်။

Tena bhagavatā jānatā…pe… suppaṭividitāti etthāyaṃ saṅkhepattho. Yo so bhagavā samatiṃsa pāramiyo pūretvā sabbakilese bhañjitvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho, tena bhagavatā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ āsayānusayaṃ jānatā, hatthatale ṭhapitaṃ āmalakaṃ viya sabbañeyyadhammaṃ passatā.

"တေန ဘဂဝတာ ဇာနတာ... သုပ္ပဋိဝိဒိတာ" ဟူသော ပါဌ်၌ အကျဉ်းချုပ်အနက်မှာ- အကြင်မြတ်စွာဘုရားသည် သုံးဆယ်သော ပါရမီတော်တို့ကို အပြည့်အစုံ ဖြည့်ကျင့်တော်မူပြီး၍၊ အလုံးစုံသော ကိလေသာတို့ကို ဖျက်ဆီးတော်မူလျက် အတုမရှိ မြတ်လှစွာသော သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကို ကိုယ်တိုင် ထိုးထွင်းသိမြင်တော်မူပြီ။ ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် ထိုထိုသတ္တဝါတို့၏ အာသယနှင့် အနုသယ (စိတ်အလိုနှင့် ကိလေသာအဇ္ဈာသယ) တို့ကို သိတော်မူသည်ဖြစ်၍၊ လက်ဝါးပြင်၌ တင်ထားအပ်သော ဆီးဖြူသီးကို ကောင်းစွာမြင်ရသကဲ့သို့ အလုံးစုံသော သိဖွယ်ဉေယျဓံတရားတို့ကို သဗ္ဗညုတဉာဏ်ဖြင့် ထင်ထင်ရှားရှား မြင်တော်မူသည်ဖြစ်၍။

Api ca pubbenivāsādīhi jānatā, dibbena cakkhunā passatā. Tīhi vijjāhi chahi vā pana abhiññāhi jānatā, sabbattha appaṭihatena samantacakkhunā passatā. Sabbadhammajānanasamatthāya vā paññāya jānatā, sabbasattānaṃ cakkhuvisayātītāni tirokuṭṭādigatānipi rūpāni ativisuddhena maṃsacakkhunā passatā. Attahitasādhikāya vā samādhipadaṭṭhānāya paṭivedhapaññāya jānatā, parahitasādhikāya karuṇāpadaṭṭhānāya desanāpaññāya passatā.

ထိုမှတစ်ပါးလည်း ပုဗ္ဗေနိဝါသစသော အဘိညာဉ်ဉာဏ်တို့ဖြင့် သိတော်မူသော၊ ဒိဗ္ဗစက္ခုအဘိညာဉ်ဉာဏ်ဖြင့် မြင်တော်မူသော။ ဝိဇ္ဇာသုံးပါးတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် အဘိညာဉ်ခြောက်ပါးတို့ဖြင့်လည်းကောင်း သိတော်မူသော၊ အလုံးစုံသော ဉေယျဓံတရားတို့၌ ဆီးတားပိတ်ပင်ခြင်းမရှိသော သမန္တစက္ခုဉာဏ်တော်ဖြင့် မြင်တော်မူသော။ သို့မဟုတ် အလုံးစုံသော တရားတို့ကို သိခြင်းငှါ စွမ်းနိုင်သော သဗ္ဗညုတဉာဏ်ပညာဖြင့် သိတော်မူသော၊ အလုံးစုံသော သတ္တဝါတို့၏ ပကတိမျက်စိ၏ အာရုံကို လွန်ကုန်သော၊ နံရံ၊ တံတိုင်း အခြားတစ်ဖက်စသည်သို့ ရောက်ရှိနေသော ရူပါရုံတို့ကိုသော်လည်း အလွန်ထူးကဲစွာ သန့်ရှင်းစင်ကြယ်သော ပကတိမျက်စိတော် (မံသစက္ခု) ဖြင့် မြင်တော်မူသော။ သို့မဟုတ် မိမိ၏ အကျိုးစီးပွားကို ပြီးစေတတ်သော၊ သမာဓိလျှင် နီးစွာသော အကြောင်းရှိသော၊ သစ္စာလေးပါးကို ထိုးထွင်းသိမြင်တတ်သော ပဋိဝေဓပညာ (မဂ်ဉာဏ်) ဖြင့် သိတော်မူသော၊ သူတစ်ပါးတို့၏ အကျိုးစီးပွားကို ပြီးစေတတ်သော၊ ကရုဏာလျှင် နီးစွာသော အကြောင်းရှိသော၊ ဟောပြောပြသခြင်းပညာ (ဒေသနာဉာဏ်) ဖြင့် မြင်တော်မူသော။

Arīnaṃ hatattā paccayādīnañca arahattā arahatā. Sammā sāmañca sabbadhammānaṃ buddhattā sammāsambuddhena antarāyikadhamme vā jānatā, niyyānikadhamme passatā, kilesārīnaṃ hatattā arahatā. Sammā sāmañca sabbadhammānaṃ buddhattā sammāsambuddhenāti. Evaṃ catūvesārajjavasena catūhākārehi thomitena sattānaṃ nānādhimuttikatā nānajjhāsayatā suppaṭividitā yāva ca suṭṭhu paṭividitā.

ကိလေသာ ရန်သူတို့ကို သတ်ဖြတ်တော်မူပြီးခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပစ္စည်းလေးပါးစသည်တို့ကို ခံယူပူဇော်ခြင်းငှါ ထိုက်တော်မူခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း "အရဟတ" မည်တော်မူသော။ မဖောက်မပြန် ကိုယ်တော်တိုင်သာလျှင် အလုံးစုံသောတရားတို့ကို သိမြင်တော်မူပြီးခြင်းကြောင့် "သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ" မည်တော်မူသော။ သို့မဟုတ် အန္တရာယ်ကို ပြုတတ်သော တရားတို့ကို သိတော်မူသော၊ သံသရာမှ ထွက်မြောက်တတ်သော တရားတို့ကို မြင်တော်မူသော၊ ကိလေသာရန်သူတို့ကို သတ်ဖြတ်တော်မူပြီးသောကြောင့် "အရဟတ" မည်တော်မူသော၊ မဖောက်မပြန် ကိုယ်တော်တိုင် အလုံးစုံသောတရားတို့ကို သိတော်မူသောကြောင့် "သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ" မည်တော်မူသော။ ဤသို့လျှင် လေးပါးသော ဝေသာရဇ္ဇဉာဏ်၏ အစွမ်းဖြင့် အခြင်းအရာ လေးပါးတို့ဖြင့် ချီးမွမ်းအပ်သော ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် သတ္တဝါတို့၏ အမျိုးမျိုးသော အဓိမုတ္တိ (ယုံကြည်သက်ဝင်မှု) ရှိပုံနှင့် အမျိုးမျိုးသော အလိုဆန္ဒ (အဇ္ဈာသယ) ရှိပုံကို အလွန် ကောင်းမွန်စွာ ထိုးထွင်း၍ သိမြင်တော်မူအပ်ပြီ။

Idānissa suppaṭividitabhāvaṃ dassetuṃ ayañhītiādimāha. Idaṃ vuttaṃ hoti yā ca ayaṃ bhagavatā ‘‘dhātuso, bhikkhave, sattā saṃsandanti samenti, hīnādhimuttikā hīnādhimuttikehi saddhiṃ saṃsandanti samenti, kalyāṇādhimuttikā kalyāṇādhimuttikehi saddhiṃ saṃsandanti samenti. Atītampi kho, bhikkhave, addhānaṃ dhātusova sattā saṃsandiṃsu samiṃsu, hīnādhimuttikā [Pg.45] hīnādhimuttikehi…pe… kalyāṇādhimuttikā kalyāṇādhimuttikehi saddhiṃ saṃsandiṃsu samiṃsu, anāgatampi kho, bhikkhave, addhānaṃ…pe… saṃsandissanti samessanti, etarahipi kho, bhikkhave, paccuppannaṃ addhānaṃ dhātusova sattā saṃsandanti samenti, hīnādhimuttikā hīnādhimuttikehi…pe… kalyāṇādhimuttikā kalyāṇādhimuttikehi saddhiṃ saṃsandanti samentī’’ti evaṃ sattānaṃ nānādhimuttikatā, nānajjhāsayatā, nānādiṭṭhikatā, nānākhantitā, nānārucitā, nāḷiyā minantena viya tulāya tulayantena viya ca nānādhimuttikatāñāṇena sabbaññutaññāṇena viditā, sā yāva suppaṭividitā. Dvepi nāma sattā ekajjhāsayā dullabhā lokasmiṃ. Ekasmiṃ gantukāme eko ṭhātukāmo hoti, ekasmiṃ pivitukāme eko bhuñjitukāmo. Imesu cāpi dvīsu ācariyantevāsīsu ayañhi ‘‘suppiyo paribbājako…pe… bhagavantaṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandhā honti bhikkhusaṅghañcā’’ti. Tattha itihameti itiha ime, evaṃ imeti attho. Sesaṃ vuttanayameva.

ယခုအခါ၌ ထိုသတ္တဝါတို့၏ အမျိုးမျိုးသော အဓိမုတ္တိရှိသည်၏အဖြစ်ကို ကောင်းစွာ ထိုးထွင်းသိမြင်တော်မူပုံကို ပြခြင်းငှါ "အယံ ဟိ သုပ္ပိယော" အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ဤသို့ ဆိုလိုသည်မှာ- မြတ်စွာဘုရားသည် "ရဟန်းတို့၊ သတ္တဝါတို့သည် စိတ်ဓာတ်အလိုက်ချင်း ပေါင်းဆုံညီညွတ်ကြကုန်၏၊ ယုတ်ညံ့သော အဓိမုတ္တိရှိသော သတ္တဝါတို့သည် ယုတ်ညံ့သောသူတို့နှင့်သာလျှင် အတူတကွ ပေါင်းဆုံညီညွတ်ကြကုန်၏၊ ကောင်းသော အဓိမုတ္တိရှိသော သတ္တဝါတို့သည် ကောင်းသောသူတို့နှင့်သာလျှင် အတူတကွ ပေါင်းဆုံညီညွတ်ကြကုန်၏။ ရဟန်းတို့၊ အတိတ်ကာလ၌လည်း ဓာတ်အလိုက်ချင်းသာလျှင် သတ္တဝါတို့သည် ပေါင်းဆုံညီညွတ်ခဲ့ကြကုန်ပြီ၊ ယုတ်ညံ့သောသူတို့သည် ယုတ်ညံ့သောသူတို့နှင့်၊ ကောင်းသောသူတို့သည် ကောင်းသောသူတို့နှင့် အတူတကွ ပေါင်းဆုံညီညွတ်ခဲ့ကြကုန်ပြီ။ ရဟန်းတို့၊ နောင်အနာဂတ်ကာလ၌လည်း ဓာတ်အလိုက်ချင်းသာလျှင် ပေါုံဆုံညီညွတ်ကြလတံ့။ ရဟန်းတို့၊ ယခုပစ္စုပ္ပန်ကာလ၌လည်း ဓာတ်အလိုက်ချင်းသာလျှင် သတ္တဝါတို့သည် ပေါင်းဆုံညီညွတ်ကြကုန်၏၊ ယုတ်ညံ့သောသူတို့သည် ယုတ်ညံ့သောသူတို့နှင့်၊ ကောင်းသောသူတို့သည် ကောင်းသောသူတို့နှင့် အတူတကွ ပေါင်းဆုံညီညွတ်ကြကုန်၏" ဟု ဤသို့ ဟောကြားတော်မူသည့်အတိုင်း- သတ္တဝါတို့၏ အမျိုးမျိုးသော အဓိမုတ္တိ (ယုံကြည်သက်ဝင်မှု) ရှိပုံ၊ အမျိုးမျိုးသော အလိုဆန္ဒ (အဇ္ဈာသယ) ရှိပုံ၊ အမျိုးမျိုးသော အယူအမြင်ရှိပုံ၊ အမျိုးမျိုးသော နှစ်သက်မှုရှိပုံ၊ အမျိုးမျိုးသော အကြိုက်ရှိပုံတို့ကို ခြင်တွယ်ခွက်ဖြင့် ခြင်တွယ်သူကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ချိန်ခွင်ဖြင့် ချိန်တွယ်သူကဲ့သို့လည်းကောင်း နာနာဓိမုတ္တိကတာဉာဏ်ဟု ဆိုအပ်သော သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ဖြင့် ထင်ရှားစွာ သိတော်မူအပ်ပြီ၊ ထိုအရာအားလုံးကို အလွန် ကောင်းမွန်စွာ ထိုးထွင်း၍ သိမြင်တော်မူအပ်ပြီ။ အလိုဆန္ဒ အဇ္ဈာသယချင်း တူညီကြသော သတ္တဝါနှစ်ဦးကိုပင် လောက၌ ရနိုင်ခဲလှ၏။ တစ်ဦးက သွားလိုသောအခါ အခြားတစ်ဦးက ရပ်နားလို၏၊ တစ်ဦးက သောက်လိုသောအခါ အခြားတစ်ဦးက စားလို၏။ ဤဆရာနှင့် တပည့် နှစ်ဦးတို့တွင်လည်း သုပ္ပိယပရိဗ္ဗိုဇ်သည် မြတ်စွာဘုရားနှင့် ရဟန်းသံဃာတော်တို့၏ နောက်သို့ ခြေရာထပ်မပြတ် လိုက်ပါလျက်ရှိ၏။ ထိုပါဠိ၌ "ဣတိဟမေ" ဟူသည်မှာ "ဣတိဟ ဣမေ" ဟု ပုဒ်ဖြတ်ရမည်ဖြစ်ပြီး "ဤသို့ ဤဆရာတပည့်တို့သည်" ဟု အနက်ရသည်။ ကြွင်းသောစကားရပ်သည် ဆိုခဲ့ပြီးသောနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

4. Atha kho bhagavā tesaṃ bhikkhūnaṃ imaṃ saṅkhiyadhammaṃ viditvāti ettha viditvāti sabbaññutaññāṇena jānitvā. Bhagavā hi katthaci maṃsacakkhunā disvā jānāti – ‘‘addasā kho bhagavā mahantaṃ dārukkhandhaṃ gaṅgāya nadiyā sotena vuyhamāna’’ntiādīsu (saṃ. ni. 4.241) viya. Katthaci dibbacakkhunā disvā jānāti – ‘‘addasā kho bhagavā dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena tā devatāyo sahassasseva pāṭaligāme vatthūni parigaṇhantiyo’’tiādīsu (dī. ni. 2.152) viya. Katthaci pakatisotena sutvā jānāti – ‘‘assosi kho bhagavā āyasmato ānandassa subhaddena paribbājakena saddhiṃ imaṃ kathāsallāpa’’ntiādīsu (dī. ni. 2.213) viya. Katthaci dibbasotena sutvā jānāti – ‘‘assosi kho bhagavā dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya sandhānassa gahapatissa nigrodhena paribbājakena saddhiṃ imaṃ kathāsallāpa’’ntiādīsu (dī. ni. 3.54) viya. Idha pana sabbaññutaññāṇena sutvā aññāsi. Kiṃ karonto aññāsi? Pacchimayāmakiccaṃ, kiccañca nāmetaṃ sātthakaṃ, niratthakanti duvidhaṃ hoti. Tattha niratthakakiccaṃ bhagavatā bodhipallaṅkeyeva arahattamaggena samugghātaṃ kataṃ. Sātthakaṃyeva pana [Pg.46] bhagavato kiccaṃ hoti. Taṃ pañcavidhaṃ – purebhattakiccaṃ, pacchābhattakiccaṃ, purimayāmakiccaṃ, majjhimayāmakiccaṃ, pacchimayāmakiccanti.

၄. ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုရဟန်းတို့၏ ဤစကားကို သိတော်မူ၍ ဟူသော ဤပါဠိ၌ ‘သိတော်မူ၍ (viditvā)’ ဟူသည် သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ဖြင့် သိတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် အချို့သောနေရာ၌ ‘မြတ်စွာဘုရားသည် ဂင်္ဂါမြစ်ရေယဉ်၌ မျောပါလာသော သစ်တုံးကြီးကို မြင်တော်မူ၏’ ဟူသော ပါဠိ၌ကဲ့သို့ မံသစက္ခု (လူတို့၏မျက်စိ) ဖြင့် မြင်၍ သိတော်မူ၏။ အချို့နေရာ၌ ‘မြတ်စွာဘုရားသည် လူတို့၏မျက်စိကို လွန်သော သန့်ရှင်းစင်ကြယ်သော ဒိဗ္ဗစက္ခု (နတ်မျက်စိ) အဘိညာဉ်ဖြင့် ပါဋလိရွာ၌ အိမ်ရာများကို သိမ်းပိုက်နေကြသော ထိုနတ်တို့ကို မြင်တော်မူ၏’ ဟူသော ပါဠိ၌ကဲ့သို့ ဒိဗ္ဗစက္ခုဖြင့် မြင်၍ သိတော်မူ၏။ အချို့နေရာ၌ ‘မြတ်စွာဘုရားသည် ရှင်အာနန္ဒာနှင့် သုဘဒ္ဒပရိဗိုဇ်တို့၏ ဤစကားပြောသံကို ကြားတော်မူ၏’ ဟူသော ပါဠိ၌ကဲ့သို့ ပကတိနားတော်ဖြင့် ကြား၍ သိတော်မူ၏။ အချို့နေရာ၌ ‘မြတ်စွာဘုရားသည် လူတို့၏နားကို လွန်သော သန့်ရှင်းစင်ကြယ်သော ဒိဗ္ဗသောတ (နတ်နား) အဘိညာဉ်ဖြင့် သန္ဓာနသူကြွယ်နှင့် နိဂြောဓပရိဗိုဇ်တို့၏ ဤစကားပြောသံကို ကြားတော်မူ၏’ ဟူသော ပါဠိ၌ကဲ့သို့ ဒိဗ္ဗသောတဖြင့် ကြား၍ သိတော်မူ၏။ ဤပါဠိ၌မူ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ဖြင့် သိတော်မူ၏။ အဘယ်သို့ ပြုတော်မူစဉ် သိတော်မူသနည်းဟူမူ ပစ္ဆိမယာမ်၌ ပြုဖွယ်ကိစ္စကို ပြုတော်မူစဉ် သိတော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ ဤကိစ္စမည်သည် အကျိုးရှိသောကိစ္စ (သာတ္ထကကိစ္စ) နှင့် အကျိုးမရှိသောကိစ္စ (နိရတ္ထကကိစ္စ) ဟု နှစ်မျိုးရှိ၏။ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် အကျိုးမရှိသောကိစ္စကို မြတ်စွာဘုရားသည် မဟာဗောဓိပလ္လင်တော်၌ပင် အရဟတ္တမဂ်ဖြင့် အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်တော်မူခဲ့ပြီးဖြစ်သည်။ မြတ်စွာဘုရား၌ အကျိုးရှိသော ကိစ္စသာလျှင် ရှိ၏။ ထိုကိစ္စသည် ပုရေဘတ္တကိစ္စ (ဆွမ်းမစားမီ ပြုဖွယ်ကိစ္စ)၊ ပစ္ဆာဘတ္တကိစ္စ (ဆွမ်းစားပြီးနောက် ပြုဖွယ်ကိစ္စ)၊ ပုရိမယာမကိစ္စ (ညဦးယံ၌ ပြုဖွယ်ကိစ္စ)၊ မဇ္ဈိမယာမကိစ္စ (သန်းခေါင်ယံ၌ ပြုဖွယ်ကိစ္စ)၊ ပစ္ဆိမယာမကိစ္စ (ပစ္ဆိမယံ၌ ပြုဖွယ်ကိစ္စ) ဟု ငါးမျိုးရှိ၏။

Tatridaṃ purebhattakiccaṃ –

ထိုငါးပါးသော ကိစ္စတို့တွင် ဤသည်ကား ပုရေဘတ္တကိစ္စ (ဆွမ်းမစားမီ ပြုဖွယ်ကိစ္စ) ဖြစ်သည်။

Bhagavā hi pātova uṭṭhāya upaṭṭhākānuggahatthaṃ sarīraphāsukatthañca mukhadhovanādisarīraparikammaṃ katvā yāva bhikkhācāravelā tāva vivittāsane vītināmetvā, bhikkhācāravelāyaṃ nivāsetvā kāyabandhanaṃ bandhitvā cīvaraṃ pārupitvā pattamādāya kadāci ekako, kadāci bhikkhusaṅghaparivuto, gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya pavisati; kadāci pakatiyā, kadāci anekehi pāṭihāriyehi vattamānehi. Seyyathidaṃ, piṇḍāya pavisato lokanāthassa purato purato gantvā mudugatavātā pathaviṃ sodhenti, valāhakā udakaphusitāni muñcantā magge reṇuṃ vūpasametvā upari vitānaṃ hutvā tiṭṭhanti, apare vātā pupphāni upasaṃharitvā magge okiranti, unnatā bhūmippadesā onamanti, onatā unnamanti, pādanikkhepasamaye samāva bhūmi hoti, sukhasamphassāni padumapupphāni vā pāde sampaṭicchanti. Indakhīlassa anto ṭhapitamatte dakkhiṇapāde sarīrato chabbaṇṇarasmiyo nikkhamitvā suvaṇṇarasapiñjarāni viya citrapaṭaparikkhittāni viya ca pāsādakūṭāgārādīni alaṅkarontiyo ito cito ca dhāvanti, hatthiassavihaṅgādayo sakasakaṭṭhānesu ṭhitāyeva madhurenākārena saddaṃ karonti, tathā bherivīṇādīni tūriyāni manussānañca kāyūpagāni ābharaṇāni. Tena saññāṇena manussā jānanti – ‘‘ajja bhagavā idha piṇḍāya paviṭṭho’’ti. Te sunivatthā supārutā gandhapupphādīni ādāya gharā nikkhamitvā antaravīthiṃ paṭipajjitvā bhagavantaṃ gandhapupphādīhi sakkaccaṃ pūjetvā vanditvā – ‘‘amhākaṃ, bhante, dasa bhikkhū, amhākaṃ vīsati, paññāsaṃ…pe… sataṃ dethā’’ti yācitvā bhagavatopi pattaṃ gahetvā āsanaṃ paññapetvā sakkaccaṃ piṇḍapātena paṭimānenti. Bhagavā katabhattakicco tesaṃ sattānaṃ cittasantānāni oloketvā tathā dhammaṃ deseti, yathā keci saraṇagamanesu patiṭṭhahanti, keci pañcasu sīlesu, keci sotāpattisakadāgāmianāgāmiphalānaṃ aññatarasmiṃ; keci pabbajitvā aggaphale arahatteti. Evaṃ mahājanaṃ anuggahetvā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ gacchati. Tattha [Pg.47] gantvā maṇḍalamāḷe paññattavarabuddhāsane nisīdati, bhikkhūnaṃ bhattakiccapariyosānaṃ āgamayamāno. Tato bhikkhūnaṃ bhattakiccapariyosāne upaṭṭhāko bhagavato nivedeti. Atha bhagavā gandhakuṭiṃ pavisati. Idaṃ tāva purebhattakiccaṃ.

မြတ်စွာဘုရားသည် နံနက်စောစောထတော်မူ၍ အလုပ်အကျွေးရဟန်းအား ချီးမြှောက်ခြင်းနှင့် ကိုယ်တော်မြတ် ချမ်းသာစွာရှိစေခြင်း အကျိုးငှါ မျက်နှာသစ်တော်မူခြင်း စသော ကိုယ်လက်သုတ်သင်ခြင်း ကိစ္စတို့ကို ပြုတော်မူပြီးလျှင် ဆွမ်းခံချိန်အထိ ဆိတ်ငြိမ်သောနေရာ၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ ဆွမ်းခံချိန်ရောက်သောအခါ သင်းပိုင်ကို ပြင်ဆင်ဝတ်တော်မူ၍ ခါးပန်းကြိုးကို စည်းနှောင်ကာ ဧကသီကို ရုံတော်မူလျက် သပိတ်တော်ကို ဆောင်ယူကာ တစ်ခါတစ်ရံ တစ်ပါးတည်းလည်းကောင်း၊ တစ်ခါတစ်ရံ ရဟန်းသံဃာတော်များ ခြံရံလျက်လည်းကောင်း ရွာသို့မဟုတ် နိဂုံးသို့ ဆွမ်းခံဝင်တော်မူ၏။ တစ်ခါတစ်ရံ ရိုးရိုးပင် ကြွတော်မူ၍ တစ်ခါတစ်ရံ များစွာသော တန်ခိုးပြာဋိဟာများကို ပြသလျက် ကြွတော်မူ၏။ တန်ခိုးပြာဋိဟာ ပြသ၍ ကြွပုံမှာ ဆွမ်းခံဝင်တော်မူသော လောကလူနတ်တို့၏ ကိုးကွယ်ရာဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ ရှေ့တော်၌ လေနုအေးတို့သည် တိုက်ခတ်၍ မြေကို သုတ်သင်ကြကုန်၏။ မိုးတိမ်တို့သည် မိုးရေစက်များကို သွန်းဖြန်းလျက် လမ်းခရီးရှိ မြူမှုန်တို့ကို ငြိမ်းစေကာ အထက်မျက်နှာကြက်ကဲ့သို့ မိုးကာ၍ တည်ကြကုန်၏။ အခြားသော လေတို့သည်လည်း ပန်းပွင့်တို့ကို အနီးသို့ ဆောင်ယူ၍ လမ်းခရီး၌ ကြဲဖြန့်ကြကုန်၏။ မြင့်မောက်သော မြေအရပ်တို့သည် နိမ့်ဆင်းသွားကြ၍ နိမ့်သောမြေအရပ်တို့သည် မြင့်တက်လာကြကာ ခြေလှမ်းတော် လှမ်းရာအခါ၌ မြေပြင်သည် ညီညာ၍ သွား၏။ သို့မဟုတ် ထိတွေ့ရုံမျှဖြင့် သာယာချမ်းမြေ့ဖွယ်ရှိသော ပဒုမ္မာကြာပန်းတို့သည် ခြေတော်အောက်မှ ခံလင့်ကြကုန်၏။ မြို့ရွာ တံခါးခုံအတွင်းသို့ လကျ်ာခြေတော်ကို ချထားကာမျှဖြင့် ကိုယ်တော်မှ ခြောက်ပါးသော ရောင်ခြည်တော်တို့သည် ထွက်ပေါ်၍ ဆန်းကြယ်သော အဝတ်ပုဆိုးဖြင့် ကာရံထားသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ရွှေရည်ဖြင့် လိမ်းကျံထားသကဲ့သို့လည်းကောင်း ထိုထိုမြို့ရွာရှိ ပြာသာဒ်အဆောက်အအုံတို့ကို တန်ဆာဆင်လျက် ဟိုမှသည်မှ ပြေးလွှားကြကုန်၏။ ဆင်၊ မြင်း၊ ငှက် စသော တိရစ္ဆာန်တို့သည် မိမိတို့နေရာ၌ ရပ်လျက်ပင် သာယာချောမောသော အသံကို ပြုကြကုန်၏။ စည်ကြီး၊ စောင်း စသော တူရိယာများနှင့် လူတို့ ဝတ်ဆင်ထားသော ရတနာတန်ဆာများသည်လည်း ထို့အတူ သာယာသော အသံကို ပြုကြကုန်၏။ ထိုအမှတ်သညာဖြင့် လူတို့သည် ‘ယနေ့ မြတ်စွာဘုရားသည် ငါတို့အရပ်သို့ ဆွမ်းခံကြွတော်မူပြီ’ ဟု သိကြကုန်၏။ ထိုလူတို့သည် ကောင်းမွန်စွာ ဝတ်ဆင်ခြုံလွှမ်းလျက် နံ့သာပန်း စသော ပူဇော်ဖွယ်တို့ကို ဆောင်ယူကာ အိမ်မှထွက်၍ လမ်းမကြီးသို့ သွားကြပြီးလျှင် မြတ်စွာဘုရားအား ရိုသေစွာ ပူဇော်ကန်တော့ကြ၍ ‘အရှင်ဘုရား၊ တပည့်တော်တို့အား ရဟန်းတစ်ဆယ်ပါး ပေးတော်မူပါ၊ တပည့်တော်တို့အား ရဟန်းအပါးနှစ်ဆယ်၊ ငါးဆယ်၊ ... ရဟန်းအပါးတစ်ရာ ပေးတော်မူပါ’ ဟု တောင်းပန်ကြလျက် မြတ်စွာဘုရား၏ သပိတ်တော်ကို ယူကာ နေရာခင်းကျင်း၍ ရိုသေစွာ ဆွမ်းခဲဖွယ်တို့ဖြင့် မြတ်နိုးပူဇော်ကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဆွမ်းကိစ္စ ပြီးစီးတော်မူသောအခါ ထိုသူတို့၏ စိတ်အစဉ်ကို ကြည့်ရှုဆင်ခြင်၍ အချို့သောသူတို့သည် သရဏဂုံ၌ တည်ကြကုန်၏။ အချို့သည် ငါးပါးသီလ၌လည်းကောင်း၊ အချို့သည် သောတာပတ္တိဖိုလ်၊ သကဒါဂါမိဖိုလ်၊ အနာဂါမိဖိုလ်တို့တွင် တစ်ပါးပါးသောဖိုလ်၌လည်းကောင်း၊ အချို့သည် ရဟန်းပြု၍ အမြတ်ဆုံးဖြစ်သော အရဟတ္တဖိုလ်၌လည်းကောင်း တည်ကြစေရန် တရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူ၏။ ဤသို့ဖြင့် လူအပေါင်းကို ချီးမြှောက်တော်မူပြီးလျှင် နေရာမှထ၍ ကျောင်းတော်သို့ ကြွတော်မူ၏။ ထိုကျောင်းတော်သို့ ရောက်သောအခါ တန်ဆောင်းဝန်း၌ ခင်းကျင်းထားအပ်သော မြတ်သော ဘုရားနေရာတော်၌ ရဟန်းတို့၏ ဆွမ်းကိစ္စ ပြီးဆုံးခြင်းကို ဆိုင်းငံ့စောင့်ဆိုင်းတော်မူလျက် သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ ထို့နောက် ရဟန်းတို့ ဆွမ်းကိစ္စပြီးဆုံးသောအခါ အလုပ်အကျွေးရဟန်းသည် မြတ်စွာဘုရားအား လျှောက်ထား၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ဂန္ဓကုဋိတိုက်ခန်းသို့ ဝင်တော်မူ၏။ ဤသည်ကား ရှေးဦးစွာ ပြုထိုက်သော ပုရေဘတ္တကိစ္စ တည်း။

Atha bhagavā evaṃ katapurebhattakicco gandhakuṭiyā upaṭṭhāne nisīditvā pāde pakkhāletvā pādapīṭhe ṭhatvā bhikkhusaṅghaṃ ovadati – ‘‘bhikkhave, appamādena sampādetha, dullabho buddhuppādo lokasmiṃ, dullabho manussattapaṭilābho, dullabhā sampatti, dullabhā pabbajjā, dullabhaṃ saddhammassavana’’nti. Tattha keci bhagavantaṃ kammaṭṭhānaṃ pucchanti. Bhagavāpi tesaṃ cariyānurūpaṃ kammaṭṭhānaṃ deti. Tato sabbepi bhagavantaṃ vanditvā attano attano rattiṭṭhānadivāṭṭhānāni gacchanti. Keci araññaṃ, keci rukkhamūlaṃ, keci pabbatādīnaṃ aññataraṃ, keci cātumahārājikabhavanaṃ…pe… keci vasavattibhavananti. Tato bhagavā gandhakuṭiṃ pavisitvā sace ākaṅkhati, dakkhiṇena passena sato sampajāno muhuttaṃ sīhaseyyaṃ kappeti. Atha samassāsitakāyo vuṭṭhahitvā dutiyabhāge lokaṃ voloketi. Tatiyabhāge yaṃ gāmaṃ vā nigamaṃ vā upanissāya viharati tattha mahājano purebhattaṃ dānaṃ datvā pacchābhattaṃ sunivattho supāruto gandhapupphādīni ādāya vihāre sannipatati. Tato bhagavā sampattaparisāya anurūpena pāṭihāriyena gantvā dhammasabhāyaṃ paññattavarabuddhāsane nisajja dhammaṃ deseti kālayuttaṃ samayayuttaṃ, atha kālaṃ viditvā parisaṃ uyyojeti, manussā bhagavantaṃ vanditvā pakkamanti. Idaṃ pacchābhattakiccaṃ.

ထို့နောက် မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ ပုရေဘတ္တကိစ္စကို ပြုတော်မူပြီးလျှင် ဂန္ဓကုဋိအနီးတွင် သီတင်းသုံးကာ ခြေတော်တို့ကို ဆေးကြောတော်မူ၍ ခြေဆေးအင်းပျဉ်ပေါ်၌ ရပ်တော်မူလျက် ရဟန်းသံဃာတော်များအား ‘ချစ်သားရဟန်းတို့၊ မမေ့မလျော့သော သတိတရားဖြင့် သိက္ခာသုံးပါးကို ပြည့်စုံစေကြကုန်လော့၊ လောက၌ ဘုရားပွင့်ထွန်းခြင်းသည် ရခဲလှ၏၊ လူ့အဖြစ်ကို ရရှိခြင်းသည် ရခဲလှ၏၊ သမ္ပတ္တိတရားများနှင့် ပြည့်စုံခြင်းသည် ရခဲလှ၏၊ ရဟန်းအဖြစ်ကို ရရှိခြင်းသည် ရခဲလှ၏၊ သူတော်ကောင်းတရားကို နာကြားရခြင်းသည် ရခဲလှ၏’ ဟု ဆုံးမဩဝါဒ ပေးတော်မူ၏။ ထိုရဟန်းတို့တွင် အချို့သော ရဟန်းတို့သည် မြတ်စွာဘုရားအား ကမ္မဋ္ဌာန်းကို မေးလျှောက်ကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ထိုရဟန်းတို့အား စရိုက်နှင့်လျော်သော ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားကို ပေးတော်မူ၏။ ထိုမှနောက်၌ ရဟန်းအားလုံးတို့သည် မြတ်စွာဘုရားကို ရှိခိုးကန်တော့ကြပြီးလျှင် မိမိတို့၏ ညဉ့်နေရာ နေ့နေရာ အရပ်များသို့ ကြွသွားကြကုန်၏။ အချို့သည် တောသို့၊ အချို့သည် သစ်ပင်ရင်းသို့၊ အချို့သည် တောင်အစရှိသော အရပ်တို့တွင် တစ်ပါးပါးသို့၊ အချို့သည် စာတုမဟာရာဇ်နတ်ဘုံသို့၊ ... အချို့သည် ပရနိမ္မိတဝသဝတ္တီနတ်ဘုံသို့ ကြွသွားကြကုန်၏။ ထို့နောက် မြတ်စွာဘုရားသည် ဂန္ဓကုဋိတိုက်ခန်းသို့ ဝင်တော်မူ၍ အကယ်၍ အလိုရှိတော်မူပါက လကျ်ာနံဘေးဖြင့် သတိသမ္ပဇဉ်ရှိလျက် ခေတ္တမျှ သီဟသေယျာဉ်ဖြင့် ကျိန်းစက်တော်မူ၏။ ထို့နောက် ကိုယ်တော် သက်သာရာရ၍ ထတော်မူပြီးလျှင် နှစ်ခုမြောက်အဖို့၌ သတ္တလောကကို ကြည့်ရှုဆင်ခြင်တော်မူ၏။ သုံးခုမြောက်အဖို့၌မူ အကြင်ရွာ သို့မဟုတ် နိဂုံးကို မှီ၍ သီတင်းသုံးတော်မူရာ ထိုအရပ်၌ များစွာသော လူအပေါင်းသည် ဆွမ်းစားချိန်မတိုင်မီ လှူဒါန်းမှုပြုခဲ့ကြပြီး ဆွမ်းစားပြီးနောက် ကောင်းမွန်စွာ ဝတ်ဆင်ခြုံလွှမ်းလျက် နံ့သာပန်းတို့ကို ယူဆောင်ကာ ကျောင်းတိုက်၌ စည်းဝေးကြကုန်၏။ ထို့နောက် မြတ်စွာဘုရားသည် ရောက်ရှိလာသော ပရိသတ်အား သင့်လျော်သော တန်ခိုးပြာဋိဟာဖြင့် ကြွတော်မူ၍ တရားသဘင်၌ ခင်းကျင်းထားအပ်သော မြတ်သောဘုရားနေရာတော်၌ သီတင်းသုံးလျက် ကာလသမယနှင့် သင့်လျော်သော တရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူ၏။ ထို့နောက် အချိန်အခါကို သိတော်မူ၍ ပရိသတ်ကို ပြန်လွှတ်တော်မူ၏။ လူတို့သည် မြတ်စွာဘုရားကို ရှိခိုးကန်တော့၍ ပြန်သွားကြကုန်၏။ ဤသည်ကား ပစ္ဆာဘတ္တကိစ္စ တည်း။

So evaṃ niṭṭhitapacchābhattakicco sace gattāni osiñcitukāmo hoti, buddhāsanā vuṭṭhāya nhānakoṭṭhakaṃ pavisitvā upaṭṭhākena paṭiyāditaudakena gattāni utuṃ gaṇhāpeti. Upaṭṭhākopi buddhāsanaṃ ānetvā gandhakuṭipariveṇe paññapeti. Bhagavā surattadupaṭṭaṃ nivāsetvā kāyabandhanaṃ bandhitvā uttarāsaṅgaṃ ekaṃsaṃ karitvā tattha gantvā nisīdati ekakova muhuttaṃ paṭisallīno, atha bhikkhū tato tato āgamma bhagavato upaṭṭhānaṃ āgacchanti. Tattha ekacce pañhaṃ pucchanti, ekacce kammaṭṭhānaṃ, ekacce [Pg.48] dhammassavanaṃ yācanti. Bhagavā tesaṃ adhippāyaṃ sampādento purimayāmaṃ vītināmeti. Idaṃ purimayāmakiccaṃ.

ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ ဆွမ်းစားပြီးနောက် ပြုဖွယ်ကိစ္စ ပြီးဆုံးသောအခါ ကိုယ်တော်ကို ရေလောင်းသန့်စင်လိုပါက ဘုရားနေရာတော်မှ ထတော်မူ၍ ရေချိုးအိမ်သို့ ဝင်လျက် အလုပ်အကျွေးရဟန်းက ပြင်ဆင်ထားသော ရေဖြင့် ကိုယ်ငွေ့ကို ယူစေတော်မူ၏ (ရေချိုးတော်မူ၏)။ အလုပ်အကျွေးရဟန်းသည်လည်း ဘုရားနေရာတော်ကို ယူဆောင်၍ ဂန္ဓကုဋိပရိဝုဏ်အတွင်း၌ ခင်းကျင်းထား၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ကောင်းစွာဆိုးအပ်သော နှစ်ထပ်သင်းပိုင်ကို ဝတ်တော်မူ၍၊ ခါးပန်းကြိုးကို စည်းနှောင်တော်မူပြီးလျှင်၊ ဧကသီကို လက်ဝဲပခုံးပေါ်၌ စုံတင်တော်မူကာ ထိုနေရာသို့ ကြွတော်မူ၍ တစ်ပါးတည်းသာလျှင် ခဏမျှ ကိန်းအောင်းလျက် သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ ထိုအခါ ရဟန်းတို့သည် ထိုထိုအရပ်မှ လာကြကုန်၍ မြတ်စွာဘုရားကို ဆည်းကပ်ရန် ရောက်လာကြကုန်၏။ ထိုရဟန်းတို့တွင် အချို့က ပြဿနာကို မေးမြန်းကြကုန်၏၊ အချို့က ကမ္မဋ္ဌာန်းကို မေးမြန်းကြကုန်၏၊ အချို့က တရားနာယူရန် တောင်းပန်ကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုရဟန်းတို့၏ အလိုဆန္ဒကို ဖြည့်ဆည်းပေးတော်မူလျက် ညဉ့်ဦးယာမ်ကို ကုန်လွန်စေတော်မူ၏။ ဤသည်ကား ပုရိမယာမ (ညဉ့်ဦးယာမ်) ကိစ္စတော် ဖြစ်ပေသည်။

Purimayāmakiccapariyosāne pana bhikkhūsu bhagavantaṃ vanditvā pakkantesu sakaladasasahassilokadhātudevatāyo okāsaṃ labhamānā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchanti, yathābhisaṅkhataṃ antamaso caturakkharampi. Bhagavā tāsaṃ devatānaṃ pañhaṃ vissajjento majjhimayāmaṃ vītināmeti. Idaṃ majjhimayāmakiccaṃ.

ညဉ့်ဦးယာမ်ကိစ္စ ပြီးဆုံးသည့်အခါတွင်မူ ရဟန်းတို့သည် မြတ်စွာဘုရားကို ရှိခိုး၍ ဖဲခွာသွားကြပြီးနောက် တစ်သောင်းသော လောကဓာတ်လုံးရှိ နတ်ဗြဟ္မာတို့သည် ဖူးမြော်ခွင့်ရသဖြင့် မြတ်စွာဘုရားထံ ချဉ်းကပ်၍ အနည်းဆုံး စာလုံးလေးလုံးမျှသာရှိသော ပြဿနာမှစ၍ ကြိုတင်ပြင်ဆင်လာခဲ့ကြသည့် ပြဿနာများကို မေးမြန်းကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုနတ်ဗြဟ္မာတို့၏ ပြဿနာများကို ဖြေကြားတော်မူလျက် မဇ္ဈိမယာမ် (သန်းခေါင်ယာမ်) ကို ကုန်လွန်စေတော်မူ၏။ ဤသည်ကား မဇ္ဈိမယာမ (သန်းခေါင်ယာမ်) ကိစ္စတော် ဖြစ်ပေသည်။

Pacchimayāmaṃ pana tayo koṭṭhāse katvā purebhattato paṭṭhāya nisajjāya pīḷitassa sarīrassa kilāsubhāvamocanatthaṃ ekaṃ koṭṭhāsaṃ caṅkamena vītināmeti. Dutiyakoṭṭhāse gandhakuṭiṃ pavisitvā dakkhiṇena passena sato sampajāno sīhaseyyaṃ kappeti. Tatiyakoṭṭhāse paccuṭṭhāya nisīditvā purimabuddhānaṃ santike dānasīlādivasena katādhikārapuggaladassanatthaṃ buddhacakkhunā lokaṃ voloketi. Idaṃ pacchimayāmakiccaṃ.

မိုးသောက်ယာမ် (ပစ္ဆိမယာမ်) ကိုမူကား သုံးပုံပုံ၍ ဆွမ်းမစားမီ အချိန်မှစ၍ တစ်နေ့လုံး ထိုင်နေသဖြင့် ပင်ပန်းနွမ်းနယ်သော ကိုယ်တော်၏ ညောင်းညာမှုကို ပြေပျောက်စေရန် ပထမအပုံကို စင်္ကြံကြွတော်မူခြင်းဖြင့် ကုန်လွန်စေတော်မူ၏။ ဒုတိယအပုံတွင် ဂန္ဓကုဋိသို့ ဝင်တော်မူ၍ လက်ယာဘက်နံပါးကို အောက်ချလျက် သတိသမ္ပဇဉ်ရှိစွာဖြင့် သီဟသေယျ (ခြင်္သေ့မင်းကဲ့သို့ ကျိန်းစက်ခြင်း) ကို ပြုတော်မူ၏။ တတိယအပုံ၌ နိုးထတော်မူကာ ထိုင်လျက် ရှေးရှေးသော ဘုရားရှင်တို့၏အထံ၌ ဒါန၊ သီလ စသည်တို့ဖြင့် အထူးပြုခဲ့ဖူးသော ကောင်းမှုကုသိုလ် (အဓိကာရ) ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ကြည့်ရှုဖူးမြော်ရန် ဘုရားမျက်စိ (ဗုဒ္ဓစက္ခု ဉာဏ်တော်) ဖြင့် လောကကို ကြည့်ရှုတော်မူ၏။ ဤသည်ကား ပစ္ဆိမယာမ (မိုးသောက်ယာမ်) ကိစ္စတော် ဖြစ်ပေသည်။

Tasmiṃ pana divase bhagavā purebhattakiccaṃ rājagahe pariyosāpetvā pacchābhatte maggaṃ āgato, purimayāme bhikkhūnaṃ kammaṭṭhānaṃ kathetvā, majjhimayāme devatānaṃ pañhaṃ vissajjetvā, pacchimayāme caṅkamaṃ āruyha caṅkamamāno pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ imaṃ sabbaññutaññāṇaṃ ārabbha pavattaṃ kathaṃ sabbaññutaññāṇeneva sutvā aññāsīti. Tena vuttaṃ – ‘‘pacchimayāmakiccaṃ karonto aññāsī’’ti.

ထိုနေ့၌မူကား မြတ်စွာဘုရားသည် ဆွမ်းမစားမီ ပြုဖွယ်ကိစ္စကို ရာဇဂြိုဟ်ပြည်၌ ပြီးဆုံးစေတော်မူ၍ ဆွမ်းစားပြီးနောက်အခါ ခရီးလမ်းအတိုင်း ကြွလာတော်မူခဲ့၏။ ညဉ့်ဦးယာမ်၌ ရဟန်းတို့အား ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားကို ဟောကြားတော်မူပြီးနောက်၊ သန်းခေါင်ယာမ်၌ နတ်ဗြဟ္မာတို့၏ ပြဿနာများကို ဖြေဆိုတော်မူပြီးလျှင်၊ မိုးသောက်ယာမ်၌ စင်္ကြံသို့ တက်ရောက်၍ စင်္ကြံကြွတော်မူစဉ် ငါးရာသော ရဟန်းတို့၏ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်ပေါ်နေသော ဤစကားကို သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ဖြင့်ပင် ကြားသိတော်မူခဲ့၏။ ထို့ကြောင့် 'မိုးသောက်ယာမ်ကိစ္စကို ပြုတော်မူစဉ် သိတော်မူ၏' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

Ñatvā ca panassa etadahosi – ‘‘ime bhikkhū mayhaṃ sabbaññutaññāṇaṃ ārabbha guṇaṃ kathenti, etesañca sabbaññutaññāṇakiccaṃ na pākaṭaṃ, mayhameva pākaṭaṃ. Mayi pana gate ete attano kathaṃ nirantaraṃ ārocessanti, tato nesaṃ ahaṃ taṃ aṭṭhuppattiṃ katvā tividhaṃ sīlaṃ vibhajanto, dvāsaṭṭhiyā ṭhānesu appaṭivattiyaṃ sīhanādaṃ nadanto, paccayākāraṃ samodhānetvā buddhaguṇe pākaṭe katvā, sineruṃ ukkhipento viya suvaṇṇakūṭena nabhaṃ paharanto viya ca dasasahassilokadhātukampanaṃ brahmajālasuttantaṃ arahattanikūṭena niṭṭhāpento desessāmi, sā me desanā parinibbutassāpi pañcavassasahassāni sattānaṃ amatamahānibbānaṃ sampāpikā bhavissatī’’ti. Evaṃ cintetvā yena maṇḍalamāḷo tenupasaṅkamīti[Pg.49]. Yenāti yena disābhāgena, so upasaṅkamitabbo. Bhummatthe vā etaṃ karaṇavacanaṃ, yasmiṃ padese so maṇḍalamāḷo, tattha gatoti ayamettha attho.

ထိုသို့ ကြားသိတော်မူသဖြင့် မြတ်စွာဘုရားအား ဤသို့သော အကြံတော် ဖြစ်ပေါ်လာ၏ - 'ဤရဟန်းတို့သည် ငါ၏သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကို အကြောင်းပြု၍ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ချီးမွမ်းပြောဆိုနေကြကုန်၏။ သို့သော်လည်း ဤရဟန်းတို့အား သဗ္ဗညုတဉာဏ်၏ လုပ်ဆောင်ချက် (ကိစ္စ) သည် မထင်ရှား၊ ငါ့အားသာလျှင် ထင်ရှားပေ၏။ ငါကြွသွားသောအခါ ဤရဟန်းတို့သည် မိမိတို့၏စကားကို အဆက်မပြတ် ဆက်လက်လျှောက်ထားကြပေလိမ့်မည်။ ထိုအခါ ငါသည် ထိုအကြောင်းအရာကို အခြေခံ (အဋ္ဌုပ္ပတ်) ပြုလျက် သုံးပါးသော သီလကို ခွဲခြားဝေဖန်ပြကာ၊ ခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိအယူဝါဒတို့၌ သူတစ်ပါးတို့ မချေဖျက်နိုင်သော ရဲရင့်သော ခြင်္သေ့ဟောက်သံကဲ့သို့သော စကားတော်ကို မြွက်ဟတော်မူလျက်၊ အကြောင်းတရား (ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်) အချင်းအရာတို့ကို ပေါင်းစပ်၍ ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်တော်များကို ထင်ရှားစေကာ၊ မြင့်မိုရ်တောင်ကို ချီမြှောက်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ရွှေတူဖြင့် ကောင်းကင်ကို ပုတ်ခတ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း ခဲယဉ်းလှစွာသော၊ တစ်သောင်းသော လောကဓာတ်ကို တုန်လှုပ်စေတတ်သော ဗြဟ္မဇာလသုတ္တန်ကို အရဟတ္တဖိုလ်တည်းဟူသော အထွတ်ဖြင့် ပြီးဆုံးစေလျက် ဟောကြားတော်မူအံ့။ ငါ၏ ထိုဒေသနာတော်သည် ငါပရိနိဗ္ဗာန်စံပြီးသည့်တိုင်အောင် အနှစ်ငါးထောင်ပတ်လုံး သတ္တဝါတို့အား မြတ်လှစွာသော နိဗ္ဗာန်သို့ ကောင်းစွာ ဆိုက်ရောက်စေနိုင်လိမ့်မည်' ဟု ကြံစည်တော်မူ၏။ ဤသို့ ကြံစည်တော်မူပြီးလျှင် ထိုင်နေရာဇရပ်ရှိရာအရပ်သို့ ကြွတော်မူ၏။ 'ယေန' ဟူသည် အကြင်အရပ်မျက်နှာဖြင့် ချဉ်းကပ်ထိုက်၏၊ ထိုအရပ်မျက်နှာဖြင့် ကြွတော်မူ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် ထို 'ယေန တေန' ဟူသော ပုဒ်နှစ်ခုသည် သတ္တမီဝိဘတ်အနက်ကို ဆောင်သော ကရိုဏ်းဝိဘတ်ရှိသော ပုဒ်များဖြစ်၍၊ အကြင်အရပ်၌ ထိုဇရပ်ရှိ၏၊ ထိုအရပ်သို့ ကြွတော်မူ၏ဟူသည် ဤနေရာ၌ အနက်အဓိပ္ပါယ် ဖြစ်သည်။

Paññatte āsane nisīdīti buddhakāle kira yattha yattha ekopi bhikkhu viharati sabbattha buddhāsanaṃ paññattameva hoti. Kasmā? Bhagavā kira attano santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā phāsukaṭṭhāne viharante manasi karoti – ‘‘asuko mayhaṃ santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā gato, sakkhissati nu kho visesaṃ nibbattetuṃ no vā’’ti. Atha naṃ passati kammaṭṭhānaṃ vissajjetvā akusalavitakkaṃ vitakkayamānaṃ, tato ‘‘kathañhi nāma mādisassa satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā viharantaṃ imaṃ kulaputtaṃ akusalavitakkā abhibhavitvā anamatagge vaṭṭadukkhe saṃsāressantī’’ti tassa anuggahatthaṃ tattheva attānaṃ dassetvā taṃ kulaputtaṃ ovaditvā ākāsaṃ uppatitvā puna attano vasanaṭṭhānameva gacchati. Athevaṃ ovadiyamānā te bhikkhū cintayiṃsu – ‘‘satthā amhākaṃ manaṃ jānitvā āgantvā amhākaṃ samīpe ṭhitaṃyeva attānaṃ dasseti’’. Tasmiṃ khaṇe – ‘‘bhante, idha nisīdatha, idha nisīdathā’’ti āsanapariyesanaṃ nāma bhāroti. Te āsanaṃ paññapetvāva viharanti. Yassa pīṭhaṃ atthi, so taṃ paññapeti. Yassa natthi, so mañcaṃ vā phalakaṃ vā kaṭṭhaṃ vā pāsāṇaṃ vā vālukapuñjaṃ vā paññapeti. Taṃ alabhamānā purāṇapaṇṇānipi saṅkaḍḍhitvā tattha paṃsukūlaṃ pattharitvā ṭhapenti. Idha pana rañño nisīdanāsanameva atthi, taṃ papphoṭetvā paññapetvā parivāretvā te bhikkhū bhagavato adhimuttikañāṇamārabbha guṇaṃ thomayamānā nisīdiṃsu. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘paññatte āsane nisīdī’’ti.

'ခင်းကျင်းအပ်သော နေရာတော်၌ ထိုင်တော်မူ၏' ဟူသော စကား၌ လျှို့ဝှက်နက်နဲသော အဓိပ္ပါယ်ကို ထုတ်ပြပါအံ့ - ဘုရားရှင်လက်ထက်တော်အခါ၌ ရဟန်းတစ်ပါးတည်း သီတင်းသုံးသော အရပ်ဖြစ်စေကာမူ ထိုထိုအရပ်တို့၌ ဘုရားရှင်အတွက် နေရာတော်ကို အမြဲတစေ ခင်းကျင်းထားလေ့ရှိကြကုန်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်း။ မြတ်စွာဘုရားသည် မိမိထံမှ ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားကို ယူဆောင်၍ သင့်လျော်သော နေရာ၌ သီတင်းသုံးနေကြသော ရဟန်းတို့ကို 'ဤမည်သောရဟန်းသည် ငါ့ထံမှ ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားကို ယူ၍ သွားခဲ့ပြီ၊ တရားထူးကို ဖြစ်စေခြင်းငှါ စွမ်းနိုင်ပါမည်လော သို့မဟုတ် မစွမ်းနိုင်ပါမည်လော' ဟု နှလုံးသွင်းတော်မူတတ်၏။ ထိုအခါ၌ ထိုရဟန်းသည် ကမ္မဋ္ဌာန်းကို စွန့်လွှတ်၍ အကုသိုလ်ဝိတက်များကို ကြံစည်တွေးတောနေသည်ကို မြင်တော်မူပါက 'ငါကဲ့သို့သော ဆရာသမားထံမှ ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားကို ယူ၍ သီတင်းသုံးနေပါလျက် ဤအမျိုးကောင်းသားကို အကုသိုလ်ဝိတက်များက လွှမ်းမိုး၍ အစမထင်သော သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲ၌ နစ်မွန်းစေကြတော့မည်လော' ဟု ကြံစည်တော်မူလျက် ထိုရဟန်းကို ချီးမြှောက်ရန် ထိုရဟန်းရှိရာအရပ်သို့ ကိုယ်တော်ကို ပြတော်မူ၍ (သို့မဟုတ်) ကောင်းကင်သို့ ပျံတက်တော်မူ၍ တစ်ဖန် မိမိနေရာသို့ ပြန်ကြွတော်မူ၏။ ထိုသို့ အဆုံးအမပေးတော်မူခြင်းကို ခံရသော ရဟန်းတို့သည် 'မြတ်စွာဘုရားသည် ငါတို့၏ စိတ်ကို သိတော်မူ၍ ကြွလာကာ ငါတို့၏အနီး၌ ရပ်လျက် ကိုယ်တော်ကို ပြတော်မူတတ်၏။ ထိုသို့ ကိုယ်တော်ကို ပြတော်မူသည့်အချိန်ကျမှ မြတ်စွာဘုရား... ဤနေရာ၌ ထိုင်တော်မူပါ၊ ဤနေရာ၌ ထိုင်တော်မူပါဟု လျှောက်ထားလျက် နေရာရှာရခြင်းသည် အလွန်ဝန်လေးလှပေသည်' ဟု ကြံစည်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုရဟန်းတို့သည် နေရာတော်ကို အမြဲတမ်း ခင်းကျင်း၍သာ သီတင်းသုံးကြကုန်၏။ အင်းပျဉ် (ထိုင်ခုံ) ရှိသော ရဟန်းသည် ထိုအင်းပျဉ်ကို ခင်းထား၏၊ ထိုင်ခုံမရှိသော ရဟန်းသည် ခုတင်ကိုဖြစ်စေ၊ ပျဉ်ချပ်ကိုဖြစ်စေ၊ သစ်တုံးကိုဖြစ်စေ၊ ကျောက်ဖျာကိုဖြစ်စေ၊ သဲပုံကိုဖြစ်စေ ခင်းထား၏။ ထိုသို့ ခင်းစရာမရသောအခါ သစ်ရွက်ဟောင်းတို့ကို စုပုံ၍ ထိုအပေါ်၌ ပံ့သုကူသင်္ကန်းကို ဖြန့်ခင်း၍ ထားကြကုန်၏။ ယခု ဤဇရပ်၌မူကား မင်း၏ထိုင်နေရာသည်ပင် ရှိ၏။ ထိုနေရာကို သုတ်သင်ခါထုတ်လျက် ခင်းကျင်းကာ ဝန်းရံလျက် ထိုရဟန်းတို့သည် မြတ်စွာဘုရား၏ အဓိမုတ္တိကဉာဏ်တော် (သတ္တဝါတို့၏ အလိုဆန္ဒကို သိသောဉာဏ်) ကို အကြောင်းပြု၍ ဂုဏ်တော်ကို ချီးမွမ်းပြောဆိုကာ ထိုင်နေကြကုန်၏။ ထိုခင်းကျင်းအပ်သော နေရာကို ရည်ညွှန်း၍ 'ခင်းကျင်းအပ်သော နေရာတော်၌ ထိုင်တော်မူ၏' ဟု သံဂါယနာတင်မထေရ်တို့ မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

Evaṃ nisinno pana jānantoyeva kathāsamuṭṭhāpanatthaṃ bhikkhū pucchi. Te cassa sabbaṃ kathayiṃsu. Tena vuttaṃ – ‘‘nisajja kho bhagavā’’tiādi. Tattha kāya nutthāti katamāya nu kathāya sannisinnā bhavathāti attho. Kāya netthātipi pāḷi, tassā katamāya nu etthāti attho kāya notthātipi pāḷi. Tassāpi purimoyeva attho.

ဤသို့ ထိုင်နေတော်မူပြီးလျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် (အကြောင်းအရာအားလုံးကို) သိတော်မူပါလျက်နှင့်ပင် စကားအထူးကို စတင်ပေါ်ပေါက်စေရန် ရဟန်းတို့ကို မေးတော်မူ၏။ ထိုရဟန်းတို့သည်လည်း မြတ်စွာဘုရားအား အလုံးစုံသော အကြောင်းအရာကို လျှောက်ထားကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် 'မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုင်တော်မူပြီးသော်...' အစရှိသော စကားကို မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုစကားရပ်၌ 'ကာယနုတ္ထ (kāyanutthā)' ဟူသော ပုဒ်သည် 'အဘယ်သို့သော စကားဖြင့် ကောင်းစွာ ထိုင်နေကြသနည်း' ဟူသော အနက်အဓိပ္ပါယ် ရ၏။ 'ကာယနတ္ထ (kāyanetthā)' ဟူ၍လည်း ပါဠိရှိ၏၊ ထိုပါဠိ၏ အနက်မှာလည်း 'ဤနေရာ၌ အဘယ်သို့သော စကားဖြင့် ထိုင်နေကြသနည်း' ဟု အနက်ရ၏။ 'ကာယနောတ္ထ (kāyanotthā)' ဟူ၍လည်း ပါဠိရှိ၏၊ ထိုပါဠိ၏ အနက်သည်လည်း ပထမအနက်နှင့် ထပ်တူပင် ဖြစ်သည်။

Antarākathāti[Pg.50], kammaṭṭhānamanasikārauddesaparipucchādīnaṃ antarā aññā ekā kathā. Vippakatāti, mama āgamanapaccayā apariniṭṭhitā sikhaṃ appattā. Tena kiṃ dasseti? ‘‘Nāhaṃ tumhākaṃ kathābhaṅgatthaṃ āgato, ahaṃ pana sabbaññutāya tumhākaṃ kathaṃ niṭṭhāpetvā matthakappattaṃ katvā dassāmīti āgato’’ti nisajjeva sabbaññupavāraṇaṃ pavāreti. Ayaṃ kho no, bhante, antarākathā vippakatā, atha bhagavā anuppattoti etthāpi ayamadhippāyo. Ayaṃ bhante amhākaṃ bhagavato sabbaññutaññāṇaṃ ārabbha guṇakathā vippakatā, na rājakathādikā tiracchānakathā, atha bhagavā anuppatto; taṃ no idāni niṭṭhāpetvā desethāti.

အကြားစကား (အန္တရာကထာ) ဟူသည်မှာ ကမ္မဋ္ဌာန်း နှလုံးသွင်းခြင်း၊ ပါဠိတော် ရွတ်ဖတ်ခြင်း၊ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို အဖန်ဖန် မေးမြန်းခြင်း စသည်တို့၏အကြား၌ ပြောဆိုအပ်သော အခြားတစ်မျိုးသော စကားဖြစ်သည်။ မပြီးဆုံးသေးသော စကား (ဝိပ္ပကတာ) ဟူသည်မှာ ငါဘုရား ကြွလာတော်မူခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် မပြီးသေးသော၊ အထွတ်အထိပ်သို့ မရောက်သေးသော စကားကို ဆိုလိုသည်။ ထိုစကားဖြင့် အဘယ်အရာကို ပြသနည်းဟူမူ 'ငါဘုရားသည် သင်တို့၏ စကားပြောခြင်းကို ဖြတ်တောက်ရန် ကြွလာတော်မူသည်မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား ငါဘုရားသည် သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ဖြင့် သင်တို့၏ စကားကို ပြီးဆုံးစေလျက် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်အောင် ပြုလုပ်၍ ဟောကြားပေးအံ့' ဟု ပြသလိုသဖြင့် ထိုင်တော်မူပြီးလျှင် ပြီးချင်းပင် သဗ္ဗညုဘုရားရှင်တို့၏ ဖိတ်မန်ခြင်းကို ဖိတ်မန်တော်မူ၏။ 'အရှင်ဘုရား၊ တပည့်တော်တို့၏ အကြား၌ ဖြစ်သော ဤစကားသည် မပြီးသေးပါ၊ ထိုသို့ မပြီးသေးသောအခါ၌ မြတ်စွာဘုရားသည် ကြွရောက်လာတော်မူပါပြီ' ဟူသော စကား၌လည်း ဤသို့ အဓိပ္ပာယ်ရှိ၏။ 'အရှင်ဘုရား၊ တပည့်တော်တို့ မပြီးဆုံးသေးသော ဤစကားသည် မြတ်စွာဘုရား၏ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကို အကြောင်းပြု၍ ပြောဆိုသော ဂုဏ်တော်စကားသာ ဖြစ်ပါသည်၊ ရာဇကထာ အစရှိသော တိရစ္ဆာနကထာစကား မဟုတ်ပါ၊ ထိုသို့ မပြီးဆုံးသေးသောအခါ၌ မြတ်စွာဘုရားသည် ကြွရောက်လာတော်မူပါပြီ၊ ထိုစကားကို ယခုအခါ၌ တပည့်တော်တို့အား ပြီးဆုံးစေတော်မူ၍ ဟောကြားတော်မူပါဘုရား' ဟူသော အလိုဆန္ဒပင် ဖြစ်သည်။

Ettāvatā ca yaṃ āyasmatā ānandena kamalakuvalayujjalavimalasādhurasasalilāya pokkharaṇiyā sukhāvataraṇatthaṃ nimmalasilātalaracanavilāsasobhitaratanasopānaṃ, vippakiṇṇamuttātalasadisavālukākiṇṇapaṇḍarabhūmibhāgaṃ titthaṃ viya suvibhattabhittivicitravedikāparikkhittassa nakkhattapathaṃ phusitukāmatāya viya, vijambhitasamussayassa pāsādavarassa sukhārohaṇatthaṃ dantamayasaṇhamuduphalakakañcanalatāvinaddhamaṇigaṇappabhāsamudayujjalasobhaṃ sopānaṃ viya, suvaṇṇavalayanūpurādisaṅghaṭṭanasaddasammissitakathitahasitamadhurassaragehajanavicaritassa uḷārissarivibhavasobhitassa mahāgharassa sukhappavesanatthaṃ suvaṇṇarajatamaṇimuttapavāḷādijutivissaravijjotitasuppatiṭṭhitavisāladvārabāhaṃ mahādvāraṃ viya ca atthabyañjanasampannassa buddhaguṇānubhāvasaṃsūcakassa imassa suttassa sukhāvagahaṇatthaṃ kāladesadesakavatthuparisāpadesapaṭimaṇḍitaṃ nidānaṃ bhāsitaṃ, tassatthavaṇṇanā samattāti.

ဤမျှအတိုင်းအရှည်ရှိသော စကားစဉ်ဖြင့် အရှင်အာနန္ဒာသည် ဟောကြားအပ်သော နိဒါန်းတစ်ခု ရှိ၏။ ထိုနိဒါန်းသည် ကြာနီ ကြာညို ကြာဖြူတို့ဖြင့် တောက်ပ၍ ကင်းစင်သော အညစ်အကြေးရှိလျက် ချိုသာသော အရသာရှိသည့် ရေရှိသော ရေကန်သို့ လွယ်ကူစွာ သက်ဆင်းနိုင်ရန်အတွက် သန့်စင်သော ကျောက်ဖျာပြင်နှင့် လှပတင့်တယ်သော ရတနာစောင်းတန်း လှေကားရှိလျက်၊ ပျံ့ကြဲနေသော ပုလဲပြင်နှင့်တူသော သဲမုန့်တို့ဖြင့် ဖြူဖွေးသော မြေအဖို့ရှိသည့် ဆိပ်ကမ်းနှင့် တူသည်လည်း ဖြစ်၏။ ကောင်းစွာခွဲခြားအပ်သော နံရံနှင့် ဆန်းကြယ်သော ပွတ်တိုင်တို့ဖြင့် ကာရံအပ်၍၊ နက္ခတ်တို့၏ လမ်းကြောင်းဖြစ်သော ကောင်းကင်သို့ ထိလိုသည့်အလား မြင့်မားစွင့်စွင့်ရှိသော မြတ်သောပြာသာဒ်သို့ လွယ်ကူစွာ တက်ရောက်နိုင်ရန်အတွက် ဆင်စွယ်ဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော နုညံ့ချောမွေ့သော ပျဉ်ချပ်၌ ရွှေနွယ်တို့ဖြင့် ရစ်ပတ်ဖွဲ့ချည်အပ်သော ပတ္တမြားအပေါင်းတို့၏ အရောင်အဝါဖြင့် တောက်ပတင့်တယ်သော စောင်းတန်းလှေကားနှင့်လည်း တူ၏။ ရွှေလက်ကောက် ရွှေခြေကျင်း စသည်တို့၏ ထိခိုက်သံတို့နှင့် ရောနှောလျက် သာယာသော စကားပြောသံ ရယ်မောသံတို့ဖြင့် ကွန့်မြူးလှည့်လည်ရာ ဖြစ်သော၊ ကြီးမြတ်သော အစိုးရခြင်း စည်းစိမ်အာဏာတို့ဖြင့် တင့်တယ်သော အိမ်ကြီးသို့ လွယ်ကူစွာ ဝင်ရောက်နိုင်ရန်အတွက် ရွှေ၊ ငွေ၊ ပတ္တမြား၊ ပုလဲ၊ သန္တာ စသည်တို့၏ အရောင်တို့ဖြင့် ပြိုးပြိုးပြက်ပြက် တောက်ပ၍ ကောင်းစွာတည်ဆောက်ထားသော ကျယ်ပြန့်သည့် တံခါးပေါင်ရှိသော တံခါးမကြီးနှင့်လည်း တူ၏။ ထိုနိဒါန်းသည် အနက်သဒ္ဒါနှင့် ပြည့်စုံ၍ ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်တော်အာနုဘော်ကို ပြသတတ်သော ဤဗြဟ္မဇာလသုတ်တော်သို့ လွယ်ကူစွာ သက်ဝင်နားလည်နိုင်ရန်အတွက် တရားဟောရာအခါ၊ တရားဟောရာအရပ်၊ တရားဟောသောပုဂ္ဂိုလ်၊ တရားဟောရခြင်းအကြောင်းရင်းနှင့် တရားနာပရိသတ်တို့ကို ညွှန်ပြခြင်းဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော နိဒါန်းဖြစ်၏။ ထိုနိဒါန်း၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွင့်ဆိုရာ အဋ္ဌကထာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

5. Idāni – ‘‘mamaṃ vā, bhikkhave, pare avaṇṇaṃ bhāseyyu’’ntiādinā nayena bhagavatā nikkhittassa suttassa vaṇṇanāya okāso anuppatto. Sā panesā suttavaṇṇanā. Yasmā suttanikkhepaṃ vicāretvā vuccamānā pākaṭā hoti, tasmā suttanikkhepaṃ tāva vicārayissāma. Cattāro hi suttanikkhepā – attajjhāsayo, parajjhāsayo, pucchāvasiko, aṭṭhuppattikoti.

၅. ယခုအခါ၌ 'ရဟန်းတို့၊ သူတစ်ပါးတို့သည် ငါဘုရား၏ အပြစ်ကို ပြောဆိုငြားအံ့...' အစရှိသော နည်းဖြင့် မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူခဲ့သော သုတ်တော်ကို ဖွင့်ဆိုရန် အခွင့်အခါသို့ ရောက်ရှိလာပြီ ဖြစ်သည်။ ထိုသုတ်တော်အဖွင့်သည် သုတ်တော်ကို ဟောကြားရခြင်းအကြောင်း (သုတ္တနိက္ခေပ) ကို စိစစ်ဆန်းစစ်ပြီးမှ ဖွင့်ဆိုပါက ပိုမိုထင်ရှားပေါ်လွင်စေနိုင်သည်။ ထို့ကြောင့် ရှေးဦးစွာ သုတ္တနိက္ခေပကို စိစစ်ပါအံ့။ သုတ်တော်ကို ဟောကြားရခြင်းအကြောင်း (သုတ္တနိက္ခေပ) သည် (၁) အတ္တဇ္ဈာသယ (မိမိအလိုဆန္ဒဖြင့် ဟောကြားခြင်း)၊ (၂) ပရဇ္ဈာသယ (သူတစ်ပါး၏ အလိုဆန္ဒဖြင့် ဟောကြားခြင်း)၊ (၃) ပုစ္ဆာဝသိက (မေးခွန်းမေးမြန်းမှုကြောင့် ဟောကြားခြင်း)၊ (၄) အဋ္ဌုပ္ပတ္တိက (အကြောင်းကိစ္စ ဖြစ်ပေါ်လာမှုကြောင့် ဟောကြားခြင်း) ဟူ၍ လေးမျိုး ရှိ၏။

Tattha [Pg.51] yāni suttāni bhagavā parehi anajjhiṭṭho kevalaṃ attano ajjhāsayeneva kathesi; seyyathidaṃ, ākaṅkheyyasuttaṃ, vatthasuttaṃ, mahāsatipaṭṭhānaṃ, mahāsaḷāyatanavibhaṅgasuttaṃ, ariyavaṃsasuttaṃ, sammappadhānasuttantahārako, iddhipādaindriyabalabojjhaṅgamaggaṅgasuttantahārakoti evamādīni; tesaṃ attajjhāsayo nikkhepo.

ထိုလေးမျိုးသော သုတ္တနိက္ခေပတို့တွင် အကြင်သုတ်တော်တို့ကို မြတ်စွာဘုရားသည် သူတစ်ပါးတို့ မတိုက်တွန်း မတောင်းပန်အပ်ဘဲ သက်သက် မိမိကိုယ်တော်တိုင်၏ အလိုဆန္ဒတော် (အတ္တဇ္ဈာသယ) အားဖြင့်သာ ဟောကြားတော်မူ၏။ ယင်းသုတ်တို့မှာ အာကင်္ခေယျသုတ်၊ ဝတ္ထသုတ်၊ မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ်၊ မဟာသဠာယတနဝိဘင်္ဂသုတ်၊ အရိယဝံသသုတ်၊ သမ္မပ္ပဓာနသုတ္တန်အစဉ်၊ ဣဒ္ဓိပါဒ၊ ဣန္ဒြေ၊ ဗိုလ်၊ ဗောဇ္ဈင်၊ မဂ္ဂင် သုတ္တန်အစဉ် စသည်တို့ ဖြစ်၏။ ထိုသုတ်တို့ကို ဟောကြားတော်မူခြင်းသည် ကိုယ်တော်တိုင်၏ အလိုဆန္ဒရှိသော ဟောကြားခြင်း (အတ္တဇ္ဈာသယ နိက္ခေပ) ဖြစ်သည်။

Yāni pana ‘‘paripakkā kho rāhulassa vimuttiparipācaniyā dhammā; yaṃnūnāhaṃ rāhulaṃ uttariṃ āsavānaṃ khaye vineyya’’nti; (saṃ. ni. 4.121) evaṃ paresaṃ ajjhāsayaṃ khantiṃ manaṃ abhinīhāraṃ bujjhanabhāvañca avekkhitvā parajjhāsayavasena kathitāni; seyyathidaṃ, cūḷarāhulovādasuttaṃ, mahārāhulovādasuttaṃ, dhammacakkappavattanaṃ, dhātuvibhaṅgasuttanti evamādīni; tesaṃ parajjhāsayo nikkhepo.

အခြားတစ်မျိုးမူကား ရာဟုလာ၏ ကိလေသာတို့မှ လွတ်မြောက်ကြောင်းဖြစ်သော (အရဟတ္တဖိုလ်ကို ရင့်ကျက်စေတတ်သော) တရားတို့သည် ရင့်ကျက်ခဲ့ပြီ၊ ငါသည် ရာဟုလာအား အာသဝေါတရားတို့ ကုန်ခန်းစေရန်အတွက် ဆုံးမရလျှင် ကောင်းလေစွ ဟု ဤသို့ သူတစ်ပါးတို့၏ အလိုဆန္ဒ၊ ဉာဏ်ဖြင့် နှစ်သက်မှု၊ စိတ်အလို၊ ဆုတောင်းပါရမီနှင့် သိနားလည်နိုင်စွမ်းရှိသော သဘောတို့ကို ရှုကြည့်တော်မူလျက် သူတစ်ပါး၏ အလိုဆန္ဒအားဖြင့် ဟောကြားတော်မူအပ်သော သုတ်များ ဖြစ်သည်။ ယင်းသုတ်တို့မှာ စူဠရာဟုလောဝါဒသုတ်၊ မဟာရာဟုလောဝါဒသုတ်၊ ဓမ္မစက္ကပဝတ္တနသုတ်၊ ဓာတုဝိဘင်္ဂသုတ် စသည်တို့ ဖြစ်၏။ ထိုသုတ်တို့ကို ဟောကြားတော်မူခြင်းသည် သူတစ်ပါး၏ အလိုဆန္ဒကို အကြောင်းပြု၍ ဟောကြားခြင်း (ပရဇ္ဈာသယ နိက္ခေပ) ဖြစ်သည်။

Bhagavantaṃ pana upasaṅkamitvā catasso parisā, cattāro vaṇṇā, nāgā, supaṇṇā, gandhabbā, asurā, yakkhā, mahārājāno, tāvatiṃsādayo devā, mahābrahmāti evamādayo – ‘‘bojjhaṅgā bojjhaṅgā’’ti, bhante, vuccanti. ‘‘Nīvaraṇā nīvaraṇā’’ti, bhante, vuccanti; ‘‘ime nu kho, bhante, pañcupādānakkhandhā’’. ‘‘Kiṃ sūdha vittaṃ purisassa seṭṭha’’ntiādinā nayena pañhaṃ pucchanti. Evaṃ puṭṭhena bhagavatā yāni kathitāni bojjhaṅgasaṃyuttādīni, yāni vā panaññānipi devatāsaṃyutta-mārasaṃyutta-brahmasaṃyutta-sakkapañha-cūḷavedalla-mahāvedalla-sāmaññaphala-āḷavaka-sūciloma-kharalomasuttādīni; tesaṃ pucchāvasiko nikkhepo.

အခြားတစ်မျိုးမူကား မြတ်စွာဘုရားထံသို့ ချဉ်းကပ်၍ ပရိသတ်လေးပါး၊ အမျိုးလေးပါး၊ နဂါး၊ ဂဠုန်၊ ဂန္ဓဗ္ဗနတ်၊ အသုရာ၊ ဘီလူး၊ စတုမဟာရာဇ်နတ်မင်းကြီးလေးပါး၊ တာဝတိံသာစသော နတ်များ၊ မဟာဗြဟ္မာ စသည့် ပုဂ္ဂိုလ်တို့က 'အရှင်ဘုရား၊ ဗောဇ္ဈင် ဗောဇ္ဈင် ဟူ၍ ပြောဆိုအပ်ပါကုန်၏ (အဘယ်သို့လျှင် ဗောဇ္ဈင်မည်ပါသနည်း)'၊ 'အရှင်ဘုရား၊ နီဝရဏ နီဝရဏ ဟူ၍ ပြောဆိုအပ်ပါကုန်၏'၊ 'အရှင်ဘုရား၊ ဤတရားတို့သည် ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ ငါးပါးတို့ပင် ဖြစ်ပါသလော'၊ 'ဤလောက၌ လူတို့၏ အမြတ်ဆုံးသော ဥစ္စာသည် အဘယ်နည်း' စသည်ဖြင့် ပြဿနာမေးခွန်းများကို မေးမြန်းလျှောက်ထားကြကုန်၏။ ဤသို့ မေးမြန်းလျှောက်ထားအပ်သဖြင့် မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သော ဗောဇ္ဈင်္ဂသံယုတ် စသည်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ထို့ပြင် အခြားဖြစ်သော ဒေဝတာသံယုတ်၊ မာရသံယုတ်၊ ဗြဟ္မသံယုတ်၊ သက္ကပဥှသုတ်၊ စူဠဝေဒလ္လသုတ်၊ မဟာဝေဒလ္လသုတ်၊ သာမညဖလသုတ်၊ အာဠာဝကသုတ်၊ သူစိလောမသုတ်၊ ခရလောမသုတ် စသည်တို့သည်လည်းကောင်း ရှိကြကုန်၏။ ထိုသုတ်တို့ကို ဟောကြားတော်မူခြင်းသည် မေးခွန်းမေးမြန်းမှုကို အကြောင်းပြု၍ ဟောကြားခြင်း (ပုစ္ဆာဝသိက နိက္ခေပ) ဖြစ်သည်။

Yāni pana tāni uppannaṃ kāraṇaṃ paṭicca kathitāni, seyyathidaṃ – dhammadāyādaṃ, cūḷasīhanādaṃ, candūpamaṃ, puttamaṃsūpamaṃ, dārukkhandhūpamaṃ, aggikkhandhūpamaṃ, pheṇapiṇḍūpamaṃ, pāricchattakūpamanti evamādīni; tesaṃ aṭṭhuppattiko nikkhepo.

အခြားတစ်မျိုးမူကား တိုက်ရိုက်ဖြစ်ပေါ်လာသော အကြောင်းအရာ ကိစ္စရပ်တို့ကို အကြောင်းပြု၍ ဟောကြားတော်မူအပ်သော သုတ်များ ဖြစ်သည်။ ယင်းသုတ်တို့မှာ ဓမ္မဒါယာဒသုတ်၊ စူဠသီဟနာဒသုတ်၊ စန္ဒူပမသုတ်၊ ပုတ္တမံသူပမသုတ်၊ ဒါရုက္ခန္ဓူပမသုတ်၊ အဂ္ဂိက္ခန္ဓူပမသုတ်၊ ဖေဏပိဏ္ဍူပမသုတ်၊ ပါရိစ္ဆတ္တကူပမသုတ် စသည်တို့ ဖြစ်၏။ ထိုသုတ်တို့ကို ဟောကြားတော်မူခြင်းသည် ဖြစ်ပေါ်လာသောအကြောင်းကိစ္စကို အစွဲပြု၍ ဟောကြားခြင်း (အဋ္ဌုပ္ပတ္တိက နိက္ခေပ) ဖြစ်သည်။

Evametesu catūsu nikkhepesu imassa suttassa aṭṭhuppattiko nikkhepo. Aṭṭhuppattiyā hi idaṃ bhagavatā nikkhittaṃ. Katarāya aṭṭhuppattiyā? Vaṇṇāvaṇṇe. Ācariyo ratanattayassa avaṇṇaṃ abhāsi, antevāsī vaṇṇaṃ. Iti imaṃ vaṇṇāvaṇṇaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā desanākusalo bhagavā – ‘‘mamaṃ vā, bhikkhave, pare avaṇṇaṃ bhāseyyu’’nti desanaṃ ārabhi. Tattha mamanti[Pg.52], sāmivacanaṃ, mamāti attho. Vāsaddo vikappanattho. Pareti, paṭiviruddhā sattā. Tatrāti ye avaṇṇaṃ vadanti tesu.

ဤသို့ ဖော်ပြခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအရ လေးမျိုးသော သုတ္တနိက္ခေပတို့တွင် ဤဗြဟ္မဇာလသုတ်တော်သည် အဋ္ဌုပ္ပတ္တိက နိက္ခေပ (အကြောင်းကိစ္စ ဖြစ်ပေါ်လာမှုကြောင့် ဟောကြားရသော သုတ်) ဖြစ်၏။ အကြောင်းမှာ ဖြစ်ပေါ်လာသောအကြောင်းရင်းကြောင့် ဤဗြဟ္မဇာလသုတ်တော်ကို မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောကြားတော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ အဘယ်အကြောင်းရင်း ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့်နည်းဟူမူ ချီးမွမ်းခြင်း (ဝဏ္ဏ) နှင့် ကဲ့ရဲ့ခြင်း (အဝဏ္ဏ) ဟူသောအကြောင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ အသေးစိတ်အားဖြင့် ဆရာဖြစ်သူ (သုပ္ပိယပရိဗိုဇ်) က ရတနာသုံးပါး၏ အပြစ်ကို ပြောဆိုပြီး၊ တပည့်ဖြစ်သူ (ဗြဟ္မဒတ်လုလင်) က ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ချီးမွမ်းပြောဆို၏။ ဤသို့လျှင် ချီးမွမ်းခြင်းနှင့် ကဲ့ရဲ့ခြင်းဟူသော အကြောင်းကိစ္စကို အကြောင်းပြု၍ ဒေသနာတော်၌ ကျွမ်းကျင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် 'ရဟန်းတို့၊ သူတစ်ပါးတို့သည် ငါဘုရား၏ အပြစ်ကို ပြောဆိုငြားအံ့...' အစရှိသော တရားဒေသနာတော်ကို စတင်ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ 'မမံ' ဟူသည်မှာ သာမီဝိဘတ် (ပိုင်ဆိုင်ခြင်းပြဝိဘတ်) ဖြစ်၍ 'ငါဘုရား၏' ဟု အနက်ရ၏။ 'ဝါ' သဒ္ဒါသည် အခြားတစ်နည်းအားဖြင့်ဟူသော ဝိကပ်အနက်ကို ပြ၏။ 'ပရေ' ဟူသည် သာသနာတော်နှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော သူတို့ကို ဆိုလိုသည်။ 'တတြ' ဟူသည် ထိုကဲ့ရဲ့သောစကားကို ပြောဆိုသော သူတို့အပေါ်၌ ဟူသော အဓိပ္ပာယ် ဖြစ်သည်။

Na āghātotiādīhi kiñcāpi tesaṃ bhikkhūnaṃ āghātoyeva natthi, atha kho āyatiṃ kulaputtānaṃ īdisesupi ṭhānesu akusaluppattiṃ paṭisedhento dhammanettiṃ ṭhapeti. Tattha āhanati cittanti ‘āghāto’; kopassetaṃ adhivacanaṃ. Appatītā honti tena atuṭṭhā asomanassikāti appaccayo; domanassassetaṃ adhivacanaṃ. Neva attano na paresaṃ hitaṃ abhirādhayatīti anabhiraddhi; kopassetaṃ adhivacanaṃ. Evamettha dvīhi padehi saṅkhārakkhandho, ekena vedanākkhandhoti dve khandhā vuttā. Tesaṃ vasena sesānampi sampayuttadhammānaṃ kāraṇaṃ paṭikkhittameva.

'စိတ်ဆိုးခြင်း (アာဃာတ) ကို မပြုအပ်' အစရှိသော စကားတော်များဖြင့် စည်းဝေးနေကြသော ထိုရဟန်းတို့အား ရန်ငြိုးဖွဲ့ခြင်း အာဃာတသည် အကယ်စင်စစ် မရှိပါသော်လည်း၊ နောင်အခါ၌ အမျိုးကောင်းသားတို့သည် ဤကဲ့သို့သော ရတနာသုံးပါးနှင့် စပ်လျဉ်းသော ကိစ္စရပ်တို့၌ပင် အကုသိုလ်စိတ် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို တားမြစ်ပယ်ဖျက်လိုသဖြင့် တရားလမ်းစဉ် နည်းဥပဒေသ (ဓမ္မနေတ္တိ) ကို ပြဋ္ဌာန်းတော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုစကားရပ်၌ စိတ်ကို ညှဉ်းဆဲနှိပ်စက်တတ်သောကြောင့် 'အာဃာတ' ဟု ခေါ်ဆို၏။ ၎င်းသည် စိတ်ဆိုး အမျက်ထွက်ခြင်းဟူသော ဒေါသ၏ အမည် ဖြစ်သည်။ ထိုဒေါသစိတ်ကြောင့် နှစ်သက်ရွှင်လန်းမှု မရှိကြ၊ ဝမ်းမြောက်မှု မရှိကြသောကြောင့် 'အပ္ပစ္စယ' (မနှစ်လိုခြင်း) ဟု ခေါ်ဆို၏။ ၎င်းသည် စိတ်မကောင်းဖြစ်ခြင်း ဒေါမနဿ၏ အမည် ဖြစ်သည်။ မိမိ၏ အကျိုးစီးပွားကိုလည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါး၏ အကျိုးစီးပွားကိုလည်းကောင်း မပြီးစီးစေနိုင်သောကြောင့် 'အနဘိရဒ္ဓိ' (မမွေ့လျော်ခြင်း) ဟု ခေါ်ဆို၏။ ၎င်းသည်လည်း ဒေါသ၏ အမည် ဖြစ်သည်။ ဤသို့လျှင် ဤသုံးပုဒ်တို့တွင် ပုဒ်နှစ်ခု (အာဃာတနှင့် အနဘိရဒ္ဓိ) ဖြင့် သင်္ခါရk္ခန္ဓာကိုလည်းကောင်း၊ ပုဒ်တစ်ခု (အပ္ပစ္စယ) ဖြင့် ဝေဒနာက္ခန္ဓာကိုလည်းကောင်း ဤခန္ဓာနှစ်ပါးတို့ကို တိုက်ရိုက်ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ ထိုခန္ဓာနှစ်ပါး၏ အစွမ်းဖြင့် ကြွင်းကျန်သော သမ္ပယုတ္တတရားများ (သညာက္ခန္ဓာ၊ ဝိညာဏက္ခန္ဓာ) ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကိုလည်း တားမြစ်ပယ်ဖျက်ပြီးသား ဖြစ်သည်။

Evaṃ paṭhamena nayena manopadosaṃ nivāretvā, dutiyena nayena tattha ādīnavaṃ dassento āha – ‘‘tatra ce tumhe assatha kupitā vā anattamanā vā, tumhaṃ yevassa tena antarāyo’’ti. Tattha ‘tatra ce tumhe assathā’ti tesu avaṇṇabhāsakesu, tasmiṃ vā avaṇṇe tumhe bhaveyyātha ce; yadi bhaveyyāthāti attho. ‘Kupitā’ kopena, anattamanā domanassena. ‘Tumhaṃ yevassa tena antarāyo’ti tumhākaṃyeva tena kopena, tāya ca anattamanatāya paṭhamajjhānādīnaṃ antarāyo bhaveyya.

ဤသို့လျှင် ပထမနည်းဖြင့် စိတ်အာရုံကို ပျက်စီးစေတတ်သော စိတ်ပြစ်မှားမှု (မနောပဒေါသ) ကို တားမြစ်တော်မူပြီး၍၊ ဒုတိယနည်းဖြင့် ထိုမနောပဒေါသ၌ အပြစ်ကို ပြလိုသဖြင့် 'ထိုကဲ့ရဲ့စကား၌ သင်တို့သည် အကယ်၍ အမျက်ထွက်ခြင်း၊ နှလုံးမသာယာခြင်း ဖြစ်ကြပါမူ ထိုအမျက်ထွက်ခြင်းကြောင့် သင်တို့အားသာလျှင် အန္တရာယ်ဖြစ်ရာ၏' ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ 'ထိုစကား၌ သင်တို့သည် ဖြစ်ကြပါမူ' ဟူသည်မှာ ထိုသို့ ကဲ့ရဲ့ရှုတ်ချသူတို့ කෙရෙහි သော်လည်းကောင်း၊ ထိုသို့ ကဲ့ရဲ့ခြင်း၌ သော်လည်းကောင်း သင်တို့သည် အကယ်၍ ဖြစ်ကြပါမူ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'အမျက်ထွက်ခြင်း (ကုပိတာ)' ဟူသည်မှာ အမျက်ဒေါသဖြင့် စိတ်ဆိုးခြင်းဖြစ်ပြီး၊ 'နှလုံးမသာယာခြင်း (အနတ္တမနာ)' ဟူသည်မှာ ဒေါမနဿဖြင့် စိတ်မချမ်းမြေ့ ဖြစ်ခြင်းဖြစ်သည်။ 'သင်တို့အားသာလျှင် ထိုအမျက်ထွက်ခြင်းကြောင့် အန္တရာယ်ဖြစ်ရာ၏' ဟူသည်မှာ သင်တို့အားသာလျှင် ထိုဒေါသကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုနှလုံးမသာယာမှုကြောင့်လည်းကောင်း ပထမဈာန် အစရှိသော တရားထူးများ ရရှိရန် အန္တရာယ်ဖြစ်ရာ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။

Evaṃ dutiyena nayena ādīnavaṃ dassetvā, tatiyena nayena vacanatthasallakkhaṇamattepi asamatthataṃ dassento – ‘‘api nu tumhe paresa’’ntiādimāha. Tattha paresanti yesaṃ kesaṃ ci. Kupito hi neva buddhapaccekabuddhaariyasāvakānaṃ, na mātāpitūnaṃ, na paccatthikānaṃ subhāsitadubbhāsitassa atthaṃ ājānāti. Yathāha –

ဤသို့လျှင် ဒုတိယနည်းဖြင့် အပြစ်ကို ပြတော်မူပြီး၍၊ တတိယနည်းဖြင့် ပြောဆိုသောစကား၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မှတ်သားရုံမျှ၌ပင် မစွမ်းဆောင်နိုင်ပုံကို ပြလိုသဖြင့် 'သင်တို့သည် သူတစ်ပါးတို့၏...' အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ 'သူတစ်ပါးတို့၏' ဟူသည်မှာ မည်သူမဆို အလုံးစုံသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ အမျက်ထွက်နေသော သူသည် မြတ်စွာဘုရား၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ၊ အရိယာသာဝကတို့၏ လည်းကောင်း၊ မိဘတို့၏ လည်းကောင်း ကောင်းစွာ ပြောဆိုအပ်သော စကား၏ အဓိပ္ပာယ်ကို လည်းကောင်း၊ ရန်သူတို့၏ မကောင်းသဖြင့် ပြောဆိုအပ်သော စကား၏ အဓိပ္ပာယ်ကို လည်းကောင်း ထင်ရှားစွာ မသိနိုင်ပေ။ ထိုသို့ဖြစ်ကြောင်းကို ဟောတော်မူခဲ့သည်မှာ-

‘‘Kuddho atthaṃ na jānāti, kuddho dhammaṃ na passati;

Andhaṃ tamaṃ tadā hoti, yaṃ kodho sahate naraṃ.

'အမျက်ထွက်သောသူသည် အကျိုးအကြောင်း အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မသိနိုင်၊ အမျက်ထွက်သောသူသည် တရားသဘောကို မမြင်နိုင်၊ အကြင်အခါ၌ အမျက်ဒေါသသည် လူကို လွှမ်းမိုး၏၊ ထိုအခါ၌ ထူထပ်လှစွာသော အမိုက်မှောင် (ပညာစက္ခု ကွယ်ခြင်း) သည် ဖြစ်ပေါ်၏။'

Anatthajanano kodho, kodho cittappakopano;

Bhayamantarato jātaṃ, taṃ jano nāvabujjhatī’’ti. (a. ni. 7.64);

'ဒေါသသည် အကျိုးမဲ့ကို ဖြစ်စေတတ်၏၊ ဒေါသသည် စိတ်ကို ပျက်စီးစေတတ်၏။ ဒေါသကြောင့် စိတ်အတွင်းမှ ဘေးအန္တရာယ်သည် ဖြစ်ပေါ်လာတတ်၏၊ ထိုဒေါသ၏ အကျိုးမဲ့ကို ဖြစ်စေတတ်သော သဘောကို လူအပေါင်းသည် ထိုးထွင်း၍ မသိနိုင်ကြပေ။'

Evaṃ [Pg.53] sabbathāpi avaṇṇe manopadosaṃ nisedhetvā idāni paṭipajjitabbākāraṃ dassento – ‘‘tatra tumhehi abhūtaṃ abhūtato’’tiādimāha.

ဤသို့လျှင် အလုံးစုံသော နည်းသုံးမျိုးတို့ဖြင့် ကဲ့ရဲ့ပြစ်တင်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်တတ်သော စိတ်ပြစ်မှားမှုကို တားမြစ်တော်မူပြီး၍၊ ယခုအခါ၌ ကျင့်သုံးရမည့် အခြင်းအရာကို ပြလိုသဖြင့် 'ထိုကဲ့ရဲ့ခြင်း၌ သင်တို့သည် မဟုတ်မမှန်သော စကားကို မဟုတ်မမှန်သည့်အတိုင်း...' အစရှိသော စကားရပ်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Tattha tatra tumhehīti, tasmiṃ avaṇṇe tumhehi. Abhūtaṃ abhūtato nibbeṭhetabbanti yaṃ abhūtaṃ, taṃ abhūtabhāveneva apanetabbaṃ. Kathaṃ? Itipetaṃ abhūtantiādinā nayena. Tatrāyaṃ yojanā – ‘‘tumhākaṃ satthā na sabbaññū, dhammo durakkhāto, saṅgho duppaṭipanno’’tiādīni sutvā na tuṇhī bhavitabbaṃ. Evaṃ pana vattabbaṃ – ‘‘iti petaṃ abhūtaṃ, yaṃ tumhehi vuttaṃ, taṃ imināpi kāraṇena abhūtaṃ, imināpi kāraṇena atacchaṃ, ‘natthi cetaṃ amhesu’, ‘na ca panetaṃ amhesu saṃvijjati’, sabbaññūyeva amhākaṃ satthā, svākkhāto dhammo, suppaṭipanno saṅgho, tatra idañcidañca kāraṇa’’nti. Ettha ca dutiyaṃ padaṃ paṭhamassa, catutthañca tatiyassa vevacananti veditabbaṃ. Idañca avaṇṇeyeva nibbeṭhanaṃ kātabbaṃ, na sabbattha. Yadi hi ‘‘tvaṃ dussīlo, tavācariyo dussīlo, idañcidañca tayā kataṃ, tavācariyena kata’’nti vutte tuṇhībhūto adhivāseti, āsaṅkanīyo hoti. Tasmā manopadosaṃ akatvā avaṇṇo nibbeṭhetabbo. ‘‘Oṭṭhosi, goṇosī’’tiādinā pana nayena dasahi akkosavatthūhi akkosantaṃ puggalaṃ ajjhupekkhitvā adhivāsanakhantiyeva tattha kātabbā.

ထိုစကားရပ်၌ 'ထိုကဲ့ရဲ့ခြင်း၌ သင်တို့သည်' ဟူသည်မှာ ထိုကဲ့ရဲ့ပြစ်တင်ခြင်းကြောင့် သင်တို့က (ဖြေရှင်းရမည်) ဟု ဆိုလိုသည်။ 'မဟုတ်မမှန်သောစကားကို မဟုတ်မမှန်သည့်အတိုင်း ရှင်းလင်းရမည်' ဟူသည်မှာ မဟုတ်မမှန်သော စကားကို မဟုတ်မမှန်သည့် သဘောအတိုင်းသာလျှင် ပယ်ရှားရမည်။ မည်သို့ ပယ်ရှားရမည်နည်းဟူသော် 'ဤအကြောင်းကြောင့်လည်း ဤစကားသည် မဟုတ်မမှန်ပါ' အစရှိသော နည်းလမ်းဖြင့် ဖြစ်သည်။ ထိုစကားရပ်၌ အဓိပ္ပာယ်တွဲစပ်ပုံမှာ- 'သင်တို့၏ ဆရာသည် အလုံးစုံသိသော သဗ္ဗညု မဟုတ်၊ တရားတော်သည်လည်း မကောင်းသဖြင့် ဟောအပ်သောတရား ဖြစ်သည်၊ သံဃာတော်သည်လည်း မကောင်းသဖြင့် ကျင့်သည်' အစရှိသော စကားတို့ကို ကြားရသော် ဆိတ်ဆိတ်မနေအပ်ပေ။ စင်စစ်သော်ကား ဤသို့ ပြောဆိုအပ်၏။ 'သင်တို့ ပြောဆိုသော ဤစကားသည် ဤအကြောင်းကြောင့်လည်း မဟုတ်မမှန်ပါ၊ ဤအကြောင်းကြောင့်လည်း မမှန်ကန်ပါ၊ ဤသို့သော အပြစ်သည် ငါတို့၌ မရှိပါ၊ ငါတို့၌ ထင်ရှားမရှိပါ၊ ငါတို့၏ဆရာသည် သဗ္ဗညုစင်စစ် ဖြစ်တော်မူ၏၊ တရားတော်သည်လည်း ကောင်းစွာ ဟောကြားအပ်သော တရားတော်ဖြစ်၏၊ သံဃာတော်သည်လည်း ကောင်းစွာ ကျင့်တော်မူသော သံဃာတော် ဖြစ်၏၊ ထိုသို့ သဗ္ဗညု ဖြစ်တော်မူခြင်း စသည်တို့၌ ဤအကြောင်း ဤအကြောင်းများ ရှိပါသည်' ဟု ရှင်းလင်းပြောဆိုရမည်။ ဤနေရာ၌ ဒုတိယပုဒ် (အတစ္ဆံ) သည် ပထမပုဒ် (အဘူတံ) ၏ လည်းကောင်း၊ စတုတ္ထပုဒ် (န စ ပနေတံ အမှေသု သံဝိဇ္ဇတိ) သည် တတိယပုဒ် (နတ္ထိ စေတံ အမှေသု) ၏ လည်းကောင်း ဝေဝုစ်ပရိယာယ်စကားများ ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။ ဤသို့ ရှင်းလင်းခြင်းကို ကဲ့ရဲ့ရှုတ်ချခြင်း၌သာ ပြုအပ်၏၊ ခပ်သိမ်းသော နေရာတို့၌ မပြုအပ်ပေ။ အကယ်၍ 'သင်သည် သီလမရှိသူဖြစ်၏၊ သင်၏ဆရာသည် သီလမရှိသူဖြစ်၏၊ သင်သည် ဤသို့သော မကောင်းမှုကို ပြုအပ်ပြီ၊ သင်၏ဆရာသည် ဤသို့သော မကောင်းမှုကို ပြုအပ်ပြီ' ဟု အပြောခံရသောအခါ ဆိတ်ဆိတ်နေ၍ လက်ခံသည်းခံနေပါမူ (ဟုတ်မှန်၍ လက်ခံသည်ဟု) သံသယဖြစ်ဖွယ် ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် စိတ်ဆိုးညစ်ညူးခြင်းကို မပြုဘဲ ထိုကဲ့ရဲ့စကားကို ရှင်းလင်းအပ်၏။ သို့သော်လည်း 'သင်သည် ကုလားအုပ်ဖြစ်၏၊ သင်သည် နွားဖြစ်၏' အစရှိသော နည်းလမ်းဖြင့် ဆယ်ပါးသော ဆဲရေးခြင်းအကြောင်း (အက္ကောသဝတ္ထု) တို့ဖြင့် ဆဲရေးတတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကိုမူ လျစ်လျူရှု၍ သည်းခံခြင်း (အဓိဝါသနခန္တိ) ကိုသာ ပြုအပ်ပေသည်။

6. Evaṃ avaṇṇabhūmiyaṃ tādilakkhaṇaṃ dassetvā idāni vaṇṇabhūmiyaṃ dassetuṃ ‘‘mamaṃ vā, bhikkhave, pare vaṇṇaṃ bhāseyyu’’ntiādimāha. Tattha pareti ye keci pasannā devamanussā. Ānandanti etenāti ānando, pītiyā etaṃ adhivacanaṃ. Sumanassa bhāvo somanassaṃ, cetasikasukhassetaṃ adhivacanaṃ. Uppilāvino bhāvo uppilāvitattaṃ. Kassa uppilāvitattanti? Cetasoti. Uddhaccāvahāya uppilāpanapītiyā etaṃ adhivacanaṃ. Idhāpi dvīhi padehi saṅkhārakkhandho, ekena vedanākkhandho vutto.

၆. ဤသို့လျှင် ကဲ့ရဲ့ခြင်းဖြစ်ရာ ဘုံ၌ တာဒိပုဂ္ဂိုလ်၏ လက္ခဏာကို ပြတော်မူပြီး၍၊ ယခုအခါ ချီးမွမ်းခြင်းဖြစ်ရာ ဘုံ၌ ထိုလက္ခဏာကို ပြလိုသဖြင့် 'ရဟန်းတို့၊ သူတစ်ပါးတို့သည် ငါ၏ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ချီးမွမ်းကြကုန်အံ့' အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ 'သူတစ်ပါးတို့' ဟူသည်မှာ ရတနာသုံးပါး၌ ကြည်ညိုကြကုန်သော နတ်လူအပေါင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ဤတရားကြောင့် လွန်စွာ နှစ်သက်တတ်ကုန်၏' ဟု ဖြစ်ခြင်းကြောင့် 'အာနန္ဒ' မည်၏၊ ဤသည်မှာ ပီတိ၏ အမည်ဖြစ်သည်။ ကောင်းသော စိတ်ရှိသူ၏ အဖြစ်သည် 'သောမနဿ' မည်၏၊ ဤသည်မှာ စိတ်၌မှီသော သုခဝေဒနာ၏ အမည်ဖြစ်သည်။ ဗူးတောင်းကဲ့သို့ ပေါ်လွင်တက်ကြွသော စိတ်၏ သဘောသည် 'ဥပ္ပိလာဝိတတ္တ' မည်၏။ အဘယ်အရာ၏ ပေါ်လွင်တက်ကြွခြင်း နည်းဟူသော် စိတ်၏ ပေါ်လွင်တက်ကြွခြင်း ဖြစ်၏။ ဤသည်မှာ ပျံ့လွင့်ခြင်း (ဥဒ္ဓစ္စ) ကို ဆောင်တတ်သော၊ စိတ်ကို တက်ကြွစေတတ်သော ပီတိ၏ အမည်ဖြစ်သည်။ ဤချီးမွမ်းခြင်း၌လည်း ပုဒ်နှစ်ခု (အာနန္ဒော နှင့် ဥပ္ပိလာဝိတတ္တံ) ဖြင့် သင်္ခါရက္ခန္ဓာကို လည်းကောင်း၊ ပုဒ်တစ်ခု (သောမနဿံ) ဖြင့် ဝေဒနာက္ခန္ဓာကို လည်းကောင်း ဟောတော်မူအပ်သည်။

Evaṃ paṭhamanayena uppilāvitattaṃ nivāretvā, dutiyena tattha ādīnavaṃ dassento – ‘‘tatra ce tumhe assathā’’tiādimāha. Idhāpi tumhaṃ yevassa tena antarāyoti tena uppilāvitattena tumhākaṃyeva paṭhamajjhānādīnaṃ [Pg.54] antarāyo bhaveyyāti attho veditabbo. Kasmā panetaṃ vuttaṃ? Nanu bhagavatā –

ဤသို့လျှင် ပထမနည်းဖြင့် စိတ်၏ ပေါ်လွင်တက်ကြွခြင်း (ပီတိ) ကို တားမြစ်တော်မူပြီး၍၊ ဒုတိယနည်းဖြင့် ထိုပေါ်လွင်တက်ကြွခြင်း၌ အပြစ်ကို ပြလိုသဖြင့် 'ထိုချီးမွမ်းခြင်း၌ သင်တို့သည် (အကယ်၍ လွန်စွာနှစ်သက်ခြင်း ဖြစ်ကြပါမူ)' အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဤနေရာ၌လည်း 'ထိုစိတ်တက်ကြွမှုကြောင့် သင်တို့အားသာလျှင် အန္တရာယ်ဖြစ်ရာ၏' ဟူသည်မှာ ထိုစိတ်တက်ကြွခြင်း ပီတိကြောင့် သင်တို့အားသာလျှင် ပထမဈာန် အစရှိသော တရားထူးများ ရရှိရန် အန္တရာယ်ဖြစ်ရာ၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဤစကားကို မြတ်စွာဘုရားသည် အဘယ်ကြောင့် မိန့်တော်မူခဲ့သနည်း။ မြတ်စွာဘုရားသည်-

‘‘Buddhoti kittayantassa, kāye bhavati yā pīti;

Varameva hi sā pīti, kasiṇenāpi jambudīpassa.

'ဘုရား ဘုရား ဟူ၍ ဂုဏ်တော်ကို အောက်မေ့ရွတ်ဆိုသောသူ၏ ကိုယ်၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော အကြင်ပီတိသည် ရှိ၏။ ထိုပီတိသည် ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်းတစ်ခုလုံးကို အစိုးရခြင်းထက်ပင် မြင့်မြတ်လှပေ၏။'

Dhammoti kittayantassa, kāye bhavati yā pīti;

Varameva hi sā pīti, kasiṇenāpi jambudīpassa.

'တရား တရား ဟူ၍ ဂုဏ်တော်ကို အောက်မေ့ရွတ်ဆိုသောသူ၏ ကိုယ်၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော အကြင်ပီတိသည် ရှိ၏။ ထိုပီတိသည် ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်းတစ်ခုလုံးကို အစိုးရခြင်းထက်ပင် မြင့်မြတ်လှပေ၏။'

Saṅghoti kittayantassa, kāye bhavati yā pīti;

Varameva hi sā pīti, kasiṇenāpi jambudīpassā’’ti ca.

'သံဃာ သံဃာ ဟူ၍ ဂုဏ်တော်ကို အောက်မေ့ရွတ်ဆိုသောသူ၏ ကိုယ်၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော အကြင်ပီတိသည် ရှိ၏။ ထိုပီတိသည် ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်းတစ်ခုလုံးကို အစိုးရခြင်းထက်ပင် မြင့်မြတ်လှပေ၏။' ဟူ၍လည်းကောင်း၊

‘‘Ye, bhikkhave, buddhe pasannā, agge te pasannā’’ti ca evamādīhi anekasatehi suttehi ratanattaye pītisomanassameva vaṇṇitanti. Saccaṃ vaṇṇitaṃ, taṃ pana nekkhammanissitaṃ. Idha – ‘‘amhākaṃ buddho, amhākaṃ dhammo’’tiādinā nayena āyasmato channassa uppannasadisaṃ gehassitaṃ pītisomanassaṃ adhippetaṃ. Idañhi jhānādipaṭilābhāya antarāyakaraṃ hoti. Tenevāyasmā channopi yāva buddho na parinibbāyi, tāva visesaṃ nibbattetuṃ nāsakkhi, parinibbānakāle paññattena pana brahmadaṇḍena tajjito taṃ pītisomanassaṃ pahāya visesaṃ nibbattesi. Tasmā antarāyakaraṃyeva sandhāya idaṃ vuttanti veditabbaṃ. Ayañhi lobhasahagatā pīti. Lobho ca kodhasadisova. Yathāha –

'ရဟန်းတို့၊ မြတ်စွာဘုရား၌ ကြည်ညိုသောသူတို့သည် အမြတ်ဆုံးသော ရတနာ၌ ကြည်ညိုကြသည်မည်၏' အစရှိသော ရာပေါင်းများစွာသော သုတ်တို့ဖြင့် ရတနာသုံးပါး၌ ဖြစ်ပေါ်သော ပီတိသောမနဿကိုသာလျှင် ချီးမွမ်းတော်မူခဲ့သည် မဟုတ်ပါလော။ ထိုသို့ ချီးမွမ်းတော်မူခဲ့သည်မှာ မှန်ပါ၏။ သို့သော်လည်း ထိုသုတ်များ၌ ချီးမွမ်းအပ်သော ပီတိသောမနဿသည် ကာမဂုဏ်မှ ထွက်မြောက်သော ကုသိုလ်တရား၌ မှီ၏ (နေက္ခမ္မနိဿိတ)။ ဤသုတ်၌မူ 'ငါတို့၏ ဘုရား၊ ငါတို့၏ တရား' အစရှိသော နည်းလမ်းဖြင့် အရှင်ဆန္န၏ သန္တာန်၌ ဖြစ်ပေါ်သော ပီတိနှင့်တူသော ကာမဂုဏ်၌ မှီသော (ဂေဟဿိတ) ပီတိသောမနဿကို အလိုရှိအပ်သည်။ ဤဂေဟဿိတ ပီတိသောမနဿသည် ဈာန်အစရှိသော တရားထူးများ ရရှိရန် အန္တရာယ်ပြုတတ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် အရှင်ဆန္နသည်လည်း မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်မစံမီ ကာလပတ်လုံး တရားထူးကို မရရှိနိုင်ခဲ့ပေ။ ပရိနိဗ္ဗာန်စံတော်မူပြီးနောက် ပညတ်တော်မူအပ်သော ဗြဟ္မဒဏ်ဖြင့် ခြိမ်းချောက်အပ်သည်ဖြစ်၍ ထိုဂေဟဿိတ ပီတိသောမနဿကို ပယ်စွန့်ကာ တရားထူးကို ရရှိစေခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် အန္တရာယ်ကို ပြတတ်သော ပီတိသောမနဿကိုသာ ရည်ရွယ်၍ ဤစကားကို မိန့်တော်မူခဲ့ကြောင်း သိအပ်၏။ ဤပီတိသည် လောဘနှင့်တကွဖြစ်သော ပီတိဖြစ်သည်။ လောဘသည်လည်း အမျက်ဒေါသနှင့် တူသည်သာတည်း။ ထိုသို့ဖြစ်ကြောင်းကို ဟောတော်မူခဲ့သည်မှာ-

‘‘Luddho atthaṃ na jānāti, luddho dhammaṃ na passati;

Andhaṃ tamaṃ tadā hoti, yaṃ lobho sahate naraṃ.

'လောဘကြီးသောသူသည် အကျိုးအကြောင်း အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မသိနိုင်၊ လောဘကြီးသောသူသည် တရားသဘောကို မမြင်နိုင်၊ အကြင်အခါ၌ လောဘသည် လူကို လွှမ်းမိုး၏၊ ထိုအခါ၌ ထူထပ်လှစွာသော အမိုက်မှောင် (ပညာစက္ခု ကွယ်ခြင်း) သည် ဖြစ်ပေါ်၏။'

Anatthajanano lobho, lobho cittappakopano;

Bhayamantarato jātaṃ, taṃ jano nāvabujjhatī’’ti. (itivu. 88);

'လောဘသည် အကျိုးမဲ့ကို ဖြစ်စေတတ်၏၊ လောဘသည် စိတ်ကို ပျက်စီးစေတတ်၏။ လောဘကြောင့် စိတ်အတွင်းမှ ဘေးအန္တရာယ်သည် ဖြစ်ပေါ်လာတတ်၏၊ ထိုလောဘ၏ အကျိုးမဲ့ကို ဖြစ်စေတတ်သော သဘောကို လူအပေါင်းသည် ထိုးထွင်း၍ မသိနိုင်ကြပေ။'

Tatiyavāro pana idha anāgatopi atthato āgato yevāti veditabbo. Yatheva hi kuddho, evaṃ luddhopi atthaṃ na jānātīti.

တတိယအကြိမ်မြောက် ဝါရသည် ဤချီးမွမ်းခြင်း၌ တိုက်ရိုက်မလာသော်လည်း အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့် ပါဝင်ပြီးသားဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။ အမျက်ထွက်သောသူသည် အကျိုးအနက်ကို မသိနိုင်သကဲ့သို့၊ လောဘကြီးသောသူသည်လည်း အကျိုးအနက်ကို မသိနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။

Paṭipajjitabbākāradassanavāre panāyaṃ yojanā – ‘‘tumhākaṃ satthā sabbaññū arahaṃ sammāsambuddho, dhammo svākkhāto, saṅgho suppaṭipanno’’tiādīni sutvā na tuṇhī bhavitabbaṃ. Evaṃ pana paṭijānitabbaṃ – ‘‘itipetaṃ bhūtaṃ[Pg.55], yaṃ tumhehi vuttaṃ, taṃ imināpi kāraṇena bhūtaṃ, imināpi kāraṇena tacchaṃ. So hi bhagavā itipi arahaṃ, itipi sammāsambuddho; dhammo itipi svākkhāto, itipi sandiṭṭhiko; saṅgho itipi suppaṭipanno, itipi ujuppaṭipanno’’ti. ‘‘Tvaṃ sīlavā’’ti pucchitenāpi sace sīlavā, ‘‘sīlavāhamasmī’’ti paṭijānitabbameva. ‘‘Tvaṃ paṭhamassa jhānassa lābhī…pe… arahā’’ti puṭṭhenāpi sabhāgānaṃ bhikkhūnaṃyeva paṭijānitabbaṃ. Evañhi pāpicchatā ceva parivajjitā hoti, sāsanassa ca amoghatā dīpitā hotīti. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ.

ကျင့်ထိုက်ပုံ အခြင်းအရာကို ပြသရာဝါရ၌ အဓိပ္ပာယ်ကို ယှဉ်စပ်ပုံမှာ ဤသို့ဖြစ်သည်— “သင်တို့၏ဆရာသည် အလုံးစုံကို သိတော်မူသော သဗ္ဗညု၊ ကိလေသာတို့မှ ကင်းဝေးတော်မူသော အရဟံ၊ မဖောက်မပြန် ကိုယ်တိုင် မှန်ကန်စွာ သိတော်မူသော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ ဖြစ်တော်မူ၏။ တရားတော်သည် ကောင်းစွာ ဟောကြားတော်မူအပ်သော သွာက္ခာတ ဖြစ်၏။ သံဃာတော်သည် ကောင်းစွာ ကျင့်တော်မူသော သုပ္ပဋိပန္န ဖြစ်၏” ဟူသော စကားမျိုးကို ကြားရလျှင် ဆိတ်ဆိတ်မနေအပ်။ ဤသို့ ဝန်ခံပြောဆိုရမည်— “ဤအကြောင်းကြောင့်လည်း သင်တို့ပြောသော စကားသည် ဟုတ်မှန်၏။ ထိုစကားသည် ဤအကြောင်းကြောင့်လည်း ဟုတ်မှန်၏၊ ဤအကြောင်းကြောင့်လည်း မှန်ကန်၏။ ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် ဤအကြောင်းကြောင့်လည်း အရဟံ မည်တော်မူ၏၊ ဤအကြောင်းကြောင့်လည်း သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ မည်တော်မူ၏။ တရားတော်သည် ဤအကြောင်းကြောင့်လည်း သွာက္ခာတ မည်တော်မူ၏၊ ဤအကြောင်းကြောင့်လည်း သန္ဒိဋ္ဌိက မည်တော်မူ၏။ သံဃာတော်သည် ဤအကြောင်းကြောင့်လည်း သုပ္ပဋိပန္န မည်တော်မူ၏၊ ဤအကြောင်းကြောင့်လည်း ဥဇုပ္ပဋိပန္န မည်တော်မူ၏” ဟု ဝန်ခံရမည်။ “သင်သည် သီလရှိသလော” ဟု မေးမြန်းခြင်း ခံရသောအခါ၌လည်း အကယ်၍ သီလရှိပါက “ကျွန်ုပ်သည် သီလရှိပါ၏” ဟု ဝန်ခံရမည်သာ ဖြစ်သည်။ “သင်သည် ပထမဈာန်ကို ရရှိသူ ဖြစ်သလော...ပ... ရဟန္တာ ဖြစ်သလော” ဟု မေးမြန်းခြင်း ခံရလျှင်မူ သဘောတူသော (အဆင့်တူ သီတင်းသုံးဖော်) ရဟန်းတို့အားသာ ဝန်ခံပြောကြားရမည်။ ဤသို့ပြုခြင်းဖြင့် ယုတ်မာသောအလိုရှိသူ ဖြစ်ခြင်းကိုလည်း ရှောင်ကြဉ်ပြီး ဖြစ်သကဲ့သို့ သာသနာတော်၏ အကျိုးမဲ့မဖြစ်ပုံကိုလည်း ထင်ရှားစေရာရောက်၏။ ကြွင်းသောစကားရပ်တို့ကို ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိမှတ်အပ်၏။

Cūḷasīlavaṇṇanā

စူဠသီလဝဏ္ဏနာ (စူဠသီလအဖွင့်)

7. Appamattakaṃ kho panetaṃ, bhikkhaveti ko anusandhi? Idaṃ suttaṃ dvīhi padehi ābaddhaṃ vaṇṇena ca avaṇṇena ca. Tattha avaṇṇo – ‘‘iti petaṃ abhūtaṃ iti petaṃ ataccha’’nti, ettheva udakantaṃ patvā aggiviya nivatto. Vaṇṇo pana bhūtaṃ bhūtato paṭijānitabbaṃ – ‘‘iti petaṃ bhūta’’nti evaṃ anuvattatiyeva. So pana duvidho brahmadattena bhāsitavaṇṇo ca bhikkhusaṅghena acchariyaṃ āvusotiādinā nayena āraddhavaṇṇo ca. Tesu bhikkhusaṅghena vuttavaṇṇassa upari suññatāpakāsane anusandhiṃ dassessati. Idha pana brahmadattena vuttavaṇṇassa anusandhiṃ dassetuṃ ‘‘appamattakaṃ kho panetaṃ, bhikkhave’’ti desanā āraddhā.

၇. “ချစ်သားရဟန်းတို့၊ ဤသီလသည် သေးငယ်လှ၏” အစရှိသော စကားရပ်သည် အဘယ်သို့သော ဆက်စပ်မှု (အနုသန္ဓေ) ရှိသနည်း။ ဤသုတ်သည် ကဲ့ရဲ့ခြင်း (အဝဏ္ဏ)၊ ချီးမွမ်းခြင်း (ဝဏ္ဏ) ဟူသော အကြောင်းနှစ်ပါးနှင့် ဆက်စပ်နေ၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ကဲ့ရဲ့ခြင်းသည် “ဤအကြောင်းကြောင့် ဤစကားသည် မဟုတ်မမှန်၊ ဤအကြောင်းကြောင့် ဤစကားသည် မမှန်ကန်” ဟူသော ဤနေရာ၌သာ ရေစပ်သို့ရောက်လျှင် မီးငြိမ်းသွားသကဲ့သို့ ဆုတ်နစ်သွားပြီ (ပြီးဆုံးသွားပြီ)။ ချီးမွမ်းခြင်း (ဝဏ္ဏ) ကား ဟုတ်မှန်သည်ကို ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း ဝန်ခံအပ်၏ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “ဤအကြောင်းကြောင့် ဤစကားသည် ဟုတ်မှန်၏” ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့ အစဉ်လိုက်လေသည်။ ထိုချီးမွမ်းခြင်းသည်လည်း ဗြဟ္မဒတ္တလုလင် ပြောဆိုသော ချီးမွမ်းခြင်း၊ ရဟန်းသံဃာတော်များက “ငါ့ရှင်တို့၊ အံ့ဩဖွယ်ကောင်းလှပေစွ” အစရှိသောနည်းဖြင့် စတင်ပြောဆိုသော ချီးမွမ်းခြင်းဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိ၏။ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် ရဟန်းသံဃာတော်များ ပြောဆိုသော ချီးမွမ်းခြင်း၏အထက် သုညတ (အနတ္တတရား) ကို ထင်ရှားပြသရာအပိုင်း၌ အနုသန္ဓေကို ပြတော်မူလတ္တံ့။ ယခု ဤနေရာ၌မူ ဗြဟ္မဒတ္တလုလင် ပြောဆိုသော ချီးမွမ်းခြင်း၏ ဆက်စပ်ပုံ (အနုသန္ဓေ) ကို ပြသရန် “ချစ်သားရဟန်းတို့၊ ဤသီလသည် သေးငယ်လှ၏” စသည်ဖြင့် ဒေသနာတော်ကို စတင်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

Tattha appamattakanti parittassa nāmaṃ. Oramattakanti tasseva vevacanaṃ. Mattāti vuccati pamāṇaṃ. Appaṃ mattā etassāti appamattakaṃ. Oraṃ mattā etassāti oramattakaṃ. Sīlameva sīlamattakaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘appamattakaṃ kho, panetaṃ bhikkhave, oramattakaṃ sīlamattakaṃ’ nāma yena ‘‘tathāgatassa vaṇṇaṃ vadāmī’’ti ussāhaṃ katvāpi vaṇṇaṃ vadamāno puthujjano vadeyyāti. Tattha siyā – nanu idaṃ sīlaṃ nāma yogino aggavibhūsanaṃ? Yathāhu porāṇā –

ထိုစကားရပ်၌ “အပ္ပမတ္တက” ဟူသည် သေးငယ်သော အရာ၏အမည် ဖြစ်၏။ “ဩရမတ္တက” ဟူသည်မှာ ထိုအပ္ပမတ္တက၏ ဝေဝုစ် (အဓိပ္ပာယ်တူ) သဒ္ဒါ ဖြစ်၏။ အတိုင်းအရှည်ကို “မတ္တာ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ သေးငယ်သော အတိုင်းအရှည်ရှိသဖြင့် “အပ္ပမတ္တက” မည်၏။ နိမ့်ကျသော အတိုင်းအရှည်ရှိသဖြင့် “ဩရမတ္တက” မည်၏။ သီလမျှသာ ဖြစ်သောကြောင့် “သီလမတ္တက” မည်၏။ ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်၏ ဆိုလိုရင်းမှာ— “ချစ်သားရဟန်းတို့၊ ‘ငါသည် တထာဂတ၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ပြောဆိုအံ့’ ဟု အားတက်သရော အားထုတ်ကာ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ပြောဆိုပါသော်လည်း ပုထုဇဉ်သည် အကြင်သီလဖြင့် ပြောဆိုရာ၏၊ ထိုသီလသည် အနည်းငယ်မျှသာဖြစ်သော၊ နိမ့်ကျသော သီလကလေးမျှသာ ဖြစ်၏” ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤနေရာ၌ စောဒနာစရာ စကား ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်မှာ— “ဤသီလသည် ကမ္မဋ္ဌာန်းအားထုတ်သော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်၏ မြတ်သောတန်ဆာ ဖြစ်သည် မဟုတ်ပါလော။ ထို့ကြောင့်လည်း ရှေးဆရာကြီးများက ဤသို့ ဆိုခဲ့ကြသည် မဟုတ်ပါလော—”

‘‘Sīlaṃ yogissa’laṅkāro, sīlaṃ yogissa maṇḍanaṃ;

Sīlehi’laṅkato yogī, maṇḍane aggataṃ gato’’ti.

“သီလသည် ယောဂီ၏ တန်ဆာဖြစ်၏၊ သီလသည် ယောဂီ၏ နံ့သာခြယ်သမှု ဖြစ်၏။ သီလဖြင့် တန်ဆာဆင်ထားသော ယောဂီသည် တန်ဆာဆင်မှုတို့တွင် အမြတ်ဆုံးသို့ ရောက်ရှိပေ၏။”

Bhagavatāpi [Pg.56] ca anekesu suttasatesu sīlaṃ mahantameva katvā kathitaṃ. Yathāha – ‘‘ākaṅkheyya ce, bhikkhave, bhikkhu ‘sabrahmacārīnaṃ piyo cassaṃ manāpo ca garu ca bhāvanīyo cā’ti, sīlesvevassa paripūrakārī’’ti (ma. ni. 1.65) ca.

ထို့ပြင် မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း များစွာသော သုတ်ပေါင်း ရာချီ၍ သီလကို အလွန်ကြီးကျယ်မြင့်မြတ်သော တရားအဖြစ် ပြုတော်မူ၍ ဟောကြားတော်မူခဲ့သည် မဟုတ်ပါလော။ သာဓကအားဖြင့်— “ချစ်သားရဟန်းတို့၊ အကယ်၍ ရဟန်းသည် သီတင်းသုံးဖော်တို့၏ ချစ်ခင်မြတ်နိုးခြင်း၊ လေးစားပူဇော်ခြင်း၊ ချီးမွမ်းထိုက်ခြင်းကို ခံယူလိုပါက သီလတို့၌သာ ပြည့်စုံအောင် ဖြည့်ကျင့်ရာ၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊

‘‘Kikīva aṇḍaṃ, camarīva vāladhiṃ;

Piyaṃva puttaṃ, nayanaṃva ekakaṃ.Tatheva sīlaṃ, anurakkhamānā;

Supesalā hotha, sadā sagāravā’’ti ca.

“ယစ်မသည် မိမိ၏ဥကိုလည်းကောင်း၊ စမရီသားကောင်သည် မိမိ၏မြီးဆံကိုလည်းကောင်း၊ မိဘသည် ချစ်လှစွာသော သားတစ်ဦးတည်းကိုလည်းကောင်း၊ မျက်စိတစ်ဖက်တည်းရှိသူသည် မိမိ၏မျက်လုံးကိုလည်းကောင်း စောင့်ရှောက်သကဲ့သို့၊ သီလကို အလွန်ချစ်မြတ်နိုးကြသော သင်တို့သည်လည်း သီလကို စောင့်ရှောက်လျက် အစဉ်အမြဲ ရိုသေကိုင်းရှိုင်းကြကုန်လော့” ဟူ၍လည်းကောင်း၊

‘‘Na pupphagandho paṭivātameti;

Na candanaṃ taggaramallikā vā.Satañca gandho paṭivātameti;

Sabbā disā sappuriso pavāyati.

“ပန်းရနံ့သည် လေညာသို့ မပျံ့လွင့်နိုင်၊ စန္ဒကူး၊ တောင်ဇလပ်၊ ကြက်ရုံးပန်းရနံ့တို့သည်လည်း လေညာသို့ မပျံ့လွင့်နိုင်ကုန်။ သူတော်ကောင်းတို့၏ သီလရနံ့သာလျှင် လေညာသို့ ပျံ့လွင့်နိုင်၏၊ သူတော်ကောင်း၏ ကျော်စောသင်းပျံ့သော သီလရနံ့သည် အရပ်မျက်နှာအားလုံးသို့ ပျံ့လွင့်၏။”

Candanaṃ tagaraṃ vāpi, uppalaṃ atha vassikī;

Etesaṃ gandhajātānaṃ, sīlagandho anuttaro.

“စန္ဒကူးနံ့၊ တောင်ဇလပ်နံ့၊ ကြာညိုပန်းနံ့ သို့မဟုတ် မြလေးပန်းနံ့ဟူသော ဤနံ့သာအမျိုးမျိုးတို့ထက် သီလရနံ့သည်သာလျှင် အတုမရှိ အမြတ်ဆုံး ဖြစ်၏။”

Appamatto ayaṃ gandho, yvāyaṃ tagaracandanaṃ;

Yo ca sīlavataṃ gandho, vāti devesu uttamo.

“တောင်ဇလပ်နှင့် စန္ဒကူးနံ့သာတို့၏ အနံ့သည် နည်းငယ်မျှသာ ဖြစ်၏။ သီလရှိသူတို့၏ သီလရနံ့သည်သာလျှင် နတ်ပြည် (နတ်လူတို့ဘောင်) ၌ အမြတ်ဆုံးအဖြစ် သင်းပျံ့လှိုင်ကြိုင်၏။”

Tesaṃ sampannasīlānaṃ, appamādavihārinaṃ;

Sammadaññā vimuttānaṃ, māro maggaṃ na vindatī’’ti ca. (dha. pa. 57);

“သီလနှင့် ပြည့်စုံကြကုန်သော၊ မမေ့မလျော့ နေထိုင်လေ့ရှိကြကုန်သော၊ ကောင်းစွာသိ၍ ကိလေသာမှ လွတ်မြောက်ပြီးသော ထိုရဟန္တာအရှင်မြတ်တို့ သွားရာလမ်းကြောင်းကို မာရ်နတ်သည် ရှာ၍မတွေ့နိုင် (မသိမမြင်နိုင်) ပါ။” ဟူ၍လည်းကောင်း။

‘‘Sīle patiṭṭhāya naro sapañño, cittaṃ paññañca bhāvayaṃ;

Ātāpī nipako bhikkhu, so imaṃ vijaṭaye jaṭa’’nti ca. (saṃ. ni. 1.23);

“ဉာဏ်ပညာရှိ၍ ကိလေသာကို ဖျက်ဆီးတတ်သော လုံ့လဝီရိယရှိလျက် အမြော်အမြင်ရှိသော ရဟန်းသည် သီလ၌ တည်ပြီးလျှင် သမာဓိနှင့် ဝိပဿနာပညာကို တိုးပွားစေသည်ရှိသော် ထိုရဟန်းသည် (အတွင်းအပ၌ ရှုပ်ထွေးနေသော တဏှာတည်းဟူသော) ဤအရှုပ်အထွေးကို ဖြေရှင်းနိုင်ပေ၏” ဟူ၍လည်းကောင်း၊

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, ye keci bījagāmabhūtagāmā vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjanti, sabbe te pathaviṃ nissāya, pathaviyaṃ patiṭṭhāya; evamete bījagāmabhūtagāmā vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjanti. Evameva kho, bhikkhave, bhikkhu sīlaṃ nissāya sīle patiṭṭhāya sattabojjhaṅge bhāvento sattabojjhaṅge bahulīkaronto vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ pāpuṇāti dhammesū’’ti (saṃ. ni. 5.150) ca. Evaṃ aññānipi anekāni suttāni daṭṭhabbāni. Evamanekesu suttasatesu sīlaṃ mahantameva katvā kathitaṃ. Taṃ ‘‘kasmā [Pg.57] imasmiṃ ṭhāne appamattaka’’nti āhāti? Upari guṇe upanidhāya. Sīlañhi samādhiṃ na pāpuṇāti, samādhi paññaṃ na pāpuṇāti, tasmā uparimaṃ upanidhāya heṭṭhimaṃ oramattakaṃ nāma hoti. Kathaṃ sīlaṃ samādhiṃ na pāpuṇāti? Bhagavā hi abhisambodhito sattame saṃvacchare sāvatthinagara – dvāre kaṇḍambarukkhamūle dvādasayojane ratanamaṇḍape yojanappamāṇe ratanapallaṅke nisīditvā tiyojanike dibbasetacchatte dhāriyamāne dvādasayojanāya parisāya attādānaparidīpanaṃ titthiyamaddanaṃ – ‘‘uparimakāyato aggikkhandho pavattati, heṭṭhimakāyato udakadhārā pavattati…pe… ekekalomakūpato aggikkhandho pavattati, ekekalomakūpato udakadhārā pavattati, channaṃ vaṇṇāna’’ntiādinayappavattaṃ yamakapāṭihāriyaṃ dasseti. Tassa suvaṇṇavaṇṇasarīrato suvaṇṇavaṇṇā rasmiyo uggantvā yāva bhavaggā gacchanti, sakaladasasahassacakkavāḷassa alaṅkaraṇakālo viya hoti, dutiyā dutiyā rasmiyo purimāya purimāya yamakayamakā viya ekakkhaṇe viya pavattanti.

“ချစ်သားရဟန်းတို့၊ ဥပမာအားဖြင့် သစ်စေ့ သစ်ပင်ဟူသမျှတို့သည် ကြီးထွားစည်ပင် ပြန့်ပြောလာကြရာတွင် မြေကြီးကို မှီ၍ မြေကြီးပေါ်၌ တည်လျက်သာ ကြီးထွားစည်ပင် ပြန့်ပြောလာကြရကုန်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် ရဟန်းသည် သီလကို မှီ၍ သီလ၌ တည်လျက် ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါးကို ပွားများအားထုတ်သည်ရှိသော် ကုသိုလ်တရားတို့၌ ကြီးပွားစည်ပင် ပြန့်ပြောခြင်းသို့ ရောက်ပေ၏” ဟူ၍လည်းကောင်း မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဤနည်းအတိုင်း အခြားသော များစွာသော သုတ်တို့ကိုလည်း ရှုမြင်မှတ်သားအပ်၏။ ဤသို့ဖြင့် များစွာသော သုတ်ရာပေါင်းများစွာတို့၌ သီလကို အလွန်ကြီးကျယ်မြင့်မြတ်သော တရားအဖြစ် ဟောကြားတော်မူပါလျက် အဘယ်ကြောင့် ဤနေရာ၌ “သေးငယ်လှစွာသော သီလမျှ” ဟု မိန့်တော်မူရပါသနည်း။ အထက်တန်းကျသော (သမာဓိ၊ ပညာ စသည့်) ဂုဏ်တရားများနှင့် နှိုင်းယှဉ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား သီလသည် သမာဓိ၏အဆင့်သို့ မမီနိုင်၊ သမာဓိသည် ပညာ၏အဆင့်သို့ မမီနိုင်။ ထို့ကြောင့် အထက်ဂုဏ်တရားနှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် အောက်ဂုဏ်တရားသည် သေးငယ်နိမ့်ကျလှ၏။ သီလသည် သမာဓိကို မည်သို့ မမီနိုင်သနည်းဟူမူ— မြတ်စွာဘုရားသည် ဘုရားအဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူပြီးနောက် ခုနစ်နှစ်မြောက်သောနှစ်တွင် သာဝတ္ထိပြည်တံခါးဝရှိ ကဏ္ဍသရက်ပင်ရင်း၌ ၁၂ ယူဇနာ ကျယ်ဝန်းသော ရတနာမဏ္ဍပ်အတွင်း တစ်ယူဇနာရှိသော ရတနာပလ္လင်ထက်၌ စံပယ်တော်မူစဉ်၊ သုံးယူဇနာရှိသော နတ်ထီးဖြူကို ဆောင်းမိုးထားလျက် ၁၂ ယူဇနာကျယ်သော ပရိသတ်အလယ်၌ တိတ္ထိတို့ကို နှိမ်နင်းရန် “ကိုယ်တော်၏ အထက်ပိုင်းမှ မီးလျှံများ ထွက်ပေါ်၍ အောက်ပိုင်းမှ ရေအလျဉ်များ စီးဆင်း၏...ပ... တစ်ခုချင်းစီသော မွေးညင်းတွင်းတော်တို့မှ မီးလျှံများ ထွက်ပေါ်၍ ရေအလျဉ်များ စီးဆင်း၏။ ခြောက်သွယ်သော ရောင်ခြည်တော်တို့ ပျံ့လွင့်၏” စသည်ဖြင့် ဆန်းကြယ်လှသော ယမကပြာဋိဟာ (အစုံပြာဋိဟာ) ကို ပြသတော်မူ၏။ ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ ရွှေအဆင်းရှိသော ကိုယ်တော်မှ ရွှေရောင်ရောင်ခြည်တော်တို့သည် ဘဝဂ်တိုင်အောင် ပျံ့နှံ့သွားရာ တစ်သောင်းသော စကြဝဠာတစ်ခုလုံးကို တန်ဆာဆင်ထားသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဒုတိယမြောက် ရောင်ခြည်တော်တို့သည် ပထမရောင်ခြည်တော်တို့၏ အစုံအစုံကဲ့သို့ တစ်ပြိုင်နက်တည်းသော ခဏ၌ကဲ့သို့ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။

Dvinnañca cittānaṃ ekakkhaṇe pavatti nāma natthi. Buddhānaṃ pana bhagavantānaṃ bhavaṅgaparivāsassa lahukatāya pañcahākārehi āciṇṇavasitāya ca, tā ekakkhaṇe viya pavattanti. Tassā tassā pana rasmiyā āvajjanaparikammādhiṭṭhānāni visuṃ visuṃyeva.

စင်စစ်သော်ကား စိတ်နှစ်ခုသည် တစ်ပြိုင်နက်တည်းသော ခဏ၌ ဖြစ်ပေါ်ရိုးထုံးစံ မရှိပေ။ သို့သော်လည်း မြတ်စွာဘုရားတို့၌ ဘဝင်စိတ် ဖြစ်ပျက်မှု အလွန်လျင်မြန်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အခြင်းအရာငါးပါးတို့ဖြင့် လေ့ကျက်အပ်သော ဝသိဘော် (နိုင်နင်းမှု) ရှိတော်မူခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ထိုရောင်ခြည်တော်တို့သည် တစ်ပြိုင်နက်တည်း ဖြစ်ပေါ်သကဲ့သို့ ထင်ရခြင်း ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် ထိုထိုရောင်ခြည်တော် တစ်ခုချင်းစီအတွက် အာဝဇ္ဇန်းဆင်ခြင်ခြင်း၊ ပရိကံပြုခြင်း၊ အဓိဋ္ဌာန်ခြင်းတို့သည် သီးခြားစီသာ ဖြစ်ပေါ်ကြပေသည်။

Nīlarasmiatthāya hi bhagavā nīlakasiṇaṃ samāpajjati, pītarasmiatthāya pītakasiṇaṃ, lohitaodātarasmiatthāya lohitaodātakasiṇaṃ, aggikkhandhatthāya tejokasiṇaṃ, udakadhāratthāya āpokasiṇaṃ samāpajjati. Satthā caṅkamati, nimmito tiṭṭhati vā nisīdati vā seyyaṃ vā kappetīti sabbaṃ vitthāretabbaṃ. Ettha ekampi sīlassa kiccaṃ natthi, sabbaṃ samādhikiccameva. Evaṃ sīlaṃ samādhiṃ na pāpuṇāti.

အမှန်စင်စစ် မြတ်စွာဘုရားသည် ညိုသော ရောင်ခြည်တော်၏ အကျိုးငှာ နီလကသိုဏ်းကို အာရုံပြုသော စတုတ္ထဈာန် သမာပတ်ကိုလည်းကောင်း၊ ရွှေသော ရောင်ခြည်တော်၏ အကျိုးငှာ ပီတကသိုဏ်းကို အာရုံပြုသော စတုတ္ထဈာန် သမာပတ်ကိုလည်းကောင်း၊ နီသော ရောင်ခြည်တော်နှင့် ဖြူသော ရောင်ခြည်တော်တို့၏ အကျိုးငှာ လောဟိတကသိုဏ်း၊ ဩဒါတကသိုဏ်းတို့ကို အာရုံပြုသော စတုတ္ထဈာန် သမာပတ်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ မီးအစု၏ အကျိုးငှာ တေဇောကသိုဏ်းကို အာရုံပြုသော စတုတ္ထဈာန် သမာပတ်ကိုလည်းကောင်း၊ ရေအယဉ်၏ အကျိုးငှာ အာပေါကသိုဏ်းကို အာရုံပြုသော စတုတ္ထဈာန် သမာပတ်ကိုလည်းကောင်း ဝင်စားတော်မူ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် စင်္ကြံကြွတော်မူစဉ် ဖန်ဆင်းအပ်သော နိမ္မိတဘုရားရှင်က ရပ်တော်မူခြင်း၊ ထိုင်တော်မူခြင်း သို့မဟုတ် လျောင်းတော်မူခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်တော်မူ၏ဟူ၍ အလုံးစုံကို အကျယ်ချဲ့အပ်၏။ ဤယမကပြာဋိဟာရိယ ပြုတော်မူရာ၌ သီလ၏ ကိစ္စတစ်ခုမျှ မရှိဘဲ အလုံးစုံသော ကိစ္စသည် သမာဓိ (ဈာန်အဘိညာဉ်) ၏ ကိစ္စသာ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် သီလသည် သမာဓိ၏ အဆင့်သို့ မမီနိုင်ပေ။

Yaṃ pana bhagavā kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni pāramiyo pūretvā, ekūnatiṃsavassakāle cakkavattisirīnivāsabhūtā bhavanā nikkhamma anomānadītīre pabbajitvā, chabbassāni padhānayogaṃ katvā, visākhapuṇṇamāyaṃ uruvelagāme sujātāya dinnaṃ pakkhittadibbojaṃ madhupāyāsaṃ paribhuñjitvā, sāyanhasamaye dakkhiṇuttarena bodhimaṇḍaṃ pavisitvā [Pg.58] assatthadumarājānaṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā, pubbuttarabhāge ṭhito tiṇasanthāraṃ santharitvā, tisandhipallaṅkaṃ ābhujitvā, caturaṅgasamannāgataṃ mettākammaṭṭhānaṃ pubbaṅgamaṃ katvā, vīriyādhiṭṭhānaṃ adhiṭṭhāya, cuddasahatthapallaṅkavaragato suvaṇṇapīṭhe ṭhapitaṃ rajatakkhandhaṃ viya paññāsahatthaṃ bodhikkhandhaṃ piṭṭhito katvā, upari maṇichattena viya bodhisākhāya dhāriyamāno, suvaṇṇavaṇṇe cīvare pavāḷasadisesu bodhiaṅkuresu patamānesu, sūriye atthaṃ upagacchante mārabalaṃ vidhamitvā, paṭhamayāme pubbenivāsaṃ anussaritvā, majjhimayāme dibbacakkhuṃ visodhetvā, paccūsakāle sabbabuddhānamāciṇṇe paccayākāre ñāṇaṃ otāretvā, ānāpānacatutthajjhānaṃ nibbattetvā, tadeva pādakaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā, maggapaṭipāṭiyā adhigatena catutthamaggena sabbakilese khepetvā sabbabuddhaguṇe paṭivijjhi, idamassa paññākiccaṃ. Evaṃ samādhi paññaṃ na pāpuṇāti.

တစ်ဖန် မြတ်စွာဘုရားသည် ကမ္ဘာတစ်သိန်းထက်ပိုသော လေးအသင်္ချေတို့ပတ်လုံး ပါရမီတော်တို့ကို ဖြည့်ကျင့်တော်မူပြီး၍၊ နှစ်ဆယ့်ကိုးနှစ် အရွယ်တော်ရှိသောအခါ စကြာဝတေးမင်း၏ အသရေတည်ရာဖြစ်သော နန်းတော်မှ ထွက်ခွာတော်မူကာ အနောမာမြစ်ကမ်း၌ ရဟန်းပြုတော်မူခဲ့သည်။ ခြောက်နှစ်ပတ်လုံး ပြင်းစွာသော လုံ့လဝီရိယကို အားထုတ်တော်မူပြီးနောက်၊ ကဆုန်လပြည့်နေ့တွင် ဥရုဝေလရွာ၌ သုဇာတာ လှူဒါန်းအပ်သော၊ နတ်ဩဇာထည့်သွင်းထားသော ပျားရည်ဆမ်း နို့ဃနာဆွမ်းကို ဘုဉ်းပေးတော်မူကာ၊ ညနေချမ်းအချိန်တွင် တောင်မြောက်လမ်းဖြင့် ဗောဓိမဏ္ဍိုင်သို့ ဝင်တော်မူခဲ့သည်။ ထို့နောက် အဿတ္ထ ဗောဓိပင်မင်းကို သုံးကြိမ် လက်ယာရစ်လှည့်၍ ပူဇော်တော်မူပြီးလျှင် အရှေ့မြောက်ဘက်အရပ်၌ ရပ်လျက် (မြက်ရိတ်သမား လှူဒါန်းသော) မြက်ရှစ်ဆုပ်အခင်းကို ခင်းတော်မူကာ သုံးစပ်ရှိသော ထက်ဝယ်ပလ္လင်ကို ဖွဲ့ခွေတော်မူ၏။ အင်္ဂါလေးပါးနှင့် ပြည့်စုံသော မေတ္တာကမ္မဋ္ဌာန်းကို ရှေးဦးစွာ ပွားများလျက် ဝီရိယအဓိဋ္ဌာန်ကို ဆောက်တည်တော်မူပြီးလျှင် တစ်ဆယ့်လေးတောင် အပြန့်ကျယ်သော မြတ်သောပလ္လင်တော်ထက်သို့ ရောက်ရှိတော်မူသည်။ ရွှေအင်းပျဉ်ပေါ်၌ ထားအပ်သော ငွေပင်စည်ကဲ့သို့ အတောင်ငါးဆယ်ရှိသော ဗောဓိပင်စည်ကို နောက်ကျောတော်၌ ပြုတော်မူကာ (ကျောပေးတော်မူကာ)၊ အထက်မှ ပတ္တမြားထီးဖြင့် ဆောင်းမိုးအပ်သကဲ့သို့ ဗောဓိပင်ခက်၏ ဆောင်းမိုးခြင်းကို ခံယူလျက်၊ ရွှေအဆင်းရှိသော သင်္ကန်းတော်ပေါ်သို့ သန္တာနှင့်တူသော ဗောဓိညွန့်တို့ ကျွေကျနေစဉ်၊ နေဝင်လုနီးအချိန်တွင် မာရ်နတ်၏ စစ်သည်အင်အားကို နှိမ်နင်းအောင်နိုင်တော်မူခဲ့သည်။ ညဉ့်ဦးယာမ် (ပထမယာမ်) ၌ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်ကို ရရှိတော်မူပြီး၍၊ သန်းခေါင်ယာမ် (မဇ္ဈိမယာမ်) ၌ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ကို သုတ်သင်တော်မူကာ၊ မိုးသောက်ယံ (ပစ္စူသ) အခါ၌ ခပ်သိမ်းသော ဘုရားရှင်တို့၏ အစဉ်အလာဖြစ်သော ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ် အကြောင်းခြင်းရာ၌ ဉာဏ်တော်ကို သက်ဝင်စေတော်မူလျက်၊ အာနာပါန စတုတ္ထဈာန်ကို ဖြစ်စေကာ ယင်းကိုပင် အခြေခံပြု၍ ဝိပဿနာကို ပွားများစေတော်မူသဖြင့် မဂ်အစဉ်အတိုင်း ရရှိအပ်သော စတုတ္ထမဂ် (အရဟတ္တမဂ်) ဖြင့် ကိလေသာအားလုံးကို ကုန်စင်စေတော်မူကာ ခပ်သိမ်းသော ဘုရားဂုဏ်တော်တို့ကို ထိုးထွင်းသိမြင်တော်မူခဲ့သည်။ ဤသည်မှာ မြတ်စွာဘုရား၏ ပညာကိစ္စ ဖြစ်သည်။ ဤသို့လျှင် သမာဓိသည် ပညာ၏ အဆင့်သို့ မမီနိုင်ပေ။

Tattha yathā hatthe udakaṃ pātiyaṃ udakaṃ na pāpuṇāti, pātiyaṃ udakaṃ ghaṭe udakaṃ na pāpuṇāti, ghaṭe udakaṃ kolambe udakaṃ na pāpuṇāti, kolambe udakaṃ cāṭiyaṃ udakaṃ na pāpuṇāti, cāṭiyaṃ udakaṃ mahākumbhiyaṃ udakaṃ na pāpuṇāti, mahākumbhiyaṃ udakaṃ kusobbhe udakaṃ na pāpuṇāti, kusobbhe udakaṃ kandare udakaṃ na pāpuṇāti, kandare udakaṃ kunnadiyaṃ udakaṃ na pāpuṇāti, kunnadiyaṃ udakaṃ pañcamahānadiyaṃ udakaṃ na pāpuṇāti, pañcamahānadiyaṃ udakaṃ cakkavāḷamahāsamudde udakaṃ na pāpuṇāti, cakkavāḷamahāsamudde udakaṃ sinerupādake mahāsamudde udakaṃ na pāpuṇāti. Pātiyaṃ udakaṃ upanidhāya hatthe udakaṃ parittaṃ…pe… sinerupādakamahāsamudde udakaṃ upanidhāya cakkavāḷamahāsamudde udakaṃ parittaṃ. Iti uparūpari udakaṃ bahukaṃ upādāya heṭṭhā heṭṭhā udakaṃ parittaṃ hoti.

ထိုသီလသည် သမာဓိသို့ မမီနိုင်ခြင်း၊ သမာဓိသည် ပညာသို့ မမီနိုင်ခြင်း၌ ဥပမာပြရသော်— လက်ဖျား (သို့မဟုတ် လက်ခုပ်) ၌ ရှိသောရေသည် သောက်ရေခွက်၌ ရှိသောရေ၏ အတိုင်းအတာသို့ မမီနိုင်၊ သောက်ရေခွက်၌ ရှိသောရေသည် ရေခပ်အိုး၌ ရှိသောရေသို့ မမီနိုင်၊ ရေခပ်အိုး၌ ရှိသောရေသည် ချက်အိုးကြီး၌ ရှိသောရေသို့ မမီနိုင်၊ ချက်အိုးကြီး၌ ရှိသောရေသည် အိုးစရည်း၌ ရှိသောရေသို့ မမီနိုင်၊ အိုးစရည်း၌ ရှိသောရေသည် ရေလှောင်အိုးကြီး၌ ရှိသောရေသို့ မမီနိုင်၊ ရေလှောင်အိုးကြီး၌ ရှိသောရေသည် ရေအိုင်ငယ်၌ ရှိသောရေသို့ မမီနိုင်၊ ရေအိုင်ငယ်၌ ရှိသောရေသည် ချောက်မြောင်း၌ ရှိသောရေသို့ မမီနိုင်၊ ချောက်မြောင်း၌ ရှိသောရေသည် မြစ်ငယ်၌ ရှိသောရေသို့ မမီနိုင်၊ မြစ်ငယ်၌ ရှိသောရေသည် မြစ်ကြီးငါးသွယ်၌ ရှိသောရေသို့ မမီနိုင်၊ မြစ်ကြီးငါးသွယ်၌ ရှိသောရေသည် စကြဝဠာမဟာသမုဒ္ဒရာ၌ ရှိသောရေသို့ မမီနိုင်၊ စကြဝဠာမဟာသမုဒ္ဒရာ၌ ရှိသောရေသည် မြင်းမိုရ်တောင်ခြေရှိ မဟာသမုဒ္ဒရာ၌ ရှိသောရေသို့ မမီနိုင်ပေ။ သောက်ရေခွက်၌ ရှိသောရေနှင့် နှိုင်းယှဉ်သော် လက်ဖျား၌ ရှိသောရေသည် အလွန်နည်းပါးလှ၏။ ။ပ။ မြင်းမိုရ်တောင်ခြေရှိ မဟာသမုဒ္ဒရာ၌ ရှိသောရေနှင့် နှိုင်းယှဉ်သော် စကြဝဠာမဟာသမုဒ္ဒရာ၌ ရှိသောရေသည် အလွန်နည်းပါးလှ၏။ ဤသို့လျှင် အထက်ထက်၌ ရှိသော ရေအဆမတန် များပြားပုံကို ထောက်ဆ၍ အောက်အောက်၌ ရှိသောရေသည် နည်းပါးလှသည် ဖြစ်သကဲ့သို့၊

Evameva upari upari guṇe upādāya heṭṭhā heṭṭhā sīlaṃ appamattakaṃ oramattakanti veditabbaṃ. Tenāha – ‘‘appamattakaṃ kho panetaṃ, bhikkhave, oramattakaṃ sīlamattaka’’nti.

ဤအတူပင် အထက်ထက်၌ ရှိသော ဂုဏ်တရားများနှင့် နှိုင်းယှဉ်သော် အောက်အောက်၌ ရှိသော သီလသည် အလွန်သေးနုပ်လှ၏၊ ညံ့ဖျင်းလှ၏ဟု သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားက — 'ရဟန်းတို့၊ သီလမျှသာ ဖြစ်သော ဤတရားသည်ကား အလွန်သေးနုပ်လှ၏၊ ညံ့ဖျင်းလှ၏' ဟု ဟောတော်မူခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။

Yena puthujjanoti, ettha –

'yena puthujjano' ဟူသော ဤပါဌ်၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာ —

‘‘Duve puthujjanā vuttā, buddhenādiccabandhunā;

Andho puthujjano eko, kalyāṇeko puthujjano’’ti.

နေမင်း၏ အနွယ်တော် ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် — 'အန္ဓပုထုဇဉ် (ပညာမျက်စိကန်းသော ပုထုဇဉ်) နှင့် ကလျာဏပုထုဇဉ် (ပညာမျက်စိရှိ၍ ကောင်းသော ပုထုဇဉ်)' ဟူ၍ ပုထုဇဉ်နှစ်မျိုးကို ဟောတော်မူခဲ့သည်။

Tattha [Pg.59] yassa khandhadhātuāyatanādīsu uggahaparipucchāsavanadhāraṇapaccavekkhaṇāni natthi, ayaṃ andhaputhujjano. Yassa tāni atthi, so kalyāṇaputhujjano. Duvidhopi panesa –

ထိုပုထုဇဉ်နှစ်မျိုးတို့တွင် ခန္ဓာ၊ ဓာတ်၊ အာယတန စသည်တို့၌ သင်ယူခြင်း၊ မေးမြန်းခြင်း၊ ကြားနာခြင်း၊ ဆောင်ထားခြင်း၊ ဆင်ခြင်ခြင်းတို့ မရှိသောသူကို 'အန္ဓပုထုဇဉ်' ဟု ခေါ်၏။ ထိုတရားတို့၌ သင်ယူခြင်း စသည်တို့ ရှိသောသူကို 'ကလျာဏပုထုဇဉ်' ဟု ခေါ်၏။ တစ်ဖန် ဤနှစ်မျိုးသော ပုထုဇဉ်သည်လည်း —

‘‘Puthūnaṃ jananādīhi, kāraṇehi puthujjano;

Puthujjanantogadhattā, puthuvāyaṃ jano iti’’.

များစွာသော ကိလေသာ စသည်တို့ကို ဖြစ်စေခြင်းစသော အကြောင်းတို့ကြောင့်လည်းကောင်း၊ များစွာသော လူအပေါင်းတို့၏ အတွင်း၌ ပါဝင်နေသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဤလူအပေါင်းသည် အရိယာတို့မှ သီးခြားဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း 'ပုထုဇဉ်' မည်၏။

So hi puthūnaṃ nānappakārānaṃ kilesādīnaṃ jananādīhi kāraṇehi puthujjano. Yathāha –

အမှန်စင်စစ် ထိုပုထုဇဉ်သည် များစွာသော၊ အမျိုးမျိုးသော ကိလေသာစသည်တို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေခြင်းစသော အကြောင်းတို့ကြောင့် 'ပုထုဇဉ်' ဟု ခေါ်၏။ ထိုအကြောင်းကို အရှင်သာရိပုတ္တရာက ဤသို့ ဟောတော်မူခဲ့သည် —

‘‘Puthu kilese janentīti puthujjanā, puthu avihatasakkāyadiṭṭhikāti puthujjanā, puthu satthārānaṃ mukhullokikāti puthujjanā, puthu sabbagatīhi avuṭṭhitāti puthujjanā, puthu nānābhisaṅkhāre abhisaṅkharontīti puthujjanā, puthu nānāoghehi vuyhanti, puthu santāpehi santappanti, puthu pariḷāhehi pariḍayhanti, puthu pañcasu kāmaguṇesu rattā giddhā gathitā mucchitā ajjhopannā laggā laggitā palibuddhāti puthujjanā, puthu pañcahi nīvaraṇehi āvutā nivutā ovutā pihitā paṭicchannā paṭikujjitāti puthujjanā’’ti. Puthūnaṃ gaṇanapathamatītānaṃ ariyadhammaparammukhānaṃ nīcadhammasamācārānaṃ janānaṃ antogadhattāpi puthujjano, puthuvāyaṃ visuṃyeva saṅkhyaṃ gato visaṃsaṭṭho sīlasutādiguṇayuttehi ariyehi janehīti puthujjanoti.

များစွာသော ကိလေသာတို့ကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် 'ပုထုဇဉ်' မည်၏။ မဂ်ဖြင့် မပယ်သတ်ရသေးသော သက္ကာယဒိဋ္ဌိ ရှိသောကြောင့် 'ပုထုဇဉ်' မည်၏။ များစွာသော ဆရာတို့၏ မျက်နှာကို မော်ကြည့်တတ်သောကြောင့် 'ပုထုဇဉ်' မည်၏။ ခပ်သိမ်းသော ဂတိတို့မှ မလွတ်မြောက်သေးသောကြောင့် 'ပုထုဇဉ်' မည်၏။ များစွာသော၊ အမျိုးမျိုးသော အဘိသင်္ခါရတို့ကို ပြုပြင်စီမံတတ်သောကြောင့် 'ပုထုဇဉ်' မည်၏။ များစွာသော၊ အမျိုးမျိုးသော ဩဃတရားတို့၏ မျှောခြင်းကို ခံရသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ များစွာသော၊ အမျိုးမျိုးသော ပူလောင်ခြင်းတို့ဖြင့် ပြင်းစွာ ပူလောင်အပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ များစွာသော၊ အမျိုးမျိုးသော ကိလေသာအပူတို့ဖြင့် ထက်ဝန်းကျင် လောင်မြိုက်အပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ငါးပါးသော ကာမဂုဏ်တို့၌ တပ်မက်ခြင်း၊ လွန်စွာ မက်မောခြင်း၊ တောင့်တစွဲလမ်းခြင်း၊ မိန်းမောတွေဝေခြင်း၊ လွှမ်းမိုးသက်ရောက်ခံရခြင်း၊ ကပ်ငြိခြင်း၊ နှောင်ဖွဲ့ခြင်း၊ နှိပ်စက်ခြင်း ခံရသောကြောင့် 'ပုထုဇဉ်' မည်၏။ ငါးပါးသော နီဝရဏတရားတို့ဖြင့် ပိတ်ဆို့ခြင်း၊ တားမြစ်ခြင်း၊ မြှေးယှက်ခြင်း၊ ပိတ်ပင်ခြင်း၊ ဖုံးလွှမ်းခြင်း၊ မှောက်ထားခြင်း ခံရသောကြောင့် 'ပုထုဇဉ်' မည်၏။ ထို့ပြင် ရေတွက်၍ မကုန်နိုင်အောင် များပြားလှသော၊ အရိယာတရားတို့မှ မျက်နှာလွှဲလျက် နိမ့်ကျသော တရားကို ကျင့်ဆောင်ကြသော လူပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အတွင်း၌ ပါဝင်နေသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သီလ သုတ စသော ဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံသော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့နှင့် မရောနှောဘဲ သီးခြားလူစုအနေဖြင့်သာ ရေတွက်အပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း 'ပုထုဇဉ်' မည်၏။

Tathāgatassāti aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā tathāgato. Tathā āgatoti tathāgato, tathā gatoti tathāgato, tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato, tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato, tathadassitāya tathāgato, tathavāditāya tathāgato, tathākāritāya tathāgato, abhibhavanaṭṭhena tathāgatoti.

အကြောင်းရှစ်ပါးတို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် 'တထာဂတ' မည်တော်မူ၏။ ယင်းတို့မှာ — ထို (ရှေးဘုရားရှင်တို့နည်းတူ) အခြင်းအရာအားဖြင့် ကြွလာတော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုအခြင်းအရာအတိုင်း ကြွသွားတော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မှန်ကန်သော လက္ခဏာသို့ ရောက်တော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မှန်ကန်သော တရားတို့ကို ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း ထိုးထွင်းသိမြင်တော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း မြင်တော်မူတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဟုတ်မှန်သော စကားကိုသာ မိန့်ကြားတော်မူတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မိန့်ကြားသည့်အတိုင်း ပြုတော်မူတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ခပ်သိမ်းသော လောကကို လွှမ်းမိုးတော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း 'တထာဂတ' မည်တော်မူသည်။

Kathaṃ bhagavā tathā āgatoti tathāgato? Yathā sabbalokahitāya ussukkamāpannā purimakā sammāsambuddhā āgatā, yathā vipassī bhagavā āgato, yathā sikhī bhagavā, yathā vessabhū bhagavā, yathā kakusandho bhagavā, yathā koṇāgamano bhagavā, yathā kassapo bhagavā āgato. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yena abhinīhārena ete [Pg.60] bhagavanto āgatā, teneva amhākampi bhagavā āgato. Atha vā yathā vipassī bhagavā…pe… yathā kassapo bhagavā dānapāramiṃ pūretvā, sīlanekkhammapaññāvīriyakhantisaccaadhiṭṭhānamettāupekkhāpāramiṃ pūretvā, imā dasa pāramiyo, dasa upapāramiyo, dasa paramatthapāramiyoti samatiṃsapāramiyo pūretvā aṅgapariccāgaṃ, nayanadhanarajjaputtadārapariccāganti ime pañca mahāpariccāge pariccajitvā pubbayogapubbacariyadhammakkhānañātatthacariyādayo pūretvā buddhicariyāya koṭiṃ patvā āgato; tathā amhākampi bhagavā āgato. Atha vā yathā vipassī bhagavā…pe… kassapo bhagavā cattāro satipaṭṭhāne, cattāro sammappadhāne, cattāro iddhipāde, pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅge, ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvetvā brūhetvā āgato, tathā amhākampi bhagavā āgato. Evaṃ tathā āgatoti tathāgato.

မြတ်စွာဘုရားသည် အဘယ်သို့လျှင် ထိုအခြင်းအရာအားဖြင့် ကြွလာတော်မူသောကြောင့် 'တထာဂတ' ဟု မည်တော်မူသနည်း။ အလုံးစုံသော သတ္တလောက၏ စီးပွားအလို့ငှာ အားထုတ်ခြင်းသို့ (ကြောင့်ကြဗျာပါရသို့) ရောက်တော်မူကြကုန်သော ရှေး၌ပွင့်တော်မူကြကုန်သော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင်တို့သည် အကြင်အခြင်းအရာအားဖြင့် ကြွလာတော်မူခဲ့ကြကုန်ပြီ၊ (ထို့အတူ ငါတို့၏မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ကြွလာတော်မူပြီ။) ဝိပဿီမြတ်စွာဘုရားသည် အကြင်အခြင်းအရာအားဖြင့် ကြွလာတော်မူခဲ့ပြီ၊ သိခီမြတ်စွာဘုရား၊ ဝေဿဘူမြတ်စွာဘုရား၊ ကကုသန္ဓမြတ်စွာဘုရား၊ ကောဏာဂမနမြတ်စွာဘုရား၊ ကဿပမြတ်စွာဘုရားသည် အကြင်အခြင်းအရာအားဖြင့် ကြွလာတော်မူခဲ့ပြီ။ အဘယ်အနက်ကို ဆိုလိုသနည်းဟူမူ— ဤဝိပဿီအစရှိသော ဘုရားရှင်တို့သည် အကြင်ဆုတောင်းခြင်း အဓိဋ္ဌာန် (အဘိနီဟာရ) ဖြင့် ကြွလာတော်မူကြကုန်ပြီ၊ ထိုအဘိနီဟာရဖြင့်ပင် ငါတို့၏မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ကြွလာတော်မူပြီ။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းကား— ဝိပဿီမြတ်စွာဘုရားသည်...ပ... ကဿပမြတ်စွာဘုရားသည် ဒါနပါရမီကို ဖြည့်ကျင့်တော်မူပြီး၍လည်းကောင်း၊ သီလ၊ နေက္ခမ္မ၊ ပညာ၊ ဝီရိယ၊ ခန္တီ၊ သစ္စာ၊ အဓိဋ္ဌာန်၊ မေတ္တာ၊ ဥပေက္ခာပါရမီကို ဖြည့်ကျင့်တော်မူပြီး၍လည်းကောင်း ဤသို့လျှင် ဆယ်ပါးသော ပါရမီတော်၊ ဆယ်ပါးသော ဥပပါရမီတော်၊ ဆယ်ပါးသော ပရမတ္ထပါရမီတော်ဟူသော အပြားသုံးဆယ်သော ပါရမီတော်တို့ကို ဖြည့်ကျင့်တော်မူပြီး၍လည်းကောင်း၊ အင်္ဂါကြီးငယ်ကို စွန့်လှူခြင်း၊ မျက်လုံး၊ ဥစ္စာ၊ တိုင်းပြည်၊ သားမယားကို စွန့်လှူခြင်းဟူသော ဤကြီးကျယ်သော စွန့်လှူခြင်းကြီး ငါးပါးတို့ကို စွန့်လှူတော်မူပြီး၍လည်းကောင်း၊ ရှေး၌ ဘာဝနာပွားများခြင်း (ပုဗ္ဗယောဂ)၊ ရှေး၌ ကောင်းမှုပြုခြင်း (ပုဗ္ဗစရိယ)၊ တရားဟောခြင်း (ဓမ္မက္ခာန)၊ ဆွေမျိုးတို့၏ စီးပွားကို ကျင့်ခြင်း (ဉာတတ္ထစရိယ) အစရှိသည်တို့ကို ဖြည့်ကျင့်တော်မူပြီး၍လည်းကောင်း၊ ဗုဒ္ဓိစရိယာ၏ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်တော်မူပြီး၍ ကြွလာတော်မူခဲ့ပြီ။ ထို့အတူ ငါတို့၏မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ကြွလာတော်မူပြီ။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းကား— ဝိပဿီမြတ်စွာဘုရားသည်...ပ... ကဿပမြတ်စွာဘုရားသည် သတိပဋ္ဌာန်လေးပါး၊ သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါး၊ ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါး၊ ဣန္ဒြေငါးပါး၊ ဗိုလ်ငါးပါး၊ ဗောဇ္ဈင်ခုနစ်ပါး၊ မြတ်သော အင်္ဂါရှစ်ပါးရှိသော မဂ်ကို ဖြစ်စေတော်မူ၍ တိုးပွားစေတော်မူပြီး၍ ကြွလာတော်မူခဲ့ပြီ။ ထို့အတူ ငါတို့၏မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ကြွလာတော်မူပြီ။ ဤသို့လျှင် ထိုသို့ ကြွလာတော်မူသောကြောင့် 'တထာဂတ' မည်တော်မူ၏။

‘‘Yatheva lokamhi vipassiādayo,Sabbaññubhāvaṃ munayo idhāgatā;

Tathā ayaṃ sakyamunīpi āgato,Tathāgato vuccati tena cakkhumā’’ti.

ဝိပဿီအစရှိကုန်သော မုနိမြတ်စွာဘုရားတို့သည် ဤသတ္တလောက၌ အဘိနီဟာရစသော သုံးပါးသောအခြင်းအရာအားဖြင့် သဗ္ဗညုတအဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူကြကုန်သကဲ့သို့သာလျှင်၊ သာကီနွယ်ဖွား ဤငါတို့မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ထိုအခြင်းအရာအားဖြင့် သဗ္ဗညုတအဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူပြီ။ ထို့ကြောင့် စက္ခုငါးပါးရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားကို 'တထာဂတ' ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။

Evaṃ tathā āgatoti tathāgato.

ဤသို့လျှင် ထိုသို့ ကြွလာတော်မူသောကြောင့် 'တထာဂတ' မည်တော်မူ၏။

Kathaṃ tathā gatoti tathāgato? Yathā sampatijāto vipassī bhagavā gato…pe… kassapo bhagavā gato.

မြတ်စွာဘုရားသည် အဘယ်သို့လျှင် ထိုသို့ သွားတော်မူသောကြောင့် (ကြွတော်မူသောကြောင့်) 'တထာဂတ' ဟူ၍ မည်တော်မူသနည်း။ ဖွားမြင်တော်မူပြီးစဖြစ်သော ဝိပဿီမြတ်စွာဘုရားသည် အကြင်အခြင်းအရာအားဖြင့် ကြွတော်မူခဲ့ပြီ...ပ... ကဿပမြတ်စွာဘုရားသည် ကြွတော်မူခဲ့ပြီ။ (ထို့အတူ ဤငါတို့၏ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ကြွတော်မူပြီ။)

Kathañca so bhagavā gato? So hi sampati jātova samehi pādehi pathaviyaṃ patiṭṭhāya uttarābhimukho sattapadavītihārena gato. Yathāha – ‘‘sampatijāto kho, ānanda, bodhisatto samehi pādehi patiṭṭhahitvā uttarābhimukho sattapadavītihārena gacchati, setamhi chatte anudhāriyamāne sabbā ca disā anuviloketi, āsabhiṃ vācaṃ bhāsati – ‘aggohamasmi lokassa, jeṭṭhohamasmi lokassa, seṭṭhohamasmi lokassa, ayamantimā jāti, natthidāni punabbhavo’ti’’ (dī. ni. 2.31).

ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် အဘယ်အခြင်းအရာအားဖြင့် ကြွတော်မူသနည်း။ အမှန်စင်စစ် ထိုဘုရား防သည် ဖွားမြင်ပြီးစ၌ပင် ညီညွတ်သောခြေဖဝါးတို့ဖြင့် မြေ၌ ရပ်တည်တော်မူပြီးလျှင် မြောက်အရပ်သို့ ရှေးရှုမျက်နှာမူလျက် ခုနစ်ဖဝါး လှမ်းကြွခြင်းဖြင့် ကြွတော်မူခဲ့၏။ အဘယ်သို့ ဟောတော်မူသနည်းဟူမူ— 'အာနန္ဒာ၊ ဖွားမြင်ပြီးစဖြစ်သော ဘုရားလောင်းသည် ညီညွတ်သောခြေတို့ဖြင့် တည်ပြီး၍၊ နတ်တို့က ထီးဖြူတော်ကို ဆောင်းမိုးလျက်ရှိစဉ် မြောက်အရပ်သို့ ရှေးရှုမျက်နှာမူကာ ခုနစ်ဖဝါး လှမ်းကြွခြင်းဖြင့် သွား၏၊ အရပ်မျက်နှာအားလုံးကိုလည်း လှည့်လည်ကြည့်ရှု၏၊ ရဲဝံ့စိုးရိမ်မရှိသော စကားကိုလည်း မြွက်ဆို၏ — ငါသည် လောက၌ အမြတ်ဆုံးဖြစ်၏၊ ငါသည် လောက၌ အကြီးဆုံးဖြစ်၏၊ ငါသည် လောက၌ အချီးမွမ်းအပ်ဆုံးဖြစ်၏၊ ဤဘဝသည် ငါ့အတွက် နောက်ဆုံးသော ပဋိသန္ဓေနေရခြင်းဖြစ်၏၊ ယခုအခါ တစ်ဖန် ဘဝအသစ် ဖြစ်စရာ မရှိတော့ပြီ ဟု မိန့်မြွက်၏' ဟူ၍ ဟောတော်မူခဲ့သည်။

Tañcassa [Pg.61] gamanaṃ tathaṃ ahosi? Avitathaṃ anekesaṃ visesādhigamānaṃ pubbanimittabhāvena. Yañhi so sampatijātova samehi pādehi patiṭṭhahi. Idamassa caturiddhipādapaṭilābhassa pubbanimittaṃ.

ထိုဘုရားလောင်း၏ ကြွတော်မူခြင်းသည် များစွာသော တရားထူး တရားမြတ်တို့ကို ရရှိခြင်း၏ ပုဗ္ဗနိမိတ် ဖြစ်သောကြောင့် မှန်ကန်လှပေ၏၊ မချွတ်ယွင်းပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုဘုရားလောင်းသည် ဖွားမြင်ပြီးစ၌ပင် ညီညွတ်သောခြေတို့ဖြင့် မြေ၌ ရပ်တည်တော်မူခြင်းသည် ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ ဣဒ္ဓိပါဒ်လေးပါးကို ရတော်မူခြင်း၏ ပုဗ္ဗနိမိတ် ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။

Uttarābhimukhabhāvo pana sabbalokuttarabhāvassa pubbanimittaṃ.

မြောက်အရပ်သို့ ရှေးရှုမျက်နှာမူခြင်းသည်ကား အလုံးစုံသော သတ္တလောကထက် မြတ်သူ၏အဖြစ် သို့မဟုတ် လောကသုံးပါးမှ လွန်မြောက်သူ၏အဖြစ် (လောကုတ္တရာဖြစ်ခြင်း) ၏ ပုဗ္ဗနိမိတ် ဖြစ်ပေသည်။

Sattapadavītihāro, sattabojjhaṅgaratanapaṭilābhassa.

ခုနစ်ဖဝါး လှမ်းကြွတော်မူခြင်းသည်ကား ခုနစ်ပါးသော ဗောဇ္ဈင်ရတနာကို ရတော်မူခြင်း၏ (ပုဗ္ဗနိမိတ် ဖြစ်ပေသည်)။

‘‘Suvaṇṇadaṇḍā vītipatanti cāmarā’’ti, ettha vuttacāmarukkhepo pana sabbatitthiyanimmaddanassa.

'ရွှေအရိုးရှိသော စာမရီမြီးယပ်တို့ကို ခတ်ကုန်၏' ဟု ဆိုအပ်သော ဤပါဌ်၌ မြွက်ဆိုအပ်သော စာမရီမြီးယပ်ကို ခတ်ခြင်းသည်ကား အလုံးစုံသော တိတ္ထိတို့ကို နှိမ်နင်းတော်မူခြင်း၏ (ပုဗ္ဗနိမိတ် ဖြစ်ပေသည်)။

Setacchattadhāraṇaṃ, arahattavimuttivaravimalasetacchattapaṭilābhassa.

ထီးဖြူတော်ကို ဆောင်းမိုးရခြင်းသည် ကိလေသာတို့မှ လွတ်မြောက်ရာ အရဟတ္တဖိုလ်တည်းဟူသော မြတ်သော အညစ်အကြေးကင်းစင်သော ထီးဖြူတော်ကို ရရှိတော်မူခြင်း၏ (ပုဗ္ဗနိမိတ် ဖြစ်ပေသည်)။

Sattamapadūpari ṭhatvā sabbadisānuvilokanaṃ, sabbaññutānāvaraṇañāṇapaṭilābhassa.

ခုနစ်လှမ်းမြောက်သော ခြေလှမ်း၏အထက်၌ ရပ်တော်မူ၍ အလုံးစုံသော အရပ်မျက်နှာတို့ကို အစဉ်လှည့်လည် ကြည့်ရှုတော်မူခြင်းသည် အပိတ်အပင်မရှိသော သဗ္ဗညုတဉာဏ် (အနာဝရဏဉာဏ်) ကို ရရှိတော်မူခြင်း၏ (ပုဗ္ဗနိမိတ် ဖြစ်ပေသည်)။

Āsabhivācābhāsanaṃ appaṭivattiyavaradhammacakkappavattanassa pubbanimittaṃ.

ရဲဝံ့စိုးရိမ်မရှိသော စကားကို မိန့်မြွက်တော်မူခြင်းသည် သူတစ်ပါးတို့ ဆန့်ကျင်ဘက်ပြု၍ မလည်ပတ်စေနိုင်သော မြတ်သော ဓမ္မစကြာတရားကို လည်စေတော်မူခြင်း၏ ပုဗ္ဗနိမိတ် ဖြစ်ပေသည်။

Tathā ayaṃ bhagavāpi gato, tañcassa gamanaṃ tathaṃ ahosi, avitathaṃ, tesaṃyeva visesādhigamānaṃ pubbanimittabhāvena.

ထိုနည်းတူစွာ ဤငါတို့၏မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ကြွတော်မူခဲ့ပြီ၊ ထိုသို့ ကြွတော်မူခြင်းသည်လည်း ထိုတရားထူး တရားမြတ်တို့ကို ရရှိခြင်းတို့၏ ပုဗ္ဗနိမိတ်ဖြစ်သောကြောင့် မှန်ကန်လှပေ၏၊ မချွတ်ယွင်းပေ။

Tenāhu porāṇā –

ထို့ကြောင့် ရှေးအဋ္ဌကထာဆရာတို့သည် ဤသို့ ဆိုကြကုန်၏—

‘‘Muhuttajātova gavampatī yathā,Samehi pādehi phusī vasundharaṃ;

So vikkamī satta padāni gotamo,Setañca chattaṃ anudhārayuṃ marū.

ဖွားမြင်ပြီးစဖြစ်သော နွားလားဥသဘသည် ညီညွတ်သော ခြေတို့ဖြင့် မြေအပြင်ကို ထိသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဂေါတမနွယ်ဖွားဖြစ်သော ထိုငါတို့၏ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း (ဖွားမြင်ပြီးစ၌ပင်) ညီညွတ်သောခြေတို့ဖြင့် မြေကို ထိတော်မူပြီးလျှင် ခုနစ်လှမ်းတိုင်တိုင် ကြွလှမ်းတော်မူ၏၊ နတ်တို့သည်လည်း ထီးဖြူတော်ကို အစဉ်လိုက်၍ ဆောင်းမိုးကြကုန်၏။

Gantvāna so satta padāni gotamo,Disā vilokesi samā samantato;

Aṭṭhaṅgupetaṃ giramabbhudīrayi,Sīho yathā pabbatamuddhaniṭṭhito’’ti.

ဂေါတမနွယ်ဖွားဖြစ်သော ထိုဘုရားလောင်းသည် ခုနစ်လှမ်းတိုင်တိုင် ကြွတော်မူပြီးလျှင် ထက်ဝန်းကျင်ရှိ တူညီသော အရပ်မျက်နှာတို့ကို အစဉ်လှည့်လည် ကြည့်ရှုတော်မူ၏၊ တောင်ထိပ်၌ရပ်သော ခြင်္သေ့သည် ရဲဝံ့စွာ ဟောက်သကဲ့သို့ အင်္ဂါရှစ်ပါးနှင့် ပြည့်စုံသော စကားတော်ကို မိန့်မြွက်တော်မူ၏ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Evaṃ tathā gatoti tathāgato.

ဤသို့လျှင် ထိုသို့ သွားတော်မူသောကြောင့် 'တထာဂတ' မည်တော်မူ၏။

Atha vā yathā vipassī bhagavā…pe… yathā kassapo bhagavā, ayampi bhagavā tatheva nekkhammena kāmacchandaṃ pahāya gato, abyāpādena byāpādaṃ, ālokasaññāya thinamiddhaṃ, avikkhepena uddhaccakukkuccaṃ, dhammavavatthānena vicikicchaṃ pahāya ñāṇena avijjaṃ padāletvā, pāmojjena [Pg.62] aratiṃ vinodetvā, paṭhamajjhānena nīvaraṇakavāṭaṃ ugghāṭetvā, dutiyajjhānena vitakkavicāraṃ vūpasametvā, tatiyajjhānena pītiṃ virājetvā, catutthajjhānena sukhadukkhaṃ pahāya, ākāsānañcāyatanasamāpattiyā rūpasaññāpaṭighasaññānānattasaññāyo samatikkamitvā, viññāṇañcāyatanasamāpattiyā ākāsānañcāyatanasaññaṃ, ākiñcaññāyatanasamāpattiyā viññāṇañcāyatanasaññaṃ, nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā ākiñcaññāyatanasaññaṃ samatikkamitvā gato.

သို့မဟုတ် တစ်နည်းကား— ဝိပဿီမြတ်စွာဘုရားသည်...ပ... ကဿပမြတ်စွာဘုရားသည် ကာမမှ ထွက်မြောက်သော ကုသိုလ်တရား (နေက္ခမ္မ) ဖြင့် ကာမစ္ဆန္ဒကို ပယ်၍ အထက်တရားထူးသို့ သွားတော်မူသကဲ့သို့၊ ဤငါတို့၏မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ထိုနည်းတူစွာပင် နေက္ခမ္မဖြင့် ကာမစ္ဆန္ဒကို ပယ်၍လည်းကောင်း၊ ဗျာပါဒ၏ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော မေတ္တာ (အဗျာပါဒ) ဖြင့် ဗျာပါဒကို ပယ်၍လည်းကောင်း၊ အရောင်အလင်း၌ဖြစ်သော သညာ (အာလောကသညာ) ဖြင့် ထိနမိဒ္ဓကို ပယ်၍လည်းကောင်း၊ မပျံ့လွင့်သော သမာဓိ (အဝိက္ခေပ) ဖြင့် ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စကို ပယ်၍လည်းကောင်း၊ တရားတို့ကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ် ဆုံးဖြတ်တတ်သောဉာဏ် (ဓမ္မဝဝတ္ထာန) ဖြင့် ဝိစိကိစ္ဆာကို ပယ်၍လည်းကောင်း၊ ဉာဏ်ဖြင့် အဝိဇ္ဇာကို ဖောက်ခွဲ၍လည်းကောင်း၊ ဝမ်းမြောက်ခြင်း (ပါမောဇ္ဇ) ဖြင့် တရားမမွေ့လျော်ခြင်း (အရတိ) ကို ပယ်ဖျောက်၍လည်းကောင်း၊ ပထမဈာန်ဖြင့် နီဝရဏတည်းဟူသော တံခါးရွက်ကို ဖွင့်လှစ်၍လည်းကောင်း၊ ဒုတိယဈာန်ဖြင့် ဝိတက်ဝိစာရကို ငြိမ်းအေးစေ၍လည်းကောင်း၊ တတိယဈာန်ဖြင့် ပီတိကို စက်ဆုပ်လွန်မြောက်၍လည်းကောင်း၊ စတုတ္ထဈာန်ဖြင့် သုခဒုက္ခကို ပယ်၍လည်းကောင်း၊ အာကာသာနဉ္စာယတနသမာပတ်ဖြင့် ရူပသညာ၊ ပဋိဃသညာ၊ နာနတ္တသညာတို့ကို လွန်မြောက်၍လည်းကောင်း၊ ဝိညာဏဉ္စာယတနသမာပတ်ဖြင့် အာကာသာနဉ္စာယတနသညာကို လွန်မြောက်၍လည်းကောင်း၊ အာကိဉ္စညာယတနသမာပတ်ဖြင့် ဝိညာဏဉ္စာယတနသညာကို လွန်မြောက်၍လည်းကောင်း၊ နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ်ဖြင့် အာကိဉ္စညာယတနသညာကို လွန်မြောက်၍လည်းကောင်း သွားတော်မူပြီ။

Aniccānupassanāya niccasaññaṃ pahāya, dukkhānupassanāya sukhasaññaṃ, anattānupassanāya attasaññaṃ, nibbidānupassanāya nandiṃ, virāgānupassanāya rāgaṃ, nirodhānupassanāya samudayaṃ, paṭinissaggānupassanāya ādānaṃ, khayānupassanāya ghanasaññaṃ, vayānupassanāya āyūhanaṃ, vipariṇāmānupassanāya dhuvasaññaṃ, animittānupassanāya nimittaṃ, appaṇihitānupassanāya paṇidhiṃ, suññatānupassanāya abhinivesaṃ, adhipaññādhammavipassanāya sārādānābhinivesaṃ, yathābhūtañāṇadassanena sammohābhinivesaṃ, ādīnavānupassanāya ālayābhinivesaṃ, paṭisaṅkhānupassanāya appaṭisaṅkhaṃ, vivaṭṭānupassanāya saṃyogābhinivesaṃ, sotāpattimaggena diṭṭhekaṭṭhe kilese bhañjitvā, sakadāgāmimaggena oḷārike kilese pahāya, anāgāmimaggena aṇusahagate kilese samugghāṭetvā, arahattamaggena sabbakilese samucchinditvā gato. Evampi tathā gatoti tathāgato.

အနိစ္စာနုပဿနာဉာဏ်ဖြင့် နိစ္စဟု ထင်မှားသော မိစ္ဆာသညာကို ပယ်၍လည်းကောင်း၊ ဒုက္ခာနုပဿနာဉာဏ်ဖြင့် သုခဟု ထင်မှားသော မိစ္ဆာသညာကို ပယ်၍လည်းကောင်း၊ အနတ္တာနုပဿနာဉာဏ်ဖြင့် အတ္တဟု ထင်မှားသော မိစ္ဆာသညာကို ပယ်၍လည်းကောင်း၊ နိဗ္ဗိဒါနုပဿနာဉာဏ်ဖြင့် နှစ်သက်တတ်သော တဏှာ (နန္ဒီ) ကို ပယ်၍လည်းကောင်း၊ ဝိရာဂါနုပဿနာဉာဏ်ဖြင့် ရာဂကို ပယ်၍လည်းကောင်း၊ နိရောဓာနုပဿနာဉာဏ်ဖြင့် ဖြစ်ခြင်း (သမုဒယ) ကို ပယ်၍လည်းကောင်း၊ ပဋိနိဿဂ္ဂါနုပဿနာဉာဏ်ဖြင့် စွဲလမ်းစွာယူခြင်း (အာဒါန) ကို ပယ်၍လည်းကောင်း၊ ခယာနုပဿနာဉာဏ်ဖြင့် တခဲနက်ဟု ထင်မှားသော သညာ (ဃနသညာ) ကို ပယ်၍လည်းကောင်း၊ ဝယာနုပဿနာဉာဏ်ဖြင့် ပြုပြင်အားထုတ်ခြင်း (အာယူဟန) ကို ပယ်၍လည်းကောင်း၊ ဝိပရိဏာမာနုပဿနာဉာဏ်ဖြင့် ခိုင်မြဲ၏ဟု ထင်မှားသော မိစ္ဆာသညာ (ဓုဝသညာ) ကို ပယ်၍လည်းကောင်း၊ အနိမိတ္တာနုပဿနာဉာဏ်ဖြင့် သဏ္ဌာန်နိမိတ် (နိမိတ္တ) ကို ပယ်၍လည်းကောင်း၊ အပ္ပဏိဟိတာနုပဿနာဉာဏ်ဖြင့် တောင့်တမှုတဏှာ (ပဏိဓိ) ကို ပယ်၍လည်းကောင်း၊ သုညတာနုပဿနာဉာဏ်ဖြင့် စွဲမြဲစွာသက်ဝင်သော အတ္တာနုဒိဋ္ဌိ (အဘိနိဝေသ) ကို ပယ်၍လည်းကောင်း၊ အဓိပညာဓမ္မဝိပဿနာဉာဏ်ဖြင့် အနှစ်သာရဟု စွဲလမ်းသော အဘိနိဝေသကို ပယ်၍လည်းကောင်း၊ ယထာဘူတဉာဏဒဿနဖြင့် ပြင်းစွာတွေဝေသော သမ္မောဟာဘိနိဝေသကို ပယ်၍လည်းကောင်း၊ အာဒီနဝါနုပဿနာဉာဏ်ဖြင့် ကပ်ငြိတွယ်တာသော အာလယာဘိနိဝေသကို ပယ်၍လည်းကောင်း၊ ပဋိသင်္ခါနုပဿနာဉာဏ်ဖြင့် ပညာဖြင့် မဆင်ခြင်ခြင်း (အပ္ပဋိသင်္ခ) ကို ပယ်၍လည်းကောင်း၊ ဝိဝဋ္ဋာနုပဿနာဉာဏ်ဖြင့် ယှဉ်စပ်ခြင်းကို စွဲလမ်းသော သံယောဂါဘိနိဝေသကို ပယ်၍လည်းကောင်း၊ သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့် ဒိဋ္ဌိနှင့်တကွ တစ်ခုတည်းသောစိတ်၌ တည်ကုန်သော ကိလေသာတို့ကို ဖျက်ဆီးပြီး၍လည်းကောင်း၊ သကဒါဂါမိမဂ်ဖြင့် ရုန့်ရင်းသော ကိလေသာတို့ကို ပယ်၍လည်းကောင်း၊ အနာဂါမိမဂ်ဖြင့် သေးငယ်သော ကိလေသာတို့ကို အကြွင်းမဲ့ပယ်ခွာ၍လည်းကောင်း၊ အရဟတ္တမဂ်ဖြင့် အလုံးစုံသော ကိလေသာတို့ကို အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်၍လည်းကောင်း သွားတော်မူပြီ။ ဤသို့လည်း ထိုသို့ သွားတော်မူသောကြောင့် 'တထာဂတ' မည်တော်မူ၏။

Kathaṃ tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato?Pathavīdhātuyā kakkhaḷattalakkhaṇaṃ tathaṃ avitathaṃ. Āpodhātuyā paggharaṇalakkhaṇaṃ. Tejodhātuyā uṇhattalakkhaṇaṃ. Vāyodhātuyā vitthambhanalakkhaṇaṃ. Ākāsadhātuyā asamphuṭṭhalakkhaṇaṃ. Viññāṇadhātuyā vijānanalakkhaṇaṃ.

အဘယ်သို့လျှင် မှန်ကန်သော လက္ခဏာသို့ ဉာဏ်ဖြင့် ရောက်တော်မူသောကြောင့် တထာဂတ မည်တော်မူသနည်း။ ပထဝီဓာတ်၏ ခိုင်မာသော သဘောတည်းဟူသော လက္ခဏာသည် မှန်ကန်သော သဘောရှိ၏၊ မချွတ်ယွင်းသော သဘောရှိ၏။ အာပေါဓာတ်၏ ယိုစီးခြင်း လက္ခဏာသည်လည်းကောင်း၊ တေဇောဓာတ်၏ ပူနွေးခြင်း (အငွေ့၏ အဖြစ်) လက္ခဏာသည်လည်းကောင်း၊ ဝါယောဓာတ်၏ ထောက်ကန်တောင့်တင်းခြင်း လက္ခဏာသည်လည်းကောင်း၊ အာကာသဓာတ်၏ မထိတွေ့အပ်သော လက္ခဏာသည်လည်းကောင်း၊ ဝိညာဏဓာတ်၏ သိခြင်း လက္ခဏာသည်လည်းကောင်း မှန်ကန်သော သဘော၊ မချွတ်ယွင်းသော သဘောရှိ၏။

Rūpassa ruppanalakkhaṇaṃ. Vedanāya vedayitalakkhaṇaṃ. Saññāya sañjānanalakkhaṇaṃ. Saṅkhārānaṃ abhisaṅkharaṇalakkhaṇaṃ. Viññāṇassa vijānanalakkhaṇaṃ.

ရုပ်၏ ဖောက်ပြန်ခြင်း လက္ခဏာ၊ ဝေဒနာ၏ ခံစားခြင်း လက္ခဏာ၊ သညာ၏ မှတ်သားခြင်း လက္ခဏာ၊ သင်္ခါရတို့၏ ပြုပြင်စီမံခြင်း လက္ခဏာ၊ ဝိညာဉ်၏ သိခြင်း လက္ခဏာတို့သည်လည်း မှန်ကန်သောသဘော၊ မချွတ်ယွင်းသောသဘော ရှိကုန်၏။

Vitakkassa [Pg.63] abhiniropanalakkhaṇaṃ. Vicārassa anumajjanalakkhaṇaṃ pītiyā pharaṇalakkhaṇaṃ. Sukhassa sātalakkhaṇaṃ. Cittekaggatāya avikkhepalakkhaṇaṃ. Phassassa phusanalakkhaṇaṃ.

ဝိတက်၏ အာရုံသို့ ရှေးရှုတင်ခြင်း လက္ခဏာ၊ ဝိစာရ၏ အာရုံကို အဖန်ဖန် သုံးသပ်ဆင်ခြင်ခြင်း (ပွတ်တိုက်ခြင်း) လက္ခဏာ၊ ပီတိ၏ ပျံ့နှံ့ခြင်း လက္ခဏာ၊ သုခ၏ သာယာခြင်း လက္ခဏာ၊ စိတ္တေကဂ္ဂတာ၏ မပြန့်လွင့်ခြင်း လက္ခဏာ၊ ဖဿ၏ တွေ့ထိခြင်း လက္ခဏာတို့သည်လည်း မှန်ကန်သောသဘော၊ မချွတ်ယွင်းသောသဘော ရှိကုန်၏။

Saddhindriyassa adhimokkhalakkhaṇaṃ. Vīriyindriyassa paggahalakkhaṇaṃ. Satindriyassa upaṭṭhānalakkhaṇaṃ. Samādhindriyassa avikkhepalakkhaṇaṃ. Paññindriyassa pajānanalakkhaṇaṃ.

သဒ္ဓိန္ဒြေ၏ သက်ဝင်ယုံကြည်ခြင်း (သို့မဟုတ် ဆုံးဖြတ်ခြင်း) လက္ခဏာ၊ ဝီရိယိန္ဒြေ၏ ချီးမြှောက်ခြင်း လက္ခဏာ၊ သတိန္ဒြေ၏ အာရုံ၌ ကပ်၍တည်ခြင်း လက္ခဏာ၊ သမာဓိန္ဒြေ၏ မပျံ့လွင့်ခြင်း လက္ခဏာ၊ ပညိန္ဒြေ၏ အပြားအားဖြင့် သိခြင်း လက္ခဏာတို့သည်လည်း မှန်ကန်သော သဘော၊ မချွတ်ယွင်းသော သဘော ရှိကုန်၏။

Saddhābalassa assaddhiye akampiyalakkhaṇaṃ. Vīriyabalassa kosajje, satibalassa muṭṭhassacce. Samādhibalassa uddhacce, paññābalassa avijjāya akampiyalakkhaṇaṃ.

သဒ္ဓါဗိုလ်၏ မယုံကြည်မှု (အဿဒ္ဓိယ) ကြောင့် တုန်လှုပ်မှုမရှိခြင်း လက္ခဏာ၊ ဝီရိယဗိုလ်၏ ပျင်းရိမှု (ကောသဇ္ဇ) ကြောင့် တုန်လှုပ်မှုမရှိခြင်း လက္ခဏာ၊ သတိဗိုလ်၏ သတိလွတ်ကင်းမှု (မုဋ္ဌသစ္စ) ကြောင့် တုန်လှုပ်မှုမရှိခြင်း လက္ခဏာ၊ သမာဓိဗိုလ်၏ ပျံ့လွင့်မှု (ဥဒ္ဓစ္စ) ကြောင့် တုန်လှုပ်မှုမရှိခြင်း လက္ခဏာ၊ ပညာဗိုလ်၏ မသိမှု (အဝိဇ္ဇာ) ကြောင့် တုန်လှုပ်မှုမရှိခြင်း လက္ခဏာတို့သည်လည်း မှန်ကန်သော သဘော၊ မချွတ်ယွင်းသော သဘော ရှိကုန်၏။

Satisambojjhaṅgassa upaṭṭhānalakkhaṇaṃ. Dhammavicayasambojjhaṅgassa pavicayalakkhaṇaṃ. Vīriyasambojjhaṅgassa paggahalakkhaṇaṃ. Pītisambojjhaṅgassa pharaṇalakkhaṇaṃ. Passaddhisambojjhaṅgassa vūpasamalakkhaṇaṃ. Samādhisambojjhaṅgassa avikkhepalakkhaṇaṃ. Upekkhāsambojjhaṅgassa paṭisaṅkhānalakkhaṇaṃ.

သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်၏ အာရုံ၌ ကပ်၍တည်ခြင်း လက္ခဏာ၊ ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်၏ အပြားအားဖြင့် စိစစ်စုံစမ်းခြင်း လက္ခဏာ၊ ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်၏ ချီးမြှောက်ခြင်း လက္ခဏာ၊ ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်၏ ပျံ့နှံ့ခြင်း လက္ခဏာ၊ ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်၏ ငြိမ်းအေးခြင်း လက္ခဏာ၊ သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်၏ မပျံ့လွင့်ခြင်း လက္ခဏာ၊ ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်၏ အသင့်အားဖြင့် ရှုဆင်ခြင်ခြင်း လက္ခဏာတို့သည်လည်း မှန်ကန်သော သဘော၊ မချွတ်ယွင်းသော သဘော ရှိကုန်၏။

Sammādiṭṭhiyā dassanalakkhaṇaṃ. Sammāsaṅkappassa abhiniropanalakkhaṇaṃ. Sammāvācāya pariggahalakkhaṇaṃ. Sammākammantassa samuṭṭhānalakkhaṇaṃ. Sammāājīvassa vodānalakkhaṇaṃ. Sammāvāyāmassa paggahalakkhaṇaṃ. Sammāsatiyā upaṭṭhānalakkhaṇaṃ. Sammāsamādhissa avikkhepalakkhaṇaṃ.

သမ္မာဒိဋ္ဌိ၏ မြင်ခြင်း လက္ခဏာ၊ သမ္မာသင်္ကပ္ပ၏ အာရုံသို့ ရှေးရှုတင်ခြင်း လက္ခဏာ၊ သမ္မာဝါစာ၏ သိမ်းပိုက်ခြင်း လက္ခဏာ၊ သမ္မာကမ္မန္တ၏ ကောင်းစွာထကြွခြင်း လက္ခဏာ၊ သမ္မာအာဇီဝ၏ ဖြူစင်သန့်ရှင်းခြင်း လက္ခဏာ၊ သမ္မာဝါယာမ၏ ချီးမြှောက်ခြင်း လက္ခဏာ၊ သမ္မာသတိ၏ အာရုံ၌ ကပ်၍တည်ခြင်း လက္ခဏာ၊ သမ္မာသမာဓိ၏ မပျံ့လွင့်ခြင်း လက္ခဏာတို့သည်လည်း မှန်ကန်သော သဘော၊ မချွတ်ယွင်းသော သဘော ရှိကုန်၏။

Avijjāya aññāṇalakkhaṇaṃ. Saṅkhārānaṃ cetanālakkhaṇaṃ. Viññāṇassa vijānanalakkhaṇaṃ. Nāmassa namanalakkhaṇaṃ. Rūpassa ruppanalakkhaṇaṃ. Saḷāyatanassa āyatanalakkhaṇaṃ. Phassassa phusanalakkhaṇaṃ. Vedanāya vedayitalakkhaṇaṃ. Taṇhāya hetulakkhaṇaṃ. Upādānassa gahaṇalakkhaṇaṃ. Bhavassa āyūhanalakkhaṇaṃ. Jātiyā nibbattilakkhaṇaṃ. Jarāya jīraṇalakkhaṇaṃ. Maraṇassa cutilakkhaṇaṃ.

အဝိဇ္ဇာ၏ မသိခြင်း (ဉာဏ်၏ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော) လက္ခဏာ၊ သင်္ခါရတို့၏ စေ့ဆော်ခြင်း (စေတနာ) လက္ခဏာ၊ ဝိညာဉ်၏ သိခြင်း လက္ခဏာ၊ နာမ်၏ အာရုံသို့ ညွှတ်ကိုင်းခြင်း လက္ခဏာ၊ ရုပ်၏ ဖောက်ပြန်ခြင်း လက္ခဏာ၊ သဠာယတန၏ စိတ်စေတသိတ်တို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေခြင်း (အာယတန) လက္ခဏာ၊ ဖဿ၏ တွေ့ထိခြင်း လက္ခဏာ၊ ဝေဒနာ၏ ခံစားခြင်း လက္ခဏာ၊ တဏှာ၏ ဝဋ်ဒုက္ခကို ဖြစ်စေတတ်သော အကြောင်း (ဟေတု) လက္ခဏာ၊ ဥပါဒါန်၏ အာရုံကို စွဲလမ်းစွာယူခြင်း လက္ခဏာ၊ ဘဝ၏ (နောက်တစ်ဘဝဖြစ်ရန်) အားထုတ်ခြင်း (အာယူဟန) လက္ခဏာ၊ ဇာတိ၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း လက္ခဏာ၊ ဇရာ၏ ရင့်ရော်ခြင်း လက္ခဏာ၊ မရဏ၏ ရွေ့လျောသေဆုံးခြင်း လက္ခဏာတို့သည်လည်း မှန်ကန်သော သဘော၊ မချွတ်ယွင်းသော သဘော ရှိကုန်၏။

Dhātūnaṃ suññatālakkhaṇaṃ. Āyatanānaṃ āyatanalakkhaṇaṃ. Satipaṭṭhānānaṃ upaṭṭhānalakkhaṇaṃ. Sammappadhānānaṃ padahanalakkhaṇaṃ. Iddhipādānaṃ ijjhanalakkhaṇaṃ. Indriyānaṃ adhipatilakkhaṇaṃ. Balānaṃ akampiyalakkhaṇaṃ. Bojjhaṅgānaṃ niyyānalakkhaṇaṃ. Maggassa hetulakkhaṇaṃ.

ဓာတ်တို့၏ သတ္တဇီဝမှ ဆိတ်သုဉ်းခြင်း လက္ခဏာ၊ အာယတနတို့၏ စိတ်စေတသိတ်တို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေခြင်း လက္ခဏာ၊ သတိပဋ္ဌာန်တို့၏ အာရုံ၌ ကပ်၍တည်ခြင်း လက္ခဏာ၊ သမ္မပ္ပဓာန်တို့၏ လုံ့လစိုက်ထုတ်ခြင်း လက္ခဏာ၊ ဣဒ္ဓိပါဒ်တို့၏ ပြီးမြောက်ပြည့်စုံခြင်း လက္ခဏာ၊ ဣန္ဒြေတို့၏ အစိုးရခြင်း (အရှင်သခင်ဖြစ်ခြင်း) လက္ခဏာ၊ ဗိုလ်တို့၏ တုန်လှုပ်မှုမရှိခြင်း လက္ခဏာ၊ ဗောဇ္ဈင်တို့၏ ဝဋ်ဒုက္ခမှ ထွက်မြောက်ခြင်း လက္ခဏာ၊ မဂ်၏ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်စေတတ်သော အကြောင်းရင်း (ဟေတု) လက္ခဏာတို့သည်လည်း မှန်ကန်သော သဘော၊ မချွတ်ယွင်းသော သဘော ရှိကုန်၏။

Saccānaṃ [Pg.64] tathalakkhaṇaṃ. Samathassa avikkhepalakkhaṇaṃ. Vipassanāya anupassanālakkhaṇaṃ. Samathavipassanānaṃ ekarasalakkhaṇaṃ. Yuganaddhānaṃ anativattanalakkhaṇaṃ.

သစ္စာတို့၏ မှန်ကန်ခြင်း လက္ခဏာသည် မှန်ကန်သောသဘော၊ မချွတ်ယွင်းသောသဘော ရှိ၏။ သမထ၏ မပျံ့လွင့်ခြင်း လက္ခဏာ၊ ဝိပဿနာ၏ အဖန်ဖန်ရှုခြင်း လက္ခဏာ၊ သမထနှင့် ဝိပဿနာတို့၏ တစ်ခုတည်းသော ကိစ္စရှိခြင်း (ဧကရသ) လက္ခဏာ၊ အစုံဖွဲ့အပ်သော သမထဝိပဿနာတို့၏ တစ်ပါးကတစ်ပါးကို မကျော်လွန်ခြင်း (အနတိဝတ္တန) လက္ခဏာတို့သည်လည်း မှန်ကန်သောသဘော၊ မချွတ်ယွင်းသောသဘော ရှိကုန်၏။

Sīlavisuddhiyā saṃvaralakkhaṇaṃ. Cittavisuddhiyā avikkhepalakkhaṇaṃ. Diṭṭhivisuddhiyā dassanalakkhaṇaṃ.

သီလဝိသုဒ္ဓိ၏ စောင့်စည်းခြင်း (သံဝရ) လက္ခဏာ၊ စိတ္တဝိသုဒ္ဓိ၏ မပျံ့လွင့်ခြင်း (အဝိက္ခေပ) လက္ခဏာ၊ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ၏ အမှန်အတိုင်း မြင်ခြင်း (ဒဿန) လက္ခဏာတို့သည်လည်း မှန်ကန်သောသဘော၊ မချွတ်ယွင်းသောသဘော ရှိကုန်၏။

Khaye ñāṇassa samucchedanalakkhaṇaṃ. Anuppāde ñāṇassa passaddhilakkhaṇaṃ.

ကိလေသာတို့ ကုန်ရာဖြစ်သော မဂ်၌ ဉာဏ်၏ (ကိလေသာတို့ကို) အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်ခြင်း (သမုစ္ဆေဒ) လက္ခဏာ၊ ကိလေသာတို့ နောက်ထပ် မဖြစ်ပေါ်ရာဖြစ်သော ဖိုလ်၌ ဉာဏ်၏ (ကိလေသာတို့) ငြိမ်းအေးခြင်း (ပဿဒ္ဓိ) လက္ခဏာတို့သည်လည်း မှန်ကန်သောသဘော၊ မချွတ်ယွင်းသောသဘော ရှိကုန်၏။

Chandassa mūlalakkhaṇaṃ. Manasikārassa samuṭṭhāpanalakkhaṇaṃ. Phassassa samodhānalakkhaṇaṃ. Vedanāya samosaraṇalakkhaṇaṃ. Samādhissa pamukhalakkhaṇaṃ. Satiyā ādhipateyyalakkhaṇaṃ. Paññāya tatuttariyalakkhaṇaṃ. Vimuttiyā sāralakkhaṇaṃ… amatogadhassa nibbānassa pariyosānalakkhaṇaṃ tathaṃ avitathaṃ. Evaṃ tathalakkhaṇaṃ ñāṇagatiyā āgato avirajjhitvā patto anuppattoti tathāgato. Evaṃ tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato.

ဆန္ဒ၏ အခြေအမြစ်ဖြစ်ခြင်း (မူလ) လက္ခဏာ၊ မနသိကာရ၏ (သမ္ပယုတ်တရားတို့ကို) ထူထောင်ထကြွစေခြင်း (သမုဋ္ဌာပန) လက္ခဏာ၊ ဖဿ၏ ပေါင်းဆုံခြင်း (သမောဓာန) လက္ခဏာ၊ ဝေဒနာ၏ အတူတကွ သက်ရောက်ရာ ဖြစ်ခြင်း (သမောသရဏ) လက္ခဏာ၊ သမာဓိ၏ အကြီးအမှူးဖြစ်ခြင်း (ပမုခ) လက္ခဏာ၊ သတိ၏ အစိုးရခြင်း (အဓိပတေယျ) လက္ခဏာ၊ ပညာ၏ (ထိုတရားတို့ထက်) လွန်မြတ်ခြင်း (တတုတ္တရိယ) လက္ခဏာ၊ ဝိမုတ္တိ (အရဟတ္တဖိုလ်) ၏ အနှစ်သာရဖြစ်ခြင်း (သာရ) လက္ခဏာ၊ ... အမြိုက်နိဗ္ဗာန်သို့ သက်ဝင်သော ဗြဟ္မစရိယ၏ အဆုံးဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်၏ အဆုံးသတ်ဖြစ်ခြင်း (ပရိယောသာန) လက္ခဏာတို့သည် မှန်ကန်သောသဘော၊ မချွတ်ယွင်းသောသဘော ရှိကုန်၏။ ဤသို့ ဆိုအပ်ပြီးသော မှန်ကန်သော လက္ခဏာသို့ ဉာဏ်၏ သွားခြင်းဖြင့် မချွတ်မယွင်းဘဲ အစဉ်သို့ ရောက်တော်မူသောကြောင့် 'တထာဂတ' မည်တော်မူ၏။ ဤသို့လျှင် မှန်ကန်သော လက္ခဏာသို့ ဉာဏ်ဖြင့် ရောက်တော်မူသောကြောင့် 'တထာဂတ' မည်တော်မူ၏။

Kathaṃ tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato? Tathadhammā nāma cattāri ariyasaccāni. Yathāha – ‘‘cattārimāni, bhikkhave, tathāni avitathāni anaññathāni. Katamāni cattāri? ‘Idaṃ dukkha’nti bhikkhave, tathametaṃ avitathametaṃ anaññathameta’’nti (saṃ. ni. 5.1090) vitthāro. Tāni ca bhagavā abhisambuddho, tasmā tathānaṃ dhammānaṃ abhisambuddhattā tathāgatoti vuccati. Abhisambuddhattho hettha gatasaddo.

အဘယ်သို့လျှင် မှန်ကန်သော သဘောရှိသော တရားတို့ကို ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ ထိုးထွင်း၍ သိတော်မူသောကြောင့် 'တထာဂတ' မည်တော်မူသနည်း။ မှန်ကန်သော တရားတို့မည်သည် အရိယသစ္စာ လေးပါးတို့တည်း။ မြတ်စွာဘုရားသည် "ရဟန်းတို့၊ ဤတရားလေးပါးတို့သည် မှန်ကန်သော သဘောရှိကုန်၏၊ မချွတ်ယွင်းသော သဘောရှိကုန်၏၊ တစ်ပါးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် မဖြစ်ကုန်။ အဘယ်လေးပါးတို့နည်း။ ရဟန်းတို့၊ 'ဤသည်ကား ဒုက္ခတည်း' ဟု ဆိုအပ်သော ဤဒုက္ခသစ္စာသည် မှန်ကန်၏၊ မချွတ်ယွင်း၊ ဒုက္ခသဘောမှ တစ်ပါးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် မဖြစ်" စသည်ဖြင့် အကျယ် ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုမှန်ကန်သော သစ္စာတရားတို့ကိုလည်း မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုးထွင်း၍ သိတော်မူပြီ၊ ထိုသို့ မှန်ကန်သော သစ္စာတရားတို့ကို ထိုးထွင်း၍ သိတော်မူအပ်သောကြောင့် 'တထာဂတ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုစကား၌ 'ဂတ' သဒ္ဒါသည် 'ထိုးထွင်း၍ သိခြင်း' (အဘိသမ္ဗုဒ္ဓ) အနက်ရှိ၏။

Api ca jarāmaraṇassa jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭho tatho avitatho anaññatho…pe…, saṅkhārānaṃ avijjāpaccayasambhūtasamudāgataṭṭho tatho avitatho anaññatho…pe…, tathā avijjāya saṅkhārānaṃ paccayaṭṭho, saṅkhārānaṃ viññāṇassa paccayaṭṭho…pe…, jātiyā jarāmaraṇassa paccayaṭṭho tatho avitatho anaññatho. Taṃ sabbaṃ bhagavā abhisambuddho, tasmāpi tathānaṃ dhammānaṃ abhisambuddhattā tathāgatoti vuccati. Evaṃ tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato.

တစ်နည်းအားဖြင့်လည်း ဇရာမရဏ၏ ဇာတိဟူသော အကြောင်းကြောင့် ကောင်းစွာဖြစ်၍ မိမိ၏အကြောင်းအားလျော်စွာ ဖြစ်ပေါ်လာသော သဘောသည် မှန်ကန်သော သဘောရှိ၏၊ မချွတ်ယွင်းသော သဘောရှိ၏၊ တစ်ပါးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် မဖြစ်။ ...ပေ... သင်္ခါရတို့၏ အဝိဇ္ဇာဟူသော အကြောင်းကြောင့် ကောင်းစွာဖြစ်၍ မိမိ၏အကြောင်းအားလျော်စွာ ဖြစ်ပေါ်လာသော သဘောသည် မှန်ကန်သော သဘောရှိ၏၊ မချွတ်ယွင်းသော သဘောရှိ၏၊ တစ်ပါးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် မဖြစ်။ ...ပေ... ထို့ပြင် အဝိဇ္ဇာ၏ သင်္ခါရတို့အပေါ်၌ အကြောင်းဖြစ်သော သဘောသည်လည်းကောင်း၊ သင်္ခါရတို့၏ ဝိညာဉ်အပေါ်၌ အကြောင်းဖြစ်သော သဘောသည်လည်းကောင်း ...ပေ... ဇာတိ၏ ဇရာမရဏအပေါ်၌ အကြောင်းဖြစ်သော သဘောသည်လည်းကောင်း မှန်ကန်သော သဘောရှိ၏၊ မချွတ်ယွင်းသော သဘောရှိ၏၊ တစ်ပါးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် မဖြစ်။ ထိုအလုံးစုံသော ကြောင်းကျိုးတရားတို့ကို မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုးထွင်း၍ သိတော်မူပြီ။ ထိုသို့ မှန်ကန်သော သဘောရှိသော ကြောင်းကျိုးတရားတို့ကို ထိုးထွင်း၍ သိတော်မူသောကြောင့်လည်း 'တထာဂတ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့လျှင် မှန်ကန်သော သစ္စာလေးပါးတရား၊ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်တရားတို့ကို ဖြစ်တည်ပုံအတိုင်း ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ ထိုးထွင်း၍ သိတော်မူသောကြောင့် 'တထာဂတ' မည်တော်မူ၏။

Kathaṃ tathadassitāya tathāgato? Bhagavā yaṃ sadevake loke…pe…, sadevamanussāya pajāya aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ [Pg.65] sattānaṃ cakkhudvāre āpāthamāgacchantaṃ rūpārammaṇaṃ nāma atthi, taṃ sabbākārato jānāti passati. Evaṃ jānatā passatā ca, tena taṃ iṭṭhāniṭṭhādivasena vā diṭṭhasutamutaviññātesu labbhamānakapadavasena vā. ‘‘Katamaṃ taṃ rūpaṃ rūpāyatanaṃ? Yaṃ rūpaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya vaṇṇanibhā sanidassanaṃ sappaṭighaṃ nīlaṃ pītaka’’ntiādinā (dha. sa. 616) nayena anekehi nāmehi terasahi vārehi dvepaññāsāya nayehi vibhajjamānaṃ tathameva hoti, vitathaṃ natthi. Esa nayo sotadvārādīsupi āpāthaṃ āgacchantesu saddādīsu. Vuttañcetaṃ bhagavatā – ‘‘yaṃ bhikkhave, sadevakassa lokassa…pe… sadevamanussāya pajāya diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, tamahaṃ jānāmi. Tamahaṃ abbhaññāsiṃ, taṃ tathāgatassa viditaṃ, taṃ tathāgato na upaṭṭhāsī’’ti (a. ni. 4.24). Evaṃ tathadassitāya tathāgato. Tattha tathadassī atthe tathāgatoti padasambhavo veditabbo.

မှန်ကန်သည့်အတိုင်း မြင်တော်မူတတ်သော အဖြစ်ကြောင့် အဘယ်သို့လျှင် တထာဂတ မည်တော်မူသနည်း။ မြတ်စွာဘုရားသည် နတ်၊ မာရ်နတ်၊ ဗြဟ္မာတို့နှင့် တကွဖြစ်သော လောက၌ သမဏ၊ ဗြာဟ္မဏ၊ မင်း၊ လူအပေါင်းနှင့် တကွဖြစ်သော သတ္တဝါအပေါင်းတို့တွင် အတိုင်းအဆမရှိသော လောကဓာတ်တို့၌ အတိုင်းအဆမရှိသော သတ္တဝါတို့၏ စက္ခုဒွါရဝယ် ရှေးရှုကျရောက်လာသော ရူပါရုံ ဟူသမျှကို အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် သိတော်မူ၏၊ မြင်တော်မူ၏။ ဤသို့ သိတော်မူ မြင်တော်မူသော ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် ထိုရူပါရုံကို ဣဋ္ဌာရုံ၊ အနိဋ္ဌာရုံ စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ဒိဋ္ဌ၊ သုတ၊ မုတ၊ ဝိညာတ ဟူသော ပုဒ်တို့တွင် ရထိုက်သော ပုဒ်၏ အစွမ်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း ဝေဖန်တော်မူ၏။ “ရူပါယတနဖြစ်သော ထိုရုပ်သည် အဘယ်နည်း။ အကြင်ရုပ်သည် မဟာဘုတ်လေးပါးကို စွဲ၍ဖြစ်သော အဆင်းအရောင်ဖြစ်၏၊ မြင်အပ်သော သဘော၊ ထိပါးတတ်သော သဘောရှိ၏၊ ညိုသောအဆင်း၊ ဝါသောအဆင်း ရှိ၏” စသည်ဖြင့် များစွာသော အမည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ တဆယ့်သုံးပါးသော ဝါရတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ငါးဆယ့်နှစ်ပါးသော နည်းတို့ဖြင့်လည်းကောင်း ဝေဖန်အပ်သော် ထိုဟောတော်မူသည့်အတိုင်းသာ မှန်ကန်တော်မူ၏၊ ချွတ်ယွင်းခြင်းမရှိ။ သောတဒွါရ စသည်တို့၌ ရှေးရှုကျရောက်လာသော သဒ္ဒါရုံ စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ဤအကြောင်းကို မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောတော်မူအပ်ပြီ— “ရဟန်းတို့၊ နတ်နှင့်တကွသော လောက... လူနှင့်တကွသော သတ္တဝါအပေါင်းသည် အကြင်အာရုံကို မြင်အပ်၊ ကြားအပ်၊ တွေ့ထိသိအပ်၊ စိတ်ဖြင့် သိအပ်၊ ရောက်အပ်၊ ရှာမှီးအပ်၊ စိတ်ဖြင့် အဖန်ဖန် စိစစ်အပ်ပြီ၊ ထိုအာရုံကို ငါဘုရားသည် သိတော်မူ၏။ ထိုအာရုံကို ငါဘုရားသည် ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိတော်မူပြီ၊ ထိုအာရုံသည် မြတ်စွာဘုရားအား ထင်ရှားသိအပ်ပြီး ဖြစ်၏၊ သို့သော်လည်း ထိုအာရုံ၌ မြတ်စွာဘုရားသည် တဏှာဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် ကပ်ရောက်တော်မမူ” ဟု ဟောတော်မူ၏။ ဤသို့လျှင် မှန်ကန်သည့်အတိုင်း မြင်တော်မူတတ်သော အဖြစ်ကြောင့် တထာဂတ မည်တော်မူ၏။ ထို “တထဒဿီ” အနက်၌ “တထာဂတ” ဟူသော ပုဒ်၏ ဖြစ်ထိုက်ခြင်းကို သိအပ်၏။

Kathaṃ tathavāditāya tathāgato? Yaṃ rattiṃ bhagavā bodhimaṇḍe aparājitapallaṅke nisinno tiṇṇaṃ mārānaṃ matthakaṃ madditvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho, yañca rattiṃ yamakasālānamantare anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi, etthantare pañcacattālīsavassaparimāṇe kāle paṭhamabodhiyāpi majjhimabodhiyāpi pacchimabodhiyāpi yaṃ bhagavatā bhāsitaṃ – suttaṃ, geyyaṃ…pe… vedallaṃ, taṃ sabbaṃ atthato ca byañjanato ca anupavajjaṃ, anūnamanadhikaṃ, sabbākāraparipuṇṇaṃ, rāgamadanimmadanaṃ, dosamohamadanimmadanaṃ. Natthi tattha vālaggamattampi avakkhalitaṃ, sabbaṃ taṃ ekamuddikāya lañchitaṃ viya, ekanāḷiyā mitaṃ viya, ekatulāya tulitaṃ viya ca, tathameva hoti avitathaṃ anaññathaṃ. Tenāha – ‘‘yañca, cunda, rattiṃ tathāgato anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhati, yañca rattiṃ anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati, yaṃ etasmiṃ antare bhāsati lapati niddisati, sabbaṃ taṃ tatheva hoti, no aññathā. Tasmā ‘tathāgato’ti vuccatī’’ti (a. ni. 4.23). Gadattho hettha gatasaddo. Evaṃ tathavāditāya tathāgato.

မှန်ကန်သော တရားစကားကို ဟောတော်မူတတ်သော အဖြစ်ကြောင့် အဘယ်သို့လျှင် တထာဂတ မည်တော်မူသနည်း။ မြတ်စွာဘုရားသည် အကြင်ညဉ့်ပတ်လုံး ဗောဓိမဏ္ဍိုင် အပရာဇိတပလ္လင်တော်၌ ထိုင်တော်မူလျက် မာရ်သုံးပါး၏ ဦးခေါင်းကို နှိမ်နင်းတော်မူ၍ အတုမရှိသော သမ္မာသမ္ဗောဓိဉာဏ်ကို ထိုးထွင်း၍ သိမြင်တော်မူ၏၊ အကြင်ညဉ့်၌လည်း အစုံဖြစ်သော အင်ကြင်းပင်တို့၏ အလယ်၌ ဥပါဒိသေသမကျန်သော နိဗ္ဗာန်ဓာတ်ဖြင့် ပရိနိဗ္ဗာန်စံတော်မူ၏၊ ဤနှစ်ညဉ့်တို့၏အကြား ၄၅ ဝါ ကာလပတ်လုံး ပထမဗောဓိ၊ မဇ္ဈိမဗောဓိ၊ ပစ္ဆိမဗောဓိအခါတို့၌ မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သော သုတ္တ၊ ဂေယျ... ဝေဒလ္လ အစရှိသော နဝင်္ဂသတ္ထုသာသန အလုံးစုံသော တရားစကားတော်သည် အနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သဒ္ဒါအားဖြင့်လည်းကောင်း အပြစ်မရှိ၊ ယုတ်လျော့ခြင်းလည်းမရှိ၊ ပိုလွန်ခြင်းလည်းမရှိ၊ အလုံးစုံသောအခြင်းအရာအားဖြင့် ပြည့်စုံ၏။ ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟတည်းဟူသော မာန်ယစ်ခြင်းကို ပယ်ဖျောက်တတ်၏။ ထိုဟောကြားတော်မူအပ်သော တရားတော်၌ သားမြီးဖျားမျှသော်လည်း ချွတ်ချော်တိမ်းပါးမှုမရှိ၊ အလုံးစုံသော ထိုတရားစကားတော်သည် တစ်ခုတည်းသော မင်းတံဆိပ်ဖြင့် ခတ်နှိပ်အပ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ တစ်ခုတည်းသော ပြည်တောင်းဖြင့် ခြင်အပ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ တစ်ခုတည်းသော ချိန်ခွင်ဖြင့် ချိန်အပ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း မှန်ကန်သည်သာ ဖြစ်၏၊ မမှန်ကန်သည်မရှိ၊ တခြားသော အခြင်းအရာအားဖြင့် မဖြစ်ပေ။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် “စုန္ဒ... အကြင်ညဉ့်၌ တထာဂတသည် အတုမရှိသော သမ္မာသမ္ဗောဓိဉာဏ်ကို ထိုးထွင်း၍ သိတော်မူ၏၊ အကြင်ညဉ့်၌ ဥပါဒိသေသမကျန်သော နိဗ္ဗာန်ဓာတ်ဖြင့် ပရိနိဗ္ဗာန်စံတော်မူ၏၊ ဤနှစ်ညဉ့်တို့၏အကြား၌ အကြင်တရားစကားကို ဟောတော်မူ၏၊ ရွတ်ဆိုတော်မူ၏၊ ညွှန်ပြတော်မူ၏၊ ထိုအလုံးစုံသော တရားစကားသည် ထိုဟောတော်မူအပ်သည့်အတိုင်းသာ ဖြစ်၏၊ တခြားသော အခြင်းအရာအားဖြင့် မဖြစ်ပေ။ ထို့ကြောင့် တထာဂတ ဟု ဆိုအပ်၏” ဟု ဟောတော်မူ၏။ ဤနေရာ၌ ဂတသဒ္ဒါသည် ပြောဆိုခြင်းအနက်ရှိ၏။ ဤသို့လျှင် မှန်ကန်သော တရားစကားကို ဟောတော်မူတတ်သော အဖြစ်ကြောင့် တထာဂတ မည်တော်မူ၏။

Api [Pg.66] ca āgadanaṃ āgado, vacananti attho. Tayo aviparīto āgado assāti, da-kārassa ta-kāraṃ katvā tathāgatoti evametasmiṃ atthe padasiddhi veditabbā.

တစ်နည်းကား အာဂဒန ဟူသည် အာဂဒ (လွန်စွာ မိန့်မြွက်ခြင်း)၊ ပြောဆိုခြင်းဟု အနက်ရ၏။ ထိုမြတ်စွာဘုရားအား မှန်ကန်သော၊ မဖောက်မပြန်သော ပြောဆိုခြင်း (အာဂဒ) ရှိ၏ဟူသော အနက်ကြောင့် 'ဒ'အက္ခရာကို 'တ'အက္ခရာသို့ ပြောင်းလဲ၍ “တထာဂတ” ဟု ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤအနက်၌ ပုဒ်ပြီးပုံကို သိအပ်၏။

Kathaṃ tathākāritāya tathāgato? Bhagavato hi vācāya kāyo anulometi, kāyassapi vācā, tasmā yathāvādī tathākārī, yathākārī tathāvādī ca hoti. Evaṃbhūtassa cassa yathāvācā, kāyopi tathā gato pavattoti attho. Yathā ca kāyo, vācāpi tathā gatā pavattāti tathāgato. Tenevāha – ‘‘yathāvādī, bhikkhave, tathāgato tathākārī, yathākārī tathāvādī. Iti yathāvādī tathākārī yathākārī tathāvādī. Tasmā ‘tathāgato’ti vuccatī’’ti (a. ni. 4.23). Evaṃ tathākāritāya tathāgato.

မိန့်တော်မူသည့်အတိုင်း ပြုတော်မူတတ်သော အဖြစ်ကြောင့် အဘယ်သို့လျှင် တထာဂတ မည်တော်မူသနည်း။ မြတ်စွာဘုရား၏ နှုတ်တော်အား ကိုယ်တော်သည် လျော်စွာဖြစ်၏၊ ကိုယ်တော်အားလည်း နှုတ်တော်သည် လျော်စွာဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် မိန့်တော်မူသည့်အတိုင်း ပြုတော်မူတတ်၏၊ ပြုတော်မူသည့်အတိုင်းလည်း မိန့်တော်မူတတ်၏။ ဤသို့ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ နှုတ်တော်အတိုင်း ကိုယ်တော်သည်လည်း ထိုသို့ဖြစ်၏၊ ဖြစ်ပေါ်၏ဟု အနက်ရ၏။ ကိုယ်တော်အတိုင်းလည်း နှုတ်တော်သည်လည်း ထိုသို့ဖြစ်၏၊ ဖြစ်ပေါ်၏ဟူ၍ တထာဂတ မည်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့်ပင် မြတ်စွာဘုရားသည် “ရဟန်းတို့၊ တထာဂတသည် မိန့်တော်မူသည့်အတိုင်း ပြုတော်မူတတ်၏၊ ပြုတော်မူသည့်အတိုင်းလည်း မိန့်တော်မူတတ်၏။ ဤသို့ မိန့်တော်မူသည့်အတိုင်း ပြုတော်မူတတ်ခြင်း၊ ပြုတော်မူသည့်အတိုင်း မိန့်တော်မူတတ်ခြင်းကြောင့် တထာဂတ ဟု ဆိုအပ်၏” ဟု ဟောတော်မူ၏။ ဤသို့လျှင် မိန့်တော်မူသည့်အတိုင်း ပြုတော်မူတတ်သော အဖြစ်ကြောင့် တထာဂတ မည်တော်မူ၏။

Kathaṃ abhibhavanaṭṭhena tathāgato? Upari bhavaggaṃ heṭṭhā avīciṃ pariyantaṃ katvā tiriyaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu sabbasatte abhibhavati sīlenapi samādhināpi paññāyapi vimuttiyāpi, vimuttiñāṇadassanenapi na tassa tulā vā pamāṇaṃ vā atthi; atulo appameyyo anuttaro rājātirājā devadevo sakkānaṃ atisakko brahmānaṃ atibrahmā. Tenāha – ‘‘sadevake, bhikkhave, loke…pe… sadevamanussāya pajāya tathāgato abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī, tasmā ‘tathāgato’ti vuccatī’’ti.

လွှမ်းမိုးတော်မူနိုင်သော အနက်ကြောင့် အဘယ်သို့လျှင် တထာဂတ မည်တော်မူသနည်း။ အထက်ဘဝဂ်မှ အောက်အဝီစိတိုင်အောင် အဆုံးအပိုင်းအခြားပြုလျက် ဖီလာပတ်ဝန်းကျင်ရှိ အတိုင်းအဆမရှိသော လောကဓာတ်တို့၌ အလုံးစုံသော သတ္တဝါတို့ကို သီလတော်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သမာဓိတော်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပညာတော်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝိမုတ္တိတော်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝိမုတ္တိဉာဏဒဿနတော်အားဖြင့်လည်းကောင်း လွှမ်းမိုးတော်မူ၏။ ထိုမြတ်စွာဘုရားအား နှိုင်းယှဉ်စရာ သို့မဟုတ် အတိုင်းအတာဟူ၍ မရှိပေ။ မြတ်စွာဘုရားသည် အတုမရှိ၊ နှိုင်းယှဉ်၍မရ၊ အမြတ်ဆုံးဖြစ်၏။ မင်းတကာတို့၏ မင်း၊ နတ်တကာတို့၏ နတ်၊ သိကြားမင်းတို့ထက် လွန်ကဲသော သိကြားမင်း၊ ဗြဟ္မာတို့ထက် လွန်ကဲသော ဗြဟ္မာကြီး ဖြစ်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် “ရဟန်းတို့၊ နတ်နှင့်တကွသော လောက... လူနှင့်တကွသော သတ္တဝါအပေါင်းတို့၌ တထာဂတသည် အလုံးစုံကို လွှမ်းမိုးနိုင်သူဖြစ်၏၊ သူတပါးတို့ မလွှမ်းမိုးနိုင်သူ ဖြစ်၏၊ အမှန်အတိုင်း မြင်တော်မူသူ ဖြစ်၏၊ အစိုးရတော်မူသူ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် တထာဂတ ဟု ဆိုအပ်၏” ဟု ဟောတော်မူ၏။

Tatrevaṃ padasiddhi veditabbā. Agado viya agado. Ko panesa? Desanāvilāsamayo ceva puññussayo ca. Tena hesa mahānubhāvo bhisakko dibbāgadena sappe viya sabbaparappavādino sadevakañca lokaṃ abhibhavati. Iti sabbālokābhibhavane tatho aviparīto desanāvilāsamayo ceva puññussayo ca agado assāti. Da-kārassa ta-kāraṃ katvā tathāgatoti veditabbo. Evaṃ abhibhavanaṭṭhena tathāgato.

ထိုပုဒ်၌ ပုဒ်ပြီးပုံကို ဤသို့ သိအပ်၏။ နတ်ဆေးနှင့် တူသောကြောင့် အဂဒ (ဆေး) မည်၏။ ထိုဆေးသည် အဘယ်နည်း။ ဒေသနာတော်၏ တင့်တယ်စမ္ပယ်ခြင်း အာနုဘော်နှင့် လွန်ကဲများပြားလှသော ကောင်းမှုတော်တို့ပင် ဖြစ်၏။ ထိုအာနုဘော်တော်ကြောင့်ပင် ကြီးမားသောအာနုဘော်ရှိသော ဆေးဆရာသည် နတ်ဆေးဖြင့် မြွေတို့ကို လွှမ်းမိုးနိုင်သကဲ့သို့ မြတ်စွာဘုရားသည် အလုံးစုံသော ဆန့်ကျင်ဘက် အယူရှိသူတို့နှင့် နတ်၊ လူနှင့်တကွသော လောကကို လွှမ်းမိုးတော်မူ၏။ ဤသို့လျှင် အလုံးစုံသော လောကကို လွှမ်းမိုးတော်မူခြင်း၌ မှန်ကန်သော၊ မဖောက်မပြန်သော၊ နတ်ဆေးနှင့်တူသော ဒေသနာဝိလာသနှင့် ပုညုဿယ ရှိတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် 'ဒ'အက္ခရာကို 'တ'အက္ခရာသို့ ပြောင်းလဲ၍ “တထာဂတ” ဟု သိအပ်၏။ ဤသို့လျှင် လွှမ်းမိုးတော်မူနိုင်သော အနက်ကြောင့် တထာဂတ မည်တော်မူ၏။

Api ca tathāya gatotipi tathāgato, tathaṃ gatotipi tathāgato. Gatoti avagato, atīto patto paṭipannoti attho.

တစ်နည်းကား မှန်ကန်သော ဂုဏ်ဖြင့် သွားတော်မူခြင်း (တထာယ ဂတ) ကြောင့်လည်းကောင်း၊ မှန်ကန်သော တရားသို့ ရောက်တော်မူခြင်း (တထံ ဂတ) ကြောင့်လည်းကောင်း တထာဂတ မည်တော်မူ၏။ ဤနေရာ၌ 'ဂတ'ဟူသည် သိတော်မူပြီး၊ လွန်မြောက်တော်မူပြီး၊ ရောက်တော်မူပြီး၊ ကျင့်တော်မူပြီးဟု အနက်ရ၏။

Tattha [Pg.67] sakalalokaṃ tīraṇapariññāya tathāya gato avagatoti tathāgato. Lokasamudayaṃ pahānapariññāya tathāya gato atītoti tathāgato. Lokanirodhaṃ sacchikiriyāya tathāya gato pattoti tathāgato. Lokanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ tathaṃ gato paṭipannoti tathāgato. Tena vuttaṃ bhagavatā –

ထိုပုဒ်တို့၌ အကျယ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏— အလုံးစုံသော လောက (ဒုက္ခသစ္စာ) ကို တီရဏပရိညာဖြင့် မှန်ကန်စွာ သိတော်မူအပ်သောကြောင့် တထာဂတ မည်တော်မူ၏။ လောက၏ ဖြစ်ကြောင်း (သမုဒယသစ္စာ) ကို ပဟာနပရိညာဖြင့် မှန်ကန်စွာ လွန်မြောက်တော်မူအပ်သောကြောင့် တထာဂတ မည်တော်မူ၏။ လောကချုပ်ရာ (နိရောဓသစ္စာ) ကို မျက်မှောက်ပြုခြင်းဖြင့် မှန်ကန်စွာ ရောက်တော်မူအပ်သောကြောင့် တထာဂတ မည်တော်မူ၏။ လောကချုပ်ရာသို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော အကျင့် (မဂ္ဂသစ္စာ) ကို မှန်ကန်စွာ ကျင့်တော်မူအပ်သောကြောင့် တထာဂတ မည်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောတော်မူအပ်ပြီ—

‘‘Loko, bhikkhave, tathāgatena abhisambuddho, lokasmā tathāgato visaṃyutto. Lokasamudayo, bhikkhave, tathāgatena abhisambuddho, lokasamudayo tathāgatassa pahīno. Lokanirodho, bhikkhave, tathāgatena abhisambuddho, lokanirodho tathāgatassa sacchikato. Lokanirodhagāminī paṭipadā, bhikkhave, tathāgatena abhisambuddhā, lokanirodhagāminī paṭipadā tathāgatassa bhāvitā. Yaṃ bhikkhave, sadevakassa lokassa…pe… sabbaṃ taṃ tathāgatena abhisambuddhaṃ. Tasmā, tathāgatoti vuccatī’’ti (a. ni. 4.23).

“ရဟန်းတို့၊ လောက (ဒုက္ခသစ္စာ) ကို တထာဂတသည် ထိုးထွင်း၍ သိတော်မူအပ်ပြီ၊ လောကမှ တထာဂတသည် ကင်းတော်မူပြီ (စပ်ယှဉ်တော်မမူ)။ ရဟန်းတို့၊ လောက၏ ဖြစ်ကြောင်း (သမုဒယသစ္စာ) ကို တထာဂတသည် ထိုးထွင်း၍ သိတော်မူအပ်ပြီ၊ လောက၏ ဖြစ်ကြောင်းကို တထာဂတသည် ပယ်တော်မူအပ်ပြီ။ ရဟန်းတို့၊ လောကချုပ်ရာ (နိရောဓသစ္စာ) ကို တထာဂတသည် ထိုးထွင်း၍ သိတော်မူအပ်ပြီ၊ လောကချုပ်ရာကို တထာဂတသည် မျက်မှောက်ပြုတော်မူအပ်ပြီ။ ရဟန်းတို့၊ လောကချုပ်ရာသို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော အကျင့် (မဂ္ဂသစ္စာ) ကို တထာဂတသည် ထိုးထွင်း၍ သိတော်မူအပ်ပြီ၊ လောကချုပ်ရာသို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော အကျင့်ကို တထာဂတသည် ပွားများတော်မူအပ်ပြီ။ ရဟန်းတို့၊ နတ်နှင့်တကွသော လောက... အလုံးစုံသော ထိုအာရုံကို တထာဂတသည် ထိုးထွင်း၍ သိတော်မူအပ်ပြီ၊ ထို့ကြောင့် တထာဂတ ဟု ဆိုအပ်၏။”

Tassapi evaṃ attho veditabbo. Idampi ca tathāgatassa tathāgatabhāvadīpane mukhamattameva. Sabbākārena pana tathāgatova tathāgatassa tathāgatabhāvaṃ vaṇṇeyya.

ထိုစကား၏ အနက်ကိုလည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ဤမျှ ကျယ်ဝန်းစွာ ပြသအပ်သော အကြောင်းအရာသည်လည်း တထာဂတဂုဏ်တော်၏ သဘောကို ထင်ရှားစေခြင်း၌ အမြွက်မျှသာ (အကျဉ်းမျှသာ) ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် တထာဂတမြတ်စွာဘုရားသည်သာ တထာဂတ၏ ဖြစ်ကြောင်းဖြစ်ရာ ဂုဏ်တော်အစစ်ကို ဖွင့်ဆိုတော်မူနိုင်ရာ၏။

Katamañca taṃ bhikkhaveti yena appamattakena oramattakena sīlamattakena puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya, taṃ katamanti pucchati? Tattha pucchā nāma adiṭṭhajotanā pucchā, diṭṭhasaṃsandanā pucchā, vimaticchedanā pucchā, anumatipucchā, kathetukamyatā pucchāti pañcavidhā hoti.

“ရဟန်းတို့၊ ပုထုဇဉ်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ပြောဆိုရာ၌ သေးငယ်သော၊ ညံ့ဖျင်းသော အကြင်သီလကလေးမျှဖြင့် ပြောဆိုရာ၏၊ ထိုသီလကလေးမျှဟူသည် အဘယ်နည်း” ဟု မေးတော်မူ၏။ ထိုမေးခွန်း (ပုစ္ဆာ) ၌ ပုစ္ဆာမည်သည် (၁) အဒိဋ္ဌဇောတနာပုစ္ဆာ၊ (၂) ဒိဋ္ဌသံသန္ဒနာပုစ္ဆာ၊ (၃) ဝိမတိစ္ဆေဒနာပုစ္ဆာ၊ (၄) အနုမတိပုစ္ဆာ၊ (၅) ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာ ဟု ငါးပါး အပြားရှိ၏။

Tattha katamā adiṭṭhajotanā pucchā? Pakatiyā lakkhaṇaṃ aññātaṃ hoti, adiṭṭhaṃ atulitaṃ atīritaṃ avibhūtaṃ avibhāvitaṃ, tassa ñāṇāya dassanāya tulanāya tīraṇāya vibhāvanāya pañhaṃ pucchati, ayaṃ adiṭṭhajotanā pucchā.

ထိုငါးပါးသော ပုစ္ဆာတို့တွင် အဘယ်ပုစ္ဆာသည် အဒိဋ္ဌဇောတနာပုစ္ဆာ မည်သနည်း။ ပင်ကိုယ်အားဖြင့် လက္ခဏာ (မှတ်သားအပ်သော သဘော) ကို ဉာဏ်ဖြင့် မသိအပ်သေး၊ ထင်ထင်ရှားရှား မမြင်အပ်သေး၊ နှိုင်းချိန်အပ်ပြီး မဟုတ်သေး၊ အပြီးအပြတ် ဆုံးဖြတ်အပ်ပြီး မဟုတ်သေး၊ ဉာဏ်အား ထင်ရှားပြီး မဟုတ်သေး၊ ထင်စွာ ဖြစ်စေအပ်ပြီး မဟုတ်သေးရာ၊ ထိုသဘောကို ဉာဏ်ဖြင့် သိခြင်းငှါ၊ မြင်ခြင်းငှါ၊ နှိုင်းချိန်ခြင်းငှါ၊ ဆုံးဖြတ်ခြင်းငှါ၊ ထင်ရှားစေခြင်းငှါ မေးသောပြဿနာကို အဒိဋ္ဌဇောတနာပုစ္ဆာ (မသိမြင်အပ်သေးသော သဘောကို ထွန်းပြသော မေးခွန်း) ဟု ခေါ်၏။

Katamā diṭṭhasaṃsandanā pucchā? Pakatiyā lakkhaṇaṃ ñātaṃ hoti, diṭṭhaṃ tulitaṃ tīritaṃ vibhūtaṃ vibhāvitaṃ, tassa aññehi paṇḍitehi saddhiṃ saṃsandanatthāya pañhaṃ pucchati, ayaṃ diṭṭhasaṃsandanā pucchā.

အဘယ်ပုစ္ဆာသည် ဒိဋ္ဌသံသန္ဒနာပုစ္ဆာ မည်သနည်း။ ပင်ကိုယ်အားဖြင့် လက္ခဏာကို ဉာဏ်ဖြင့် သိပြီး၊ မြင်ပြီး၊ နှိုင်းချိန်ပြီး၊ ဆုံးဖြတ်ပြီး၊ ဉာဏ်၌ ထင်ရှားပြီး၊ ထင်စွာ ဖြစ်စေပြီး ဖြစ်ရာ၊ ထိုသဘောကို မိမိမှတစ်ပါးခြားသော ပညာရှိတို့နှင့် နှီးနှောတိုက်ဆိုင်ကြည့်ခြင်း အကျိုးငှါ မေးသောပြဿနာကို ဒိဋ္ဌသံသန္ဒနာပုစ္ဆာ (သိမြင်အပ်ပြီးသော သဘောကို နှီးနှောတိုက်ဆိုင်ကြောင်း မေးခွန်း) ဟု ခေါ်၏။

Katamā [Pg.68] vimaticchedanā pucchā? Pakatiyā saṃsayapakkhando hoti, vimatipakkhando, dveḷhakajāto, ‘‘evaṃ nu kho, na nu kho, kinnu kho, kathaṃ nu kho’’ti. So vimaticchedanatthāya pañhaṃ pucchati. Ayaṃ vimaticchedanā pucchā.

အဘယ်ပုစ္ဆာသည် ဝိမတိစ္ဆေဒနာပုစ္ဆာ မည်သနည်း။ မေးသောသူသည် ပင်ကိုယ်အားဖြင့် ယုံမှားခြင်းသို့ ပြေးဝင်သူ၊ တွေးတောခြင်းသို့ ပြေးဝင်သူဖြစ်၍ “ဤသို့ ဖြစ်လေသလော၊ မဖြစ်လေသလော၊ အဘယ်သို့ ဖြစ်ပါလိမ့်မည်နည်း၊ အဘယ်အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်ပါလိမ့်မည်နည်း” ဟု နှလုံးနှစ်ခွ ဖြစ်နေရာ၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ယုံမှားတွေးတောခြင်းကို ဖြတ်တောက်ခြင်း အကျိုးငှါ မေးသောပြဿနာကို ဝိမတိစ္ဆေဒနာပုစ္ဆာ (ယုံမှားခြင်းကို ဖြတ်တောက်ကြောင်း မေးခွန်း) ဟု ခေါ်၏။

Katamā anumatipucchā? Bhagavā bhikkhūnaṃ anumatiyā pañhaṃ pucchati – ‘‘taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti. Aniccaṃ, bhante. Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vāti? Dukkhaṃ bhanteti (mahāva. 21) sabbaṃ vattabbaṃ, ayaṃ anumatipucchā.

အဘယ်ပုစ္ဆာသည် အနုမတိပုစ္ဆာ မည်သနည်း။ မြတ်စွာဘုရားသည် တရားနာရဟန်းတို့၏ သဘောတူညီချက် (အလို) ကို ယူခြင်းငှါ မေးခွန်းမေးတော်မူ၏။ “ရဟန်းတို့၊ ထိုအရာကို အဘယ်သို့ မှတ်ထင်ကြသနည်း၊ ရုပ်သည် မြဲသလော၊ မမြဲသလော” ဟု မေးတော်မူရာ၊ “မမြဲပါ မြတ်စွာဘုရား” ဟု လျှောက်ကြကုန်၏။ “မမြဲသော ရုပ်သည် ဆင်းရဲလော၊ ချမ်းသာလော” ဟု မေးတော်မူရာ၊ “ဆင်းရဲပါ မြတ်စွာဘုရား” ဟု လျှောက်ကြကုန်၏။ ဤသို့စသော ပါဠိတော်အားလုံးကို ဆိုအပ်၏။ ဤပုစ္ဆာကို အနုမတိပုစ္ဆာ (သဘောတူညီချက်ကို မေးသောမေးခွန်း) ဟု ခေါ်၏။

Katamā kathetukamyatā pucchā? Bhagavā bhikkhūnaṃ kathetukamyatāya pañhaṃ pucchati. Cattārome, bhikkhave, satipaṭṭhānā. Katame cattāro?…Pe… aṭṭhime bhikkhave maggaṅgā. Katame aṭṭhāti, ayaṃ kathetukamyatā pucchā.

အဘယ်ပုစ္ဆာသည် ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာ မည်သနည်း။ မြတ်စွာဘုရားသည် ရဟန်းတို့အား ဟောကြားဖြေဆိုလိုသဖြင့် မေးခွန်းမေးတော်မူ၏။ “ရဟန်းတို့၊ သတိပဋ္ဌာန်တို့သည် ဤလေးပါးတို့တည်း၊ အဘယ်လေးပါးတို့နည်း ...ပေ... ရဟန်းတို့၊ မဂ္ဂင်တို့သည် ဤရှစ်ပါးတို့တည်း၊ အဘယ်ရှစ်ပါးတို့နည်း” ဟု မေးတော်မူ၏။ ဤပုစ္ဆာကို ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာ (ဖြေကြားဟောပြောလိုသဖြင့် မေးသောမေးခွန်း) ဟု ခေါ်၏။

Iti imāsu pañcasu pucchāsu adiṭṭhassa tāva kassaci dhammassa abhāvato tathāgatassa adiṭṭhajotanā pucchā natthi. ‘‘Idaṃ nāma aññehi paṇḍitehi samaṇabrāhmaṇehi saddhiṃ saṃsanditvā desessāmī’’ti samannāhārasseva anuppajjanato diṭṭhasaṃsandanā pucchāpi natthi. Yasmā pana buddhānaṃ ekadhammepi āsappanā parisappanā natthi, bodhimaṇḍeyeva sabbā kaṅkhā chinnā; tasmā vimaticchedanā pucchāpi natthiyeva. Avasesā pana dve pucchā buddhānaṃ atthi, tāsu ayaṃ kathetukamyatā pucchā nāma.

ဤသို့လျှင် ဤငါးပါးသော ပုစ္ဆာတို့တွင် (မြတ်စွာဘုရားအား) ဉာဏ်ဖြင့် မမြင်အပ်သေးသော မည်သည့်တရားမျှ မရှိခြင်းကြောင့် မြတ်စွာဘုရား၌ အဒိဋ္ဌဇောတနာပုစ္ဆာ မရှိပါ။ “ဤအကြောင်းအရာကို အခြားပညာရှိ ရဟန်းပုဏ္ဏားတို့နှင့် နှီးနှောတိုက်ဆိုင်၍ ဟောကြားအံ့” ဟု နှလုံးသွင်းခြင်းမျိုး မဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဒိဋ္ဌသံသန္ဒနာပုစ္ဆာလည်း မရှိပါ။ ဘုရားရှင်တို့အား မည်သည့်တရားတစ်ခု၌မျှ တွေးတောယုံမှားခြင်း မရှိဘဲ ဗောဓိမဏ္ဍိုင်၌ပင် လျှင် အလုံးစုံသော သံသယတို့ကို ဖြတ်တောက်တော်မူပြီး ဖြစ်သောကြောင့် ဝိမတိစ္ဆေဒနာပုစ္ဆာလည်း မရှိသည်သာ ဖြစ်၏။ ကြွင်းသော ပုစ္ဆာနှစ်ပါးတို့မူကား ဘုရားရှင်တို့၌ ရှိကုန်၏။ ထိုနှစ်ပါးသော ပုစ္ဆာတို့တွင် ဤမေးခွန်းသည် ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာ မည်၏။

8. Idāni taṃ kathetukamyatāya pucchāya pucchitamatthaṃ kathetuṃ ‘‘pāṇātipātaṃ pahāyā’’tiādimāha.

၈. ယခုအခါ၌ ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာဖြင့် မေးတော်မူအပ်သော ထိုအနက်ကို ဖြေကြားတော်မူခြင်းငှါ “ပါဏာတိပါတံ ပဟာယ” (သူ့အသက်သတ်ခြင်းကို ပယ်စွန့်၍) အစရှိသော စကားရပ်ကို မိန့်တော်မူခဲ့ပြီ။

Tattha pāṇassa atipāto pāṇātipāto, pāṇavadho, pāṇaghātoti vuttaṃ hoti. Pāṇoti cettha vohārato satto, paramatthato jīvitindriyaṃ, tasmiṃ pana pāṇe pāṇasaññino jīvitindriyupacchedakaupakkamasamuṭṭhāpikā kāyavacīdvārānaṃ aññataradvārappavattā vadhakacetanā pāṇātipāto. So guṇavirahitesu tiracchānagatādīsu pāṇesu khuddake pāṇe appasāvajjo, mahāsarīre mahāsāvajjo, kasmā? Payogamahantatāya. Payogasamattepi vatthumahantatāya. Guṇavantesu manussādīsu appaguṇe pāṇe appasāvajjo, mahāguṇe mahāsāvajjo. Sarīraguṇānaṃ pana samabhāve sati kilesānaṃ upakkamānañca mudutāya appasāvajjo, tibbatāya mahāsāvajjoti veditabbo.

ထို ‘ပါဏာတိပါတံ ပဟာယ’ အစရှိသော စကားရပ်၌ ‘ပါဏာတိပါတ’ ဟူသည် ‘သူ့အသက်ကို သတ်ခြင်း (ပါဏဝဓ၊ ပါဏဃာတ)’ ဟု ဆိုလို၏။ ဤပါဏာတိပါတဟူသော ပုဒ်၌ ‘ပါဏ’ ဟူသည်ကား လောကဝေါဟာရအားဖြင့် သတ္တဝါဖြစ်ပြီး၊ ပရမတ်အားဖြင့် ဇီဝိတိန္ဒြေ ဖြစ်၏။ ထိုသတ္တဝါအား သတ္တဝါဟု အမှတ်ရှိသူ၏ ဇီဝိတိန္ဒြေကို ဖြတ်တောက်တတ်သော လုံ့လကို ဖြစ်စေတတ်သည့်၊ ကာယဒွါရ ဝစီဒွါရတို့တွင် တစ်ပါးပါးသော ဒွါရ၌ ဖြစ်ပေါ်သော သတ်လိုသော စေတနာ (ဝဓကစေတနာ) သည် ‘ပါဏာတိပါတ’ မည်၏။ ထိုပါဏာတိပါတသည် သီလစသော ဂုဏ်ထူးမရှိသော တိရစ္ဆာန်စသော သတ္တဝါတို့တွင် ငယ်သောသတ္တဝါကို သတ်ရာ၌ အပြစ်နည်း၏။ ကိုယ်ခန္ဓာကြီးသော သတ္တဝါကို သတ်ရာ၌ အပြစ်ကြီး၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်း။ လုံ့လပယောဂ ကြီးမားသောကြောင့် ဖြစ်၏။ လုံ့လပယောဂ တူညီသော်လည်း သတ်အပ်သော ဝတ္ထုခန္ဓာကိုယ် ကြီးမားသောကြောင့် ဖြစ်၏။ သီလစသော ဂုဏ်ရှိသော လူစသော သတ္တဝါတို့တွင် ဂုဏ်နည်းသော သတ္တဝါကို သတ်ရာ၌ အပြစ်နည်း၍၊ ဂုဏ်ကြီးသော သတ္တဝါကို သတ်ရာ၌ အပြစ်ကြီး၏။ ခန္ဓာကိုယ်နှင့် ဂုဏ်ချင်း တူညီကြသော်လည်း ကိလေသာနှင့် လုံ့လတို့၏ နူးညံ့ပျော့ညံ့ခြင်းကြောင့် အပြစ်နည်း၍၊ ပြင်းထန်ထက်မြက်ခြင်းကြောင့် အပြစ်ကြီးသည်ဟု သိအပ်၏။

Tassa [Pg.69] pañca sambhārā honti – pāṇo, pāṇasaññitā, vadhakacittaṃ, upakkamo, tena maraṇanti. Cha payogā – sāhatthiko, āṇattiko, nissaggiyo, thāvaro, vijjāmayo, iddhimayoti. Imasmiṃ panatthe vitthāriyamāne ativiya papañco hoti, tasmā taṃ na vitthārayāma, aññañca evarūpaṃ. Atthikehi pana samantapāsādikaṃ vinayaṭṭhakathaṃ oloketvā gahetabbaṃ.

ထိုပါဏာတိပါတ၏ အင်္ဂါ (သမ္ဘာရ) တို့သည် (၁) သက်ရှိသတ္တဝါဖြစ်ခြင်း၊ (၂) သတ္တဝါဟု အမှတ်ရှိခြင်း၊ (၃) သတ်လိုသောစိတ် ရှိခြင်း၊ (၄) သတ်ရန်လုံ့လပြုခြင်း၊ (၅) ထိုလုံ့လကြောင့် သေခြင်း ဟု ငါးပါးရှိကုန်၏။ ပယောဂ (သတ်ခြင်းအမှု လုံ့လပြုခြင်း) တို့သည် ကိုယ်တိုင်သတ်ခြင်း (သာဟတ္ထိကပယောဂ)၊ စေခိုင်း၍ သတ်ခြင်း (အာဏတ္တိကပယောဂ)၊ ပစ်လွှတ်၍ သတ်ခြင်း (နိသဂ္ဂိယပယောဂ)၊ တွင်းတူးခြင်းစသော ခိုင်မြဲသောပယောဂ (ထာဝရပယောဂ)၊ ဂါထာမန္တန် စသည်ဖြင့် သတ်ခြင်း (ဝိဇ္ဇာမယပယောဂ)၊ တန်ခိုးဖြင့် သတ်ခြင်း (ဣဒ္ဓိမယပယောဂ) ဟု ခြောက်ပါးရှိကုန်၏။ ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ချဲ့ထွင်၍ ဟောပြောသော် စကားအလွန်ကျယ်ဝန်းလှရာ၊ ထို့ကြောင့် ထိုပယောဂအနက်နှင့် အလားတူအနက်တို့ကို ငါတို့ မချဲ့တော့အံ့။ အကျယ်ကို အလိုရှိသော သူတို့သည် သမန္တပါသာဒိကာအမည်ရှိသော ဝိနည်းအဋ္ဌကထာကို ကြည့်ရှု၍ ယူအပ်ကုန်၏။

Pahāyāti imaṃ pāṇātipātacetanāsaṅkhātaṃ dussīlyaṃ pajahitvā. Paṭiviratoti pahīnakālato paṭṭhāya tato dussīlyato orato viratova. Natthi tassa vītikkamissāmīti cakkhusotaviññeyyā dhammā pageva kāyikāti imināva nayena aññesupi evarūpesu padesu attho veditabbo.

“ပဟာယ” ဟူသည် ပါဏာတိပါတစေတနာဟု ဆိုအပ်သော ဤသီလမရှိကြောင်း ဒုဿီလျစေတနာကို ပယ်စွန့်၍ ဟု ဆိုလို၏။ “ပဋိဝိရတော” ဟူသည် ပယ်စွန့်ပြီးသည့် အချိန်မှစ၍ ထိုဒုဿီလျစေတနာမှ စင်စစ် ရှောင်ကြဉ်ပြီးသည်သာ ဖြစ်၏။ ထိုမြတ်စွာဘုရားအား “ငါလွန်ကျူးအံ့” ဟု စက္ခုဝိညာဉ်၊ သောတဝိညာဉ်တို့ဖြင့် သိအပ်သော အကုသိုလ်တရားတို့သည် မရှိကြကုန်၊ ကိုယ်ဖြင့်ပြုအပ်သော ကာယကံအကုသိုလ်များကား ဆိုဖွယ်ရာမရှိ (အဘယ်မှာ ရှိပါတော့အံ့နည်း) ဟု မှတ်အပ်၏။ ဤနည်းလမ်းဖြင့် အခြားသော ဤသို့သဘောရှိသော ပုဒ်တို့၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကိုလည်း သိအပ်၏။

Samaṇoti bhagavā samitapāpatāya laddhavohāro. Gotamoti gottavasena. Na kevalañca bhagavāyeva pāṇātipātā paṭivirato, bhikkhusaṅghopi paṭivirato, desanā pana ādito paṭṭhāya evaṃ āgatā, atthaṃ pana dīpentena bhikkhusaṅghavasenāpi dīpetuṃ vaṭṭati.

မြတ်စွာဘုရားသည် ငြိမ်းစေအပ်ပြီးသော မကောင်းမှုရှိတော်မူခြင်းကြောင့် ‘သမဏ’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အနွယ်တော်အားဖြင့် ‘ဂေါတမ’ ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ဝေါ်အပ်သောအမည် ရှိတော်မူ၏။ မြတ်စွာဘုရား တစ်ပါးတည်းသာ ပါဏာတိပါတမှ ရှောင်ကြဉ်တော်မူသည်မဟုတ်၊ ဘိက္ခုသံဃာတော်သည်လည်း ရှောင်ကြဉ်သည်သာ ဖြစ်၏။ သို့သော်လည်း ဒေသနာတော်သည် အစမှစ၍ ဤသို့သာ လာခဲ့၏။ သို့ရာတွင် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပြဆိုသော ကျမ်းပြုဆရာသည် ဘိက္ခုသံဃာနှင့် စပ်လျဉ်း၍လည်း ပြသခြင်းငှါ သင့်လျော်၏။

Nihitadaṇḍo nihitasatthoti parūpaghātatthāya daṇḍaṃ vā satthaṃ vā ādāya avattanato nikkhittadaṇḍo ceva nikkhittasattho cāti attho. Ettha ca ṭhapetvā daṇḍaṃ sabbampi avasesaṃ upakaraṇaṃ sattānaṃ viheṭhanabhāvato satthanti veditabbaṃ. Yaṃ pana bhikkhū kattaradaṇḍaṃ vā dantakaṭṭhaṃ vā vāsiṃ pipphalikaṃ vā gahetvā vicaranti, na taṃ parūpaghātatthāya. Tasmā nihitadaṇḍo nihitasattho tveva saṅkhyaṃ gacchati.

“နိဟိတဒဏ္ဍော နိဟိတသတ္ထော” ဟူသော ပါဌ်၏အနက်မှာ သူတပါးတို့ကို ညှဉ်းဆဲသတ်ဖြတ်ရန် တုတ် သို့မဟုတ် လက်နက်ကို ကိုင်ဆောင်၍ မလှည့်လည်ခြင်းကြောင့် “ချထားအပ်သောတုတ် ရှိသူ၊ ချထားအပ်သော လက်နက်ရှိသူ” ဖြစ်၍ နေတော်မူ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤ၌ တုတ်ကို ဖယ်ထား၍ ကျန်ရှိသော သတ္တဝါတို့ကို ညှဉ်းဆဲကြောင်းဖြစ်သော ဓား စသော အဆောက်အဦး (ကိရိယာ) အားလုံးကို “သတ္ထ (လက်နက်)” ဟု သိအပ်၏။ ရဟန်းတော်တို့သည် တောင်ဝှေး၊ ဒန်ပူ သို့မဟုတ် ဒန်ပူဖြတ်ဓား၊ လက်သည်းလှီးဓားငယ် စသည်တို့ကို ကိုင်ဆောင်၍ လှည့်လည်ကြသော်လည်း ထိုပစ္စည်းတို့သည် သူတပါးကို ညှဉ်းဆဲရန်အတွက် မဟုတ်ပါ။ ထို့ကြောင့် “နိဟိတဒဏ္ဍော နိဟိတသတ္ထော” ဟူ၍သာ ခေါ်ဝေါ်ခြင်းသို့ ရောက်၏။

Lajjīti pāpajigucchanalakkhaṇāya lajjāya samannāgato. Dayāpannoti dayaṃ mettacittataṃ āpanno. Sabbapāṇabhūtahitānukampīti; sabbe pāṇabhūte hitena anukampako. Tāya dayāpannatāya sabbesaṃ pāṇabhūtānaṃ hitacittakoti attho. Viharatīti iriyati yapeti yāpeti pāleti[Pg.70]. Iti vā hi, bhikkhaveti evaṃ vā bhikkhave. Vā saddo upari ‘‘adinnādānaṃ pahāyā’’tiādīni apekkhitvā vikappattho vutto, evaṃ sabbattha purimaṃ vā pacchimaṃ vā apekkhitvā vikappabhāvo veditabbo.

“လဇ္ဇီ” ဟူသည် မကောင်းမှုကို စက်ဆုပ်ခြင်းလက္ခဏာရှိသော အရှက်နှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်၏။ “ဒယာပန္နော” ဟူသည် စောင့်ရှောက်တတ်သော မေတ္တာ (မေတ္တာစိတ်ရှိသူ၏ အဖြစ်) သို့ ရောက်တော်မူ၏။ “သဗ္ဗပါဏဘူတဟိတာနုကမ္ပီ” ဟူသည် အလုံးစုံသော သက်ရှိသတ္တဝါတို့အား စီးပွားချမ်းသာဖြင့် သနားစောင့်ရှောက်တတ်သူ ဖြစ်၏။ ထိုသို့ မေတ္တာစိတ်သို့ ရောက်တော်မူသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် အလုံးစုံသော သတ္တဝါတို့၏ စီးပွားကို လိုလားသောစိတ် ရှိတော်မူ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ “ဝိဟရတိ” ဟူသည် အသက်ရှည်တော်မူ၏၊ မျှတတော်မူ၏၊ စောင့်ရှောက်တော်မူ၏။ “ဣတိ ဝါ ဟိ ဘိက္ခဝေ” ဟူသည် “ရဟန်းတို့၊ ဤသို့လည်းကောင်း” ဟု ဆိုလို၏။ ဤ၌ “ဝါ” သဒ္ဒါသည် အထက်၌လာလတ္တံ့သော “အဒိန္နာဒါနံ ပဟာယ” စသော သီလတို့ကို ငဲ့ထောက်၍ ဝိကပ် (ရွေးချယ်ခြင်း) အနက်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရား မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် အလုံးစုံသော သီလတို့၌ ရှေ့ဖြစ်သော သီလကိုလည်းကောင်း၊ နောက်ဖြစ်သော သီလကိုလည်းကောင်း ငဲ့ထောက်၍ ဝိကပ်အဖြစ်ဖြင့် သိအပ်၏။

Ayaṃ panettha saṅkhepo – bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno evaṃ vadeyya – ‘‘samaṇo gotamo pāṇaṃ na hanati, na ghāteti, na tattha samanuñño hoti, virato imasmā dussīlyā; aho, vata re buddhaguṇā mahantā’’ti, iti mahantaṃ ussāhaṃ katvā vaṇṇaṃ vattukāmopi appamattakaṃ oramattakaṃ ācārasīlamattakameva vakkhati. Upari asādhāraṇabhāvaṃ nissāya vaṇṇaṃ vattuṃ na sakkhissati. Na kevalañca puthujjanova sotāpannasakadāgāmianāgāmiarahantopi paccekabuddhāpi na sakkontiyeva; tathāgatoyeva pana sakkoti, taṃ vo upari vakkhāmīti, ayamettha sādhippāyā atthavaṇṇanā. Ito paraṃ pana apubbapadameva vaṇṇayissāma.

ဤသိက္ခာပုဒ်၌ အကျဉ်းချုပ်ကား— ရဟန်းတို့၊ ပုထုဇဉ်သည် တထာဂတ၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ပြောဆိုပါက ဤသို့ ပြောဆိုပေလိမ့်မည်။ 'ရဟန်းဂေါတမသည် ကိုယ်တိုင်လည်း မသတ်၊ သူတစ်ပါးကိုလည်း မသတ်စေ၊ ထိုသတ်ခြင်း၌လည်း သဘောတူ နှစ်သက်ခြင်းမရှိ၊ ဤသီလမရှိသူတို့၏ အဖြစ်မှ ရှောင်ကြဉ်တော်မူ၏။ အို... ဘုရားရှင်၏ ဂုဏ်တော်တို့သည် အလွန်တရာ ကြီးကျယ်ပါပေကုန်စွ' ဟု ဤသို့ ကြီးစွာသော အားထုတ်မှုကို ပြု၍ ဂုဏ်တော်ကို ပြောဆိုလိုသော်လည်း အနည်းငယ်မျှသာဖြစ်သော၊ ညံ့ဖျင်းသော အတိုင်းအတာမျှရှိသော အကျင့်သီလမျှကိုသာ ပြောဆိုနိုင်ပေလိမ့်မည်။ အထက်ထက်၌ တပါးသောသူတို့နှင့် မသက်ဆိုင်သော ဂုဏ်တော်ကို မှီ၍ ဂုဏ်တော်ကို ပြောဆိုခြင်းငှါ မစွမ်းနိုင်ပေလိမ့်မည်။ ပုထုဇဉ်မျှသာ မစွမ်းနိုင်သည်မဟုတ်၊ သောတာပန်၊ သကဒါဂါမ်၊ အနာဂါမ်၊ ရဟန္တာနှင့် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့သည်လည်း မစွမ်းနိုင်ကြကုန်သည်သာတည်း။ စင်စစ်မူကား တထာဂတကိုယ်တော်တိုင်သာ စွမ်းနိုင်တော်မူ၏။ ထိုဂုဏ်တော်ကို သင်တို့အား အထက်၌ ဟောကြားပေအံ့ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ဤကား ဤသိက္ခာပုဒ်၌ အဓိပ္ပာယ်နှင့်တကွဖြစ်သော အနက်အဖွင့်တည်း။ ထိုမှတစ်ပါး နောင်၌ကား မဖွင့်ရသေးသော စကားလုံးအသစ်တို့ကိုသာ ဖွင့်ဆိုပါအံ့။

Adinnādānaṃ pahāyāti ettha adinnassa ādānaṃ adinnādānaṃ, parasaṃharaṇaṃ, theyyaṃ, corikāti vuttaṃ hoti. Tattha adinnanti parapariggahitaṃ, yattha paro yathākāmakāritaṃ āpajjanto adaṇḍāraho anupavajjo ca hoti. Tasmiṃ parapariggahite parapariggahitasaññino, tadādāyakaupakkamasamuṭṭhāpikā theyyacetanā adinnādānaṃ. Taṃ hīne parasantake appasāvajjaṃ, paṇīte mahāsāvajjaṃ, kasmā? Vatthupaṇītatāya. Vatthusamatte sati guṇādhikānaṃ santake vatthusmiṃ mahāsāvajjaṃ. Taṃ taṃ guṇādhikaṃ upādāya tato tato hīnaguṇassa santake vatthusmiṃ appasāvajjaṃ.

“အဒိန္နာဒါနံ ပဟာယ” ဟူသော ဤပါဌ်၌ မပေးအပ်သော အရာကို ယူခြင်းသည် အဒိန္နာဒါန မည်၏။ သူတစ်ပါးဥစ္စာကို ဆောင်ယူခြင်း၊ ခိုးယူခြင်း၊ ခိုးသူ၏ အမူအရာဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုပါဌ်၌ “အဒိန္န” ဟူသည်မှာ သူတစ်ပါးက သိမ်းပိုက်ထားသော ဥစ္စာဖြစ်၍၊ ထိုဥစ္စာ၌ ပိုင်ရှင်ဖြစ်သူသည် အလိုရှိတိုင်း ပြုလုပ်နိုင်လျက် ဒဏ်မထိုက်၊ မကဲ့ရဲ့ထိုက်သော အဖြစ်သို့ ရောက်ရ၏။ ထိုသို့ သူတစ်ပါး သိမ်းပိုက်ထားသော ဥစ္စာ၌ “သူတစ်ပါးဥစ္စာ” ဟု အမှတ်သညာရှိသူ၏ ထိုသူတစ်ပါးဥစ္စာကို ဆောင်ယူလိုသော လုံ့လကို ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သော ခိုးယူလိုသည့် စေတနာသည် “အဒိန္နာဒါန” မည်၏။ ထိုခိုးမှုသည် တန်ဖိုးနည်းသော သူတစ်ပါးဥစ္စာ၌ အပြစ်နည်း၏။ တန်ဖိုးကြီးသော ဥစ္စာ၌ အပြစ်ကြီး၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်း။ ခိုးယူအပ်သော ဝတ္ထု၏ မွန်မြတ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့်တည်း။ ခိုးယူသော ဝတ္ထုချင်း အဆင့်အတန်း တူညီကြသော်လည်း ဂုဏ်သီလ ပိုမိုလွန်ကဲသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ဥစ္စာဝတ္ထုကို ခိုးယူရာ၌ အပြစ်ပို၍ ကြီး၏။ ထိုထို ဂုဏ်ကြီးမြတ်သူကို ထောက်ဆ၍ ၎င်းအောက် ဂုဏ်နည်းပါးသူ၏ ဥစ္စာဝတ္ထု၌ ခိုးယူရာတွင် အပြစ်ပို၍ နည်း၏။

Tassa pañca sambhārā honti – parapariggahitaṃ, parapariggahitasaññitā, theyyacittaṃ, upakkamo, tena haraṇanti. Cha payogā – sāhatthikādayova. Te ca kho yathānurūpaṃ theyyāvahāro, pasayhāvahāro, paṭicchannāvahāro, parikappāvahāro, kusāvahāroti imesaṃ avahārānaṃ vasena pavattā, ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana samantapāsādikāyaṃ vutto.

ထိုအဒိန္နာဒါန၏ အင်္ဂါတို့သည် ငါးပါးရှိကုန်၏— (၁) သူတစ်ပါး သိမ်းပိုက်ထားသော ဥစ္စာဖြစ်ခြင်း၊ (၂) သူတစ်ပါး သိမ်းပိုက်ထားသော ဥစ္စာဟု သိခြင်း၊ (၃) ခိုးလိုသော စိတ်ရှိခြင်း၊ (၄) ခိုးယူရန် လုံ့လပြုခြင်း၊ (၅) ထိုလုံ့လဖြင့် ဆောင်ယူခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။ ပယောဂ ခြောက်ပါးတို့သည် သာဟတ္ထိက (ကိုယ်တိုင်ခိုးခြင်း) အစရှိသည်တို့ပင် ဖြစ်သည်။ ထိုပယောဂတို့သည်လည်း လျော်ကန်သလို (၁) ထေယျာဝဟာရ (မသိအောင် ခိုးခြင်း)၊ (၂) ပသယှာဝဟာရ (လုယက်တိုက်ခိုက်၍ ခိုးခြင်း)၊ (၁) ပဋိစ္ဆန္နာဝဟာရ (ဖုံးကွယ်ထားသော ပစ္စည်းကို ခိုးခြင်း)၊ (၄) ပရိကပ္ပါဝဟာရ (ကြံစည်တွက်ချက်၍ ခိုးခြင်း)၊ (၅) ကုသာဝဟာရ (စာရေးတံ မဲလိပ်ကို လဲလှယ်၍ ခိုးခြင်း) ဟူသော ခိုးနည်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာကြသည်။ ဤကား ဤအဋ္ဌကထာ၌ အကျဉ်းချုပ်မျှတည်း။ အကျယ်ကိုကား သမန္တပါသာဒိကာ ဝိနည်းအဋ္ဌကထာ၌ ပြဆိုခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။

Dinnameva [Pg.71] ādiyatīti dinnādāyī. Cittenapi dinnameva paṭikaṅkhatīti dinnapāṭikaṅkhī. Thenetīti theno. Na thenena athenena. Athenattāyeva sucibhūtena. Attanāti attabhāvena. Athenaṃ sucibhūtaṃ attānaṃ katvā viharatīti vuttaṃ hoti. Sesaṃ paṭhamasikkhāpade vuttanayeneva yojetabbaṃ. Yathā ca idha, evaṃ sabbattha.

ပေးလှူအပ်သော ဥစ္စာကိုသာ ယူတော်မူတတ်သောကြောင့် “ဒိန္နာဒါယီ” မည်၏။ စိတ်ဖြင့်လည်း ပေးလှူအပ်သော ဥစ္စာကိုသာ အလိုရှိတော်မူတတ်သောကြောင့် “ဒိန္နပါဋိကင်္ခီ” မည်၏။ ခိုးယူတတ်သောကြောင့် “ထေန” မည်၏။ မခိုးယူတတ်သဖြင့် “အတ္ထေန” မည်၏။ မခိုးယူတတ်သည်ဖြစ်၍ စင်ကြယ်သော ကိုယ်တော်တိုင် (အတ္တဘော) ဖြင့် မိမိကိုယ်ကို မခိုးမယူ၊ စင်ကြယ်သောသူ ဖြစ်စေလျက် သီတင်းသုံးတော်မူ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသောစကားအနက်ကို ပထမသိက္ခာပုဒ်၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းဖြင့်သာ ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ဤသိက္ခာပုဒ်၌ ယှဉ်စပ်သကဲ့သို့ ထို့အတူ ကျန်ရှိသော သိက္ခာပုဒ်အားလုံးတို့၌လည်း ယှဉ်စပ်အပ်၏။

Abrahmacariyanti aseṭṭhacariyaṃ. Brahmaṃ seṭṭhaṃ ācāraṃ caratīti brahmacārī. Ārācārīti abrahmacariyato dūracārī. Methunāti rāgapariyuṭṭhānavasena sadisattā methunakāti laddhavohārehi paṭisevitabbato methunāti saṅkhyaṃ gatā asaddhammā. Gāmadhammāti gāmavāsīnaṃ dhammā.

“အဗြဟ္မစရိယ” ဟူသည်ကား မမြတ်သောလူတို့၏ မေထုန်အကျင့်တည်း။ မြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်တော်မူတတ်သောကြောင့် “ဗြဟ္မစာရီ” မည်၏။ “အာရာစာရီ” ဟူသည် မေထုန်အကျင့်မှ ဝေးစွာ ကျင့်တော်မူတတ်ခြင်းတည်း။ “မေထုန” ဟူသည်မှာ ကာမရာဂ၏ ထကြွခြင်းအစွမ်းဖြင့် အတူတကွ တူမျှကြကုန်သော အဖြစ်ကြောင့် “မိထုန” (မောင်နှံ) ဟု အခေါ်အဝေါ်ရရှိသော ယောကျ်ား မိန်းမ နှစ်ဦးတို့ မှီဝဲအပ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့် “မေထုန” ဟု သမုတ်အပ်သော မသူတော်တို့၏ အကျင့်တည်း။ “ဂါမဓမ္မ” ဟူသည်ကား ရွာ၌နေကြသော လူဝတ်ကြောင်တို့၏ အလေ့အကျင့်တည်း။

9. Musāvādaṃ pahāyāti ettha musāti visaṃvādanapurekkhārassa atthabhañjanako vacīpayogo kāyapayogo, vā visaṃvādanādhippāyena panassa paravisaṃvādakakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā musāvādo.

၉. “မုသာဝါဒံ ပဟာယ” ဟူသော ဤပါဌ်၌ “မုသာ” ဟူသည်မှာ သူတစ်ပါးကို လိမ်လည်လှည့်ဖြားရန် ရှေ့ရှုပြုလျက် စီးပွားချမ်းသာကို ဖျက်ဆီးတတ်သော နှုတ်၏ လုံ့လ (ဝစီပယောဂ) သို့မဟုတ် ကိုယ်၏ လုံ့လ (ကာယပယောဂ) ဖြစ်သည်။ စင်စစ်မူကား လိမ်လည်လှည့်ဖြားလိုသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ထိုသူအား သူတစ်ပါးကို လှည့်ဖြားတတ်သော ကာယပယောဂ၊ ဝစီပယောဂတို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သော စေတနာသည် “မုသာဝါဒ” မည်၏။

Aparo nayo, ‘musā’ti abhūtaṃ atacchaṃ vatthu. ‘Vādo’ti tassa bhūtato tacchato viññāpanaṃ. Lakkhaṇato pana atathaṃ vatthuṃ tathato paraṃ viññāpetukāmassa tathāviññattisamuṭṭhāpikā cetanā musāvādo. So yamatthaṃ bhañjati, tassa appatāya appasāvajjo, mahantatāya mahāsāvajjo.

အခြားတစ်နည်းကား— “မုသာ” ဟူသည် မဟုတ်မမှန်သော အရာဝတ္ထုတည်း။ “ဝါဒ” ဟူသည် ထိုမဟုတ်မမှန်သော အရာဝတ္ထုကို ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း ဖြစ်စေ၍ သိစေခြင်း သို့မဟုတ် သိစေကြောင်း စေတနာတည်း။ လက္ခဏာအားဖြင့်သော်ကား မမှန်သော အရာဝတ္ထုကို ဟုတ်မှန်သည့်အတိုင်း သူတစ်ပါးအား သိစေလိုသောသူ၏ ထိုသို့သိစေရန် ကာယဝိညတ် ဝစီဝိညတ်တို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သော စေတနာသည် “မုသာဝါဒ” မည်၏။ ထိုမုသာဝါဒသည် အကြင်အကျိုးစီးပွားကို ဖျက်ဆီးသနည်း၊ ထိုအကျိုးစီးပွား၏ နည်းပါးသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် အပြစ်နည်း၏။ ကြီးမြတ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့် အပြစ်ကြီး၏။

Api ca gahaṭṭhānaṃ attano santakaṃ adātukāmatāya natthītiādinayappavatto appasāvajjo, sakkhinā hutvā atthabhañjanatthaṃ vutto mahāsāvajjo, pabbajitānaṃ appakampi telaṃ vā sappiṃ vā labhitvā hasādhippāyena – ‘‘ajja gāme telaṃ nadī maññe sandatī’’ti pūraṇakathānayena pavatto appasāvajjo, adiṭṭhaṃyeva pana diṭṭhantiādinā nayena vadantānaṃ mahāsāvajjo.

ထို့ပြင် လူဝတ်ကြောင်တို့သည် မိမိ၏ ဥစ္စာကို မပေးလှူလိုသဖြင့် “မရှိပါ” ဟု ဤသို့စသော နည်းဖြင့် ပြောဆိုသော မုသာဝါဒသည် အပြစ်နည်း၏။ သက်သေအဖြစ် တည်လျက် သူတစ်ပါး၏ စီးပွားချမ်းသာကို ဖျက်ဆီးခြင်းအကျိုးငှါ ပြောဆိုအပ်သော မုသာဝါဒသည် အပြစ်ကြီး၏။ ရဟန်းသံဃာတို့သည် အနည်းငယ်မျှသော ဆီ သို့မဟုတ် ထောပတ်ကို ရရှိ၍ ရယ်မောပြောင်လှောင်လိုသော အလိုဖြင့် “ယနေ့ ရွာ၌ ဆီသည် မြစ်ရေကဲ့သို့ စီးဆင်းနေ၏” ဟု ဤသို့ ပုံကြီးချဲ့၍ ဖြည့်စွက်ပြောဆိုသော မုသာဝါဒသည် အပြစ်နည်း၏။ စင်စစ်မူကား မမြင်အပ်သော အရာကိုပင် “မြင်အပ်ပြီ” ဟု ဤသို့စသော နည်းဖြင့် လိမ်လည်ပြောဆိုသူတို့၏ မုသာဝါဒသည် အပြစ်ကြီး၏။

Tassa cattāro sambhārā honti – atathaṃ vatthu, visaṃvādanacittaṃ, tajjo vāyāmo, parassa tadatthavijānananti. Eko payogo sāhatthikova. So kāyena vā kāyapaṭibaddhena vā vācāya vā paravisaṃvādanakiriyākaraṇena daṭṭhabbo. Tāya ce kiriyāya paro tamatthaṃ jānāti, ayaṃ kiriyasamuṭṭhāpikacetanākkhaṇeyeva musāvādakammunā bajjhati.

ထိုမုသာဝါဒ၏ အင်္ဂါတို့သည် လေးပါးရှိကုန်၏— (၁) မဟုတ်မမှန်သော အရာဝတ္ထုဖြစ်ခြင်း၊ (၂) လိမ်လည်လိုသော စိတ်ရှိခြင်း၊ (၃) ထိုစိတ်နှင့်လျော်သော လုံ့လပြုခြင်း၊ (၄) ထိုလိမ်လည်သော စကား၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သူတစ်ပါးက နားလည်ခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။ ပယောဂမှာ သာဟတ္ထိကပယောဂ တစ်မျိုးတည်းသာ ဖြစ်၏။ ထိုပယောဂကို ကိုယ်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ကိုယ်နှင့်စပ်သော ဝတ္ထုဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ နှုတ်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း သူတစ်ပါးကို လှည့်ဖြားစေတတ်သော အမူအရာကို ပြုခြင်းအားဖြင့် သိအပ်၏။ ထိုအမူအရာကြောင့် အကယ်၍ သူတစ်ပါးသည် ထိုအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို နားလည်သွားပါက ဤသူသည် အမူအရာကို ဖြစ်စေတတ်သော စေတနာခဏ၌ပင် မုသာဝါဒကံဖြင့် နှောင်ဖွဲ့အပ်၏။

Yasmā [Pg.72] pana yathā kāyakāyapaṭibaddhavācāhi paraṃ visaṃvādeti, tathā ‘‘idamassa bhaṇāhī’’ti āṇāpentopi paṇṇaṃ likhitvā purato nissajjantopi, ‘‘ayamattho evaṃ daṭṭhabbo’’ti kuḍḍādīsu likhitvā ṭhapentopi. Tasmā ettha āṇattikanissaggiyathāvarāpi payogā yujjanti, aṭṭhakathāsu pana anāgatattā vīmaṃsitvā gahetabbā.

စင်စစ်သော်ကား ကိုယ်၊ ကိုယ်နှင့်စပ်သော ဝတ္ထု၊ နှုတ်တို့ဖြင့် သူတစ်ပါးကို လိမ်လည်လှည့်ဖြားနိုင်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ “ဤသူအား ဤသို့ လိမ်လည်ပြောလိုက်လော့” ဟု စေခိုင်းခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ စာရေး၍ ရှေ့၌ ချထားခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ “ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဤသို့ မှတ်အပ်၏” ဟု နံရံစသည်တို့၌ မမှန်မကန် ရေးသားထားခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း သူတစ်ပါးကို လှည့်ဖြားနိုင်၏။ ထို့ကြောင့် ဤမုသာဝါဒ၌ အာဏတ္တိက၊ နိသဂ္ဂိယ၊ ထာဝရပယောဂတို့သည်လည်း သင့်လျော်ကုန်၏။ သို့သော်လည်း ရှေးအဋ္ဌကထာတို့၌ မလာရှိသောကြောင့် စူးစမ်းဆင်ခြင်၍သာ ယူအပ်ကုန်၏။

Saccaṃ vadatīti saccavādī. Saccena saccaṃ sandahati ghaṭetīti saccasandho. Na antarantarā musā vadatīti attho. Yo hi puriso kadāci musā vadati, kadāci saccaṃ, tassa musāvādena antaritattā saccaṃ saccena na ghaṭīyati; tasmā so na saccasandho. Ayaṃ pana na tādiso, jīvitahetupi musā avatvā saccena saccaṃ sandahati yevāti saccasandho.

မှန်ကန်သောစကားကို မိန့်မြွက်တော်မူတတ်သောကြောင့် “သစ္စဝါဒီ” မည်၏။ မှန်ကန်သော ရှေ့စကားဖြင့် မှန်ကန်သော နောက်စကားကို အမြဲ ဆက်စပ်တော်မူတတ်သောကြောင့် “သစ္စသန္ဓ” မည်၏။ အကြားအကြား၌ မဟုတ်မမှန်သော စကားကို မိန့်တော်မမူ ဟု ဆိုလိုသည်။ စင်စစ်သော်ကား အချို့သောသူသည် တရံတခါ၌ မဟုတ်မမှန်ပြော၍၊ တရံတခါ၌ မှန်ကန်စွာပြော၏။ ထိုသူ၏ စကားသည် မုသာဝါဒဖြင့် ခြားနားခြင်းကြောင့် မှန်သောစကားအချင်းချင်း ဆက်စပ်မှု မရှိပေ။ ထို့ကြောင့် ထိုသူသည် သစ္စသန္ဓ မမည်ပေ။ ဤမြတ်စွာဘုရားသည်ကား ထိုကဲ့သို့သော ပုဂ္ဂိုလ်မျိုး မဟုတ်ဘဲ၊ အသက်ဘေးနှင့် ကြုံရစေကာမူ မဟုတ်မမှန်သော စကားကို မိန့်တော်မမူဘဲ၊ မှန်ကန်သော ရှေ့စကားဖြင့် မှန်ကန်သော နောက်စကားကို အမြဲပင် ဆက်စပ်တော်မူသောကြောင့် “သစ္စသန္ဓ” ဟူ၍ မည်တော်မူ၏။

Thetoti thiro thirakathoti attho. Eko hi puggalo haliddirāgo viya, thusarāsimhi nikhātakhāṇu viya, assapiṭṭhe ṭhapitakumbhaṇḍamiva ca na thirakatho hoti, eko pāsāṇalekhā viya, indakhīlo viya ca thirakatho hoti, asinā sīsaṃ chindantepi dve kathā na katheti, ayaṃ vuccati theto.

“ထေတ” ဟူသည် ခိုင်မြဲသော၊ ခိုင်မြဲသော စကားရှိသောသူဟု ဆိုလိုသည်။ စင်စစ်သော်ကား အချို့သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် နနွင်ဆိုးရည်ဖြင့် ဆိုးအပ်သော အရောင်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဖွဲပုံ၌ စိုက်ထူထားသော ငုတ်တိုကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ မြင်းကျောကုန်းပေါ်၌ တင်ထားသော ဖရုံသီးကဲ့သို့လည်းကောင်း ခိုင်မြဲသော စကားမရှိပေ။ အချို့သော ပုဂ္ဂိုလ်မူကား ကျောက်စာ၌ ရေးသားအပ်သော အက္ခရာကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ တံခါးတိုင်ကဲ့သို့လည်းကောင်း ခိုင်မြဲသော စကားရှိ၏။ သန်လျက်ဖြင့် ဦးခေါင်းကို ဖြတ်ပါသော်လည်း နှစ်မျိုးသော စကားကို မပြောဆိုပေ။ ထိုကဲ့သို့သော ပုဂ္ဂိုလ်မျိုးကို “ထေတ” ဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်၏။

Paccayikoti pattiyāyitabbako, saddhāyitabbakoti attho. Ekacco hi puggalo na paccayiko hoti, ‘‘idaṃ kena vuttaṃ, asukenā’’ti vutte ‘‘mā tassa vacanaṃ saddahathā’’ti vattabbataṃ āpajjati. Eko paccayiko hoti, ‘‘idaṃ kena vuttaṃ, asukenā’’ti vutte ‘‘yadi tena vuttaṃ, idameva pamāṇaṃ, idāni upaparikkhitabbaṃ natthi, evameva ida’’nti vattabbataṃ āpajjati, ayaṃ vuccati paccayiko. Avisaṃvādako lokassāti tāya saccavāditāya lokaṃ na visaṃvādetīti attho.

"ပစ္စယိက" ဟူသည် ယုံကြည်ထိုက်သောသူ (သို့မဟုတ် ယုံကြည်ခြင်းဖြင့် ဆည်းကပ်ထိုက်သောသူ) ကို ဆိုလိုသည်။ အချို့သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ယုံကြည်ထိုက်သူ မဟုတ်ပေ။ "ဤစကားကို မည်သူ ပြောသနည်း၊ မည်သူ ပြောပါသည်" ဟု ပြောဆိုကြသောအခါ "ထိုသူ၏ စကားကို မယုံကြလင့်" ဟု အပြောခံရသည့် အဖြစ်သို့ ရောက်ရ၏။ အချို့သော ပုဂ္ဂိုလ်သည်ကား ယုံကြည်ထိုက်သူ ဖြစ်၏။ "ဤစကားကို မည်သူ ပြောသနည်း၊ မည်သူ ပြောပါသည်" ဟု ပြောဆိုကြသောအခါ "အကယ်၍ ထိုသူ ပြောသည် ဖြစ်ပါက ဤစကားသည်သာ အတည်ဖြစ်သည်၊ ယခုအခါ စူးစမ်းဆင်ခြင်ရန် မလိုတော့ပြီ၊ ဤအရာသည် ထိုသူ ပြောသည့်အတိုင်းသာ ဖြစ်၏" ဟု ပြောဆိုထိုက်သော အဖြစ်သို့ ရောက်၏။ ဤသို့သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို "ပစ္စယိက" (ယုံကြည်ထိုက်သူ) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ "လောကကို မလှည့်ဖြားတတ်သူ" (အဝိသံဝါဒကော လောကဿ) ဟူသည်မှာ ထိုသို့ မှန်ကန်စွာ ပြောဆိုတတ်သည့် အဖြစ်ကြောင့် လူအပေါင်းအား လိမ်လည်လှည့်ဖြားခြင်း (ဖောက်ပြန်စွာ ပြောဆိုခြင်း) မရှိသူ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

Pisuṇaṃ vācaṃ pahāyātiādīsu yāya vācāya yassa taṃ vācaṃ bhāsati, tassa hadaye attano piyabhāvaṃ, parassa ca suññabhāvaṃ karoti, sā pisuṇā vācā.

"ပိသုဏံ ဝါစံ ပဟာယ" အစရှိသော ပါဠိရပ်တို့၌ အကြင်စကားဖြင့် မိမိပြောဆိုသောသူ၏ စိတ်နှလုံး၌ မိမိအပေါ် ချစ်ခင်မြတ်နိုးစေရန်လည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးအပေါ် ချစ်ခြင်းကင်းဆိတ်သွားစေရန်လည်းကောင်း ပြုတတ်၏။ ထိုစကားသည် "ပိသုဏဝါစာ" (ဂုံးတိုက်စကား) မည်၏။

Yāya pana attānampi parampi pharusaṃ karoti, yā vācā sayampi pharusā, neva kaṇṇasukhā na hadayaṅgamā, ayaṃ pharusā vācā.

စင်စစ်သော်ကား အကြင်စကားဖြင့် မိမိကိုလည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးကိုလည်းကောင်း ကြမ်းတမ်းစေတတ်၏။ အကြင်စကားသည် ကိုယ်တိုင်လည်း ကြမ်းတမ်း၏၊ နားဝင်လည်း မချိုသာ၊ စိတ်နှလုံးသို့လည်း မစိမ့်ဝင်နိုင်။ ဤစကားသည် "ဖရုသဝါစာ" (ကြမ်းတမ်းသောစကား) မည်၏။

Yena [Pg.73] samphaṃ palapati niratthakaṃ, so samphappalāpo.

အကြင်စကားဖြင့် စီးပွားချမ်းသာကို ဖျက်ဆီးတတ်သော၊ အနှစ်သာရမရှိသော စကားကို လျှောက်လဲပြောဆိုတတ်၏။ ထိုစကားသည် "သမ္ဖပ္ပလာပ" (ပြိန်ဖျင်းသောစကား) မည်၏။

Tesaṃ mūlabhūtā cetanāpi pisuṇavācādināmeva labhati, sā eva ca idhādhippetāti.

ထိုဂုံးတိုက်စကား၊ ကြမ်းတမ်းသောစကား၊ ပြိန်ဖျင်းသောစကားတို့၏ အခြေခံရင်းမြစ်ဖြစ်သော စေတနာသည်လည်း "ပိသုဏဝါစာ" အစရှိသော အမည်ကိုပင် ရရှိသည်။ ဤစူဠသီလ၌လည်း ထိုစေတနာကိုသာ အလိုရှိအပ် (ရည်ရွယ်အပ်) သည်။

Tattha saṃkiliṭṭhacittassa paresaṃ vā bhedāya attano piyakamyatāya vā kāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā pisuṇavācā. Sā yassa bhedaṃ karoti, tassa appaguṇatāya appasāvajjā, mahāguṇatāya mahāsāvajjā.

ထိုစကားသုံးမျိုးတို့တွင် ကိလေသာဖြင့် ညစ်နွမ်းသောစိတ် ရှိသူ၏ သူတစ်ပါးတို့ ကွဲပြားစေရန် သော်လည်းကောင်း၊ မိမိကို ချစ်ခင်စေလိုသောကြောင့် သော်လည်းကောင်း ကာယပယောဂ၊ ဝစီပယောဂကို ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သော စေတနာသည် "ပိသုဏဝါစာ" (ဂုံးတိုက်စေတနာ) မည်၏။ ထိုဂုံးတိုက်စကားသည် ကွဲပြားအောင် ပြုလုပ်ခံရသူ၏ ဂုဏ်ကျေးဇူး နည်းပါးလျှင် အပြစ်နည်း၍၊ ဂုဏ်ကျေးဇူး ကြီးမားလျှင် အပြစ်ကြီးမား၏။

Tassā cattāro sambhārā – bhinditabbo paro, ‘‘iti ime nānā bhavissanti, vinā bhavissantī’’ti bhedapurekkhāratā vā, ‘‘iti ahaṃ piyo bhavissāmi vissāsiko’’ti piyakamyatā vā, tajjo vāyāmo, tassa tadatthavijānananti. Imesaṃ bhedāyāti, yesaṃ itoti vuttānaṃ santike sutaṃ tesaṃ bhedāya.

ထိုဂုံးတိုက်စကား၏ အင်္ဂါ (သမ္ဘာရ) တို့သည် လေးပါးရှိ၏။ (၁) ကွဲပြားအောင် ခွဲခြားအပ်သော သူတစ်ပါး ရှိခြင်း၊ (၂) "ဤသို့ ပြောဆိုလျှင် ဤသူတို့သည် အသီးသီး ကွဲပြားကြလိမ့်မည်" ဟု ကွဲပြားစေလိုသော ရည်ရွယ်ချက်ရှိခြင်း သော်လည်းကောင်း၊ "ဤသို့ ပြောဆိုပါက ငါသည် ချစ်ခင်အပ်သူ၊ ယုံကြည်စိတ်ချရသူ ဖြစ်လိမ့်မည်" ဟု မိမိကို ချစ်ခင်စေလိုသော ရည်ရွယ်ချက်ရှိခြင်း သော်လည်းကောင်း၊ (၃) ထိုဂုံးတိုက်ခြင်းနှင့် လျော်ညီသော အားထုတ်မှု ရှိခြင်း၊ (၄) နားထောင်သူက ထိုစကား၏ အဓိပ္ပါယ်ကို နားလည်သဘောပေါက်ခြင်း တို့ဖြစ်သည်။ "ထိုသူတို့ ကွဲပြားခြင်းငှါ" (ဣမေသံ ဘေဒါယ) ဟူသည်မှာ အကြင်သူတို့၏ထံမှ ကြားခဲ့ရသော စကားကို ထိုသူတို့နှင့် ကွဲပြားစေရန် (တစ်ပါးသူအား ပြန်လည်ပြောဆိုခြင်း) ဖြစ်သည်။

Bhinnānaṃ vā sandhātāti dvinnaṃ mittānaṃ vā samānupajjhāyakādīnaṃ vā kenacideva kāraṇena bhinnānaṃ ekamekaṃ upasaṅkamitvā ‘‘tumhākaṃ īdise kule jātānaṃ evaṃ bahussutānaṃ idaṃ na yutta’’ntiādīni vatvā sandhānaṃ kattā anukattā. Anuppadātāti sandhānānuppadātā. Dve jane samagge disvā – ‘‘tumhākaṃ evarūpe kule jātānaṃ evarūpehi guṇehi samannāgatānaṃ anucchavikameta’’ntiādīni vatvā daḷhīkammaṃ kattāti attho. Samaggo ārāmo assāti samaggārāmo. Yattha samaggā natthi, tattha vasitumpi na icchatīti attho. Samaggarāmotipi pāḷi, ayamevettha attho. Samaggaratoti samaggesu rato, te pahāya aññattha gantumpi na icchatīti attho. Samagge disvāpi sutvāpi nandatīti samagganandī, samaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitāti yā vācā satte samaggeyeva karoti, taṃ sāmaggiguṇaparidīpikameva vācaṃ bhāsati, na itaranti.

"ကွဲပြားသူတို့ကို စေ့စပ်ပေးတတ်သူ" (ဘိန္နာနံ ဝါ သန္ဓာတာ) ဟူသည်မှာ မိတ်ဆွေနှစ်ဦး သော်လည်းကောင်း၊ ဥပဇ္ဈာယ်တူ တပည့်ချင်း သော်လည်းကောင်း တစ်စုံတစ်ခုသော အကြောင်းကြောင့် ကွဲပြားနေကြစဉ် တစ်ဦးချင်းစီထံ ချဉ်းကပ်၍ "ဤသို့သော ကောင်းမြတ်သော အမျိုး၌ မွေးဖွားပြီး၊ ဤမျှလောက် ဗဟုသုတရှိကြသော အသင်တို့အား ဤသို့ ကွဲပြားနေခြင်းသည် မသင့်လျော်ပါ" စသည်ဖြင့် ပြောဆိုကာ ပြန်လည်စေ့စပ်ပေးတတ်သူ၊ စေ့စပ်ခြင်းကို အစဉ်တစိုက် အားပေးကူညီတတ်သူ ဖြစ်သည်။ "စေ့စပ်မှုကို အားပေးတတ်သူ" (အနုပ္ပဒါတာ) ဟူသည်မှာ ညီညွတ်စွာ စေ့စပ်ခြင်းကို အစဉ်တစိုက် စောင့်ရှောက်အားပေးတတ်သူ ဖြစ်သည်။ ညီညွတ်နေသော သူနှစ်ဦးကို မြင်ရလျှင် "ဤသို့သော မျိုးရိုး၌ ဖြစ်၍၊ ဤသို့သော သီလဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံသော အသင်တို့အား ဤသို့ ညီညွတ်ခြင်းသည် အလွန်လျောက်ပတ်ပါပေ၏" စသည်ဖြင့် ပြောဆိုကာ ညီညွတ်မှုကို ပိုမိုခိုင်မြဲအောင် ပြုတတ်သူ ဖြစ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "ညီညွတ်ခြင်း၌ မွေ့လျော်ရာ ရှိတော်မူသောကြောင့်" "သမဂ္ဂါရာမ" မည်၏။ ညီညွတ်သူများ မရှိသောအရပ်၌ သီတင်းသုံးရန်ပင် အလိုမရှိဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "သမဂ္ဂရာမော" ဟူသော ပါဌ်လည်း ရှိရာ၊ ထိုပါဌ်၌လည်း ဤအဓိပ္ပါယ်ပင် ဖြစ်သည်။ "သမဂ္ဂရတ" ဟူသည် ညီညွတ်သူတို့၌ မွေ့လျော်ပြီး၊ ထိုညီညွတ်သူတို့ကို စွန့်ခွာ၍ အခြားသို့ သွားရန်ပင် အလိုမရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ ညီညွတ်သူတို့ကို မြင်လျှင်သော်လည်းကောင်း၊ ကြားလျှင်သော်လည်းကောင်း ဝမ်းမြောက်တော်မူတတ်သောကြောင့် "သမဂ္ဂနန္ဒီ" မည်၏။ "ညီညွတ်ခြင်းကို ပြုတတ်သော စကားကို ပြောဆိုတတ်သူ" (သမဂ္ဂကရဏိံ ဝါစံ ဘာသိတာ) ဟူသည်မှာ သတ္တဝါတို့ကို ညီညွတ်စေတတ်သော၊ ညီညွတ်ခြင်း၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကိုသာ ထင်ရှားပြတတ်သော စကားကို ပြောဆို၍၊ ညီညွတ်မှုကို ပျက်ပြားစေသော စကားမျိုးကို မပြောဆိုခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

Parassa mammacchedakakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā ekantapharusacetanā pharusāvācā. Tassā āvibhāvatthamidaṃ vatthu – eko kira dārako mātuvacanaṃ anādiyitvā araññaṃ gacchati, taṃ mātā nivattetumasakkontī – ‘‘caṇḍā taṃ mahiṃsī anubandhatū’’ti akkosi. Athassa tatheva araññe mahiṃsī [Pg.74] uṭṭhāsi. Dārako ‘‘yaṃ mama mātā mukhena kathesi, taṃ mā hotu, yaṃ cittena cintesi taṃ hotū’’ti, saccakiriyamakāsi. Mahiṃsī tattheva baddhā viya aṭṭhāsi. Evaṃ mammacchedakopi payogo cittasaṇhatāya na pharusā vācā hoti. Mātāpitaro hi kadāci puttake evaṃ vadanti – ‘‘corā vo khaṇḍākhaṇḍaṃ karontū’’ti, uppalapattampi ca nesaṃ upari patantaṃ na icchanti. Ācariyupajjhāyā ca kadāci nissitake evaṃ vadanti – ‘‘kiṃ ime ahirīkā anottappino caranti, niddhamatha ne’’ti, atha ca nesaṃ āgamādhigamasampattiṃ icchanti. Yathā ca cittasaṇhatāya pharusā vācā na hoti, evaṃ vacanasaṇhatāya apharusā vācā na hoti. Na hi mārāpetukāmassa – ‘‘imaṃ sukhaṃ sayāpethā’’ti vacanaṃ apharusā vācā hoti, cittapharusatāya panesā pharusā vācāva. Sā yaṃ sandhāya pavattitā, tassa appaguṇatāya appasāvajjā, mahāguṇatāya mahāsāvajjā. Tassā tayo sambhārā – akkositabbo paro, kupitacittaṃ, akkosanāti.

သူတစ်ပါး၏ စိတ်နှလုံးကို နာကျင်စေတတ်သော (ဇာတ်၊ အနွယ် စသည်ကို ထိပါးပုတ်ခတ်တတ်သော) ကာယပယောဂ၊ ဝစီပယောဂကို ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သော စင်စစ် ကြမ်းတမ်းသော စေတနာသည် "ဖရုသဝါစာ" (ကြမ်းတမ်းသောစကား) မည်၏။ ထိုဖရုသဝါစာ ဖြစ်ခြင်းကို ထင်ရှားစေရန် ဤဝတ္ထု သာဓကရှိ၏။ သူငယ်တစ်ယောက်သည် မိခင်၏ စကားကို မနာယူဘဲ တောထဲသို့ သွားလေ၏။ မိခင်သည် ထိုသူငယ်ကို မတားဆီးနိုင်သဖြင့် "ကြမ်းတမ်းသော ကျွဲမကြီးသည် နင့်နောက်သို့ လိုက်ပါစေဟူ၍" ကျိန်ဆဲလိုက်၏။ ထို့နောက် တောထဲတွင် မိခင်ကျိန်ဆဲသည့်အတိုင်း ကျွဲမကြီးတစ်ကောင် ထလာလေ၏။ သူငယ်က "ငါ၏မိခင်သည် နှုတ်ဖြင့် ပြောလိုက်သော စကားသည် မဖြစ်ပါစေလင့်၊ စိတ်ဖြင့် ကြံစည်သော အကြံသည်သာ ဖြစ်ပါစေသတည်း" ဟု သစ္စာပြုလိုက်ရာ ကျွဲမကြီးသည် ထိုနေရာ၌ပင် ကြိုးဖြင့် ချည်နှောင်ထားသကဲ့သို့ မလှုပ်မယှက် ရပ်တန့်သွားလေသည်။ ဤသို့လျှင် စိတ်နှလုံးကို နာကျင်စေလောက်သော စကားမျိုး ဖြစ်သော်လည်း (ပြောဆိုသူ၏) စိတ်ထားနူးညံ့မှုကြောင့် ဖရုသဝါစာ မဖြစ်ပေ။ မိဘတို့သည် တစ်ခါတစ်ရံ သားသမီးတို့အား "ခိုးသူတို့သည် နင်တို့ကို အပိုင်းပိုင်း ဖြတ်တောက်ပါစေ" စသည်ဖြင့် ပြောဆိုတတ်ကြသော်လည်း ထိုသားသမီးတို့၏ အပေါ်သို့ ကြာဖက်မျှ ကျရောက်သည်ကိုပင် အလိုမရှိကြပေ။ ဆရာသမားနှင့် ဥပဇ္ဈာယ်တို့သည်လည်း တစ်ခါတစ်ရံ မိမိကို မှီခိုနေသော တပည့်တို့အား "ဤရဟန်းတို့သည် အဘယ်ကြောင့် အရှက်အကြောက် မရှိဘဲ သွားလာနေကြသနည်း၊ သူတို့ကို နှင်ထုတ်ကြလော့" ဟု ပြောဆိုတတ်ကြသော်လည်း စင်စစ်သော်ကား တပည့်တို့၏ ပိဋကတ်ကျွမ်းကျင်မှုနှင့် တရားထူးရရှိမှု ပြည့်စုံခြင်းကိုသာ အလိုရှိကြသည်။ စိတ်ထားနူးညံ့မှုကြောင့် (နှုတ်ထွက်ကြမ်းသော်လည်း) ဖရုသဝါစာ မဖြစ်သကဲ့သို့၊ စကားလုံး နူးညံ့ရုံမျှဖြင့်လည်း ဖရုသဝါစာ မဟုတ်သည် မဖြစ်ပေ (စကားလုံးနူးညံ့သော်လည်း စိတ်ကြမ်းလျှင် ဖရုသဝါစာ ဖြစ်သည် ဟူလို)။ သေစေလိုသော ဆန္ဒရှိသူက "ဤသူ့ကို သက်သာချမ်းသာစွာ အိပ်ပျော်စေကြလော့" ဟု ပြောသောစကားသည် နူးညံ့သော်လည်း စိတ်၏ ကြမ်းတမ်းမှုကြောင့် ဖရုသဝါစာသာ ဖြစ်သည်။ ထိုဖရုသဝါစာသည် ရည်ရွယ်၍ ပြောဆိုခံရသူ၏ ဂုဏ်ကျေးဇူး နည်းပါးလျှင် အပြစ်နည်း၍၊ ဂုဏ်ကျေးဇူး ကြီးမားလျှင် အပြစ်ကြီးမား၏။ ထိုဖရုသဝါစာ၏ အင်္ဂါ (သမ္ဘာရ) သုံးပါးမှာ - (၁) ဆဲရေးအပ်သော သူတစ်ပါး ရှိခြင်း၊ (၂) အမျက်ထွက်သော စိတ်ရှိခြင်း၊ (၃) ဆဲရေးပြောဆိုခြင်း တို့ဖြစ်သည်။

Nelāti elaṃ vuccati doso, nāssā elanti nelā, niddosāti attho. ‘‘Nelaṅgo setapacchādo’’ti, (udā. 65) ettha vuttanelaṃ viya. Kaṇṇasukhāti byañjanamadhuratāya kaṇṇānaṃ sukhā, sūcivijjhanaṃ viya kaṇṇasūlaṃ na janeti. Atthamadhuratāya sakalasarīre kopaṃ ajanetvā pemaṃ janetīti pemanīyā. Hadayaṃ gacchati, appaṭihaññamānā sukhena cittaṃ pavisatīti hadayaṅgamā. Guṇaparipuṇṇatāya pure bhavāti porī pure saṃvaḍḍhanārī viya sukumārātipi porī. Purassa esātipi porī. Nagaravāsīnaṃ kathāti attho. Nagaravāsino hi yuttakathā honti. Pitimattaṃ pitāti vadanti, bhātimattaṃ bhātāti vadanti, mātimattaṃ mātāti vadanti. Evarūpī kathā bahuno janassa kantā hotīti bahujanakantā. Kantabhāveneva bahuno janassa manāpā cittavuḍḍhikarāti bahujanamanāpā.

"နေလာ" ဟူသော ပုဒ်၌ "ဧလ" ကို အပြစ်ဟု ခေါ်ဆို၏။ အပြစ်မရှိသောကြောင့် "နေလာ" (အပြစ်ကင်းသောစကား) ဟု ဆိုလိုသည်။ "နေလင်္ဂေါ သေတပစ္ဆာဒေါ" ဟူသော ဥဒါန်းဂါထာ၌ ဟောတော်မူအပ်သော "နေလ" သဒ္ဒါကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ "နားဝင်ချိုသောစကား" (ကဏ္ဏသုခါ) ဟူသည်မှာ သဒ္ဒါအက္ခရာတို့၏ သာယာချိုမြိန်မှုကြောင့် နားအား ချမ်းသာခြင်းကို ပေးတတ်၏၊ အပ်ဖြင့် ထိုးဆွသကဲ့သို့ နားကို မနာကျင်စေပေ။ "ချစ်ခင်ဖွယ်သောစကား" (ပေမနီယာ) ဟူသည်မှာ အနက်အဓိပ္ပါယ်၏ သာယာချိုမြိန်မှုကြောင့် တစ်ကိုယ်လုံး၌ ဒေါသမဖြစ်စေဘဲ ချစ်ခြင်းကို ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ "နှလုံးသားသို့ စိမ့်ဝင်သောစကား" (ဟဒယင်္ဂမာ) ဟူသည်မှာ စိတ်နှလုံးသို့ ရောက်ရှိတတ်၏၊ (ဒေါသဖြင့်) တားဆီးပိတ်ပင်ခြင်း မရှိဘဲ စိတ်အစဉ်သို့ ချမ်းသာစွာ ဝင်ရောက်သွားတတ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ "ယဉ်ကျေးသောစကား" (ပေါရီ) ဟူသည်မှာ ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ဖြင့် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် မြို့ပြ၌ ဖြစ်သောစကားဖြစ်ပြီး၊ မြို့ကြီးပြကြီး၌ ကြီးပြင်းလာသော အမျိုးသမီးသည် အလွန်နုနယ်သကဲ့သို့ နူးညံ့သိမ်မွေ့သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မြို့နေလူတို့၏ စကားဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း "ပေါရီ" ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ မြို့ပြ၌ နေထိုင်သူတို့သည် သင့်လျော်သောစကားကို ပြောဆိုတတ်ကြ၏။ ဖခင်အရွယ်ရှိသူကို "ဖခင်" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အစ်ကိုအရွယ်ရှိသူကို "အစ်ကို" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ မိခင်အရွယ်ရှိသူကို "မိခင်" ဟူ၍လည်းကောင်း ပြောဆိုတတ်ကြသည်။ ဤသို့သော စကားမျိုးသည် လူအများ၏ နှစ်သက်ဖွယ် ဖြစ်သောကြောင့် "ဗဟုဇနကန္တ" (လူအများ ချစ်ခင်နှစ်သက်သောစကား) မည်၏။ နှစ်သက်ဖွယ်ဖြစ်သောကြောင့်ပင် လူအများ၏ စိတ်နှလုံးကို ရွှင်လန်းတိုးပွားစေတတ်သဖြင့် "ဗဟုဇနမနာပ" (လူအများ၏ စိတ်ကို ကျေနပ်စေသောစကား) မည်၏။

Anatthaviññāpikā kāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā akusalacetanā samphappalāpo. So āsevanamandatāya appasāvajjo, āsevanamahantatāya mahāsāvajjo, tassa dve sambhārā – bhāratayuddhasītāharaṇādiniratthakakathāpurekkhāratā, tathārūpī kathā kathanañca.

အကျိုးမရှိသော (အနက်အဓိပ္ပါယ်မရှိသော) အကြောင်းအရာကို သိစေတတ်သော ကာယပယောဂ၊ ဝစီပယောဂကို ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သော အကုသိုလ်စေတနာသည် "သမ္ဖပ္ပလာပ" (ပြိန်ဖျင်းသောစကား) မည်၏။ ထိုပြိန်ဖျင်းသောစကားသည် အလေ့အကျင့်နည်းပါးပါက အပြစ်နည်း၍၊ အလေ့အကျင့်များပါက အပြစ်ကြီးမား၏။ ထိုပြိန်ဖျင်းသောစကား၏ အင်္ဂါ (သမ္ဘာရ) နှစ်ပါးမှာ - (၁) ဘာရတမင်းတို့ စစ်တိုက်ခြင်း၊ သီတာမိဖုရားကို ပြန်ပေးဆွဲခြင်း စသော အနှစ်သာရမရှိသော စကားကို ရှေးရှုလိုလားခြင်း၊ (၂) ထိုသို့သော ပြိန်ဖျင်းသောစကားကို တကယ်တမ်း ပြောဆိုခြင်း တို့ဖြစ်သည်။

Kālena [Pg.75] vadatīti kālavādī vattabbayuttakālaṃ sallakkhetvā vadatīti attho. Bhūtaṃ tathaṃ tacchaṃ sabhāvameva vadatīti bhūtavādī. Diṭṭhadhammikasamparāyikatthasannissitameva katvā vadatīti atthavādī. Navalokuttaradhammasannissitaṃ katvā vadatīti dhammavādī saṃvaravinayapahānavinayasannissitaṃ katvā vadatīti vinayavādī.

ပြောဟောသင့်ရာအခါ၌ ပြောဟောတော်မူတတ်သောကြောင့် 'ကာလဝါဒီ' မည်တော်မူ၏။ ပြောဆိုထိုက်သောစကားအား သင့်လျော်သောအခါကို မှတ်သား၍ ပြောဟောတော်မူတတ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ဟုတ်မှန်သော၊ စင်စစ်ဖြစ်သော၊ သဘာဝအတိုင်းသာဖြစ်သော စကားကို ပြောဟောတော်မူတတ်သောကြောင့် 'ဘူတဝါဒီ' မည်တော်မူ၏။ မျက်မှောက်ဘဝ၌ဖြစ်သော စီးပွား၊ တမလွန်ဘဝ၌ဖြစ်သော စီးပွားကို အမှီပြု၍သာ ပြောဟောတော်မူတတ်သောကြောင့် 'အတ္ထဝါဒီ' မည်တော်မူ၏။ ကိုးပါးသော လောကုတ္တရာတရားကို အမှီပြု၍ ပြောဟောတော်မူတတ်သောကြောင့် 'ဓမ္မဝါဒီ' မည်တော်မူ၏။ သံဝရဝိနည်း၊ ပဟာနဝိနည်းကို အမှီပြု၍ ပြောဟောတော်မူတတ်သောကြောင့် 'ဝိနယဝါဒီ' မည်တော်မူ၏။

Nidhānaṃ vuccati ṭhapanokāso, nidhānamassā atthīti nidhānavatī. Hadaye nidhātabbayuttakaṃ vācaṃ bhāsitāti attho. Kālenāti evarūpiṃ bhāsamānopi ca – ‘‘ahaṃ nidhānavatiṃ vācaṃ bhāsissāmī’’ti na akālena bhāsati, yuttakālaṃ pana apekkhitvāva bhāsatīti attho. Sāpadesanti saupamaṃ, sakāraṇanti attho. Pariyantavatinti paricchedaṃ dassetvā yathāssā paricchedo paññāyati, evaṃ bhāsatīti attho. Atthasaṃhitanti anekehipi nayehi vibhajantena pariyādātuṃ asakkuṇeyyatāya atthasampannaṃ bhāsati. Yaṃ vā so atthavādī atthaṃ vadati, tena atthena sahitattā atthasaṃhitaṃ vācaṃ bhāsati, na aññaṃ nikkhipitvā aññaṃ bhāsatīti vuttaṃ hoti.

သိမ်းဆည်းထားရာအရပ်ကို 'နိဓာန' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ထိုစကားသည် သိုမှီးသိမ်းဆည်းရာ (နှလုံးသားတည်းဟူသော ပူတာတံတင်း) ရှိသောကြောင့် 'နိဓာနဝတီ' မည်၏။ နှလုံးသား၌ သိုမှီးသိမ်းဆည်းထားရန် သင့်လျော်သောစကားကို ပြောဟောတော်မူတတ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'အခါအားလျော်စွာ' ဟူသည်မှာ ဤသို့သဘောရှိသော စကားကို ဟောပြောသော်လည်း 'ငါသည် သိုမှီးသိမ်းဆည်းထိုက်သောစကားကို ဟောပြောအံ့' ဟု ကြံစည်၍ မသင့်လျော်သောအခါ၌ ဟောပြောသည်မဟုတ်ဘဲ သင့်လျော်သောအခါကိုသာ ငဲ့ညှာ၍ ဟောပြောတော်မူတတ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အကြောင်းဥပမာနှင့်တကွဖြစ်သော (သာပဒေသ)' ဟူသည်မှာ ဥပမာနှင့်တကွဖြစ်သော၊ အကြောင်းနှင့်တကွဖြစ်သော စကားကို ဟောပြောခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'အပိုင်းအခြားရှိသော (ပရိယန္တဝတီ)' ဟူသည်မှာ အဆုံးအပိုင်းအခြားကို ပြသ၍ ထိုတရားစကား၏ အဆုံးအပိုင်းအခြားသည် ထင်ရှားပေါ်လွင်စေရန် ဟောပြောတော်မူတတ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အကျိုးနှင့်စပ်သော (အတ္ထသံဟိတ)' ဟူသည်မှာ များစွာသောနည်းလမ်းတို့ဖြင့် အကျယ်တဝင့် ဝေဖန်သော်လည်း ကုန်စင်အောင် မယူနိုင်လောက်အောင် အနက်အဓိပ္ပါယ်နှင့် ပြည့်စုံသောစကားကို ဟောပြောတော်မူတတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် ထိုပစ္စုပ္ပန်၊ တမလွန်နှစ်တန်သော စီးပွားကို ဟောပြောသောပုဂ္ဂိုလ်သည် အကြင်အနက်အဓိပ္ပါယ်ကို ဟောပြော၏၊ ထိုအနက်အဓိပ္ပါယ်နှင့် တကွဖြစ်သောစကားကို ဟောပြောတော်မူတတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ အခြားအနက်အဓိပ္ပါယ်တစ်ခုကို ချထား၍ အခြားတစ်ခုကို (လွဲမှားစွာ) ပြောဆိုခြင်းမျိုး မဟုတ်ဟု ဆိုလိုသည်။

10. Bījagāmabhūtagāmasamārambhāti mūlabījaṃ khandhabījaṃ phaḷubījaṃ aggabījaṃ bījabījanti pañcavidhassa bījagāmassa ceva, yassa kassaci nīlatiṇarukkhādikassa bhūtagāmassa ca samārambhā, chedanabhedanapacanādibhāvena vikopanā paṭiviratoti attho.

၁၀. 'မျိုးစေ့အပေါင်း (ဗီဇဂါမ) နှင့် သစ်ပင်အပေါင်း (ဘူတဂါမ) ကို ဖျက်ဆီးခြင်း' ဟူသည်မှာ အမြစ်မျိုး၊ ပင်စည်မျိုး၊ အဆစ်မျိုး၊ အညွန့်မျိုး၊ အစေ့မျိုး ဟု ဆိုအပ်သော ငါးပါးအပြားရှိသော မျိုးစေ့အပေါင်းကိုလည်းကောင်း၊ စိမ်းညိုသောမြက်၊ သစ်ပင် အစရှိသော အပင်အပေါင်း (ဘူတဂါမ) ကိုလည်းကောင်း ဖြတ်တောက်ခြင်း၊ ခွဲခြမ်းခြင်း၊ ချက်ပြုတ်ခြင်း အစရှိသည်တို့ဖြင့် ဖျက်ဆီးခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်တော်မူ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

Ekabhattikoti pātarāsabhattaṃ sāyamāsabhattanti dve bhattāni, tesu pātarāsabhattaṃ antomajjhanhikena paricchinnaṃ, itaraṃ majjhanhikato uddhaṃ anto aruṇena. Tasmā antomajjhanhike dasakkhattuṃ bhuñjamānopi ekabhattikova hoti. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ekabhattiko’’ti.

'တစ်ထပ်တည်းသော ဆွမ်းရှိသူ (ဧကဘတ္တိက)' ဟူသည်မှာ ရရှိနိုင်သောဆွမ်း (ဘတ်) တို့သည် နံနက်အခါ၌ စားအပ်သော 'ပါတရာသဆွမ်း' နှင့် ညချမ်းအခါ၌ စားအပ်သော 'သာယမာသဆွမ်း' ဟု နှစ်မျိုးရှိသည်။ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် နံနက်ဆွမ်းကို မွန်းတည့်မတိုင်မီအတွင်း ကာလဖြင့် ပိုင်းခြားသတ်မှတ်သည်။ ကျန်ဆွမ်းကိုမူ မွန်းတည့်ပြီးနောက်မှ အရုဏ်မတက်မီအတွင်း ကာလဖြင့် ပိုင်းခြားသတ်မှတ်သည်။ ထို့ကြောင့် မွန်းတည့်မတိုင်မီအတွင်း ကာလ၌ ဆယ်ကြိမ် (သို့မဟုတ် အကြိမ်များစွာ) စားသော်လည်း တစ်ထပ်တည်း စားသူသာ ဖြစ်သည်။ ထိုတစ်ထပ်တည်းသော စားခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ 'ဧကဘတ္တိကော' ဟု ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

Rattiyā bhojanaṃ ratti, tato uparatoti rattūparato. Atikkante majjhanhike yāva sūriyatthaṅgamanā bhojanaṃ vikālabhojanaṃ nāma. Tato viratattā virato vikālabhojanā. Kadā virato? Anomānadītīre pabbajitadivasato paṭṭhāya.

ညဉ့်အခါ၌ စားခြင်းကို 'ညစာစားခြင်း (ရတ္တိ)' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ထိုညစာစားခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်တော်မူသောကြောင့် 'ရတ္တူပရတ (ညစာစားခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်သူ)' မည်တော်မူ၏။ မွန်းတည့်အချိန်လွန်ပြီးနောက် နေဝင်သည့်တိုင်အောင် စားခြင်းသည် 'ဝိကာလဘောဇန (မသင့်လျော်သောအခါ၌ စားခြင်း)' မည်၏။ ထိုနေလွဲခါ၌ စားခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်တော်မူသောကြောင့် 'ဝိကာလဘောဇနမှ ရှောင်ကြဉ်သူ' မည်တော်မူ၏။ အဘယ်အခါမှစ၍ ရှောင်ကြဉ်တော်မူသနည်းဟူမူ အနောမာမြစ်ကမ်း၌ ရဟန်းပြုတော်မူသောနေ့မှစ၍ ရှောင်ကြဉ်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

Sāsanassa ananulomattā visūkaṃ paṭāṇībhūtaṃ dassananti visūkadassanaṃ. Attanā naccananaccāpanādivasena naccā ca gītā ca vāditā ca antamaso [Pg.76] mayūranaccādivasenapi pavattānaṃ naccādīnaṃ visūkabhūtā dassanā cāti naccagītavāditavisūkadassanā. Naccādīni hi attanā payojetuṃ vā parehi payojāpetuṃ vā payuttāni passituṃ vā neva bhikkhūnaṃ na bhikkhunīnañca vaṭṭanti.

ဘုရားအဆုံးအမတော်နှင့် မလျော်ညီသောကြောင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော (ဆန့်ကျင်ဘက်စို့သဖွယ်ဖြစ်သော) ကြည့်ရှုခြင်းသည် 'ဝိသူကဒဿန' မည်၏။ မိမိကိုယ်တိုင် ကခြင်း၊ သူတစ်ပါးကို ကစေခြင်း စသည်တို့ဖြင့် ကခြင်းလည်းကောင်း၊ သီဆိုခြင်းလည်းကောင်း၊ တီးမှုတ်ခြင်းလည်းကောင်း၊ အောက်ထစ်ဆုံးအားဖြင့် ဥဒေါင်းကခြင်း စသည်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော ကခြင်းစသည်တို့ကို ဘုရားအဆုံးအမတော်နှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်အောင် ကြည့်ရှုနားထောင်ခြင်းလည်းကောင်း တို့ကို 'နစ္စဂီတဝါဒိတဝိသူကဒဿန' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ကခြင်းစသည်တို့ကို မိမိကိုယ်တိုင် ပြုလုပ်ရန်သော်လည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးကို စေခိုင်းပြုလုပ်စေရန်သော်လည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးတို့ ပြုလုပ်နေသော ကခြင်းစသည်တို့ကို ကြည့်ရှုနားထောင်ရန်သော်လည်းကောင်း ရဟန်းတော်များအားလည်းကောင်း၊ ရဟန်းမများအားလည်းကောင်း မအပ်စပ်ပေ။

Mālādīsu mālāti yaṃ kiñci pupphaṃ. Gandhanti yaṃ kiñci gandhajātaṃ. Vilepananti chavirāgakaraṇaṃ. Tattha piḷandhanto dhāreti nāma, ūnaṭṭhānaṃ pūrento maṇḍeti nāma, gandhavasena chavirāgavasena ca sādiyanto vibhūseti nāma. Ṭhānaṃ vuccati kāraṇaṃ. Tasmā yāya dussīlyacetanāya tāni mālādhāraṇādīni mahājano karoti, tato paṭiviratoti attho.

ပန်းအစရှိသည်တို့တွင် 'ပန်း (မာလာ)' ဟူသည်မှာ အလုံးစုံသော ပန်းကို ဆိုလိုသည်။ 'နံ့သာ (ဂန္ဓ)' ဟူသည်မှာ နံ့သာမျိုးစုံကို ဆိုလိုသည်။ 'လိမ်းခြယ်စရာ (ဝိလေပန)' ဟူသည်မှာ အရေပြား၏ အရောင်အဆင်းကို တပ်စွဲဖွယ်ဖြစ်အောင် ပြုတတ်သော နံ့သာရည်၊ အလှရည်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုအမှုတို့တွင် ပန်းကို ပန်ဆင်ခြင်းသည် 'ဝတ်ဆင်ခြင်း (ဓာရေတိ)' မည်၏။ ယုတ်လျော့နိမ့်ခွက်သောနေရာကို ဖြည့်တင်းခြင်းသည် 'တန်ဆာဆင်ခြင်း (မဏ္ဍေတိ)' မည်၏။ အနံ့အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အရေပြားအဆင်း တပ်စွဲဖွယ်အားဖြင့်လည်းကောင်း သာယာခြင်းသည် 'အလှခြယ်ခြင်း (ဝိဘူသေတိ)' မည်၏။ အကြောင်းရင်းကို 'ဌာန' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ထို့ကြောင့် သီလမရှိသူတို့ ပြုလုပ်လေ့ရှိသော ထိုပန်းပန်ခြင်း၊ တန်ဆာဆင်ခြင်း၊ အလှခြယ်ခြင်း စသည်တို့ကို များစွာသော လူအပေါင်းတို့သည် ပြုလုပ်ကြရာ ထိုဒုဿီလျစေတနာမျိုးမှ ရှောင်ကြဉ်တော်မူ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

Uccāsayanaṃ vuccati pamāṇātikkantaṃ. Mahāsayananti akappiyapaccattharaṇaṃ. Tato viratoti attho.

အတိုင်းအတာ ပမာဏထက်လွန်သော (အခြေရှစ်သစ်ထက် မြင့်သော) အိပ်ရာနေရာကို 'မြင့်သောနေရာ (ဥစ္စာသယန)' ဟု ဆိုအပ်သည်။ ရဟန်းတို့အား မအပ်စပ်သော အခင်းများကို 'မြတ်သောနေရာ (မဟာသယန)' ဟု ဆိုအပ်သည်။ ထိုမြင့်သောနေရာ၊ မြတ်သောနေရာတို့၌ ထိုင်ခြင်း၊ အိပ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်တော်မူ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

Jātarūpanti suvaṇṇaṃ. Rajatanti kahāpaṇo, lohamāsako, jatumāsako, dārumāsakoti ye vohāraṃ gacchanti. Tassa ubhayassāpi paṭiggahaṇā paṭivirato, neva naṃ uggaṇhāti, na uggaṇhāpeti, na upanikkhittaṃ sādiyatīti attho.

ရွှေကို 'ဇာတရူပ' ဟု ခေါ်သည်။ အသပြာ၊ ကြေးပဲပိုက်ဆံ၊ ချိပ်ပဲပိုက်ဆံ၊ သစ်သားပဲပိုက်ဆံ အစရှိသဖြင့် ကူးသန်းရောင်းဝယ်ရာ၌ အသုံးပြုသော ငွေကြေးများကို 'ရဇတ' ဟု ခေါ်သည်။ ထိုရွှေငွေ နှစ်မျိုးလုံးကို ခံယူခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်တော်မူ၏။ ကိုယ်တိုင်လည်း မခံယူ၊ သူတစ်ပါးကိုလည်း မခံယူစေ၊ မိမိအတွက် အနီးအပါး၌ အပ်နှံချထားသော ရွှေငွေကိုလည်း သာယာနှစ်သက်ခြင်း မပြုဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

Āmakadhaññapaṭiggahaṇāti, sālivīhiyavagodhūmakaṅguvarakakudrūsakasaṅkhātassa sattavidhassāpi āmakadhaññassa paṭiggahaṇā. Na kevalañca etesaṃ paṭiggahaṇameva, āmasanampi bhikkhūnaṃ na vaṭṭatiyeva. Āmakamaṃsapaṭiggahaṇāti ettha aññatra odissa anuññātā āmakamaṃsamacchānaṃ paṭiggahaṇameva bhikkhūnaṃ na vaṭṭati, no āmasanaṃ.

'မချက်ရသေးသော စပါးစိမ်း (အာမကဓည) ကို လက်ခံခြင်း' ဟူသည်မှာ သလေး၊ ကောက်၊ မုယော၊ ဂျုံ၊ ဆပ်၊ ပြောင်း၊ လူး ဟု ဆိုအပ်သော ခုနစ်မျိုးသော စပါးစိမ်း (မချက်ရသေးသော စပါး) ကို ခံယူခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုစပါးခုနစ်မျိုးတို့ကို လက်ခံရယူရုံသာမက ကိုင်တွယ်သုံးသပ်ခြင်းသည်လည်း ရဟန်းတော်များအား လုံးဝမအပ်စပ်ပေ။ 'အသားစိမ်း ငါးစိမ်းတို့ကို လက်ခံခြင်း' ဟူရာ၌ အထူးရည်စူး၍ ခွင့်ပြုတော်မူအပ်သော အခြေအနေမှတစ်ပါး အသားစိမ်း ငါးစိမ်းတို့ကို လက်ခံရယူခြင်းသည်သာ ရဟန်းတော်များအား မအပ်စပ်ပေ၊ ကိုင်တွယ်သုံးသပ်ခြင်းကား အပ်စပ်ပါသည်။

Itthikumārikapaṭiggahaṇāti ettha itthīti purisantaragatā, itarā kumārikā nāma, tāsaṃ paṭiggahaṇampi āmasanampi akappiyameva.

'အမျိုးသမီးနှင့် မိန်းမပျိုတို့ကို လက်ခံခြင်း' ဟူရာ၌ လင်ရှိဖူးသော အမျိုးသမီးကို 'ဣတ္ထီ' ဟု ခေါ်၍၊ လင်မရှိဖူးသေးသော အပျိုရည်မပျက်သေးသည့် မိန်းမပျိုကို 'ကုမာရိကာ' ဟု ခေါ်သည်။ ထိုသူတို့ကို လက်ခံရယူခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ ကိုင်တွယ်သုံးသပ်ခြင်းသည်လည်းကောင်း ရဟန်းတို့အား လုံးဝမအပ်စပ်ပေ။

Dāsidāsapaṭiggahaṇāti ettha dāsidāsavaseneva tesaṃ paṭiggahaṇaṃ na vaṭṭati. ‘‘Kappiyakārakaṃ dammi, ārāmikaṃ dammī’’ti evaṃ vutte pana vaṭṭati.

'ကျွန်မိန်းမ ကျွန်ယောက်ျားတို့ကို လက်ခံခြင်း' ဟူရာ၌ ကျွန်ဟူသော အခေါ်အဝေါ် အဆင့်အတန်းအားဖြင့် လက်ခံရယူခြင်းသည် မအပ်စပ်ပေ။ သို့သော် 'အပ်စပ်အောင် ဆောင်ရွက်ပေးမည့်သူ (ကပ္ပိယကာရက) အဖြစ် လှူဒါန်းပါ၏' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ကျောင်းဝေယျာဝစ္စဆောင်ရွက်သူ (အာရာမိက) အဖြစ် လှူဒါန်းပါ၏' ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့ လျှောက်ထား၍ လှူဒါန်းပါက လက်ခံအပ်စပ်ပါသည်။

Ajeḷakādīsu khettavatthupariyosānesu kappiyākappiyanayo vinayavasena upaparikkhitabbo. Tattha khettaṃ nāma yasmiṃ pubbaṇṇaṃ ruhati. Vatthu nāma yasmiṃ aparaṇṇaṃ ruhati. Yattha vā ubhayampi ruhati, taṃ khettaṃ. Tadatthāya [Pg.77] akatabhūmibhāgo vatthu. Khettavatthusīsena cettha vāpitaḷākādīnipi saṅgahitāneva.

ဆိတ်၊ သိုး အစရှိသည်တို့မှစ၍ လယ်၊ ယာ အဆုံးရှိသော ပစ္စည်းဝတ္ထုတို့၌ အပ်စပ်ခြင်း၊ မအပ်စပ်ခြင်း နည်းလမ်းကို ဝိနည်းတော်နှင့်အညီ စူးစမ်းဆင်ခြင်ထိုက်သည်။ ထိုအထဲတွင် စပါးမျိုး ပေါက်ရောက်ရာမြေကို 'လယ် (ခေတ္တ)' ဟု ခေါ်သည်။ ပဲမျိုး ပေါက်ရောက်ရာမြေကို 'ယာ (ဝတ္ထု)' ဟု ခေါ်သည်။ သို့မဟုတ် နှစ်မျိုးလုံး ပေါက်ရောက်ရာမြေကိုလည်း 'လယ်ယာ (ခေတ္တ)' ဟု ခေါ်သည်။ ထိုလယ်ယာများအတွက် မပြုပြင်ရသေးသော မြေရိုင်းအပိုင်းအခြားကို 'ယာမြေ (ဝတ္ထု)' ဟု ခေါ်သည်။ ဤသိက္ခာပုဒ်၌ လယ်ယာမြေဟူသော ခေါင်းစဉ်အောက်တွင် ရေကန်၊ ဆည်ကန် အစရှိသည်တို့ကိုလည်း ထည့်သွင်းသတ်မှတ်ထားပြီး ဖြစ်သည်။

Dūteyyaṃ vuccati dūtakammaṃ, gihīnaṃ pahitaṃ paṇṇaṃ vā sāsanaṃ vā gahetvā tattha tattha gamanaṃ. Pahiṇagamanaṃ vuccati gharā gharaṃ pesitassa khuddakagamanaṃ. Anuyogo nāma tadubhayakaraṇaṃ. Tasmā dūteyyapahiṇagamanānaṃ anuyogāti. Evamettha attho veditabbo.

တမန်တို့၏ အမှုကိစ္စကို 'ဒူတေယျ' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ လူတို့ ပေးပို့သော စာကိုသော်လည်းကောင်း၊ နှုတ်စကားကိုသော်လည်းကောင်း ယူဆောင်၍ ထိုထိုအရပ်ဒေသများသို့ သွားလာခြင်း ဖြစ်သည်။ အိမ်တစ်အိမ်မှ တစ်အိမ်သို့ စေခိုင်းသဖြင့် သွားရသော ခရီးတိုသွားလာခြင်းကို 'ပဟိဏဂမန' ဟု ခေါ်သည်။ ထိုလုပ်ငန်းနှစ်ရပ်လုံးကို အားစိုက်လုပ်ဆောင်ခြင်းကို 'အနုယောဂ' ဟု ခေါ်သည်။ ထို့ကြောင့် 'ဒူတေယျပဟိဏဂမနာနုယောဂ' ဟူသည်မှာ ထိုလုပ်ငန်းနှစ်မျိုးလုံးကို လုပ်ဆောင်ခြင်းဟု ဤနေရာ၌ အဓိပ္ပာယ်မှတ်ယူရမည်။

Kayavikkayāti kayā ca vikkayā ca. Tulākūṭādīsu kūṭanti vañcanaṃ. Tattha tulākūṭaṃ nāma rūpakūṭaṃ aṅgakūṭaṃ, gahaṇakūṭaṃ, paṭicchannakūṭanti catubbidhaṃ hoti. Tattha rūpakūṭaṃ nāma dve tulā samarūpā katvā gaṇhanto mahatiyā gaṇhāti, dadanto khuddikāya deti. Aṅgakūṭaṃ nāma gaṇhanto pacchābhāge hatthena tulaṃ akkamati, dadanto pubbabhāge. Gahaṇakūṭaṃ nāma gaṇhanto mūle rajjuṃ gaṇhāti, dadanto agge. Paṭicchannakūṭaṃ nāma tulaṃ susiraṃ katvā anto ayacuṇṇaṃ pakkhipitvā gaṇhanto taṃ pacchābhāge karoti, dadanto aggabhāge.

'အရောင်းအဝယ်ပြုခြင်း (ကယဝိကယ)' ဟူသည်မှာ ဝယ်ယူခြင်းနှင့် ရောင်းချခြင်းတို့ ဖြစ်သည်။ 'တုလာကူဋ (ချိန်ခွင်ဖြင့် လှည့်စားခြင်း)' အစရှိသော စကားလုံးတို့၌ 'ကူဋ' ဟူသည်မှာ လှည့်ပတ်လှည့်စားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထိုချိန်ခွင်ဖြင့် လှည့်စားခြင်းသည် (၁) ရူပကူဋ၊ (၂) အင်္ဂကူဋ၊ (၃) ဂဟဏကူဋ၊ (၄) ပဋိစ္ဆန္နကူဋ ဟု လေးမျိုးရှိသည်။ ၎င်းတို့အနက် 'ပုံသဏ္ဌာန်ဖြင့် လှည့်စားခြင်း (ရူပကူဋ)' ဟူသည်မှာ ပုံပန်းတူညီသော ချိန်ခွင် (သို့မဟုတ် အလေး) နှစ်ခုကို ထားရှိပြီး၊ မိမိက ဝယ်ယူလက်ခံသောအခါ ကြီးသောချိန်ခွင် (အလေး) ဖြင့် ယူ၍၊ သူတစ်ပါးအား ပေးသောအခါ ငယ်သောချိန်ခွင် (အလေး) ဖြင့် ပေးခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ကိုယ်အင်္ဂါဖြင့် လှည့်စားခြင်း (အင်္ဂကူဋ)' ဟူသည်မှာ ဝယ်ယူလက်ခံသောအခါ ချိန်ခွင်၏ နောက်ဘက် (အလေးရှိရာဘက်) ကို လက်ဖြင့် ဖိနှိပ်၍ ယူပြီး၊ ပေးသောအခါ ရှေ့ဘက် (ပစ္စည်းရှိရာဘက်) ကို ဖိနှိပ်၍ ပေးခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ကိုင်တွယ်ပုံဖြင့် လှည့်စားခြင်း (ဂဟဏကူဋ)' ဟူသည်မှာ ဝယ်ယူလက်ခံသောအခါ ချိန်ခွင်ကြိုး၏ အရင်းပိုင်းကို ကိုင်၍ ယူပြီး၊ ပေးသောအခါ အဖျားပိုင်းကို ကိုင်၍ ပေးခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ဖုံးကွယ်၍ လှည့်စားခြင်း (ပဋိစ္ဆန္နကူဋ)' ဟူသည်မှာ ချိန်ခွင်တံကို အခေါင်းပွပြုလုပ်ကာ အတွင်း၌ သံမှုန့်များ ထည့်သွင်းထားပြီး၊ ဝယ်ယူလက်ခံသောအခါ ထိုသံမှုန့်များကို နောက်ဘက် (အလေးရှိရာဘက်) သို့ ရောက်စေကာ၊ ပေးသောအခါ ရှေ့ဘက် (ပစ္စည်းရှိရာဘက်) သို့ ရောက်စေခြင်း ဖြစ်သည်။

Kaṃso vuccati suvaṇṇapāti, tāya vañcanaṃ kaṃsakūṭaṃ. Kathaṃ? Ekaṃ suvaṇṇapātiṃ katvā aññā dve tisso lohapātiyo suvaṇṇavaṇṇe karoti, tato janapadaṃ gantvā kiñcideva aḍḍhaṃ kulaṃ pavisitvā – ‘‘suvaṇṇabhājanāni kiṇathā’’ti vatvā agghe pucchite samagghataraṃ dātukāmā honti. Tato tehi – ‘‘kathaṃ imesaṃ suvaṇṇabhāvo jānitabbo’’ti vutte, ‘‘vīmaṃsitvā gaṇhathā’’ti suvaṇṇapātiṃ pāsāṇe ghaṃsitvā sabbā pātiyo datvā gacchati.

ရွှေခွက်ကို 'ကံသ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုရွှေခွက်ဖြင့် လှည့်ပတ်လိမ်လည်ခြင်းကို 'ကံသကူဋ' ဟု ခေါ်သည်။ အဘယ်သို့ လိမ်လည်သနည်း။ ရွှေခွက်အစစ်တစ်လုံးကို ပြုလုပ်၍ အခြားရွှေနှင့်တူသော အရောင်ရှိသော ကြေးခွက် နှစ်လုံး သုံးလုံးတို့ကို ပြုလုပ်၏။ ထို့နောက် ဇနပုဒ်ကျေးလက်သို့သွား၍ ကြွယ်ဝသော အိမ်တစ်အိမ်သို့ ဝင်ပြီးလျှင် 'ရွှေခွက်များ ဝယ်ကြပါ' ဟု ပြောကာ ဈေးနှုန်းကို မေးမြန်းသည့်အခါ ဈေးအထူးချိုချိုသာသာဖြင့် ရောင်းလိုပါသည်ဟု ပြော၏။ ထိုအခါ အိမ်ရှင်တို့က 'ဤခွက်များ ရွှေစစ်ကြောင်းကို အဘယ်သို့ သိနိုင်ပါမည်နည်း' ဟု မေးမြန်းလျှင် 'စမ်းသပ်ကြည့်၍ ယူကြပါ' ဟု ပြောကာ ရွှေအစစ်ခွက်ကို မှတ်ကျောက်၌ ပွတ်တိုက်ပြပြီးလျှင် ခွက်အားလုံးကို ရောင်းချပေး၍ သွားလေ၏။

Mānakūṭaṃ nāma hadayabhedasikhābhedarajjubhedavasena tividhaṃ hoti. Tattha hadayabhedo sappitelādiminanakāle labbhati. Tāni hi gaṇhanto heṭṭhāchiddena mānena – ‘‘saṇikaṃ āsiñcā’’ti vatvā antobhājane bahuṃ paggharāpetvā gaṇhāti, dadanto chiddaṃ pidhāya sīghaṃ pūretvā deti.

'မာနကူဋ' (ခြင်တွယ်မှုဖြင့် လိမ်လည်ခြင်း) မည်သည် ဟဒယဘေဒ (အတွင်းကို ဖျက်ခြင်း)၊ သိခါဘေဒ (အဦးအဖျားကို ဖျက်ခြင်း)၊ ရဇ္ဇုဘေဒ (ကြိုးကို ဖျက်ခြင်း) ဟူ၍ သုံးပါးရှိ၏။ ထိုသုံးမျိုးတို့တွင် ဟဒယဘေဒကို ထောပတ်၊ ဆီ အစရှိသည်တို့ကို ချင့်တွယ်ရာအခါ၌ တွေ့ရတတ်၏။ အမှန်သော်လည်း ထိုဆီ၊ ထောပတ်စသည်တို့ကို မိမိက ဝယ်ယူလျှင် အောက်၌ အပေါက်ပါသော ချင့်ခွက်ကို အသုံးပြုကာ 'ဖြည်းဖြည်းချင်းလောင်းပါ' ဟု ပြော၍ ချင့်ခွက်အောက်ပေါက်မှ စိမ့်ထွက်စေခြင်းဖြင့် မိမိ၏အိုးအတွင်းသို့ များစွာ ယိုစီးကျစေလျက် ယူတတ်၏။ မိမိက ပေးလှူရောင်းချသူဖြစ်လျှင်မူ အောက်အပေါက်ကို ပိတ်၍ အမြန်ဖြည့်လျက် ပေးတတ်၏။

Sikhābhedo tilataṇḍulādiminanakāle labbhati. Tāni hi gaṇhanto saṇikaṃ sikhaṃ ussāpetvā gaṇhāti, dadanto vegena pūretvā sikhaṃ chindanto deti.

သိခါဘေဒ (အဦးအဖျားကို ဖျက်ခြင်း) ကို နှမ်း၊ ဆန် အစရှိသည်တို့ကို ခြင်တွယ်သည့်အခါ၌ တွေ့ရတတ်၏။ ထိုနှမ်း၊ ဆန်စသည်တို့ကို မိမိက ဝယ်ယူလျှင် ဖြည်းဖြည်းချင်း လောင်းစေ၍ အမောက်ကို မြင့်တက်အောင် ပြုလုပ်ပြီး ယူတတ်၏။ မိမိက ပေးသူဖြစ်လျှင်မူ မြန်မြန်လောင်းထည့်ကာ အမောက်ကို တိုက်ဖြတ်လျက် ပေးတတ်၏။

Rajjubhedo [Pg.78] khettavatthuminanakāle labbhati. Lañjaṃ alabhantā hi khettaṃ amahantampi mahantaṃ katvā minanti.

ရဇ္ဇုဘေဒ (ကြိုးဖြင့် ဖျက်ခြင်း) ကို လယ်ယာမြေ တိုင်းတာသည့်အခါ၌ တွေ့ရတတ်၏။ တံစိုးလက်ဆောင် မရရှိကြသော မြေတိုင်းစာရေးတို့သည် လယ်မြေ မကျယ်ဝန်းသည်ကိုပင် ကျယ်ဝန်းသည်ဟု ထင်ရအောင် (ကြိုးကိုင်ပုံဖြင့်) တိုင်းတာကြကုန်၏။

Ukkoṭanādīsu ukkoṭananti assāmike sāmike kātuṃ lañjaggahaṇaṃ. Vañcananti tehi tehi upāyehi paresaṃ vañcanaṃ. Tatridamekaṃ vatthu – eko kira luddako migañca migapotakañca gahetvā āgacchati, tameko dhutto – ‘‘kiṃ bho, migo agghati, kiṃ migapotako’’ti āha. ‘‘Migo dve kahāpaṇe, migapotako eka’’nti ca vutte ekaṃ kahāpaṇaṃ datvā migapotakaṃ gahetvā thokaṃ gantvā nivatto – ‘‘na me bho, migapotakena attho, migaṃ me dehī’’ti āha. Tena hi – dve kahāpaṇe dehīti. So āha – ‘‘nanu te bho, mayā paṭhamaṃ eko kahāpaṇo dinno’’ti? ‘‘Āma, dinno’’ti. ‘‘Idaṃ migapotakaṃ gaṇha, evaṃ so ca kahāpaṇo, ayañca kahāpaṇagghanako migapotakoti dve kahāpaṇā bhavissantī’’ti. So ‘‘kāraṇaṃ vadatī’’ti sallakkhetvā migapotakaṃ gahetvā migaṃ adāsīti. Nikatīti yogavasena vā māyāvasena vā apāmaṅgaṃ pāmaṅganti, amaṇiṃ maṇinti, asuvaṇṇaṃ suvaṇṇanti katvā patirūpakena vañcanaṃ. Sāciyogoti kuṭilayogo, etesaṃyeva ukkoṭanādīnametaṃ nāmaṃ. Tasmā – ukkoṭanasāciyogo, vañcanasāciyogo, nikatisāciyogoti, evamettha attho daṭṭhabbo. Keci aññaṃ dassetvā aññassa parivattanaṃ sāciyogoti vadanti. Taṃ pana vañcaneneva saṅgahitaṃ.

'ဥက္ကောဋန' အစရှိသော စကားတို့တွင် 'ဥက္ကောဋန' မည်သည် ပိုင်ရှင်မဟုတ်သူကို ပိုင်ရှင်ဖြစ်စေရန် တံစိုးလက်ဆောင် (လာဘ်) ယူခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ဝဉ္စန' မည်သည် ထိုထိုသော အတုအယောင် အကြောင်းပြချက်တို့ဖြင့် သူတစ်ပါးကို လှည့်ပတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုလှည့်ပတ်မှုနှင့် ပတ်သက်၍ ဤပုံပြင်ဝတ္ထုတစ်ပုဒ် ရှိ၏။ မုဆိုးတစ်ဦးသည် သမင်ကြီးတစ်ကောင်နှင့် သမင်ငယ်တစ်ကောင်ကို ယူဆောင်၍ လာရာ လူလည်တစ်ဦးက 'အမောင်... သမင်ကြီးက ဘယ်လောက်တန်သလဲ၊ သမင်ငယ်က ဘယ်လောက်တန်သလဲ' ဟု မေး၏။ 'သမင်ကြီးက နှစ်သပြာတန်ပြီး၊ သမင်ငယ်က တစ်သပြာတန်ပါတယ်' ဟု ပြန်ပြောသောအခါ ထိုလူလည်သည် တစ်သပြာပေး၍ သမင်ငယ်ကို ယူသွား၏။ အနည်းငယ်သွားပြီးမှ ပြန်လှည့်လာကာ 'အမောင်... ငါ သမင်ငယ်ကို အလိုမရှိတော့ပါ၊ ငါ့ကို သမင်ကြီးသာ ပေးပါ' ဟု ပြော၏။ မုဆိုးက 'ထိုသို့ဖြစ်လျှင် နှစ်သပြာပေးပါ' ဟု ဆိုသော် လူလည်က 'အမောင်... ငါ သင့်ကို ရှေးဦးစွာ တစ်သပြာ ပေးခဲ့ပြီးပြီ မဟုတ်လော' ဟု မေး၏။ မုဆိုးကလည်း 'ဟုတ်ကဲ့၊ ပေးပြီးပါပြီ' ဟု ဝန်ခံသော် 'ဤသမင်ငယ်ကို ပြန်ယူလိုက်ပါ၊ ဤသို့ဆိုလျှင် ပထမပေးသော တစ်သပြာနှင့် တစ်သပြာတန်သော ဤသမင်ငယ်တို့ ပေါင်းပါက နှစ်သပြာ ဖြစ်သွားမည် မဟုတ်လော' ဟု ပြော၏။ မုဆိုးသည်လည်း 'သူပြောသည်မှာ အကြောင်းယုတ္တိရှိပေသည်' ဟု မှတ်ထင်ကာ သမင်ငယ်ကို ပြန်ယူပြီး သမင်ကြီးကို ပေးလိုက်လေသည်။ 'နိကတိ' မည်သည် မန္တန်စုပ်ခြင်း စသော ပယောဂဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ မျက်လှည့်အတတ်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း စလွယ်မဟုတ်သည်ကို စလွယ်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ပတ္တမြားမဟုတ်သည်ကို ပတ္တမြားဟူ၍လည်းကောင်း၊ ရွှေမဟုတ်သည်ကို ရွှေဟူ၍လည်းကောင်း အတုပြုလုပ်၍ လှည့်ပတ်ခြင်းတည်း။ 'သာစိယောဂ' မည်သည် ကောက်ကျစ်စဉ်းလဲစွာ လိမ်လည်ခြင်းတည်း။ ဤအမည်သည် ထိုဥက္ကောဋန အစရှိသည်တို့၏ အမည်ပင် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဥက္ကောဋနသာစိယောဂ၊ ဝဉ္စနသာစိယောဂ၊ နိကတိသာစိယောဂ ဟူ၍ ဤနေရာ၌ အနက်ကို မှတ်ယူအပ်၏။ အချို့သော ဆရာတို့သည် အခြားပစ္စည်းတစ်ခုကို ပြသ၍ အခြားပစ္စည်းတစ်ခုနှင့် လဲလှယ်ခြင်းကို သာစိယောဂ ဟု ဆိုကြသော်လည်း ထိုလဲလှယ်ခြင်းသည် ဝဉ္စန (လှည့်ပတ်ခြင်း) ၌ပင် အကျုံးဝင်လေသည်။

Chedanādīsu chedananti hatthacchedanādi. Vadhoti māraṇaṃ. Bandhoti rajjubandhanādīhi bandhanaṃ. Viparāmosoti himaviparāmoso, gumbaviparāmosoti duvidho. Yaṃ himapātasamaye himena paṭicchannā hutvā maggappaṭipannaṃ janaṃ musanti, ayaṃ himaviparāmoso. Yaṃ gumbādīhi paṭicchannā musanti, ayaṃ gumbaviparāmoso. Ālopo vuccati gāmanigamādīnaṃ vilopakaraṇaṃ. Sahasākāroti sāhasikakiriyā. Gehaṃ pavisitvā manussānaṃ ure satthaṃ ṭhapetvā icchitabhaṇḍānaṃ gahaṇaṃ. Evametasmā chedana…pe… sahasākārā paṭivirato samaṇo gotamoti. Iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyyāti.

ဆေဒန အစရှိသည်တို့တွင် 'ဆေဒန' မည်သည် လက်ခြေတို့ကို ဖြတ်ခြင်း အစရှိသည်တည်း။ 'ဝဓ' မည်သည် သတ်ဖြတ်ခြင်းတည်း။ 'ဗန္ဓ' မည်သည် ကြိုးနှောင်ခြင်း စသည်ဖြင့် နှောင်ဖွဲ့ခြင်းတည်း။ 'ဝိပရာမောသ' မည်သည် ဟိမဝိပရာမောသနှင့် ဂုမ္ဗဝိပရာမောသဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိ၏။ ဆီးနှင်းကျသည့်အခါ ဆီးနှင်းဖြင့် မိမိကိုယ်ကို ဖုံးကွယ်လျက် ခရီးသွားတို့ကို လုယူခြင်းသည် 'ဟိမဝိပရာမောသ' မည်၏။ ခြုံပုတ်စသည်တို့၌ ဖုံးကွယ်လျက် လုယူခြင်းသည် 'ဂုမ္ဗဝိပရာမောသ' မည်၏။ ရွာ၊ နိဂုံး စသည်တို့ကို လုယက်တိုက်ခိုက်ခြင်းကို 'အာလောပ' ဟု ခေါ်၏။ 'သာဟသကာရ' မည်သည် ရဲရဲတင်းတင်း အဓမ္မပြုလုပ်သော အမူအရာတည်း။ အိမ်တွင်းသို့ ဝင်ရောက်ကာ လူတို့၏ ရင်ဘတ်၌ လက်နက်ကို တင်၍ အလိုရှိရာ ပစ္စည်းတို့ကို လုယူခြင်း (ဓားပြတိုက်ခြင်း) တည်း။ ရဟန်းဂေါတမသည် ဤသို့သော ဖြတ်တောက်ခြင်း ...ပ... ဓားပြတိုက်ခြင်းတို့မှ ရှောင်ကြဉ်တော်မူ၏။ ရဟန်းတို့... ပုထုဇဉ်သည် တထာဂတ၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ပြောဆိုပါက ဤသို့သော သီလတို့ဖြင့် ပြောဆိုရာ၏။

Ettāvatā cūḷasīlaṃ niṭṭhitaṃ hoti.

ဤမျှဖြင့် စူဠသီလ အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ ဖြစ်သည်။

Majjhimasīlavaṇṇanā

မဇ္ဈိမသီလ အဖွင့်

11. Idāni [Pg.79] majjhimasīlaṃ vitthārento ‘‘yathā vā paneke bhonto’’tiādimāha. Tatrāyaṃ anuttānapadavaṇṇanā. Saddhādeyyānīti kammañca phalañca idhalokañca paralokañca saddahitvā dinnāni. ‘Ayaṃ me ñātī’ti vā, ‘mitto’ti vā, idaṃ paṭikarissati, idaṃ vā tena katapubbanti vā, evaṃ na dinnānīti attho. Evaṃ dinnāni hi na saddhādeyyāni nāma honti. Bhojanānīti desanāsīsamattametaṃ, atthato pana saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā cīvarāni pārupitvā senāsanāni sevamānā gilānabhesajjaṃ paribhuñjamānāti sabbametaṃ vuttameva hoti.

၁၁. ယခုအခါ၌ မဇ္ဈိမသီလကို အကျယ်ချဲ့လိုသဖြင့် 'ယထာ ဝါ ပနေကေ ဘောန္တော' အစရှိသော စကားတော်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ မပေါ်လွင်သော ပုဒ်တို့၏ ရှင်းလင်းချက်မှာ ဤသို့ဖြစ်၏။ 'သဒ္ဓါဒေယျာနိ' မည်သည် ကံ၊ ကံ၏အကျိုး၊ ယခုဘဝနှင့် တမလွန်ဘဝတို့ကို ယုံကြည်၍ လှူဒါန်းအပ်သော ပစ္စည်းများ ဖြစ်သည်။ 'ဤသူသည် ငါ၏ ဆွေမျိုးဖြစ်သည်' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ငါ၏ မိတ်ဆွေဖြစ်သည်' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ဤအမှုကို သူ ပြန်၍ ကျေးဇူးဆပ်လိမ့်မည်' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ဤသူသည် ငါ့အပေါ်၌ ရှေးက ကျေးဇူးပြုဖူးသည်' ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့သော ကြံရွယ်ချက်ဖြင့် လှူဒါန်းအပ်သည် မဟုတ်သော ပစ္စည်းများဟု အနက်ရသည်။ အမှန်သော်လည်း ဤသို့သော ကြံရွယ်ချက်ဖြင့် လှူဒါန်းသော ပစ္စည်းတို့သည် သဒ္ဓါဒေယျ မမည်ကုန်။ 'ဘောဇနာနိ' ဟူသော စကားသည် ဒေသနာတော်၏ ဦးခေါင်းမျှသာ ဖြစ်၏။ အနက်အရမူ ကံ ကံ၏အကျိုးကို ယုံကြည်၍ ပေးလှူအပ်သော ဆွမ်းဘောဇဉ်တို့ကို စားသုံး၍လည်းကောင်း၊ သင်္ကန်းတို့ကို ဝတ်ရုံ၍လည်းကောင်း၊ ကျောင်းအိပ်ရာနေရာတို့ကို မှီဝဲ၍လည်းကောင်း၊ ဂိလာနပစ္စယ ဆေးပစ္စည်းတို့ကို သုံးစွဲလျက်လည်းကောင်း နေထိုင်ခြင်းဟူသော ဤအလုံးစုံကိုပင် ဟောတော်မူအပ်သည် ဖြစ်သည်။

Seyyathidanti nipāto. Tassattho katamo so bījagāmabhūtagāmo, yassa samārambhaṃ anuyuttā viharantīti. Tato taṃ dassento mūlabījantiādimāha. Tattha mūlabījaṃ nāma haliddi, siṅgiveraṃ, vacā, vacattaṃ, ativisā, kaṭukarohiṇī, usīraṃ, bhaddamuttakanti evamādi. Khandhabījaṃ nāma assattho, nigrodho, pilakkho, udumbaro, kacchako, kapitthanoti evamādi. Phaḷubījaṃ nāma ucchu, naḷo, veḷūti evamādi. Aggabījaṃ nāma ajjakaṃ, phaṇijjakaṃ, hiriveranti evamādi. Bījabījaṃ nāma pubbaṇṇaṃ aparaṇṇanti evamādi. Sabbañhetaṃ rukkhato viyojitaṃ viruhanasamatthameva ‘‘bījagāmo’’ti vuccati. Rukkhato pana aviyojitaṃ asukkhaṃ ‘‘bhūtagāmo’’ti vuccati. Tattha bhūtagāmasamārambho pācittiyavatthu, bījagāmasamārambho dukkaṭavatthūti veditabbo.

'သေယျထိဒံ' ဟူသော သဒ္ဒါသည် နိပါတ်စကား ဖြစ်သည်။ ထိုနိပါတ်၏ အနက်မှာ 'အဘယ်ဗီဇဂါမ်၊ ဘူတဂါမ်တို့ကို ဖျက်ဆီးလျက် နေကြကုန်သနည်း' ဟု မေးရာ၌ ကျရောက်သည်။ ထို့နောက် ထိုဗီဇဂါမ်နှင့် ဘူတဂါမ်တို့ကို ပြသရန် 'မူလဗီဇံ' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ 'မူလဗီဇ' (အမြစ်မျိုး) မည်သည် နနွင်း၊ ချင်း (ဂျင်း)၊ လင်းလေ၊ ဆိတ်ဖူး၊ တိစုတ်၊ ကုလားဆောင်းမေးခါး၊ ပန်းရင်း၊ နွားမြေးရင်း ဤသို့စသည်တို့ ဖြစ်သည်။ 'ခန္ဓဗီဇ' (ပင်စည်မျိုး) မည်သည် ဗောဓိညောင်ပင်၊ ပညောင်ပင်၊ ညောင်ကြတ်ပင်၊ ရေသဖန်းပင်၊ ထအောင်းနက်ပင်၊ ညောင်ချဉ်ပင် ဤသို့စသည်တို့ ဖြစ်သည်။ 'ဖဠုဗီဇ' (အဆစ်မျိုး) မည်သည် ကြံ၊ ကျူ၊ ဝါး ဤသို့စသည်တို့ ဖြစ်သည်။ 'အဂ္ဂဗီဇ' (အညွန့်မျိုး) မည်သည် ကညို့၊ ရုံးဖြူ၊ ဖာလာ ဤသို့စသည်တို့ ဖြစ်သည်။ 'ဗီဇဗီဇ' (အစေ့မျိုး) မည်သည် စပါး (ပုဗ္ဗဏ္ဏ)၊ ပဲ (အပရဏ္ဏ) ဤသို့စသည်တို့ ဖြစ်သည်။ သစ်ပင်မှ ကင်းကွာစေပြီးနောက် အပင်ပေါက်နိုင်စွမ်းရှိသော မျိုးစေ့အစုအဝေးကို 'ဗီဇဂါမ်' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ သစ်ပင်မှ မကင်းကွာသေးဘဲ မခြောက်သွေ့သေးသော အမြစ်စသည်တို့ကိုမူ 'ဘူတဂါမ်' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုဗီဇဂါမ်၊ ဘူတဂါမ်တို့တွင် ဘူတဂါမ်ကို ဖျက်ဆီးခြင်းသည် ပါစိတ်အာပတ်၏ အကြောင်းဖြစ်ပြီး၊ ဗီဇဂါမ်ကို ဖျက်ဆီးခြင်းသည် ဒုက္ကဋ်အာပတ်၏ အကြောင်းဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။

12. Sannidhikāraparibhoganti sannidhikatassa paribhogaṃ. Tattha duvidhā kathā, vinayavasena ca sallekhavasena ca. Vinayavasena tāva yaṃ kiñci annaṃ ajja paṭiggahitaṃ aparajju sannidhikārakaṃ hoti, tassa paribhoge pācittiyaṃ. Attanā laddhaṃ pana sāmaṇerānaṃ datvā, tehi laddhaṃ ṭhapāpetvā dutiyadivase bhuñjituṃ vaṭṭati, sallekho pana na hoti.

၁၂. 'သန္နိဓိကာရပရိဘောဂ' မည်သည် သိုမှီးသိမ်းဆည်းထားသော အာဟာရကို သုံးဆောင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို၌ ဝိနည်းနှင့်စပ်သော စကား၊ သလ္လေခနှင့်စပ်သော စကားဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိ၏။ ဝိနည်းနှင့်စပ်သော အဆုံးအဖြတ်အရ ယနေ့ အကပ်ခံရသော တစ်စုံတစ်ခုသော အစားအစာကို နောက်တစ်နေ့၌ သိုမှီးသိမ်းဆည်းထားခြင်းဖြစ်လျှင် ထိုသိုမှီးထားသော အစာကို သုံးဆောင်ခြင်းကြောင့် ပါစိတ်အာပတ် သင့်၏။ မိမိရရှိသော အာဟာရကို သာမဏေတို့အား ပေးပြီးလျှင် ထိုသာမဏေတို့က သိုမှီးသိမ်းဆည်းထားသော အစာကို နောက်တစ်နေ့၌ ပြန်လည်သုံးဆောင်ရန်မူ အပ်စပ်၏။ သို့သော် ကိလေသာကို ခြစ်ထုတ်တတ်သော သလ္လေခအကျင့်မူ မဟုတ်ပေ။

Pānasannidhimhipi eseva nayo. Tattha pānaṃ nāma ambapānādīni aṭṭha pānāni, yāni ca tesaṃ anulomāni. Tesaṃ vinicchayo samantapāsādikāyaṃ vutto.

ဖျော်ရည်တို့ကို သိုမှီးခြင်း၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ထို၌ ဖျော်ရည် (ပါန) မည်သည် သရက်ရည် အစရှိသော ရှစ်မျိုးသော ဖျော်ရည်တို့နှင့် ထိုဖျော်ရည်တို့နှင့် လျော်ကန်သော အနုလောမ ဖျော်ရည်တို့ ဖြစ်သည်။ ထိုဖျော်ရည်တို့၏ အဆုံးအဖြတ်ကို သမန္တပါသာဒိကာ ဝိနည်းအဋ္ဌကထာ၌ ဖော်ပြထားပြီး ဖြစ်သည်။

Vatthasannidhimhi [Pg.80] anadhiṭṭhitaṃ avikappitaṃ sannidhi ca hoti, sallekhañca kopeti, ayaṃ pariyāyakathā. Nippariyāyato pana ticīvarasantuṭṭhena bhavitabbaṃ, catutthaṃ labhitvā aññassa dātabbaṃ. Sace yassa kassaci dātuṃ na sakkoti, yassa pana dātukāmo hoti, so uddesatthāya vā paripucchatthāya vā gato, āgatamatte dātabbaṃ, adātuṃ na vaṭṭati. Cīvare pana appahonte satiyā paccāsāya anuññātakālaṃ ṭhapetuṃ vaṭṭati. Sūcisuttacīvarakārakānaṃ alābhena tato parampi vinayakammaṃ katvā ṭhapetuṃ vaṭṭati. ‘‘Imasmiṃ jiṇṇe puna īdisaṃ kuto labhissāmī’’ti pana ṭhapetuṃ na vaṭṭati, sannidhi ca hoti, sallekhañca kopeti.

ဝတ္ထသန္နိဓိ (အဝတ်အထည် သိုမှီးသိမ်းဆည်းခြင်း) ၌ အဓိဋ္ဌာန်လည်း မတင်အပ်သော၊ ဝိကပ္ပနာလည်း မပြုအပ်သော အဝတ်သည် သိုမှီးသိမ်းဆည်းရာ ရောက်၏၊ သလ္လေခအကျင့်ကိုလည်း ပျက်စေ၏။ (အဓိဋ္ဌာန်တင်၊ ဝိကပ္ပနာပြုအပ်သော အဝတ်ကို သုံးစွဲကောင်း၏ဟူသော) ဤစကားသည် ဝိနည်းပရိယာယ်အားဖြင့် ပြောဆိုသော စကားတည်း။ မုချအားဖြင့်မူ သုံးထည်သော သင်္ကန်းဖြင့်သာ တင်းတိမ်ရောင့်ရဲရမည်။ လေးထည်မြောက် အဝတ်ကို ရရှိခဲ့သော် အခြားသူအား ပေးရမည်။ အကယ်၍ တစ်စုံတစ်ယောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်အား မပေးနိုင်ခဲ့ပါက မိမိပေးလိုသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် စာရွတ်ပြခြင်း အကျိုးငှါသော်လည်းကောင်း၊ အနက်ကို အဖန်ဖန်မေးမြန်းခြင်း အကျိုးငှါသော်လည်းကောင်း သွားရောက်ရာတွင် ထိုသူ ရောက်လာခါမျှ၌ပင် ပေးထိုက်၏၊ မပေးဘဲ မနေအပ်။ သင်္ကန်းလျာအဝတ် မလောက်မငှ ရှိ၍ နောက်ထပ်ရလိမ့်မည်ဟူသော မြှော်လင့်ချက်ရှိပါက ခွင့်ပြုအပ်သောအခါ၌ သိမ်းဆည်းထားအပ်၏။ အပ်၊ အပ်ချည်၊ သင်္ကန်းချုပ်တတ်သူတို့ကို မရရှိခြင်းကြောင့် ထိုအနုညာတကာလထက် ကျော်လွန်သည့်တိုင်အောင်လည်း ဝိနည်းကံပြု၍ သိမ်းဆည်းထားအပ်၏။ "ဤသင်္ကန်း ဆွေးမြေ့သွားပါက တဖန် ဤကဲ့သို့သောသင်္ကန်းကို အဘယ်မှ ရနိုင်ပါအံ့နည်း" ဟု နှလုံးသွင်း၍ကား မသိမ်းဆည်းအပ်၊ သိမ်းဆည်းပါက သိုမှီးသိမ်းဆည်းရာ ရောက်၏၊ သလ္လေခအကျင့်ကိုလည်း ပျက်စေ၏။

Yānasannidhimhi yānaṃ nāma vayhaṃ, ratho, sakaṭaṃ, sandamānikā, sivikā, pāṭaṅkīti; netaṃ pabbajitassa yānaṃ. Upāhanā pana pabbajitassa yānaṃyeva. Ekabhikkhussa hi eko araññatthāya, eko dhotapādakatthāyāti, ukkaṃsato dve upāhanasaṅghāṭā vaṭṭanti. Tatiyaṃ labhitvā aññassa dātabbo. ‘‘Imasmiṃ jiṇṇe aññaṃ kuto labhissāmī’’ti hi ṭhapetuṃ na vaṭṭati, sannidhi ca hoti, sallekhañca kopeti.

ယာနသန္နိဓိ (ယာဉ်သိုမှီးသိမ်းဆည်းခြင်း) ၌ ယာဉ်မည်သည် လှည်းပေါင်းချုပ်၊ ရထား၊ လှည်းရင်း၊ သံလျင်း၊ ထမ်းစင်၊ အဝတ်သံလျင်းတို့ ဖြစ်သည်။ ဤယာဉ်သည် ရဟန်းတို့၏ ယာဉ်မဟုတ်၊ ဘိနပ်တို့သည်သာ ရဟန်းတို့၏ ယာဉ်မည်၏။ ရဟန်းတစ်ပါးအား တော၌စီးရန် ဘိနပ်တစ်ရံ၊ ဆေးကြောပြီးသောခြေကို စောင့်ရှောက်ရန် ဘိနပ်တစ်ရံအားဖြင့် အလွန်ဆုံး နှစ်ရံသော ဘိနပ်တို့သည် အပ်စပ်ကုန်၏။ သုံးရံမြောက် ဘိနပ်ကို ရရှိပါက အခြားသူအား ပေးအပ်ရမည်။ "ဤဘိနပ် ဆွေးမြေ့လျှင် အခြားသောဘိနပ်ကို အဘယ်မှ ရနိုင်အံ့နည်း" ဟု နှလုံးသွင်း၍ သိမ်းဆည်းထားခြင်းငှါ မအပ်၊ သိုမှီးခြင်းလည်း ရောက်၏၊ သလ္လေခအကျင့်ကိုလည်း ပျက်စေ၏။

Sayanasannidhimhi sayananti mañco. Ekassa bhikkhuno eko gabbhe, eko divāṭhāneti ukkaṃsato dve mañcā vaṭṭanti. Tato uttari labhitvā aññassa bhikkhuno vā gaṇassa vā dātabbo; adātuṃ na vaṭṭati. Sannidhi ca hoti, sallekhañca kopeti.

သယနသန္နိဓိ (အိပ်ရာနေရာ သိုမှီးသိမ်းဆည်းခြင်း) ၌ "သယန" ဟူသည် ညောင်စောင်းကို ဆိုသည်။ ရဟန်းတစ်ပါးအား အခန်း၌ တစ်လုံး၊ နေ့နေရာ၌ တစ်လုံးအားဖြင့် အများဆုံး ညောင်စောင်းနှစ်လုံး အပ်၏။ ထိုနှစ်လုံးထက်ပို၍ ရရှိခဲ့သော် အခြားရဟန်းအားသော်လည်းကောင်း၊ ဂိုဏ်းအားသော်လည်းကောင်း ပေးအပ်အပ်၏၊ မပေးဘဲ သိမ်းဆည်းထားခြင်းငှါ မအပ်။ သိုမှီးခြင်းလည်း ရောက်၏၊ သလ္လေခအကျင့်ကိုလည်း ပျက်စေ၏။

Gandhasannidhimhi bhikkhuno kaṇḍukacchuchavidosādiābādhe sati gandhā vaṭṭanti. Te gandhe āharāpetvā tasmiṃ roge vūpasante aññesaṃ vā ābādhikānaṃ dātabbā, dvāre pañcaṅguligharadhūpanādīsu vā upanetabbā. ‘‘Puna roge sati bhavissantī’’ti pana ṭhapetuṃ na vaṭṭati, sannidhi ca hoti, sallekhañca kopeti.

ဂန္ဓသန္နိဓိ (နံ့သာသိုမှီးသိမ်းဆည်းခြင်း) ၌ ရဟန်းအား ယားနာ၊ ဝဲနာ၊ အရေပြားရောဂါ အစရှိသော ရောဂါဝေဒနာ ရှိပါက နံ့သာတို့သည် အပ်စပ်ကုန်၏။ ထိုနံ့သာတို့ကို ဆောင်ယူစေ၍ ရောဂါငြိမ်းအေးသွားသောအခါ (ပျောက်ကင်းသွားသောအခါ) အခြားသော နာဖျားသော ရဟန်းတို့အား ပေးလှူအပ်၏၊ သို့မဟုတ် တံခါး၌ လက်ငါးချောင်းရာထင်အောင် ပြုလုပ်ခြင်း၊ ကျောင်းဆောင်တို့၌ အခိုးထုံစေခြင်း စသည့် အမှုတို့၌ ကပ်ဆောင် (သုံးစွဲ) အပ်၏။ "နောက်တစ်ဖန် ရောဂါဖြစ်ခဲ့သော် သုံးရလိမ့်မည်" ဟု နှလုံးသွင်း၍ကား မသိမ်းဆည်းအပ်၊ သိမ်းဆည်းပါက သိုမှီးသိမ်းဆည်းရာ ရောက်၏၊ သလ္လေခအကျင့်ကိုလည်း ပျက်စေ၏။

Āmisanti vuttāvasesaṃ daṭṭhabbaṃ. Seyyathidaṃ, idhekacco bhikkhu – ‘‘tathārūpe kāle upakārāya bhavissatī’’ti tilataṇḍulamuggamāsanāḷikeraloṇamacchamaṃsavallūrasappitelaguḷabhājanādīni āharāpetvā ṭhapeti. So vassakāle kālasseva sāmaṇerehi yāguṃ pacāpetvā paribhuñjitvā ‘‘sāmaṇera, udakakaddame dukkhaṃ gāmaṃ pavisituṃ, gaccha asukaṃ kulaṃ [Pg.81] gantvā mayhaṃ vihāre nisinnabhāvaṃ ārocehi; asukakulato dadhiādīni āharā’’ti peseti. Bhikkhūhi – ‘‘kiṃ, bhante, gāmaṃ pavisissathā’’ti vuttepi, ‘‘duppaveso, āvuso, idāni gāmo’’ti vadati. Te – ‘‘hotu, bhante, acchatha tumhe, mayaṃ bhikkhaṃ pariyesitvā āharissāmā’’ti gacchanti. Atha sāmaṇeropi dadhiādīni āharitvā bhattañca byañjanañca sampādetvā upaneti, taṃ bhuñjantasseva upaṭṭhākā bhattaṃ pahiṇanti, tatopi manāpaṃ manāpaṃ bhuñjati. Atha bhikkhū piṇḍapātaṃ gahetvā āgacchanti, tatopi manāpaṃ manāpaṃ gīvāyāmakaṃ bhuñjatiyeva. Evaṃ catumāsampi vītināmeti. Ayaṃ vuccati – ‘‘bhikkhu muṇḍakuṭumbikajīvikaṃ jīvati, na samaṇajīvika’’nti. Evarūpo āmisasannidhi nāma hoti.

အာမိသဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသည်မှ ကြွင်းကျန်သော နှမ်း၊ ဆန် အစရှိသည်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုအာမိသဟူသည် အဘယ်နည်း၊ ဤသာသနာတော်၌ အချို့သော ရဟန်းသည် "ထိုသို့သောအခါ (ရွာတွင်းသို့ဝင်ရန် ခဲယဉ်းသောအခါ) ၌ အထောက်အကူ ဖြစ်လိမ့်မည်" ဟု ကြံစည်ကာ နှမ်း၊ ဆန်၊ ပဲနောက်၊ မာသ်ပဲ၊ အုန်းဆီ၊ ဆား၊ ငါး၊ အမဲ၊ အမဲခြောက်၊ ထောပတ်အိုး၊ ဆီအိုး၊ တင်လဲအိုး စသည်တို့ကို ဆောင်ယူစေ၍ သိမ်းဆည်းထားတတ်၏။ ထိုရဟန်းသည် မိုးရွာသောအခါ၌ စောစောစီးစီးပင် သာမဏေတို့ကို ယာဂုကျိုစေ၍ သုံးဆောင်ပြီးလျှင်၊ "သာမဏေ၊ ရေညွန်ထူထပ်သဖြင့် ရွာထဲသို့ ဝင်ရန် ခဲယဉ်းလှ၏။ သွားချေ၊ ထိုအမျိုးသို့ သွား၍ ငါ ကျောင်း၌ ရှိနေသည့်အကြောင်းကို ပြောကြားချေလော။ ထိုအမျိုးမှ နို့ဓမ်းစသည်တို့ကို ယူဆောင်ခဲ့လော" ဟု စေလွှတ်၏။ (ကျောင်းနေ) ရဟန်းတို့က "အရှင်ဘုရား၊ ရွာသို့ ကြွပါမည်လော" ဟု လျှောက်ထားသော်လည်း "ငါ့ရှင်တို့၊ ယခုအခါ ရွာသို့ ဝင်ရန် ခဲယဉ်းလှ၏" ဟု ဆို၏။ ထိုရဟန်းတို့ကလည်း "အရှင်ဘုရား၊ ရှိပါစေ၊ အရှင်ဘုရားတို့ ကျောင်း၌ပင် နေရစ်တော်မူကြပါ၊ တပည့်တော်တို့ ဆွမ်းရှာဖွေ၍ ယူဆောင်ခဲ့ပါမည်" ဟု လျှောက်ထားကာ သွားကြကုန်၏။ ထိုအခါ သာမဏေသည်လည်း နို့ဓမ်းစသည်တို့ကို ယူဆောင်လာပြီး ဆွမ်းဟင်းလျာတို့ကို စီရင်၍ ကပ်လှူ၏။ ထိုဆွမ်းကို သုံးဆောင်နေစဉ်ပင် အလုပ်အကျွေး ဒါယကာတို့က ဆွမ်းပို့လာကြရာ ထိုဆွမ်းမှလည်း ကောင်းနိုးရာရာတို့ကို ရွေးချယ်၍ သုံးဆောင်ပြန်၏။ ထိုအခါ (ကျောင်းနေ) ရဟန်းတို့သည်လည်း ဆွမ်းခံ၍ ပြန်လည်ရောက်ရှိလာကြရာ ထိုဆွမ်းမှလည်း ကောင်းနိုးရာရာတို့ကို လည်ပင်းဆန့်တန်း၍ (လည်မျိုဆို့အောင်) သုံးဆောင်ပြန်၏။ ဤနည်းဖြင့် မိုးလေးလပတ်လုံးကို ကုန်လွန်စေ၏။ ဤရဟန်းကို "ဦးပြည်းသူကြွယ်၏ အသက်မွေးနည်းဖြင့် အသက်မွေးသူ၊ ရဟန်း၏ အသက်မွေးနည်းဖြင့် အသက်မမွေးသူ" ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤကဲ့သို့သော သိုမှီးသိမ်းဆည်းခြင်းကို အာမိသသန္နိဓိ (အာမိသ သိုမှီးခြင်း) မည်၏။

Bhikkhuno pana vasanaṭṭhāne ekā taṇḍulanāḷi, eko guḷapiṇḍo, catubhāgamattaṃ sappīti ettakaṃ nidhetuṃ vaṭṭati, akāle sampattacorānaṃ atthāya. Te hi ettakampi āmisapaṭisanthāraṃ alabhantā jīvitāpi voropeyyuṃ, tasmā sace ettakaṃ natthi, āharāpetvāpi ṭhapetuṃ vaṭṭati. Aphāsukakāle ca yadettha kappiyaṃ, taṃ attanāpi paribhuñjituṃ vaṭṭati. Kappiyakuṭiyaṃ pana bahuṃ ṭhapentassāpi sannidhi nāma natthi. Tathāgatassa pana taṇḍulanāḷiādīsu vā yaṃ kiñci caturatanamattaṃ vā pilotikakhaṇḍaṃ ‘‘idaṃ me ajja vā sve vā bhavissatī’’ti ṭhapitaṃ nāma natthi.

ရဟန်း၏ နေရာအရပ်၌ ဆန်တစ်ကွမ်းစား၊ တင်လဲခဲ တစ်ခဲ၊ ဆန်တစ်ပြည်၏ လေးပုံတစ်ပုံခန့်ရှိသော ထောပတ် ဤမျှအတိုင်းအရှည်ရှိသော အာမိသကို အချိန်မဲ့အခါမဲ့၌ ရောက်လာသော ဓားပြ (သူပုန်) တို့အကျိုးငှါ သိမ်းဆည်းထားအပ်၏။ အကြောင်းမူကား ထိုဓားပြတို့သည် ဤမျှလောက်သော အာမိသပဋိသန္ဓာရကိုမျှ မရရှိပါက အသက်ကိုပင် နှုတ်ယူ (သတ်ဖြတ်) တတ်ကြသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် အကယ်၍ ဤမျှလောက်သော အာမိသ မရှိခဲ့လျှင် ဆောင်ယူစေ၍လည်း သိမ်းဆည်းထားအပ်၏။ မကျန်းမာသောအခါ၌လည်း ဤအာမိသတို့အနက် အပ်စပ်သောအရာကို မိမိကိုယ်တိုင်လည်း သုံးဆောင်အပ်၏။ ကပ်ပိယကုဋိ (ကျောင်းဆောင်) ၌ များစွာ သိမ်းဆည်းထားသော်လည်း သိုမှီးခြင်းဟူ၍ မည်သည်မရှိ။ မြတ်စွာဘုရားအားမူ ဆန်တစ်ကွမ်းစား စသည်တို့တွင် တစ်စုံတစ်ခုသော အာမိသကိုသော်လည်းကောင်း၊ လေးတောင်ခန့်ရှိသော အဝတ်စုတ်ပိုင်းကိုသော်လည်းကောင်း "ဤအရာသည် ယနေ့ သို့မဟုတ် နက်ဖြန်၌ ငါ့အတွက် အသုံးဝင်လိမ့်မည်" ဟု သိမ်းဆည်းထားတော်မူခြင်း မည်သည် မရှိပေ။

13. Visūkadassanesu naccaṃ nāma yaṃ kiñci naccaṃ, taṃ maggaṃ gacchantenāpi gīvaṃ pasāretvā daṭṭhuṃ na vaṭṭati. Vitthāravinicchayo panettha samantapāsādikāyaṃ vuttanayeneva veditabbo. Yathā cettha, evaṃ sabbesu sikkhāpadapaṭisaṃyuttesu suttapadesu. Ito parañhi ettakampi avatvā tattha tattha payojanamattameva vaṇṇayissāmāti.

၁၃. ဝိသူကဒဿန (ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ပွဲလမ်းသဘင်တို့ကို ကြည့်ရှုခြင်း) တို့၌ "ကခြင်း" (နစ္စ) မည်သည် တစ်စုံတစ်ခုသော ကခြင်းအလုံးစုံကို ဆိုလို၏၊ ထိုကခြင်းကို လမ်းသွားနေသော ရဟန်းသည်ပင် လည်ပင်းဆန့်တန်း၍ ကြည့်ရှုခြင်းငှါ မအပ်။ ဤနစ္စပုဒ်၌ အကျယ်အဆုံးအဖြတ်ကိုမူ သမန္တပါသာဒိကာ၌ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏။ ဤသိက္ခာပုဒ်၌ ကဲ့သို့ပင် သိက္ခာပုဒ်နှင့် စပ်ယှဉ်သော သုတ်ပါဠိအားလုံးတို့၌လည်း (အကျယ်အဆုံးအဖြတ်ကို သမန္တပါသာဒိကာ၌ ဆိုအပ်ပြီးသည့်နည်းအတိုင်း သိအပ်၏)။ ဤအရာမှ နောက်၌မူ ဤမျှလောက်ပင် ညွှန်ပြခြင်းကိုပင် မဆိုတော့ဘဲ ထိုထိုသုတ်ပါဠိတို့၌ အနက်အဓိပ္ပာယ် ယှဉ်စပ်ရုံမျှကိုသာ ဖွင့်ပြပါတော့အံ့။

Pekkhanti naṭasamajjaṃ. Akkhānanti bhāratayujjhanādikaṃ. Yasmiṃ ṭhāne kathīyati, tattha gantumpi na vaṭṭati. Pāṇissaranti kaṃsatāḷaṃ, pāṇitāḷantipi vadanti. Vetāḷanti ghanatāḷaṃ, mantena matasarīruṭṭhāpanantipi eke. Kumbhathūṇanti caturassaambaṇakatāḷaṃ, kumbhasaddantipi eke. Sobhanakanti naṭānaṃ [Pg.82] abbhokkiraṇaṃ, sobhanakaraṃ vā, paṭibhānacittanti vuttaṃ hoti. Caṇḍālanti ayoguḷakīḷā, caṇḍālānaṃ sāṇadhovanakīḷātipi vadanti. Vaṃsanti veḷuṃ ussāpetvā kīḷanaṃ.

ပေက္ခာဟူသည် ကချေသည်တို့၏ ကပွဲသဘင်ကို ဆိုသည်။ အက္ခာနဟူသည် ဘာရတစစ်ပွဲ အစရှိသည်တို့ကို ဟောပြောခြင်းကို ဆို၏၊ ထိုအကြောင်းအရာကို ပြောဆိုရာအရပ်သို့ သွားရောက်ခြင်းငှါသော်လည်း မအပ်။ ပါဏိဿရဟူသည် ကြေးနင်း၊ လင်းကွင်း တီးသံကို ဆို၏၊ လက်ဝါးတီးသံဟုလည်း အချို့ဆရာတို့ ဆိုကြ၏။ ဝေတာဠဟူသည် ကြေးမောင်းတီးသံကို ဆို၏၊ အချို့ဆရာတို့မူ မန္တန်ဖြင့် သေသူ၏ ကိုယ်ခန္ဓာကို ထမြောက်စေခြင်းဟုလည်း ဆိုကြ၏။ ကုမ္ဘထုဏဟူသည် လေးထောင့်ရှိသော စည်တီးသံ (သို့မဟုတ်) အိုးစည်တီးသံကို ဆို၏၊ အိုးတီးသံဟုလည်း အချို့ဆိုကြ၏။ သောဘနကဟူသည် ကချေသည်တို့ နတ်ပူဇော်ရန် ဗလိနတ်စာမြှောက်ခြင်းကိုသော်လည်းကောင်း၊ တစ်နည်းအားဖြင့် တင့်တယ်အောင် ပြုလုပ်အပ်သော ပန်းချီပန်းပုရုပ် (ပဋိဘာနစိတ္တ) ကိုသော်လည်းကောင်း ဆိုလိုသည်။ စဏ္ဍာလဟူသည် သံတုံးကစားခြင်းကို ဆို၏၊ စဏ္ဍာလလူမျိုးတို့၏ ပိုက်ဆံလျှော် ဆေးကြောခြင်းကစားနည်းဟုလည်း ဆိုကြ၏။ ဝံသဟူသည် ဝါးလုံးစိုက်ထူ၍ ကစားခြင်းကို ဆိုသည်။

Dhovananti aṭṭhidhovanaṃ, ekaccesu kira janapadesu kālaṅkate ñātake na jhāpenti, nikhaṇitvā ṭhapenti. Atha nesaṃ pūtibhūtaṃ kāyaṃ ñatvā nīharitvā aṭṭhīni dhovitvā gandhehi makkhetvā ṭhapenti. Te nakkhattakāle ekasmiṃ ṭhāne aṭṭhīni ṭhapetvā ekasmiṃ ṭhāne surādīni ṭhapetvā rodantā paridevantā suraṃ pivanti. Vuttampi cetaṃ – ‘‘atthi, bhikkhave, dakkhiṇesu janapadesu aṭṭhidhovanaṃ nāma, tattha hoti annampi pānampi khajjampi bhojjampi leyyampi peyyampi naccampi gītampi vāditampi. Atthetaṃ, bhikkhave, dhovanaṃ, netaṃ natthīti vadāmī’’ti (a. ni. 10.107). Ekacce pana indajālena aṭṭhidhovanaṃ dhovanantipi vadanti.

ဓောဝနဟူသည် အရိုးဆေးပွဲကို ဆိုသည်။ အချို့သော ဇနပုဒ်တို့၌ ကွယ်လွန်ပြီးသော ဆွေမျိုးတို့ကို မီးမရှို့ကြဘဲ မြေ၌ မြှုပ်နှံထားတတ်ကြကုန်၏။ ထိုမှနောက်၌ ထိုသူတို့၏ ခန္ဓာကိုယ် ပုပ်ဆဲလ်သွားပြီဖြစ်ကြောင်း သိရှိသောအခါ မြေမှ ပြန်လည်ထုတ်ဆောင်၍ အရိုးတို့ကို ဆေးကြောကာ နံ့သာတို့ဖြင့် လိမ်းကျံ၍ သိမ်းဆည်းထားကြကုန်၏။ ထိုသူတို့သည် ပွဲသဘင်အခါ၌ တစ်နေရာတွင် အရိုးတို့ကို ထားရှိ၍ တစ်နေရာတွင် သေရည်စသည်တို့ကို ထားကာ ငိုကြွေးမြည်တမ်းလျက် သေရည်ကို သောက်ကြကုန်၏။ ဤအကြောင်းကို "ချစ်သားရဟန်းတို့၊ တောင်ဘက်အရပ် ဇနပုဒ်တို့၌ အရိုးဆေးပွဲမည်သည် ရှိ၏။ ထိုအရိုးဆေးပွဲ၌ စားဖွယ်၊ သောက်ဖွယ်၊ ခဲဖွယ်၊ ဘောဇဉ်၊ လျက်ဖွယ်၊ သောက်ဖွယ်တို့လည်းကောင်း၊ ကခြင်း၊ သီဆိုခြင်း၊ တီးမှုတ်ခြင်းတို့လည်းကောင်း ပါဝင်၏။ ချစ်သားရဟန်းတို့၊ ဤအရိုးဆေးပွဲသည် ရှိ၏၊ မရှိဟု ငါမဟော" ဟု မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူအပ်ပြီ။ အချို့သော ဆရာတို့မူကား မျက်လှည့်အတတ်ဖြင့် အရိုးဆေးခြင်း သို့မဟုတ် အရိုးကို ထင်ရှားပြခြင်းကို ဓောဝနဟု ဆိုကြကုန်၏။

Hatthiyuddhādīsu bhikkhuno neva hatthiādīhi saddhiṃ yujjhituṃ, na te yujjhāpetuṃ, na yujjhante daṭṭhuṃ vaṭṭati. Nibbuddhanti mallayuddhaṃ. Uyyodhikanti yattha sampahāro dissati. Balagganti balagaṇanaṭṭhānaṃ. Senābyūhanti senāniveso, sakaṭabyūhādivasena senāya nivesanaṃ. Anīkadassananti – ‘‘tayo hatthī pacchimaṃ hatthānīka’’ntiādinā (pāci. 324) nayena vuttassa anīkassa dassanaṃ.

ဟတ္ထိယုဒ္ဓအစရှိသော ပုဒ်တို့၌ ဆင်အစရှိသည်တို့နှင့် စစ်ထိုးခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ ထိုဆင်အစရှိသည်တို့ကို တိုက်ခိုက်စေခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ တိုက်ခိုက်နေသည်ကို ကြည့်ရှုခြင်းသည်လည်းကောင်း ရဟန်းအား လုံးဝမအပ်စပ်ပေ။ 'နိဗ္ဗုဒ္ဓ' ဟူသည် လက်ဝှေ့သမားတို့၏ သတ်ပုတ်ခြင်း (လက်ဝှေ့ပွဲ) ကို ဆိုလိုသည်။ 'ဥယျောဓိက' ဟူသည် တိုက်ပွဲ ဖြစ်ပွားရာအရပ်ကို ဆိုလိုသည်။ 'ဗလဂ္ဂ' ဟူသည် စစ်သည်ဗိုလ်ပါတို့ကို ရေတွက်ရာအရပ်ကို ဆိုလိုသည်။ 'သေနာဗျူဟ' ဟူသည် လှည်းသဏ္ဌာန် စစ်စင်ခြင်း စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် စစ်တပ်ကို စုဝေးတည်နေစေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'အနီကဒဿန' ဟူသည် 'ဆင်သုံးစီးသည် နောက်ဆုံးဖြစ်သော (အနည်းဆုံးဖြစ်သော) ဆင်တပ်စု ဖြစ်၏' အစရှိသော နည်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော ဆင်တပ်၊ မြင်းတပ် စသည့် စစ်သည်အစုအပေါင်းကို ကြည့်ရှုခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

14. Pamādo ettha tiṭṭhatīti pamādaṭṭhānaṃ. Jūtañca taṃ pamādaṭṭhānañcāti jūtappamādaṭṭhānaṃ. Ekekāya pantiyā aṭṭha aṭṭha padāni assāti aṭṭhapadaṃ dasapadepi eseva nayo. Ākāsanti aṭṭhapadadasapadesu viya ākāseyeva kīḷanaṃ. Parihārapathanti bhūmiyaṃ nānāpathamaṇḍalaṃ katvā tattha tattha pariharitabbaṃ, pathaṃ pariharantānaṃ kīḷanaṃ. Santikanti santikakīḷanaṃ. Ekajjhaṃ ṭhapitā sāriyo vā sakkharāyo vā acālentā nakheneva apanenti ca upanenti ca, sace tattha kāci calati, parājayo hoti, evarūpāya kīḷāyetaṃ adhivacanaṃ. Khalikanti jūtaphalake pāsakakīḷanaṃ. Ghaṭikā vuccati dīghadaṇḍakena rassadaṇḍakaṃ paharaṇakīḷanaṃ. Salākahatthanti lākhāya vā mañjiṭṭhikāya vā piṭṭhodakena vā salākahatthaṃ temetvā – ‘‘kiṃ [Pg.83] hotū’’ti bhūmiyaṃ vā bhittiyaṃ vā taṃ paharitvā hatthiassādirūpadassanakīḷanaṃ. Akkhanti guḷakīḷā. Paṅgacīraṃ vuccati paṇṇanāḷikaṃ, taṃ dhamantā kīḷanti. Vaṅkakanti gāmadārakānaṃ kīḷanakaṃ khuddakanaṅgalaṃ. Mokkhacikā vuccati samparivattanakīḷā, ākāse vā daṇḍakaṃ gahetvā bhūmiyaṃ vā sīsaṃ ṭhapetvā heṭṭhupariyabhāvena parivattanakīḷāti vuttaṃ hoti. Ciṅgulikaṃ vuccati tālapaṇṇādīhi kataṃ vātappahārena paribbhamanacakkaṃ. Pattāḷhakaṃ vuccati paṇṇanāḷikā. Tāya vālukādīni minantā kīḷanti. Rathakanti khuddakarathaṃ. Dhanukanti khuddakadhanumeva. Akkharikā vuccati ākāse vā piṭṭhiyaṃ vā akkharajānanakīḷā. Manesikā nāma manasā cintitajānanakīḷā. Yathāvajjaṃ nāma kāṇakuṇikhujjādīnaṃ yaṃ yaṃ vajjaṃ, taṃ taṃ payojetvā dassanakīḷā.

၁၄. ဤကစားခြင်း၌ မေ့လျော့ခြင်းသည် တည်ရှိတတ်သောကြောင့် 'ပမာဒဋ္ဌာန' မည်၏။ ထိုကစားခြင်းသည် ကစားခြင်းလည်းဟုတ်၊ မေ့လျော့ခြင်း၏ တည်ရာအကြောင်းလည်း ဖြစ်သောကြောင့် 'ဇူတပ္ပမာဒဋ္ဌာန' မည်၏။ ပျဉ်ချပ်၏ တစ်တန်းတစ်တန်း၌ ရှစ်ကွက်စီရှိသောကြောင့် 'အဋ္ဌပဒ' မည်၏။ ဆယ်ကွက်ရှိသော ပျဉ်ချပ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ 'အာကာသ' ဟူသည် ရှစ်ကွက်ခုံ ဆယ်ကွက်ခုံတို့၌ ကစားသကဲ့သို့ ကောင်းကင်၌ပင် ကစားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ပရိဟာရပထ' ဟူသည် မြေပြင်၌ လမ်းကြောင်းဝိုင်း အမျိုးမျိုးကို ပြုလုပ်ပြီး လမ်းကြောင်းကို ရှောင်တိမ်းကာ ကစားခြင်း ဖြစ်သည်။ 'သန္တိက' ဟူသည် ဇယ်တောက်တမ်း (သို့မဟုတ် ဇယ်ကောက်တမ်း) ကစားခြင်း ဖြစ်၏။ တစ်စုတစ်ပေါင်းတည်း ချထားသော ကြွေအန် သို့မဟုတ် ကျောက်စရစ်ခဲတို့ကို မလှုပ်စေဘဲ လက်သည်းဖြင့်သာ ဖယ်ရှားခြင်း၊ စုစည်းခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်ကြပြီး၊ ထိုသို့ ပြုလုပ်ရာ၌ တစ်စုံတစ်ခု လှုပ်ရှားသွားပါက ရှုံးခြင်းဖြစ်သည်၊ ဤသို့သော ကစားနည်းကို 'သန္တိက' ဟု ခေါ်သည်။ 'ခလိက' ဟူသည် ကစားရာပျဉ်ချပ်၌ အန်စာပစ်၍ ကစားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ဃဋိကာ' ဟူသည် တုတ်ရှည်ဖြင့် တုတ်တိုကို ရိုက်ပုတ်ကစားခြင်း ဖြစ်သည်။ 'သလာကဟတ္ထ' ဟူသည် ချိပ်ရည်၊ ထန်းကျင့်ရည် သို့မဟုတ် မုန့်မှုန့်ရည်တို့ဖြင့် အုန်းမြှင်စည်း ထန်းမြှင်စည်းကို စိုစွတ်စေပြီး 'အဘယ်သို့ ဖြစ်စေလိုသနည်း' ဟု မေးကာ မြေပြင်၌သော်လည်းကောင်း၊ နံရံ၌သော်လည်းကောင်း ထိုစည်းကို ရိုက်ပုတ်၍ ဆင်ရုပ်၊ မြင်းရုပ် စသည်တို့ကို ပေါ်အောင် ကစားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'အက္ခ' ဟူသည် ဂုံညင်းကစားခြင်း (သို့မဟုတ် ဂေါ်လီကစားခြင်း) ဖြစ်သည်။ 'ပင်္ဂစီရ' ဟူသည် သစ်ရွက်ဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော ပလွေငယ်ကို မှုတ်၍ ကစားခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ဝင်္ကက' ဟူသည် ရွာသားကလေးငယ်များ ထွန်ငယ်ဖြင့် ကစားခြင်း ဖြစ်သည်။ 'မောက္ခစိကာ' ဟူသည် ဂျွမ်းပစ်ကစားခြင်းကို ဆိုလို၏၊ ကောင်းကင်တွင် တုတ်တန်းကို ကိုင်၍ဖြစ်စေ၊ မြေပြင်၌ ဦးခေါင်းကို စိုက်၍ဖြစ်စေ ကိုယ်ခန္ဓာကို အထက်အောက် ပြောင်းပြန်လှည့်၍ ကစားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'စိင်္ဂုလိက' ဟူသည် ထန်းရွက်စသည်တို့ဖြင့် ပြုလုပ်၍ လေတိုက်ခတ်သောအခါ လည်ပတ်သော စကြာ ကစားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ပတ္တာဠှက' ဟူသည် သစ်ရွက်ဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော စလယ်တောင်းဖြင့် သဲစသည်တို့ကို ခြင်တွယ်၍ ကစားခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ရထက' ဟူသည် ရထားငယ်ဖြင့် ကစားခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ဓနုက' ဟူသည် လေးငယ်ဖြင့် ကစားခြင်း ဖြစ်သည်။ 'အက္ခရိကာ' ဟူသည် ကောင်းကင်၌သော်လည်းကောင်း၊ ကျောကုန်း၌သော်လည်းကောင်း စာရေး၍ အက္ခရာကို သိစေရန် ကစားခြင်း ဖြစ်သည်။ 'မနေသိကာ' ဟူသည် စိတ်ဖြင့် ကြံစည်ထားသောအကြံကို သိအောင် ကစားခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ယထာဝဇ္ဇ' ဟူသည် မျက်စိကန်း၊ လက်ခြေကောက်၊ ကုန်းကွေ့သူ စသည်တို့၏ ချို့ယွင်းချက် အမျိုးမျိုးကို အတုယူ၍ လိုက်လံပြသကာ ကစားခြင်း ဖြစ်သည်။

15. Āsandinti pamāṇātikkantāsanaṃ. Anuyuttā viharantīti idaṃ apekkhitvā pana sabbapadesu upayogavacanaṃ kataṃ. Pallaṅkoti pādesu vāḷarūpāni ṭhapetvā kato. Gonakoti dīghalomako mahākojavo, caturaṅgulādhikāni kira tassa lomāni. Cittakanti vānavicittaṃ uṇṇāmayattharaṇaṃ. Paṭikāti uṇṇāmayo setattharaṇo. Paṭalikāti ghanapupphako uṇṇāmayattharaṇo. Yo āmalakapattotipi vuccati. Tūlikāti tiṇṇaṃ tūlānaṃ aññatarapuṇṇā tūlikā. Vikatikāti sīhabyagghādirūpavicitro uṇṇāmayattharaṇo. Uddalomīti ubhayatodasaṃ uṇṇāmayattharaṇaṃ, keci ‘‘ekatouggatapuppha’’nti vadanti. Ekantalomīti ekatodasaṃ uṇṇāmayattharaṇaṃ. Keci ‘‘ubhatouggatapuppha’’nti vadanti. Kaṭṭissanti ratanaparisibbitaṃ koseyyakaṭṭissamayapaccattharaṇaṃ. Koseyyanti ratanaparisibbitameva kosiyasuttamayapaccattharaṇaṃ. Suddhakoseyyaṃ pana vaṭṭatīti vinaye vuttaṃ. Dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ṭhapetvā tūlikaṃ sabbāneva gonakādīni ratanaparisibbitāni na vaṭṭantī’’ti vuttaṃ.

၁၅. 'အာသန္ဒီ' ဟူသည် သတ်မှတ်ပမာဏထက် ကျော်လွန်သော အခြေရှိသော ညောင်စောင်းအင်းပျဉ် ဖြစ်သည်။ 'အနုယုတ္တာ ဝိဟရန္တိ' ဟူသော ဤပုဒ်ကို ငဲ့ထောက်၍ ရှေ့ပုဒ်အားလုံး၌ ဒုတိယာဝိဘတ်ကို သုံးနှုန်းထားခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ပလ္လင်္က' ဟူသည် အခြေတို့၌ ခြင်္သေ့၊ ကျား စသော သားရဲရုပ်တို့ကို တပ်ဆင်ပြုလုပ်ထားသော ညောင်စောင်းငယ် ဖြစ်သည်။ 'ဂေါနက' ဟူသည် အမွေးရှည်သော ကော်ဇောနက်ကြီး ဖြစ်သည်၊ ထိုကော်ဇော၏ အမွေးများသည် လက်လေးသစ်ထက်ပင် ရှည်လျားသည်ဟု ဆိုကြသည်။ 'စိတ္တက' ဟူသည် ရက်လုပ်ပုံ ဆန်းကြယ်သော သားမွေးအခင်း ဖြစ်သည်။ 'ပဋိကာ' ဟူသည် သားမွေးဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော ဖြူသောအခင်း ဖြစ်သည်။ 'ပဋလိကာ' ဟူသည် ပန်းပြောက်ထူထပ်သော သားမွေးအခင်း ဖြစ်သည်၊ ယင်းအခင်းကို ရှစ်ရှားရွက်ပုံသဏ္ဌာန် ပန်းပွင့်များရှိသော အခင်းဟုလည်း ခေါ်ကြသည်။ 'တူလိကာ' ဟူသည် လဲသုံးမျိုးအနက် တစ်မျိုးမျိုးဖြင့် ပြည့်စုံအောင် ထည့်သွင်းချုပ်လုပ်ထားသော လဲမွေ့ရာ ဖြစ်သည်။ 'ဝိကတိကာ' ဟူသည် ခြင်္သေ့၊ ကျား စသော သားရဲရုပ်များဖြင့် ဆန်းကြယ်သော သားမွေးအခင်း ဖြစ်သည်။ 'ဥဒ္ဒလောမီ' ဟူသည် အပေါ်အောက် နှစ်ဖက်လုံး၌ အမြိတ်အဆာရှိသော သားမွေးအခင်း ဖြစ်သည်၊ အချို့ဆရာတို့ကမူ တစ်ဖက်၌သာ ပေါ်ထွက်နေသော ပန်းပွင့်ရှိသည့် အခင်းဟု ဆိုကြသည်။ 'ဧကန္တလောမီ' ဟူသည် တစ်ဖက်၌သာ အမြိတ်အဆာရှိသော သားမွေးအခင်း ဖြစ်သည်၊ အချို့ကမူ နှစ်ဖက်လုံး၌ ပေါ်ထွက်နေသော ပန်းပွင့်ရှိသည့် အခင်းဟု ဆိုကြသည်။ 'ကဋ္ဌိဿ' ဟူသည် ရတနာရွှေချည်ငွေချည်တို့ဖြင့် ချုပ်လုပ်အပ်သော၊ ပိုးချည်အကြမ်းဖြင့် ရက်အပ်သော အပေါ်လွှမ်းအခင်း ဖြစ်သည်။ 'ကောသေယျ' ဟူသည် ရတနာရွှေချည်ငွေချည်တို့ဖြင့် ချုပ်လုပ်အပ်သော ပိုးချည်အခင်း ဖြစ်သည်၊ ရွှေချည်ငွေချည်မဖက်ဘဲ သက်သက်သော ပိုးအခင်းကား ရဟန်းတို့အား အပ်စပ်သည်ဟု ဝိနည်းအဋ္ဌကထာ၌ ဆိုသည်။ သို့သော် ဒီဃနိကာယ်အဋ္ဌကထာ၌မူ လဲမွေ့ရာမှတစ်ပါး ဂေါနကအစရှိသော ရတနာရွှေချည်ငွေချည်တို့ဖြင့် ချုပ်လုပ်ထားသော အခင်းအားလုံး မအပ်စပ်ဟု ဟောတော်မူသည်။

Kuttakanti soḷasannaṃ nāṭakitthīnaṃ ṭhatvā naccanayoggaṃ uṇṇāmayattharaṇaṃ. Hatthattharaṃ assattharanti hatthiassapiṭṭhīsu attharaṇaattharakāyeva. Rathattharepi eseva nayo. Ajinappaveṇīti ajinacammehi mañcappamāṇena sibbitvā katā [Pg.84] paveṇī. Kadalīmigapavarapaccattharaṇanti kadalīmigacammaṃ nāma atthi, tena kataṃ pavarapaccattharaṇaṃ; uttamapaccattharaṇanti attho. Taṃ kira setavatthassa upari kadalīmigacammaṃ pattharitvā sibbetvā karonti. Sauttaracchadanti saha uttaracchadena, uparibaddhena rattavitānena saddhinti attho. Setavitānampi heṭṭhā akappiyapaccattharaṇe sati na vaṭṭati, asati pana vaṭṭati. Ubhatolohitakūpadhānanti sīsūpadhānañca pādūpadhānañcāti mañcassa ubhatolohitakaṃ upadhānaṃ, etaṃ na kappati. Yaṃ pana ekameva upadhānaṃ ubhosu passesu rattaṃ vā hoti padumavaṇṇaṃ vā vicitraṃ vā, sace pamāṇayuttaṃ, vaṭṭati. Mahāupadhānaṃ pana paṭikkhittaṃ. Alohitakāni dvepi vaṭṭantiyeva. Tato uttari labhitvā aññesaṃ dātabbāni. Dātuṃ asakkonto mañce tiriyaṃ attharitvā upari paccattharaṇaṃ datvā nipajjitumpi labhati. Āsandīādīsu pana vuttanayeneva paṭipajjitabbaṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘anujānāmi, bhikkhave, āsandiyā pāde chinditvā paribhuñjituṃ, pallaṅkassa vāḷe bhinditvā paribhuñjituṃ, tūlikaṃ vijaṭetvā bimbohanaṃ kātuṃ, avasesaṃ bhummattharaṇaṃ kātu’’nti (cūḷava. 297).

'ကုတ္တက' ဟူသည် ကချေသည်အမျိုးသမီး တစ်ကျိပ်ခြောက်ယောက် ရပ်၍ ကပြနိုင်လောက်အောင် ကြီးမားသော သားမွေးအခင်း ဖြစ်သည်။ 'ဟတ္ထတ္ထရ၊ အဿတ္ထရ' ဟူသည် ဆင်ကျောကုန်း၊ မြင်းကျောကုန်းတို့၌ ခင်းထိုက်သော အခင်းများသာ ဖြစ်သည်။ ရထားအခင်း ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ 'အဇိနပ္ပဝေဏီ' ဟူသည် သစ်နက်ရေတို့ကို ညောင်စောင်းပမာဏအတိုင်း ချုပ်စပ်၍ ပြုလုပ်ထားသော သားရေအထပ်ထပ်အခင်း ဖြစ်သည်။ 'ကဒလီမိဂပဝရပစ္စတ္ထရဏ' ဟူသည် ဝံပိုင်၏ အရေဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော အလွန်ကောင်းမြတ်သော အပေါ်လွှမ်းအခင်း ဖြစ်သည်။ ထိုအခင်းကို အဖြူရောင်အဝတ်၏ အပေါ်၌ ဝံပိုင်ရေကို ဖြန့်ခင်း၍ ချုပ်လုပ်ကြသည်ဟု ဆို၏။ 'သဥတ္တရစ္ဆဒ' ဟူသည် အထက်၌ နီသောဗိတာန် နှင့်တကွဖြစ်သော အခင်းကို ဆိုလိုသည်။ အဖြူရောင်မျက်နှာကြက်သည်လည်း အောက်၌ မအပ်စပ်သော အပေါ်လွှမ်းအခင်းရှိပါက မအပ်စပ်ပေ၊ အောက်၌ မအပ်စပ်သော အခင်းမရှိပါက အပ်စပ်ပေသည်။ 'ဥဘတောလောဟိတကူပဓာန' ဟူသည် ညောင်စောင်း၏ ခေါင်းရင်းနှင့် ခြေရင်း နှစ်ဖက်လုံး၌ နီသော ခေါင်းအုံးနှင့် ခြေအုံး ရှိခြင်းဖြစ်သည်၊ ၎င်းသည် ရဟန်းတို့အား မအပ်စပ်ပေ။ သို့သော် ခေါင်းအုံး၏ ဘေးနှစ်ဖက်၌ နီသောအရောင် သို့မဟုတ် ကြာပန်းရောင်ရှိသော၊ သို့မဟုတ် ဆန်းကြယ်သော အဆင်းရှိသော သင့်လျော်သော အတိုင်းအတာရှိသည့် ခေါင်းအုံးတစ်လုံးတည်း ဖြစ်ပါက အပ်စပ်၏။ ခေါင်းအုံးကြီးကိုမူ ပယ်တော်မူအပ်၏။ နီသောအရောင်မရှိဘဲ သတ်မှတ်ပမာဏနှင့် ညီညွတ်သော ခေါင်းအုံးနှစ်လုံးဖြစ်လျှင်လည်း အပ်စပ်ပါပေသည်။ ထိုနှစ်လုံးထက် ပိုမိုရရှိပါက အခြားသူတို့အား ပေးလှူရမည်၊ မလှူဒါန်းနိုင်လျှင် ညောင်စောင်း၌ ကန့်လန့်ခင်း၍ အပေါ်က အပ်စပ်သော အခင်းတစ်ခု ထပ်ခင်းပြီး အိပ်စက်ခွင့်ရှိသည်။ အာသန္ဒီအစရှိသော နေရာထိုင်ခင်းတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းသာ ပြုလုပ်ကျင့်သုံးရမည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် 'ရဟန်းတို့၊ ညောင်စောင်းအင်းပျဉ်၏ ခြေတို့ကို ဖြတ်၍ သုံးစွဲခြင်းငှါ လည်းကောင်း၊ ပလ္လင်၏ သားရဲရုပ်တို့ကို ဖျက်ဆီး၍ သုံးစွဲခြင်းငှါ လည်းကောင်း၊ လဲမွေ့ရာကို ဖြေ၍ ခေါင်းအုံး ပြုလုပ်ခြင်းငှါ လည်းကောင်း၊ ကြွင်းကျန်သော အခင်းများကို ကြမ်းခင်းအဖြစ် သုံးစွဲခြင်းငှါ လည်းကောင်း ခွင့်ပြုတော်မူ၏' ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။

16. Ucchādanādīsu mātukucchito nikkhantadārakānaṃ sarīragandho dvādasavassapattakāle nassati, tesaṃ sarīraduggandhaharaṇatthāya gandhacuṇṇādīhi ucchādenti, evarūpaṃ ucchādanaṃ na vaṭṭati. Puññavante pana dārake ūrūsu nipajjāpetvā telena makkhetvā hatthapādaūrunābhiādīnaṃ saṇṭhānasampādanatthaṃ parimaddanti, evarūpaṃ parimaddanaṃ na vaṭṭati.

၁၆. 'ဥစ္ဆာဒန' အစရှိသော ပုဒ်တို့၌ အမိဝမ်းမှ မွေးဖွားလာသော ကလေးငယ်တို့၏ ကိုယ်နံ့သည် ဆယ့်နှစ်နှစ်အရွယ်သို့ ရောက်သောအခါ ပျောက်ကွယ်သွားတတ်၏။ ထိုကလေးငယ်တို့၏ ကိုယ်ခန္ဓာမှ မကောင်းသောအနံ့ဆိုးများကို ပယ်ရှားရန် နံ့သာမှုန့် စသည်တို့ဖြင့် ပွတ်တိုက်ပေးကြကုန်၏၊ ဤသို့သော ပွတ်တိုက်ပေးခြင်းသည် ရဟန်းတို့အား မအပ်စပ်ပေ။ ဘုန်းကံရှိသော ကလေးငယ်များကို ပေါင်ပေါ်၌ အိပ်စက်စေပြီး ဆီလိမ်းကျံကာ လက်၊ ခြေ၊ ပေါင်၊ ချက် အစရှိသော ကိုယ်အင်္ဂါများ၏ ပုံသဏ္ဌာန် ညီညွတ်လှပစေရန် ဆုပ်နယ်နှိပ်နယ်ပေးကြကုန်၏၊ ဤသို့သော ဆုပ်နယ်နှိပ်နယ်ပေးခြင်းသည်လည်း ရဟန်းတို့အား မအပ်စပ်ပေ။

Nhāpananti tesaṃyeva dārakānaṃ gandhādīhi nhāpanaṃ. Sambāhananti mahāmallānaṃ viya hatthapāde muggarādīhi paharitvā bāhuvaḍḍhanaṃ. Ādāsanti yaṃ kiñci ādāsaṃ pariharituṃ na vaṭṭati. Añjananti alaṅkārañjanameva. Mālāti baddhamālā vā abaddhamālā vā. Vilepananti yaṃ kiñci chavirāgakaraṇaṃ. Mukhacuṇṇaṃ mukhalepananti mukhe kāḷapīḷakādīnaṃ haraṇatthāya mattikakakkaṃ denti, tena lohite calite sāsapakakkaṃ denti, tena dose khādite tilakakkaṃ denti, tena lohite sannisinne haliddikakkaṃ denti, tena chavivaṇṇe ārūḷhe mukhacuṇṇakena mukhaṃ cuṇṇenti, taṃ sabbaṃ na vaṭṭati.

ရေချိုးပေးခြင်း (နှာပန) ဟူသည်မှာ ထိုဘုန်းကံရှိသော ကလေးတို့ကိုပင် နံ့သာရည် စသည်တို့ဖြင့် ရေချိုးပေးခြင်းကို ဆိုသည်။ ဆုပ်နယ်နှိပ်နယ်ခြင်း (သမ္ဗာဟန) ဟူသည်မှာ လက်ဝှေ့သမားကြီးများကဲ့သို့ လက်ခြေတို့ကို ဆောက်ပုတ် (လက်ရိုက်) စသည်တို့ဖြင့် ရိုက်ပုတ်၍ လက်မောင်းလက်ခြေတို့ကို ကြီးထွားစေခြင်းကို ဆိုသည်။ မှန် (အာဒါသ) ဟူသည်မှာ မည်သည့်မှန်ကိုမဆို ကိုယ်ပိုင်အဖြစ် ဆောင်ယူသိမ်းပိုက်ခြင်းငှာ မအပ်။ မျက်စဉ်း (အဉ္ဇန) ဟူသည်မှာ တန်ဆာဆင်အပ်သော မျက်စဉ်းကိုသာ ဆိုသည်။ ပန်း (မာလာ) ဟူသည်မှာ သီကုံးအပ်သော ပန်း သို့မဟုတ် မသီကုံးအပ်သော ပန်းကို ဆိုသည်။ လိမ်းကျံဖွယ် (ဝိလေပန) ဟူသည်မှာ အရေပြားကို အရောင်တင်ပေးတတ်သော မည်သည့်နံ့သာရည် အလှရည်စသည်ကိုမဆို ဆိုသည်။ မျက်နှာခြေမှုန့် လိမ်းကျံခြင်း (မုခစုဏ္ဏ မုခလေပန) ဟူသည်မှာ မျက်နှာ၌ မည်းနက်သော မှဲ့, အဖု စသည်တို့ကို ဖယ်ရှားရန် မြေညက်စေးကို လိမ်းကျံကြကုန်၏။ ထိုသို့ လိမ်းကျံ၍ မကောင်းသောသွေးများ လှုပ်ရှားလာသောအခါ မုံညင်းမှုန့်ညက်ကို လิမ်းကျံကြကုန်၏။ ထိုမုံညင်းမှုန့်ညက်ဖြင့် သွေးအပြစ်များ ပြယ်ပျောက်သွားသောအခါ နှမ်းမှုန့်ညက်ကို လိမ်းကျံကြကုန်၏။ ထိုသို့ လိမ်းကျံ၍ သွေးများ ငြိမ်သက်သွားသောအခါ နနွင်းမှုန့်ညက်ကို လိမ်းကျံကြကုန်၏။ နနွင်းမှုန့်ညက်ဖြင့် အရေပြားအဆင်း ကောင်းမွန်လာသောအခါ မျက်နှာချေမှုန့်ဖြင့် ပွတ်တိုက်လိမ်းကျံကြကုန်၏။ ထိုအလုံးစုံကို ပြုလုပ်ခြင်းသည် မအပ်။

Hatthabandhādīsu [Pg.85] hatthe vicitrasaṅkhakapālādīni bandhitvā vicaranti, taṃ vā aññaṃ vā sabbampi hatthābharaṇaṃ na vaṭṭati, apare sikhaṃ bandhitvā vicaranti. Suvaṇṇacīrakamuttalatādīhi ca taṃ parikkhipanti; taṃ sabbaṃ na vaṭṭati. Apare catuhatthadaṇḍaṃ vā aññaṃ vā pana alaṅkatadaṇḍakaṃ gahetvā vicaranti, tathā itthipurisarūpādivicittaṃ bhesajjanāḷikaṃ suparikkhittaṃ vāmapasse olaggitaṃ; apare kaṇṇikaratanaparikkhittakosaṃ atitikhiṇaṃ asiṃ, pañcavaṇṇasuttasibbitaṃ makaradantakādivicittaṃ chattaṃ, suvaṇṇarajatādivicitrā morapiñchādiparikkhittā upāhanā, keci ratanamattāyāmaṃ caturaṅgulavitthataṃ kesantaparicchedaṃ dassetvā meghamukhe vijjulataṃ viya nalāṭe uṇhīsapaṭṭaṃ bandhanti, cūḷāmaṇiṃ dhārenti, cāmaravālabījaniṃ dhārenti, taṃ sabbaṃ na vaṭṭati.

လက်ဝတ်တန်ဆာစသည်တို့၌ လက်တွင် ဆန်းကြယ်သော ခရုသင်းခွံစသည်တို့ကို ချည်နှောင်၍ လှည့်လည်ကြကုန်၏။ ထိုခရုသင်းခွံစသည်သော်လည်းကောင်း၊ အခြားသော အလုံးစုံသော လက်ဝတ်တန်ဆာသော်လည်းကောင်း မအပ်။ အချို့သောသူတို့သည် ဆံထုံးကို ထုံး၍ လှည့်လည်ကြကုန်၏။ ရွှေဆံပြား၊ ပုလဲသွယ် စသည်တို့ဖြင့်လည်း ထိုဆံထုံးကို ရစ်ပတ်ကြကုန်၏။ ထိုအလုံးစုံသော တန်ဆာဆင်မှုသည် မအပ်။ အချို့သောသူတို့သည် လေးတောင်ရှိသော တုတ်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ အခြားသော တန်ဆာဆင်အပ်သော တုတ်ကိုသော်လည်းကောင်း ကိုင်ဆောင်၍ လှည့်လည်ကြကုန်၏။ ထို့အတူ မိန်းမရုပ် ယောကျ်ားရုပ် စသည်တို့ဖြင့် ဆန်းကြယ်၍ ကောင်းစွာကာရံကာ လက်ဝဲဘက်နံပါး၌ ချိတ်ဆွဲအပ်သော ဆေးကျည်တောက် (ဆေးဗူး) ကိုလည်းကောင်း၊ အချို့သူတို့သည် ထိပ်ဦး၌ ရတနာတို့ဖြင့် ခြယ်သအပ်သော အိမ်ရှိသော၊ အလွန်ထက်မြက်သော သန်လျက်ကိုလည်းကောင်း၊ ငါးရောင်ခြယ် ချည်မျှင်တို့ဖြင့် ချုပ်လုပ်၍ မကာရ်းသွားပုံ စသည်ဖြင့် ဆန်းကြယ်သော ထီးကိုလည်းကောင်း၊ ရွှေငွေ စသည်တို့ဖြင့် ဆန်းကြယ်ပြီး ဥဒေါင်းမြီး စသည်ဖြင့် ကာရံခြယ်သအပ်သော ဖိနပ်တို့ကိုလည်းကောင်း ကိုင်ဆောင်စီးနင်း၍ လှည့်လည်ကြကုန်၏။ အချို့သောသူတို့သည် တစ်တောင်ခန့် အလျားရှိ၍ လေးသစ်ခန့် အနံရှိသော ဆံစွန်းအပိုင်းအခြားကို ဖော်ပြလျက်၊ မိုးတိမ်ကြား၌ လျှပ်နွယ်ကဲ့သို့ နဖူးပြင်တွင် သင်းကျစ်ပြားကို ချည်နှောင်ကြကုန်၏၊ သို့မဟုတ် ဦးလျှောင်၌ တပ်အပ်သော ရတနာကျောက်မျက် (စူဠာမဏိ) ကို ဆောင်ကြကုန်၏၊ သို့မဟုတ် စာမရီသားမြည်းယပ်ကို ဆောင်ကြကုန်၏။ ထိုအလုံးစုံသော အမှုသည် မအပ်။

17. Aniyyānikattā saggamokkhamaggānaṃ tiracchānabhūtā kathāti tiracchānakathā. Tattha rājānaṃ ārabbha mahāsammato mandhātā dhammāsoko evaṃ mahānubhāvotiādinā nayena pavattā kathā rājakathā. Esa nayo corakathādīsu. Tesu asuko rājā abhirūpo dassanīyotiādinā nayena gehassitakathāva tiracchānakathā hoti. Sopi nāma evaṃ mahānubhāvo khayaṃ gatoti evaṃ pavattā pana kammaṭṭhānabhāve tiṭṭhati. Coresu mūladevo evaṃ mahānubhāvo, meghamālo evaṃ mahānubhāvoti tesaṃ kammaṃ paṭicca aho sūrāti gehassitakathāva tiracchānakathā. Yuddhepi bhāratayuddhādīsu asukena asuko evaṃ mārito, evaṃ viddhoti kāmassādavaseneva kathā tiracchānakathā. Tepi nāma khayaṃ gatāti evaṃ pavattā pana sabbattha kammaṭṭhānameva hoti. Api ca annādīsu evaṃ vaṇṇavantaṃ gandhavantaṃ rasavantaṃ phassasampannaṃ khādimha bhuñjimhāti kāmassādavasena kathetuṃ na vaṭṭati. Sātthakaṃ pana katvā pubbe evaṃ vaṇṇādisampannaṃ annaṃ pānaṃ vatthaṃ sayanaṃ mālaṃ gandhaṃ sīlavantānaṃ adamha, cetiye pūjaṃ karimhāti kathetuṃ vaṭṭati. Ñātikathādīsu pana ‘‘amhākaṃ ñātakā sūrā samatthā’’ti vā ‘‘pubbe mayaṃ evaṃ vicitrehi yānehi vicarimhā’’ti vā assādavasena vattuṃ na vaṭṭati. Sātthakaṃ pana katvā ‘‘tepi no ñātakā khayaṃ gatā’’ti vā ‘‘pubbe mayaṃ evarūpā upāhanā saṅghassa adamhā’’ti vā kathetuṃ vaṭṭati. Gāmakathāpi suniviṭṭhadunniviṭṭhasubhikkhadubbhikkhādivasena vā ‘‘asukagāmavāsino sūrā samatthā’’ti [Pg.86] vā evaṃ assādavasena na vaṭṭati. Sātthakaṃ pana katvā ‘‘saddhā pasannā’’ti vā ‘‘khayavayaṃ gatā’’ti vā vattuṃ vaṭṭati. Nigamanagarajanapadakathādīsupi eseva nayo.

၁၇. သံသရာမှ ထွက်မြောက်ကြောင်း မဟုတ်သဖြင့် နတ်ပြည်လမ်း နိဗ္ဗာန်လမ်းတို့အား ဖီလာကန့်လန့်ဖြစ်သော စကားကို 'တိရစ္ဆာနကထာ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုတိရစ္ဆာနကထာတို့တွင် မင်းကို အကြောင်းပြု၍ 'မဟာသမ္မတမင်းသည် ဤကဲ့သို့ ကြီးမြတ်သော တန်ခိုးရှိ၏၊ မန္ဓာတုစကြာမင်းသည် ဤကဲ့သို့ ကြီးမြတ်သော တန်ခိုးရှိ၏၊ ဓမ္မာသောကမင်းသည် ဤကဲ့သို့ ကြီးမြတ်သော တန်ခိုးရှိ၏' စသည်ဖြင့် ဖြစ်ပွားသော စကားသည် 'ရာဇကထာ' မည်၏။ ဤနည်းလမ်းသည် သူခိုးစကား စသည်တို့၌လည်း တူညီ၏။ ထိုရာဇကထာစသည်တို့၌ 'ထိုမည်သော မင်းသည် အလွန်အဆင်းလှ၏၊ ရှုချင်စဖွယ်ရှိ၏' စသည်ဖြင့် ကာမဂုဏ်ကို မှီ၍ ပြောဆိုသော လူတို့၏စကားသည်သာလျှင် တိရစ္ဆာနကထာ ဖြစ်၏။ 'ထိုကဲ့သို့ တန်ခိုးကြီးသော မင်းသော်မှလည်း ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ရလေပြီတကား' ဟု ဤသို့ ဖြစ်ပွားသော စကားမူကား ကမ္မဋ္ဌာန်းတရား၌ တည်၏။ သူခိုးတို့တွင်လည်း 'မူလဒေဝသူပုန်ကြီးသည် ဤသို့ တန်ခိုးကြီး၏၊ မေဃမာလသူပုန်ကြီးသည် ဤသို့ တန်ခိုးကြီး၏' ဟု ထိုသူခိုးတို့၏ အလုပ်ကို အကြောင်းပြု၍ 'ဪ... ရဲရင့်လှပေ၏' ဟု ကာမဂုဏ်ကို မှီ၍ ပြောဆိုသောစကားသည်သာ တိရစ္ဆာနကထာ မည်၏။ စစ်တိုက်ခြင်း၌လည်း ဘာရတညီနောင်တို့ စစ်ပွဲစသည်တို့၌ 'ထိုမင်းသည် ထိုမင်းကို ဤကဲ့သို့ သတ်လိုက်ပြီ၊ ဤကဲ့သို့ ထိုးနှက်လိုက်ပြီ' ဟု သာယာလိုလားသော ကာမဂုဏ်အစွမ်းဖြင့် ပြောဆိုသောစကားသည်သာ တိရစ္ဆာနကထာ မည်၏။ သို့သော် 'ထိုမင်းတို့သော်မှလည်း ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ရလေပြီတကား' ဟု ဤသို့ဖြစ်ပွားသောစကားမူကား အလုံးစုံသော စစ်တိုက်ခြင်းစကားတို့၌ ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားသာ ဖြစ်၏။ တစ်ဖန် ဆွမ်း/အစာ စသည်တို့နှင့် စပ်လျဉ်း၍ 'ငါတို့သည် ဤကဲ့သို့သော အဆင်း၊ အနံ့၊ အရသာ၊ အတွေ့နှင့် ပြည့်စုံသော အစာကို စားခဲ့ရဖူးပြီ' ဟု သာယာလိုလားသော ကာမဂုဏ်အစွမ်းဖြင့် ပြောဆိုခြင်းသည် မအပ်။ သို့ရာတွင် အကျိုးရှိသော စကားကိုပြု၍ 'ငါတို့သည် ရှေးက ဤကဲ့သို့ အဆင်းစသည်နှင့် ပြည့်စုံသော ဆွမ်းခဲဖွယ်၊ အဖျော်၊ အဝတ်၊ အိပ်ရာနေရာ၊ ပန်း၊ နံ့သာတို့ကို သီလရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ပေးလှူခဲ့ရဖူးပြီ၊ စေတီတော်၌ ပူဇော်ခဲ့ဖူးပြီ' ဟု ပြောဆိုခြင်းသည် အပ်၏။ ဆွေမျိုးစကား စသည်တို့၌လည်း 'ငါတို့၏ ဆွေမျိုးတို့သည် ရဲရင့်ကြကုန်၏၊ စွမ်းဆောင်နိုင်ကြကုန်၏' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ရှေးက ငါတို့သည် ဤသို့ ဆန်းကြယ်သော ယာဉ်တို့ဖြင့် လှည့်လည်ခဲ့ကြဖူး၏' ဟူ၍လည်းကောင်း ကာမဂုဏ်အစွမ်းဖြင့် ပြောဆိုခြင်းသည် မအပ်။ သို့သော် အကျိုးရှိသောစကားကိုပြု၍ 'ထိုငါတို့၏ ဆွေမျိုးတို့သော်မှလည်း ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ကြရလေပြီ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ရှေးက ငါတို့သည် ဤသို့သော ဖိနပ်တို့ကို သံဃာတော်အား လှူဒါန်းခဲ့ဖူး၏' ဟူ၍လည်းကောင်း ပြောဆိုခြင်းသည် အပ်၏။ ရွာစကားသည်လည်း ကောင်းစွာတည်ဆောက်ထားပုံ၊ မကောင်းစွာ တည်ဆောက်ထားပုံ၊ သာယာဝပြောပုံ၊ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးပုံ အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ 'ထိုရွာ၌ နေသူတို့သည် ရဲရင့်ကြ၏၊ စွမ်းနိုင်ကြ၏' ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့ ကာမဂုဏ်အစွမ်းဖြင့် ပြောဆိုခြင်းသည် မအပ်။ သို့ရာတွင် အကျိုးရှိသောစကားကိုပြု၍ 'ထိုသူတို့သည် သဒ္ဓါတရားရှိကြကုန်၏၊ ကြည်ညိုကြကုန်၏' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ကြရလေပြီ' ဟူ၍လည်းကောင်း ပြောဆိုခြင်းသည် အပ်၏။ နိဂုံးစကား၊ မြို့စကား၊ ဇနပုဒ်စကား စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

Itthikathāpi vaṇṇasaṇṭhānādīni paṭicca assādavasena na vaṭṭati, saddhā pasannā khayavayaṃ gatāti evameva vaṭṭati. Sūrakathāpi ‘nandimitto nāma yodho sūro ahosī’ti assādavasena na vaṭṭati. Saddho ahosi khayaṃ gatoti evameva vaṭṭati. Visikhākathāpi ‘‘asukā visikhā suniviṭṭhā dunniviṭṭhā sūrā samatthā’’ti assādavasena na vaṭṭati. Saddhā pasannā khayavayaṃ gatāti evameva vaṭṭati.

မိန်းမစကားသည်လည်း မိန်းမတို့၏ အဆင်း ပုံသဏ္ဌာန် စသည်တို့ကို အကြောင်းပြု၍ ကာမဂုဏ်အစွမ်းဖြင့် ပြောဆိုခြင်းသည် မအပ်။ 'သဒ္ဓါတရားရှိပေ၏၊ ကြည်ညိုပေ၏၊ ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ရလေပြီ' ဟု ဤသို့သာလျှင် ပြောဆိုခြင်းသည် အပ်၏။ ရဲဝံ့သူတို့၏ စကားသည်လည်း 'နန္ဒိမိတ္တမည်သော သူရဲကောင်းသည် အလွန်ရဲရင့်၏' ဟု သာယာလိုလားသော အစွမ်းဖြင့် ပြောဆိုခြင်းသည် မအပ်။ 'သဒ္ဓါတရားရှိပေ၏၊ ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ရလေပြီ' ဟု ဤသို့သာလျှင် ပြောဆိုခြင်းသည် အပ်၏။ လမ်းစကားသည်လည်း 'ထိုလမ်းသည် ကောင်းစွာ တည်ဆောက်ထားအပ်၏၊ မကောင်းစွာ တည်ဆောက်ထားအပ်၏၊ ရဲရင့်သူတို့၊ စွမ်းနိုင်သူတို့ရှိ၏' ဟု သာယာလိုလားသော အစွမ်းဖြင့် ပြောဆိုခြင်းသည် မအပ်။ 'သဒ္ဓါတရားရှိကြကုန်၏၊ ကြည်ညိုကြကုန်၏၊ ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ကြရလေပြီ' ဟု ဤသို့သာလျှင် ပြောဆိုခြင်းသည် အပ်၏။

Kumbhaṭṭhānakathāti udakaṭṭhānakathā, udakatitthakathātipi vuccati, kumbhadāsikathā vā, sāpi ‘‘pāsādikā naccituṃ gāyituṃ chekā’’ti assādavasena na vaṭṭati; saddhā pasannātiādinā nayeneva vaṭṭati. Pubbapetakathāti atītañātikathā. Tattha vattamānañātikathāsadiso vinicchayo.

ရေအိုးတည်ရာစကား (ကုမ္ဘဋ္ဌာနကထာ) ဟူသည် ရေတည်ရာအရပ် (ရေတွင်း ရေကန်စသည်) ကို အကြောင်းပြု၍ ပြောဆိုသောစကား သို့မဟုတ် ရေဆိပ်ကို အကြောင်းပြု၍ ပြောဆိုသောစကား၊ သို့မဟုတ် ရေခပ်ကျွန်မကို အကြောင်းပြု၍ ပြောဆိုသောစကားကို ဆိုအပ်၏။ ထိုစကားသည်လည်း 'ကြည့်ချင်စဖွယ် ကောင်း၏၊ ကခြင်း သီဆိုခြင်း၌ ကျွမ်းကျင်၏' ဟု သာယာလိုလားသော အစွမ်းဖြင့် ပြောဆိုခြင်းသည် မအပ်။ 'သဒ္ဓါတရားရှိပေ၏၊ ကြည်ညိုပေ၏' စသော နည်းလမ်းအားဖြင့်သာ ပြောဆိုခြင်းသည် အပ်၏။ ကွယ်လွန်ပြီးသော ဆွေမျိုးတို့ကို အကြောင်းပြု၍ ပြောဆိုသောစကား (ပုဗ္ဗပေတကထာ) ဟူသည် ကွယ်လွန်ပြီးသော ဆွေမျိုးတို့နှင့် စပ်သောစကားကို ဆိုအပ်၏။ ထိုစကား၌လည်း လက်ရှိထင်ရှားရှိသော ဆွေမျိုးတို့နှင့် စပ်လျဉ်း၍ ဆုံးဖြတ်သကဲ့သို့ ဆုံးဖြတ်အပ်၏။

Nānattakathāti purimapacchimakathāhi vimuttā avasesā nānāsabhāvā niratthakakathā. Lokakkhāyikāti ayaṃ loko kena nimmito, asukena nāma nimmito. Kāko seto, aṭṭhīnaṃ setattā; balākā rattā. Lohitassa rattattāti evamādikā lokāyatavitaṇḍasallāpakathā.

ထွေရာလေးပါးစကား (နာနတ္တကထာ) ဟူသည် ရှေ့နောက်စကားတို့မှ လွတ်သော၊ ကြွင်းကျန်သော အမျိုးမျိုးသောသဘောရှိသော အကျိုးမဲ့စကားကို ဆိုအပ်၏။ လောကအကြောင်းစကား (လောကက္ခာယိကာ) ဟူသည် 'ဤလောကကို အဘယ်သူ ဖန်ဆင်းသနည်း၊ ထိုမည်သော ဗြဟ္မာ သို့မဟုတ် ဗိဿဏိုးနတ်မင်း ဖန်ဆင်းသည်' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ကျီးကန်းသည် အရိုးဖြူသောကြောင့် ဖြူ၏၊ ဗျိုင်းသည် သွေးနီသောကြောင့် နီ၏' ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့အစရှိသော လောကာယတကျမ်းနှင့် ဝိတဏ္ဍကျမ်းလာ အချင်းချင်းပြောဆိုသော စကားကို ဆိုအပ်၏။

Samuddakkhāyikā nāma kasmā samuddo sāgaro? Sāgaradevena khato, tasmā sāgaro. Khato meti hatthamuddāya sayaṃ niveditattā ‘‘samuddo’’ti evamādikā niratthakā samuddakkhāyanakathā. Bhavoti vuḍḍhi. Abhavoti hāni. Iti bhavo, iti abhavoti yaṃ vā taṃ vā niratthakakāraṇaṃ vatvā pavattitakathā itibhavābhavakathā.

သမုဒ္ဒရာအကြောင်းစကား (သမုဒ္ဒက္ခာယိကာ) ဟူသည် 'အဘယ်ကြောင့် သမုဒ္ဒရာကို သာဂရဟု ခေါ်သနည်း၊ သာဂရနတ်မင်း (သို့မဟုတ် သာဂရမင်း) တူးအပ်သောကြောင့် သာဂရဟု ခေါ်၏' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ လက်ချောင်းတို့ကို ချိုးခြင်းဖြင့် 'ငါတူးအပ်သည်' ဟု ကိုယ်တိုင်ပြသသောကြောင့် 'သမုဒ္ဒရာ' မည်၏ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့အစရှိသော အကျိုးမဲ့ သမုဒ္ဒရာစကားကို ဆိုအပ်၏။ ကြီးပွားခြင်း (ဘဝ) ဟူသည် တိုးတက်ကြီးပွားခြင်းတည်း။ ဆုတ်ယုတ်ခြင်း (အဘဝ) ဟူသည် ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးခြင်းတည်း။ 'ဤသို့ကြောင့် ကြီးပွားသည်၊ ဤသို့ကြောင့် ဆုတ်ယုတ်သည်' ဟု ဟုတ်ဟုတ်ငြားငြားသော အကျိုးမဲ့အကြောင်းအရာတို့ကို ပြောဆို၍ ဖြစ်ပွားသောစကားကို 'ဣတိဘဝါဘဝကထာ' ဟု ဆိုအပ်၏။

18. Viggāhikakathāti viggahakathā, sārambhakathā. Tattha sahitaṃ meti mayhaṃ vacanaṃ sahitaṃ siliṭṭhaṃ atthayuttaṃ kāraṇayuttanti attho. Asahitaṃ teti tuyhaṃ vacanaṃ asahitaṃ asiliṭṭhaṃ. Adhiciṇṇaṃ te viparāvattanti yaṃ tuyhaṃ dīgharattāciṇṇavasena suppaguṇaṃ, taṃ mayhaṃ ekavacaneneva viparāvattaṃ parivattitvā ṭhitaṃ, na kiñci jānāsīti attho.

၁၈. ရန်တွေ့ငြင်းခုံစကား (ဝိဂ္ဂါဟိကကထာ) ဟူသည် ရန်တွေ့ငြင်းခုံသောစကား၊ ပြင်းစွာနှိပ်စက်ပြောဆိုသော စကားကို ဆိုအပ်၏။ ထိုစကား၌ 'ငါ၏စကားသည် ရှေ့နောက် ဆက်စပ်၏၊ ပြေပြစ်၏၊ အကျိုးရှိ၏၊ အကြောင်းနှင့် ယှဉ်၏' ဟူသည် အဓိပ္ပာယ်တည်း။ 'သင့်စကားသည် ရှေ့နောက်မစပ်၊ မပြေပြစ်' ဟူသည် အဓိပ္ပာယ်တည်း။ 'သင့်အား ရှည်လျားစွာသော ကာလပတ်လုံး လေ့ကျက်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ကောင်းစွာ နှုတ်တက် ရွတ်ဖတ်နိုင်သော အကြောင်းအရာသည် ငါ၏ တစ်ခွန်းတည်းသော စကားဖြင့် ပြောင်းပြန်လှန်လျက် တည်နေပေပြီ၊ သင် ဘာမျှမသိတော့' ဟူသည် အဓိပ္ပာယ်တည်း။

Āropito [Pg.87] te vādoti mayā tava doso āropito. Cara vādappamokkhāyāti dosamocanatthaṃ cara, vicara; tattha tattha gantvā sikkhāti attho. Nibbeṭhehi vā sace pahosīti atha sayaṃ pahosi, idānimeva nibbeṭhehīti.

ငါသည် သင်၏အယူဝါဒ၌ အပြစ်ကို တင်ပြ (စွပ်စွဲ) အပ်ပြီ ဟူသည်မှာ “ငါသည် သင်၏ဝါဒ၌ အပြစ်ကို တင်ပြလိုက်ပြီ” ဟု ဆိုလိုသည်။ “သင်၏ဝါဒ၌ တင်ထားသောအပြစ်မှ လွတ်မြောက်ရန် လှည့်လည်လှုပ်ရှားလော့” ဟူသည်မှာ “ငါတင်ပြထားသော အပြစ်မှ လွတ်မြောက်ရန်အလို့ငှာ ထိုထိုဆရာတို့၏အထံသို့ သွားရောက်ကာ သင်ယူလေ့လာပြီး လှည့်လည်ဖြေရှင်းလော့” ဟု ဆိုလိုသည်။ “အကယ်၍ စွမ်းဆောင်နိုင်ပါက ဖြေရှင်းလော့” ဟူသည်မှာ “အကယ်၍ မိမိကိုယ်တိုင် ဖြေရှင်းရန် စွမ်းနိုင်ပါက ယခုချက်ချင်းပင် ဖြေရှင်းလိုက်လော့” ဟု ဆိုလိုသည်။

19. Dūteyyakathāyaṃ idha gacchāti ito asukaṃ nāma ṭhānaṃ gaccha. Amutrāgacchāti tato asukaṃ nāma ṭhānaṃ āgaccha. Idaṃ harāti ito idaṃ nāma hara. Amutra idaṃ āharāti asukaṭṭhānato idaṃ nāma idha āhara. Saṅkhepato pana idaṃ dūteyyaṃ nāma ṭhapetvā pañca sahadhammike ratanattayassa upakārapaṭisaṃyuttañca gihīsāsanaṃ aññesaṃ na vaṭṭati.

၁၉. တမန်အလုပ်နှင့် စပ်လျဉ်းသည့် စကားရပ်တို့တွင် “ဤနေရာသို့ သွားလော့” ဟူသည်မှာ “ဤအရပ်မှ ထိုမည်သောအရပ်သို့ သွားပါ” ဟု ဆိုလိုသည်။ “ဟိုအရပ်သို့ လာခဲ့လော့” ဟူသည်မှာ “ထိုအရပ်မှ ထိုမည်သောအရပ်သို့ လာခဲ့ပါ” ဟု ဆိုလိုသည်။ “ဤအရာကို ယူသွားလော့” ဟူသည်မှာ “ဤအရပ်မှ ဤမည်သောပစ္စည်းကို ဆောင်ယူသွားပါ” ဟု ဆိုလိုသည်။ “ဟိုအရပ်မှ ဤအရာကို ဆောင်ခဲ့လော့” ဟူသည်မှာ “ထိုအရပ်မှ ဤမည်သောပစ္စည်းကို ဤအရပ်သို့ ယူဆောင်ခဲ့ပါ” ဟု ဆိုလိုသည်။ အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် သီတင်းသုံးဖော် ငါးဦးတို့နှင့် စပ်လျဉ်း၍လည်းကောင်း၊ ရတနာသုံးပါး၏ အကျိုးစီးပွား ကျေးဇူးပြုခြင်းနှင့် စပ်ဆိုင်သော လူတို့၏ စကားကိုလည်းကောင်း ချန်လှပ်၍၊ အခြားသော လူဝတ်ကြောင်တို့၏ တမန်အမှု (သဝဏ်စာလွှာ သယ်ယူပို့ဆောင်ခြင်း အလုပ်) ကို လုပ်ဆောင်ရန် မအပ်စပ်ပေ။

20. Kuhakātiādīsu tividhena kuhanavatthunā lokaṃ kuhayanti, vimhāpayantīti kuhakā. Lābhasakkāratthikā hutvā lapantīti lapakā. Nimittaṃ sīlametesanti nemittikā. Nippeso sīlametesanti nippesikā. Lābhena lābhaṃ nijigīsanti magganti pariyesantīti lābhena lābhaṃ nijigīsitāro. Kuhanā, lapanā, nemittikatā, nippesikatā, lābhena lābhaṃ nijigīsanatāti etāhi samannāgatānaṃ puggalānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Ayamettha saṅkhepo. Vitthārena panetā kuhanādikā visuddhimagge sīlaniddeseyeva pāḷiñca aṭṭhakathañca āharitvā pakāsitāti.

၂၀. “ကုဟက” စသော စကားလုံးတို့တွင် - သုံးပါးသော လှည့်ပတ်ခြင်း အကြောင်းဝတ္ထုဖြင့် လူအများကို လှည့်ပတ်အံ့ဩစေတတ်သောကြောင့် “ကုဟက” (စဉ်းလဲသောသူ) မည်၏။ လာဘ်သပ္ပကာရကို အလိုရှိသဖြင့် မြှောက်ပင့်ကာ ပြောဆိုတတ်သောကြောင့် “လပက” (မြှောက်ပင့်ပြောဆိုတတ်သူ) မည်၏။ အရိပ်နိမိတ်ပြုခြင်း အလေ့အကျင့်ရှိသောကြောင့် “နေမိတ္တိက” (အရိပ်နိမိတ်ပြသူ) မည်၏။ သူတပါးတို့၏ ဂုဏ်ကို ချေဖျက်ညှဉ်းဆဲတတ်သောကြောင့် “နိပ္ပေသိက” (သူတပါးဂုဏ်ကို ဖျက်ခြင်း) မည်၏။ လာဘ်အနည်းငယ်ဖြင့် လာဘ်အများကြီးကို လိုချင်သဖြင့် ရှာမှီးတတ်သောကြောင့် “လာဘေန လာဘံ နိဇိဂီသိတား” (လာဘ်ဖြင့် လာဘ်ကို ရှာမှီးသူ) မည်၏။ ဤအမည်များသည် ကူဟန (စဉ်းလဲခြင်း)၊ လပန (မြှောက်ပင့်ပြောဆိုခြင်း)၊ နေမိတ္တိကတာ (အရိပ်နိမိတ်ပြခြင်း)၊ နိပ္ပေသိကတာ (သူတပါးဂုဏ်ကို ဖျက်ခြင်း)၊ လာဘေန လာဘံ နိဇိဂီသနတာ (လာဘ်ဖြင့် လာဘ်ကို ရှာမှီးခြင်း) တို့နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အမည်များ ဖြစ်သည်။ ဤကား ဤနေရာ၌ အကျဉ်းချုပ်မျှသာ ဖြစ်သည်။ အကျယ်အားဖြင့်မူ ဤကုဟနအစရှိသည်တို့ကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ် သီလနိဒ္ဒေသ၌ပင် ပါဠိတော်နှင့် အဋ္ဌကထာတို့ကို ကိုးကားလျက် ထင်ရှားပြသပြီးဖြစ်သည်။

Ettāvatā majjhimasīlaṃ niṭṭhitaṃ hoti.

ဤမျှသော စကားအစဉ်ဖြင့် မဇ္ဈိမသီလ ရှင်းလင်းချက် ပြီးဆုံးပြီ ဖြစ်သည်။

Mahāsīlavaṇṇanā

မဟာသီလ အဖွင့်

21. Ito paraṃ mahāsīlaṃ hoti. Aṅganti hatthapādādīsu yena kenaci evarūpena aṅgena samannāgato dīghāyu yasavā hotītiādinayappavattaṃ aṅgasatthaṃ. Nimittanti nimittasatthaṃ. Paṇḍurājā kira tisso muttāyo muṭṭhiyaṃ katvā nemittikaṃ pucchi – ‘‘kiṃ me hatthe’’ti? So ito cito ca vilokesi, tasmiñca samaye gharagolikāya makkhikā gayhantī muttā, so ‘‘muttā’’ti āha. Puna ‘‘katī’’ti puṭṭho kukkuṭassa tikkhattuṃ ravantassa saddaṃ sutvā ‘‘tisso’’ti āha. Evaṃ taṃ taṃ ādisitvā nimittamanuyuttā viharanti.

၂၁. ဤမဇ္ဈိမသီလ၏ နောက်၌ မဟာသီလ ရှိသည်။ “အင်္ဂ” ဟူသည်မှာ လက်ခြေ အစရှိသော အင်္ဂါတို့တွင် တပါးပါးသော အင်္ဂါလက္ခဏာနှင့် ပြည့်စုံသောသူသည် အသက်ရှည်အံ့၊ အခြံအရံ ကြီးအံ့၊ အကျော်အစော ရှိအံ့ စသည်ဖြင့် ဖော်ပြသော အင်္ဂကျမ်း ဖြစ်သည်။ “နိမိတ်” ဟူသည်မှာ နိမိတ်ကျမ်း ဖြစ်သည်။ ကြားဖူးသည်ကား - ပဏ္ဍုမင်းသည် ပုလဲသုံးလုံးကို လက်ထဲတွင် ဆုပ်ထားလျက် နိမိတ်ဖတ်ဆရာကို “ငါ့လက်ထဲတွင် ဘာရှိသနည်း” ဟု မေးမြန်း၏။ ထိုနိမိတ်ဖတ်ဆရာသည် ဟိုဟိုဒီဒီ ကြည့်ရှုရာ ထိုအချိန်၌ အိမ်မြှောင်သည် ယင်ကောင်ကို ဖမ်းယူစဉ် လွတ်သွား၏။ ထိုဆရာသည် (လွတ်သွားသည်ကို “မုတ္တာ” ဟု အမှတ်ပြု၍) “မုတ္တာ (ပုလဲ)” ဟု ပြောကြား၏။ “ဘယ်နှလုံးရှိသနည်း” ဟု ထပ်မေးရာတွင် ကြက်သည် သုံးကြိမ်တွန်သံကို ကြားရသဖြင့် “သုံးလုံးရှိပါသည်” ဟု ဖြေကြား၏။ ဤသို့လျှင် ထိုထိုအရိပ်နိမိတ်တို့ကို ကြည့်ရှုဟောပြောကာ နိမိတ်ဖတ်ခြင်းအတတ်ကို အားထုတ်၍ နေကြကုန်၏။

Uppātanti [Pg.88] asanipātādīnaṃ mahantānaṃ uppatitaṃ, tañhi disvā ‘‘idaṃ bhavissati, evaṃ bhavissatī’’ti ādisanti. Supinanti yo pubbaṇhasamaye supinaṃ passati, evaṃ vipāko hoti; yo idaṃ nāma passati, tassa idaṃ nāma hotītiādinā nayena supinakaṃ anuyuttā viharanti. Lakkhaṇanti iminā lakkhaṇena samannāgato rājā hoti, iminā uparājātiādikaṃ. Mūsikacchinnanti undūrakhāyitaṃ. Tenāpi hi ahate vā vatthe anahate vā vatthe ito paṭṭhāya evaṃ chinne idaṃ nāma hotīti ādisanti. Aggihomanti evarūpena dārunā evaṃ hute idaṃ nāma hotīti aggijuhanaṃ. Dabbihomādīnipi aggihomāneva, evarūpāya dabbiyā īdisehi kaṇādīhi hute idaṃ nāma hotīti evaṃ pavattivasena pana visuṃ vuttāni.

“ဥပ္ပါတ” (ထူးခြားသော ဖြစ်ပျက်မှု) ဟူသည်မှာ မိုးကြိုးကျခြင်း အစရှိသော ကြီးကျယ်သော ဖြစ်ရပ်ဆန်းတို့ ကျရောက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုဖြစ်ရပ်ကို မြင်ရလျှင် “ဤသို့ ဖြစ်လိမ့်မည်၊ ဤပုံစံဖြင့် ဖြစ်လိမ့်မည်” ဟု ဟောပြောညွှန်ပြတတ်ကြသည်။ “သုပိန” (အိပ်မက်ဖတ်ခြင်း) ဟူသည်မှာ နံနက်စောစောအချိန်တွင် အိပ်မက်မက်သောသူအား “ဤသို့သော အကျိုးသက်ရောက်မှု ဖြစ်လိမ့်မည်”၊ “ဤမည်သောအိပ်မက်ကို မက်သူအား ဤမည်သောအကျိုးဖြစ်လိမ့်မည်” စသည်ဖြင့် အိပ်မက်ဖတ်ကျမ်းကို လေ့လာကာ ဟောပြောနေထိုင်ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ “လက္ခဏာ” ဟူသည်မှာ “ဤသို့သော လက္ခဏာနှင့် ပြည့်စုံသောသူသည် မင်းဖြစ်လိမ့်မည်၊ ဤသို့သောလက္ခဏာနှင့် ပြည့်စုံလျှင် အိမ်ရှေ့မင်း ဖြစ်လိမ့်မည်” စသည်တို့ကို ဖော်ပြသောကျမ်း ဖြစ်သည်။ “မူသိကဆိန္န” (ကြွက်ကိုက်ခြင်း) ဟူသည်မှာ ကြွက်ကိုက်ခဲခြင်းခံရသော အဝတ်၏ ကောင်းကျိုးဆိုးကျိုးကို ဖော်ပြသောကျမ်း ဖြစ်သည်။ အဝတ်သစ်ဖြစ်စေ၊ အဝတ်ဟောင်းဖြစ်စေ ကြွက်ကိုက်ရာမှ စ၍ “ဤသို့ကိုက်ဖြတ်လျှင် ဤမည်သောအကျိုးအပြစ် ဖြစ်လိမ့်မည်” ဟု ဟောပြောကြသည်။ “အဂ္ဂိဟောမ” (မီးပူဇော်ခြင်း) ဟူသည်မှာ “ဤသို့သော ထင်းအမျိုးအစားဖြင့် ဤသို့ပူဇော်ပါက ဤမည်သောအကျိုးရလိမ့်မည်” ဟု မီးပူဇော်နည်းကို ပြသောကျမ်း ဖြစ်သည်။ ယောက်မဖြင့် မီးပူဇော်ခြင်း (ဒဗ္ဗိဟောမ) အစရှိသည်တို့သည်လည်း မီးပူဇော်ခြင်းများပင် ဖြစ်သော်လည်း၊ “ဤသို့သော ယောင်းမဖြင့် ဤသို့သော ဆန်ကွဲစသည်တို့ကို ထည့်၍ ပူဇော်ပါက ဤမည်သော အကျိုးဖြစ်ထွန်းလိမ့်မည်” ဟူ၍ ပြုလုပ်ပုံအစွမ်းအားဖြင့် ကွဲပြားသောကြောင့် သီးခြားစီ ဟောကြားထားခြင်း ဖြစ်သည်။

Tattha kaṇoti kuṇḍako. Taṇḍulāti sāliādīnañceva tiṇajātīnañca taṇḍulā. Sappīti gosappiādikaṃ. Telanti tilatelādikaṃ. Sāsapādīni pana mukhena gahetvā aggimhi pakkhipanaṃ, vijjaṃ parijappitvā juhanaṃ vā mukhahomaṃ. Dakkhiṇakkhakajaṇṇulohitādīhi juhanaṃ lohitahomaṃ. Aṅgavijjāti pubbe aṅgameva disvā byākaraṇavasena aṅgaṃ vuttaṃ, idha aṅgulaṭṭhiṃ disvā vijjaṃ parijappitvā ayaṃ kulaputto vā no vā, sirīsampanno vā no vātiādibyākaraṇavasena aṅgavijjā vuttā. Vatthuvijjāti gharavatthuārāmavatthādīnaṃ guṇadosasallakkhaṇavijjā. Mattikādivisesaṃ disvāpi hi vijjaṃ parijappitvā heṭṭhā pathaviyaṃ tiṃsaratanamatte, ākāse ca asītiratanamatte padese guṇadosaṃ passanti. Khattavijjāti abbheyyamāsurakkharājasatthādisatthaṃ. Sivavijjāti susāne pavisitvā santikaraṇavijjā, siṅgālarutavijjātipi vadanti. Bhūtavijjāti bhūtavejjamanto. Bhūrivijjāti bhūrighare vasantena uggahetabbamanto. Ahivijjāti sappadaṭṭhatikicchanavijjā ceva sappāvhāyanavijjā ca. Visavijjāti yāya, purāṇavisaṃ vā rakkhanti, navavisaṃ vā karonti visavantameva vā. Vicchikavijjāti vicchikadaṭṭhatikicchanavijjā. Mūsikavijjāyapi [Pg.89] eseva nayo. Sakuṇavijjāti sapakkhakaapakkhakadvipadacatuppadānaṃ rutagatādivasena sakuṇañāṇaṃ. Vāyasavijjāti kākarutañāṇaṃ, taṃ visuññeva satthaṃ, tasmā visuṃ vuttaṃ.

ထို (မီးပူဇော်ရာ၌ သုံးသောပစ္စည်း) တို့တွင် “ကဏ” ဟူသည်မှာ ဆန်ကွဲ ဖြစ်သည်။ “တဏ္ဍုလ” ဟူသည်မှာ သလေးစပါး အစရှိသည်တို့၏လည်းကောင်း၊ မြက်မျိုးတို့၏လည်းကောင်း ဆန်များ ဖြစ်သည်။ “သပ္ပိ” ဟူသည်မှာ နွားနို့မှဖြစ်သော ထောပတ်အစရှိသည်တို့ ဖြစ်သည်။ “တေလ” ဟူသည်မှာ နှမ်းဆီအစရှိသော ဆီများ ဖြစ်သည်။ မုံညင်းစေ့ အစရှိသည်တို့ကို ပါးစပ်ဖြင့် ယူ၍ မီးထဲသို့ ထည့်ခြင်း၊ သို့မဟုတ် ဂါထာမန္တန်ကို ရွတ်ဖတ်ပူဇော်ခြင်းကို “မုခဟောမ” ဟု ခေါ်သည်။ လကျ်ာညှပ်ရိုးသွေး၊ လကျ်ာပုဆစ်ဒူးဝန်းသွေး စသည်တို့ဖြင့် ပူဇော်ခြင်းကို “လောဟိတဟောမ” ဟု ခေါ်သည်။ “အင်္ဂဝိဇ္ဇာ” ဟူသည်မှာ ရှေး၌ အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းကို ကြည့်၍ ပြောဟောသော အင်္ဂကျမ်းကို ဆိုခဲ့ပြီး၊ ဤနေရာ၌မူ လက်ချောင်းရိုး သို့မဟုတ် တစ်ကိုယ်လုံး၏ အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းကို ကြည့်၍ မန္တန်မန်းမှုတ်လျက် “ဤသူကား အမျိုးကောင်းသားဖြစ်သည်၊ မဟုတ်သည်၊ အသရေရှိသူဖြစ်သည်၊ မဟုတ်သည်” စသည်ဖြင့် ဟောပြောသော အင်္ဂဝိဇ္ဇာအတတ် ဖြစ်သည်။ “ဝတ္ထုဝိဇ္ဇာ” ဟူသည်မှာ အိမ်ရာဝတ္ထု၊ ဥယျာဉ်ခြံမြေဝတ္ထုတို့၏ ကောင်းကျိုးဆိုးကျိုးကို သတ်မှတ်သောအတတ် ဖြစ်သည်။ မြေညက်စသော မြေအမျိုးအစားကို ကြည့်ရှု၍ မန္တန်ရွတ်ဖတ်ပြီး မြေအောက် အတောင်သုံးဆယ်အတွင်း၌လည်းကောင်း၊ ကောင်းကင် အတောင်ရှစ်ဆယ်အတွင်း၌လည်းကောင်း ကောင်းကျိုးဆိုးကျိုးကို မြင်နိုင်ကြသည်။ “ခတ္တဝိဇ္ဇာ” ဟူသည်မှာ အဗ္ဘေယျကျမ်း၊ မာသုရက္ခကျမ်း၊ ရာဇသတ်ကျမ်း အစရှိသော မင်းမှုရေးရာအတတ် ဖြစ်သည်။ “သီဝဝိဇ္ဇာ” ဟူသည်မှာ သုသာန်သို့ဝင်၍ ဘေးဥပဒ် ငြိမ်းအေးအောင် ပြုသောအတတ် ဖြစ်သည်။ မြေခွေးဟောင်သံကို နားထောင်၍ ကောင်းဆိုးဟောသောအတတ် ဟုလည်း ဆိုကြသည်။ “ဘူတဝိဇ္ဇာ” ဟူသည်မှာ တစ္ဆေမြေဘုတ် ဘီလူးတို့ကို နှိမ်နင်း ဆုံးမသော မြေဘုတ်တစ္ဆေနိုင်ဆေးအတတ် မန္တန် ဖြစ်သည်။ “ဘူရိဝိဇ္ဇာ” ဟူသည်မှာ မြေတိုက်အိမ် သို့မဟုတ် မြေတွင်းအိမ်၌ နေလျက် သင်ယူအပ်သော မန္တန်အတတ် ဖြစ်သည်။ “အဟိဝိဇ္ဇာ” ဟူသည်မှာ မြွေကိုက်သော အနာကို ကုသသောအတတ်နှင့် မြွေကို ခေါ်ယူသော အတတ် ဖြစ်သည်။ “ဝိသဝိဇ္ဇာ” ဟူသည်မှာ အဆိပ်ဟောင်းကို ကာကွယ်ခြင်း၊ အဆိပ်သစ်ဖြစ်စေခြင်း သို့မဟုတ် အဆိပ်အန်စေခြင်း အတတ် ဖြစ်သည်။ “ဝိစ္ဆိကဝိဇ္ဇာ” ဟူသည်မှာ ကင်းမြီးကောက်ကိုက်သော အနာကို ကုသသောအတတ် ဖြစ်သည်။ “မူသိကဝိဇ္ဇာ” (ကြွက်ကိုက်ကုသနည်း) ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ “သကုဏဝိဇ္ဇာ” ဟူသည်မှာ အတောင်ရှိသော သတ္တဝါ၊ အတောင်မရှိသော သတ္တဝါ၊ ခြေနှစ်ချောင်း၊ ခြေလေးချောင်းရှိသော သတ္တဝါတို့၏ အော်မြည်သံ၊ သွားလာပုံတို့ကို ကြည့်၍ ကျီးအော်သံစသည်ကို သိသောအတတ် ဖြစ်သည်။ “ဝါယသဝိဇ္ဇာ” ဟူသည်မှာ ကျီးမြည်သံကို နားထောင်၍ အကျိုးအပြစ်ကို သိသောအတတ် ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် သကုဏဝိဇ္ဇာနှင့် သီးခြားဖြစ်သော ကျမ်းဖြစ်သောကြောင့် မြတ်စွာဘုရားက သီးခြားဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။

Pakkajjhānanti paripākagatacintā. Idāni ‘‘ayaṃ ettakaṃ jīvissati, ayaṃ ettaka’’nti evaṃ pavattaṃ ādiṭṭhañāṇanti attho. Saraparittāṇanti sararakkhaṇaṃ, yathā attano upari na āgacchati, evaṃ karaṇavijjā. Migacakkanti idaṃ sabbasaṅgāhikaṃ sabbasakuṇacatuppadānaṃ rutañāṇavasena vuttaṃ.

“ပက္ကဇ္ဈာန” ဟူသည်မှာ (အသက်အရွယ်) ရင့်ကျက်ပုံကို ကြည့်၍ အသက်ရှင်သန်မည့် အတိုင်းအတာကို သိသော အတတ်ဖြစ်သည်။ “ဤသူသည် ဤမျှသော ကာလပတ်လုံး အသက်ရှည်လိမ့်မည်၊ ထိုသူသည် ဤမျှလောက် အသက်ရှည်လိမ့်မည်” စသည်ဖြင့် ဟောပြောညွှန်ပြသော ဉာဏ်အတတ်ဟု ဆိုလိုသည်။ “သရပရိတ္တာဏ” ဟူသည်မှာ မြှားဒဏ်မှ ကာကွယ်သောအတတ် ဖြစ်သည်။ မိမိအပေါ်သို့ မြှားမကျရောက်နိုင်အောင် ကာကွယ်တားဆီးသော အတတ်ပညာ ဖြစ်သည်။ “မိဂစက္က” ဟူသောကျမ်းသည် အလုံးစုံသော ငှက်များနှင့် ခြေလေးချောင်းရှိသော သတ္တဝါတို့၏ အော်မြည်သံကို နားလည်သောဉာဏ်၏ အစွမ်းဖြင့် အလုံးစုံကို သိမ်းကျုံးဖော်ပြသောကျမ်း ဖြစ်သည်။

22. Maṇilakkhaṇādīsu evarūpo maṇi pasattho, evarūpo apasattho, sāmino ārogyaissariyādīnaṃ hetu hoti, na hotīti, evaṃ vaṇṇasaṇṭhānādivasena maṇiādīnaṃ lakkhaṇaṃ anuyuttā viharantīti attho. Tattha āvudhanti ṭhapetvā asiādīni avasesaṃ āvudhaṃ. Itthilakkhaṇādīnipi yamhi kule te itthipurisādayo vasanti, tassa vuḍḍhihānivaseneva veditabbāni. Ajalakkhaṇādīsu pana evarūpānaṃ ajādīnaṃ maṃsaṃ khāditabbaṃ, evarūpānaṃ na khāditabbanti ayaṃ viseso veditabbo.

၂၂. “မဏိလက္ခဏ” အစရှိသော ကျမ်းတို့တွင် “ဤသို့သော ပတ္တမြားသည် ချီးမွမ်းထိုက်၏၊ ဤသို့သော ပတ္တမြားသည် မချီးမွမ်းထိုက်၊ ၎င်းသည် ပိုင်ရှင်၏ အနာရောဂါကင်းဝေးခြင်း၊ အစိုးရခြင်း စသည်တို့၏ အကြောင်း ဖြစ်၏ သို့မဟုတ် မဖြစ်ဟူ၍” အဆင်း သဏ္ဌာန်အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ပတ္တမြားစသည်တို့၏ အမှတ်အသားလက္ခဏာကို အားထုတ်လေ့လာ၍ နေကြကုန်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုလက်နက်လက္ခဏာတို့တွင် “လက်နက်” (အာဝုဓ) ဟူသည်မှာ သန်လျက်အစရှိသည်တို့ကို ချန်လှပ်၍ ကြွင်းသောလက်နက်များကို ဆိုလိုသည်။ မိန်းမလက္ခဏာ အစရှိသည်တို့ကိုလည်း ထိုမိန်းမ၊ ယောက်ျားစသည်တို့ နေထိုင်သော အမျိုးအနွယ်၏ ကြီးပွားခြင်း၊ ဆုတ်ယုတ်ခြင်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့်သာ သိအပ်ကုန်သည်။ ဆိတ်လက္ခဏာ (အဇလက္ခဏာ) အစရှိသည်တို့၌မူကား “ဤသို့သော သဘောရှိသော ဆိတ်စသည်တို့၏ အသားကို စားထိုက်၏၊ ဤသို့သော သဘောရှိသော ဆိတ်စသည်တို့၏ အသားကို မစားထိုက်” ဟူသော ဤထူးခြားချက်ကို သိမှတ်အပ်သည်။

Api cettha godhāya lakkhaṇe cittakammapiḷandhanādīsupi evarūpāya godhāya sati idaṃ nāma hotīti ayaṃ viseso veditabbo. Idañcettha vatthu – ekasmiṃ kira vihāre cittakamme godhaṃ aggiṃ dhamamānaṃ akaṃsu. Tato paṭṭhāya bhikkhūnaṃ mahāvivādo jāto. Eko āgantukabhikkhu taṃ disvā makkhesi. Tato paṭṭhāya vivādo mandībhūto hoti. Kaṇṇikalakkhaṇaṃ piḷandhanakaṇṇikāyapi gehakaṇṇikāyapi vasena veditabbaṃ. Kacchapalakkhaṇaṃ godhālakkhaṇasadisameva. Migalakkhaṇaṃ sabbasaṅgāhikaṃ sabbacatuppadānaṃ lakkhaṇavasena vuttaṃ.

ထို့ပြင် ဤဖွတ်၏ လက္ခဏာ၌ ဆန်းကြယ်စွာ ပြုလုပ်အပ်သော ပန်းချီ ပန်းပုရုပ်၊ လက်ဝတ်တန်ဆာ စသည်တို့၌လည်း ဤသို့သော ဖွတ်ရုပ်ရှိခဲ့လျှင် ဤသို့သော အကျိုးအပြစ် ဖြစ်တတ်၏ဟူသော ထူးခြားချက်ကို သိအပ်၏။ ဤသည်နှင့် ပတ်သက်၍ ဖြစ်ရပ် (ဝတ္ထု) ကား - ကြားသိရသမျှ တစ်ခုသော ကျောင်းတိုက်ရှိ ပန်းချီ (သို့မဟုတ်) ပန်းပုရုပ်၌ ဖွတ်က မီးမှုတ်နေဟန် ပြုလုပ်ထားကြ၏။ ထိုအချိန်မှစ၍ ရဟန်းတို့အကြား ကြီးစွာသော ငြင်းခုံခြင်း ဖြစ်ပွားလေသည်။ ထိုအခါ ဂေါဓာလက္ခဏကျမ်းကို တတ်မြောက်သော အာဂန္တုကရဟန်းတစ်ပါးသည် ထိုမီးမှုတ်နေသော ဖွတ်ရုပ်ကို မြင်သဖြင့် ဖျက်ဆီးပစ်လိုက်ရာ ထိုအချိန်မှစ၍ ငြင်းခုံခြင်းများ လျော့ပါးငြိမ်းအေးသွားလေသည်။ ကဏ္ဏိကာ (အထွတ်အထိပ်) လက္ခဏာကိုမူ နားတန်ဆာ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အိမ်အထွတ်၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း သိအပ်၏။ လိပ်လက္ခဏာသည် ဖွတ်လက္ခဏာနှင့် တူသည်သာ ဖြစ်သည်။ သမင် (သားကောင်) လက္ခဏာကိုမူ အခြေလေးချောင်းရှိသော သတ္တဝါအားလုံး၏ လက္ခဏာအစွမ်းဖြင့် အားလုံးကို ခြုံငုံလျက် မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူခဲ့သည်။

23. Raññaṃ niyyānaṃ bhavissatīti asukadivase asukanakkhattena asukassa nāma rañño niggamanaṃ bhavissatīti evaṃ rājūnaṃ pavāsagamanaṃ byākaroti. Esa nayo sabbattha. Kevalaṃ panettha aniyyānanti vippavutthānaṃ puna āgamanaṃ. Abbhantarānaṃ raññaṃ upayānaṃ bhavissati, bāhirānaṃ raññaṃ apayānanti antonagare amhākaṃ rājā paṭiviruddhaṃ bahirājānaṃ upasaṅkamissati, tato tassa paṭikkamanaṃ bhavissatīti evaṃ raññaṃ upayānāpayānaṃ [Pg.90] byākaroti. Dutiyapadepi eseva nayo. Jayaparājayā pākaṭāyeva.

၂၃. "မင်းတို့၏ စစ်ထွက်ခြင်း ဖြစ်လတံ့" ဟူသည်မှာ "ဤမည်သောနေ့၌ ဤမည်သော နက္ခတ်ဖြင့် ဤမည်သောမင်းသည် စစ်တိုက်ထွက်လိမ့်မည် (သို့မဟုတ် မိမိအရပ်မှ ကင်းကွာ၍ သွားလိမ့်မည်)" ဟု မင်းတို့၏ စစ်မြေပြင်သို့ ထွက်ခွာခြင်း သို့မဟုတ် ပြည်ပသို့ ထွက်ခွာခြင်းကို ဟောပြောခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤနည်းစနစ်သည် အလုံးစုံသော နေရာတို့၌ အလားတူပင် ဖြစ်၏။ သို့သော် ဤစကားရပ်များအနက် 'အနိယျာန' (ပြန်လာခြင်း) ဟူသည် တိုင်းပြည်မှ ကင်းကွာနေသော မင်းတို့ တဖန်ပြန်လာခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "အတွင်းမင်းတို့၏ ချဉ်းကပ်ခြင်း ဖြစ်လတံ့၊ ပြင်ပမင်းတို့၏ ဆုတ်ခွာခြင်း ဖြစ်လတံ့" ဟူသည်မှာ "မြို့တွင်းရှိ ငါတို့မင်းသည် ဆန့်ကျင်ဘက် ပြင်ပမင်းထံသို့ ချဉ်းကပ်တိုက်ခိုက်လိမ့်မည်၊ ထိုအခါ ပြင်ပမင်းသည် ဆုတ်ခွာပြေးရလိမ့်မည်" ဟူ၍ မင်းတို့၏ ချဉ်းကပ်ခြင်းနှင့် ဆုတ်ခွာခြင်းကို ဟောပြောခြင်း ဖြစ်သည်။ ဒုတိယဝါကျ (ပြင်ပမင်း ချဉ်းကပ်၍ အတွင်းမင်း ဆုတ်ခွာခြင်း) ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ အောင်ခြင်းနှင့် ရှုံးခြင်းတို့သည်ကား အထူးရှင်းပြရန်မလိုဘဲ ထင်ရှားလှပေသည်။

24. Candaggāhādayo asukadivase rāhu candaṃ gahessatīti byākaraṇavaseneva veditabbā. Api ca nakkhattassa aṅgārakādigāhasamāyogopi nakkhattagāhoyeva. Ukkāpātoti ākāsato ukkānaṃ patanaṃ. Disāḍāhoti disākālusiyaṃ aggisikhadhūmasikhādīhi ākulabhāvo viya. Devadudrabhīti sukkhavalāhakagajjanaṃ. Uggamananti udayanaṃ. Okkamananti atthaṅgamanaṃ. Saṃkilesanti avisuddhatā. Vodānanti visuddhatā. Evaṃ vipākoti lokassa evaṃ vividhasukhadukkhāvaho.

၂၄. လကြတ်ခြင်း အစရှိသော ဖြစ်စဉ်တို့ကို "ဤမည်သောနေ့၌ ရာဟုသည် လကို ဖမ်းယူလိမ့်မည်" ဟု ဟောကိန်းထုတ်ခြင်း အစွမ်းဖြင့်သာ သိအပ်၏။ ထို့ပြင် နက္ခတ်တို့သည် အင်္ဂါဂြိုဟ်စသော ဂြိုဟ်တို့နှင့် ယှဉ်ခြင်းသည်လည်း နက္ခတ္တဂါဟ (နက္ခတ်ဖမ်းခြင်း) ပင် ဖြစ်သည်။ ဥက္ကာပျံကျခြင်း (ဥက္ကာပါတ) ဟူသည် ကောင်းကင်မှ မီးရှူးနှင့်တူသော အရောင်အဝါများ ကျဆင်းလာခြင်း ဖြစ်သည်။ အရပ်မျက်နှာ လောင်ကျွမ်းခြင်း (ဒိသာဍာဟ) ဟူသည် မီးလျှံ၊ မီးခိုးလျှံတို့ဖြင့် ရှုပ်ထွေးနောက်ကျုနေသကဲ့သို့ အရပ်မျက်နှာများ ပျက်စီးချောက်ချား ညစ်နွမ်းခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ နတ်စည်တီးခြင်း (ဒေဝဒုန္ဒုဘိ) ဟူသည် မိုးမရွာဘဲ ခြောက်သွေ့သော တိမ်တိုက်များ ထစ်ချုန်းမြည်ဟီးခြင်း ဖြစ်သည်။ ထွက်ခြင်း (ဥဂ္ဂမန) ဟူသည် ပေါ်ထွက်လာခြင်း ဖြစ်ပြီး၊ ဝင်ခြင်း (အုက္ကမန) ဟူသည် ဝင်သွားခြင်း ဖြစ်သည်။ ညစ်နွမ်းခြင်း (သံကိလေသ) ဟူသည် မစင်ကြယ်ခြင်း ဖြစ်၍၊ ဖြူစင်ခြင်း (ဝေါဒါန) ဟူသည် စင်ကြယ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဤသို့သော အကျိုးပေးရှိအံ့" ဟူသည်မှာ လောကသားတို့အား ဤကဲ့သို့သော သုခ၊ ဒုက္ခ အမျိုးမျိုးကို ဆောင်ကြဉ်းပေးလိမ့်မည်ဟု ဆိုလိုသည်။

25. Suvuṭṭhikāti devassa sammādhārānuppavecchanaṃ. Dubbuṭṭhikāti avaggāho, vassavibandhoti vuttaṃ hoti. Muddāti hatthamuddā. Gaṇanā vuccati acchiddakagaṇanā. Saṅkhānanti saṅkalanasaṭuppādanādivasena piṇḍagaṇanā. Yassa sā paguṇā hoti, so rukkhampi disvā ettakāni ettha paṇṇānīti jānāti. Kāveyyanti ‘‘cattārome, bhikkhave, kavī. Katame cattāro? Cintākavi, sutakavi, atthakavi, paṭibhānakavī’’ti (a. ni. 4.231). Imesaṃ catunnaṃ kavīnaṃ attano cintāvasena vā; ‘‘vessantaro nāma rājā ahosī’’tiādīni sutvā sutavasena vā; imassa ayaṃ attho, evaṃ taṃ yojessāmīti evaṃ atthavasena vā; kiñcideva disvā tappaṭibhāgaṃ kattabbaṃ karissāmīti evaṃ ṭhānuppattikapaṭibhānavasena vā; jīvikatthāya kabyakaraṇaṃ. Lokāyataṃ vuttameva.

၂၅. မိုးကောင်းခြင်း (သုဝုဋ္ဌိကာ) ဟူသည် မိုးနတ်မင်းက မိုးရေအယဉ်ကို အစဉ်မပြတ် ကောင်းစွာ ပေးရွာခြင်း ဖြစ်သည်။ မိုးခေါင်ခြင်း (ဒုဗ္ဗုဋ္ဌိကာ) ဟူသည် မိုးလုံးဝမရွာခြင်း သို့မဟုတ် ရွာသင့်သောအချိန်၌ မရွာခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ မုဒြာ (မုဒ္ဒါ) ဟူသည် လက်ချောင်းတို့ကို ချိုး၍ ရေတွက်ရသော ဂဏန်းအတတ် ဖြစ်သည်။ တစ်မှစ၍ ကိုးအထိ အကြား၌ ပြတ်တောက်မှုမရှိဘဲ ရေတွက်ရသော ဂဏန်းအတတ်ကို ဂဏနာ ဟု ခေါ်သည်။ သင်္ချာ (သင်္ခါန) ဟူသည် ပေါင်း၍ ရေတွက်ခြင်း၊ ခွဲခြား၍ ရေတွက်ခြင်း စသည်တို့ဖြင့် အစုအပေါင်းကို ရေတွက်သော အတတ်ဖြစ်သည်။ ထိုအစုအပေါင်း ရေတွက်နည်း၌ ကျွမ်းကျင်သူသည် သစ်ပင်တစ်ပင်ကို မြင်ရုံမျှဖြင့် "ဤသစ်ပင်၌ အရွက်ပေါင်း ဤမျှရှိသည်" ဟု သိနိုင်၏။ ကဗျာအတတ် (ကာဝေယျ) ဟူသည် - "ရဟန်းတို့၊ ကဝိပညာရှိတို့သည် စိန္တာကဝိ (တွေးကြံ၍ စပ်ဆိုသူ)၊ သုတကဝိ (ကြားနာဖူးသည်ကို အခြေခံ၍ စပ်ဆိုသူ)၊ အတ္ထကဝိ (အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဖွဲ့ဆိုသူ)၊ ပဋိဘာနကဝိ (ချက်ချင်းပေါ်လာသော ဉာဏ်ဖြင့် စပ်ဆိုသူ) ဟူ၍ လေးမျိုး ရှိကုန်၏" ဟု အင်္ဂုတ္တရနိကာယ်၌ ဟောကြားထားသည့်အတိုင်း ဤကဝိလေးမျိုးတို့၏ မိမိအလိုအလျောက် တွေးတောကြံဆမှု အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ "ဝေဿန္တရာမင်းဟူ၍ ရှိခဲ့ဖူးသည်" စသည်တို့ကို ကြားရ၍ ကြားဖူးသည့် အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ "ဤစကားရပ်၏ အဓိပ္ပာယ်ကား ဤသို့ဖြစ်၍ ဤသို့ ဖွဲ့စည်းမည်" ဟု အနက်အဓိပ္ပာယ်အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ တစ်စုံတစ်ခုကို မြင်လိုက်ရုံဖြင့် ထိုအရာနှင့် ဆင်တူသော ကဗျာကို စပ်ဆိုအံ့ဟူ၍ ချက်ချင်းပေါ်လာသော ပဋိဘာန်ဉာဏ်အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းအလို့ငှာ ကဗျာစပ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ လောကာယတကျမ်း၏ အဓိပ္ပာယ်ကိုမူ ရှင်းပြပြီးခဲ့ပြီ ဖြစ်သည်။

26. Āvāhanaṃ nāma imassa dārakassa asukakulato asukanakkhattena dārikaṃ ānethāti āvāhakaraṇaṃ. Vivāhananti imaṃ dārikaṃ asukassa nāma dārakassa asukanakkhattena detha, evamassā vuḍḍhi bhavissatīti vivāhakaraṇaṃ. Saṃvaraṇanti saṃvaraṇaṃ nāma ‘ajja nakkhattaṃ sundaraṃ, ajjeva samaggā hotha, iti vo viyogo na bhavissatī’ti evaṃ samaggakaraṇaṃ. Vivaraṇaṃ nāma ‘sace viyujjitukāmattha, ajjeva viyujjatha[Pg.91], iti vo puna saṃyogo na bhavissatī’ti evaṃ visaṃyogakaraṇaṃ. Saṅkiraṇanti ‘uṭṭhānaṃ vā iṇaṃ vā dinnaṃ dhanaṃ ajja saṅkaḍḍhatha, ajja saṅkaḍḍhitañhi taṃ thāvaraṃ hotī’ti evaṃ dhanapiṇḍāpanaṃ. Vikiraṇanti ‘sace payogauddhārādivasena dhanaṃ payojitukāmattha, ajja payojitaṃ diguṇacatugguṇaṃ hotī’ti evaṃ dhanapayojāpanaṃ. Subhagakaraṇanti piyamanāpakaraṇaṃ vā sassirīkakaraṇaṃ vā. Dubbhagakaraṇanti tabbiparītaṃ. Viruddhagabbhakaraṇanti viruddhassa vilīnassa aṭṭhitassa matassa gabbhassa karaṇaṃ. Puna avināsāya bhesajjadānanti attho. Gabbho hi vātena, pāṇakehi, kammunā cāti tīhi kāraṇehi vinassati. Tattha vātena vinassante nibbāpanīyaṃ sītalaṃ bhesajjaṃ deti, pāṇakehi vinassante pāṇakānaṃ paṭikammaṃ karoti, kammunā vinassante pana buddhāpi paṭibāhituṃ na sakkonti.

၂၆. အာဝါဟန မည်သည်မှာ "ဤသတို့သားအတွက် ထိုမည်သော အမျိုးမှ ထိုမည်သောနက္ခတ်ဖြင့် သတို့သမီးကို ဆောင်ယူခဲ့ကြလော့" ဟု သတို့သမီးကို တောင်းရမ်းဆောင်ယူခြင်းကို ပြုခြင်း (သို့မဟုတ် ထိုသို့ပြုရန် ရက်ကောင်းရွေးပေးခြင်း) ဖြစ်သည်။ ဝိဝါဟန မည်သည်မှာ "ဤသတို့သမီးကို ထိုမည်သော သတို့သားအား ထိုမည်သောနက္ခတ်ဖြင့် ပေးစားကြလော့၊ ဤသို့ပေးစားလျှင် ထိုသတို့သမီးသည် ကြီးပွားလိမ့်မည်" ဟု သမီးပေးစားခြင်းကို ပြုခြင်း (သို့မဟုတ် ရက်ကောင်းရွေးပေးခြင်း) ဖြစ်သည်။ သံဝရဏ မည်သည်မှာ "ယနေ့ နက္ခတ်ကောင်း၏၊ ယနေ့၌ပင် ပြန်လည်သင့်မြတ် စည်းလုံးကြလော့၊ ဤသို့ ယနေ့ ညီညွတ်ကြလျှင် သင်တို့ ကွဲကွာခြင်း မရှိတော့ပေ" ဟု အချင်းချင်း ပြန်လည်သင့်မြတ် စည်းလုံးစေခြင်း ဖြစ်သည်။ ဝိဝရဏ မည်သည်မှာ "အကယ်၍ သင်တို့ ကွာရှင်းလိုပါက ယနေ့ပင် ကွာရှင်းကြလော့၊ ဤသို့ ယနေ့ ကွာရှင်းလျှင် သင်တို့ တဖန် ပေါင်းသင်းရခြင်း မရှိတော့ပေ" ဟု ကွာရှင်းပြတ်စဲစေခြင်း ဖြစ်သည်။ သင်္ကိရဏ မည်သည်မှာ "အကြွေးမြီ သို့မဟုတ် မိမိဥစ္စာများကို ယနေ့ စုဆောင်းသိမ်းဆည်းကြလော့၊ ယနေ့ စုဆောင်းသိမ်းဆည်းထားသော ထိုဥစ္စာသည် ခိုင်မြဲတည်တံ့လိမ့်မည်" ဟု ဥစ္စာစုပေါင်းစေခြင်း ဖြစ်သည်။ ဝိကိရဏ မည်သည်မှာ "အကယ်၍ ကုန်သွယ်ဖောက်ကားရန် သို့မဟုတ် အတိုးရရန်အတွက် အရင်းအနှီး ထုတ်ချေးလိုပါက ယနေ့ပင် ထုတ်ချေးကြလော့၊ ယနေ့ ထုတ်ချေးလျှင် နှစ်ဆ၊ လေးဆ တိုးပွားနိုင်၏" ဟု ဥစ္စာထုတ်ချေးစေခြင်း ဖြစ်သည်။ သုဘဂကရဏ ဟူသည် ချစ်ခင်နှစ်သက်ဖွယ်ဖြစ်အောင် သို့မဟုတ် ကျက်သရေရှိအောင် ပြုလုပ်ပေးခြင်း ဖြစ်သည်။ ဒုဗ္ဘဂကရဏ ဟူသည် ၎င်းနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက် (မုန်းတီးဖွယ်ဖြစ်အောင် သို့မဟုတ် အသရေပျက်အောင် ပြုလုပ်ခြင်း) ဖြစ်သည်။ ဝိရုဒ္ဓဂဗ္ဘကရဏ ဟူသည် ပျက်စီးတော့မည့်၊ မတည်ငြိမ်ဘဲ အသက်အန္တရာယ်ရှိသော ကိုယ်ဝန်ကို ပြန်လည်တည်မြဲသွားအောင် သို့မဟုတ် နောက်ထပ် မပျက်စီးစေရန် ဆေးဝါးကုသပေးခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ကိုယ်ဝန်သည် လေကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပိုးငယ်များကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကံကြောင့်လည်းကောင်း ဤအကြောင်းရင်း သုံးပါးကြောင့် ပျက်စီးတတ်၏။ ထိုအကြောင်းရင်းတို့တွင် လေကြောင့် ကိုယ်ဝန်ပျက်စီးလျှင် လေငြိမ်းစေသော အေးမြသော ဆေးဝါးကို ပေးရ၏။ ပိုးငယ်များကြောင့် ကိုယ်ဝန်ပျက်စီးလျှင် ပိုးငြိမ်းအောင် ကုသပေးရ၏။ ကံကြောင့် ကိုယ်ဝန်ပျက်စီးခြင်း ဖြစ်လျှင်မူ ဘုရားရှင်တို့သော်လည်း တားဆီးရန် မစွမ်းဆောင်နိုင်ကြပေ။

Jivhānibandhananti mantena jivhāya bandhakaraṇaṃ. Hanusaṃhanananti mukhabandhamantena yathā hanukaṃ cāletuṃ na sakkonti, evaṃ bandhakaraṇaṃ. Hatthābhijappananti hatthānaṃ parivattanatthaṃ mantajappanaṃ. Tasmiṃ kira mante sattapadantare ṭhatvā jappite itaro hatthe parivattetvā khipati. Kaṇṇajappananti kaṇṇehi saddaṃ assavanatthāya vijjāya jappanaṃ. Taṃ kira jappitvā vinicchayaṭṭhāne yaṃ icchati, taṃ bhaṇati, paccatthiko taṃ na suṇāti, tato paṭivacanaṃ sampādetuṃ na sakkoti. Ādāsapañhanti ādāse devataṃ otāretvā pañhapucchanaṃ. Kumārikapañhanti kumārikāya sarīre devataṃ otāretvā pañhapucchanaṃ. Devapañhanti dāsiyā sarīre devataṃ otāretvā pañhapucchanaṃ. Ādiccupaṭṭhānanti jīvikatthāya ādiccapāricariyā. Mahatupaṭṭhānanti tatheva mahābrahmapāricariyā. Abbhujjalananti mantena mukhato aggijālānīharaṇaṃ. Sirivhāyananti ‘‘ehi siri, mayhaṃ sire patiṭṭhāhī’’ti evaṃ sirena siriyā avhāyanaṃ.

လျှာကို ဖွဲ့ချည်ခြင်း (ဇိဝှါနိဗန္ဓန) ဟူသည် မန္တန်ဖြင့် လျှာကို ဖွဲ့ချည်ခြင်း (စကားမပြောနိုင်အောင် ပြုခြင်း) ဖြစ်သည်။ မေးရိုးကို ဖွဲ့ချည်ခြင်း (ဟနုသံဟနန) ဟူသည် မေးရိုးကို မလှုပ်ရှားနိုင်အောင် ပါးစပ်ပိတ် မန္တန်ဖြင့် ဖွဲ့ချည်ခြင်း ဖြစ်သည်။ လက်ကို မန်းမှုတ်ခြင်း (ဟတ္ထာဘိဇပ္ပန) ဟူသည် (ရန်သူကိုင်ထားသော) လက်နက်ကို အခြားဘက်သို့ လွှဲဖယ်သွားစေရန် မန္တန်စုတ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုမန္တန်ကို (ရန်သူနှင့်) ခုနစ်လှမ်းအကွာ၌ ရပ်၍ စုတ်မန်းလျှင် အခြားသူသည် လက်နက်ကိုင်ထားသော လက်တို့ကို လွှဲပြောင်း၍ ပစ်ချရသည်ဟု ဆိုကြသည်။ နားကို မန်းမှုတ်ခြင်း (ကဏ္ဏဇပ္ပန) ဟူသည် နားဖြင့် အသံကို မကြားနိုင်စေရန် ဂါထာမန္တန် စုတ်မန်းခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုမန္တန်ကို စုတ်မန်း၍ တရားရုံး၌ မိမိပြောလိုသမျှ စကားကို ပြောဆိုရာ၊ တရားတွေ့ဘက် ရန်သူသည် ထိုစကားကို မကြားရသဖြင့် ပြန်လည်တုံ့ပြန် ချေပခြင်း မပြုနိုင်တော့ဟု ဆိုကြသည်။ မှန်၌ မေးမြန်းခြင်း (အာဒါသပဥှာ) ဟူသည် မှန်၌ နတ်ကို သွင်းချ၍ ပြဿနာ မေးမြန်းခြင်း ဖြစ်သည်။ သတို့သမီး၌ မေးမြန်းခြင်း (ကုမာရိကပဥှာ) ဟူသည် သတို့သမီး၏ ကိုယ်ခန္ဓာ၌ နတ်သွင်း၍ မေးမြန်းခြင်း ဖြစ်သည်။ နတ်မေးခြင်း (ဒေဝပဥှာ) ဟူသည် နတ်ကျွန်မ (သို့မဟုတ် နတ်ကတော်) ၏ ကိုယ်၌ နတ်သွင်း၍ မေးမြန်းခြင်း ဖြစ်သည်။ နေပူဇော်ခြင်း (အာဒိစ္စုပဋ္ဌာန) ဟူသည် အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းအတွက် နေနတ်မင်းကို လုပ်ကျွေးပူဇော်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဗြဟ္မာပူဇော်ခြင်း (မဟတုပဋ္ဌာန) ဟူသည် ထိုနည်းတူစွာ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းအတွက် မဟာဗြဟ္မာကို လုပ်ကျွေးပူဇော်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ခံတွင်းမှ မီးထုတ်ခြင်း (အဗ္ဘုဇ္ဇလန) ဟူသည် မန္တန်ဖြင့် ခံတွင်းမှ မီးလျှံများကို ထုတ်ပြခြင်း ဖြစ်သည်။ ကျက်သရေ ခေါ်ခြင်း (သိရီဝှါယန) ဟူသည် "ကျက်သရေနတ်သမီး ကြွလာပါလော့၊ ကျွန်ုပ်၏ ဦးခေါင်းထက်၌ တည်ပါလော့" ဟု ဦးခေါင်းဖြင့် ကျက်သရေကို ခေါ်ယူပင့်ဖိတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။

27. Santikammanti devaṭṭhānaṃ gantvā sace me idaṃ nāma samijjhissati, tumhākaṃ iminā ca iminā ca upahāraṃ karissāmīti samiddhikāle kattabbaṃ santipaṭissavakammaṃ. Tasmiṃ pana samiddhe tassa karaṇaṃ paṇidhikammaṃ nāma. Bhūrikammanti bhūrighare vasitvā gahitamantassa payogakaraṇaṃ. Vassakammaṃ vossakammanti ettha vassoti puriso, vossoti paṇḍako. Iti vossassa [Pg.92] vassakaraṇaṃ vassakammaṃ, vassassa vossakaraṇaṃ vossakammaṃ. Taṃ pana karonto acchandikabhāvamattaṃ pāpeti, na liṅgaṃ antaradhāpetuṃ sakkoti. Vatthukammanti akatavatthusmiṃ gehapatiṭṭhāpanaṃ. Vatthuparikammanti ‘‘idañcidañcāharathā’’ti vatvā vatthubalikammakaraṇaṃ. Ācamananti udakena mukhasuddhikaraṇaṃ. Nhāpananti aññesaṃ nhāpanaṃ. Juhananti tesaṃ atthāya aggijuhanaṃ. Vamananti yogaṃ datvā vamanakaraṇaṃ. Virecanepi eseva nayo. Uddhaṃvirecananti uddhaṃ dosānaṃ nīharaṇaṃ. Adhovirecananti adho dosānaṃ nīharaṇaṃ. Sīsavirecananti sirovirecanaṃ. Kaṇṇatelanti kaṇṇānaṃ bandhanatthaṃ vā vaṇaharaṇatthaṃ vā bhesajjatelapacanaṃ. Nettatappananti akkhitappanatelaṃ. Natthukammanti telena yojetvā natthukaraṇaṃ. Añjananti dve vā tīṇi vā paṭalāni nīharaṇasamatthaṃ khārañjanaṃ. Paccañjananti nibbāpanīyaṃ sītalabhesajjañjanaṃ. Sālākiyanti salākavejjakammaṃ. Sallakattiyanti sallakattavejjakammaṃ. Dārakatikicchā vuccati komārabhaccavejjakammaṃ. Mūlabhesajjānaṃ anuppādananti iminā kāyatikicchanaṃ dasseti. Osadhīnaṃ paṭimokkhoti khārādīni datvā tadanurūpe vaṇe gate tesaṃ apanayanaṃ.

၂၇. သန္တိကမ္မ ဟူသည်မှာ နတ်ကွန်း နတ်စင်သို့ သွား၍ 'အကျွန်ုပ်အား ဤမည်သောအကျိုးသည် အကယ်၍ ပြည့်စုံပါက အရှင်နတ်မင်းတို့အား ဤဝတ္ထု ဤဝတ္ထုဖြင့် ပူဇော်ပါအံ့' ဟု ဝန်ခံပြီး ပြည့်စုံသောအခါ၌ ပြုထိုက်သော ပူဇော်မှုကို ဝန်ခံခြင်း (သန္တိပဋိဿဝ) အမှုဖြစ်သည်။ ထိုတောင့်တအပ်သော အကျိုးပြည့်စုံသောအခါ ထိုပူဇော်မှုကို ပြုခြင်းသည် ပဏိဓိကမ္မ မည်၏။ ဘူရိကမ္မ ဟူသည်မှာ မြေအိမ်၌ နေ၍ သင်ယူအပ်သော မန္တန်၏ ရှေ့သွားပယောဂ (ဥပစာအလုပ်) ကို ပြုခြင်းတည်း။ ဝဿကမ္မ ဝေါဿကမ္မ ဟူသော ဤပါဌ်၌ ဝဿဟူသည် ယောကျ်ားဖြစ်ပြီး ဝေါဿဟူသည် ပဏ္ဍုက် ဖြစ်သည်။ ဤသို့ဖြင့် ပဏ္ဍုက်ကို ယောကျ်ားဖြစ်အောင် ပြုခြင်းသည် ဝဿကမ္မ မည်၏။ ယောကျ်ားကို ပဏ္ဍုက်ဖြစ်အောင် ပြုခြင်းသည် ဝေါဿကမ္မ မည်၏။ ထိုအမှုကို ပြုသောဆရာသည် မိန်းမတို့၌ အလိုဆန္ဒမရှိသည်၏ အဖြစ်မျှသို့သာ ရောက်စေနိုင်၏၊ ယောကျ်ားအင်္ဂါကို ကွယ်ပျောက်သွားအောင်မူ မတတ်နိုင်ပေ။ ဝတ္ထုကမ္မ ဟူသည်မှာ အိမ်မဆောက်ရသေးသော အိမ်ရာ၌ အိမ်ကို တည်ဆောက်ခြင်း (တည်စေကြောင်း အတတ်) တည်း။ ဝတ္ထုပရိကမ္မ ဟူသည်မှာ 'ဤမည် ဤမည်သော စားဖွယ်သောက်ဖွယ်ကို ဆောင်ခဲ့ကြလော့' ဟု ပြော၍ အိမ်ရာ၌ နတ်တို့အား ပူဇော်ပသမှုကို ပြုခြင်းတည်း။ အာစမန ဟူသည်မှာ ရေဖြင့် (မန္တန်စုတ်၍) မျက်နှာကို စင်ကြယ်အောင် ပြုခြင်းတည်း။ နှာပန ဟူသည်မှာ အခြားသူတို့အား ရေချိုးပေးခြင်းတည်း။ ဇုဟန ဟူသည်မှာ ထိုသူတို့၏ အကျိုးငှာ မီးပူဇော်ခြင်းတည်း။ ဝမန ဟူသည်မှာ ဆေးဝါးဖြင့် ပျို့အန်အောင် ပြုခြင်းတည်း။ ဝမ်းလျှောစေခြင်း (ဝိရေစန) ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ဥဒ္ဓံဝိရေစန ဟူသည်မှာ အထက်လမ်းမှ သလိပ်၊ သည်းခြေ စသော အပြစ်တို့ကို ထုတ်ဆောင်ခြင်းတည်း။ အဓောဝိရေစန ဟူသည်မှာ အောက်လမ်းမှ စမြင်းစသော အပြစ်တို့ကို ထုတ်ဆောင်ခြင်းတည်း။ သီသဝိရေစန ဟူသည်မှာ ဦးခေါင်း၌ အပြစ်ကင်းအောင် ဆေးပေးခြင်းတည်း။ ကဏ္ဏတေလ ဟူသည်မှာ ပြတ်သွားသော နားတို့ကို ဆက်စပ်ရန်သော်လည်းကောင်း၊ နား၌ ဖြစ်သောအနာကို ပယ်ရှားရန်သော်လည်းကောင်း ဆေးဆီချက်ခြင်းတည်း။ နေတ္တတပ္ပန ဟူသည်မှာ မျက်စိ၌ ပူလောင်သောအငွေ့ကို ငြိမ်းစေတတ်သော ဆီတည်း။ နတ်ထုကမ္မ ဟူသည်မှာ ဆီဖြင့် ဆေးစပ်၍ နှာနှပ်ပေးခြင်းတည်း။ အဉ္ဇန ဟူသည်မှာ မျက်လွှာနှစ်လွှာ သို့မဟုတ် သုံးလွှာတို့ကို ဖယ်ရှားနိုင်စွမ်းရှိသော ငံသော မျက်စဉ်းတည်း။ ပစ္စဉ္ဇန ဟူသည်မှာ အပူကို ငြိမ်းအေးစေတတ်သော အေးမြသော ဆေးမျက်စဉ်းတည်း။ သာလာကိယ ဟူသည်မှာ မျက်စိရောဂါကို ဆေးကုသမှု (မျက်စိခွဲစိတ်ကုသမှု) တည်း။ သလ္လကတ္တိယ ဟူသည်မှာ စူးဝင်နေသော ငြောင့်ကို ဆွဲနှုတ်ရန် ဆေးကုသမှုတည်း။ သူငယ်နာ ဆေးကုသမှုကို ကောမာရဘစ္စ ဆေးကုသမှုဟု ခေါ်၏။ 'မူလဘေသဇ္ဇာနံ အနုပ္ပဒါနံ' ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် ကိုယ်ခန္ဓာကို မူလဆေးမြစ်တို့ဖြင့် ကုသပေးခြင်းကို ပြ၏။ ဩသဓီနံ ပဋိမောက္ခ ဟူသည်မှာ ဆပ်ပြာရည် စသည်တို့ကို ပေး၍ ထိုအနာနှင့် လျော်စွာ အနာပေါက်သွားသောအခါ ထိုဆေးတို့ကို ဖယ်ရှားခြင်းတည်း။

Ettāvatā mahāsīlaṃ niṭṭhitaṃ hoti.

ဤမျှသော အတိုင်းအရှည်ရှိသော စကားအစဉ်ဖြင့် မဟာသီလသည် ပြီးဆုံးပြီ ဖြစ်သည်။

Pubbantakappikasassatavādavaṇṇanā

ပုဗ္ဗန္တကပ္ပိက သဿတဝါဒ ဝဏ္ဏနာ

28. Evaṃ brahmadattena vuttavaṇṇassa anusandhivasena tividhaṃ sīlaṃ vitthāretvā idāni bhikkhusaṅghena vuttavaṇṇassa anusandhivasena – ‘‘atthi, bhikkhave, aññeva dhammā gambhīrā duddasā’’tiādinā nayena suññatāpakāsanaṃ ārabhi. Tattha dhammāti guṇe, desanāyaṃ, pariyattiyaṃ, nissatteti evamādīsu dhammasaddo vattati.

၂၈. ဤဆိုအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့် ဗြဟ္မဒတ္တလုလင် ပြောဆိုအပ်သော ဂုဏ်နှင့်တကွ ဆက်စပ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် (သို့မဟုတ် ပြောဆိုအပ်သော ဂုဏ်၏ ဆက်စပ်အပ်သော ဒေသနာ၏ အစွမ်းဖြင့်) သုံးပါးအပြားရှိသော သီလကို ချဲ့တော်မူပြီး၍ ယခုအခါ၌ ရဟန်းသံဃာ ပြောဆိုအပ်သော ဂုဏ်နှင့်တကွ ဆက်စပ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် (သို့မဟုတ် ပြောဆိုအပ်သော ဂုဏ်၏ ဆက်စပ်အပ်သော ဒေသနာ၏ အစွမ်းဖြင့်) 'ရဟန်းတို့၊ သီလတို့ထက် သာလွန်၍ နက်နဲသော၊ မြင်နိုင်ခဲသော အခြားတရားတို့သည် ရှိကုန်သေး၏' အစရှိသော နည်းဖြင့် သုညတတရားကို ထင်ရှားပြသခြင်းကို အားထုတ်တော်မူပြီ။ ထိုပါဠိ၌ 'ဓမ္မာ' ဟူသော ပုဒ်၌ ဓမ္မသဒ္ဒါသည် ဂုဏ်၊ ဒေသနာ၊ ပရိယတ္တိ (သင်ယူအပ်သော ပါဠိ)၊ သတ္တမဟုတ်သည့်အဖြစ် (နိဿတ္တ) ဤသို့စသော အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။

‘‘Na hi dhammo adhammo ca, ubho samavipākino;

Adhammo nirayaṃ neti, dhammo pāpeti suggati’’nti. (theragā. 304);

''စင်စစ် တရားနှင့် တရားမဟုတ်သော အမှုနှစ်ခုတို့သည် အကျိုးတူညီကြသည်မဟုတ်ကုန်၊ တရားမဟုတ်သော အမှုသည် ငရဲသို့ ဆောင်တတ်၏၊ တရားသည် ကောင်းရာသုဂတိသို့ ရောက်စေတတ်၏။'' (ထေရဂါထာ၊ ၃၀၄)။

Ādīsu hi guṇe dhammasaddo. ‘‘Dhammaṃ, vo bhikkhave, desessāmi ādikalyāṇa’’ntiādīsu (ma. ni. 3.420) desanāyaṃ. ‘‘Idha bhikkhu dhammaṃ pariyāpuṇāti suttaṃ[Pg.93], geyya’’ntiādīsu (a. ni. 5.73) pariyattiyaṃ. ‘‘Tasmiṃ kho pana samaye dhammā honti, khandhā hontī’’tiādīsu (dha. sa. 121) nissatte. Idha pana guṇe vattati. Tasmā atthi, bhikkhave, aññeva tathāgatassa guṇāti evamettha attho daṭṭhabbo.

အစရှိသော ပါဠိရပ်တို့၌ ဓမ္မသဒ္ဒါသည် 'ဂုဏ်' အနက်၌ ဖြစ်၏။ 'ရဟန်းတို့၊ သင်တို့အား အစ၌လည်းကောင်း ကောင်းသော တရားကို ဟောအံ့' အစရှိသော ပါဠိရပ်တို့၌ 'ဒေသနာ' အနက်၌ ဖြစ်၏။ 'ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် တရားကို သင်ယူ၏၊ သုတ်ကို သင်ယူ၏၊ ဂေယျကို သင်ယူ၏' အစရှိသော ပါဠိရပ်တို့၌ 'ပရိယတ္တိ' (သင်ယူအပ်သော ပါဠိ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ 'ထိုအခါ၌ သဘောတရားတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏၊ ခန္ဓာတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏' အစရှိသော ပါဠိရပ်တို့၌ 'သတ္တမဟုတ်သည့်အဖြစ်' (နိဿတ္တ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ ယခု ဤပါဠိ၌မူ ဓမ္မသဒ္ဒါသည် 'ဂုဏ်' အနက်၌ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ရဟန်းတို့၊ ဆိုအပ်ပြီးသော သီလတို့မှ တစ်ပါး တခြားသာလျှင်ဖြစ်သော မြတ်စွာဘုရား၏ ဂုဏ်တို့သည် ရှိကုန်သေး၏' ဟု ဤသို့ ဤပါဠိ၌ အနက်ကို မှတ်အပ်၏။

Gambhīrāti mahāsamuddo viya makasatuṇḍasūciyā aññatra tathāgatā aññesaṃ ñāṇena alabbhaneyyapatiṭṭhā, gambhīrattāyeva duddasā. Duddasattāyeva duranubodhā. Nibbutasabbapariḷāhattā santā, santārammaṇesu pavattanatopi santā. Atittikaraṇaṭṭhena paṇītā, sādurasabhojanaṃ viya. Uttamañāṇavisayattā na takkena avacaritabbāti atakkāvacarā. Nipuṇāti saṇhasukhumasabhāvattā. Bālānaṃ avisayattā, paṇḍitehiyeva veditabbāti paṇḍitavedanīyā.

''ဂမ္ဘီရာ'' ဟူသည်ကား မဟာသမုဒ္ဒရာကို ခြင်၏နှုတ်သီးတည်းဟူသော အပ်ဖြင့် ထောက်ရာမရနိုင်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ မြတ်စွာဘုရားမှတစ်ပါး အခြားသောပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ဉာဏ်ဖြင့် ထောက်တည်ရာ (သက်ဝင်နိုင်ခွင့်) မရနိုင်ကုန်သောကြောင့် နက်နဲကုန်၏။ နက်နဲကုန်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့်ပင် အခြားသူတို့၏ ဉာဏ်ဖြင့် မမြင်နိုင်ကုန် (ဒုဒ္ဒသာ)။ မမြင်နိုင်ကုန်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့်ပင် အစဉ်လိုက်၍ မသိနိုင်ကုန် (ဒုရနုဗောဓာ)။ အလုံးစုံသော ကိလေသာအပူမီးတို့ ငြိမ်းအေးပြီးဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ငြိမ်းအေးသော အာရုံတို့၌ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ငြိမ်းအေးကုန်၏ (သန္တာ)။ ကောင်းသောအရသာရှိသော ဘောဇဉ်သည် အားရတင်းတိမ်ခြင်းကို မပြုနိုင်သကဲ့သို့ အားရတင်းတိမ်ခြင်း မရှိနိုင်သည့် အနက်သဘောကြောင့် မွန်မြတ်ကုန်၏ (ပဏီတာ)။ မြတ်သောဉာဏ်၏ အရာဖြစ်သောကြောင့် ကြံဆတတ်သောဉာဏ်ဖြင့် မသက်ရောက်နိုင်ကုန် (အတက္ကာဝစရာ)။ သိမ်မွေ့နူးညံ့သော သဘောရှိသောကြောင့် သိမ်မွေ့ကုန်၏ (နိပုဏာ)။ လူပြိန်းတို့၏ အရာမဟုတ်သောကြောင့် ပညာရှိတို့သာ သိထိုက်ကုန်၏ (ပဏ္ဍိတဝေဒနီယာ)။

Ye tathāgato sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedetīti ye dhamme tathāgato anaññaneyyo hutvā sayameva abhivisiṭṭhena ñāṇena paccakkhaṃ katvā pavedeti, dīpeti, katheti, pakāsetīti attho. Yehīti yehi guṇadhammehi. Yathābhuccanti yathābhūtaṃ. Vaṇṇaṃ sammā vadamānā vadeyyunti tathāgatassa vaṇṇaṃ vattukāmā sammā vadeyyuṃ, ahāpetvā vattuṃ sakkuṇeyyunti attho. Katame ca pana te dhammā bhagavatā evaṃ thomitāti? Sabbaññutaññāṇaṃ. Yadi evaṃ, kasmā bahuvacananiddeso katoti? Puthucittasamāyogato ceva, puthuārammaṇato ca. Tañhi catūsu ñāṇasampayuttamahākiriyacittesu labbhati, na cassa koci dhammo ārammaṇaṃ nāma na hoti. Yathāha – ‘‘atītaṃ sabbaṃ jānātīti sabbaññutaññāṇaṃ, tattha āvaraṇaṃ natthīti anāvaraṇañāṇa’’ntiādi (paṭi. ma. 1.120). Iti puthucittasamāyogato punappunaṃ uppattivasena puthuārammaṇato ca bahuvacananiddeso katoti.

''ယေ တထာဂတော သယံ အဘိညာ သစ္ဆိကတွာ ပဝေဒေတိ'' ဟူသည်ကား အကြင်ဂုဏ်တော်တရားတို့ကို မြတ်စွာဘုရားသည် သူတစ်ပါးတို့ထံမှ မဟုတ်ဘဲ ကိုယ်တော်တိုင်သာလျှင် ထူးကဲသောဉာဏ်ဖြင့် မျက်မှောက်ပြု၍ သိစေတော်မူ၏၊ ပြတော်မူ၏၊ ဟောတော်မူ၏၊ ထင်ရှားစေတော်မူ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ ''ယေဟိ'' ဟူသည် အကြင်ဂုဏ်တော်တရားတို့ဖြင့်။ ''ယထာဘုစ္စံ'' ဟူသည် ထင်ရှားရှိသည့်အတိုင်း (အမှန်အတိုင်း)။ ''ဝဏ္ဏံ သမ္မာ ဝဒမာနာ ဝဒေယျု'' ဟူသည် မြတ်စွာဘုရား၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ပြောဆိုလိုသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် မယုတ်မလျော့စေဘဲ ကောင်းစွာ ပြောဆိုနိုင်ကုန်ရာ၏ ဟု အနက်ရသည်။ 'မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ ချီးမွမ်းတော်မူအပ်သော တရားတို့သည် အဘယ်တို့နည်း' ဟူမူကား - သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော် ဖြစ်သည်။ 'အကယ်၍ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော် ဖြစ်ပါက အဘယ်ကြောင့် ဗဟုဝုစ်ဖြင့် ညွှန်ပြတော်မူသနည်း' ဟူမူကား - များစွာသော စိတ်တို့နှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ များစွာသော အာရုံရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း ဗဟုဝုစ်ဖြင့် ညွှန်ပြတော်မူသည်။ စင်စစ် ထိုသဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကို ဉာဏသမ္ပယုတ် မဟာကြိယာစိတ် လေးပါးတို့၌ ရအပ်၏၊ ထိုသဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်၏ အာရုံမဖြစ်သော တရားဟူသည် တစ်စုံတစ်ခုမျှ မရှိချေ။ 'အတိတ်အလုံးစုံကို သိသောကြောင့် သဗ္ဗညုတဉာဏ် မည်၏၊ ထိုဉာဏ်၌ အပိတ်အပင်အတားအဆီး မရှိသောကြောင့် အနာဝရဏဉာဏ် မည်၏' စသည်ဖြင့် ဓမ္မသေနာပတိ အရှင်သာရိပုတြာ ဟောတော်မူသည့်အတိုင်း ဖြစ်သည်။ ဤသို့ များစွာသော စိတ်တို့နှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထပ်ကာထပ်ကာ ဖြစ်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် များစွာသော အာရုံရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဗဟုဝုစ်ဖြင့် ညွှန်ပြတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

‘‘Aññevā’’ti idaṃ panettha vavatthāpanavacanaṃ, ‘‘aññeva, na pāṇātipātā veramaṇiādayo. Gambhīrāva na uttānā’’ti evaṃ sabbapadehi yojetabbaṃ. Sāvakapāramīñāṇañhi gambhīraṃ, paccekabodhiñāṇaṃ pana tato gambhīrataranti tattha vavatthānaṃ natthi, sabbaññutaññāṇañca tatopi gambhīrataranti tatthāpi vavatthānaṃ natthi, ito panaññaṃ gambhīrataraṃ natthi; tasmā gambhīrā vāti vavatthānaṃ labbhati. Tathā duddasāva duranubodhā vāti sabbaṃ veditabbaṃ.

''အညေဝ'' ဟူသော ဤပါဌ်၌ 'ဧဝ' သဒ္ဒါသည် သီးခြားပိုင်းခြား သတ်မှတ်ခြင်း အနက်ကို ပြ၏။ 'ဆိုအပ်ပြီးသော သီလတို့မှ တစ်ပါး တခြားသာလျှင်ဖြစ်သော၊ ပါဏာတိပါတာ ဝေရမဏိ အစရှိသည်တို့ မဟုတ်သော၊ နက်နဲသည်သာ ဖြစ်သော၊ ပေါ်လွင်သည် မဟုတ်သော' ဟု ဤသို့ အလုံးစုံသော ပုဒ်တို့နှင့် ယှဉ်စပ်အပ်၏။ သာဝကပါရမီဉာဏ်သည် နက်နဲ၏၊ ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်သည် ထိုထက်သာ၍ နက်နဲ၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုဉာဏ်တို့၌ 'ဧဝ' သဒ္ဒါဖြင့် အကန့်အသတ် ပြုခြင်းမရှိ။ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်သည် ထိုပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ထက်လည်း သာ၍ နက်နဲ၏၊ ထိုဉာဏ်ထက် သာလွန်နက်နဲသော ဉာဏ်သည် အခြားမရှိတော့ပေ။ ထို့ကြောင့် 'ဂမ္ဘီရာဝ' (နက်နဲသည်သာလျှင် ဖြစ်သော) ဟု ပိုင်းခြားသတ်မှတ် ဆုံးဖြတ်ခြင်းကို ရအပ်သည်။ ထိုနည်းတူစွာ 'ဒုဒ္ဒသာဝ ဒုရနုဗောဓာဝ' (မြင်နိုင်ခဲသည်သာ၊ အစဉ်လိုက်၍ သိနိုင်ခဲသည်သာ) စသည်ဖြင့် အလုံးစုံကို သိအပ်၏။

Katame [Pg.94] ca te bhikkhaveti ayaṃ pana tesaṃ dhammānaṃ kathetukamyatā pucchā. Santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇātiādi pucchāvissajjanaṃ. Kasmā panetaṃ evaṃ āraddhanti ce? Buddhānañhi cattāri ṭhānāni patvā gajjitaṃ mahantaṃ hoti, ñāṇaṃ anupavisati, buddhañāṇassa mahantabhāvo paññāyati, desanā gambhīrā hoti, tilakkhaṇāhatā, suññatāpaṭisaṃyuttā. Katamāni cattāri? Vinayapaññattiṃ, bhūmantaraṃ, paccayākāraṃ, samayantaranti. Tasmā – ‘‘idaṃ lahukaṃ, idaṃ garukaṃ, idaṃ satekicchaṃ, idaṃ atekicchaṃ, ayaṃ āpatti, ayaṃ anāpatti, ayaṃ chejjagāminī, ayaṃ vuṭṭhānagāminī, ayaṃ desanāgāminī, ayaṃ lokavajjā, ayaṃ paṇṇattivajjā, imasmiṃ vatthusmiṃ idaṃ paññapetabba’’nti yaṃ evaṃ otiṇṇe vatthusmiṃ sikkhāpadapaññāpanaṃ nāma, tattha aññesaṃ thāmo vā balaṃ vā natthi; avisayo esa aññesaṃ, tathāgatasseva visayo. Iti vinayapaññattiṃ patvā buddhānaṃ gajjitaṃ mahantaṃ hoti, ñāṇaṃ anupavisati…pe… suññatāpaṭisaṃyuttāti.

"ရဟန်းတို့၊ ထိုအယူဝါဒတို့သည် အဘယ်တို့နည်း" ဟူသော ဤမေးခွန်းသည်ကား ထိုသဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်နှင့် စပ်လျဉ်းသော တရားတို့ကို ဟောကြားလိုသောကြောင့် မေးအပ်သော မေးခွန်းဖြစ်၏။ "ရဟန်းတို့၊ ဗုဒ္ဓသာသနာတော်မှတစ်ပါး အချို့သော သမဏဗြာဟ္မဏတို့သည် ရှိကုန်၏" စသော စကားရပ်သည် ထိုမေးခွန်း၏ အဖြေစကားတည်း။ အဘယ်ကြောင့် ဤဖြေကြားချက်ကို ဤသို့ မိစ္ဆာအယူဝါဒတို့ကို အကျယ်ဝေဖန်ခြင်း အခြင်းအရာအားဖြင့် စတင်ဟောကြားတော်မူပါသနည်း ဟု မေးအံ့။ အဖြေကား ဘုရားရှင်တို့သည် အကြောင်းအရာလေးပါးတို့သို့ ရောက်တော်မူသောအခါ ဒေသနာတော်တည်းဟူသော ကြုံးဝါးသံသည် အလွန်ကြီးကျယ်၏၊ ဉာဏ်တော်သည် ဟောကြားအပ်သော တရားတို့သို့ အစဉ်အတိုင်း သက်ဝင်တော်မူ၏၊ ဘုရားရှင်တို့၏ ဒေသနာဉာဏ်တော်၏ ကြီးကျယ်နက်နဲမှုသည် ထင်ရှားပေါ်လွင်၏၊ ဒေသနာတော်သည် နက်နဲ၏၊ လက္ခဏာတော်သုံးပါး တံဆိပ်ခတ်နှိပ်အပ်၏၊ အတ္တနှင့် အတ္တနိယတို့မှ ကင်းဆိတ်ခြင်းနှင့် ယှဉ်စပ်၏။ အဘယ်အကြောင်းအရာ လေးပါးတို့နည်းဟူမူ - ဝိနည်းပညတ်တော်၊ ဘုံအထူး၊ ပစ္စယာကာရ (ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်) နှင့် မိစ္ဆာအယူအထူး (သမယန္တရ) တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် "ဤသိက္ခာပုဒ်သည် လဟုကသိက္ခာပုဒ်တည်း၊ ဤသိက္ခာပုဒ်သည် ဂရုကသိက္ခာပုဒ်တည်း၊ ဤသိက္ခာပုဒ်သည် ကုစား၍ရသော သိက္ခာပုဒ်တည်း၊ ဤသိက္ခာပုဒ်သည် ကုစား၍မရသော သိက္ခာပုဒ်တည်း၊ ဤသည်ကား အာပတ်တည်း၊ ဤသည်ကား အနာပတ်တည်း၊ ဤသည်ကား သာသနာတော်၌ အမြစ်ပြတ်ခြင်းသို့ ရောက်စေတတ်သော အာပတ်တည်း၊ ဤသည်ကား အာပတ်မှ ထမြောက်ကြောင်းဖြစ်သော အာပတ်တည်း၊ ဤသည်ကား ဒေသနာပြောကြားခြင်းဖြင့် စင်ကြယ်နိုင်သော အာပတ်တည်း၊ ဤသည်ကား လောကဝဇ္ဇအပြစ်ရှိသော အာပတ်တည်း၊ ဤသည်ကား ပဏ္ဏတ္တိဝဇ္ဇအပြစ်ရှိသော အာပတ်တည်း၊ ဤအကြောင်းဝတ္ထုကြောင့် ဤသိက္ခာပုဒ်ကို ပညတ်တော်မူအပ်၏" ဟု ဤသို့ အကြောင်းဝတ္ထု ပေါ်ပေါက်လာသောအခါ သိက္ခာပုဒ်တို့ကို ပညတ်တော်မူခြင်း၌ မြတ်စွာဘုရားမှတစ်ပါး အခြားသောပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ဉာဏ်စွမ်းသော်လည်းကောင်း၊ ကိုယ်စွမ်းသော်လည်းကောင်း မရှိပေ။ ထိုသို့ သိက္ခာပုဒ်ကို ပညတ်ခြင်းသည် အခြားသူတို့၏ အရာမဟုတ်၊ တထာဂတမြတ်စွာဘုရား၏ အရာသာ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ဝိနည်းပညတ်တော်သို့ ရောက်တော်မူသောအခါ ဘုရားရှင်တို့၏ ဒေသနာတော်တည်းဟူသော ကြုံးဝါးသံသည် ကြီးကျယ်လှ၏၊ ဉာဏ်တော်သည် အစဉ်အတိုင်း သက်ဝင်တော်မူ၏ ... ပေ ... အတ္တနှင့် အတ္တနိယတို့မှ ကင်းဆိတ်ခြင်းနှင့် ယှဉ်စပ်၏။

Tathā ime cattāro satipaṭṭhānā nāma…pe… ariyo aṭṭhaṅgiko maggo nāma, pañca khandhā nāma, dvādasa āyatanāni nāma, aṭṭhārasa dhātuyo nāma, cattāri ariyasaccāni nāma, bāvīsatindriyāni nāma, nava hetū nāma, cattāro āhārā nāma, satta phassā nāma, satta vedanā nāma, satta saññā nāma, satta cetanā nāma, satta cittāni nāma. Etesu ettakā kāmāvacarā dhammā nāma, ettakā rūpāvacaraarūpāvacarapariyāpannā dhammā nāma, ettakā lokiyā dhammā nāma, ettakā lokuttarā dhammā nāmāti catuvīsatisamantapaṭṭhānaṃ anantanayaṃ abhidhammapiṭakaṃ vibhajitvā kathetuṃ aññesaṃ thāmo vā balaṃ vā natthi, avisayo esa aññesaṃ, tathāgatasseva visayo. Iti bhūmantaraparicchedaṃ patvā buddhānaṃ gajjitaṃ mahantaṃ hoti, ñāṇaṃ anupavisati…pe… suññatāpaṭisaṃyuttāti.

ထို့အတူ "ဤသည်တို့ကား သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့မည်၏ ... ပေ ... ဤသည်ကား မြတ်သော အင်္ဂါရှစ်ပါးရှိသော မဂ်မည်၏၊ ဤသည်တို့ကား ခန္ဓာငါးပါးတို့မည်၏၊ ဤသည်တို့ကား အာယတန တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးတို့မည်၏၊ ဤသည်တို့ကား ဓာတ်တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးတို့မည်၏၊ ဤသည်တို့ကား အရိယသစ္စာ လေးပါးတို့မည်၏၊ ဤသည်တို့ကား ဣန္ဒြေနှစ်ဆယ့်နှစ်ပါးတို့မည်၏၊ ဤသည်တို့ကား ဟိတ်ကိုးပါးတို့မည်၏၊ ဤသည်တို့ကား အာဟာရလေးပါးတို့မည်၏၊ ဤသည်တို့ကား ဖဿခုနစ်ပါးတို့မည်၏၊ ဤသည်တို့ကား ဝေဒနာခုနစ်ပါးတို့မည်၏၊ ဤသည်တို့ကား သညာခုနစ်ပါးတို့မည်၏၊ ဤသည်တို့ကား စေတနာခုနစ်ပါးတို့မည်၏၊ ဤသည်တို့ကား စိတ်ခုနစ်ပါးတို့မည်၏။ ထိုတရားတို့တွင် ဤမျှသောတရားတို့သည် ကာမာဝစရတရားတို့မည်၏၊ ဤမျှသောတရားတို့သည် ရူပါဝစရ၊ အရူပါဝစရ၊ ပရိယာပန္နတရားတို့မည်၏၊ ဤမျှသောတရားတို့သည် လောကီတရားတို့မည်၏၊ ဤမျှသောတရားတို့သည် လောကုတ္တရာတရားတို့မည်၏" ဟု နှစ်ဆယ့်လေးပါးသော သမန္တပဋ္ဌာန်းရှိသော အဆုံးမရှိသော နည်းလမ်းတို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော အဘိဓမ္မပိဋကကို ခွဲခြားဝေဖန်၍ ဟောကြားခြင်းငှာ မြတ်စွာဘုရားမှတစ်ပါး အခြားသောပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ဉာဏ်စွမ်းသော်လည်းကောင်း၊ ဝီရိယစွမ်းအားသော်လည်းကောင်း မရှိပေ။ ဤသို့ ဟောကြားခြင်းသည် အခြားသူတို့၏ အရာမဟုတ်၊ တထာဂတမြတ်စွာဘုရား၏ အရာသာ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ဘုံအထူးအပိုင်းအခြားသို့ ရောက်တော်မူသောအခါ ဘုရားရှင်တို့၏ ဒေသနာတော်တည်းဟူသော ကြုံးဝါးသံသည် ကြီးကျယ်လှ၏၊ ဉာဏ်တော်သည် အစဉ်အတိုင်း သက်ဝင်တော်မူ၏ ... ပေ ... အတ္တနှင့် အတ္တနိယတို့မှ ကင်းဆိတ်ခြင်းနှင့် ယှဉ်စပ်၏။

Tathā ayaṃ avijjā saṅkhārānaṃ navahākārehi paccayo hoti, uppādo hutvā paccayo hoti, pavattaṃ hutvā, nimittaṃ, āyūhanaṃ, saṃyogo, palibodho, samudayo, hetu, paccayo hutvā paccayo hoti, tathā saṅkhārādayo viññāṇādīnaṃ. Yathāha – ‘‘kathaṃ paccayapariggahe paññā dhammaṭṭhitiñāṇaṃ? Avijjā saṅkhārānaṃ uppādaṭṭhiti ca pavattaṭṭhiti ca, nimittaṭṭhiti [Pg.95] ca, āyūhanaṭṭhiti ca, saṃyogaṭṭhiti ca, palibodhaṭṭhiti ca, samudayaṭṭhiti ca, hetuṭṭhiti ca, paccayaṭṭhiti ca, imehi navahākārehi avijjā paccayo, saṅkhārā paccayasamuppannā, ubhopete dhammā paccayasamuppannāti paccayapariggahe paññā dhammaṭṭhitiñāṇaṃ. Atītampi addhānaṃ, anāgatampi addhānaṃ avijjā saṅkhārānaṃ uppādaṭṭhiti ca…pe… jāti jarāmaraṇassa uppādaṭṭhiti ca…pe… paccayaṭṭhiti ca, imehi navahākārehi jāti paccayo, jarāmaraṇaṃ paccayasamuppannaṃ, ubhopete dhammā paccayasamuppannāti paccayapariggahe paññā dhammaṭṭhitiñāṇa’’nti (paṭi. ma. 1.45). Evamimaṃ tassa tassa dhammassa tathā tathā paccayabhāvena pavattaṃ tivaṭṭaṃ tiyaddhaṃ tisandhiṃ catusaṅkhepaṃ vīsatākāraṃ paṭiccasamuppādaṃ vibhajitvā kathetuṃ aññesaṃ thāmo vā balaṃ vā natthi, avisayo esa aññesaṃ, tathāgatasseva visayo, iti paccayākāraṃ patvā buddhānaṃ gajjitaṃ mahantaṃ hoti, ñāṇaṃ anupavisati…pe… suññatāpaṭisaṃyuttāti.

ထို့အတူ ဤအဝိဇ္ဇာသည် သင်္ခါရတို့အား ကိုးပါးသောအပြားဖြင့် အကြောင်းပြု၍ ကျေးဇူးပြုတတ်၏။ အစစွာ ဖြစ်ပေါ်စေသော (ဥပ္ပါဒ်) ဖြစ်၍လည်းကောင်း၊ ဖြစ်ပြီးနောက် ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်စေသော (ပဝတ္တ) ဖြစ်၍လည်းကောင်း၊ (အကျိုးကို ပစ်ချကြောင်း) နိမိတ်ဖြစ်၍လည်းကောင်း၊ (အကျိုးဖြစ်ထွန်းရန်) အားထုတ်ခြင်းဖြစ်၍လည်းကောင်း၊ (အကျိုးနှင့်) စပ်ယှဉ်ခြင်းဖြစ်၍လည်းကောင်း၊ (ခန္ဓာအစဉ်ကို) နှောင်ဖွဲ့ခြင်းဖြစ်၍လည်းကောင်း၊ (အခြားအကြောင်းတို့နှင့် ပေါင်းဆုံကာ) ဖြစ်ပေါ်ခြင်းဖြစ်၍လည်းကောင်း၊ (ဇနက) အကြောင်းရင်းဖြစ်၍လည်းကောင်း၊ (ဥပတ္ထမ္ဘက) အထောက်အပံ့ဖြစ်၍လည်းကောင်း ကျေးဇူးပြုတတ်၏။ ထို့အတူ သင်္ခါရအစရှိသော အကြောင်းတရားတို့သည် ဝိညာဉ်အစရှိသော အကျိုးတရားတို့အား ကျေးဇူးပြုတတ်ကုန်၏။ ဓမ္မသေနာပတိ အရှင်သာရိပုတ္တရာ ဟောကြားတော်မူသည့်အတိုင်း - "အကြောင်းတရားတို့ကို ပိုင်းခြား၍ သိမ်းဆည်းရာ၌ ပညာသည် ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏ် မည်သို့ ဖြစ်သနည်း? အဝိဇ္ဇာသည် သင်္ခါရတို့၏ ဥပ္ပါဒဋ္ဌိတိလည်းကောင်း၊ ပဝတ္တဋ္ဌိတိလည်းကောင်း၊ နိမိတ္တဋ္ဌိတိလည်းကောင်း၊ အာယူဟနဋ္ဌိတိလည်းကောင်း၊ သံယောဂဋ္ဌိတိလည်းကောင်း၊ ပလိဗောဓဋ္ဌိတိလည်းကောင်း၊ သမုဒယဋ္ဌိတိလည်းကောင်း၊ ဟေတုဋ္ဌိတိလည်းကောင်း၊ ပစ္စယဋ္ဌိတိလည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ဤကိုးပါးသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့် အဝိဇ္ဇာသည် အကြောင်းတရားဖြစ်၏၊ သင်္ခါရတို့သည် အကြောင်းကြောင့်ဖြစ်သော အကျိုးတရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ ဤအဝိဇ္ဇာနှင့် သင်္ခါရ နှစ်ပါးလုံးသော တရားတို့သည် အကြောင်းကြောင့်ဖြစ်သော အကျိုးတရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏ဟု အကြောင်းတရားတို့ကို ပိုင်းခြား၍ သိမ်းဆည်းခြင်း၌ ဖြစ်သော ပညာသည် ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏ် မည်၏။ အတိတ်ကာလ၌လည်းကောင်း၊ အနာဂတ်ကာလ၌လည်းကောင်း အဝိဇ္ဇာသည် သင်္ခါရတို့၏ ဥပ္ပါဒဋ္ဌိတိလည်းကောင်း ... ပေ ... ဇာတိသည် ဇရာမရဏ၏ ဥပ္ပါဒဋ္ဌိတိလည်းကောင်း ... ပေ ... ပစ္စယဋ္ဌိတိလည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ဤကိုးပါးသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့် ဇာတိသည် အကြောင်းတရားဖြစ်၏၊ ဇရာမရဏသည် အကြောင်းကြောင့်ဖြစ်သော အကျိုးတရားဖြစ်၏၊ ဤဇာတိနှင့် ဇရာမရဏ နှစ်ပါးလုံးသော တရားတို့သည် အကြောင်းကြောင့်ဖြစ်သော အကျိုးတရားတို့ ဖြစ်ကုန်၏ဟု အကြောင်းတရားတို့ကို ပိုင်းခြား၍ သိမ်းဆည်းခြင်း၌ ဖြစ်သော ပညာသည် ဓမ္မဋ္ဌိတိဉာဏ် မည်၏"။ ဤသို့လျှင် ထိုထိုအကျိုးတရားတို့၏ ထိုထိုအခြင်းအရာအားဖြင့် အကြောင်းဖြစ်ပုံကို သုံးပါးသော ဝဋ်၊ သုံးပါးသော အဓွန့်၊ သုံးပါးသော အစပ်၊ လေးပါးသော အစုအဖို့၊ နှစ်ဆယ်သော အပြားရှိသော ဤပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်တရားတော်ကို ခွဲခြားဝေဖန်၍ ဟောကြားခြင်းငှာ မြတ်စွာဘုရားမှတစ်ပါး အခြားသောပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ဉာဏ်စွမ်းသော်လည်းကောင်း၊ ဝီရိယအားသော်လည်းကောင်း မရှိပေ။ ဤသို့ ဟောကြားခြင်းသည် အခြားသူတို့၏ အရာမဟုတ်၊ တထာဂတမြတ်စွာဘုရား၏ အရာသာ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ပစ္စယာကာရ (ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်) သို့ ရောက်တော်မူသောအခါ ဘုရားရှင်တို့၏ ဒေသနာတော်တည်းဟူသော ကြုံးဝါးသံသည် ကြီးကျယ်လှ၏၊ ဉာဏ်တော်သည် အစဉ်အတိုင်း သက်ဝင်တော်မူ၏ ... ပေ ... အတ္တနှင့် အတ္တနိယတို့မှ ကင်းဆိတ်ခြင်းနှင့် ယှဉ်စပ်၏။

Tathā cattāro janā sassatavādā nāma, cattāro ekaccasassatavādā, cattāro antānantikā, cattāro amarāvikkhepikā, dve adhiccasamuppannikā, soḷasa saññīvādā, aṭṭha asaññīvādā, aṭṭha nevasaññīnāsaññīvādā, satta ucchedavādā, pañca diṭṭhadhammanibbānavādā nāma. Te idaṃ nissāya idaṃ gaṇhantīti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni bhinditvā nijjaṭaṃ niggumbaṃ katvā kathetuṃ aññesaṃ thāmo vā balaṃ vā natthi, avisayo esa aññesaṃ, tathāgatasseva visayo. Iti samayantaraṃ patvā buddhānaṃ gajjitaṃ mahantaṃ hoti, ñāṇaṃ anupavisati, buddhañāṇassa mahantatā paññāyati, desanā gambhīrā hoti, tilakkhaṇāhatā, suññatāpaṭisaṃyuttāti.

ထို့အတူ သဿတအယူရှိသူ လေးမျိုး၊ ဧကစ္စသဿတအယူရှိသူ လေးမျိုး၊ အန္တာနန္တအယူရှိသူ လေးမျိုး၊ အမရာဝိက္ခေပအယူရှိသူ လေးမျိုး၊ အဓိစ္စသမုပ္ပန္နအယူရှိသူ နှစ်မျိုး၊ သညာရှိ၏ဟု အယူရှိသူ တစ်ဆယ့်ခြောက်မျိုး၊ သညာမရှိဟု အယူရှိသူ ရှစ်မျိုး၊ သညာရှိသည်လည်းမဟုတ် မရှိသည်လည်းမဟုတ်ဟု အယူရှိသူ ရှစ်မျိုး၊ ဥစ္ဆေဒအယူရှိသူ ခုနစ်မျိုး၊ ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနအယူရှိသူ ငါးမျိုးတို့သည် ရှိကုန်၏။ ထိုသတ္တဝါအပေါင်းတို့သည် ဤပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်တရားကို မှန်ကန်စွာ မယူဆနိုင်ခြင်းကို အမှီပြု၍ ဤမိစ္ဆာအယူတို့ကို ယူကြကုန်၏ဟု ခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးသော မိစ္ဆာအယူတို့ကို ခွဲခြားဝေဖန်၍ (ဝါးရုံအရှုပ်ကဲ့သို့) ရှုပ်ထွေးခြင်းမရှိအောင်၊ (ချုံပိတ်ပေါင်းကဲ့သို့) ဖုံးကွယ်ခြင်းမရှိအောင် ရှင်းလင်း၍ ဟောကြားခြင်းငှာ မြတ်စွာဘုရားမှတစ်ပါး အခြားသောပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ဉာဏ်စွမ်းသော်လည်းကောင်း၊ ဝီရိယစွမ်းအားသော်လည်းကောင်း မရှိပေ။ ဤသို့ ဟောကြားခြင်းသည် အခြားသူတို့၏ အရာမဟုတ်၊ တထာဂတမြတ်စွာဘုရား၏ အရာသာ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် မိစ္ဆာအယူအထူး (သမယန္တရ) သို့ ရောက်တော်မူသောအခါ ဘုရားရှင်တို့၏ ဒေသနာတော်တည်းဟူသော ကြုံးဝါးသံသည် ကြီးကျယ်လှ၏၊ ဉာဏ်တော်သည် အစဉ်အတိုင်း သက်ဝင်တော်မူ၏၊ မြတ်စွာဘုရား၏ ဒေသနာဉာဏ်တော်၏ ကြီးကျယ်နက်နဲမှုသည် ထင်ရှားပေါ်လွင်၏၊ ဒေသနာတော်သည် နက်နဲ၏၊ လက္ခဏာတော်သုံးပါး တံဆိပ်ခတ်နှိပ်အပ်၏၊ အတ္တနှင့် အတ္တနိယတို့မှ ကင်းဆိတ်ခြင်းနှင့် ယှဉ်စပ်၏။

Imasmiṃ pana ṭhāne samayantaraṃ labbhati, tasmā sabbaññutaññāṇassa mahantabhāvadassanatthaṃ desanāya ca suññatāpakāsanavibhāvanatthaṃ samayantaraṃ anupavisanto dhammarājā – ‘‘santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā’’ti evaṃ pucchāvissajjanaṃ ārabhi.

စင်စစ်သော်ကား ဤသဗ္ဗညုတာဉာဏ်တော်ကို ပြတော်မူရာဌာန၌ ဗုဒ္ဓအယူမှတစ်ပါးသော မိစ္ဆာအယူ (သမယန္တရ) ကို ရအပ်၏။ ထိုသို့ ရအပ်သောကြောင့် သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်၏ ကြီးကျယ်နက်နဲပုံကို ပြတော်မူခြင်းအကျိုးငှာလည်းကောင်း၊ ဒေသနာတော်၏ သုညတတရားကို ထင်ရှားစွာပြခြင်း အကျိုးငှာလည်းကောင်း မိစ္ဆာအယူထူးသို့ ဉာဏ်ဖြင့် အစဉ်အတိုင်း သက်ဝင်တော်မူလိုသော တရားမင်းဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် "ရဟန်းတို့၊ ဗုဒ္ဓသာသနာတော်မှတစ်ပါးသော အချို့သော သမဏဗြာဟ္မဏတို့သည် ရှိကုန်၏" ဟူ၍ ဤသို့ ပုစ္ဆာကို ဖြေဆိုကြောင်း စကားရပ်ကို စတင်အားထုတ်တော်မူပြီ။

29. Tattha santīti atthi saṃvijjanti upalabbhanti. Bhikkhaveti ālapanavacanaṃ. Eketi ekacce. Samaṇabrāhmaṇāti pabbajjūpagatabhāvena samaṇā, jātiyā brāhmaṇā. Lokena vā samaṇāti ca brāhmaṇāti ca evaṃ sammatā. Pubbantaṃ kappetvā vikappetvā gaṇhantīti pubbantakappikā. Pubbantakappo vā [Pg.96] etesaṃ atthīti pubbantakappikā. Tattha antoti ayaṃ saddo antaabbhantaramariyādalāmakaparabhāgakoṭṭhāsesu dissati. ‘‘Antapūro udarapūro’’tiādīsu hi ante antasaddo. ‘‘Caranti loke parivārachannā anto asuddhā bahi sobhamānā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.122) abbhantare. ‘‘Kāyabandhanassa anto jīrati (cūḷava. 278). ‘‘Sā haritantaṃ vā panthantaṃ vā selantaṃ vā udakantaṃ vā’’tiādīsu (ma. ni. 1.304) mariyādāyaṃ. ‘‘Antamidaṃ, bhikkhave, jīvikānaṃ yadidaṃ piṇḍolya’’ntiādīsu (saṃ. ni. 3.80) lāmake. ‘‘Esevanto dukkhassā’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.51) parabhāge. Sabbapaccayasaṅkhayo hi dukkhassa parabhāgo koṭīti vuccati. ‘‘Sakkāyo kho, āvuso, eko anto’’tiādīsu (a. ni. 6.61) koṭṭhāse. Svāyaṃ idhāpi koṭṭhāse vattati.

၂၉. ထို ‘သန္တိ ဘိက္ခဝေ ဧကေ သမဏဗြာဟ္မဏာ’ အစရှိသော စကားရပ်၌ ‘သန္တိ’ ဟူသည် ရှိကုန်၏၊ ထင်ရှားရှိကုန်၏၊ ဉာဏ်ဖြင့် ရအပ် သိအပ်ကုန်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ‘ဘိက္ခဝေ’ ဟူသော သဒ္ဒါသည် မြတ်စွာဘုရား၏ ခေါ်တော်မူခြင်း စကား ဖြစ်သည်။ ‘ဧကေ’ ဟူသည်မှာ အချို့သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ ‘သမဏဗြာဟ္မဏာ’ ဟူသည်မှာ ရသေ့ရဟန်းအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိခြင်းကြောင့် ‘သမဏ’ မည်သူများနှင့် ဇာတ်အားဖြင့် ‘ဗြာဟ္မဏ’ မည်သူများကို ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် လူအပေါင်းက ‘သမဏ’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘ဗြာဟ္မဏ’ ဟူ၍လည်းကောင်း သမုတ်ထားသော ပုဂ္ဂိုလ်များ ဖြစ်သည်။ အတိတ်ဖြစ်သော ခန္ဓာအဖို့ကို ရှေးဦးစွာ တဏှာဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် ကြံဆ၍ အထူးတလည် ဆန်းကြယ်စွာ ကြံစည်လျက် စွဲလမ်းစွာ ယူတတ်သောကြောင့် ‘ပုဗ္ဗန္တကပ္ပိက’ ဟု ခေါ်သည်။ သို့မဟုတ် ထိုရသေ့ပုဏ္ဏားတို့အား အတိတ်ဖြစ်သော ခန္ဓာအဖို့ကို တဏှာဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် ကြံဆခြင်းရှိသောကြောင့် ‘ပုဗ္ဗန္တကပ္ပိက’ ဟု ခေါ်သည်။ ထိုစကားရပ်၌ ‘အန္တ’ သဒ္ဒါကို အူ၊ အတွင်း၊ အပိုင်းအခြား၊ ယုတ်ညံ့ခြင်း၊ ထိုမှာဘက်အဖို့ (အဆုံး)၊ အဖို့အစု ဟူသော အနက်တို့၌ တွေ့ရသည်။ ‘အန္တပူရော ဥဒရပူရော’ (ကိုယ်သည် အူဖြင့် ပြည့်၏၊ ဝမ်းဖြင့် ပြည့်၏) အစရှိသော စကားရပ်တို့၌ ‘အန္တ’ သဒ္ဒါသည် ‘အူ’ အနက်၌ ထင်ရှားသည်။ ‘လောက၌ အခြံအရံဖြင့် ဖုံးလွှမ်းလျက် အတွင်း၌ မစင်ကြယ်ဘဲ အပ၌ တင့်တယ်လျက် လှည့်လည်ကြကုန်၏’ အစရှိသော စကားရပ်တို့၌ ‘အတွင်း’ အနက်၌ ထင်ရှားသည်။ ‘ခါးပန်းကြိုး၏ အဆုံးသည် ဆွေးမြေ့၏’၊ ‘ထိုတေဇောဓာတ်သည် စိမ်းစိုသော မြက်သစ်ပင်၊ လမ်း၊ ကျောက်တောင် သို့မဟုတ် ရေ၏ အပိုင်းအခြားသို့ ရောက်၍ ငြိမ်း၏’ အစရှိသော စကားရပ်တို့၌ ‘အပိုင်းအခြား’ အနက်၌ ထင်ရှားသည်။ ‘ရဟန်းတို့၊ ဆွမ်းခံစားခြင်းဟူသော ဤအသက်မွေးခြင်းသည် အသက်မွေးခြင်းတို့တွင် အောက်တန်းအကျဆုံး ဖြစ်၏’ အစရှိသော စကားရပ်တို့၌ ‘ယုတ်ညံ့သော’ အနက်၌ ထင်ရှားသည်။ ‘ဤသည်ပင်လျှင် ဆင်းရဲ၏ အဆုံးတည်း’ အစရှိသော စကားရပ်တို့၌ ‘ထိုမှာဘက်အဖို့ (အဆုံး)’ အနက်၌ ထင်ရှားသည်။ အကြောင်းတရားအားလုံး ကုန်ဆုံးရာ နိဗ္ဗာန်ကို ဆင်းရဲ၏ ထိုမှာဘက်အဖို့ ‘အဆုံး’ ဟု ခေါ်ဆိုသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ‘ငါ့သျှင်တို့၊ သက္ကာယသည် တစ်ခုသော အဖို့အစု ဖြစ်၏’ အစရှိသော စကားရပ်တို့၌ ‘အဖို့အစု’ အနက်၌ ထင်ရှားသည်။ ထို ‘အန္တ’ သဒ္ဒါသည် ဤပုဗ္ဗန္တကပ္ပိကဟူသော ပုဒ်၌လည်း ‘အဖို့အစု’ အနက်၌ ဖြစ်သည်။

Kappasaddopi – ‘‘tiṭṭhatu, bhante bhagavā kappaṃ’’ (dī. ni. 2.167), ‘‘atthi kappo nipajjituṃ’’ (a. ni. 8.80), ‘‘kappakatena akappakataṃ saṃsibbitaṃ hotī’’ti, (pāci. 371) evaṃ āyukappalesakappavinayakappādīsu sambahulesu atthesu vattati. Idha taṇhādiṭṭhīsu vattatīti veditabbo. Vuttampi cetaṃ – ‘‘kappāti dve kappā, taṇhākappo ca diṭṭhikappo cā’’ti (mahāni. 28). Tasmā taṇhādiṭṭhivasena atītaṃ khandhakoṭṭhāsaṃ kappetvā pakappetvā ṭhitāti pubbantakappikāti evamettha attho veditabbo. Tesaṃ evaṃ pubbantaṃ kappetvā ṭhitānaṃ punappunaṃ uppajjanavasena pubbantameva anugatā diṭṭhīti pubbantānudiṭṭhino. Te evaṃdiṭṭhino taṃ pubbantaṃ ārabbha āgamma paṭicca aññampi janaṃ diṭṭhigatikaṃ karontā anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti aṭṭhārasahi vatthūhi.

‘ကပ္ပ’ သဒ္ဒါသည်လည်း— ‘မြတ်စွာဘုရား၊ မြတ်စွာဘုရားသည် ကပ်ပတ်လုံး (အာယုကပ်ပတ်လုံး) တည်တော်မူပါ’ ဟူသော ဝါကျ၊ ‘အိပ်စက်ရန် အနည်းငယ်သော အကြောင်း ရှိ၏’ ဟူသော ဝါကျ၊ ‘ကပ္ပဗိန္ဒု ပြုပြီးသော အဝတ်ဖြင့် ကပ္ပဗိန္ဒု မပြုရသေးသော အဝတ်ကို ရောစပ်၍ ချုပ်အပ်၏’ ဟူသော ဝါကျတို့၌ တွေ့ရသည့်အတိုင်း အာယုကပ်၊ အနည်းငယ်သော အကြောင်း (အမြွက်)၊ ဝိနည်း၌လာသော ကပ္ပဗိန္ဒု အစရှိသော များစွာသော အနက်တို့၌ ဖြစ်သည်။ ဤပုဗ္ဗန္တကပ္ပိက ဟူသောပုဒ်၌မူ ‘ကပ္ပ’ သဒ္ဒါသည် တဏှာနှင့် ဒိဋ္ဌိ အနက်တို့၌ ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။ ‘ကပ္ပတို့သည် တဏှာကပ္ပနှင့် ဒိဋ္ဌိကပ္ပ ဟူ၍ နှစ်ပါးရှိကုန်၏’ ဟု အရှင်သာရိပုတ္တရာ ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် တဏှာဒိဋ္ဌိတို့၏ အစွမ်းဖြင့် အတိတ်ဖြစ်သော ခန္ဓာအဖို့အစုကို ကြံစည်၍၊ အထူးသဖြင့် ကြံစည်လျက် တည်နေကြသောကြောင့် ‘ပုဗ္ဗန္တကပ္ပိက’ မည်၏ဟု အနက်သိမှတ်အပ်သည်။ ဤသို့ အတိတ်ခန္ဓာအဖို့ကို ကြံစည်၍ တည်နေကြသော ထိုသူတို့အား အဖန်ဖန် ဖြစ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် အတိတ်ခန္ဓာသို့သာ အစဉ်လိုက်သော အယူ (ဒိဋ္ဌိ) ရှိသောကြောင့် ‘ပုဗ္ဗန္တာနုဒိဋ္ဌိ’ မည်ကုန်၏။ ထိုသို့သော အယူရှိသူတို့သည် ထိုအတိတ်ခန္ဓာကို အာရုံပြု၍၊ စွဲမှီ၍ အခြားသော လူအများကိုလည်း မိစ္ဆာအယူရှိအောင် ပြုလျက် များပြားလှစွာသော မိစ္ဆာအယူကို ပြတတ်သော ပုဒ်တို့ကို ၁၈ ပါးသော အကြောင်းဝတ္ထုတို့ဖြင့် စွဲမြဲစွာ ကိုင်စွဲလျက် ငြင်းခုံပြောဆိုကြကုန်၏။

Tattha anekavihitānīti anekavidhāni. Adhimuttipadānīti adhivacanapadāni. Atha vā bhūtaṃ atthaṃ abhibhavitvā yathāsabhāvato aggahetvā pavattanato adhimuttiyoti diṭṭhiyo vuccanti. Adhimuttīnaṃ padāni adhimuttipadāni, diṭṭhidīpakāni vacanānīti attho. Aṭṭhārasahi vatthūhīti aṭṭhārasahi kāraṇehi.

ထိုစကားရပ်၌ ‘အနေကဝိဟိတာနိ’ ဟူသည်မှာ တစ်ပါးမက များပြားသော အပြားရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘အဓိမုတ္တိပဒါနိ’ ဟူသည်မှာ နာမည်ပညတ်ကို ပြတတ်သော ပုဒ်များ (အဓိဝစနပုဒ်များ) ကို ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းအားဖြင့် ထင်ရှားရှိသော ရုပ်နာမ်သဘောကို လွှမ်းမိုး၍ ဟုတ်မှန်သည့် သဘောအတိုင်း မယူဘဲ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကြောင့် မိစ္ဆာအယူများကို ‘အဓိမုတ္တိ’ ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ထိုမိစ္ဆာအယူတို့၏ ပုဒ်တို့ကို ‘အဓိမုတ္တိပဒါနိ’ ဟု ခေါ်ဆိုပြီး မိစ္ဆာအယူကို ပြတတ်သော စကားလုံးများဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ‘အဋ္ဌာရသဟိ ဝတ္ထူဟိ’ ဟူသည်မှာ ၁၈ ပါးသော အကြောင်းတို့ဖြင့်ဟု ဆိုလိုသည်။

30. Idāni [Pg.97] yehi aṭṭhārasahi vatthūhi abhivadanti, tesaṃ kathetukamyatāya pucchāya ‘‘te ca kho bhonto’’tiādinā nayena pucchitvā tāni vatthūni vibhajitvā dassetuṃ ‘‘santi, bhikkhave’’tiādimāha. Tattha vadanti etenāti vādo, diṭṭhigatassetaṃ adhivacanaṃ. Sassato vādo etesanti sassatavādā, sassatadiṭṭhinoti attho. Eteneva nayena ito paresampi evarūpānaṃ padānaṃ attho veditabbo. Sassataṃ attānañca lokañcāti rūpādīsu aññataraṃ attāti ca lokoti ca gahetvā taṃ sassataṃ amaraṃ niccaṃ dhuvaṃ paññapenti. Yathāha – ‘‘rūpaṃ attā ceva loko ca sassato cāti attānañca lokañca paññapenti tathā vedanaṃ, saññaṃ, saṅkhāre, viññāṇaṃ attā ceva loko ca sassato cāti attānañca lokañca paññapentī’’ti.

၃၀. ယခုအခါတွင် အကြင် ၁၈ ပါးသော အကြောင်းတို့ဖြင့် စွဲမြဲစွာ ငြင်းခုံပြောဆိုကြပုံကို ဟောကြားလိုတော်မူသဖြင့် ‘တေ စ ခေါ ဘောန္တော’ အစရှိသော နည်းဖြင့် မေးခွန်းထုတ်တော်မူပြီးနောက် ထိုအကြောင်းတရားတို့ကို အကျယ်ဝေဖန်ပြသရန် ‘သန္တိ ဘိက္ခဝေ’ အစရှိသော စကားရပ်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ ဤမိစ္ဆာအယူဖြင့် ပြောဆိုကြသောကြောင့် ‘ဝါဒ’ မည်၏။ ဤသည်မှာ မိစ္ဆာအယူ၏ အမည်ပင် ဖြစ်သည်။ ထိုသူတို့အား မြဲ၏ဟူသော အယူဝါဒရှိသောကြောင့် ‘သဿတဝါဒ’ မည်ကုန်၏။ သဿတအယူရှိသူများဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ဤနည်းအတိုင်းပင် ဤပုဒ်၏နောက်၌လာသော ဤသို့သဘောရှိသော (ဧကစ္စသဿတဝါဒ အစရှိသော) ပုဒ်တို့၏ အနက်ကိုလည်း သိရှိအပ်သည်။ ‘အတ္တနှင့် လောကကို မြဲ၏ဟု ပညတ်ကြကုန်၏’ ဟူသည်မှာ ရူပက္ခန္ဓာ အစရှိသည်တို့တွင် တစ်ပါးပါးသော ခန္ဓာကို အတ္တဟူ၍လည်းကောင်း၊ လောကဟူ၍လည်းကောင်း ယူပြီးလျှင် ထိုအတ္တနှင့် လောကကို အစဉ်မြဲသော၊ သေခြင်းမရှိသော၊ ခိုင်ခံ့သောတရားဟု ပညတ်ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ တရားစစ်သူကြီး အရှင်သာရိပုတ္တရာ ဟောကြားခဲ့သည့်အတိုင်း— ရူပက္ခန္ဓာကို အတ္တဟူ၍လည်းကောင်း၊ လောကဟူ၍လည်းကောင်း၊ မြဲ၏ဟူ၍လည်းကောင်း ယူပြီးလျှင် အတ္တနှင့် လောကကို ပညတ်ကြကုန်၏။ ထို့အတူ ဝေဒနာ၊ သညာ၊ သင်္ခါရ၊ ဝိညာဏ်တို့ကိုလည်း အတ္တဟူ၍လည်းကောင်း၊ လောကဟူ၍လည်းကောင်း၊ မြဲ၏ဟူ၍လည်းကောင်း ယူပြီးလျှင် အတ္တနှင့် လောကကို ပညတ်ကြကုန်၏။

31. Ātappamanvāyātiādīsu vīriyaṃ kilesānaṃ ātāpanabhāvena ātappanti vuttaṃ. Tadeva padahanavasena padhānaṃ. Punappunaṃ yuttavasena anuyogoti. Evaṃ tippabhedaṃ vīriyaṃ anvāya āgamma paṭiccāti attho. Appamādo vuccati satiyā avippavāso. Sammā manasikāroti upāyamanasikāro, pathamanasikāro, atthato ñāṇanti vuttaṃ hoti. Yasmiñhi manasikāre ṭhitassa pubbenivāsānussati ñāṇaṃ ijjhati, ayaṃ imasmiṃ ṭhāne manasikāroti adhippeto. Tasmā vīriyañca satiñca ñāṇañca āgammāti ayamettha saṅkhepattho. Tathārūpanti tathājātikaṃ. Cetosamādhinti cittasamādhiṃ. Phusatīti vindati paṭilabhati. Yathā samāhite citteti yena samādhinā sammā āhite suṭṭhu ṭhapite cittamhi anekavihitaṃ pubbenivāsantiādīnaṃ attho visuddhimagge vutto.

၃၁. ‘အာတပ္ပမနွာယ’ အစရှိသော စကားရပ်တို့၌ ကိလေသာများကို ပူပန်စေတတ်သောကြောင့် (နှိပ်စက်ပယ်ရှားတတ်သောကြောင့်) ဝီရိယကို ‘အာတပ္ပ’ ဟု ဟောတော်မူသည်။ ထိုဝီရိယသည်ပင်လျှင် အားထုတ်ခြင်း၏ အစွမ်းကြောင့် ‘ပဓာန’ ဟုလည်းကောင်း၊ အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် အားထုတ်ခြင်း၏ အစွမ်းကြောင့် ‘အနုယောဂ’ ဟုလည်းကောင်း မည်၏။ ဤသို့လျှင် သုံးမျိုးသော အပြားရှိသော ဝီရိယကို အစဉ်တစိုက် အားထုတ်မှီဝဲခြင်းကြောင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ သတိနှင့် မကင်းကွာဘဲ နေခြင်းကို ‘အပ္ပမာဒ’ ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ‘သမ္မာမနသိကာရ’ ဟူသည်မှာ သင့်လျော်သော အကြောင်းအားဖြင့် (လမ်းမှန်အားဖြင့်) ကမ္မဋ္ဌာန်းကို နှလုံးသွင်းခြင်း ဖြစ်သည်။ တရားကိုယ်အားဖြင့် ဉာဏ်ကို ဆိုလိုသည်။ အကြင် ကမ္မဋ္ဌာန်းနှလုံးသွင်းခြင်း၌ တည်သော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်အား ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ် ပြီးမြောက်အောင်မြင်၏၊ ထိုနှလုံးသွင်းမှုကို ဤနေရာ၌ ‘မနသိကာရ’ ဟု ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် ဝီရိယ၊ သတိနှင့် ဉာဏ်တို့ကို စွဲမှီ၍ဟူသည် ဤနေရာ၌ အကျဉ်းချုပ် အဓိပ္ပာယ်ဖြစ်သည်။ ‘တထာရူပံ’ ဟူသည်မှာ ထိုသို့သော သဘောရှိသော။ ‘စေတောသမာဓိံ’ ဟူသည်မှာ စတုတ္ထဈာန်စိတ်၏ သမာဓိကို ဆိုလိုသည်။ ‘ဖုသတိ’ ဟူသည်မှာ ရရှိ၏၊ ရောက်ရှိ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘ယထာ သမာဟိတေ စိတ္တေ’ ဟူသည်မှာ အကြင် စတုတ္ထဈာန် သမာဓိဖြင့် စိတ်ကို ကောင်းစွာ ထားအပ်သော် ဟူလိုသည်။ ‘အနေကဝိဟိတံ ပုဗ္ဗေနိဝါသံ’ အစရှိသော ပုဒ်တို့၏ အနက်ကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်ကျမ်း၌ ငါ (ကျမ်းပြုဆရာ) ရှင်းလင်းဖွင့်ဆိုခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။

So evamāhāti so evaṃ jhānānubhāvasampanno hutvā diṭṭhigatiko evaṃ vadati. Vañjhoti vañjhapasuvañjhatālādayo viya aphalo kassaci ajanakoti. Etena ‘‘attā’’ti ca ‘‘loko’’ti ca gahitānaṃ jhānādīnaṃ rūpādijanakabhāvaṃ paṭikkhipati. Pabbatakūṭaṃ viya ṭhitoti kūṭaṭṭho. Esikaṭṭhāyiṭṭhitoti esikaṭṭhāyī viya hutvā ṭhitoti esikaṭṭhāyiṭṭhito. Yathā sunikhāto esikatthambho niccalo tiṭṭhati, evaṃ ṭhitoti attho. Ubhayenapi lokassa vināsābhāvaṃ dīpeti. Keci pana īsikaṭṭhāyiṭṭhitoti pāḷiṃ vatvā muñje īsikā viya ṭhitoti vadanti[Pg.98]. Tatrāyamadhippāyo – yadidaṃ jāyatīti vuccati, taṃ muñjato īsikā viya vijjamānameva nikkhamati. Yasmā ca īsikaṭṭhāyiṭṭhito, tasmā teva sattā sandhāvanti, ito aññattha gacchantīti attho.

‘သော ဧဝမာဟ’ ဟူသည်မှာ ထိုသမဏဗြာဟ္မဏသည် ဈာန်၏ အာနုဘော်ဖြစ်သော လောကီအဘိညာဉ်နှင့် ပြည့်စုံသော်လည်း မိစ္ဆာအယူရှိသူဖြစ်၍ ဤသို့ ပြောဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ ‘ဝဉ္ဈော’ (မြုံသော) ဟူသည်မှာ မြုံသော သားကောင်၊ မြုံသော ထန်းပင်တို့ကဲ့သို့ အကျိုးမရှိသော၊ တစ်စုံတစ်ခုသော အကျိုးတရားကို မဖြစ်ထွန်းစေတတ်သော သဘောကို ဆိုလိုသည်။ ဤ ‘ဝဉ္ဈော’ ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် အတ္တဟူ၍လည်းကောင်း၊ လောကဟူ၍လည်းကောင်း စွဲလမ်းစွာ ယူအပ်သော ဈာန်အစရှိသည်တို့၏ ရုပ်အစရှိသည်တို့ကို ဖြစ်စေတတ်သောသဘော (အကျိုးပေးတတ်သောသဘော) ကို ပယ်မြစ်သည်။ တောင်ထွဋ်ကဲ့သို့ တည်နေသောကြောင့် ‘ကူဋဋ္ဌ’ မည်၏။ ‘ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတော’ ဟူသည်မှာ မြဲမြံစွာ စိုက်ထူထားသော တံခါးတိုင်ကဲ့သို့ မယိမ်းမယိုင်ဘဲ တည်နေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ကောင်းစွာ စိုက်ထူထားသော တံခါးတိုင်သည် မတုန်မလှုပ် တည်ရှိသကဲ့သို့ ထိုသို့ တည်ရှိသည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ဤ (ကူဋဋ္ဌနှင့် ဧသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတ) နှစ်ပါးစုံသော ပုဒ်တို့ဖြင့် အတ္တဟူသော လောက၏ ပျက်စီးခြင်း မရှိပုံကို ပြဆိုသည်။ သို့သော် အချို့သော ဆရာတို့မူကား ‘ဣသိကဋ္ဌာယိဋ္ဌိတော’ ဟု ပါဠိဖတ်၍ ဖြူဆံမြက်၏ အတွင်းအဆန်ကဲ့သို့ တည်၏ဟု ဆိုကြသည်။ ထိုဆရာတို့၏ အလိုရှိသော အဓိပ္ပာယ်မှာ— ဖြစ်ပေါ်လာ၏ဟု ဆိုအပ်သော အတ္တဟူသော တရားသဘောသည် ဖြူဆံမြက်မှ အတွင်းအဆန်သည် နဂိုကပင် ထင်ရှားရှိပြီးမှသာ ပေါ်ထွက်လာသကဲ့သို့ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ ဖြူဆံမြက်၏ အတွင်းအဆန်ကဲ့သို့ တည်နေသောကြောင့် ထိုသတ္တဝါတို့သည်ပင် သံသရာ၌ ကျင်လည်ပြေးသွားကာ ဤဘဝမှ အခြားသော နောက်ဘဝသို့ သွားကြရခြင်း ဖြစ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

Saṃsarantīti aparāparaṃ sañcaranti. Cavantīti evaṃ saṅkhyaṃ gacchanti. Tathā upapajjantīti. Aṭṭhakathāyaṃ pana pubbe ‘‘sassato attā ca loko cā’’ti vatvā idāni te ca sattā sandhāvantītiādinā vacanena ayaṃ diṭṭhigatiko attanāyeva attano vādaṃ bhindati, diṭṭhigatikassa dassanaṃ nāma na nibaddhaṃ, thusarāsimhi nikhātakhāṇu viya cañcalaṃ, ummattakapacchiyaṃ pūvakhaṇḍagūthagomayādīni viya cettha sundarampi asundarampi hoti yevāti vuttaṃ. Atthitveva sassatisamanti ettha sassatīti niccaṃ vijjamānatāya mahāpathaviṃva maññati, tathā sinerupabbatacandimasūriye. Tato tehi samaṃ attānaṃ maññamānā atthi tveva sassatisamanti vadanti.

သံသရန္တိဟူသည် တစ်ပါးသောဘဝမှ တစ်ပါးသောဘဝသို့ တစ်ပြောင်းပြန်ပြန် လှည့်လည်ကြရကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ စဝန္တိဟူသည် ဤသို့ ရွေ့လျောကုန်၏ဟူသော အခေါ်အဝေါ်သို့ ရောက်ကြရကုန်၏။ ထို့အတူ ဥပပဇ္ဇန္တိဟူသည်လည်း ဤသို့ ပဋိသန္ဓေနေကုန်၏ဟူသော အခေါ်အဝေါ်သို့ ရောက်ကြရကုန်၏ဟု အချို့ဆရာတို့က ယူဆကြသည်။ ရှေးအဋ္ဌကထာ၌မူကား ရှေးဦးစွာ 'အတ္တနှင့် လောကသည် မြဲ၏' ဟု ဆိုပြီးနောက် ယခုအခါ 'ထိုသတ္တဝါတို့သည်သာလျှင် ပြေးသွားလှည့်လည်ကြကုန်၏' ဟူသော စကားဖြင့် ဤမိစ္ဆာအယူရှိသူသည် မိမိကိုယ်တိုင်ပင် မိမိ၏ဝါဒကို ဖျက်ဆီးရာ ရောက်၏။ မိစ္ဆာအယူရှိသူ၏ အမြင်သည် အမြဲတည်တံ့ခြင်းမရှိ၊ ဖွဲပုံ၌ စိုက်ထူထားသော သစ်ငုတ်ကဲ့သို့ တုန်လှုပ်တတ်၏။ အရူး၏တောင်းထဲရှိ မုန့်ပိုင်း, မစင်, နွားချေး စသည်တို့ကဲ့သို့ ဤမိစ္ဆာအယူ၌ ကောင်းသောအရာနှင့် မကောင်းသောအရာ နှစ်မျိုးလုံး ပါဝင်နေသည်သာဖြစ်၏ဟု ဆိုအပ်ပြီး ဖြစ်၏။ 'အတ္ထိတွေဝ သဿတိသမံ' ဟူသော ပါဌ်၌ 'သဿတိ' ဟူသည် အမြဲထင်ရှားရှိနေသဖြင့် မြေကြီးကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ မြင့်မိုရ်တောင်, လ, နေတို့ကဲ့သို့လည်းကောင်း မှတ်ထင်အပ်သောအရာ ဖြစ်၏။ ထိုကြောင့် ထိုမြေကြီး, မြင့်မိုရ်တောင်, လ, နေတို့နှင့်တူစွာ မိမိ၏အတ္တကို မှတ်ထင်ကြကုန်လျက် 'မြဲသောအရာနှင့်တူစွာ ရှိသည်သာတည်း' ဟု ပြောဆိုကြကုန်၏။

Idāni sassato attā ca loko cātiādikāya paṭiññāya sādhanatthaṃ hetuṃ dassento ‘‘taṃ kissa hetu? Ahañhi ātappamanvāyā’’tiādimāha. Tattha imināmahaṃ etaṃ jānāmīti iminā visesādhigamena ahaṃ etaṃ paccakkhato jānāmi, na kevalaṃ saddhāmattakeneva vadāmīti dasseti, makāro panettha padasandhikaraṇatthaṃ vutto. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ ṭhānanti catūhi vatthūhīti vatthusaddena vuttesu catūsu ṭhānesu idaṃ paṭhamaṃ ṭhānaṃ, idaṃ jātisatasahassamattānussaraṇaṃ paṭhamaṃ kāraṇanti attho.

ယခုအခါ၌ 'အတ္တနှင့် လောကသည် မြဲ၏' အစရှိသော ဝန်ခံကတိစကားကို ပြီးမြောက်စေရန် အကြောင်းပြလိုသဖြင့် 'ထိုသို့ဖြစ်ရခြင်းမှာ အဘယ်ကြောင့်နည်း၊ ငါသည် ပြင်းစွာအားထုတ်ခြင်းကို အမှီပြု၍...' အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူခဲ့၏။ ထိုစကားရပ်၌ 'ဤအကြောင်းဖြင့် ငါသည် ဤအရာကို သိ၏' ဟူသည်မှာ ဤပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်တည်းဟူသော တရားထူးကို ရရှိခြင်းကြောင့် ငါသည် ဤအခြင်းအရာကို ကိုယ်တိုင်မျက်မှောက် သိ၏၊ သက်သက်ယုံကြည်ရုံမျှဖြင့် ပြောဆိုခြင်းမဟုတ်ကြောင်း ပြသခြင်းဖြစ်၏။ ဤပါဌ်၌ 'မ' အက္ခရာကို ပုဒ်ချင်းစေ့စပ်ရန် (ပဒသန္ဓိအဖြစ်) သုံးစွဲထားခြင်း ဖြစ်၏။ 'ရဟန်းတို့၊ ဤသည်ကား ပထမအကြောင်းတည်း' ဟူသည်မှာ ဝတ္ထုဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော အကြောင်းလေးပါးတို့တွင် ဤအကြောင်းသည် ပထမဆုံး အကြောင်းဖြစ်၏။ ဘဝပေါင်းတစ်သိန်းမျှကို အောက်မေ့နိုင်ခြင်းသည် ပထမဆုံးအကြောင်းဖြစ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။

32-33. Upari vāradvayepi eseva nayo. Kevalañhi ayaṃ vāro anekajātisatasahassānussaraṇavasena vutto. Itare dasacattālīsasaṃvaṭṭavivaṭṭakappānussaraṇavasena. Mandapañño hi titthiyo anekajātisatasahassamattaṃ anussarati, majjhimapañño dasasaṃvaṭṭavivaṭṭakappāni, tikkhapañño cattālīsaṃ, na tato uddhaṃ.

၃၂-၃၃. အထက်ဝါရနှစ်ပါးလုံး၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ထူးခြားချက်မှာ ဤပထမဝါရသည် များစွာသော ဘဝအသိန်းတို့ကို အောက်မေ့နိုင်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်ပြီး၊ အခြားဝါရနှစ်ပါးတို့ကိုမူ ဆယ်ကပ်သော သံဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋကပ်၊ လေးဆယ်သော သံဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋကပ်တို့ကို အောက်မေ့နိုင်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏။ စင်စစ် ပညာနုသော တိတ္ထိသည် များစွာသော ဘဝအသိန်းမျှကိုသာ အောက်မေ့နိုင်၏။ အလယ်အလတ်ပညာရှိသော တိတ္ထိသည် ဆယ်ပါးသော သံဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋကပ်တို့ကို အောက်မေ့နိုင်၏။ ထက်မြက်သော ပညာရှိသော တိတ္ထိသည် လေးဆယ်သော သံဝဋ္ဋဝိဝဋ္ဋကပ်တို့ကို အောက်မေ့နိုင်၏။ ထိုထက်ပို၍ အထက်သို့ မအောက်မေ့နိုင်ပေ။

34. Catutthavāre takkayatīti takkī, takko vā assa atthīti takkī. Takketvā vitakketvā diṭṭhigāhino etaṃ adhivacanaṃ. Vīmaṃsāya samannāgatoti vīmaṃsī. Vīmaṃsā nāma tulanā ruccanā khamanā. Yathā hi puriso yaṭṭhiyā udakaṃ vīmaṃsitvā otarati, evameva yo tulayitvā ruccitvā [Pg.99] khamāpetvā diṭṭhiṃ gaṇhāti, so ‘‘vīmaṃsī’’ti veditabbo. Takkapariyāhatanti takkena pariyāhataṃ, tena tena pariyāyena takketvāti attho. Vīmaṃsānucaritanti tāya vuttappakārāya vīmaṃsāya anucaritaṃ. Sayaṃpaṭibhānanti attano paṭibhānamattasañjātaṃ. Evamāhāti sassatadiṭṭhiṃ gahetvā evaṃ vadati.

၃၄. စတုတ္ထဝါရ၌ ကြံဆတတ်သောကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ ကြံဆခြင်းရှိသောကြောင့်သော်လည်းကောင်း 'တက္ကီ' မည်၏။ ဤတက္ကီဟူသောအမည်သည် ကြံဆ၍၊ အထူးသဖြင့် ကြံစည်နှိုင်းချိန်၍ မိစ္ဆာအယူကို ယူလေ့ရှိသူ၏ အမည်ဖြစ်၏။ စူးစမ်းနှိုင်းချိန်တတ်သောဉာဏ်နှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့် 'ဝီမံသီ' မည်၏။ စူးစမ်းခြင်း (ဝီမံသာ) မည်သည်မှာ နှိုင်းချိန်ခြင်း၊ ကြိုက်နှစ်သက်ခြင်း၊ သဘောကျနှစ်သက်ခြင်းတို့ ဖြစ်၏။ ဥပမာအားဖြင့် ယောက်ျားသည် တိုင်းတာစရာဝါးလုံးဖြင့် ရေ၏အနက်ကို စူးစမ်းတိုင်းတာပြီးမှ ရေထဲသို့ သက်ဆင်းသကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် အကြင်သမဏ သို့မဟုတ် ဗြာဟ္မဏသည် နှိုင်းချိန်၍၊ သဘောကျ၍၊ နှစ်သက်မှုပြုပြီးမှ မိစ္ဆာအယူကို ယူ၏။ ထိုသူကို 'ဝီမံသီ' ဟု သိအပ်၏။ 'တက္ကပရိယာဟတံ' ဟူသည် ဝိတက်ဖြင့် အဖန်ဖန် တီးခေါက်အပ်သော၊ ထိုထိုအကြောင်းအရာတို့ဖြင့် ကြံစည်စူးစမ်းအပ်သောဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဝီမံသာနုစရိတံ' ဟူသည် ဆိုအပ်ပြီးသော အပြားရှိသော ထိုစူးစမ်းမှုဉာဏ်ဖြင့် အဖန်ဖန်ဖြစ်စေအပ်သော။ 'သယံပါဋိဘာနံ' ဟူသည် မိမိ၏ ရှေးရှုထင်မြင်ခြင်းမျှဖြင့် ကောင်းစွာဖြစ်ပေါ်လာသော။ 'ဧဝမာဟ' ဟူသည် သဿတအယူကို စွဲလမ်းယူပြီးလျှင် ဤသို့ ပြောဆိုဟောပြော၏ဟု ဆိုလိုသည်။

Tattha catubbidho takkī – anussutiko, jātissaro, lābhī, suddhatakkikoti. Tattha yo ‘‘vessantaro nāma rājā ahosī’’tiādīni sutvā ‘‘tena hi yadi vessantarova bhagavā, sassato attā’’ti takkayanto diṭṭhiṃ gaṇhāti, ayaṃ anussutiko nāma. Dve tisso jātiyo saritvā – ‘‘ahameva pubbe asukasmiṃ nāma ahosiṃ, tasmā sassato attā’’ti takkayanto jātissaratakkiko nāma. Yo pana lābhitāya ‘‘yathā me idāni attā sukhī hoti, atītepi evaṃ ahosi, anāgatepi bhavissatī’’ti takkayitvā diṭṭhiṃ gaṇhāti, ayaṃ lābhītakkiko nāma. ‘‘Evaṃ sati idaṃ hotī’’ti takkamatteneva gaṇhanto pana suddhatakkiko nāma.

ထိုတက္ကီပုဂ္ဂိုလ်သည် အနုဿုတိက၊ ဇာတိဿရ၊ လာဘီ၊ သုဒ္ဓတက္ကိက ဟူ၍ လေးမျိုးရှိ၏။ ထိုလေးမျိုးတို့တွင် အကြင်သူသည် 'ဝေဿန္တရာမင်း ဖြစ်ခဲ့ဖူးသတတ်' အစရှိသည်ကို တစ်ဆင့်စကား ကြားရသဖြင့် 'ထိုသို့ဖြစ်လျှင် အကယ်၍ ဝေဿန္တရာမင်းသည်ပင် မြတ်စွာဘုရား ဖြစ်လာသည်ရှိသော် အတ္တသည် မြဲ၏' ဟု ကြံဆလျက် မိစ္ဆာအယူကို ယူ၏။ ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် 'အနုဿုတိကတက္ကီ' မည်၏။ ဘဝနှစ်ခု သုံးခုတို့ကို အောက်မေ့နိုင်သဖြင့် 'ငါသည်ပင် ရှေးက ထိုမည်သောဘဝ၌ ဖြစ်ခဲ့ဖူး၏၊ ထို့ကြောင့် အတ္တသည် မြဲ၏' ဟု ကြံဆသောပုဂ္ဂိုလ်သည် 'ဇာတိဿရတက္ကိက' မည်၏။ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည်ကား ယခုဘဝ၌ ချမ်းသာသုခကို ရရှိထားသဖြင့် 'ယခုအခါ ငါ၏အတ္တသည် ချမ်းသာသကဲ့သို့ အတိတ်ဘဝ၌လည်း ဤသို့ပင် ချမ်းသာခဲ့ဖူးပြီ၊ အနာဂတ်၌လည်း ချမ်းသာလတ္တံ့' ဟု ကြံဆလျက် မိစ္ဆာအယူကို ယူ၏။ ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် 'လာဘီတက္ကိက' မည်၏။ 'ဤသို့ဖြစ်လျှင် ဤသို့ဖြစ်၏' ဟု သက်သက်ကြံဆခြင်းမျှဖြင့် မိစ္ဆာအယူကို ယူသောပုဂ္ဂိုလ်သည် 'သုဒ္ဓတက္ကိက' မည်၏။

35. Etesaṃ vā aññatarenāti etesaṃyeva catunnaṃ vatthūnaṃ aññatarena ekena vā dvīhi vā tīhi vā. Natthi ito bahiddhāti imehi pana vatthūhi bahi aññaṃ ekaṃ kāraṇampi sassatapaññattiyā natthīti appaṭivattiyaṃ sīhanādaṃ nadati.

၃၅. 'ဧတေသံ ဝါ အညတရေန' ဟူသည် ဤအကြောင်းလေးပါးတို့တွင် အမှတ်မထား တစ်ပါးပါးသော အကြောင်းတစ်ခုဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ နှစ်ခုဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ သုံးခုဖြင့်သော်လည်းကောင်း ပညတ်ကြကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'နတ္တိ ဣတော ဗဟိဒ္ဓါ' ဟူသည် ဤအကြောင်းလေးပါးတို့မှ ပြင်ပ၌ကား သဿတဟု ပညတ်ရန် အခြားအကြောင်းတစ်ခုမျှပင် မရှိတော့ပြီဟု ဆန့်ကျင်ဘက်မပြုနိုင်သော၊ ရဲရင့်လှသော ခြင်္သေ့မင်း၏ ဟောက်သံကဲ့သို့သော စကားတော်ကို မြွက်ကြားတော်မူခြင်း ဖြစ်၏။

36. Tayidaṃ, bhikkhave, tathāgato pajānātīti bhikkhave, taṃ idaṃ catubbidhampi diṭṭhigataṃ tathāgato nānappakārato jānāti. Tato taṃ pajānanākāraṃ dassento ime diṭṭhiṭṭhānātiādimāha. Tattha diṭṭhiyova diṭṭhiṭṭhānā nāma. Api ca diṭṭhīnaṃ kāraṇampi diṭṭhiṭṭhānameva. Yathāha ‘‘katamāni aṭṭha diṭṭhiṭṭhānāni? Khandhāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ, avijjāpi, phassopi, saññāpi, vitakkopi, ayonisomanasikāropi, pāpamittopi, paratoghosopi diṭṭhiṭṭhāna’’nti. ‘‘Khandhā hetu, khandhā paccayo diṭṭhiṭṭhānaṃ upādāya samuṭṭhānaṭṭhena, evaṃ khandhāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ. Avijjā hetu…pe… pāpamitto hetu. Paratoghoso hetu, paratoghoso paccayo diṭṭhiṭṭhānaṃ upādāya samuṭṭhānaṭṭhena, evaṃ paratoghosopi diṭṭhiṭṭhāna’’nti (paṭi. ma. 1.124). Evaṃgahitāti diṭṭhisaṅkhātā tāva [Pg.100] diṭṭhiṭṭhānā – ‘‘sassato attā ca loko cā’’ti evaṃgahitā ādinnā, pavattitāti attho. Evaṃparāmaṭṭhāti nirāsaṅkacittatāya punappunaṃ āmaṭṭhā parāmaṭṭhā, ‘idameva saccaṃ, moghamañña’nti pariniṭṭhāpitā. Kāraṇasaṅkhātā pana diṭṭhiṭṭhānā yathā gayhamānā diṭṭhiyo samuṭṭhāpenti, evaṃ ārammaṇavasena ca pavattanavasena ca āsevanavasena ca gahitā. Anādīnavadassitāya punappunaṃ gahaṇavasena parāmaṭṭhā. Evaṃgatikāti evaṃ nirayatiracchānapettivisayagatikānaṃ aññataragatikā. Evaṃ abhisamparāyāti idaṃ purimapadasseva vevacanaṃ, evaṃvidhaparalokāti vuttaṃ hoti.

၃၆. 'ရဟန်းတို့၊ ထိုလေးပါးအပြားရှိသော မိစ္ဆာအယူကို မြတ်စွာဘုရားသည် အထူးထူးသော အပြားအားဖြင့် သိတော်မူ၏' ဟူသည်မှာ ရဟန်းတို့၊ ထိုသို့ပြားသော ဤမိစ္ဆာအယူကို မြတ်စွာဘုရားသည် အထူးထူးသော နည်းလမ်းတို့ဖြင့် သိတော်မူ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုသို့ သိပုံအခြင်းအရာကို ပြသလိုသဖြင့် 'ဤဒိဋ္ဌိတို့၏ တည်ရာအကြောင်းတို့သည်' အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူခဲ့၏။ ထိုစကားရပ်၌ ဒိဋ္ဌိတို့သည်ပင် 'ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာန' မည်၏။ ထို့ပြင် ဒိဋ္ဌိဖြစ်ရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းသည်လည်း ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနမည်၏။ တရားစစ်သူကြီး အရှင်သာရိပုတ္တရာ ဟောတော်မူခဲ့သည်မှာ - 'ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာန ရှစ်ပါးတို့သည် အဘယ်တို့နည်း။ ခန္ဓာငါးပါး၊ အဝိဇ္ဇာ၊ ဖဿ၊ သညာ၊ ဝိတက်၊ အယောနိသောမနသိကာရ၊ ယုတ်မာသောမိတ်ဆွေ၊ သူတစ်ပါးတို့ထံမှ ကြားရသောအသံတို့သည် ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာန မည်ကုန်၏။ ဒိဋ္ဌိတို့၏ စွဲမှီရာ ဖြစ်ပေါ်ကြောင်းဖြစ်ခြင်းကြောင့် ခန္ဓာငါးပါးတို့သည် အကြောင်းရင်းလည်းဖြစ်၏၊ အထောက်အပံ့ အကြောင်းလည်း ဖြစ်၏။ ဤသို့ဖြစ်၍ ခန္ဓာငါးပါးသည်လည်း ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနတည်း။ အဝိဇ္ဇာသည် အကြောင်းဖြစ်၏... ပ... ယုတ်မာသော မိတ်ဆွေသည် အကြောင်းဖြစ်၏။ သူတစ်ပါးတို့ထံမှ ကြားရသောအသံသည် အကြောင်းရင်းလည်းဖြစ်၏၊ အထောက်အပံ့ အကြောင်းလည်းဖြစ်၏။ ဒိဋ္ဌိတို့၏ စွဲမှီရာ ဖြစ်ပေါ်ကြောင်းဖြစ်ခြင်းကြောင့် သူတစ်ပါးတို့ထံမှ ကြားရသောအသံသည်လည်း ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနတည်း' ဟူ၍ ဖြစ်၏။ 'ဧဝံ ဂဟိတာ' ဟူသည် ဒိဋ္ဌိဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနတို့ကို 'အတ္တနှင့် လောကသည် မြဲ၏' ဟု ဤသို့ စွဲလမ်းယူငြိအပ်၊ ဖြစ်ပေါ်စေအပ်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဧဝံ ပရာမဋ္ဌာ' ဟူသည်မှာ သံသယကင်းသော စိတ်ဖြင့် အဖန်ဖန် သုံးသပ်အပ်လျက် 'ဤအယူသာ မှန်၏၊ အခြားအယူသည် အချည်းနှီးတည်း' ဟု အပြီးတိုင် ဆုံးဖြတ်အပ်ကုန်၏။ အကြောင်းဟု ဆိုအပ်သော ဒိဋ္ဌိဋ္ဌာနတို့ကို ယူအပ်သည်ရှိသော် ဒိဋ္ဌိတို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေသကဲ့သို့၊ ထိုအတူ ဒိဋ္ဌိတို့ကို ဖြစ်စေနိုင်လောက်အောင် အာရုံ၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ မိမိသန္တာန်၌ ဖြစ်ပေါ်စေခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အဖန်တလဲလဲ မှီဝဲခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း စွဲယူအပ်ကုန်၏။ အပြစ်ကို မမြင်သောကြောင့် အဖန်ဖန် စွဲယူခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် သုံးသပ်အပ်ကုန်၏။ 'ဧဝံ ဂတိကာ' ဟူသည် ဤသို့သော ငရဲ၊ တိရစ္ဆာန်၊ ပြိတ္တာဘုံစသော ဂတိတို့တွင် တစ်ပါးပါးသော လားရာဂတိ ရှိကြကုန်၏။ 'ဧဝံ အဘိသမ္ပရာယာ' ဟူသော ဤပုဒ်သည် ရှေ့ပုဒ်ဖြစ်သော 'ဧဝံဂတိကာ' ၏ ဝေဝုစ်ပရိယာယ်စကား ဖြစ်၏။ ဤသို့သော ငရဲ၊ တိရစ္ဆာန်၊ ပြိတ္တာဘုံအားဖြင့် ကွဲပြားသော တမလွန်လောက ရှိကြကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။

Tañca tathāgato pajānātīti na kevalañca tathāgato sakāraṇaṃ sagatikaṃ diṭṭhigatameva pajānāti, atha kho tañca sabbaṃ pajānāti, tato ca uttaritaraṃ sīlañceva samādhiñca sabbaññutaññāṇañca pajānāti. Tañca pajānanaṃ na parāmasatīti tañca evaṃvidhaṃ anuttaraṃ visesaṃ pajānantopi ahaṃ pajānāmīti taṇhādiṭṭhimānaparāmāsavasena tañca na parāmasati. Aparāmasato cassa paccattaññeva nibbuti viditāti evaṃ aparāmasato cassa aparāmāsapaccayā sayameva attanāyeva tesaṃ parāmāsakilesānaṃ nibbuti viditā. Pākaṭaṃ, bhikkhave, tathāgatassa nibbānanti dasseti.

"တဉ္စ တထာဂတော ပဇာနာတိ" ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရားသည် အကြောင်းနှင့်တကွ လားရာဂတိနှင့်တကွဖြစ်သော မိစ္ဆာအယူသက်သက်ကိုသာ သိတော်မူသည်မဟုတ်ဘဲ ထိုမိစ္ဆာအယူအားလုံးကိုလည်း သိတော်မူ၏။ ထို့ပြင် ထိုမိစ္ဆာအယူထက် သာလွန်ထူးကဲသော သီလ၊ သမာဓိနှင့် သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကိုလည်း သိတော်မူ၏။ "တဉ္စ ပဇာနံ န ပရာမသတိ" ဟူသည်မှာ ဤသို့ သီလ၊ သမာဓိ၊ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်တည်းဟူသော အတုမဲ့တရားထူးကို သိတော်မူသော်လည်း "ငါသိသည်" ဟု တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိ၊ မာနတို့၏ သုံးသပ်မှု (ပရာမာသ) အစွမ်းဖြင့် သုံးသပ်တော်မမူခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "အပရာမသတော စဿ ပစ္စတ္တညေဝ နိဗ္ဗုတိ ဝိဒိတာ" ဟူသည်မှာ ဤသို့ တဏှာ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် သုံးသပ်တော်မမူသော ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် သုံးသပ်မှုမရှိခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် မိမိကိုယ်တိုင်သာလျှင် ထိုသုံးသပ်တတ်သော တဏှာ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိကိလေသာတို့၏ ငြိမ်းအေးမှုကို ကိုယ်တိုင်သိမြင်တော်မူအပ်ပြီဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ဤပါဌ်ဖြင့် "ရဟန်းတို့၊ မြတ်စွာဘုရား၏ ကိလေသာငြိမ်းအေးခြင်း (ကိလေသပရိနိဗ္ဗာန်) သည် ထင်ရှားလှ၏" ဟု ပြသတော်မူသည်။

Idāni yathāpaṭipannena tathāgatena sā nibbuti adhigatā, taṃ paṭipattiṃ dassetuṃ yāsu vedanāsu rattā titthiyā ‘‘idha sukhino bhavissāma, ettha sukhino bhavissāmā’’ti diṭṭhigahanaṃ pavisanti, tāsaṃyeva vedanānaṃ vasena kammaṭṭhānaṃ ācikkhanto vedanānaṃ samudayañcātiādimāha. Tattha yathābhūtaṃ viditvāti ‘‘avijjāsamudayā vedanāsamudayoti paccayasamudayaṭṭhena vedanākkhandhassa udayaṃ passati, taṇhāsamudayā vedanāsamudayoti paccayasamudayaṭṭhena vedanākkhandhassa udayaṃ passati, kammasamudayā vedanāsamudayoti paccayasamudayaṭṭhena vedanākkhandhassa udayaṃ passati, phassasamudayā vedanāsamudayoti paccayasamudayaṭṭhena vedanākkhandhassa udayaṃ passati (paṭi. ma. 1.50). Nibbattilakkhaṇaṃ passantopi vedanākkhandhassa udayaṃ passatī’’ti imesaṃ pañcannaṃ lakkhaṇānaṃ vasena vedanānaṃ samudayaṃ yathābhūtaṃ viditvā; ‘‘avijjānirodhā vedanānirodhoti paccayanirodhaṭṭhena vedanākkhandhassa vayaṃ passati, taṇhānirodhā vedanānirodhoti paccayanirodhaṭṭhena vedanākkhandhassa vayaṃ passati[Pg.101], kammanirodhā vedanānirodhoti paccayanirodhaṭṭhena vedanākkhandhassa vayaṃ passati, phassanirodhā vedanānirodhoti paccayanirodhaṭṭhena vedanākkhandhassa vayaṃ passati. Vipariṇāmalakkhaṇaṃ passantopi vedanākkhandhassa vayaṃ passatī’’ti (paṭi. ma. 1.50) imesaṃ pañcannaṃ lakkhaṇānaṃ vasena vedanānaṃ atthaṅgamaṃ yathābhūtaṃ viditvā, ‘‘yaṃ vedanaṃ paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ vedanāya assādo’’ti (saṃ. ni. 3.26) evaṃ assādañca yathābhūtaṃ viditvā, ‘‘yaṃ vedanā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā, ayaṃ vedanāya ādīnavo’’ti evaṃ ādīnavañca yathābhūtaṃ viditvā, ‘‘yo vedanāya chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ, idaṃ vedanāya nissaraṇa’’nti evaṃ nissaraṇañca yathābhūtaṃ viditvā vigatachandarāgatāya anupādāno anupādāvimutto, bhikkhave, tathāgato; yasmiṃ upādāne sati kiñci upādiyeyya, upādinnattā ca khandho bhaveyya, tassa abhāvā kiñci dhammaṃ anupādiyitvāva vimutto bhikkhave tathāgatoti.

ယခုအခါတွင် မြတ်စွာဘုရားသည် မည်သို့သော အကျင့်ကို ကျင့်ကြံအားထုတ်သဖြင့် ထိုကိလေသာငြိမ်းအေးမှုကို ရရှိတော်မူခဲ့သနည်းဟူသော ကျင့်စဉ်ကို ပြသလိုသဖြင့်၊ ဝေဒနာတို့၌ သာယာတပ်မက်ကြကုန်သော တိတ္ထိတို့သည် "ငါတို့သည် ဤသာယာမှု၌ ချမ်းသာကြလိမ့်မည်" ဟု မျှော်တွေးကာ မိစ္ဆာအယူတည်းဟူသော တောအုပ်ကြီးသို့ သက်ဆင်းဝင်ရောက်ကြပုံကို ထောက်ထား၍၊ ထိုဝေဒနာတို့၏ အစွမ်းဖြင့်ပင် စတုဿစ္စ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ဟောကြားတော်မူလိုသည်ဖြစ်၍ "ဝေဒနာနံ သမုဒယဉ္စ" အစရှိသော စကားရပ်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ "ယထာဘူတံ ဝိဒိတွာ" ဟူသည်မှာ - "အဝိဇ္ဇာဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဝေဒနာဖြစ်၏၊ တဏှာဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဝေဒနာဖြစ်၏၊ ကံဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဝေဒနာဖြစ်၏၊ ဖဿဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဝေဒနာဖြစ်၏" ဟု အကြောင်းတရားတို့၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသဘောဖြင့် ဝေဒနက္ခန္ဓာ၏ ဖြစ်ပေါ်မှုကို ရှုမြင်တော်မူ၏။ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းလက္ခဏာကို ရှုမြင်တော်မူသော ဘုရားရှင်သည် ဝေဒနက္ခန္ဓာ၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို မြင်တော်မူ၏။ ဤသို့ ဤလက္ခဏာငါးပါး၏ အစွမ်းဖြင့် ဝေဒနာတို့၏ ဖြစ်ပေါ်မှုကို မဖောက်မပြန် ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိတော်မူ၍လည်းကောင်း။ "အဝိဇ္ဇာချုပ်ခြင်းကြောင့် ဝေဒနာချုပ်၏၊ တဏှာချုပ်ခြင်းကြောင့် ဝေဒနာချုပ်၏၊ ကံချုပ်ခြင်းကြောင့် ဝေဒနာချုပ်၏၊ ဖဿချုပ်ခြင်းကြောင့် ဝေဒနာချုပ်၏" ဟု အကြောင်းတရားတို့၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းသဘောဖြင့် ဝေဒနက္ခန္ဓာ၏ ချုပ်ပျက်မှုကို ရှုမြင်တော်မူ၏။ ဖောက်ပြန်ခြင်းလက္ခဏာကို ရှုမြင်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် ဝေဒနက္ခန္ဓာ၏ ပျက်စီးမှုကို မြင်တော်မူ၏။ ဤသို့ ဤလက္ခဏာငါးပါး၏ အစွမ်းဖြင့် ဝေဒနာတို့၏ ချုပ်ငြိမ်းမှုကို မဖောက်မပြန် ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိတော်မူ၍လည်းကောင်း။ "အကြင်ဝေဒနာကို အမှီပြု၍ သာယာဖွယ်သော သောမနဿသုခ ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ဤသည်ကား ဝေဒနာ၏ သာယာဖွယ်သဘော (အဿာဒ) ဖြစ်၏" ဟု သာယာဖွယ်သဘောကိုလည်း ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိတော်မူ၍လည်းကောင်း။ "ဝေဒနာသည် မမြဲ၊ ဆင်းရဲ၏၊ ဖောက်ပြန်တတ်သော သဘောရှိ၏၊ ဤသည်ကား ဝေဒနာ၏ အပြစ် (အာဒီနဝ) ဖြစ်၏" ဟု အပြစ်ကိုလည်း ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိတော်မူ၍လည်းကောင်း။ "ဝေဒနာ၌ ဆန္ဒရာဂကို ဖယ်ရှားခြင်း၊ ပယ်စွန့်ခြင်းသည် ဝေဒနာမှ လွတ်မြောက်ကြောင်း (နိဿရဏ) ဖြစ်၏" ဟု လွတ်မြောက်ကြောင်းကိုလည်း ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ သိတော်မူ၍လည်းကောင်း၊ ရဟန်းတို့... မြတ်စွာဘုရားသည် ဆန္ဒရာဂ ကင်းကွာပြီးဖြစ်၍ ဥပါဒါန်မရှိဘဲ စွဲလမ်းမှုကင်းလျက် လွတ်မြောက်တော်မူပြီ။ ရဟန်းတို့... မြတ်စွာဘုရားသည် အကြင်တဏှာဒိဋ္ဌိ ဥပါဒါန်ရှိပါက တစ်စုံတစ်ခုသောတရားကို စွဲလမ်းရာ၏၊ စွဲလမ်းခြင်းကြောင့်လည်း ဘဝသစ်ခန္ဓာ ဖြစ်ပေါ်လာရာ၏၊ ထိုဘဝသစ်ခန္ဓာ မရှိတော့ခြင်းကြောင့် တစ်စုံတစ်ခုသောတရားကိုမျှ စွဲလမ်းခြင်းမရှိဘဲ သံသရာမှ လွတ်မြောက်တော်မူပြီ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

37. Ime kho te, bhikkhaveti ye te ahaṃ – ‘‘katame, ca te, bhikkhave, dhammā gambhīrā’’ti apucchiṃ, ‘‘ime kho te, bhikkhave, tañca tathāgato pajānāti tato ca uttaritaraṃ pajānātī’’ti evaṃ niddiṭṭhā sabbaññutaññāṇadhammā gambhīrā duddasā…pe… paṇḍitavedanīyāti veditabbā. Yehi tathāgatassa neva puthujjano, na sotāpannādīsu aññataro vaṇṇaṃ yathābhūtaṃ vattuṃ sakkoti, atha kho tathāgatova yathābhūtaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamāno vadeyyāti evaṃ pucchamānenāpi sabbaññutaññāṇameva puṭṭhaṃ, niyyātentenāpi tadeva niyyātitaṃ, antarā pana diṭṭhiyo vibhattāti.

၃၇. "ဣမေ ခေါ တေ ဘိက္ခဝေ" ဟူသည်မှာ - ငါဘုရားသည် "ရဟန်းတို့၊ နက်နဲသော တရားတို့သည် အဘယ်နည်း" ဟု မေးမြန်းတော်မူခဲ့ပြီး၊ "ထိုတရားကိုလည်း မြတ်စွာဘုရားသည် သိတော်မူ၏၊ ထိုထက်သာလွန်သော တရားကိုလည်း သိတော်မူ၏" ဟု ညွှန်ပြတော်မူအပ်သော ထိုသဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်နှင့် သက်ဆိုင်သော တရားတို့သည် နက်နဲကုန်၏၊ မြင်နိုင်ခဲကုန်၏...ပ... ပညာရှိတို့သာ သိနိုင်ကုန်၏ ဟု သိအပ်သည်။ ထိုဂုဏ်တော်တို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ ဂုဏ်တော်ကို ပုထုဇဉ်သည်လည်းကောင်း၊ သောတာပန်အစရှိသော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင် တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူသည်လည်းကောင်း ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ မပြောဆိုနိုင်ကြပေ။ စင်စစ်သော်ကား မြတ်စွာဘုရားကိုယ်တော်တိုင်သာလျှင် မိမိ၏ ဂုဏ်တော်ကို ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ ပြောကြားလိုပါက မှန်ကန်စွာ ပြောကြားတော်မူနိုင်သည်။ ဤသို့ မေးမြန်းတော်မူစဉ်ကလည်း သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကိုသာ မေးမြန်းတော်မူခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ နိဂုံးချုပ်တော်မူစဉ်ကလည်း ထိုသဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကိုသာ အပ်နှင်းနိဂုံးချုပ်တော်မူခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ စကားတို့၏ အကြား၌မူ ဒိဋ္ဌိအယူအမျိုးမျိုးတို့ကို ဝေဖန်ပြသတော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

ပထမဘာဏဝါရ အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Ekaccasassatavādavaṇṇanā

ဧကစ္စသဿတဝါဒ အဖွင့်

38. Ekaccasassatikāti ekaccasassatavādā. Te duvidhā honti – sattekaccasassatikā, saṅkhārekaccasassatikāti. Duvidhāpi idha gahitāyeva.

၃၈. ဧကစ္စသဿတိကာ ဟူသည်မှာ အချို့သောတရားတို့ မြဲ၏ဟု ယူဆသောသူများ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုသူတို့သည် သတ္တဝါတို့တွင် အချို့မြဲ၏ဟု ယူဆသောသူ (သတ္တေကစ္စသဿတိက) နှင့် သင်္ခါရတရားတို့တွင် အချို့မြဲ၏ဟု ယူဆသောသူ (သင်္ခါရေကစ္စသဿတိက) ဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိကြရာ ထိုနှစ်မျိုးလုံးကိုပင် ဤဒေသနာ၌ ယူအပ်သည်။

39. Yanti nipātamattaṃ. Kadācīti kismiñci kāle. Karahacīti tasseva vevacanaṃ. Dīghassa addhunoti dīghassa kālassa. Accayenāti atikkamena[Pg.102]. Saṃvaṭṭatīti vinassati. Yebhuyyenāti ye uparibrahmalokesu vā arūpesu vā nibbattanti, tadavasese sandhāya vuttaṃ. Jhānamanena nibbattattā manomayā. Pīti tesaṃ bhakkho āhāroti pītibhakkhā. Attanova tesaṃ pabhāti sayaṃpabhā. Antalikkhe carantīti antalikkhacarā. Subhesu uyyānavimānakapparukkhādīsu tiṭṭhantīti, subhaṭṭhāyino subhā vā manorammavatthābharaṇā hutvā tiṭṭhantīti subhaṭṭhāyino. Ciraṃ dīghamaddhānanti ukkaṃsena aṭṭha kappe.

၃၉. "ယံ" ဟူသောပုဒ်သည် နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်သည်။ "ကဒါစိ" ဟူသည်မှာ တစ်စုံတစ်ခုသော အခါ၌ ဖြစ်သည်။ "ကရဟစိ" ဟူသည်မှာ ထို "ကဒါစိ" သဒ္ဒါ၏ ပရိယာယ်စကားလုံး ဖြစ်သည်။ "ဒီဃဿ အဒ္ဓုနော" ဟူသည်မှာ ရှည်လျားသော ကာလ၏ ဖြစ်သည်။ "အစ္စယေန" ဟူသည်မှာ လွန်မြောက်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ "သံဝဋ္ဋတိ" ဟူသည်မှာ ပျက်စီး၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ "ယေဘုယျေန" ဟူသော စကားရပ်ကို အထက်ဗြဟ္မာ့ဘုံတို့၌သော်လည်းကောင်း၊ အရူပဘုံတို့၌သော်လည်းကောင်း ဖြစ်ထွန်းကြကုန်သော သတ္တဝါများမှ ကြွင်းကျန်သော သတ္တဝါတို့ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ကြားတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ဈာန်စိတ်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာရသဖြင့် "မနောမယ" ဟု ခေါ်သည်။ ထိုသတ္တဝါတို့သည် ပီတိကိုသာ အာဟာရပြုကြသဖြင့် "ပီတိဘက္ခ" မည်ကုန်၏။ မိမိကိုယ်ပိုင် အရောင်အဝါရှိကြသဖြင့် "သယံပဘ" မည်ကုန်၏။ ကောင်းကင်ပြင်၌ သွားလာလှုပ်ရှားနိုင်ကြသဖြင့် "အန္တလိက္ခစရ" မည်ကုန်၏။ တင့်တယ်လှပသော ဥယျာဉ်၊ ဗိမာန်၊ ပဒေသာပင် စသည်တို့၌ တည်ရှိနေကြသောကြောင့် "သုဘဋ္ဌာယီ" ဟု ခေါ်သည်။ သို့မဟုတ် စိတ်ကြည်နူးဖွယ်ကောင်းသော အဝတ်တန်ဆာများ ဆင်ယင်လျက် တည်ရှိနေကြသောကြောင့် "သုဘဋ္ဌာယီ" ဟုလည်း ခေါ်ဆိုနိုင်သည်။ "စိရံ ဒီဃမဒ္ဓါနံ" ဟူသည်မှာ အမြင့်ဆုံးအားဖြင့် မဟာကပ် ရှစ်ကပ်တိုင်အောင် ဖြစ်သည်။

40. Vivaṭṭatīti saṇṭhāti. Suññaṃ brahmavimānanti pakatiyā nibbattasattānaṃ natthitāya suññaṃ, brahmakāyikabhūmi nibbattatīti attho. Tassa kattā vā kāretā vā natthi, visuddhimagge vuttanayena pana kammapaccayautusamuṭṭhānā ratanabhūmi nibbattati. Pakatinibbattiṭṭhānesuyeva cettha uyyānakapparukkhādayo nibbattanti. Atha sattānaṃ pakatiyā vasitaṭṭhāne nikanti uppajjati, te paṭhamajjhānaṃ bhāvetvā tato otaranti, tasmā atha kho aññataro sattotiādimāha. Āyukkhayā vā puññakkhayā vāti ye uḷāraṃ puññakammaṃ katvā yattha katthaci appāyuke devaloke nibbattanti, te attano puññabalena ṭhātuṃ na sakkonti, tassa pana devalokassa āyuppamāṇeneva cavantīti āyukkhayā cavantīti vuccanti. Ye pana parittaṃ puññakammaṃ katvā dīghāyukadevaloke nibbattanti, te yāvatāyukaṃ ṭhātuṃ na sakkonti, antarāva cavantīti puññakkhayā cavantīti vuccanti. Dīghamaddhānaṃ tiṭṭhatīti kappaṃ vā upaḍḍhakappaṃ vā.

၄၀. "ဝိဝဋ္ဋတိ" ဟူသည် ကောင်းစွာတည်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "သုညံ ဗြဟ္မဝိမာနံ" ဟူသည်မှာ ပင်ကိုယ်အားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်မည့် သတ္တဝါတို့ မရှိသေးခြင်းကြောင့် ဆိတ်သုဉ်းနေသော ပထမဈာန် ဗြဟ္မာဘုံ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထိုဗြဟ္မာ့ဗိမာန်ကို ဖန်ဆင်းသူ သို့မဟုတ် ဖန်ဆင်းခိုင်းသူဟူ၍ မရှိပေ။ သို့သော် ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ ဆိုခဲ့ပြီးသောနည်းအတိုင်း ကံတည်းဟူသော အကြောင်းရှိသော၊ ဥတုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ရတနာမြေသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုဗြဟ္မာ့ဘုံ၌ ပင်ကိုယ်ဖြစ်ပေါ်ရာ နေရာတို့၌သာလျှင် ဥယျာဉ်၊ ပဒေသာပင် အစရှိသည်တို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏။ ထို့နောက် သတ္တဝါတို့အား ပင်ကိုယ်အားဖြင့် မိမိတို့နေထိုင်ခဲ့ဖူးသော အရပ်၌ တွယ်တာနှစ်သက်မှု ဖြစ်ပေါ်လာကာ ၎င်းတို့သည် ပထမဈာန်ကို ပွားများစေလျက် ထိုဒုတိယဈာန်ဘုံမှ သက်ဆင်းလာကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် "အထခေါ အညတရော သတ္တော" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "အာယုက္ခယာ ဝါ ပုညက္ခယာ ဝါ" ဟူသည်မှာ အကြင်သတ္တဝါတို့သည် ကြီးမြတ်သော ကောင်းမှုကံကို ပြုလုပ်၍ အသက်တမ်းတိုသော နတ်ပြည် (ဗြဟ္မာ့ပြည်) တစ်နေရာရာ၌ ဖြစ်ကြသော်လည်း မိမိတို့၏ ကောင်းမှုအရှိန်ဖြင့် ဆက်လက်မတည်နိုင်ဘဲ ထိုနတ်ပြည်၏ အသက်တမ်းပမာဏ ပြည့်သောကြောင့်သာ စုတေကြရသဖြင့် "အသက်တမ်းကုန်၍ စုတေရသူများ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သည်။ အကြင်သတ္တဝါတို့သည်မူကား နည်းပါးသော ကောင်းမှုကိုပြု၍ အသက်တမ်းရှည်သော နတ်ပြည်၌ ဖြစ်ကြသော်လည်း ထိုဘုံ၏ အသက်တမ်းပတ်လုံး မတည်နိုင်ဘဲ အကြား၌သာ စုတေကြရသဖြင့် "ကောင်းမှုကံကုန်၍ စုတေရသူများ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သည်။ "ဒီဃမဒ္ဓါနံ တိဋ္ဌတိ" ဟူသည်မှာ ကပ်တစ်ကပ်ပတ်လုံး သို့မဟုတ် ကပ်ဝက်ပတ်လုံး တည်နေခြင်း ဖြစ်သည်။

41. Anabhiratīti aparassāpi sattassa āgamanapatthanā. Yā pana paṭighasampayuttā ukkaṇṭhitā, sā brahmaloke natthi. Paritassanāti ubbijjanā phandanā, sā panesā tāsatassanā, taṇhātassanā, diṭṭhitassanā, ñāṇatassanāti catubbidhā hoti. Tattha ‘‘jātiṃ paṭicca bhayaṃ bhayānakaṃ chambhitattaṃ lomahaṃso cetaso utrāso. Jaraṃ… byādhiṃ… maraṇaṃ paṭicca…pe… utrāso’’ti (vibha. 921) ayaṃ tāsatassanā nāma. ‘‘Aho vata aññepi sattā itthattaṃ āgaccheyyu’’nti (dī. ni. 3.38) ayaṃ taṇhātassanā nāma. ‘‘Paritassitavipphanditamevā’’ti ayaṃ diṭṭhitassanā nāma. ‘‘Tepi tathāgatassa dhammadesanaṃ [Pg.103] sutvā yebhuyyena bhayaṃ saṃvegaṃ santāsaṃ āpajjantī’’ti (a. ni. 4.33) ayaṃ ñāṇatassanā nāma. Idha pana taṇhātassanāpi diṭṭhitassanāpi vaṭṭati. Brahmavimānanti idha pana paṭhamābhinibbattassa atthitāya suññanti na vuttaṃ. Upapajjantīti upapattivasena upagacchanti. Sahabyatanti sahabhāvaṃ.

၄၁. "အနဘိရတိ" ဟူသည် အခြားသောသတ္တဝါတို့ လာရောက်ရန် တောင့်တခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဒေါသနှင့် ယှဉ်သော ငြီးငွေ့ပျင်းရိခြင်းမျိုးကား ဗြဟ္မာ့ပြည်၌ မရှိပေ။ "ပရိတဿနာ" ဟူသည် စိတ်လှုပ်ရှား ခြောက်ခြားခြင်း ဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းသည် တာသတဿနာ (ထိတ်လန့်မှုကြောင့် ဖြစ်သော တဿနာ)၊ တဏှာတဿနာ (တောင့်တမှုကြောင့် ဖြစ်သော တဿနာ)၊ ဒိဋ္ဌိတဿနာ (မိစ္ဆာအယူကြောင့် ဖြစ်သော တဿနာ)၊ ဉာဏတဿနာ (ဉာဏ်ကြောင့် ဖြစ်သော တဿနာ) ဟူ၍ လေးပါးရှိ၏။ ထိုလေးပါးတို့တွင် "ဇာတိကို စွဲမှီ၍ ကြောက်ရွံ့ခြင်း၊ ပြင်းစွာကြောက်ခြင်း၊ ကိုယ်တုန်လှုပ်ခြင်း၊ ကြက်သီးမွေးညှင်းထခြင်း၊ စိတ်ထိတ်လန့်ခြင်းတို့ ဖြစ်ပေါ်၏။ ဇရာ၊ ဗျာဓိ၊ မရဏတို့ကို စွဲမှီ၍...ပ... စိတ်ထိတ်လန့်ခြင်း ဖြစ်ပေါ်၏" ဟူသော ဤတဿနာသည် "တာသတဿနာ" မည်၏။ "အခြားသော သတ္တဝါတို့သည်လည်း ဤဗြဟ္မာ့အဖြစ်သို့ ရောက်လာကြပါမူ အော် ကောင်းလေစွ" ဟူသော ဤတောင်းတမှုသည် "တဏှာတဿနာ" မည်၏။ "တဏှာဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် တုန်လှုပ်ငြိတွယ်ခြင်းသာ ဖြစ်၏" ဟူသည်မှာ "ဒိဋ္ဌိတဿနာ" မည်၏။ "ထိုနတ်ဗြဟ္မာတို့သည်ပင် မြတ်စွာဘုရား၏ တရားဒေသနာကို နာယူရသဖြင့် များသောအားဖြင့် ဘေး၊ သံဝေဂနှင့် ပြင်းစွာထိတ်လန့်ခြင်းသို့ ရောက်ကြရကုန်၏" ဟူသော ဤတဿနာသည် "ဉာဏတဿနာ" မည်၏။ ဤပါဠိတော် (အနဘိရတိနှင့် ပရိတဿနာဟူသော စကားရပ်) ၌မူ တဏှာတဿနာနှင့် ဒိဋ္ဌိတဿနာ နှစ်မျိုးလုံး သင့်လျော်ပေသည်။ ဤနေရာ၌ "ဗြဟ္မဝိမာနံ" ဟု ဆိုရာတွင် ရှေးဦးစွာဖြစ်ပေါ်နှင့်သော သတ္တဝါ ရှိနေပြီ ဖြစ်သောကြောင့် "သုညံ" (ဆိတ်သုဉ်းသော) ဟု မိန့်တော်မမူပေ။ "ဥပပဇ္ဇန္တိ" ဟူသည် ပဋိသန္ဓေတည်ခြင်းအားဖြင့် ကပ်ရောက်ကြကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "သဟဗျတံ" ဟူသည် တကွဖြစ်ခြင်း (အပေါင်းအဖော်အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်း) ကို ဆိုလိုသည်။

42. Abhibhūti abhibhavitvā ṭhito jeṭṭhakohamasmīti. Anabhibhūtoti aññehi anabhibhūto. Aññadatthūti ekaṃsavacane nipāto. Dassanavasena daso, sabbaṃ passāmīti attho. Vasavattīti sabbaṃ janaṃ vase vattemi. Issaro kattā nimmātāti ahaṃ loke issaro, ahaṃ lokassa kattā ca nimmātā ca, pathavī – himavanta-sineru-cakkavāḷa-mahāsamudda-candima-sūriyā mayā nimmitāti. Seṭṭho sajitāti ahaṃ lokassa uttamo ca sajitā ca, ‘‘tvaṃ khattiyo nāma hohi, tvaṃ brāhmaṇo, vesso, suddo, gahaṭṭho, pabbajito nāma. Antamaso tvaṃ oṭṭho hohi, goṇo hohī’’ti ‘‘evaṃ sattānaṃ saṃvisajetā aha’’nti maññati. Vasī pitā bhūtabhabyānanti (dī. ni. 1.17) ahamasmi ciṇṇavasitāya vasī, ahaṃ pitā bhūtānañca bhabyānañcāti maññati. Tattha aṇḍajajalābujā sattā antoaṇḍakose ceva antovatthimhi ca bhabyā nāma, bahi nikkhantakālato paṭṭhāya bhūtā nāma. Saṃsedajā paṭhamacittakkhaṇe bhabyā, dutiyato paṭṭhāya bhūtā. Opapātikā paṭhamairiyāpathe bhabyā, dutiyato paṭṭhāya bhūtāti veditabbā. Te sabbepi mayhaṃ puttāti saññāya ‘‘ahaṃ pitā bhūtabhabyāna’’nti maññati.

၄၂. "အဘိဘူ" ဟူသည် (သတ္တဝါတို့ကို) လွှမ်းမိုးနိုင်စွမ်းရှိသဖြင့် "ငါသည် အကြီးမြတ်ဆုံးဖြစ်၏" ဟု မှတ်ထင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "အနဘိဘူတော" ဟူသည် အခြားသောသတ္တဝါတို့ မလွှမ်းမိုးနိုင်သူ ဖြစ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "အညဒတ္ထု" ဟူသော သဒ္ဒါသည် စင်စစ် (ဧကံသ) ဟူသော အနက်ကိုဟောသော နိပါတ်ဖြစ်သည်။ "ဒသ" ဟူသည် မြင်နိုင်စွမ်းရှိသောကြောင့် "အလုံးစုံကို မြင်နိုင်စွမ်းရှိသူ" ဟု အနက်ရသည်။ "ဝသဝတ္တိ" ဟူသည် သတ္တဝါအားလုံးကို မိမိအလိုသို့ လိုက်စေနိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဣဿရော ကတ္တာ နိမ္မာတာ" ဟူသည်မှာ "ငါသည် လောက၌ အစိုးရသူဖြစ်၏၊ လောကကို ပြုလုပ်သူနှင့် ဖန်ဆင်းသူလည်း ဖြစ်၏၊ မြေကြီး၊ ဟိမဝန္တာတောင်၊ မြင့်မိုရ်တောင်၊ စကြာဝဠာ၊ မဟာသမုဒြာ၊ လနှင့် နေတို့ကို ငါသည်သာ ဖန်ဆင်းခဲ့ခြင်းဖြစ်၏" ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ဖြစ်သည်။ "သေဋ္ဌော သဇိတာ" ဟူသည် "ငါသည် လောက၌ အမြတ်ဆုံးဖြစ်၍ စီမံတတ်သူဖြစ်၏" ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်ပြီး၊ "သင်သည် မင်းဖြစ်လော့၊ သင်သည် ပုဏ္ဏား၊ ကုန်သည်၊ သူဆင်းရဲ၊ လူဝတ်ကြောင်၊ ရဟန်း ဖြစ်လော့၊ အောက်ထစ်ဆုံးအားဖြင့် သင်သည် ကုလားအုပ်ဖြစ်လော့၊ နွားဖြစ်လော့" ဟု ဤသို့ သတ္တဝါတို့ကို ခွဲခြားစီမံတတ်သူမှာ ငါပင်တည်းဟု မှတ်ထင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဝသီ ပိတာ ဘူတဘဗျာနံ" ဟူသည်မှာ "ငါသည် ဝသီဘော်ငါးပါးဖြင့် လေ့ကျင့်ပြီးသော အစွမ်းရှိသူဖြစ်၏၊ ငါသည် ဖြစ်ပြီးသော သတ္တဝါတို့၏လည်းကောင်း၊ ဖြစ်ဆဲသတ္တဝါတို့၏လည်းကောင်း အဖခင်ဖြစ်၏" ဟု မှတ်ထင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုဖြစ်ပြီးဖြစ်ဆဲ သတ္တဝါတို့တွင် ဥခွံ၌ဖြစ်သော အဏ္ဍဇသတ္တဝါ၊ သားအိမ်၌ဖြစ်သော ဇလာဗုဇသတ္တဝါတို့သည် ဥခွံတွင်း၊ သားအိမ်တွင်း၌ ရှိစဉ်အတွင်း "ဘဗျ" (ဖြစ်ဆဲ) မည်၍၊ အပြင်သို့ ထွက်လာသော အချိန်မှစ၍ "ဘူတ" (ဖြစ်ပြီး) မည်၏။ သံသေဒဇသတ္တဝါတို့သည် ပထမစိတ္တက္ခဏ (ပဋိသန္ဓေခဏ) ၌ "ဘဗျ" မည်၍၊ ဒုတိယစိတ္တက္ခဏမှစ၍ "ဘူတ" မည်၏။ ဥပပါတိကသတ္တဝါတို့သည် ပထမဣရိယာပုထ်၌ "ဘဗျ" မည်၍၊ ဒုတိယဣရိယာပုထ်မှစ၍ "ဘူတ" မည်၏ဟု သိထိုက်သည်။ ထိုသတ္တဝါအားလုံးသည် "ငါ၏ သားသမီးများ ဖြစ်ကြသည်" ဟု အမှတ်ပြုလျက် "ငါသည် ဖြစ်ပြီးဖြစ်ဆဲ သတ္တဝါတို့၏ အဖခင်ဖြစ်၏" ဟု မှတ်ထင်လေသည်။

Idāni kāraṇato sādhetukāmo – ‘‘mayā ime sattā nimmitā’’ti paṭiññaṃ katvā ‘‘taṃ kissa hetū’’tiādimāha. Itthattanti itthabhāvaṃ, brahmabhāvanti attho. Iminā mayanti attano kammavasena cutāpi upapannāpi ca kevalaṃ maññanāmatteneva ‘‘iminā mayaṃ nimmitā’’ti maññamānā vaṅkacchidde vaṅkaāṇī viya onamitvā tasseva pādamūlaṃ gacchantīti.

ယခုအခါတွင် အကြောင်းပြချက်ဖြင့် သက်သေပြလိုသဖြင့် "ငါသည် ဤသတ္တဝါတို့ကို ဖန်ဆင်းခဲ့သည်" ဟု ရှေးဦးစွာ ဝန်ခံကတိပြုပြီးနောက် "တံ ကိဿ ဟေတု" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "ဣတ္ထတ္တံ" ဟူသည် ဤသို့သော ဗြဟ္မာ့အဖြစ်ကို ဆိုလိုသည်။ "ဣမိနာ မယံ" ဟူသည်မှာ မိမိတို့၏ ကံအရှိန်ကြောင့်သာ စုတေခြင်း၊ ပဋိသန္ဓေနေခြင်းတို့ ဖြစ်ကြသော်လည်း ထင်မှတ်မှားမှုသက်သက်ဖြင့် "ဤဗြဟ္မာမင်းက ငါတို့ကို ဖန်ဆင်းခဲ့သည်" ဟု မှတ်ထင်ကြလျက်၊ ကောက်သော အပေါက်၌ ကောက်သော စို့ (သံချောင်း) သည် ကိုင်းညွတ်ဘိသကဲ့သို့ ကျိုးနွံစွာဖြင့် ထိုဗြဟ္မာမင်း၏ ခြေရင်းသို့သာ ဆည်းကပ်ရောက်ရှိကြကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။

43. Vaṇṇavantataro cāti vaṇṇavantataro, abhirūpo pāsādikoti attho. Mahesakkhataroti issariyaparivāravasena mahāyasataro.

၄၃. "ဝဏ္ဏဝန္တတရော စ" ဟူသည် ပိုမိုလှပသော အဆင်းရှိခြင်း၊ သာလွန်ကောင်းမွန်သော အဆင်းနှင့် ကြည်ညိုဖွယ်ရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "မဟေသက္ခတရော" ဟူသည် အစိုးရခြင်းတည်းဟူသော အာဏာနှင့် အခြံအရံ အစွမ်းကြောင့် အထူးသဖြင့် ကြီးမြတ်သော အကျော်အစောနှင့် အသရေ ရှိသူကို ဆိုလိုသည်။

44. Ṭhānaṃ [Pg.104] kho panetanti kāraṇaṃ kho panetaṃ. So tato cavitvā aññatra na gacchati, idheva āgacchati, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Agārasmāti gehā. Anagāriyanti pabbajjaṃ. Pabbajjā hi yasmā agārassa hi taṃ kasigorakkhādikammaṃ tattha natthi, tasmā anagāriyanti vuccati. Pabbajatīti upagacchati. Tato paraṃ nānussaratīti tato pubbenivāsā paraṃ na sarati, sarituṃ asakkonto tattha ṭhatvā diṭṭhiṃ gaṇhāti.

၄၄. "ဌာနံ ခေါ ပနေတံ" ဟူသည် ဤအကြောင်းရင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုဗြဟ္မာ့ဘုံမှ စုတေ၍ အခြားဘုံသို့ မသွားဘဲ ဤလူ့ဘုံသို့သာ ပြန်လည်ရောက်ရှိလာတတ်ပြီး၊ ထိုသူကို ရည်ရွယ်၍ မြတ်စွာဘုရား မိန့်တော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ "အဂါရသ္မာ" ဟူသည် အိမ်မှ ဖြစ်သည်။ "အနဂါရိယံ" ဟူသည် ရဟန်းအဖြစ် ဖြစ်သည်။ ရဟန်းအဖြစ်၌ လယ်လုပ်ခြင်း၊ နွားကျောင်းခြင်း အစရှိသော အိမ်ထောင်သည်တို့၏ လုပ်ငန်းဆောင်တာများ မရှိသောကြောင့် ရဟန်းအဖြစ်ကို "အနဂါရိယ" (အိမ်ရာမရှိခြင်း) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ "ပဗ္ဗဇတိ" ဟူသည် ရဟန်းအဖြစ်သို့ ကပ်ရောက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "တတော ပရံ နာနုဿရတိ" ဟူသည် ထိုရှေး၌နေခဲ့ဖူးသော ဘဝထက် လွန်၍ (ရှေ့သို့) မအောက်မေ့နိုင်တော့ဘဲ၊ ထိုသို့ အောက်မေ့ရန် မစွမ်းနိုင်သဖြင့် ထိုနေရာ၌ တန့်ရပ်ကာ မိစ္ဆာအယူကို စွဲယူလေသည်။

Niccotiādīsu tassa upapattiṃ apassanto niccoti vadati, maraṇaṃ apassanto dhuvoti, sadābhāvato sassatoti, jarāvasenāpi vipariṇāmassa abhāvato avipariṇāmadhammoti. Sesamettha paṭhamavāre uttānamevāti.

"နိစ္စော" အစရှိသော ပုဒ်တို့၌ ထိုဗြဟ္မာမင်း၏ ပဋိသန္ဓေနေခြင်း (ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း) ကို မမြင်နိုင်သဖြင့် "မြဲ၏" ဟု ပြောဆို၏။ ၎င်း၏ စုတေခြင်း (သေဆုံးခြင်း) ကို မမြင်နိုင်သဖြင့် "ခိုင်ခံ့၏" ဟု ပြောဆို၏။ အခါခပ်သိမ်း ထင်ရှားရှိနေသည်ဟု ထင်မှတ်သဖြင့် "အမြဲတည်ရှိ၏" ဟု ပြောဆို၏။ ဇရာ၏ အစွမ်းဖြင့်သော်လည်း ဖောက်ပြန်ပျက်စီးခြင်း မရှိသဖြင့် "ဖောက်ပြန်ခြင်းသဘောမရှိ" ဟု ပြောဆို၏။ ဤပထမဝါရ၌ ကျန်ရှိသော စကားလုံးတို့၏ အဓိပ္ပာယ်သည် ထင်ရှားပေါ်လွင်ပြီး ဖြစ်သည်။

45-46. Dutiyavāre khiḍḍāya padussanti vinassantīti khiḍḍāpadosikā, padūsikātipi pāḷiṃ likhanti, sā aṭṭhakathāyaṃ natthi. Ativelanti atikālaṃ, aticiranti attho. Hassakhiḍḍāratidhammasamāpannāti hassarati dhammañceva khiḍḍāratidhammañca samāpannā anuyuttā, keḷihassasukhañceva kāyikavācasikakīḷāsukhañca anuyuttā, vuttappakāraratidhammasamaṅgino hutvā viharantīti attho.

၄၅-၄၆. ဒုတိယဝါရ၌ ကစားမြူးထူးခြင်း (အလွန်အကျူး ပျော်ပါးခြင်း) ကြောင့် ပျက်စီးကြရသဖြင့် "ခိဍ္ဍာပဒေါသိက" မည်ကုန်၏။ "ပဒူသိကာ" ဟုလည်း ပါဠိတော်ကို ရေးသားကြသော်လည်း ထိုမူသည် အဋ္ဌကထာ၌ မရှိပေ။ "အတိဝေလံ" ဟူသည် အချိန်လွန်အောင် သို့မဟုတ် အလွန်ကြာမြင့်စွာဟု အနက်ရသည်။ "ဟဿခိဍ္ဍာရတိဓမ္မသမာပန္နာ" ဟူသည်မှာ (မေထုနဓမ္မဖြင့်) ရွှင်ပျခြင်း၌ မွေ့လျော်ခြင်း၊ ကိုယ်နှုတ်နှစ်ပါးဖြင့် ကစားမြူးထူးခြင်း၌ မွေ့လျော်ခြင်းသို့ ကောင်းစွာရောက်ရှိကာ အဖန်ဖန် အားထုတ်ကြကုန်သဖြင့်၊ မြူးတူးပျော်ပါးခြင်းကြောင့်ဖြစ်သော သုခနှင့် ကိုယ်, နှုတ်တို့ဖြင့် ကစားပျော်ပါးခြင်းကြောင့်ဖြစ်သော သုခတို့ကို အဖန်ဖန်ခံစားလျက်၊ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော မွေ့လျော်ဖွယ်သဘောတို့နှင့် ပြည့်စုံစွာ နေထိုင်ကြခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

Sati sammussatīti khādanīyabhojanīyesu sati sammussati. Te kira puññavisesādhigatena mahantena attano sirivibhavena nakkhattaṃ kīḷantā tāya sampattimahantatāya – ‘‘āhāraṃ paribhuñjimha, na paribhuñjimhā’’tipi na jānanti. Atha ekāhārātikkamanato paṭṭhāya nirantaraṃ khādantāpi pivantāpi cavantiyeva, na tiṭṭhanti. Kasmā? Kammajatejassa balavatāya, karajakāyassa mandatāya, manussānañhi kammajatejo mando, karajakāyo balavā. Tesaṃ tejassa mandatāya karajakāyassa balavatāya sattāhampi atikkamitvā uṇhodakaacchayāguādīhi sakkā vatthuṃ upatthambhetuṃ. Devānaṃ pana tejo balavā hoti, karajaṃ mandaṃ. Te ekaṃ āhāravelaṃ atikkamitvāva saṇṭhātuṃ na sakkonti. Yathā nāma gimhānaṃ majjhanhike tattapāsāṇe ṭhapitaṃ padumaṃ vā uppalaṃ vā sāyanhasamaye ghaṭasatenāpi siñciyamānaṃ pākatikaṃ na hoti, vinassatiyeva. Evameva pacchā nirantaraṃ khādantāpi pivantāpi cavantiyeva, na [Pg.105] tiṭṭhanti. Tenāha ‘‘satiyā sammosā te devā tamhā kāyā cavantī’’ti. Katame pana te devāti? Ime devāti aṭṭhakathāyaṃ vicāraṇā natthi, ‘‘devānaṃ kammajatejo balavā hoti, karajaṃ manda’’nti avisesena vuttattā pana ye keci kabaḷīkārāhārūpajīvino devā evaṃ karonti, teyeva cavantīti veditabbā. Keci panāhu – ‘‘nimmānaratiparanimmitavasavattino te devā’’ti. Khiḍḍāpadussanamatteneva hete khiḍḍāpadosikāti vuttā. Sesamettha purimanayeneva veditabbaṃ.

"သတိ သမ္မုသတိ" ဟူသည် ခဲဖွယ်ဘောဇဉ်တို့၌ စားသောက်ရန် သတိသည် မေ့လျော့ ပျောက်ပျက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုနတ်တို့သည် ကောင်းမှုအထူးကြောင့် ရရှိအပ်သော ကြီးကျယ်သော မိမိတို့၏ စည်းစိမ်ရတနာဖြင့် နက္ခတ်သဘင်၌ ပျော်မြူးကြသောအခါ ထိုစည်းစိမ်၏ ကြီးကျယ်လွန်းလှသဖြင့် "ငါတို့ အာဟာရကို စားပြီးပြီလော၊ မစားရသေးသလော" ဟုပင် မသိကြတော့ပေ။ ထိုသို့ ပျော်မြူးရာတွင် အာဟာရ တစ်ကြိမ် လွန်သွားသည့် အချိန်မှစ၍ မပြတ် ခဲစားသော်လည်းကောင်း၊ သောက်ကြသော်လည်းကောင်း စုတေကြရသည်သာ ဖြစ်၏၊ မတည်တံ့နိုင်ကြတော့ပေ။ အဘယ်ကြောင့်နည်း။ ကမ္မဇတေဇော (ဝမ်းမီး) အားကောင်းခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကရဇကာယ (ခန္ဓာကိုယ်) အားနည်းခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ လူတို့၏ ကမ္မဇတေဇောသည် အားနည်း၏၊ ကရဇကာယသည် အားကောင်း၏။ ထို့ကြောင့် လူတို့တွင် ကမ္မဇတေဇော အားနည်းခြင်း၊ ကရဇကာယ အားကောင်းခြင်းတို့ကြောင့် ခုနစ်ရက်ပင် လွန်သော်လည်း ရေနွေး၊ ကြည်သောယာဂု စသည်တို့ဖြင့် ခန္ဓာကိုယ်ကို ထောက်ကန်ပေးရန် စွမ်းနိုင်၏။ နတ်တို့၏ ကမ္မဇတေဇောကား အားကောင်း၏၊ ကရဇကာယသည် အားနည်း၏။ ထို့ကြောင့် ထိုနတ်တို့သည် အစာစားချိန် တစ်ကြိမ်မျှ လွန်သွားရုံမျှဖြင့် ဆက်လက်တည်တံ့ရန် မစွမ်းနိုင်ကြတော့ပေ။ ဥပမာအားဖြင့် နွေရာသီ မွန်းတည့်ချိန်တွင် ပူပြင်းလှသော ကျောက်ဖျာထက်၌ ထားအပ်သော ပဒုမ္မာကြာ သို့မဟုတ် ကြာညိုကြာဖြူတို့ကို ညနေချမ်းအချိန်၌ ရေအိုးတစ်ရာဖြင့် သွန်းလောင်းစေကာမူ ပကတိအခြေအနေသို့ မရောက်နိုင်ဘဲ ပျက်စီးရသည်သာ ဖြစ်သကဲ့သို့ပင်၊ ထို့အတူပင် နောက်ပိုင်းတွင် အဆက်မပြတ် ခဲစားကြသော်လည်းကောင်း၊ သောက်ကြသော်လည်းကောင်း စုတေကြရသည်သာ ဖြစ်၏၊ မတည်တံ့နိုင်ကြတော့ပေ။ ထို့ကြောင့် "သတိမေ့လျော့ခြင်းကြောင့် ထိုနတ်တို့သည် ထိုခန္ဓာကိုယ်မှ စုတေကြကုန်၏" ဟု မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူခဲ့သည်။ "ထိုနတ်တို့သည် အဘယ်နတ်တို့နည်း" ဟု ဆိုသော် ရှေးအဋ္ဌကထာ၌ ဤသို့ စိစစ်ထားခြင်း မရှိပေ။ သို့သော် "နတ်တို့၏ ကမ္မဇတေဇောသည် အားကောင်း၏၊ ကရဇကာယသည် အားနည်း၏" ဟု အထူးမပြုဘဲ ယေဘုယျအားဖြင့် ဆိုအပ်သောကြောင့် ကဗဠီကာရအာဟာရ (လုတ်ကောက်အာဟာရ) ကို မှီဝဲ၍ အသက်မွေးကြကုန်သော အလုံးစုံသော နတ်တို့သည် ဤသို့ ကစားမြူးထူးခြင်းကို ပြုကြကုန်အံ့၊ ထိုနတ်တို့အားလုံးသည်ပင် စုတေကြရသည်ဟု သိအပ်၏။ အချို့သော ဆရာတို့ကမူ "ထိုနတ်တို့သည် နိမ္မာနရတိနတ်နှင့် ပရနိမ္မိတဝသဝတ္တိနတ်တို့ ဖြစ်ကြသည်" ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုနတ်တို့သည် ကစားမြူးထူးခြင်း၌ အလွန်ပျော်မွေ့၍ ပျက်စီးကြရရုံမျှဖြင့်သာ "ခိဍ္ဍာပဒေါသိကနတ်" ဟူ၍ မိန့်တော်မူအပ်သည်။ ဤဒုတိယဝါရ၌ ကြွင်းသောပုဒ်အပေါင်းကို ရှေးနည်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏။

47-48. Tatiyavāre manena padussanti vinassantīti manopadosikā, ete cātumahārājikā. Tesu kira eko devaputto – nakkhattaṃ kīḷissāmīti saparivāro rathena vīthiṃ paṭipajjati, athañño nikkhamanto taṃ purato gacchantaṃ disvā – ‘bho ayaṃ kapaṇo’, adiṭṭhapubbaṃ viya etaṃ disvā – ‘‘pītiyā uddhumāto viya bhijjamāno viya ca gacchatī’’ti kujjhati. Purato gacchantopi nivattitvā taṃ kuddhaṃ disvā – kuddhā nāma suviditā hontīti kuddhabhāvamassa ñatvā – ‘‘tvaṃ kuddho, mayhaṃ kiṃ karissasi, ayaṃ sampatti mayā dānasīlādīnaṃ vasena laddhā, na tuyhaṃ vasenā’’ti paṭikujjhati. Ekasmiñhi kuddhe itaro akuddho rakkhati, ubhosu pana kuddhesu ekassa kodho itarassa paccayo hoti. Tassapi kodho itarassa paccayo hotīti ubho kandantānaṃyeva orodhānaṃ cavanti. Ayamettha dhammatā. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ.

၄၇-၄၈. တတိယဝါရ၌ "စိတ်ဆိုး၍ (ဒေါသစိတ်ကြောင့်) ပျက်စီးကြကုန်၏" ဟု ဆိုအပ်သောကြောင့် "မနောပဒေါသိကနတ်" မည်၏။ ထိုနတ်တို့သည် စာတုမဟာရာဇိကနတ်တို့ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုနတ်တို့တွင် နတ်သားတစ်ပါးသည် နက္ခတ်သဘင်ကို ကစားအံ့ဟု ကြံ၍ အခြံအရံနှင့်တကွ ရထားဖြင့် လမ်းမသို့ သွား၏။ ထိုအခါ မိမိဗိမာန်မှ ထွက်လာသော အခြားနတ်သားတစ်ပါးသည် ထိုပထမနတ်သား ရှေ့မှသွားနေသည်ကို မြင်၍ "အချင်းတို့... ဤနတ်ဆင်းရဲသည် ယခင်က မမြင်ဖူးသကဲ့သို့ ဤစည်းစိမ်ကို မြင်ရသဖြင့် ဝမ်းမြောက်လှသဖြင့် ဖောင်းပွနေသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ကွဲပျက်မတတ် ဖြစ်၍လည်းကောင်း သွားနေ၏" ဟု ဆိုကာ စိတ်ဆိုးလေ၏။ ရှေ့ကသွားနေသော နတ်သားသည်လည်း ပြန်လှည့်ကြည့်ရာ ထိုနတ်သား စိတ်ဆိုးနေသည်ကို မြင်၍ (စိတ်ဆိုးသူတို့သည် သိလွယ်သဖြင့်) ထိုနတ်သား၏ စိတ်ဆိုးနေမှုကို သိရှိပြီး "သင်သည် စိတ်ဆိုးနေသော်လည်း ငါ့ကို ဘာလုပ်နိုင်မည်နည်း၊ ဤစည်းစိမ်ကို ငါသည် ဒါန၊ သီလ စသော ကောင်းမှုတို့၏ စွမ်းအားကြောင့် ရရှိအပ်ခြင်းဖြစ်၏၊ သင့်ကြောင့် ရအပ်သည်မဟုတ်" ဟု တုံ့ပြန်ကာ စိတ်ဆိုးလေ၏။ နတ်သားတစ်ပါး စိတ်ဆိုးသော်လည်း အခြားတစ်ပါးက စိတ်မဆိုးပါက စုတေခြင်းမှ စောင့်ရှောက်နိုင်သေး၏။ သို့သော် နှစ်ဦးလုံး စိတ်ဆိုးကြပါက တစ်ဦး၏ ဒေါသသည် အခြားတစ်ဦး၏ ဒေါသကို ဖြစ်စေရန် အကြောင်းထောက်ပံ့ ဖြစ်စေ၏။ ထိုသူ၏ ဒေါသသည်လည်း အခြားတစ်ဦး၏ ဒေါသအတွက် အကြောင်းထောက်ပံ့ ဖြစ်ပြန်ရာ၊ ထို့ကြောင့် နှစ်ဦးလုံးသည် မောင်းမမိဿံတို့ ငိုကြွေးမြည်တမ်းနေကြစဉ်ပင် စုတေကြရကုန်၏။ ဤသည်မှာ ဤနတ်တို့၌ ဖြစ်မြဲဓမ္မတာ ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသောအရာကို ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်း သိအပ်၏။

49-52. Takkīvāde ayaṃ cakkhādīnaṃ bhedaṃ passati, cittaṃ pana yasmā purimaṃ purimaṃ pacchimassa pacchimassa paccayaṃ datvāva nirujjhati, tasmā cakkhādīnaṃ bhedato balavatarampi cittassa bhedaṃ na passati. So taṃ apassanto yathā nāma sakuṇo ekaṃ rukkhaṃ jahitvā aññasmiṃ nilīyati, evameva imasmiṃ attabhāve bhinne cittaṃ aññatra gacchatīti gahetvā evamāha. Sesamettha vuttanayeneva veditabbaṃ.

၄၉-၅၂. တက္ကီဝါရ၌ ဤတက္ကီပုဂ္ဂိုလ်သည် စက္ခုအစရှိသော ရုပ်တို့၏ ပျက်စီးခြင်းကို မြင်၏။ စိတ်သည်ကား ရှေးရှေးစိတ်က နောက်နောက်စိတ်အား အနန္တရပစ္စည်း စသည်ဖြင့် ကျေးဇူးပြု၍သာ ချုပ်ပျောက်သွားတတ်သောကြောင့် စက္ခုအစရှိသော ရုပ်တို့၏ ပျက်စီးခြင်းထက် သာ၍ ထင်ရှားအားကောင်းသော စိတ်၏ ပျက်စီးချုပ်ပျောက်ခြင်းကိုမူ မမြင်နိုင်ပေ။ ထိုတက္ကီပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုစိတ်၏ ပျက်စီးချုပ်ပျောက်မှုကို မမြင်နိုင်သောကြောင့် ဥပမာအားဖြင့် ငှက်သည် သစ်ပင်တစ်ပင်ကို စွန့်၍ အခြားသစ်ပင်တစ်ပင်၌ နားသကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် ဤအတ္တဘော ပျက်စီးသောအခါ စိတ်သည် အခြားအတ္တဘောသို့ ကူးပြောင်းသွား၏ ဟု မှားယွင်းစွာ ယူဆ၍ ဤသို့ ပြောဆို၏။ ဤ၌ ကြွင်းသောအရာကို ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏။

Antānantavādavaṇṇanā

အန္တာနန္တဝါဒအဖွင့်

53. Antānantikāti antānantavādā, antaṃ vā anantaṃ vā antānantaṃ vā nevantānānantaṃ vā ārabbha pavattavādāti attho.

၅၃. "အန္တာနန္တိကာ" ဟူသည် အန္တာနန္တအယူရှိသူတို့ ဖြစ်ကြသည်။ လောက၌ အဆုံးရှိ၏၊ သို့မဟုတ် အဆုံးမရှိ၊ သို့မဟုတ် အဆုံးလည်းရှိ အဆုံးလည်းမရှိ၊ သို့မဟုတ် အဆုံးလည်းမဟုတ် အဆုံးမရှိသည်လည်းမဟုတ် ဟု အာရုံပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော အယူရှိသူများဖြစ်သည်ဟု အနက်ရသည်။

54-60. Antasaññī [Pg.106] lokasmiṃ viharatīti paṭibhāganimittaṃ cakkavāḷapariyantaṃ avaḍḍhetvā taṃ – ‘‘loko’’ti gahetvā antasaññī lokasmiṃ viharati, cakkavāḷapariyantaṃ katvā vaḍḍhitakasiṇo pana anantasaññī hoti, uddhamadho avaḍḍhetvā pana tiriyaṃ vaḍḍhetvā uddhamadho antasaññī, tiriyaṃ anantasaññī. Takkīvādo vuttanayeneva veditabbo. Ime cattāropi attanā diṭṭhapubbānusāreneva diṭṭhiyā gahitattā pubbantakappikesu paviṭṭhā.

၅၄-၆၀. "အန္တသညီ လောကသ္မိံ ဝိဟရတိ" ဟူသည် ပဋိဘာဂနိမိတ်ကို စကြာဝဠာအဆုံးတိုင်အောင် မတိုးပွားစေဘဲ ထိုနိမိတ်ကို "လောက" ဟု ယူဆ၍ ထိုပဋိဘာဂနိမိတ် ဟူသော လောက၌ အဆုံးရှိသည်ဟူသော သညာရှိသည်ဖြစ်၍ နေ၏။ စကြာဝဠာအဆုံးတိုင်အောင် ကသိုဏ်းကို တိုးပွားစေသော ပုဂ္ဂိုလ်သည်ကား အဆုံးမရှိဟူသော သညာရှိသူ (အနန္တသညီ) ဖြစ်၏။ ပဋိဘာဂနိမိတ်ကို အထက်အောက် မတိုးပွားစေဘဲ ဖီလာဘေးပတ်ဝန်းကျင်၌သာ တိုးပွားစေသဖြင့် အထက်အောက်၌ အဆုံးရှိသည်ဟူသော သညာရှိ၍၊ ဖီလာဘေးပတ်ဝန်းကျင်၌ အဆုံးမရှိဟူသော သညာရှိသူ ဖြစ်၏။ တက္ကီဝါရကို သဿတဝါဒအဖွင့်၌ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏။ ဤအန္တာနန္တအယူရှိသူ လေးဦးလုံးသည်လည်း မိမိတို့ မြင်ဖူး၊ ကြားဖူးသော အာရုံ၏ အစဉ်သို့ လိုက်သဖြင့် မိစ္ဆာအယူကို စွဲလမ်းယူအပ်သောကြောင့် ပုဗ္ဗန္တကပ္ပိက အယူရှိသူတို့၌ ပါဝင်ကုန်၏။

Amarāvikkhepavādavaṇṇanā

အမရာဝိက္ခေပဝါဒအဖွင့်

61. Na maratīti amarā. Kā sā? Evantipi me notiādinā nayena pariyantarahitā diṭṭhigatikassa diṭṭhi ceva vācā ca. Vividho khepoti vikkhepo, amarāya diṭṭhiyā vācāya ca vikkhepoti amarāvikkhepo, so etesaṃ atthīti amarāvikkhepikā, aparo nayo – amarā nāma ekā macchajāti, sā ummujjananimujjanādivasena udake sandhāvamānā gahetuṃ na sakkāti, evameva ayampi vādo itocito ca sandhāvati, gāhaṃ na upagacchatīti amarāvikkhepoti vuccati. So etesaṃ atthīti amarāvikkhepikā.

၆၁. မပြီးမပြတ်နိုင်သော သဘောတရားဖြစ်သောကြောင့် "အမရာ" မည်၏။ ထိုအမရာဟူသည် အဘယ်နည်း။ "ငါ့အား ဤသို့လည်း မဟုတ်" စသည်ဖြင့် ပါဠိတော်၌လာသော နည်းလမ်းဖြင့် အဆုံးမရှိ မပြီးမပြတ်နိုင်သော မိစ္ဆာအယူရှိသူ၏ အယူနှင့် စကားတို့ ဖြစ်သည်။ အမျိုးမျိုး ပစ်ပယ်ခြင်းကို "ဝိက္ခေပ" ဟု ခေါ်သည်။ မပြီးမပြတ်နိုင်သော မိစ္ဆာအယူနှင့် စကားဖြင့် အမျိုးမျိုး ပယ်ရှားခြင်းဖြစ်သောကြောင့် "အမရာဝိက္ခေပ" မည်၏။ ထိုသူတို့အား ထိုသို့သော အယူစကားဖြင့် အမျိုးမျိုး ပယ်ရှားခြင်းရှိသောကြောင့် "အမရာဝိက္ခေပိက" တို့မည်၏။ အခြားနည်းတစ်မျိုးကား... "အမရာ" မည်သော ငါးတစ်မျိုးရှိ၏။ ထိုငါးသည် ရေပေါ်၌ ပေါ်လိုက်မြုပ်လိုက်ဖြင့် ရေထဲ၌ လျင်မြန်စွာ ကူးခတ်ပြေးသွားသဖြင့် ဖမ်းယူရန် မလွယ်ကူသကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် ဤဝါဒသည်လည်း ဤဘက်သို့လည်းကောင်း၊ ထိုဘက်သို့လည်းကောင်း ပြေးသွားတတ်သဖြင့် ဆုပ်ကိုင်ဖမ်းယူ၍ မရသောကြောင့် "အမရာဝိက္ခေပ" ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုသူတို့အား ထိုငါးကဲ့သို့သော လှည့်ပတ်ရှောင်လွှဲသည့် ပယ်ရှားခြင်းမျိုး ရှိသောကြောင့် "အမရာဝိက္ခေပိက" ဟု ဆိုအပ်သည်။

62. ‘‘Idaṃ kusala’’nti yathābhūtaṃ nappajānātīti dasa kusalakammapathe yathābhūtaṃ nappajānātīti attho. Akusalepi dasa akusalakammapathāva adhippetā. So mamassa vighātoti ‘‘musā mayā bhaṇita’’nti vippaṭisāruppattiyā mama vighāto assa, dukkhaṃ bhaveyyāti attho. So mamassa antarāyoti so mama saggassa ceva maggassa ca antarāyo assa. Musāvādabhayā musāvādaparijegucchāti musāvāde ottappena ceva hiriyā ca. Vācāvikkhepaṃ āpajjatīti vācāya vikkhepaṃ āpajjati. Kīdisaṃ? Amarāvikkhepaṃ, apariyantavikkhepanti attho.

၆၂. "ဤကား ကုသိုလ်တည်း ဟု ဟုတ်မှန်စွာ မသိ" ဟူသည် ဆယ်ပါးသော ကုသလကမ္မပထတို့ကို ထင်ရှားရှိသည့်အတိုင်း (ဟုတ်မှန်စွာ) မသိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ အကုသိုလ်၌လည်း ဆယ်ပါးသော အကုသလကမ္မပထတို့ကိုသာ အလိုရှိအပ်၏။ "ထိုသို့ပြောခြင်းသည် ငါ့အား ပင်ပန်းခြင်းဖြစ်ရာ၏" ဟူသည် "ငါသည် မုသာဝါဒစကားကို ပြောဆိုမိလေပြီ" ဟု နောင်တတဖန် ပူပန်ခြင်း (ဝိပ္ပဋိသာရ) ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကြောင့် ငါ၏ စိတ်နှလုံး ပင်ပန်းခြင်း၊ ဆင်းရဲခြင်း ဖြစ်ရာ၏ ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ "ထိုပင်ပန်းခြင်းသည် ငါ့အား အန္တရာယ် ဖြစ်ရာ၏" ဟူသည် ထိုပင်ပန်းခြင်းသည် ငါ၏ နတ်ပြည်သို့ ရောက်ကြောင်းနှင့် မဂ်ဖိုလ်ရကြောင်းတို့အား အန္တရာယ် ဖြစ်ရာ၏ ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ "မုသာဝါဒမှ ကြောက်လန့်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ရှက်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း" ဟူသည် မုသာဝါဒစကားအပေါ်၌ ဩတ္တပ္ပ (ကြောက်လန့်ခြင်း) နှင့် ဟိရိ (ရှက်ခြင်း) ကြောင့် ဖြစ်သည်။ "စကားကို ပစ်ပယ်ခြင်းသို့ ရောက်၏" ဟူသည် စကားဖြင့် အမျိုးမျိုး ပယ်ရှားခြင်းသို့ ရောက်၏။ အဘယ်ကဲ့သို့သော စကားမျိုးဖြင့် ပစ်ပယ်ခြင်းနည်းဟူမူ... မပြီးမပြတ်နိုင်သော (လော်လည်သော) အယူစကား၊ အဆုံးမရှိသော ပယ်ရှားခြင်းစကားဖြင့် ပစ်ပယ်ခြင်းသို့ ရောက်သည်ဟု အနက်ရသည်။

Evantipi me notiādīsu evantipi me noti aniyamitavikkhepo. Tathātipi me noti ‘‘sassato attā ca loko cā’’ti vuttaṃ sassatavādaṃ paṭikkhipati. Aññathātipi me noti sassatato aññathā vuttaṃ ekaccasassataṃ paṭikkhipati. Notipi me noti – ‘‘na [Pg.107] hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti vuttaṃ ucchedaṃ paṭikkhipati. No notipi me noti ‘‘neva hoti na na hotī’’ti vuttaṃ takkīvādaṃ paṭikkhipati. Sayaṃ pana ‘‘idaṃ kusala’’nti vā ‘‘akusala’’nti vā puṭṭho na kiñci byākaroti. ‘‘Idaṃ kusala’’nti puṭṭho ‘‘evantipi me no’’ti vadati. Tato ‘‘kiṃ akusala’’nti vutte ‘‘tathātipi me no’’ti vadati. ‘‘Kiṃ ubhayato aññathā’’ti vutte ‘‘aññathātipi me no’’ti vadati. Tato ‘‘tividhenāpi na hoti, kiṃ te laddhī’’ti vutte ‘‘notipi me no’’ti vadati. Tato ‘‘kiṃ no noti te laddhī’’ti vutte ‘‘no notipi me no’’ti evaṃ vikkhepameva āpajjati, ekasmimpi pakkhe na tiṭṭhati.

"ဧဝန္တိပိ မေ နော" အစရှိသော ပါဠိရပ်တို့၌ "ဧဝန္တိပိ မေ နော" ဟူသော ပစ်ပယ်ခြင်းသည် မမှတ်သားအပ်သော ဝါဒကို ပယ်ခြင်း (သို့မဟုတ် တိမ်းရှောင်သော စကား) ဖြစ်သည်။ "တထာတိပိ မေ နော" ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် "အတ္တနှင့် လောကသည် မြဲ၏ (သဿတော အတ္တာ စ လောကော စ)" ဟူ၍ ဆိုအပ်သော သဿတဝါဒကို ပယ်၏။ "အညထာတိပိ မေ နော" ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် သဿတဝါဒမှ အခြားတစ်မျိုးဖြစ်သော ဧကစ္စသဿတဝါဒကို ပယ်၏။ "နောတိပိ မေ နော" ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် "သတ္တဝါသည် သေလွန်ပြီးနောက် မဖြစ်တော့ပြီ (န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ)" ဟူ၍ ဆိုအပ်သော ဥစ္ဆေဒဝါဒကို ပယ်၏။ "နော နောတိပိ မေ နော" ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် "သတ္တဝါသည် သေလွန်ပြီးနောက် ဖြစ်သည်လည်းမဟုတ်၊ မဖြစ်သည်လည်းမဟုတ် (နေဝ ဟောတိ န န ဟောတိ)" ဟူ၍ ဆိုအပ်သော တက္ကီဝါဒကို ပယ်၏။ မိမိကိုယ်တိုင်မူကား "ဤတရားသည် ကုသိုလ်လော သို့မဟုတ် အကုသိုလ်လော" ဟု အမေးခံရသောအခါ တစ်စုံတစ်ခုကိုမျှ မဖြေဆိုပေ။ "ဤတရားသည် ကုသိုလ်လော" ဟု မေးလျှင် "ဤသို့ ကုသိုလ်ဟူ၍လည်း ငါ၏ အယူမရှိ" ဟု ဖြေဆို၏။ ထိုသို့ဖြေသောကြောင့် "သို့ဆိုလျှင် အကုသိုလ်လော" ဟု ထပ်မံမေးမြန်းသောအခါ "ထိုသို့ အကုသိုလ်ဟူ၍လည်း ငါ၏ အယူမရှိ" ဟု ဖြေဆို၏။ "သို့ဆိုလျှင် ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ် နှစ်မျိုးလုံးမှ တစ်မျိုးတစ်ခြားလော" ဟု မေးလျှင် "နှစ်မျိုးလုံးမှ တစ်မျိုးတစ်ခြားဟူ၍လည်း ငါ၏ အယူမရှိ" ဟု ဖြေဆို၏။ ထိုသို့ဖြေသောကြောင့် "သုံးမျိုးလုံးဖြင့်လည်း မဖြစ်သလော၊ သင့်အယူသည် အဘယ်နည်း" ဟု မေးသောအခါ "သုံးမျိုးလုံးဖြင့်လည်း မဖြစ်သည်မဟုတ်ဟူ၍လည်း ငါ၏ အယူမရှိ" ဟု ဖြေဆို၏။ ထို့ကြောင့် "မဟုတ် မဟုတ်ဟူ၍ သင့်တွင် အယူရှိသလော" ဟု မေးပြန်သော် "မဟုတ် မဟုတ်ဟူ၍လည်း ငါ၏ အယူမရှိ" ဟု ဤသို့ဖြင့် တိမ်းရှောင်ခြင်းသို့သာ ရောက်၏၊ မည်သည့်တစ်ဖက်တစ်လမ်း၌မျှ ရပ်တည်ခြင်းမရှိပေ။

63. Chando vā rāgo vāti ajānantopi sahasā kusalameva ‘‘kusala’’nti vatvā akusalameva ‘‘akusala’’nti vatvā mayā asukassa nāma evaṃ byākataṃ, kiṃ taṃ subyākatanti aññe paṇḍite pucchitvā tehi – ‘‘subyākataṃ, bhadramukha, kusalameva tayā kusalaṃ, akusalameva akusalanti byākata’’nti vutte natthi mayā sadiso paṇḍitoti evaṃ me tattha chando vā rāgo vā assāti attho. Ettha ca chando dubbalarāgo, rāgo balavarāgo. Doso vā paṭigho vāti kusalaṃ pana ‘‘akusala’’nti, akusalaṃ vā ‘‘kusala’’nti vatvā aññe paṇḍite pucchitvā tehi – ‘‘dubyākataṃ tayā’’ti vutte ettakampi nāma na jānāmīti tattha me assa doso vā paṭigho vāti attho. Idhāpi doso dubbalakodho, paṭigho balavakodho.

၆၃. "ဆန္ဒော ဝါ ရာဂေါ ဝါ" ဟူသည်မှာ (အမှန်ကို) ခွဲခြား၍ မသိသော်လည်း စိတ်စောကာ ကုသိုလ်ကိုပင် ကုသိုလ်ဟူ၍၊ အကုသိုလ်ကိုပင် အကုသိုလ်ဟူ၍ ချက်ချင်းဖြေဆိုပြီးနောက် "ငါသည် ထိုသူအား ဤသို့ ဖြေဆိုလိုက်သည်၊ ထိုအဖြေသည် ကောင်းမွန်မှန်ကန်ပါသလော" ဟု အခြားပညာရှိတို့ကို မေးမြန်းရာ ထိုပညာရှိတို့က "ငါ့ရှင်... ကောင်းစွာ ဖြေဆိုအပ်ပြီ၊ သင်သည် ကုသိုလ်ကို ကုသိုလ်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အကုသိုလ်ကို အကုသိုလ်ဟူ၍လည်းကောင်း ကောင်းစွာ ဖြေဆိုခဲ့ပြီ" ဟု ပြောသောအခါ "ငါနှင့်တူသော ပညာရှိ မရှိပြီ" ဟု နှလုံးသွင်းကာ ထိုအဖြေမှန်အပေါ်၌ ဆန္ဒ (သို့မဟုတ်) ရာဂ ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤနေရာ၌ ဆန္ဒသည် အားနည်းသော ရာဂဖြစ်ပြီး ရာဂသည် အားကြီးသော ရာဂဖြစ်သည်။ "ဒေါသော ဝါ ပဋိဃော ဝါ" ဟူသည်မှာ ကုသိုလ်ကို အကုသိုလ်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အကုသိုလ်ကို ကုသိုလ်ဟူ၍လည်းကောင်း (မှားယွင်းစွာ) ဖြေဆိုပြီးနောက် အခြားပညာရှိတို့ကို မေးမြန်းရာ ၎င်းတို့က "သင်သည် မှားယွင်းစွာ ဖြေဆိုမိပြီ" ဟု ပြောဆိုသောအခါ "ဤမျှလောက်ကိုပင် ငါမသိပါတကား" ဟု မိမိကိုယ်ကို စိတ်ပျက်လျက် ဒေါသ (သို့မဟုတ်) ပဋိဃ ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤနေရာ၌လည်း ဒေါသသည် အားနည်းသော အမျက်ဒေါသဖြစ်ပြီး ပဋိဃသည် အားကြီးသော အမျက်ဒေါသဖြစ်သည်။

Taṃ mamassa upādānaṃ, so mamassa vighātoti taṃ chandarāgadvayaṃ mama upādānaṃ assa, dosapaṭighadvayaṃ vighāto. Ubhayampi vā daḷhaggahaṇavasena upādānaṃ, vihananavasena vighāto. Rāgo hi amuñcitukāmatāya ārammaṇaṃ gaṇhāti jalūkā viya. Doso vināsetukāmatāya āsīviso viya. Ubhopi cete santāpakaṭṭhena vihananti yevāti ‘‘upādāna’’nti ca ‘‘vighāto’’ti ca vuttā. Sesaṃ paṭhamavārasadisameva.

"တံ မမဿ ဥပါဒါနံ၊ သော မမဿ ဝိဃာတော" ဟူသည်မှာ ထိုဆန္ဒနှင့် ရာဂနှစ်ပါးသည် ငါ၏ ဥပါဒါန် (စွဲလမ်းခြင်း) ဖြစ်ရာ၏၊ ထိုဒေါသနှင့် ပဋိဃနှစ်ပါးသည် ငါ၏ ပင်ပန်းဆင်းရဲခြင်း ဖြစ်ရာ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် နှစ်မျိုးလုံးသည်ပင် စွဲမြဲစွာ ယူတတ်သော သဘောကြောင့် "ဥပါဒါန်" မည်၏၊ ပင်ပန်းဆင်းရဲစေတတ်သော သဘောကြောင့် "ဝိဃာတ" မည်၏။ အမှန်စင်စစ် ရာဂသည် (အာရုံကို) မလွှတ်ချင်သောကြောင့် မြှော့ကဲ့သို့ အာရုံကို စွဲမြဲစွာ ဖက်တွယ်တတ်၏။ ဒေါသသည် ဖျက်ဆီးလိုသောကြောင့် အဆိပ်ပြင်းသောမြွေကဲ့သို့ အာရုံကို ဖမ်းယူတတ်၏။ ထိုနှစ်မျိုးလုံးသည် ပူလောင်စေတတ်သောသဘောဖြင့် ပင်ပန်းဆင်းရဲစေတတ်သောကြောင့် "ဥပါဒါန်" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ဝိဃာတ" ဟူ၍လည်းကောင်း ဟောတော်မူအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသောအနက်သည် ပထမဝါရနှင့် တူသည်။

64. Paṇḍitāti [Pg.108] paṇḍiccena samannāgatā. Nipuṇāti saṇhasukhumabuddhino sukhumaatthantaraṃ paṭivijjhanasamatthā. Kataparappavādāti viññātaparappavādā ceva parehi saddhiṃ katavādaparicayā ca. Vālavedhirūpāti vālavedhidhanuggahasadisā. Te bhindantā maññeti vālavedhi viya vālaṃ sukhumānipi paresaṃ diṭṭhigatāni attano paññāgatena bhindantā viya carantīti attho. Te maṃ tatthāti te samaṇabrāhmaṇā maṃ tesu kusalākusalesu. Samanuyuñjeyyunti ‘‘kiṃ kusalaṃ, kiṃ akusalanti attano laddhiṃ vadā’’ti laddhiṃ puccheyyuṃ. Samanugāheyyunti ‘‘idaṃ nāmā’’ti vutte ‘‘kena kāraṇena etamatthaṃ gāheyyu’’nti kāraṇaṃ puccheyyuṃ. Samanubhāseyyunti ‘‘iminā nāma kāraṇenā’’ti vutte kāraṇe dosaṃ dassetvā ‘‘na tvaṃ idaṃ jānāsi, idaṃ pana gaṇha, idaṃ vissajjehī’’ti evaṃ samanuyuñjeyyuṃ. Na sampāyeyyanti na sampādeyyaṃ, sampādetvā kathetuṃ na sakkuṇeyyanti attho. So mamassa vighātoti yaṃ taṃ punappunaṃ vatvāpi asampāyanaṃ nāma, so mama vighāto assa, oṭṭhatālujivhāgalasosanadukkhameva assāti attho. Sesametthāpi paṭhamavārasadisameva.

၆၄. "ပဏ္ဍိတာ" ဟူသည် ဉာဏ်ပညာနှင့် ပြည့်စုံသူများကို ဆိုလိုသည်။ "နိပုဏာ" ဟူသည် သိမ်မွေ့သော ဉာဏ်ရှိပြီး သိမ်မွေ့နက်နဲသော အနက်အဓိပ္ပာယ်တို့ကို ထိုးထွင်းသိမြင်နိုင်စွမ်းရှိသူများကို ဆိုလိုသည်။ "ကတပရပ္ပဝါဒါ" ဟူသည် သူတစ်ပါးတို့၏ အယူဝါဒကို သိရှိနားလည်ပြီးဖြစ်ကာ သူတစ်ပါးတို့နှင့်အတူ ဝါဒပြိုင်ဆိုင်ခြင်း၌ အတွေ့အကြုံရှိသူများကို ဆိုလိုသည်။ "ဝါလဝေဓိရူပါ" ဟူသည် သားမြီးဖျားကို ပစ်ခွင်းနိုင်သော လေးသမားနှင့် တူသူများကို ဆိုလိုသည်။ "တေ ဘိန္ဒန္တာ မညေ" ဟူသည် လေးသမားသည် သားမြီးကို ပစ်ခွင်းသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ သိမ်မွေ့နက်နဲသော သူတစ်ပါးတို့၏ အယူမိစ္ဆာဝါဒများကို မိမိတို့၏ဉာဏ်ပညာဖြင့် ဖောက်ခွဲဖျက်ဆီးသကဲ့သို့ လှည့်လည်ကျင့်သုံးကြသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ "တေ မံ တတ္ထ" ဟူသည်မှာ ထိုသမဏဗြာဟ္မဏတို့သည် ငါ့အား ထိုကုသိုလ် အကုသိုလ် အရာတို့၌ (မေးမြန်းကြကုန်အံ့) ဟူ၏။ "သမနုယုဉ္ဇေယျုံ" ဟူသည် "ကုသိုလ်သည် အဘယ်နည်း၊ အကုသိုလ်သည် အဘယ်နည်း၊ သင့်အယူကို ပြောပြပါ" ဟု အယူဝါဒကို မေးမြန်းကြကုန်ရာ၏။ "သမနုဂ္ဂါဟေယျုံ" ဟူသည် "ဤမည်သောတရား ဖြစ်သည်" ဟု ဖြေဆိုသောအခါ "အဘယ်အကြောင်းကြောင့် ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ယူရသနည်း" ဟု အကြောင်းပြချက်ကို ထပ်မံမေးမြန်းကြကုန်ရာ၏။ "သမနုဘာသေယျုံ" ဟူသည် "ဤအကြောင်းကြောင့် ယူရပါသည်" ဟု ပြောဆိုသောအခါ မိမိပြသော အကြောင်းပြချက်၌ အပြစ်ကိုပြ၍ "သင်သည် ဤအရာကို မသိ၊ ဤအယူကိုသာ ယူလော့၊ ဤအယူကို စွန့်လွှတ်လော့" ဟု ဤသို့ တိုက်တွန်းချေပကြကုန်ရာ၏။ "န သမ္ပါယေယျံ" ဟူသည် (ထိုသို့ မေးခွန်းထုတ်ချေပလာလျှင်) ကောင်းစွာ ပြီးပြည့်စုံအောင် ရှင်းလင်းဖြေဆိုနိုင်မည်မဟုတ်ဟု ဆိုလိုသည်။ "သော မမဿ ဝိဃာတော" ဟူသည် ထိုသို့ အကြိမ်ကြိမ် ပြောဆိုသော်လည်း မပြီးစီးနိုင်ခြင်း (မဖြေရှင်းနိုင်ခြင်း) သည် ငါ၏ကိုယ်စိတ်ပင်ပန်းခြင်း ဖြစ်ရာ၏၊ နှုတ်ခမ်း၊ အာစောက်၊ လျှာ၊ လည်ချောင်းတို့ ခြောက်ကပ်ခြင်းဆင်းရဲသာ ဖြစ်ရာ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ကြွင်းသောစကားရပ်တို့သည်လည်း ပထမဝါရနှင့် တူညီသည်။

65-66. Mandoti mandapañño apaññassevetaṃ nāmaṃ. Momūhoti atisammūḷho. Hoti tathāgatotiādīsu satto ‘‘tathāgato’’ti adhippeto. Sesamettha uttānameva. Imepi cattāro pubbe pavattadhammānusāreneva diṭṭhiyā gahitattā pubbantakappikesu paviṭṭhā.

၆၅-၆၆. "မန္ဒော" ဟူသည် ပညာနုံ့သူဖြစ်ပြီး ဤအမည်သည် ပညာမရှိသူကို ခေါ်သောအမည်ဖြစ်သည်။ "မောမူဟော" ဟူသည် အလွန်တွေဝေသူကို ဆိုလိုသည်။ "ဟောတိ တထာဂတော" အစရှိသော ပါဠိရပ်တို့၌ သတ္တဝါကို "တထာဂတ" ဟု ရည်ရွယ်သည်။ ဤစတုတ္ထဝါရ၌ ကြွင်းသောအရာတို့သည် ထင်ရှားလှပေသည်။ ဤသမဏဗြာဟ္မဏလေးဦးတို့သည်လည်း ရှေး၌ဖြစ်ပွားခဲ့သော သဘာဝတရားတို့၏ အစဉ်အတိုင်း မိစ္ဆာအယူကို စွဲမြဲစွာ ယူထားကြသည့်အတွက် ပုဗ္ဗန္တကပ္ပိက အယူရှိသူတို့တွင် ပါဝင်သွားကြသည်။

Adhiccasamuppannavādavaṇṇanā

အဓိစ္စသမုပ္ပန္နဝါဒအဖွင့်

67. ‘‘Adhiccasamuppanno attā ca loko cā’’ti dassanaṃ adhiccasamuppannaṃ. Taṃ etesaṃ atthīti adhiccasamuppannikā. Adhiccasamuppannanti akāraṇasamuppannaṃ.

၆၇. "အတ္တနှင့် လောကသည် အကြောင်းမရှိဘဲ ဖြစ်ပေါ်လာ၏ (အဓိစ္စသမုပ္ပန္နော အတ္တာ စ လောကော စ)" ဟူသော အယူအမြင်ကို အဓိစ္စသမုပ္ပန္နဝါဒဟု ဆိုသည်။ ထိုအယူဝါဒ ရှိကြသည့်အတွက် ထိုသူတို့ကို "အဓိစ္စသမုပ္ပန္နိက" ဟု ခေါ်သည်။ အဓိစ္စသမုပ္ပန္နဟူသည် အကြောင်းမရှိဘဲ အလိုလို ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

68-73. Asaññasattāti desanāsīsametaṃ, acittuppādā rūpamattakaattabhāvāti attho. Tesaṃ evaṃ uppatti veditabbā – ekacco hi titthāyatane pabbajitvā vāyokasiṇe parikammaṃ katvā catutthajjhānaṃ nibbattetvā jhānā vuṭṭhāya – ‘‘citte dosaṃ passati, citte sati hatthacchedādidukkhañceva [Pg.109] sabbabhayāni ca honti, alaṃ iminā cittena, acittakabhāvova santo’’ti, evaṃ citte dosaṃ passitvā aparihīnajjhāno kālaṃ katvā asaññasattesu nibbattati, cittamassa cuticittanirodhena idheva nivattati, rūpakkhandhamattameva tattha pātubhavati. Te tattha yathā nāma jiyāvegakkhitto saro yattako jiyāvego, tattakameva ākāse gacchati. Evameva jhānavegakkhittā upapajjitvā yattako jhānavego, tattakameva kālaṃ tiṭṭhanti, jhānavege pana parihīne tattha rūpakkhandho antaradhāyati, idha pana paṭisandhisaññā uppajjati. Yasmā pana tāya idha uppannasaññāya tesaṃ tattha cuti paññāyati, tasmā ‘‘saññuppādā ca pana te devā tamhā kāyā cavantī’’ti vuttaṃ. Santatāyāti santabhāvāya. Sesamettha uttānameva. Takkīvādopi vuttanayeneva veditabboti.

၆၈-၇၃. "အသညသတ္တာ" ဟူသည် ဒေသနာတော်၏ ဦးခေါင်းဖြစ်သော စကားရပ်ဖြစ်ပြီး စိတ်နှလုံး (စိတ်၊ စေတသိက်) မရှိဘဲ ရုပ်ခန္ဓာသက်သက်သာရှိသော အတ္တဘောရှိသည့် သတ္တဝါများကို ဆိုလိုသည်။ ထိုအသညသတ်ဗြဟ္မာတို့၏ ဖြစ်တည်ပုံကို ဤသို့ သိထိုက်၏။ အချို့သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် တိတ္ထိတို့၏ သာသနာဘောင်၌ ရဟန်းပြု၍ ဝါယောကသိုဏ်း၌ ပရိကမ်ပြုကာ စတုတ္ထဈာန်ကို ရရှိစေပြီးနောက် ထိုဈာန်မှထ၍ စိတ်၌ အပြစ်ကို ရှုမြင်၏။ "စိတ်ရှိနေသောကြောင့် လက်ခြေဖြတ်ခံရခြင်းစသော ဆင်းရဲဒုက္ခနှင့် ဘေးအန္တရာယ်အလုံးစုံတို့ ဖြစ်ရခြင်းဖြစ်သည်။ ဤစိတ်ရှိနေခြင်းဖြင့် အကျိုးမရှိ၊ စိတ်မရှိခြင်းသည်သာ ငြိမ်းချမ်းလှ၏" ဟု ရှုမြင်၏။ ဤသို့ စိတ်၌ အပြစ်ကိုမြင်ကာ ဈာန်မယုတ်လျော့ဘဲ ကွယ်လွန်သောအခါ အသညသတ်ဘုံ၌ ဖြစ်ရ၏။ ထိုသူ၏စိတ်သည် စုတိစိတ်ချုပ်ခြင်းနှင့်အတူ ဤပဉ္စဝေါကာရဘုံ၌ပင် ချုပ်ငြိမ်းသွားပြီး ထိုအသညသတ်ဘုံ၌ ရုပ်ခန္ဓာသက်သက်မျှသာ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာသည်။ ၎င်းတို့သည် ထိုဘုံ၌ ဥပမာအားဖြင့် လေးညှို့၏ အရှိန်အဟုန်ဖြင့် ပစ်လိုက်သော မြှားသည် လေးညှို့အဟုန် ရှိသရွေ့သာ ကောင်းကင်၌ ပျံသန်းနိုင်သကဲ့သို့၊ ဈာန်အရှိန်အဟုန်ဖြင့် တွန်းပို့ကာ ဖြစ်ပေါ်လာကြသဖြင့် ဈာန်အရှိန်အဟုန် ရှိသမျှသော ကာလပတ်လုံးသာ တည်နေကြရသည်။ ဈာန်အရှိန်အဟုန် ကုန်ဆုံးသွားသောအခါ ထိုဘုံ၌ ရုပ်ခန္ဓာသည် ကွယ်ပျောက်ပြီး ဤလူ့ပြည် (သို့မဟုတ် ကာမဘုံ) ၌ ပဋိသန္ဓေသညာ ပြန်လည်ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ ဤကာမဘုံ၌ သညာ ပြန်လည်ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကြောင့် ထိုအသညသတ်ဘုံမှ စုတေခြင်းသည် ထင်ရှားသိသာသဖြင့် "သညာ ဖြစ်ပေါ်လာသည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် ထိုနတ်ဗြဟ္မာတို့သည် ထိုဘုံမှ စုတေကြကုန်၏" ဟု မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူခဲ့သည်။ "သန္တတာယ" ဟူသည် ထင်ရှားရှိခြင်း အကျိုးငှာ ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသောအရာတို့သည် ထင်ရှားလှပေသည်။ တက္ကီဝါဒကိုလည်း ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် သိမှတ်အပ်၏။

Aparantakappikavaṇṇanā

အပရန္တကပ္ပိကကထာအဖွင့်

74. Evaṃ aṭṭhārasa pubbantakappike dassetvā idāni catucattārīsaṃ aparantakappike dassetuṃ – ‘‘santi, bhikkhave’’tiādimāha. Tattha anāgatakoṭṭhāsasaṅkhātaṃ aparantaṃ kappetvā gaṇhantīti aparantakappikā, aparantakappo vā etesaṃ atthīti aparantakappikā. Evaṃ sesampi pubbe vuttappakāranayeneva veditabbaṃ.

၇၄. ဤသို့လျှင် တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော ပုဗ္ဗန္တကပ္ပိက (ရှေးအဖို့ကို ကြံစည်သော) အယူဝါဒရှိသူတို့ကို ပြသတော်မူပြီး၍ ယခုအခါ၌ လေးဆယ့်လေးပါးသော အပရန္တကပ္ပိက (နောက်အဖို့ကို ကြံစည်သော) အယူဝါဒရှိသူတို့ကို ပြသခြင်းငှာ “သန္တိ ဘိက္ခဝေ” အစရှိသော စကားကို ဟောတော်မူ၏။ ထို “သန္တိ ဘိက္ခဝေ” အစရှိသော စကားရပ်၌ အနက်ကို ဤသို့ သိထိုက်၏။ အကြင်သမဏဗြာဟ္မဏတို့သည် အနာဂတ်အဖို့ဟု ဆိုအပ်သော နောက်အဖို့ကို ကြံဆ၍ ယူကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုသမဏဗြာဟ္မဏတို့ကို အပရန္တကပ္ပိကဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် ထိုသမဏဗြာဟ္မဏတို့၌ အနာဂတ်အဖို့ကို ကြံဆခြင်း ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုသမဏဗြာဟ္မဏတို့ကို အပရန္တကပ္ပိကဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဤနည်းတူစွာ ကြွင်းသော အစီအရင်ကိုလည်း ရှေး၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းသာ သိထိုက်ပေ၏။

Saññīvādavaṇṇanā

သညီဝါဒအဖွင့်

75. Uddhamāghātanikāti āghātanaṃ vuccati maraṇaṃ, uddhamāghātanā attānaṃ vadantīti uddhamāghātanikā. Saññīti pavatto vādo, saññīvādo, so etesaṃ atthīti saññīvādā.

၇၅. “ဥဒ္ဓမာဃာတနိကာ” ဟူသော ပုဒ်၌ သေခြင်းကို “အာဃာတန” ဟု ဆိုအပ်၏။ အကြင်သမဏဗြာဟ္မဏတို့သည် သေခြင်းမှ (သေရာအခါမှ) အထက်ဖြစ်သော နောက်ကာလ၌ အတ္တ ရှိ၏ဟု ပြောဆိုကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသမဏဗြာဟ္မဏတို့ကို “ဥဒ္ဓမာဃာတနိက” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ “သညာရှိ၏” ဟု ဖြစ်သော အယူဝါဒသည် “သညီဝါဒ” မည်၏။ ထိုအယူဝါဒသည် ဤသမဏဗြာဟ္မဏတို့၌ ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုသမဏဗြာဟ္မဏတို့ကို “သညီဝါဒ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

76-77. Rūpī attātiādīsu kasiṇarūpaṃ ‘‘attā’’ti tattha pavattasaññañcassa ‘‘saññā’’ti gahetvā vā ājīvakādayo viya takkamatteneva vā ‘‘rūpī attā hoti, arogo paraṃ maraṇā saññī’’ti naṃ paññapenti. Tattha arogoti nicco. Arūpasamāpattinimittaṃ pana ‘‘attā’’ti samāpattisaññañcassa ‘‘saññā’’ti gahetvā vā nigaṇṭhādayo viya takkamatteneva vā ‘‘arūpī attā hoti, arogo paraṃ maraṇā saññī’’ti naṃ paññapenti. Tatiyā pana missakagāhavasena pavattā diṭṭhi. Catutthā takkagāheneva. Dutiyacatukkaṃ [Pg.110] antānantikavāde vuttanayeneva veditabbaṃ. Tatiyacatukke samāpannakavasena ekattasaññī, asamāpannakavasena nānattasaññī, parittakasiṇavasena parittasaññī, vipulakasiṇavasena appamāṇasaññīti veditabbā. Catutthacatukke pana dibbena cakkhunā tikacatukkajjhānabhūmiyaṃ nibbattamānaṃ disvā ‘‘ekantasukhī’’ti gaṇhāti. Niraye nibbattamānaṃ disvā ‘‘ekantadukkhī’’ti. Manussesu nibbattamānaṃ disvā ‘‘sukhadukkhī’’ti. Vehapphaladevesu nibbattamānaṃ disvā ‘‘adukkhamasukhī’’ti gaṇhāti. Visesato hi pubbenivāsānussatiñāṇalābhino pubbantakappikā honti, dibbacakkhukā aparantakappikāti.

၇၆-၇၇. “ရူပီ အတ္တာ” အစရှိသော စကားရပ်တို့၌ အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ ကသိုဏ်းရုပ်ကို “အတ္တ” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ထိုကသိုဏ်းရုပ်၌ ဖြစ်သော သညာကို ထိုအတ္တ၏ “သညာ” ဟူ၍လည်းကောင်း ယူ၍ဖြစ်စေ၊ အာဇီဝက အစရှိသူတို့သည် ကြံဆခြင်းမျှဖြင့်သာလျှင် ပညတ်ကြကုန်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ကြံဆခြင်းမျှဖြင့်သာလျှင် ဖြစ်စေ “အတ္တသည် ဖောက်ပြန်ခြင်းရှိ၏ (ရုပ်ရှိ၏)၊ သေခြင်း၏နောက်၌ ပျက်စီးခြင်းမရှိ (မြဲ၏)၊ သညာရှိ၏” ဟု ထိုအတ္တကို ပညတ်ကြကုန်၏။ ထိုစကားရပ်၌ “အရောဂေါ” ဟူသည်မှာ မြဲ၏ (နိစ္စ) ဟု ဆိုလိုသည်။ တစ်ဖန် အရူပသမာပတ်၏အာရုံကို “အတ္တ” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ သမာပတ်၌ ဖြစ်သော သညာကို ထိုအတ္တ၏ “သညာ” ဟူ၍လည်းကောင်း ယူ၍ဖြစ်စေ၊ နိဂဏ္ဌအစရှိသူတို့သည် ကြံဆခြင်းမျှဖြင့်သာလျှင် ပညတ်ကြကုန်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ကြံဆခြင်းမျှဖြင့်သာလျှင် ဖြစ်စေ “အတ္တသည် ဖောက်ပြန်ခြင်းမရှိ (ရုပ်မရှိ)၊ သေခြင်း၏နောက်၌ ပျက်စီးခြင်းမရှိ (မြဲ၏)၊ သညာရှိ၏” ဟု ထိုအတ္တကို ပညတ်ကြကုန်၏။ တတိယအယူသည်ကား ရုပ်ရှိခြင်း၊ ရုပ်မရှိခြင်း နှစ်မျိုးလုံးကို ရောနှော၍ ယူခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သော မိစ္ဆာအယူတည်း။ စတုတ္ထအယူသည်ကား ကြံဆ၍ ယူခြင်းဖြင့်သာလျှင် ဖြစ်သော မိစ္ဆာအယူတည်း။ ဒုတိယစတုက္ကကို အန္တာနန္တိကဝါဒ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ တတိယစတုက္က၌ သမာပတ်ဝင်စားသော ပုဂ္ဂိုလ်၏အစွမ်းဖြင့် “အတ္တသည် တစ်ခုတည်းသော သဘောရှိသော သညာရှိ၏” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ သမာပတ်မဝင်စားသော ပုဂ္ဂိုလ်၏အစွမ်းဖြင့် “အတ္တသည် အမျိုးမျိုးသော သဘောရှိသော သညာရှိ၏” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ကျဉ်းငယ်သော ကသိုဏ်း၏အစွမ်းဖြင့် “အတ္တသည် သေးငယ်သော သညာရှိ၏” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ကျယ်ပြန့်သော ကသိုဏ်း၏အစွမ်းဖြင့် “အတ္တသည် အတိုင်းအရှည်မရှိသော သညာရှိ၏” ဟူ၍လည်းကောင်း သိအပ်၏။ စတုတ္ထစတုက္က၌မူ ဒိဗ္ဗစက္ခုအဘိညာဉ်ဖြင့် တိကဈာန်၊ စတုက္ကဈာန်ဖြစ်ရာ ဘုံတို့၌ ဖြစ်ပွားသော သတ္တဝါကို မြင်၍ “အတ္တသည် စင်စစ် သုခရှိ၏” ဟု ယူ၏။ ငရဲ၌ ဖြစ်ပွားသော သတ္တဝါကို မြင်၍ “အတ္တသည် စင်စစ် ဒုက္ခရှိ၏” ဟု ယူ၏။ လူတို့၌ ဖြစ်ပွားသော သတ္တဝါကို မြင်၍ “အတ္တသည် သုခလည်းရှိ၊ ဒုက္ခလည်းရှိ၏” ဟု ယူ၏။ ဝေဟပ္ဖိုလ်ဗြဟ္မာတို့၌ ဖြစ်ပွားသော သတ္တဝါကို မြင်၍ “အတ္တသည် အဒုက္ခမသုခ (ဥပေက္ခာဝေဒနာ) ရှိ၏” ဟု ယူ၏။ စင်စစ်အားဖြင့် ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်ကို ရရှိကြသော တိတ္ထိတို့သည် ပုဗ္ဗန္တကပ္ပိက (ရှေးအဖို့ကို ကြံစည်သူ) တို့ ဖြစ်ကြပြီး၊ ဒိဗ္ဗစက္ခုအဘိညာဉ်ရှိသော တိတ္ထိတို့သည် အပရန္တကပ္ပိက (နောက်အဖို့ကို ကြံစည်သူ) တို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။

Asaññīvādavaṇṇanā

အသညီဝါဒအဖွင့်

78-83. Asaññīvādo saññīvāde ādimhi vuttānaṃ dvinnaṃ catukkānaṃ vasena veditabbo. Tathā nevasaññīnāsaññīvādo. Kevalañhi tattha ‘‘saññī attā’’ti gaṇhantānaṃ tā diṭṭhiyo, idha ‘‘asaññī’’ti ca ‘‘nevasaññīnāsaññī’’ti ca. Tattha na ekantena kāraṇaṃ pariyesitabbaṃ. Diṭṭhigatikassa hi gāho ummattakapacchisadisoti vuttametaṃ.

၇၈-၈၃. အသညီဝါဒကို သညီဝါဒ၏အစ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော စတုက္ကနှစ်ပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏။ ထိုနည်းတူစွာ နေဝသညီနာသညီဝါဒကိုလည်း သိထိုက်၏။ အနည်းငယ်ထူးခြားချက်မှာမူ သညီဝါဒ၌ “အတ္တသည် သညာရှိ၏” ဟု ယူသူတို့အား ထိုမိစ္ဆာအယူတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ ဤအသညီဝါဒနှင့် နေဝသညီနာသညီဝါဒ၌မူ “အတ္တသည် သညာမရှိ” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “အတ္တသည် သညာရှိသည်လည်းမဟုတ် သညာမရှိသည်လည်းမဟုတ်” ဟူ၍လည်းကောင်း ယူသူတို့အား ထိုမိစ္ဆာအယူတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုသို့ယူရာ၌ စင်စစ်အားဖြင့် အကြောင်းထူးကို ရှာဖွယ်မလို (မရှာထိုက်ပေ)။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မိစ္ဆာအယူရှိသူ၏ ယူဆချက်သည် အရူး၏တောင်းနှင့်တူ၏ဟု ငါဆိုခဲ့ပြီးသောကြောင့်တည်း။

Ucchedavādavaṇṇanā

ဥစ္ဆေဒဝါဒအဖွင့်

84. Ucchedavāde satoti vijjamānassa. Ucchedanti upacchedaṃ. Vināsanti adassanaṃ. Vibhavanti bhāvavigamaṃ. Sabbānetāni aññamaññavevacanāneva. Tattha dve janā ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhanti, lābhī ca alābhī ca. Lābhī arahato dibbena cakkhunā cutiṃ disvā upapattiṃ apassanto, yo vā cutimattameva daṭṭhuṃ sakkoti, na upapātaṃ; so ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhāti. Alābhī ca ‘‘ko paralokaṃ na jānātī’’ti kāmasukhagiddhatāya vā. ‘‘Yathā rukkhato paṇṇāni patitāni na puna viruhanti, evameva sattā’’tiādinā takkena vā ucchedaṃ gaṇhāti. Idha pana taṇhādiṭṭhīnaṃ vasena tathā ca aññathā ca vikappetvāva imā satta diṭṭhiyo uppannāti veditabbā.

၈၄. ဥစ္ဆေဒဝါဒ၌ “သတော” ဟူသည် ထင်ရှားရှိသော သတ္တဝါ၏။ “ဥစ္ဆေဒံ” ဟူသည် ပြတ်စဲခြင်းကို။ “ဝိနာသံ” ဟူသည် ပျောက်ကွယ်ခြင်း (မမြင်ရခြင်း) ကို။ “ဝိဘဝံ” ဟူသည် ကင်းပြတ်ခြင်း (ပင်ကိုယ်သဘောမှ ကင်းခြင်း) ကို ဆိုလို၏။ ဤ ဥစ္ဆေဒံ၊ ဝိနာသံ၊ ဝိဘဝံ ဟူသော ပုဒ်အားလုံးသည် အချင်းချင်း ဝေဝုစ်ပရိယာယ် စကားလုံးများသာ ဖြစ်ကြ၏။ ထိုဥစ္ဆေဒဝါဒ၌ ဒိဗ္ဗစက္ခုအဘိညာဉ် ရရှိသူနှင့် မရရှိသူဟူ၍ ပုဂ္ဂိုလ်နှစ်ဦးတို့သည် ဥစ္ဆေဒအယူကို ယူကြကုန်၏။ ดိဗ္ဗစက္ခုအဘိညာဉ်ရသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ဖြင့် စုတိကို မြင်ရသော်လည်း ပဋိသန္ဓေ (ပြန်လည်ဖြစ်ပွားခြင်း) ကို မမြင်ရသဖြင့် ဥစ္ဆေဒအယူကို ယူ၏။ သို့မဟုတ် အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် စုတိမျှကိုသာ မြင်နိုင်စွမ်း၍ ပဋိသန္ဓေကို မမြင်နိုင်၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ဥစ္ဆေဒအယူကို ယူ၏။ ဒိဗ္ဗစက္ခုအဘိညာဉ် မရသော ပုဂ္ဂိုလ်သည်ကား တမလွန်လောကကို မသိနိုင်သဖြင့် ဥစ္ဆေဒအယူကို ယူ၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ် မရသောသူသည် “တမလွန်လောကကို အဘယ်သူ သိနိုင်အံ့နည်း၊ မသိနိုင်သည်သာတည်း” ဟု ယူဆ၍လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ကာမချမ်းသာ၌ လွန်စွာမက်မောခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ “သစ်ပင်မှ ကြွေကျသော သစ်ရွက်တို့သည် တစ်ဖန် ပြန်၍မပေါက်သကဲ့သို့ ထို့အတူ သတ္တဝါတို့သည်လည်း တစ်ဖန် ပြန်၍မဖြစ်ပွားကုန်” ဟု အစရှိသဖြင့် ကြံဆခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း ဥစ္ဆေဒအယူကို ယူ၏။ သို့ရာတွင် ဤဥစ္ဆေဒဝါဒ၌ တဏှာဒိဋ္ဌိတို့၏အစွမ်းဖြင့် ထိုသို့လည်းကောင်း၊ အခြားသောနည်းဖြင့်လည်းကောင်း အမျိုးမျိုးအဖုံဖုံ ကြံစည်ခြင်းကြောင့်သာလျှင် ဤခုနစ်ပါးသော ဒိဋ္ဌိတို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏ဟု သိအပ်၏။

85. Tattha rūpīti rūpavā. Cātumahābhūtikoti catumahābhūtamayo. Mātāpitūnaṃ etanti mātāpettikaṃ. Kiṃ taṃ? Sukkasoṇitaṃ. Mātāpettike [Pg.111] sambhūto jātoti mātāpettikasambhavo. Iti rūpakāyasīsena manussattabhāvaṃ ‘‘attā’’ti vadati. Ittheketi itthaṃ eke evameketi attho.

၈၅. ထိုအရာ၌ “ရူပီ” ဟူသည် ရုပ်ရှိ၏ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ “စာတုမဟာဘူတိကော” ဟူသည် မဟာဘုတ်လေးပါး အတိပြီးသော (လေးပါးသော မဟာဘုတ်အထည်ကိုယ်ရှိသော)။ “မာတာပေတ္တိကံ” ဟူသည် မိဘတို့၏ ဥစ္စာဖြစ်သော။ ထိုအရာသည် အဘယ်နည်း။ အဖ၏ သုက်နှင့် အမိ၏ သွေးတည်း။ “မာတာပေတ္တိကသမ္ဘဝေါ” ဟူသည် ထိုမိဘတို့၏ ဥစ္စာဖြစ်သော သုက်သွေးကြောင့် ကောင်းစွာဖြစ်ပွား ပေါက်ဖွားလာသော။ ဤသို့လျှင် ရူပကာယကို ခေါင်းတပ်သဖြင့် (အဓိကထား၍) လူ၏ အတ္တဘောကို “အတ္တ” ဟု ပြောဆို၏။ “ဣတ္ထေကေ” ဟူသည် ဤသို့ အချို့သော သမဏဗြာဟ္မဏတို့သည် ယူဆကြကုန်၏ဟု အနက်ရ၏။

86. Dutiyo taṃ paṭikkhipitvā dibbattabhāvaṃ vadati. Dibboti devaloke sambhūto. Kāmāvacaroti cha kāmāvacaradevapariyāpanno. Kabaḷīkāraṃ āhāraṃ bhakkhatīti kabaḷīkārāhārabhakkho.

၈၆. Dုတိယ တိတ္ထိဆရာသည် ထိုအယူကို ပယ်ရှား၍ နတ်၌ဖြစ်သော အတ္တဘောကို ပြောဆို၏။ “ဒိဗ္ဗော” ဟူသည် နတ်ပြည်၌ ဖြစ်သော။ “ကာမာဝစရော” ဟူသည် ခြောက်ထပ်သော ကာမာဝစရနတ်တို့၌ အကျုံးဝင်သော။ “ကဗဠီကာရာဟာရဘက္ခော” ဟူသည် ကဗဠီကာရ (အလုပ်အလုတ်) ဟု ဆိုအပ်သော အာဟာရကို စားသုံးတတ်သော အတ္တတည်း။

87. Manomayoti jhānamanena nibbatto. Sabbaṅgapaccaṅgīti sabbaṅgapaccaṅgayutto. Ahīnindriyoti paripuṇṇindriyo. Yāni brahmaloke atthi, tesaṃ vasena itaresañca saṇṭhānavasenetaṃ vuttaṃ.

၈၇. “မနောမယော” ဟူသည် ဈာန်စိတ်ကြောင့် ဖြစ်သော။ “သဗ္ဗင်္ဂပစ္စင်္ဂီ” ဟူသည် အလုံးစုံသော အင်္ဂါကြီး အင်္ဂါငယ်တို့နှင့် ပြည့်စုံသော။ “အဟီနိန္ဒြိယော” ဟူသည် ချို့ယွင်းမှုမရှိဘဲ ပြည့်စုံသော ဣန္ဒြေရှိသော။ ဗြဟ္မာ့ပြည်၌ ရှိကုန်သော စက္ခုန္ဒြေ၊ သောတိန္ဒြေတို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုမှ တစ်ပါးသော ဃာနိန္ဒြေ၊ ဇိဝှိန္ဒြေ၊ ကာယိန္ဒြေတို့၏ ပုံသဏ္ဌာန်အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဤ “အဟီနိန္ဒြိယော” ဟူသော စကားကို ဆိုအပ်၏။

88-92. Sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamātiādīnaṃ attho visuddhimagge vutto. Ākāsānañcāyatanūpagotiādīsu pana ākāsānañcāyatanabhavaṃ upagatoti, evamattho veditabbo. Sesamettha uttānamevāti.

၈၈-၉၂. “သဗ္ဗသော ရူပသညာနံ သမတိက္ကမာ” အစရှိသော ပုဒ်တို့၏ အနက်ကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ ဆိုအပ်ပြီးပြီ။ “အာကာသာနဉ္စာယတနူပဂေါ” အစရှိသော ပါဠိရပ်တို့၌မူ အာကာသာနဉ္စာယတနဘဝသို့ ကပ်ရောက်သောဟူ၍ ဤသို့ အနက်ကို သိထိုက်၏။ ဤဥစ္ဆေဒဝါဒ၌ ကြွင်းသော စကားရပ်တို့သည် ပေါ်လွင်ထင်ရှားလှပေတော့၏။

Diṭṭhadhammanibbānavādavaṇṇanā

ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနဝါဒအဖွင့်

93. Diṭṭhadhammanibbānavāde diṭṭhadhammoti paccakkhadhammo vuccati, tattha tattha paṭiladdhattabhāvassetaṃ adhivacanaṃ. Diṭṭhadhamme nibbānaṃ diṭṭhadhammanibbānaṃ, imasmiṃyeva attabhāve dukkhavūpasamananti attho. Taṃ vadantīti diṭṭhadhammanibbānavādā. Paramadiṭṭhadhammanibbānanti paramaṃ diṭṭhadhammanibbānaṃ uttamanti attho.

၉၃. ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနဝါဒ၌ “ဒိဋ္ဌဓမ္မ” ဟူသည် မျက်မှောက်၌ ထင်ရှားရှိသော ပစ္စုပ္ပန် အတ္တဘောကို ဆိုလို၏။ ထိုစကားသည် ထိုထိုဘုံဘဝ၌ ရရှိအပ်သော အတ္တဘော၏ အမည် ဖြစ်၏။ “ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာန” ဟူသည် ဉာဏ်ဖြင့် ထင်ထင်ရှားရှား မြင်အပ်သော ပစ္စုပ္ပန်အတ္တဘော၌ ဒုက္ခ၏ ငြိမ်းအေးခြင်း၊ တနည်းအားဖြင့် ဤအတ္တဘော၌ပင် ဒုက္ခငြိမ်းအေးခြင်းဟု အနက်ရ၏။ ထိုပစ္စုပ္ပန်အတ္တဘော၌ ဒုက္ခငြိမ်းအေးခြင်းကို ပြောဆိုတတ်သောကြောင့် ထိုသမဏဗြာဟ္မဏတို့ကို “ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနဝါဒ” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ “ပရမဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနံ” ဟူသည် အလွန်မြတ်သော၊ အထူးသဖြင့် မြတ်သော ပစ္စုပ္ပန်အတ္တဘော၌ ဒုက္ခငြိမ်းအေးခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

94. Pañcahi kāmaguṇehīti manāpiyarūpādīhi pañcahi kāmakoṭṭhāsehi bandhanehi vā. Samappitoti suṭṭhu appito allīno hutvā. Samaṅgībhūtoti samannāgato. Paricāretīti tesu kāmaguṇesu yathāsukhaṃ indriyāni cāreti sañcāreti itocito ca upaneti. Atha vā laḷati ramati kīḷati. Ettha ca duvidhā kāmaguṇā – mānusakā ceva dibbā ca. Mānusakā mandhātukāmaguṇasadisā daṭṭhabbā, dibbā paranimmitavasavattidevarājassa kāmaguṇasadisāti. Evarūpe kāme upagatānañhi te diṭṭhadhammanibbānasampattiṃ paññapenti.

၉၄. “ပဉ္စဟိ ကာမဂုဏေဟိ” ဟူသည် စိတ်နှလုံး မွေ့လျော်ဖွယ် (မြတ်နိုးဖွယ်) ရူပါရုံ အစရှိသော ငါးပါးသော ကာမအစုတို့ဖြင့် သော်လည်းကောင်း၊ ကာမအနှောင်အဖွဲ့တို့ဖြင့် သော်လည်းကောင်း။ “သမပ္ပိတော” ဟူသည် ကောင်းစွာ ငြိကပ် ရောက်ရှိပြီး ဖြစ်၍။ “သမင်္ဂီဘူတော” ဟူသည် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်၍။ “ပရိစာရေတိ” ဟူသည် ထိုကာမဂုဏ်တို့၌ မိမိအလိုရှိသလို (ချမ်းသာသလို) စက္ခုစသော အာရုံခံစားမှု အင်္ဂါ (ဣန္ဒြေ) တို့ကို လှည့်လည်စေ၏၊ ထက်ဝန်းကျင် လှည့်လည်စေ၏၊ ဤအာရုံ ထိုအာရုံသို့ ပို့ဆောင်၏။ သို့မဟုတ် တင့်တယ်စမ္ပယ်၏၊ မွေ့လျော်၏၊ ပျော်ပါး၏။ ဤနေရာ၌ ကာမဂုဏ်တို့သည် လူ၌ဖြစ်သော ကာမဂုဏ်နှင့် နတ်၌ဖြစ်သော ကာမဂုဏ်ဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိကုန်၏။ လူ၌ဖြစ်သော ကာမဂုဏ်တို့ကို မန္ဓာတ်မင်းကြီး၏ ကာမဂုဏ်ကဲ့သို့ မှတ်ထိုက်၏။ နတ်၌ဖြစ်သော ကာမဂုဏ်တို့ကို ပရနိမ္မိတဝသဝတ္တိနတ်မင်းကြီး၏ ကာမဂုဏ်ကဲ့သို့ မှတ်ထိုက်၏။ စင်စစ်အားဖြင့် ဤသို့သဘောရှိသော ကာမဂုဏ်တို့သို့ ရောက်ရှိနေကြသူတို့၏ ထိုအဖြစ်ကိုပင် ထိုသမဏဗြာဟ္မဏတို့သည် ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာန်၏ ပြည့်စုံခြင်း (ဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာန်စည်းစိမ်) ဟု ပညတ်ကြကုန်၏။

95. Dutiyavāre [Pg.112] hutvā abhāvaṭṭhena aniccā paṭipīḷanaṭṭhena dukkhā, pakatijahanaṭṭhena vipariṇāmadhammāti veditabbā. Tesaṃ vipariṇāmaññathābhāvāti tesaṃ kāmānaṃ vipariṇāmasaṅkhātā aññathābhāvā, yampi me ahosi, tampi me natthīti vuttanayena uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. Tattha antonijjhāyanalakkhaṇo soko, tannissitalālappanalakkhaṇo paridevo, kāyappaṭipīḷanalakkhaṇaṃ dukkhaṃ, manovighātalakkhaṇaṃ domanassaṃ, visādalakkhaṇo upāyāso, vivicceva kāmehītiādīnamattho visuddhimagge vutto.

၉၅. ဒုတိယအကြိမ် (ဒုတိယဝါရ) ၌ “ဖြစ်ပေါ်လာပြီးနောက် ထင်ရှားမရှိခြင်းဟူသော အနက်သဘောကြောင့် အနိစ္စတို့ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အဖန်ဖန် နှိပ်စက်အပ်သည်၏ အဖြစ်ဟူသော အနက်သဘောကြောင့် ဒုက္ခတို့ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ပင်ကိုယ်သဘောကို စွန့်ခြင်းဟူသော အနက်သဘောကြောင့် ဖောက်ပြန်ပျက်စီးခြင်း သဘောရှိကုန်၏ (ဝိပရိဏာမဓမ္မ)” ဟူ၍ သိမှတ်အပ်ကုန်၏။ “တေသံ ဝိပရိဏာမညထာဘာဝါ” ဟူသည်မှာ ထိုကာမတရားတို့၏ ဖောက်ပြန်ပျက်စီးခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ပင်ကိုယ်သဘောမှ တစ်ပါးသော အပြားအားဖြင့် ဖြစ်ခြင်းကြောင့် “ငါ့အား အကြင်ဝတ္ထုသည်လည်း ရှိခဲ့ဖူးပြီ၊ ငါ့အား ထိုဝတ္ထုသည်လည်း ယခုမရှိတော့ပြီ” ဟူ၍ ဟောတော်မူအပ်သော နည်းလမ်းအတိုင်း သောက၊ ပရိဒေဝ၊ ဒုက္ခ၊ ဒေါမနဿ၊ ဥပါယာသတို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏။ ထိုသောက စသည်တို့တွင် သောကသည် အတွင်းစိတ်၌ ပူလောင်ခြင်း လက္ခဏာရှိ၏။ ပရိဒေဝသည် ထိုသောကကိုမှီ၍ ပြင်းစွာ ငိုကြွေးမြည်တမ်းပြောဆိုခြင်း လက္ခဏာရှိ၏။ ဒုက္ခသည် ကိုယ်ခန္ဓာကို (သို့မဟုတ် ကာယပသာဒ၌မှီသော ကာယဝိညာဉ်ကို) ညှဉ်းဆဲနှိပ်စက်ခြင်း လက္ခဏာရှိ၏။ ဒေါမနဿသည် စိတ်ကို ညှဉ်းဆဲခြင်း လက္ခဏာရှိ၏။ ဥပါယာသသည် စိတ်ပျက်ခြင်း (မကြည်လင် မရွှင်ပျခြင်း) လက္ခဏာရှိ၏။ “ဝိဝိစ္စေဝ ကာမေဟိ” အစရှိသော ပုဒ်တို့၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ ငါ (ကျမ်းပြုဆရာ) ဆိုခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။

96. Vitakkitanti abhiniropanavasena pavatto vitakko. Vicāritanti anumajjanavasena pavatto vicāro. Etenetanti etena vitakkitena ca vicāritena ca etaṃ paṭhamajjhānaṃ oḷārikaṃ sakaṇḍakaṃ viya khāyati.

၉၆. “ဝိတက္ကိတံ” ဟူသည်မှာ စိတ်ကို အာရုံသို့ ရှေးရှုတင်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သော ဝိတက်ရှိခြင်းကို ဆိုလို၏။ “ဝိစာရိတံ” ဟူသည်မှာ အာရုံကို အဖန်ဖန် သုံးသပ်ပွတ်သပ်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သော ဝိစာရရှိခြင်းကို ဆိုလို၏။ “ဧတေနေတံ” ဟူသည်မှာ ဤသို့ ဝိတက် ဝိစာရတို့ဖြင့် ယှဉ်တွဲလျက်ရှိခြင်းကြောင့် ဤပထမဈာန်သည် ကြမ်းတမ်းသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဆူးနှင့်တူသကဲ့သို့လည်းကောင်း ထင်ရ၏။

97-98. Pītigatanti pītiyeva. Cetaso uppilāvitattanti cittassa uppilabhāvakaraṇaṃ. Cetaso ābhogoti jhānā vuṭṭhāya tasmiṃ sukhe punappunaṃ cittassa ābhogo manasikāro samannāhāroti. Sesamettha diṭṭhadhammanibbānavāde uttānameva.

၉၇-၉၈. “ပီတိဂတံ” ဟူသည်မှာ ပီတိကိုပင် ဆိုလို၏။ “စေတသော ဥပ္ပိလာဝိတတ္တံ” ဟူသည်မှာ စိတ်ကို ပေါ်လွင်တက်ကြွစေတတ်သော သဘောကို ဆိုလို၏။ “စေတသော အာဘောဂေါ” ဟူသည်မှာ တတိယဈာန်မှ ထမြောက်၍ ထိုချမ်းသာ၌ အဖန်ဖန် စိတ်ကို ညွတ်ကိုင်းခြင်း၊ နှလုံးသွင်းခြင်း၊ အစဉ်တစိုက် အာရုံပြုခြင်းပင် ဖြစ်၏။ ဤဒိဋ္ဌဓမ္မနိဗ္ဗာနဝါဒနှင့် ပတ်သက်၍ ကြွင်းကျန်သော စကားလုံးတို့၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာ ပေါ်လွင်ထင်ရှားလှပေသည်။

Ettāvatā sabbāpi dvāsaṭṭhidiṭṭhiyo kathitā honti. Yāsaṃ satteva ucchedadiṭṭhiyo, sesā sassatadiṭṭhiyo.

ဤမျှရှိသော ဒေသနာအစဉ်ဖြင့် မိစ္ဆာအယူ ခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးလုံးကို ဟောကြားတော်မူခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။ ထိုမိစ္ဆာအယူ ခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးတို့တွင် ခုနစ်ပါးသော အယူတို့သည်သာ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိများ ဖြစ်ကြပြီး ကြွင်းကျန်သော ငါးဆယ့်ငါးပါးသော အယူတို့သည် သဿတဒိဋ္ဌိများ ဖြစ်ကြသည်။

100-104. Idāni – ‘‘imehi kho te, bhikkhave’’ti iminā vārena sabbepi te aparantakappike ekajjhaṃ niyyātetvā sabbaññutaññāṇaṃ vissajjeti. Puna – ‘‘imehi, kho te bhikkhave’’tiādinā vārena sabbepi te pubbantāparantakappike ekajjhaṃ niyyātetvā tadeva ñāṇaṃ vissajjeti. Iti ‘‘katame ca te, bhikkhave, dhammā’’tiādimhi pucchamānopi sabbaññutaññāṇameva pucchitvā vissajjamānopi sattānaṃ ajjhāsayaṃ tulāya tulayanto viya sinerupādato vālukaṃ uddharanto viya dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni uddharitvā sabbaññutaññāṇameva vissajjeti. Evamayaṃ yathānusandhivasena desanā āgatā.

၁၀၀-၁၀၄. ယခုအခါတွင် “ဣမေဟိ ခေါ တေ ဘိက္ခဝေ” အစရှိသော ဤဟောကြားချက်ဖြင့် အပရန္တကပ္ပိက သမဏဗြာဟ္မဏ အားလုံးတို့ကို တစ်ပေါင်းတည်း နိဂုံးချုပ်တော်မူ၍ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကို ဖြေရှင်းပြတော်မူ၏။ တစ်ဖန် “ဣမေဟိ ခေါ တေ ဘိက္ခဝေ” အစရှိသော ဝါရဖြင့်လည်း ပုဗ္ဗန္တကပ္ပိက၊ အပရန္တကပ္ပိက၊ ပုဗ္ဗန္တာပရန္တကပ္ပိက သမဏဗြာဟ္မဏ အားလုံးတို့ကို တစ်ပေါင်းတည်း နိဂုံးချုပ်တော်မူ၍ ထိုသဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကိုပင် ရှင်းလင်းပြသတော်မူ၏။ ဤသို့လျှင် “ကတမေ စ တေ ဘိက္ခဝေ ဓမ္မာ” အစရှိသော ပါဠိတော်၌ မေးမြန်းတော်မူစဉ်ကလည်း သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကိုသာ ရည်ရွယ်၍ မေးမြန်းတော်မူခဲ့ပြီး၊ ပြန်လည်ဖြေကြားတော်မူသောအခါ၌လည်း သတ္တဝါတို့၏ အလိုဆန္ဒ (အဇ္ဈာသယ) ကို ချိန်ခွင်ဖြင့် ချိန်တွယ်တော်မူသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ မြင့်မိုရ်တောင်ခြေမှ သဲကို ဆွဲထုတ်ယူသကဲ့သို့လည်းကောင်း ခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးသော မိစ္ဆာအယူတို့ကို ထုတ်နုတ်ပယ်ရှင်းတော်မူ၍ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကိုပင် ထင်ရှားစေတော်မူ၏။ ဤသို့ဖြင့် ဤဒေသနာတော်သည် ယထာနုသန္ဓေ (အနုသန္ဓေအလိုက် စကားဆက်စပ်မှု) အစွမ်းဖြင့် ပေါ်ထွန်းလာခြင်း ဖြစ်သည်။

Tayo hi suttassa anusandhī – pucchānusandhi, ajjhāsayānusandhi, yathānusandhīti. Tattha ‘‘evaṃ vutte aññataro bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – kiṃ nu [Pg.113] kho, bhante, orimaṃ tīraṃ, kiṃ pārimaṃ tīraṃ, ko majjhe saṃsīdo, ko thale ussādo, ko manussaggāho, ko amanussaggāho, ko āvaṭṭaggāho, ko antopūtibhāvo’’ti (saṃ. ni. 4.241) evaṃ pucchantānaṃ bhagavatā vissajjitasuttavasena pucchānusandhi veditabbo.

အမှန်စင်စစ် သုတ်၏ အနုသန္ဓေ (စကားစပ်ခြင်း) သည် ပုစ္ဆာနုသန္ဓေ၊ အဇ္ဈာသယာနုသန္ဓေ၊ ယထာနုသန္ဓေဟူ၍ သုံးပါးရှိ၏။ ထိုသုံးပါးတို့တွင် “ဤသို့ မိန့်တော်မူအပ်သော် တစ်ပါးသော ရဟန်းသည် မြတ်စွာဘုရားအား ဤသို့ လျှောက်ထား၏— အရှင်ဘုရား၊ ဤမှာဘက်ကမ်းဟူသည် အဘယ်နည်း၊ ထိုမှာဘက်ကမ်းဟူသည် အဘယ်နည်း၊ ရေအလယ်၌ နစ်မြုပ်ခြင်းဟူသည် အဘယ်နည်း၊ သောင်ကုန်းပြင်၌ တင်နေခြင်းဟူသည် အဘယ်နည်း၊ လူတို့ဆယ်ယူခြင်းဟူသည် အဘယ်နည်း၊ နတ်(ဘီလူး)တို့ဆယ်ယူခြင်းဟူသည် အဘယ်နည်း၊ ဝဲစုပ်ယူခြင်းဟူသည် အဘယ်နည်း၊ အတွင်း၌ ပုတ်ဆွေးခြင်းဟူသည် အဘယ်နည်း” ဟူ၍ မေးမြန်းလျှောက်ထားလာသူတို့အား မြတ်စွာဘုရား ပြန်လည်ဖြေကြားတော်မူသော သုတ်ဒေသနာအစွမ်းဖြင့် ပုစ္ဆာနုသန္ဓေ (မေးခွန်းနှင့် စပ်လျဉ်း၍ ဆက်စပ်ဟောကြားခြင်း) ကို သိအပ်၏။

Atha kho aññatarassa bhikkhuno evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘‘iti kira bho rūpaṃ anattā…, vedanā…, saññā…, saṅkhārā …, viññāṇaṃ anattā, anattakatāni kira kammāni kamattānaṃ phusissantī’’ti. Atha kho bhagavā tassa bhikkhuno cetasā ceto parivitakkamaññāya bhikkhū āmantesi – ‘‘ṭhānaṃ kho panetaṃ, bhikkhave, vijjati, yaṃ idhekacco moghapuriso avidvā avijjāgato taṇhādhipateyyena cetasā satthusāsanaṃ atidhāvitabbaṃ maññeyya – ‘‘iti kira bho rūpaṃ anattā…pe… phusissantī’’ti. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti (ma. ni. 3.10). Evaṃ paresaṃ ajjhāsayaṃ viditvā bhagavatā vuttasuttavasena ajjhāsayānusandhi veditabbo.

ထိုအခါ တစ်ပါးသော ရဟန်းအား “အို-တရားနာပရိသတ်တို့... ဤဆိုအပ်သည့်အတိုင်း ရုပ်သည် အတ္တမဟုတ်ဟု ဆိုအပ်၏၊ ဝေဒနာ၊ သညာ၊ သင်္ခါရ၊ ဝိညာဉ်တို့သည် အတ္တမဟုတ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ ဖြစ်ပါက အနတ္တဖြစ်သော တရားတို့က ပြုအပ်သော ကံတို့သည် အဘယ်အတ္တသို့ ရောက်ကုန်အံ့နည်း” ဟူ၍ စိတ်အကြံ ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုရဟန်း၏ စိတ်အကြံကို မိမိစိတ်တော်ဖြင့် သိတော်မူ၍ ရဟန်းတို့အား “ရဟန်းတို့၊ ဤသာသနာတော်၌ အချို့သော ပညာမရှိ၊ အဝိဇ္ဇာဖုံးလွှမ်းလျက်ရှိသော အချီးနှီးသော ယောက်ျားသည် တဏှာလွှမ်းမိုးသော စိတ်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ တရားတော်ကို ကျော်လွန်လွန်ကဲ၍ တွေးတောမိရာသော အကြောင်းသည် ရှိပေ၏။ ရုပ်သည် အတ္တမဟုတ်...စသည်ဖြင့် ကံတို့သည် အဘယ်အတ္တသို့ ရောက်ကုန်အံ့နည်း ဟူ၍ ထင်မှတ်ရာ၏။ ရဟန်းတို့၊ ထိုအရာကို အဘယ်သို့ ထင်မှတ်ကြကုန်သနည်း၊ ရုပ်သည် မြဲသလော၊ မမြဲသလော” ဟူ၍ မိန့်ကြားတော်မူ၏။ ဤသို့လျှင် သူတစ်ပါးတို့၏ အလိုဆန္ဒ (အဇ္ဈာသယ) ကို သိတော်မူ၍ မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူသော သုတ်ဒေသနာတော်၏ အစွမ်းဖြင့် အဇ္ဈာသယာနုသန္ဓေ (အလိုဆန္ဒအလိုက် ဆက်စပ်ဟောကြားခြင်း) ကို သိအပ်၏။

Yena pana dhammena ādimhi desanā uṭṭhitā, tassa dhammassa anurūpadhammavasena vā paṭipakkhavasena vā yesu suttesu upari desanā āgacchati, tesaṃ vasena yathānusandhi veditabbo. Seyyathidaṃ, ākaṅkheyyasutte heṭṭhā sīlena desanā uṭṭhitā, upari cha abhiññā āgatā. Vatthasutte heṭṭhā kilesena desanā uṭṭhitā, upari brahmavihārā āgatā. Kosambakasutte heṭṭhā bhaṇḍanena uṭṭhitā, upari sāraṇīyadhammā āgatā. Kakacūpame heṭṭhā akkhantiyā uṭṭhitā, upari kakacūpamā āgatā. Imasmimpi brahmajāle heṭṭhā diṭṭhivasena desanā uṭṭhitā, upari suññatāpakāsanaṃ āgataṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘evamayaṃ yathānusandhivasena desanā āgatā’’ti.

တစ်နည်းအားဖြင့်မူ အစဦး၌ အကြင်တရားဖြင့် ဒေသနာတော် စတင်ခဲ့ပြီးနောက် ထိုတရားနှင့် လျော်ညီသောတရား၏ အစွမ်းဖြင့်ဖြစ်စေ၊ ဆန့်ကျင်ဘက်တရား၏ အစွမ်းဖြင့်ဖြစ်စေ အထက်ပိုင်း၌ ဒေသနာတော် လာရှိသော သုတ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ယထာနုသန္ဓေ (အနုသန္ဓေအလိုက် စကားဆက်စပ်မှု) ကို သိအပ်၏။ ပုံစံအားဖြင့်ဆိုသော် အာကင်္ခေယျသုတ်၌ အောက်ပိုင်း (အစပိုင်း) တွင် သီလတရားဖြင့် ဒေသနာတော် စတင်ခဲ့ပြီး အထက်ပိုင်း (အဆုံးပိုင်း) တွင် အဘိညာဉ် ခြောက်ပါး လာရှိသည်။ ဝတ္ထသုတ်၌ အောက်ပိုင်းတွင် ကိလေသာတရားဖြင့် ဒေသနာတော် စတင်ခဲ့ပြီး အထက်ပိုင်းတွင် ဗြဟ္မဝိဟာရတရားများ လာရှိသည်။ ကောသမ္ဗိယသုတ်၌ အောက်ပိုင်းတွင် ငြင်းခုန်ခြင်းဖြင့် စတင်ခဲ့ပြီး အထက်ပိုင်းတွင် သာရဏီယတရားများ လာရှိသည်။ ကကစူပမသုတ်၌ အောက်ပိုင်းတွင် သည်းမခံနိုင်ခြင်းဖြင့် စတင်ခဲ့ပြီး အထက်ပိုင်းတွင် လွှဥပမာ လာရှိသည်။ ဤဗြဟ္မဇာလသုတ်၌လည်း အောက်ပိုင်းတွင် မိစ္ဆာအယူအစွမ်းဖြင့် ဒေသနာတော် စတင်ခဲ့ပြီး အထက်ပိုင်းတွင် (အတ္တမှ ကင်းဆိတ်သော) သုညတသဘောကို ထင်ရှားပြသသော ဒေသနာတော် လာရှိသည်။ ထို့ကြောင့် “ဤသို့လျှင် ဤဒေသနာတော်သည် ယထာနုသန္ဓေအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာ၏” ဟု ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။

Paritassitavipphanditavāravaṇṇanā

ပရိတဿိတဝိပ္ဖန္ဒိတဝါရအဖွင့် (တောင့်တလှုပ်ရှားခြင်းဆိုင်ရာ အခန်း၏ အဖွင့်)

105-117. Idāni mariyādavibhāgadassanatthaṃ – ‘‘tatra bhikkhave’’tiādikā desanā āraddhā. Tadapi tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ajānataṃ apassataṃ vedayitaṃ taṇhāgatānaṃ paritassitavipphanditamevāti yena diṭṭhiassādena [Pg.114] diṭṭhisukhena diṭṭhivedayitena te somanassajātā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi, tadapi tesaṃ bhavantānaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ yathābhūtaṃ dhammānaṃ sabhāvaṃ ajānantānaṃ apassantānaṃ vedayitaṃ taṇhāgatānaṃ kevalaṃ taṇhāgatānaṃyeva taṃ vedayitaṃ, tañca kho panetaṃ paritassitavipphanditameva. Diṭṭhisaṅkhātena ceva taṇhāsaṅkhātena ca paritassitena vipphanditameva calitameva kampitameva thusarāsimhi nikhātakhāṇusadisaṃ, na sotāpannassa dassanamiva niccalanti dasseti. Esa nayo ekaccasassatavādādīsupi.

၁၀၅-၁၁၇. ယခုအခါ မိစ္ဆာဉာဏ်နှင့် သမ္မာဉာဏ် မရောယှက်သော သီးခြားအပိုင်းအခြားကို ပြသရန် “တတြ ဘိက္ခဝေ” အစရှိသော ဒေသနာတော်ကို စတင်အပ်၏။ “တဒပိ တေသံ ဘဝတံ သမဏဗြာဟ္မဏာနံ အဇာနတံ အပဿတံ ဝေဒယိတံ တဏှာဂတာနံ ပရိတဿိတဝိပ္ဖန္ဒိတမေဝ” ဟူသော ပါဠိရပ်ဖြင့်— ထိုသမဏဗြာဟ္မဏတို့သည် အကြင်မိစ္ဆာအယူ၌ သာယာမှု၊ မိစ္ဆာအယူကြောင့် ဖြစ်သော ချမ်းသာမှု၊ မိစ္ဆာအယူလျှင် အကြောင်းရှိသော ဝေဒနာတို့ကြောင့် ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်ကြကုန်လျက် အကြောင်းလေးပါးတို့ဖြင့် အတ္တနှင့် လောကကို “မြဲ၏” ဟု ပညတ်ကြကုန်၏။ ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ တရားတို့၏သဘောကို မသိမမြင်ကြကုန်သော ထိုသမဏဗြာဟ္မဏတို့၏ ထိုခံစားရသော ဝေဒနာသည်လည်း တဏှာလွှမ်းမိုးသော သက်သက်သော ဝေဒနာမျှသာ ဖြစ်သည်။ ထိုမျှမက ထိုဝေဒနာသည် ဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော၊ တဏှာတည်းဟူသော ပြင်းစွာတောင့်တမှုဖြင့် လှုပ်ရှားတုန်လှုပ်ခြင်းမျှသာ ဖြစ်သည်။ ၎င်းသည် ဖွဲ့ပုံ၌ စိုက်ထူထားသော သစ်ငုတ်တိုနှင့် တူလှသဖြင့် သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်၏ အမြင်ကဲ့သို့ မလှုပ်မယှက် တည်ကြည်သည်မဟုတ်ဘဲ တုန်လှုပ်ချောက်ချားခြင်းသာ ဖြစ်ကြောင်း ပြတော်မူ၏။ ဤနည်းလမ်းသည် ဧကစ္စသဿတဝါဒ အစရှိသော အခြားဝါဒတို့၌လည်း နည်းတူပင် ဖြစ်သည်။

Phassapaccayavāravaṇṇanā

ဖဿပစ္စယဝါရအဖွင့် (ဖဿလျှင် အကြောင်းရှိသော အခန်း၏ အဖွင့်)

118-130. Puna – ‘‘tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā sassatavādā’’tiādi paramparapaccayadassanatthaṃ āraddhaṃ. Tattha tadapi phassapaccayāti yena diṭṭhiassādena diṭṭhisukhena diṭṭhivedayitena te somanassajātā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi, tadapi taṇhādiṭṭhipariphanditaṃ vedayitaṃ phassapaccayāti dasseti. Esa nayo sabbattha.

၁၁၈-၁၃၀. တစ်ဖန် “တတြ ဘိက္ခဝေ ယေတေ သမဏဗြာဟ္မဏာ သဿတဝါဒါ” အစရှိသော စကားရပ်ကို အဆက်ဆက်သော အကြောင်းတရား (အဆက်ဆက်သော အကြောင်းပစ္စယ) ကို ပြသရန် ဟောကြားတော်မူအပ်၏။ ထိုစကားရပ်၌ “တဒပိ ဖဿပစ္စယာ” ဟူသော ပါဌ်ဖြင့်— ထိုသမဏဗြာဟ္မဏတို့သည် အကြင်မိစ္ဆာအယူ၌ သာယာမှု၊ မိစ္ဆာအယူကြောင့် ဖြစ်သော ချမ်းသာမှု၊ မိစ္ဆာအယူလျှင် အကြောင်းရှိသော ဝေဒနာတို့ကြောင့် ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်ကြကုန်လျက် အကြောင်းလေးပါးတို့ဖြင့် အတ္တနှင့် လောကကို “မြဲ၏” ဟု ပညတ်ကြကုန်၏။ ထိုသို့ တဏှာဒိဋ္ဌိဖြင့် လှုပ်ရှားတုန်လှုပ်တတ်သော ထိုဝေဒနာသည်လည်း ဖဿဟူသော အကြောင်းတရားကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာရခြင်း ဖြစ်ကြောင်း ပြသတော်မူ၏။ ဤနည်းစနစ်သည် အလုံးစုံသော ဝါဒတို့၌လည်း နည်းတူပင် ဖြစ်သည်။

131-143. Idāni tassa paccayassa diṭṭhivedayite balavabhāvadassanatthaṃ puna – ‘‘tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā sassatavādā’’tiādimāha. Tattha te vata aññatra phassāti te vata samaṇabrāhmaṇā taṃ vedayitaṃ vinā phassena paṭisaṃvedissantīti kāraṇametaṃ natthīti. Yathā hi patato gehassa upatthambhanatthāya thūṇā nāma balavapaccayo hoti, na taṃ thūṇāya anupatthambhitaṃ ṭhātuṃ sakkoti, evameva phassopi vedanāya balavapaccayo, taṃ vinā idaṃ diṭṭhivedayitaṃ natthīti dasseti. Esa nayo sabbattha.

၁၃၁-၁၄၃. ယခုအခါ၌ ထိုဖဿဟူသော အကြောင်း၏ ဒိဋ္ဌိ၏အကြောင်းဖြစ်သော ဝေဒနာ၌ အားကြီးသည်အဖြစ်ကို ပြခြင်းအကျိုးငှာ တစ်ဖန် "တတြ ဘိက္ခဝေ ယေ တေ သမဏဗြာဟ္မဏာ သဿတဝါဒါ" အစရှိသော စကားရပ်ကို မိန့်တော်မူပြီ။ ထိုစကားရပ်၌ "တေ ဝတ အညတြ ဖဿာ" ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် ထိုသမဏဗြာဟ္မဏတို့သည် ထိုဝေဒနာကို ဖဿနှင့်ကင်း၍ ခံစားကုန်လတံ့ ဟူသော ဤအကြောင်းသည် မရှိဟု ပြတော်မူ၏။ ဥပမာအားဖြင့် ပြိုလုနီးသော အိမ်ကို ထောက်ကန်ခြင်းအကျိုးငှာ ထောက်တိုင်သည် အားကြီးသောအကြောင်း ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ထိုအိမ်သည် ထောက်တိုင်ဖြင့် မထောက်ကန်အပ်ဘဲ မတည်နိုင်သကဲ့သို့၊ ဤအတူသာလျှင် ဖဿသည်လည်း ဝေဒနာ၏ အားကြီးသောအကြောင်း ဖြစ်၏၊ ထိုဖဿကို ကင်း၍ ဤဒိဋ္ဌိ၏အကြောင်းဖြစ်သော ဝေဒနာသည် မရှိဟု ပြတော်မူ၏။ အလုံးစုံသော အယူဝါဒတို့၌ ဤဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း သိအပ်၏။

Diṭṭhigatikādhiṭṭhānavaṭṭakathāvaṇṇanā

ဒိဋ္ဌိဂတိကာဓိဋ္ဌာနဝဋ္ဋကထာအဖွင့်

144. Idāni tatra bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā sassatavādā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi, yepi te samaṇabrāhmaṇā ekaccasassatikātiādinā nayena sabbadiṭṭhivedayitāni sampiṇḍeti. Kasmā? Upari phasse pakkhipanatthāya. Kathaṃ? Sabbe te chahi phassāyatanehi phussa phussa paṭisaṃvedentīti. Tattha cha phassāyatanāni nāma – cakkhuphassāyatanaṃ, sotaphassāyatanaṃ, ghānaphassāyatanaṃ, jivhāphassāyatanaṃ, kāyaphassāyatanaṃ, manophassāyatananti imāni cha. Sañjāti-samosaraṇa-kāraṇa-paṇṇattimattatthesu hi ayaṃ [Pg.115] āyatanasaddo pavattati. Tattha – ‘‘kambojo assānaṃ āyatanaṃ, gunnaṃ dakkhiṇāpatho’’ti sañjātiyaṃ pavattati, sañjātiṭṭhāneti attho. ‘‘Manorame āyatane, sevanti naṃ vihaṅgamā’’ti (a. ni. 5.38) samosaraṇe. ‘‘Sati satiāyatane’’ti (a. ni. 3.102) kāraṇe. ‘‘Araññāyatane paṇṇakuṭīsu sammantī’’ti (saṃ. ni. 1.255) paṇṇattimatte. Svāyamidha sañjātiādiatthattayepi yujjati. Cakkhādīsu hi phassapañcamakā dhammā sañjāyanti samosaranti, tāni ca tesaṃ kāraṇanti āyatanāni. Idha pana ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso’’ti (saṃ. ni. 2.43) iminā nayena phassasīseneva desanaṃ āropetvā phassaṃ ādiṃ katvā paccayaparamparaṃ dassetuṃ phassāyatanādīni vuttāni.

၁၄၄. ယခုအခါ၌ "တတြ ဘိက္ခဝေ ယေ တေ သမဏဗြာဟ္မဏာ သဿတဝါဒါ ... ဧကစ္စသဿတိကာ" အစရှိသော နည်းဖြင့် အလုံးစုံသော ဒိဋ္ဌိ၏အကြောင်းဖြစ်သော ဝေဒနာတို့ကို ပေါင်းရုံးတော်မူ၏။ အဘယ်ကြောင့် ပေါင်းရုံးတော်မူသနည်းဟူမူ - အထက်၌ ဖဿ၌ ထည့်သွင်းခြင်းအကျိုးငှာ ဖြစ်၏။ အဘယ်သို့ ထည့်သွင်းတော်မူသနည်းဟူမူ - "ထိုသမဏဗြာဟ္မဏအားလုံးတို့သည် ခြောက်ပါးသော ဖဿာယတနတို့ဖြင့် တွေ့ထိ၍ တွေ့ထိ၍ ခံစားကြကုန်၏" ဟု အထက်၌ ဖဿ၌ ထည့်သွင်းတော်မူ၏။ ထိုပါဠိ၌ ခြောက်ပါးသော ဖဿာယတနတို့မည်သည် - စက္ခုဖဿာယတန၊ သောတဖဿာယတန၊ ဃာနဖဿာယတန၊ ဇိဝှာဖဿာယတန၊ ကာယဖဿာယတန၊ မနောဖဿာယတန ဟူ၍ ဤခြောက်ပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အာယတနသဒ္ဒါသည် ကောင်းစွာ ပေါက်ဖွားရာအရပ် (သဉ္ဇာတိ)၊ ပေါင်းဆုံရာအရပ် (သမောသရဏ)၊ အကြောင်း (ကာရဏ)၊ နာမည်ပညတ်မျှ (ပညတ္တိမတ္တ) ဟူသော အနက်တို့၌ ဖြစ်၏။ ထိုအနက်တို့တွင် "ကမ္ဗောဇတိုင်းသည် မြင်းတို့၏ ပေါက်ဖွားရာအရပ် ဖြစ်၏၊ ဒက္ခိဏာပထအရပ်သည် နွားတို့၏ ပေါက်ဖွားရာအရပ် ဖြစ်၏" ဟူသော ပါဠိ၌ ကောင်းစွာ ပေါက်ဖွားရာအရပ် အနက်၌ ဖြစ်၏။ "မွေ့လျော်ဖွယ်ရှိသော အာယတန (သစ်ပင်ကြီး) ၌ ငှက်အပေါင်းတို့သည် မှီဝဲကြကုန်၏" ဟူသော ပါဠိ၌ ပေါင်းဆုံရာအရပ် အနက်၌ ဖြစ်၏။ "အကြောင်း (အာယတန) ရှိသော် သက်သေအရာသို့ ရောက်၏" ဟူသော ပါဠိ၌ အကြောင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ "တောအုပ်ဟူသော အာယတန၌ သစ်ရွက်ကျောင်းတို့၌ ရသေ့တို့သည် ငြိမ်းအေးစွာ နေကြကုန်၏" ဟူသော ပါဠိ၌ ပညတ်မျှ အနက်၌ ဖြစ်၏။ ထိုအာယတနသဒ္ဒါသည် ဤဗြဟ္မဇာလသုတ်၌ သဉ္ဇာတိစသော အနက်သုံးပါးစလုံး၌လည်း သင့်လျော်၏။ အမှန်အားဖြင့် စက္ခုစသည်တို့၌ ဖဿလျှင် ငါးခုမြောက်ရှိသော တရားတို့သည် ကောင်းစွာ ပေါက်ဖွားကုန်၏၊ ပေါင်းဆုံကုန်၏၊ ထိုစက္ခုစသည်တို့သည်လည်း ထိုဖဿပဉ္စမကတရားတို့၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် အာယတနတို့မည်၏။ ဤဗြဟ္မဇာလသုတ်၌မူ "စက္ခုကိုလည်းကောင်း၊ ရူပါရုံကိုလည်းကောင်း စွဲ၍ စက္ခုဝိညာဉ် ဖြစ်၏၊ သုံးပါးတို့၏ ပေါင်းဆုံခြင်းကြောင့် ဖဿဖြစ်၏" ဟူသော နည်းဖြင့် ဖဿကို ဦးခေါင်းပြု၍သာလျှင် ဒေသနာကို တက်ရောက်စေတော်မူ၍ ဖဿကို အစပြုလျက် အကြောင်းအဆက်ဆက်ကို ပြခြင်းငှာ မြတ်စွာဘုရားသည် ဖဿာယတနစသည်တို့ကို ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏။

Phussa phussa paṭisaṃvedentīti phusitvā phusitvā paṭisaṃvedenti. Ettha ca kiñcāpi āyatanānaṃ phusanakiccaṃ viya vuttaṃ, tathāpi na tesaṃ phusanakiccatā veditabbā. Na hi āyatanāni phusanti, phassova taṃ taṃ ārammaṇaṃ phusati, āyatanāni pana phasse upanikkhipitvā dassitāni; tasmā sabbe te cha phassāyatanasambhavena phassena rūpādīni ārammaṇāni phusitvā taṃ diṭṭhivedanaṃ paṭisaṃvedayantīti evamettha attho veditabbo.

"ဖုဿ ဖုဿ ပဋိသံဝေဒေန္တိ" ဟူသည်ကား ထိရောက်၍ ထိရောက်၍ ခံစားကြကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤပါဠိ၌ အာယတနတို့၏ တွေ့ထိခြင်းကိစ္စကိုကဲ့သို့ အကယ်၍ ဟောတော်မူအပ်သော်လည်း ထိုအာယတနတို့အား တွေ့ထိခြင်းကိစ္စရှိသည်ဟူ၍ မမှတ်အပ်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အာယတနတို့သည် မတွေ့ထိနိုင်ကုန်၊ ဖဿသည်သာ ထိုထိုအာရုံကို တွေ့ထိနိုင်၏။ သို့သော်လည်း အာယတနတို့ကို ဖဿ၌ ထည့်သွင်း၍ ပြတော်မူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသမဏဗြာဟ္မဏအားလုံးတို့သည် ခြောက်ပါးသော ဖဿာယတနကြောင့်ဖြစ်သော ဖဿဖြင့် ရူပါရုံစသော အာရုံတို့ကို တွေ့ထိ၍ ထိုဒိဋ္ဌိ၏အကြောင်းဖြစ်သော ဝေဒနာကို ခံစားကြကုန်၏ ဟု ဤသို့ ဤပါဠိ၌ အနက်ကို သိအပ်၏။

Tesaṃ vedanāpaccayā taṇhātiādīsu vedanāti cha phassāyatanasambhavā vedanā. Sā rūpataṇhādibhedāya taṇhāya upanissayakoṭiyā paccayo hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘tesaṃ vedanāpaccayā taṇhā’’ti. Sā pana catubbidhassa upādānassa upanissayakoṭiyā ceva sahajātakoṭiyā ca paccayo hoti. Tathā upādānaṃ bhavassa. Bhavo jātiyā upanissayakoṭiyā paccayo hoti.

"တေသံ ဝေဒနာပစ္စယာ တဏှာ" အစရှိသော ပါဠိရပ်တို့၌ ဝေဒနာဟူသည် ခြောက်ပါးသော ဖဿာယတနကြောင့် ဖြစ်သော ဝေဒနာတည်း။ ထိုဝေဒနာသည် ရူပတဏှာစသော အပြားရှိသော တဏှာအား ဥပနိဿယပစ္စည်း အပိုင်းအခြားအားဖြင့် ကျေးဇူးပြုတတ်၏။ ထို့ကြောင့် "တေသံ ဝေဒနာပစ္စယာ တဏှာ" ဟု မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူ၏။ ထိုဝေဒနာသည် လေးပါးသော ဥပါဒါန်အား ဥပနိဿယပစ္စည်း အပိုင်းအခြားအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သဟဇာတပစ္စည်း အပိုင်းအခြားအားဖြင့်လည်းကောင်း ကျေးဇူးပြုတတ်၏။ ထို့အတူ ဥပါဒါန်သည် ဘဝအား ကျေးဇူးပြု၏။ ဘဝသည် ဇာတိအား ဥပနိဿယပစ္စည်း အပိုင်းအခြားအားဖြင့် ကျေးဇူးပြုတတ်၏။

Jātīti panettha savikārā pañcakkhandhā daṭṭhabbā, jāti jarāmaraṇassa ceva sokādīnañca upanissayakoṭiyā paccayo hoti. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato pana paṭiccasamuppādakathā visuddhimagge vuttā. Idha panassa payojanamattameva veditabbaṃ. Bhagavā hi vaṭṭakathaṃ kathento – ‘‘purimā, bhikkhave, koṭi na paññāyati avijjāya, ‘ito pubbe avijjā nāhosi, atha pacchā samabhavī’ti evañcetaṃ, bhikkhave, vuccati, atha ca pana paññāyati ‘‘idappaccayā avijjā’’ti (a. ni. 10.61) evaṃ avijjāsīsena vā, purimā, bhikkhave, koṭi [Pg.116] na paññāyati bhavataṇhāya…pe… ‘‘idappaccayā bhavataṇhā’’ti (a. ni. 10.62) evaṃ taṇhāsīsena vā, purimā, bhikkhave, koṭi na paññāyati bhavadiṭṭhiyā…pe… ‘‘idappaccayā bhavadiṭṭhī’’ti evaṃ diṭṭhisīsena vā kathesi’’. Idha pana diṭṭhisīsena kathento vedanārāgena uppajjamānā diṭṭhiyo kathetvā vedanāmūlakaṃ paṭiccasamuppādaṃ kathesi. Tena idaṃ dasseti – ‘‘evamete diṭṭhigatikā, idaṃ dassanaṃ gahetvā tīsu bhavesu catūsu yonīsu pañcasu gatīsu sattasu viññāṇaṭṭhitīsu navasu sattāvāsesu ito ettha etto idhāti sandhāvantā saṃsarantā yante yuttagoṇo viya, thambhe upanibaddhakukkuro viya, vātena vippannaṭṭhanāvā viya ca vaṭṭadukkhameva anuparivattanti, vaṭṭadukkhato sīsaṃ ukkhipituṃ na sakkontī’’ti.

ဤ၌ "ဇာတိ" ဟု ဆိုသော် ဖြစ်ခြင်းဟူသော ဝိကာရနှင့်တကွဖြစ်သော ခန္ဓာငါးပါးတို့ကို မှတ်အပ်၏။ ဇာတိသည် ဇရာမရဏအားလည်းကောင်း၊ သောကအစရှိသည်တို့အားလည်းကောင်း ဥပနိဿယပစ္စည်း အပိုင်းအခြားအားဖြင့် ကျေးဇူးပြုတတ်၏။ ဤသည်ကား ဤအဋ္ဌကထာ၌ အကျဉ်းချုပ်တည်း၊ အကျယ်ကိုမူကား ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်ကထာ၌ ဝိသုဒ္ဓိမဂ်တွင် ငါဆိုခဲ့ပြီးပြီ။ ဤဗြဟ္မဇာလသုတ်၌မူ ထိုပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်၏ အသုံးဝင်ပုံမျှကိုသာ သိအပ်၏။ အမှန်အားဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဝဋ်ကထာ (ဝဋ်ဆင်းရဲကို ပြသော တရားတော်) ကို ဟောတော်မူလသော် "ရဟန်းတို့၊ အဝိဇ္ဇာ၏ ရှေးဦးအစွန်းသည် မထင်ရှား၊ 'ဤမတိုင်မီက အဝိဇ္ဇာမရှိ၊ ထို့နောက်မှ ဖြစ်ပေါ်လာ၏' ဟု ဤသို့ ရဟန်းတို့ ဟောတော်မူအပ်၏။ သို့ရာတွင် 'ဤအကြောင်းကြောင့် အဝိဇ္ဇာဖြစ်ပေါ်၏' ဟု ဓမ္မနိယာမအားဖြင့် အဝိဇ္ဇာ၏ အစွန်းသည် ထင်ရှား၏" ဟု ဤသို့ အဝိဇ္ဇာကို ဦးခေါင်းတပ်၍သော်လည်းကောင်း၊ "ရဟန်းတို့၊ ဘဝတဏှာ၏ ရှေးဦးအစွန်းသည် မထင်ရှား ... ဤအကြောင်းကြောင့် ဘဝတဏှာ ဖြစ်ပေါ်၏" ဟု တဏှာကို ဦးခေါင်းတပ်၍သော်လည်းကောင်း၊ "ရဟန်းတို့၊ ဘဝဒိဋ္ဌိ၏ ရှေးဦးအစွန်းသည် မထင်ရှား ... ဤဝေဒနာကြောင့် ဘဝဒိဋ္ဌိ ဖြစ်ပေါ်၏" ဟု ဒိဋ္ဌိကို ဦးခေါင်းတပ်၍သော်လည်းကောင်း ဟောတော်မူပြီ။ ဤဗြဟ္မဇာလသုတ်၌မူ ဒိဋ္ဌိကို ဦးခေါင်းတပ်၍ ဟောတော်မူလသော် ဝေဒနာ၌ တပ်မက်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သော မိစ္ဆာအယူတို့ကို ဟောတော်မူပြီးလျှင် ဝေဒနာလျှင် အရင်းခံရှိသော ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်ကို ဟောတော်မူ၏။ ထိုပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်ကို ဟောတော်မူခြင်းဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဤအနက်သဘောကို ပြတော်မူ၏ - "ဤသို့ ဤမိစ္ဆာအယူရှိသူတို့သည် ဤအယူဝါဒကို ကိုင်စွဲ၍ ဘဝသုံးပါး၊ ယောနိလေးပါး၊ ဂတိငါးပါး၊ ဝိညာဏဋ္ဌိတိခုနစ်ပါး၊ သတ္တာဝါသကိုးပါးတို့၌ ဤဘဝမှ ထိုဘဝသို့လည်းကောင်း၊ ထိုဘဝမှ ဤဘဝသို့လည်းကောင်း အဆက်မပြတ် ပြေးသွား၍ တပြောင်းပြန်ပြန် ကျင်လည်ကြရကုန်လျက် ဆီဆုံ၌ ကပ်လျက်ရှိသော နွားကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ တိုင်၌ ချည်နှောင်ထားသော ခွေးကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ လေကြောင့် ပျက်စီးသော လှေကဲ့သို့လည်းကောင်း ဝဋ်ဆင်းရဲ၌သာ အစဉ်လိုက်၍ လည်နေကြရကုန်၏၊ ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ဦးခေါင်းကို မကြွမြှောက်နိုင်ကြကုန်" ဟု ဤအနက်ကို ပြတော်မူ၏။

Vivaṭṭakathādivaṇṇanā

ဝိဝဋ္ဋကထာအဖွင့်

145. Evaṃ diṭṭhigatikādhiṭṭhānaṃ vaṭṭaṃ kathetvā idāni yuttayogabhikkhuadhiṭṭhānaṃ katvā vivaṭṭaṃ dassento – ‘‘yato kho, bhikkhave, bhikkhū’’tiādimāha. Tattha yatoti yadā. Channaṃ phassāyatanānanti yehi chahi phassāyatanehi phusitvā paṭisaṃvedayamānānaṃ diṭṭhigatikānaṃ vaṭṭaṃ vattati, tesaṃyeva channaṃ phassāyatanānaṃ. Samudayantiādīsu avijjāsamudayā cakkhusamudayotiādinā vedanākammaṭṭhāne vuttanayena phassāyatanānaṃ samudayādayo veditabbā. Yathā pana tattha ‘‘phassasamudayā phassanirodhā’’ti vuttaṃ, evamidha, taṃ cakkhādīsu – ‘‘āhārasamudayā āhāranirodhā’’ti veditabbaṃ. Manāyatane ‘‘nāmarūpasamudayā nāmarūpanirodhā’’ti.

၁၄၅. ဤသို့ မိစ္ဆာအယူရှိသူတို့၏ တည်ရာဖြစ်သော ဝဋ်တရားကို ဟောတော်မူပြီး၍ ယခုအခါ၌ ကမ္မဋ္ဌာန်းအားထုတ်သော ရဟန်း၏ တည်ရာကို ပြု၍ ဝဋ်မှ ကင်းရာတရား (ဝိဝဋ္ဋ) ကို ပြတော်မူလိုသဖြင့် "ယတော ခေါ ဘိက္ခဝေ ဘိက္ခု" အစရှိသော စကားရပ်ကို မိန့်တော်မူပြီ။ ထိုစကားရပ်၌ "ယတော" ဟူသည် အကြင်အခါ၌ ဖြစ်၏။ "ဆန္နံ ဖဿာယတနာနံ" ဟူသည် အကြင်ခြောက်ပါးသော ဖဿာယတနတို့ဖြင့် တွေ့ထိကာ ခံစားကြကုန်သော မိစ္ဆာအယူရှိသူတို့၏ ဝဋ်တရားသည် ဖြစ်၏၊ ထိုခြောက်ပါးသော ဖဿာယတနတို့၏ပင် ဖြစ်၏။ "သမုဒယံ" အစရှိသော ပုဒ်တို့၌ "အဝိဇ္ဇာသမုဒယာ စက္ခုသမုဒယော" အစရှိသည်ဖြင့် ဝေဒနာကမ္မဋ္ဌာန်း၌ ဖွင့်ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ဖဿာယတနတို့၏ သမုဒယစသည်တို့ကို သိအပ်ကုန်၏။ ထိုဝေဒနာကမ္မဋ္ဌာန်း၌ "ဖဿသမုဒယာ ဖဿနိရောဓော" ဟု ငါဆိုအပ်ပြီးသကဲ့သို့ ဤဝိဝဋ္ဋကထာ၌ စက္ခုစသည်တို့၌ "အာဟာရသမုဒယာ အာဟာရနိရောဓော" ဟု သိအပ်၏။ မနာယတန၌ "နာမရူပသမုဒယာ နာမရူပနိရောဓော" ဟု သိအပ်၏။

Uttaritaraṃ pajānātīti diṭṭhigatiko diṭṭhimeva jānāti. Ayaṃ pana diṭṭhiñca diṭṭhito ca uttaritaraṃ sīlasamādhipaññāvimuttinti yāva arahattā jānāti. Ko evaṃ jānātīti? Khīṇāsavo jānāti, anāgāmī, sakadāgāmī, sotāpanno, bahussuto, ganthadharo bhikkhu jānāti, āraddhavipassako jānāti. Desanā pana arahattanikūṭeneva niṭṭhāpitāti.

"သာလွန်၍ သိ၏" ဟူသည်မှာ မိစ္ဆာအယူရှိသူသည် မိစ္ဆာအယူကိုသာ သိနိုင်၏။ ဤရဟန်း (ပါဠိတော်၌ ဆိုအပ်သော ဘိက္ခု) သည်ကား မိစ္ဆာအယူကိုလည်းကောင်း၊ မိစ္ဆာအယူထက် သာလွန်သော သီလ၊ သမာဓိ၊ ပညာ၊ ဝိမုတ္တိကိုလည်းကောင်း အရဟတ္တဖိုလ်တိုင်အောင် သိနိုင်၏။ အဘယ်သို့သောသူသည် ဤသို့သိနိုင်သနည်းဟူမူ— ရဟန္တာရဟန်း၊ အနာဂါမ်ရဟန်း၊ သကဒါဂါမ်ရဟန်း၊ သောတာပန်ရဟန်း၊ ဗဟုသုတများစွာရှိ၍ ကျမ်းဂန်ဆောင်သောရဟန်း၊ ဝိပဿနာအားထုတ်ဆဲရဟန်းတို့သည် သိနိုင်ကြကုန်၏။ သို့သော်လည်း ဒေသနာတော်ကို အရဟတ္တဖိုလ်တည်းဟူသော အထွတ်အထိပ်ဖြင့်သာ ပြီးဆုံးစေတော်မူအပ်၏။

146. Evaṃ [Pg.117] vivaṭṭaṃ kathetvā idāni ‘‘desanājālavimutto diṭṭhigatiko nāma natthī’’ti dassanatthaṃ puna – ‘‘ye hi keci, bhikkhave’’ti ārabhi. Tattha antojālīkatāti imassa mayhaṃ desanājālassa antoyeva katā. Ettha sitā vāti etasmiṃ mama desanājāle sitā nissitā avasitāva. Ummujjamānā ummujjantīti kiṃ vuttaṃ hoti? Te adho osīdantāpi uddhaṃ uggacchantāpi mama desanājāle sitāva hutvā osīdanti ca uggacchanti ca. Ettha pariyāpannāti ettha mayhaṃ desanājāle pariyāpannā, etena ābaddhā antojālīkatā ca hutvā ummujjamānā ummujjanti, na hettha asaṅgahito diṭṭhigatiko nāma atthīti.

၁၄၆. ဤသို့ ဝဋ်မှကင်းသောတရားကို ဟောတော်မူပြီး၍ ယခုအခါ၌ ဒေသနာတော်တည်းဟူသော ပိုက်ကွန်မှ လွတ်မြောက်သော မိစ္ဆာအယူရှိသူမည်သည် မရှိတော့ပြီဟူသော ဤအနက်ကို ပြခြင်းငှာ "ယေ ဟိ ကေစိ ဘိက္ခဝေ" အစရှိသော စကားရပ်ကို တစ်ဖန် အစပျိုးတော်မူ၏။ ထိုစကားရပ်၌ "အန္တောဇာလီကတာ" ဟူသည်မှာ ငါဘုရား၏ ဤဒေသနာတော်တည်းဟူသော ပိုက်ကွန်၏ အတွင်း၌သာ သွတ်သွင်းထားအပ်ကုန်ပြီး ဖြစ်၏။ "ဧတ္ထ သိတာ ဝါ" ဟူသည်မှာ ငါဘုရား၏ ဤဒေသနာတော်တည်းဟူသော ပိုက်ကွန်၌သာ မှီတွယ်ကပ်ငြိလျက် ပေါ်ထွက်လာကြကုန်၏။ "ဥမ္မုဇ္ဇမာနာ ဥမ္မုဇ္ဇန္တိ" ဟူသော ဤပါဌ်၌ အဘယ်အရာကို ဆိုလိုသနည်းဟူမူ— ထိုမိစ္ဆာအယူရှိသူတို့သည် အောက်၌ နစ်မြုပ်ကုန်သော်လည်းကောင်း၊ အထက်သို့ ပေါ်တက်ကုန်သော်လည်းကောင်း ငါဘုရား၏ ဒေသနာတော်တည်းဟူသော ပိုက်ကွန်၌သာ မှီငြိလျက် နစ်မြုပ်လည်း နစ်မြုပ်ကြကုန်၏၊ ပေါ်လည်း ပေါ်ကြကုန်၏။ "ဧတ္ထ ပရိယာပန္နာ" ဟူသည်မှာ ငါဘုရား၏ ဤဒေသနာတော်တည်းဟူသော ပိုက်ကွန်၌ အကျုံးဝင်ကုန်သည်ဖြစ်၍ ဤပိုက်ကွန်နှင့် ငြိစပ်လျက် ပိုက်ကွန်အတွင်းသို့ ရောက်နေကြကုန်လျက် ပေါ်ထွက်ရာ၌ ပေါ်ထွက်ကြကုန်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဤဒေသနာတော်တည်းဟူသော ပိုက်ကွန်၌ မပါဝင်သော မိစ္ဆာအယူရှိသူမည်သည် မရှိတော့သောကြောင့် ဖြစ်၏။

Sukhumacchikenāti saṇhaacchikena sukhumacchiddenāti attho. Kevaṭṭo viya hi bhagavā, jālaṃ viya desanā, parittaudakaṃ viya dasasahassilokadhātu, oḷārikā pāṇā viya dvāsaṭṭhidiṭṭhigatikā. Tassa tīre ṭhatvā olokentassa oḷārikānaṃ pāṇānaṃ antojālīkatabhāvadassanaṃ viya bhagavato sabbadiṭṭhigatānaṃ desanājālassa antokatabhāvadassananti evamettha opammasaṃsandanaṃ veditabbaṃ.

"သုခုမစ္ဆိကေန" ဟူသည်မှာ သိမ်မွေ့သေးငယ်သော အပေါက်ရှိသော ကွန်ယက်ဖြင့် ဟု အနက်ရ၏။ ဥပမာအားဖြင့် မြတ်စွာဘုရားကို တံငါသည်နှင့်တူ၏ဟု သိအပ်၏။ ဒေသနာတော်ကို ပိုက်ကွန်နှင့်တူ၏ဟု သိအပ်၏။ တစ်သောင်းသော လောကဓာတ်ကို အနည်းငယ်သော ရေနှင့်တူ၏ဟု သိအပ်၏။ ခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးသော မိစ္ဆာအယူရှိသူတို့ကို ကြီးမားထင်ရှားသော ရေသတ္တဝါတို့နှင့်တူ၏ဟု သိအပ်၏။ ကမ်းနား၌ ရပ်၍ ကြည့်နေသော တံငါသည်သည် ကြီးမားသော ရေသတ္တဝါတို့ ပိုက်ကွန်အတွင်းသို့ ရောက်ရှိနေခြင်းကို မြင်ရသကဲ့သို့၊ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း မိစ္ဆာအယူရှိသူအားလုံးတို့ မိမိ၏ ဒေသနာတော်တည်းဟူသော ကွန်ယက်အတွင်းသို့ ရောက်ရှိနေခြင်းကို မြင်တော်မူ၏။ ဤသို့လျှင် ဤဥပမာ၌ ဥပမာနှင့် ဥပမေယျ နှိုင်းယှဉ်စပ်ဟပ်ပုံကို သိအပ်၏။

147. Evaṃ imāhi dvāsaṭṭhiyā diṭṭhīhi sabbadiṭṭhīnaṃ saṅgahitattā sabbesaṃ diṭṭhigatikānaṃ etasmiṃ desanājāle pariyāpannabhāvaṃ dassetvā idāni attano katthaci apariyāpannabhāvaṃ dassento – ‘‘ucchinnabhavanettiko, bhikkhave, tathāgatassa kāyo’’tiādimāha. Tattha nayanti etāyāti netti. Nayantīti gīvāya bandhitvā ākaḍḍhanti, rajjuyā etaṃ nāmaṃ. Idha pana nettisadisatāya bhavataṇhā nettīti adhippetā. Sā hi mahājanaṃ gīvāya bandhitvā taṃ taṃ bhavaṃ neti upanetīti bhavanetti. Arahattamaggasatthena ucchinnā bhavanetti assāti ucchinnabhavanettiko.

၁၄၇. ဤသို့ ခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးသော မိစ္ဆာအယူတို့ဖြင့် မိစ္ဆာအယူအားလုံးတို့ကို သိမ်းကျုံးယူငင်အပ်သည်ဖြစ်သောကြောင့် မိစ္ဆာအယူရှိသူအားလုံးတို့သည် ဤဒေသနာတော်တည်းဟူသော ပိုက်ကွန်၌ အကျုံးဝင်ကြပုံကို ပြသတော်မူပြီး၍၊ ယခုအခါ မိမိကိုယ်တော်သည် မည်သည့်ဘဝဘုံ၌မျှ အကျုံးဝင်တော်မမူတော့ပုံကို ပြလိုသဖြင့် "ချစ်သားရဟန်းတို့၊ ငါဘုရား၏ ရုပ်ကယောသည် ဘဝသို့ ဆောင်တတ်သော တဏှာတည်းဟူသော ကြိုးပြတ်ပြီးပြီ" အစရှိသော စကားရပ်ကို မိန့်တော်မူခဲ့၏။ ထိုစကားရပ်၌ "နေတ္တိ" ဟူသည်မှာ ဤကြိုးဖြင့် ဆွဲငင်ဆောင်ယူတတ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဆွဲငင်ဆောင်ယူသည်ဟူသည်မှာ လည်ပင်း၌ ချည်နှောင်၍ ဆွဲငင်ခြင်းဖြစ်ရာ၊ ယင်းသည် ကြိုး၏ အမည်ဖြစ်၏။ သို့သော် ဤနေရာ၌ ကြိုးနှင့်တူသောကြောင့် ဘဝတဏှာကို "နေတ္တိ" ဟု ဆိုလိုရင်းဖြစ်၏။ အမှန်စင်စစ် ထိုတဏှာသည် များစွာသော သတ္တဝါအပေါင်းကို လည်ပင်း၌ ချည်နှောင်သကဲ့သို့ ပြု၍ ထိုထိုဘဝသို့ ဆောင်ယူတတ်သောကြောင့် "ဘဝနေတ္တိ" (ဘဝသို့ ဆောင်တတ်သောကြိုး) ဟု ခေါ်၏။ ထိုမြတ်စွာဘုရားအား အရဟတ္တမဂ်တည်းဟူသော သန်လျက်ဖြင့် ဖြတ်တောက်အပ်ပြီးသော ဘဝတဏှာတည်းဟူသော ကြိုးရှိသောကြောင့် "ဥစ္ဆိန္နဘဝနေတ္တိက" (ဘဝဆောင်ကြိုး ဖြတ်ပြီးသူ) မည်၏။

Kāyassa bhedā uddhanti kāyassa bhedato uddhaṃ. Jīvitapariyādānāti jīvitassa sabbaso pariyādinnattā parikkhīṇattā, puna appaṭisandhikabhāvāti attho. Na taṃ dakkhantīti taṃ tathāgataṃ. Devā vā manussā vā na dakkhissanti, apaṇṇattikabhāvaṃ gamissatīti attho.

"ကာယဿ ဘေဒါ ဥဒ္ဓံ" ဟူသည်မှာ ခန္ဓာကိုယ်ပျက်စီးရာ အခါမှ အထက် (နောက်ကာလ) ၌ ဟု ဆိုလို၏။ "ဇီဝိတပရိယာဒါနာ" ဟူသည်မှာ ရုပ်နာမ်နှစ်ပါး ဇီဝိတိန္ဒြေ၏ အလုံးစုံ ကုန်ခန်းသွားခြင်းကြောင့် တစ်ဖန် ပဋိသန္ဓေနေရခြင်း လုံးဝမရှိတော့ခြင်းကို ဆိုလို၏။ "န တံ ဒက္ခန္တိ" ဟူသည်မှာ ထိုမြတ်စွာဘုရားကို နတ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ လူတို့သည်လည်းကောင်း နောက်ထပ် ဖူးမြင်ခွင့်ရကြတော့မည်မဟုတ်၊ နာမည်ပညတ်တော်ပင် မရှိတော့သည့် အဖြစ်သို့ ရောက်လိမ့်မည်ဟု ဆိုလို၏။

Seyyathāpi[Pg.118], bhikkhaveti, upamāyaṃ pana idaṃ saṃsandanaṃ. Ambarukkho viya hi tathāgatassa kāyo, rukkhe jātamahāvaṇṭo viya taṃ nissāya pubbe pavattataṇhā. Tasmiṃ vaṇṭe upanibaddhā pañcapakkadvādasapakkaaṭṭhārasapakkaparimāṇā ambapiṇḍī viya taṇhāya sati taṇhūpanibandhanā hutvā āyatiṃ nibbattanakā pañcakkhandhā dvādasāyatanāni aṭṭhārasa dhātuyo. Yathā pana tasmiṃ vaṇṭe chinne sabbāni tāni ambāni tadanvayāni honti, taṃyeva vaṇṭaṃ anugatāni, vaṇṭacchedā chinnāni yevāti attho; evameva ye bhavanettivaṇṭassa anupacchinnattā āyatiṃ uppajjeyyuṃ pañcakkhandhā dvādasāyatanāni aṭṭhārasadhātuyo, sabbe te dhammā tadanvayā honti bhavanettiṃ anugatā, tāya chinnāya chinnā yevāti attho.

"သေယျထာပိ ဘိက္ခဝေ" ဟူသော ဥပမာ၌ ဥပမာနှင့် ဥပမေယျ နှိုင်းယှဉ်စပ်ဟပ်ပုံမှာ ဤသို့ဖြစ်၏။ မြတ်စွာဘုရား၏ ရုပ်ကယောကို သရက်ပင်နှင့်တူ၏ဟု သိအပ်၏။ ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ ခန္ဓာကိုယ်ကို မှီ၍ ရှေးဘဝ၌ ဖြစ်ခဲ့သော တဏှာကို သရက်ပင်၌ ဖြစ်သော သရက်ညှာကြီးနှင့်တူ၏ဟု သိအပ်၏။ ထိုအညှာ၌ တွဲလျက်ရှိသော ငါးလုံးပြွတ်၊ တစ်ဆယ့်နှစ်လုံးပြွတ်၊ တစ်ဆယ့်ရှစ်လုံးပြွတ် ရှိသော သရက်သီးခိုင်ကဲ့သို့၊ တဏှာရှိခဲ့သော် ထိုတဏှာတည်းဟူသော အညှာနှင့် စပ်ဖွဲ့လျက် နောင်ဘဝ၌ ဖြစ်ပေါ်လာကြမည့် ငါးပါးသော ခန္ဓာ၊ တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော အာယတန၊ တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော ဓာတ်တို့ကို သရက်သီးခိုင်ကဲ့သို့ သိအပ်၏။ သရက်ညှာ ပြတ်တောက်သွားသောအခါ ထိုသရက်ညှာ၌ တွဲလျက်ရှိသော သရက်သီးအားလုံးသည် ထိုအညှာနှင့်အတူ ကွာကျပျက်စီးသွားသကဲ့သို့ပင်၊ ဘဝသို့ ဆောင်တတ်သော တဏှာတည်းဟူသော အညှာ မပြတ်တောက်သေးပါက နောင်အခါ၌ ဖြစ်ပေါ်လာမည့် ငါးပါးသော ခန္ဓာ၊ တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော အာယတန၊ တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော ဓာတ်တည်းဟူသော တရားအားလုံးတို့သည် ထိုဘဝတဏှာသို့သာ အစဉ်လိုက်ကြရကုန်၏။ ထိုဘဝတဏှာ ပြတ်တောက်သွားသောအခါ၌မူ ထိုတရားအားလုံးတို့သည်လည်း အပြီးတိုင် ပြတ်တောက်ချုပ်ငြိမ်းသွားကြကုန်၏။

Yathā pana tasmimpi rukkhe maṇḍūkakaṇṭakavisasamphassaṃ āgamma anupubbena sussitvā mate – ‘‘imasmiṃ ṭhāne evarūpo nāma rukkho ahosī’’ti vohāramattameva hoti, na taṃ rukkhaṃ koci passati, evaṃ ariyamaggasamphassaṃ āgamma taṇhāsinehassa pariyādinnattā anupubbena sussitvā viya bhinne imasmiṃ kāye, kāyassa bhedā uddhaṃ jīvitapariyādānā na taṃ dakkhanti, tathāgatampi devamanussā na dakkhissanti, evarūpassa nāma kira satthuno idaṃ sāsananti vohāramattameva bhavissatīti anupādisesanibbānadhātuṃ pāpetvā desanaṃ niṭṭhapesi.

ထိုသရက်ပင်သည်လည်း ဖားဆူး၌ ရှိသော အဆိပ်အတွေ့ကို စွဲ၍ အစဉ်သဖြင့် ခြောက်သွေ့ကာ သေသွားသောအခါ "ဤနေရာ၌ ဤကဲ့သို့သော သရက်ပင် ဖြစ်ဖူး၏" ဟူ၍ ပြောဆိုရုံမျှသာ ဖြစ်ပြီး ထိုသရက်ပင်ကို မည်သူမျှ မမြင်ရတော့သကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် အရိယာမဂ်တည်းဟူသော အတွေ့ကို စွဲ၍ တဏှာတည်းဟူသော အစေးဓာတ် ကုန်ခန်းခြောက်သွေ့သွားသဖြင့် ဤရုပ်ကယော ပျက်စီးသောအခါ ခန္ဓာကိုယ်ပျက်စီးရာအခါမှ အထက် (နောက်ကာလ) ၌ ဇီဝိတိန္ဒြေ ကုန်ဆုံးသွားခြင်းကြောင့် ထိုမြတ်စွာဘုရားကို နတ်၊ လူတို့သည် မဖူးမြင်ကြရတော့လတ္တံ့။ "ဤသာသနာတော်သည် ဤကဲ့သို့သော သဘောရှိသော မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော် ဖြစ်သတတ်" ဟု ပြောဆိုရုံမျှသာ ဖြစ်လိမ့်မည်ဟု အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာန်ဓာတ်သို့ ရောက်စေလျက် ဒေသနာတော်ကို ပြီးဆုံးစေတော်မူ၏။

148. Evaṃ vutte āyasmā ānandoti evaṃ bhagavatā imasmiṃ sutte vutte thero ādito paṭṭhāya sabbaṃ suttaṃ samannāharitvā evaṃ buddhabalaṃ dīpetvā kathitasuttassa na bhagavatā nāmaṃ gahitaṃ, handassa nāmaṃ gaṇhāpessāmīti cintetvā bhagavantaṃ etadavoca.

၁၄၈. "ဧဝံ ဝုတ္တေ အာယသ္မာ အာနန္ဒော" ဟူသည်မှာ ဤသို့ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသုတ်တော်ကို ဟောတော်မူအပ်ပြီးသော် အရှင်အာနန္ဒာထေရ်သည် အစမှစ၍ အလုံးစုံသော သုတ်တော်ကို နှလုံးသွင်းလျက်— "မြတ်စွာဘုရားသည် ဘုရားရှင်တို့၏ ဉာဏ်တော်အစွမ်းကို ဤမျှလောက် ထင်ရှားစေလျက် ဟောတော်မူအပ်သော ဤသုတ်တော်၏ အမည်ကို ယူတော်မမူအပ်သေး၊ ယခုအခါ ဤသုတ်၏ အမည်ကို ယူစေရတော့အံ့" ဟု ကြံစည်ပြီးလျှင် မြတ်စွာဘုရားအား ဤစကားကို လျှောက်ထားလေ၏။

Tasmātiha tvantiādīsu ayamatthayojanā – ānanda, yasmā imasmiṃ dhammapariyāye idhatthopi paratthopi vibhatto, tasmātiha tvaṃ imaṃ dhammapariyāyaṃ ‘‘atthajāla’’ntipi naṃ dhārehi; yasmā panettha bahū tantidhammā kathitā, tasmā ‘‘dhammajāla’’ntipi naṃ dhārehi; yasmā ca ettha seṭṭhaṭṭhena brahmaṃ sabbaññutaññāṇaṃ vibhattaṃ, tasmā ‘‘brahmajāla’’ntipi naṃ dhārehi; yasmā ettha dvāsaṭṭhidiṭṭhiyo vibhattā, tasmā ‘‘diṭṭhijāla’’ntipi naṃ dhārehi; yasmā pana imaṃ dhammapariyāyaṃ sutvā devaputtamārampi khandhamārampi maccumārampi kilesamārampi [Pg.119] sakkā maddituṃ, tasmā ‘‘anuttaro saṅgāmavijayotipi naṃ dhārehī’’ti.

"တသ္မာတိဟ တွံ" အစရှိသော ပါဠိရပ်တို့၌ အနက်ယှဉ်ပုံမှာ— အာနန္ဒာ၊ အကြင်ကြောင့် ဤတရားဒေသနာတော်၌ ပစ္စုပ္ပန်အကျိုးစီးပွားကိုလည်းကောင်း၊ နောင်တမလွန်အကျိုးစီးပွားကိုလည်းကောင်း အကျယ်တဝင့် ဝေဖန်ဟောကြားအပ်၏။ ထို့ကြောင့် သင်သည် ဤတရားဒေသနာတော်ကို "အတ္ထဇာလ" (အကျိုးစီးပွားတည်းဟူသော ကွန်ယက်) ဟူ၍လည်း ဆောင်ရွက်မှတ်သားလော့။ အကြင်ကြောင့် ဤတရားဒေသနာတော်၌ များစွာသော ပါဠိတော်တရားတို့ကို ဟောကြားအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤတရားဒေသနာတော်ကို "ဓမ္မဇာလ" (တရားတော်တည်းဟူသော ကွန်ယက်) ဟူ၍လည်း ဆောင်ရွက်မှတ်သားလော့။ အကြင်ကြောင့် ဤတရားဒေသနာတော်၌ မြတ်သောအနက်ရှိသောကြောင့် မြတ်လှစွာသော သဗ္ဗညုတာဉာဏ်တော်ကို အကျယ်တဝင့် ဝေဖန်ဟောကြားအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤတရားဒေသနာတော်ကို "ဗြဟ္မဇာလ" (မြတ်သော သဗ္ဗညုတာဉာဏ်တော်တည်းဟူသော ကွန်ယက်) ဟူ၍လည်း ဆောင်ရွက်မှတ်သားလော့။ အကြင်ကြောင့် ဤတရားဒေသနာတော်၌ ခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးသော မိစ္ဆာအယူတို့ကို အကျယ်တဝင့် ဝေဖန်ဟောကြားအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤတရားဒေသနာတော်ကို "ဒိဋ္ဌိဇာလ" (မိစ္ဆာအယူတည်းဟူသော ကွန်ယက်) ဟူ၍လည်း ဆောင်ရွက်မှတ်သားလော့။ တစ်ဖန် အကြင်ကြောင့် ဤတရားဒေသနာတော်ကို ကြားနာရသဖြင့် ဒေဝပုတ္တမာရ်၊ ခန္ဓမာရ်၊ မစ္စုမာရ်၊ ကိလေသမာရ်၊ အဘိသင်္ခါရမာရ်တည်းဟူသော မာရ်ငါးပါးကို နှိပ်နင်းအောင်နိုင်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏။ ထို့ကြောင့် ဤတရားဒေသနာတော်ကို "အတုမဲ့ မြတ်သော စစ်အောင်ပွဲ" ဟု ဆိုအပ်သော "အနုတ္တရ သင်္ဂါမဝိဇယ" ဟူ၍လည်း ဆောင်ရွက်မှတ်သားလော့။

Idamavoca bhagavāti idaṃ nidānāvasānato pabhuti yāva ‘‘anuttaro saṅgāmavijayotipi naṃ dhārehī’’ti sakalaṃ suttantaṃ bhagavā paresaṃ paññāya alabbhaneyyapatiṭṭhaṃ paramagambhīraṃ sabbaññutaññāṇaṃ pakāsento sūriyo viya andhakāraṃ diṭṭhigatamahandhakāraṃ vidhamanto avoca.

"ဣဒမဝေါစ ဘဂဝါ" ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရားသည် နိဒါန်း၏အဆုံးမှစ၍ "အနုတ္တရော သင်္ဂါမဝိဇယောတိ နံ ဓာရေဟိ" တိုင်အောင်သော ဤသုတ်တော်တစ်ရပ်လုံးကို အခြားသူတို့၏ ပညာဖြင့် မရယူနိုင်သော အလွန်နက်နဲလှသော သဗ္ဗညုတာဉာဏ်တော်ကို ထင်ရှားစေတော်မူလျက်၊ နေမင်းသည် အမိုက်မှောင်ကို တိုက်ဖျက်ပယ်ရှင်းသကဲ့သို့ ထို့အတူ မိစ္ဆာအယူတည်းဟူသော ကြီးစွာသော အမှောင်ထုကြီးကို တိုက်လွှင့်ဖယ်ရှားတော်မူကာ ဟောကြားမိန့်တော်မူခဲ့၏။

149. Attamanā te bhikkhūti te bhikkhū attamanā sakamanā, buddhagatāya pītiyā udaggacittā hutvāti vuttaṃ hoti. Bhagavato bhāsitanti evaṃ vicitranayadesanāvilāsayuttaṃ idaṃ suttaṃ karavīkarutamañjunā kaṇṇasukhena paṇḍitajanahadayānaṃ amatābhisekasadisena brahmassarena bhāsamānassa bhagavato vacanaṃ. Abhinandunti anumodiṃsu ceva sampaṭicchiṃsu ca. Ayañhi abhinandasaddo – ‘‘abhinandati abhivadatī’’tiādīsu (saṃ. ni. 3.5) taṇhāyampi āgato. ‘‘Annamevābhinandanti, ubhaye devamānusā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.43) upagamanepi.

၁၄၉. "အတ္တမနာ တေ ဘိက္ခူ" ဟူသည်မှာ ထိုရဟန်းတို့သည် မြတ်စွာဘုရား၌ ဖြစ်သော ပီတိကြောင့် တက်ကြွသော စိတ်ရှိကြကုန်လျက် မိမိတို့၏ စိတ်နှလုံးကို နှစ်သက်ရွှင်လန်းစေကြသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဘဂဝတော ဘာသိတံ" ဟူသည်မှာ ကရဝိက်ငှက်မင်း၏ ကျူးရင့်သံကဲ့သို့ နာပျော်ဖွယ်ကောင်း၍ နားဝယ်ချိုအေးလျက်၊ ပညာရှိတို့၏ စိတ်နှလုံးကို အမြိုက်ရေစင် သွန်းဖြန်းသကဲ့သို့သော ဗြဟ္မစိုရ်အသံတော်ဖြင့် ဟောကြားတော်မူအပ်သော၊ ဆန်းကြယ်သော ဒေသနာအစီအစဉ်နှင့် ပြည့်စုံသော ဤဇာလဗြဟ္မသုတ်တော် မြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော်ကို ဆိုလိုသည်။ "အဘိနန္ဒုံ" ဟူသည်မှာ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ လက်ခံကြကုန်ပြီဟု ဆိုလိုသည်။ ဤ "အဘိနန္ဒ" သဒ္ဒါသည် "အဘိနန္ဒတိ အဘိဝဒတိ" စသော ပါဠိတို့၌ တဏှာဟူသော အနက်၌လည်းကောင်း၊ "အန္နမေဝါဘိနန္ဒန္တိ၊ ဥဘယေ ဒေဝမာနုသာ" စသော ပါဠိတို့၌ (အစာကို) ချဉ်းကပ်ခြင်း (သို့မဟုတ်) မှီဝဲခြင်းဟူသော အနက်၌လည်းကောင်း လာရှိသည်။

‘‘Cirappavāsiṃ purisaṃ, dūrato sotthimāgataṃ;

Ñātimittā suhajjā ca, abhinandanti āgata’’nti. (dha. pa. 219);

"ဝေးလံသော အရပ်မှ ဘေးရန်ကင်းကင်းဖြင့် ပြန်လည်ရောက်ရှိလာသော၊ ကြာမြင့်စွာ ကွေကွင်းနေထိုင်ခဲ့ရသော ယောကျ်ားကို ဆွေမျိုး မိတ်ဆွေနှင့် ချစ်ကျွမ်းဝင်သူတို့က ပြန်လည်ရောက်ရှိလာပြီဟု ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ လက်ခံကြကုန်သကဲ့သို့" စသော ပါဠိတော်တို့၌...

Ādīsu sampaṭicchanepi. ‘‘Abhinanditvā anumoditvā’’tiādīsu (ma. ni. 1.205) anumodanepi. Svāyamidha anumodanasampaṭicchanesu yujjati. Tena vuttaṃ – ‘‘abhinandunti anumodiṃsu ceva sampaṭicchiṃsu cā’’ti.

စသည်ဖြင့် လက်ခံခြင်းအနက်၌လည်းကောင်း၊ "အဘိနန္ဒိတွာ အနုမောဒိတွာ" စသည်တို့၌ အဖန်ဖန် ဝမ်းမြောက်ခြင်း အနက်၌လည်းကောင်း သုံးနှုန်းသည်။ ဤသုတ်တော်၌မူ ထိုအဘိနန္ဒသဒ္ဒါသည် အဖန်ဖန်ဝမ်းမြောက်ခြင်းနှင့် လက်ခံခြင်းဟူသော အနက်နှစ်မျိုးလုံး၌ သင့်လျော်ပေသည်။ ထို့ကြောင့် "အဘိနန္ဒုံ ဟူသည်မှာ အဖန်ဖန် ဝမ်းမြောက်ကြကုန်ပြီး လက်လည်း ခံကြကုန်ပြီ" ဟု ငါဆိုခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

Subhāsitaṃ sulapitaṃ, ‘‘sādhu sādhū’’ti tādino;

Anumodamānā sirasā, sampaṭicchiṃsu bhikkhavoti.

"လောကဓံတရားတို့ကြောင့် မတုန်မလှုပ် တာဒိဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ ကောင်းစွာ ဟောကြားတော်မူအပ်သော ဤသုတ်တော်ကို ရဟန်းတို့သည် 'သာဓု သာဓု' ဟု အဖန်ဖန် ဝမ်းမြောက်နုမော်ကြကုန်လျက် ဦးခေါင်းရတနာဖြင့် ရိုသေစွာ လက်ခံကြကုန်ပြီ" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Imasmiñca pana veyyākaraṇasminti imasmiṃ niggāthakasutte. Niggāthakattā hi idaṃ veyyākaraṇanti vuttaṃ.

"ဣမသ္မိဉ္စ ပန ဝေယျာကရဏသ္မိံ" ဟူသည်မှာ ဂါထာမပါရှိသော ဤသုတ်တော်၌ ဖြစ်သည်။ ဂါထာမပါရှိသောကြောင့် ဤသုတ်တော်ကို "ဝေယျာကရဏ" ဟု သံဂါယနာတင် ထေရ်မြတ်တို့က မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့ကြသည်။

Dasasahassī lokadhātūti dasasahassacakkavāḷaparimāṇā lokadhātu. Akampitthāti na suttapariyosāneyeva akampitthāti veditabbā. Bhaññamāneti hi vuttaṃ. Tasmā dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatesu viniveṭhetvā desiyamānesu [Pg.120] tassa tassa diṭṭhigatassa pariyosāne pariyosāneti dvāsaṭṭhiyā ṭhānesu akampitthāti veditabbā.

"ဒသသဟဿီ လောကဓာတု" ဟူသည်မှာ စကြာဝဠာတစ်သောင်း အတိုင်းအရှည်ရှိသော လောကဓာတ်ဖြစ်သည်။ "အကမ္ပိတ္ထ" ဟူသည်မှာ သုတ်တော်၏ အဆုံး၌သာ မြေတုန်လှုပ်ခဲ့သည်ဟု မမှတ်ယူအပ်ပေ။ "ဟောကြားတော်မူစဉ်အခါ၌" ဟု သံဂါယနာတင်ထေရ်တို့က မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် မိစ္ဆာအယူ ၆၂-ပါးတို့ကို ဖြေရှင်း၍ ဟောကြားတော်မူစဉ် ထိုထိုမိစ္ဆာအယူတို့၏ အဆုံးတိုင်း အဆုံးတိုင်း၌ မြေကြီးသည် ၆၂-ကြိမ်တိုင်တိုင် တုန်လှုပ်ခဲ့သည်ဟု သိအပ်သည်။

Tattha aṭṭhahi kāraṇehi pathavīkampo veditabbo – dhātukkhobhena, iddhimato ānubhāvena, bodhisattassa gabbhokkantiyā, mātukucchito nikkhamanena, sambodhippattiyā, dhammacakkappavattanena, āyusaṅkhārossajjanena, parinibbānenāti. Tesaṃ vinicchayaṃ – ‘‘aṭṭha kho ime, ānanda, hetū aṭṭha paccayā mahato bhūmicālassa pātubhāvāyā’’ti evaṃ mahāparinibbāne āgatāya tantiyā vaṇṇanākāle vakkhāma. Ayaṃ pana mahāpathavī aparesupi aṭṭhasu ṭhānesu akampittha – mahābhinikkhamane, bodhimaṇḍūpasaṅkamane, paṃsukūlaggahaṇe, paṃsukūladhovane, kāḷakārāmasutte, gotamakasutte, vessantarajātake, imasmiṃ brahmajāleti. Tattha mahābhinikkhamanabodhimaṇḍūpasaṅkamanesu vīriyabalena akampittha. Paṃsukūlaggahaṇe dvisahassadīpaparivāre cattāro mahādīpe pahāya pabbajitvā susānaṃ gantvā paṃsukūlaṃ gaṇhantena dukkaraṃ bhagavatā katanti acchariyavegābhihatā akampittha. Paṃsukūladhovanavessantarajātakesu akālakampanena akampittha. Kāḷakārāmagotamakasuttesu – ‘‘ahaṃ sakkhī bhagavā’’ti sakkhibhāvena akampittha. Imasmiṃ pana brahmajāle dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatesu vijaṭetvā niggumbaṃ katvā desiyamānesu sādhukāradānavasena akampitthāti veditabbā.

ထိုမြေတုန်လှုပ်ခြင်းနှင့် ပတ်သက်၍ အကြောင်းရှစ်ပါးကြောင့် မြေလှုပ်ခြင်းကို သိအပ်၏။ ၎င်းတို့မှာ ဓာတ်တို့ ချောက်ချားခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ တန်ခိုးရှိသူ၏ အာနုဘော်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဘုရားအလောင်းတော် မယ်တော်ဝမ်း၌ သန္ဓေတည်သော အခါ၌လည်းကောင်း၊ မယ်တော်ဝမ်းမှ ဖွားမြင်တော်မူသော အခါ၌လည်းကောင်း၊ ဘုရားအဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူသော အခါ၌လည်းကောင်း၊ ဓမ္မစကြာတရားဦး ဟောတော်မူသော အခါ၌လည်းကောင်း၊ အာယုသင်္ခါရလွှတ်တော်မူသော အခါ၌လည်းကောင်း၊ ပရိနိဗ္ဗာန်စံတော်မူသော အခါ၌လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ ထိုရှစ်ပါးသော အကြောင်းတို့၏ အဆုံးအဖြတ်ကို "အာနန္ဒာ... ပြင်းထန်သော မြေလှုပ်ခြင်း ဖြစ်ပေါ်ရန် အကြောင်းတရား ဤရှစ်ပါးတို့ ရှိကုန်၏" ဟူ၍ မဟာပရိနိဗ္ဗာနသုတ်တော်၌ တိုက်ရိုက်လာသော ပါဠိတော်ကို ဖွင့်ဆိုသည့်အခါ၌ ရေးသားဖော်ပြပါအံ့။ သို့ရာတွင် ဤမြေကြီးသည် အခြားသော အခါရှစ်မျိုးတို့၌လည်း တုန်လှုပ်ခဲ့ဖူးသေးသည်။ ၎င်းတို့မှာ မဟာဘိနိက္ခမဏ တောထွက်တော်မူရာဌာန၊ ဗောဓိမဏ္ဍိုင်သို့ ချဉ်းကပ်တော်မူရာဌာန၊ ပံသုကူသင်္ကန်း ကောက်ယူတော်မူရာဌာန၊ ပံသုကူသင်္ကန်း လျှော်ဖွပ်တော်မူရာဌာန၊ ကာဠကာရာမသုတ် ဟောတော်မူရာဌာန၊ ဂေါတမကသုတ် ဟောတော်မူရာဌာန၊ ဝေဿန္တရာဇာတ်တော်ဟူသော ဌာနနှင့် ဤဗြဟ္မဇာလသုတ်တော် ဟောကြားတော်မူရာဌာန တို့ဖြစ်သည်။ ထိုဌာနတို့အနက် တောထွက်တော်မူစဉ်နှင့် ဗောဓိမဏ္ဍိုင်သို့ ကြွတော်မူစဉ်အခါ၌ ဝီရိယတော်၏ စွမ်းအားကြောင့် မြေကြီးတုန်လှုပ်ခဲ့သည်။ ပံသုကူသင်္ကန်း ကောက်ယူတော်မူစဉ်အခါ၌မူ ကျွန်းငယ်နှစ်ထောင် ခြံရံထားသော ကျွန်းကြီးလေးကျွန်းလုံးကို စွန့်ပယ်ကာ ရဟန်းပြုပြီး သုသာန်သို့ ကြွ၍ ပံသုကူကောက်ယူတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် ပြုနိုင်ခဲသောအမှုကို ပြုတော်မူပေစွတကားဟု အံ့ဩလောက်သော အရှိန်အဟုန်ကြောင့် လှုပ်ရှားခဲ့သည်။ ပံသုကူသင်္ကန်း လျှော်ဖွပ်စဉ်အခါနှင့် ဝေဿန္တရာဇာတ်တော်တို့၌ အခါမဲ့တုန်လှုပ်ခြင်းအားဖြင့် လှုပ်ရှားခဲ့သည်။ ကာဠကာရာမသုတ်နှင့် ဂေါတမကသုတ်တို့၌မူ "အကျွန်ုပ် မြေကြီးသည် သက်သေပင် ဖြစ်ပါသည် မြတ်စွာဘုရား" ဟု သက်သေခံသည့်အဖြစ်ဖြင့် လှုပ်ရှားခဲ့သည်။ သို့သော် ဤဗြဟ္မဇာလသုတ်တော်၌မူ ၆၂-ပါးသော မိစ္ဆာအယူတို့ကို ဖြေရှင်း၍ ရှုပ်ထွေးမှုမရှိအောင် ရှင်းလင်းကာ ဟောကြားတော်မူအပ်သည်ရှိသော် သာဓုခေါ်သံ ပေးသည့်အနေဖြင့် တုန်လှုပ်ခဲ့သည်ဟု သိအပ်သည်။

Na kevalañca etesu ṭhānesuyeva pathavī akampittha, atha kho tīsu saṅgahesupi mahāmahindattherassa imaṃ dīpaṃ āgantvā jotivane nisīditvā dhammaṃ desitadivasepi akampittha. Kalyāṇiyavihāre ca piṇḍapātiyattherassa cetiyaṅgaṇaṃ sammajjitvā tattheva nisīditvā buddhārammaṇaṃ pītiṃ gahetvā imaṃ suttantaṃ āraddhassa suttapariyosāne udakapariyantaṃ katvā akampittha. Lohapāsādassa pācīnaambalaṭṭhikaṭṭhānaṃ nāma ahosi. Tattha nisīditvā dīghabhāṇakattherā brahmajālasuttaṃ ārabhiṃsu, tesaṃ sajjhāyapariyosānepi udakapariyantameva katvā pathavī akampitthāti.

ဤသို့ ဖော်ပြပါအခါတို့၌သာ မြေကြီးတုန်လှုပ်သည်မဟုတ်သေး၊ သာသနာတော် သံဂါယနာသုံးကြိမ် တင်သည့်အခါတို့၌လည်းကောင်း၊ မဟာမဟိန္ဒထေရ်မြတ် ဤသီဟိုဠ်ကျွန်းသို့ ကြွရောက်တော်မူ၍ ဇောတိဝနဥယျာဉ်၌ သီတင်းသုံးကာ တရားဟောတော်မူသော နေ့၌လည်းကောင်း တုန်လှုပ်ခဲ့သေးသည်။ ထို့ပြင် ကလျာဏိယကျောင်းတိုက်၌ ပိဏ္ဍပါတိယထေရ်မြတ်သည် စေတီယင်ပြင်တော်ကို တံမြက်လှည်းကျင်းပြီးလျှင် ထိုနေရာ၌ပင် ထိုင်လျက် ဘုရားရှင်ကို အာရုံပြုသော ပီတိကိုဖြစ်စေကာ ဤသုတ္တန်ဒေသနာတော်ကို ရွတ်ဖတ်ပူဇော်ရာတွင် သုတ်တော်၏ အဆုံး၌ မြေကြီးကိုခံသော ရေအဆုံးတိုင်အောင် မြေကြီးသည် တုန်လှုပ်ခဲ့ဖူးသည်။ လောဟပြာသာဒ်၏ အရှေ့ဘက် အရပ်ဖြစ်သော ပါစီနအမ္ဗလဋ္ဌိက အမည်ရှိရာဌာန၌ ဒီဃနိကာယ်ဆောင် ထေရမြတ်တို့သည် သီတင်းသုံး၍ ဗြဟ္မဇာလသုတ်တော်ကို ရွတ်ဖတ်ပူဇော်ကြရာ ၎င်းတို့ ရွတ်ဖတ်သရဇ္ဈာယ်ခြင်း၏ အဆုံး၌လည်း ရေအဆုံးတိုင်အောင် မြေကြီးသည် တုန်လှုပ်ခဲ့ဖူးလေသည်။

Evaṃ [Pg.121] yassānubhāvena, akampittha anekaso;

Medanī suttaseṭṭhassa, desitassa sayambhunā.

ဆရာမရှိဘဲ ကိုယ်တိုင် သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကို ရရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သော အကြင်အမြတ်ဆုံးဖြစ်သော သုတ္တန်ဒေသနာတော်၏ တန်ခိုးအာနုဘော်ကြောင့် မြေကြီးသည် အကြိမ်များစွာ တုန်လှုပ်ခဲ့ရလေပြီ။

Brahmajālassa tassīdha, dhammaṃ atthañca paṇḍitā;

Sakkaccaṃ uggahetvāna, paṭipajjantu yonisoti.

သို့ဖြစ်၍ ပညာရှိအပေါင်း သူတော်ကောင်းတို့သည် ဤသာသနာတော်၌ ထိုဗြဟ္မဇာလသုတ်တော်၏ ပါဠိတော်နှင့် အနက်အဋ္ဌကထာတို့ကို ရိုသေလေးစားစွာ သင်ယူလေ့လာကြပြီးလျှင် သမ္မာအယူကို ရရှိစေတတ်သော အကြောင်းနည်းလမ်းဖြင့် ကျင့်ကြံအားထုတ်နိုင်ကြပါစေကုန်သတည်း။

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

သုမင်္ဂလဝိလာသိနီ အမည်ရှိသော ဒီဃနိကာယ်အဋ္ဌကထာ၌—

Brahmajālasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ဗြဟ္မဇာလသုတ်၏ အဖွင့်သည် ပြီးဆုံးပါပြီ။

2. Sāmaññaphalasuttavaṇṇanā

၂. သာမညဖလသုတ် အဖွင့်

Rājāmaccakathāvaṇṇanā

ရာဇာမစ္စကထာ အဖွင့်

150. Evaṃ [Pg.122] me sutaṃ…pe… rājagaheti sāmaññaphalasuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā – rājagaheti evaṃnāmake nagare. Tañhi mandhātumahāgovindādīhi pariggahitattā rājagahanti vuccati. Aññepi ettha pakāre vaṇṇayanti, kiṃ tehi? Nāmamattametaṃ tassa nagarassa. Taṃ panetaṃ buddhakāle ca cakkavattikāle ca nagaraṃ hoti, sesakāle suññaṃ hoti yakkhapariggahitaṃ, tesaṃ vasanavanaṃ hutvā tiṭṭhati. Viharatīti avisesena iriyāpathadibbabrahmaariyavihāresu aññataravihārasamaṅgiparidīpanametaṃ. Idha pana ṭhānagamananisajjasayanappabhedesu iriyāpathesu aññatarairiyāpathasamāyogaparidīpanaṃ. Tena ṭhitopi gacchantopi nisinnopi sayānopi bhagavā viharati ceva veditabbo. So hi ekaṃ iriyāpathabādhanaṃ aññena iriyāpathena vicchinditvā aparipatantaṃ attabhāvaṃ harati pavatteti, tasmā viharatīti vuccati.

၁၅၀. "ဧဝံ မေ သုတံ၊ ပေ၊ ရာဇဂဟေ" ဟူသည်မှာ သာမညဖလသုတ်တော် ဖြစ်သည်။ ထိုသုတ်တော်၌ ဤဖော်ပြလတ္တံ့သော စကားသည် ရှေးက မဟောကြားဖူးသေးသော ပုဒ်တို့၏ အနက်အဖွင့် ဖြစ်သည်။ "ရာဇဂဟေ" ဟူသော ပုဒ်၌ ဤသို့အမည်ရှိသော မြို့၌ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုရာဇဂြိုဟ်မြို့ကို မန္ဓာတ်မင်း၊ မဟာဂေါဝိန္ဒပုဏ္ဏားကြီး စသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် သိမ်းပိုက်နေရာယူခဲ့သောကြောင့် "ရာဇဂြိုဟ်" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သည်။ အချို့သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ဤမြို့၏ အခြားသောအခြင်းအရာတို့ကိုလည်း ဖွင့်ဆိုကြကုန်သေး၏။ သို့သော် ထိုအရာတို့ဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း။ ဤသည်ကား ထိုမြို့၏ အမည်မျှသာတည်း။ ထိုမြို့သည် မြတ်စွာဘုရားရှင်တို့ ပွင့်ထွန်းတော်မူရာ အခါ၌လည်းကောင်း၊ စကြဝတေးမင်းတို့ စိုးစံရာ အခါ၌လည်းကောင်း စည်ကားသော မြို့ကြီးတစ်မြို့ ဖြစ်တတ်ပြီး ကြွင်းသောအခြားအခါတို့၌မူ လူသူကင်းဆိတ်၍ ဘီလူးများ နေရာယူရာ တောအုပ်ကြီးအဖြစ်သာ တည်ရှိတတ်သည်။ "ဝိဟရတိ" ဟူသော ပုဒ်သည် အထူးမရှိဘဲ ဣရိယာပုထ်၊ ဒိဗ္ဗဝိဟာရ၊ ဗြဟ္မဝိဟာရ၊ အရိယဝိဟာရ တို့တွင် တစ်ပါးပါးသော ဝိဟာရတရားနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသည်ကို ပြခြင်း ဖြစ်သည်။ သို့သော် ဤနေရာ၌မူ ရပ်ခြင်း၊ သွားခြင်း၊ ထိုင်ခြင်း၊ အိပ်ခြင်းဟူသော ဣရိယာပုထ်လေးပါးတို့တွင် တစ်ပါးပါးသော ဣရိယာပုထ်နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသည်ကို ပြလိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားရှင်သည် ရပ်တော်မူနေစဉ်၌လည်းကောင်း၊ ကြွတော်မူနေစဉ်၌လည်းကောင်း၊ သီတင်းသုံးထိုင်တော်မူနေစဉ်၌လည်းကောင်း၊ လျောင်းစက်တော်မူနေစဉ်၌လည်းကောင်း "သီတင်းသုံးနေတော်မူ၏" ဟူ၍သာ သိအပ်ပေသည်။ ထိုမြတ်စွာဘုရားရှင်သည် တစ်ပါးသော ဣရိယာပုထ်၏ နှိပ်စက်ခြင်းကို အခြားသော ဣရိယာပုထ်တစ်ခုဖြင့် ဖယ်ရှားလျက်၊ မပျက်စီးနိုင်သော ရူပကာယခန္ဓာကိုယ်ကို မျှတအောင် ဆောင်ရွက်ဖြစ်ပျက်စေတော်မူသောကြောင့် "သီတင်းသုံးနေတော်မူ၏" ဟု ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။

Jīvakassa komārabhaccassa ambavaneti idamassa yaṃ gocaragāmaṃ upanissāya viharati, tassa samīpanivāsanaṭṭhānaparidīpanaṃ. Tasmā – rājagahe viharati jīvakassa komārabhaccassa ambavaneti rājagahasamīpe jīvakassa komārabhaccassa ambavane viharatīti evamettha attho veditabbo. Samīpatthe hetaṃ bhummavacanaṃ. Tattha jīvatīti jīvako, kumārena bhatoti komārabhacco. Yathāha – ‘‘kiṃ bhaṇe, etaṃ kākehi samparikiṇṇanti? Dārako devāti. Jīvati bhaṇeti? Jīvati, devāti. Tena hi, bhaṇe taṃ dārakaṃ amhākaṃ antepuraṃ netvā dhātīnaṃ detha posetunti. Tassa jīvatīti jīvakoti nāmaṃ akaṃsu. Kumārena posāpitoti komārabhaccoti nāmaṃ akaṃsū’’ti (mahāva. 328) ayaṃ panettha saṅkhepo. Vitthārena pana jīvakavatthukhandhake āgatameva. Vinicchayakathāpissa samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāyaṃ vuttā.

"ဇီဝကဿ ကောမာရဘစ္စဿ အမ္ဗဝနေ" ဟူသော ဤစကားရပ်သည် မြတ်စွာဘုရား မှီတင်းသီတင်းသုံးတော်မူရာ ဆွမ်းခံရွာ၏ အနီးအပါးရှိ နေရာအရပ်ကို ညွှန်ပြခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် "ရာဇဂဟေ ဝိဟရတိ ဇီဝကဿ ကောမာရဘစ္စဿ အမ္ဗဝနေ" ဟူသော ပါဠိရပ်၌ "ရာဇဂြိုဟ်ပြည်၏ အနီးဖြစ်သော၊ အဘယမင်းသား မွေးစားအပ်သော ဇီဝက၏ သရက်ဥယျာဉ်၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏" ဟူ၍ ဤသို့ အနက်ကို သိအပ်၏။ အမှန်စင်စစ် ဤသတ္တမီဝိဘတ်သည် အနီး (သမီပ) အနက်ကို ဟောသော အာဓာရဝိဘတ်တည်း။ ထိုစကားရပ်၌ အသက်ရှင်သဖြင့် "ဇီဝက" မည်၏။ အဘယမင်းသား မွေးစားအပ်သဖြင့် "ကောမာရဘစ္စ" မည်၏။ သင်္ဂါယနာတင်ထေရ်များ မိန့်ဆိုတော်မူသည့်အတိုင်း "အမောင်တို့... ကျီးများ ဝိုင်းအုံနေသော ဤအရာသည် အဘယ်နည်း" ဟု မေးရာ၊ "အရှင်မင်းသား... ကလေးငယ်တစ်ဦး ဖြစ်ပါသည်" ဟု လျှောက်ကြ၏။ "အမောင်တို့... အသက်ရှင်သေးသလော" ဟု မေးရာ၊ "အရှင်မင်းသား... အသက်ရှင်ပါသေးသည်" ဟု လျှောက်ကြ၏။ "ထိုသို့ဖြစ်လျှင် အမောင်တို့... ထိုကလေးကို ငါတို့၏ နန်းတော်သို့ ဆောင်ယူ၍ မွေးမြူရန် အထိန်းတို့အား ပေးကြကုန်လော" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုကလေးကို "အသက်ရှင်သေးသလော (ဇီဝတိ)" ဟူသော အမေး၊ အဖြေကြောင့် "ဇီဝက" ဟု အမည်မှည့်ကြကုန်၏။ အဘယမင်းသား မွေးမြူစေအပ်သောကြောင့် "ကောမာရဘစ္စ" ဟု အမည်မှည့်ကြကုန်၏။ ဤကား ဤနေရာ၌ အကျဉ်းချုပ်မျှသာတည်း။ အကျယ်ကိုမူ မဟာဝဂ္ဂ စီဝရက္ခန္ဓက၌ လာရှိသည့်အတိုင်း သိအပ်၏။ ၎င်း၏ ဆုံးဖြတ်ချက်စကားကိုလည်း သမန္တပါသာဒိကာ ဝိနည်းအဋ္ဌကထာ၌ ငါပြဆိုခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။

Ayaṃ [Pg.123] pana jīvako ekasmiṃ samaye bhagavato dosābhisannaṃ kāyaṃ virecetvā siveyyakaṃ dussayugaṃ datvā vatthānumodanāpariyosāne sotāpattiphale patiṭṭhāya cintesi – ‘‘mayā divasassa dvattikkhattuṃ buddhupaṭṭhānaṃ gantabbaṃ, idañca veḷuvanaṃ atidūre, mayhaṃ pana ambavanaṃ uyyānaṃ āsannataraṃ, yaṃnūnāhaṃ ettha bhagavato vihāraṃ kāreyya’’nti. So tasmiṃ ambavane rattiṭṭhānadivāṭhānaleṇakuṭimaṇḍapādīni sampādetvā bhagavato anucchavikaṃ gandhakuṭiṃ kārāpetvā ambavanaṃ aṭṭhārasahatthubbedhena tambapaṭṭavaṇṇena pākārena parikkhipāpetvā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ sacīvarabhattena santappetvā dakkhiṇodakaṃ pātetvā vihāraṃ niyyātesi. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘jīvakassa komārabhaccassa ambavane’’ti.

တစ်ခါသော် ဤဇီဝကသည် မြတ်စွာဘုရား၏ လေ၊ သည်းခြေစသော အပြစ်တို့ဖြင့် အလွန်ပြည့်ကပ်နေသော ကိုယ်တော်ကို ဝမ်းသက်စေခြင်းဖြင့် သန့်စင်စေပြီးနောက် သိဝိတိုင်းဖြစ် သိဝေယျက အဝတ်အစုံကို လှူဒါန်းခဲ့၏။ အဝတ်အလှူ အနုမောဒနာတရား၏ အဆုံး၌ သောတာပတ္တိဖိုလ်၌ တည်လျက် ဤသို့ ကြံစည်၏ - "ငါသည် တစ်နေ့လျှင် နှစ်ကြိမ် သုံးကြိမ် မြတ်စွာဘုရားထံသို့ ဆည်းကပ်ရန် သွားရောက်ထိုက်၏။ သို့သော် ဤဝေဠုဝန်ကျောင်းတော်သည် အလွန်ဝေးကွာလှ၏။ ငါ၏ သရက်ဥယျာဉ်သည်ကား အထူးသဖြင့် ပို၍ နီးကပ်လှ၏။ ငါသည် ဤသရက်ဥယျာဉ်၌ မြတ်စွာဘုရားအတွက် ကျောင်းတော် ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းရလျှင် ကောင်းလေစွ" ဟု ကြံစည်ခဲ့၏။ ထို့နောက် ထိုဇီဝကသည် ထိုသရက်ဥယျာဉ်၌ ညဉ့်နေရာ၊ နေ့နေရာ၊ လိုဏ်ဂူ၊ ကုဋီ၊ မဏ္ဍပ် စသော အဆောက်အအုံတို့ကို ပြုပြင်ဆောက်လုပ်စေပြီးလျှင် မြတ်စွာဘုရားနှင့် ထိုက်တန်သော ဂန္ဓကုဋိကျောင်းတော်ကို ဆောက်လုပ်စေခဲ့၏။ ထို့ပြင် သရက်ဥယျာဉ်ကို တစ်ဆယ့်ရှစ်တောင် အမြင့်ရှိ၍ ကြေးနီပြား၏ အဆင်းနှင့်တူသော တံတိုင်းဖြင့် ကာရံစေပြီးနောက် ဘုရားအမှူးရှိသော ရဟန်းသံဃာတော်တို့အား သင်္ကန်းနှင့်တကွသော ဆွမ်းဖြင့် ရောင့်ရဲစေကာ အလှူရေစက်ချ၍ ကျောင်းတော်ကို အပ်နှင်းလှူဒါန်းလေ၏။ ထိုကျောင်းတော်ကို ရည်ညွှန်း၍ "ဇီဝကဿ ကောမာရဘစ္စဿ အမ္ဗဝနေ" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

Aḍḍhateḷasehi bhikkhusatehīti aḍḍhasatena ūnehi terasahi bhikkhusatehi. Rājātiādīsu rājati attano issariyasampattiyā catūhi saṅgahavatthūhi mahājanaṃ rañjeti vaḍḍhetīti rājā. Magadhānaṃ issaroti māgadho. Ajātoyeva rañño sattu bhavissatīti nemittakehi niddiṭṭhoti ajātasattu.

"အဍ္ဎတေဠသေဟိ ဘိက္ခုသတေဟိ" ဟူသည်မှာ တစ်ရာ၏ထက်ဝက် (ငါးဆယ်) ယုတ်လျော့သော တစ်ဆယ့်သုံးရာသော (တစ်ထောင့်နှစ်ရာ့ငါးဆယ်သော) ရဟန်းတို့နှင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ "ရာဇာ" စသော စကားလုံးတို့၌ မိမိ၏ စည်းစိမ်အာဏာ ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် တောက်ပတင့်တယ်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သင်္ဂဟဝတ္ထုလေးပါးဖြင့် လူအပေါင်းကို နှစ်သက်တိုးပွားစေတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း "ရာဇာ (မင်း)" မည်၏။ မဂဓတိုင်း၏ အစိုးရသူဖြစ်သောကြောင့် "မာဂဓ" ဟု ခေါ်၏။ မမွေးဖွားသေးမီကပင်လျှင် ခမည်းတော် ဗိမ္ဗိသာရမင်း၏ ရန်သူ ဖြစ်လတ္တံ့ဟု နိမိတ်ဖတ်ဆရာတို့က ညွှန်ပြခဲ့သောကြောင့် "အဇာတသတ်" ဟု အမည်တွင်၏။

Tasmiṃ kira kucchigate deviyā evarūpo dohaḷo uppajji – ‘‘aho vatāhaṃ rañño dakkhiṇabāhulohitaṃ piveyya’’nti, sā ‘‘bhāriye ṭhāne dohaḷo uppanno, na sakkā kassaci ārocetu’’nti taṃ kathetuṃ asakkontī kisā dubbaṇṇā ahosi. Taṃ rājā pucchi – ‘‘bhadde, tuyhaṃ attabhāvo na pakativaṇṇo, kiṃ kāraṇa’’nti? ‘‘Mā puccha, mahārājāti’’. ‘‘Bhadde, tvaṃ attano ajjhāsayaṃ mayhaṃ akathentī kassa kathessasī’’ti tathā tathā nibandhitvā kathāpesi. Sutvā ca – ‘‘bāle, kiṃ ettha tuyhaṃ bhāriyasaññā ahosī’’ti vejjaṃ pakkosāpetvā suvaṇṇasatthakena bāhuṃ phālāpetvā suvaṇṇasarakena lohitaṃ gahetvā udakena sambhinditvā pāyesi. Nemittakā taṃ sutvā – ‘‘esa gabbho rañño sattu bhavissati, iminā rājā haññissatī’’ti byākariṃsu. Devī sutvā – ‘‘mayhaṃ kira kucchito nikkhanto rājānaṃ māressatī’’ti gabbhaṃ pātetukāmā uyyānaṃ gantvā kucchiṃ maddāpesi, gabbho na patati. Sā punappunaṃ gantvā tatheva kāresi. Rājā kimatthaṃ ayaṃ [Pg.124] abhiṇhaṃ uyyānaṃ gacchatīti parivīmaṃsanto taṃ kāraṇaṃ sutvā – ‘‘bhadde, tava kucchiyaṃ puttoti vā dhītāti vā na paññāyati, attano nibbattadārakaṃ evamakāsīti mahā aguṇarāsipi no jambudīpatale āvibhavissati, mā tvaṃ evaṃ karohī’’ti nivāretvā ārakkhaṃ adāsi. Sā gabbhavuṭṭhānakāle ‘‘māressāmī’’ti cintesi. Tadāpi ārakkhamanussā dārakaṃ apanayiṃsu. Athāparena samayena vuḍḍhippattaṃ kumāraṃ deviyā dassesuṃ. Sā taṃ disvāva puttasinehaṃ uppādesi, tena naṃ māretuṃ nāsakkhi. Rājāpi anukkamena puttassa oparajjamadāsi.

ကြားသိရသည်မှာ ထိုအဇာတသတ်မင်းသားသည် ဝမ်း၌ရှိစဉ် မယ်တော်မိဖုရားအား "ငါသည် မင်းကြီး၏ လက်ယာလက်မောင်းသွေးကို သောက်ရပါမူ အလွန်ကောင်းလေစွ" ဟု ဤသို့သော ကိုယ်ဝန်ချင်ခြင်း ဖြစ်ပေါ်ခဲ့၏။ ထိုမိဖုရားသည် "ငါ့အား အလွန်တရာ ဝန်လေးသောကိစ္စ၌ ကိုယ်ဝန်ချင်ခြင်း ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီ၊ မည်သူ့ကိုမျှ ပြောပြ၍ မဖြစ်နိုင်ပါတကား" ဟု နှလုံးသွင်းကာ ထိုအကြောင်းကို မပြောဘဲ နေသဖြင့် ကြုံလှီပိန်ချုံး၍ မကောင်းသော အဆင်းရှိလာခဲ့၏။ ထိုအခါ မင်းကြီးက "နှမ... သင့်ကိုယ်ခန္ဓာသည် ပင်ကိုယ်အဆင်းကဲ့သို့ မဟုတ်ပါတကား၊ အဘယ်ကြောင့်နည်း" ဟု မေး၏။ "မင်းမြတ်... မမေးပါလင့်" ဟု တားမြစ်သော်လည်း၊ "နှမ... သင်သည် မိမိအလိုကို ငါ့အား မပြောလျှင် မည်သူ့အား ပြောပါမည်နည်း" ဟု ဤသို့ ထိုထိုနည်းဖြင့် မေးမြန်းစစ်ဆေးသဖြင့် ပြောပြစေ၏။ ကြားရလျှင်လည်း "အမိုက်မ... ဤကိစ္စ၌ သင့်မှာ အဘယ်ကြောင့် ဝန်လေးဖွယ်ဟု ထင်မှတ်သနည်း" ဟု ဆိုကာ သမားတော်ကို ခေါ်စေပြီး ရွှေဓားငယ်ဖြင့် လက်မောင်းသွေးကြောကို ဖောက်စေကာ ရွှေခွက်ငယ်ဖြင့် သွေးကို ယူ၍ ရေနှင့် ရောစပ်ပြီး သောက်စေခဲ့၏။ နိမိတ်ဖတ်ဆရာတို့သည် ထိုအကြောင်းကို ကြားရလျှင် "ဤကိုယ်ဝန်သည် မင်းကြီး၏ ရန်သူ ဖြစ်လတ္တံ့၊ ဤသူငယ်သည် မင်းကြီးကို သတ်လတ္တံ့" ဟု ဗျာဒိတ်ဟောကြကုန်၏။ မိဖုရားသည် "ငါ့ဝမ်းမှ မွေးဖွားလာမည့်သူသည် မင်းကြီးကို သတ်လိမ့်မည်တကား" ဟု ကြားရသဖြင့် ကိုယ်ဝန်ကို ဖျက်ချလို၍ ဥယျာဉ်သို့ သွားကာ ဝမ်းဗိုက်ကို နှိပ်နယ်စေသော်လည်း ကိုယ်ဝန်သည် မကျချေ။ မိဖုရားသည် အဖန်ဖန် သွား၍ ထိုသို့ပင် ပြုလုပ်စေ၏။ မင်းကြီးသည် "အဘယ်ကြောင့် ဤမိဖုရားသည် ဥယျာဉ်သို့ အဖန်ဖန် သွားပါသနည်း" ဟု စုံစမ်းစစ်ဆေးရာ ထိုအကြောင်းကို ကြားသိရသဖြင့် "နှမ... သင့်ဝမ်း၌ သားတော် ဖြစ်မည်၊ သမီးတော် ဖြစ်မည်ကိုပင် မသိရသေးဘဲ မိမိဝမ်း၌ ဖြစ်သော ကလေးငယ်ကို ဤသို့ ပြုလုပ်ခြင်းသည် ငါတို့အတွက် ဇမ္ဗူဒိပ်တစ်ပြင်လုံး၌ ကြီးစွာသော ကျေးဇူးမဲ့အပြစ်စုကြီး ထင်ရှားလာလိမ့်မည်။ ထိုသို့ မပြုပါလင့်" ဟု တားမြစ်၍ အစောင့်အရှောက်များကို ထားရှိစေ၏။ မိဖုရားသည် ဖွားမြင်ရာ အချိန်၌လည်း "သတ်ပစ်မည်" ဟု ကြံစည်ခဲ့သော်လည်း ထိုအချိန်၌လည်း အစောင့်အရှောက်တို့က ကလေးငယ်ကို ဖယ်ရှားသိမ်းဆည်းလိုက်ကြ၏။ ထို့နောက် အချိန်တန်၍ မင်းသား ကြီးပြင်းလာသောအခါ မိဖုရားအား ပြသကြရာ၊ မိဖုရားသည် မြင်လျှင်မြင်ခြင်းပင် သား၌ ချစ်ခြင်းတရား ဖြစ်ပေါ်လာသဖြင့် မသတ်နိုင်တော့ချေ။ မင်းကြီးသည်လည်း အစဉ်အတိုင်း သားတော်အား အိမ်ရှေ့မင်းအရာကို ပေးအပ်တော်မူခဲ့၏။

Athekasmiṃ samaye devadatto rahogato cintesi – ‘‘sāriputtassa parisā mahāmoggallānassa parisā mahākassapassa parisāti, evamime visuṃ visuṃ dhurā, ahampi ekaṃ dhuraṃ nīharāmī’’ti. So ‘‘na sakkā vinā lābhena parisaṃ uppādetuṃ, handāhaṃ lābhaṃ nibbattemī’’ti cintetvā khandhake āgatanayena ajātasattuṃ kumāraṃ iddhipāṭihāriyena pasādetvā sāyaṃ pātaṃ pañcahi rathasatehi upaṭṭhānaṃ āgacchantaṃ ativissatthaṃ ñatvā ekadivasaṃ upasaṅkamitvā etadavoca – ‘‘pubbe kho, kumāra, manussā dīghāyukā, etarahi appāyukā, tena hi tvaṃ kumāra, pitaraṃ hantvā rājā hohi, ahaṃ bhagavantaṃ hantvā buddho bhavissāmī’’ti kumāraṃ pituvadhe uyyojeti.

ထို့နောက် တစ်ခုသောအချိန်တွင် ဒေဝဒတ်သည် ဆိတ်ငြိမ်ရာသို့ ရောက်သော် ဤသို့ ကြံစည်၏ - "အရှင်သာရိပုတြာ၏ ပရိသတ်သည် များပြားလှ၏၊ အရှင်မဟာမောဂ္ဂလာန်၏ ပရိသတ်သည် များပြားလှ၏၊ အရှင်မဟာကဿပ၏ ပရိသတ်သည် များပြားလှ၏။ ဤသို့လျှင် ထိုသူတို့သည် အသီးသီး အကြီးအမှူး ဦးစီးနာယက ဖြစ်နေကြကုန်၏။ ငါသည်လည်း တစ်ခုသော ဦးစီးနာယက တာဝန်ကို ယူရတော့အံ့" ဟု ကြံစည်ခဲ့၏။ ထို့နောက် သူသည် "လာဘ်လာဘမရှိဘဲ ပရိသတ်ကို မစည်းရုံးနိုင်၊ ယခု ငါသည် လာဘ်လာဘကို ဖြစ်စေအံ့" ဟု ကြံစည်ပြီးလျှင် ဝိနည်းစူဠဝဂ္ဂ၌ လာရှိသော နည်းလမ်းအတိုင်း အဇာတသတ်မင်းသားအား တန်ခိုးပြာဋိဟာဖြင့် ကြည်ညိုစေခဲ့၏။ မင်းသားသည်လည်း ညနေ နံနက်တို့၌ ရထားငါးရာဖြင့် ခစားရန် လာရောက်လေ့ရှိသဖြင့် အလွန်အကျွမ်းတဝင်ရှိသည်ကို သိသောအခါ တစ်နေ့သ၌ ချဉ်းကပ်၍ ဤသို့ ပြောဆိုလေ၏ - "မင်းသား... ရှေးအခါက လူတို့သည် အသက်ရှည်ကြကုန်၏၊ ယခုအခါ၌မူ လူတို့သည် အသက်တိုကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် မင်းသား... သင်သည် ခမည်းတော်ကို သတ်၍ မင်းပြုလော၊ ငါသည်လည်း မြတ်စွာဘုရားကို သတ်၍ ဘုရားပြုအံ့" ဟု မင်းသားအား ခမည်းတော်ကို သတ်ရန် တိုက်တွန်းလေ၏။

So – ‘‘ayyo devadatto mahānubhāvo, etassa aviditaṃ nāma natthī’’ti ūruyā potthaniyaṃ bandhitvā divā divassa bhīto ubbiggo ussaṅkī utrasto antepuraṃ pavisitvā vuttappakāraṃ vippakāraṃ akāsi. Atha naṃ amaccā gahetvā anuyuñjitvā – ‘‘kumāro ca hantabbo, devadatto ca, sabbe ca bhikkhū hantabbā’’ti sammantayitvā rañño āṇāvasena karissāmāti rañño ārocesuṃ.

ထိုမင်းသားသည် "အရှင်ဒေဝဒတ်သည် ကြီးမြတ်သော တန်ခိုးအာနုဘော်ရှိ၏၊ ဤအရှင်မသိသော အရာဟူ၍ မရှိနိုင်" ဟု နှလုံးသွင်းကာ ပေါင်၌ သန်လျက်ငယ်ကို ချည်နှောင်၍ နေ့ချင်းပြန် အချိန်၌ ကြောက်ရွံ့လျက်၊ ထိတ်လန့်တုန်လှုပ်လျက် နန်းတော်တွင်းသို့ ဝင်ပြီးလျှင် ဆိုအပ်ခဲ့သည့်အတိုင်း ဖောက်ပြန်သော အမှုကို ပြုလေ၏။ ထိုအခါ အမတ်တို့သည် ထိုမင်းသားကို ဖမ်းဆီးစစ်ဆေးမေးမြန်းပြီးနောက် "မင်းသားကိုလည်း သတ်ထိုက်၏၊ ဒေဝဒတ်ကိုလည်း သတ်ထိုက်၏၊ ရဟန်းအားလုံးကိုလည်း သတ်ထိုက်ကုန်၏" ဟု အတူတကွ တိုင်ပင်ညီညွတ်ကြပြီးလျှင် "မင်းကြီး၏ အာဏာအတိုင်း ဆောင်ရွက်ကြကုန်အံ့" ဟု မင်းကြီးအား သံတော်ဦးတင်ကြလေ၏။

Rājā ye amaccā māretukāmā ahesuṃ, tesaṃ ṭhānantarāni acchinditvā, ye na māretukāmā, te uccesu ṭhānesu ṭhapetvā kumāraṃ pucchi – ‘‘kissa pana tvaṃ, kumāra, maṃ māretukāmosī’’ti? ‘‘Rajjenamhi, deva, atthiko’’ti. Rājā tassa rajjaṃ adāsi.

ဗိမ္ဗိသာရမင်းကြီးသည် (မင်းသားစသည်တို့ကို) သတ်လိုကြကုန်သော အမတ်တို့၏ ရာထူးများကို ဖြတ်တောက်လိုက်ပြီးလျှင်၊ မသတ်လိုကြကုန်သော အမတ်တို့ကိုမူ မြင့်မြတ်သော ရာထူးနေရာတို့၌ ခန့်အပ်ထားရှိကာ မင်းသားကို မေးမြန်း၏ - "မင်းသား... သင်သည် အဘယ်ကြောင့် ငါ့ကို သတ်လိုသနည်း" ဟု မေးရာ၊ "မင်းမြတ်... အကျွန်ုပ်သည် မင်းအဖြစ်ကို အလိုရှိသောကြောင့် ဖြစ်ပါသည်" ဟု လျှောက်တင်သဖြင့် မင်းကြီးသည် ထိုမင်းသားအား မင်းအဖြစ်ကို အပ်နှင်းလိုက်လေ၏။

So [Pg.125] mayhaṃ manoratho nipphannoti devadattassa ārocesi. Tato naṃ so āha – ‘‘tvaṃ siṅgālaṃ antokatvā bheripariyonaddhapuriso viya sukiccakārimhīti maññasi, katipāheneva te pitā tayā kataṃ avamānaṃ cintetvā sayameva rājā bhavissatī’’ti. Atha, bhante, kiṃ karomīti? Mūlaghaccaṃ ghātehīti. Nanu, bhante, mayhaṃ pitā na satthavajjhoti? Āhārupacchedena naṃ mārehīti. So pitaraṃ tāpanagehe pakkhipāpesi, tāpanagehaṃ nāma kammakaraṇatthāya kataṃ dhūmagharaṃ. ‘‘Mama mātaraṃ ṭhapetvā aññassa daṭṭhuṃ mā dethā’’ti āha. Devī suvaṇṇasarake bhattaṃ pakkhipitvā ucchaṅgenādāya pavisati. Rājā taṃ bhuñjitvā yāpeti. So – ‘‘mayhaṃ pitā kathaṃ yāpetī’’ti pucchitvā taṃ pavattiṃ sutvā – ‘‘mayhaṃ mātu ucchaṅgaṃ katvā pavisituṃ mā dethā’’ti āha. Tato paṭṭhāya devī moḷiyaṃ pakkhipitvā pavisati. Tampi sutvā ‘‘moḷiṃ bandhitvā pavisituṃ mā dethā’’ti. Tato suvaṇṇapādukāsu bhattaṃ ṭhapetvā pidahitvā pādukā āruyha pavisati. Rājā tena yāpeti. Puna ‘‘kathaṃ yāpetī’’ti pucchitvā tamatthaṃ sutvā ‘‘pādukā āruyha pavisitumpi mā dethā’’ti āha. Tato paṭṭhāya devī gandhodakena nhāyitvā sarīraṃ catumadhurena makkhetvā pārupitvā pavisati. Rājā tassā sarīraṃ lehitvā yāpeti. Puna pucchitvā taṃ pavattiṃ sutvā ‘‘ito paṭṭhāya mayhaṃ mātu pavesanaṃ nivārethā’’ti āha. Devī dvāramūle ṭhatvā ‘‘sāmi, bimbisāra, etaṃ daharakāle māretuṃ na adāsi, attano sattuṃ attanāva posesi, idaṃ pana dāni te pacchimadassanaṃ, nāhaṃ ito paṭṭhāya tumhe passituṃ labhāmi, sace mayhaṃ doso atthi, khamatha devā’’ti roditvā kanditvā nivatti.

ထိုအခါ အဇာတသတ်မင်းသားသည် "တပည့်တော်၏ စိတ်အလိုဆန္ဒ ပြည့်ဝပါပြီ" ဟု အရှင်ဒေဝဒတ်အား လျှောက်လေ၏။ ထိုသို့ လျှောက်သဖြင့် အရှင်ဒေဝဒတ်က "သင်သည် မြေခွေးကို အတွင်း၌ ထားကာ စည်ကို သားရေဖြင့် ပတ်ပတ်လည် ဖုံးအုပ်ထားသော ယောကျ်ားကဲ့သို့ 'ငါသည် ကောင်းသောအမှုကို ပြုလုပ်နိုင်သူဖြစ်၏' ဟု ထင်မှတ်နေသလော။ ရက်အနည်းငယ်အတွင်းမှာပင် သင့်ခမည်းတော်သည် သင်ပြုလုပ်ခဲ့သော မထီမဲ့မြင်ပြုမှုကို ကြံစည်မိ၍ ကိုယ်တိုင်သာလျှင် ပြန်၍ မင်းလုပ်လိမ့်မည်" ဟု ပြော၏။ "အရှင်ဘုရား၊ သို့ဖြစ်လျှင် တပည့်တော် အဘယ်သို့ ပြုရပါမည်နည်း" ဟု မေးလျှောက်ရာ၊ "အမြစ်ပြတ်အောင် သတ်လော" ဟု အမိန့်ပေး၏။ "အရှင်ဘုရား၊ တပည့်တော်၏ ခမည်းတော်သည် လက်နက်ဖြင့် မသတ်ထိုက်သည် မဟုတ်ပါလော" ဟု လျှောက်ရာ၊ "အာဟာရကို ဖြတ်တောက်ခြင်းဖြင့် သတ်လော" ဟု ပြော၏။ ထိုအခါ အဇာတသတ်မင်းသည် ခမည်းတော်ကို အပူတိုက်ရာအိမ်၌ ထည့်သွင်းစေ၏။ အပူတိုက်ရာအိမ် (တာပနဂေဟ) မည်သည်မှာ ညှဉ်းဆဲနှိပ်စက်ရန် ပြုလုပ်ထားသော အခိုးအိမ် (မီးခိုးတိုက်သောအိမ်) ဖြစ်၏။ "ငါ၏ မယ်တော်ကို ချန်လှပ်၍ အခြားသူအား တွေ့ခွင့်မပေးကြလင့်" ဟု အမိန့်ပေး၏။ မိဖုရားကြီးသည် ရွှေဖလား၌ ထမင်းကိုထည့်၍ ရင်ခွင်၌ ဝှက်ယူကာ ဝင်၏။ မင်းကြီးသည် ထိုထမင်းကို စား၍ အသက်မျှတ၏။ အဇာတသတ်မင်းသည် "ငါ၏ ခမည်းတော်သည် အဘယ်သို့ အသက်မျှတနေသနည်း" ဟု မေးမြန်း၍ ထိုအကြောင်းကို ကြားသိရလျှင် "ငါ၏ မယ်တော်အား ရင်ခွင်၌ တစ်စုံတစ်ခု ထား၍ ဝင်ခွင့်မပြုကြလင့်" ဟု အမိန့်ပေးပြန်၏။ ထိုအခါမှစ၍ မိဖုရားကြီးသည် ဆံထုံးထဲ၌ ထမင်းကို ထည့်၍ ဝင်ပြန်၏။ ထိုအကြောင်းကိုလည်း ကြားသိရလျှင် "ဆံထုံးထုံး၍ ဝင်ခွင့်မပြုကြလင့်" ဟု ဆိုပြန်၏။ ထိုအခါမှစ၍ မိဖုရားကြီးသည် ရွှေခြေနင်းတို့၌ ထမင်းကို ထည့်ကာ ပိတ်၍ ခြေနင်းကို စီးလျက် ဝင်၏။ မင်းကြီးသည် ထိုထမင်းဖြင့် အသက်မျှတ၏။ တစ်ဖန် "အဘယ်သို့ မျှတသနည်း" ဟု မေး၍ ထိုအကြောင်းကို သိရပြန်လျှင် "ခြေနင်းစီး၍ ဝင်ခွင့်ကိုလည်း မပေးကြလင့်" ဟု ပြောပြန်၏။ ထိုအခါမှစ၍ မိဖုရားကြီးသည် နံ့သာရည်ဖြင့် ရေချိုးပြီး ကိုယ်ကို ချိုမြိန်သော လျက်ဖွယ်လေးမျိုး (စတုမဓူရ) တို့ဖြင့် လိမ်းကျံကာ ဝတ်ရုံခြုံ၍ ဝင်၏။ မင်းကြီးသည် မိဖုရား၏ကိုယ်ကို လျက်၍ အသက်မျှတ၏။ တစ်ဖန် မေးမြန်း၍ ထိုအကြောင်းကို ကြားရလျှင် "ယခုမှစ၍ ငါ၏မယ်တော် ဝင်ခြင်းကို တားမြစ်ကြကုန်လော" ဟု ပြော၏။ မိဖုရားကြီးသည် ထောင်တံခါးဝ၌ ရပ်လျက် "အရှင်ဗိမ္ဗိသာရမင်းကြီး... ဤသားကို Ngelရွယ်စဉ်အခါက သတ်ပစ်ရန် အခွင့်မပေးခဲ့ဘဲ မိမိ၏ရန်သူကို မိမိကိုယ်တိုင်ပင် မွေးမြူခဲ့မိပါပြီ။ ယခုအခါ၌ ဤသို့ ဖူးမြင်ရခြင်းသည် အရှင်မင်းမြတ်ကို နောက်ဆုံးဖူးမြင်ရခြင်း ဖြစ်ပါတော့သည်။ နှမတော်သည် ယခုမှစ၍ အရှင်မင်းမြတ်ကို ဖူးမြင်ခွင့် မရတော့ပါ။ အရှင်မင်းမြတ်... နှမတော်၌ အပြစ်ရှိပါက သည်းခံတော်မူပါ" ဟု ပြောဆိုကာ ငိုကြွေးမြည်တမ်းပြီး ပြန်သွားရှာလေ၏။

Tato paṭṭhāya rañño āhāro natthi. Rājā maggaphalasukhena caṅkamena yāpeti. Ativiya assa attabhāvo virocati. So – ‘‘kathaṃ, me bhaṇe, pitā yāpetī’’ti pucchitvā ‘‘caṅkamena, deva, yāpeti; ativiya cassa attabhāvo virocatī’’ti sutvā ‘caṅkamaṃ dānissa hāressāmī’ti cintetvā – ‘‘mayhaṃ pitu pāde khurena phāletvā loṇatelena makkhetvā khadiraṅgārehi vītaccitehi pacathā’’ti nhāpite pesesi. Rājā te disvā – ‘‘nūna mayhaṃ putto kenaci saññatto bhavissati, ime mama massukaraṇatthāyāgatā’’ti [Pg.126] cintesi. Te gantvā vanditvā aṭṭhaṃsu. ‘Kasmā āgatatthā’ti ca puṭṭhā taṃ sāsanaṃ ārocesuṃ. ‘‘Tumhākaṃ rañño manaṃ karothā’’ti ca vuttā ‘nisīda, devā’ti vatvā ca rājānaṃ vanditvā – ‘‘deva, mayaṃ rañño āṇaṃ karoma, mā amhākaṃ kujjhittha, nayidaṃ tumhādisānaṃ dhammarājūnaṃ anucchavika’’nti vatvā vāmahatthena gopphake gahetvā dakkhiṇahatthena khuraṃ gahetvā pādatalāni phāletvā loṇatelena makkhetvā khadiraṅgārehi vītaccitehi paciṃsu. Rājā kira pubbe cetiyaṅgaṇe saupāhano agamāsi, nisajjanatthāya paññattakaṭasārakañca adhotehi pādehi akkami, tassāyaṃ nissandoti vadanti. Rañño balavavedanā uppannā. So – ‘‘aho buddho, aho dhammo, aho saṅgho’’ti anussarantoyeva cetiyaṅgaṇe khittamālā viya milāyitvā cātumahārājikadevaloke vessavaṇassa paricārako janavasabho nāma yakkho hutvā nibbatti.

ထိုအခါမှစ၍ မင်းကြီးအား အာဟာရ မရှိတော့ပေ။ မင်းကြီးသည် မဂ်ဖိုလ်ချမ်းသာကို ခံစားလျက် စင်္ကြန်လျှောက်ခြင်းဖြင့်သာ အသက်မျှတရရှာ၏။ ထိုမင်းကြီး၏ ကိုယ်ခန္ဓာသည် အလွန်တင့်တယ် စိုပြည်လှ၏။ အဇာတသတ်မင်းက "အမောင်တို့... ငါ၏ခမည်းတော်သည် အဘယ်သို့ အသက်မျှတနေသနည်း" ဟု မေးရာ၊ "မြတ်စွာသောမင်းကြီး... စင်္ကြန်လျှောက်ခြင်းဖြင့် အသက်မျှတနေပါ၏။ ကိုယ်ခန္ဓာသည်လည်း အလွန် တင့်တယ်စိုပြည်လျက် ရှိပါ၏" ဟု လျှောက်တင်သဖြင့် ကြားရသော်၊ "ယခုအခါ ထိုခမည်းတော်၏ စင်္ကြန်လျှောက်ခြင်းကို ပယ်ဖျက်ရတော့အံ့" ဟု ကြံစည်၍ "ငါ၏ခမည်းတော်၏ ခြေဖဝါးတို့ကို သင်ဓုန်းဖြင့်ခွဲ၊ ဆားဆီဖြင့် လိမ်းကျံပြီးလျှင် အလျှံကင်းသော ရှားမီးကျီးတို့ဖြင့် ကင်ကြကုန်" ဟု ဆတ္တာသည်တို့ကို အမိန့်ပေး စေလွှတ်လိုက်၏။ မင်းကြီးသည် ထိုဆတ္တာသည်တို့ကို မြင်လျှင် "ငါ၏သားတော်သည် တစ်စုံတစ်ယောက်က ကောင်းစွာ နားချအပ်သည် ဖြစ်လိမ့်မည်။ ဤဆတ္တာသည်တို့သည် ငါ၏ မုတ်ဆိတ်ကြင်စွယ်တို့ကို ပြုပြင်ရန် လာကြခြင်း ဖြစ်လိမ့်မည်" ဟု ကြံစည်၏။ ထိုဆတ္တာသည်တို့သည် သွားရောက်၍ မင်းကြီးအား ဦးချကာ ရပ်နေကြ၏။ "အဘယ်ကြောင့် လာကြသနည်း" ဟု မေးမြန်းအပ်သော် ထိုအမိန့်တော်အတိုင်း လျှောက်တင်ကြ၏။ "သင်တို့မင်း၏ အလိုဆန္ဒအတိုင်း ပြုလုပ်ကြကုန်တော့" ဟု မင်းကြီးက ပြောဆိုလေသော်၊ "အရှင်မင်းကြီး... ထိုင်တော်မူပါ" ဟု လျှောက်ထား၍ မင်းကြီးကို ရှိခိုးပြီးလျှင် "အရှင်မင်းကြီး... ကျွန်တော်မျိုးတို့သည် မင်း၏အမိန့်တော်ကို ဆောင်ရွက်ရပါကုန်၏။ ကျွန်တော်မျိုးတို့အပေါ် အမျက်ထွက်တော်မမူပါနှင့်။ ဤအမှုသည် အရှင်မင်းကြီးကဲ့သို့သော တရားမင်းတို့အား မထိုက်တန်ပါပေ" ဟု လျှောက်တင်လျက်၊ လက်ဝဲလက်ဖြင့် ဖမျက်ကို ကိုင်၍ လက်ျာလက်ဖြင့် သင်ဓုန်းကို ကိုင်ကာ ခြေဖဝါးပြင်တို့ကို ခွဲ၍ ဆားဆီဖြင့် လိမ်းကျံပြီး အလျှံကင်းသော ရှားမီးကျီးတို့ဖြင့် ကင်ကြလေကုန်၏။ ကြားရဖူးသည်ကား မင်းကြီးသည် ရှေးအခါက စေတီရင်ပြင်တော်၌ ဖိနပ်စီးလျက် သွားလာဖူး၏။ သံဃာတော်များ ထိုင်ရန် ခင်းထားအပ်သော သင်ဖြူးဖျာကိုလည်း မဆေးကြောအပ်သော ခြေတို့ဖြင့် နင်းမိဖူး၏။ ဤသို့ ခြေဖဝါးကိုခွဲ၍ ဆားဆီနယ်ကာ မီးကင်ခံရခြင်းသည် ထိုမကောင်းမှုကံ၏ အကျိုးဆက် ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြကုန်၏။ မင်းကြီးအား ပြင်းထန်သော ဝေဒနာ ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုမင်းကြီးသည် "အံ့ဩဖွယ်ကောင်းလှသော မြတ်စွာဘုရား၊ အံ့ဩဖွယ်ကောင်းလှသော တရားတော်၊ အံ့ဩဖွယ်ကောင်းလှသော သံဃာတော်" ဟု အစဉ်မပြတ် အောက်မေ့ သတိရလျက်သာ စေတီရင်ပြင်၌ ပစ်ချအပ်သော ပန်းကဲ့သို့ ညှိုးနွမ်းပျက်စီးကာ စတုမဟာရာဇ် နတ်ပြည်၌ ဝေဿဝဏ်နတ်မင်း၏ အလုပ်အကျွေး ဖြစ်သော ဇနဝသဘ အမည်ရှိသော နတ်မင်း ဖြစ်၍ သွားလေ၏။

Taṃ divasameva ajātasattussa putto jāto, puttassa jātabhāvañca pitumatabhāvañca nivedetuṃ dve lekhā ekakkhaṇeyeva āgatā. Amaccā – ‘‘paṭhamaṃ puttassa jātabhāvaṃ ārocessāmā’’ti taṃ lekhaṃ rañño hatthe ṭhapesuṃ. Rañño taṅkhaṇeyeva puttasineho uppajjitvā sakalasarīraṃ khobhetvā aṭṭhimiñjaṃ āhacca aṭṭhāsi. Tasmiṃ khaṇe pituguṇamaññāsi – ‘‘mayi jātepi mayhaṃ pitu evameva sineho uppanno’’ti. So – ‘‘gacchatha, bhaṇe, mayhaṃ pitaraṃ vissajjethā’’ti āha. ‘‘Kiṃ vissajjāpetha, devā’’ti itaraṃ lekhaṃ hatthe ṭhapayiṃsu.

ထိုနေ့၌ပင် အဇာတသတ်မင်း၏ သားတော်ကို ဖွားမြင်လေ၏။ သားတော် ဖွားမြင်ကြောင်းနှင့် ခမည်းတော် နတ်ရွာစံကြောင်း သတင်းပို့ရန် စာနှစ်စောင်သည် တစ်ပြိုင်နက်တည်း ရောက်ရှိလာ၏။ အမတ်တို့သည် "ရှေးဦးစွာ သားတော်ဖွားမြင်ကြောင်းကို သံတော်ဦးတင်ကြစို့" ဟု တိုင်ပင်ကာ ထိုစာကို မင်းကြီး၏လက်သို့ အပ်နှံကြ၏။ မင်းကြီးအား ထိုခဏ၌ပင် သား၌ဖြစ်သော ချစ်ခြင်းမေတ္တာသည် ဖြစ်ပေါ်လာပြီး အလုံးစုံသော ကိုယ်ခန္ဓာကို လှုပ်ရှားချောက်ချားစေလျက် ရိုးတွင်းခြင်ဆီအထိ ထိခိုက်၍ တည်လေ၏။ ထိုခဏ၌ ခမည်းတော်၏ မိမိအပေါ် ချစ်ခြင်းဂုဏ်ကျေးဇူးကို သိရှိနားလည်သွား၏။ "ငါ့ကို ဖွားမြင်စဉ်အခါကလည်း ငါ၏ခမည်းတော်၌ ဤကဲ့သို့သော ချစ်ခြင်းမျိုး ဖြစ်ပေါ်ခဲ့လိမ့်မည်" ဟု သိရှိသွား၏။ ထိုအခါ အဇာတသတ်မင်းက "အမောင်တို့... သွားကြကုန်။ ငါ၏ခမည်းတော်ကို အမြန်လွှတ်ကြကုန်" ဟု အမိန့်ပေး၏။ "အရှင်မင်းကြီး... အဘယ်ကြောင့် လွှတ်စေသနည်း" ဟု မေးမြန်း လျှောက်တင်လျက် ကျန်ရှိသောစာကို လက်သို့ အပ်နှံကြပြန်၏။

So taṃ pavattiṃ sutvā rodamāno mātusamīpaṃ gantvā – ‘‘ahosi nu, kho, amma, mayhaṃ pitu mayi jāte sineho’’ti? Sā āha – ‘‘bālaputta, kiṃ vadesi, tava daharakāle aṅguliyā pīḷakā uṭṭhahi. Atha taṃ rodamānaṃ saññāpetuṃ asakkontā taṃ gahetvā vinicchayaṭṭhāne nisinnassa tava pitu santikaṃ agamaṃsu. Pitā te aṅguliṃ mukhe ṭhapesi. Pīḷakā mukheyeva bhijji. Atha kho pitā tava sinehena taṃ lohitamissakaṃ pubbaṃ aniṭṭhubhitvāva ajjhohari. Evarūpo te pitu sineho’’ti. So roditvā paridevitvā pitu sarīrakiccaṃ akāsi.

ထိုမင်းသည် ထိုအကြောင်းအရာကို ကြားရလျှင် ငိုကြွေးလျက် မယ်တော်ထံသို့ သွား၍ "မယ်တော်... သားတော်ကို ဖွားမြင်စဉ်အခါက ခမည်းတော်၌ သားတော်အပေါ် ချစ်ခြင်းမေတ္တာ ရှိခဲ့ပါသလော" ဟု မေးမြန်းလေ၏။ မယ်တော်က "အမိုက်သား... အဘယ်သို့ ပြောဆိုဘိသနည်း။ သင်၏ ငယ်စဉ်အခါက လက်ချောင်း၌ အိုင်းအမာ (သွေးစုနာ) ပေါက်ဖူး၏။ ထိုအခါ ငိုကြွေးနေသော သင့်ကို အငိုတိတ်အောင် ချော့မြူရန် မစွမ်းဆောင်နိုင်သဖြင့် တရားဆုံးဖြတ်ရာ အရပ်၌ ထိုင်နေသော သင့်ခမည်းတော်ထံသို့ ခေါ်ဆောင်သွားကြရ၏။ သင့်ခမည်းတော်သည် သင့်လက်ချောင်းကို ပါးစပ်၌ ငုံထားရာ ထိုအိုင်းအမာသည် ပါးစပ်တွင်း၌ပင် ပေါက်ကွဲသွားလေ၏။ ထိုအခါ သင့်ခမည်းတော်သည် သင့်အပေါ်၌ ရှိသော ချစ်ခြင်းကြောင့် သွေးနှင့်ရောနှောနေသော ပြည်ကို ထွေးမပစ်ဘဲ မျိုချလိုက်ရှာ၏။ သင့်ခမည်းတော်၏ ချစ်ခြင်းမေတ္တာသည် ဤကဲ့သို့ သဘောရှိပေ၏" ဟု ပြောကြားလေ၏။ အဇာတသတ်မင်းသည် ငိုကြွေးမြည်တမ်းကာ ခမည်းတော်၏ အလောင်းတော်အား သင်္ဂြိုဟ်ခြင်း (ကိုယ်၌ ပြုထိုက်သော ကိစ္စ) ကို ပြုလုပ်လေ၏။

Devadattopi [Pg.127] ajātasattuṃ upasaṅkamitvā – ‘‘purise, mahārāja, āṇāpehi, ye samaṇaṃ gotamaṃ jīvitā voropessantī’’ti vatvā tena dinne purise pesetvā sayaṃ gijjhakūṭaṃ āruyha yantena silaṃ pavijjhitvā nāḷāgirihatthiṃ muñcāpetvāpi kenaci upāyena bhagavantaṃ māretuṃ asakkonto parihīnalābhasakkāro pañca vatthūni yācitvā tāni alabhamāno tehi janaṃ saññāpessāmīti saṅghabhedaṃ katvā sāriputtamoggallānesu parisaṃ ādāya pakkantesu uṇhalohitaṃ mukhena chaḍḍetvā navamāse gilānamañce nipajjitvā vippaṭisārajāto – ‘‘kuhiṃ etarahi satthā vasatī’’ti pucchitvā ‘‘jetavane’’ti vutte mañcakena maṃ āharitvā satthāraṃ dassethāti vatvā āhariyamāno bhagavato dassanārahassa kammassa akatattā jetavane pokkharaṇīsamīpeyeva dvedhā bhinnaṃ pathaviṃ pavisitvā mahāniraye patiṭṭhitoti. Ayamettha saṅkhepo. Vitthārakathānayo khandhake āgato. Āgatattā pana sabbaṃ na vuttanti. Evaṃ ajātoyeva rañño sattu bhavissatīti nemittakehi niddiṭṭhoti ajātasattu.

ရှင်ဒေဝဒတ်သည်လည်း အဇာတသတ်မင်းထံသို့ ချဉ်းကပ်၍ 'မြတ်သောမင်းကြီး၊ ရဟန်းဂေါတမကို အသက်မှ ချွေမည့်သူတို့ကို စေလွှတ်တော်မူပါ' ဟု လျှောက်ထားကာ အဇာတသတ်မင်းက ပေးအပ်သော လူတို့ကို စေလွှတ်၍လည်းကောင်း၊ မိမိကိုယ်တိုင် ဂိဇ္ဈကုဋ်တောင်သို့ တက်၍ စက်ယန္တရားဖြင့် ကျောက်တုံးကို လှိမ့်ချ၍လည်းကောင်း၊ နာဠာဂိရိဆင်ကို လွှတ်စေ၍လည်းကောင်း၊ တစ်စုံတစ်ခုသော နည်းလမ်းဖြင့် မြတ်စွာဘုရားကို သေစေခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်သည်ဖြစ်၍၊ လာဘသက္ကာရ ယုတ်လျော့သွားကာ အချက်ငါးချက် (ဝတ္ထုငါးပါး) ကို တောင်းဆို၍ ထိုအချက်များကို မရသဖြင့် 'ဤငါးပါးသော အချက်များဖြင့် လူအပေါင်းအား (ငါက ပို၍ အကျင့်မြတ်ကြောင်း) နားလည်စေအံ့' ဟု နှလုံးသွင်းလျက် သံဃာအသင်းကို ခွဲပြီးနောက်၊ အရှင်သာရိပုတြာနှင့် အရှင်မောဂ္ဂလ္လာန်တို့က ပရိသတ်ကို ခေါ်ဆောင်၍ ဖဲခွာသွားကြသောအခါ ပါးစပ်မှ ပူသောသွေးကို အန်ထုတ်ကာ ကိုးလပတ်လုံး ဂိလာန ညောင်စောင်း၌ လျောင်းစက်နေရ၍ နောင်တတရားဖြင့် နှလုံးမသာမယာ ဖြစ်လျက် 'ယခုအခါ မြတ်စွာဘုရား မည်သည့်အရပ်၌ သီတင်းသုံးတော်မူသနည်း' ဟု မေးရာ 'ဇေတဝန်ကျောင်းတော်၌' ဟု ပြောသဖြင့် 'ငါ့ကို ညောင်စောင်းငယ်ဖြင့် ထမ်းဆောင်၍ မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြော်ခွင့် ပြုကြပါဦး' ဟု ပြောဆိုကာ သယ်ဆောင်လာစဉ် မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြင်ထိုက်သော ကောင်းမှုကံကို မပြုခဲ့ဖူးသဖြင့် ဇေတဝန်ကျောင်းတော်အနီး ရေကန်နား၌ပင် မြေကြီး နှစ်ခြမ်းကွဲ၍ မြေမြိုကာ အဝီစိငရဲ၌ တည်လေပြီ။ ဤသည်မှာ ဤအဋ္ဌကထာ၌ လာသော အကျဉ်းချုပ်မျှသာတည်း။ အကျယ်စကားရပ်ကိုမူ စူဠဝဂ္ဂ သံဃဘေဒကခန္ဓက၌ လာသောကြောင့် အလုံးစုံကို ဤ၌ အကျယ်မဆိုတော့ပြီ။ ဤသို့လျှင် မိခင်ဝမ်း၌ မမွေးဖွားသေးမီကပင် ဖခင်မင်းကြီး၏ ရန်သူ ဖြစ်လိမ့်မည်ဟု နိမိတ်ဖတ်ဆရာတို့က ညွှန်ပြအပ်သောကြောင့် 'အဇာတသတ်' ဟု ခေါ်တွင်သတည်း။

Vedehiputtoti ayaṃ kosalarañño dhītāya putto, na videharañño. Vedehīti pana paṇḍitādhivacanametaṃ. Yathāha – ‘‘vedehikā gahapatānī (ma. ni. 1.226), ayyo ānando vedehamunī’’ti (saṃ. ni. 2.154). Tatrāyaṃ vacanattho – vidanti etenāti vedo, ñāṇassetaṃ adhivacanaṃ. Vedena īhati ghaṭati vāyamatīti vedehī. Vedehiyā putto vedehiputto.

'ဝေဒေဟီပုတ္တ' ဟူသည်မှာ ဤအဇာတသတ်မင်းသည် ကောသလမင်းကြီး၏ သမီးတော်မှ မွေးဖွားသော သားတော် ဖြစ်ပြီး ဝိဒေဟမင်း၏ သမီးတော်မှ မွေးဖွားသော သားတော် မဟုတ်ပေ။ 'ဝေဒေဟီ' ဟူသည်မှာ ပညာရှိသော မိန်းမအား ခေါ်ဝေါ်သော အမည်စကား ဖြစ်၏။ 'ဝေဒေဟိကာ ဂဟပတာနီ' (ပညာရှိသော အိမ်ရှင်မ)၊ 'အရှင်အာနန္ဒာ ဝေဒေဟမုနိ' (ပညာရှိသော ရဟန်းမြတ်) ဟု လာရှိသည်နှင့် တူ၏။ ထို 'ဝေဒေဟီပုတ္တ' ဟူသော စကား၌ ဓာတ်နက် အဓိပ္ပာယ်မှာ— ဤဉာဏ်ဖြင့် သိတတ်ကုန်သောကြောင့် 'ဝေဒ' ဟု ခေါ်၏၊ ၎င်းသည် ဉာဏ်ပညာ၏ အမည်တည်း။ ထိုဉာဏ်ပညာဖြင့် အားထုတ် လုပ်ဆောင်တတ်သောကြောင့် 'ဝေဒေဟီ' မည်၏။ ထိုဉာဏ်ပညာဖြင့် အားထုတ်တတ်သော မိဖုရား၏ သားတော်ဖြစ်သောကြောင့် 'ဝေဒေဟီပုတ္တ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

Tadahūti tasmiṃ ahu, tasmiṃ divaseti attho. Upavasanti etthāti uposatho, upavasantīti sīlena vā anasanena vā upetā hutvā vasantīti attho. Ayaṃ panettha atthuddhāro – ‘‘āyāmāvuso, kappina, uposathaṃ gamissāmā’’tiādīsu pātimokkhuddeso uposatho. ‘‘Evaṃ aṭṭhaṅgasamannāgato kho, visākhe, uposatho upavuttho’’tiādīsu (a. ni. 8.43) sīlaṃ. ‘‘Suddhassa ve sadā phaggu, suddhassuposatho sadā’’tiādīsu (ma. ni. 1.79) upavāso. ‘‘Uposatho nāma nāgarājā’’tiādīsu (dī. ni. 2.246) paññatti[Pg.128]. ‘‘Na, bhikkhave, tadahuposathe sabhikkhukā āvāsā’’tiādīsu (mahāva. 181) upavasitabbadivaso. Idhāpi soyeva adhippeto. So panesa aṭṭhamī cātuddasī pannarasībhedena tividho. Tasmā sesadvayanivāraṇatthaṃ pannaraseti vuttaṃ. Teneva vuttaṃ – ‘‘upavasanti etthāti uposatho’’ti.

'တဒဟု' ဟူသည်မှာ 'ထိုနေ့၌' ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤနေ့၌ ပြည့်စုံစွာ နေထိုင်ကြသောကြောင့် 'ဥပေါသထ' (ဥပုသ်) ဟု ဆိုအပ်၏။ ပြည့်စုံစွာ နေထိုင်ကြသည်ဟူသည်မှာ သီလနှင့် ပြည့်စုံ၍ ဖြစ်စေ၊ အစာမစားခြင်းဖြင့် ဖြစ်စေ နေထိုင်ကြခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤ 'ဥပေါသထ' ဟူသော စကားလုံးနှင့် စပ်လျဉ်း၍ ရနိုင်သမျှသော အနက်အဓိပ္ပာယ်များကို ထုတ်နုတ်ပြရသော်— 'ငါ့ရှင်ကပ္ပိန၊ လာပါ၊ ဥပုသ်ပြုရန် သွားကြစို့' စသော ပါဠိများ၌ ပါတိမောက်ရွတ်ဆိုခြင်းကို 'ဥပေါသထ' ဟု ခေါ်၏။ 'ဝိသာခါ၊ ဤသို့ အင်္ဂါရှစ်ပါးနှင့် ပြည့်စုံသော ဥပုသ်ကို စောင့်သုံးအပ်ပြီ' စသော ပါဠိများ၌ သီလကို 'ဥပေါသထ' ဟု ခေါ်၏။ 'ကိလေသာမြူညစ်ကြေးမှ ကင်းစင်ပြီးသော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်အား အခါခပ်သိမ်း ဖဂ္ဂုဏီနက္ခတ်သည် ဖြစ်၏၊ အခါခပ်သိမ်း ဥပုသ်စောင့်ခြင်း ဖြစ်၏' စသော ပါဠိများ၌ ဥပုသ်စောင့်သုံးခြင်းကို 'ဥပေါသထ' ဟု ခေါ်၏။ 'ဥပေါသထ မည်သော ဆင်မင်း' စသော ပါဠိများ၌ ဥပေါသထဆင်ဟူသော အမည်ပညတ်ကို 'ဥပေါသထ' ဟု ခေါ်၏။ 'ရဟန်းတို့၊ ဥပုသ်နေ့ဖြစ်သော ထိုနေ့၌ ရဟန်းရှိသော ကျောင်းနေရာမှ မထွက်ခွာအပ်' စသော ပါဠိများ၌ စောင့်သုံးထိုက်သော ဥပုသ်နေ့ကို 'ဥပေါသထ' ဟု ခေါ်၏။ ဤပါဌ်၌လည်း ထိုစောင့်သုံးအပ်သောနေ့ကိုသာ အလိုရှိအပ်ပေသည်။ ထိုဥပုသ်နေ့သည်လည်း အဋ္ဌမီ (ရှစ်ရက်)၊ စာတုဒ္ဒသီ (တစ်ဆယ့်လေးရက်)၊ ပန္နရသီ (တစ်ဆယ့်ငါးရက်) ဟူ၍ သုံးမျိုးရှိရာ ကြွင်းသော အဋ္ဌမီနှင့် စာတုဒ္ဒသီ နှစ်မျိုးကို ဖယ်ထုတ်ရန်အလို့ငှာ သံဂါယနာတင် မထေရ်မြတ်တို့က 'ပန္နရသီ' (တစ်ဆယ့်ငါးရက်မြောက်နေ့) ဟု ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် ငါက 'ဤနေ့၌ ပြည့်စုံစွာ စောင့်သုံးနေထိုင်ကြသောကြောင့် ဥပေါသထ မည်၏' ဟု ဆိုခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

Komudiyāti kumudavatiyā. Tadā kira kumudāni supupphitāni honti, tāni ettha santīti komudī. Cātumāsiniyāti cātumāsiyā, sā hi catunnaṃ māsānaṃ pariyosānabhūtāti cātumāsī. Idha pana cātumāsinīti vuccati. Māsapuṇṇatāya utupuṇṇatāya saṃvaccharapuṇṇatāya puṇṇā sampuṇṇāti puṇṇā. Mā iti cando vuccati, so ettha puṇṇoti puṇṇamā. Evaṃ puṇṇāya puṇṇamāyāti imasmiṃ padadvaye ca attho veditabbo.

'ကောမုဒီ' ဟူသည်မှာ ကုမုဒြာကြာပင်တို့ရှိရာ ညဉ့်မျိုးတည်း။ ထိုအခါ၌ ကုမုဒြာကြာတို့သည် ကောင်းစွာ အလွန်အမင်း ပွင့်ကြကုန်၏၊ ထိုကုမုဒြာကြာတို့ ရှိသောကြောင့် ထိုညဉ့်ကို 'ကောမုဒီ' (တန်ဆောင်မုန်းလပြည့်ညဉ့်) ဟု ဆိုသည်။ 'စာတုမာသိနီ' ဟူသည်မှာ မိုးလေးလ ပြည့်မြောက်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သော ညဉ့်တည်း။ စင်စစ် ထိုညဉ့်သည် မိုးလေးလတို့၏ အဆုံးအပိုင်းအခြား ဖြစ်သောကြောင့် 'စာတုမာသီ' မည်၏။ သို့သော် ဤပါဠိတော်၌ 'စာတုမာသိနီ' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ တန်ဆောင်မုန်းလပြည့်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မိုးဥတုပြည့်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကတ္တိကာနက္ခတ်ဖြင့် သတ်မှတ်အပ်သော နှစ်ပြည့်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ပြည့်စုံလှသဖြင့် 'ပုဏ္ဏာ' ဟု ခေါ်၏။ လကို 'မာ' ဟု ခေါ်ဆိုရာ၊ ထိုလသည် ဤညဉ့်ဝယ် အပြည့်ဝန်းလျက် ရှိသောကြောင့် 'ပုဏ္ဏမာ' (လပြည့်ညဉ့်) ဟု ဆို၏။ ဤသို့လျှင် 'ပုဏ္ဏာယ ပုဏ္ဏမာယ' ဟူသော ဤပုဒ်နှစ်ခု၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။

Rājāmaccaparivutoti evarūpāya rajataghaṭaviniggatāhi khīradhārāhi dhoviyamānadisābhāgāya viya, rajatavimānaviccutehi muttāvaḷisumanakusumadāmasetadukūlakumudavisarehi samparikiṇṇāya viya ca, caturupakkilesavimuttapuṇṇacandappabhāsamudayobhāsitāya rattiyā rājāmaccehi parivutoti attho. Uparipāsādavaragatoti pāsādavarassa uparigato. Mahārahe samussitasetacchatte kañcanāsane nisinno hoti. Kasmā nisinno? Niddāvinodanatthaṃ. Ayañhi rājā pitari upakkantadivasato paṭṭhāya – ‘‘niddaṃ okkamissāmī’’ti nimīlitamattesuyeva akkhīsu sattisataabbhāhato viya kandamānoyeva pabujjhi. Kimetanti ca vutte, na kiñcīti vadati. Tenassa amanāpā niddā, iti niddāvinodanatthaṃ nisinno. Api ca tasmiṃ divase nakkhattaṃ saṅghuṭṭhaṃ hoti. Sabbaṃ nagaraṃ sittasammaṭṭhaṃ vippakiṇṇavālukaṃ pañcavaṇṇakusumalājapuṇṇaghaṭapaṭimaṇḍitagharadvāraṃ samussitadhajapaṭākavicitrasamujjalitadīpamālālaṅkatasabbadisābhāgaṃ vīthisabhāgena racchāsabhāgena nakkhattakīḷaṃ anubhavamānena mahājanena samākiṇṇaṃ hoti. Iti nakkhattadivasatāyapi nisinnoti vadanti. Evaṃ pana vatvāpi – ‘‘rājakulassa nāma sadāpi nakkhattameva, niddāvinodanatthaṃyeva panesa nisinno’’ti sanniṭṭhānaṃ kataṃ.

'ရာဇာမစ္စပရိဝုတော' ဟူသော ဤပါဌ်၌— ငွေအိုးမှ ထွက်ကျလာသော နို့ရည်အယဉ်တို့ဖြင့် ဆေးကြောအပ်သကဲ့သို့သော အရပ်မျက်နှာရှိပြီး၊ ငွေဗိမာန်မှ ထွက်ပေါ်လာသော ပုလဲသွယ်၊ မြလေးပန်းကုံး၊ ဘွဲဖြူပုဆိုးနှင့် ကုမုဒြာကြာဖြူတို့ဖြင့် ဝန်းရံရောပြွမ်းနေဘိသကဲ့သို့၊ ညစ်နွမ်းကြောင်း အပြစ်လေးပါးမှ လွတ်ကင်းသော လပြည့်ဝန်း၏ အရောင်အဝါတို့ဖြင့် တင့်တယ်အပ်သော ညဉ့်ဝယ် မင်းမျိုးအဆက်ဆက်မှ လာသော အမတ်တို့သည် ခြံရံအပ်သည်ဖြစ်၍ ဟု အနက်ရ၏။ 'ဥပရိပါသာဒဝရဂတော' ဟူသည်မှာ မြတ်သောပြာသာဒ်ထက်သို့ ရောက်သည်ဖြစ်၍၊ မြတ်သောပုဂ္ဂိုလ်တို့နှင့် ထိုက်တန်သော ကောင်းစွာထောင်မတ်သော ထီးဖြူရှိသော ရွှေနေရာ (သီဟာသနပလ္လင်) ထက်၌ ထိုင်နေတော်မူ၏။ အဘယ်ကြောင့် ထိုင်နေသနည်းဟူသော် အိပ်ချင်စိတ်ကို ပယ်ဖျောက်ရန် ဖြစ်၏။ စင်စစ် ဤမင်းသည် ခမည်းတော်ကို သတ်ရန် အားထုတ်သည့်နေ့မှစ၍ 'ငါအိပ်စက်တော့အံ့' ဟု ကြံစည်ကာ မျက်စိတို့ကို မှိတ်လိုက်ရုံမျှဖြင့် လှံတစ်ရာဖြင့် အထိုးခံရသူကဲ့သို့ ရောင်ရမ်းမြည်တမ်းကာ နိုးလာတတ်၏။ 'ဒါဘာလဲ' ဟု မေးလျှင်လည်း တစ်စုံတစ်ခုမျှ ပြန်မပြောနိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် သူ၏ အိပ်စက်ခြင်းသည် မနှစ်သက်ဖွယ်သာ ဖြစ်ရကား အိပ်ခြင်းကို ပယ်ဖျောက်ရန် ထိုင်နေခြင်း ဖြစ်သည်။ တစ်နည်းကား ထိုတန်ဆောင်မုန်းလပြည့်နေ့၌ နက္ခတ်သဘင်ကို ကြွေးကြော်အပ်သည်ဖြစ်၍ တစ်မြို့လုံး ရေဖျန်းတံမြက်လှည်းကာ သဲဖြန့်ခင်းထားပြီး၊ ငါးပါးသောအဆင်းရှိသော ပန်း၊ ပေါက်ပေါက်၊ ရေပြည့်အိုးတို့ဖြင့် အိမ်တံခါးများကို တန်ဆာဆင်ကာ၊ ထောင်မတ်သော တံခွန်ကုက္ကားတို့ဖြင့် ဆန်းကြယ်စွာ ညှိထွန်းထားသော ဆီမီးတန်းတို့ဖြင့် အရပ်မျက်နှာအားလုံးကို တန်ဆာဆင်ထားလျက် လမ်းမကြီး လမ်းမငယ်တို့၌ နက္ခတ်ပွဲတော်ကို ပျော်ရွှင်စွာ ဆင်နွှဲနေကြသော လူအပေါင်းတို့ဖြင့် ပြည့်နှက်နေ၏။ ဤသို့ နက္ခတ်ပွဲတော်နေ့ဖြစ်သောကြောင့် ထိုင်နေတော်မူသည်ဟုလည်း ဆိုကြ၏။ သို့သော် မဟာအဋ္ဌကထာ၌မူ 'မင်းမျိုးမင်းနွယ်တို့အတွက် အခါခပ်သိမ်းသည် နက္ခတ်သဘင်ပွဲတော်နေ့ကဲ့သို့သာ ဖြစ်၏၊ စင်စစ်မူကား အိပ်ခြင်းကို ပယ်ဖျောက်ရန်အတွက်သာ ဤမင်းသည် ထိုင်နေခြင်းဖြစ်သည်' ဟု ဆုံးဖြတ်ချက် ပြုထားတော်မူ၏။

Udānaṃ [Pg.129] udānesīti udāhāraṃ udāhari, yathā hi yaṃ telaṃ mānaṃ gahetuṃ na sakkoti, vissanditvā gacchati, taṃ avasekoti vuccati. Yañca jalaṃ taḷākaṃ gahetuṃ na sakkoti, ajjhottharitvā gacchati, taṃ oghoti vuccati; evameva yaṃ pītivacanaṃ hadayaṃ gahetuṃ na sakkoti, adhikaṃ hutvā anto asaṇṭhahitvā bahinikkhamati, taṃ udānanti vuccati. Evarūpaṃ pītimayaṃ vacanaṃ nicchāresīti attho.

'ဥဒါနံ ဥဒါနေသိ' ဟူသည်မှာ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ မြွက်ဆိုအပ်သော စကား (ဥဒါန်း) ကို မြွက်ဆိုတော်မူ၏။ ဥပမာအားဖြင့် ချင့်ခွက်သည် ဆီကို မဆံ့နိုင်ဘဲ လျှံကျသွားသောအခါ ထိုဆီကို 'ဆီလျှံ' (အဝသေက) ဟု ခေါ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ရေကန်သည် ရေကို မထိန်းနိုင်ဘဲ လွှမ်းမိုးလျှံထွက်သွားသောအခါ ထိုရေကို 'ရေအလျင်' (ဩဃ) ဟု ခေါ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ထို့အတူပင် စိတ်နှလုံးက မထိန်းနိုင်အောင် ပီတိလွန်ကဲသဖြင့် အတွင်း၌ မအောင့်နိုင်ဘဲ အပသို့ ထွက်ပေါ်လာသော ပီတိကြောင့်ဖြစ်သော စကားကို 'ဥဒါန်း' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုကဲ့သို့သော ပီတိကြောင့်ဖြစ်သော စကားကို မြွက်ဆိုတော်မူ၏ဟု အနက်ရသည်။

Dosināti dosāpagatā, abbhā, mahikā, dhūmo, rajo, rāhūti imehi pañcahi upakkilesehi virahitāti vuttaṃ hoti. Tasmā ramaṇīyātiādīni pañca thomanavacanāni. Sā hi mahājanassa manaṃ ramayatīti ramaṇīyā. Vuttadosavimuttāya candappabhāya obhāsitattā ativiya surūpāti abhirūpā. Dassituṃ yuttāti dassanīyā. Cittaṃ pasādetīti pāsādikā. Divasamāsādīnaṃ lakkhaṇaṃ bhavituṃ yuttāti lakkhaññā.

'ဒေါသိနာ' ဟူသည်မှာ တိမ်တိုက်၊ ဆီးနှင်း၊ အခိုးအလျှံ၊ မြူမှုန်နှင့် ရာဟုအသုရိန်တည်းဟူသော ညစ်နွမ်းကြောင်း (မှေးမှိန်ကြောင်း) အပြစ်ငါးပါးတို့မှ ကင်းဝေးစင်ကြယ်သော ညဉ့်ကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် 'ရမဏီယာ' အစရှိသော စကားလုံးငါးခုတို့သည် ချီးမွမ်းစကားများ ဖြစ်ကြ၏။ ထိုညဉ့်သည် လူအပေါင်းတို့၏ စိတ်ကို မွေ့လျော်စေတတ်သောကြောင့် 'ရမဏီယာ' မည်၏။ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အပြစ်ငါးပါးတို့မှ ကင်းလွတ်သော လရောင်ဖြင့် ထွန်းလင်းတောက်ပနေသောကြောင့် အလွန်အဆင်းလှသဖြင့် 'အဘိရူပါ' မည်၏။ ရှုချင်စဖွယ် ကောင်းသောကြောင့် 'ဒဿနီယာ' မည်၏။ စိတ်ကို ကြည်လင်စေတတ်သောကြောင့် 'ပါသာဒိကာ' မည်၏။ နေ့ရက်၊ လရက် စသည်တို့ကို သတ်မှတ်မှတ်သားရန် သင့်တော်သောကြောင့် 'လက္ခညာ' မည်၏။

Kaṃ nu khvajjāti kaṃ nu kho ajja. Samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vāti samitapāpatāya samaṇaṃ. Bāhitapāpatāya brāhmaṇaṃ. Yaṃ no payirupāsatoti vacanabyattayo esa, yaṃ amhākaṃ pañhapucchanavasena payirupāsantānaṃ madhuraṃ dhammaṃ sutvā cittaṃ pasīdeyyāti attho. Iti rājā iminā sabbenapi vacanena obhāsanimittakammaṃ akāsi. Kassa akāsīti? Jīvakassa. Kimatthaṃ? Bhagavato dassanatthaṃ. Kiṃ bhagavantaṃ sayaṃ dassanāya upagantuṃ na sakkotīti? Āma, na sakkoti. Kasmā? Mahāparādhatāya.

“ကံနခွဇ္ဇ” ဟူသည်ကား “ယနေ့ အဘယ်သို့သော သမဏ သို့မဟုတ် ဗြာဟ္မဏထံသို့ ချဉ်းကပ်ရပါအံ့နည်း” ဟု ဆိုလိုသည်။ မကောင်းမှုကို ငြိမ်းစေပြီးဖြစ်သောကြောင့် “သမဏ” မည်၏။ မကောင်းမှုကို ဖယ်ရှား (မျှောထုတ်) ပြီးဖြစ်သောကြောင့် “ဗြာဟ္မဏ” မည်၏။ “ယံ နော ပယိရုပါသတော” ဟူသော စကား၌ ဝုစ်ဖောက်ပြန်ခြင်းရှိ၏။ ငါတို့သည် ပြဿနာမေးမြန်းခြင်းဖြင့် ချဉ်းကပ်ကြကုန်စဉ် အကြင် သမဏ သို့မဟုတ် ဗြာဟ္မဏ၏ ချိုမြိန်သောတရားကို နာကြားရသဖြင့် စိတ်ကြည်လင်ရာသနည်းဟု အနက်ရ၏။ ဤသို့လျှင် မင်းကြီးသည် ဤစကားအားလုံးဖြင့် အရိပ်အမြွက် နိမိတ်အမှုကို ပြုတော်မူ၏။ အဘယ်သူ့အတွက် ပြုသနည်းဟူမူ ဇီဝကအတွက် ပြုတော်မူ၏။ အဘယ်အကျိုးငှာ ပြုသနည်းဟူမူ မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြော်ရန်အတွက် ဖြစ်၏။ မင်းကြီးကိုယ်တိုင် မြတ်စွာဘုရားထံ ဖူးမြော်ရန် ချဉ်းကပ်ခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်သလောဟူမူ စင်စစ် မစွမ်းနိုင်ပါ။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ များစွာသောအပြစ် ရှိသောကြောင့်တည်း။

Tena hi bhagavato upaṭṭhāko ariyasāvako attano pitā mārito, devadatto ca tameva nissāya bhagavato bahuṃ anatthamakāsi, iti mahāparādho esa, tāya mahāparādhatāya sayaṃ gantuṃ na sakkoti. Jīvako pana bhagavato upaṭṭhāko, tassa piṭṭhichāyāya bhagavantaṃ passissāmīti obhāsanimittakammaṃ akāsi. Kiṃ jīvako pana – ‘‘mayhaṃ idaṃ obhāsanimittakamma’’nti jānātīti? Āma jānāti. Atha kasmā tuṇhī ahosīti? Vikkhepapacchedanatthaṃ.

အကြောင်းမူကား ထိုမင်းသည် မြတ်စွာဘုရား၏ အလုပ်အကျွေးဖြစ်သော အရိယသာဝက မိမိ၏ခမည်းတော် (ဗိမ္ဗိသာရမင်းကြီး) ကို သတ်ခဲ့လေပြီ။ ထို့ပြင် ဒေဝဒတ်သည်လည်း ထိုမင်းကို အမှီပြု၍ မြတ်စွာဘုရားအား များစွာသော ဘေးရန် စီးပွားမဲ့ကို ပြုခဲ့လေပြီ။ ဤသို့လျှင် ထိုမင်း၌ များစွာသောအပြစ် ရှိသဖြင့် ထိုအပြစ်ကြီးမားသောကြောင့် ကိုယ်တိုင် သွားရောက်ခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ပေ။ ဇီဝကမူကား မြတ်စွာဘုရား၏ အလုပ်အကျွေး ဖြစ်၏။ ထိုဇီဝက၏ ကျောရိပ်ကိုခို၍ (ဇီဝကကို အမှီပြု၍) မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြော်ရတော့အံ့ဟု ကြံစည်ကာ အရိပ်အမြွက် နိမိတ်အမှုကို ပြုတော်မူ၏။ ဇီဝကသည် “ငါ့ကို ရည်ရွယ်၍ ဤအရိပ်အမြွက်စကားကို ဆိုပါတကား” ဟု သိပါသလောဟူမူ သိပါသည်။ ထိုသို့ သိပါလျက် အဘယ်ကြောင့် ဆိတ်ဆိတ်နေသနည်းဟူမူ မိမိပြောမည့်စကားကို အနှောင့်အယှက်ဖြစ်စေမည့် အရာကို ဖြတ်တောက်ရန် အကျိုးငှာ ဖြစ်သည်။

Tassañhi parisati channaṃ satthārānaṃ upaṭṭhākā bahū sannipatitā, te asikkhitānaṃ payirupāsanena sayampi asikkhitāva. Te mayi bhagavato guṇakathaṃ [Pg.130] āraddhe antarantarā uṭṭhāyuṭṭhāya attano satthārānaṃ guṇaṃ kathessanti, evaṃ me satthu guṇakathā pariyosānaṃ na gamissati. Rājā pana imesaṃ kulūpake upasaṅkamitvā gahitāsāratāya tesaṃ guṇakathāya anattamano hutvā maṃ paṭipucchissati, athāhaṃ nibbikkhepaṃ satthu guṇaṃ kathetvā rājānaṃ satthu santikaṃ gahetvā gamissāmīti jānantova vikkhepapacchedanatthaṃ tuṇhī ahosīti.

အကြောင်းမူကား ထိုပရိသတ်အလယ်၌ တိတ္ထိဆရာကြီး ခြောက်ယောက်တို့၏ အလုပ်အကျွေးဖြစ်ကြသော အမတ်များစွာ စည်းဝေးလျက်ရှိကြရာ၊ ထိုအမတ်တို့သည် ကျင့်ဝတ်သိက္ခာမရှိသော ထိုတိတ္ထိဆရာတို့အား ဆည်းကပ်ခဲ့ကြသဖြင့် ကိုယ်တိုင်လည်း သိက္ခာမရှိကြပေ။ ငါသည် မြတ်စွာဘုရား၏ ဂုဏ်တော်ကို စတင်ချီးမွမ်းပြောဆိုသောအခါ ထိုအမတ်တို့သည် အကြားအကြား၌ ထ၍ထ၍ မိမိတို့၏ တိတ္ထိဆရာတို့၏ ဂုဏ်ကို ပြောဆိုကြလိမ့်မည်။ ဤသို့ ပြောဆိုကြလျှင် ငါ့ဆရာဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ ဂုဏ်တော်စကားသည် ပြီးဆုံးခြင်းသို့ ရောက်လိမ့်မည်မဟုတ်။ တစ်ဖန် မင်းကြီးသည် ဤအမတ်တို့၏ ကိုးကွယ်ရာ တိတ္ထိဆရာများထံ ချဉ်းကပ်၍ ၎င်းတို့၏ အနှစ်သာရမရှိမှုကို သိရှိကာ ၎င်းတို့၏ ဂုဏ်စကားအပေါ် စိတ်မချမ်းမသာဖြစ်၍ ငါ့ကို တစ်ဖန် ပြန်လည်မေးမြန်းလိမ့်မည်။ ထိုအခါ၌ ငါသည် အနှောင့်အယှက်မရှိဘဲ မြတ်စွာဘုရား၏ ဂုဏ်တော်ကို သံတော်ဦးတင်ကာ မင်းကြီးကို မြတ်စွာဘုရားထံတော်သို့ ခေါ်ဆောင်သွားအံ့ဟု ကြံစည်လျက်၊ မိမိကို ရည်ရွယ်၍ ပြောကြားကြောင်း သိလျက်နှင့်ပင် မိမိစကားကို ဖောက်ပြန်ပျက်စီးစေမည့်အဖြစ်ကို တားဆီးရန် ဆိတ်ဆိတ်နေခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

Tepi amaccā evaṃ cintesuṃ – ‘‘ajja rājā pañcahi padehi rattiṃ thometi, addhā kiñci samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchitvā dhammaṃ sotukāmo, yassa cesa dhammaṃ sutvā pasīdissati, tassa ca mahantaṃ sakkāraṃ karissati, yassa pana kulūpako samaṇo rājakulūpako hoti, bhaddaṃ tassā’’ti.

ထိုအမတ်တို့သည်လည်း ဤသို့ ကြံစည်ကြကုန်၏။ “ယနေ့ မင်းကြီးသည် (ရမဏီယ စသော) ပုဒ်ငါးပါးတို့ဖြင့် ညဉ့်၏သာယာပုံကို ချီးမွမ်းတော်မူ၏။ မချွတ်ဧကန် တစ်စုံတစ်ယောက်သော သမဏ သို့မဟုတ် ဗြာဟ္မဏထံသို့ ချဉ်းကပ်၍ ပြဿနာကို မေးမြန်းလျက် တရားနာယူလိုခြင်း ဖြစ်ပေလိမ့်မည်။ အကြင်ဆရာ၏ တရားကို နာကြားရ၍ ကြည်ညိုတော်မူပါက ထိုဆရာအား ကြီးစွာသော ပူဇော်သက္ကာရကို ပြုတော်မူလိမ့်မည်။ အကြင်အမတ်၏ ကိုးကွယ်ရာရဟန်းသည် မင်းဆရာဖြစ်လာပါက ထိုအမတ်အတွက် ကောင်းလေစွ” ဟု ကြံစည်ကြကုန်၏။

151-152. Te evaṃ cintetvā – ‘‘ahaṃ attano kulūpakasamaṇassa vaṇṇaṃ vatvā rājānaṃ gahetvā gamissāmi, ahaṃ gamissāmī’’ti attano attano kulūpakānaṃ vaṇṇaṃ kathetuṃ āraddhā. Tenāha – ‘‘evaṃ vutte aññataro rājāmacco’’tiādi. Tattha pūraṇoti tassa satthupaṭiññassa nāmaṃ. Kassapoti gottaṃ. So kira aññatarassa kulassa ekūnadāsasataṃ pūrayamāno jāto, tenassa pūraṇoti nāmaṃ akaṃsu. Maṅgaladāsattā cassa ‘‘dukkaṭa’’nti vattā natthi, akataṃ vā na katanti. So ‘‘kimahaṃ ettha vasāmī’’ti palāyi. Athassa corā vatthāni acchindiṃsu, so paṇṇena vā tiṇena vā paṭicchādetumpi ajānanto jātarūpeneva ekaṃ gāmaṃ pāvisi. Manussā taṃ disvā ‘‘ayaṃ samaṇo arahā appiccho, natthi iminā sadiso’’ti pūvabhattādīni gahetvā upasaṅkamanti. So – ‘‘mayhaṃ sāṭakaṃ anivatthabhāvena idaṃ uppanna’’nti tato paṭṭhāya sāṭakaṃ labhitvāpi na nivāsesi, tadeva pabbajjaṃ aggahesi, tassa santike aññepi aññepīti pañcasatamanussā pabbajiṃsu. Taṃ sandhāyāha – ‘‘pūraṇo kassapo’’ti.

၁၅၁-၁၅၂. ထိုအမတ်တို့သည် ဤသို့ ကြံစည်ကြပြီးလျှင် “ငါသည် မိမိ၏ ဆရာရဟန်း၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို သံတော်ဦးတင်၍ မင်းကြီးကို ခေါ်ဆောင်သွားအံ့” ဟု အသီးသီး ကြံရွယ်လျက် မိမိတို့ ကိုးကွယ်ရာ ရဟန်းတို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို သံတော်ဦးတင်ရန် အားထုတ်ကြလေ၏။ ထို့ကြောင့် သင်္ဂါယနာတင်ထေရ် (သို့မဟုတ် အရှင်အာနန္ဒာ) က “ဧဝံ ဝုတ္တေ အညတရော ရာဇာမစ္စော” အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုစကားရပ်၌ “ပူရဏ” ဟူသည်မှာ မိမိကိုယ်ကို ဘုရားဟု ဝန်ခံသော ထိုတိတ္ထိဆရာကြီး၏ အမည်ဖြစ်၍၊ “ကဿပ” ဟူသည်မှာ အနွယ်တော် ဖြစ်၏။ ကြားသိရသည်မှာ ထိုတိတ္ထိဆရာကြီးသည် တစ်ခုသောအိမ်၌ တစ်ယောက်လျော့သော ကျွန်တစ်ရာကို ပြည့်စေရန် မွေးဖွားလာသူဖြစ်သောကြောင့် “ပူရဏ” (အပြည့်ပြုသူ) ဟု အမည်မှည့်ခဲ့ကြသည်။ သူသည် မင်္ဂလာကျွန် ဖြစ်သောကြောင့် မည်သည့်အမှုကိုပင် ပြုစေကာမူ “မကောင်းသဖြင့် ပြုအပ်သည်” ဟု ကဲ့ရဲ့ပြောဆိုသူမရှိ၊ မပြုဘဲ ထားသောအမှုကိုလည်း “မပြုအပ်” ဟု ဆိုသူမရှိပေ။ သူသည် “ငါသည် အဘယ်ကြောင့် ဤအိမ်၌ နေရအံ့နည်း” ဟု ကြံစည်ကာ ထွက်ပြေးလေ၏။ ထိုအခါ လမ်းခရီး၌ တောပုန်းဓားပြတို့သည် သူ၏ အဝတ်များကို လုယူသွားကြသဖြင့်၊ သစ်ရွက် သို့မဟုတ် မြက်တို့ဖြင့် ကိုယ်အင်္ဂါကို ဖုံးကွယ်ရမှန်းပင် မသိဘဲ မွေးဖွားစ ကလေးသူငယ်၏အသွင် (မိမွေးတိုင်း) ဖြင့် ရွာတစ်ရွာသို့ ဝင်လေ၏။ လူတို့သည် သူ့ကို မြင်သောအခါ “ဤသူကား ကိလေသာငြိမ်းပြီးသော ရဟန္တာတည်း၊ အလိုနည်းလှ၏၊ ဤသူနှင့်တူသူ မရှိပြီ” ဟု ကြံစည်ကာ မုန့်၊ ထမင်း စသော စားဖွယ်တို့ကို ယူဆောင်လျက် ချဉ်းကပ်ကြကုန်၏။ သူသည် “ငါသည် အဝတ်မဝတ်ဘဲ နေခြင်းကြောင့် ဤစားသောက်ဖွယ်တို့ကို ရခြင်းဖြစ်သည်” ဟု ကြံစည်ကာ ထိုအချိန်မှစ၍ အဝတ်ကို ရသော်လည်း မဝတ်တော့ဘဲ အဝတ်မဝတ်ခြင်းဖြင့်သာ ရဟန်းအဖြစ်ကို ခံယူလေ၏။ သူ၏ထံ၌ အခြားသောသူ ငါးရာတို့သည်လည်း ရဟန်းပြုကြကုန်၏။ ထိုဆရာကြီးကို ရည်ရွယ်၍ “ပူရဏကဿပ” ဟု ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။

Pabbajitasamūhasaṅkhāto saṅgho assa atthīti saṅghī. Sveva gaṇo assa atthīti gaṇī. Ācārasikkhāpanavasena tassa gaṇassa ācariyoti gaṇācariyo. Ñātoti paññāto pākaṭo. ‘‘Appiccho [Pg.131] santuṭṭho. Appicchatāya vatthampi na nivāsetī’’ti evaṃ samuggato yaso assa atthīti yasassī. Titthakaroti laddhikaro. Sādhusammatoti ayaṃ sādhu, sundaro, sappurisoti evaṃ sammato. Bahujanassāti assutavato andhabālaputhujjanassa. Pabbajitato paṭṭhāya atikkantā bahū rattiyo jānātīti rattaññū. Ciraṃ pabbajitassa assāti cirapabbajito, acirapabbajitassa hi kathā okappanīyā na hoti, tenāha ‘‘cirapabbajito’’ti. Addhagatoti addhānaṃ gato, dve tayo rājaparivaṭṭe atītoti adhippāyo. Vayoanuppattoti pacchimavayaṃ anuppatto. Idaṃ ubhayampi – ‘‘daharassa kathā okappanīyā na hotī’’ti etaṃ sandhāya vuttaṃ.

ထိုပူရဏကဿပအား ရဟန်းအပေါင်းဟူသော အသင်းအပင်း (သံဃာ) ရှိသောကြောင့် “သံဃီ” မည်၏။ ထိုရဟန်းအပေါင်းဟူသော ဂိုဏ်းရှိသောကြောင့် “ဂဏီ” မည်၏။ မိမိ၏အကျင့်ကို သင်ကြားပြသပေးခြင်းဖြင့် ထိုဂိုဏ်း၏ ဆရာဖြစ်သောကြောင့် “ဂဏာစရိယ” မည်၏။ “ဉာတ” ဟူသည်မှာ လူသိများ ထင်ရှားကျော်စောခြင်း ဖြစ်သည်။ “အလိုနည်း၏၊ ရောင့်ရဲလွယ်၏၊ အလိုနည်းလွန်းသဖြင့် အဝတ်ကိုမျှပင် မဝတ်တော့ပေ” ဟု အထက်သို့ ပျံ့နှံ့ကျော်စောသော ဂုဏ်သတင်းရှိသောကြောင့် “ယသဿီ” မည်၏။ “တိတ္ထကရ” ဟူသည်မှာ အယူဝါဒကို ပြုလုပ်ဖန်တီးသူ ဖြစ်သည်။ “သာဓုသမ္မတ” ဟူသည်မှာ ဤသူသည် တော်၏၊ ကောင်း၏၊ သူတော်ကောင်းဖြစ်၏ဟု သမုတ်အပ်သူ ဖြစ်သည်။ “ဗဟုဇနဿ” ဟူသည်မှာ တရားမနာဖူးသော ဉာဏ်မျက်စိကန်းလျက် မိုက်မဲသော ပုထုဇဉ်အပေါင်းတို့၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ရဟန်းပြုသည့် အချိန်မှစ၍ လွန်ခဲ့သော ညဉ့်ပေါင်းများစွာကို သိသူဖြစ်သောကြောင့် (ဝာသနာရင့်သူဖြစ်သောကြောင့်) “ရတ္တညု” မည်၏။ ရဟန်းပြုခဲ့သည်မှာ ကြာမြင့်လှပြီဖြစ်သောကြောင့် “စိရပဗ္ဗဇိတ” မည်၏။ အကြောင်းမူကား မကြာသေးမီက ရဟန်းပြုသူ၏စကားသည် ယုံကြည်ကိုးစားထိုက်သည် မဟုတ်ပေ၊ ထို့ကြောင့် “စိရပဗ္ဗဇိတ” ဟု ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ “အဒ္ဓဂတ” ဟူသည်မှာ ရှည်လျားသောခရီးသို့ ရောက်ပြီးသူ၊ မင်းနှစ်ဆက် သုံးဆက်၏ အပြောင်းအလဲကို ကျော်ဖြတ်လာပြီးသူဟု ဆိုလိုသည်။ “ဝယောအနုပ္ပတ္တ” ဟူသည်မှာ နောက်ဆုံးအရွယ် (အိုမင်းသောအရွယ်) သို့ ရောက်ရှိနေသူ ဖြစ်သည်။ ဤနှစ်ပုဒ်လုံးသည် “ငယ်ရွယ်သူ၏ စကားသည် ယုံကြည်ကိုးစားထိုက်သည် မဟုတ်” ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ကို ရည်ရွယ်၍ ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။

Tuṇhī ahosīti suvaṇṇavaṇṇaṃ madhurarasaṃ ambapakkaṃ khāditukāmo puriso āharitvā hatthe ṭhapitaṃ kājarapakkaṃ disvā viya jhānābhiññādiguṇayuttaṃ tilakkhaṇabbhāhataṃ madhuraṃ dhammakathaṃ sotukāmo pubbe pūraṇassa dassanenāpi anattamano idāni guṇakathāya suṭṭhutaraṃ anattamano hutvā tuṇhī ahosi. Anattamano samānopi pana ‘‘sacāhaṃ etaṃ tajjetvā gīvāyaṃ gahetvā nīharāpessāmi, ‘yo yo kathesi, taṃ taṃ rājā evaṃ karotī’ti bhīto aññopi koci kiñci na kathessatī’’ti amanāpampi taṃ kathaṃ adhivāsetvā tuṇhī eva ahosi. Athañño – ‘‘ahaṃ attano kulūpakassa vaṇṇaṃ kathessāmī’’ti cintetvā vattuṃ ārabhi. Tena vuttaṃ – aññataropi khotiādi. Taṃ sabbaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ.

“တုဏှီ အဟောသိ” ဟူသည်မှာ ရွှေအဆင်းကဲ့သို့ ဝါဝင်း၍ ချိုမြိန်သောအရသာရှိသော သရက်သီးမှည့်ကို စားလိုသော ယောကျ်ားသည် အခြားသူ ယူဆောင်လာ၍ မိမိလက်သို့ ထည့်ပေးသော တံပြင်းသီးမှည့် (ခါးသက်သောအသီး) ကို မြင်ရသဖြင့် စိတ်ပျက်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထို့အတူ ဈာန် အဘိညာဉ် စသောဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံ၍ လက္ခဏာရေးသုံးပါးဖြင့် တံဆိပ်ခတ်နှိပ်ထားသော ချိုမြိန်သော တရားစကားကို နာကြားလိုပါလျက်၊ ရှေးဦးစွာ ပူရဏကို မြင်ရခြင်းကြောင့်လည်း စိတ်ပျက်ခဲ့ရပြီး၊ ယခုအခါ မဟုတ်မမှန်သော ဂုဏ်စကားတို့ကို ကြားရသဖြင့် သာ၍လွန်စွာ စိတ်ပျက်ကာ ဆိတ်ဆိတ်နေခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ မင်းကြီးသည် စိတ်မချမ်းမြေ့သော်လည်း “ငါသည် ဤအမတ်ကို မောင်းမဲခြိမ်းခြောက်ကာ လည်ပင်းကိုကိုင်၍ နှင်ထုတ်စေပါက ‘အကြင်အကြင် လျှောက်တင်သူကို မင်းကြီးသည် ဤသို့ ပြုတော်မူ၏’ ဟု ကြောက်ရွံ့ကြသဖြင့် အခြားသောအမတ်တစ်ဦးမျှ တစ်စုံတစ်ရာ လျှောက်တင်ဝံ့တော့မည် မဟုတ်ပေ” ဟု ကြံစည်ကာ မနှစ်သက်ဖွယ်ဖြစ်သော ထိုစကားကို သည်းခံလျက် ဆိတ်ဆိတ်သာ နေတော်မူ၏။ ထိုအခါ အခြားသောအမတ်တစ်ဦးသည် “ငါသည် မိမိ၏ ဆရာရဟန်း၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို လျှောက်တင်အံ့” ဟု ကြံစည်ကာ လျှောက်တင်ရန် စတင်လေ၏။ ထို့ကြောင့် သင်္ဂါယနာတင်ထေရ်က “အညတရော ခေါ” အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်အားလုံးကို ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်း သိမှတ်အပ်သည်။

Ettha pana makkhalīti tassa nāmaṃ. Gosālāya jātattā gosāloti dutiyaṃ nāmaṃ. Taṃ kira sakaddamāya bhūmiyā telaghaṭaṃ gahetvā gacchantaṃ – ‘‘tāta, mā khalī’’ti sāmiko āha. So pamādena khalitvā patitvā sāmikassa bhayena palāyituṃ āraddho. Sāmiko upadhāvitvā dussakaṇṇe aggahesi. So sāṭakaṃ chaḍḍetvā acelako hutvā palāyi. Sesaṃ pūraṇasadisameva.

ဤဒုတိယအမတ်၏ စကား၌မူ “မက္ခလိ” ဟူသည်မှာ ထိုဆရာကြီး၏ အမည်တည်း။ ဂေါသာလာ (နွားတင်းကုပ်) ၌ မွေးဖွားသောကြောင့် “ဂေါသာလ” ဟူသော ဒုတိယအမည်ကို ရရှိခဲ့သည်။ ကြားသိရသည်မှာ ထိုဂေါသာလသည် ရွှံ့ညွန်ထူထပ်သော မြေ၌ ဆီအိုးကို ကိုင်ဆောင်၍ သွားနေစဉ် “အမောင်၊ ခြေမချော်စေနှင့် (မလဲစေနှင့်)” ဟု အရှင်သခင်က ပြောဆိုခဲ့သည်။ သူသည် မေ့လျော့သဖြင့် ခြေချော်လဲကျသွားရာ အရှင်သခင်ကို ကြောက်ရွံ့သဖြင့် ထွက်ပြေးရန် အားထုတ်လေ၏။ အရှင်သခင်သည် နောက်မှ ပြေးလိုက်လာပြီး သူ၏ အဝတ်အနားကို လှမ်း၍ ဆွဲကိုင်လိုက်ရာ၊ သူသည် အဝတ်ကို စွန့်ပစ်ခဲ့ပြီး ကိုယ်လုံးတီး (အဝတ်မရှိသူ) ဖြစ်လျက် ထွက်ပြေးသွားလေသည်။ ကြွင်းသောအကြောင်းအရာတို့သည် ပူရဏကဿပ၏ အကြောင်းနှင့် တူညီလှပေသည်။

153. Ajitoti tassa nāmaṃ. Kesakambalaṃ dhāretīti kesakambalo. Iti nāmadvayaṃ saṃsanditvā ajito kesakambaloti vuccati[Pg.132]. Tattha kesakambalo nāma manussakesehi katakambalo. Tato paṭikiṭṭhataraṃ vatthaṃ nāma natthi. Yathāha – ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, yāni kānici tantāvutānaṃ vatthānaṃ, kesakambalo tesaṃ paṭikiṭṭho akkhāyati. Kesakambalo, bhikkhave, sīte sīto, uṇhe uṇho, dubbaṇṇo duggandho dukkhasamphasso’’ti (a. ni. 3.138).

၁၅၃. "အဇိတ" ဟူသည် ထိုတိတ္ထိဆရာ၏ အမည် ဖြစ်သည်။ လူတို့၏ ဆံပင်ဖြင့် ရက်လုပ်ထားသော ကမ္ဗလာအဝတ်ကို ဝတ်ရုံသောကြောင့် "ကေသကမ္ဗလ" ဟု ခေါ်သည်။ ဤသို့ အမည်နှစ်ခုကို ပေါင်းစပ်၍ "အဇိတ ကေသကမ္ဗလ" ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ထိုအမည်တွင် "ကေသကမ္ဗလ" ဟူသည် လူဆံပင်ဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော ကမ္ဗလာအထည် ဖြစ်သည်။ ထိုလူဆံပင်ကမ္ဗလာထက် ပို၍ ယုတ်ညံ့ဆိုးဝါးသော အဝတ်ဟူသည် မရှိပါ။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားကလည်း "ရဟန်းတို့၊ ရက်ကန်းစင်၌ ရက်လုပ်သမျှသော အဝတ်အထည်တို့တွင် ကေသကမ္ဗလသည် အယုတ်ညံ့ဆုံး (အညံ့ဆုံး) ဟု ဆိုအပ်၏။ ရဟန်းတို့၊ ကေသကမ္ဗလသည် ချမ်းသောအခါ၌ ပို၍ ချမ်းအေး၏၊ ပူသောအခါ၌ ပို၍ ပူလောင်၏၊ အဆင်းလည်းမလှ၊ အနံ့လည်းဆိုးဝါးကာ အတွေ့အထိလည်း အလွန်ကြမ်းတမ်းလှ၏" ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။

154. Pakudhoti tassa nāmaṃ. Kaccāyanoti gottaṃ. Iti nāmagottaṃ saṃsanditvā pakudho kaccāyanoti vuccati. Sītudakapaṭikkhittako esa, vaccaṃ katvāpi udakakiccaṃ na karoti, uṇhodakaṃ vā kañjiyaṃ vā labhitvā karoti, nadiṃ vā maggodakaṃ vā atikkamma – ‘‘sīlaṃ me bhinna’’nti vālikathūpaṃ katvā sīlaṃ adhiṭṭhāya gacchati. Evarūpo nissirīkaladdhiko esa.

၁၅၄. "ပကုဓ" ဟူသည် ထိုဆရာ၏ အမည်ဖြစ်ပြီး "ကစ္စာယန" ဟူသည် အနွယ်အမည် ဖြစ်သည်။ ဤသို့ အမည်နှင့် အနွယ်ကို တွဲစပ်၍ "ပကုဓ ကစ္စာယန" ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ ထိုသူသည် ရေအေးကို လုံးဝရှောင်ကြဉ်သူ ဖြစ်ရာ ကျင်ကြီးစွန့်ပြီးသည့်တိုင် ရေအေးဖြင့် သန့်ရှင်းရေး မပြုလုပ်ပေ။ ရေနွေး သို့မဟုတ် ချဉ်ဖတ်ရည် (ပအုံးရည်) ရမှသာ သန့်ရှင်းရေး ပြုလုပ်သည်။ မြစ်ရေကို ဖြစ်စေ၊ လမ်းခရီးရှိ ရေအိုင်ကို ဖြစ်စေ ဖြတ်သန်းကျော်လွန်မိပါက "ငါ၏ သီလ ပျက်စီးသွားပြီ" ဟု ယူဆပြီး သဲပုံစေတီငယ် ပြုလုပ်ကာ သီလကို ပြန်လည်ဆောက်တည်ပြီးမှ သွားလေ့ရှိသည်။ ထိုသူသည် ဤကဲ့သို့သော အသရေမရှိသည့် အယူဝါဒရှိသူ ဖြစ်သည်။

155. Sañcayoti tassa nāmaṃ. Belaṭṭhassa puttoti belaṭṭhaputto.

၁၅၅. "သဉ္စယ" ဟူသည် ထိုတိတ္ထိဆရာ၏ အမည် ဖြစ်သည်။ ဗေလဋ္ဌ၏ သားဖြစ်သောကြောင့် "ဗေလဋ္ဌပုတ္တ" (ဗေလဋ္ဌ၏သား) ဟု ခေါ်သည်။

156. Amhākaṃ gaṇṭhanakileso palibandhanakileso natthi, kilesagaṇṭharahitā mayanti evaṃvāditāya laddhanāmavasena nigaṇṭho. Nāṭassa putto nāṭaputto.

၁၅၆. "ငါတို့၌ ထုံးဖွဲ့တတ်သော ကိလေသာ၊ နှောင်ဖွဲ့တတ်သော ကိလေသာ မရှိ၊ ငါတို့သည် ကိလေသာအထုံးအဖွဲ့ ကင်းစင်သူများ ဖြစ်ကြသည်" ဟု ပြောဆိုလေ့ရှိသဖြင့် ရရှိသော အမည်အရ "နိဂဏ္ဌ" ဟု ခေါ်သည်။ နာဋ၏ သားဖြစ်သောကြောင့် "နာဋပုတ္တ" ဟု အမည်ရသည်။

Komārabhaccajīvakakathāvaṇṇanā

ကောမာရဘတ် ဇီဝကနှင့် စပ်လျဉ်းသော စကား၏ အဖွင့်။

157. Atha kho rājāti rājā kira tesaṃ vacanaṃ sutvā cintesi – ‘‘ahaṃ yassa yassa vacanaṃ na sotukāmo, so so eva kathesi. Yassa panamhi vacanaṃ sotukāmo, esa nāgavasaṃ pivitvā ṭhito supaṇṇo viya tuṇhībhūto, anattho vata me’’ti. Athassa etadahosi – ‘‘jīvako upasantassa buddhassa bhagavato upaṭṭhāko, sayampi upasanto, tasmā vattasampanno bhikkhu viya tuṇhībhūtova nisinno, na esa mayi akathente kathessati, hatthimhi kho pana maddante hatthisseva pādo gahetabbo’’ti tena saddhiṃ sayaṃ mantetumāraddho. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho rājā’’ti. Tattha kiṃ tuṇhīti kena kāraṇena tuṇhī. Imesaṃ amaccānaṃ attano attano kulūpakasamaṇassa vaṇṇaṃ kathentānaṃ mukhaṃ nappahoti[Pg.133]. Kiṃ yathā etesaṃ, evaṃ tava kulūpakasamaṇo natthi, kiṃ tvaṃ daliddo, na te mama pitarā issariyaṃ dinnaṃ, udāhu assaddhoti pucchati.

၁၅၇. "အထ ခေါ ရာဇာ" ဟူသော စကားရပ်နှင့် ပတ်သက်၍- မင်းကြီးသည် ထိုအမတ်တို့၏ လျှောက်တင်ချက်ကို ကြားပြီးနောက် ဤသို့ ကြံစည်တော်မူ၏။ "ငါသည် မည်သည့်အမတ်၏ စကားကိုမျှ မနာယူလိုသော်လည်း ထိုသူတို့ကသာ လျှောက်တင်နေကြသည်။ ငါ စကားကြားလိုသော ဤဇီဝကမူကား နဂါးဆီကို သောက်ပြီး ငြိမ်သက်စွာ ရပ်နေသော ဂဠုန်ကဲ့သို့ ဆိတ်ဆိတ်သာ နေတော့သည်။ ငါ့မှာ စီးပွားမဲ့လှတကား (အခွင့်အရေး ဆုံးရှုံးလှချည်တကား)" ဟု ကြံစည်မိ၏။ ထို့နောက် မင်းကြီးအား ဤသို့သော အကြံ ဖြစ်ပြန်၏- "ဇီဝကသည် ကိလေသာ ငြိမ်းအေးတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ အလုပ်အကျွေး ဖြစ်ပြီး ကိုယ်တိုင်လည်း ငြိမ်သက်အေးချမ်းသူ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ကျင့်ဝတ်နှင့် ပြည့်စုံသော ရဟန်းတစ်ပါးကဲ့သို့ ဆိတ်ဆိတ်သာ ထိုင်နေပေသည်။ ငါကိုယ်တိုင် စ၍ မမေးလျှင် ဤဇီဝကသည် ပြောလိမ့်မည် မဟုတ်။ အမှန်စင်စစ် ဆင်နင်းမည့် ဘေးကြုံလာလျှင် ဆင်၏ခြေဖဝါးကိုသာ ဖမ်းကိုင်တားဆီးရသကဲ့သို့ (ငါကိုယ်တိုင် ဇီဝကကို စတင်မေးမြန်းရမည်)" ဟု ကြံစည်ပြီး ဇီဝကနှင့် ကိုယ်တိုင် ဆွေးနွေးတိုင်ပင်ရန် စတင်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် အရှင်အာနန္ဒာက "အထ ခေါ ရာဇာ" ဟု မြွက်ဟတော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်တွင် "ကိံ တုဏှီ" (အဘယ်ကြောင့် ဆိတ်ဆိတ်နေသနည်း) ဟူသည်မှာ အဘယ်အကြောင်းကြောင့် ဆိတ်ဆိတ်နေသနည်းဟု မေးမြန်းခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဤအမတ်များသည် မိမိတို့ ကိုးကွယ်သည့် ဆရာရဟန်းများ၏ ဂုဏ်ကို ပြောဆိုကြရာတွင် ပါးစပ်ပင် မဆံ့နိုင်အောင် ဖြစ်နေကြသည်။ ထိုသူတို့မှာ ကိုးကွယ်ရာ ဆရာရှိသကဲ့သို့ သင့်မှာ ကိုးကွယ်ရာ ဆရာရဟန်း မရှိသလော၊ သင်သည် ဆင်းရဲနွမ်းပါးသူလော၊ ငါ၏ ခမည်းတော်က သင့်အား စည်းစိမ်ဥစ္စာ မပေးခဲ့သလော၊ သို့မဟုတ် သင်သည် သဒ္ဓါတရား မရှိသူလော" ဟု မေးမြန်းခြင်း ဖြစ်သည်။

Tato jīvakassa etadahosi – ‘‘ayaṃ rājā maṃ kulūpakasamaṇassa guṇaṃ kathāpeti, na dāni me tuṇhībhāvassa kālo, yathā kho panime rājānaṃ vanditvā nisinnāva attano kulūpakasamaṇānaṃ guṇaṃ kathayiṃsu, na mayhaṃ evaṃ satthuguṇe kathetuṃ yutta’’nti uṭṭhāyāsanā bhagavato vihārābhimukho pañcapatiṭṭhitena vanditvā dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjaliṃ sirasi paggahetvā – ‘‘mahārāja, mā maṃ evaṃ cintayittha, ‘ayaṃ yaṃ vā taṃ vā samaṇaṃ upasaṅkamatī’ti, mama satthuno hi mātukucchiokkamane, mātukucchito nikkhamane, mahābhinikkhamane, sambodhiyaṃ, dhammacakkappavattane ca, dasasahassilokadhātu kampittha, evaṃ yamakapāṭihāriyaṃ akāsi, evaṃ devorohaṇaṃ, ahaṃ satthuno guṇe kathayissāmi, ekaggacitto suṇa, mahārājā’’ti vatvā – ‘‘ayaṃ deva, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho’’tiādimāha. Tattha taṃ kho pana bhagavantanti itthambhūtākhyānatthe upayogavacanaṃ, tassa kho pana bhagavatoti attho. Kalyāṇoti kalyāṇaguṇasamannāgato, seṭṭhoti vuttaṃ hoti. Kittisaddoti kittiyeva. Thutighoso vā. Abbhuggatoti sadevakaṃ lokaṃ ajjhottharitvā uggato. Kinti? ‘‘Itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho…pe… bhagavā’’ti.

ထိုသို့ မေးမြန်းခြင်းကြောင့် ဇီဝကအား ဤသို့သော အကြံ ဖြစ်ပေါ်လာ၏- "ဤမင်းကြီးသည် ငါ့အား ငါကိုးကွယ်သည့် ဆရာ၏ ဂုဏ်တော်ကို ပြောဆိုစေလိုနေသည်။ ယခုအချိန်သည် ငါ ဆိတ်ဆိတ်နေရမည့်အချိန် မဟုတ်ပေ။ သို့သော်လည်း ဤအမတ်များသည် မင်းကြီးအား ရှိခိုးကာ ထိုင်လျက်ပင် မိမိတို့ ကိုးကွယ်ရာ ဆရာများ၏ ဂုဏ်ကို ပြောကြားကြသကဲ့သို့ ငါသည် ငါ၏ ဆရာဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ ဂုဏ်တော်ကို ထိုကဲ့သို့ ထိုင်လျက် မလျှောက်တင်သင့်ပေ" ဟု ကြံစည်ပြီး နေရာမှ ထရပ်ကာ မြတ်စွာဘုရား ကိန်းဝပ်တော်မူရာ ကျောင်းတော်ဘက်သို့ မျက်နှာမူလျက် ငါးပါးသော အင်္ဂါ (ပဉ္စပတိဋ္ဌိတ) ဖြင့် ဝပ်စင်းရှိခိုးပြီးလျှင် သန့်ရှင်းစင်ကြယ်သော လက်သည်းဆယ်ချောင်းဖြင့် တောက်ပသော လက်အုပ်ကို ဦးခေါင်းထက်၌ မြှောက်ချီကာ လျှောက်တင်သည်မှာ- "မြတ်သော မင်းကြီး၊ 'ဤဇီဝကသည် တော်ရာလျော်ရာ ရဟန်းတစ်ပါးထံသို့ ချဉ်းကပ်၏' ဟု ဤသို့ မကြံစည်ပါနှင့်။ အမှန်စင်စစ် အကျွန်ုပ်၏ ဆရာဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား မယ်တော်ဝမ်းသို့ သက်ဝင်တော်မူစဉ် အခါ၌လည်းကောင်း၊ မယ်တော်ဝမ်းမှ ဖွားမြင်တော်မူစဉ် အခါ၌လည်းကောင်း၊ မြတ်သော တောထွက်တော်မူစဉ် အခါ၌လည်းကောင်း၊ ဘုရားအဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူစဉ် အခါ၌လည်းကောင်း၊ ဓမ္မစကြာတရားတော်ကို ဟောတော်မူစဉ် အခါ၌လည်းကောင်း တသောင်းသော လောကဓာတ်သည် ပြင်းထန်စွာ တုန်လှုပ်ခဲ့ရပါသည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် ရေမီးအစုံစုံသော ယမကပြာဋိဟာကိုလည်း ပြတော်မူခဲ့ပြီး တာဝတိံသာနတ်ပြည်မှ သင်္ကဿမြို့သို့ သက်ဆင်းတော်မူစဉ် ဂုဏ်တော်များကို လျှောက်တင်ပါမည်။ မင်းကြီး... တည်ကြည်သော စိတ်ဖြင့် နားစိုက်တော်မူပါ" ဟု လျှောက်ထားပြီးနောက် "အရှင်မင်းကြီး... ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် ပူဇော်အထူးကို ခံတော်မူထိုက်သော၊ အလုံးစုံသော တရားတို့ကို ကိုယ်တိုင် မှန်ကန်စွာ သိတော်မူသော..." အစရှိသဖြင့် လျှောက်တင်လေသည်။ ထိုစကားရပ်၌ "တံ ခေါ ပန ဘဂဝန္တံ" ဟူသည်မှာ ဒုတိယဝိဘတ် ဖြစ်သော်လည်း "ထိုမြတ်စွာဘုရား၏" ဟု အနက်ရသည်။ "ကလျာဏော" ဟူသည် ကောင်းမြတ်သော ဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံသော၊ မြတ်သော ဟု ဆိုလိုသည်။ "ကိတ္တိသဒ္ဒေါ" ဟူသည် ကောင်းမွန်သော ဂုဏ်သတင်း သို့မဟုတ် ချီးမွမ်းထောပနာပြုသော အသံ ဖြစ်သည်။ "အဗ္ဘုဂ္ဂတော" ဟူသည် နတ်ဗြဟ္မာနှင့်တကွသော လောကတစ်ခုလုံးကို လွှမ်းခြုံ၍ ကျော်စောသတင်း ပျံ့နှံ့သွားခြင်း ဖြစ်သည်။ အဘယ်သို့ ပျံ့နှံ့သနည်းဟူမူ- "ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့သော အကြောင်းကြောင့်လည်း အရဟံ မည်တော်မူ၏၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ မည်တော်မူ၏... စသည်ဖြင့် ဂုဏ်သတင်း ပျံ့နှံ့ကျော်စောတော်မူ၏" ဟု ဆိုလိုသည်။

Tatrāyaṃ padasambandho – so bhagavā itipi arahaṃ itipi sammāsambuddho…pe… itipi bhagavāti. Iminā ca iminā ca kāraṇenāti vuttaṃ hoti. Tattha ārakattā arīnaṃ, arānañca hatattā, paccayādīnaṃ arahattā, pāpakaraṇe rahābhāvāti, imehi tāva kāraṇehi so bhagavā arahanti veditabbotiādinā nayena mātikaṃ nikkhipitvā sabbāneva cetāni padāni visuddhimagge buddhānussatiniddese vitthāritānīti tato nesaṃ vitthāro gahetabbo.

ထိုဂုဏ်တော်ကျမ်း၌ ပုဒ်တို့၏ ဆက်စပ်ပုံမှာ ဤသို့ဖြစ်၏- "ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့သော အကြောင်းကြောင့်လည်း အရဟံ မည်တော်မူ၏၊ ဤသို့သော အကြောင်းကြောင့်လည်း သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ မည်တော်မူ၏၊ ... ဤသို့သော အကြောင်းကြောင့်လည်း ဘဂဝါ မည်တော်မူ၏" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ "ဤသို့သော အကြောင်းများကြောင့်" ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုဂုဏ်တော်များအနက် ကိလေသာတို့မှ ဝေးကွာတော်မူခြင်း၊ ကိလေသာရန်သူတို့ကို သတ်ဖြတ်ပြီးခြင်း၊ သံသရာစက်ရဟတ်၏ ကန့်တို့ကို ဖျက်ဆီးပြီးခြင်း၊ ပစ္စည်းလေးပါးကို ခံယူရန် ထိုက်တန်တော်မူခြင်း၊ ဆိတ်ကွယ်ရာ၌ပင် မကောင်းမှုကို ပြုတော်မမူခြင်း ဟူသော ဤအကြောင်းတို့ကြောင့် ရှေးဦးစွာ ထိုမြတ်စွာဘုရားကို "အရဟံ" ဟု သိမှတ်အပ်၏ဟူသော နည်းဖြင့် အကျဉ်းချုပ်ခေါင်းစဉ်ကို ချပြပြီးလျှင် အရဟံ အစရှိသော ဂုဏ်တော်ပုဒ်အားလုံးကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်ကျမ်း၊ ဗုဒ္ဓါနုဿတိနိဒ္ဒေသ၌ အကျယ်တဝင့် ရှင်းလင်းဖွင့်ဆိုထားပြီး ဖြစ်သောကြောင့် ထိုဂုဏ်တော်များ၏ အကျယ်အဓိပ္ပာယ်ကို ထိုဝိသုဒ္ဓိမဂ်ကျမ်းမှ ယူအပ် (လေ့လာမှတ်သားအပ်) သည်။

Jīvako pana ekamekassa padassa atthaṃ niṭṭhāpetvā – ‘‘evaṃ, mahārāja, arahaṃ mayhaṃ satthā, evaṃ sammāsambuddho…pe… evaṃ bhagavā’’ti vatvā – ‘‘taṃ, devo, bhagavantaṃ payirupāsatu, appeva nāma devassa taṃ bhagavantaṃ payirupāsato cittaṃ pasīdeyyā’’ti āha. Ettha ca taṃ devo payirupāsatūti vadanto ‘‘mahārāja, tumhādisānañhi satenapi sahassenapi satasahassenapi puṭṭhassa [Pg.134] mayhaṃ satthuno sabbesaṃ cittaṃ gahetvā kathetuṃ thāmo ca balañca atthi, vissattho upasaṅkamitvā puccheyyāsi mahārājā’’ti āha.

ဇီဝကသည် ဂုဏ်တော်တစ်ပုဒ်ချင်းစီ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ရှင်းလင်းပြပြီးနောက် "မဟာရာဇာ... အကျွန်ုပ်၏ ဆရာသည် ဤအကြောင်းများကြောင့် အရဟံ မည်တော်မူပါသည်၊ ဤအကြောင်းများကြောင့် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ မည်တော်မူပါသည်၊ ... ဤအကြောင်းများကြောင့် ဘဂဝါ မည်တော်မူပါသည်" ဟု လျှောက်ထားပြီးလျှင် "အရှင်မင်းကြီးသည် ထိုမြတ်စွာဘုရားထံ ချဉ်းကပ်ဆည်းကပ်တော်မူပါ၊ အရှင်မင်းကြီး ထိုမြတ်စွာဘုရားကို ဆည်းကပ်ကိုးကွယ်ပါက စိတ်တော် ကြည်လင်လာပေလိမ့်မည်" ဟု လျှောက်တင်လေသည်။ ထိုစကားရပ်၌ "တံ ဒေဝေါ ပယိရုပါသတု" ဟု လျှောက်တင်ခြင်းဖြင့် ဇီဝကက "မဟာရာဇာ... အရှင်မင်းကြီးကဲ့သို့သော ပုဂ္ဂိုလ်ပေါင်း တစ်ရာ၊ တစ်ထောင်၊ တစ်သိန်းတို့က ပြဿနာမေးမြန်းကြသော်လည်း အကျွန်ုပ်၏ ဆရာဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် လူအားလုံး၏ စိတ်အလိုကို သိရှိဆွဲဆောင်၍ ဖြေကြားနိုင်သော ဉာဏ်စွမ်းနှင့် အားဆယ်ပါးရှိတော်မူပါသည်၊ ထို့ကြောင့် ရဲရဲဝံ့ဝံ့ ချဉ်းကပ်၍ ပြဿနာများကို မေးမြန်းတော်မူပါ" ဟု လျှောက်တင်ခြင်း ဖြစ်သည်။

Raññopi bhagavato guṇakathaṃ suṇantassa sakalasarīraṃ pañcavaṇṇāya pītiyā nirantaraṃ phuṭaṃ ahosi. So taṅkhaṇaññeva gantukāmo hutvā – ‘‘imāya kho pana velāya mayhaṃ dasabalassa santikaṃ gacchato na añño koci khippaṃ yānāni yojetuṃ sakkhissati aññatra jīvakā’’ti cintetvā – ‘‘tena hi, samma jīvaka, hatthiyānāni kappāpehī’’ti āha.

မင်းကြီးသည်လည်း မြတ်စွာဘုရား၏ ဂုဏ်တော်များကို ကြားနာရစဉ် တစ်ကိုယ်လုံး၌ ငါးပါးသော ပီတိတို့ဖြင့် အဆက်မပြတ် ပြန့်နှံ့သွားလေသည်။ ထိုမင်းကြီးသည် ထိုခဏ၌ပင် သွားလိုသောဆန္ဒ ပြင်းပြလာသော်လည်း "ဤအချိန်၌ ငါ မြတ်စွာဘုရားထံတော်သို့ သွားမည်ဆိုပါက ဇီဝကမှတစ်ပါး အခြားသူသည် လျင်မြန်စွာ ယာဉ်တပ်စုကို ပြင်ဆင်ပေးနိုင်မည် မဟုတ်ပေ" ဟု ကြံစည်ပြီးနောက် "ထိုသို့ဖြစ်လျှင် အချင်း ဇီဝက... ဆင်ယာဉ်များကို အမြန်ပြင်ဆင်စေလော့" ဟု မိန့်တော်မူ၏။

158. Tattha tena hīti uyyojanatthe nipāto. Gaccha, samma jīvakāti vuttaṃ hoti. Hatthiyānānīti anekesu assarathādīsu yānesu vijjamānesupi hatthiyānaṃ uttamaṃ; uttamassa santikaṃ uttamayāneneva gantabbanti ca, assayānarathayānāni sasaddāni, dūratova tesaṃ saddo suyyati, hatthiyānassa padānupadaṃ gacchantāpi saddaṃ na suṇanti. Nibbutassa pana kho bhagavato santike nibbuteheva yānehi gantabbanti ca cintayitvā hatthiyānānīti āha.

၁၅၈. ထို "တေန ဟိ" ဟူသော စကားရပ်၌ "တေန ဟိ" ဟူသော သဒ္ဒါသည် တိုက်တွန်းခြင်းအနက်ရှိသော နိပါတ်စကားလုံး ဖြစ်သည်။ "အချင်းဇီဝက၊ သွားပါချေ" ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဟတ္ထိယာနာနိ" (ဆင်ယာဉ်တို့) ဟု မိန့်တော်မူရခြင်းမှာ - များစွာသော မြင်းယာဉ်၊ ရထားယာဉ် အစရှိသည့် ယာဉ်များ ရှိသော်လည်း ဆင်ယာဉ်သည် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်သောကြောင့်၊ အမြတ်ဆုံးဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ ထံတော်သို့ မြတ်သောယာဉ်ဖြင့်သာ သွားထိုက်သည် ဟုလည်းကောင်း၊ မြင်းယာဉ်နှင့် ရထားယာဉ်တို့သည် ဆူညံသောအသံ ရှိကြသဖြင့် အဝေးကပင် ထိုအသံကို ကြားနိုင်သော်လည်း၊ ဆင်ယာဉ်၏ နောက်မှ ဖဝါးခြေထပ် ထက်ကြပ်မကွာ လိုက်ပါသူတို့သော်လည်း အသံကို မကြားရသဖြင့်၊ ကိလေသာငြိမ်းအေးတော်မူပြီးသော မြတ်စွာဘုရား၏ ထံတော်သို့ ဆူညံသံမရှိဘဲ ငြိမ်သက်အေးချမ်းသော ယာဉ်တို့ဖြင့်သာ သွားထိုက်သည် ဟုလည်းကောင်း ကြံစည်တော်မူ၍ "ဟတ္ထိယာနာနိ" (ဆင်ယာဉ်တို့ကို ပြင်ဆင်စေ) ဟု မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

Pañcamattāni hatthinikāsatānīti pañca kareṇusatāni. Kappāpetvāti ārohaṇasajjāni kāretvā. Ārohaṇīyanti ārohaṇayoggaṃ, opaguyhanti attho. Kiṃ panesa raññā vuttaṃ akāsi avuttanti? Avuttaṃ. Kasmā? Paṇḍitatāya. Evaṃ kirassa ahosi – rājā imāya velāya gacchāmīti vadati, rājāno ca nāma bahupaccatthikā. Sace antarāmagge koci antarāyo hoti, mampi garahissanti – ‘‘jīvako rājā me kathaṃ gaṇhātīti akālepi rājānaṃ gahetvā nikkhamatī’’ti. Bhagavantampi garahissanti ‘‘samaṇo gotamo, ‘mayhaṃ kathā vattatī’ti kālaṃ asallakkhetvāva dhammaṃ kathetī’’ti. Tasmā yathā neva mayhaṃ, na bhagavato, garahā uppajjati; rañño ca rakkhā susaṃvihitā hoti, tathā karissāmī’’ti.

"ပဉ္စမတ္တာနိ ဟတ္ထိနိကာသတာနိ" ဟူသည် ငါးရာမျှသော ဆင်မတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "ကပ္ပါပေတွာ" ဟူသည် စီးနင်းရန် ပြင်ဆင်စေပြီး၍ ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ "အာရောဟဏီယံ" ဟူသည် စီးနင်းရန် ထိုက်တန်သော၊ မင်းနှင့် လျောက်ပတ်သော စီးတော်ဆင်ကိုလည်း ပြင်ဆင်စေ၍ ဟု အနက်ရ၏။ ဤနေရာ၌ "ဇီဝကသည် မင်းကြီး မိန့်ကြားသည့်အတိုင်း ပြုလုပ်သလော၊ သို့မဟုတ် မမိန့်ကြားဘဲ မိမိအလိုအလျောက် စီစဉ်သလော" ဟု မေးသော်၊ မမိန့်ကြားအပ်သော အစီအစဉ်ကို မိမိအလိုအလျောက် ပြုလုပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်နည်း ဟူမူ - မြော်မြင်တတ်သော ပညာရှိခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုဇီဝကအား ဤသို့ စိတ်ကူးဖြစ်ပေါ်၏။ "မင်းကြီးသည် ဤအချိန်ညဉ့်အခါ၌ သွားမည်ဟု မိန့်ဆို၏။ မင်းတို့မည်သည် ရန်သူ အလွန်များပြားလှသည်။ လမ်းခရီးအကြား၌ အကယ်၍ တစ်စုံတစ်ခုသော အန္တရာယ် ဖြစ်ပေါ်လာပါက ငါ့ကိုလည်း 'ဇီဝကသည် ငါ့စကားကို မင်းကြီး လိုက်နာသည်ဟူ၍ မသင့်လျော်သော အချိန်၌ မင်းကြီးကို ခေါ်ဆောင်ကာ ထွက်လာခဲ့သည်' ဟု ကဲ့ရဲ့ကြပေလိမ့်မည်။ မြတ်စွာဘုရားကိုလည်း 'ရဟန်းဂေါတမသည် ငါ၏တရားစကား ဖြစ်ပေါ်နေသည်ဟု နှလုံးသွင်းလျက် အချိန်အခါကို မငဲ့ကွက်ဘဲ တရားဟောတော်မူသည်' ဟု ကဲ့ရဲ့ကြပေလိမ့်မည်။ ထို့ကြောင့် ငါ့အားလည်းကောင်း၊ မြတ်စွာဘုရားအားလည်းကောင်း ကဲ့ရဲ့ခြင်း မဖြစ်ပေါ်စေဘဲ၊ မင်းကြီးကိုလည်း ကောင်းစွာ အကာအကွယ်ပေး စောင့်ရှောက်နိုင်မည့် နည်းလမ်းအတိုင်း ပြုလုပ်မည်" ဟု ကြံစည်မိလေသည်။

Tato itthiyo nissāya purisānaṃ bhayaṃ nāma natthi, ‘sukhaṃ itthiparivuto gamissāmī’ti pañca hatthinikāsatāni kappāpetvā pañca itthisatāni purisavesaṃ gāhāpetvā – ‘‘asitomarahatthā rājānaṃ parivāreyyāthā’’ti vatvā puna cintesi – ‘‘imassa rañño imasmiṃ attabhāve maggaphalānaṃ [Pg.135] upanissayo natthi, buddhā ca nāma upanissayaṃ disvāva dhammaṃ kathenti. Handāhaṃ, mahājanaṃ sannipātāpemi, evañhi sati satthā kassacideva upanissayena dhammaṃ desessati, sā mahājanassa upakārāya bhavissatī’’ti. So tattha tattha sāsanaṃ pesesi, bheriṃ carāpesi – ‘‘ajja rājā bhagavato santikaṃ gacchati, sabbe attano vibhavānurūpena rañño ārakkhaṃ gaṇhantū’’ti.

ထိုသို့ ကြံစည်ပြီးနောက် ဇီဝကသည် "မိန်းမတို့ကို အမှီပြု၍ သွားပါက (ရန်သူတို့ဘက်မှ) ယောက်ျားတို့အား ဘေးရန်ဟူသည် မရှိနိုင်၊ မိန်းမအပေါင်း ခြံရံလျက် ချမ်းသာစွာ သွားမည်" ဟု တွေးတောကာ ငါးရာသော ဆင်မတို့ကို ပြင်ဆင်စေပြီး၊ မိန်းမငါးရာတို့ကို ယောက်ျားအသွင် ဝတ်ဆင်စေ၍ "သင်တို့သည် သန်လျက်နှင့် လှံတိုစသည့် လက်နက်များကို ဆုပ်ကိုင်ကာ မင်းကြီးကို ဝန်းရံလိုက်ပါကြလော့" ဟု မှာကြားခဲ့သည်။ တစ်ဖန် ဇီဝကသည် ဤသို့ စဉ်းစားပြန်၏။ "ဤမင်းကြီးအား ဤဘဝ၌ မဂ်ဖိုလ်ရရှိရန် အားကြီးသော ဥပနိဿယအကြောင်း မရှိတော့ချေ။ မြတ်စွာဘုရားတို့ မည်သည်မှာလည်း အားကြီးသော အကြောင်းဥပနိဿယကို မြင်တော်မူမှသာ တရားဟောတော်မူကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ငါသည် လူအပေါင်းတို့ကို စည်းဝေးစေမည်။ ဤသို့ စည်းဝေးစေပါက ထိုအစည်းအဝေးရှိ တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူ၏ ဥပနိဿယအကြောင်းကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် တရားဟောတော်မူပေလိမ့်မည်။ ထိုတရားဒေသနာသည် လူအပေါင်းအား များစွာ အကျိုးကျေးဇူးပြုလိမ့်မည်" ဟု ကြံစည်ကာ ထိုထိုအရပ်သို့ လူစေလွှတ်၍ "ယနေ့ မင်းကြီးသည် မြတ်စွာဘုရား၏ ထံတော်သို့ သွားရောက်ဖူးမြော်မည် ဖြစ်သောကြောင့် လူအပေါင်းတို့သည် မိမိတို့၏ စည်းစိမ်အင်အားအလျောက် မင်းကြီးအား ဝိုင်းဝန်းအစောင့်အရှောက် ပြုကြကုန်လော" ဟု စည်လည်စေကာ မောင်းကြေးနင်း ကျေညာစေခဲ့သည်။

Tato mahājano cintesi – ‘‘rājā kira satthudassanatthaṃ gacchati, kīdisī vata bho dhammadesanā bhavissati, kiṃ no nakkhattakīḷāya, tattheva gamissāmā’’ti. Sabbe gandhamālādīni gahetvā rañño āgamanaṃ ākaṅkhamānā magge aṭṭhaṃsu. Jīvakopi rañño paṭivedesi – ‘‘kappitāni kho te, deva, hatthiyānāni, yassa dāni kālaṃ maññasī’’ti. Tattha yassa dāni kālaṃ maññasīti upacāravacanametaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘yaṃ tayā āṇattaṃ, taṃ mayā kataṃ, idāni tvaṃ yassa gamanassa vā agamanassa vā kālaṃ maññasi, tadeva attano ruciyā karohī’’ti.

ထိုအခါ လူအပေါင်းတို့က "မင်းကြီးသည် မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြော်ရန် ကြွတော်မူမည်ဟူတတ်၊ အချင်းတို့... တရားဒေသနာတော်သည် အဘယ်မျှ ကောင်းမွန်လှမည်နည်း၊ ငါတို့အား နက္ခတ်သဘင် ပျော်ပွဲကစားခြင်းဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း၊ ထိုဘုရားရှင်ထံတော်သို့သာ လိုက်သွားကြကုန်စို့" ဟု ကြံစည်ကြပြီးလျှင် အားလုံးသော လူတို့သည် နံ့သာပန်း အစရှိသော ပူဇော်ဖွယ်တို့ကို ကိုင်ဆောင်လျက် မင်းကြီး ထွက်လာမည့်အချိန်ကို လမ်းခရီး၌ စောင့်ဆိုင်းနေကြကုန်၏။ ဇီဝကသည်လည်း မင်းကြီးအား "မြတ်သောမင်းကြီး... ဆင်ယာဉ်များကို ပြင်ဆင်ပြီးပါပြီ၊ ယခုအခါ အရှင်မင်းမြတ် အလိုရှိရာ အချိန်အတိုင်း ပြုတော်မူပါ" ဟု သံတော်ဦးတင်လေသည်။ ထိုစကားရပ်၌ "ယဿ ဒါနိ ကာလံ မညသိ" ဟူသည် ယဉ်ကျေးစွာ ပြောဆိုရိုးထုံးစံစကားမျှသာ ဖြစ်၏။ ထိုစကား၏ ဆိုလိုရင်းမှာ - "အရှင်မင်းကြီး စေခိုင်းတော်မူသည့်အတိုင်း အကျွန်ုပ် ပြင်ဆင်ပြီးပါပြီ၊ ယခုအခါ သွားခြင်း သို့မဟုတ် မသွားခြင်း၏ အချိန်အခါကို မင်းကြီးကိုယ်တိုင် သိတော်မူသည်နှင့်အညီ မိမိအလိုတော်အတိုင်း ပြုလုပ်တော်မူပါ" ဟု တင်ပြခြင်း ဖြစ်သည်။

159. Paccekā itthiyoti pāṭiyekkā itthiyo, ekekissā hatthiniyā ekekaṃ itthinti vuttaṃ hoti. Ukkāsu dhāriyamānāsūti daṇḍadīpikāsu dhāriyamānāsu. Mahacca rājānubhāvenāti mahatā rājānubhāvena. Mahaccātipi pāḷi, mahatiyāti attho, liṅgavipariyāyo esa. Rājānubhāvo vuccati rājiddhi. Kā panassa rājiddhi? Tiyojanasatānaṃ dvinnaṃ mahāraṭṭhānaṃ issariyasirī. Tassa hi asukadivasaṃ rājā tathāgataṃ upasaṅkamissatīti paṭhamataraṃ saṃvidahane asatipi taṅkhaṇaññeva pañca itthisatāni purisavesaṃ gahetvā paṭimukkaveṭhanāni aṃse āsattakhaggāni maṇidaṇḍatomare gahetvā nikkhamiṃsu. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘paccekā itthiyo āropetvā’’ti.

၁၅၉. "ပစ္စေကာ ဣတ္ထိယော" ဟူသည် အသီးသီး တစ်ယောက်စီ ဖြစ်သော မိန်းမတို့အား ဆင်မတစ်စီးလျှင် တစ်ယောက်စီ တင်ဆောင်စေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ဥတ္တာသု/ဥက္ကာသု ဓာရိယမာနာသု" ဟူသည် ဆီမီးတိုင် (မီးရှူးတိုင်) များကို ကိုင်ဆောင်ထားကုန်လတ်သော် ဟု အနက်ရ၏။ "မဟစ္စံ ရာဇာနုဘာဝေန" ဟူသည် ကြီးကျယ်သော မင်း၏ အာနုဘော်ဖြင့် ဟူလိုသည်။ (ပါဠိတော်၌ 'မဟစ္စာ' ဟုလည်း ရှိ၍ ကြီးကျယ်သော ဟူသော အနက်ရကာ လိင်ဖောက်ပြန်သော သဒ္ဒါ ဖြစ်၏)။ မင်း၏တန်ခိုးကို 'ရာဇာနုဘာဝ' ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ထိုမင်း၏ တန်ခိုးအာနုဘော်ကား အဘယ်နည်း ဟူမူ - ယူဇနာသုံးရာ အတိုင်းအရှည်ရှိသော အင်္ဂတိုင်းနှင့် မဂဓတိုင်းကြီး နှစ်ခုတို့ကို အုပ်ချုပ်စိုးရသည့် အသရေရှိခြင်း ပေတည်း။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုမင်းသည် "ဤမည်သောနေ့၌ မြတ်စွာဘုရားထံ ချဉ်းကပ်မည်" ဟု ရှေးဦးစွာ ကြိုတင်စီစဉ်ထားခြင်း မရှိပါသော်လည်း၊ ထိုခဏ၌ပင် မိန်းမငါးရာတို့သည် ယောက်ျားအသွင်ကို ယူလျက်၊ ဦးရစ်ခေါင်းပေါင်းစွပ်ကာ၊ ပခုံး၌ သန်လျက်လွယ်လျက်၊ ပတ္တမြားရိုးတပ်ထားသော လှံတို့ကို ကိုင်ဆောင်ကာ ချက်ချင်း ထွက်လာနိုင်ကြကုန်၏။ ထိုမိန်းမအပေါင်းကို ရည်ရွယ်၍ အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်က "ဆင်မတစ်စီးလျှင် မိန်းမတစ်ယောက်ကျစီ တင်ဆောင်၍" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

Aparāpi soḷasasahassakhattiyanāṭakitthiyo rājānaṃ parivāresuṃ. Tāsaṃ pariyante khujjavāmanakakirātādayo. Tāsaṃ pariyante antepurapālakā vissāsikapurisā. Tesaṃ pariyante vicitravesavilāsino saṭṭhisahassamattā mahāmattā. Tesaṃ pariyante vividhālaṅkārapaṭimaṇḍitā nānappakāraāvudhahatthā [Pg.136] vijjādharataruṇā viya navutisahassamattā raṭṭhiyaputtā. Tesaṃ pariyante satagghanikāni nivāsetvā pañcasatagghanikāni ekaṃsaṃ katvā sunhātā suvilittā kañcanamālādinānābharaṇasobhitā dasasahassamattā brāhmaṇā dakkhiṇahatthaṃ ussāpetvā jayasaddaṃ ghosantā gacchanti. Tesaṃ pariyante pañcaṅgikāni tūriyāni. Tesaṃ pariyante dhanupantiparikkhepo. Tassa pariyante hatthighaṭā. Hatthīnaṃ pariyante gīvāya gīvaṃ paharamānā assapanti. Assapariyante aññamaññaṃ saṅghaṭṭanarathā. Rathapariyante bāhāya bāhaṃ paharayamānā yodhā. Tesaṃ pariyante attano attano anurūpāya ābharaṇasampattiyā virocamānā aṭṭhārasa seniyo. Iti yathā pariyante ṭhatvā khitto saro rājānaṃ na pāpuṇāti, evaṃ jīvako komārabhacco rañño parisaṃ saṃvidahitvā attanā rañño avidūreneva gacchati – ‘‘sace koci upaddavo hoti, paṭhamatara rañño jīvitadānaṃ dassāmī’’ti. Ukkānaṃ pana ettakāni satāni vā sahassāni vāti paricchedo natthīti evarūpiṃ rājiddhiṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘mahaccarājānubhāvena yena jīvakassa komārabhaccassa ambavanaṃ, tena pāyāsī’’ti.

အခြားလည်းဖြစ်သော တစ်သောင်းခြောက်ထောင်သော မင်းမျိုးဖြစ်သည့် ကချေသည်မိန်းမတို့သည်လည်း မင်းကြီးကို ခြံရံကြကုန်၏။ ထိုမိန်းမတို့၏ အပြင်ဘက်အစွန်၌ ကုန်းသောမိန်းမ၊ ပုကွသောမိန်းမ၊ ကိရာတလူမျိုးမိန်းမ စသည်တို့ ရှိကြကုန်၏။ ထိုသူတို့၏ အစွန်၌ နန်းတွင်းစောင့်ဖြစ်သော ယုံကြည်စိတ်ချရသည့် ယောက်ျားတို့ ရှိကြကုန်၏။ ထိုသူတို့၏ အစွန်၌ ဆန်းကြယ်သော ဝတ်စားဆင်ယင်မှုဖြင့် တင့်တယ်သော ခြောက်သောင်းမျှသော အမတ်ကြီးတို့ ဝန်းရံကြကုန်၏။ ထိုအမတ်ကြီးတို့၏ အစွန်၌ အထူးထူးသော တန်ဆာတို့ဖြင့် ဆင်ယင်လျက် လက်နက်မျိုးစုံကို ကိုင်ဆောင်ကာ ဝိဇ္ဇာဓိုရ်လုလင်ပျိုများကဲ့သို့ ကိုးသောင်းမျှသော တိုင်းကျပ်မင်းတို့၏ သားတို့ ဝန်းရံကြကုန်၏။ ထိုသူတို့၏ အစွန်၌ အဖိုးတစ်ရာထိုက်သော အဝတ်ကို ဝတ်ဆင်၍ အဖိုးငါးရာထိုက်သော အဝတ်ကို ပခုံးတွင် လက်ကန်တော့တင်ကာ၊ ကောင်းစွာ ရေချိုးသန့်စင်လျက် နံ့သာလိမ်းကျံပြီးလျှင် ရွှေပန်းစသော အဖိုးတန်ရတနာတို့ဖြင့် တင့်တယ်လျက်ရှိသော တစ်သောင်းမျှသော ပုဏ္ဏားတို့သည် လက်ယာဘက်လက်မောင်းကို မြှောက်လျက် "အောင်စေသတည်း" ဟု အောင်သံကြွေးကြော်ကာ လိုက်ပါကြကုန်၏။ ထိုပုဏ္ဏားတို့၏ အစွန်၌ ငါးပါးသောအင်္ဂါရှိသော တူရိယာတီးမှုတ်သူတို့ လိုက်ပါကြကုန်၏။ ထိုသူတို့၏ အစွန်၌ လေးသည်တော်တို့သည် အကာအကွယ်အဖြစ် ဝိုင်းရံလျက် လိုက်ပါကြကုန်၏။ ထိုလေးသည်တော်တို့၏ အစွန်၌ ဆင်တပ်အုပ်စုတို့ လိုက်ပါကြကုန်၏။ ဆင်တို့၏ အစွန်၌ လည်ပင်းချင်း ထိလောက်အောင် နီးကပ်စွာဖြင့် မြင်းတပ်အစဉ်သည် လိုက်ပါ၏။ မြင်းတို့၏ အစွန်၌ အချင်းချင်း ထိခိုက်လုနီးပါးဖြစ်သော ရထားတပ်တို့ လိုက်ပါကြကုန်၏။ ရထားတို့၏ အစွန်၌ လက်မောင်းချင်း ထိလောက်အောင် နီးကပ်စွာဖြင့် ခြေလျင်စစ်သည်တို့ လိုက်ပါကြကုန်၏။ ထိုစစ်သည်တို့၏ အစွန်၌ မိမိတို့နှင့် လျောက်ပတ်သော တန်ဆာဆင်ယင်မှုဖြင့် တင့်တယ်လျက်ရှိသော ၁၈ ရပ်သော ကုန်သည်လယ်လုပ် အစုအဝေးတို့ လိုက်ပါကြကုန်၏။ ဤသို့ဖြင့် အပြင်ဘက်အစွန်ဆုံးမှ ပစ်လိုက်သော မြှားသည် မင်းကြီးထံသို့ မရောက်နိုင်လောက်အောင် ဇီဝကသည် မင်းကြီး၏ ပရိသတ်ကို ကာကွယ်စီစဉ်ပြီးလျှင် မိမိကိုယ်တိုင်လည်း မင်းကြီး၏ အနီးအနားမှသာ လိုက်ပါလေသည်။ "အကယ်၍ ဘေးအန္တရာယ် တစ်စုံတစ်ခု ဖြစ်ပေါ်လာပါက ငါသည် ရှေးဦးစွာ မင်းကြီးအား အသက်ကို လှူဒါန်းအံ့ (အသက်ဘေးမှ ကယ်တင်အံ့)" ဟု ကြံစည်လျက် ဖြစ်၏။ ထို့ပြင် မီးရှူးတိုင်တို့၏ အရေအတွက်ကိုလည်း ရာဂဏန်း သို့မဟုတ် ထောင်ဂဏန်းဟူ၍ အပိုင်းအခြား မရှိနိုင်အောင် များပြားလှပေသည်။ ဤသို့သော မင်း၏ တန်ခိုးအာနုဘော် ကြီးကျယ်ပုံကို ရည်ရွယ်၍ "ကြီးကျယ်မြင့်မြတ်သော မင်း၏ အာနုဘော်ဖြင့် ဇီဝက၏ သရက်တောကျောင်းရှိရာသို့ ကြွတော်မူ၏" ဟု အရှင်အာနန္ဒာမထေရ် မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

Ahudeva bhayanti ettha cittutrāsabhayaṃ, ñāṇabhayaṃ, ārammaṇabhayaṃ, ottappabhayanti catubbidhaṃ bhayaṃ, tattha ‘‘jātiṃ paṭicca bhayaṃ bhayānaka’’ntiādinā nayena vuttaṃ cittutrāsabhayaṃ nāma. ‘‘Tepi tathāgatassa dhammadesanaṃ sutvā yebhuyyena bhayaṃ saṃvegaṃ santāsaṃ āpajjantī’’ti (saṃ. ni. 3.78) evamāgataṃ ñāṇabhayaṃ nāma. ‘‘Etaṃ nūna taṃ bhayabheravaṃ āgacchatī’’ti (ma. ni. 1.49) ettha vuttaṃ ārammaṇabhayaṃ nāma.

"အဟုဒေဝဘယံ" ဟူသော ဤပါဌ်၌ ရအပ်သော ကြောက်ခြင်း (ဘယ) သည် စိတ္တုတြာသဘယ (စိတ်၏ ထိတ်လန့်ခြင်း ဟူသော ကြောက်ခြင်း)၊ ဉာဏဘယ (ဘေးဟု သိမြင်တတ်သော ဉာဏ်ကြောင့် ဖြစ်သော ကြောက်ခြင်း)၊ အာရမ္မဏဘယ (ကြောက်ဖွယ် အာရုံကြောင့် ဖြစ်သော ကြောက်ခြင်း)၊ ဩတ္တပ္ပဘယ (အပြစ်မှ ကြောက်ခြင်း) ဟု လေးပါး ရှိ၏။ ထိုလေးပါးတို့တွင် "ဇာတိကို အကြောင်းပြု၍ ကြောက်လန့်ဖွယ် ဖြစ်၏" စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော ကြောက်ခြင်းသည် "စိတ္တုတြာသဘယ" မည်၏။ "ထိုနတ်တို့သည်လည်း မြတ်စွာဘုရား၏ တရားဒေသနာကို ကြားနာရ၍ များသောအားဖြင့် ထိတ်လန့်ခြင်း၊ သံဝေဂဖြစ်ခြင်း၊ ကြောက်လန့်ခြင်းသို့ ရောက်ကြကုန်၏" ဟု ဤသို့ လာရှိသော ကြောက်ခြင်းသည် "ဉာဏဘယ" မည်၏။ "ဤသို့သော ကြောက်မက်ဖွယ် ဘေးသည် ငါ့ထံသို့ ဧကန် လာလိမ့်မည်" ဟူသော ဤပါဌ်၌ ဟောတော်မူအပ်သော ကြောက်ခြင်းသည် "အာရမ္မဏဘယ" မည်၏။

‘‘Bhīruṃ pasaṃsanti, na hi tattha sūraṃ;

Bhayā hi santo, na karonti pāpa’’nti. (saṃ. ni. 1.33);

"သူတော်ကောင်းတို့သည် (အပြစ်မှ) ကြောက်လန့်တတ်သူကိုသာ ချီးမွမ်းကြကုန်၏၊ ထိုအရာ၌ မကြောက်မရွံ့ ရဲတင်းသူကို မချီးမွမ်းကြကုန်။ သူတော်ကောင်းတို့သည် (အပြစ်မှ) ကြောက်ခြင်းကြောင့် ဒုစရိုက်မှုကို မပြုကြကုန်။"

Idaṃ ottappabhayaṃ nāma. Tesu idha cittutrāsabhayaṃ, ahu ahosīti attho. Chambhitattanti chambhitassa bhāvo. Sakalasarīracalananti attho. Lomahaṃsoti lomahaṃsanaṃ, uddhaṃ ṭhitalomatāti attho. So panāyaṃ lomahaṃso dhammassavanādīsu pītiuppattikāle pītiyāpi hoti[Pg.137]. Bhīrukajātikānaṃ sampahārapisācādidassanesu bhayenāpi. Idha bhayalomahaṃsoti veditabbo.

ဤသည်ကို ဩတ္တပ္ပဘယဟု ခေါ်၏။ ထိုလေးပါးသော ဘေးတို့တွင် ဤပါဌ်၌ စိတ္တုတြာသဘယ (စိတ်၏ထိတ်လန့်ခြင်း ဟူသော ကြောက်ခြင်း) သည် 'အဟု' (ဖြစ်ခဲ့ပြီ) ဟူသော အနက် ဖြစ်၏။ 'ဆမ္ဘိတတ္တံ' ဟူသည်မှာ ခိုင်မာတောင့်တင်းသော ကိုယ်၏ ဖြစ်ခြင်း (တစ်ကိုယ်လုံး တုန်လှုပ်ခြင်း) ဟူသော အနက် ဖြစ်၏။ 'လောမဟံသော' ဟူသည်မှာ အမွေးညှင်းတို့ ထောင်ထခြင်း (အမွေးတို့၏ ရွှင်မြူးခြင်း သို့မဟုတ် ကြက်သီးမွေးညှင်းထခြင်း)၊ အထက်သို့ ထောင်မတ်သော အမွေးရှိသည်၏ အဖြစ်ဟူသော အနက် ဖြစ်၏။ ထိုကြက်သီးမွေးညှင်းထခြင်းသည် တရားနာခြင်း စသည်တို့၌ ပီတိဖြစ်ရာ အခါဝယ် ပီတိကြောင့်လည်း ဖြစ်တတ်၏။ ကြောက်တတ်သော သဘောရှိသူတို့အား တိုက်ခိုက်သတ်ပုတ်ရာ စစ်ပွဲ၊ မြေဘုတ်ဘီလူး စသည်တို့ကို မြင်ရသော အခါ၌ ကြောက်ခြင်းကြောင့်လည်း ဖြစ်တတ်၏။ ဤနေရာ၌မူ ကြောက်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော ကြက်သီးမွေးညှင်းထခြင်း (ဘယလောမဟံသ) ဟု သိအပ်၏။

Kasmā panesa bhītoti? Andhakārenāti eke vadanti. Rājagahe kira dvattiṃsa mahādvārāni, catusaṭṭhi khuddakadvārāni. Jīvakassa ambavanaṃ pākārassa ca gijjhakūṭassa ca antarā hoti. So pācīnadvārena nikkhamitvā pabbatacchāyāya pāvisi, tattha pabbatakūṭena cando chādito, pabbatacchāyāya ca rukkhacchāyāya ca andhakāraṃ ahosīti, tampi akāraṇaṃ. Tadā hi ukkānaṃ satasahassānampi paricchedo natthi.

အဘယ်ကြောင့် ထိုမင်းသည် ကြောက်ရွံ့သနည်း ဟူမူ - 'အမိုက်မှောင်ကြောင့် ကြောက်ခြင်းဖြစ်သည်' ဟု အချို့သော (ဥတ္တရဝိဟာရဝါသီ ဂိုဏ်းဆရာ) တို့က ဆိုကြကုန်၏။ ရာဇဂြိုဟ်ပြည်၌ တံခါးကြီး ၃၂ ပေါက်နှင့် တံခါးငယ် ၆၄ ပေါက် ရှိသတတ်။ ဇီဝက၏ သရက်ဥယျာဉ်သည် မြို့ရိုးနှင့် ဂိဇ္ဈကုဋ်တောင်၏ အကြား၌ ရှိ၏။ ထိုမင်းသည် အရှေ့တံခါးဖြင့် ထွက်၍ တောင်ရိပ်သို့ ဝင်ခဲ့၏။ ထိုသရက်ဥယျာဉ်၌ တောင်ထွဋ်သည် လမင်းကို ဖုံးကွယ်ထားပြီး တောင်ရိပ်၊ သစ်ပင်ရိပ်တို့ကြောင့် အမှောင်ထု ဖြစ်ပေါ်နေ၏ ဟု ဆိုကြကုန်၏။ သို့သော် ထိုစကားသည် အကြောင်းရင်း မဟုတ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုအခါ၌ ညှိထွန်းထားသော မီးရှူးမီးတိုင်ပေါင်း တစ်သိန်းမက (အတိုင်းအဆမရှိ) များပြားသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုအမှောင်ကြောင့် ကြောက်သည်ဟူသော စကားသည် အကြောင်းရင်း မဟုတ်ပေ။

Ayaṃ pana appasaddataṃ nissāya jīvake āsaṅkāya bhīto. Jīvako kirassa uparipāsādeyeva ārocesi – ‘‘mahārāja appasaddakāmo bhagavā, appasaddeneva upasaṅkamitabbo’’ti. Tasmā rājā tūriyasaddaṃ nivāresi. Tūriyāni kevalaṃ gahitamattāneva honti, vācampi uccaṃ anicchārayamānā accharāsaññāya gacchanti. Ambavanepi kassaci khipitasaddopi na suyyati. Rājāno ca nāma saddābhiratā honti. So taṃ appasaddataṃ nissāya ukkaṇṭhito jīvakepi āsaṅkaṃ uppādesi. ‘‘Ayaṃ jīvako mayhaṃ ambavane aḍḍhateḷasāni bhikkhusatānī’’ti āha. Ettha ca khipitasaddamattampi na suyyati, abhūtaṃ maññe, esa vañcetvā maṃ nagarato nīharitvā purato balakāyaṃ upaṭṭhapetvā maṃ gaṇhitvā attanā chattaṃ ussāpetukāmo. Ayañhi pañcannaṃ hatthīnaṃ balaṃ dhāreti. Mama ca avidūreneva gacchati, santike ca me āvudhahattho ekapurisopi natthi. Aho vata me anattho’’ti. Evaṃ bhāyitvā ca pana abhīto viya sandhāretumpi nāsakkhi. Attano bhītabhāvaṃ tassa āvi akāsi. Tena vuttaṃ. ‘‘Atha kho rājā…pe… na nigghoso’’ti. Tattha sammāti vayassābhilāpo esa, kacci maṃ vayassāti vuttaṃ hoti. Na palambhesīti yaṃ natthi taṃ atthīti vatvā kacci maṃ na vippalambhayasi. Nigghosoti kathāsallāpanigghoso.

အမှန်စင်စစ်မူ ဤမင်းသည် အလွန်တိတ်ဆိတ် ငြိမ်သက်နေခြင်းကို အကြောင်းပြု၍ ဇီဝကအပေါ် သံသယဝင်ကာ ကြောက်ရွံ့ခြင်း ဖြစ်၏။ သံတော်ဦးတင်ခဲ့ပုံမှာ ဇီဝကသည် နန်းပြာသာဒ်ထက်၌ပင် 'မဟာရာဇာ... မြတ်စွာဘုရားသည် ဆိတ်ငြိမ်ခြင်းကို နှစ်သက်တော်မူသဖြင့် တိုးညှင်းသောအသံဖြင့်သာ ချဉ်းကပ်ထိုက်ပါသည်' ဟု လျှောက်ထားခဲ့ဖူး၏။ ထို့ကြောင့် မင်းကြီးသည် တူရိယာတီးမှုတ်သံများကို တားမြစ်ခဲ့၏။ တူရိယာသမားများသည် တူရိယာများကို ကိုင်ရုံမျှသာ ကိုင်ဆောင်လျက်၊ စကားသံကိုလည်း ကျယ်ကျယ်မပြောဘဲ လက်ဖျစ်တီးသံ အမှတ်အသားဖြင့်သာ သွားကြကုန်၏။ သရက်ဥယျာဉ်အတွင်း၌ မည်သူတစ်ဦးတစ်ယောက်၏ နှာချေ ချေဆတ်သံမျှပင် မကြားရချေ။ မင်းတို့မည်သည် ဆူညံသောအသံ၌ မွေ့လျော်တတ်ကြရာ၊ မင်းကြီးသည် ထိုသို့ အလွန်တိတ်ဆိတ်နေသည်ကို အကြောင်းပြု၍ ပျင်းရိငြီးငွေ့လျက် ဇီဝကအပေါ်၌လည်း သံသယ ဖြစ်ပွားလာ၏။ 'ဤဇီဝကသည် ငါ၏သရက်ဥယျာဉ်၌ ရဟန်းတော် တစ်ထောင့်နှစ်ရာ့ငါးဆယ် (၁၂၅၀) ရှိသည်ဟု ဆိုခဲ့၏။ ယခုမူ နှာချေ သံမျှပင် မကြားရချေ၊ ဇီဝကသည် မရှိသည်ကို ရှိ၏ဟု လိမ်လည်လှည့်ပတ်လျက် ငါ့ကို မြို့ပြင်သို့ ထုတ်ဆောင်ပြီးလျှင် ငါ့ရှေ့၌ စစ်သည်ဗိုလ်ပါတို့ကို ထားရှိကာ ငါ့ကို ဖမ်းဆီး၍ မိမိကိုယ်တိုင် ထီးဖြူနန်းစိုက်လိုသည် ဖြစ်လိမ့်မည်။ ဤဇီဝကသည် ဆင်ငါးစီး၏ ခွန်အားကို ဆောင်နိုင်စွမ်းရှိ၏၊ ငါ၏ အနီးအပါး၌လည်း သွားနေ၏၊ ငါ့အနီး၌မူ လက်နက်ကိုင် စစ်သည်တစ်ယောက်မျှ မရှိချေ၊ ဪ... ငါသည် ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ရလေပြီတကား' ဟု ကြံစည်ကာ သံသယစိတ်များ ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ဤသို့ ကြောက်ရွံ့သော်လည်း မကြောက်သယောင် စိတ်ကို မမျိုသိပ်နိုင်ဘဲ မိမိ၏ ကြောက်ရွံ့နေမှုကို ဇီဝကအား ထင်ရှားစွာ ပြသလေ၏။ ထို့ကြောင့် အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်က 'ထိုအခါ မင်းကြီးသည် ... အသံမရှိ' စသည်ဖြင့် မိန့်ကြားတော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုပါဌ်၌ 'သမ္မ' ဟူသည် အသက်အရွယ်တူသူ သို့မဟုတ် မိတ်ဆွေကို ခေါ်ဝေါ်သော စကားဖြစ်၍ 'ငါ့မိတ်ဆွေ' ဟု ဆိုလို၏။ 'န ပလမ္ဘေသိ' ဟူသည် မရှိသောအရာကို ရှိ၏ဟု ဆိုကာ ငါ့ကို ဖြားယောင်းလှည့်ပတ်ခြင်း မပြုပါနှင့် ဟု ဆိုလို၏။ 'နိဂ္ဃေါသ' ဟူသည် စကားပြောဆိုသံ တည်းဟူသော ကျယ်လောင်သောအသံ ဖြစ်၏။

Mā bhāyi, mahārājāti jīvako – ‘‘ayaṃ rājā maṃ na jānāti ‘nāyaṃ paraṃ jīvitā voropetī’ti; sace kho pana naṃ na assāsessāmi, vinasseyyā’’ti [Pg.138] cintayitvā daḷhaṃ katvā samassāsento ‘‘mā bhāyi mahārājā’’ti vatvā ‘‘na taṃ devā’’tiādimāha. Abhikkamāti abhimukho kama gaccha, pavisāti attho. Sakiṃ vutte pana daḷhaṃ na hotīti taramānova dvikkhattuṃ āha. Ete maṇḍalamāḷe dīpā jhāyantīti mahārāja, corabalaṃ nāma na dīpe jāletvā tiṭṭhati, ete ca maṇḍalamāḷe dīpā jalanti. Etāya dīpasaññāya yāhi mahārājāti vadati.

'မကြောက်ပါနှင့် မင်းကြီး' ဟု ဇီဝကသည် - 'ဤမင်းကြီးသည် ငါ့အား (သောတာပန် ဖြစ်၍) သူတစ်ပါး၏ အသက်ကို မသတ်တော့မှန်း မသိရှာပေ။ အကယ်၍ ငါသည် မင်းကြီးကို စိတ်သက်သာရာ မရစေပါက (ကြောက်လန့်တကြားဖြစ်၍) ပျက်စီးသွားပေလိမ့်မည်' ဟု ကြံစည်လျက်၊ စိတ်ကို တင်းတင်းခိုင်ခိုင်ထားကာ အားပေးသက်သာစေလိုသဖြင့် 'မကြောက်ပါနှင့် မင်းကြီး' ဟု လျှောက်ထားပြီးလျှင် 'မြတ်သောမင်းကြီး... သင့်အား (ဘေးမရှိပါ)' စသည်ဖြင့် လျှောက်တင်လေ၏။ 'အဘိက္ကမ' ဟူသည် ရှေးရှုသွားပါ、 ဝင်ပါ ဟူသော အနက် ဖြစ်၏။ တစ်ကြိမ်တည်း လျှောက်လျှင် စိတ်ချမှု မရှိနိုင်သဖြင့် အဆောတလျင် နှစ်ကြိမ်တိုင်တိုင် လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်၏။ 'ဤတန်ဆောင်းဝန်း၌ ဆီမီးများ ထွန်းညှိထားပါသည်' ဟူသည်မှာ - 'မင်းကြီး... ခိုးသူတို့သည် မီးထွန်းညှိ၍ နေလေ့မရှိကြပါ၊ ဤတန်ဆောင်းဝန်း၌မူ ဆီမီးများ တောက်ပလျက် ရှိနေပါသည်။ မင်းကြီး... ဤဆီမီးရောင် အမှတ်အသားကို ကြည့်၍ ကြွလှမ်းတော်မူပါ' ဟု လျှောက်တင်ခြင်း ဖြစ်၏။

Sāmaññaphalapucchāvaṇṇanā

သာမညဖလပုစ္ဆာကထာ အဖွင့်။

160. Nāgassa bhūmīti yattha sakkā hatthiṃ abhirūḷhena gantuṃ, ayaṃ nāgassa bhūmi nāma. Nāgā paccorohitvāti vihārassa bahidvārakoṭṭhake hatthito orohitvā. Bhūmiyaṃ patiṭṭhitasamakālameva pana bhagavato tejo rañño sarīraṃ phari. Athassa tāvadeva sakalasarīrato sedā mucciṃsu, sāṭakā pīḷetvā apanetabbā viya ahesuṃ. Attano aparādhaṃ saritvā mahābhayaṃ uppajji. So ujukaṃ bhagavato santikaṃ gantuṃ asakkonto jīvakaṃ hatthe gahetvā ārāmacārikaṃ caramāno viya ‘‘idaṃ te samma jīvaka suṭṭhu kāritaṃ idaṃ suṭṭhu kārita’’nti vihārassa vaṇṇaṃ bhaṇamāno anukkamena yena maṇḍalamāḷassa dvāraṃ tenupasaṅkami, sampattoti attho.

၁၆၀. 'နာဂဿ ဘူမိ' ဟူသည်မှာ ဆင်စီးလျက် သွားလာနိုင်သော နေရာမျိုးကို 'ဆင်သွားနိုင်သော မြေအရပ်' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ 'နာဂါ ပစ္စောရောဟိတွာ' ဟူသည်မှာ ကျောင်းတိုက်၏ တံခါးမုခ်အပြင်ဘက်၌ ဆင်တော်ပေါ်မှ သက်ဆင်း၍ ဟု ဆိုလို၏။ မင်းကြီး မြေပေါ်သို့ ခြေချမိသော ခဏ၌ပင် မြတ်စွာဘုရား၏ တန်ခိုးအာနုဘော်တော်သည် မင်းကြီး၏ တစ်ကိုယ်လုံးသို့ ပျံ့နှံ့သွားလေ၏။ ထိုခဏ၌ပင် မင်းကြီး၏ တစ်ကိုယ်လုံးမှ ချွေးများ ယိုစီးကျလာသဖြင့် ဝတ်ရုံတော်များကို ညှစ်ယူရမတတ် ဖြစ်သွားခဲ့၏။ မိမိ ပြုခဲ့ဖူးသော အပြစ် (ဖခင်ဖြစ်သူ ဗိမ္ဗိသာရမင်းကြီးကို သတ်ခဲ့သည့် အပြစ်) ကို ပြန်လည်အောက်မေ့မိသဖြင့် ကြီးစွာသော ထိတ်လန့်ကြောက်ရွံ့ခြင်း ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရား၏ ထံတော်သို့ တိုက်ရိုက်မသွားဝံ့ဘဲ ဇီဝက၏လက်ကို ဆွဲကိုင်လျက် ဥယျာဉ်အတွင်း၌ အပျော်ပတ်ပတ် လှည့်လည်နေသကဲ့သို့ 'အချင်း ဇီဝက... သင်သည် ဤကျောင်းတိုက်ကို အလွန်ကောင်းမွန်စွာ ဆောက်လုပ်ခဲ့ပေစွ၊ ဤကျောင်းတိုက်သည် အလွန်ကောင်းမွန်လှပေစွ' ဟု ကျောင်းတိုက်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ချီးမွမ်းပြောဆိုရင်း တရွေ့ရွေ့ဖြင့် တန်ဆောင်းဝန်း၏ တံခါးပေါက်ရှိရာသို့ ချဉ်းကပ်ရောက်ရှိသွားလေ၏ ဟူသော အနက် ဖြစ်၏။

Kahaṃ pana sammāti kasmā pucchīti. Eke tāva ‘‘ajānanto’’ti vadanti. Iminā kira daharakāle pitarā saddhiṃ āgamma bhagavā diṭṭhapubbo, pacchā pana pāpamittasaṃsaggena pitughātaṃ katvā abhimāre pesetvā dhanapālaṃ muñcāpetvā mahāparādho hutvā bhagavato sammukhībhāvaṃ na upagatapubboti asañjānanto pucchatīti. Taṃ akāraṇaṃ, bhagavā hi ākiṇṇavaralakkhaṇo anubyañjanapaṭimaṇḍito chabbaṇṇāhi rasmīhi sakalaṃ ārāmaṃ obhāsetvā tārāgaṇaparivuto viya puṇṇacando bhikkhugaṇaparivuto maṇḍalamāḷamajjhe nisinno, taṃ ko na jāneyya. Ayaṃ pana attano issariyalīlāya pucchati. Pakati hesā rājakulānaṃ, yaṃ jānantāpi ajānantā viya pucchanti. Jīvako pana taṃ sutvā – ‘ayaṃ rājā pathaviyaṃ ṭhatvā kuhiṃ pathavīti, nabhaṃ ulloketvā kuhiṃ candimasūriyāti, sinerumūle ṭhatvā [Pg.139] kuhiṃ sinerūti vadamāno viya dasabalassa purato ṭhatvā kuhiṃ bhagavā’ti pucchati. ‘‘Handassa bhagavantaṃ dassessāmī’’ti cintetvā yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā ‘‘eso mahārājā’’tiādimāha. Purakkhatoti parivāretvā nisinnassa purato nisinno.

“ကဟံ ပန သမ္မ” (အဆွေ... မြတ်စွာဘုရားသည် အဘယ်မှာနည်း) ဟု အဘယ်ကြောင့် မေးသနည်းဟူမူ - အချို့သော ဂိုဏ်းဆရာတို့က မင်းကြီးသည် မသိသောကြောင့် မေးခြင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ၎င်းတို့၏အဆိုအရ ဤမင်းသည် ငယ်စဉ်အခါက ခမည်းတော်နှင့်အတူ လာရောက်၍ မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြော်ဖူးသော်လည်း၊ နောက်ပိုင်းတွင် ယုတ်မာသော မိတ်ဆွေနှင့် ပေါင်းမိခြင်းကြောင့် ခမည်းတော်ကို သတ်ခြင်း၊ လေးသမားများကို စေလွှတ်ခြင်း၊ ဓနပါလဆင်ကို လွှတ်စေခြင်း စသော ကြီးလေးသောအပြစ်များကို ပြုခဲ့မိသဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ မျက်မှောက်တော်သို့ တစ်ခါမျှ မချဉ်းကပ်ဝံ့တော့သဖြင့် မမှတ်မိ (မသိ) တော့၍ မေးခြင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြကုန်၏။ သို့သော် ထိုအကြောင်းပြချက်သည် သင့်တင့်သော အကြောင်းရင်းမဟုတ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မြတ်စွာဘုရားသည် ၃၂ ပါးသော လက္ခဏာတော်ကြီး၊ ၈၀ သော လက္ခဏာတော်ငယ်တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်လျက်၊ ခြောက်သွယ်သော ရောင်ခြည်တော်တို့ဖြင့် တစ်ကျောင်းတိုက်လုံးကို ထွန်းလင်းစေကာ၊ ကြယ်တာရာအပေါင်း ခြံရံအပ်သော လပြည့်ဝန်းကဲ့သို့ ရဟန်းသံဃာအပေါင်း ခြံရံလျက် တန်ဆောင်းဝန်း၏အလယ်၌ သီတင်းသုံးနေတော်မူရာ ထိုမြတ်စွာဘုရားကို မည်သူက မသိဘဲ ရှိအံ့နည်း (သိနိုင်သည်သာ ဖြစ်၏)။ သို့ရာတွင် ဤမင်းသည် မိမိ၏ မင်းအစိုးရသူတို့၏ တင့်တယ်သော အမူအရာ (ဟန်ပန်) ဖြင့် မေးခြင်းဖြစ်သည်။ သိပါလျက်နှင့် မသိသကဲ့သို့ မေးခြင်းသည် မင်းမျိုးတို့၏ ပင်ကိုယ်သဘော (ထုံးစံ) ပင် ဖြစ်၏။ ဇီဝကသည် ထိုမင်း၏စကားကို ကြားရသောအခါ - “ဤမင်းသည် မြေကြီးပေါ်၌ ရပ်လျက် ‘မြေကြီးသည် အဘယ်မှာနည်း’ ဟု မေးသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ကောင်းကင်သို့ မော်ကြည့်လျက် ‘လနှင့် နေတို့သည် အဘယ်မှာနည်း’ ဟု မေးသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ မြင့်မိုရ်တောင်ခြေ၌ ရပ်လျက် ‘မြင့်မိုရ်တောင်သည် အဘယ်မှာနည်း’ ဟု မေးသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ မြတ်စွာဘုရား၏ ရှေ့တော်၌ ရပ်တည်လျက် ‘မြတ်စွာဘုရားသည် အဘယ်မှာနည်း’ ဟု မေးဘိ၏။ ယခု ငါသည် မင်းကြီးအား မြတ်စွာဘုရားကို ပြအံ့” ဟု ကြံစည်ပြီးလျှင် မြတ်စွာဘုရားရှိတော်မူရာအရပ်သို့ လက်အုပ်ချီ၍ “အရှင်မင်းကြီး... ဟိုအရှင်သည် (မြတ်စွာဘုရား ဖြစ်တော်မူပါသည်)” စသည်ဖြင့် လျှောက်ထားလေ၏။ “ပုရေက္ခတော” ဟူသည်မှာ ခြံရံလျက် ထိုင်နေကြသော ရဟန်းသံဃာတို့၏ ရှေ့၌ ထိုင်နေတော်မူသော ဟု ဆိုလိုသည်။

161. Yena bhagavā tenupasaṅkamīti yattha bhagavā tattha gato, bhagavato santikaṃ upagatoti attho. Ekamantaṃ aṭṭhāsīti bhagavantaṃ vā bhikkhusaṃghaṃ vā asaṅghaṭṭayamāno attano ṭhātuṃ anucchavike ekasmiṃ padese bhagavantaṃ abhivādetvā ekova aṭṭhāsi. Tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūtanti yato yato anuviloketi, tato tato tuṇhībhūtamevāti attho. Tattha hi ekabhikkhussapi hatthakukkuccaṃ vā pādakukkuccaṃ vā khipitasaddo vā natthi, sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitaṃ nāṭakaparivāraṃ bhagavato abhimukhe ṭhitaṃ rājānaṃ vā rājaparisaṃ vā ekabhikkhupi na olokesi. Sabbe bhagavantaṃyeva olokayamānā nisīdiṃsu.

၁၆၁. “ယေန ဘဂဝါ တေနုပသင်္ကမိ” ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရားရှိတော်မူရာ အရပ်သို့ သွား၍ အထံတော်သို့ ချဉ်းကပ်သည်ဟု အနက်ရသည်။ “ဧကမန္တံ အဋ္ဌာသိ” ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရားကိုသော်လည်းကောင်း၊ ရဟန်းသံဃာတော်တို့ကိုသော်လည်းကောင်း မထိခိုက် (မတိုက်မိ) စေဘဲ မိမိရပ်ရန် လျောက်ပတ်သော အရပ်တစ်ခု၌ မြတ်စွာဘုရားကို ရှိခိုး၍ တစ်ယောက်တည်း ရပ်တည်နေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “တုဏှီဘူတံ တုဏှီဘူတံ” ဟူသည်မှာ ကြည့်ရာအရပ်တိုင်း၌ အားလုံး ဆိတ်ဆိတ်ငြိမ်သက်စွာ ရှိနေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုရဟန်းတော်များထဲတွင် တစ်ပါးသောရဟန်းမျှပင် လက်လှုပ်ခြေလှုပ် စသော မလျောက်ပတ်သော အမူအရာ ပြုလုပ်ခြင်း သို့မဟုတ် ချောင်းဆိုး နှာချေခြင်း စသည့် အသံမျှပင် မရှိကြပေ။ ရတနာတန်ဆာမျိုးစုံ ဆင်ယင်လျက် ကချေသည် အခြံအရံများနှင့်တကွ မြတ်စွာဘုရား၏ ရှေ့မှောက်၌ ရပ်နေသော မင်းကြီးကိုသော်လည်းကောင်း၊ မင်း၏ပရိသတ်ကိုသော်လည်းကောင်း တစ်ပါးသော ရဟန်းမျှပင် စောင်းငဲ့၍ပင် မကြည့်ကြဘဲ အားလုံးသော ရဟန်းတို့သည် မြတ်စွာဘုရားဆီသို့သာ စူးစိုက်ကြည့်ရှုဖူးမြော်လျက် ထိုင်နေကြကုန်၏။

Rājā tesaṃ upasame pasīditvā vigatapaṅkatāya vippasannarahadamiva upasantindriyaṃ bhikkhusaṅghaṃ punappunaṃ anuviloketvā udānaṃ udānesi. Tattha imināti yena kāyikena ca vācasikena ca mānasikena ca sīlūpasamena bhikkhusaṅgho upasanto, iminā upasamenāti dīpeti. Tattha ‘‘aho vata me putto pabbajitvā ime bhikkhū viya upasanto bhaveyyā’’ti nayidaṃ sandhāya esa evamāha. Ayaṃ pana bhikkhusaṅghaṃ disvā pasanno puttaṃ anussari. Dullabhañhi laddhā acchariyaṃ vā disvā piyānaṃ ñātimittādīnaṃ anussaraṇaṃ nāma lokassa pakatiyeva. Iti bhikkhusaṅghaṃ disvā puttaṃ anussaramāno esa evamāha.

မင်းကြီးသည် ထိုရဟန်းတော်တို့၏ ငြိမ်သက်ခြင်း၌ အလွန်ကြည်ညို၍ ညွန်ကင်းသော ကြည်လင်လှသည့် ရေအိုင်ကဲ့သို့ ငြိမ်သက်သော ဣန္ဒြေရှိသော ရဟန်းသံဃာတော်တို့ကို အဖန်ဖန် ကြည့်ရှုလျက် ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဥဒါန်းမြွက်ဆိုလေ၏။ ထိုဥဒါန်းစကား၌ “ဤငြိမ်သက်ခြင်းဖြင့်” ဟူသည်မှာ ကိုယ်၊ နှုတ်၊ စိတ်တို့ဖြင့် ဖြစ်သော သီလကြောင့် ငြိမ်သက်ခြင်းရှိတော်မူသော ရဟန်းသံဃာတော်တို့၏ ဤငြိမ်သက်ခြင်းမျိုးနှင့် မိမိသားတော် ပြည့်စုံပါစေဟူသော အနက်ကို ပြ၏။ ဤနေရာ၌ “ငါ၏သားတော်သည် ရဟန်းပြု၍ ဤရဟန်းတော်များကဲ့သို့ ငြိမ်သက်ပါစေသား” ဟု ရည်ရွယ်၍ ဤသို့မြွက်ဆိုခြင်းမဟုတ်ဘဲ၊ ဤမင်းသည် ရဟန်းသံဃာတော်များကို မြင်၍ ကြည်ညိုလွန်းသဖြင့် မိမိ၏ ချစ်လှစွာသော သားတော်ကို သတိရခြင်းဖြစ်၏။ အမှန်စင်စစ်၊ ရခဲသောအရာကို ရသောအခါ သို့မဟုတ် ထူးဆန်းအံ့ဩဖွယ်ရာကို မြင်ရသောအခါ မိမိချစ်ခင်မြတ်နိုးရသော ဆွေမျိုးမိတ်ဆွေတို့ကို သတိရခြင်းမှာ လောကသဘာဝ (ထုံးစံ) ပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ရဟန်းသံဃာတော်များကို မြင်တွေ့ရသောအခါ သားတော်ကို သတိရသဖြင့် ဤသို့မြွက်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။

Api ca putte āsaṅkāya tassa upasamaṃ icchamāno pesa evamāha. Evaṃ kirassa ahosi, putto me pucchissati – ‘‘mayhaṃ pitā daharo. Ayyako me kuhi’’nti. So ‘‘pitarā te ghātito’’ti sutvā ‘‘ahampi pitaraṃ ghātetvā rajjaṃ kāressāmī’’ti maññissati. Iti putte āsaṅkāya tassa upasamaṃ icchamāno pesa evamāha. Kiñcāpi hi esa evamāha. Atha kho naṃ putto ghātessatiyeva. Tasmiñhi vaṃse pituvadho pañcaparivaṭṭe gato. Ajātasattu bimbisāraṃ ghātesi, udayo ajātasattuṃ[Pg.140]. Tassa putto mahāmuṇḍiko nāma udayaṃ. Tassa putto anuruddho nāma mahāmuṇḍikaṃ. Tassa putto nāgadāso nāma anuruddhaṃ. Nāgadāsaṃ pana – ‘‘vaṃsacchedakarājāno ime, kiṃ imehī’’ti raṭṭhavāsino kupitā ghātesuṃ.

တစ်နည်းအားဖြင့် သားတော်အပေါ် သံသယရှိသဖြင့် ထိုသားတော်၏ ငြိမ်သက်ခြင်းကို အလိုရှိသောကြောင့်လည်း ဤသို့မြွက်ဆိုခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုမင်းအား ဤသို့သော အကြံဖြစ်ခဲ့ဖူး၏ - “ငါ၏သားသည် အရွယ်ရောက်လျှင် ‘ငါ့ခမည်းတော်သည် ငယ်သေး၏၊ ငါ့အဘိုးသည် အဘယ်မှာနည်း’ ဟု မေးလိမ့်မည်။ ထိုအခါ သူတစ်ပါးတို့က ‘သင့်ခမည်းတော်က သင့်အဘိုးကို သတ်လိုက်ပြီ’ ဟု ပြောသည်ကို ကြားလျှင် ‘ငါသည်လည်း ခမည်းတော်ကိုသတ်၍ မင်းပြုအံ့’ ဟု ကြံစည်လိမ့်မည်” ဟူ၍ သားတော်အပေါ် စိုးရိမ်မကင်း သံသယရှိသဖြင့် သားတော်ကို ငြိမ်သက်စေလိုသော ဆန္ဒဖြင့် ဤသို့ မြွက်ဆိုခြင်းဖြစ်၏။ မင်းကြီးသည် ဤသို့ စိုးရိမ်သံသယရှိ၍ သားတော်ကို ငြိမ်သက်စေလိုသော်လည်း နောင်တွင် သားတော်သည် မင်းကြီးအား အမှန်တကယ်ပင် သတ်လေတော့၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုမင်းဆက်၌ ဖခင်ကိုသတ်ခြင်း (အဖသတ်သောဘေး) သည် ငါးဆက်တိုင်တိုင် ပြောင်းလဲဖြစ်ပွားခဲ့သောကြောင့်တည်း။ အဇာတသတ်မင်းသည် ဗိမ္ဗိသာရမင်းကို သတ်၏၊ ဥဒယဘဒ္ဒမင်းသားသည် အဇာတသတ်မင်းကို သတ်၏၊ ဥဒယဘဒ္ဒမင်း၏သား မဟာမုဏ္ဍိကသည် ဥဒယဘဒ္ဒမင်းကို သတ်၏၊ မဟာမုဏ္ဍိက၏သား အနုရုဒ္ဓါသည် မဟာမုဏ္ဍိကကို သတ်၏၊ အနုရုဒ္ဓါ၏သား နာဂဒါသသည် အနုရုဒ္ဓါကို သတ်၏။ ထိုနာဂဒါသမင်းကိုမူ “ဤမင်းတို့သည် မိမိတို့အနွယ်ကို ဖြတ်တတ်သော မင်းဆိုးမင်းယုတ်များ ဖြစ်ကြသည်၊ ဤကဲ့သို့သော မင်းမျိုးတို့ဖြင့် ငါတို့၌ အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း” ဟု တိုင်းသူပြည်သားတို့သည် အမျက်ထွက်ကာ ဝိုင်းဝန်းသတ်ဖြတ်လိုက်ကြလေသည်။

Agamā kho tvanti kasmā evamāha? Bhagavā kira rañño vacībhede akateyeva cintesi – ‘‘ayaṃ rājā āgantvā tuṇhī niravo ṭhito, kiṃ nu kho cintesī’’ti. Athassa cittaṃ ñatvā – ‘‘ayaṃ mayā saddhiṃ sallapituṃ asakkonto bhikkhusaṅghaṃ anuviloketvā puttaṃ anussari, na kho panāyaṃ mayi anālapante kiñci kathetuṃ sakkhissati, karomi tena saddhiṃ kathāsallāpa’’nti. Tasmā rañño vacanānantaraṃ ‘‘agamā kho tvaṃ, mahārāja, yathāpema’’nti āha. Tassattho – mahārāja, yathā nāma unname vuṭṭhaṃ udakaṃ yena ninnaṃ tena gacchati, evameva tvaṃ bhikkhusaṅghaṃ anuviloketvā yena pemaṃ tena gatoti.

“အဂမာ ခေါ တွံ” (မင်းကြီး... သင်သည် ရောက်ခဲ့လေပြီ) ဟု အဘယ်ကြောင့် မိန့်တော်မူသနည်း။ မြတ်စွာဘုရားသည် မင်းကြီး စကားတစ်ခွန်းမျှ မမြွက်ဆိုမီကပင် “ဤမင်းသည် လာရောက်၍ တိတ်ဆိတ်စွာ ရပ်နေ၏၊ အဘယ်အရာကို ကြံစည်နေပါလိမ့်မည်နည်း” ဟု ဆင်ခြင်တော်မူ၏။ ထို့နောက် မင်းကြီး၏ စိတ်အကြံကို သိတော်မူ၍ “ဤမင်းသည် ငါနှင့် စကားစမြည်ပြောဆိုရန် မစွမ်းသာသဖြင့် ရဟန်းသံဃာကို ကြည့်လျက် သားတော်ကို သတိရနေ၏။ ငါက စတင်၍ စကားမပြောလျှင် သူသည် မည်သည့်စကားကိုမျှ ပြောဝံ့လိမ့်မည်မဟုတ်၊ ထို့ကြောင့် ငါသည် သူနှင့် စကားစမြည် ပြောဆိုအံ့” ဟု ကြံစည်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် မင်းကြီး၏ ဥဒါန်းစကားအပြီးတွင် “မဟာရာဇာ... သင်သည် ချစ်ခြင်းရှိရာအရပ်သို့ သွားခဲ့ပြီ” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၏အနက်မှာ - မဟာရာဇာ... မြင့်သောအရပ်၌ ရွာသွန်းသော မိုးရေသည် နိမ့်ရာချိုင့်ဝှမ်းရှိရာသို့ စီးဆင်းသွားသကဲ့သို့၊ သင်သည်လည်း ရဟန်းသံဃာတော်တို့ကို ကြည့်ရှုပြီးနောက် မိမိချစ်မြတ်နိုးရာ သားတော်ရှိရာသို့ စိတ်အစဉ် ရောက်ရှိသွားပေပြီ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Atha rañño etadahosi – ‘‘aho acchariyā buddhaguṇā, mayā sadiso bhagavato aparādhakārako nāma natthi, mayā hissa aggupaṭṭhāko ghātito, devadattassa ca kathaṃ gahetvā abhimārā pesitā, nāḷāgiri mutto, maṃ nissāya devadattena silā paviddhā, evaṃ mahāparādhaṃ nāma maṃ ālapato dasabalassa mukhaṃ nappahoti; aho bhagavā pañcahākārehi tādilakkhaṇe suppatiṭṭhito. Evarūpaṃ nāma satthāraṃ pahāya bahiddhā na pariyesissāmā’’ti so somanassajāto bhagavantaṃ ālapanto ‘‘piyo me, bhante’’tiādimāha.

ထိုအခါ မင်းကြီးအား ဤသို့သော အကြံဖြစ်၏ - “မြတ်စွာဘုရား၏ ဂုဏ်တော်တို့သည် အံ့ဩဖွယ်ကောင်းလေစွ။ ငါကဲ့သို့ မြတ်စွာဘုရားအပေါ် ပြစ်မှားမိသောသူ မည်သူမျှမရှိပေ။ ငါသည် ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ အလုပ်အကျွေးဖြစ်သော ငါ့ခမည်းတော်ကို သတ်ခဲ့မိ၏။ ဒေဝဒတ်၏စကားကို နားထောင်၍ လေးသမားများကို စေလွှတ်ခဲ့၏။ နာဠာဂိရိဆင်ကို လွှတ်ခဲ့၏။ ငါ့ကိုအကြောင်းပြု၍ ဒေဝဒတ်သည် မြတ်စွာဘုရားကို ကျောက်မောင်းဆင်၍ လှိမ့်ချခဲ့၏။ ဤမျှ များပြားလှသောအပြစ်ရှိသည့် ငါ့ကို စတင်၍ စကားပြောဆိုတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ ခံတွင်းတော်သည် မကျဉ်းမြောင်းလှပေတကား။ မြတ်စွာဘုရားသည် အကြောင်း ၅ ပါးတို့ဖြင့် တာဒိဂုဏ်လက္ခဏာ၌ အလွန်ကောင်းမွန်စွာ တည်တော်မူပါပေစွ။ ဤကဲ့သို့သော ဆရာသခင်ကို စွန့်ပယ်၍ သာသနာပ၌ အခြားသော ဆရာကို ငါရှာတော့မည်မဟုတ်” ဟု ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်လျက် မြတ်စွာဘုရားအား “အရှင်ဘုရား... သားတော်သည် အကျွန်ုပ်အား ချစ်မြတ်နိုးလှပါသည်” စသည်ဖြင့် လျှောက်ထားလေ၏။

162. Bhikkhusaṅghassa añjaliṃ paṇāmetvāti evaṃ kirassa ahosi bhagavantaṃ vanditvā itocito ca gantvā bhikkhusaṅghaṃ vandantena ca bhagavā piṭṭhito kātabbo hoti, garukāropi cesa na hoti. Rājānaṃ vanditvā uparājānaṃ vandantenapi hi rañño agāravo kato hoti. Tasmā bhagavantaṃ vanditvā ṭhitaṭṭhāneyeva bhikkhusaṅghassa añjaliṃ paṇāmetvā ekamantaṃ nisīdi. Kañcideva desanti kañci okāsaṃ.

၁၆၂. “ဘိက္ခုသံဃဿ အဉ္ဇလိံ ပဏာမေတွာ” (ရဟန်းသံဃာတော်များအား လက်အုပ်ချီ၍) ဟူသည်မှာ မင်းကြီးအား ဤသို့သော အကြံဖြစ်ခဲ့၏ - “ငါသည် မြတ်စွာဘုရားကို ရှိခိုးပြီးနောက် ဟိုဟိုဒီဒီ သွားရောက်၍ ရဟန်းသံဃာတို့ကို ထပ်မံရှိခိုးမည်ဆိုလျှင် မြတ်စွာဘုရားအား ကျောပေးရာ ရောက်ပေလိမ့်မည်။ ထိုသို့ပြုခြင်းသည် မြတ်စွာဘုရားအား ရိုသေလေးစားမှု မရှိရာရောက်ပေသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ရှင်ဘုရင်ကို ရှိခိုးပြီးနောက် အိမ်ရှေ့မင်းကို သွားရောက်ရှိခိုးသူသည် ရှင်ဘုရင်အား မရိုသေရာ ရောက်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။” ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားကို ရှိခိုးပြီးလျှင် မိမိရပ်နေသော နေရာ၌ပင် ရဟန်းသံဃာတော်များအား လက်အုပ်ချီ မိုး၍ သင့်တင့်လျောက်ပတ်သော နေရာတစ်ခု၌ ထိုင်လေ၏။ “ကိဉ္စိဒေဝ ဒေသံ” ဟူသည်မှာ တစ်စုံတစ်ခုသော နေရာ သို့မဟုတ် အကြောင်းအရာကို ဆိုလိုသည်။

Athassa [Pg.141] bhagavā pañhapucchane ussāhaṃ janento āha – ‘‘puccha, mahārāja, yadākaṅkhasī’’ti. Tassattho – ‘‘puccha yadi ākaṅkhasi, na me pañhavissajjane bhāro atthi’’. Atha vā ‘‘puccha, yaṃ ākaṅkhasi, sabbaṃ te vissajjessāmī’’ti sabbaññupavāraṇaṃ pavāresi, asādhāraṇaṃ paccekabuddhaaggasāvakamahāsāvakehi. Te hi yadākaṅkhasīti na vadanti, sutvā vedissāmāti vadanti. Buddhā pana – ‘‘puccha, āvuso, yadākaṅkhasī’’ti (saṃ. ni. 1.237), vā ‘‘puccha, mahārāja, yadākaṅkhasī’’ti vā,

ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုမင်းအား ပြဿနာမေးလျှောက်ရန် စိတ်အားထက်သန်စေလျက် “မဟာရာဇာ... သင် အလိုရှိရာကို မေးလော့” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကား၏ အနက်ကား “အကယ်၍ မေးလိုပါက မေးလော့၊ ငါ့အား ထိုပြဿနာကို ဖြေဆိုရန် လေးလံသောတာဝန်မရှိပါ” ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ်လျှင် “သင် အလိုရှိရာကို မေးလော့၊ သင်၏ ပြဿနာအားလုံးကို ငါဖြေဆိုအံ့” ဟု ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ၊ အဂ္ဂသာဝက၊ မဟာသာဝကတို့နှင့် မသက်ဆိုင်သော သဗ္ဗညုပဝါရဏာ (သဗ္ဗညုဖိတ်ကြားခြင်း) ကို ဖိတ်ကြားတော်မူ၏။ ထို ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ၊ အဂ္ဂသာဝက၊ မဟာသာဝကတို့သည် “သင် အလိုရှိရာကို မေးလော့” ဟု မိန့်တော်မမူကြကုန်။ “ကြားနာရပြီးမှ သိရပေမည်” ဟုသာ မိန့်တော်မူကြကုန်၏။ ဘုရားရှင်တို့မူကား “ငါ့ရှင်... သင် အလိုရှိရာကို မေးလော့” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “မဟာရာဇာ... သင် အလိုရှိရာကို မေးလော့” ဟူ၍လည်းကောင်း၊

‘‘Puccha, vāsava, maṃ pañhaṃ, yaṃ kiñci manasicchasi;

Tassa tasseva pañhassa, ahaṃ antaṃ karomi te’’ti. (dī. ni. 2.356) vā;

“သိကြားမင်း... သင် စိတ်ထဲမှ တောင့်တလိုလားသော ပြဿနာတစ်စုံတစ်ခုကို ငါ့အား မေးလော့။ ထိုထိုပြဿနာ၏ အဆုံးသို့ သင်၏အကျိုးငှာ ငါရောက်စေအံ့ (ဖြေကြားပေးအံ့)” ဟူ၍လည်းကောင်း၊

Tena hi tvaṃ, bhikkhu, sake āsane nisīditvā puccha, yadākaṅkhasīti vā,

“ရဟန်း... သို့ဖြစ်လျှင် သင်သည် မိမိနေရာ၌ ထိုင်လျက် အကယ်၍ မေးလိုပါက သင် အလိုရှိရာကို မေးလော့” ဟူ၍လည်းကောင်း၊

‘‘Bāvarissa ca tuyhaṃ vā, sabbesaṃ sabbasaṃsayaṃ;

Katāvakāsā pucchavho, yaṃ kiñci manasicchathā’’ti. (su. ni. 1036) vā;

“ဆရာဗာဝရီ၏ ယုံမှားခြင်းကိုသော်လည်းကောင်း၊ သင်တို့၏ ယုံမှားခြင်းကိုသော်လည်းကောင်း၊ အလုံးစုံသောသူတို့၏ အလုံးစုံသော ယုံမှားခြင်းကိုသော်လည်းကောင်း (ပယ်ဖျောက်ရန်) မေးခွင့်ပြုအပ်ပြီးဖြစ်၍ သင်တို့ စိတ်ထဲမှ အလိုရှိသမျှကို မေးကြကုန်လော့” ဟူ၍လည်းကောင်း၊

‘‘Puccha maṃ, sabhiya, pañhaṃ, yaṃ kiñci manasicchasi;

Tassa tasseva pañhassa, ahaṃ antaṃ karomi te’’ti. (su. ni. 517) vā;

“သဘိယ... သင် စိတ်ထဲမှ အလိုရှိသမျှသော ပြဿနာကို ငါ့အား မေးလော့။ ထိုထိုပြဿနာ၏ အဆုံးသို့ သင်၏အကျိုးငှာ ငါရောက်စေအံ့ (ဖြေကြားပေးအံ့)” ဟူ၍လည်းကောင်း၊

Tesaṃ tesaṃ yakkhanarindadevasamaṇabrāhmaṇaparibbājakānaṃ sabbaññupavāraṇaṃ pavārenti. Anacchariyañcetaṃ, yaṃ bhagavā buddhabhūmiṃ patvā etaṃ pavāraṇaṃ pavāreyya. Yo bodhisattabhūmiyaṃ padesañāṇe ṭhito –

ထိုထို ဘီလူး၊ လူမင်း၊ နတ်၊ သမဏဗြာဟ္မဏ၊ ပရိဗိုဇ်တို့အား သဗ္ဗညုဘုရားရှင်တို့၏ ဖိတ်ကြားခြင်းမျိုးဖြင့် ဖိတ်ကြားတော်မူကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဗုဒ္ဓဘူမိ (ဗုဒ္ဓအဖြစ်) သို့ ရောက်တော်မူပြီး၍ ဤသို့သော သဗ္ဗညုပဝါရဏာကို ဖိတ်ကြားတော်မူခြင်းသည် အံ့ဩဖွယ်ရာ မဟုတ်ပေ။ အကြင်ဘုရားလောင်းသည် ဘုရားလောင်းဘဝ၌ သဗ္ဗညုတာဉာဏ်၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သော ပဒေသဉာဏ်၌ တည်လျက်ပင်—

‘‘Koṇḍañña, pañhāni viyākarohi;

Yācanti taṃ isayo sādhurūpā.Koṇḍañña, eso manujesu dhammo;

Yaṃ vuddhamāgacchati esa bhāro’’ti. (jā. 2.17.60);

“ကောဏ္ဍညအနွယ်ဖြစ်သော အရှင်ဆရာကြီး... ပြဿနာတို့ကို ဖြေဆိုတော်မူပါလော့။ သူတော်ကောင်းသဘောရှိသော ရသေ့တို့သည် အရှင်ဆရာကြီးအား တောင်းပန်ကြကုန်၏။ ကောဏ္ဍည... (သံသယကို ပယ်ဖျောက်ခြင်းတည်းဟူသော) ဤတာဝန်သည် ပညာဖြင့် ကြီးရင့်သောသူထံသို့ ရောက်လာတတ်ခြင်းသည် လူတို့၌ ရှေးရိုးစဉ်လာ ဓမ္မတာပင် ဖြစ်ပါသည်” ဟူ၍၊

Evaṃ sakkādīnaṃ atthāya isīhi yācito –

ဤသို့ သိကြားမင်း စသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အကျိုးငှာ ရသေ့တို့ တောင်းပန်အပ်သည်ဖြစ်၍—

‘‘Katāvakāsā pucchantu bhonto,Yaṃ kiñci pañhaṃ manasābhipatthitaṃ;

Ahañhi taṃ taṃ vo viyākarissaṃ,Ñatvā sayaṃ lokamimaṃ parañcā’’ti. (jā. 2.17.61);

“အရှင်တို့... စိတ်ဖြင့် တောင့်တအပ်သော အမှတ်မရှိ တစ်စုံတစ်ခုသော ပြဿနာကို မေးခွင့်ရရှိသူများ ဖြစ်ကြကုန်လျက် မေးကြကုန်လော့။ ငါသည် ဤပစ္စုပ္ပန်လောကနှင့် တမလွန်လောကကို ကိုယ်တိုင်သိမြင်ပြီး၍ သင်တို့အား ထိုထိုပြဿနာကို ဖြေဆိုအံ့” ဟူ၍၊

Evaṃ [Pg.142] sarabhaṅgakāle. Sambhavajātake ca sakalajambudīpaṃ tikkhattuṃ vicaritvā pañhānaṃ antakaraṃ adisvā suciratena brāhmaṇena, pañhaṃ puṭṭhuṃ okāse kārite jātiyā sattavassiko rathikāya paṃsuṃ kīḷanto pallaṅkamābhujitvā antaravīthiyaṃ nisinnova –

ဤသို့ သရဘင်္ဂရသေ့ကြီး ဖြစ်စဉ်အခါ၌ (သဗ္ဗညုပဝါရဏာကို ဖိတ်ကြားခဲ့ဖူးလေပြီ)။ ထို့ပြင် သမ္ဘဝဇာတ်၌လည်း တစ်ခုလုံးသော ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်းကို သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် လှည့်လည်ရှာဖွေပြီးနောက် ပြဿနာတို့၏ အဆုံးကို ပြုနိုင်သူကို မတွေ့ရှိရသဖြင့်၊ သုစိရတပုဏ္ဏားက ပြဿနာမေးရန် အခွင့်တောင်းခံအပ်သည်ရှိသော် မွေးဖွားခြင်းအားဖြင့် ခုနစ်နှစ်သားအရွယ်သာ ရှိသေး၍ ရထားလမ်းမ၌ ဖုန်မှုန့်ကစားနေသော သမ္ဘဝသတို့သားသည် လမ်းမအကြား၌ တင်ပလ္လင်ခွေထိုင်လျက်သာလျှင်—

‘‘Taggha te ahamakkhissaṃ, yathāpi kusalo tathā;

Rājā ca kho taṃ jānāti, yadi kāhati vā na vā’’ti. (jā. 1.16.172);

“အရှင်... ကျွန်ုပ်သည် တတ်ကျွမ်းသူပီပီ စင်စစ် ဖြေကြားပေးပါအံ့။ သို့သော်လည်း မင်းကြီးသည် ထိုအမှန်တရားအတိုင်း ပြုမူလိမ့်မည်၊ သို့မဟုတ် ပြုမူလိမ့်မည်မဟုတ်သည်ကိုမူ သိတော်မူပါလိမ့်မည်” ဟူ၍၊

Sabbaññupavāraṇaṃ pavāresi.

သဗ္ဗညုပဝါရဏာကို ဖိတ်ကြားခဲ့ပေသည်။

163. Evaṃ bhagavatā sabbaññupavāraṇāya pavāritāya attamano rājā pañhaṃ pucchanto – ‘‘yathā nu kho imāni, bhante’’tiādimāha. Tattha sippameva sippāyatanaṃ. Puthusippāyatanānīti bahūni sippāni. Seyyathidanti katame pana te. Hatthārohātiādīhi ye taṃ taṃ sippaṃ nissāya jīvanti, te dasseti. Ayañhi assādhippāyo – ‘‘yathā imesaṃ sippūpajīvīnaṃ taṃ taṃ sippaṃ nissāya sandiṭṭhikaṃ sippaphalaṃ paññāyati. Sakkā nu kho evaṃ sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ paññāpetu’’nti. Tasmā sippāyatanāni āharitvā sippūpajīvino dasseti.

၁၆၃. ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် သဗ္ဗညုပဝါရဏာဖြင့် ဖိတ်ကြားတော်မူအပ်သည်ရှိသော် အဇာတသတ်မင်းသည် ရွှင်လန်းဝမ်းမြောက်သော စိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ ပြဿနာကို မေးလျှောက်လိုသဖြင့် “မြတ်စွာဘုရား... ဤသို့ ကွဲပြားခြားနားကုန်သော” အစရှိသော စကားကို လျှောက်ထားလေ၏။ ထိုစကား၌ အတတ်ပညာသည်ပင် ‘သိပ္ပါယတန’ မည်၏။ ‘ပုထုသိပ္ပါယတနာနိ’ ဟူသည် များစွာသော အတတ်ပညာတို့ ရှိကုန်၏ ဟူလို။ ‘သေယျထိဒံ’ ဟူသည် ထိုအတတ်တို့သည် အဘယ်တို့နည်း ဟူလို။ ဆင်စီးအတတ် စသည်တို့ဖြင့် ထိုထိုအတတ်ကို အမှီပြု၍ အသက်မွေးကြသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ပြဆိုတော်မူသည်။ စင်စစ်သော်ကား ဤသည်မှာ ထိုမင်း၏ အလိုဆန္ဒတည်း။ “အတတ်ပညာကို မှီ၍ အသက်မွေးကြကုန်သော ဤအတတ်သည်တို့၏ ထိုထိုအတတ်ပညာကို အမှီပြု၍ မျက်မှောက်ဘဝ၌ တွေ့မြင်အပ်သော အတတ်ပညာ၏ အကျိုးကျေးဇူးသည် ထင်ရှားသကဲ့သို့ ဤအတူ မျက်မှောက်ဘဝ၌ ကိုယ်တိုင်တွေ့မြင်အပ်သော ရဟန်းပြုရခြင်း၏ အကျိုးကို ပြသခြင်းငှာ တတ်ကောင်းပါအံ့လော” ဟူသည် ထိုမင်း၏ အလိုဆန္ဒတည်း။ ထို့ကြောင့် မင်းကြီးသည် အသက်မွေးမှုဆိုင်ရာ အတတ်ပညာတို့ကို အခြေခံ၍ အတတ်ပညာဖြင့် အသက်မွေးကြသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ပြဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။

Tattha hatthārohāti sabbepi hatthācariyahatthivejjahatthimeṇḍādayo dasseti. Assārohāti sabbepi assācariyaassavejjaassameṇḍādayo. Rathikāti sabbepi rathācariyarathayodharatharakkhādayo. Dhanuggahāti dhanuācariyā issāsā. Celakāti ye yuddhe jayadhajaṃ gahetvā purato gacchanti. Calakāti idha rañño ṭhānaṃ hotu, idha asukamahāmattassāti evaṃ senābyūhakārakā. Piṇḍadāyakāti sāhasikamahāyodhā. Te kira parasenaṃ pavisitvā parasīsaṃ piṇḍamiva chetvā chetvā dayanti, uppatitvā uppatitvā niggacchantīti attho. Ye vā saṅgāmamajjhe yodhānaṃ bhattapātiṃ gahetvā parivisanti, tesampetaṃ nāmaṃ. Uggā rājaputtāti uggatuggatā saṅgāmāvacarā rājaputtā. Pakkhandinoti ye ‘‘kassa sīsaṃ vā āvudhaṃ vā āharāmā’’ti [Pg.143] ‘‘vatvā asukassā’’ti vuttā saṅgāmaṃ pakkhanditvā tadeva āharanti, ime pakkhandantīti pakkhandino. Mahānāgāti mahānāgā viya mahānāgā, hatthiādīsupi abhimukhaṃ āgacchantesu anivattitayodhānametaṃ adhivacanaṃ. Sūrāti ekantasūrā, ye sajālikāpi sacammikāpi samuddaṃ tarituṃ sakkonti. Cammayodhinoti ye cammakañcukaṃ vā pavisitvā saraparittāṇacammaṃ vā gahetvā yujjhanti. Dāsikaputtāti balavasinehā gharadāsayodhā. Āḷārikāti pūvikā. Kappakāti nhāpikā. Nhāpakāti ye nhāpenti. Sūdāti bhattakārakā. Mālākārādayo pākaṭāyeva. Gaṇakāti acchiddakapāṭhakā. Muddikāti hatthamuddāya gaṇanaṃ nissāya jīvino. Yāni vā panaññānipīti ayakāradantakāracittakārādīni. Evaṃgatānīti evaṃ pavattāni. Te diṭṭheva dhammeti te hatthārohādayo tāni puthusippāyatanāni dassetvā rājakulato mahāsampattiṃ labhamānā sandiṭṭhikameva sippaphalaṃ upajīvanti. Sukhentīti sukhitaṃ karonti. Pīṇentīti pīṇitaṃ thāmabalūpetaṃ karonti. Uddhaggikādīsu upari phalanibbattanato uddhaṃ aggamassā atthīti uddhaggikā. Saggaṃ arahatīti sovaggikā. Sukho vipāko assāti sukhavipākā. Suṭṭhu agge rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbaāyuvaṇṇasukhayasaādhipateyyasaṅkhāte dasa dhamme saṃvatteti nibbattetīti saggasaṃvattanikā. Taṃ evarūpaṃ dakkhiṇaṃ dānaṃ patiṭṭhapentīti attho. Sāmaññaphalanti ettha paramatthato maggo sāmaññaṃ. Ariyaphalaṃ sāmaññaphalaṃ. Yathāha – ‘‘katamañca, bhikkhave, sāmaññaṃ? Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Seyyathidaṃ, sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi. Idaṃ vuccati, bhikkhave, sāmaññaṃ. Katamāni ca, bhikkhave, sāmaññaphalāni? Sotāpattiphalaṃ…pe… arahattaphala’’nti (saṃ. ni. 5.35). Taṃ esa rājā na jānāti. Upari āgataṃ pana dāsakassakopamaṃ sandhāya pucchati.

ထို (ဟတ္ထာရောဟာ အစရှိသော) ပုဒ်တို့တွင် 'ဟတ္ထာရောဟာ' ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ဆင်ဆရာ၊ ဆင်စီးသူရဲကောင်း၊ ဆင်ဆေးဆရာ၊ ဆင်ထိန်း အစရှိသော ဆင်တပ်နှင့် သက်ဆိုင်သူ အားလုံးကို ပြ၏။ 'အဿာရောဟာ' ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် မြင်းဆရာ၊ မြင်းစီးသူရဲကောင်း၊ မြင်းဆေးဆရာ၊ မြင်းထိန်း အစရှိသော မြင်းတပ်နှင့် သက်ဆိုင်သူ အားလုံးကို ပြ၏။ 'ရထိကာ' ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ရထားဆရာ၊ ရထားစီးသူရဲကောင်း၊ ရထားအစောင့် အစရှိသော ရထားတပ်နှင့် သက်ဆိုင်သူ အားလုံးကို ပြ၏။ 'ဓနုဂ္ဂဟာ' ဟူသည်မှာ လေးအတတ်သင်ပြသော ဆရာများနှင့် လေးသမားများကို ဆိုလိုသည်။ 'စေလကာ' ဟူသည်မှာ စစ်ပွဲအတွင်း အောင်လံကို ကိုင်စွဲကာ စစ်တပ်၏ ရှေ့ဦးမှ သွားကြသော သူရဲကောင်းများ ဖြစ်သည်။ 'စလကာ' ဟူသည်မှာ ဤနေရာတွင် မင်းကြီး စံပယ်ရာ ဖြစ်စေလော၊ ဤနေရာတွင် ထိုမည်သော အမတ်ကြီး စံပယ်ရာ ဖြစ်စေလော စသည်ဖြင့် စစ်ဆင်ရေး ပြုလုပ်ပေးကြသော သူရဲကောင်းများ ဖြစ်သည်။ 'ပိဏ္ဍဒါယကာ' ဟူသည်မှာ ရဲရင့်ဆန်းကြယ်သော သူရဲကောင်းကြီးများ ဖြစ်သည်။ ထိုသူတို့သည် တစ်ဖက်ရန်သူ၏ စစ်တပ်ထဲသို့ ဝင်ရောက်ကာ ရန်သူတို့၏ ဦးခေါင်းကို အသားတုံးကဲ့သို့ လည်းကောင်း၊ ထန်းသီးခိုင်ကဲ့သို့ လည်းကောင်း ဖြတ်တောက်ပြီး လျှင်မြန်စွာ ခုန်ထွက်ပြေးတတ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် စစ်ပွဲအလယ်၌ စစ်တိုက်နေကြသော စစ်သည်တော်တို့အား ထမင်းခွက်ကိုင်လျက် လုပ်ကျွေးတတ်သူများကိုလည်း ခေါ်ဆိုသည်။ 'ဥဂ္ဂါ ရာဇပုတ္တာ' ဟူသည်မှာ အလွန်ထင်ရှား၍ စစ်မြေပြင်တွင် ကျင်လည်ကျက်စားကြသော မင်းသားများ ဖြစ်သည်။ 'ပက္ခန္ဒိနော' ဟူသည်မှာ 'အဘယ်သူ၏ ဦးခေါင်းကို သို့မဟုတ် လက်နက်ကို ဆောင်ခဲ့ရပါမည်နည်း' ဟု မေးမြန်းပြီးနောက် ဖြစ်စေ၊ 'ထိုသူ၏ ဦးခေါင်းကို သို့မဟုတ် လက်နက်ကို ဆောင်ခဲ့လော့' ဟု အမိန့်ပေးခံရသည်ရှိသော် စစ်ပွဲအတွင်းသို့ အသက်စွန့် ပြေးဝင်ကာ ထိုဦးခေါင်း သို့မဟုတ် လက်နက်ကို ရအောင် ဆောင်ယူနိုင်ကြသော သူရဲကောင်းများ ဖြစ်သည်။ 'မဟာနာဂါ' ဟူသည်မှာ ဆင်ပြောင်းကြီးများကဲ့သို့ ရဲရင့်သော သူရဲကောင်းများ ဖြစ်သည်။ ဆင်တပ်အစရှိသည်တို့ ရှေ့မှောက်သို့ ရောက်လာသော်လည်း မဆုတ်မနစ်သော စစ်သည်တော်များကို ခေါ်ဆိုသည်။ 'သူရာ' ဟူသည်မှာ တစ်ယောက်တည်းလည်း ရဲရင့်နိုင်သော သူရဲကောင်းများ ဖြစ်သည်။ ထိုသူတို့သည် စစ်ဝတ်တန်ဆာ ဝတ်ဆင်လျက် သားရေမြားကာနှင့်တကွ သမုဒ္ဒရာကိုပင် ဖြတ်ကူးနိုင်စွမ်း ရှိကြသည်။ 'စမ္မယောဓိနော' ဟူသည်မှာ သားရေသင်တိုင်း အဝတ်ကို ဝတ်ဆင်၍လည်းကောင်း၊ မြားကာကွယ်သည့် သားရေမြားကာကို ကိုင်စွဲ၍လည်းကောင်း စစ်တိုက်တတ်သူများ ဖြစ်သည်။ 'ဒါသိကပုတ္တာ' ဟူသည်မှာ သခင်အပေါ် သံယောဇဉ်ကြီးမားသော အိမ်ကျွန်ဖြစ်သော စစ်သည်တော်များ ဖြစ်သည်။ 'အာဠာရိကာ' ဟူသည်မှာ မုန့်သည်များ သို့မဟုတ် ထမင်းချက်သမားများ ဖြစ်သည်။ 'ကပ္ပကာ' ဟူသည်မှာ ဆတ္တာသည်များ ဖြစ်သည်။ 'နှာပကာ' ဟူသည်မှာ ရေချိုးပေးသူများ ဖြစ်သည်။ 'သူဒါ' ဟူသည်မှာ ထမင်းချက် သို့မဟုတ် ဟင်းချက်သမားများ ဖြစ်သည်။ ပန်းသည် အစရှိသည်တို့မှာမူ ထင်ရှားလှပေသည်။ 'ဂဏကာ' ဟူသည်မှာ ပြတ်စဲခြင်းမရှိဘဲ ဂဏန်းကျမ်းကို ရွတ်ဖတ်တတ်သော ဂဏန်းကျမ်းတတ် ဆရာများ ဖြစ်သည်။ 'မုဒ္ဒိကာ' ဟူသည်မှာ လက်ချောင်းချိုး၍ ရေတွက်သော ဂဏန်းအတတ်ကို မှီ၍ အသက်မွေးသူများ ဖြစ်သည်။ 'ယာနိ ဝါ ပနညာနိပိ' ဟူသည်မှာ ပန်းဘဲဆရာ၊ ဆင်စွယ်ပန်းပုဆရာ၊ ပန်းချီဆရာ စသော အခြားသော လက်မှုအတတ်ပညာရှင်များ ဖြစ်သည်။ 'ဧဝံဂတာနိ' ဟူသည်မှာ ဤသို့ အလားတူ ဖြစ်ကုန်သော အတတ်ပညာများ ဖြစ်သည်။ 'တေ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ' ဟူသည်မှာ ထိုဟတ္ထာရောဟ အစရှိသော သူတို့သည် များစွာသော အသက်မွေးမှု အတတ်ပညာတို့ကို ပြသကာ မင်းတရားထံမှ ကြီးစွာသော စည်းစိမ်ကို ရရှိကြလျက် ကိုယ်တိုင်မျက်မှောက် တွေ့မြင်ရသော အတတ်ပညာ၏ အကျိုးကို မှီ၍ အသက်မွေးကြကုန်၏။ 'သုခေန္တိ' ဟူသည်မှာ ချမ်းသာအောင် ပြုကြကုန်၏။ 'ပီဏေန္တိ' ဟူသည်မှာ လွန်စွာ နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်ခြင်းရှိအောင် အင်အားနှင့် ပြည့်စုံအောင် ပြုကြကုန်၏။ 'ဥဒ္ဓဂ္ဂိကာ' အစရှိသော ပုဒ်တို့၏ အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏— ထိုအလှူသည် အထက်နတ်ပြည်၌ မြင့်မြတ်သော အကျိုးကို ဖြစ်ထွန်းစေတတ်သောကြောင့် 'ဥဒ္ဓဂ္ဂိကာ' မည်၏။ ကာမဂုဏ် ၅ ပါးရှိသော နတ်ပြည်သို့ ရောက်ထိုက်သောကြောင့် 'သောဝဂ္ဂိကာ' မည်၏။ ချမ်းသာသော အကျိုးပေးရှိသောကြောင့် 'သုခဝိပါကာ' မည်၏။ ရူပါရုံ၊ သဒ္ဒါရုံ၊ ဂန္ဓာရုံ၊ ရသာရုံ၊ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံ၊ အသက်ရှည်ခြင်း၊ အဆင်းလှခြင်း၊ ချမ်းသာခြင်း၊ အခြံအရံများခြင်း၊ အစိုးရခြင်း တည်းဟူသော ကောင်းမြတ်သော အကျိုးတရား ၁၀ ပါးကို ဖြစ်ထွန်းစေတတ်သောကြောင့် 'သဂ္ဂသံဝတ္တနိကာ' မည်၏။ ထိုသို့ သဘောရှိသော အလှူကို ပေးလှူ တည်ဆောက်ကြကုန်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'သာမညဖလံ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ အစစ်အမှန် တရားကိုယ်အားဖြင့် မဂ် ၄ ပါးသည် 'သာမည' မည်၏။ အရိယာဖိုလ် ၄ ပါးသည် 'သာမညဖလ' မည်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း 'ရဟန်းတို့၊ သာမညဟူသည် အဘယ်နည်း။ အင်္ဂါရှစ်ပါးရှိသော အရိယာမဂ်ပင် ဖြစ်၏။ ၎င်းတို့ကား သမ္မာဒိဋ္ဌိ... သမ္မာသမာဓိတို့တည်း။ ရဟန်းတို့၊ ဤသည်ကို သာမညဟု ဆိုအပ်၏။ သာမညဖိုလ်တို့သည် အဘယ်နည်း။ သောတာပတ္တိဖိုလ်... အရဟတ္တဖိုလ်တို့ ဖြစ်သည်' ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။ ထိုဖိုလ် ၄ ပါးကို ဤအဇာတသတ်မင်းသည် မသိသေးပေ။ စင်စစ်ကား အထက်တွင် လာလတ္တံ့သော ကျွန်နှင့် လယ်သမား ဥပမာတို့ကို ရည်ရွယ်၍ မေးမြန်းခြင်း ဖြစ်သည်။

Atha bhagavā pañhaṃ avissajjetvāva cintesi – ‘‘ime bahū aññatitthiyasāvakā rājāmaccā idhāgatā, te kaṇhapakkhañca sukkapakkhañca dīpetvā kathīyamāne amhākaṃ rājā mahantena ussāhena idhāgato, tassāgatakālato paṭṭhāya samaṇo gotamo samaṇakolāhalaṃ samaṇabhaṇḍanameva [Pg.144] kathetīti ujjhāyissanti, na sakkaccaṃ dhammaṃ sossanti, raññā pana kathīyamāne ujjhāyituṃ na sakkhissanti, rājānameva anuvattissanti. Issarānuvattako hi loko. ‘Handāhaṃ raññova bhāraṃ karomī’ti rañño bhāraṃ karonto ‘‘abhijānāsi no tva’’ntiādimāha.

ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ပြဿနာကို ချက်ချင်း ဖြေဆိုတော်မမူသေးဘဲ ဤသို့ ကြံစည်တော်မူ၏— 'သာသနာပ တိတ္ထိတို့၏ သာဝကဖြစ်ကြသော ဤမင်း၏ အမတ်အများအပြား ဤနေရာသို့ လာကြကုန်ပြီ။ ငါဘုရားသည် မည်းညစ်သောဘက် (အကုသိုလ်) နှင့် ဖြူစင်သောဘက် (ကုသိုလ်) တို့ကို ပြသလျက် တရားဟောတော်မူလျှင် "ငါတို့မင်းကြီးသည် ကြီးစွာသော အားထုတ်မှုဖြင့် ရောက်လာခဲ့၏။ ရောက်လာသည့် အချိန်မှစ၍ ရဟန်းဂေါတမသည် ရဟန်းတို့၏ အုတ်အုတ်ကျက်ကျက် ဖြစ်သော အယူဝါဒကိုလည်းကောင်း၊ ငြင်းခုံခြင်းကိုလည်းကောင်း ပြောဆိုနေပါတကား" ဟု ထိုအမတ်တို့ ကဲ့ရဲ့ကြပေလိမ့်မည်။ တရားတော်ကို ရိုသေစွာ နာယူကြမည်မဟုတ်။ အကယ်၍ မင်းကြီးကိုယ်တိုင်က ပြန်လည်ဖြေဆိုရလျှင်မူ ကဲ့ရဲ့ရန် မစွမ်းနိုင်ကြဘဲ မင်းကြီး၏နောက်သို့သာ လိုက်ကြပေလိမ့်မည်။ လူအများစုသည် အစိုးရသူ၏ အလိုသို့ အစဉ်လိုက်တတ်သောကြောင့်တည်း။ ယခုအခါ ငါသည် မင်းကြီး၏ တာဝန်ကို ယူရတော့အံ့' ဟု စဉ်းစားတော်မူပြီးလျှင် မင်းကြီး၏ တာဝန်ကို ယူလိုသဖြင့် "အဘိဇာနာသိ နော တွံ" အစရှိသော စကားတော်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

164. Tattha abhijānāsi no tvanti abhijānāsi nu tvaṃ. Ayañca no-saddo parato pucchitāti padena yojetabbo. Idañhi vuttaṃ hoti – ‘‘mahārāja, tvaṃ imaṃ pañhaṃ aññe samaṇabrāhmaṇe pucchitā nu, abhijānāsi ca naṃ puṭṭhabhāvaṃ, na te sammuṭṭha’’nti. Sace te agarūti sace tuyhaṃ yathā te byākariṃsu, tathā idha bhāsituṃ bhāriyaṃ na hoti, yadi na koci aphāsukabhāvo atthi, bhāsassūti attho. Na kho me bhanteti kiṃ sandhāyāha? Paṇḍitapatirūpakānañhi santike kathetuṃ dukkhaṃ hoti, te pade pade akkhare akkhare dosameva vadanti. Ekantapaṇḍitā pana kathaṃ sutvā sukathitaṃ pasaṃsanti, dukkathitesu pāḷipadaatthabyañjanesu yaṃ yaṃ virujjhati, taṃ taṃ ujukaṃ katvā denti. Bhagavatā ca sadiso ekantapaṇḍito nāma natthi. Tenāha – ‘‘na kho me, bhante, garu; yatthassa bhagavā nisinno bhagavantarūpo vā’’ti.

၁၆၄. ထိုပုဒ်တို့တွင် 'အဘိဇာနာသိ နော တွံ' ဟူသည်မှာ 'သင် မှတ်မိသလော' ဟူသော အနက်ဖြစ်၏။ ဤ 'နော' သဒ္ဒါကို နောက်ရှိ 'ပုစ္ဆိတာ' ဟူသော ပုဒ်နှင့် ယှဉ်အပ်၏။ ဤသို့ ဆိုလိုသည်ကား— 'မဟာရာဇာ၊ သင်သည် ဤပြဿနာကို ငါမှတစ်ပါးသော သမဏဗြာဟ္မဏတို့အား မေးမြန်းဖူးသလော၊ ထိုသို့ မေးမြန်းဖူးသည်ကို သင် မှတ်မိသေး၏လော၊ သို့မဟုတ် မေ့လျော့နေပြီလော' ဟု ဆိုလိုသည်။ 'သစေ တေ အဂရူ' ဟူသည်မှာ သမဏဗြာဟ္မဏတို့ ဖြေဆိုခဲ့သည်ကို ဤနေရာ၌ ပြန်လည်လျှောက်ထားရန် သင့်အား ဝန်မလေးပါက သို့မဟုတ် တစ်စုံတစ်ခုသော အဆင်မပြေမှုမရှိပါက လျှောက်ထားစမ်းပါလော့ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အရှင်ဘုရား၊ ကျွန်ုပ်အား ဝန်မလေးပါ' ဟု မင်းကြီးသည် အဘယ်ကို ရည်ရွယ်၍ လျှောက်ထားသနည်း။ အတုအယောင်ဖြစ်သော ပညာရှိတို့၏အထံ၌ စကားပြောဆိုရန် ခဲယဉ်းလှ၏။ ထိုသူတို့သည် ပုဒ်တိုင်း၊ အက္ခရာတိုင်း၌ အပြစ်ကိုသာ ရှာဖွေပြောဆိုတတ်ကြကုန်၏။ စစ်မှန်သော ပညာရှိတို့မူ စကားကို ကြားနာရသော် ကောင်းစွာပြောဆိုအပ်သော စကားကို ချီးမွမ်းကြ၏၊ ပါဠိ၊ အနက်၊ ဝါကျတို့တွင် မှားယွင်းဆန့်ကျင်နေသည်များကို ဖြောင့်မတ်မှန်ကန်အောင် ပြုပြင်ပေးတတ်ကြကုန်၏။ မြတ်စွာဘုရားနှင့်တူသော စစ်မှန်သော ပညာရှိဟူသည် မရှိတော့ပေ။ ထို့ကြောင့် မင်းကြီးက 'အရှင်ဘုရား၊ မြတ်စွာဘုရား သို့မဟုတ် မြတ်စွာဘုရားနှင့်တူသော ပုဂ္ဂိုလ် သီတင်းသုံးရာအရပ်၌ ကျွန်ုပ်အား ဝန်မလေးပါ' ဟု လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။

Pūraṇakassapavādavaṇṇanā

ပူရဏကဿပဝါဒဝဏ္ဏနာ (ပူရဏကဿပ၏ ဝါဒကို ဖွင့်ဆိုချက်)

165. Ekamidāhanti ekaṃ idha ahaṃ. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvāti sammodajanakaṃ saritabbayuttakaṃ kathaṃ pariyosāpetvā.

၁၆၅. 'ဧကမိဒါဟံ' ဟူသည်မှာ တစ်ခါသော် ဤအရပ်၌ ငါသည် (ဟု ဆိုလို၏)။ 'သမ္မောဒနီယံ ကထံ သာရဏီယံ ဝီတိသာရေတွာ' ဟူသည်ကား— ဝမ်းမြောက်ဖွယ်လည်း ဖြစ်သော၊ အမှတ်ရထိုက်သည်လည်း ဖြစ်သော စကားကို ပြီးဆုံးစေပြီး၍။

166. ‘‘Karoto kho, mahārāja, kārayato’’tiādīsu karototi sahatthā karontassa. Kārayatoti āṇattiyā kārentassa. Chindatoti paresaṃ hatthādīni chindantassa. Pacatoti pare daṇḍena pīḷentassa. Socayatoti parassa bhaṇḍaharaṇādīhi socayato. Socāpayatoti sokaṃ sayaṃ karontassapi parehi kārāpentassapi[Pg.145]. Kilamatoti āhārupacchedabandhanāgārappavesanādīhi sayaṃ kilamantassapi parehi kilamāpentassapi. Phandato phandāpayatoti paraṃ phandantaṃ phandanakāle sayampi phandato parampi phandāpayato. Pāṇamatipātāpayatoti pāṇaṃ hanantassapi hanāpentassapi. Evaṃ sabbattha karaṇakāraṇavaseneva attho veditabbo.

၁၆၆. 'ကရောတော ခေါ မဟာရာဇ ကာရယတော' အစရှိသော ပါဠိရပ်တို့၌ အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏— 'Kရောတော' ဟူသည်မှာ မိမိလက်ဖြင့် ကိုယ်တိုင် ပြုလုပ်သူအား။ 'ကာရယတော' ဟူသည်မှာ စေခိုင်းခြင်းဖြင့် ပြုလုပ်စေသူအား။ 'ဆိန္ဒတော' ဟူသည်မှာ သူတစ်ပါးတို့၏ လက်ခြေစသည်တို့ကို ဖြတ်တောက်သူအား။ 'ပစတော' ဟူသည်မှာ သူတစ်ပါးတို့ကို တုတ်စသည်ဖြင့် ညှဉ်းဆဲနှိပ်စက်သူအား။ 'သောစယတော' ဟူသည်မှာ သူတစ်ပါး၏ ပစ္စည်းဥစ္စာကို ခိုးယူခြင်းစသည်ဖြင့် ပူဆွေးစေသူအား။ 'သောစာပယတော' ဟူသည်မှာ ပူဆွေးမှု (စိုးရိမ်မှု) ကို ကိုယ်တိုင် ပြုလုပ်သူအားလည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးတို့ကို ပြုလုပ်စေသူအားလည်းကောင်း။ 'ကိလမတော' ဟူသည်မှာ အစာဖြတ်ခြင်း၊ ထောင်သွင်းအကျဉ်းချခြင်း စသော အမှုတို့ဖြင့် ကိုယ်တိုင် အပင်ပန်းခံသူအားလည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးတို့ကို အပင်ပန်းခံစေသူအားလည်းကောင်း (ကိလမယတော)။ 'ဖန္ဒတော ဖန္ဒာပယတော' ဟူသည်မှာ တုန်လှုပ်ချောက်ချားနေသော သူတစ်ပါးကို တုန်လှုပ်စေရာ၌ ကိုယ်တိုင်လည်း တုန်လှုပ်သူအားလည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးကိုလည်း တုန်လှုပ်စေသူအားလည်းကောင်း။ 'ပါဏမတိပါတာပယတော' ဟူသည်မှာ သက်ရှိသတ္တဝါကို ကိုယ်တိုင် သတ်ဖြတ်သူအားလည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးအား သတ်ဖြတ်စေသူအားလည်းကောင်း။ ဤနည်းတူစွာ အလုံးစုံသော ပုဒ်တို့၌ ကိုယ်တိုင်ပြုလုပ်ခြင်း (ကရဏ) နှင့် သူတစ်ပါးအား ပြုလုပ်စေခြင်း (ကာရဏ) အစွမ်းဖြင့်သာ အနက်ကို သိအပ်၏။

Sandhinti gharasandhiṃ. Nillopanti mahāvilopaṃ. Ekāgārikanti ekameva gharaṃ parivāretvā viluppanaṃ. Paripantheti āgatāgatānaṃ acchindanatthaṃ magge tiṭṭhato. Karoto na karīyati pāpanti yaṃ kiñci pāpaṃ karomīti saññāya karotopi pāpaṃ na karīyati, natthi pāpaṃ. Sattā pana pāpaṃ karomāti evaṃsaññino hontīti dīpeti. Khurapariyantenāti khuraneminā, khuradhārasadisapariyantena vā. Ekaṃ maṃsakhalanti ekaṃ maṃsarāsiṃ. Puñjanti tasseva vevacanaṃ. Tatonidānanti ekamaṃsakhalakaraṇanidānaṃ.

“သန္ဓိံ” ဟူသည် အိမ်၏ နံရံအစပ်ကို ဆိုလိုသည်။ “နိလ္လောပံ” ဟူသည် အကြီးအကျယ် လုယက်ဖျက်ဆီးခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “ဧကာဂါရိကံ” ဟူသည် တစ်အိမ်တည်းကိုပင် ဝိုင်းရံ၍ လုယက်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “ပရိပန္ထေတိ” ဟူသည် လမ်းခရီး၌ သွားလာနေသူများကို လုယက်ရန် လမ်းခရီး၌ စောင့်ဆိုင်းနေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “ကရောတော န ကရီယတိ ပါပံ” ဟူသော စကားဖြင့် “ငါသည် တစ်စုံတစ်ခုသော မကောင်းမှုကို ပြုလုပ်မိ၏” ဟု နှလုံးသွင်း၍ ပြုလုပ်သော်လည်း မကောင်းမှုကို ပြုရာမရောက်၊ မကောင်းမှုဟူ၍ မရှိဟု ပြရာရောက်၏။ သို့သော်လည်း သတ္တဝါတို့သည် “ငါတို့သည် မကောင်းမှုကို ပြုကြကုန်၏” ဟု ဤသို့သော အမှတ်သညာ ရှိကြကုန်၏ ဟူသော အနက်ကို ပြသသည်။ “ခုရပရိယန္တေန” ဟူသည် သင်တုန်းကွပ်ဖြင့် သို့မဟုတ် သင်တုန်းသွားကဲ့သို့ ထက်မြက်သော အစောင်းဖြင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ “ဧကံ မံသခလံ” ဟူသည် တစ်ခုတည်းသော အသားစု၊ အသားပုံကို ဆိုလိုသည်။ “ပုဉ္ဇံ” ဟူသော သဒ္ဒါသည် ထို “ခလ” သဒ္ဒါ၏ ဝေဝုစ်ပရိယာယ်စကားလှယ်ပင် ဖြစ်သည်။ “တတောနိဒါနံ” ဟူသည် ထိုသို့ တစ်ခုတည်းသော အသားစုကို ပြုလုပ်ခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့်ဟု ဆိုလိုသည်။

Dakkhiṇanti dakkhiṇatīre manussā kakkhaḷā dāruṇā, te sandhāya ‘‘hananto’’tiādimāha. Uttaratīre sattā saddhā honti pasannā buddhamāmakā dhammamāmakā saṅghamāmakā, te sandhāya dadantotiādimāha. Tattha yajantoti mahāyāgaṃ karonto. Damenāti indriyadamena uposathakammena vā. Saṃyamenāti sīlasaṃyamena. Saccavajjenāti saccavacanena. Āgamoti āgamanaṃ, pavattīti attho. Sabbathāpi pāpapuññānaṃ kiriyameva paṭikkhipati.

“ဒက္ခိဏံ” ဟူသည် ဂင်္ဂါမြစ်၏ တောင်ဘက်ကမ်းရှိ လူတို့သည် ခက်ထန်ကြမ်းကြုတ်ကြသဖြင့် ထိုသူတို့ကို ရည်ညွှန်း၍ “ဟနန္တော” (သတ်ဖြတ်ညှဉ်းဆဲခြင်း) စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ မြောက်ဘက်ကမ်းရှိ လူတို့သည် သဒ္ဒါတရားရှိကြပြီး ရတနာသုံးပါးကို ကြည်ညိုမြတ်နိုးကြသဖြင့် ထိုသူတို့ကို ရည်ညွှန်း၍ “ဒဒန္တော” (ပေးလှူခြင်း) စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုစကားရပ်၌ “ယဇန္တော” ဟူသည် ယဇ်ကြီးကို ပူဇော်လှူဒါန်းခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “ဒမေန” ဟူသည် ဣန္ဒြေတို့ကို ဆုံးမခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ ဥပုသ်သီလ ဆောက်တည်ခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ “သံယမေန” ဟူသည် သီလစောင့်ထိန်းခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “သစ္စဝဇ္ဇေန” ဟူသည် မှန်ကန်သော စကားကို ဆိုလိုသည်။ “အာဂမော” ဟူသည် လာခြင်း သို့မဟုတ် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ မည်သို့ပင်ဖြစ်စေ ကောင်းမှု မကောင်းမှုတို့ကို ပြုလုပ်ခြင်းကိုသာ ပယ်မြစ်တော်မူသည်။

Ambaṃ puṭṭho labujaṃ byākaroti nāma, yo kīdiso ambo kīdisāni vā ambassa khandhapaṇṇapupphaphalānīti vutte ediso labujo edisāni vā labujassa khandhapaṇṇapupphaphalānīti byākaroti. Vijiteti āṇāpavattidese. Apasādetabbanti viheṭhetabbaṃ. Anabhinanditvāti ‘‘sādhu sādhū’’ti evaṃ pasaṃsaṃ akatvā. Appaṭikkositvāti bāladubbhāsitaṃ tayā bhāsitanti evaṃ appaṭibāhitvā. Anuggaṇhantoti sārato aggaṇhanto. Anikkujjantoti sāravaseneva idaṃ nissaraṇaṃ, ayaṃ paramatthoti hadaye aṭṭhapento. Byañjanaṃ pana tena uggahitañceva nikkujjitañca.

“သရက်ပင်ကို မေးသော် တောင်ပိန္နဲပင်ကို ဖြေသည်” ဟူသည်မှာ - တစ်စုံတစ်ဦးက “သရက်ပင်သည် မည်သို့ရှိသနည်း၊ သရက်ပင်၏ ပင်စည်၊ အရွက်၊ အပွင့်၊ အသီးတို့သည် မည်သို့ရှိသနည်း” ဟု မေးမြန်းအပ်ပါလျက် “တောင်ပိန္နဲပင်သည် ဤသို့ရှိ၏၊ တောင်ပိန္နဲပင်၏ ပင်စည်၊ အရွက်၊ အပွင့်၊ အသီးတို့သည် ဤသို့ရှိ၏” ဟု ဖြေဆိုသူကို ဆိုလိုသည်။ “ဝိဇိတေ” ဟူသည် အာဏာစက်ပျံ့နှံ့ရာ အရပ်ကို ဆိုလိုသည်။ “အပသာဒေတဗ္ဗံ” ဟူသည် ညှဉ်းဆဲထိုက်သည် (သို့မဟုတ် ကဲ့ရဲ့ရှုတ်ချထိုက်သည်) ကို ဆိုလိုသည်။ “အနဘိနန္ဒိတွာ” ဟူသည် “သာဓု သာဓု” ဟု ဤသို့ ချီးမွမ်းခြင်းကို မပြုလုပ်ဘဲဟု ဆိုလိုသည်။ “အပ္ပဋိက္ကောသိတွာ” ဟူသည် “ဟဲ့အမိုက်ကောင်၊ သင်သည် မကောင်းသောစကားကို ပြောဆိုအပ်ပြီ” ဟု ဤသို့ ငြင်းပယ်တားမြစ်ခြင်း မပြုဘဲဟု ဆိုလိုသည်။ “အနုဂ္ဂဏှန္တော” ဟူသည် အနှစ်သာရအားဖြင့် ဆုပ်ကိုင်မယူဘဲဟု ဆိုလိုသည်။ “အနိကုဇ္ဇန္တော” ဟူသည် “ဤစကားသည် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်ကြောင်း ဖြစ်၏၊ ဤအနက်သည် မှန်ကန်သော အနက်ဖြစ်၏” ဟု စိတ်နှလုံး၌ မမှတ်သားဘဲဟု ဆိုလိုသည်။ သို့သော် ထိုမင်းသည် ထိုစကားအစဉ်ကို မှတ်သားလည်း မှတ်သားမိ၏၊ စိတ်ထဲ၌လည်း စွဲမြဲစွာ ထားရှိခဲ့လေသည်။

Makkhaligosālavādavaṇṇanā

မက္ခလိဂေါသာလဝါဒ အဖွင့်။

167-169. Makkhalivāde [Pg.146] paccayoti hetuvevacanameva, ubhayenāpi vijjamānameva kāyaduccaritādīnaṃ saṃkilesapaccayaṃ, kāyasucaritādīnañca visuddhipaccayaṃ paṭikkhipati. Attakāreti attakāro. Yena attanā katakammena ime sattā devattampi mārattampi brahmattampi sāvakabodhimpi paccekabodhimpi sabbaññutampi pāpuṇanti, tampi paṭikkhipati. Dutiyapadena yaṃ parakāraṃ parassa ovādānusāsaniṃ nissāya ṭhapetvā mahāsattaṃ avaseso jano manussasobhagyataṃ ādiṃ katvā yāva arahattaṃ pāpuṇāti, taṃ parakāraṃ paṭikkhipati. Evamayaṃ bālo jinacakke pahāraṃ deti nāma. Natthi purisakāreti yena purisakārena sattā vuttappakārā sampattiyo pāpuṇanti, tampi paṭikkhipati. Natthi balanti yamhi attano bale patiṭṭhitā sattā vīriyaṃ katvā tā sampattiyo pāpuṇanti, taṃ balaṃ paṭikkhipati. Natthi vīriyantiādīni sabbāni purisakāravevacanāneva. ‘‘Idaṃ no vīriyena idaṃ purisathāmena, idaṃ purisaparakkamena pavatta’’nti evaṃ pavattavacanapaṭikkhepakaraṇavasena panetāni visuṃ ādiyanti.

၁၆၇-၁၆၉. မက္ခလိဝါဒ၌ “ပစ္စယော” ဟူသော သဒ္ဒါသည် “ဟေတု” သဒ္ဒါ၏ ဝေဝုစ်ပရိယာယ်မျှသာ ဖြစ်သည်။ (နတ္ထိ ဟေတု၊ နတ္ထိ ပစ္စယော ဟူသော) စကားနှစ်ရပ်လုံးဖြင့်ပင် ထင်ရှားရှိနေသော ကာယဒုစရိုက်စသည်တို့၏ ညစ်နွမ်းကြောင်းအကြောင်းကိုလည်းကောင်း၊ ကာယသုစရိုက်စသည်တို့၏ စင်ကြယ်ကြောင်းအကြောင်းကိုလည်းကောင်း ပယ်မြစ်သည်။ “အတ္တကာရေ” ဟူသည် မိမိကိုယ်တိုင် ပြုအပ်သော ကောင်းမှုကံတည်း။ မိမိကိုယ်တိုင် ပြုလုပ်အပ်သော အကြင်ကံကြောင့် သတ္တဝါတို့သည် နတ်၏အဖြစ်၊ မာရ်နတ်၏အဖြစ်၊ ဗြဟ္မာ၏အဖြစ်၊ သာဝကဗောဓိဉာဏ်၊ ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်နှင့် သဗ္ဗညုတာဉာဏ်တို့သို့ ရောက်ရှိကြရကုန်၏၊ ထိုကိုယ်တိုင်ပြုသော ကံကိုလည်း ပယ်မြစ်သည်။ “ပရကာရေ” ဟူသော ဒုတိယပုဒ်ဖြင့် - သူတစ်ပါး၏ ဆုံးမသွန်သင်မှုကို မှီ၍ (ဘုရားလောင်းကို ဖယ်ထားကာ) ကြွင်းသောလူအပေါင်းတို့သည် လူတို့၏ တင့်တယ်စံပယ်ခြင်းမှစ၍ အရဟတ္တဖိုလ်တိုင်အောင် ရောက်ရှိကြရကုန်၏၊ ထိုသူတစ်ပါးပြုသော အမှုကို ပယ်မြစ်သည်။ ဤသို့ဖြင့် ဤလူမိုက်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ အာဏာစက်ကို တိုက်ခိုက်ဖျက်ဆီးသည်မည်၏။ “နတ္ထိ ပုရိသကာရေ” ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် အကြင်ယောကျ်ား၏ လုံ့လကြောင့် သတ္တဝါတို့သည် ဆိုအပ်ပြီးသော စည်းစိမ်ချမ်းသာများသို့ ရောက်ရှိကြရကုန်၏၊ ထိုယောကျ်ား၏ လုံ့လကိုလည်း ပယ်မြစ်သည်။ “နတ္ထိ ဗလံ” ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် သတ္တဝါတို့သည် မိမိတို့၏ အကြင်အားအစွမ်း၌ တည်၍ ဝီရိယပြုကာ ထိုစည်းစိမ်တို့သို့ ရောက်ရှိကြရကုန်၏၊ ထိုအားအစွမ်းကိုလည်း ပယ်မြစ်သည်။ “နတ္ထိ ဝီရိယံ” အစရှိသော အလုံးစုံသောပုဒ်တို့သည် ပုရိသကာရ၏ ဝေဝုစ်ပရိယာယ်များသာ ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း “ဤအကျိုးသည် ငါတို့၏ ဝီရိယကြောင့် ဖြစ်၏၊ ဤအကျိုးသည် ယောကျ်ားတို့၏ အားစွမ်းကြောင့် ဖြစ်၏၊ ဤအကျိုးသည် ယောကျ်ားတို့၏ ထက်သန်သော လုံ့လကြောင့် ဖြစ်၏” ဟု အခြားသူတို့ ပြောဆိုသောစကားကို ပယ်မြစ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဤပုဒ်တို့ကို သီးခြားစီ ယူအပ်ကုန်သည်။

Sabbe sattāti oṭṭhagoṇagadrabhādayo anavasese pariggaṇhāti. Sabbe pāṇāti ekindriyo pāṇo, dvindriyo pāṇotiādivasena vadati. Sabbe bhūtāti aṇḍakosavatthikosesu bhūte sandhāya vadati. Sabbe jīvāti sāliyavagodhumādayo sandhāya vadati. Tesu hi so virūhanabhāvena jīvasaññī. Avasā abalā avīriyāti tesaṃ attano vaso vā balaṃ vā vīriyaṃ vā natthi. Niyatisaṅgatibhāvapariṇatāti ettha niyatīti niyatā. Saṅgatīti channaṃ abhijātīnaṃ tattha tattha gamanaṃ. Bhāvoti sabhāvoyeva. Evaṃ niyatiyā ca saṅgatiyā ca bhāvena ca pariṇatā nānappakārataṃ pattā. Yena hi yathā bhavitabbaṃ, so tatheva bhavati. Yena na bhavitabbaṃ, so na bhavatīti dasseti. Chasvevābhijātīsūti chasu eva abhijātīsu ṭhatvā sukhañca dukkhañca paṭisaṃvedenti. Aññā sukhadukkhabhūmi natthīti dasseti.

“သဗ္ဗေ သတ္တာ” ဟူသော စကားဖြင့် ကုလားအုတ်၊ နွား၊ မြည်း အစရှိသော အကြွင်းမဲ့သော သတ္တဝါအားလုံးကို သိမ်းကျုံးယူသည်။ “သဗ္ဗေ ပါဏာ” ဟူသည် ဣန္ဒြေတစ်ခုတည်းရှိသော သတ္တဝါ၊ ဣန္ဒြေနှစ်ခုရှိသော သတ္တဝါ စသည်ဖြင့် ရည်ညွှန်းပြောဆိုသည်။ “သဗ္ဗေ ဘူတာ” ဟူသည် ဥခွံ၌ဖြစ်သော သတ္တဝါ၊ သားအိမ်၌ဖြစ်သော သတ္တဝါတို့ကို ရည်ညွှန်းပြောဆိုသည်။ “သဗ္ဗေ ဇီဝါ” ဟူသည် သလေးစပါး၊ မုယောစပါး၊ ဂျုံစပါး အစရှိသော အပင်တို့ကို ရည်ညွှန်းပြောဆိုသည်။ အကြောင်းမူကား ထိုမက္ခလိဆရာသည် ထိုအပင်တို့၏ စည်ပင်ပြန့်ပွားတတ်သော သဘောကြောင့် အသက်ရှိသည်ဟု ယူဆသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ “အဝသာ အဗလာ အဝီရိယာ” ဟူသည် ထိုသတ္တဝါ၊ ပါဏ၊ ဘူတ၊ ဇီဝတို့၌ မိမိတို့၏ အလိုသို့ လိုက်နိုင်ခြင်း၊ အားစွမ်းရှိခြင်း၊ လုံ့လရှိခြင်း မရှိဟု ဆိုလိုသည်။ “နိယတိသင်္ဂတိဘာဝပရိဏတာ” ဟူသော ပါဌ်၌ - “နိယတိ” ဟူသည် မြဲသော သဘောရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ “သင်္ဂတိ” ဟူသည် ခြောက်ပါးသော အဘိဇာတ်တို့တွင် ထိုထိုအဘိဇာတ်၌ ဖြစ်ရခြင်း (ပေါင်းဆုံရခြင်း) ကို ဆိုလိုသည်။ “ဘာဝေါ” ဟူသည် သဘာဝ (ဓမ္မတာ) ပင် ဖြစ်သည်။ ဤသို့လျှင် နိယတိ (မြဲခြင်း)၊ သင်္ဂတိ (ပေါင်းဆုံခြင်း)၊ ဘာဝ (သဘာဝ) တို့ကြောင့် အထူးထူးသော အပြားသို့ ပြောင်းလဲရောက်ရှိကြရကုန်၏။ စင်စစ်သော်ကား မည်သူမဆို မည်သို့ဖြစ်ရန် ရှိသည်၊ ထိုသူသည် ထိုအတိုင်းပင် ဖြစ်ရသည်။ မည်သူမဆို မည်သို့မဖြစ်ရန် ရှိသည်၊ ထိုသူသည် ထိုအတိုင်း မဖြစ်ရ ဟူသော အနက်ကို ပြသည်။ “ဆသွေဝါဘိဇာတီသု” ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် ထိုခြောက်ပါးသော အဘိဇာတ်တို့၌သာ တည်၍ ချမ်းသာနှင့် ဆင်းရဲကို ခံစားကြရကုန်၏၊ ထိုခြောက်ပါးသော အဘိဇာတ်တို့မှတစ်ပါး အခြား ချမ်းသာဆင်းရဲ ခံစားရာဘုံ မရှိတော့ကြောင်း ပြသသည်။

Yonipamukhasatasahassānīti pamukhayonīnaṃ uttamayonīnaṃ cuddasasatasahassāni aññāni ca saṭṭhisatāni aññāni ca chasatāni. Pañca ca kammuno [Pg.147] satānīti pañcakammasatāni ca. Kevalaṃ takkamattakena niratthakaṃ diṭṭhiṃ dīpeti. Pañca ca kammāni tīṇi ca kammānītiādīsupi eseva nayo. Keci panāhu – ‘‘pañca ca kammānīti pañcindriyavasena bhaṇati. Tīṇīti kāyakammādivasenā’’ti. Kamme ca upaḍḍhakamme cāti ettha panassa kāyakammañca vacīkammañca kammanti laddhi, manokammaṃ upaḍḍhakammanti. Dvaṭṭhipaṭipadāti dvāsaṭṭhi paṭipadāti vadati. Dvaṭṭhantarakappāti ekasmiṃ kappe catusaṭṭhi antarakappā nāma honti. Ayaṃ pana aññe dve ajānanto evamāha.

“ယောနိ ပမုခ သတသဟဿာနိ” ဟူသည် အဓိကဖြစ်သော (မြတ်သော) ယောနိပေါင်း တစ်သန်းလေးသိန်း (၁၄ သိန်း)၊ အခြား ခြောက်ထောင် (ရာပေါင်း ၆၀) နှင့် အခြား ခြောက်ရာတို့ ရှိသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ “ပဉ္စ စ ကမ္မုနော သတာနိ” ဟူသည် ငါးရာသော ကံတို့လည်း ရှိသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ အနှစ်သာရမရှိဘဲ သက်သက် ကြံဆတွေးတောခြင်းမျှဖြင့် အကျိုးမရှိသော မိစ္ဆာအယူကို ပြသခြင်းသာ ဖြစ်သည်။ “ပဉ္စ စ ကမ္မာနိ တီဏိ စ ကမ္မာနိ” အစရှိသော ပါဌ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း အချို့သောဆရာတို့ကမူ - “ပဉ္စ စ ကမ္မာနိ” ဟူသည် ငါးပါးသော ဣန္ဒြေတို့၏အစွမ်းဖြင့် ဆိုသည်။ “တီဏိ” ဟူသည် ကာယကံစသည်တို့၏ အပြားအားဖြင့် မက္ခလိသည် ပြောဆိုသည်ဟု ဆိုကြသည်။ “ကမ္မေ စ ဥပဍ္ဎကမ္မေ စ” ဟူသော ပါဌ်၌ ထိုမက္ခလိ၏အယူသည် ကာယကံနှင့် ဝစီကံသည် ကံအပြည့်အဝ ဖြစ်ပြီး၊ မနောကံသည် ထက်ဝက်ကံ (ကံတစ်ဝက်) သာ ဖြစ်သည်ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ “ဒွဋ္ဌိပဋိပဒါ” ဟူသည် ခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးသော အကျင့် (ဒွါသဋ္ဌိပဋိပဒါ) တို့ကို ဆိုလိုသည်။ “ဒွဋ္ဌန္တရကပ္ပါ” ဟူသည် ကပ်တစ်ခု (အသင်္ချေယျကပ်တစ်ခု) ၌ အန္တရကပ် 64 ကပ် ရှိသော်လည်း ဤမက္ခလိသည် ကျန်ရှိသော ကပ်နှစ်ကပ်ကို မသိသဖြင့် ဤသို့ (၆၂ ကပ်ဟု) ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။

Chaḷābhijātiyoti kaṇhābhijāti, nīlābhijāti, lohitābhijāti, haliddābhijāti, sukkābhijāti, paramasukkābhijātīti imā cha abhijātiyo vadati. Tattha orabbhikā, sākuṇikā, māgavikā, sūkarikā, luddā, macchaghātakā corā, coraghātakā, bandhanāgārikā, ye vā panaññepi keci kurūrakammantā, ayaṃ kaṇhābhijātīti (a. ni. 6.57) vadati. Bhikkhū nīlābhijātīti vadati, te kira catūsu paccayesu kaṇṭake pakkhipitvā khādanti. ‘‘Bhikkhū kaṇṭakavuttikā’’ti (a. ni. 6.57) ayañhissa pāḷiyeva. Atha vā kaṇṭakavuttikā eva nāma eke pabbajitāti vadati. Lohitābhijāti nāma nigaṇṭhā ekasāṭakāti vadati. Ime kira purimehi dvīhi paṇḍaratarā. Gihī odātavasanā acelakasāvakā haliddābhijātīti vadati. Evaṃ attano paccayadāyake nigaṇṭhehipi jeṭṭhakatare karoti. Ājīvakā ājīvakiniyo sukkābhijātīti vadati. Te kira purimehi catūhi paṇḍaratarā. Nando, vaccho, kiso, saṅkiccho, makkhaligosālo, paramasukkābhijātīti (a. ni. 6.57) vadati. Te kira sabbehi paṇḍaratarā.

“ဆဠာဘိဇာတိယော” ဟူသော ပါဠိစကားဖြင့် ကဏှာဘိဇာတ်၊ နီလာဘိဇာတ်၊ လောဟိတာဘိဇာတ်၊ ဟလိဒ္ဒါဘိဇာတ်၊ သုက္ကာဘိဇာတ်၊ ပရမသုက္ကာဘိဇာတ် ဟူ၍ ဤအဘိဇာတ် ခြောက်ပါးကို ပြောဆို၏။ ထိုအဘိဇာတ် ခြောက်ပါးတို့တွင် သိုးသတ်သမား၊ ငှက်သတ်သမား၊ သားသမား၊ ဝက်သတ်သမား၊ မုဆိုး၊ ငါးသတ်သမား၊ ခိုးသူ၊ လူသတ်သမား၊ အကျဉ်းထောင်စောင့်များနှင့် အခြား ကြမ်းတမ်းသော အလုပ်ရှိသူ အားလုံးတို့ကို “ကဏှာဘိဇာတ်” (အမည်းရောင်အဆင့်) ဟု ပြောဆို၏။ ရဟန်းတို့ကို “နီလာဘိဇာတ်” (အညိုရောင်အဆင့်) ဟု ပြောဆို၏။ ထိုရဟန်းတို့သည် ပစ္စည်းလေးပါးတို့၌ ကိလေသာတည်းဟူသော ဆူးတို့ကို ထည့်သွင်း၍ သုံးဆောင်ကြသောကြောင့် ဖြစ်၏။ “ရဟန်းတို့သည် ဆူးနှင့်တူသော အသက်မွေးမှု ရှိကြကုန်၏” ဟူသော ဤပါဠိသည် ထိုမက္ခလိဆရာ၏ ကိုယ်ပိုင်ပါဠိပင် ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ဆူးကဲ့သို့ ကျင့်ကြံသော အချို့သော ရသေ့ရဟန်းတို့ကို (နီလာဘိဇာတ်) ဟု ပြောဆို၏။ တစ်ထည်သော အဝတ်ရှိသော နိဂဏ္ဌတို့ကို “လောဟိတာဘိဇာတ်” (အနီရောင်အဆင့်) ဟု ပြောဆို၏။ ထိုသူတို့သည် ရှေးဦးဖြစ်သော အဆင့်နှစ်မျိုးရှိသူတို့ထက် သာ၍ ဖြူစင်ကြကုန်၏ဟု ဆို၏။ အဝတ်ဖြူဝတ်ဆင်သော အစေလကတို့၏ လူဒါယကာတို့ကို “ဟလိဒ္ဒါဘိဇာတ်” (အဝါရောင်အဆင့်) ဟု ပြောဆို၏။ ဤသို့ဖြင့် မိမိအား ပစ္စည်းလေးပါး လှူဒါန်းသော ဒါယကာတို့ကို နိဂဏ္ဌတို့ထက်ပင် သာ၍ ကြီးမြတ်သူများအဖြစ် ပြုလုပ်၏။ အာဇီဝက ယောက်ျားနှင့် မိန်းမတို့ကို “သုက္ကာဘိဇာတ်” (အဖြူရောင်အဆင့်) ဟု ပြောဆို၏။ ထိုသူတို့သည် ရှေးဦးဖြစ်သော အဆင့်လေးမျိုးရှိသူတို့ထက် ပို၍ ဖြူစင်ကြကုန်၏ဟု ဆို၏။ နန္ဒရသေ့၊ ဝစ္ဆရသေ့၊ ကိသရသေ့၊ သင်္ကိစ္ဆရသေ့နှင့် မက္ခလိဂေါသာလတို့ကို “ပရမသုက္ကာဘိဇာတ်” (အလွန်ဖြူစင်သောအဆင့်) ဟု ပြောဆို၏။ ထိုသူတို့သည် အားလုံးသောသူတို့ထက် အလွန်ဖြူစင်ကြကုန်၏ဟု ဆို၏။

Aṭṭha purisabhūmiyoti mandabhūmi, khiḍḍābhūmi, padavīmaṃsabhūmi, ujugatabhūmi, sekkhabhūmi, samaṇabhūmi, jinabhūmi, pannabhūmīti imā aṭṭha purisabhūmiyoti vadati. Tattha jātadivasato paṭṭhāya sattadivase sambādhaṭṭhānato nikkhantattā sattā mandā honti momūhā, ayaṃ mandabhūmīti vadati. Ye pana duggatito āgatā honti, te abhiṇhaṃ rodanti ceva viravanti ca, sugatito āgatā taṃ anussaritvā hasanti, ayaṃ khiḍḍābhūmi nāma. Mātāpitūnaṃ hatthaṃ vā pādaṃ vā mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā gahetvā bhūmiyaṃ padanikkhipanaṃ padavīmaṃsabhūmi nāma. Padasā gantuṃ samatthakāle ujugatabhūmi nāma. Sippāni sikkhitakāle [Pg.148] sekkhabhūmi nāma. Gharā nikkhamma pabbajitakāle samaṇabhūmi nāma. Ācariyaṃ sevitvā jānanakāle jinabhūmi nāma. Bhikkhu ca pannako jino na kiñci āhāti evaṃ alābhiṃ samaṇaṃ pannabhūmīti vadati.

“အဋ္ဌပုရိသဘူမိယော” ဟူသော စကားဖြင့် မန္ဒဘုံ၊ ခိဍ္ဍာဘုံ၊ ပဒဝီမံသာဘုံ၊ ဥဇုဂတဘုံ၊ သေက္ခဘုံ၊ သမဏဘုံ၊ ဇိနဘုံ၊ ပန္နဘုံ ဟူ၍ ဤယောကျ်ားတို့၏ ဘဝအဆင့်အတန်း ရှစ်ပါးတို့ကို ပြောဆို၏။ ထိုရှစ်ပါးတို့တွင် မွေးဖွားသောနေ့မှစ၍ ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး ကျဉ်းမြောင်းသော မိခင်ဝမ်းမှ ထွက်လာရသဖြင့် သတ္တဝါတို့သည် နုံ့အ, တွေဝေကြကုန်၏။ ဤခုနစ်ရက် အခိုက်အတန့်ကို “မန္ဒဘုံ” ဟု ပြောဆို၏။ ဒုဂ္ဂတိဘဝမှ လာသော သတ္တဝါတို့သည် အမြဲမပြတ် ငိုကြွေး မြည်တမ်းကြကုန်၏။ သုဂ္ဂတိဘဝမှ လာသော သတ္တဝါတို့မူကား ထိုသုဂ္ဂတိဘဝကို ပြန်လည်အောက်မေ့ပြီး ပြုံးရွှင်ကြကုန်၏။ ဤအခိုက်အတန့်ကို “ခိဍ္ဍာဘုံ” ဟု ခေါ်၏။ မိဘတို့၏ လက်၊ ခြေ၊ ညောင်စောင်း၊ အင်းပျဉ်တို့ကို ကိုင်ဆွဲ၍ မြေပေါ်၌ ခြေချစမ်းသပ်ခြင်းကို “ပဒဝီမံသဘုံ” ဟု ခေါ်၏။ ခြေကျင် လျှောက်သွားနိုင်သောအခါကို “ဥဇုဂတဘုံ” ဟု ခေါ်၏။ အတတ်ပညာတို့ကို သင်ယူသောအခါကို “သေက္ခဘုံ” ဟု ခေါ်၏။ အိမ်မှထွက်၍ ရဟန်းပြုသောအခါကို “သမဏဘုံ” ဟု ခေါ်၏။ ဆရာကို မှီဝဲဆည်းကပ်၍ အကျင့်မှန် မမှန်ကို သိမြင်သောအခါကို “ဇိနဘုံ” ဟု ခေါ်၏။ ဆွမ်းခံလှည့်လည်သော သို့မဟုတ် မိမိတို့၏ အကျင့်ကို ကျင့်သော၊ အိုမင်းပြီးသော သို့မဟုတ် မိမိ၏ အကျင့်ဖြင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ကို အောင်နိုင်ပြီးသော ရဟန်းသည် တစ်စုံတစ်ခုကိုမျှ မပြောတော့ဘဲ ဆွမ်းမရရှိသော်လည်း ငြိမ်သက်စွာ နေတတ်သော ရဟန်းကို “ပန္နဘုံ” (လဲကျနေသူ၏ အဆင့်) ဟု ပြောဆို၏။

Ekūnapaññāsa ājīvakasateti ekūnapaññāsaājīvakavuttisatāni. Paribbājakasateti paribbājakapabbajjāsatāni. Nāgāvāsasateti nāgamaṇḍalasatāni. Vīse indriyasateti vīsatindriyasatāni. Tiṃse nirayasateti tiṃsa nirayasatāni. Rajodhātuyoti rajaokiraṇaṭṭhānāni, hatthapiṭṭhipādapiṭṭhādīni sandhāya vadati. Satta saññīgabbhāti oṭṭhagoṇagadrabhaajapasumigamahiṃse sandhāya vadati. Satta asaññīgabbhāti sālivīhiyavagodhūmakaṅguvarakakudrūsake sandhāya vadati. Nigaṇṭhigabbhāti gaṇṭhimhi jātagabbhā, ucchuveḷunaḷādayo sandhāya vadati. Satta devāti bahū devā. So pana sattāti vadati. Manussāpi anantā, so sattāti vadati. Satta pisācāti pisācā mahantamahantā sattāti vadati. Sarāti mahāsarā, kaṇṇamuṇḍarathakāraanotattasīhappapātachaddantamandākinīkuṇāladahe gahetvā vadati.

“ဧကူနပညာသ အာဇီဝသတေ” ဟူသည်မှာ လေးဆယ့်ကိုးရာ (၄၉၀၀) သော အသက်မွေးဝမ်းကျောင်း နည်းလမ်းများ ဖြစ်၏။ “ပရိဗ္ဗာဇကသတေ” ဟူသည်မှာ လေးဆယ့်ကိုးရာ (၄၉၀၀) သော ပရိဗိုဇ် ရဟန်းအဖြစ်တို့ ဖြစ်၏။ “နာဂါဝါသသတေ” ဟူသည်မှာ လေးဆယ့်ကိုးရာ (၄၉၀၀) သော နဂါးပြည်တို့ ဖြစ်၏။ “ဝီသေ ဣန္ဒြိယသတေ” ဟူသည်မှာ နှစ်ထောင် (၂၀၀၀) သော ဣန္ဒြေတို့ ဖြစ်၏။ “တိံသေ နိရယသတေ” ဟူသည်မှာ သုံးထောင် (၃၀၀၀) သော ငရဲတို့ ဖြစ်၏။ “ရဇောဓာတုယော” ဟူသော စကားဖြင့် လက်ဖမိုး၊ ခြေဖမိုး စသည်တို့ကဲ့သို့သော ဖုန်မြူများ တင်ကျံရာ အရပ်တို့ကို ရည်ရွယ်၍ ပြောဆို၏။ “သတ္တ သညီဂဗ္ဘာ” ဟူသော စကားဖြင့် ကုလားအုပ်၊ နွား၊ မြည်း၊ ဆိတ်၊ သိုး၊ ဆတ်၊ ကျွဲ စသော သညာရှိသော ကိုယ်ဝန်ရှိတတ်သော သားတိရစ္ဆာန်မျိုး ခုနစ်မျိုးကို ရည်ညွှန်း၍ ပြောဆို၏။ “သတ္တ အသညီဂဗ္ဘာ” ဟူသော စကားဖြင့် သလေး၊ စပါး၊ မုယော၊ ဂျုံ၊ ဆပ်၊ ပြောင်း၊ လူး စသော (အသိစိတ်မရှိသော ကိုယ်ဝန်မျိုး) အစေ့အဆန် ခုနစ်မျိုးကို ရည်ညွှန်း၍ ပြောဆို၏။ “နိဂဏ္ဌိဂဗ္ဘာ” ဟူသော စကားဖြင့် အဖုအဆစ်၌ ဖြစ်တတ်သော ကိုယ်ဝန်ရှိကြကုန်သော ကြံ၊ ဝါး၊ ကျူ စသည်တို့ကို ရည်ညွှန်း၍ ပြောဆို၏။ “သတ္တ ဒေဝါ” ဟူသည်မှာ နတ်ဗြဟ္မာတို့သည် အလွန်များပြားသော်လည်း ထိုမက္ခလိဆရာကြီးက ခုနစ်ယောက် ဟုသာ ပြောဆို၏။ လူတို့သည်လည်း အဆုံးအပိုင်းအခြားမရှိ များပြားသော်လည်း ထိုဆရာကြီးက ခုနစ်ယောက် ဟုသာ ပြောဆို၏။ “သတ္တ ပိသာစာ” ဟူသည်မှာ ပြိတ္တာ၊ မြေဘုတ်ဘီလူးတို့သည် အလွန်များပြားသော်လည်း ခုနစ်ယောက် ဟုသာ ပြောဆို၏။ “သရာ” ဟူသည်မှာ ရေအိုင်ကြီးများ ရှိကြသော်လည်း ကဏ္ဏမုဏ္ဍအိုင်၊ ရထကာရအိုင်၊ အနောတတ်အိုင်၊ သီဟပ္ပပါတအိုင်၊ ဆဒ္ဒန္တအိုင်၊ မန္ဒာကိနီအိုင်၊ ကုဏာလအိုင် ဟူသော အိုင်ကြီးခုနစ်ခုကို ယူ၍ ပြောဆို၏။

Pavuṭāti gaṇṭhikā. Papātāti mahāpapātā. Papātasatānīti khuddakapapātasatāni. Supināti mahāsupinā. Supinasatānīti khuddakasupinasatāni. Mahākappinoti mahākappānaṃ. Tattha ekamhā mahāsarā vassasate vassasate kusaggena ekaṃ udakabinduṃ nīharitvā sattakkhattuṃ tamhi sare nirudake kate eko mahākappoti vadati. Evarūpānaṃ mahākappānaṃ caturāsītisatasahassāni khepetvā bāle ca paṇḍite ca dukkhassantaṃ karontīti ayamassa laddhi. Paṇḍitopi kira antarā visujjhituṃ na sakkoti. Bālopi tato uddhaṃ na gacchati.

“ပဝုဋာ” ဟူသည်မှာ အဖုအဆစ်ရှိသော အရာတို့ ဖြစ်၏။ “ပပါတာ” ဟူသည်မှာ ကြီးစွာသော ချောက်ကမ်းပါးပြတ်တို့ ဖြစ်၏။ “ပပါတသတာနိ” ဟူသည်မှာ ငယ်သော ချောက်ကမ်းပါး ခုနစ်ရာတို့ ဖြစ်၏။ “သုပိနာ” ဟူသည်မှာ အိပ်မက်ကြီးတို့ ဖြစ်၏။ “သုပိနသတာနိ” ဟူသည်မှာ ငယ်သော အိပ်မက် ခုနစ်ရာတို့ ဖြစ်၏။ “မဟာကပ္ပိနော” ဟူသည်မှာ မဟာကပ်တို့၏ အရေအတွက်ကို ဆိုလို၏။ ထိုမဟာကပ်၏ ပမာဏကို ပြရာ၌ ရေအိုင်ကြီးတစ်ခုမှ အနှစ်တစ်ရာလျှင်တစ်ကြိမ် သမန်းမြက်ဖျားဖြင့် ရေတစ်စက်စီ ထုတ်ယူ၍ ထိုရေအိုင်ကြီး လုံးဝရေခန်းခြောက်သွားသည်အထိ ခုနစ်ကြိမ်တိုင်တိုင် ပြုလုပ်နိုင်သော ကာလသည် မဟာကပ်တစ်ကပ် ဖြစ်၏ဟု ပြောဆို၏။ ဤကဲ့သို့သော မဟာကပ်ပေါင်း ရှစ်သန်းလေးသိန်း (၈,၄၀၀,၀၀၀) ကို ကုန်လွန်စေပြီးမှသာ လူမိုက်တို့သည်လည်းကောင်း၊ လူလိမ္မာတို့သည်လည်းကောင်း ဆင်းရဲ၏အဆုံးသို့ ရောက်ကြကုန်လတ္တံ့ဟု ဤသည်မှာ ထိုမက္ခလိဆရာကြီး၏ အယူဝါဒ ဖြစ်၏။ လူလိမ္မာသည်ပင် ထိုမဟာကပ် ရှစ်သန်းလေးသိန်း မပြည့်မီအတွင်း၌ သံသရာမှ စင်ကြယ်ခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ဟု ဆို၏။ လူမိုက်သည်လည်း ထိုကာလထက် သာလွန်၍ သံသရာ၌ မကျင်လည်ရတော့ဟု ဆို၏။

Sīlenāti acelakasīlena vā aññena vā yena kenaci. Vatenāti tādiseneva vatena. Tapenāti tapokammena. Aparipakkaṃ paripāceti nāma, yo ‘‘ahaṃ paṇḍito’’ti antarā visujjhati. Paripakkaṃ phussa phussa byantiṃ karoti nāma yo ‘‘ahaṃ bālo’’ti vuttaparimāṇaṃ kālaṃ atikkamitvā yāti. Hevaṃ natthīti evaṃ natthi. Tañhi ubhayampi na sakkā [Pg.149] kātunti dīpeti. Doṇamiteti doṇena mitaṃ viya. Sukhadukkheti sukhadukkhaṃ. Pariyantakateti vuttaparimāṇena kālena katapariyante. Natthi hāyanavaḍḍhaneti natthi hāyanavaḍḍhanāni. Na saṃsāro paṇḍitassa hāyati, na bālassa vaḍḍhatīti attho. Ukkaṃsāvakaṃseti ukkaṃsāvakaṃsā. Hāyanavaḍḍhanānametaṃ adhivacanaṃ.

“သီလေန” ဟူသည်မှာ အစေလကတို့၏ သီလဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ထိုမှတစ်ပါးသော တစ်စုံတစ်ခုသော သီလဖြင့်သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ “ဝတေန” ဟူသည်မှာ ထိုကဲ့သို့သော အကျင့်ဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ “တပေန” ဟူသည်မှာ ခြိုးခြံသော အကျင့် (တပေါကမ္မ) ဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ “ငါသည် ပညာရှိတည်း” ဟု နှလုံးသွင်းကာ သံသရာမှ လွတ်မြောက်ရန် (ကာလမပြည့်မီ) အကြား၌ စင်ကြယ်အောင် အားထုတ်သောသူသည် မရင့်ကျက်သေးသော ကံကို ရင့်ကျက်စေရန် ပြုလုပ်သည် မည်၏။ “ငါသည် လူမိုက်တည်း” ဟု နှလုံးသွင်း၍ ဆိုအပ်ပြီးသော မဟာကပ် ရှစ်သန်းလေးသိန်းကို ကျော်လွန်ရန် သွားသောသူသည် ရင့်ကျက်ပြီးသော ကံကို တစ်ဖန်ပြန်၍ တွေ့ကြုံကာ သံသရာ အဆုံးသတ်အောင် ပြုလုပ်သည် မည်၏။ “ဟေဝံ နတ္ထိ” ဟူသည်မှာ ထိုသို့သော အရာမျိုး (မရင့်ကျက်သေးသောကံကို ရင့်ကျက်စေခြင်း၊ ရင့်ကျက်ပြီးသောကံကို အဆုံးသတ်အောင် ပြုခြင်း) မရှိနိုင်ဟု ဆိုလို၏။ ထိုနှစ်ပါးလုံးကို ပြုလုပ်ရန် မဖြစ်နိုင်ကြောင်း ပြသခြင်း ဖြစ်၏။ “ဒေါဏမိတေ” ဟူသည်မှာ စိတ်တောင်းဖြင့် ခြင်တွယ်ထားသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ “သုခဒုက္ခေ” ဟူသည်မှာ ချမ်းသာ ဆင်းရဲတို့ ဖြစ်၏။ “ပရိယန္တကတေ” ဟူသည်မှာ ဆိုအပ်ပြီးသော ကာလပမာဏဖြင့် အဆုံးသတ် သတ်မှတ်ထားခြင်း ဖြစ်၏။ “နတ္ထိ ဟာယနဝဍ္ဎုနေ” ဟူသည်မှာ ယုတ်လျော့ခြင်း၊ တိုးပွားခြင်း မရှိဟု ဆိုလို၏။ သံသရာသည် ပညာရှိအတွက်လည်း ယုတ်လျော့မသွား၊ လူမိုက်အတွက်လည်း တိုးပွားမလာဟု အနက်ရ၏။ “ဥက္ကံသာဝကံသေ” ဟူသည်မှာ အလွန်နှင့် အလျော့တို့ မရှိခြင်း ဖြစ်၏။ ဤစကားသည် ယုတ်လျော့ခြင်းနှင့် တိုးပွားခြင်းတို့ကို ဟောသော စကားပင် ဖြစ်၏။

Idāni tamatthaṃ upamāya sādhento ‘‘seyyathāpi nāmā’’tiādimāha. Tattha suttaguḷeti veṭhetvā katasuttaguḷe. Nibbeṭhiyamānameva paletīti pabbate vā rukkhagge vā ṭhatvā khittaṃ suttappamāṇena nibbeṭhiyamānameva gacchati, sutte khīṇe tattheva tiṭṭhati, na gacchati. Evameva vuttakālato uddhaṃ na gacchatīti dasseti.

ယခုအခါ ထိုသံသရာ၏ အတိုးအလျော့မရှိပုံ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဥပမာဖြင့် သက်သေပြလိုသဖြင့် “သေယျထာပိ နာမ” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုပါဠိ၌ “သုတ္တဂုဠေ” ဟူသည်မှာ ရစ်ပတ်ထားအပ်သော ချည်လုံးကို ဆိုလို၏။ “နိဗ္ဗေဌိယမာနမေဝ ပလေတိ” ဟူသည်မှာ တောင်ပေါ်၌သော်လည်းကောင်း၊ သစ်ပင်ဖျား၌သော်လည်းကောင်း ရပ်လျက် ချည်လုံးကို ပစ်ချလိုက်သောအခါ ချည်လုံးသည် ချည်ကြိုးရှိသမျှ အတိုင်းအတာအတိုင်း ပြေလျက်သာ သွား၏၊ ချည်ကြိုးကုန်သွားသောအခါ ထိုကုန်ရာအရပ်၌သာ ရပ်တန့်၍ ဆက်မသွားတော့ပေ။ ထို့အတူပင် သတ္တဝါတို့သည်လည်း ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော (မဟာကပ် ရှစ်သန်းလေးသိန်း) ကာလထက် ကျော်လွန်၍ မသွားနိုင်ကြောင်း ပြသတော်မူ၏။

Ajitakesakambalavādavaṇṇanā

အဇိတကေသကမ္ဗလဝါဒ အဖွင့် (အဇိတကေသကမ္ဗလ၏ ဝါဒကို ဖွင့်ဆိုချက်)

170-172. Ajitavāde natthi dinnanti dinnaphalābhāvaṃ sandhāya vadati. Yiṭṭhaṃ vuccati mahāyāgo. Hutanti paheṇakasakkāro adhippeto. Tampi ubhayaṃ phalābhāvameva sandhāya paṭikkhipati. Sukatadukkaṭānanti sukatadukkaṭānaṃ, kusalākusalānanti attho. Phalaṃ vipākoti yaṃ phalanti vā vipākoti vā vuccati, taṃ natthīti vadati. Natthi ayaṃ lokoti paraloke ṭhitassa ayaṃ loko natthi, natthi paro lokoti idha loke ṭhitassāpi paro loko natthi, sabbe tattha tattheva ucchijjantīti dasseti. Natthi mātā natthi pitāti tesu sammāpaṭipattimicchāpaṭipattīnaṃ phalābhāvavasena vadati. Natthi sattā opapātikāti cavitvā upapajjanakā sattā nāma natthīti vadati.

၁၇၀-၁၇၂. အဇိတဝါဒ၌ "မလှူဖူးသည်မရှိ" (နတ္ထိ ဒိန္နံ) ဟူသော စကားသည် အလှူ၏ အကျိုးမရှိခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ ပြောဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ "ယိဋ္ဌံ" ဟု ဆိုအပ်သည်မှာ ကြီးကျယ်သော ပူဇော်လှူဒါန်းခြင်း (မဟာယာဂ) ကို ဆိုသည်။ "ဟုတံ" ဟူသည်ကား ဧည့်သည်တို့အား ပြုအပ်သော ပူဇော်သက္ကာရ (ပါဟုနကသက္ကာရ) ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုနှစ်ပါးစုံကိုလည်း အကျိုးမရှိခြင်းကိုပင် ရည်ရွယ်၍ ပယ်မြစ်၏။ "သုကတဒုက္ကဋာနံ" ဟူသည် ကောင်းစွာပြုအပ်၊ မကောင်းသဖြင့် ပြုအပ်ကုန်သော ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်ကံတို့၏ဟု အနက်ရသည်။ "အကျိုးဝိပါက်" (ဖလံ ဝိပါကော) ဟူသည်ကား အကျိုးရင်း သို့မဟုတ် အကျိုးဆက်ဟု ဆိုအပ်သော ထိုအကျိုးသည် မရှိဟု ပြောဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ "ဤလောကသည် မရှိ" (နတ္ထိ အယံ လောကော) ဟူသည် တမလွန်လောက၌ တည်သောသူ၏အတွက် ဤလောကသည် မရှိ။ "တမလွန်လောကသည် မရှိ" (နတ္ထိ ပရော လောကော) ဟူသည် ဤလောက၌ တည်သောသူ၏အတွက်လည်း တမလွန်လောကသည် မရှိ။ သတ္တဝါအားလုံးသည် ထိုထိုဘဝ၌ပင် ပြတ်စဲကြကုန်၏ဟု ပြသည်။ "မိခင်သည်မရှိ၊ ဖခင်သည်မရှိ" (နတ္ထိ မာတာ နတ္ထိ ပိတာ) ဟူသည် မိဘတို့အပေါ်၌ ကောင်းစွာပြုကျင့်ခြင်း၊ မကောင်းသဖြင့် ပြုကျင့်ခြင်းတို့၏ အကျိုးသက်ရောက်မှု မရှိခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ ပြောဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ "ဥပပါတိက သတ္တဝါတို့သည် မရှိကုန်" (နတ္ထိ သတ္တာ ဩပပါတိကာ) ဟူသည် စုတေပြီးနောက် ကိုယ်ထင်ရှား ကပ်၍ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သော သတ္တဝါတို့မည်သည် မရှိကုန်ဟု ပြောဆိုခြင်းဖြစ်သည်။

Cātumahābhūtikoti catumahābhūtamayo. Pathavī pathavikāyanti ajjhattikapathavīdhātu bāhirapathavīdhātuṃ. Anupetīti anuyāyati. Anupagacchatīti tasseva vevacanaṃ. Anugacchatītipi attho. Ubhayenāpi upeti, upagacchatīti dasseti. Āpādīsupi eseva nayo. Indriyānīti manacchaṭṭhāni indriyāni ākāsaṃ pakkhandanti. Āsandipañcamāti nipannamañcena pañcamā, mañco ceva cattāro mañcapāde gahetvā ṭhitā cattāro purisā cāti attho. Yāvāḷāhanāti yāva susānā. Padānīti ‘ayaṃ evaṃ sīlavā [Pg.150] ahosi, evaṃ dussīlo’tiādinā nayena pavattāni guṇāguṇapadāni, sarīrameva vā ettha padānīti adhippetaṃ. Kāpotakānīti kapotavaṇṇāni, pārāvatapakkhavaṇṇānīti attho. Bhassantāti bhasmantā, ayameva vā pāḷi. Āhutiyoti yaṃ paheṇakasakkārādibhedaṃ dinnadānaṃ, sabbaṃ taṃ chārikāvasānameva hoti, na tato paraṃ phaladāyakaṃ hutvā gacchatīti attho. Dattupaññattanti dattūhi bālamanussehi paññattaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘bālehi abuddhīhi paññattamidaṃ dānaṃ, na paṇḍitehi. Bālā denti, paṇḍitā gaṇhantī’ti dasseti.

"စာတုမဟာဘူတိကော" ဟူသည် မဟာဘုတ်လေးပါးဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ "ပထဝီ ပထဝိကာယံ" ဟူသည် မိမိသန္တာန်၌ဖြစ်သော (အဇ္ဈတ္တ) ပထဝီဓာတ်သည် ပြင်ပ (ဗဟိဒ္ဓ) ပထဝီဓာတ်သို့။ "အနုပေတိ" ဟူသည် အစဉ်လိုက်၏ (သို့မဟုတ်) ကပ်ရောက်၏။ "အနုပဂစ္ဆတိ" ဟူသည် ထိုအနုပေတိသဒ္ဒါ၏ပင် ဝေဝုစ်ပရိယာယ်စကားဖြစ်သည်။ "အစဉ်သွား၏" (အနုဂစ္ဆတိ) ဟူသော အနက်လည်း ရ၏။ ထိုနှစ်ပုဒ်လုံးဖြင့်ပင် ကပ်ရောက်၏၊ ချဉ်းကပ်၏ ဟူသောအနက်ကို ပြသည်။ အာပေါဓာတ်စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ "ဣန္ဒြေတို့" (ဣန္ဒြိယာနိ) ဟူသည် မနိန္ဒြေလျှင် ခြောက်ခုမြောက်ရှိသော ဣန္ဒြေတို့သည် ကောင်းကင်သို့ ပျံတက်သွားကြကုန်၏။ "အာသန္ဒိပဉ္စမာ" ဟူသည် လျောင်းရာညောင်စောင်းနှင့်တကွ ငါးခုမြောက်ရှိသော ညောင်စောင်းနှင့် ညောင်စောင်းခြေတို့ကို ကိုင်ဆောင်၍ ရပ်နေကြကုန်သော ယောကျ်ားလေးယောက်တို့သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "ယာဝါဠဟနာ" ဟူသည် သုသာန်တိုင်အောင်။ "ပဒါနိ" ဟူသည် "ဤသူသည် ဤသို့ သီလရှိခဲ့ပြီ၊ ဤသို့ သီလမရှိခဲ့ပြီ" စသည်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော ဂုဏ်နှင့်အပြစ်စကားလုံး (ဂုဏာဂုဏပုဒ်) တို့ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် ဤနေရာ၌ ခန္ဓာကိုယ်ကိုပင် ပုဒ်တို့ဟု ဆိုလိုသည်။ "ကာပေါတကာနိ" ဟူသည် ခိုငှက်၏အဆင်းကဲ့သို့ ညိုညစ်သောအဆင်း ရှိကုန်သော ဟု အနက်ရသည်။ "ဘဿန္တာ" ဟူသည် ပြာလျှင် အဆုံးအပိုင်းအခြား ရှိကုန်၏။ သို့မဟုတ် ဤ "ဘသ္မန္တာ" ဟူသည်ပင် မူရင်းပါဠိဖြစ်သည်။ "အာဟုတိယော" ဟူသည် ဧည့်ဝတ်ပြု၍ ပေးလှူအပ်သော အလှူဒါန အားလုံးတို့သည် ပြာအဆုံးရှိသည်သာ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုထက်လွန်၍ အကျိုးပေးနိုင်သော အစွမ်းဖြင့် မသွားနိုင်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "ဒတ္တုပညတ္တံ" ဟူသည် လူမိုက် လူအတို့ ပြဋ္ဌာန်းပညတ်အပ်သော အလှူဖြစ်သည်။ ဤသည်ကို ဆိုလိုသည်မှာ "ပညာမရှိသော လူမိုက်တို့သည် ဤအလှူကို ပညတ်အပ်၏၊ ပညာရှိတို့ ပညတ်အပ်သည်မဟုတ်။ လူမိုက်တို့က လှူဒါန်းကြ၍ ပညာရှိတို့က ခံယူကြသည်" ဟု ပြလိုခြင်းဖြစ်သည်။

Tattha pūraṇo ‘‘karoto na karīyati pāpa’’nti vadanto kammaṃ paṭibāhati. Ajito ‘‘kāyassa bhedā ucchijjatī’’ti vadanto vipākaṃ paṭibāhati. Makkhali ‘‘natthi hetū’’ti vadanto ubhayaṃ paṭibāhati. Tattha kammaṃ paṭibāhantenāpi vipāko paṭibāhito hoti, vipākaṃ paṭibāhantenāpi kammaṃ paṭibāhitaṃ hoti. Iti sabbepete atthato ubhayappaṭibāhakā ahetukavādā ceva akiriyavādā ca natthikavādā ca honti.

ထိုဆရာကြီးသုံးဦးတို့တွင် ပူရဏကဿပသည် "ပြုသော်လည်း မကောင်းမှုမည်သည် မဖြစ်" ဟု ဆိုသဖြင့် ကံကို ပယ်မြစ်၏။ အဇိတသည် "ခန္ဓာကိုယ် ပျက်စီးသော် ပြတ်စဲ၏" ဟု ဆိုသဖြင့် အကျိုးဝိပါက်ကို ပယ်မြစ်၏။ မက္ခလိသည် "အကြောင်းဟိတ်မရှိ" ဟု ဆိုသဖြင့် ကံနှင့် အကျိုးနှစ်မျိုးလုံးကို ပယ်မြစ်၏။ ထိုစကားတို့တွင် ကံကို ပယ်မြစ်သော်လည်း အကျိုးကို ပယ်မြစ်ရာရောက်၏။ အကျိုးကို ပယ်မြစ်သော်လည်း ကံကို ပယ်မြစ်ရာရောက်၏။ ဤသို့လျှင် ထိုဆရာကြီးသုံးဦးလုံးသည် အနက်အားဖြင့် ကံနှင့် အကျိုးနှစ်ပါးစုံကို ပယ်မြစ်သူများဖြစ်ကြသဖြင့် အဟေတုကဝါဒ၊ အကြိယဝါဒနှင့် နတ္ထိကဝါဒ ရှိသူတို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။

Ye vā pana tesaṃ laddhiṃ gahetvā rattiṭṭhāne divāṭhāne nisinnā sajjhāyanti vīmaṃsanti, tesaṃ ‘‘karoto na karīyati pāpaṃ, natthi hetu, natthi paccayo, mato ucchijjatī’’ti tasmiṃ ārammaṇe micchāsati santiṭṭhati, cittaṃ ekaggaṃ hoti, javanāni javanti, paṭhamajavane satekicchā honti, tathā dutiyādīsu, sattame buddhānampi atekicchā anivattino ariṭṭhakaṇṭakasadisā. Tattha koci ekaṃ dassanaṃ okkamati, koci dve, koci tīṇipi, ekasmiṃ okkantepi, dvīsu tīsu okkantesupi, niyatamicchādiṭṭhikova hoti; patto saggamaggāvaraṇañceva mokkhamaggāvaraṇañca, abhabbo tassattabhāvassa anantaraṃ saggampi gantuṃ, pageva mokkhaṃ. Vaṭṭakhāṇu nāmesa satto pathavigopako, yebhuyyena evarūpassa bhavato vuṭṭhānaṃ natthi.

ထို့ပြင် ထိုဆရာကြီးတို့၏ အယူဝါဒကို ခံယူ၍ ညဉ့်အရပ် နေ့အရပ်တို့၌ ထိုင်ကာ ရွတ်ဖတ်သရဇ္ဈာယ်လျက် စူးစမ်းဆင်ခြင်ကုန်သော ထိုတပည့်တို့အား "ပြုသော်လည်း မကောင်းမှုမည်သည် မဖြစ်၊ အကြောင်းဟိတ်မရှိ၊ အထောက်အပံ့ပစ္စည်းမရှိ၊ သေလျှင် ပြတ်စဲ၏" ဟု ထိုအာရုံ၌ မှားယွင်းသောသတိ (မိစ္ဆာသတိ) တည်၏။ စိတ်သည် တစ်ခုတည်းသောအာရုံ၌ တည်ကြည်၏။ ဇောခုနစ်ကြိမ် စောကြကုန်၏။ ပထမဇော၌ (ကုစား၍ရနိုင်သော) ပြန်လှန်ပြင်ဆင်နိုင်ခွင့် ရှိသေး၏။ ထို့အတူ ဒုတိယဇောစသည်တို့၌လည်း ဖြစ်၏။ သတ္တမဇော၌မူ ဘုရားရှင်တို့သော်မှလည်း မကုစားနိုင်တော့ဘဲ (မိစ္ဆာအယူမှ) ဆုတ်နစ်ခြင်းမရှိတော့ဘဲ အရိဋ္ဌရဟန်းနှင့် ကဏ္ဋကသာမဏေတို့ကဲ့သို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုသူတို့တွင် အချို့သည် အယူတစ်ခုသို့ သက်ရောက်၏။ အချို့သည် အယူနှစ်ခု၊ အချို့သည် သုံးခုလုံးသို့ သက်ရောက်၏။ တစ်ခု၌ ဖြစ်စေ၊ နှစ်ခုသုံးခု၌ ဖြစ်စေ သက်ရောက်လျှင် နိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဖြစ်၏။ နတ်ပြည်လမ်းနှင့် နိဗ္ဗာန်လမ်းကို ပိတ်ဆို့တတ်သော အဖြစ်သို့ ရောက်လေတော့၏။ ထိုသူသည် ထိုဘဝ၏ အခြားမဲ့၌ နတ်ပြည်သို့သော်လည်း မလားနိုင်၊ နိဗ္ဗာန်သို့မူကား အဘယ်မှာ လားနိုင်ပါအံ့နည်း။ ဤသတ္တဝါသည် ဝဋ်၏ သစ်ငုတ် (ဝဋ္ဋခါဏု) မည်သည်ဖြစ်၍ မြေစောင့်သဖွယ် ဖြစ်၏။ များသောအားဖြင့် ဤသို့သော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိရှိသူအား သံသရာဝဋ်မှ လွတ်မြောက်ခြင်းမရှိပေ။

‘‘Tasmā akalyāṇajanaṃ, āsīvisamivoragaṃ;

Ārakā parivajjeyya, bhūtikāmo vicakkhaṇo’’ti.

"ထို့ကြောင့် ကြီးပွားတိုးတက်ခြင်းကို လိုလားသော၊ ထက်မြက်သော ပညာရှိသည် မကောင်းသောလူယုတ်မာတို့ကို ပြင်းထန်သော အဆိပ်ရှိသော မြွေဆိုးကဲ့သို့ ဝေးဝေးမှ ရှောင်ကြဉ်ရာ၏။"

Pakudhakaccāyanavādavaṇṇanā

ပကုဓကစ္စာယနဝါဒ အဖွင့်။

173-175. Pakudhavāde [Pg.151] akaṭāti akatā. Akaṭavidhāti akatavidhānā. Evaṃ karohīti kenaci kārāpitāpi na hontīti attho. Animmitāti iddhiyāpi na nimmitā. Animmātāti animmāpitā, keci animmāpetabbāti padaṃ vadanti, taṃ neva pāḷiyaṃ, na aṭṭhakathāyaṃ dissati. Vañjhādipadattayaṃ vuttatthameva. Na iñjantīti esikatthambho viya ṭhitattā na calanti. Na vipariṇamantīti pakatiṃ na jahanti. Na aññamaññaṃ byābādhentīti na aññamaññaṃ upahananti. Nālanti na samatthā. Pathavikāyotiādīsu pathavīyeva pathavikāyo, pathavisamūho vā. Tatthāti tesu jīvasattamesu kāyesu. Sattannaṃ tveva kāyānanti yathā muggarāsiādīsu pahataṃ satthaṃ muggādīnaṃ antarena pavisati, evaṃ sattannaṃ kāyānaṃ antarena chiddena vivarena satthaṃ pavisati. Tattha ahaṃ imaṃ jīvitā voropemīti kevalaṃ saññāmattameva hotīti dasseti.

၁၇၃-၁၇၅. ပကုဓဝါဒ၌ "အကတာ" (akaṭā) ဟူသည် မပြုအပ် မဖန်ဆင်းအပ်ကုန်။ "အကတဝိဓာ" (akaṭavidhā) ဟူသည် ပြုလုပ်စီရင်အပ်ခြင်း မရှိကုန်၊ "ဤသို့ပြုလော" ဟု တစ်စုံတစ်ယောက်က စေခိုင်းပြုလုပ်စေအပ်သည်လည်း မဟုတ်ကုန်ဟု အနက်ရ၏။ "အနိမ္မိတာ" (animmitā) ဟူသည် တန်ခိုးဖြင့်လည်း မဖန်ဆင်းအပ်ကုန်။ "အနိမ္မာတာ" (animmātā) ဟူသည် ဖန်ဆင်းစေအပ်သည် မဟုတ်ကုန်။ အချို့က "အနိမ္မာပေတဗ္ဗာ" (animmāpetabbā) ဟု ပုဒ်ကို ဆိုကြသော်လည်း ထိုပုဒ်ကို ပါဠိတော်၌သော်လည်းကောင်း၊ အဋ္ဌကထာ၌သော်လည်းကောင်း မတွေ့ရပေ။ ဝဉ္ဈာ (မြုံသောအဖြစ်) အစရှိသော သုံးခုသောပုဒ်တို့သည် ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ရှိကုန်သည်သာတည်း။ "န ဣဉ္စန္တိ" (na iñjanti) ဟူသည် တံခါးတိုင်ကဲ့သို့ ခိုင်ခံ့စွာ တည်ရှိသောကြောင့် မလှုပ်ရှားကုန်။ "န ဝိပရိဏမန္တိ" (na vipariṇamanti) ဟူသည် ပင်ကိုယ်သဘောကို မစွန့်ကြကုန်။ "န အညမညံ ဗျာဗာဓေန္တိ" (na ajjamaññaṃ byābādhenti) ဟူသည် အချင်းချင်း ညှဉ်းဆဲနှိပ်စက်ခြင်း မပြုကြကုန်။ "နာလံ" (nālaṃ) ဟူသည် မစွမ်းဆောင်နိုင်ကုန်။ "ပထဝီကာယော" (pathavikāyo) စသည်တို့၌ ပထဝီဓာတ်သည်ပင် ပထဝီအစု (ပထဝီကာယ) မည်၏၊ သို့မဟုတ် ပထဝီဓာတ်အပေါင်းသည် ပထဝီကာယ မည်၏။ "တတ္ထ" (tattha) ဟူသည် ဇီဝခုနစ်ခုမြောက်ရှိသော ထိုခန္ဓာကိုယ် (ကမ္မပထ) တို့၌တည်း။ "သတ္တန္နံ တွေဝ ကာယာနံ" (sattannaṃ tveva kāyānaṃ) ဟူသည် ပဲနောက်ပုံစသည်တို့၌ ရိုက်ခတ်သော ဒါးလက်နက်သည် ပဲနောက်စသည်တို့၏ ကြားအပေါက်ဖြင့် ဝင်သွားသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ခုနစ်ပါးသော ခန္ဓာအစုတို့၏ ကြားအပေါက် အခေါင်းမှတစ်ဆင့် လက်နက်သည် ဝင်သွား၏။ ထိုသို့ဝင်သွားရာ၌ "ငါသည် ဤသူ့ကို အသက်ဇီဝိန္ဒြေမှ ကင်းအောင် ပြုအံ့" ဟူ၍ သတ်ခြင်းမဖက်ဘဲ သက်သက် မှတ်ထင်စွဲလမ်းခြင်းမျှသာ ဖြစ်သည်ဟု ပြ၏။

Nigaṇṭhanāṭaputtavādavaṇṇanā

နိဂဏ္ဌနာဋပုတ္တဝါဒ အဖွင့်။

176-178. Nāṭaputtavāde cātuyāmasaṃvarasaṃvutoti catukoṭṭhāsena saṃvarena saṃvuto. Sabbavārivārito cāti vāritasabbaudako paṭikkhittasabbasītodakoti attho. So kira sītodake sattasaññī hoti, tasmā na taṃ vaḷañjeti. Sabbavāriyuttoti sabbena pāpavāraṇena yutto. Sabbavāridhutoti sabbena pāpavāraṇena dhutapāpo. Sabbavāriphuṭoti sabbena pāpavāraṇena phuṭṭho. Gatattoti koṭippattacitto. Yatattoti saṃyatacitto. Ṭhitattoti suppatiṭṭhitacitto. Etassa vāde kiñci sāsanānulomampi atthi, asuddhaladdhitāya pana sabbā diṭṭhiyeva jātā.

၁၇၆-၁၇၈. နာဋပုတ္တဝါဒ၌ "စာတုယာမသံဝရသံဝုတော" (cātuyāmasaṃvarasaṃvuto) ဟူသည် လေးပါးသော စောင့်စည်းမှု (စတုကောဋ္ဌာသသံဝရ) ဖြင့် စောင့်စည်းအပ်သော ကိုယ်၊ နှုတ်၊ စိတ် ရှိသူ ဖြစ်၏။ "သဗ္ဗဝါရိဝါရိတော စ" (sabbavārivārito ca) ဟူသည် အလုံးစုံသော ရေအေးကို သုံးစွဲခြင်းကို ပိတ်ပင်တားမြစ်အပ်ပြီးဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုနာဋပုတ္တသည် ရေအေး၌ သတ္တဝါဟူ၍ အမှတ်ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုရေအေးကို သုံးစွဲခြင်းမပြုပေ။ "သဗ္ဗဝါရိယုတ္တော" (sabbavāriyutto) ဟူသည် အလုံးစုံသော မကောင်းမှုကို တားမြစ်ခြင်းနှင့် ယှဉ်၏။ "သဗ္ဗဝါရိဓုတော" (sabbavāridhuto) ဟူသည် အလုံးစုံသော မကောင်းမှုကို တားမြစ်ခြင်းဖြင့် ကိလေသာညစ်ကြေးကို ခါချပြီးဖြစ်၏။ "သဗ္ဗဝါရိဖုဋ္ဌော" (sabbavāriphuṭṭho) ဟူသည် အလုံးစုံသော မကောင်းမှုကို တားမြစ်ခြင်းဖြင့် ထိတွေ့အပ်ပြီးဖြစ်၏။ "ဂတတ္တော" (gatatto) ဟူသည် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်သော စိတ်ရှိသူ။ "ယတတ္တော" (yatatto) ဟူသည် စောင့်စည်းအပ်သော စိတ်ရှိသူ။ "ဌိတတ္တော" (ṭhitatto) ဟူသည် ကောင်းစွာတည်ကြည်သော စိတ်ရှိသူကို ဆိုသည်။ ထိုနာဋပုတ္တ၏ အယူဝါဒ၌ သာသနာတော်နှင့် လျော်ညီသောအချက် အချို့ရှိသော်လည်း မစင်ကြယ်သော မိစ္ဆာအယူဖြစ်ခြင်းကြောင့် အလုံးစုံသော အယူဝါဒတို့သည် မိစ္ဆာအယူသက်သက်သာ ဖြစ်ကြကုန်၏။

Sañcayabelaṭṭhaputtavādavaṇṇanā

သဉ္စယဗေလဋ္ဌပုတ္တဝါဒ အဖွင့်။

179-181. Sañcayavādo amarāvikkhepe vuttanayo eva.

၁၇၉-၁၈၁. သဉ္စယဝါဒသည် အမရာဝိက္ခေပဝါဒ၌ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

Paṭhamasandiṭṭhikasāmaññaphalavaṇṇanā

ပထမသာမညဖလ အဖွင့်။

182. Sohaṃ[Pg.152], bhanteti so ahaṃ bhante, vālukaṃ pīḷetvā telaṃ alabhamāno viya titthiyavādesu sāraṃ alabhanto bhagavantaṃ pucchāmīti attho.

၁၈၂. "သောဟံ၊ ဘန္တေ" (sohaṃ, bhante) ဟူသည် "အရှင်ဘုရား... ထိုအကျွန်ုပ်သည် သဲကို ညှစ်၍ ဆီကိုမရရှိသော သူကဲ့သို့၊ တိတ္ထိတို့၏ အယူဝါဒ၌ အဆီအနှစ်ကို မရရှိသဖြင့် မြတ်စွာဘုရားအား မေးလျှောက်ရခြင်းဖြစ်ပါသည်" ဟု အနက်ရသည်။

183. Yathā te khameyyāti yathā te rucceyya. Dāsoti antojātadhanakkītakaramarānītasāmaṃdāsabyopagatānaṃ aññataro. Kammakāroti analaso kammakaraṇasīloyeva. Dūrato disvā paṭhamameva uṭṭhahatīti pubbuṭṭhāyī. Evaṃ uṭṭhito sāmino āsanaṃ paññapetvā pādadhovanādikattabbakiccaṃ katvā pacchā nipatati nisīdatīti pacchānipātī. Sāmikamhi vā sayanato avuṭṭhite pubbeyeva vuṭṭhātīti pubbuṭṭhāyī. Paccūsakālato paṭṭhāya yāva sāmino rattiṃ niddokkamanaṃ, tāva sabbakiccāni katvā pacchā nipatati, seyyaṃ kappetīti pacchānipātī. Kiṃ karomi, kiṃ karomīti evaṃ kiṃkārameva paṭisuṇanto vicaratīti kiṃ kārapaṭissāvī. Manāpameva kiriyaṃ karotīti manāpacārī. Piyameva vadatīti piyavādī. Sāmino tuṭṭhapahaṭṭhaṃ mukhaṃ ullokayamāno vicaratīti mukhullokako.

၁၈၃. “ယထာ တေ ခမေယျ” ဟူသည် သင့်အား နှစ်သက်သလို (သင့်စိတ်တိုင်းကျ) ဟူလိုသည်။ “ဒါသ (ကျွန်)” ဟူသည် အိမ်တွင်း၌ မွေးဖွားသောကျွန်၊ ဝယ်ယူအပ်သောကျွန်၊ သုံ့ပန်းအဖြစ် ဖမ်းဆီးရရှိသောကျွန်၊ မိမိအလိုအလျောက် ကျွန်အဖြစ်သို့ ရောက်ရှိသောကျွန် ဤလေးမျိုးတို့တွင် တစ်မျိုးမျိုးကို ဆိုလိုသည်။ “ကမ္မကရ (အလုပ်သမား)” ဟူသည် ပျင်းရိခြင်းမရှိဘဲ အမြဲမပြတ် အလုပ်လုပ်ကိုင်တတ်သော သဘောရှိသူကို ဆိုသည်။ “ပုဗ္ဗုဋ္ဌာယီ (ရှေးဦးစွာ ထလေ့ရှိသူ)” ဟူသည် အဝေးမှပင် အရှင်သခင်ကို မြင်လျှင် အနီးသို့မရောက်မီ ရှေးဦးစွာ ထနှင့်သူကို ဆိုသည်။ ဤသို့ ထနှင့်ပြီးလျှင် အရှင်သခင်အတွက် နေရာထိုင်ခင်း ပြင်ဆင်ပေးခြင်း၊ ခြေဆေးပေးခြင်းစသော ပြုဖွယ်ကိစ္စတို့ကို ပြုလုပ်၍ နောက်မှ ထိုင်သူ သို့မဟုတ် လျောင်းစက်သူကို “ပစ္ဆာနိပါတီ (နောက်မှ အိပ်စက်/ထိုင်လေ့ရှိသူ)” ဟု ဆိုသည်။ သို့မဟုတ် အရှင်သခင် အိပ်ရာမှ မထသေးမီ ရှေးဦးစွာ ထလေ့ရှိသူကို “ပုဗ္ဗုဋ္ဌာယီ” ဟု ဆို၍၊ မိုးသောက်ချိန်မှစ၍ အရှင်သခင် ညဉ့်အခါ အိပ်စက်ချိန်အထိ ကိစ္စခပ်သိမ်းတို့ကို ဆောင်ရွက်ပြီးမှ နောက်မှ အိပ်စက်လေ့ရှိသူကို “ပစ္ဆာနိပါတီ” ဟု ဆိုသည်။ “အဘယ်အမှုကို ပြုရပါမည်နည်း၊ အဘယ်အမှုကို ပြုရပါမည်နည်း” ဟု မေးမြန်းကာ ပြုဖွယ်ကိစ္စတို့ကို လိုက်နာနာခံလျက် လှည့်လည်သူကို “ကိံကာရပဋိဿာဝီ (အဘယ်အမှု ပြုရအံ့နည်းဟု နာခံတတ်သူ)” ဟု ဆိုသည်။ နှစ်သက်မြတ်နိုးဖွယ် အမူအရာကိုသာ ပြုလုပ်တတ်သူကို “မနာပစာရီ (နှစ်သက်ဖွယ် ပြုကျင့်သူ)” ဟု ဆိုသည်။ ချစ်ဖွယ်သော စကားကိုသာ ပြောဆိုတတ်သူကို “ပိယဝါဒီ” ဟု ဆိုသည်။ အရှင်သခင်၏ ရွှင်လန်းဝမ်းမြောက်သော မျက်နှာကို ကြည့်ကာ လှည့်လည်တတ်သူကို “မုခုလ္လောကက (မျက်နှာကို ကြည့်၍ လုပ်ဆောင်တတ်သူ)” ဟု ဆိုသည်။

Devo maññeti devo viya. So vatassāhaṃ puññāni kareyyanti so vata ahaṃ evarūpo assaṃ, yadi puññāni kareyyanti attho. ‘‘So vatassa’ssa’’ntipi pāṭho, ayamevattho. Yaṃnūnāhanti sace dānaṃ dassāmi, yaṃ rājā ekadivasaṃ deti, tato satabhāgampi yāvajīvaṃ na sakkhissāmi dātunti pabbajjāyaṃ ussāhaṃ katvā evaṃ cintanabhāvaṃ dasseti.

“ဒေဝေါ မညေ” ဟူသည် နတ်မင်းကဲ့သို့ ဟူလိုသည်။ “သော ဝတဿာဟံ ပုညာနိ ကရေယျံ” ဟူသည် “အကယ်၍ ငါသည် ကောင်းမှုတို့ကို ပြုလုပ်ငြားအံ့၊ ငါသည် စင်စစ် ထိုမင်းကဲ့သို့ ဤသို့သော အဖြစ်သို့ ရောက်ရာ၏” ဟု အနက်ရသည်။ “သော ဝတဿဿံ” ဟူ၍လည်း ဖတ်ရိုးရှိပြီး ထိုအနက်ပင် ဖြစ်သည်။ “ယံနူနာဟံ” ဟူသော စကားဖြင့် “အကယ်၍ ငါသည် အလှူပေးအံ့၊ မင်းမြတ်သည် တစ်ရက်တည်းဖြင့် ပေးလှူသော အလှူ၏ အစိတ်အပိုင်း တစ်ရာတွင် တစ်စုမျှကိုသော်လည်း ငါသည် တစ်သက်လုံး လှူဒါန်းရန် စွမ်းနိုင်မည်မဟုတ်ပေ။ ငါသည် ရဟန်းပြုတော့အံ့” ဟု ရဟန်းအဖြစ်၌ အားတက်သရော ကြံစည်စိတ်ကူးပုံကို ပြသတော်မူသည်။

Kāyena saṃvutoti kāyena pihito hutvā akusalassa pavesanadvāraṃ thaketvāti attho. Eseva nayo sesapadadvayepi. Ghāsacchādanaparamatāyāti ghāsacchādanena paramatāya uttamatāya, etadatthampi anesanaṃ pahāya aggasallekhena santuṭṭhoti attho. Abhirato paviveketi ‘‘kāyaviveko ca vivekaṭṭhakāyānaṃ, cittaviveko ca nekkhammābhiratānaṃ, paramavodānappattānaṃ upadhiviveko ca nirupadhīnaṃ puggalānaṃ visaṅkhāragatāna’’nti evaṃ vutte tividhepi viveke rato; gaṇasaṅgaṇikaṃ [Pg.153] pahāya kāyena eko viharati, cittakilesasaṅgaṇikaṃ pahāya aṭṭhasamāpattivasena eko viharati, phalasamāpattiṃ vā nirodhasamāpattiṃ vā pavisitvā nibbānaṃ patvā viharatīti attho. Yaggheti codanatthe nipāto.

“ကာယေန သံဝုတော” ဟူသည် ကာယဒွါရကို ပိတ်ဆို့တားဆီးသဖြင့် အကုသိုလ်ဝင်ရာ တံခါးကို ပိတ်ထားသည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ကြွင်းသော ပုဒ်နှစ်ပါး (နှုတ်နှင့် စိတ် စောင့်စည်းမှု) တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ “ဃာသစ္ဆာဒန ပရမတာယ” ဟူသည် အစားအဝတ်ကို အထူးသဖြင့် မြတ်နိုးသော သလ္လေခအကျင့်အားဖြင့် ထိုအစားအဝတ်အတွက်မျှသော်လည်း မလျောက်ပတ်သော ရှာမှီးခြင်း (အနေသန) ကို စွန့်ပယ်၍ မြတ်သော သလ္လေခအကျင့်ဖြင့် တင်းတိမ်ရောင့်ရဲခြင်းဟု အနက်ရသည်။ “အဘိရတော ပဝိဝေကေ” ဟူသည် ကာယဝိဝေက၊ စိတ္တဝိဝေကနှင့် ဥပဓိဝိဝေက ဟူသော ဝိဝေကသုံးပါးတို့၌ မွေ့လျော်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ အပေါင်းအဖော်နှင့် ပေါင်းသင်းနေထိုင်ခြင်း (ဂဏသံဂဏိက) ကို စွန့်ပယ်၍ ကိုယ်တိုင် တစ်ယောက်တည်း နေထိုင်ခြင်း၊ စိတ်၌ ကိလေသာ ရောနှောရှုပ်ထွေးခြင်းကို ပယ်ဖျက်၍ သမာပတ် ရှစ်ပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် တစ်ဦးတည်း ကိလေသာ ကင်းဆိတ်စွာ နေထိုင်ခြင်း၊ သို့မဟုတ် ဖလသမာပတ်၊ နိရောဓသမာပတ်တို့သို့ ဝင်စား၍ ရုပ်နာမ်ခပ်သိမ်း ငြိမ်းအေးရာ နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြုကာ နေထိုင်ခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ “ယဂ္ဃေ” ဟူသော သဒ္ဒါသည် တိုက်တွန်းနှိုးဆော်ခြင်း အနက်၌ရှိသော နိပါတ် ဖြစ်သည်။

184. Āsanenapi nimanteyyāmāti nisinnāsanaṃ papphoṭetvā idha nisīdathāti vadeyyāma. Abhinimanteyyāmapi nanti abhiharitvāpi naṃ nimanteyyāma. Tattha duvidho abhihāro – vācāya ceva kāyena ca. Tumhākaṃ icchiticchitakkhaṇe amhākaṃ cīvarādīhi vadeyyātha yenatthoti vadanto hi vācāya abhiharitvā nimanteti nāma. Cīvarādivekallaṃ sallakkhetvā idaṃ gaṇhāthāti tāni dento pana kāyena abhiharitvā nimanteti nāma. Tadubhayampi sandhāya abhinimanteyyāmapi nanti āha. Ettha ca gilānapaccayabhesajjaparikkhāroti yaṃ kiñci gilānassa sappāyaṃ osadhaṃ. Vacanattho pana visuddhimagge vutto. Rakkhāvaraṇaguttinti rakkhāsaṅkhātañceva āvaraṇasaṅkhātañca guttiṃ. Sā panesā na āvudhahatthe purise ṭhapentena dhammikā nāma saṃvidahitā hoti. Yathā pana avelāya kaṭṭhahārikapaṇṇahārikādayo vihāraṃ na pavisanti, migaluddakādayo vihārasīmāya mige vā macche vā na gaṇhanti, evaṃ saṃvidahantena dhammikā nāma rakkhā saṃvihitā hoti, taṃ sandhāyāha – ‘‘dhammika’’nti.

၁၈၄. “အာသနေနာပိ နိမန္တေယျာမ” ဟူသည် မိမိတို့ ထိုင်သော နေရာကို ဖုန်ခါ၍ “ဤနေရာ၌ ထိုင်တော်မူပါ” ဟု လျှောက်ထားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “အဘိနိမန္တေယျာမပိ နံ” ဟူသည် ထိုရဟန်းအား ပစ္စည်းဝတ္ထုတို့ကို ရှေးရှုဆောင်ယူ၍ ဖိတ်မန်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို၌ ရှေးရှုဆောင်ခြင်း (အဘိဟာရ) သည် နှုတ်ဖြင့် ဆောင်ခြင်း၊ ကိုယ်ဖြင့် ဆောင်ခြင်းဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိသည်။ “အရှင်ဘုရားတို့ အလိုရှိအပ်သော ခဏ၌ တပည့်တော်တို့သည် သင်္ကန်းစသော ပစ္စည်းတို့ဖြင့် လိုလေသေးမရှိ ပြီးစီးစေပါအံ့၊ အလိုရှိရာကို မိန့်တော်မူပါ” ဟု လျှောက်ထားခြင်းသည် နှုတ်ဖြင့် ရှေးရှုဆောင်၍ ဖိတ်မန်ခြင်း မည်သည်။ သင်္ကန်းစသော ပစ္စည်းတို့ ချို့တဲ့သည်ကို သိမြင်၍ “ဤပစ္စည်းကို ခံယူတော်မူပါ” ဟု လျှောက်ထားကာ လှူဒါန်းခြင်းသည် ကိုယ်ဖြင့် ရှေးရှုဆောင်၍ ဖိတ်မန်ခြင်း မည်သည်။ ထိုနှစ်မျိုးစလုံးကို ရည်ရွယ်၍ “အဘိနိမန္တေယျာမပိ နံ” ဟု လျှောက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤ၌ “ဂိလာနပစ္စယဘေသဇ္ဇပရိက္ခာရ” ဟူသည် နာမကျန်းသော ဂိလာနရဟန်းအား လျောက်ပတ်သော ဆေးဝါးကို ဆိုလိုသည်။ ၎င်း၏ ဝစနတ္ထအကျယ်ကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ ဖွင့်ဆိုပြီး ဖြစ်သည်။ “ရက္ခာဝရဏဂုတ္တိ” ဟူသည် ဘေးရန်မဖြစ်မီ ကြိုတင်စောင့်ရှောက်ခြင်း ဖြစ်သော “ရက္ခာ” နှင့် ဘေးရန်ပေါ်ပေါက်လာပါက ကာကွယ်ခြင်း ဖြစ်သော “အာဝရဏ” စောင့်ရှောက်မှုတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသို့ စောင့်ရှောက်ရာ၌ လက်နက်စွဲကိုင်ထားသော ယောကျ်ားတို့ကို ချထားခြင်းဖြင့် တရားနှင့်ညီသော စောင့်ရှောက်မှု (ဓမ္မိကရက္ခာ) မည်သည် မဖြစ်နိုင်ပေ။ အချိန်မဟုတ်သော အခါ၌ ထင်းခွေသူမ၊ ဟင်းရွက်ခူးသူမ စသည်တို့ ကျောင်းတိုက်အတွင်းသို့ မဝင်နိုင်အောင်လည်းကောင်း၊ သားမုဆိုးစသည်တို့သည် ကျောင်း၏ ဥပစာနယ်မြေအတွင်း တောသားကောင် သို့မဟုတ် ငါးများကို မဖမ်းဆီးနိုင်အောင်လည်းကောင်း စီမံခြင်းသည် တရားနှင့်ညီသော စောင့်ရှောက်မှု မည်၏။ ထိုသို့သော စောင့်ရှောက်မှုကို ရည်ရွယ်၍ “ဓမ္မိကံ” ဟု ဆိုသည်။

185. Yadi evaṃ santeti yadi tava dāso tuyhaṃ santikā abhivādanādīni labheyya. Evaṃ sante. Addhāti ekaṃsavacanametaṃ. Paṭhamanti bhaṇanto aññassāpi atthitaṃ dīpeti. Teneva ca rājā sakkā pana, bhante, aññampītiādimāha.

၁၈၅. “ယဒီ ဧဝံ သန္တေ” ဟူသည် “အကယ်၍ သင့်ကျွန်သည် သင့်ထံမှ ရှိခိုးခြင်း စသောအကျိုးတို့ကို ရရှိအံ့၊ ဤသို့ ဖြစ်လတ်သော်” ဟု ဆိုလိုသည်။ “အဒ္ဓါ” ဟူသည် စင်စစ် (ဧကန်) ဟု ဟောသော သဒ္ဒါ ဖြစ်သည်။ “ပဌမံ (ရှေးဦးစွာ)” ဟု မိန့်တော်မူခြင်းဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် အခြားသော ဒုတိယ သာမညဖလ စသည်တို့ ရှိသေးသည်ကို ပြတော်မူသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် မင်းကြီးက “အရှင်ဘုရား၊ အခြားသော သာမညဖလကိုလည်း ပြခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်ပါသလော” စသည်ဖြင့် လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။

Dutiyasandiṭṭhikasāmaññaphalavaṇṇanā

ဒုတိယ သန္ဒိဋ္ဌိကသာမညဖလအဖွင့်။

186-188. Kasatīti kassako. Gehassa pati, ekagehamatte jeṭṭhakoti gahapatiko. Balisaṅkhātaṃ karaṃ karotīti karakārako. Dhaññarāsiṃ dhanarāsiñca vaḍḍhetīti rāsivaḍḍhako.

၁၈၆-၁၈၈. ထွန်ယက်တတ်သူသည် “ကဿက (လယ်သမား)” မည်၏။ အိမ်၏အရှင် သို့မဟုတ် အိမ်တစ်အိမ်၏ အကြီးအကဲကို “ဂဟပတိက” မည်၏။ အခွန်အတုတ်ကို ပေးဆောင်ရသူကို “ကရကာရက” မည်၏။ စပါးအစု၊ ဥစ္စာအစုကို တိုးပွားစေတတ်သူကို “ရာသိဝဍ္ဎုက” မည်၏။

Appaṃ [Pg.154] vāti parittakaṃ vā antamaso taṇḍulanāḷimattakampi. Bhogakkhandhanti bhogarāsiṃ. Mahantaṃ vāti vipulaṃ vā. Yathā hi mahantaṃ pahāya pabbajituṃ dukkaraṃ, evaṃ appampīti dassanatthaṃ ubhayamāha. Dāsavāre pana yasmā dāso attanopi anissaro, pageva bhogānaṃ. Yañhi tassa dhanaṃ, taṃ sāmikānaññeva hoti, tasmā bhogaggahaṇaṃ na kataṃ. Ñātiyeva ñātiparivaṭṭo.

“အပ္ပံ ဝါ” ဟူသည် အနည်းငယ်သော၊ အောက်ထစ်ဆုံးအားဖြင့် ဆန်တစ်ကွမ်းစားမျှရှိသော စည်းစိမ်ကို ဆိုလိုသည်။ “ဘောဂက္ခန္ဓံ” ဟူသည် စည်းစိမ်အစုကို ဆိုသည်။ “မဟန္တံ ဝါ” ဟူသည် ပြန့်ပြောများပြားသော စည်းစိမ်ကို ဆိုလိုသည်။ များစွာသော စည်းစိမ်ကို စွန့်လွှတ်၍ ရဟန်းပြုရန် ခဲယဉ်းသကဲ့သို့ပင် အနည်းငယ်သော စည်းစိမ်ကို စွန့်လွှတ်၍ ရဟန်းပြုရန်လည်း ခဲယဉ်းလှကြောင်း ပြသလိုသဖြင့် နှစ်မျိုးစလုံးကို မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ကျွန်နှင့်ပတ်သက်သော အခန်း (ဒါသဝါရ) ၌ကား ကျွန်သည် မိမိကိုယ်တိုင်ကိုပင် မစိုးရသဖြင့် စည်းစိမ်ဥစ္စာတို့ကို မစိုးရခြင်းကား ဆိုဖွယ်ရာ မရှိတော့ပေ။ ထိုကျွန်၌ ရှိသမျှသော ဥစ္စာသည် အရှင်သခင်၏ ဥစ္စာသာ ဖြစ်သောကြောင့် “ဘောဂ (စည်းစိမ်)” ဟူသော သဒ္ဒါကို မသုံးစွဲခြင်း ဖြစ်သည်။ ဆွေမျိုးသည်ပင်လျှင် “ဉာတိပရိဝဋ္ဋ (ဆွေမျိုးအသိုင်းအဝိုင်း)” မည်၏။

Paṇītatarasāmaññaphalavaṇṇanā

သာ၍ မွန်မြတ်သော သာမညဖလအဖွင့်။

189. Sakkā pana, bhante, aññampi diṭṭheva dhammeti idha evamevāti na vuttaṃ. Taṃ kasmāti ce, evamevāti hi vuccamāne pahoti bhagavā sakalampi rattindivaṃ tato vā bhiyyopi evarūpāhi upamāhi sāmaññaphalaṃ dīpetuṃ. Tattha kiñcāpi etassa bhagavato vacanasavane pariyantaṃ nāma natthi, tathāpi attho tādisoyeva bhavissatīti cintetvā upari visesaṃ pucchanto evamevāti avatvā – ‘‘abhikkantatarañca paṇītatarañcā’’ti āha. Tattha abhikkantataranti abhimanāpataraṃ atiseṭṭhataranti attho. Paṇītataranti uttamataraṃ. Tena hīti uyyojanatthe nipāto. Savane uyyojento hi naṃ evamāha. Suṇohīti abhikkantatarañca paṇītatarañca sāmaññaphalaṃ suṇāti.

၁၈၉. “သက္ကာ ပန၊ ဘန္တေ၊ အညမ္ပိ ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ” ဟူသော ဤနေရာ၌ “ဧဝမေဝ (ထိုနည်းတူစွာပင်)” ဟု မလျှောက်ထားပေ။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ— အကယ်၍ “ဧဝမေဝ” ဟု လျှောက်ထားခဲ့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် တစ်နေ့တစ်ညလုံး သို့မဟုတ် ထိုထက်မကလည်း ဤသို့သော ဒါသဥပမာ၊ ကဿကဥပမာတို့ဖြင့် သာမညဖလကို ပြသတော်မူနိုင်၏။ မြတ်စွာဘုရား၏ တရားတော်ကို ကြားနာရခြင်း၌ အပိုင်းအခြားမရှိသော်လည်း အဓိပ္ပာယ်မှာ ထိုအတိုင်းပင် ဖြစ်ပေလိမ့်မည်ဟု ဆင်ခြင်ပြီးလျှင် အထက်တန်းကျသော ထူးခြားမှုကို မေးမြန်းလိုသဖြင့် “ဧဝမေဝ” ဟု မလျှောက်ဘဲ “အဘိက္ကန္တတရဉ္စ ပဏီတတရဉ္စ (သာ၍ အလွန်နှစ်သက်ဖွယ်ကောင်းသော၊ သာ၍ မွန်မြတ်သော)” ဟု လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို၌ “အဘိက္ကန္တတရ” ဟူသည် သာ၍ နှစ်သက်မြတ်နိုးဖွယ်ကောင်းသော၊ သာ၍ လွန်မြတ်သော ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ “ပဏီတတရ” ဟူသည် သာ၍ မွန်မြတ်သော ဟု ဆိုလိုသည်။ “တေန ဟိ” ဟူသော သဒ္ဒါသည် တိုက်တွန်းခြင်းအနက်၌ ဖြစ်သော နိပါတ် ဖြစ်သည်။ တရားနာရန် တိုက်တွန်းလိုသောကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ “သုဏောဟိ” ဟူသည် သာ၍ လွန်မြတ်သော၊ သာ၍ မွန်မြတ်သော သာမညဖလကို နာယူလော့ ဟု ဆိုလိုသည်။

Sādhukaṃ manasikarohīti ettha pana sādhukaṃ sādhūti ekatthametaṃ. Ayañhi sādhu-saddo āyācanasampaṭicchanasampahaṃsanasundara daḷhīkammādīsu dissati. ‘‘Sādhu me, bhante, bhagavā saṅkhittena dhammaṃ desetū’’tiādīsu (saṃ. ni. 4.95) hi āyācane dissati. ‘‘Sādhu, bhanteti kho so bhikkhu bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā’’tiādīsu (ma. ni. 3.86) sampaṭicchane. ‘‘Sādhu sādhu, sāriputtā’’tiādīsu (dī. ni. 3.349) sampahaṃsane.

“သာဓုကံ မနသိကရောဟိ” ဟူသော ဤပါဌ်၌ “သာဓုကံ” နှင့် “သာဓု” ဟူသော ပုဒ်နှစ်ခုသည် အနက်တူ ဖြစ်ကြသည်။ ဤ “သာဓု” သဒ္ဒါကို တောင်းပန်ခြင်း၊ လိုက်နာလက်ခံခြင်း၊ ဝမ်းမြောက်ရွှင်လန်းခြင်း၊ ကောင်းမြတ်ခြင်း၊ ခိုင်မြဲစေခြင်း အစရှိသော အနက်တို့၌ တွေ့ရသည်။ “အရှင်ဘုရား၊ မြတ်စွာဘုရားသည် ဘုရားတပည့်တော်အား အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် တရားဟောတော်မူပါ၊ သာဓု (တောင်းပန်ပါ၏)” စသော ပါဠိတို့၌ တောင်းပန်ခြင်းအနက်၌ ထင်ရှားသည်။ “အရှင်ဘုရား ကောင်းပါပြီ” ဟု ထိုရဟန်းသည် မြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော်ကို နှစ်သက်ဝမ်းမြောက် လက်ခံ၍ စသော ပါဠိတို့၌ လိုက်နာလက်ခံခြင်းအနက်၌ ထင်ရှားသည်။ “သာရိပုတ္တရာ၊ ကောင်းလေစွ၊ ကောင်းလေစွ” စသော ပါဠိတို့၌ ဝမ်းမြောက်ရွှင်လန်းခြင်းအနက်၌ ထင်ရှားသည်။

‘‘Sādhu dhammaruci rājā, sādhu paññāṇavā naro;

Sādhu mittānamaddubbho, pāpassākaraṇaṃ sukha’’nti. (jā. 2.17.101);

တရားကို နှစ်သက်သော မင်းသည် ကောင်း၏၊ ပညာရှိသော လူသည် ကောင်း၏၊ မိတ်ဆွေတို့အား ပြစ်မှားခြင်းမရှိသောသူသည် ကောင်း၏၊ မကောင်းမှုကို မပြုလုပ်ခြင်းသည် ချမ်းသာခြင်းကို ဆောင်၏။

Ādīsu sundare. ‘‘Tena hi, brāhmaṇa, suṇohi sādhukaṃ manasi karohī’’tiādīsu (a. ni. 5.192) sādhukasaddoyeva daḷhīkamme, āṇattiyantipi vuccati[Pg.155]. Idhāpi assa ettheva daḷhīkamme ca āṇattiyañca veditabbo. Sundarepi vaṭṭati. Daḷhīkammatthena hi daḷhamimaṃ dhammaṃ suṇāhi, suggahitaṃ gaṇhanto. Āṇattiatthena mama āṇattiyā suṇāhi, sundaratthena sundaramimaṃ bhaddakaṃ dhammaṃ suṇāhīti evaṃ dīpitaṃ hoti.

ထိုအစရှိသော ပါဠိတို့၌ သာဓုသဒ္ဒါသည် ကောင်းသော အနက်၌ ထင်ရှား၏။ “ဗြာဟ္မဏ၊ သို့ဖြစ်လျှင် ကောင်းစွာ နာယူလော့၊ နှလုံးသွင်းလော့” ဟူသော အစရှိသော ပါဠိတို့၌ သာဓုကသဒ္ဒါသည်ပင် ခိုင်မြဲအောင်ပြုခြင်း (ဒဠှီကမ္မ) အနက်၌လည်းကောင်း၊ စေခိုင်းခြင်း (အာဏတ္တိ) အနက်၌လည်းကောင်း ဆိုအပ်၏။ ဤသာမညဖလသုတ်၌လည်း ဤသာဓုကသဒ္ဒါကို ခိုင်မြဲအောင်ပြုခြင်းအနက်၌သာလျှင် သိအပ်၏၊ ကောင်းသော (သုန္ဒရ) အနက်၌လည်း သင့်လျော်၏။ အမှန်အားဖြင့် ခိုင်မြဲအောင်ပြုခြင်း အနက်ရှိသော သာဓုကသဒ္ဒါဖြင့် 'စွဲမြဲစွာ ဤတရားကို ကောင်းစွာ နာယူလျက် နာလော့' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ စေခိုင်းခြင်းအနက်ဖြင့် 'ငါ၏ အမိန့်အာဏာဖြင့် နာလော့' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ကောင်းသော အနက်ဖြင့် 'ကောင်းမြတ်သော ဤတရားကို နာလော့' ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့ ပြတော်မူအပ်သည် ဖြစ်၏။

Manasi karohīti āvajja, samannāharāti attho, avikkhittacitto hutvā nisāmehi, citte karohīti adhippāyo. Api cettha suṇohīti sotindriyavikkhepanivāraṇametaṃ. Sādhukaṃ manasi karohīti manasikāre daḷhīkammaniyojanena manindriyavikkhepanivāraṇaṃ. Purimañcettha byañjanavipallāsaggāhavāraṇaṃ, pacchimaṃ atthavipallāsaggāhavāraṇaṃ. Purimena ca dhammassavane niyojeti, pacchimena sutānaṃ dhammānaṃ dhāraṇūpaparikkhādīsu. Purimena ca sabyañjano ayaṃ dhammo, tasmā savanīyoti dīpeti. Pacchimena sattho, tasmā sādhukaṃ manasi kātabboti. Sādhukapadaṃ vā ubhayapadehi yojetvā yasmā ayaṃ dhammo dhammagambhīro ceva desanāgambhīro ca, tasmā suṇāhi sādhukaṃ, yasmā atthagambhīro ca paṭivedhagambhīro ca, tasmā sādhukaṃ manasi karohīti evaṃ yojanā veditabbā. Bhāsissāmīti sakkā mahārājāti evaṃ paṭiññātaṃ sāmaññaphaladesanaṃ vitthārato bhāsissāmi. ‘‘Desessāmī’’ti hi saṅkhittadīpanaṃ hoti. Bhāsissāmīti vitthāradīpanaṃ. Tenāha vaṅgīsatthero –

“မနသိကရောဟိ” ဟူသည် ဆင်ခြင်လော့၊ နှလုံးသွင်းလော့ဟု အနက်ရ၏။ ပျံ့လွင့်သော စိတ်မရှိဘဲ စူးစူးစိုက်စိုက် နာယူလော့၊ စိတ်၌ ထားရှိလော့ဟု အလိုတော်ရှိသည်။ တစ်နည်းကား ဤသုဏောဟိနှင့် သာဓုကံ မနသိကရောဟိ ဟူသော စကားတို့တွင် “သုဏောဟိ” ဟူသည် သောတိန္ဒြေ ပျံ့လွင့်ခြင်းကို တားမြစ်ခြင်းဖြစ်၏။ “သာဓုကံ မနသိကရောဟိ” ဟူသည် စိတ်ဝယ် စွဲမြဲစွာ နှလုံးသွင်းရန် တိုက်တွန်းခြင်းအားဖြင့် မနိန္ဒြေ ပျံ့လွင့်ခြင်းကို တားမြစ်ခြင်းဖြစ်၏။ ထို့ပြင် ဤစကားတို့တွင် ရှေ့ဖြစ်သော သဒ္ဒါသည် သဒ္ဒါကို ဖောက်ပြန်စွာ ယူခြင်းကို တားမြစ်ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ နောက်ဖြစ်သော သဒ္ဒါသည် အနက်ကို ဖောက်ပြန်စွာ ယူခြင်းကို တားမြစ်ခြင်းဖြစ်၏။ ရှေ့သဒ္ဒါဖြင့် တရားနာခြင်း၌ တိုက်တွန်းပြီး၊ နောက်သဒ္ဒါဖြင့် နာယူပြီးသော တရားတို့ကို ဆောင်မှတ်ခြင်း စဉ်းစားဆင်ခြင်ခြင်း အစရှိသည်တို့၌ တိုက်တွန်းတော်မူ၏။ ရှေ့သဒ္ဒါဖြင့် 'ဤတရားတော်သည် သဒ္ဒါနှင့် ပြည့်စုံ၏၊ ထို့ကြောင့် နာယူထိုက်၏' ဟူသော အနက်ကို ပြတော်မူ၍၊ နောက်သဒ္ဒါဖြင့် 'ဤတရားသည် အနက်နှင့် ပြည့်စုံ၏၊ ထို့ကြောင့် ကောင်းစွာ နှလုံးသွင်းအပ်၏' ဟူသော အနက်ကို ပြတော်မူ၏။ သို့မဟုတ် “သာဓုကံ” ဟူသော ပုဒ်ကို “သုဏောဟိ”၊ “မနသိကရောဟိ” ဟူသော နှစ်ပုဒ်လုံးနှင့် ယှဉ်စပ်၍ 'အကြင်ကြောင့် ဤတရားသည် ဓမ္မအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဒေသနာအားဖြင့်လည်းကောင်း နက်နဲ၏၊ ထို့ကြောင့် ကောင်းစွာ နာယူလော့။ အကြင်ကြောင့် ဤတရားသည် အနက်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုးထွင်းသိမြင်မှုအားဖြင့်လည်းကောင်း နက်နဲ၏၊ ထို့ကြောင့် ကောင်းစွာ နှလုံးသွင်းလော့' ဟူ၍ ဤသို့ စပ်ဟပ်ခြင်းကို သိအပ်၏။ “ဘာသိဿာမိ” ဟူသည်ကား “မြတ်သောမင်းကြီး... ကောင်းပါပြီ” ဟု ဝန်ခံတော်မူအပ်ပြီးသော သာမညဖလ ဒေသနာတော်ကို အကျယ်အားဖြင့် ဟောကြားတော်မူအံ့ဟု ဆိုလိုသည်။ “ဒေသေဿာမိ” ဟူသော သဒ္ဒါသည် အကျဉ်းပြခြင်းဖြစ်၍ “ဘာသိဿာမိ” ဟူသော သဒ္ဒါသည် အကျယ်ပြခြင်း ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် ဝင်္ဂီသထေရ်သည် -

‘‘Saṅkhittenapi deseti, vitthārenapi bhāsati;

Sāḷikāyiva nigghoso, paṭibhānaṃ udīrayī’’ti. (saṃ. ni. 1.214);

“မြတ်စွာဘုရားသည် အကျဉ်းအားဖြင့်လည်း ဟောတော်မူ၏၊ အကျယ်အားဖြင့်လည်း ဟောတော်မူ၏။ သာလိကာငှက်မင်း၏ အသံကဲ့သို့ သာယာနာပျော်ဖွယ် အသံတော်ဖြင့် ရဲရင့်သော ဉာဏ်ပညာကို မြွက်ဟတော်မူပြီ” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Evaṃ vutte ussāhajāto hutvā – ‘‘evaṃ, bhante’’ti kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto bhagavato paccassosi bhagavato vacanaṃ sampaṭicchi, paṭiggahesīti vuttaṃ hoti.

ဤသို့ မိန့်တော်မူအပ်သော် မဂဓတိုင်းပြည်ကို စိုးရသောအရှင် ဝေဒေဟီမိဖုရား၏ သားတော် အဇာတသတ်မင်းသည် အားတက်သရောရှိသည်ဖြစ်၍ “အရှင်ဘုရား၊ အမိန့်တော်အတိုင်းပါဘုရား” ဟု မြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော်ကို ရှေးရှုနားထောင်၏၊ စကားတော်ကို လက်ခံခံယူ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။

190. Athassa bhagavā etadavoca, etaṃ avoca, idāni vattabbaṃ ‘‘idha mahārājā’’tiādiṃ sakalaṃ suttaṃ avocāti attho. Tattha idhāti desāpadese nipāto, svāyaṃ katthaci lokaṃ upādāya vuccati. Yathāha – ‘‘idha tathāgato loke uppajjatī’’ti. Katthaci sāsanaṃ yathāha [Pg.156] – ‘‘idheva, bhikkhave, paṭhamo samaṇo, idha dutiyo samaṇo’’ti (a. ni. 4.241). Katthaci okāsaṃ. Yathāha –

၁၉၀. ထိုအခါ၌ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုမင်းအား ဤစကားကို မိန့်တော်မူ၏။ ယခုအခါ၌ ဟောကြားတော်မူထိုက်သော “ဣဓ မဟာရာဇ” အစရှိသော အလုံးစုံသော ဤသုတ်တော်ကို ဟောတော်မူပြီဟု ဆိုလိုသည်။ ထို၌ “ဣဓ” ဟူသော သဒ္ဒါသည် အရပ်ဒေသကို ညွှန်ပြသော နိပါတ်ဖြစ်၏။ ထိုသဒ္ဒါကို အချို့သော ပါဠိတော်၌ လောကကို ရည်ညွှန်း၍ ဟောတော်မူ၏။ “ဤလောက၌ မြတ်စွာဘုရားသည် ပွင့်တော်မူ၏” ဟု ဟောတော်မူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ အချို့နေရာ၌ သာသနာတော်ကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုအပ်၏။ “ရဟန်းတို့၊ ဤသာသနာတော်၌သာ ပထမရဟန်း (သောတာပန်) ရှိ၏၊ ဤသာသနာတော်၌သာ ဒုတိယရဟန်း (သကဒါဂါမ်) ရှိ၏” ဟု ဟောတော်မူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ အချို့နေရာ၌ အရပ်ဒေသကို ရည်ညွှန်း၍ -

‘‘Idheva tiṭṭhamānassa, devabhūtassa me sato;

Punarāyu ca me laddho, evaṃ jānāhi mārisā’’ti. (dī. ni. 2.369);

“အချင်းတို့၊ ဤအရပ်၌ တည်နေလျက် နတ်ဖြစ်သော ကျွန်ုပ်သည် အသက်ကို တစ်ဖန် ပြန်လည်ရရှိပါပြီ၊ ဤသို့ သိတော်မူပါ” ဟု လျှောက်ထားသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

Katthaci padapūraṇamattameva. Yathāha ‘‘idhāhaṃ, bhikkhave, bhuttāvī assaṃ pavārito’’ti (ma. ni. 1.30). Idha pana lokaṃ upādāya vuttoti veditabbo. Mahārājāti yathā paṭiññātaṃ desanaṃ desetuṃ puna mahārājāti ālapati. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘mahārāja imasmiṃ loke tathāgato uppajjati arahaṃ…pe… buddho bhagavā’’ti. Tattha tathāgatasaddo brahmajāle vutto. Arahantiādayo visuddhimagge vitthāritā. Loke uppajjatīti ettha pana lokoti – okāsaloko sattaloko saṅkhāralokoti tividho. Idha pana sattaloko adhippeto. Sattaloke uppajjamānopi ca tathāgato na devaloke, na brahmaloke, manussalokeva uppajjati. Manussalokepi na aññasmiṃ cakkavāḷe, imasmiṃyeva cakkavāḷe. Tatrāpi na sabbaṭṭhānesu, ‘‘puratthimāya disāya gajaṅgalaṃ nāma nigamo tassāparena mahāsālo, tato parā paccantimā janapadā orato majjhe, puratthimadakkhiṇāya disāya salaḷavatī nāma nadī. Tato parā paccantimā janapadā, orato majjhe, dakkhiṇāya disāya setakaṇṇikaṃ nāma nigamo, tato parā paccantimā janapadā, orato majjhe, pacchimāya disāya thūṇaṃ nāma brāhmaṇagāmo, tato parā paccantimā janapadā, orato majjhe, uttarāya disāya usiraddhajo nāma pabbato, tato parā paccantimā janapadā orato majjhe’’ti evaṃ paricchinne āyāmato tiyojanasate, vitthārato aḍḍhateyyayojanasate, parikkhepato navayojanasate majjhimapadese uppajjati. Na kevalañca tathāgato, paccekabuddhā, aggasāvakā, asītimahātherā, buddhamātā, buddhapitā, cakkavattī rājā aññe ca sārappattā brāhmaṇagahapatikā etthevuppajjanti.

အချို့နေရာ၌ ပုဒ်ပြည့်စွက်ရန်မျှသာ ဖြစ်၏။ “ရဟန်းတို့၊ ငါသည် ဆွမ်းဘုဉ်းပေးပြီး၍ ပယ်မြစ်အပ်ပြီး ဖြစ်အံ့” ဟု ဟောတော်မူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဤသုတ်၌မူ လောကကို ရည်ညွှန်း၍ ဆိုအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ “မဟာရာဇ” ဟု တစ်ဖန် ခေါ်တော်မူခြင်းသည် ဝန်ခံတော်မူပြီးသည့်အတိုင်း ဒေသနာတော်ကို ဟောကြားရန် ဖြစ်၏။ “မဟာရာဇာ၊ ဤလောက၌ ကိလေသာတို့မှ ဝေးကွာတော်မူသော ... မြတ်စွာဘုရားသည် ပွင့်တော်မူ၏” ဟု ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်၏။ ထို၌ “တထာဂတ” သဒ္ဒါကို ဗြဟ္မဇာလသုတ်၌ ဖွင့်ဆိုခဲ့ပြီး ဖြစ်၏။ “အရဟံ” အစရှိသော သဒ္ဒါတို့ကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ အကျယ် ချဲ့ပြအပ်ပြီး ဖြစ်၏။ “လောကေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ” ဟူသော ပါဌ်၌ လောကဟူသည် ဩကာသလောက၊ သတ္တလောက၊ သင်္ခါရလောကဟူ၍ သုံးပါးရှိရာ၊ ဤသုတ်၌ သတ္တလောကကို အလိုရှိအပ်၏။ သတ္တလောက၌ ဖြစ်တော်မူသော်လည်း မြတ်စွာဘုရားသည် နတ်ပြည်၌ မပွင့်၊ ဗြဟ္မာ့ပြည်၌ မပွင့်၊ လူ့ပြည်၌သာ ပွင့်တော်မူ၏။ လူ့ပြည်၌လည်း အခြားသော စကြာဝဠာ၌ မပွင့်၊ ဤစကြာဝဠာ၌သာ ပွင့်တော်မူ၏။ ထိုစကြာဝဠာ၌လည်း အရပ်တိုင်း၌ ပွင့်တော်မူသည်မဟုတ်ဘဲ၊ “အရှေ့ဘက်၌ ဂဇင်္ဂလနိဂုံး၊ ထိုနိဂုံး၏ အနောက်ဘက်၌ မဟာသာလတော၊ ထိုမှတစ်ပါးသော အရပ်သည် ပစ္စန္တရာဇ်၊ ဤဘက်သည် မဇ္ဈိမဒေသဖြစ်၏။ အရှေ့တောင်ဘက်၌ သလဠဝတီမြစ်၊ ထိုမှတစ်ပါးသော အရပ်သည် ပစ္စန္တရာဇ်၊ ဤဘက်သည် မဇ္ဈိမဒေသဖြစ်၏။ တောင်ဘက်၌ သေတကဏ္ဏိကနိဂုံး၊ ထိုမှတစ်ပါးသော အရပ်သည် ပစ္စန္တရာဇ်၊ ဤဘက်သည် မဇ္ဈိမဒေသဖြစ်၏။ အနောက်ဘက်၌ ထူဏပုဏ္ဏားရွာ၊ ထိုမှတစ်ပါးသော အရပ်သည် ပစ္စန္တရာဇ်၊ ဤဘက်သည် မဇ္ဈိမဒေသဖြစ်၏။ မြောက်ဘက်၌ ဥသီရဒ္ဓဇတောင်၊ ထိုမှတစ်ပါးသော အရပ်သည် ပစ္စန္တရာဇ်၊ ဤဘက်သည် မဇ္ဈိမဒေသဖြစ်၏” ဟု ဤသို့ အလျား ယူဇနာ ၃၀၀၊ အနံ ယူဇနာ ၂၅၀၊ အဝန်း ယူဇနာ ၉၀၀ ရှိသော မဇ္ဈိမဒေသ၌သာ ပွင့်တော်မူ၏။ မြတ်စွာဘုရားသာလျှင် ပွင့်တော်မူသည်မဟုတ်၊ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါများ၊ အဂ္ဂသာဝကများ၊ အသီတိမဟာထေရ်များ၊ ဘုရားမယ်တော်၊ ဘုရားခမည်းတော်၊ စကြာမင်းနှင့် အခြားသော မြတ်သော ပုဏ္ဏား သူကြွယ်တို့သည်လည်း ဤမဇ္ဈိမဒေသ၌သာ ဖြစ်ပွင့်ကြကုန်၏။

Tattha [Pg.157] tathāgato sujātāya dinnamadhupāyāsabhojanato yāva arahattamaggo, tāva uppajjati nāma, arahattaphale uppanno nāma. Mahābhinikkhamanato vā yāva arahattamaggo. Tusitabhavanato vā yāva arahattamaggo. Dīpaṅkarapādamūlato vā yāva arahattamaggo, tāva uppajjati nāma, arahattaphale uppanno nāma. Idha sabbapaṭhamaṃ uppannabhāvaṃ sandhāya uppajjatīti vuttaṃ. Tathāgato loke uppanno hotīti ayañhettha attho.

ထို၌ မြတ်စွာဘုရားသည် သုဇာတာ လှူဒါန်းသော နို့ဃနာဆွမ်းကို ဘုဉ်းပေးတော်မူချိန်မှစ၍ အရဟတ္တမဂ်တိုင်အောင် 'ပွင့်ဆဲ (ဥပ္ပဇ္ဇတိ)' မည်၏၊ အရဟတ္တဖိုလ်၌ 'ပွင့်ပြီး (ဥပ္ပန္န)' မည်၏။ သို့မဟုတ် မြတ်သော တောထွက်တော်မူချိန်မှစ၍ အရဟတ္တမဂ်တိုင်အောင် 'ပွင့်ဆဲ' မည်၏၊ အရဟတ္တဖိုလ်၌ 'ပွင့်ပြီး' မည်၏။ သို့မဟုတ် တုသိတာနတ်ပြည်မှစ၍ အရဟတ္တမဂ်တိုင်အောင် 'ပွင့်ဆဲ' မည်၏၊ အရဟတ္တဖိုလ်၌ 'ပွင့်ပြီး' မည်၏။ သို့မဟုတ် ဒီပင်္ကရာမြတ်စွာဘုရား၏ ခြေတော်ရင်းမှစ၍ အရဟတ္တမဂ်တိုင်အောင် 'ပွင့်ဆဲ' မည်၏၊ အရဟတ္တဖိုလ်၌ 'ပွင့်ပြီး' မည်၏။ ဤသုတ်၌ အလုံးစုံသော ပွင့်တော်မူခြင်းတို့၏ ရှေးဦးစွာ ပွင့်ခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ 'ပွင့်တော်မူ၏ (ဥပ္ပဇ္ဇတိ)' ဟု မိန့်တော်မူအပ်၏။ 'မြတ်စွာဘုရားသည် လောက၌ ပွင့်တော်မူပြီးဖြစ်၏' ဟူသည်ကား ဤ၌ အနက်တည်း။

So imaṃ lokanti so bhagavā imaṃ lokaṃ. Idāni vattabbaṃ nidasseti. Sadevakanti saha devehi sadevakaṃ. Evaṃ saha mārena samārakaṃ, saha brahmunā sabrahmakaṃ, saha samaṇabrāhmaṇehi sassamaṇabrāhmaṇiṃ. Pajātattā pajā, taṃ pajaṃ. Saha devamanussehi sadevamanussaṃ. Tattha sadevakavacanena pañca kāmāvacaradevaggahaṇaṃ veditabbaṃ. Samāraka – vacanena chaṭṭhakāmāvacaradevaggahaṇaṃ. Sabrahmakavacanena brahmakāyikādibrahmaggahaṇaṃ. Sassamaṇabrāhmaṇīvacanena sāsanassa paccatthikapaccāmittasamaṇabrāhmaṇaggahaṇaṃ, samitapāpabāhitapāpasamaṇabrāhmaṇaggahaṇañca. Pajāvacanena sattalokaggahaṇaṃ. Sadevamanussavacanena sammutidevaavasesamanussaggahaṇaṃ. Evamettha tīhi padehi okāsalokena saddhiṃ sattaloko. Dvīhi pajāvasena sattalokova gahitoti veditabbo.

“သော ဣမံ လောကံ” ဟူသည်မှာ ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် ဤလောကကို ယခုအခါ၌ ဟောကြားထိုက်သော လောကအဖြစ် ညွှန်ပြတော်မူ၏။ “သဒေဝကံ” ဟူသည် နတ်တို့နှင့်တကွ ဖြစ်သော လောကတည်း။ ဤအတူ မာရ်နတ်နှင့်တကွ ဖြစ်သော လောကကို “သမာရကံ”၊ ဗြဟ္မာနှင့်တကွ ဖြစ်သော လောကကို “သဗြဟ္မကံ”၊ သမဏဗြာဟ္မဏတို့နှင့်တကွ ဖြစ်သော လောကကို “သဿမဏဗြာဟ္မဏိံ” ဟု ဆိုအပ်၏။ ကံ ကိလေသာတို့ကြောင့် အပြားအားဖြင့် ဖြစ်ရသည့်အတွက် “ပဇာ” (သတ္တဝါအပေါင်း) မည်၏၊ ထိုသတ္တဝါအပေါင်းကို “ပဇံ” ဟု ဆိုအပ်၏။ နတ်လူတို့နှင့်တကွ ဖြစ်သော လောကကို “သဒေဝမနုဿံ” ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုပုဒ်တို့တွင် “သဒေဝက” သဒ္ဒါဖြင့် အောက်နတ်ပြည်ငါးထပ်၌ရှိသော ကာမာဝစရနတ်တို့ကို ယူခြင်းကို သိအပ်၏။ “သမာရက” သဒ္ဒါဖြင့် ခြောက်ခုမြောက် ဝသဝတ္တီနတ်ပြည်ရှိ ကာမာဝစရနတ်ကို ယူခြင်းကို သိအပ်၏။ “သဗြဟ္မက” သဒ္ဒါဖြင့် ဗြဟ္မကာယိကအစရှိသော ဗြဟ္မာတို့ကို ယူခြင်းကို သိအပ်၏။ “သဿမဏဗြာဟ္မဏီ” သဒ္ဒါဖြင့် သာသနာတော်၏ ဆန့်ကျင်ဘက် ရန်သူဖြစ်သော သမဏဗြာဟ္မဏတို့ကို ယူခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ မကောင်းမှုကို ငြိမ်းစေအပ်ပြီးသော သမဏနှင့် မကောင်းမှုကို ဖယ်ရှားအပ်ပြီးသော ဗြာဟ္မဏတို့ကို ယူခြင်းကိုလည်းကောင်း သိအပ်၏။ “ပဇာ” သဒ္ဒါဖြင့် သတ္တလောကကို ယူခြင်းကို သိအပ်၏။ “သဒေဝမနုဿ” သဒ္ဒါဖြင့် သမ္မုတိနတ် (မင်းများ) နှင့် ကြွင်းသော လူတို့ကို ယူခြင်းကို သိအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤနေရာ၌ သုံးခုသောပုဒ်တို့ဖြင့် ဩကာသလောကနှင့်တကွ သတ္တလောကကို ယူအပ်၏။ နှစ်ခုသောပုဒ်တို့ဖြင့် ပဇာ၏အစွမ်းဖြင့် သတ္တလောကကိုသာ ယူအပ်၏ဟု သိအပ်၏။

Aparo nayo, sadevakaggahaṇena arūpāvacaradevaloko gahito. Samārakaggahaṇena cha kāmāvacaradevaloko. Sabrahmakaggahaṇena rūpī brahmaloko. Sassamaṇabrāhmaṇādiggahaṇena catuparisavasena sammutidevehi vā saha manussaloko, avasesasabbasattaloko vā.

အခြားတစ်နည်းကား “သဒေဝက” သဒ္ဒါကို ယူခြင်းဖြင့် အရူပါဝစရဗြဟ္မာအပေါင်းကို ယူအပ်၏။ “သမာရက” သဒ္ဒါကို ယူခြင်းဖြင့် ကာမာဝစရနတ်ပြည်ခြောက်ထပ်ရှိ နတ်အပေါင်းကို ယူအပ်၏။ “သဗြဟ္မက” သဒ္ဒါကို ယူခြင်းဖြင့် ရူပဗြဟ္မာအပေါင်းကို ယူအပ်၏။ “သဿမဏဗြာဟ္မဏီ” စသော သဒ္ဒါကို ယူခြင်းဖြင့် ပရိသတ်လေးပါးတို့၏ အစွမ်းအားဖြင့် သမ္မုတိနတ်တို့နှင့်တကွသော လူ့လောကကိုသော်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ကြွင်းသော အလုံးစုံသော သတ္တလောကကိုသော်လည်းကောင်း ယူအပ်၏။

Api cettha sadevakavacanena ukkaṭṭhaparicchedato sabbassa lokassa sacchikatabhāvamāha. Tato yesaṃ ahosi – ‘‘māro mahānubhāvo cha kāmāvacarissaro vasavattī, kiṃ sopi etena sacchikato’’ti, tesaṃ vimatiṃ vidhamanto ‘‘samāraka’’nti āha. Yesaṃ pana ahosi – ‘‘brahmā mahānubhāvo ekaṅguliyā ekasmiṃ cakkavāḷasahasse ālokaṃ pharati, dvīhi [Pg.158] …pe… dasahi aṅgulīhi dasasu cakkavāḷasahassesu ālokaṃ pharati. Anuttarañca jhānasamāpattisukhaṃ paṭisaṃvedeti, kiṃ sopi sacchikato’’ti, tesaṃ vimatiṃ vidhamanto sabrahmakanti āha. Tato ye cintesuṃ – ‘‘puthū samaṇabrāhmaṇā sāsanassa paccatthikā, kiṃ tepi sacchikatā’’ti, tesaṃ vimatiṃ vidhamanto sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajanti āha. Evaṃ ukkaṭṭhukkaṭṭhānaṃ sacchikatabhāvaṃ pakāsetvā atha sammutideve avasesamanusse ca upādāya ukkaṭṭhaparicchedavasena sesasattalokassa sacchikatabhāvaṃ pakāsento sadevamanussanti āha. Ayamettha bhāvānukkamo.

တစ်နည်းလည်းဖြစ်သေး၏၊ ဤ (သဒေဝကံ စသော ပုဒ်တို့) တွင် “သဒေဝကံ” ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် အထွတ်အထိပ်ပိုင်းခြားခြင်းအားဖြင့် အလုံးစုံသော လောကကို မျက်မှောက်ပြုအပ်သည်၏ အဖြစ်ကို ဆိုတော်မူ၏။ ထိုမှနောက်၌ “မာရ်နတ်သည် ကြီးမြတ်သော တန်ခိုးအာနုဘော်ရှိ၏၊ ကာမာဝစရ နတ်ပြည်ခြောက်ထပ်ကို အစိုးရ၏၊ မိမိအလိုသို့ လိုက်စေနိုင်၏၊ ထိုမာရ်နတ်ကိုလည်း ဤမြတ်စွာဘုရားသည် မျက်မှောက်ပြုအပ်လေသလော” ဟု အကြင်သူတို့အား ယုံမှားတွေးတောခြင်း ဖြစ်ရာ၏။ ထိုသူတို့၏ ယုံမှားမှုကို ပယ်ဖျောက်လျက် “သမာရကံ” ဟူ၍ မိန့်တော်မူ၏။ တစ်ဖန် “မဟာဗြဟ္မာသည် ကြီးမြတ်သော တန်ခိုးအာနုဘော်ရှိ၏၊ လက်တစ်ချောင်းတည်းဖြင့် စကြာဝဠာတစ်ထောင်၌ အရောင်အလင်းကို ဖြန့်နိုင်၏၊ လက်နှစ်ချောင်း... အစရှိသည်ဖြင့်... လက်ဆယ်ချောင်းတို့ဖြင့် စကြာဝဠာတစ်သောင်း၌ အရောင်အလင်းကို ဖြန့်နိုင်၏။ အတုမရှိ မြတ်သော ဈာန်သမာပတ်ချမ်းသာကိုလည်း ခံစားနိုင်၏၊ ထိုမဟာဗြဟ္မာကိုလည်း မြတ်စွာဘုရားသည် မျက်မှောက်ပြုအပ်လေသလော” ဟု အကြင်သူတို့အား ယုံမှားတွေးတောခြင်း ဖြစ်ရာ၏။ ထိုသူတို့၏ ယုံမှားမှုကို ပယ်ဖျောက်လျက် “သဗြဟ္မကံ” ဟူ၍ မိန့်တော်မူ၏။ ထိုမှတစ်ဖန် “များစွာကုန်သော ရဟန်းပုဏ္ဏားတို့သည် သာသနာတော်၏ ဆန့်ကျင်ဘက် ရန်သူများ ဖြစ်ကြကုန်၏၊ ထိုသူတို့ကိုလည်း မျက်မှောက်ပြုအပ်လေသလော” ဟု အကြင်သူတို့ ကြံစည်တွေးတောရာ၏။ ထိုသူတို့၏ ယုံမှားမှုကို ပယ်ဖျောက်လျက် “သဿမဏဗြာဟ္မဏိံ ပဇံ” ဟူ၍ မိန့်တော်မူ၏။ ဤသို့လျှင် အလွန်မြတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို မျက်မှောက်ပြုအပ်သည်၏ အဖြစ်ကို ထင်ရှားပြပြီးနောက် သမ္မုတိနတ်နှင့် ကြွင်းသောလူတို့ကို ယူ၍ မြင့်မြတ်သော ပိုင်းခြားခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ကြွင်းသောသတ္တလောကကို မျက်မှောက်ပြုအပ်သည်၏ အဖြစ်ကို ပြတော်မူလိုသဖြင့် “သဒေဝမနုဿံ” ဟူ၍ မိန့်တော်မူ၏။ ဤသည်ကား ဤနေရာ၌ ပုဒ်တို့၏အစီအစဉ် (ဘေဒါနုက္ကမ) တည်း။

Porāṇā panāhu sadevakanti devehi saddhiṃ avasesalokaṃ. Samārakanti mārena saddhiṃ avasesalokaṃ. Sabrahmakanti brahmehi saddhiṃ avasesalokaṃ. Evaṃ sabbepi tibhavūpage satte tīhākārehi tīsu padesu pakkhipitvā puna dvīhi padehi pariyādiyanto sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussanti āha. Evaṃ pañcahipi padehi tena tenākārena tedhātukameva pariyādinnanti.

ရှေးဟောင်းဆရာတော်တို့ကမူ “သဒေဝကံ” ဟူသည် နတ်တို့နှင့်တကွ ဖြစ်သော ကြွင်းသောလောက၊ “သမာရကံ” ဟူသည် မာရ်နတ်နှင့်တကွ ဖြစ်သော ကြွင်းသောလောက၊ “သဗြဟ္မကံ” ဟူသည် ဗြဟ္မာတို့နှင့်တကွ ဖြစ်သော ကြွင်းသောလောကဟု မိန့်ဆိုကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ဘုံသုံးပါး၌ ဖြစ်ကုန်သော သတ္တဝါအားလုံးကို အခြင်းအရာသုံးပါးဖြင့် ပုဒ်သုံးခုတို့၌ ထည့်သွင်းပြီးနောက် တစ်ဖန် ပုဒ်နှစ်ခုဖြင့် အကြွင်းမဲ့ သိမ်းကျုံးယူတော်မူလိုသဖြင့် “သဿမဏဗြာဟ္မဏိံ ပဇံ သဒေဝမနုဿံ” ဟူ၍ မိန့်တော်မူ၏။ ဤသို့လျှင် ပုဒ်ငါးခုတို့ဖြင့် ထိုထိုအခြင်းအရာအားဖြင့် ဘုံသုံးပါးလုံးကိုသာလျှင် အကြွင်းမဲ့ သိမ်းကျုံးယူအပ်ပြီဟု မိန့်ဆိုတော်မူကြကုန်၏။

Sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedetīti ettha pana sayanti sāmaṃ aparaneyyo hutvā. Abhiññāti abhiññāya, adhikena ñāṇena ñatvāti attho. Sacchikatvāti paccakkhaṃ katvā, etena anumānādipaṭikkhepo kato hoti. Pavedetīti bodheti viññāpeti pakāseti.

“ကိုယ်တိုင် ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် မျက်မှောက်ပြု၍ ဟောကြားတော်မူ၏” ဟူသော ပါဌ်၌ “ကိုယ်တိုင်” ဟူသည်မှာ သူတစ်ပါး၏ လမ်းညွှန်မှုမပါဘဲ မိမိအလိုအလျောက် ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “ထူးသောဉာဏ်ဖြင့်” ဟူသည် ထူးမြတ်သောဉာဏ်ဖြင့် သိ၍ဟု အနက်ရ၏။ “မျက်မှောက်ပြု၍” ဟူသည် ကိုယ်တိုင် ကိုယ်ကျ မျက်မှောက်ပြုခြင်းဖြစ်၍ ဤစကားဖြင့် အနုမာနစသည်ဖြင့် ခန့်မှန်းသိရှိခြင်းကို ပယ်မြစ်တော်မူသည်။ “ဟောကြားတော်မူ၏” ဟူသည် သိစေတော်မူ၏၊ နားလည်စေတော်မူ၏၊ ထင်ရှားစွာ ပြတော်မူ၏။

So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ…pe… pariyosānakalyāṇanti so bhagavā sattesu kāruññataṃ paṭicca hitvāpi anuttaraṃ vivekasukhaṃ dhammaṃ deseti. Tañca kho appaṃ vā bahuṃ vā desento ādikalyāṇādippakārameva deseti. Ādimhipi, kalyāṇaṃ bhaddakaṃ anavajjameva katvā deseti, majjhepi, pariyosānepi, kalyāṇaṃ bhaddakaṃ anavajjameva katvā desetīti vuttaṃ hoti. Tattha atthi desanāya ādimajjhapariyosānaṃ, atthi sāsanassa. Desanāya tāva catuppadikāyapi gāthāya paṭhamapādo ādi nāma, tato dve majjhaṃ nāma, ante eko pariyosānaṃ nāma. Ekānusandhikassa suttassa nidānaṃ ādi, idamavocāti pariyosānaṃ, ubhinnamantarā [Pg.159] majjhaṃ. Anekānusandhikassa suttassa paṭhamānusandhi ādi, ante anusandhi pariyosānaṃ, majjhe eko vā dve vā bahū vā majjhameva.

“ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် အစလည်း ကောင်းသော...ပ... အဆုံးလည်း ကောင်းသော တရားကို ဟောတော်မူ၏” ဟူသည်မှာ ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် သတ္တဝါတို့အပေါ် ကရုဏာစိတ်ကြောင့် အတုမဲ့ ဆိတ်ငြိမ်ခြင်းချမ်းသာကို စွန့်ပယ်တော်မူ၍ တရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူ၏။ ထိုသို့ တရားဟောတော်မူရာ၌ နည်းသည်ဖြစ်စေ၊ များသည်ဖြစ်စေ အစအလယ်အဆုံး သုံးပါးလုံး ကောင်းခြင်းစသော အပြားအားဖြင့်သာ ဟောတော်မူ၏။ အစ၌လည်း ကောင်းစွာ အပြစ်မရှိအောင် ပြု၍ ဟောတော်မူ၏၊ အလယ်၌လည်းကောင်း၊ အဆုံး၌လည်းကောင်း ကောင်းစွာ အပြစ်မရှိအောင် ပြု၍ ဟောတော်မူ၏ ဟု ဆိုလိုရင်းဖြစ်၏။ ထိုပါဠိတော်၌ ဒေသနာတော်၏ အစ၊ အလယ်၊ အဆုံးဟူ၍လည်း ရှိ၏၊ သာသနာတော်၏ အစ၊ အလယ်၊ အဆုံးဟူ၍လည်း ရှိ၏။ ရှေးဦးစွာ ဒေသနာတော်၏ အစ၊ အလယ်၊ အဆုံးကို ဤသို့ သိအပ်၏။ လေးပါဒရှိသော ဂါထာ၌ ပထမပါဒကို “အစ” ဟု ခေါ်၏၊ ထို့နောက် နှစ်ပါဒကို “အလယ်” ဟု ခေါ်၏၊ အဆုံးတစ်ပါဒကို “အဆုံး” ဟု ခေါ်၏။ အနုသန္ဓေတစ်ခုတည်းရှိသော သုတ္တန်၌ နိဒါန်းသည် “အစ” ဖြစ်၏၊ “ဣဒမဝေါစ” စသော စကားရပ်သည် “အဆုံး” ဖြစ်၏၊ ထိုနှစ်ခုကြားရှိ သုတ္တန်သည် “အလယ်” ဖြစ်၏။ အနုသန္ဓေများစွာရှိသော သုတ္တန်၌ ပထမအနုသန္ဓေသည် “အစ” ဖြစ်၏၊ အဆုံးအနုသန္ဓေသည် “အဆုံး” ဖြစ်၏၊ အကြား၌ရှိသော အနုသန္ဓေတစ်ခုဖြစ်စေ၊ နှစ်ခုဖြစ်စေ၊ များစွာဖြစ်စေ “အလယ်” ချည်းသာ ဖြစ်၏။

Sāsanassa pana sīlasamādhivipassanā ādi nāma. Vuttampi cetaṃ – ‘‘ko cādi kusalānaṃ dhammānaṃ? Sīlañca suvisuddhaṃ diṭṭhi ca ujukā’’ti (saṃ. ni. 5.369). ‘‘Atthi, bhikkhave, majjhimā paṭipadā tathāgatena abhisambuddhā’’ti evaṃ vutto pana ariyamaggo majjhaṃ nāma. Phalañceva nibbānañca pariyosānaṃ nāma. ‘‘Etadatthamidaṃ, brāhmaṇa, brahmacariyaṃ, etaṃ sāraṃ, etaṃ pariyosāna’’nti (ma. ni. 1.324) hi ettha phalaṃ pariyosānanti vuttaṃ. ‘‘Nibbānogadhaṃ hi, āvuso visākha, brahmacariyaṃ vussati, nibbānaparāyanaṃ nibbānapariyosāna’’nti (ma. ni. 1.466) ettha nibbānaṃ pariyosānanti vuttaṃ. Idha desanāya ādimajjhapariyosānaṃ adhippetaṃ. Bhagavā hi dhammaṃ desento ādimhi sīlaṃ dassetvā majjhe maggaṃ pariyosāne nibbānaṃ dasseti. Tena vuttaṃ – ‘‘so dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇa’’nti. Tasmā aññopi dhammakathiko dhammaṃ kathento –

သာသနာတော်၌မူ သီလ၊ သမာဓိ၊ ဝိပဿနာသည် “အစ” မည်၏။ ထိုစကားနှင့် ပတ်သက်၍ “ရဟန်းတို့... ကုသိုလ်တရားတို့၏ အစသည် အဘယ်နည်း။ ကောင်းစွာ စင်ကြယ်သော သီလနှင့် ဖြောင့်မတ်သော အယူ (ဒိဋ္ဌိ) ပေတည်း” ဟုလည်း မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူအပ်၏။ “ရဟန်းတို့... ငါဘုရားသည် မဇ္ဈိမပဋိပတ်လမ်းကို ထိုးထွင်း၍ သိတော်မူအပ်ပြီ” ဟူ၍ ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်သော အရိယမဂ်သည် “အလယ်” မည်၏။ ဖိုလ်နှင့် နိဗ္ဗာန်သည် “အဆုံး” မည်၏။ “ဗြာဟ္မဏ... ဤမြတ်သောအကျင့် (ဗြဟ္မစရိယ) သည် ဤအကျိုးငှာသာ ဖြစ်၏၊ ဤဖိုလ်တရားသည်သာ အနှစ်သာရ ဖြစ်၏၊ ဤဖိုလ်တရားသည်သာ အဆုံးဖြစ်၏” ဟူသော ပါဠိ၌ ဖိုလ်ကို “အဆုံး” ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ “ငါ့ရှင်ဝိသာခ... မြတ်သောအကျင့်သည် နိဗ္ဗာန်သို့ သက်ဝင်၏၊ နိဗ္ဗာန်လျှင် လဲလျောင်းရာရှိ၏၊ နိဗ္ဗာန်လျှင် အဆုံးရှိ၏” ဟူသော ပါဠိ၌ နိဗ္ဗာန်ကို “အဆုံး” ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ ဤနေရာ၌ ဒေသနာတော်၏ အစ၊ အလယ်၊ အဆုံးကို အလိုရှိအပ်၏။ အမှန်စင်စစ် မြတ်စွာဘုရားသည် တရားဟောတော်မူသော် အစ၌ သီလကိုပြ၍၊ အလယ်၌ မဂ်ကိုပြပြီး၊ အဆုံး၌ နိဗ္ဗာန်ကို ပြတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် “ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် အစလည်း ကောင်းသော၊ အလယ်လည်း ကောင်းသော၊ အဆုံးလည်း ကောင်းသော တရားကို ဟောတော်မူ၏” ဟု သံဂါယနာတင် ထေရ်တို့သည် မိန့်တော်မူကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် အခြားသော ဓမ္မကထိကပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း တရားဟောကြားရာ၌ -

‘‘Ādimhi sīlaṃ dasseyya, majjhe maggaṃ vibhāvaye;

Pariyosānamhi nibbānaṃ, esā kathikasaṇṭhitī’’ti.

“အစ၌ သီလကို ပြရာ၏၊ အလယ်၌ မဂ်ကို ထင်ရှားပြရာ၏၊ အဆုံး၌ နိဗ္ဗာန်ကို ထင်ရှားပြရာ၏၊ ဤသည်ကား ဓမ္မကထိက၏ တရားဟောတည်တံ့ပုံ အစီအစဉ်တည်း” ဟု ဟောကြားအပ်၏။

Sātthaṃ sabyañjananti yassa hi yāgubhattaitthipurisādivaṇṇanānissitā desanā hoti, na so sātthaṃ deseti. Bhagavā pana tathārūpaṃ desanaṃ pahāya catusatipaṭṭhānādinissitaṃ desanaṃ deseti. Tasmā sātthaṃ desetīti vuccati. Yassa pana desanā ekabyañjanādiyuttā vā sabbaniroṭṭhabyañjanā vā sabbavissaṭṭhasabbaniggahītabyañjanā vā, tassa damiḷakirātasavarādimilakkhūnaṃ bhāsā viya byañjanapāripūriyā abhāvato abyañjanā nāma desanā hoti. Bhagavā pana –

“သာတ္ထံ သဗျဉ္ဇနံ” ဟူသော ဤပါဌ်၌ လျှို့ဝှက်တိမ်မြုပ်နေသော အနက်ကို ထုတ်ပြပေအံ့။ အကြင်ဓမ္မကထိကပုဂ္ဂိုလ်၏ ဒေသနာသည် ယာဂု၊ ထမင်း၊ မိန်းမ၊ ယောက်ျား စသည်တို့ကို ချဲ့ထွင်ခြင်း၊ ချီးမွမ်းခြင်းကို မှီ၍ဖြစ်ပါက ထိုဓမ္မကထိကပုဂ္ဂိုလ်သည် အနက်နှင့်ပြည့်စုံသောတရားကို ဟောသည်မမည်ပေ။ မြတ်စွာဘုရားသည်ကား ထိုသို့သော ဒေသနာကို ပယ်စွန့်တော်မူ၍ သတိပဋ္ဌာန်လေးပါး စသည်ကို မှီသော ဒေသနာတော်ကို ဟောတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် “သာတ္ထံ ဒေသေတိ” (အနက်နှင့် ပြည့်စုံသော တရားကို ဟောတော်မူ၏) ဟု ဆိုအပ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့်မူ အကြင်ဓမ္မကထိက၏ ဒေသနာသည် တစ်မျိုးတည်းသော သဒ္ဒါနှင့် ယှဉ်သည်ဖြစ်စေ၊ အလုံးစုံ နှုတ်ခမ်းသံ (ဩဋ္ဌဌာန်) မရှိသော သဒ္ဒါဖြစ်စေ၊ အလုံးစုံ စွန့်လွှတ်အပ်သော သဒ္ဒါဖြစ်စေ၊ အလုံးစုံ နိဂ္ဂဟိတ်သံ (နှာခေါင်းသံ) ပါသော သဒ္ဒါဖြစ်စေ ဖြစ်ပါက ထိုဒေသနာသည် ဒမိဠ၊ ကိရာတ၊ သဝရ အစရှိသော လူရိုင်းတို့၏ ဘာသာစကားကဲ့သို့ သဒ္ဒါပြည့်စုံမှုမရှိခြင်းကြောင့် “အဗျဉ္ဇန” (သဒ္ဒါနှင့် မပြည့်စုံသော ဒေသနာ) မည်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်ကား -

‘‘Sithilaṃ dhanitañca dīgharassaṃ, garukaṃ lahukañca niggahītaṃ;

Sambandhavavatthitaṃ vimuttaṃ, dasadhā byañjanabuddhiyā pabhedo’’ti.

“လျော့လျော့ရွတ်အပ်သော သဒ္ဒါ (သိထိလ)၊ တင်းတင်းမာမာရွတ်အပ်သော သဒ္ဒါ (ဓနိတ)၊ ရှည်ရှည်ရွတ်အပ်သော ဒီဃသဒ္ဒါ၊ တိုတိုရွတ်အပ်သော ရဿသဒ္ဒါ၊ လေးလေးရွတ်အပ်သော ဂရုသဒ္ဒါ၊ ပေါ့ပေါ့ရွတ်အပ်သော လဟုသဒ္ဒါ၊ နိဂ္ဂဟိတ်သံ၊ ပုဒ်စပ်၍ ရွတ်အပ်သော သဒ္ဒါ၊ ပုဒ်ဖြတ်၍ ရွတ်အပ်သော သဒ္ဒါ၊ ဌာန်ကရိုဏ်းတို့ကို မပိတ်ဘဲ လွှတ်၍ ရွတ်အပ်သော သဒ္ဒါ ဟူ၍ အက္ခရာကို ဖြစ်စေတတ်သော စိတ်၏အပြားသည် ဆယ်ပါးရှိ၏။”

Evaṃ [Pg.160] vuttaṃ dasavidhaṃ byañjanaṃ amakkhetvā paripuṇṇabyañjanameva katvā dhammaṃ deseti, tasmā sabyañjanaṃ dhammaṃ desetīti vuccati. Kevalaparipuṇṇanti ettha kevalanti sakalādhivacanaṃ. Paripuṇṇanti anūnādhikavacanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti sakalaparipuṇṇameva deseti, ekadesanāpi aparipuṇṇā natthīti. Upanetabbaapanetabbassa abhāvato kevalaparipuṇṇanti veditabbaṃ. Parisuddhanti nirupakkilesaṃ. Yo hi imaṃ dhammadesanaṃ nissāya lābhaṃ vā sakkāraṃ vā labhissāmīti deseti, tassa aparisuddhā desanā hoti. Bhagavā pana lokāmisanirapekkho hitapharaṇena mettābhāvanāya muduhadayo ullumpanasabhāvasaṇṭhitena cittena deseti. Tasmā parisuddhaṃ dhammaṃ desetīti vuccati.

ဤသို့ ရှေးဆရာတို့ ဆိုအပ်ပြီးသော ဆယ်ပါးသော သဒ္ဒါအပြားကို မချေဖျက်ဘဲ ထက်ဝန်းကျင် ပြည့်စုံသော သဒ္ဒါရှိသည်ကိုသာ ပြု၍ တရားတော်ကို ဟောတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် “သဗျဉ္ဇနံ ဓမ္မံ ဒေသေတိ” ဟု ဆိုအပ်၏။ “ကေဝလပရိပုဏ္ဏံ” ဟူသော ဤပါဌ်၌ “ကေဝလံ” ဟူသော သဒ္ဒါသည် အလုံးစုံကို ဟောသော သဒ္ဒါဖြစ်၏။ “ပရိပုဏ္ဏံ” ဟူသော သဒ္ဒါသည် အလိုအပို မရှိခြင်းကို ဟောသော သဒ္ဒါဖြစ်၏။ အလုံးစုံ ထက်ဝန်းကျင် ပြည့်စုံသော ဒေသနာကိုသာ ဟောတော်မူ၏၊ ထက်ဝန်းကျင် မပြည့်စုံသော တစ်စိတ်တစ်ဒေသမျှသော ဒေသနာသည် မရှိဟူသော အဓိပ္ပာယ်ကို ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။ ထပ်ဖြည့်ရန် အနက်အဓိပ္ပာယ်၊ ပယ်နှုတ်ရန် အနက်အဓိပ္ပာယ် မရှိခြင်းကြောင့် “ကေဝလပရိပုဏ္ဏံ” ဟူ၍ သိမှတ်အပ်၏။ “ပရိသုဒ္ဓံ” ဟူသည် ကိလေသာညစ်ကြေး မရှိအောင် တရားတော်ကို ဟောတော်မူခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ အကြင်ဓမ္မကထိကပုဂ္ဂိုလ်သည် ဤတရားဟောခြင်းကို အမှီပြု၍ လာဘ်လာဘသော်လည်းကောင်း၊ ပူဇော်သက္ကာရသော်လည်းကောင်း ရလိမ့်မည် ဟု နှလုံးသွင်းလျက် ဟောကြားပါက ထိုသူ၏ ဒေသနာသည် စင်ကြယ်သော ဒေသနာ မဟုတ်ပေ။ မြတ်စွာဘုရားသည်ကား လောကီအာမိသတို့၌ ငဲ့ကွက်ခြင်းမရှိဘဲ သတ္တဝါတို့အပေါ် စီးပွားချမ်းသာကို ဖြန့်ကျက်တတ်သော မေတ္တာဘာဝနာဖြင့် နုညံ့သော စိတ်နှလုံးရှိတော်မူသဖြင့် သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲမှ ကယ်တင်လိုသော သဘော၌ ကောင်းစွာတည်သော စိတ်တော်ဖြင့် ဟောတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် “ပရိသုဒ္ဓံ ဓမ္မံ ဒေသေတိ” ဟု ဆိုအပ်၏။

Brahmacariyaṃ pakāsetīti ettha panāyaṃ brahmacariya-saddo dāne veyyāvacce pañcasikkhāpadasīle appamaññāsu methunaviratiyaṃ sadārasantose vīriye uposathaṅgesu ariyamagge sāsaneti imesvatthesu dissati.

“ဗြဟ္မစရိယံ ပကာသေတိ” ဟူသော ဤပါဌ်၌ ဤ “ဗြဟ္မစရိယ” သဒ္ဒါသည် ဒါန၊ ဝေယျာဝစ္စ၊ ငါးပါးသော သိက္ခာပုဒ်သီလ၊ အပ္ပမညာတရားလေးပါး၊ မေထုန်မှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊ မိမိမယားဖြင့် တင်းတိမ်ခြင်း၊ ဝီရိယ၊ ဥပုသ်အင်္ဂါများ၊ အရိယမဂ်၊ သာသနာတော် ဟူသော ဤအနက်တို့၌ တွေ့မြင်ရ၏။

‘‘Kiṃ te vataṃ kiṃ pana brahmacariyaṃ,Kissa suciṇṇassa ayaṃ vipāko;

Iddhī jutī balavīriyūpapatti,Idañca te nāga, mahāvimānaṃ.

“အို နဂါးမင်း... သင်၏ ကျင့်ဝတ်သည် အဘယ်နည်း။ သင်၏ ဗြဟ္မစရိယသည် အဘယ်နည်း။ ကောင်းစွာ ကျင့်အပ်သော အဘယ်ကံ၏ အကျိုးကြောင့် ဤကဲ့သို့သော တန်ခိုး၊ အာနုဘော်၊ ခွန်အားဗလ၊ လုံ့လဝီရိယနှင့် ပြည့်စုံခြင်းနှင့်တကွ ဤပြာသာဒ်ကြီး ဖြစ်ပေါ်လာပါသနည်း။”

Ahañca bhariyā ca manussaloke,Saddhā ubho dānapatī ahumhā;

Opānabhūtaṃ me gharaṃ tadāsi,Santappitā samaṇabrāhmaṇā ca.

“ကျွန်ုပ်နှင့် ကျွန်ုပ်၏ ဇနီးတို့သည် လူ့ပြည်၌ ရှိစဉ်က သဒ္ဓါတရားရှိသော အလှူဒါယကာများ ဖြစ်ခဲ့ကြပါသည်။ ထိုစဉ်အခါက ကျွန်ုပ်၏ အိမ်သည် ရေတွင်းကဲ့သို့ အလှူမဏ္ဍပ်သဖွယ် ဖြစ်ခဲ့ပြီး သမဏဗြာဟ္မဏတို့ကိုလည်း ကောင်းစွာ လုပ်ကျွေးခဲ့ပါသည်။”

Taṃ me vataṃ taṃ pana brahmacariyaṃ,Tassa suciṇṇassa ayaṃ vipāko;

Iddhī jutī balavīriyūpapatti,Idañca me dhīra mahāvimāna’’nti. (jā. 2.17.1595);

“ထိုအလှူသည် ကျွန်ုပ်၏ ကျင့်ဝတ်ဖြစ်ပြီး ထိုအလှူသည်ပင် ကျွန်ုပ်၏ ဗြဟ္မစရိယ ဖြစ်ပါသည်။ ကောင်းစွာ ကျင့်အပ်သော ထိုကံ၏ အကျိုးကြောင့် ဤတန်ခိုး၊ အာနုဘော်၊ ခွန်အားဗလ၊ လုံ့လဝီရိယနှင့် ပြည့်စုံခြင်းနှင့်တကွ ဤပြာသာဒ်ကြီး ဖြစ်ပေါ်လာရခြင်း ဖြစ်ပါသည် အို အရှင်မြတ်။”

Imasmiñhi puṇṇakajātake dānaṃ brahmacariyanti vuttaṃ.

ဤပုဏ္ဏကဇာတ်၌ ဒါနကို “ဗြဟ္မစရိယ” ဟု ဆိုအပ်၏။

‘‘Kena pāṇi kāmadado, kena pāṇi madhussavo;

Kena te brahmacariyena, puññaṃ pāṇimhi ijjhati.

“အဘယ်ကြောင့် သင့်လက်သည် အလိုရှိသမျှကို ပေးနိုင်ပါသနည်း။ အဘယ်ကြောင့် သင့်လက်မှ ချိုမြိန်သောရည်တို့ ယိုစီးကျနေပါသနည်း။ သင်၏ အဘယ်သို့သော ဗြဟ္မစရိယကြောင့် သင့်လက်၌ ကောင်းမှုကုသိုလ်၏ အကျိုးသည် ပြည့်စုံထင်ရှားလာရပါသနည်း။”

Tena [Pg.161] pāṇi kāmadado, tena pāṇi madhussavo;

Tena me brahmacariyena, puññaṃ pāṇimhi ijjhatī’’ti. (pe. va. 275,277);

“ထိုသို့သော ဝေယျာဝစ္စ (ကူညီဆောင်ရွက်ခြင်း) ကြောင့် ကျွန်ုပ်၏လက်သည် အလိုရှိသမျှကို ပေးနိုင်ပြီး ထိုသို့သောကြောင့် လက်မှ ချိုမြိန်သောရည်တို့ ယိုစီးကျနေခြင်း ဖြစ်ပါသည်။ ထိုသို့သော ဗြဟ္မစရိယကြောင့် ကျွန်ုပ်၏လက်၌ ကောင်းမှုကုသိုလ်၏ အကျိုးသည် ပြည့်စုံထင်ရှားလာရခြင်း ဖြစ်ပါသည်။”

Imasmiṃ aṅkurapetavatthumhi veyyāvaccaṃ brahmacariyanti vuttaṃ. ‘‘Evaṃ, kho taṃ bhikkhave, tittiriyaṃ nāma brahmacariyaṃ ahosī’’ti (cūḷava. 311) imasmiṃ tittirajātake pañcasikkhāpadasīlaṃ brahmacariyanti vuttaṃ. ‘‘Taṃ kho pana me, pañcasikha, brahmacariyaṃ neva nibbidāya na virāgāya na nirodhāya…pe… yāvadeva brahmalokūpapattiyā’’ti (dī. ni. 2.329) imasmiṃ mahāgovindasutte catasso appamaññāyo brahmacariyanti vuttā. ‘‘Pare abrahmacārī bhavissanti, mayamettha brahmacārī bhavissāmā’’ti (ma. ni. 1.83) imasmiṃ sallekhasutte methunavirati brahmacariyanti vuttā.

ဤအင်္ဂုရပြိတ္တာဝတ္ထု၌ ဝေယျာဝစ္စကို “ဗြဟ္မစရိယ” ဟု ဆိုအပ်၏။ “ချစ်သားရဟန်းတို့၊ ဤသို့လျှင် တိတ္တိရမည်သော ဗြဟ္မစရိယသည် ဖြစ်ဖူးလေပြီ” ဟူသော ဤတိတ္တိရဇာတ်၌ ငါးပါးသော သိက္ခာပုဒ်သီလကို “ဗြဟ္မစရိယ” ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ “ပဉ္စသိခ... ငါ၏ ထိုဗြဟ္မစရိယဟူသော အပ္ပမညာလေးပါးသည် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ငြီးငွေ့ခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ ကင်းပြတ်ခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းငှာလည်းကောင်း မဖြစ်ပေ။... ဗြဟ္မလောကသို့ ကပ်ရောက်ရုံမျှသော အကျိုးငှာသာ ဖြစ်၏” ဟူသော ဤမဟာဂေါဝိန္ဒသုတ်၌ အပ္ပမညာလေးပါးကို “ဗြဟ္မစရိယ” ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ “သူတစ်ပါးတို့သည် မမြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်ကြကုန်အံ့၊ ငါတို့သည် ဤသာသနာတော်၌ မြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်ကြကုန်အံ့” ဟူသော ဤသလ္လေခသုတ်၌ မေထုန်မှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းကို “ဗြဟ္မစရိယ” ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။

‘‘Mayañca bhariyā nātikkamāma,Amhe ca bhariyā nātikkamanti;

Aññatra tāhi brahmacariyaṃ carāma,Tasmā hi amhaṃ daharā na mīyare’’ti. (jā. 1.4.97);

“ငါတို့သည်လည်း မိမိမယားတို့ကို ကျူးလွန်ခြင်းမပြုကြကုန်၊ ငါတို့၏ မယားတို့သည်လည်း ငါတို့ကို ကျူးလွန်ခြင်းမပြုကြကုန်။ ထိုမယားတို့မှတစ်ပါးသော မိန်းမတို့၌ မြတ်သောအကျင့် (ဗြဟ္မစရိယ) ကို စောင့်ထိန်းကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ငါတို့၏ သားသမီးငယ်များသည် အသက်မပြည့်ဘဲ မသေဆုံးကြကုန်။”

Mahādhammapālajātake sadārasantoso brahmacariyanti vutto. ‘‘Abhijānāmi kho panāhaṃ, sāriputta, caturaṅgasamannāgataṃ brahmacariyaṃ caritā, tapassī sudaṃ homī’’ti (ma. ni. 1.155) lomahaṃsanasutte vīriyaṃ brahmacariyanti vuttaṃ.

မဟာဓမ္မပါလဇာတ်၌ မိမိမယားဖြင့် တင်းတိမ်ရောင့်ရဲခြင်းကို “ဗြဟ္မစရိယ” ဟု ဆိုအပ်၏။ “သာရိပုတ္တရာ... ငါသည် အင်္ဂါလေးပါးနှင့် ပြည့်စုံသော ဗြဟ္မစရိယကို ကျင့်သုံးဖူးကြောင်း၊ ပြင်းထန်သော ကိလေသာအပူတိုက်မှုကို ပြုဖူးကြောင်း ငါသိတော်မူ၏” ဟူသော လောမဟံသနသုတ်၌ ဝီရိယကို “ဗြဟ္မစရိယ” ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။

‘‘Hīnena brahmacariyena, khattiye upapajjati;

Majjhimena ca devattaṃ, uttamena visujjhatī’’ti. (jā. 1.8.75);

“နိမ့်ကျသော ဗြဟ္မစရိယကြောင့် မင်းမျိုး၌ ဖြစ်ရ၏။ အလယ်အလတ်ဖြစ်သော ဗြဟ္မစရိယကြောင့် နတ်ပြည်၌ ဖြစ်ရ၏။ မြတ်လှစွာသော ဗြဟ္မစရိယကြောင့် ကိလေသာမှ စင်ကြယ်၏။”

Evaṃ nimijātake attadamanavasena kato aṭṭhaṅgiko uposatho brahmacariyanti vutto. ‘‘Idaṃ kho pana me, pañcasikha, brahmacariyaṃ ekantanibbidāya virāgāya nirodhāya…pe… ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti (dī. ni. 2.329) mahāgovindasuttasmiṃyeva ariyamaggo brahmacariyanti vutto. ‘‘Tayidaṃ brahmacariyaṃ iddhañceva phītañca vitthārikaṃ bāhujaññaṃ puthubhūtaṃ yāva devamanussehi suppakāsita’’nti (dī. ni. 3.174) pāsādikasutte sikkhattayasaṅgahitaṃ sakalasāsanaṃ brahmacariyanti vuttaṃ. Imasmimpi ṭhāne idameva brahmacariyanti adhippetaṃ. Tasmā brahmacariyaṃ pakāsetīti so dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ…pe… parisuddhaṃ. Evaṃ desento ca sikkhattayasaṅgahitaṃ sakalasāsanaṃ brahmacariyaṃ pakāsetīti [Pg.162] evamettha attho daṭṭhabbo. Brahmacariyanti seṭṭhaṭṭhena brahmabhūtaṃ cariyaṃ. Brahmabhūtānaṃ vā buddhādīnaṃ cariyanti vuttaṃ hoti.

ဤသို့ နိမိဇာတ်၌ မိမိကိုယ်ကို ဆုံးမခြင်းစွမ်းအားဖြင့် ပြုအပ်သော ရှစ်ပါးသော အင်္ဂါနှင့်ပြည့်စုံသော ဥပုသ်ကို “ဗြဟ္မစရိယ” ဟု ဆိုအပ်၏။ “ပဉ္စသိခ... ငါ၏ ဤဗြဟ္မစရိယဖြစ်သော အရိယမဂ်သည် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ဧကန်ငြီးငွေ့ခြင်း၊ တပ်မက်ခြင်းကင်းခြင်း၊ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းငှာ ဖြစ်၏... ထိုမဂ်သည် ဤမြတ်သော ရှစ်ပါးသောအင်္ဂါရှိသော မဂ်ပင်တည်း” ဟူသော မဟာဂေါဝိန္ဒသုတ်၌ပင် အရိယမဂ်ကို “ဗြဟ္မစရိယ” ဟု ဆိုအပ်၏။ “ထိုဗြဟ္မစရိယဟူသော အလုံးစုံသော သာသနာတော်သည် ပြည့်စုံသည်လည်းကောင်း၊ စည်ပင်ကြီးပွားသည်လည်းကောင်း၊ ကျယ်ပြန့်သည်လည်းကောင်း၊ လူအများ ကိုးကွယ်ရာ ဖြစ်သည်လည်းကောင်း၊ ပြန့်ပြောသည်လည်းကောင်း ဖြစ်၍ နတ်လူတို့တိုင်အောင် ကောင်းစွာ ထင်ရှားပြအပ်ပြီ” ဟူသော ပါသာဒိကသုတ်၌ သိက္ခာသုံးပါးအပေါင်းဖြင့် သိမ်းယူအပ်သော အလုံးစုံသော သာသနာတော်ကို “ဗြဟ္မစရိယ” ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသုတ်အရာ၌လည်း ဤသိက္ခာသုံးပါးအပေါင်းဖြင့် သိမ်းယူအပ်သော အလုံးစုံသော သာသနာတော်ကိုပင် “ဗြဟ္မစရိယ” ဟု အလိုရှိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် “ဗြဟ္မစရိယံ ပကာသေတိ” ဟူသော ဤပါဌ်၌ မြတ်စွာဘုရားသည် တရားတော်ကို အစ၊ အလယ်၊ အဆုံး၌ ကောင်းအောင်လည်းကောင်း၊ အနက်နှင့် ပြည့်စုံအောင်လည်းကောင်း၊ သဒ္ဒါနှင့် ပြည့်စုံအောင်လည်းကောင်း၊ အလုံးစုံ ထက်ဝန်းကျင် ပြည့်စုံအောင်လည်းကောင်း၊ စင်ကြယ်အောင်လည်းကောင်း ဟောတော်မူ၏။ ဤသို့ ဟောတော်မူရင်းပင် သိက္ခာသုံးပါးဖြင့် သိမ်းယူအပ်သော အလုံးစုံသော သာသနာတော်တည်းဟူသော “ဗြဟ္မစရိယ” ကို ထင်ရှားစွာ ပြတော်မူ၏ဟု ဤသို့ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မှတ်အပ်၏။ “ဗြဟ္မစရိယ” ဟူသော ဤပါဌ်၌ မြတ်သောအကျင့်ဟူသော အနက်ကြောင့် မြတ်သော အကျင့်ကိုလည်းကောင်း၊ မြတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်တော်မူသော ဘုရားအစရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အကျင့်ကိုလည်းကောင်း ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်ပေသည်။

191. Taṃ dhammanti taṃ vuttappakārasampadaṃ dhammaṃ. Suṇāti gahapati vāti kasmā paṭhamaṃ gahapatiṃ niddisati? Nihatamānattā, ussannattā ca. Yebhuyyena hi khattiyakulato pabbajitā jātiṃ nissāya mānaṃ karonti. Brāhmaṇakulā pabbajitā mante nissāya mānaṃ karonti. Hīnajaccakulā pabbajitā attano attano vijātitāya patiṭṭhātuṃ na sakkonti. Gahapatidārakā pana kacchehi sedaṃ muñcantehi piṭṭhiyā loṇaṃ pupphamānāya bhūmiṃ kasitvā tādisassa mānassa abhāvato nihatamānadappā honti. Te pabbajitvā mānaṃ vā dappaṃ vā akatvā yathābalaṃ sakalabuddhavacanaṃ uggahetvā vipassanāya kammaṃ karontā sakkonti arahatte patiṭṭhātuṃ. Itarehi ca kulehi nikkhamitvā pabbajitā nāma na bahukā, gahapatikāva bahukā. Iti nihatamānattā ussannattā ca paṭhamaṃ gahapatiṃ niddisatīti.

၁၉၁. "တံ ဓမ္မံ" ဟူသည် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံသော ထိုတရားကို ဆိုလိုသည်။ "သုဏာတိ ဂဟပတိ ဝါ" ဟူသော စကား၌ အဘယ်ကြောင့် ရှေးဦးစွာ ဂဟပတိ (အိမ်ရှင်) ကို ညွှန်ပြတော်မူသနည်း။ ဂဟပတိ (အိမ်ရှင်) သည် မာနကို နှိမ်ချပြီးဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အရေအတွက်အားဖြင့် များပြားသောကြောင့်လည်းကောင်း ရှေးဦးစွာ ညွှန်ပြတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ စင်စစ်အားဖြင့် မင်းမျိုးမှ ထွက်၍ ရဟန်းပြုသောသူတို့သည် များသောအားဖြင့် အမျိုးဇာတ်ကို အမှီပြု၍ မာနပြုတတ်ကြကုန်၏။ ပုဏ္ဏားမျိုးမှ ထွက်၍ ရဟန်းပြုသောသူတို့သည်လည်း ဝေဒကျမ်းတို့ကို အမှီပြု၍ မာနပြုတတ်ကြကုန်၏။ ယုတ်ညံ့သော ဇာတ်ရှိသော အမျိုးမှ ထွက်၍ ရဟန်းပြုသောသူတို့သည် မိမိတို့၏ ဖောက်ပြန်သော ဇာတ်ရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် (သီလ သို့မဟုတ် သစ္စပဋိဝေဓ၌) တည်တံ့ခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ကြကုန်။ ဂဟပတိ သတို့သားတို့မူကား လက်ကတီးကြားတို့မှ ချွေးများ ယိုထွက်လျက်၊ ကျောကုန်း၌ ဆားပွင့်များ ပွင့်လာသည်အထိ မြေကို ထွန်ယက်၍ အလုပ်လုပ်ကြရသဖြင့် ထိုကဲ့သို့သော (ဇာတိမာန၊ မန္တမာန) မာနများ မရှိကြသည့်အတွက် နှိမ်ချအပ်သော မာနနှင့် ထောင်လွှားခြင်း ရှိကြကုန်၏။ ထိုသူတို့သည် ရဟန်းပြုကြသောအခါ မာနကိုသော်လည်းကောင်း၊ ထောင်လွှားခြင်းကိုသော်လည်းကောင်း မပြုကြဘဲ အစွမ်းရှိသမျှ အလုံးစုံသော ဘုရားစကားတော်ကို သင်ယူကာ ဝိပဿနာအလုပ်ကို အားထုတ်လျက် အရဟတ္တဖိုလ်၌ တည်ခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်ကြကုန်၏။ တစ်ပါးသော အမျိုးတို့မှ ထွက်၍ ရဟန်းပြုသူတို့သည် များသောအားဖြင့် မရှိကြကုန်၊ ဂဟပတိအမျိုးတို့သည်သာ များပြားကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် မာနကို နှိမ်ချပြီးဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ များပြားခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ရှေးဦးစွာ ဂဟပတိ (အိမ်ရှင်) ကို ညွှန်ပြတော်မူသည်။

Aññatarasmiṃ vāti itaresaṃ vā kulānaṃ aññatarasmiṃ. Paccājātoti patijāto. Tathāgate saddhaṃ paṭilabhatīti parisuddhaṃ dhammaṃ sutvā dhammassāmimhi tathāgate – ‘‘sammāsambuddho vata so bhagavā’’ti saddhaṃ paṭilabhati. Iti paṭisañcikkhatīti evaṃ paccavekkhati. Sambādho gharāvāsoti sacepi saṭṭhihatthe ghare yojanasatantarepi vā dve jāyampatikā vasanti, tathāpi nesaṃ sakiñcanasapalibodhaṭṭhena gharāvāso sambādhoyeva. Rajopathoti rāgarajādīnaṃ uṭṭhānaṭṭhānanti mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Āgamanapathotipi vadanti. Alagganaṭṭhena abbhokāso viyāti abbhokāso. Pabbajito hi kūṭāgāraratanapāsādadevavimānādīsu pihitadvāravātapānesu paṭicchannesu vasantopi neva laggati, na sajjati, na bajjhati. Tena vuttaṃ – ‘‘abbhokāso pabbajjā’’ti. Api ca sambādho gharāvāso kusalakiriyāya okāsābhāvato. Rajopatho asaṃvutasaṅkāraṭṭhānaṃ viya rajānaṃ kilesarajānaṃ sannipātaṭṭhānato. Abbhokāso pabbajjā kusalakiriyāya yathāsukhaṃ okāsasabbhāvato.

"အညတရသ္မိံ ဝါ" ဟူသည် အခြားသော အမျိုးတို့တွင် တစ်ပါးပါးသော အမျိုး၌ ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ပစ္စာဇာတော" ဟူသည် စွဲ၍ဖြစ်သော ပုဂ္ဂိုလ် (ပဋိသန္ဓေနေသောသူ) ဖြစ်သည်။ "တထာဂတေ သဒ္ဓံ ပဋိလဘတိ" ဟူသည် စင်ကြယ်သော တရားတော်ကို ကြားနာရ၍ တရားအရှင်ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၌ "ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် စင်စစ် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ ဖြစ်တော်မူပေစွ" ဟု သဒ္ဓါတရား ယုံကြည်မှုကို ရရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ဣတိ ပဋိသဉ္စိက္ခတိ" ဟူသည် ဤသို့ ဆင်ခြင်၏ဟု အနက်ရသည်။ "သမ္ဗာဓော ဃရာဝါသော" ဟူသည် အတောင်ခြောက်ဆယ်ကျယ်သော အိမ်၌ဖြစ်စေ၊ တစ်ဦးနှင့်တစ်ဦး ယူဇနာတစ်ရာ ကွာဝေးသော အရပ်၌ဖြစ်စေ လင်မယား နှစ်ယောက်တို့ နေထိုင်ကြရသော်လည်း ထိုလင်မယားတို့အား ကြောင့်ကြမှု၊ အနှောက်အရှက် အနည်းငယ်မျှ ရှိနေခြင်းကြောင့် အိမ်ရာတည်ထောင် လူ့ဘောင်သည် ကျဉ်းမြောင်းကြပ်တည်းသည်သာ ဖြစ်သည်။ "ရဇာပထော" ဟူသည် ရာဂမြူ အစရှိသည်တို့ ပေါ်ထွက်ရာ ဖြစ်သည်ဟု မဟာအဋ္ဌကထာ၌ ဆိုအပ်၏။ ရာဂမြူ အစရှိသည်တို့၏ လာရာလမ်းကြောင်း ဖြစ်သည်ဟုလည်း ဆိုကြကုန်၏။ မငြိကပ်တတ်သော သဘောရှိသဖြင့် လွင်တီးခေါင်နှင့် တူသောကြောင့် "အဗ္ဘောကာသ" ဟု ခေါ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား ရဟန်းသည် ပိတ်ထားသော တံခါး၊ ပြတင်းပေါက်များရှိ၍ လုံခြုံစွာ ဖုံးကွယ်အပ်သော စုလစ်မွန်ချွန်ကျောင်း၊ ရတနာပြာသာဒ်၊ နတ်ဗိမာန် ကဲ့သို့သော နေရာများ၌ နေထိုင်ရသော်လည်း တဏှာစသည်ဖြင့် မကပ်ငြိ၊ မတုံ့ဖွဲ့ပေ။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားက "ရဟန်းအဖြစ်သည် လွင်တီးခေါင်ကဲ့သို့ လွတ်လပ်၏" ဟု ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့်လည်း အိမ်ရာတည်ထောင် လူ့ဘောင်သည် ကုသိုလ်ကောင်းမှု ပြုလုပ်ရန် အခွင့်မရသောကြောင့် ကျဉ်းမြောင်းလှ၏။ ဖုံးကွယ်မထားသော အမှိုက်ပုံသည် ဖုံမြူများ စုဝေးရာ ဖြစ်သကဲ့သို့ ကိလေသာမြူတို့ စုဝေးကျရောက်ရာ အရပ်ဖြစ်သောကြောင့် "ရဇာပထ (မြူတော)" ဟု ခေါ်သည်။ ရဟန်းအဖြစ်မူကား မိမိအလိုရှိသလို ကုသိုလ်ကောင်းမှု ပြုရန် အခွင့်အလမ်း အပြည့်အဝ ရှိသောကြောင့် "အဗ္ဘောကာသ (လွင်တီးခေါင်)" မည်၏။

Nayidaṃ [Pg.163] sukaraṃ…pe… pabbajeyyanti etthāyaṃ saṅkhepakathā, yadetaṃ sikkhattayabrahmacariyaṃ ekampi divasaṃ akhaṇḍaṃ katvā carimakacittaṃ pāpetabbatāya ekantaparipuṇṇaṃ, caritabbaṃ ekadivasampi ca kilesamalena amalīnaṃ katvā carimakacittaṃ pāpetabbatāya ekantaparisuddhaṃ. Saṅkhalikhitanti likhitasaṅkhasadisaṃ dhotasaṅkhasappaṭibhāgaṃ caritabbaṃ. Idaṃ na sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā agāramajjhe vasantena ekantaparipuṇṇaṃ…pe… carituṃ, yaṃnūnāhaṃ kese ca massuñca ohāretvā kasāyarasapītatāya kāsāyāni brahmacariyaṃ carantānaṃ anucchavikāni vatthāni acchādetvā paridahitvā agārasmā nikkhamitvā anagāriyaṃ pabbajeyyanti. Ettha ca yasmā agārassa hitaṃ kasivāṇijjādikammaṃ agāriyanti vuccati, tañca pabbajjāya natthi, tasmā pabbajjā anagāriyanti ñātabbā, taṃ anagāriyaṃ. Pabbajeyyanti paṭipajjeyyaṃ.

"နယိဒံ သုကရံ... ပေ... ပဗ္ဗဇေယျံ" ဟူသော ပါဌ်၌ အကျဉ်းချုပ်စကားမှာ ဤသို့ဖြစ်သည်— သိက္ခာသုံးပါးအပေါင်းတည်းဟူသော မြတ်သောအကျင့်ကို တစ်ရက်မျှလည်း မကျိုးမပေါက်စေဘဲ နောက်ဆုံး စုတိစိတ်တိုင်အောင် ကျင့်သုံးသွားရမည်ဖြစ်သောကြောင့် စင်စစ် လုံးဝပြည့်စုံအောင် ကျင့်ထိုက်၏။ တစ်ရက်မျှလည်း ကိလေသာအညစ်အကြေး မရှိစေဘဲ စုတိစိတ်တိုင်အောင် ကျင့်သုံးသွားရမည်ဖြစ်သောကြောင့် စင်စစ် လုံးဝစင်ကြယ်အောင် ကျင့်ထိုက်၏။ "သင်္ခလိခိတံ" ဟူသည် ခြစ်ပွတ်၍ ဆေးကြောသန့်စင်ထားသော ခရုသင်းနှင့် တူအောင် ကျင့်ထိုက်၏။ ဤသို့သော မြတ်သောအကျင့်ကို အိမ်ရာတည်ထောင် လူ့ဘောင်၌ နေထိုင်သောသူသည် လုံးဝပြည့်စုံအောင်... ကျင့်ရန် မလွယ်ကူပေ။ ငါသည် ဆံပင်နှင့် မုတ်ဆိတ်တို့ကို ရိတ်ပယ်၍ ဖန်ရည်စိမ်အပ်သော၊ မြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်သူတို့နှင့် လျောက်ပတ်သော ဖန်ရည်ဆိုးသင်္ကန်းကို ဝတ်ရုံလျက် အိမ်မှ ထွက်၍ အိမ်ရာမရှိသော ရဟန်းဘောင်သို့ ဝင်ရောက်ရပါမူ ကောင်းလေစွဟု ဆင်ခြင်ခြင်းဖြစ်သည်။ ဤ၌ အိမ်တွင် နေထိုင်သူတို့၏ အကျိုးစီးပွားဖြစ်သော လယ်ထွန်ခြင်း၊ ကူးသန်းရောင်းဝယ်ခြင်း စသောအလုပ်များကို "အဂါရိယ" ဟု ခေါ်ဆိုပြီး ထိုအလုပ်များသည် ရဟန်းဘောင်၌ မရှိသဖြင့် ရဟန်းအဖြစ်ကို "အနာဂါရိယ" ဟု သိအပ်၏။ "ပဗ္ဗဇေယျံ" ဟူသည် ထိုရဟန်းဘောင်ကို ကျင့်သုံးဆောက်တည်ရပါမူ (ပဋိပဇ္ဇေယျံ) ဟု ဆိုလိုသည်။

192-193. Appaṃ vāti sahassato heṭṭhā bhogakkhandho appo nāma hoti, sahassato paṭṭhāya mahā. Ābandhanaṭṭhena ñātiyeva ñātiparivaṭṭo. Sopi vīsatiyā heṭṭhā appo nāma hoti, vīsatiyā paṭṭhāya mahā. Pātimokkhasaṃvarasaṃvutoti pātimokkhasaṃvarena samannāgato. Ācāragocarasampannoti ācārena ceva gocarena ca sampanno. Aṇumattesūti appamattakesu. Vajjesūti akusaladhammesu. Bhayadassāvīti bhayadassī. Samādāyāti sammā ādiyitvā. Sikkhati sikkhāpadesūti sikkhāpadesu taṃ taṃ sikkhāpadaṃ samādiyitvā sikkhati. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimagge vutto.

၁၉၂-၁၉၃. "အပ္ပံ ဝါ" ဟူသည် တစ်ထောင်အောက်နည်းသော စည်းစိမ်ဥစ္စာကို "အနည်းငယ်" ဟု ခေါ်၍ တစ်ထောင်မှစသော စည်းစိမ်ကို "အများ" ဟု ခေါ်သည်။ အဝိုင်းအဝန်းအားဖြင့် ဖွဲ့နှောင်တတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် ဆွေမျိုးစုကို "ဉာတိပရိဝဋ္ဋ (ဆွေမျိုးအသိုက်အဝန်း)" ဟု ခေါ်သည်။ ထိုဆွေမျိုးအစုအဝန်းသည်လည်း ၂၀ အောက်ရှိလျှင် နည်းသည်မည်၍ ၂၀ မှ စတင်ကာ များပြားသည်မည်၏။ "ပါတိမောက္ခသံဝရသံဝုတော" ဟူသည် ပါတိမောက္ခသံဝရသီလနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "အာစာရဂေါစရသမ္ပန္နော" ဟူသည် အကျင့်သီလနှင့်လည်းကောင်း၊ ကျက်စားရာအရပ်နှင့်လည်းကောင်း ပြည့်စုံခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "အဏုမတ္တေသု" ဟူသည် နည်းပါးလှသော။ "ဝဇ္ဇေသု" ဟူသည် အကုသိုလ်တရား (အပြစ်) တို့၌။ "ဘယဒဿာဝီ" ဟူသည် ဘေးဟု ရှုလေ့ရှိသူ ဖြစ်သည်။ "သမာဒါယ" ဟူသည် ကောင်းစွာဆောက်တည်၍။ "သိက္ခတိ သိက္ခာပဒေသု" ဟူသည် သိက္ခာပုဒ်တို့၌ ထိုထိုသိက္ခာပုဒ်ကို ကောင်းစွာ ဆောက်တည်၍ ကျင့်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤသည်မှာ ဤနေရာ၌ အကျဉ်းချုပ်စကားတည်း၊ အကျယ်ကိုကား ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ ငါ (အဋ္ဌကထာဆရာ) ဖွင့်ပြခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။

Kāyakammavacīkammena samannāgato kusalena parisuddhājīvoti ettha ācāragocaraggahaṇeneva ca kusale kāyakammavacīkamme gahitepi yasmā idaṃ ājīvapārisuddhisīlaṃ nāma na ākāse vā rukkhaggādīsu vā uppajjati, kāyavacīdvāresuyeva pana uppajjati; tasmā tassa uppattidvāradassanatthaṃ kāyakammavacīkammena samannāgato kusalenāti vuttaṃ. Yasmā pana tena samannāgato, tasmā parisuddhājīvo. Samaṇamuṇḍikaputtasuttantavasena (ma. ni. 2.260) vā evaṃ vuttaṃ. Tattha hi ‘‘katame ca, thapati, kusalā sīlā? Kusalaṃ [Pg.164] kāyakammaṃ, kusalaṃ vacīkammaṃ, parisuddhaṃ ājīvampi kho ahaṃ thapati sīlasmiṃ vadāmī’’ti vuttaṃ. Yasmā pana tena samannāgato, tasmā parisuddhājīvoti veditabbo.

"ကာယကမ္မဝစီကမ္မေန သမန္နာဂတော ကုသလေန ပရိသုဒ္ဓါဇီဝေါ" ဟူသော စကား၌ "အာစာရဂေါစရ" ကို ယူခြင်းဖြင့်ပင် အပြစ်မရှိသော ကာယကံ၊ ဝစီကံကို ယူပြီးဖြစ်သော်လည်း ဤအာဇီဝပါရိသုဒ္ဓိသီလမည်သည် ကောင်းကင်၌ ဖြစ်စေ၊ သစ်ပင်ဖျား၌ ဖြစ်စေ ဖြစ်ပေါ်လာသည်မဟုတ်ဘဲ ကာယဒွါရ၊ ဝစီဒွါရတို့၌သာ ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် ထိုသီလ ဖြစ်ပေါ်ရာဒွါရကို ပြလိုသဖြင့် "အပြစ်မရှိသော ကာယကံ၊ ဝစီကံနှင့် ပြည့်စုံသော" ဟု ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ အကြင်ကြောင့် ထိုကာယကံ၊ ဝစီကံနှင့် ပြည့်စုံ၏၊ ထို့ကြောင့် စင်ကြယ်သော အသက်မွေးမှု ရှိ၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် သမဏမုဏ္ဍိကပုတ္တသုတ္တန်ကို ရည်ညွှန်း၍ ဤသို့ ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုသုတ်တော်၌ မြတ်စွာဘုရားက "လက်သမားမင်း၊ အဘယ်သည်တို့သည် ကုသိုလ်ဖြစ်သော သီလများနည်း။ အပြစ်မရှိသော ကာယကံ၊ အပြစ်မရှိသော ဝစီကံနှင့် စင်ကြယ်သော အသက်မွေးခြင်းကိုလည်း သီလအပေါင်း၌ ပါဝင်သော သီလတစ်ပါးဟူ၍ ငါဟောတော်မူ၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ထိုကာယကံ၊ ဝစီကံနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် စင်ကြယ်သော အသက်မွေးမှု ရှိသည်ဟု သိအပ်၏။

Sīlasampannoti brahmajāle vuttena tividhena sīlena samannāgato hoti. Indriyesu guttadvāroti manacchaṭṭhesu indriyesu pihitadvāro hoti. Satisampajaññena samannāgatoti abhikkante paṭikkantetiādīsu sattasu ṭhānesu satiyā ceva sampajaññena ca samannāgato hoti. Santuṭṭhoti catūsu paccayesu tividhena santosena santuṭṭho hoti.

"သီလသမ္ပန္နော" ဟူသည် ဗြဟ္မဇာလသုတ်၌ ဟောတော်မူအပ်သော သုံးပါးသောအပြားရှိသော သီလ (စူဠသီလ၊ မဇ္ဈိမသီလ၊ မဟာသီလ) နှင့် ပြည့်စုံခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ဣန္ဒြိယေသု ဂုတ္တဒွါရော" ဟူသည် စိတ်အပါအဝင် ခြောက်ပါးသော ဣန္ဒြေတို့၌ စောင့်စည်းပိတ်ဆို့သော တံခါးရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ "သတိသမ္ပဇညေန သမန္နာဂတော" ဟူသည် ရှေ့သို့တက်ခြင်း၊ နောက်သို့ဆုတ်ခြင်း စသော ခုနစ်ပါးသော အရာတို့၌ သတိနှင့်လည်းကောင်း၊ သမ္ပဇညနှင့်လည်းကောင်း ပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်သည်။ "သန္တုဋ္ဌော" ဟူသည် ပစ္စည်းလေးပါးတို့၌ သုံးပါးသော သန္တောသ (ရောင့်ရဲခြင်း) ဖြင့် တင်းတိမ်ရောင့်ရဲခြင်း ဖြစ်သည်။

Cūḷasīlavaṇṇanā

စူဠသီလအဖွင့်

194-211. Evaṃ mātikaṃ nikkhipitvā anupubbena bhājento ‘‘kathañca, mahārāja, bhikkhu sīlasampanno hotī’’tiādimāha. Tattha idampissa hoti sīlasminti idampi assa bhikkhuno pāṇātipātā veramaṇi sīlasmiṃ ekaṃ sīlaṃ hotīti attho. Paccattavacanatthe vā etaṃ bhummaṃ. Mahāaṭṭhakathāyañhi idampi tassa samaṇassa sīlanti ayameva attho vutto. Sesaṃ brahmajāle vuttanayeneva veditabbaṃ. Idamassa hoti sīlasminti idaṃ assa sīlaṃ hotīti attho.

၁၉၄-၂၁၁. ဤသို့လျှင် မာတိကာကို ချပြပြီးနောက် အစဉ်အတိုင်း ဝေဖန်ပြလိုသဖြင့် "မြတ်သောမင်းကြီး... ရဟန်းသည် အဘယ်သို့ သီလနှင့် ပြည့်စုံသနည်း" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ "ဣဒမ္ပိဿ ဟောတိ သီလသ္မိံ" ဟူသည် ထိုရဟန်း၏ ဤပါဏာတိပါတမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းသည်လည်း သီလအပေါင်း၌ ပါဝင်သော သီလတစ်ပါး ဖြစ်၏ဟု အနက်ရသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် ဤ သီလသ္မိံ ဟူသော သတ္တမီဝိဘတ်စကားလုံးသည် ပဌမာဝိဘတ်အနက်၌ တည်၏။ စင်စစ်အားဖြင့် မဟာအဋ္ဌကထာ၌ "ဤပါဏာတိပါတမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းသည်လည်း ထိုရဟန်း၏ သီလ ဖြစ်၏" ဟု ဤပဌမာဝိဘတ်အနက်ကိုသာ ဖွင့်ဆိုထားသည်။ ကြွင်းသောအရာများကို ဗြဟ္မဇာလသုတ်အဖွင့်၌ ဖွင့်ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိမှတ်အပ်၏။ "ဣဒမဿ ဟောတိ သီလသ္မိံ" ဟူသည် ဤအရာသည် ထိုရဟန်း၏ သီလဖြစ်၏ဟု အနက်ရသည်။

212. Na kutoci bhayaṃ samanupassati, yadidaṃ sīlasaṃvaratoti yāni asaṃvaramūlakāni bhayāni uppajjanti, tesu yaṃ idaṃ bhayaṃ sīlasaṃvarato bhaveyya, taṃ kutoci ekasaṃvaratopi na samanupassati. Kasmā? Saṃvarato asaṃvaramūlakassa bhayassa abhāvā. Muddhābhisittoti yathāvidhānavihitena khattiyābhisekena muddhani avasitto. Yadidaṃ paccatthikatoti yaṃ kutoci ekapaccatthikatopi bhayaṃ bhaveyya, taṃ na samanupassati. Kasmā? Yasmā nihatapaccāmitto. Ajjhattanti niyakajjhattaṃ, attano santāneti attho. Anavajjasukhanti anavajjaṃ aninditaṃ kusalaṃ sīlapadaṭṭhānehi avippaṭisārapāmojjapītipassaddhidhammehi pariggahitaṃ kāyikacetasikasukhaṃ paṭisaṃvedeti. Evaṃ kho, mahārāja, bhikkhu sīlasampanno hotīti evaṃ nirantaraṃ vitthāretvā dassitena tividhena sīlena samannāgato bhikkhu sīlasampanno nāma hotīti sīlakathaṃ niṭṭhāpesi.

၂၁၂. "သီလစောင့်စည်းမှုကြောင့် တစ်စုံတစ်ခုသော ဘေးရန်ကိုမျှ မမြင်ရ" ဟူသည်မှာ သီလမစောင့်စည်းခြင်းဟူသော အကြောင်းရင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာတတ်သော အတ္တာနုဝါဒဘေး၊ ပရာနုဝါဒဘေး၊ ဒဏ္ဍဘေး၊ ဒုဂ္ဂတိဘေးတို့တွင် သီလစောင့်စည်းခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်မည့် တစ်စုံတစ်ခုသော ဘေးကိုမျှ တစ်ခုသော စောင့်စည်းမှုကြောင့်ပင် ဖြစ်စေ မမြင်ရ မတွေ့ရခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ သီလစောင့်စည်းသူအား သီလမစောင့်စည်းခြင်းဟူသော အကြောင်းရင်းကြောင့်ဖြစ်သည့် ဘေးဆိုးများ မရှိနိုင်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ "မုဒ္ဓါဘိသိတ္တ" ဟူသည်မှာ သတ်မှတ်ထားသော အစီအစဉ်အတိုင်း မင်းအဖြစ်ကို ရစေတတ်သော အဘိသိက်ရေစင်ကို ဦးထိပ်၌ သွန်းလောင်းအပ်သောမင်း ဖြစ်သည်။ "ရန်သူကြောင့်ဖြစ်သော ဘေး" ဟူသည်မှာ တစ်စုံတစ်ယောက်သော ရန်သူကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သည့် ဘေးရန်ကို မမြင်ရခြင်း ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့် မမြင်ရသနည်းဟူမူ ရန်သူတို့ကို နှိမ်နင်းပြီးဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ "အဇ္ဈတ္တ၌" ဟူသည်မှာ မိမိ၏ သန္တာန်၌ဖြစ်သော မိမိကိုယ်ကို အမှီပြု၍ဖြစ်သော အနက် ဖြစ်သည်။ "အပြစ်မရှိသော ချမ်းသာ" ဟူသည်မှာ အပြစ်မရှိသော၊ ပညာရှိတို့ မကဲ့ရဲ့အပ်သော၊ ကုသိုလ်ဖြစ်သော၊ သီလလျှင် နီးစွာသောအကြောင်းရှိသည့် နှလုံးမသာမယာမဖြစ်ခြင်း (အဝိပ္ပဋိသာရ)၊ ပါမောဇ္ဇ၊ ပီတိ၊ ပဿဒ္ဓိတရားတို့ဖြင့် သိုင်းဝိုင်းအပ်သော ကိုယ်စိတ်နှစ်ပါး၏ ချမ်းသာ (ကာယိကသုခ၊ စေတသိကသုခ) ကို ခံစားရခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "မြတ်သောမင်းကြီး... ဤသို့လျှင် ရဟန်းသည် သီလနှင့် ပြည့်စုံသည် ဖြစ်၏" ဟူသည်မှာ ဤသို့ အဆက်မပြတ် အကျယ်ချဲ့၍ ပြသအပ်သော သုံးပါးအပြားရှိသော သီလနှင့် ပြည့်စုံသော ရဟန်းကို "သီလနှင့် ပြည့်စုံသော ရဟန်း" ဟူ၍ ဆိုအပ်၏ဟု သီလစကား (သီလကထာ) ကို ပြီးဆုံးစေတော်မူခဲ့သည်။

Indriyasaṃvarakathā

ဣန္ဒြိယသံဝရကထာ (ဣန္ဒြေကို စောင့်စည်းခြင်းဆိုင်ရာ စကား)

213. Indriyesu [Pg.165] guttadvārabhājanīye cakkhunā rūpanti ayaṃ cakkhusaddo katthaci buddhacakkhumhi vattati, yathāha – ‘‘buddhacakkhunā lokaṃ volokesī’’ti (mahāva. 9). Katthaci sabbaññutaññāṇasaṅkhāte samantacakkhumhi, yathāha – ‘‘tathūpamaṃ dhammamayaṃ, sumedha, pāsādamāruyha samantacakkhū’’ti (mahāva. 8). Katthaci dhammacakkhumhi ‘‘virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādī’’ti (mahāva. 16) hi ettha ariyamaggattayapaññā. ‘‘Cakkhuṃ udapādi ñāṇaṃ udapādī’’ti (mahāva. 15) ettha pubbenivāsādiñāṇaṃ paññācakkhūti vuccati. ‘‘Dibbena cakkhunā’’ti (ma. ni. 1.284) āgataṭṭhānesu dibbacakkhumhi vattati. ‘‘Cakkhuñca paṭicca rūpe cā’’ti ettha pasādacakkhumhi vattati. Idha panāyaṃ pasādacakkhuvohārena cakkhuviññāṇe vattati, tasmā cakkhuviññāṇena rūpaṃ disvāti ayametthattho. Sesapadesu yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ visuddhimagge vuttaṃ. Abyāsekasukhanti kilesabyāsekavirahitattā abyāsekaṃ asammissaṃ parisuddhaṃ adhicittasukhaṃ paṭisaṃvedetīti.

၂၁၃. ဣန္ဒြေတို့၌ လုံခြုံသော တံခါးရှိသည်ကို ဝေဖန်ရာဖြစ်သော "စက္ခုနာ ရူပံ" ဟူသော ဤပါဠိ၌ "စက္ခု" သဒ္ဒါသည် အချို့သော ပါဠိရပ်၌ ဗုဒ္ဓစက္ခု (ဘုရားရှင်၏ မျက်စိတော်) အနက်၌ ဖြစ်၏။ သံဂါယနာတင်ထေရ်တို့သည် "ဗုဒ္ဓစက္ခုဖြင့် လောကကို ကြည့်တော်မူ၏" ဟု မိန့်တော်မူသည့်အတိုင်း ဖြစ်သည်။ အချို့သော ပါဠိရပ်၌ သဗ္ဗညုတဉာဏ်ဟု ဆိုအပ်သော သမန္တစက္ခုအနက်၌ ဖြစ်၏။ သဟမ္ပတိဗြဟ္မာသည် "ပညာမျက်စိရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား... တရားတော်ဖြင့် ပြီးသော ပြာသာဒ်ထက်သို့ တက်ရောက်တော်မူ၍..." ဟု လျှောက်ထားသည့်အတိုင်း ဖြစ်သည်။ အချို့သော ပါဠိရပ်၌ ဓမ္မစက္ခု (တရားမျက်စိ) အနက်၌ ဖြစ်၏။ "ကိလေသာမြူကင်းသော၊ ညစ်ကြေးကင်းသော ဓမ္မစက္ခုသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏" ဟူသော ဤပါဠိ၌ အောက်အရိယမဂ်သုံးပါး၌ဖြစ်သော ပညာကို "ဓမ္မစက္ခု" ဟူ၍ ဆိုအပ်သည်။ "စက္ခုသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ဉာဏ်သည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏" ဟူသော ဤပါဠိ၌ ပုဗ္ဗေနိဝါသစသော ဉာဏ်ကို "ပညာစက္ခု" ဟု ဆိုအပ်သည်။ "ဒိဗ္ဗေန စက္ခုနာ (ဒိဗ္ဗစက္ခုဖြင့်)" ဟု လာရှိသော ပါဠိရပ်တို့၌ ဒိဗ္ဗစက္ခုအနက်၌ ဖြစ်၏။ "စက္ခုဉ္စ ပဋိစ္စ ရူပေ စ" ဟူသော ဤပါဠိ၌ ပသာဒစက္ခု (မျက်စိအကြည်) အနက်၌ ဖြစ်၏။ သို့သော် ဤနေရာ၌မူ ဤ "စက္ခု" သဒ္ဒါသည် ပသာဒစက္ခု၏ အမည် (ဝေါဟာရ) ဖြင့် စက္ခုဝိညာဉ်အနက်၌ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် စက္ခုဝိညာဉ်ဖြင့် ရူပါရုံကို မြင်၍ဟူသည် ဤပါဌ်၏ အနက်ဖြစ်၏။ ကြွင်းသော ပုဒ်တို့၌ ဆိုထိုက်သော အဆုံးအဖြတ်အားလုံးကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ ငါဆိုခဲ့ပြီးပြီ။ "အဗျာသေကသုခံ" ဟူသည်ကား ကိလေသာတို့ကို သွန်းလောင်းထည့်ခတ်ရခြင်းမှ ကင်းဝေးသောကြောင့် ကိလေသာတို့နှင့် မရောပြွမ်းသဖြင့် စင်ကြယ်လှသော လွန်ကဲသော စိတ်နှင့်ယှဉ်သော သမာဓိချမ်းသာ (အဓိစိတ္တသုခ) ကို ခံစားရခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဣန္ဒြိယသံဝရကထာ ပြီး၏။

Satisampajaññakathā

သတိသမ္ပဇညကထာ (သတိနှင့် သမ္ပဇညဆိုင်ရာ စကား)

214. Satisampajaññabhājanīyamhi abhikkante paṭikkanteti ettha tāva abhikkantaṃ vuccati gamanaṃ, paṭikkantaṃ nivattanaṃ, tadubhayampi catūsu iriyāpathesu labbhati. Gamane tāva purato kāyaṃ abhiharanto abhikkamati nāma. Paṭinivattanto paṭikkamati nāma. Ṭhānepi ṭhitakova kāyaṃ purato onāmento abhikkamati nāma, pacchato apanāmento paṭikkamati nāma. Nisajjāya nisinnakova āsanassa purimaaṅgābhimukho saṃsaranto abhikkamati nāma, pacchimaaṅgapadesaṃ paccāsaṃsaranto paṭikkamati nāma. Nipajjanepi eseva nayo.

၂၁၄. သတိနှင့် သမ္ပဇညကို အကျယ်ဝေဖန်ရာ၌ "အဘိက္ကန္တေ ပဋိက္ကန္တေ" ဟူသော ဤပါဠိ၌ ရှေးဦးစွာ သွားခြင်းကို "အဘိက္ကန္တ" ဟု ဆိုအပ်၏၊ ပြန်လှည့်ခြင်း (နောက်ဆုတ်ခြင်း) ကို "ပဋိက္ကန္တ" ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုနှစ်ပါးစလုံးကိုပင် ဣရိယာပုဒ်လေးပါးလုံး၌ ရနိုင်၏။ သွားခြင်း၌ ရှေးဦးစွာ ကိုယ်ကို ရှေ့သို့ ဆောင်သွားသောသူသည် "အဘိက္ကမတိ" (ရှေ့တိုးသွားသည်) မည်၏၊ ပြန်လှည့်လာသောသူသည် "ပဋိက္ကမတိ" (နောက်ဆုတ်သည်) မည်၏။ ရပ်ခြင်း၌လည်း ရပ်လျက်သာလျှင် ကိုယ်ကို ရှေ့သို့ ညွတ်စေသောသူသည် "အဘိက္ကမတိ" မည်၏၊ နောက်သို့ ဖဲ၍ညွတ်စေသောသူသည် "ပဋိက္ကမတိ" မည်၏။ ထိုင်ခြင်း၌လည်း ထိုင်လျက်သာလျှင် နေရာထိုင်ခုံ၏ ရှေ့ပိုင်းသို့ တိုး၍ရွေ့ရှားသောသူသည် "အဘိက္ကမတိ" မည်၏၊ နောက်ပိုင်းသို့ ပြန်၍ ရွေ့ရှားသောသူသည် "ပဋိက္ကမတိ" မည်၏။ လျောင်းခြင်း၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

Sampajānakārī hotīti sampajaññena sabbakiccakārī. Sampajaññameva vā kārī. So hi abhikkantādīsu sampajaññaṃ karoteva. Na katthaci sampajaññavirahito hoti. Tattha sātthakasampajaññaṃ, sappāyasampajaññaṃ, gocarasampajaññaṃ asammohasampajaññanti catubbidhaṃ sampajaññaṃ. Tattha abhikkamanacitte uppanne cittavaseneva agantvā – ‘‘kinnu me ettha gatena attho atthi natthī’’ti atthānatthaṃ pariggahetvā atthapariggaṇhanaṃ sātthakasampajaññaṃ. Tattha [Pg.166] ca atthoti cetiyadassanabodhisaṅghatheraasubhadassanādivasena dhammato vuḍḍhi. Cetiyaṃ vā bodhiṃ vā disvāpi hi buddhārammaṇaṃ, saṅghadassanena saṅghārammaṇaṃ, pītiṃ uppādetvā tadeva khayavayato sammasanto arahattaṃ pāpuṇāti. There disvā tesaṃ ovāde patiṭṭhāya, asubhaṃ disvā tattha paṭhamajjhānaṃ uppādetvā tadeva khayavayato sammasanto arahattaṃ pāpuṇāti. Tasmā etesaṃ dassanaṃ sātthakanti vuttaṃ. Keci pana āmisatopi vuḍḍhi atthoyeva, taṃ nissāya brahmacariyānuggahāya paṭipannattāti vadanti.

"သမ္ပဇာနကာရီ ဟောတိ" ဟူသည်မှာ သမ္ပဇည (ဉာဏ်) ဖြင့် အလုံးစုံသော ကိစ္စတို့ကို ပြုလေ့ရှိခြင်း သို့မဟုတ် သမ္ပဇညတရားကိုသာလျှင် အစဉ်ပြုလေ့ရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထိုရဟန်းသည် သွားခြင်းစသော ကိစ္စတို့၌ သမ္ပဇညဉာဏ်ကိုသာ အမြဲပြု၏။ မည်သည့်ကိစ္စ၌မျှ သမ္ပဇညဉာဏ်မှ ကင်းခြင်းမရှိ။ ထိုသမ္ပဇညသည် (၁) သာတ္ထကသမ္ပဇည၊ (၂) သပ္ပါယသမ္ပဇည၊ (၃) ဂေါစရသမ္ပဇည၊ (၄) အသမ္မောဟသမ္ပဇညဟူ၍ လေးမျိုးရှိ၏။ ထိုလေးမျိုးတို့တွင် ရှေ့သို့သွားလိုသော စိတ်ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ စိတ်၏ အလိုသို့ မလိုက်ဘဲ "ဤနေရာသို့ သွားခြင်းဖြင့် ငါ့အား အကျိုးရှိသလော၊ မရှိသလော" ဟု အကျိုးရှိမရှိကို ပိုင်းခြားဆင်ခြင်၍ အကျိုးရှိသည်ကို သိမ်းယူသောဉာဏ်သည် "သာတ္ထကသမ္ပဇည" မည်၏။ ထိုသာတ္ထကသမ္ပဇည၌ "အကျိုး (အတ္ထ)" ဟူသည်မှာ စေတီတော်ကို ဖူးမြော်ခြင်း၊ ဗောဓိပင်ကို ဖူးမြော်ခြင်း၊ သံဃာတော်ကို ဖူးမြော်ခြင်း၊ ထေရ်ကြီးဝါကြီးတို့ကို ဖူးမြော်ခြင်း၊ အသုဘရှုခြင်း စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် တရားသဖြင့် တိုးပွားခြင်းတည်း။ စေတီတော်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ ဗောဓိပင်ကိုသော်လည်းကောင်း ဖူးမြင်ရသဖြင့် ဘုရားရှင်ကို အာရုံပြုကာ ပီတိကို ဖြစ်စေ၍ ထိုပီတိကိုပင် ကုန်ခြင်း ပျက်ခြင်းသဘောအားဖြင့် ဆင်ခြင်သုံးသပ်လျှင် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်နိုင်၏။ ထေရ်ကြီးဝါကြီးတို့ကို ဖူးမြော်ရသဖြင့် ၎င်းတို့၏ ဩဝါဒ၌ တည်၍၊ အသုဘကို ရှုမြင်ရသဖြင့် ထိုအသုဘအာရုံ၌ ပထမဈာန်ကို ဖြစ်ပေါ်စေကာ ထိုပထမဈာန်ကိုပင် ကုန်ခြင်း ပျက်ခြင်းသဘောအားဖြင့် သုံးသပ်ဆင်ခြင်လျှင် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်၏။ ထို့ကြောင့် ဤစေတီတော်ဖူးမြော်ခြင်း စသည်တို့ကို အကျိုးရှိသော ဖူးမြော်ခြင်း "သာတ္ထက" ဟူ၍ ဆိုအပ်သည်။ သို့သော် အချို့သော ဆရာတို့က ဆွမ်းစသော အာမိသအားဖြင့် တိုးပွားခြင်းသည်လည်း အကျိုး (အတ္ထ) ပင် ဖြစ်၏၊ အကြောင်းမူကား ထိုအာမိသကို အမှီပြု၍ သာသနဗြဟ္မစရိယကို ချီးမြှောက်ရန် ကျင့်ကြရသောကြောင့်ဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြကုန်၏။

Tasmiṃ pana gamane sappāyāsappāyaṃ pariggahetvā sappāyapariggaṇhanaṃ sappāyasampajaññaṃ. Seyyathidaṃ – cetiyadassanaṃ tāva sātthakaṃ, sace pana cetiyassa mahāpūjāya dasadvādasayojanantare parisā sannipatanti, attano vibhavānurūpā itthiyopi purisāpi alaṅkatapaṭiyattā cittakammarūpakāni viya sañcaranti. Tatra cassa iṭṭhe ārammaṇe lobho hoti, aniṭṭhe paṭigho, asamapekkhane moho uppajjati, kāyasaṃsaggāpattiṃ vā āpajjati. Jīvitabrahmacariyānaṃ vā antarāyo hoti, evaṃ taṃ ṭhānaṃ asappāyaṃ hoti. Vuttappakāraantarāyābhāve sappāyaṃ. Bodhidassanepi eseva nayo. Saṅghadassanampi sātthaṃ. Sace pana antogāme mahāmaṇḍapaṃ kāretvā sabbarattiṃ dhammassavanaṃ karontesu manussesu vuttappakāreneva janasannipāto ceva antarāyo ca hoti, evaṃ taṃ ṭhānaṃ asappāyaṃ hoti. Antarāyābhāve sappāyaṃ. Mahāparisaparivārānaṃ therānaṃ dassanepi eseva nayo.

တစ်ဖန် ထိုသို့သွားခြင်း၌ လျောက်ပတ်သည် မလျောက်ပတ်သည်ကို ပိုင်းခြားဆင်ခြင်၍ လျောက်ပတ်သော သွားခြင်းကို သိမ်းယူသောဉာဏ်သည် "သပ္ပါယသမ္ပဇည" မည်၏။ ဥပမာအားဖြင့် စေတီဖူးမြော်ခြင်းသည် အကျိုးရှိသည် (သာတ္ထကဖြစ်သည်) မှန်သော်လည်း စေတီတော်၌ ကြီးစွာသော ပူဇော်ပွဲ ပြုလုပ်ရာတွင် ဆယ်ယူဇနာ၊ တဆယ့်နှစ်ယူဇနာအတွင်းရှိ ပရိသတ်တို့ စုဝေးရောက်ရှိလာကြသဖြင့် မိမိတို့ စည်းစိမ်အလိုက် ဆင်ယင်ပြင်ဆင်ထားသော မိန်းမနှင့် ယောကျ်ားတို့သည် ဆန်းကြယ်သော ပန်းချီပန်းပုရုပ်တို့ကဲ့သို့ လှည့်လည်သွားလာနေကြအံ့၊ ထိုအခါ ရဟန်းအား အလိုရှိအပ်သော အာရုံ၌ လောဘဖြစ်တတ်၏၊ အလိုမရှိအပ်သော အာရုံ၌ ဒေါသဖြစ်တတ်၏၊ မညီမမျှ ကြည့်ရှုခြင်း၌ မောဟဖြစ်တတ်၏၊ ကာယသံသဂ္ဂအာပတ်သို့လည်း ရောက်တတ်၏၊ အသက်နှင့် သာသနဗြဟ္မစရိယတို့၏ အန္တရာယ်လည်း ဖြစ်တတ်၏။ ဤသို့ ဖြစ်လျှင် ထိုဘုရားပွဲအရပ်သည် မလျောက်ပတ်သောအရပ် "အသပ္ပါယ" ဖြစ်၏။ ဆိုအပ်ပြီးသော ဘေးအန္တရာယ်မရှိက လျောက်ပတ်သောအရပ် "သပ္ပါယ" ဖြစ်၏။ ဗောဓိပင်ဖူးမြော်ခြင်း၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ သံဃာတော်အား ဖူးမြော်ခြင်းသည်လည်း အကျိုးရှိ၏ (သာတ္ထကဖြစ်၏)။ သို့သော် ရွာတွင်း၌ မဏ္ဍပ်ကြီး ဆောက်လုပ်၍ တစ်ညဉ့်လုံး တရားနာပွဲ ပြုလုပ်ကြသော လူတို့ရှိရာ၌ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်းပင် လူစုလူဝေးဖြစ်ခြင်း၊ ဘေးအန္တရာယ်ရှိခြင်း ဖြစ်ပေါ်လာပါက ထိုသံဃာတော်ရှိရာ နေရာသည် မလျောက်ပတ်သောအရပ် "အသပ္ပါယ" ဖြစ်၏။ ဘေးအန္တရာယ်မရှိပါက လျောက်ပတ်သောအရပ် "သပ္ပါယ" ဖြစ်၏။ ခြံရံသော ပရိသတ်များပြားသော ထေရ်ကြီးဝါကြီးတို့ကို ဖူးမြော်ခြင်း၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

Asubhadassanampi sātthaṃ, tadatthadīpanatthañca idaṃ vatthu – eko kira daharabhikkhu sāmaṇeraṃ gahetvā dantakaṭṭhatthāya gato. Sāmaṇero maggā okkamitvā purato gacchanto asubhaṃ disvā paṭhamajjhānaṃ nibbattetvā tadeva pādakaṃ katvā saṅkhāre sammasanto tīṇi phalāni sacchikatvā uparimaggatthāya kammaṭṭhānaṃ pariggahetvā aṭṭhāsi. Daharo taṃ apassanto sāmaṇerāti pakkosi. So ‘mayā pabbajitadivasato paṭṭhāya bhikkhunā saddhiṃ dve kathā nāma na kathitapubbā. Aññasmimpi divase upari visesaṃ nibbattessāmī’ti cintetvā kiṃ, bhanteti paṭivacanamadāsi. ‘Ehī’ti ca vutte ekavacaneneva āgantvā, ‘bhante, iminā tāva maggeneva gantvā mayā ṭhitokāse muhuttaṃ [Pg.167] puratthābhimukho ṭhatvā olokethā’ti āha. So tathā katvā tena pattavisesameva pāpuṇi. Evaṃ ekaṃ asubhaṃ dvinnaṃ janānaṃ atthāya jātaṃ. Evaṃ sātthampi panetaṃ purisassa mātugāmāsubhaṃ asappāyaṃ, mātugāmassa ca purisāsubhaṃ asappāyaṃ, sabhāgameva sappāyanti evaṃ sappāyapariggaṇhanaṃ sappāyasampajaññaṃ nāma.

အသုဘရှုခြင်းသည်လည်း အကျိုးတရား တိုးပွားစေတတ်၏။ ထိုအသုဘရှုခြင်း၏ အကျိုးရှိပုံကို ထင်ရှားပြခြင်းငှာ ဤဝတ္ထုကို ဆောင်အံ့။ ကြားဖူးသည်ကား - ရဟန်းငယ်တစ်ပါးသည် သာမဏေတစ်ပါးကို ခေါ်၍ ဒန်ပူ (သွားတိုက်တံ) အလို့ငှာ သွားခဲ့၏။ သာမဏေသည် သွားရိုးလမ်းမှ ဖဲ၍ ရှေ့သို့ သွားလတ်သော် အသုဘ (သူသေကောင်) ကို မြင်ရသဖြင့် ပထမဈာန်ကို ဖြစ်ပေါ်စေပြီးလျှင် ထိုပထမဈာန်ကိုပင် အခြေခံပြု၍ သင်္ခါရတရားတို့ကို သုံးသပ်ဆင်ခြင်ရာ ဖိုလ်သုံးပါးကို မျက်မှောက်ပြုကာ အထက်မဂ် (အရဟတ္တမဂ်) ရရှိရေးအတွက် ကမ္မဋ္ဌာန်းကို စွဲမြဲစွာ ကိုင်စွဲလျက် ရပ်နေ၏။ ရဟန်းငယ်သည် ထိုသာမဏေကို မမြင်သဖြင့် "သာမဏေ" ဟု ခေါ်လေ၏။ ထိုသာမဏေသည် "ငါသည် ရှင်သာမဏေပြုသည့်နေ့မှစ၍ ရဟန်းနှင့်အတူ နှစ်ခွန်းသော စကားကို တစ်ခါမျှ မပြောဖူးချေ။ ဤနေ့မှတစ်ပါး အခြားသောနေ့၌လည်း အထက်တရားထူးကို ဖြစ်စေအံ့" ဟု ကြံစည်၍ "အရှင်ဘုရား၊ ဘာပါလဲဘုရား" ဟု ပြန်ကြားစကား လျှောက်ထားလိုက်၏။ "လာခဲ့လော့" ဟု ဆိုအပ်သော် တစ်ခွန်းတည်းသော စကားဖြင့်သာ လာခဲ့ပြီးလျှင် "အရှင်ဘုရား၊ ဤလမ်းအတိုင်း သွား၍ တပည့်တော် ရပ်ခဲ့သော နေရာ၌ ခဏမျှ အရှေ့အရပ်သို့ မျက်နှာမူကာ ရပ်၍ ကြည့်တော်မူပါဦးဘုရား" ဟု လျှောက်၏။ ထိုရဟန်းသည် သာမဏေ လျှောက်သည့်အတိုင်း ပြုသဖြင့် ထိုသာမဏေ ရရှိသော တရားထူးကိုပင် ရရှိလေ၏။ ဤသို့လျှင် အသုဘတစ်ခုသည် လူနှစ်ယောက်တို့၏ အကျိုးငှာ ဖြစ်ထွန်းခဲ့၏။ သို့ရာတွင် ဤသို့ အကျိုးရှိသော်လည်း ယောက်ျားအား မိန်းမအသုဘသည် မလျောက်ပတ်၊ မိန်းမအားလည်း ယောက်ျားအသုဘသည် မလျောက်ပတ်၊ သဘောတူသော (လိင်တူ) အသုဘသည်သာ လျောက်ပတ်၏။ ဤသို့ လျောက်ပတ်သောအရာကို ပိုင်းခြားသိခြင်းကို 'သပ္ပာယသမ္ပဇည' ဟု ခေါ်သည်။

Evaṃ pariggahitasātthakasappāyassa pana aṭṭhatiṃsāya kammaṭṭhānesu attano cittaruciyaṃ kammaṭṭhānasaṅkhātaṃ gocaraṃ uggahetvā bhikkhācāragocare taṃ gahetvāva gamanaṃ gocarasampajaññaṃ nāma. Tassāvibhāvanatthaṃ idaṃ catukkaṃ veditabbaṃ –

တစ်နည်းအားဖြင့် ဤသို့ သာတ္ထကနှင့် သပ္ပာယကို ပိုင်းခြားသိပြီးသော ရဟန်းသည် ၃၈ ပါးသော ကမ္မဋ္ဌာန်းတို့တွင် မိမိစိတ်ကြိုက်နှစ်သက်အပ်သော ကမ္မဋ္ဌာန်းတည်းဟူသော အာရုံကို သင်ယူ၍ ဆွမ်းခံလှည့်လည်ရာ အာရုံ၌ ထိုကမ္မဋ္ဌာန်းအာရုံကို ယူဆောင်လျက်သာ သွားခြင်းကို 'ဂေါစရသမ္ပဇည' ဟု ခေါ်သည်။ ထိုဂေါစရသမ္ပဇညကို ထင်ရှားပေါ်လွင်စေခြင်းငှာ ဤလေးပါးအုပ်စု (စတုက္က) ကို သိအပ်၏။

Idhekacco bhikkhu harati, na paccāharati; ekacco paccāharati, na harati; ekacco pana neva harati, na paccāharati; ekacco harati ca, paccāharati cāti. Tattha yo bhikkhu divasaṃ caṅkamena nisajjāya ca āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodhetvā tathā rattiyā paṭhamayāme, majjhimayāme seyyaṃ kappetvā pacchimayāmepi nisajjacaṅkamehi vītināmetvā pageva cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇavattaṃ katvā bodhirukkhe udakaṃ āsiñcitvā, pānīyaṃ paribhojanīyaṃ paccupaṭṭhapetvā ācariyupajjhāyavattādīni sabbāni khandhakavattāni samādāya vattati. So sarīraparikammaṃ katvā senāsanaṃ pavisitvā dve tayo pallaṅke usumaṃ gāhāpento kammaṭṭhānaṃ anuyuñjitvā bhikkhācāravelāyaṃ uṭṭhahitvā kammaṭṭhānasīseneva pattacīvaramādāya senāsanato nikkhamitvā kammaṭṭhānaṃ manasikarontova cetiyaṅgaṇaṃ gantvā, sace buddhānussatikammaṭṭhānaṃ hoti, taṃ avissajjetvāva cetiyaṅgaṇaṃ pavisati. Aññaṃ ce kammaṭṭhānaṃ hoti, sopānamūle ṭhatvā hatthena gahitabhaṇḍaṃ viya taṃ ṭhapetvā buddhārammaṇaṃ pītiṃ gahetvā cetiyaṅgaṇaṃ āruyha, mahantaṃ cetiyaṃ ce, tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā catūsu ṭhānesu vanditabbaṃ. Khuddakaṃ cetiyaṃ ce, tatheva padakkhiṇaṃ katvā aṭṭhasu ṭhānesu vanditabbaṃ. Cetiyaṃ vanditvā bodhiyaṅgaṇaṃ pattenāpi buddhassa bhagavato sammukhā viya nipaccākāraṃ dassetvā bodhi vanditabbā. So evaṃ cetiyañca bodhiñca vanditvā paṭisāmitaṭṭhānaṃ gantvā paṭisāmitabhaṇḍakaṃ hatthena gaṇhanto viya nikkhittakammaṭṭhānaṃ gahetvā gāmasamīpe kammaṭṭhānasīseneva cīvaraṃ pārupitvā gāmaṃ piṇḍāya pavisati. Atha naṃ manussā disvā ayyo no āgatoti paccuggantvā pattaṃ gahetvā āsanasālāya vā gehe vā [Pg.168] nisīdāpetvā yāguṃ datvā yāva bhattaṃ na niṭṭhāti, tāva pāde dhovitvā telena makkhetvā purato te nisīditvā pañhaṃ vā pucchanti, dhammaṃ vā sotukāmā honti. Sacepi na kathāpenti, janasaṅgahatthaṃ dhammakathā nāma kātabbā yevāti aṭṭhakathācariyā vadanti. Dhammakathā hi kammaṭṭhānavinimuttā nāma natthi, tasmā kammaṭṭhānasīseneva dhammakathaṃ kathetvā kammaṭṭhānasīseneva āhāraṃ paribhuñjitvā anumodanaṃ katvā nivattiyamānehipi manussehi anugatova gāmato nikkhamitvā tattha te nivattetvā maggaṃ paṭipajjati.

ဤသာသနာတော်၌ အချို့သော ရဟန်းသည် ကမ္မဋ္ဌာန်းကို အသွား၌သာ ဆောင်၏၊ အပြန်၌ မဆောင်။ အချို့သော ရဟန်းသည် အပြန်၌သာ ဆောင်၏၊ အသွား၌ မဆောင်။ အချို့သော ရဟန်းသည်ကား အသွား၌လည်း မဆောင်၊ အပြန်၌လည်း မဆောင်။ အချို့သော ရဟန်းသည် အသွား၌လည်း ဆောင်၏၊ အပြန်၌လည်း ဆောင်၏။ ထိုလေးမျိုးသော ရဟန်းတို့တွင် အကြင်ရဟန်းသည် တစ်နေ့ပတ်လုံး စင်္ကြံသွားခြင်း၊ ထိုင်ခြင်းတို့ဖြင့် နီဝရဏတရားတို့မှ စိတ်ကို စင်ကြယ်စေ၍၊ ထို့အတူ ညဉ့်၏ ပထမယာမ်၌လည်း စိတ်ကို သုတ်သင်ပြီးလျှင်၊ မဇ္ဈိမယာမ်၌ အိပ်စက်ခြင်းကို ပြု၍၊ ပစ္ဆိမယာမ်၌လည်း ထိုင်ခြင်း၊ စင်္ကြံသွားခြင်းတို့ဖြင့် ညဉ့်ကို လွန်စေလျက်၊ စောစောကပင် စေတီရင်ပြင် ဝတ်၊ ဗောဓိရင်ပြင် ဝတ်တို့ကို ပြုကာ၊ ဗောဓိပင်၌ ရေသွန်းလောင်း၍၊ သောက်ရေ သုံးရေတို့ကို တည်ထားကာ၊ ဆရာ၊ ဥပဇ္ဈာယ်တို့အား ပြုထိုက်သော ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ် အစရှိသော အလုံးစုံသော ခန္ဓကဝတ်တို့ကို ဆောက်တည်၍ ကျင့်၏။ ထိုရဟန်းသည် ကိုယ်လက်သုတ်သင်မှုကို ပြုပြီးလျှင် ကျောင်းသို့ဝင်၍ တင်ပလ္လင်ခွေ နှစ်ခု သုံးခုပတ်လုံး ကိုယ်ငွေ့ကို ယူစေလျက် ကမ္မဋ္ဌာန်းကို အားထုတ်ပြီးသော်၊ ဆွမ်းခံချိန်၌ ထ၍ ကမ္မဋ္ဌာန်းကိုသာ အဓိကထားလျက် သပိတ်သင်္ကန်းကို ယူကာ ကျောင်းမှ ထွက်၍ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို နှလုံးသွင်းရင်းပင် စေတီရင်ပြင်တော်အနီးသို့ ရောက်၏။ အကယ်၍ မူလကမ္မဋ္ဌာန်းသည် ဗုဒ္ဓါနုဿတိကမ္မဋ္ဌာန်း ဖြစ်ပါက ထိုကမ္မဋ္ဌာန်းကို မစွန့်ဘဲ စေတီရင်ပြင်သို့ ဝင်၏။ အခြားသော ကမ္မဋ္ဌာန်း ဖြစ်ပါက လှေကားရင်း၌ ရပ်၍ လက်ဖြင့် ကိုင်ဆောင်လာသော ဘဏ္ဍာကို ချထားသကဲ့သို့ ထိုကမ္မဋ္ဌာန်းကို ချထားခဲ့ပြီး ဘုရားကို အာရုံပြုသော ပီတိကို ယူဆောင်လျက် စေတီရင်ပြင်တော်သို့ တက်၍၊ ကြီးသော စေတီတော်ဖြစ်ပါက သုံးကြိမ် လက်ယာရစ် လှည့်ပြီးလျှင် အရပ်လေးမျက်နှာတို့၌ ရှိခိုးအပ်၏။ ငယ်သော စေတီတော်ဖြစ်ပါက ထို့အတူပင် သုံးကြိမ် လက်ယာရစ်လှည့်၍ အရပ်ရှစ်မျက်နှာတို့၌ ရှိခိုးအပ်၏။ စေတီတော်ကို ရှိခိုးပြီး၍ ဗောဓိရင်ပြင်သို့ ရောက်သောအခါ၌လည်း မြတ်စွာဘုရား၏ မျက်မှောက်တော်၌ ကဲ့သို့ ရိုသေကျိုးနွံစွာ ပျပ်ဝပ်မှုကို ပြလျက် ဗောဓိပင်ကို ရှိခိုးအပ်၏။ ထိုရဟန်းသည် ဤသို့ စေတီတော်နှင့် ဗောဓိပင်တို့ကို ရှိခိုးပြီးလျှင် ကမ္မဋ္ဌာန်း ချထားခဲ့သော နေရာသို့ သွား၍ သိမ်းဆည်းထားသော ဘဏ္ဍာကို လက်ဖြင့် ပြန်ယူသကဲ့သို့ ချထားခဲ့သော ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ပြန်ယူကာ ရွာအနီး၌ ကမ္မဋ္ဌာန်းကိုပင် ရှေးရှုဦးတည်လျက် သင်္ကန်းကိုရုံ၍ ရွာသို့ ဆွမ်းအလို့ငှာ ဝင်၏။ ထိုအခါ လူတို့သည် ထိုရဟန်းကို မြင်၍ "ငါတို့၏ အရှင်သူမြတ် ကြွလာပြီ" ဟု ဆိုကာ ခရီးဦးကြိုဆို၍ သပိတ်ကိုလှမ်းယူကာ ဇရပ်၌သော်လည်းကောင်း၊ အိမ်၌သော်လည်းကောင်း ထိုင်စေပြီးလျှင် ယာဂုကို လှူဒါန်း၍ ဆွမ်းမကျက်သေးမီ ခြေတို့ကို ဆေးကြောပေးပြီး ဆီလိမ်းပေးကာ ထိုရဟန်း၏ ရှေ့၌ ထိုင်လျက် ပြဿနာကို မေးမြန်းကြကုန်၏၊ သို့မဟုတ် တရားနာလိုကြကုန်၏။ အကယ်၍ တရားဟောရန် မတောင်းပန်ကြစေကာမူ လူတို့ကို ချီးမြှောက်ခြင်း အကျိုးငှာ တရားစကားကိုမူ ပြောကြားအပ်သည်သာ ဖြစ်၏ဟု အဋ္ဌကထာဆရာတို့ မိန့်ဆိုတော်မူကြ၏။ စင်စစ်လည်း ကမ္မဋ္ဌာန်းနှင့် မစပ်ယှဉ်သော တရားစကားဟူသည် မရှိချေ။ ထို့ကြောင့် ကမ္မဋ္ဌာန်းကိုသာ ရှေးရှုဦးတည်လျက် တရားစကားကို ဟောကြားပြီး၍ ကမ္မဋ္ဌာန်းကိုပင် အဓိကထားကာ ဆွမ်းဘုဉ်းပေးပြီးသော် အနုမောဒနာပြု၍ ပြန်ကြွသောအခါ၌လည်း လူတို့ လိုက်ပို့သည်ရှိသော် ရွာမှထွက်၍ ရွာပြင်ဘက်၌ ထိုလူတို့ကို ပြန်ခိုင်းကာ ခရီးလမ်းသို့ ကြွတော်မူ၏။

Atha naṃ puretaraṃ nikkhamitvā bahigāme katabhattakiccā sāmaṇeradaharabhikkhū disvā paccuggantvā pattacīvaramassa gaṇhanti. Porāṇakabhikkhū kira amhākaṃ upajjhāyo ācariyoti na mukhaṃ oloketvā vattaṃ karonti, sampattaparicchedeneva karonti. Te taṃ pucchanti – ‘‘bhante, ete manussā tumhākaṃ kiṃ honti, mātipakkhato sambandhā pitipakkhato’’ti? Kiṃ disvā pucchathāti? Tumhesu etesaṃ pemaṃ bahumānanti. Āvuso, yaṃ mātāpitūhipi dukkaraṃ, taṃ ete amhākaṃ karonti, pattacīvarampi no etesaṃ santakameva, etesaṃ ānubhāvena neva bhaye bhayaṃ, na chātake chātakaṃ jānāma. Īdisā nāma amhākaṃ upakārino natthīti tesaṃ guṇe kathento gacchati. Ayaṃ vuccati harati na paccāharatīti.

ထို့နောက် ရွာအပြင်ဘက်သို့ ရှေးဦးစွာ ထွက်နှင့်ပြီး၍ ဆွမ်းကိစ္စပြီးနှင့်ကြကုန်သော သာမဏေနှင့် ရဟန်းငယ်တို့သည် ထိုရဟန်း ကြွလာသည်ကို မြင်လျှင် ခရီးဦးကြိုဆို၍ သပိတ်သင်္ကန်းကို လှမ်းယူကြကုန်၏။ ရှေးရဟန်းတို့သည်ကား "ငါတို့၏ ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာ၊ ဓမ္မာစရိယဆရာတည်း" ဟု မျက်နှာကို ကြည့်၍ ဝတ်ကို ပြုကြသည်မဟုတ်၊ ဆိုက်ရောက်လာသူဟူသော အပိုင်းအခြားဖြင့်သာ ဝတ်ကို ပြုကြကုန်သတတ်။ ထိုသာမဏေ၊ ရဟန်းငယ်တို့သည် ထိုရဟန်းအား "အရှင်ဘုရား၊ ထိုလူတို့သည် အရှင်ဘုရားတို့နှင့် အဘယ်သို့ တော်စပ်ပါသနည်း၊ မယ်တော်ဘက်က တော်စပ်ပါသလော၊ သို့မဟုတ် ခမည်းတော်ဘက်က တော်စပ်ပါသလော" ဟု မေးကြကုန်၏။ "အဘယ်အရာကို မြင်၍ မေးကြသနည်း" ဟု မေးရာ၊ "အရှင်ဘုရားတို့အပေါ်၌ ထိုလူတို့၏ ချစ်ခင်မြတ်နိုးခြင်းနှင့် များစွာ ရိုသေလေးစားခြင်းတို့ကို မြင်၍ မေးပါသည်ဘုရား" ဟု လျှောက်ကြကုန်၏။ ထိုအခါ ရဟန်းက "ငါ့ရှင်တို့၊ မိဘတို့သော်မှ ပြုနိုင်ခဲသော အမှုကို ဤလူတို့သည် ငါတို့အတွက် ပြုကြကုန်၏။ ငါတို့၏ သပိတ်သင်္ကန်းသည်လည်း ဤလူတို့၏ လှူဒါန်းအပ်သော ဥစ္စာသာတည်း။ ဤလူတို့၏ ကျေးဇူးအာနုဘော်ကြောင့် ဘေးအန္တရာယ်ဖြစ်ချိန်၌လည်း ဘေးအန္တရာယ်ကို မသိခဲ့ရ၊ ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးချိန်၌လည်း ဆာလောင်မွတ်သိပ်ခြင်း ဘေးကို မသိခဲ့ရပေ။ ငါတို့အပေါ်၌ ဤသို့သော ကျေးဇူးပြုတတ်သူမျိုး မရှိဖူးချေ" ဟု ထိုလူတို့၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ပြောဆိုရင်း ကြွသွားတော်မူ၏။ ဤရဟန်းကို "ကမ္မဋ္ဌာန်းကို အသွား၌ ဆောင်၍ အပြန်၌ မဆောင်သော ရဟန်း" ဟု ဆိုအပ်၏။

Yassa pana pageva vuttappakāraṃ vattapaṭipattiṃ karontassa kammajatejodhātu pajjalati, anupādinnakaṃ muñcitvā upādinnakaṃ gaṇhāti, sarīrato sedā muñcanti, kammaṭṭhānaṃ vīthiṃ nārohati, so pageva pattacīvaramādāya vegasā cetiyaṃ vanditvā gorūpānaṃ nikkhamanavelāyameva gāmaṃ yāgubhikkhāya pavisitvā yāguṃ labhitvā āsanasālaṃ gantvā pivati, athassa dvattikkhattuṃ ajjhoharaṇamatteneva kammajatejodhātu upādinnakaṃ muñcitvā anupādinnakaṃ gaṇhāti, ghaṭasatena nhāto viya tejodhātu pariḷāhanibbānaṃ patvā kammaṭṭhānasīsena yāguṃ paribhuñjitvā pattañca mukhañca dhovitvā antarābhatte kammaṭṭhānaṃ manasikatvā avasesaṭṭhāne piṇḍāya caritvā kammaṭṭhānasīsena āhārañca paribhuñjitvā tato paṭṭhāya poṅkhānupoṅkhaṃ upaṭṭhahamānaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvā āgacchati, ayaṃ vuccati paccāharati [Pg.169] na haratīti. Edisā ca bhikkhū yāguṃ pivitvā vipassanaṃ ārabhitvā buddhasāsane arahattappattā nāma gaṇanapathaṃ vītivattā. Sīhaḷadīpeyeva tesu tesu gāmesu āsanasālāyaṃ vā na taṃ āsanamatthi, yattha yāguṃ pivitvā arahattappattā bhikkhū natthīti.

တစ်နည်းအားဖြင့်သော် - စောစောကပင် ဆိုအပ်ပြီးသော ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ် အကျင့်ကို ပြုကျင့်နေစဉ် ကံကြောင့်ဖြစ်သော ဝမ်းမီး တောက်လောင်သဖြင့်၊ အနုပါဒိန္နကဖြစ်သော အစာကို စွန့်လွှတ်၍ ဥပါဒိန္နကဖြစ်သော ကိုယ်တွင်းအသွေးအသားကို လောင်မြိုက်တတ်သောကြောင့် ကိုယ်မှ ချွေးများ ထွက်ကာ ကမ္မဋ္ဌာန်းလမ်းကြောင်းသို့ စိတ်မရောက်နိုင်သော ရဟန်းသည် ရှိ၏။ ထိုရဟန်းသည် စောစောကပင် သပိတ်သင်္ကန်းကို ယူဆောင်၍ အလျင်အမြန် စေတီတော်ကို ရှိခိုးပြီးလျှင် နွားများ ခြံမှထွက်ရာ အချိန်၌ပင် ရွာသို့ ယာဂုဆွမ်းခံ ဝင်ရောက်၏။ ယာဂုကို ရရှိသောအခါ ဇရပ်သို့ သွား၍ သောက်၏။ ထိုအခါ ထိုရဟန်းအား နှစ်ကြိမ်သုံးကြိမ်မျှ မျိုချရုံမျှဖြင့်ပင် ကံကြောင့်ဖြစ်သော ဝမ်းမီးသည် ဥပါဒိန္နကဖြစ်သော အသားအသွေးကို လောင်မြိုက်ခြင်းမှ လွှတ်၍ အနုပါဒိန္နကဖြစ်သော အစာကို ယူဆောင် (လောင်မြိုက်) လေတော့၏။ ထိုရဟန်းသည် ရေအိုးတစ်ရာဖြင့် ချိုးရသူကဲ့သို့ ဝမ်းမီးပူလောင်ခြင်း ငြိမ်းအေးသွားသဖြင့် ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ရှေ့သွားပြုလျက် ယာဂုကို ဘုဉ်းပေး၏။ သပိတ်နှင့် ခံတွင်းကို ဆေးကြောပြီးနောက် ဆွမ်းမစားမီ အကြား၌ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို နှလုံးသွင်းကာ ကျန်ရှိသော အရပ်ဒေသတို့၌ ဆွမ်းအလို့ငှာ လှည့်လည်၏။ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ရှေ့သွားပြုလျက် ဆွမ်းကို ဘုဉ်းပေးပြီးနောက် ထိုအချိန်မှစ၍ အဆက်မပြတ် ထင်လာသော ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ဆုပ်ကိုင်လျက် ပြန်ကြွလာ၏။ ဤရဟန်းမျိုးကို "ကမ္မဋ္ဌာန်းကို အပြန်၌ ဆောင်၍ အသွား၌ မဆောင်သော ရဟန်း (ပစ္စာဟရတိ န ဟရတိ)" ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤကဲ့သို့သော ရဟန်းတို့သည် ယာဂုကို သောက်သုံးပြီး ဝိပဿနာကို အားထုတ်၍ မြတ်စွာဘုရား သာသနာတော်၌ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိကြသည်မှာ ရေတွက်၍ မကုန်နိုင်အောင် များပြားလှပေသည်။ သီဟိုဠ်ကျွန်းတစ်ခုလုံး၌ ထိုထိုရွာများရှိ ဇရပ်တို့တွင် ယာဂုသောက်ပြီး အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိသွားသော ရဟန်းတော်များ မရှိဖူးသော နေရာထိုင်ခုံဟူ၍ မရှိသလောက်ပင် ဖြစ်၏။

Yo pana pamādavihārī hoti, nikkhittadhuro sabbavattāni bhinditvā pañcavidhacetokhīlavinibandhacitto viharanto – ‘‘kammaṭṭhānaṃ nāma atthī’’ti saññampi akatvā gāmaṃ piṇḍāya pavisitvā ananulomikena gihisaṃsaggena saṃsaṭṭho caritvā ca bhuñjitvā ca tuccho nikkhamati, ayaṃ vuccati neva harati na paccāharatīti.

တစ်နည်းအားဖြင့်သော် - မေ့မေ့လျော့လျော့ နေလေ့ရှိပြီး ကမ္မဋ္ဌာန်း အားထုတ်မှုကို စွန့်လွှတ်ထားကာ ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ် အားလုံးကို ဖျက်ဆီး၍ ငါးပါးသော စေတောခိလ (စိတ်၏ ခက်ထန်မှု)၊ ငါးပါးသော စေတောဝိနိဗန္ဓ (စိတ်၏ နှောင်ဖွဲ့မှု) တရားတို့ဖြင့် ရှင်သန်နေထိုင်သော ရဟန်းသည် ရှိ၏။ ထိုရဟန်းသည် "ကမ္မဋ္ဌာန်းဟူသည် ရှိ၏" ဟူသော အမှတ်သညာကိုမျှ မပြုဘဲ ရွာသို့ ဆွမ်းခံဝင်ကာ၊ ရဟန်းတို့နှင့် မလျောက်ပတ်သော လူတို့နှင့် ရောနှောခြင်းဖြင့် လှည့်လည်စားသောက်ပြီးလျှင် ကမ္မဋ္ဌာန်းနှင့် ကင်းကွာလျက် အချည်းနှီး ပြန်လည်ထွက်ခွာလာ၏။ ဤရဟန်းမျိုးကို "ကမ္မဋ္ဌာန်းကို အသွား၌လည်း မဆောင်၊ အပြန်၌လည်း မဆောင်သော ရဟန်း (နေဝ ဟရတိ န ပစ္စာဟရတိ)" ဟု ဆိုအပ်၏။

Yo panāyaṃ – ‘‘harati ca paccāharati cā’’ti vutto, so gatapaccāgatavattavaseneva veditabbo. Attakāmā hi kulaputtā sāsane pabbajitvā dasapi vīsampi tiṃsampi cattālīsampi paññāsampi satampi ekato vasantā katikavattaṃ katvā viharanti, ‘‘āvuso, tumhe na iṇaṭṭā, na bhayaṭṭā, na jīvikāpakatā pabbajitā, dukkhā muccitukāmā panettha pabbajitā, tasmā gamane uppannakilesaṃ gamaneyeva niggaṇhatha, tathā ṭhāne, nisajjāya, sayane uppannakilesaṃ sayaneva niggaṇhathā’’ti.

တစ်နည်းအားဖြင့်သော် - "ကမ္မဋ္ဌာန်းကို အသွား၌လည်း ဆောင်၊ အပြန်၌လည်း ဆောင်သော ရဟန်း (ဟရတိ စ ပစ္စာဟရတိ စ)" ဟု ဆိုအပ်သော ရဟန်းကို ဂတပစ္စာဂတိကဝတ် (ကမ္မဋ္ဌာန်းနှင့်အတူ သွားခြင်း ပြန်ခြင်းဆိုင်ရာ ကျင့်ဝတ်) အားဖြင့် သိအပ်၏။ မိမိ၏ ကောင်းကျိုးချမ်းသာကို လိုလားကြသော အမျိုးကောင်းသားတို့သည် သာသနာတော်၌ ရဟန်းပြု၍ ဆယ်ပါးဖြစ်စေ၊ အပါးနှစ်ဆယ်၊ အပါးသုံးဆယ်၊ အပါးလေးဆယ်၊ အပါးငါးဆယ် သို့မဟုတ် အပါးတစ်ရာဖြစ်စေ စုပေါင်းနေထိုင်ကြသောအခါ ဤသို့ ကတိကဝတ်ပြု၍ နေကြကုန်၏ - "ငါ့ရှင်တို့... သင်တို့သည် ကြွေးမြီနှိပ်စက်၍ဖြစ်စေ၊ ဘေးရန်ကြောင့်ဖြစ်စေ၊ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်း ခက်ခဲ၍ဖြစ်စေ ရဟန်းပြုခဲ့ကြသည်မဟုတ်ပေ။ စင်စစ်သော်ကား ဝဋ်ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်လိုကြသဖြင့် ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းပြုခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် သွားခြင်းဣရိယာပုထ်၌ ကိလေသာ ဖြစ်ပေါ်လာပါက သွားစဉ်၌သာ နှိပ်ကွပ်ကြလော့။ ထို့အတူ ရပ်ခြင်း၊ ထိုင်ခြင်း၊ လျောင်းခြင်း ဣရိယာပုထ်တို့၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော ကိလေသာများကိုလည်း ထိုထို ဣရိယာပုထ်တို့၌သာ နှိပ်ကွပ်ကြလော့" ဟု ကတိပြုကြ၏။

Te evaṃ katikavattaṃ katvā bhikkhācāraṃ gacchantā aḍḍhausabhausabhaaḍḍhagāvutagāvutantaresu pāsāṇā honti, tāya saññāya kammaṭṭhānaṃ manasikarontāva gacchanti. Sace kassaci gamane kileso uppajjati, tattheva naṃ niggaṇhāti. Tathā asakkonto tiṭṭhati, athassa pacchato āgacchantopi tiṭṭhati. So ‘‘ayaṃ bhikkhu tuyhaṃ uppannavitakkaṃ jānāti, ananucchavikaṃ te eta’’nti attānaṃ paṭicodetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā tattheva ariyabhūmiṃ okkamati; tathā asakkonto nisīdati. Athassa pacchato āgacchantopi nisīdatīti soyeva nayo. Ariyabhūmiṃ okkamituṃ asakkontopi taṃ kilesaṃ vikkhambhetvā kammaṭṭhānaṃ manasikarontova gacchati, na kammaṭṭhānavippayuttena cittena pādaṃ uddharati, uddharati ce, paṭinivattitvā purimapadesaṃyeva eti. Ālindakavāsī mahāphussadevatthero viya.

ထိုရဟန်းတို့သည် ဤသို့ ကတိကဝတ်ပြု၍ ဆွမ်းခံကြွကြရာတွင် ဥသဘဝက်၊ တစ်ဥသဘ၊ ဂါဝုတ်ဝက်၊ တစ်ဂါဝုတ် အကွာအဝေးတို့၌ ကျောက်တုံးကျောက်ခဲများကို အမှတ်အသားပြု၍ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို နှလုံးသွင်းလျက်သာ ကြွတော်မူကြ၏။ အကယ်၍ တစ်ပါးပါးသော ရဟန်းအား ကြွစဉ်အတွင်း ကိလေသာ ဖြစ်ပေါ်လာပါက ထိုနေရာ၌ပင် ကိလေသာကို နှိပ်ကွပ်၏။ ထိုသို့ မနှိပ်ကွပ်နိုင်ပါက ရပ်နေရ၏။ ထိုအခါ နောက်မှ လာသော ရဟန်းသည်လည်း ရပ်၍ စောင့်ရ၏။ ထိုရပ်နေသော ရဟန်းသည် "ဤရဟန်းသည် သင့်အား ဖြစ်ပေါ်လာသော အကြံအစည် (ကိလေသာ) ကို သိလိမ့်မည်။ ဤသို့ ဖြစ်ရခြင်းသည် သင့်အား မလျောက်ပတ်ပေ" ဟု မိမိကိုယ်ကို သတိပေးနှိုးဆော်ကာ ဝိပဿနာတရားကို တိုးပွားစေလျက် ထိုရပ်နေစဉ်၌ပင် အရိယာအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိတော်မူ၏။ ထိုသို့ မစွမ်းနိုင်ပါက ထိုင်နေရ၏။ ထိုအခါ နောက်မှကြွလာသော ရဟန်းသည်လည်း ထိုင်ရ၏။ ဤနည်းလမ်းသည်လည်း ရှေးနည်းတူပင် ဖြစ်၏။ အရိယာအဖြစ်သို့ မသက်ဝင်နိုင်သေးသော်လည်း ထိုကိလေသာကို ဖယ်ခွာ၍ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို စွဲမြဲစွာ နှလုံးသွင်းလျက်သာ ကြွသွားတော်မူ၏။ ကမ္မဋ္ဌာန်းနှင့် ကင်းကွာသော စိတ်ဖြင့် ခြေလှမ်းကို မကြွမလှမ်းပေ။ အကယ်၍ မေ့လျော့၍ လှမ်းမိပါက ပြန်လှည့်၍ ရှေးဦးခြေရာ နေရာသို့သာ ပြန်သွား၏။ အာလိန္ဒကကျောင်း၌ သီတင်းသုံးတော်မူသော မဟာဖုဿဒေဝမထေရ် ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

So [Pg.170] kira ekūnavīsativassāni gatapaccāgatavattaṃ pūrento eva vihāsi, manussāpi addasaṃsu antarāmagge kasantā ca vapantā ca maddantā ca kammāni ca karontā theraṃ tathāgacchantaṃ disvā – ‘‘ayaṃ thero punappunaṃ nivattitvā gacchati, kinnu kho maggamūḷho, udāhu kiñci pamuṭṭho’’ti samullapanti. So taṃ anādiyitvā kammaṭṭhānayuttacitteneva samaṇadhammaṃ karonto vīsativassabbhantare arahattaṃ pāpuṇi, arahattappattadivase cassa caṅkamanakoṭiyaṃ adhivatthā devatā aṅgulīhi dīpaṃ ujjāletvā aṭṭhāsi. Cattāropi mahārājāno sakko ca devānamindo brahmā ca sahampati upaṭṭhānaṃ agamaṃsu. Tañca obhāsaṃ disvā vanavāsī mahātissatthero taṃ dutiyadivase pucchi – ‘‘rattibhāge āyasmato santike obhāso ahosi, kiṃ so obhāso’’ti? Thero vikkhepaṃ karonto obhāso nāma dīpobhāsopi hoti, maṇiobhāsopīti evamādimāha. Tato ‘paṭicchādetha tumhe’ti nibaddho ‘āmā’ti paṭijānitvā ārocesi. Kāḷavallimaṇḍapavāsī mahānāgatthero viya ca.

ထိုမဟာဖုဿဒေဝမထေရ်သည် ဆယ့်ကိုးနှစ်တိုင်တိုင် ကမ္မဋ္ဌာန်းနှင့်တကွ သွားခြင်းပြန်ခြင်းရှိသော ဂတပစ္စာဂတိကဝတ်ကို ဖြည့်ကျင့်လျက်သာ နေတော်မူ၏။ လမ်းခရီးအကြား၌ လယ်ထွန်ခြင်း၊ စိုက်ပျိုးခြင်း၊ ကောက်နယ်ခြင်း စသော လုပ်ငန်းများကို လုပ်ကိုင်နေကြသော လူတို့သည် မထေရ်မြတ် ထိုသို့ အဖန်ဖန် ပြန်လှည့်၍ ကြွသွားတော်မူသည်ကို မြင်ရသောအခါ "ဤမထေရ်သည် အဘယ်ကြောင့် ထပ်ခါတလဲလဲ ပြန်လှည့်၍ သွားနေရသနည်း၊ လမ်းမှားလေသလော သို့မဟုတ် တစ်စုံတစ်ခု ပျောက်ဆုံးသွား၍လော" ဟု အချင်းချင်း ပြောဆိုကြကုန်၏။ မထေရ်သည် ထိုလူတို့၏ စကားကို ဂရုမပြုဘဲ ကမ္မဋ္ဌာန်းနှင့် ယှဉ်သော စိတ်ဖြင့်သာ ရဟန်းတရားကို ဆက်လက်အားထုတ်သဖြင့် အနှစ်နှစ်ဆယ်အတွင်း၌ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိတော်မူ၏။ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိသောနေ့၌ပင် စင်္ကြံအစွန်၌ နေထိုင်သော နတ်သမီးသည် လက်ညှိုးဖြင့် ဆီမီးရောင်ကို ထွန်းညှိ၍ ပူဇော်ရပ်တည်ခဲ့၏။ နတ်မင်းကြီးလေးပါး၊ နတ်တို့၏အရှင် သိကြားမင်းနှင့် သဟမ္ပတိဗြဟ္မာတို့သည်လည်း ဆည်းကပ်ပူဇော်ရန် ကြွရောက်လာကြကုန်၏။ တော၌ သီတင်းသုံးသော မဟာတိဿမထေရ်သည် ထိုအရောင်အဝါကို မြင်တွေ့ရသဖြင့် ဒုတိယနေ့၌ "ညဉ့်အခါ အရှင်ဘုရား၏ အထံ၌ အရောင်အဝါများ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပါသည်၊ ထိုအရောင်အဝါသည် အဘယ်အရာပါနည်း" ဟု မေးမြန်းလျှောက်ထား၏။ မထေရ်သည် တရားထူးရသည်ကို ဖုံးကွယ်လိုသဖြင့် "အရောင်အဝါဟူသည် ဆီမီးရောင်လည်း ဖြစ်နိုင်ပါသည်၊ ပတ္တမြားရောင်လည်း ဖြစ်နိုင်ပါသည်" စသည်ဖြင့် လွှဲဖယ်၍ မိန့်တော်မူ၏။ ထိုအခါ "အရှင်ဘုရားတို့သည် ဖုံးကွယ်ထားကြပါသည်" ဟု အတင်းအကျပ် လျှောက်ထားသဖြင့် "ဟုတ်ပေသည်" ဟု ဝန်ခံကာ အရဟတ္တဖိုလ် ရရှိကြောင်းကို မိန့်ကြားတော်မူ၏။ ကာဠဝလ္လိမဏ္ဍပ်၌ သီတင်းသုံးသော မဟာနာဂမထေရ်သည်လည်း ဤနည်းတူပင် ဖြစ်၏။

Sopi kira gatapaccāgatavattaṃ pūrento – paṭhamaṃ tāva bhagavato mahāpadhānaṃ pūjessāmīti sattavassāni ṭhānacaṅkamameva adhiṭṭhāsi. Puna soḷasavassāni gatapaccāgatavattaṃ pūretvā arahattaṃ pāpuṇi. So kammaṭṭhānayutteneva cittena pādaṃ uddharanto, viyuttena uddhaṭe paṭinivattento gāmasamīpaṃ gantvā ‘‘gāvī nu pabbajito nū’’ti āsaṅkanīyapadese ṭhatvā cīvaraṃ pārupitvā kacchakantarato udakena pattaṃ dhovitvā udakagaṇḍūsaṃ karoti. Kiṃ kāraṇā? Mā me bhikkhaṃ dātuṃ vā vandituṃ vā āgate manusse ‘dīghāyukā hothā’ti vacanamattenāpi kammaṭṭhānavikkhepo ahosīti. ‘‘Ajja, bhante, katimī’’ti divasaṃ vā bhikkhugaṇanaṃ vā pañhaṃ vā pucchito pana udakaṃ gilitvā āroceti. Sace divasādīni pucchakā na honti, nikkhamanavelāya gāmadvāre niṭṭhubhitvāva yāti.

ထိုမဟာနာဂမထေရ်သည်လည်း ကမ္မဋ္ဌာန်းနှင့်တကွ သွားခြင်းပြန်ခြင်းရှိသော ဝတ်ကို ဖြည့်ကျင့်တော်မူစဉ် - "ရှေးဦးစွာ မြတ်စွာဘုရား၏ ကြီးမြတ်သော လုံ့လတော်ကို ပူဇော်အံ့" ဟု ကြံစည်၍ ခုနစ်နှစ်ပတ်လုံး ရပ်ခြင်း၊ စင်္ကြံသွားခြင်း ဣရိယာပုထ်နှစ်ပါးကိုသာ ဆောက်တည်တော်မူခဲ့၏။ ထို့နောက် တစ်ဖန် ဆယ့်ခြောက်နှစ်ပတ်လုံး ဂတပစ္စာဂတိကဝတ်ကို ဖြည့်ကျင့်တော်မူပြီးမှ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိတော်မူ၏။ ထိုမထေရ်သည် ကမ္မဋ္ဌာန်းနှင့် ယှဉ်သော စိတ်ဖြင့်သာ ခြေလှမ်းကို လှမ်း၍၊ ကမ္မဋ္ဌာန်းနှင့် ကင်းကွာသောစိတ်ဖြင့် လှမ်းမိပါက နောက်သို့ ပြန်လှည့်တော်မူ၏။ ရွာအနီးသို့ ရောက်သောအခါ "နွားလား၊ ရဟန်းလား" ဟု ယုံမှားသံသယဖြစ်ဖွယ် ကောင်းသောအရပ်၌ ရပ်တန့်၍ သင်္ကန်းကို သပ်ရပ်စွာ ရုံပြီးလျှင်၊ လက်ကတီးကြားရှိ ရေဗူးမှရေဖြင့် သပိတ်ကို ဆေးကြော၍ ပါးစပ်၌ ရေငုံထားတော်မူ၏။ အဘယ်ကြောင့် ရေငုံထားရသနည်းဟူမူ - "ငါ့အား ဆွမ်းလှူရန် သော်လည်းကောင်း၊ ရှိခိုးရန် သော်လည်းကောင်း ရောက်လာကြသော လူတို့အား သက်တော်ရှည်ပါစေ စသည်ဖြင့် စကားပြောဆိုမိရုံမျှဖြင့်လည်း ငါ၏ ကမ္မဋ္ဌာန်း ပျံ့လွင့်ခြင်း မဖြစ်ပါစေလင့်" ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ကြောင့် ဖြစ်၏။ အကယ်၍ "အရှင်ဘုရား၊ ယနေ့သည် ဘယ်နှစ်ရက်မြောက် (ဘယ်တိထီ) ပါနည်း" ဟု နေ့ရက်ကို ဖြစ်စေ၊ ရဟန်းအရေအတွက်ကို ဖြစ်စေ၊ အမေးပြဿနာကို ဖြစ်စေ မေးမြန်းလျှောက်ထားလာပါက ငုံထားသောရေကို မျိုချပြီးမှ ပြန်လည်ဖြေကြားတော်မူ၏။ အကယ်၍ နေ့ရက်စသည်တို့ကို မေးမြန်းမည့်သူ မရှိပါက ရွာမှ ထွက်ခွာချိန်၌ ရွာတံခါးဝတွင် ထိုရေကို ထွေးပစ်၍ ကြွသွားတော်မူ၏။

Kalambatitthavihāre vassūpagatā paññāsabhikkhū viya ca. Te kira āsaḷhipuṇṇamāyaṃ katikavattaṃ akaṃsu – ‘‘arahattaṃ appatvā aññamaññaṃ nālapissāmā’’ti, gāmañca piṇḍāya pavisantā udakagaṇḍūsaṃ katvā pavisiṃsu. Divasādīsu pucchitesu vuttanayeneva paṭipajjiṃsu. Tattha manussā niṭṭhubhanaṃ [Pg.171] disvā jāniṃsu – ‘‘ajjeko āgato, ajja dve’’ti. Evañca cintesuṃ – ‘‘kinnu kho ete amhehiyeva saddhiṃ na sallapanti, udāhu aññamaññampi. Sace aññamaññampi na sallapanti, addhā vivādajātā bhavissanti. Etha ne aññamaññaṃ khamāpessāmā’’ti, sabbe vihāraṃ gantvā paññāsāya bhikkhūsu dvepi bhikkhū ekokāse nāddasaṃsu. Tato yo tesu cakkhumā puriso, so āha – ‘‘na bho kalahakārakānaṃ vasanokāso īdiso hoti, susammaṭṭhaṃ cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇaṃ, sunikkhittā sammajjaniyo, sūpaṭṭhapitaṃ pānīyaṃ paribhojanīya’’nti, te tatova nivattā. Tepi bhikkhū anto temāseyeva arahattaṃ patvā mahāpavāraṇāya visuddhipavāraṇaṃ pavāresuṃ.

ကလမ္ဗတိတ္ထကျောင်းတိုက်၌ ဝါကပ်တော်မူကြသော ငါးကျိပ်သော ရဟန်းတို့သည်လည်း (ကမ္မဋ္ဌာန်းနှင့်ယှဉ်သော စိတ်ဖြင့်သာလျှင် ခြေကို ကြွလှမ်းသကဲ့သို့ ဖြစ်၏)။ ထိုရဟန်းတို့သည် ဝါဆိုလပြည့်နေ့၌ 'အရဟတ္တဖိုလ်သို့ မရောက်မချင်း အချင်းချင်း စကားမပြောကြစတမ်း' ဟု ကတိကဝတ် ပြုကြကုန်၏။ ဆွမ်းခံရန် ရွာတွင်းသို့ ဝင်ကြသောအခါ၌လည်း ပါးစပ်၌ ရေငုံ၍ ဝင်ကြကုန်၏။ နေ့ရက်စသည်တို့ကို မေးမြန်းကြသောအခါ၌လည်း ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းသာလျှင် ကျင့်ကြကုန်၏။ ထိုရွာ၌ လူတို့သည် ရေထွေးခြင်းကို မြင်၍ 'ယနေ့ တစ်ပါး ကြွလာသည်၊ ယနေ့ နှစ်ပါး ကြွလာသည်' ဟု သိကြကုန်၏။ ဤသို့လည်း ကြံစည်ကြကုန်၏။ 'ဤရဟန်းတို့သည် ငါတို့နှင့်သာ စကားမပြောကြသည်လော၊ သို့မဟုတ် အချင်းချင်းလည်း စကားမပြောကြသည်လော။ အကယ်၍ အချင်းချင်းလည်း စကားမပြောကြပါက ဧကန်မလွဲ ခိုက်ရန်ဖြစ် (ငြင်းခုံ) နေကြသည် ဖြစ်လိမ့်မည်။ လာကြကုန်၊ ထိုရဟန်းတို့ကို အချင်းချင်း တောင်းပန်စေကြကုန်စို့' ဟု ပြောဆိုကာ လူအားလုံးတို့သည် ကျောင်းသို့ သွားကြပြီးလျှင် ငါးကျိပ်သော ရဟန်းတို့တွင် နှစ်ပါးသော ရဟန်းတို့ကိုမျှ တစ်နေရာတည်း၌ အတူတကွ မတွေ့ကြရကုန်။ ထိုအခါ ထိုလူတို့အနက် အမြော်အမြင်ရှိသော ယောက်ျားတစ်ဦးက 'အမောင်တို့... ရန်ဖြစ်နေကြသော ရဟန်းတို့၏ နေရာအရပ်သည် ဤကဲ့သို့ မဟုတ်ပါ၊ စေတီယင်ပြင်၊ ဗောဓိယင်ပြင်တို့သည် ကောင်းစွာ တံမြက်လှည်းအပ်ပြီး ဖြစ်သည်၊ တံမြက်စည်းတို့ကိုလည်း ကောင်းစွာ ထားရှိသည်၊ သောက်ရေသုံးရေတို့ကိုလည်း ကောင်းစွာ တည်ထားအပ်ပါသည်' ဟု ပြောဆိုသဖြင့် ထိုလူတို့သည် ထိုအရပ်မှပင် ပြန်လှည့်သွားကြကုန်၏။ ထိုရဟန်းတို့သည်လည်း ဝါတွင်းသုံးလပတ်လုံးအတွင်း၌သာလျှင် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိတော်မူကြသဖြင့် သီတင်းကျွတ်လပြည့် မဟာပဝါရဏာနေ့၌ စင်ကြယ်သော ပဝါရဏာကို ပြုတော်မူကြကုန်၏။

Evaṃ kāḷavallimaṇḍapavāsī mahānāgatthero viya, kalambatitthavihāre vassūpagatabhikkhū viya ca kammaṭṭhānayutteneva cittena pādaṃ uddharanto gāmasamīpaṃ gantvā udakagaṇḍūsaṃ katvā vīthiyo sallakkhetvā, yattha surāsoṇḍadhuttādayo kalahakārakā caṇḍahatthiassādayo vā natthi, taṃ vīthiṃ paṭipajjati. Tattha ca piṇḍāya caramāno na turitaturito viya javena gacchati. Na hi javena piṇḍapātiyadhutaṅgaṃ nāma kiñci atthi. Visamabhūmibhāgappattaṃ pana udakasakaṭaṃ viya niccalo hutvā gacchati. Anugharaṃ paviṭṭho ca dātukāmaṃ vā adātukāmaṃ vā sallakkhetvā tadanurūpaṃ kālaṃ āgamento bhikkhaṃ paṭilabhitvā ādāya antogāme vā bahigāme vā vihārameva vā āgantvā yathā phāsuke patirūpe okāse nisīditvā kammaṭṭhānaṃ manasikaronto āhāre paṭikūlasaññaṃ upaṭṭhapetvā akkhabbhañjana – vaṇalepanaputtamaṃsūpamavasena paccavekkhanto aṭṭhaṅgasamannāgataṃ āhāraṃ āhāreti, neva davāya na madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya…pe… bhuttāvī ca udakakiccaṃ katvā muhuttaṃ bhattakilamathaṃ paṭippassambhetvā yathā purebhattaṃ, evaṃ pacchābhattaṃ purimayāmaṃ pacchimayāmañca kammaṭṭhānameva manasi karoti, ayaṃ vuccati harati ca paccāharati cāti.

ဤသို့လျှင် ကာဠဝလ္လိမဏ္ဍပ်၌ နေလေ့ရှိသော မဟာနာဂမထေရ် ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ကလမ္ဗတိတ္ထကျောင်းတိုက်၌ ဝါကပ်ကုန်သော ရဟန်းတို့ ကဲ့သို့လည်းကောင်း ကမ္မဋ္ဌာန်းနှင့်ယှဉ်သော စိတ်ဖြင့်သာလျှင် ခြေကို ကြွလှမ်းလျက် ရွာအနီးသို့ ရောက်သောအခါ ပါးစပ်၌ ရေငုံခြင်းကို ပြု၍ လမ်းတို့ကို မှတ်သားပြီးလျှင် သေရည်ကြူးသူ၊ မိန်းမကြူးသူစသော ရန်ပွဲရှာတတ်သူများ၊ ကြမ်းတမ်းသော ဆင်၊ မြင်းစသော သတ္တဝါများ မရှိသော လမ်းသို့ ဝင်၍ သွား၏။ ထိုလမ်း၌ ဆွမ်းခံ လှည့်လည်သောအခါ အလွန်လျင်မြန်စွာ အဟုန်ဖြင့် မသွားပေ။ အရှိန်ပြင်းစွာ သွားရသော ပိဏ္ဍပါတ်ဓုတင်ဟူသည် မရှိသောကြောင့်တည်း။ မညီမညွတ်သော မြေပြင်သို့ ရောက်သော ရေတင်လှည်းကဲ့သို့ မလှုပ်မယှက် တည်ငြိမ်စွာ သွား၏။ အိမ်စဉ်အတိုင်း ဆွမ်းခံဝင်သောအခါ၌လည်း လှူလိုသူ သို့မဟုတ် မလှူလိုသူကို စိစစ်မှတ်သား၍ ထိုအခြေအနေနှင့် လျော်ညီစွာ အချိန်ကို ဆိုင်းငံ့စောင့်ဆိုင်းကာ ဆွမ်းကိုရရှိသဖြင့် ယူဆောင်လျက် ရွာတွင်း၌ ဖြစ်စေ၊ ရွာပြင်၌ ဖြစ်စေ လျောက်ပတ်ချမ်းသာသော နေရာသို့ သော်လည်းကောင်း၊ ကျောင်းတိုက်သို့သာ ပြန်လာ၍ ဖြစ်စေ လျောက်ပတ်ချမ်းသာသော နေရာ၌ ထိုင်လျက် ကမ္မဋ္ဌာန်းကို နှလုံးသွင်းကာ အာဟာရ၌ စက်ဆုပ်ဖွယ်ဟူသော သညာကို ဖြစ်စေပြီးလျှင်၊ လှည်းဝင်ရိုးကို ဆီသုတ်လိမ်းခြင်း ဥပမာ၊ အနာကို ဆေးလိမ်းခြင်း ဥပမာ၊ သားသမီး၏ အသားကို စားရခြင်း ဥပမာတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဆင်ခြင်လျက် ရှစ်ပါးသောအင်္ဂါနှင့် ပြည့်စုံသော အာဟာရကို သုံးဆောင်၏။ ရွာသူသားငယ်တို့ကဲ့သို့ မြူးတူးပျော်ပါး ကစားရန် မဟုတ်၊ လက်ဝှေ့သမားတို့ကဲ့သို့ အင်အားမာန်တက်စေရန် မဟုတ်၊ နန်းတွင်းသူတို့ကဲ့သို့ ကိုယ်လက်အင်္ဂါ စိုပြေလှပစေရန် မဟုတ်၊ ဂျွမ်းသမား ကချေသည်တို့ကဲ့သို့ အရေအဆင်း ကြည်လင်စေရန် မဟုတ်ဘဲ သုံးဆောင်၏။ ဆွမ်းဘုဉ်းပေးပြီးသော် ရေကိစ္စကို ပြုပြီး၍ ခေတ္တမျှ ဆွမ်းကြောင့်ဖြစ်သော ပင်ပန်းမှုကို ငြိမ်းစေပြီးလျှင်၊ ဆွမ်းမစားမီ ရှေးအဖို့၌ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို နှလုံးသွင်းသကဲ့သို့ ထို့အတူ ဆွမ်းစားပြီးနောက်အဖို့၌လည်းကောင်း၊ ညဉ့်ဦးယံနှင့် မိုးသောက်ယံတို့၌လည်းကောင်း ကမ္မဋ္ဌာန်းကိုသာ နှလုံးသွင်း၏။ ဤရဟန်းကို 'ကမ္မဋ္ဌာန်းကို အသွား၌လည်း ဆောင်၏၊ အပြန်၌လည်း ဆောင်၏' ဟု ဆိုအပ်၏။

Idaṃ pana haraṇapaccāharaṇasaṅkhātaṃ gatapaccāgatavattaṃ pūrento yadi upanissayasampanno hoti, paṭhamavaye eva arahattaṃ pāpuṇāti. No ce paṭhamavaye pāpuṇāti, atha majjhimavaye; no ce majjhimavaye pāpuṇāti, atha maraṇasamaye; no ce maraṇasamaye pāpuṇāti, atha [Pg.172] devaputto hutvā; no ce devaputto hutvā pāpuṇāti, anuppanne buddhe nibbatto paccekabodhiṃ sacchikaroti. No ce paccekabodhiṃ sacchikaroti, atha buddhānaṃ sammukhībhāve khippābhiñño hoti; seyyathāpi thero bāhiyo dārucīriyo mahāpañño vā, seyyathāpi thero sāriputto mahiddhiko vā, seyyathāpi thero mahāmoggallāno dhutavādo vā, seyyathāpi thero mahākassapo dibbacakkhuko vā, seyyathāpi thero anuruddho vinayadharo vā, seyyathāpi thero upāli dhammakathiko vā, seyyathāpi thero puṇṇo mantāṇiputto āraññiko vā, seyyathāpi thero revato bahussuto vā, seyyathāpi thero ānando bhikkhākāmo vā, seyyathāpi thero rāhulo buddhaputtoti. Iti imasmiṃ catukke yvāyaṃ harati ca paccāharati ca, tassa gocarasampajaññaṃ sikhāpattaṃ hoti.

ကမ္မဋ္ဌာန်းကို အသွားအပြန်ဆောင်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ဤဂတပစ္စာဂတဝတ်ကို ဖြည့်ကျင့်သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် အကယ်၍ အားကြီးသော မှီရာအကြောင်း (ဥပနိဿယ) နှင့် ပြည့်စုံပါက ပထမအရွယ်၌ပင် အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်နိုင်၏။ အကယ်၍ ပထမအရွယ်၌ မရောက်ခဲ့သော် မဇ္ဈိမအရွယ်၌၊ မဇ္ဈိမအရွယ်၌ မရောက်ခဲ့သော် သေခါနီးအခါ၌၊ သေခါနီး၌ မရောက်ခဲ့သော် နတ်သားဖြစ်၍ ရောက်နိုင်၏။ အကယ်၍ နတ်သားဖြစ်၍ မရောက်ခဲ့သော် ဘုရားရှင်တို့ ပွင့်တော်မမူသော ကာလ၌ ဖြစ်ရသော် ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို မျက်မှောက်ပြုနိုင်၏။ အကယ်၍ ပစ္စေကဗောဓိဉာဏ်ကို မျက်မှောက်မပြုနိုင်ခဲ့သော် ဘုရားရှင်တို့၏ မျက်မှောက်တော်၌ လျင်မြန်စွာ သိလွယ်သော လျှပ်တပြက်သိ (ခိပ္ပါဘိည) ပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်နိုင်၏။ ဗာဟိယဒါရုစီရိယမထေရ် ကဲ့သို့တည်း။ သို့မဟုတ် သာရိပုတ္တရာမထေရ်ကဲ့သို့ ပညာကြီးသောသူ၊ သို့မဟုတ် မဟာမောဂ္ဂလာန်မထေရ်ကဲ့သို့ တန်ခိုးကြီးသောသူ၊ သို့မဟုတ် မဟာကဿပမထေရ်ကဲ့သို့ ဓုတင်ဆောင်သောသူ၊ သို့မဟုတ် အနုရုဒ္ဓါမထေရ်ကဲ့သို့ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ရှိသောသူ၊ သို့မဟုတ် ဥပါလိမထေရ်ကဲ့သို့ ဝိနည်းဆောင်သောသူ၊ သို့မဟုတ် မန္တာဏီပုဏ္ဏေးမ၏သား ပုဏ္ဏမထေရ်ကဲ့သို့ တရားဟောပုဂ္ဂိုလ်၊ သို့မဟုတ် ရေဝတမထေရ်ကဲ့သို့ တော၌နေလေ့ရှိသောသူ၊ သို့မဟုတ် အာနန္ဒာမထေရ်ကဲ့သို့ ဗဟုသုတများသောသူ၊ သို့မဟုတ် ဘုရားသားတော် ရာဟုလာမထေရ်ကဲ့သို့ သိက္ခာသုံးပါးကို လိုလားသောသူ ဖြစ်နိုင်၏။ ဤသို့လျှင် ဤလေးပါးအစု (စတုက္က) တွင် ဆွမ်းခံအသွား၌လည်းကောင်း၊ အပြန်၌လည်းကောင်း ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ဆောင်သော ရဟန်း၏ ဂေါစရသမ္ပဇဉ်သည် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်သည်မည်၏။

Abhikkamādīsu pana asammuyhanaṃ asammohasampajaññaṃ, taṃ evaṃ veditabbaṃ – idha bhikkhu abhikkamanto vā paṭikkamanto vā yathā andhabālaputhujjanā abhikkamādīsu – ‘‘attā abhikkamati, attanā abhikkamo nibbattito’’ti vā, ‘‘ahaṃ abhikkamāmi, mayā abhikkamo nibbattito’’ti vā sammuyhanti, tathā asammuyhanto ‘‘abhikkamāmī’’ti citte uppajjamāne teneva cittena saddhiṃ cittasamuṭṭhānā vāyodhātu viññattiṃ janayamānā uppajjati. Iti cittakiriyavāyodhātuvipphāravasena ayaṃ kāyasammato aṭṭhisaṅghāto abhikkamati. Tassevaṃ abhikkamato ekekapāduddharaṇe pathavīdhātu āpodhātūti dve dhātuyo omattā honti mandā, itarā dve adhimattā honti balavatiyo; tathā atiharaṇavītiharaṇesu. Vossajjane tejodhātu vāyodhātūti dve dhātuyo omattā honti mandā, itarā dve adhimattā balavatiyo, tathā sannikkhepanasannirujjhanesu. Tattha uddharaṇe pavattā rūpārūpadhammā atiharaṇaṃ na pāpuṇanti, tathā atiharaṇe pavattā vītiharaṇaṃ, vītiharaṇe pavattā vossajjanaṃ, vossajjane pavattā sannikkhepanaṃ, sannikkhepane pavattā sannirujjhanaṃ na pāpuṇanti. Tattha tattheva pabbaṃ pabbaṃ sandhi sandhi odhi odhi hutvā tattakapāle [Pg.173] pakkhittatilāni viya paṭapaṭāyantā bhijjanti. Tattha ko eko abhikkamati, kassa vā ekassa abhikkamanaṃ? Paramatthato hi dhātūnaṃyeva gamanaṃ, dhātūnaṃ ṭhānaṃ, dhātūnaṃ nisajjanaṃ, dhātūnaṃ sayanaṃ. Tasmiṃ tasmiṃ koṭṭhāse saddhiṃ rūpena.

ရှေ့သို့တိုးခြင်း စသည်တို့၌ မတွေဝေခြင်းသည် အသမ္မောဟသမ္ပဇည မည်၏။ ထိုအသမ္မောဟသမ္ပဇညကို ဤသို့ သိအပ်၏။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် ရှေ့သို့တိုးသော်လည်းကောင်း၊ နောက်သို့ဆုတ်သော်လည်းကောင်း၊ ပညာမျက်စိကင်း၍ မိုက်မဲသော ပုထုဇဉ်တို့သည် ရှေ့သို့တိုးခြင်းစသည်တို့၌ 'အတ္တသည် ရှေ့သို့သွား၏၊ အတ္တသည် ရှေ့သို့သွားခြင်းကို ဖြစ်စေအပ်ပြီ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ငါသည် ရှေ့သို့သွား၏၊ ငါသည် ရှေ့သို့သွားခြင်းကို ဖြစ်စေအပ်ပြီ' ဟူ၍လည်းကောင်း တွေဝေကြသကဲ့သို့ မတွေဝေဘဲ၊ 'ရှေ့သို့သွားအံ့' ဟု စိတ်ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ ထိုစိတ်နှင့်အတူ စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော ဝါယောဓာတ်သည် ကာယဝိညတ်ကို ဖြစ်စေလျက် ပေါ်ပေါက်လာ၏။ ဤသို့လျှင် စိတ်၏အလိုဆန္ဒကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝါယောဓာတ်၏ လှုပ်ရှားတွန်းကန်မှုအစွမ်းဖြင့် ကိုယ်ဟု သမုတ်အပ်သော ဤအရိုးစုသည် ရှေ့သို့တိုးသွား၏။ ထိုသို့ ရှေ့သို့သွားသော ထိုအရိုးစု၏ တစ်ဖက်စီသော ခြေကို ကြွမြှောက်ရာ (ဥဒ္ဓရဏ) အခါ၌ ပထဝီဓာတ်နှင့် အာပေါဓာတ် နှစ်ပါးတို့သည် လျော့နည်းညံ့ဖျင်းကုန်၏၊ ကျန်ရှိသော တေဇောဓာတ်နှင့် ဝါယောဓာတ် နှစ်ပါးတို့သည် လွန်ကဲအားကောင်းကုန်၏။ ရှေ့သို့လှမ်းခြင်း (အတိဟရဏ)၊ လွန်၍လှမ်းခြင်း (ဝီတိဟရဏ) တို့၌လည်း ထို့အတူပင် ဖြစ်၏။ ခြေကို အောက်ချရာ (ဝေါသဇ္ဇန) ခဏ၌ တေဇောဓာတ်နှင့် ဝါယောဓာတ် နှစ်ပါးတို့သည် လျော့နည်းညံ့ဖျင်းကုန်၏၊ ကျန်သော ပထဝီဓာတ်နှင့် အာပေါဓာတ် နှစ်ပါးတို့သည် လွန်ကဲအားကောင်းကုန်၏။ ခြေကို မြေပေါ်သို့ချခြင်း (သန္နက္ခိပန) နှင့် ဖိနင်းခြင်း (သန္နရုဇ္ဈန) တို့၌လည်း ထို့အတူပင် ဖြစ်၏။ ထိုသွားရာ၌ ခြေကိုကြွမြှောက်စဉ် (ဥဒ္ဓရဏ) ဖြစ်ပေါ်သော ရုပ်နာမ်တရားတို့သည် ရှေ့သို့လှမ်းသည့် (အတိဟရဏ) အဆင့်သို့ မရောက်ကြကုန်။ ထို့အတူ ရှေ့သို့လှမ်းစဉ်ဖြစ်သော ရုပ်နာမ်တရားတို့သည် လွန်၍လှမ်းသည့် (ဝီတိဟရဏ) အဆင့်သို့ မရောက်၊ လွန်၍လှမ်းစဉ်ဖြစ်သော ရုပ်နာမ်တရားတို့သည် ခြေချသည့် (ဝေါသဇ္ဇန) အဆင့်သို့ မရောက်၊ ခြေချစဉ်ဖြစ်သော ရုပ်နာမ်တရားတို့သည် မြေပေါ်ချသည့် (သန္နက္ခိပန) အဆင့်သို့ မရောက်၊ မြေပေါ်ချစဉ်ဖြစ်သော ရုပ်နာမ်တရားတို့သည် ဖိနင်းသည့် (သန္နရုဇ္ဈန) အဆင့်သို့ မရောက်ကြကုန်။ ထိုထိုခဏတို့၌သာလျှင် တစ်ဆစ်စီ၊ တစ်စပ်စီ၊ တစ်ပိုင်းစီ ဖြစ်ပေါ်ကာ ပူပြင်းလှသော အိုးကင်းပူပေါ်သို့ ထည့်လိုက်သော နှမ်းစေ့များကဲ့သို့ တဖျစ်ဖျစ် တဖောက်ဖောက်မြည်လျက် ပျက်စီးချုပ်ငြိမ်းသွားကြကုန်၏။ ထိုရှေ့သို့သွားရာ၌ အဘယ်သူတစ်ဦးတစ်ယောက်က သွားသနည်း၊ သို့မဟုတ် အဘယ်သူ၏ သွားခြင်း ဖြစ်သနည်း။ ပရမတ်အားဖြင့်မူကား ဓာတ်တို့၏ သွားခြင်း၊ ဓာတ်တို့၏ ရပ်ခြင်း၊ ဓာတ်တို့၏ ထိုင်ခြင်း၊ ဓာတ်တို့၏ လျောင်းခြင်းမျှသာ ဖြစ်၏။ ထိုထိုအစိတ်အပိုင်း၌ ရုပ်နှင့်အတူတကွ -

Aññaṃ uppajjate cittaṃ, aññaṃ cittaṃ nirujjhati;

Avīcimanusambandho, nadīsotova vattatīti.

အခြားတစ်ပါးသော စိတ်သည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ အခြားတစ်ပါးသော စိတ်သည် ချုပ်ပျောက်သွား၏။ အကြားမရှိဘဲ အစဉ်မပြတ် ဆက်စပ်နေသော ရုပ်နာမ်အစဉ်သည် မြစ်ရေအလျဉ်ကဲ့သို့ အမြဲမပြတ် စီးဆင်းဖြစ်ပေါ်နေ၏။

Evaṃ abhikkamādīsu asammuyhanaṃ asammohasampajaññaṃ nāmāti.

ဤသို့လျှင် ရှေ့သို့တိုးခြင်း စသည်တို့၌ မတွေဝေခြင်းကို အသမ္မောဟသမ္ပဇည ဟု ဆိုအပ်သတည်း။

Niṭṭhito abhikkante paṭikkante sampajānakārī hotīti padassa attho.

ရှေ့သို့တိုးခြင်း၊ ဆုတ်ခြင်း၌ ဆင်ခြင်ဉာဏ်ဖြင့် ပြုလေ့ရှိသူ ဖြစ်၏ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်ဖွင့်ဆိုချက်သည် ပြီးပြီ။

Ālokite vilokiteti ettha pana ālokitaṃ nāma purato pekkhaṇaṃ. Vilokitaṃ nāma anudisāpekkhaṇaṃ. Aññānipi heṭṭhā upari pacchato pekkhaṇavasena olokitaullokitāpalokitāni nāma honti, tāni idha na gahitāni. Sāruppavasena pana imāneva dve gahitāni, iminā vā mukhena sabbānipi tāni gahitānevāti.

အာလောကိတေ ဝิလောကိတေ ဟူသော ဤပါဌ်၌မူ ရှေ့သို့ တည့်တည့်ကြည့်ခြင်းကို 'အာလောကိတ' မည်၏။ ဘေးစောင်းအရပ်ကို ကြည့်ခြင်း (သို့မဟုတ် ရှေးရှုကြည့်သောအရပ်သို့ အစဉ်လိုက်သော ဘေးအရပ်ကို ကြည့်ခြင်း) ကို 'ဝิလောကိတ' မည်၏။ အခြားလည်းဖြစ်ကုန်သော အောက်သို့ကြည့်ခြင်း (ဩလောကိတ)၊ အထက်သို့ကြည့်ခြင်း (ဥလ္လောကိတ)၊ နောက်သို့ကြည့်ခြင်း (အပလောကိတ) တို့သည် ကြည့်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ရှိကြသေးသော်လည်း ထိုကြည့်ခြင်းတို့ကို ဤသမ္ပဇညအရာ၌ ယူတော်မမူခဲ့ပေ။ စင်စစ်သော်ကား ရဟန်းတို့အား လျောက်ပတ်သည်ဖြစ်သောကြောင့် ဤအာလောကိတနှင့် ဝိလောကိတ နှစ်ပါးတို့ကိုသာ ယူတော်မူအပ်၏။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းအားဖြင့် ဤအဓိကဖြစ်သော အာလောကိတနှင့် ဝိလောကိတ နှစ်ပါးအားဖြင့် အလုံးစုံသော ဩလောကိတ၊ ဥလ္လောကိတ၊ အပလောကိတတို့ကိုလည်း ယူအပ်ပြီးသားပင် ဖြစ်သည်ဟု မှတ်ယူအပ်၏။

Tattha ‘‘ālokessāmī’’ti citte uppanne cittavaseneva anoloketvā atthapariggaṇhanaṃ sātthakasampajaññaṃ, taṃ āyasmantaṃ nandaṃ kāyasakkhiṃ katvā veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘sace, bhikkhave, nandassa puratthimā disā āloketabbā hoti, sabbaṃ cetasā samannāharitvā nando puratthimaṃ disaṃ āloketi – ‘evaṃ me puratthimaṃ disaṃ ālokayato na abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssavissantī’ti. Itiha tattha sampajāno hoti (a. ni. 8.9). Sace, bhikkhave, nandassa pacchimā disā…pe… uttarā disā…pe… dakkhiṇā disā…pe… uddhaṃ…pe… adho…pe… anudisā anuviloketabbā hoti, sabbaṃ cetasā samannāharitvā nando anudisaṃ anuviloketi – ‘evaṃ me anudisaṃ anuvilokayato na abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssavissantī’ti. Itiha tattha sampajāno hotī’’ti.

ထိုအာလောကိတ ဝิလောကိတတို့၌ 'ငါကြည့်အံ့' ဟု စိတ်ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ စိတ်၏အလိုအတိုင်း မကြည့်ဘဲ တိုးပွားခြင်း (အကျိုးရှိမရှိ) ကို သိမ်းယူဆင်ခြင်ခြင်းသည် သာတ္ထကသမ္ပဇညမည်၏။ ထိုသာတ္ထကသမ္ပဇညကို အရှင်နန္ဒမထေရ်ကို ကိုယ်တွေ့မျက်မြင်သက်သေ ပြု၍ သိအပ်၏။ မှန်ပေ၏၊ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်ပြီ- 'ရဟန်းတို့၊ အကယ်၍ နန္ဒအား အရှေ့အရပ်သို့ ရှေးရှုကြည့်ထိုက်သည် ဖြစ်အံ့၊ နန္ဒသည် စိတ်ဖြင့် ကောင်းစွာ နှလုံးသွင်းလျက် - ငါသည် ဤသို့ အရှေ့အရပ်သို့ ရှေးရှုကြည့်သောအခါ ယုတ်မာသော အကုသိုလ်တရားဖြစ်သည့် အဘိဇ္ဈာနှင့် ဒေါမနဿတို့သည် အစဉ်လိုက်၍ မဖြစ်ကုန်လတံ့ - ဟု နှလုံးသွင်း၍ အရှေ့အရပ်သို့ ရှေးရှုကြည့်၏။ ဤသို့ ကြည့်ရာ၌ ကောင်းစွာ ဆင်ခြင်သိသူ ဖြစ်၏။ ရဟန်းတို့၊ အကယ်၍ နန္ဒအား အနောက်အရပ်ကိုဖြစ်စေ ...မြောက်အရပ်ကိုဖြစ်စေ ... တောင်အရပ်ကိုဖြစ်စေ ... အထက်အရပ်ကို မော့၍ ကြည့်ထိုက်သည် ဖြစ်အံ့၊ ... အောက်အရပ်ကို ငုံ့၍ ကြည့်ထိုက်သည် ဖြစ်အံ့၊ ... အထောင့်အရပ်ကို လှည့်၍ ကြည့်ထိုက်သည် ဖြစ်အံ့၊ နန္ဒသည် စိတ်ဖြင့် ကောင်းစွာ နှလုံးသွင်းလျက် - ငါသည် ဤသို့ အထောင့်အရပ်ကို လှည့်၍ ကြည့်သောအခါ ယုတ်မာသော အကုသိုလ်တရားဖြစ်သည့် အဘိဇ္ဈာနှင့် ဒေါမနဿတို့သည် အစဉ်လိုက်၍ မဖြစ်ကုန်လတံ့ - ဟု နှလုံးသွင်း၍ ထိုအထောင့်အရပ်ကို လှည့်၍ ကြည့်၏။ ဤသို့ လှည့်ကြည့်ရာ၌ ကောင်းစွာ ဆင်ခြင်သိသူ ဖြစ်၏' ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။

Api ca idhāpi pubbe vuttacetiyadassanādivaseneva sātthakatā ca sappāyatā ca veditabbā, kammaṭṭhānassa pana avijahanameva gocarasampajaññaṃ. Tasmā [Pg.174] ettha khandhadhātuāyatanakammaṭṭhānikehi attano kammaṭṭhānavaseneva, kasiṇādikammaṭṭhānikehi vā pana kammaṭṭhānasīseneva ālokanaṃ vilokanaṃ kātabbaṃ. Abbhantare attā nāma āloketā vā viloketā vā natthi, ‘ālokessāmī’ti pana citte uppajjamāne teneva cittena saddhiṃ cittasamuṭṭhānā vāyodhātu viññattiṃ janayamānā uppajjati. Iti cittakiriyavāyodhātuvipphāravasena heṭṭhimaṃ akkhidalaṃ adho sīdati, uparimaṃ uddhaṃ laṅgheti. Koci yantakena vivaranto nāma natthi. Tato cakkhuviññāṇaṃ dassanakiccaṃ sādhentaṃ uppajjatīti evaṃ pajānanaṃ panettha asammohasampajaññaṃ nāma. Api ca mūlapariññā āgantukatāva kālikabhāvavasena pettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ. Mūlapariññāvasena tāva –

ထို့ပြင် ဤအာလောကိတ ဝิလောကိတအရာ၌လည်း ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော စေတီတော်ဖူးမြော်ခြင်း စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့်သာ သာတ္ထကတ (အကျိုးရှိခြင်း) နှင့် သပ္ပါယတ (လျောက်ပတ်ခြင်း) ကို သိအပ်၏။ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို မစွန့်လွှတ်ခြင်းသည်သာလျှင် ဂေါစရသမ္ပဇည မည်၏။ ထို့ကြောင့် ဤအာလောကိတ ဝิလောကိတအရာ၌ ခန္ဓာ၊ အာယတန၊ ဓာတ် ကမ္မဋ္ဌာန်းကို အားထုတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် မိမိတို့ ကမ္မဋ္ဌာန်း၏ စွမ်းအားဖြင့်သာ ကြည့်ခြင်း၊ ဘေးသို့ကြည့်ခြင်းတို့ကို ပြုအပ်၏။ ကသိုဏ်းအစရှိသော ကမ္မဋ္ဌာန်းကို အားထုတ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်လည်း ကမ္မဋ္ဌာန်းကို အဓိကဦးစီးပြုလျက်သာ ကြည့်ခြင်း၊ ဘေးသို့ကြည့်ခြင်းကို ပြုအပ်၏။ ကိုယ်တွင်း၌ ကြည့်တတ်သော 'အတ္တ' ဟူ၍ မရှိ။ စင်စစ်မူကား 'ငါ ကြည့်အံ့' ဟု စိတ်ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ ထိုစိတ်နှင့်အတူ စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော ကာယဝิညတ်ကို ဖြစ်စေတတ်သည့် ဝါယောဓာတ်သည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ဤသို့ဖြင့် စိတ်၏ အမူအရာဖြစ်သော ဝါယောဓာတ် လှုပ်ရှားခြင်း၏ အစွမ်းကြောင့် အောက်မျက်လွှာသည် အောက်သို့ သက်ဆင်းသကဲ့သို့ ဖြစ်၏၊ အထက်မျက်လွှာသည် အထက်သို့ တက်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ စက်ယန္တရားဖြင့် မျက်လုံးကို ဖွင့်ပေးတတ်သူ မည်သူမျှ မရှိပေ။ ထိုသို့ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် စက္ခုဝိညာဉ်သည် မြင်ခြင်းကိစ္စကို ပြီးစေလျက် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ဤသို့ အမှန်အတိုင်း သိခြင်းသည် ဤအရာ၌ အသမ္မောဟသမ္ပဇည မည်၏။ ထို့ပြင် အရင်းမူလကို ပိုင်းခြားသိခြင်း (မူလပရိညာ)၊ ဧည့်သည်အဖြစ် (အာဂန္တုကဘာဝ)၊ အခိုက်အတန့်မျှသာဖြစ်ခြင်း (တာဝကာလိကဘာဝ) တို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း ဤနေရာ၌ အသမ္မောဟသမ္ပဇညကို သိအပ်၏။ ရှေးဦးစွာ မူလပရိညာ အစွမ်းဖြင့် သိအပ်ပုံမှာ-

Bhavaṅgāvajjanañceva, dassanaṃ sampaṭicchanaṃ;

Santīraṇaṃ voṭṭhabbanaṃ, javanaṃ bhavati sattamaṃ.

ဘဝင်၊ အာဝဇ္ဇန်း၊ မြင်တတ်သော စက္ခုဝိညာဉ်၊ သမ္ပဋိစ္ဆိုင်း၊ သန္တီရဏ၊ ဝုဋ္ဌော၊ ခုနစ်ခုမြောက်သော ဇောတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Tattha bhavaṅgaṃ upapattibhavassa aṅgakiccaṃ sādhayamānaṃ pavattati, taṃ āvaṭṭetvā kiriyamanodhātu āvajjanakiccaṃ sādhayamānā, taṃnirodhā cakkhuviññāṇaṃ dassanakiccaṃ sādhayamānaṃ, taṃnirodhā vipākamanodhātu sampaṭicchanakiccaṃ sādhayamānā, taṃnirodhā vipākamanoviññāṇadhātu santīraṇakiccaṃ sādhayamānā, taṃnirodhā kiriyamanoviññāṇadhātu voṭṭhabbanakiccaṃ sādhayamānā, taṃnirodhā sattakkhattuṃ javanaṃ javati. Tattha paṭhamajavanepi – ‘‘ayaṃ itthī, ayaṃ puriso’’ti rajjanadussanamuyhanavasena ālokitavilokitaṃ nāma na hoti. Dutiyajavanepi…pe… sattamajavanepi. Etesu pana yuddhamaṇḍale yodhesu viya heṭṭhupariyavasena bhijjitvā patitesu – ‘‘ayaṃ itthī, ayaṃ puriso’’ti rajjanādivasena ālokitavilokitaṃ hoti. Evaṃ tāvettha mūlapariññāvasena asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.

ထို ၇ ပါးသော စိတ်တို့တွင် ဘဝင်သည် ဥပပတ္တိဘဝ၏ ပဓာနအစိတ်အပိုင်းဖြစ်သော ကိစ္စကို ပြီးစေလျက် ဖြစ်ပေါ်၏။ ထိုဘဝင်ကို လည်စေ၍ ကြိယာမနောဓာတ်သည် အာဝဇ္ဇန်းကိစ္စကို ပြီးစေလျက် ဖြစ်၏။ ထိုမနောဓာတ် ချုပ်ခြင်းကြောင့် စက္ခုဝိညာဉ်သည် မြင်ခြင်းကိစ္စကို ပြီးစေလျက် ဖြစ်၏။ ထိုစက္ခုဝိညာဉ် ချုပ်ခြင်းကြောင့် ဝိပါက်မနောဓာတ်သည် သမ္ပဋိစ္ဆိုင်းကိစ္စကို ပြီးစေလျက် ဖြစ်၏။ ထိုဝိပါက်မနောဓာတ် ချုပ်ခြင်းကြောင့် ဝိပါက်မနောဝိညာဏဓာတ်သည် သန္တီရဏကိစ္စကို ပြီးစေလျက် ဖြစ်၏။ ထိုဝိပါက်မနောဝိညာဏဓာတ် ချုပ်ခြင်းကြောင့် ကြိယာမနောဝိညာဏဓာတ်သည် ဝုဋ္ဌောကိစ္စကို ပြီးစေလျက် ဖြစ်၏။ ထိုဝုဋ္ဌောချုပ်ခြင်းကြောင့် ဇောသည် ၇ ကြိမ် စော၏။ ထိုဇော ၇ ကြိမ်တို့တွင် ပထမဇော၌လည်း 'ဤသူသည် မိန်းမတည်း၊ ဤသူသည် ယောကျ်ားတည်း' ဟု တပ်မက်ခြင်း၊ စိတ်ဆိုးခြင်း၊ တွေဝေခြင်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ကြည့်ခြင်း၊ ဘေးသို့ကြည့်ခြင်း မည်သည် မဖြစ်ပေ။ ဒုတိယဇော၌လည်းကောင်း ... သတ္တမဇော၌လည်းကောင်း မဖြစ်ပေ။ စင်စစ်သော်ကား စစ်မြေပြင်ရှိ စစ်သည်တော်များကဲ့သို့ ထိုဇော ၇ ကြိမ်တို့သည် အောက်အထက် အစီအစဉ်အတိုင်း ပျက်၍ ကျဆုံးကုန်လတ်သော် (ချုပ်ပျောက်ကုန်ပြီးနောက်) 'ဤသူသည် မိန်းမတည်း၊ ဤသူသည် ယောကျ်ားတည်း' ဟု တပ်မက်ခြင်း စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ကြည့်ခြင်း၊ ဘေးသို့ကြည့်ခြင်းသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ဤသို့လျှင် ရှေးဦးစွာ ဤအရာ၌ မူလပရိညာအစွမ်းဖြင့် အသမ္မောဟသမ္ပဇညကို သိအပ်၏။

Cakkhudvāre pana rūpe āpāthamāgate bhavaṅgacalanato uddhaṃ sakakiccanipphādanavasena āvajjanādīsu uppajjitvā niruddhesu avasāne javanaṃ uppajjati, taṃ pubbe uppannānaṃ āvajjanādīnaṃ gehabhūte cakkhudvāre āgantukapuriso viya hoti. Tassa yathā paragehe kiñci yācituṃ paviṭṭhassa āgantukapurisassa gehassāmikesu tuṇhīmāsinesu āṇākaraṇaṃ na yuttaṃ, evaṃ [Pg.175] āvajjanādīnaṃ gehabhūte cakkhudvāre āvajjanādīsupi arajjantesu adussantesu amuyhantesu ca rajjanadussanamuyhanaṃ ayuttanti evaṃ āgantukabhāvavasena asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.

စက္ခုဒွါရ၌ ရူပါရုံသည် ရှေးရှုထင်လာသောအခါ ဘဝင်လှုပ်ရှားခြင်းမှ ထက်၌ (နောက်၌) မိမိတို့ကိစ္စကို ပြီးစေခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် အာဝဇ္ဇန်းအစရှိသောစိတ်တို့ ဖြစ်ပေါ်၍ ချုပ်ပျောက်ပြီးလတ်သော် အဆုံး၌ ဇောသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုဇောသည် ရှေး၌ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီးသော အာဝဇ္ဇန်းအစရှိသော စိတ်တို့၏ အိမ်သဖွယ်ဖြစ်သော စက္ခုဒွါရ၌ ဧည့်သည်ယောကျ်ားကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထိုဧည့်သည်ယောကျ်ားအား သူတပါးအိမ်သို့ တစုံတခု တောင်းရန် ဝင်လာစဉ် အိမ်ရှင်တို့က ဆိတ်ဆိတ်နေကြသောအခါ အမိန့်ပေး အာဏာပြခြင်းသည် မသင့်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ အာဝဇ္ဇန်းအစရှိသော စိတ်တို့၏ အိမ်သဖွယ်ဖြစ်သော စက္ခုဒွါရ၌ ထိုအာဝဇ္ဇန်းအစရှိသောစိတ်တို့ကိုယ်တိုင်ပင် မတပ်မက်၊ အမျက်မထွက်၊ မတွေဝေကြပါဘဲလျက် တပ်မက်ခြင်း၊ အမျက်ထွက်ခြင်း၊ တွေဝေခြင်းသည် မသင့်ပေ။ ဤသို့လျှင် ဧည့်သည်၏အဖြစ် (အာဂန္တုကဘာဝ) အစွမ်းအားဖြင့် အသမ္မောဟသမ္ပဇညကို သိအပ်၏။

Yāni panetāni cakkhudvāre voṭṭhabbanapariyosānāni cittāni uppajjanti, tāni saddhiṃ sampayuttadhammehi tattha tattheva bhijjanti, aññamaññaṃ na passantīti, ittarāni tāvakālikāni honti. Tattha yathā ekasmiṃ ghare sabbesu mānusakesu matesu avasesassa ekassa taṅkhaṇaññeva maraṇadhammassa na yuttā naccagītādīsu abhirati nāma. Evameva ekadvāre sasampayuttesu āvajjanādīsu tattha tattheva matesu avasesassa taṅkhaṇeyeva maraṇadhammassa javanassāpi rajjanadussanamuyhanavasena abhirati nāma na yuttāti. Evaṃ tāvakālikabhāvavasena asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.

စက္ခုဒွါရ၌ ဝုဋ္ဌောအဆုံးရှိကုန်သော အကြင်စိတ်တို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏၊ ထိုစိတ်တို့သည် သမ္ပယုတ္တတရားတို့နှင့်တကွ ထိုထိုစိတ္တက္ခဏ၌ပင် ပျက်စီးကုန်၏၊ အချင်းချင်း မမြင်ကြရကုန်။ ထို့ကြောင့် ထိုစိတ်တို့သည် အခိုက်အတန့်မျှသာဖြစ်၍ လျင်မြန်စွာ ပျက်စီးတတ်ကုန်၏။ ထိုအရာ၌ ဥပမာသော်ကား- အိမ်တစ်လုံးတွင် လူအားလုံး သေဆုံးသွားသောအခါ ကြွင်းကျန်ရစ်သော၊ ထိုခဏ၌ပင် သေရမည့်သူတစ်ဦးအား ကခြင်း၊ သီဆိုခြင်း စသည့် ပျော်ရွှင်မှုတို့၌ မွေ့လျော်ခြင်းသည် မသင့်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူသာလျှင် တစ်ခုသောဒွါရ၌ သမ္ပယုတ္တတရားနှင့်တကွဖြစ်သော အာဝဇ္ဇန်းအစရှိသောစိတ်တို့သည် ထိုထိုစိတ္တက္ခဏ၌ပင် သေဆုံး (ချုပ်ပျောက်) ကုန်လတ်သော်၊ ကြွင်းကျန်ရစ်သော၊ ထိုခဏ၌ပင် ချုပ်ပျောက်ရမည့် ဇောစိတ်အားလည်း တပ်မက်ခြင်း၊ အမျက်ထွက်ခြင်း၊ တွေဝေခြင်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့် မွေ့လျော်ခြင်းသည် မသင့်ပေ။ ဤသို့ အခိုက်အတန့်မျှဖြစ်ခြင်း (တာဝကာလိကဘာဝ) အစွမ်းဖြင့် အသမ္မောဟသမ္ပဇညကို သိအပ်၏။

Api ca khandhāyatanadhātupaccayapaccavekkhaṇavasena petaṃ veditabbaṃ. Ettha hi cakkhu ceva rūpā ca rūpakkhandho, dassanaṃ viññāṇakkhandho, taṃsampayuttā vedanā vedanākkhandho, saññā saññākkhandho, phassādikā saṅkhārakkhandho. Evametesaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ samavāye ālokanavilokanaṃ paññāyati. Tattha ko eko āloketi, ko viloketi?

ထို့ပြင် ခန္ဓာ၊ အာယတန၊ ဓာတ်၊ ပစ္စည်းတို့ကို ဆင်ခြင်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့်လည်း ဤအသမ္မောဟသမ္ပဇညကို သိအပ်၏။ ဤခန္ဓာအစရှိသော တရားစု၌ စက္ခုပသာဒနှင့် ရူပါရုံတို့သည် ရူပက္ခန္ဓာတည်း၊ မြင်တတ်သော စက္ခုဝိညာဉ်သည် ဝိညာဏက္ခန္ဓာတည်း၊ ထိုစက္ခုဝိညာဉ်နှင့် ယှဉ်သော ဝေဒနာသည် ဝေဒနက္ခန္ဓာတည်း၊ သညာသည် သညာက္ခန္ဓာတည်း၊ ဖဿအစရှိသော ယှဉ်ဖက်တရားတို့သည် သင်္ခါရက္ခန္ဓာတည်း။ ဤသို့လျှင် ဤခန္ဓာငါးပါးတို့ အတူတကွ ပေါင်းစည်းညီညွတ်ခြင်းကြောင့်သာ ကြည့်ခြင်း၊ ဘေးသို့ကြည့်ခြင်းဟူသည် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုအရာ၌ မည်သည့်ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးက ကြည့်သနည်း၊ မည်သည့်ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးက ဘေးသို့ကြည့်သနည်း။ (မည်သူတစ်ဦးတစ်ယောက်မျှ ကြည့်ခြင်း၊ ဘေးသို့ကြည့်ခြင်း မပြုနိုင်သည်သာ ဖြစ်၏။)

Tathā cakkhu cakkhāyatanaṃ, rūpaṃ rūpāyatanaṃ, dassanaṃ manāyatanaṃ, vedanādayo sampayuttadhammā dhammāyatanaṃ. Evametesaṃ catunnaṃ āyatanānaṃ samavāye ālokanavilokanaṃ paññāyati. Tattha ko eko āloketi, ko viloketi?

ထို့အတူ စက္ခုပသာဒသည် စက္ခာယတနတည်း၊ ရူပါရုံသည် ရူပါယတနတည်း၊ မြင်တတ်သော စက္ခုဝိညာဉ်သည် မနာယတနတည်း၊ ဝေဒနာအစရှိသော သမ္ပယုတ္တတရားတို့သည် ဓမ္မာယတနတည်း။ ဤသို့လျှင် ဤအာယတနလေးပါးတို့ အတူတကွ ပေါင်းစည်းညီညွတ်ခြင်းကြောင့် ကြည့်ခြင်း၊ ဘေးသို့ကြည့်ခြင်းဟူသည် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုအရာ၌ မည်သည့်ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးက ကြည့်သနည်း၊ မည်သည့်ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးက ဘေးသို့ကြည့်သနည်း။ (မည်သူတစ်ဦးတစ်ယောက်မျှ ကြည့်ခြင်း၊ ဘေးသို့ကြည့်ခြင်း မပြုနိုင်သည်သာ ဖြစ်၏။)

Tathā cakkhu cakkhudhātu, rūpaṃ rūpadhātu, dassanaṃ cakkhuviññāṇadhātu, taṃsampayuttā vedanādayo dhammā dhammadhātu. Evametāsaṃ catunnaṃ dhātūnaṃ samavāye ālokanavilokanaṃ paññāyati. Tattha ko eko āloketi, ko viloketi?

ထို့အတူ စက္ခုပသာဒသည် စက္ခုဓာတ် ဖြစ်၏။ ရူပါရုံသည် ရူပဓာတ် ဖြစ်၏။ မြင်သိစိတ် (စက္ခုဝိညာဉ်) သည် စက္ခုဝိညာဏဓာတ် ဖြစ်၏။ ထိုစက္ခုဝိညာဉ်နှင့် ယှဉ်ဖက်ဖြစ်သော ဝေဒနာအစရှိသော တရားတို့သည် ဓမ္မဓာတ် ဖြစ်ကြ၏။ ဤသို့လျှင် ဤဓာတ်လေးပါးတို့ အတူပေါင်းစုဖြစ်ခြင်းကြောင့် သို့မဟုတ် အကြောင်းညီညွတ်ခြင်းကြောင့် ရှေးရှုကြည့်ခြင်း (အာလောကန) နှင့် ဘေးဘယ်ညာကြည့်ခြင်း (ဝိလောကန) သည် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုသို့ဖြစ်ရာ၌ မည်သည့်ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးတစ်ယောက်က ရှေးရှုကြည့်သနည်း (မည်သူမျှ ကြည့်သည်မဟုတ်)၊ မည်သည့်ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးတစ်ယောက်က ဘေးဘယ်ညာကြည့်သနည်း (မည်သူမျှ ကြည့်သည်မဟုတ်ပါ)။

Tathā cakkhu nissayapaccayo, rūpā ārammaṇapaccayo, āvajjanaṃ anantarasamanantarūpanissayanatthivigatapaccayo, āloko upanissayapaccayo, vedanādayo sahajātapaccayo. Evametesaṃ paccayānaṃ samavāye [Pg.176] ālokanavilokanaṃ paññāyati. Tattha ko eko āloketi, ko viloketīti? Evamettha khandhāyatanadhātupaccayapaccavekkhaṇavasenapi asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.

ထို့အတူ စက္ခုပသာဒသည် (မြင်သိစိတ်၏) နိဿယပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ရူပါရုံသည် အာရမ္မဏပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇန်းသည် (မြင်သိစိတ်၏) အနန္တရ၊ သမနန္တရ၊ အနန္တရူပနိဿယ၊ နတ္ထိ၊ ဝိဂတပစ္စည်း ဖြစ်၏။ အရောင်အလင်းသည် ဥပနိဿယပစ္စည်း ဖြစ်၏။ ဝေဒနာအစရှိသော တရားတို့သည် သဟဇာတစသော ပစ္စည်းတို့ ဖြစ်ကြ၏။ ဤသို့လျှင် ဤအကြောင်းပစ္စည်းတို့ အတူတကွ ပေါင်းစုံမိခြင်းကြောင့် ရှေးရှုကြည့်ခြင်း၊ ဘေးဘယ်ညာကြည့်ခြင်းသည် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထိုသို့ဖြစ်ရာ၌ မည်သည့်ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးတစ်ယောက်က ရှေးရှုကြည့်သနည်း (မည်သူမျှ မကြည့်ပါ)။ မည်သည့်ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးတစ်ယောက်က ဘေးဘယ်ညာကြည့်သနည်း (မည်သူမျှ မကြည့်ပါ)။ ဤသို့လျှင် ဤကြည့်ရှုခြင်းအရာ၌ ခန္ဓာ၊ အာယတန၊ ဓာတ်၊ ပစ္စည်းတို့ကို ဆင်ခြင်သုံးသပ်ခြင်းအားဖြင့်လည်း အသမ္မောဟသမ္ပဇဉ်ကို သိအပ်၏။

Samiñjite pasāriteti pabbānaṃ samiñjanapasāraṇe. Tattha cittavaseneva samiñjanapasāraṇaṃ akatvā hatthapādānaṃ samiñjanapasāraṇapaccayā atthānatthaṃ pariggaṇhitvā atthapariggaṇhanaṃ sātthakasampajaññaṃ. Tattha hatthapāde aticiraṃ samiñjetvā vā pasāretvā vā ṭhitassa khaṇe khaṇe vedanā uppajjati, cittaṃ ekaggataṃ na labhati, kammaṭṭhānaṃ paripatati, visesaṃ nādhigacchati. Kāle samiñjentassa kāle pasārentassa pana tā vedanā nuppajjanti, cittaṃ ekaggaṃ hoti, kammaṭṭhānaṃ phātiṃ gacchati, visesamadhigacchatīti, evaṃ atthānatthapariggaṇhanaṃ veditabbaṃ.

"သမဉ္ဆိတေ ပသာရိတေ" (ကွေးရာ ဆန့်ရာ၌) ဟူသည်မှာ အဆစ်ရှိသော လက်၊ ခြေတို့ကို ကွေးခြင်း၊ ဆန့်ခြင်း၌ ဖြစ်၏။ ထိုကွေးခြင်း၊ ဆန့်ခြင်း၌ စိတ်၏ အလိုဆန္ဒသက်သက်ဖြင့်သာ ကွေးခြင်း၊ ဆန့်ခြင်းကို မပြုဘဲ လက်၊ ခြေတို့ကို ကွေးခြင်း၊ ဆန့်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာမည့် အကျိုးရှိမရှိ (တိုးပွားမှု ရှိမရှိ) ကို ပိုင်းခြားဆင်ခြင်၍ အကျိုးရှိခြင်းကို ပိုင်းခြားယူခြင်းသည် သာတ္ထကသမ္ပဇဉ် မည်၏။ ထိုကွေးခြင်း၊ ဆန့်ခြင်း၌ လက်နှင့် ခြေတို့ကို အလွန်ကြာမြင့်စွာ ကွေး၍သော်လည်းကောင်း၊ ဆန့်၍သော်လည်းကောင်း နေသောသူအား ခဏတိုင်း ခဏတိုင်း ဝေဒနာ ဖြစ်ပေါ်လာတတ်၏၊ စိတ်သည် တည်ကြည်မှုကို မရ၊ ကမ္မဋ္ဌာန်း လျှောကျတတ်၏၊ တရားထူးကို မရနိုင်ပေ။ သို့သော် ကွေးသင့်သော အချိန်၌ ကွေး၍၊ ဆန့်သင့်သော အချိန်၌ ဆန့်သူအား ထိုဝေဒနာများ မဖြစ်ပေါ်ပါ၊ စိတ်သည် တည်ကြည်မှုရှိ၏၊ ကမ္မဋ္ဌာန်း တိုးပွားလာ၏၊ တရားထူးကို ရရှိနိုင်၏။ ဤသို့လျှင် အကျိုးရှိမရှိ ပိုင်းခြားဆင်ခြင်ခြင်းကို သိအပ်၏။

Atthe pana satipi sappāyāsappāyaṃ pariggaṇhitvā sappāyapariggaṇhanaṃ sappāyasampajaññaṃ. Tatrāyaṃ nayo –

တစ်ဖန် အကျိုးရှိမှု ရှိသော်လည်း လျောက်ပတ်ခြင်း (သပ္ပါယ) နှင့် မလျောက်ပတ်ခြင်း (အသပ္ပါယ) ကို ပိုင်းခြားဆင်ခြင်၍ လျောက်ပတ်သောအရာကို ပိုင်းခြားသိမှတ်ခြင်းသည် သပ္ပါယသမ္ပဇဉ် မည်၏။ ထိုအရာ၌ နည်းလမ်းကား ဤသို့ ဖြစ်၏ —

Mahācetiyaṅgaṇe kira daharabhikkhū sajjhāyaṃ gaṇhanti, tesaṃ piṭṭhipassesu daharabhikkhuniyo dhammaṃ suṇanti. Tatreko daharo hatthaṃ pasārento kāyasaṃsaggaṃ patvā teneva kāraṇena gihī jāto. Aparo bhikkhu pādaṃ pasārento aggimhi pasāresi, aṭṭhimāhacca pādo jhāyi. Aparo vammike pasāresi, so āsīvisena ḍaṭṭho. Aparo cīvarakuṭidaṇḍake pasāresi, taṃ maṇisappo ḍaṃsi. Tasmā evarūpe asappāye apasāretvā sappāye pasāretabbaṃ. Idamettha sappāyasampajaññaṃ.

ကြားဖူးသည်ကား မဟာစေတီတော် ရင်ပြင်၌ ရဟန်းငယ်တို့သည် စာအံနေကြ၏။ ထိုရဟန်းငယ်တို့၏ နောက်ကွယ်၌ ဘိက္ခုနီငယ်တို့သည် တရားနာနေကြ၏။ ထိုရဟန်းငယ်တို့အနက် ရဟန်းငယ်တစ်ပါးသည် လက်ကိုဆန့်လိုက်ရာ (ဘိက္ခုနီမနှင့်) ကိုယ်ချင်းထိမိသဖြင့် ထိုအကြောင်းကြောင့်ပင် လူထွက်သွားရလေသည်။ အခြားရဟန်းတစ်ပါးသည် ခြေထောက်ကိုဆန့်လိုက်ရာ မီးဖိုထဲသို့ ဆန့်မိသဖြင့် အရိုးထိအောင် ခြေထောက် မီးလောင်သွားသည်။ အခြားတစ်ပါးသည် ခြေထောက်ကို တောင်ပို့၌ ဆန့်မိသဖြင့် ပြင်းထန်သောအဆိပ်ရှိသော မြွေကိုက်ခြင်းကို ခံရသည်။ အခြားတစ်ပါးသည် သင်္ကန်းကျောင်း၏ တန်းငယ်၌ ဆန့်မိသဖြင့် မဏိမြွေ ကိုက်ခြင်း ခံရသည်။ ထို့ကြောင့် ဤသို့သော မလျောက်ပတ်သော နေရာမျိုး၌ မဆန့်ဘဲ လျောက်ပတ်သော နေရာ၌သာ ဆန့်အပ်၏။ ဤသည်မှာ ဤကွေးခြင်း ဆန့်ခြင်း၌ သပ္ပါယသမ္ပဇဉ် ဖြစ်၏။

Gocarasampajaññaṃ pana mahātheravatthunā dīpetabbaṃ – mahāthero kira divāṭhāne nisinno antevāsikehi saddhiṃ kathayamāno sahasā hatthaṃ samiñjetvā puna yathāṭhāne ṭhapetvā saṇikaṃ samiñjesi. Taṃ antevāsikā pucchiṃsu – ‘‘kasmā, bhante, sahasā hatthaṃ samiñjitvā puna yathāṭhāne ṭhapetvā saṇikaṃ samiñjiyitthā’’ti? Yato paṭṭhāyāhaṃ, āvuso, kammaṭṭhānaṃ manasikātuṃ āraddho, na me kammaṭṭhānaṃ muñcitvā hattho samiñjitapubbo, idāni pana me tumhehi saddhiṃ kathayamānena kammaṭṭhānaṃ muñcitvā samiñjito. Tasmā puna yathāṭhāne ṭhapetvā samiñjesinti. Sādhu[Pg.177], bhante, bhikkhunā nāma evarūpena bhavitabbanti. Evametthāpi kammaṭṭhānāvijahanameva gocarasampajaññanti veditabbaṃ.

ဂေါစရသမ္ပဇဉ်ကိုမူ မဟာထေရ်မြတ်၏ ဝတ္ထုဖြင့် ပြသအပ်၏။ ကြားဖူးသည်ကား မဟာထေရ်မြတ်သည် နေ့သန့်ရာအရပ်၌ သီတင်းသုံးကာ တပည့်တို့နှင့်အတူ စကားပြောဆိုနေစဉ် ရုတ်တရက် လက်ကို ကွေးလိုက်မိပြီးမှ တစ်ဖန် နဂိုအတိုင်း ပြန်ထား၍ ဖြည်းဖြည်းချင်း ပြန်လည်ကွေးတော်မူ၏။ ထိုအခါ တပည့်ဖြစ်သော ရဟန်းတို့က "အရှင်ဘုရား၊ အဘယ်ကြောင့် ရုတ်တရက် လက်ကို ကွေးပြီးမှ တစ်ဖန် နဂိုအတိုင်းပြန်ထားကာ ဖြည်းဖြည်းချင်း ကွေးတော်မူပါသနည်း" ဟု မေးလျှောက်ကြကုန်၏။ ထိုအခါ မဟာထေရ်က "ငါ့ရှင်တို့၊ ငါသည် ကမ္မဋ္ဌာန်း နှလုံးသွင်းခြင်းကို စတင်အားထုတ်သည့် အချိန်မှစ၍ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို လွှတ်ပြီး လက်ကို တစ်ခါမျှ မကွေးဖူးချေ။ ယခုမူကား သင်တို့နှင့် စကားပြောနေစဉ် ကမ္မဋ္ဌာန်းကို လွှတ်၍ လက်ကို ကွေးမိသွား၏။ ထို့ကြောင့် တစ်ဖန် နဂိုအတိုင်းပြန်ထားပြီးမှ (ကမ္မဋ္ဌာန်း စီးဖြန်းလျက်) ဖြည်းဖြည်းချင်း ကွေးခြင်းဖြစ်သည်" ဟု မိန့်တော်မူ၏။ "အရှင်ဘုရား၊ ကောင်းလှပါပေ၏၊ ရဟန်းဟူသည် ဤသို့သော သဘောရှိထိုက်ပါပေ၏" ဟု လျှောက်ထားကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ဤကွေးခြင်း ဆန့်ခြင်း၌ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို မစွန့်လွှတ်ခြင်းကိုပင် ဂေါစရသမ္ပဇဉ်ဟူ၍ သိအပ်၏။

Abbhantare attā nāma koci samiñjento vā pasārento vā natthi, vuttappakāracittakiriyavāyodhātuvipphārena pana suttākaḍḍhanavasena dāruyantassa hatthapādalacalanaṃ viya samiñjanapasāraṇaṃ hotīti evaṃ parijānanaṃ panettha asammohasampajaññanti veditabbaṃ.

ခန္ဓာကိုယ်အတွင်း၌ ကွေးတတ်သူ သို့မဟုတ် ဆန့်တတ်သူဟူသော အတ္တ မည်သည် မရှိပေ။ စင်စစ်မူကား ဆိုခဲ့ပြီးသော စိတ်၏အမူအရာ (စေတနာ) ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝါယောဓာတ်၏ ပျံ့နှံ့လှုပ်ရှားမှုကြောင့်၊ ကြိုးကိုဆွဲငင်ခြင်းဖြင့် သစ်သားရုပ်၏ လက်ခြေများ လှုပ်ရှားသကဲ့သို့ ကွေးခြင်း ဆန့်ခြင်းသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ဤသို့ ပိုင်းခြား၍ သိမြင်ခြင်းကို ဤကွေးခြင်း ဆန့်ခြင်း၌ အသမ္မောဟသမ္ပဇဉ်ဟူ၍ သိအပ်၏။

Saṅghāṭipattacīvaradhāraṇeti ettha saṅghāṭicīvarānaṃ nivāsanapārupanavasena pattassa bhikkhāpaṭiggahaṇādivasena paribhogo dhāraṇaṃ nāma. Tattha saṅghāṭicīvaradhāraṇe tāva nivāsetvā vā pārupitvā vā piṇḍāya carato āmisalābho sītassa paṭighātāyātiādinā nayena bhagavatā vuttappakāroyeva ca attho attho nāma. Tassa vasena sātthakasampajaññaṃ veditabbaṃ.

"သံဃာဋိပတ္တစီဝရဓာရဏေ" (ဒုကုဋ်၊ သပိတ်၊ သင်္ကန်းတို့ကို ဆောင်ရာ၌) ဟူသော ပါဌ်၌ ဒုကုဋ်နှင့် သင်းပိုင်ဧကသီတို့ကို ဝတ်ခြင်း၊ ခြုံရုံခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သပိတ်ကို ဆွမ်းခံယူခြင်း စသည်အားဖြင့်လည်းကောင်း သုံးစွဲခြင်းကို ဆောင်ခြင်း (ဓာရဏ) မည်၏။ ထိုသံဃာဋိစီဝရဆောင်ခြင်း၌ ဦးစွာပထမ ဝတ်ရုံ၍ ဆွမ်းခံလှည့်လည်သော ရဟန်းအား အာမိသဆွမ်း ဆွမ်းဟင်း ရရှိခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ "ချမ်းအေးမှုကို ဖျောက်ဖျက်ခြင်းငှာ" စသည်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူအပ်ပြီးသော အကျိုးကျေးဇူးသည်လည်းကောင်း အကျိုး (အတ္ထ) မည်၏။ ထိုအကျိုးကို အခြေခံ၍ သာတ္ထကသမ္ပဇဉ်ကို သိအပ်၏။

Uṇhapakatikassa pana dubbalassa ca cīvaraṃ sukhumaṃ sappāyaṃ, sītālukassa ghanaṃ dupaṭṭaṃ. Viparītaṃ asappāyaṃ. Yassa kassaci jiṇṇaṃ asappāyameva, aggaḷādidānena hissa taṃ palibodhakaraṃ hoti. Tathā paṭṭuṇṇadukūlādibhedaṃ lobhanīyacīvaraṃ. Tādisañhi araññe ekakassa nivāsantarāyakaraṃ jīvitantarāyakarañcāpi hoti. Nippariyāyena pana yaṃ nimittakammādimicchājīvavasena uppannaṃ, yañcassa sevamānassa akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti, taṃ asappāyaṃ. Viparītaṃ sappāyaṃ. Tassa vasenettha sappāyasampajaññaṃ. Kammaṭṭhānāvijahanavaseneva gocarasampajaññaṃ veditabbaṃ.

ပင်ကိုယ်သဘောအရ ကိုယ်ပူလွယ်သောရဟန်းနှင့် အားနည်းသောရဟန်းအတွက် သိမ်မွေ့ပါးလွှာသောသင်္ကန်းသည် လျောက်ပတ်၏။ အအေးဒဏ်ကို မခံနိုင်သောရဟန်းအတွက် ထူထဲသောနှစ်ထပ်သင်္ကန်းသည် လျောက်ပတ်၏။ ယင်းတို့နှင့် ပြောင်းပြန်ဖြစ်သော သင်္ကန်းသည် မလျောက်ပတ်ပေ။ မည်သည့်ရဟန်းအားမဆို ဆွေးမြေ့ဟောင်းနွမ်းသောသင်္ကန်းသည် မလျောက်ပတ်သည်သာတည်း။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုသင်္ကန်းသည် ဖာထေးခြင်းစသည်ဖြင့် ထိုရဟန်းအား အနှောင့်အယှက်ဖြစ်စေသောကြောင့်တည်း။ ထို့အတူ ပိုးချည်သင်္ကန်း၊ ဘွဲ့ဖြူသင်္ကန်း စသော လိုချင်တပ်မက်ဖွယ်ကောင်းသော သင်္ကန်းသည်လည်း မလျောက်ပတ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုကဲ့သို့သောသင်္ကန်းသည် တော၌ တစ်ပါးတည်းနေသော ရဟန်းအား သီတင်းသုံးနေထိုင်ခြင်း၏ အန္တရာယ်ကိုလည်းကောင်း၊ အသက်အန္တရာယ်ကိုပင်လည်းကောင်း ပြုတတ်သောကြောင့်တည်း။ တစ်ဖန် ပရိယာယ်မဟုတ်ဘဲ မုချအားဖြင့်ဆိုသော် နိမိတ်ပြခြင်း စသော မိစ္ဆာဇီဝနည်းဖြင့် ရရှိလာသော သင်္ကန်းသည်လည်းကောင်း၊ ထိုသင်္ကန်းကို သုံးစွဲခြင်းဖြင့် အကုသိုလ်တရားများ တိုးပွားကာ ကုသိုလ်တရားများ ဆုတ်ယုတ်စေသော သင်္ကန်းသည်လည်းကောင်း မလျောက်ပတ်ပေ။ ယင်းနှင့်ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော သင်္ကန်းသည် လျောက်ပတ်၏။ ထိုသို့ လျောက်ပတ်သောသင်္ကန်း၏အစွမ်းဖြင့် ဤသင်္ကန်းဆောင်ခြင်း၌ သပ္ပါယသမ္ပဇဉ်ကိုလည်းကောင်း၊ ကမ္မဋ္ဌာန်းကိုမစွန့်လွှတ်ခြင်းဖြင့် ဂေါစရသမ္ပဇဉ်ကိုလည်းကောင်း သိအပ်၏။

Abbhantare attā nāma koci cīvaraṃ pārupento natthi, vuttappakārena cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva pana cīvarapārupanaṃ hoti. Tattha cīvarampi acetanaṃ, kāyopi acetano. Cīvaraṃ na jānāti – ‘‘mayā kāyo pārupito’’ti. Kāyopi na jānāti – ‘‘ahaṃ cīvarena pārupito’’ti. Dhātuyova dhātusamūhaṃ paṭicchādenti paṭapilotikāyapotthakarūpapaṭicchādane viya. Tasmā neva sundaraṃ cīvaraṃ labhitvā somanassaṃ kātabbaṃ, na asundaraṃ labhitvā domanassaṃ.

ခန္ဓာကိုယ်အတွင်း၌ သင်္ကန်းကို ဝတ်ရုံတတ်သူဟူသော အတ္တ မည်သည် မရှိပေ။ ဆိုခဲ့ပြီးသော စိတ်၏လှုပ်ရှားမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝါယောဓာတ်၏ ပျံ့နှံ့လှုပ်ရှားမှုကြောင့်သာ သင်္ကန်းကို ဝတ်ရုံခြင်းဖြစ်၏။ ထိုသင်္ကန်းဝတ်ရုံမှု၌ သင်္ကန်းသည်လည်း အသက်ဝိညာဉ်မရှိ (အစေတန)၊ ခန္ဓာကိုယ်သည်လည်း အသက်ဝိညာဉ်မရှိ (အစေတန) ဖြစ်၏။ သင်္ကန်းသည် "ငါသည် ခန္ဓာကိုယ်ကို ခြုံလွှမ်းလိုက်ပြီ" ဟု မသိပေ။ ခန္ဓာကိုယ်သည်လည်း "ငါ့ကို သင်္ကန်းက ခြုံလွှမ်းလိုက်ပြီ" ဟု မသိပေ။ စုတ်ပြတ်သောအဝတ်စဖြင့် အရုပ် (ယမင်းရုပ်) ကို ဖုံးလွှမ်းထားသကဲ့သို့ ဓာတ်တရားတို့သည်သာ ဓာတ်အပေါင်းကို ဖုံးလွှမ်းနေကြခြင်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ကောင်းသောသင်္ကန်းကို ရရှိသော်လည်း ဝမ်းမြောက်ခြင်း (သောမနဿ) ကို မပြုအပ်၊ မကောင်းသောသင်္ကန်းကို ရရှိသော်လည်း နှလုံးမသာယာခြင်း (ဒေါမနဿ) ကို မပြုအပ်ပေ။

Nāgavammikacetiyarukkhādīsu [Pg.178] hi keci mālāgandhadhūmavatthādīhi sakkāraṃ karonti, keci gūthamuttakaddamadaṇḍasatthappahārādīhi asakkāraṃ. Na tehi nāgavammikarukkhādayo somanassaṃ vā domanassaṃ vā karonti. Evameva neva sundaraṃ cīvaraṃ labhitvā somanassaṃ kātabbaṃ, na asundaraṃ labhitvā domanassanti, evaṃ pavattapaṭisaṅkhānavasenettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.

ဥပမာပြရသော် နဂါးနေရာတောင်ပို့၊ စေတီတော်၊ သစ်ပင်ကြီး စသည်တို့၌ အချို့သူတို့သည် ပန်း၊ နံ့သာ၊ အမွှေးနံ့သာအခိုး၊ အဝတ်အထည်တို့ဖြင့် အရိုအသေပြု ပူဇော်ကြကုန်၏။ အချို့သူတို့သည် ကျင်ကြီးကျင်ငယ်၊ ရွှံ့ညွန်၊ ဒုတ်၊ ဓားစသော လက်နက်တို့ဖြင့် ပစ်ခတ်ပုတ်ခတ်ခြင်းဖြင့် မရိုမသေ ပြုကြကုန်၏။ ထိုသို့ ပူဇော်ခြင်း သို့မဟုတ် မရိုမသေပြုခြင်းတို့ကြောင့် ထိုတောင်ပို့၊ စေတီတော်၊ သစ်ပင်ကြီးတို့သည် ဝမ်းမြောက်ခြင်း သို့မဟုတ် နှလုံးမသာယာခြင်းကို မပြုကြသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ကောင်းသောသင်္ကန်းကို ရရှိ၍ ဝမ်းမြောက်ခြင်းကို မပြုအပ်၊ မကောင်းသောသင်္ကန်းကို ရရှိ၍ နှလုံးမသာယာခြင်းကို မပြုအပ်ပေ။ ဤသို့ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဆင်ခြင်တုံတရားအားဖြင့် ဤသင်္ကန်းဆောင်ခြင်းအရာ၌ အသမ္မောဟသမ္ပဇဉ်ကို သိအပ်၏။

Pattadhāraṇepi pattaṃ sahasāva aggahetvā imaṃ gahetvā piṇḍāya caramāno bhikkhaṃ labhissāmīti, evaṃ pattaggahaṇapaccayā paṭilabhitabbaṃ atthavasena sātthakasampajaññaṃ veditabbaṃ.

သပိတ်ကို ဆောင်ခြင်း၌လည်း သပိတ်ကို အဆောတလျင် မယူသေးဘဲ “ဤသပိတ်ကို ယူ၍ ဆွမ်းအလို့ငှာ လှည့်လည်သော် ဆွမ်းကို ရလိမ့်မည်” ဟု ဤသို့ သပိတ်ကို ယူခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ရထိုက်သော အကျိုး၏ အစွမ်းဖြင့် သာတ္ထကသမ္ပဇဉ်ကို သိအပ်၏။

Kisadubbalasarīrassa pana garupatto asappāyo, yassa kassaci catupañcagaṇṭhikāhato dubbisodhanīyo asappāyova. Duddhotapattopi na vaṭṭati, taṃ dhovantasseva cassa palibodho hoti. Maṇivaṇṇapatto pana lobhanīyo, cīvare vuttanayeneva asappāyo, nimittakammādivasena laddho pana yañcassa sevamānassa akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti, ayaṃ ekantaasappāyova. Viparīto sappāyo. Tassa vasenettha sappāyasampajaññaṃ. Kammaṭṭhānāvijahanavaseneva ca gocarasampajaññaṃ veditabbaṃ.

အခြားတစ်နည်းကား ကြုံလှီ၍ အားနည်းသော ကိုယ်ရှိသော ရဟန်းအား လေးသောသပိတ်သည် မလျောက်ပတ်။ (ရဟန်းတစ်ပါးပါးအား) လေးငါးနေရာမျှ ဖွဲ့တုပ်ချည်နှောင်ထားရသဖြင့် ဆေးကြောသုတ်သင်ရန် ခဲယဉ်းသော သပိတ်သည်လည်း မလျောက်ပတ်သည်သာ။ မစင်မကြယ် ဆေးကြောထားသော သပိတ်သည်လည်း မအပ်စပ်၊ ထိုသပိတ်ကို ဆေးကြောစဉ်၌ပင် ထိုရဟန်းအား အနှောင့်အယှက် ဖြစ်စေတတ်၏။ ပတ္တမြားအဆင်းနှင့်တူသော သပိတ်သည်လည်း လောဘ၏အာရုံ ဖြစ်သောကြောင့် သင်္ကန်း၌ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် မလျောက်ပတ်ပေ။ နိမိတ်ပြခြင်း စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ရရှိသောသပိတ်၊ အကြင်သပိတ်ကို သုံးစွဲသော ရဟန်းအား အကုသိုလ်တရားတို့ တိုးပွား၍ ကုသိုလ်တရားတို့ ဆုတ်ယုတ်စေသော သပိတ်သည် ဧကန်မလျောက်ပတ်သည်သာ ဖြစ်၏။ ထိုမှပြောင်းပြန်ဖြစ်သော သပိတ်သည်ကား လျောက်ပတ်၏။ ထိုလျောက်ပတ်သော သပိတ်၏အစွမ်းဖြင့် ဤနေရာ၌ သပ္ပါယသမ္ပဇဉ်ကိုလည်းကောင်း၊ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို မစွန့်သော အစွမ်းဖြင့်ပင် ဂေါစရသမ္ပဇဉ်ကိုလည်းကောင်း သိအပ်၏။

Abbhantare attā nāma koci pattaṃ gaṇhanto natthi, vuttappakārena cittakiriyavāyodhātuvipphāravaseneva pattaggahaṇaṃ nāma hoti. Tattha pattopi acetano, hatthāpi acetanā. Patto na jānāti – ‘‘ahaṃ hatthehi gahito’’ti. Hatthāpi na jānanti – ‘‘amhehi patto gahito’’ti. Dhātuyova dhātusamūhaṃ gaṇhanti, saṇḍāsena aggivaṇṇapattaggahaṇe viyāti. Evaṃ pavattapaṭisaṅkhānavasenettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.

ကိုယ်တွင်း၌ သပိတ်ကို ကိုင်ယူတတ်သော 'အတ္တ' မည်သော ပုဂ္ဂိုလ်တစ်စုံတစ်ယောက်မျှ မရှိ။ ဆိုခဲ့ပြီးသော စိတ်၏အမူအရာဟူသော ဆန္ဒကြောင့် ဝါယောဓာတ် လှုပ်ရှားခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်သာ သပိတ်ကို ကိုင်ခြင်းမည်သည် ဖြစ်၏။ ထိုသပိတ်ကို ကိုင်ရာ၌ သပိတ်သည်လည်း စိတ်စေတနာမရှိ၊ လက်တို့သည်လည်း စိတ်စေတနာမရှိကြကုန်။ သပိတ်ကလည်း “ငါ့ကို လက်တို့က ကိုင်ထားပြီ” ဟု မသိ၊ လက်တို့ကလည်း “ငါတို့သည် သပိတ်ကို ကိုင်ထားပြီ” ဟု မသိကြကုန်။ လက်ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော ဓာတ်ကြီးလေးပါးတို့သည်သာ (သပိတ်ဟူသော) ဓာတ်အပေါင်းကို ကိုင်ယူကြကုန်၏။ ၎င်းသည် သံညှပ်ဖြင့် မီးရဲရဲတောက်နေသော သံခွက်ကို ကိုင်ယူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဤသို့ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဆင်ခြင်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဤသပိတ်ကို ကိုင်ယူခြင်း၌ အသမ္မောဟသမ္ပဇဉ်ကို သိအပ်၏။

Api ca yathā chinnahatthapāde vaṇamukhehi paggharitapubbalohitakimikule nīlamakkhikasamparikiṇṇe anāthasālāyaṃ nipanne anāthamanusse disvā, ye dayālukā purisā, te tesaṃ vaṇamattacoḷakāni ceva kapālādīhi ca bhesajjāni upanāmenti. Tattha coḷakānipi kesañci saṇhāni, kesañci thūlāni pāpuṇanti. Bhesajjakapālakānipi kesañci [Pg.179] susaṇṭhānāni, kesañci dussaṇṭhānāni pāpuṇanti, na te tattha sumanā vā dummanā vā honti. Vaṇapaṭicchādanamatteneva hi coḷakena, bhesajjapaṭiggahaṇamatteneva ca kapālakena tesaṃ attho. Evameva yo bhikkhu vaṇacoḷakaṃ viya cīvaraṃ, bhesajjakapālakaṃ viya ca pattaṃ, kapāle bhesajjamiva ca patte laddhaṃ bhikkhaṃ sallakkheti, ayaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe asammohasampajaññena uttamasampajānakārīti veditabbo.

ထို့ပြင် လက်ခြေ ပြတ်လျက်ရှိကုန်သော၊ အနာဝတို့မှ ပြည်သွေးတို့ ယိုထွက်၍ ပိုးကောင်အမျိုးမျိုးတို့ဖြင့် ပြည့်နှက်ကာ ယင်မဲတို့ ဝိုင်းဝိုင်းအုံနေသော ကိုးကွယ်ရာမဲ့ ဇရပ်၌ လဲလျောင်းနေကြကုန်သော မိထွေးဖထွေးမရှိ ကိုးကွယ်ရာမဲ့သူတို့ကို မြင်၍ သနားကြင်နာတတ်သော သူတို့သည် ထိုသူနာတို့၏ အနာကို ဖုံးအုပ်ရန် အဝတ်စုတ်များနှင့် ဆေးထည့်ရန် အိုးခြမ်းကွဲစသည်တို့ကို ပေးလှူကြကုန်၏။ ထိုသို့ ပေးလှူရာ၌ အချို့သူနာတို့အား နူးညံ့သောအဝတ်စုတ်များ ရောက်ရှိ၍ အချို့အား ကြမ်းတမ်းထူထဲသော အဝတ်စုတ်များ ရောက်ရှိကြကုန်၏။ ဆေးထည့်ရာ အိုးခြမ်းကွဲတို့သည်လည်း အချို့အား သဏ္ဌာန်ကောင်းသော အိုးခြမ်းကွဲများ ရောက်ရှိ၍ အချို့အား သဏ္ဌာန်မလှသော အိုးခြမ်းကွဲများ ရောက်ရှိကြကုန်၏။ ထိုသူနာတို့သည် ထိုသို့ရရှိရာ၌ ဝမ်းမြောက်ခြင်း သို့မဟုတ် ဝမ်းနည်းခြင်း မဖြစ်ကြကုန်။ အကြောင်းမူကား ထိုသူနာတို့သည် အနာကို ဖုံးကွယ်ရုံမျှသာဖြစ်သော အဝတ်စုတ်နှင့် ဆေးကို ခံယူရုံမျှသာဖြစ်သော အိုးခြမ်းကွဲတို့ဖြင့်သာ အလိုရှိကြသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤအတူသာလျှင် အကြင်ရဟန်းသည် သင်္ကန်းကို အနာဖုံးသောအဝတ်စုတ်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ သပိတ်ကို ဆေးထည့်ရာ အိုးခြမ်းကွဲကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ သပိတ်၌ ရရှိအပ်သော ဆွမ်းကို အိုးခြမ်းကွဲ၌ ထည့်ထားသော ဆေးကဲ့သို့လည်းကောင်း ရှုဆင်ခြင်၏။ ဤရဟန်းကို သင်းပိုင်၊ ဧကသီ၊ သပိတ်၊ သင်္ကန်းတို့ကို ဆောင်ခြင်း၌ အသမ္မောဟသမ္ပဇဉ်ဖြင့် မြတ်သောသမ္ပဇဉ်ကို ပြုလေ့ရှိသူဟူ၍ သိအပ်၏။

Asitādīsu asiteti piṇḍapātabhojane. Pīteti yāguādipāne. Khāyiteti piṭṭhakhajjādikhādane. Sāyiteti madhuphāṇitādisāyane. Tattha neva davāyātiādinā nayena vutto aṭṭhavidhopi attho attho nāma. Tasseva vasena sātthakasampajaññaṃ veditabbaṃ.

အသိတ စသည်တို့၌ 'အသိတ' ဟူသည် ဆွမ်းကို စားခြင်း၌လည်းကောင်း၊ 'ပီတ' ဟူသည် ယာဂု စသည်တို့ကို သောက်ခြင်း၌လည်းကောင်း၊ 'ခါယိတ' ဟူသည် မုန့်ခဲဖွယ် စသည်တို့ကို ခဲခြင်း၌လည်းကောင်း၊ 'သာယိတ' ဟူသည် ပျားရည်၊ တင်လဲရည် စသော သာယာဖွယ်တို့ကို လျက်ခြင်း၌လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ထိုစားသောက်ခဲမြည်းခြင်းတို့၌ “နေဝ ဒဝါယ - ကစားလိုသောကြောင့် မဟုတ်” စသည်ဖြင့် ဟောကြားတော်မူအပ်သော ရှစ်ပါးသော အကျိုးတရားသည်သာ 'အတ္ထ' မည်၏။ ထိုအကျိုး၏ အစွမ်းဖြင့် သာတ္ထကသမ္ပဇဉ်ကို သိအပ်၏။

Lūkhapaṇītatittamadhurarasādīsu pana yena bhojanena yassa phāsu na hoti, taṃ tassa asappāyaṃ. Yaṃ pana nimittakammādivasena paṭiladdhaṃ, yañcassa bhuñjato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti, taṃ ekantaasappāyameva, viparītaṃ sappāyaṃ. Tassa vasenettha sappāyasampajaññaṃ. Kammaṭṭhānāvijahanavaseneva ca gocarasampajaññaṃ veditabbaṃ.

ကြမ်းတမ်းသောဘောဇဉ်၊ မွန်မြတ်သောဘောဇဉ်၊ ခါးသောဘောဇဉ်၊ ချိုဆိမ့်သောအရသာရှိသော ဘောဇဉ် စသည်တို့တွင် အကြင်ဘောဇဉ်ဖြင့် အကြင်ရဟန်းအား မျှတချမ်းသာခြင်းမရှိ၊ ထိုဘောဇဉ်သည် ထိုရဟန်းအား မလျောက်ပတ်။ အကြင်ဘောဇဉ်ကို နိမိတ်ပြခြင်း စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ရအပ်၏၊ ထိုဘောဇဉ်ကို စားသုံးသော ရဟန်းအား အကုသိုလ်တရားတို့ တိုးပွား၍ ကုသိုလ်တရားတို့ ဆုတ်ယုတ်ကုန်၏၊ ထိုဘောဇဉ်သည် ဧကန်မလျောက်ပတ်သည်သာ ဖြစ်၏။ ထိုမှပြောင်းပြန်ဖြစ်သော ဘောဇဉ်သည်ကား လျောက်ပတ်၏။ ထိုလျောက်ပတ်သော ဘောဇဉ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဤစားသောက်ခြင်းစသည်တို့၌ သပ္ပါယသမ္ပဇဉ်ကိုလည်းကောင်း၊ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို မစွန့်သော အစွမ်းဖြင့်ပင် ဂေါစရသမ္ပဇဉ်ကိုလည်းကောင်း သိအပ်၏။

Abbhantare attā nāma koci bhuñjako natthi, vuttappakāracittakiriyavāyodhātuvipphāreneva pattappaṭiggahaṇaṃ nāma hoti. Cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva hatthassa patte otāraṇaṃ nāma hoti. Cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva ālopakaraṇaṃ ālopauddhāraṇaṃ mukhavivaraṇañca hoti, na koci kuñcikāya yantakena vā hanukaṭṭhīni vivarati. Cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva ālopassa mukhe ṭhapanaṃ, uparidantānaṃ musalakiccasādhanaṃ, heṭṭhimadantānaṃ udukkhalakiccasādhanaṃ, jivhāya hatthakiccasādhanañca hoti. Iti tattha aggajivhāya tanukakheḷo mūlajivhāya bahalakheḷo makkheti. Taṃ heṭṭhādantaudukkhale jivhāhatthaparivattakaṃ kheḷodakena temitaṃ uparidantamusalasañcuṇṇitaṃ koci kaṭacchunā vā dabbiyā vā antopavesento nāma natthi, vāyodhātuyāva pavisati. Paviṭṭhaṃ paviṭṭhaṃ koci palālasanthāraṃ katvā dhārento nāma natthi, vāyodhātuvaseneva tiṭṭhati. Ṭhitaṃ ṭhitaṃ koci uddhanaṃ katvā aggiṃ jāletvā pacanto nāma natthi, tejodhātuyāva paccati. Pakkaṃ pakkaṃ koci daṇḍakena vā [Pg.180] yaṭṭhiyā vā bahi nīhārako nāma natthi, vāyodhātuyeva nīharati. Iti vāyodhātu paṭiharati ca, vītiharati ca, dhāreti ca, parivatteti ca, sañcuṇṇeti ca, visoseti ca, nīharati ca. Pathavīdhātu dhāreti ca, parivatteti ca, sañcuṇṇeti ca, visoseti ca. Āpodhātu sineheti ca, allattañca anupāleti. Tejodhātu antopaviṭṭhaṃ paripāceti. Ākāsadhātu añjaso hoti. Viññāṇadhātu tattha tattha sammāpayogamanvāya ābhujatīti. Evaṃ pavattapaṭisaṅkhānavasenettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.

ကိုယ်တွင်း၌ စားတတ်သော 'အတ္တ' မည်သော ပုဂ္ဂိုလ်တစ်စုံတစ်ယောက်မျှ မရှိ။ ဆိုခဲ့ပြီးသော စိတ်၏အမူအရာဟူသော ဆန္ဒကြောင့် ဝါယောဓာတ် လှုပ်ရှားခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်သာ သပိတ်ကို အကပ်ခံခြင်းမည်သည် ဖြစ်၏။ စိတ်၏ အမူအရာဟူသော ဆန္ဒကြောင့် ဝါယောဓာတ် လှုပ်ရှားခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်သာ လက်ကို သပိတ်သို့ ချခြင်းမည်သည် ဖြစ်၏။ စိတ်၏ အမူအရာဟူသော ဆန္ဒကြောင့် ဝါယောဓာတ် လှုပ်ရှားခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်သာ ဆွမ်းလုတ်ကို ပြုခြင်း၊ ဆွမ်းလုတ်ကို သပိတ်မှ ထုတ်ဆောင်ခြင်း၊ ပါးစပ်ကို ဖွင့်ခြင်းတို့ ဖြစ်၏။ တစ်စုံတစ်ယောက်သော အတ္တက သံကောက်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ စက်ကိရိယာဖြင့်သော်လည်းကောင်း မေးရိုးတို့ကို ဖွင့်ပေးသည်မဟုတ်။ စိတ်၏ အမူအရာဟူသော ဆန္ဒကြောင့် ဝါယောဓာတ် လှုပ်ရှားခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်သာ ဆွမ်းလုတ်ကို ခံတွင်း၌ ထားခြင်း၊ အထက်သွားတို့၏ ကျည်ပွေ့ကိစ္စကို ပြီးစေခြင်း (ကြိတ်ခြင်း)၊ အောက်သွားတို့၏ ဆုံငယ်ကိစ္စကို ပြီးစေခြင်း၊ လျှာ၏ လက်ကိစ္စကို ပြီးစေခြင်း (လှန်ပေးခြင်း) တို့သည် ဖြစ်၏။ ဤသို့ ထိုခံတွင်း၌ လျှာဖျား၌ ကျဲသောတံတွေးသည်လည်းကောင်း၊ လျှာရင်း၌ ပျစ်သောတံတွေးသည်လည်းကောင်း ဆွမ်းလုတ်ကို လိမ်းကျံ၏။ အောက်သွားတည်းဟူသော ဆုံငယ်၌ လျှာတည်းဟူသော လက်က ထက်ဝန်းကျင် လှည့်ပတ်ပေးလျက်၊ တံတွေးတည်းဟူသော ရေဖြင့် စိုစွတ်စေပြီး၊ အထက်သွားတည်းဟူသော ကျည်ပွေ့ဖြင့် ညက်ညက်ကြေအောင် ကြိတ်ချေအပ်သော ထိုအစာကို တစ်စုံတစ်ယောက်က ဇွန်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ယောက်မဖြင့်သော်လည်းကောင်း လည်ချောင်းတွင်းသို့ သွင်းပေးသည်မဟုတ်၊ ဝါယောဓာတ်ကြောင့်သာ လည်ချောင်းတွင်းသို့ ဝင်သွား၏။ ထိုသို့ ဝင်သွားတိုင်း ဝင်သွားတိုင်းသော အစာကို တစ်စုံတစ်ယောက်က ကောက်ရိုးအခင်း ခင်းပေး၍ ထောက်ခံထားသည်မဟုတ်၊ ဝါယောဓာတ်၏ အစွမ်းကြောင့်သာ တည်နေ၏။ ထိုသို့ တည်နေတိုင်း တည်နေတိုင်းသော အစာကို တစ်စုံတစ်ယောက်က ဖိုခနောက်ဆောက်၍ မီးမွှေးကာ ချက်ပေးသည်မဟုတ်၊ တေဇောဓာတ် (ဝမ်းမီး) ကြောင့်သာ ကြေကျက်၏။ ကြေကျက်တိုင်း ကြေကျက်တိုင်းသော အစာဟောင်းကို တစ်စုံတစ်ယောက်က တုတ်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ နှင်တံဖြင့်သော်လည်းကောင်း ဝမ်းပြင်ပသို့ ဆွဲထုတ်သည်မဟုတ်၊ ဝါယောဓာတ်သည်သာ အပြင်သို့ ထုတ်ဆောင်၏။ ဤသို့ဖြင့် ဝါယောဓာတ်သည် သယ်ဆောင်ခြင်း၊ အစာအိမ်သို့ ရောက်အောင် ပို့ဆောင်ခြင်း၊ ထိန်းထားခြင်း၊ ထက်ဝန်းကျင် လှည့်လည်စေခြင်း၊ ကြိတ်ချေခြင်း၊ ခြောက်သွေ့စေခြင်း၊ အပြင်သို့ ထုတ်ဆောင်ခြင်းတို့ကို ပြု၏။ ပထဝီဓာတ်သည် ထိန်းထားခြင်း၊ ထက်ဝန်းကျင် လှည့်လည်စေခြင်း၊ ကြိတ်ချေခြင်း၊ ခြောက်သွေ့စေခြင်းတို့ကို ပြု၏။ အာပေါဓာတ်သည် စိုစွတ်စေခြင်းနှင့် စိုစွတ်မှုကို စောင့်ရှောက်ခြင်းတို့ကို ပြု၏။ တေဇောဓာတ်သည် အတွင်းသို့ ဝင်သော အစာကို ကြေကျက်စေ၏။ အာကာသဓာတ်သည် လမ်းခရီး ဖြစ်၏။ ဝိညာဏဓာတ်သည် ထိုထိုအစာရှာဖွေခြင်း၊ စားမျိုခြင်း စသည်တို့၌ ကောင်းစွာ အားထုတ်ခြင်းကို အမှီပြု၍ နှလုံးသွင်း၏။ ဤသို့ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဆင်ခြင်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဤစားသောက်ခြင်းစသည်တို့၌ အသမ္မောဟသမ္ပဇဉ်ကို သိအပ်၏။

Api ca gamanato pariyesanato paribhogato āsayato nidhānato aparipakkato paripakkato phalato nissandato sammakkhanatoti, evaṃ dasavidhapaṭikūlabhāvapaccavekkhaṇato pettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ. Vitthārakathā panettha visuddhimagge āhārapaṭikūlasaññāniddesato gahetabbā.

ထို့ပြင် ဆွမ်းခံသွားရခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဆွမ်းရှာဖွေရခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သုံးဆောင်စားသောက်ခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သလိပ် သည်းခြေ သွေး ပြည်ဟူသော အာသယလေးပါးအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အစာသစ်အိမ်ဟူသော သိုလှောင်ရာနေရာအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ မကြေမကျက်သေးသော အခြေအနေအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကြေကျက်ပြီးသော အခြေအနေအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဆံပင်မွေးညင်းစသော အကျိုးရင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ယိုစီးထွက်သောအကျိုးဆက်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အလုံးစုံလူးလဲခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ဤသို့ ဆယ်ပါးသောအပြားဖြင့် စက်ဆုပ်ရွံရှာဖွယ်အဖြစ်ကို ဆင်ခြင်ခြင်းဖြင့်လည်း ဤစားသောက်ခြင်းစသည်တို့၌ အသမ္မောဟသမ္ပဇဉ်ကို သိအပ်၏။ ဤပဋိကူလပစ္စဝေက္ခဏာခဏ်း၌ အကျယ်စကားကိုမူ ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၊ အာဟာရပဋိကူလသညာနိဒ္ဒေသမှ ယူအပ်၏။

Uccārapassāvakammeti uccārassa ca passāvassa ca karaṇe. Tattha pattakāle uccārapassāvaṃ akarontassa sakalasarīrato sedā muccanti, akkhīni bhamanti, cittaṃ na ekaggaṃ hoti, aññe ca rogā uppajjanti. Karontassa pana sabbaṃ taṃ na hotīti ayamettha attho. Tassa vasena sātthakasampajaññaṃ veditabbaṃ.

‘ဥစ္စာရပဿာဝကမ္မ’ ဟူသည် ကျင်ကြီးကျင်ငယ် စွန့်ခြင်းကို ဆိုလို၏။ ထိုကျင်ကြီးကျင်ငယ် စွန့်ရာ၌ လျောက်ပတ်သောအခါ၌ ကျင်ကြီးကျင်ငယ် မစွန့်သောပုဂ္ဂိုလ်အား တစ်ကိုယ်လုံးမှ ချွေးများ ထွက်ခြင်း၊ မျက်စိများ လည်ခြင်း၊ စိတ်မတည်ကြည်ခြင်းနှင့် အခြားသော ရောဂါဆိုးများ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းတို့ ဖြစ်တတ်၏။ စွန့်သောပုဂ္ဂိုလ်အားမူကား ထိုမကောင်းကျိုးအားလုံး မဖြစ်ပေါ်ပေ။ ဤသို့ မကောင်းကျိုးများ မဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် ဤကျင်ကြီးကျင်ငယ် စွန့်ခြင်း၌ ရရှိအပ်သော အကျိုးတရား ဖြစ်၏။ ထိုအကျိုးတရား၏ အစွမ်းဖြင့် သာတ္ထကသမ္ပဇဉ်ကို သိအပ်၏။

Aṭṭhāne uccārapassāvaṃ karontassa pana āpatti hoti, ayaso vaḍḍhati, jīvitantarāyo hoti, patirūpe ṭhāne karontassa sabbaṃ taṃ na hotīti idamettha sappāyaṃ tassa vasena sappāyasampajaññaṃ. Kammaṭṭhānāvijahanavaseneva ca gocarasampajaññaṃ veditabbaṃ.

အဖို့တစ်ပါးသော်ကား မသင့်လျော်သောအရပ်၌ ကျင်ကြီးကျင်ငယ်ကို ပြုသောရဟန်းအား အာပတ်သင့်၏၊ အကျော်အစောမဲ့ခြင်းသည် တိုးပွား၏၊ အသက်အန္တရာယ်လည်း ဖြစ်တတ်၏။ သင့်လျော်လျှောက်ပတ်သော အရပ်၌ (ကျင်ကြီးကျင်ငယ်ကို) ပြုသောရဟန်းအား ထိုအာပတ်သင့်ခြင်း အစရှိသော မကောင်းကျိုးအားလုံး မဖြစ်ပေါ်ပေ။ ဤသို့ သင့်တော်ရာအရပ်၌ ကျင်ကြီးကျင်ငယ်ကို စွန့်ခြင်းသည် လျောက်ပတ်၏။ ထိုလျောက်ပတ်သောစွန့်ခြင်း၏ အစွမ်းအားဖြင့် သပ္ပါယသမ္ပဇညကိုလည်းကောင်း၊ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို မစွန့်ခြင်း၏ အစွမ်းအားဖြင့်သာလျှင် ဂေါစရသမ္ပဇညကိုလည်းကောင်း သိအပ်၏။

Abbhantare attā nāma uccārapassāvakammaṃ karonto natthi, cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva pana uccārapassāvakammaṃ hoti. Yathā vā pana pakke gaṇḍe gaṇḍabhedena pubbalohitaṃ akāmatāya nikkhamati. Yathā ca atibharitā udakabhājanā udakaṃ akāmatāya nikkhamati. Evaṃ pakkāsayamuttavatthīsu sannicitā uccārapassāvā vāyuvegasamuppīḷitā akāmatāyapi nikkhamanti. So panāyaṃ evaṃ nikkhamanto uccārapassāvo neva [Pg.181] tassa bhikkhuno attano hoti, na parassa, kevalaṃ sarīranissandova hoti. Yathā kiṃ? Yathā udakatumbato purāṇudakaṃ chaḍḍentassa neva taṃ attano hoti, na paresaṃ; kevalaṃ paṭijagganamattameva hoti; evaṃ pavattapaṭisaṅkhānavasenettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.

ကိုယ်တွင်း၌ ကျင်ကြီးကျင်ငယ်စွန့်ခြင်းကို ပြုလုပ်တတ်သော 'အတ္တ' မည်သည်မရှိ၊ စိတ်၏လှုပ်ရှားမှုကြောင့် ဖြစ်သော ဝါယောဓာတ်၏ လှုပ်ရှားခြင်း အစွမ်းကြောင့်သာ ကျင်ကြီးကျင်ငယ်စွန့်ခြင်းသည် ဖြစ်၏။ တစ်ဖန် ဆက်၍ဆိုရသော် မှည့်ရင့်သော မြင်းဗုအနာ ပေါက်ကွဲသဖြင့် ပြည်, သွေးတို့သည် အလိုမရှိဘဲ ထွက်ရသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အလွန်ပြည့်သော ရေအိုးမှ ရေသည် အလိုမရှိဘဲ လျှံထွက်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ထို့အတူပင် အစာဟောင်းအိမ်နှင့် ဆီးအိမ်တို့၌ စုဝေးတည်နေသော ကျင်ကြီးကျင်ငယ်တို့သည် ဝါယောဓာတ်အဟုန်ဖြင့် အောက်သို့ နှိပ်ချအပ်သဖြင့် အလိုမရှိဘဲလည်း ထွက်ကုန်၏။ ဤသို့ထွက်သော ထိုကျင်ကြီးကျင်ငယ်သည် ထိုရဟန်း၏ ကိုယ်ပိုင်ဥစ္စာလည်းမဟုတ်၊ သူတစ်ပါး၏ဥစ္စာလည်းမဟုတ်၊ ကိုယ့်ဥစ္စာ သူ့ဥစ္စာမဖက် သက်သက် ခန္ဓာကိုယ်၏ အကျိုးဆက်မျှသာ ဖြစ်၏။ ဥပမာ အဘယ်သို့နည်းဟူမူ- ရေဗူးမှ ရေဟောင်းကို သွန်ပစ်သောသူအား ထိုရေသည် မိမိ၏ဥစ္စာလည်းမဟုတ်၊ သူတစ်ပါး၏ဥစ္စာလည်းမဟုတ်၊ ကိုယ့်ဥစ္စာ သူ့ဥစ္စာမဖက် သက်သက် ရေဗူးကို သုတ်သင်ခြင်းမျှသာ ဖြစ်သကဲ့သို့ပင်တည်း။ ဤသို့လျှင် ဣရိယာပုထ်ဖြစ်ပျက်မှု ဆင်ခြင်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ဤကျင်ကြီးကျင်ငယ် စွန့်ခြင်း၌ အသမ္မောဟသမ္ပဇညကို သိအပ်၏။

Gatādīsu gateti gamane. Ṭhiteti ṭhāne. Nisinneti nisajjāya. Sutteti sayane. Jāgariteti jāgaraṇe. Bhāsiteti kathane. Tuṇhībhāveti akathane. ‘‘Gacchanto vā gacchāmīti pajānāti, ṭhito vā ṭhitomhīti pajānāti, nisinno vā nisinnomhīti pajānāti, sayāno vā sayānomhīti pajānātī’’ti imasmiñhi sutte addhānairiyāpathā kathitā. ‘‘Abhikkante paṭikkante ālokite vilokite samiñjite pasārite’’ti imasmiṃ majjhimā. ‘‘Gate ṭhite nisinne sutte jāgarite’’ti idha pana khuddakacuṇṇiyairiyāpathā kathitā. Tasmā tesupi vuttanayeneva sampajānakāritā veditabbā.

ဂတအစရှိသည်တို့၌ 'ဂတေ' ဟူသည်ကား သွားခြင်း၌လည်းကောင်း၊ 'ဌိတေ' ဟူသည်ကား ရပ်ခြင်း၌လည်းကောင်း၊ 'နိသိန္နေ' ဟူသည်ကား ထိုင်ခြင်း၌လည်းကောင်း၊ 'သုတ္တေ' ဟူသည်ကား အိပ်ခြင်း၌လည်းကောင်း၊ 'ဇာဂရိတေ' ဟူသည်ကား နိုးကြားခြင်း၌လည်းကောင်း၊ 'ဘာသိတေ' ဟူသည်ကား ပြောဆိုခြင်း၌လည်းကောင်း၊ 'တုဏှီဘာဝေ' ဟူသည်ကား မပြောဆိုခြင်း၌လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ မှန်၏၊ 'သွားစဉ်သော်လည်းကောင်း ငါသည် သွား၏ဟု သိ၏၊ ရပ်စဉ်သော်လည်းကောင်း ငါသည် ရပ်၏ဟု သိ၏၊ ထိုင်စဉ်သော်လည်းကောင်း ငါသည် ထိုင်၏ဟု သိ၏၊ လျောင်းစဉ်သော်လည်းကောင်း ငါသည် လျောင်း၏ဟု သိ၏' ဟု ဤမဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ်၌ ကြာမြင့်စွာသော ကာလ၌ဖြစ်သော (ခရီးရှည်) ဣရိယာပုထ်တို့ကို ဟောတော်မူအပ်ကုန်ပြီ။ 'အဘိက္ကန္တေ ပဋိက္ကန္တေ အာလောကိတေ ဝိလောကိတေ သမိဉ္ဇိတေ ပသာရိတေ' ဟူသော ဤပါဠိရပ်၌ အလယ်အလတ်ဖြစ်သော (ခရီးလတ်) ဣရိယာပုထ်တို့ကို ဟောတော်မူအပ်ကုန်ပြီ။ 'ဂတေ ဌိတေ นိသိန္နေ သုတ္တေ ဇာဂရိတေ' ဟူသော ဤပါဠိရပ်၌မူကား ငယ်ကုန်သော၊ နုတ်နုတ်ဖွဲဖွဲဖြစ်ကုန်သော (ခရီးတို) ဣရိယာပုထ်တို့ကို ဟောတော်မူအပ်ကုန်ပြီ။ ထို့ကြောင့် ထိုဂတ ဌိတ စသည်တို့၌လည်း ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းဖြင့်သာ ကောင်းစွာ အပြားအားဖြင့် သိခြင်း (သမ္ပဇာနကာရီဖြစ်ခြင်း) ကို သိအပ်၏။

Tipiṭakamahāsivatthero panāha – yo ciraṃ gantvā vā caṅkamitvā vā aparabhāge ṭhito iti paṭisañcikkhati – ‘‘caṅkamanakāle pavattā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā’’ti. Ayaṃ gate sampajānakārī nāma.

တစ်နည်းအားဖြင့် တိပိဋကမဟာသိဝမထေရ်သည် ဤသို့ မိန့်တော်မူခဲ့၏ - အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ကြာမြင့်စွာ ခရီးသွားပြီး၍သော်လည်းကောင်း၊ စင်္ကြံသွားပြီး၍သော်လည်းကောင်း နောက်အဖို့၌ ရပ်လျက် 'စင်္ကြံသွားစဉ်အခါက ဖြစ်ပျက်ခဲ့သော ရုပ်နာမ်တရားတို့သည် ထိုစင်္ကြံသွားရာအခါ၌သာလျှင် ချုပ်ငြိမ်းခဲ့ကုန်ပြီ' ဟု ဆင်ခြင်၏။ ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို သွားခြင်း၌ ကောင်းစွာ အပြားအားဖြင့် သိလျက် ပြုလုပ်သူ (ဂတေသမ္ပဇာနကာရီ) မည်၏။

Yo sajjhāyaṃ vā karonto, pañhaṃ vā vissajjento, kammaṭṭhānaṃ vā manasikaronto ciraṃ ṭhatvā aparabhāge nisinno iti paṭisañcikkhati – ‘‘ṭhitakāle pavattā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā’’ti. Ayaṃ ṭhite sampajānakārī nāma.

အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် စာပေသရဇ္ဈယ်ခြင်းကို ပြုလျက်သော်လည်းကောင်း၊ ပြဿနာကို ဖြေဆိုလျက်သော်လည်းကောင်း၊ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို နှလုံးသွင်းလျက်သော်လည်းကောင်း ကြာမြင့်စွာ ရပ်ပြီးနောက် နောက်အဖို့၌ ထိုင်လျက် 'ရပ်နေစဉ်အခါက ဖြစ်ပျက်ခဲ့သော ရုပ်နာမ်တရားတို့သည် ထိုရပ်ရာအခါ၌သာလျှင် ချုပ်ငြိမ်းခဲ့ကုန်ပြီ' ဟု ဆင်ခြင်၏။ ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို ရပ်ခြင်း၌ ကောင်းစွာ အပြားအားဖြင့် သိလျက် ပြုလုပ်သူ (ဌိတေသမ္ပဇာနကာရီ) မည်၏။

Yo sajjhāyādikaraṇavaseneva ciraṃ nisīditvā aparabhāge uṭṭhāya iti paṭisañcikkhati – ‘‘nisinnakāle pavattā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā’’ti. Ayaṃ nisinne sampajānakārī nāma.

အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် သရဇ္ဈယ်ခြင်း အစရှိသည်တို့ကို ပြုခြင်း၏အစွမ်းဖြင့်ပင်လျှင် ကြာမြင့်စွာ ထိုင်ပြီးနောက် နောက်အဖို့၌ ထလျက် 'ထိုင်နေစဉ်အခါက ဖြစ်ပျက်ခဲ့သော ရုပ်နာမ်တရားတို့သည် ထိုထိုင်ရာအခါ၌သာလျှင် ချုပ်ငြိမ်းခဲ့ကုန်ပြီ' ဟု ဆင်ခြင်၏။ ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို ထိုင်ခြင်း၌ ကောင်းစွာ အပြားအားဖြင့် သိလျက် ပြုလုပ်သူ (နိသိန္နေသမ္ပဇာနကာရီ) မည်၏။

Yo pana nipannako sajjhāyaṃ vā karonto kammaṭṭhānaṃ vā manasikaronto niddaṃ okkamitvā aparabhāge uṭṭhāya iti paṭisañcikkhati – ‘‘sayanakāle pavattā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā’’ti. Ayaṃ sutte jāgarite ca sampajānakārī nāma. Kiriyamayacittānañhi appavattanaṃ soppaṃ nāma, pavattanaṃ jāgaritaṃ nāma.

အဖို့တစ်ပါးသော်ကား အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် လျောင်းလျက် သရဇ္ဈယ်ခြင်းကို ပြုစဉ်သော်လည်းကောင်း၊ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို နှလုံးသွင်းစဉ်သော်လည်းကောင်း အိပ်ပျော်ခြင်းသို့ ရောက်ရှိ၍ နောက်အဖို့၌ နိုးထလျက် 'အိပ်ပျော်စဉ်အခါက ဖြစ်ပျက်ခဲ့သော ရုပ်နာမ်တရားတို့သည် ထိုအိပ်ရာအခါ၌သာလျှင် ချုပ်ငြိမ်းခဲ့ကုန်ပြီ' ဟု ဆင်ခြင်၏။ ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို အိပ်ခြင်း၌လည်းကောင်း၊ နိုးခြင်း၌လည်းကောင်း ကောင်းစွာ အပြားအားဖြင့် သိလျက် ပြုလုပ်သူ (သုတ္တေဇာဂရိတေသမ္ပဇာနကာရီ) မည်၏။ မှန်၏၊ ကိုယ်, နှုတ်, စိတ်တို့၏ အမူအရာကြိယာကို ဖြစ်စေတတ်သော ဝီထိစိတ်တို့ မဖြစ်ခြင်းသည် အိပ်ခြင်းမည်၏။ ဖြစ်ခြင်းသည် နိုးခြင်းမည်၏။

Yo [Pg.182] pana bhāsamāno – ‘‘ayaṃ saddo nāma oṭṭhe ca paṭicca, dante ca jivhañca tāluñca paṭicca, cittassa ca tadanurūpaṃ payogaṃ paṭicca jāyatī’’ti sato sampajānova bhāsati. Ciraṃ vā pana kālaṃ sajjhāyaṃ vā katvā, dhammaṃ vā kathetvā, kammaṭṭhānaṃ vā pavattetvā, pañhaṃ vā vissajjetvā, aparabhāge tuṇhībhūto iti paṭisañcikkhati – ‘‘bhāsitakāle uppannā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā’’ti. Ayaṃ bhāsite sampajānakārī nāma.

အဖို့တစ်ပါးသော်ကား အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ပြောဆိုရာ၌ 'ဤအသံမည်သည် နှုတ်ခမ်းကိုလည်းကောင်း၊ သွားကိုလည်းကောင်း၊ လျှာကိုလည်းကောင်း၊ အာစောက်ကိုလည်းကောင်း အမှီပြု၍လည်းကောင်း၊ စိတ်၏ ထိုအသံနှင့် လျော်ညီသော လုံ့လ (ပယောဂ) ကို အမှီပြု၍လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်ရ၏' ဟု သတိရှိလျက် ကောင်းစွာ အပြားအားဖြင့် သိသူဖြစ်၍သာလျှင် ပြောဆို၏။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းကား ကြာမြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး သရဇ္ဈယ်ခြင်းကို ပြု၍သော်လည်းကောင်း၊ တရားဟော၍သော်လည်းကောင်း၊ ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ပွားများ၍သော်လည်းကောင်း၊ ပြဿနာကို ဖြေဆို၍သော်လည်းကောင်း နောက်အဖို့၌ ဆိတ်ဆိတ်နေလျက် 'ပြောဆိုစဉ်အခါက ဖြစ်ပျက်ခဲ့သော ရုပ်နာမ်တရားတို့သည် ထိုပြောဆိုရာအခါ၌သာလျှင် ချုပ်ငြိမ်းခဲ့ကုန်ပြီ' ဟု ဆင်ခြင်၏။ ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို ပြောဆိုခြင်း၌ ကောင်းစွာ အပြားအားဖြင့် သိလျက် ပြုလုပ်သူ (ဘာသိတေသမ္ပဇာနကာရီ) မည်၏။

Yo tuṇhībhūto ciraṃ dhammaṃ vā kammaṭṭhānaṃ vā manasikatvā aparabhāge iti paṭisañcikkhati – ‘‘tuṇhībhūtakāle pavattā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā’’ti. Upādārūpappavattiyañhi sati bhāsati nāma, asati tuṇhī bhavati nāmāti. Ayaṃ tuṇhībhāve sampajānakārī nāmāti.

အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ကြာမြင့်စွာ ဆိတ်ဆိတ်နေလျက် တရားကိုသော်လည်းကောင်း၊ ကမ္မဋ္ဌာန်းကိုသော်လည်းကောင်း နှလုံးသွင်းပြီးလျှင် နောက်အဖို့၌ 'ဆိတ်ဆိတ်နေစဉ်အခါက ဖြစ်ပျက်ခဲ့သော ရုပ်နာမ်တရားတို့သည် ထိုဆိတ်ဆိတ်နေရာအခါ၌သာလျှင် ချုပ်ငြိမ်းခဲ့ကုန်ပြီ' ဟု ဆင်ခြင်၏။ မှန်၏၊ သဒ္ဒါယတနဟူသော ဥပါဒါရုပ်၏ ဖြစ်ခြင်းရှိလျှင် ပြောဆိုသည်မည်၏၊ မရှိလျှင် ဆိတ်ဆိတ်နေသည်မည်၏။ ထို့ကြောင့် ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆိတ်ဆိတ်နေခြင်း၌ ကောင်းစွာ အပြားအားဖြင့် သိလျက် ပြုလုပ်သူ (တုဏှီဘာဝေသမ္ပဇာနကာရီ) မည်၏ဟု တိပိဋကမဟာသိဝမထေရ်သည် မိန့်တော်မူခဲ့၏။

Tayidaṃ mahāsivattherena vuttaṃ asammohadhuraṃ mahāsatipaṭṭhānasutte adhippetaṃ. Imasmiṃ pana sāmaññaphale sabbampi catubbidhaṃ sampajaññaṃ labbhati. Tasmā vuttanayeneva cettha catunnaṃ sampajaññānaṃ vasena sampajānakāritā veditabbā. Sampajānakārīti ca sabbapadesu satisampayuttasseva sampajaññassa vasena attho veditabbo. Satisampajaññena samannāgatoti etassa hi padassa ayaṃ vitthāro. Vibhaṅgappakaraṇe pana – ‘‘sato sampajāno abhikkamati, sato sampajāno paṭikkamatī’’ti evaṃ etāni padāni vibhattāneva. Evaṃ, kho mahārājāti evaṃ satisampayuttassa sampajaññassa vasena abhikkamādīni pavattento satisampajaññena samannāgato nāma hotīti attho.

မဟာသိဝမထေရ် မိန့်တော်မူအပ်သော အသမ္မောဟသမ္ပဇညကို ဦးစီးပြုသော ထိုစကားရပ်ကို မဟာသတိပဋ္ဌာနသုတ်၌ အလိုရှိအပ်၏။ ဤသာမညဖလသုတ်၌မူကား အလုံးစုံသော လေးပါးအပြားရှိသော သမ္ပဇညကို ရအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤဂတ, ဌိတ စသည်တို့၌လည်း ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်းပင် သမ္ပဇညလေးပါးတို့၏ အစွမ်းအားဖြင့် ကောင်းစွာ အပြားအားဖြင့် သိလျက် ပြုလုပ်သူ (သမ္ပဇာနကာရီ) ၏အဖြစ်ကို သိအပ်၏။ ဆက်၍ဆိုရသော် 'သမ္ပဇာနကာရီ' ဟူသော အလုံးစုံသောပုဒ်တို့၌ သတိနှင့်ယှဉ်သော သမ္ပဇည၏ အစွမ်းအားဖြင့်သာ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။ မှန်၏၊ ဤအဘိက္ကန္တေ ပဋိက္ကန္တေ သမ္ပဇာနကာရီ အစရှိသော အကျယ်စကားရပ်သည် 'သတိသမ္ပဇညနှင့် ပြည့်စုံသူဖြစ်၏' ဟူသော ဤဥဒ္ဒေသပုဒ်၏ အကျယ်တည်း။ တစ်နည်းကား ဝိဘင်းကျမ်း၌ 'သတိရှိလျက် ကောင်းစွာသိလျက် ရှေ့သို့တက်၏၊ သတိရှိလျက် ကောင်းစွာသိလျက် နောက်သို့ဆုတ်၏' ဟူ၍ ဤသို့ ဤအဘိက္ကန္တေ ပဋိက္ကန္တေ အစရှိသော ပုဒ်တို့ကို အကျယ်ဝေဖန်ထားအပ်သည်သာ ဖြစ်၏။ 'မြတ်သောမင်းကြီး ဤသို့လျှင်' ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်မှာ- ဤသို့ သတိနှင့်ယှဉ်သော သမ္ပဇည၏ အစွမ်းဖြင့် ရှေ့သို့တက်ခြင်း အစရှိသည်တို့ကို ဖြစ်စေသော ရဟန်းသည် သတိသမ္ပဇညနှင့် ပြည့်စုံသူမည်၏ဟု အနက်ကို သိအပ်၏။

Santosakathā

သန္တောသကထာ

215. Idha, mahārāja, bhikkhu santuṭṭho hotīti ettha santuṭṭhoti itarītarapaccayasantosena samannāgato. So panesa santoso dvādasavidho hoti, seyyathidaṃ – cīvare yathālābhasantoso, yathābalasantoso, yathāsāruppasantosoti tividho. Evaṃ piṇḍapātādīsu. Tassāyaṃ pabhedavaṇṇanā –

၂၁၅. မြတ်သောမင်းကြီး ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် ရောင့်ရဲလွယ်သူ ဖြစ်၏ဟူသော ဤပါဌ်၌ 'ရောင့်ရဲလွယ်သူ (သန္တုဋ္ဌ)' ဟူသည်ကား ကောင်းဆိုးနှစ်ရပ် အမှတ်မထားဘဲ ရရာပစ္စည်းဖြင့် တင်းတိမ်ရောင့်ရဲခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်၏။ ထိုသန္တောသ (ရောင့်ရဲခြင်း) သည် ၁၂ ပါးအပြား ရှိ၏။ ၎င်း ၁၂ ပါးအပြားဟူသည် အဘယ်နည်းဟူမူ- သင်္ကန်း၌ ယထာလာဘသန္တောသ (ရသမျှဖြင့် ရောင့်ရဲခြင်း)၊ ယထာဗလသန္တောသ (အားအလျော်စွာ ရောင့်ရဲခြင်း)၊ yathāsāruppasantoso (လျောက်ပတ်သမျှဖြင့် ရောင့်ရဲခြင်း) ဟု သုံးပါးအပြား ရှိ၏။ ဆွမ်းအစရှိသည်တို့၌လည်း ဤအတူပင်တည်း။ ဤဆိုလတ္တံ့သော စကားရပ်သည် ထို ၁၂ ပါးသော သန္တောသတရားတို့၏ အထူးအပြားကို ဖွင့်ဆိုချက်တည်း။

Idha bhikkhu cīvaraṃ labhati, sundaraṃ vā asundaraṃ vā. So teneva yāpeti, aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhati. Ayamassa cīvare yathālābhasantoso. Atha pana pakatidubbalo vā hoti, ābādhajarābhibhūto [Pg.183] vā, garucīvaraṃ pārupanto kilamati. So sabhāgena bhikkhunā saddhiṃ taṃ parivattetvā lahukena yāpentopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa cīvare yathābalasantoso. Aparo paṇītapaccayalābhī hoti. So pattacīvarādīnaṃ aññataraṃ mahagghapattacīvaraṃ bahūni vā pana pattacīvarāni labhitvā idaṃ therānaṃ cirapabbajitānaṃ, idaṃ bahussutānaṃ anurūpaṃ, idaṃ gilānānaṃ, idaṃ appalābhīnaṃ hotūti datvā tesaṃ purāṇacīvaraṃ vā gahetvā saṅkārakūṭādito vā nantakāni uccinitvā tehi saṅghāṭiṃ katvā dhārentopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa cīvare yathāsāruppasantoso.

ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် ကောင်းသည်ဖြစ်စေ မကောင်းသည်ဖြစ်စေ သင်္ကန်းကို ရ၏။ ထိုရဟန်းသည် ထိုရရှိသောသင်္ကန်းဖြင့်သာ မျှတ၏၊ အခြားသင်္ကန်းကို မတောင့်တ၊ ရပြန်သော်လည်း မခံယူ။ ဤသို့ တင်းတိမ်ရောင့်ရဲခြင်းသည် ထိုရဟန်း၏ သင်္ကန်း၌ ‘ယထာလာဘသန္တောသ’ (မိမိရရှိသည်အားလျော်စွာ ရောင့်ရဲခြင်း) မည်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် ရဟန်းသည် ပင်ကိုအားဖြင့် အားနည်းသူသော်လည်းကောင်း၊ ရောဂါဝေဒနာနှင့် ဇရာနှိပ်စက်အပ်သူသော်လည်းကောင်း ဖြစ်၍ လေးသောသင်္ကန်းကို ဝတ်ရုံရသဖြင့် ပင်ပန်းအံ့။ ထိုရဟန်းသည် သဘောတူသော ရဟန်းနှင့်အတူ ထိုလေးသောသင်္ကန်းကို လဲလှယ်၍ ပေါ့ပါးသောသင်္ကန်းဖြင့် မျှတသော်လည်း တင်းတိမ်ရောင့်ရဲသူသာ ဖြစ်၏။ ဤရောင့်ရဲခြင်းသည် ထိုရဟန်း၏ သင်္ကန်း၌ ‘ယထာဗလသန္တောသ’ (မိမိ၏ ကာယဗလအားလျော်စွာ ရောင့်ရဲခြင်း) မည်၏။ အခြားတစ်ပါးသော ရဟန်းသည် မွန်မြတ်သောပစ္စည်းကို ရလေ့ရှိ၏။ ထိုရဟန်းသည် နှစ်ထပ်သင်္ကန်းစသည်တို့တွင် တစ်ခုခုသော တန်ဖိုးကြီးသင်္ကန်းကို ရ၍ဖြစ်စေ၊ များစွာသော သင်္ကန်းတို့ကို ရ၍ဖြစ်စေ ‘ဤသင်္ကန်းသည် ဝါရင့်မထေရ်ကြီးတို့အား လျောက်ပတ်၏၊ ဤသင်္ကန်းသည် အကြားအမြင်ဗဟုသုတများသော ရဟန်းတို့အား လျောက်ပတ်၏၊ ဤသင်္ကန်းသည် ဂိလာနရဟန်းတို့အတွက် ဖြစ်ပါစေတော့၊ ဤသင်္ကန်းသည် လာဘ်နည်းသော ရဟန်းတို့အတွက် ဖြစ်ပါစေတော့’ ဟု နှလုံးသွင်းကာ ပေးလှူပြီးလျှင် ထိုထေရ်ကြီးစသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ သင်္ကန်းဟောင်းကို ယူ၍သော်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် အမှိုက်ပုံစသော အရပ်တို့မှ စုတ်ပြတ်သော အဝတ်စတို့ကို ရွေးချယ်ကောက်ယူပြီး ထိုအဝတ်စတို့ဖြင့် သင်္ကန်းကြီးကို ချုပ်လုပ်၍သော်လည်းကောင်း ဝတ်ရုံသုံးစွဲသော်လည်း တင်းတိမ်ရောင့်ရဲသူသာ ဖြစ်၏။ ဤရောင့်ရဲခြင်းသည် ထိုရဟန်း၏ သင်္ကန်း၌ ‘ယထာသာရုပ္ပသန္တောသ’ (မိမိနှင့် သင့်တော်လျော်ကန်သည်အားလျော်စွာ ရောင့်ရဲခြင်း) မည်၏။

Idha pana bhikkhu piṇḍapātaṃ labhati lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā, so teneva yāpeti, aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhati. Ayamassa piṇḍapāte yathālābhasantoso. Yo pana attano pakativiruddhaṃ vā byādhiviruddhaṃ vā piṇḍapātaṃ labhati, yenassa paribhuttena aphāsu hoti. So sabhāgassa bhikkhuno taṃ datvā tassa hatthato sappāyabhojanaṃ bhuñjitvā samaṇadhammaṃ karontopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa piṇḍapāte yathābalasantoso. Aparo bahuṃ paṇītaṃ piṇḍapātaṃ labhati. So taṃ cīvaraṃ viya theracirapabbajitabahussutaappalābhīgilānānaṃ datvā tesaṃ vā sesakaṃ piṇḍāya vā caritvā missakāhāraṃ bhuñjantopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa piṇḍapāte yathāsāruppasantoso.

ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် ကြမ်းတမ်းသည်ဖြစ်စေ မွန်မြတ်သည်ဖြစ်စေ ဆွမ်းကို ရ၏။ ထိုရဟန်းသည် ထိုရရှိသော ဆွမ်းဖြင့်သာ မျှတ၏၊ အခြားဆွမ်းကို မတောင့်တ၊ ရပြန်သော်လည်း မခံယူ။ ဤသို့ တင်းတိမ်ရောင့်ရဲခြင်းသည် ထိုရဟန်း၏ ဆွမ်း၌ ‘ယထာလာဘသန္တောသ’ မည်၏။ အကြင်ရဟန်းသည် မိမိနှင့် ပင်ကိုအားဖြင့် မသင့်တော်သော သို့မဟုတ် ရောဂါကြောင့် မသင့်တော်သော ဆွမ်းကို ရ၏။ ထိုရဟန်းသည် ထိုဆွမ်းကို ဘုဉ်းပေးလျှင် မကျန်းမမာ ဖြစ်၏။ ထိုရဟန်းသည် သဘောတူသော ရဟန်းအား ထိုဆွမ်းကို ပေးလှူ၍ ထိုရဟန်း၏ လက်မှ လျောက်ပတ်သော ဆွမ်းဘောဇဉ်ကို ဘုဉ်းပေးကာ ရဟန်းတရားကို အားထုတ်သော်လည်း တင်းတိမ်ရောင့်ရဲသူသာ ဖြစ်၏။ ဤရောင့်ရဲခြင်းသည် ထိုရဟန်း၏ ဆွမ်း၌ ‘ယထာဗလသန္တောသ’ မည်၏။ အခြားရဟန်းတစ်ပါးသည် မွန်မြတ်သောဆွမ်းကို များစွာ ရ၏။ ထိုရဟန်းသည် ထိုဆွမ်းကို သင်္ကန်းကို ပေးလှူသကဲ့သို့ ဝါရင့်မထေရ်များ၊ ဗဟုသုတရှိသော ရဟန်းများ၊ လာဘ်နည်းသော ရဟန်းများနှင့် ဂိလာနရဟန်းတို့အား ပေးလှူ၍ ထိုထေရ်စသော ရဟန်းတို့၏ ဆွမ်းကြွင်းကိုဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် ဆွမ်းခံလှည့်လည်၍ ရောနှောသော ဆွမ်းအာဟာရကိုဖြစ်စေ ဘုဉ်းပေးရသော်လည်း တင်းတိမ်ရောင့်ရဲသူသာ ဖြစ်၏။ ဤရောင့်ရဲခြင်းသည် ထိုရဟန်း၏ ဆွမ်း၌ ‘ယထာသာရုပ္ပသန္တောသ’ မည်၏။

Idha pana bhikkhu senāsanaṃ labhati, manāpaṃ vā amanāpaṃ vā, so tena neva somanassaṃ, na domanassaṃ uppādeti; antamaso tiṇasanthārakenapi yathāladdheneva tussati. Ayamassa senāsane yathālābhasantoso. Yo pana attano pakativiruddhaṃ vā byādhiviruddhaṃ vā senāsanaṃ labhati, yatthassa vasato aphāsu hoti, so taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa santake sappāyasenāsane vasantopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa senāsane yathābalasantoso.

ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် မွေ့လျော်ဖွယ်ဖြစ်စေ မမွေ့လျော်ဖွယ်ဖြစ်စေ ကျောင်းအိပ်ရာနေရာကို ရ၏။ ထိုရဟန်းသည် ထိုရရှိသော ကျောင်းအိပ်ရာနေရာကြောင့် ဝမ်းမြောက်ခြင်းကိုလည်း မဖြစ်စေ၊ နှလုံးမသာယာခြင်းကိုလည်း မဖြစ်စေဘဲ အောက်ထစ်ဆုံးအားဖြင့် မြက်ခင်းမျှသာ ဖြစ်သော်လည်း ရရှိသမျှဖြင့်သာ နှစ်သက်တင်းတိမ်ရောင့်ရဲ၏။ ဤရောင့်ရဲခြင်းသည် ထိုရဟန်း၏ ကျောင်းအိပ်ရာနေရာ၌ ‘ယထာလာဘသန္တောသ’ မည်၏။ အကြင်ရဟန်းသည် မိမိနှင့် ပင်ကိုအားဖြင့် မသင့်တော်သော သို့မဟုတ် ရောဂါကြောင့် မသင့်တော်သော ကျောင်းအိပ်ရာနေရာကို ရ၏။ ထိုကျောင်းအိပ်ရာနေရာ၌ နေရပါက ကျန်းမာရေးမကောင်းခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုရဟန်းသည် ထိုကျောင်းကို သဘောတူသော ရဟန်းအား ပေးလှူ၍ ထိုရဟန်းပိုင်ဆိုင်သော သင့်လျော်သော ကျောင်းအိပ်ရာနေရာ၌ နေရသော်လည်း တင်းတိမ်ရောင့်ရဲသူသာ ဖြစ်၏။ ဤရောင့်ရဲခြင်းသည် ထိုရဟန်း၏ ကျောင်းအိပ်ရာနေရာ၌ ‘ယထာဗလသန္တောသ’ မည်၏။

Aparo mahāpuñño leṇamaṇḍapakūṭāgārādīni bahūni paṇītasenāsanāni labhati. So tāni cīvaraṃ viya theracirapabbajitabahussutaappalābhīgilānānaṃ datvā yattha katthaci vasantopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa [Pg.184] senāsane yathāsāruppasantoso. Yopi – ‘‘uttamasenāsanaṃ nāma pamādaṭṭhānaṃ, tattha nisinnassa thinamiddhaṃ okkamati, niddābhibhūtassa puna paṭibujjhato kāmavitakkā pātubhavantī’’ti paṭisañcikkhitvā tādisaṃ senāsanaṃ pattampi na sampaṭicchati. So taṃ paṭikkhipitvā abbhokāsarukkhamūlādīsu vasantopi santuṭṭhova hoti. Ayampissa senāsane yathāsāruppasantoso.

အခြားသော ဘုန်းကံကြီးမားသော ရဟန်းသည် လိုဏ်ဂူ၊ မဏ္ဍပ်၊ ပြာသာဒ်အထွတ်ရှိသော ကျောင်းစသော မွန်မြတ်သော ကျောင်းအိပ်ရာနေရာများကို များစွာ ရ၏။ ထိုရဟန်းသည် ထိုကျောင်းများကို သင်္ကန်းစသည်တို့ကဲ့သို့ ဝါရင့်မထေရ်များ၊ ဗဟုသုတရှိသော ရဟန်းများ၊ လာဘ်နည်းသော ရဟန်းများနှင့် ဂိလာနရဟန်းတို့အား ပေးလှူ၍ မိမိမူကား အမှတ်မထား တစ်နေရာရာ၌ နေရသော်လည်း တင်းတိမ်ရောင့်ရဲသူသာ ဖြစ်၏။ ဤရောင့်ရဲခြင်းသည် ထိုရဟန်း၏ ကျောင်းအိပ်ရာနေရာ၌ ‘ယထာသာရုပ္ပသန္တောသ’ မည်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် ‘မွန်မြတ်သော ကျောင်းအိပ်ရာနေရာမည်သည် မေ့လျော့ခြင်း၏ တည်ရာဖြစ်၏။ ထိုကျောင်း၌ နေသောသူအား ငိုက်မျဉ်းခြင်း သက်ရောက်တတ်၏၊ အိပ်ပျော်ခြင်း လွှမ်းမိုးနှိပ်စက်သဖြင့် ပြန်နိုးလာသောအခါ၌လည်း ယုတ်မာသော ကာမအကြံစည်တို့ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်တတ်၏’ ဟု ဆင်ခြင်တွေးတောကာ ထိုကဲ့သို့သော ကျောင်းအိပ်ရာနေရာကို ရောက်ရှိရရှိပါသော်လည်း လက်မခံဘဲ ပယ်မြစ်၍ လွင်တီးခေါင်၊ သစ်ပင်ရင်း စသည်တို့၌ နေရသော်လည်း တင်းတိမ်ရောင့်ရဲသူသာ ဖြစ်၏။ ဤရောင့်ရဲခြင်းသည်လည်း ထိုရဟန်း၏ ကျောင်းအိပ်ရာနေရာ၌ ‘ယထာသာရုပ္ပသန္တောသ’ မည်၏။

Idha pana bhikkhu bhesajjaṃ labhati, lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā, so yaṃ labhati, teneva tussati, aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhati. Ayamassa gilānapaccaye yathālābhasantoso. Yo pana telena atthiko phāṇitaṃ labhati. So taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa hatthato telaṃ gahetvā aññadeva vā pariyesitvā bhesajjaṃ karontopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa gilānapaccaye yathābalasantoso.

ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းသည် ကြမ်းတမ်းသည်ဖြစ်စေ မွန်မြတ်သည်ဖြစ်စေ ဆေးကို ရ၏။ ထိုရဟန်းသည် ရရှိသောဆေးဖြင့်သာ ရောင့်ရဲနှစ်သက်၏၊ အခြားဆေးကို မတောင့်တ၊ ရပြန်သော်လည်း မခံယူ။ ဤရောင့်ရဲခြင်းသည် ထိုရဟန်း၏ ဂိလာနပစ္စည်း၌ ‘ယထာလာဘသန္တောသ’ မည်၏။ အကြင်ရဟန်းသည် ဆီကို အလိုရှိပါလျက် တင်လဲကို ရ၏။ ထိုရဟန်းသည် ထိုတင်လဲကို သဘောတူသော ရဟန်းအား ပေးလှူ၍ ထိုရဟန်း၏ လက်မှ ဆီကိုယူ၍ဖြစ်စေ သို့မဟုတ် အခြားဆီကို ရှာဖွေ၍ဖြစ်စေ ဆေးကုသမှု ပြုသော်လည်း တင်းတိမ်ရောင့်ရဲသူသာ ဖြစ်၏။ ဤရောင့်ရဲခြင်းသည် ထိုရဟန်း၏ ဂိလာနပစ္စည်း၌ ‘ယထာဗလသန္တောသ’ မည်၏။

Aparo mahāpuñño bahuṃ telamadhuphāṇitādipaṇītabhesajjaṃ labhati. So taṃ cīvaraṃ viya theracirapabbajitabahussutaappalābhīgilānānaṃ datvā tesaṃ ābhatena yena kenaci yāpentopi santuṭṭhova hoti. Yo pana ekasmiṃ bhājane muttaharīṭakaṃ ṭhapetvā ekasmiṃ catumadhuraṃ – ‘‘gaṇhāhi, bhante, yadicchasī’’ti vuccamāno sacassa tesu aññatarenapi rogo vūpasammati, atha muttaharīṭakaṃ nāma buddhādīhi vaṇṇitanti catumadhuraṃ paṭikkhipitvā muttaharīṭakeneva bhesajjaṃ karonto paramasantuṭṭhova hoti. Ayamassa gilānapaccaye yathāsāruppasantoso.

အခြားသော ဘုန်းကံကြီးမားသော ရဟန်းသည် ဆီ၊ ပျားရည်၊ တင်လဲစသော မွန်မြတ်သော ဆေးများကို များစွာ ရ၏။ ထိုရဟန်းသည် ထိုဆေးများကို သင်္ကန်းကဲ့သို့ပင် ဝါရင့်မထေရ်များ၊ ဗဟုသုတရှိသော ရဟန်းများ၊ လာဘ်နည်းသော ရဟန်းများနှင့် ဂိလာနရဟန်းတို့အား ပေးလှူ၍ ထိုရဟန်းတို့ ဆောင်ယူလာသော ရရာဆေးတစ်မျိုးမျိုးဖြင့်သာ မျှတသော်လည်း တင်းတိမ်ရောင့်ရဲသူသာ ဖြစ်၏။ တစ်နည်းကား အကြင်ရဟန်းကို ခွက်တစ်ခုတွင် နွားကျင်ငယ်ရည်ဖြင့် စိမ်ထားသော ဖန်ခါးသီးကို ထည့်၍၊ အခြားခွက်တစ်ခုတွင် စတုမဓုကို ထည့်ကာ ‘အရှင်ဘုရား၊ အလိုရှိရာကို ယူတော်မူပါ’ ဟု လျှောက်ထားအပ်သော် ထိုဆေးနှစ်မျိုးတွင် တစ်မျိုးမျိုးဖြင့်လည်း ရောဂါ ငြိမ်းအေးနိုင်ပါလျက် ‘နွားကျင်ငယ်ရည်စိမ် ဖန်ခါးသီးဟူသည် မြတ်စွာဘုရားအစရှိသော သူတော်ကောင်းတို့ ချီးမွမ်းတော်မူအပ်သော ဆေးဖြစ်၏’ ဟု နှလုံးသွင်းကာ စတုမဓုကို ပယ်၍ နွားကျင်ငယ်ရည်စိမ် ဖန်ခါးသီးဖြင့်သာ ဆေးကုသမှုပြုလျှင် လွန်ကဲသော တင်းတိမ်ရောင့်ရဲခြင်းရှိသူသာ ဖြစ်၏။ ဤရောင့်ရဲခြင်းသည် ထိုရဟန်း၏ ဂိလာနပစ္စည်း၌ ‘ယထာသာရုပ္ပသန္တောသ’ မည်၏။

Iminā pana dvādasavidhena itarītarapaccayasantosena samannāgatassa bhikkhuno aṭṭha parikkhārā vaṭṭanti. Tīṇi cīvarāni, patto, dantakaṭṭhacchedanavāsi, ekā sūci, kāyabandhanaṃ parissāvananti. Vuttampi cetaṃ –

ဤဆယ့်နှစ်ပါးသော ရရာပစ္စည်းဖြင့် တင်းတိမ်ရောင့်ရဲခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသော ရဟန်းအား သင်္ကန်းသုံးထည်၊ သပိတ်၊ ဒန်ပူဖြတ်ရာ ဓားငယ်၊ အပ်တစ်ချောင်း၊ ခါးပန်းကြိုး၊ ရေစစ်ဟူသော ပရိက္ခရာရှစ်ပါးတို့သည် အပ်စပ်ကုန်၏။ ဤအကြောင်းနှင့် ပတ်သက်၍လည်း ဤသို့ ဆိုအပ်ပြီ -

‘‘Ticīvarañca patto ca, vāsi sūci ca bandhanaṃ;

Parissāvanena aṭṭhete, yuttayogassa bhikkhuno’’ti.

‘သင်္ကန်းသုံးထည်၊ သပိတ်၊ ဓားငယ်၊ အပ်၊ ခါးပန်းကြိုး၊ ရေစစ်နှင့်တkွ ဤရှစ်ပါးသော ပစ္စည်းတို့သည် ဘာဝနာတရားအားထုတ်သော ရဟန်း၏ ပရိက္ခရာတို့ ဖြစ်ကုန်၏။’

Te sabbe kāyaparihārikāpi honti kucchiparihārikāpi. Kathaṃ? Ticīvaraṃ tāva nivāsetvā ca pārupitvā ca vicaraṇakāle kāyaṃ pariharati, posetīti kāyaparihārikaṃ hoti. Cīvarakaṇṇena udakaṃ parissāvetvā [Pg.185] pivanakāle khāditabbaphalāphalagahaṇakāle ca kucchiṃ pariharati; posetīti kucchiparihārikaṃ hoti.

ထိုပရိက္ခရာအားလုံးတို့သည် ကိုယ်ကို ဆောင်နိုင် မွေးမြူနိုင်သည် (ကာယပရိဟာရိက) လည်း ဖြစ်ကုန်၏၊ ဝမ်းကို ဆောင်နိုင် မွေးမြူနိုင်သည် (ကုစ္ဆိပရိဟာရိက) လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ အဘယ်သို့နည်း? ရှေးဦးစွာ သင်္ကန်းသုံးထည်သည် ဝတ်ရုံ၍ လှည့်လည်သွားလာသောအခါ ကိုယ်ကို ဆောင်နိုင် မွေးမြူနိုင်သောကြောင့် ‘ကာယပရိဟာရိက’ မည်၏။ သင်္ကန်းအနားစဖြင့် ရေကို စစ်၍ သောက်ရာအခါ၌လည်းကောင်း၊ စားအပ်သော သစ်သီးကြီး သစ်သီးငယ်တို့ကို ခံယူရာအခါ၌လည်းကောင်း ဝမ်းကို ဆောင်နိုင် မွေးမြူနိုင်သောကြောင့် ‘ကုစ္ဆိပရိဟာရိက’ မည်၏။

Pattopi tena udakaṃ uddharitvā nhānakāle kuṭiparibhaṇḍakaraṇakāle ca kāyaparihāriko hoti. Āhāraṃ gahetvā bhuñjanakāle kucchiparihāriko.

သပိတ်သည်လည်း ထိုသပိတ်ဖြင့် ရေကိုခပ်ယူ၍ ရေချိုးရာအခါ၌လည်းကောင်း၊ ကျောင်းငယ်ကို သန့်ရှင်းစင်ကြယ်အောင် ပြုပြင်ရာအခါ၌လည်းကောင်း ကိုယ်ကို ဆောင်နိုင် မွေးမြူနိုင်သဖြင့် ‘ကာယပရိဟာရိက’ ဖြစ်၏။ အာဟာရကို ခံယူ၍ ဘုဉ်းပေးရာအခါ၌ ‘ကုစ္ဆိပရိဟာရိက’ ဖြစ်၏။

Vāsipi tāya dantakaṭṭhacchedanakāle mañcapīṭhānaṃ aṅgapādacīvarakuṭidaṇḍakasajjanakāle ca kāyaparihārikā hoti. Ucchuchedananāḷikerāditacchanakāle kucchiparihārikā.

ဓားငယ်သည်လည်း ထိုဓားငယ်ဖြင့် ဒန်ပူ ဖြတ်ရာအခါ၌လည်းကောင်း၊ ညောင်စောင်း အင်းပျဉ်တို့၏ အပေါင် အခြေတို့ကို ပြုပြင်ရာအခါနှင့် သင်္ကန်းတန်း ကျောင်းတန်းစသော တုတ်တန်းငယ်တို့ကို ပြုလုပ်စီရင်ရာအခါ၌လည်းကောင်း ကိုယ်ကို ဆောင်နိုင် မွေးမြူနိုင်သဖြင့် ‘ကာယပရိဟာရိက’ ဖြစ်၏။ ကြံကို ဖြတ်ရာအခါ၊ အုန်းသီးစသည်တို့၏ အခွံကို ခွာရာအခါ၌ ‘ကုစ္ဆိပရိဟာရိက’ ဖြစ်၏။

Sūcipi cīvarasibbanakāle kāyaparihārikā hoti. Pūvaṃ vā phalaṃ vā vijjhitvā khādanakāle kucchiparihārikā.

အပ်သည်လည်း သင်္ကန်းချုပ်လုပ်ရာအခါ၌ ကိုယ်ကို ဆောင်နိုင် မွေးမြူနိုင်သဖြင့် ‘ကာယပရိဟာရိက’ ဖြစ်၏။ မုန့် သို့မဟုတ် သစ်သီးကို ထိုးဖောက်၍ စားရာအခါ၌ ‘ကုစ္ဆိပရိဟာရိက’ ဖြစ်၏။

Kāyabandhanaṃ bandhitvā vicaraṇakāle kāyaparihārikaṃ. Ucchuādīni bandhitvā gahaṇakāle kucchiparihārikaṃ.

ခါးပန်းကြိုးသည် ပတ်စည်း၍ လှည့်လည်သွားလာရာအခါ၌ ‘ကာယပရိဟာရိက’ ဖြစ်၏။ ကြံစသည်တို့ကို စုစည်းချည်နှောင်၍ ယူဆောင်ရာအခါ၌ ‘ကုစ္ဆိပရိဟာရိက’ ဖြစ်၏။

Parissāvanaṃ tena udakaṃ parissāvetvā nhānakāle, senāsanaparibhaṇḍakaraṇakāle ca kāyaparihārikaṃ. Pānīyaṃ parissāvanakāle, teneva tilataṇḍulaputhukādīni gahetvā khādanakāle ca kucchiparihāriyaṃ. Ayaṃ tāva aṭṭhaparikkhārikassa parikkhāramattā. Navaparikkhārikassa pana seyyaṃ pavisantassa tatraṭṭhakaṃ paccattharaṇaṃ vā kuñcikā vā vaṭṭati. Dasaparikkhārikassa nisīdanaṃ vā cammakhaṇḍaṃ vā vaṭṭati. Ekādasaparikkhārikassa pana kattarayaṭṭhi vā telanāḷikā vā vaṭṭati. Dvādasaparikkhārikassa chattaṃ vā upāhanaṃ vā vaṭṭati. Etesu ca aṭṭhaparikkhārikova santuṭṭho, itare asantuṭṭhā mahicchā mahābhārāti na vattabbā. Etepi hi appicchāva santuṭṭhāva subharāva sallahukavuttinova. Bhagavā pana na yimaṃ suttaṃ tesaṃ vasena kathesi, aṭṭhaparikkhārikassa vasena kathesi. So hi khuddakavāsiñca sūciñca parissāvane pakkhipitvā pattassa anto ṭhapetvā pattaṃ aṃsakūṭe laggetvā ticīvaraṃ kāyapaṭibaddhaṃ katvā yenicchakaṃ sukhaṃ pakkamati. Paṭinivattetvā gahetabbaṃ nāmassa na hoti. Iti [Pg.186] imassa bhikkhuno sallahukavuttitaṃ dassento bhagavā – ‘‘santuṭṭho hoti kāyaparihārikena cīvarenā’’tiādimāha. Tattha kāyaparihārikenāti kāyapariharaṇamattakena. Kucchiparihārikenāti kucchipariharaṇamattakena. Samādāyeva pakkamatīti aṭṭhaparikkhāramattakaṃ sabbaṃ gahetvāva kāyapaṭibaddhaṃ katvāva gacchati. ‘‘Mama vihāro pariveṇaṃ upaṭṭhāko’’ti āsaṅgo vā bandho vā na hoti. So jiyā mutto saro viya, yūthā apakkanto madahatthī viya ca icchiticchitaṃ senāsanaṃ vanasaṇḍaṃ rukkhamūlaṃ vanapabbhāraṃ paribhuñjanto ekova tiṭṭhati, ekova nisīdati. Sabbiriyāpathesu ekova adutiyo.

ရေစစ်ပုဝါဖြင့် ရေကိုစစ်၍ ရေချိုးသည့်အခါ၌လည်းကောင်း၊ ကျောင်းအိပ်ရာနေရာကို သန့်ရှင်းအောင်ပြုသည့်အခါ၌လည်းကောင်း (ထိုရေစစ်သည်) ကိုယ်ကို ဆောင်မမွေးမြူနိုင်သည်။ သောက်ရေကို စစ်သည့်အခါ၌လည်းကောင်း၊ ထိုရေစစ်ဖြင့်ပင် နှမ်း၊ ဆန်၊ မုန်ဆန်း အစရှိသည်တို့ကို ယူ၍ ခဲစားသည့်အခါ၌လည်းကောင်း ဝမ်းကို ဆောင်မမွေးမြူနိုင်သည်။ ဤရှစ်ပါးသော ပရိက္ခရာသည် ရှစ်ပါးသော ပရိက္ခရာရှိသော ရဟန်း၏ ပရိက္ခရာအတိုင်းအရှည်သာ ဖြစ်သည်။ ကိုးပါးသော ပရိက္ခရာရှိသော ရဟန်းအားမူကား အိပ်ရာနေရာသို့ ဝင်သောအခါ ထိုအိပ်ရာနေရာ၌ ခင်းသော အခင်းသော်လည်းကောင်း၊ သံကောက်သော်လည်းကောင်း အပ်စပ်၏။ ဆယ်ပါးသော ပရိက္ခရာရှိသော ရဟန်းအား နိသီဒိုန်သော်လည်းကောင်း၊ သားရေပိုင်းသော်လည်းကောင်း အပ်စပ်၏။ တစ်ဆယ့်တစ်ပါးသော ပရိက္ခရာရှိသော ရဟန်းအား တောင်ဝှေးသော်လည်းကောင်း၊ ဆီကျည်တောက် (သို့မဟုတ်) ဆီဗူးသော်လည်းကောင်း အပ်စပ်၏။ တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော ပရိက္ခရာရှိသော ရဟန်းအား ထီးသော်လည်းကောင်း၊ ဖိနပ်သော်လည်းကောင်း အပ်စပ်၏။ ဤရှစ်ပါးသော ပရိက္ခရာရှိသော ရဟန်းအစရှိသူတို့တွင် ရှစ်ပါးသော ပရိက္ခရာရှိသော ရဟန်းသည်သာ တင်းတိမ်ရောင့်ရဲသူ ဖြစ်၏၊ အခြားသော ကိုးပါးသော ပရိက္ခရာရှိသော ရဟန်းအစရှိသူတို့ကား မတင်းတိမ်မရောင့်ရဲသူများ၊ အလိုကြီးသူများ၊ ပရိက္ခရာဝန်ပိုးကြီးသူများ (သို့မဟုတ် ဆင်ပြောင်ကြီးနှင့်တူသူများ) ဖြစ်ကြသည်ဟု မဆိုထိုက်ပေ။ ထိုကိုးပါးသော ပရိက္ခရာရှိသော ရဟန်းအစရှိသူတို့သည်လည်း အလိုနည်းသူများ၊ တင်းတိမ်ရောင့်ရဲသူများ၊ မွေးမြူလွယ်သူများ၊ ပေါ့ပါးသော အသက်မွေးမှုရှိသူများသာ ဖြစ်ကြကုန်၏။ သို့သော်လည်း မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသာမညဖလသုတ်တော်ကို ထိုကိုးပါးသော ပရိက္ခရာရှိသော ရဟန်းစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူသည်မဟုတ်၊ ရှစ်ပါးသော ပရိက္ခရာရှိသော ရဟန်း၏ အစွမ်းဖြင့်သာ ဟောတော်မူခဲ့သည်။ စင်စစ်သော်လည်း ထိုရှစ်ပါးသော ပရိက္ခရာရှိသော ရဟန်းသည် ပဲခွပ်ငယ်နှင့် အပ်ကို ရေစစ်ပုဝါ၌ ထည့်၍ သပိတ်အတွင်း၌ ထားပြီးလျှင် သပိတ်ကို ပခုံးစွန်း၌ ချိတ်၍ တိစီဝရတ် သင်္ကန်းသုံးထည်နှင့် ခါးပန်းကြိုးကို ကိုယ်နှင့်တစ်ပါးတည်း ပြုလုပ်ကာ အလိုရှိရာသို့ ချမ်းသာစွာ ဖဲသွားနိုင်သည်။ ပြန်လှည့်၍ ယူရမည့် ပစ္စည်းဟူ၍ ထိုရဟန်းအား မရှိပေ။ ဤသို့လျှင် ဤရဟန်း၏ ပေါ့ပါးသော အသက်မွေးမှုရှိပုံကို ပြလိုသဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် "သန္တုဋ္ဌော ဟောတိ ကာယပရိဟာရိကေန စီဝရေန" အစရှိသည်တို့ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကား၌ "ကာယပရိဟာရိကေန" ဆိုသည်မှာ ကိုယ်ကိုဆောင်ရုံ မျှတရုံမျှသာရှိသော၊ "ကုစ္ဆိပရိဟာရိကေန" ဆိုသည်မှာ ဝမ်းကိုဆောင်ရုံ မျှတရုံမျှသာရှိသော၊ "သမာဒါယေဝ ပက္ကမတိ" ဆိုသည်မှာ ရှစ်ပါးသော ပရိက္ခရာမျှသာရှိသော အလုံးစုံသော ပစ္စည်းကို ယူဆောင်၍ ကိုယ်နှင့်စပ်လျက်သာ သွားနိုင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ငါ၏ ကျောင်း၊ ငါ၏ ပရိဝုဏ်၊ ငါ၏ ဒါယကာ" ဟု ကပ်ငြိတွယ်တာခြင်း၊ နှောင်ဖွဲ့ခြင်း မရှိပေ။ ထိုရဟန်းသည် လေးညှို့မှ လွတ်သော မြှားကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဆင်အုပ်မှ ဖဲခွာသွားသော မုန်ယိုသော ဆင်ပြောင်ကြီးကဲ့သို့လည်းကောင်း မိမိအလိုရှိရာ ကျောင်း၊ တောအုပ်၊ သစ်ပင်ရင်း၊ တောတောင်ဝှမ်းတို့ကို သုံးစွဲလျက် တစ်ပါးတည်းသာ ရပ်တည်၏၊ တစ်ပါးတည်းသာ ထိုင်၏၊ အလုံးစုံသော ဣရိယာပုထ်တို့၌ အဖော်မရှိဘဲ တစ်ပါးတည်းသာ ဖြစ်၏။

‘‘Cātuddiso appaṭigho ca hoti,Santussamāno itarītarena;

Parissayānaṃ sahitā achambhī,Eko care khaggavisāṇakappo’’ti. (su. ni. 42);

"အရပ်လေးမျက်နှာလုံး၌ ချမ်းသာစွာ နေထိုင်နိုင်သူ (သို့မဟုတ် ဗြဟ္မဝိဟာရတရားကို အရပ်လေးမျက်နှာ၌ ဖြန့်ကျက်နိုင်သူ) ဖြစ်၍၊ သတ္တဝါ သင်္ခါရဟူသမျှတို့၌ ထိပါးနှိပ်စက်ခြင်းမရှိသူ (သို့မဟုတ် ဘေးအန္တရာယ် တစ်စုံတစ်ရာကမျှ မနှိပ်စက်နိုင်သူ) လည်းဖြစ်ကာ၊ ရသမျှသော ပစ္စည်းအမျိုးမျိုးတို့ဖြင့် တင်းတိမ်ရောင့်ရဲလျက်၊ အတွင်းအပြင် နှစ်တန်သော ဘေးရန်အန္တရာယ်တို့ကို သည်းခံနိုင်သူ (သို့မဟုတ် လွှမ်းမိုးပယ်ရှားနိုင်သူ) ဖြစ်၍၊ ကြောက်ရွံ့တုန်လှုပ်ခြင်း မရှိဘဲ ကျင့်ကြံနေထိုင်သော ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် အဖော်မရှိဘဲ တစ်ကိုယ်တည်းသာလျှင် ကြံ့ချိုကဲ့သို့ တစ်ပါးတည်း လှည့်လည်ကျင့်ကြံ အားထုတ်ရာ၏။"

Evaṃ vaṇṇitaṃ khaggavisāṇakappataṃ āpajjati.

ဤသို့ ချီးမွမ်းဖွင့်ဆိုအပ်သော ကြံ့ချိုကဲ့သို့ တစ်ပါးတည်း ကျင့်ကြံသူ၏ အဖြစ်သို့ ရောက်၏။

Idāni tamatthaṃ upamāya sādhento – ‘‘seyyathāpī’’tiādimāha. Tattha pakkhī sakuṇoti pakkhayutto sakuṇo. Ḍetīti uppatati. Ayaṃ panettha saṅkhepattho – sakuṇā nāma ‘‘asukasmiṃ padese rukkho paripakkaphalo’’ti ñatvā nānādisāhi āgantvā nakhapattatuṇḍādīhi tassa phalāni vijjhantā vidhunantā khādanti. ‘Idaṃ ajjatanāya, idaṃ svātanāya bhavissatī’ti tesaṃ na hoti. Phale pana khīṇe neva rukkhassa ārakkhaṃ ṭhapenti, na tattha pattaṃ vā nakhaṃ vā tuṇḍaṃ vā ṭhapenti. Atha kho tasmiṃ rukkhe anapekkho hutvā, yo yaṃ disābhāgaṃ icchati, so tena sapattabhārova uppatitvā gacchati. Evameva ayaṃ bhikkhu nissaṅgo nirapekkho yena kāmaṃ pakkamati. Tena vuttaṃ ‘‘samādāyeva pakkamatī’’ti.

ယခုအခါ ထိုအနက်ကို ဥပမာဖြင့် ပြည့်စုံစေလိုသဖြင့် "သေယျထာပိ" အစရှိသည်တို့ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကား၌ "ပက္ခီသကုဏော" ဟူသည် အတောင်ပံရှိသော ငှက်ကို ဆိုသည်။ "ဍေတိ" ဟူသည် ပျံတက်သွားခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤစကားရပ်၏ အကျဉ်းချုပ်အနက်မှာ ဤသို့ဖြစ်သည် - ငှက်တို့မည်သည် "ထိုအရပ်၌ သစ်ပင်သည် အသီးများ ပြည့်စုံစွာ မှည့်နေပြီ" ဟု သိကြလျှင် အရပ်ရပ်မှ လာကြကုန်ပြီး ခြေသည်း၊ အတောင်၊ နှုတ်သီးတို့ဖြင့် ထိုသစ်ပင်၏ အသီးများကို ထိုးဖောက်၍လည်းကောင်း၊ ခါယမ်း၍လည်းကောင်း စားကြကုန်၏။ "ဤအသီးသည် ယနေ့အတွက်ဖြစ်သည်၊ ဤအသီးသည် နက်ဖြန်အတွက် ဖြစ်လိမ့်မည်" ဟူ၍ ထိုငှက်တို့အား အကြံအစည် မရှိပေ။ အသီးများ ကုန်သွားသောအခါ၌လည်း သစ်ပင်ကို အစောင့်အရှောက် မထားခဲ့ကြသလို၊ ထိုသစ်ပင်၌ မိမိတို့၏ အတောင်၊ ခြေသည်း၊ နှုတ်သီးတို့ကိုလည်း ချန်ထားခဲ့ခြင်း မရှိကြပေ။ စင်စစ်သော်ကား ထိုသစ်ပင်၌ ငဲ့ကွက်တွယ်တာမှုမရှိဘဲ မိမိအလိုရှိရာ အရပ်မျက်နှာသို့ မိမိ၏ အတောင်တည်းဟူသော ဝန်မျှသာ ရှိသည်ဖြစ်၍ ပျံသန်းသွားကြကုန်သကဲ့သို့၊ ဤအတူသာလျှင် ဤရဟန်းသည်လည်း ကပ်ငြိတွယ်တာမှုမရှိ၊ ငဲ့ကွက်မှုမရှိဘဲ အလိုရှိရာသို့ ဖဲသွားနိုင်၏။ ထို့ကြောင့် "သမာဒါယေဝ ပက္ကမတိ" ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။

Nīvaraṇappahānakathā

နီဝရဏပယ်ဖျောက်ခြင်းဆိုင်ရာစကားအဖွင့်

216. So [Pg.187] iminā cātiādinā kiṃ dasseti? Araññavāsassa paccayasampattiṃ dasseti. Yassa hi ime cattāro paccayā natthi, tassa araññavāso na ijjhati. Tiracchānagatehi vā vanacarakehi vā saddhiṃ vattabbataṃ āpajjati. Araññe adhivatthā devatā – ‘‘kiṃ evarūpassa pāpabhikkhuno araññavāsenā’’ti bheravasaddaṃ sāventi, hatthehi sīsaṃ paharitvā palāyanākāraṃ karonti. ‘‘Asuko bhikkhu araññaṃ pavisitvā idañcidañca pāpakammaṃ akāsī’’ti ayaso pattharati. Yassa panete cattāro paccayā atthi, tassa araññavāso ijjhati. So hi attano sīlaṃ paccavekkhanto kiñci kāḷakaṃ vā tilakaṃ vā apassanto pītiṃ uppādetvā taṃ khayavayato sammasanto ariyabhūmiṃ okkamati. Araññe adhivatthā devatā attamanā vaṇṇaṃ bhaṇanti. Itissa udake pakkhittatelabindu viya yaso vitthāriko hoti.

၂၁၆. ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် "သော ဣမိနာ စ" အစရှိသော စကားဖြင့် အဘယ်အရာကို ပြတော်မူသနည်း။ တော၌နေခြင်း၏ အကြောင်းအဆောက်အဦ ပြည့်စုံခြင်းကို ပြတော်မူသည်။ အကြင်ရဟန်းအား ဤလေးပါးသော အကြောင်းတရားတို့ မရှိကုန်ငြားအံ့၊ ထိုရဟန်း၏ တော၌နေခြင်းသည် မပြီးမြောက်နိုင်။ တိရစ္ဆာန်တို့နှင့်လည်းကောင်း၊ တောလည်သော မုဆိုးတို့နှင့်လည်းကောင်း အတူတူပင် ပြောဆိုထိုက်သည့်အဖြစ်သို့ ရောက်ရ၏။ တော၌ စိုးအုပ်နေထိုင်ကြသော နတ်တို့သည်လည်း "ဤသို့သော ယုတ်မာသောရဟန်း တော၌နေခြင်းဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း" ဟု ကြံစည်၍ ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော အသံတို့ကို ကြားစေကုန်၏၊ လက်တို့ဖြင့် ခေါင်းကိုပုတ်ခတ်၍ မောင်းထုတ်သည့် အခြင်းအရာကို ပြုကုန်၏။ "ဤမည်သော ရဟန်းသည် တောသို့ဝင်၍ ဤသို့သော မကောင်းမှုကို ပြုကျင့်သည်" ဟု အသရေဖျက်သံများ ပြန့်နှံ့တတ်၏။ အကြင်ရဟန်းအားမူကား ဤလေးပါးသော အကြောင်းတရားတို့ ရှိကုန်၏၊ ထိုရဟန်း၏ တော၌နေခြင်းသည် ပြီးမြောက်အောင်မြင်၏။ အမှန်သော်လည်း ထိုရဟန်းသည် မိမိ၏ သီလကို ဆင်ခြင်သုံးသပ်သောအခါ အမဲကွက်နှင့်တူသော ရုန့်ရင်းသောအပြစ် သော်လည်းကောင်း၊ မှဲ့ပြောက်နှင့်တူသော သိမ်မွေ့သောအပြစ် သော်လည်းကောင်း တစ်စုံတစ်ရာ မမြင်ရသဖြင့် ပီတိကိုဖြစ်စေ၍၊ ထိုပီတိကို ကုန်ခြင်းပျက်ခြင်း သဘောအားဖြင့် ဆင်ခြင်သုံးသပ်လတ်သော် အရိယာတို့၏ ဘူမိသို့ သက်ရောက်နိုင်၏။ တော၌ စိုးအုပ်နေထိုင်ကြသော နတ်တို့သည်လည်း ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်ကြကုန်၍ ထိုရဟန်း၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ချီးမွမ်းပြောဆိုကြကုန်၏။ ထိုသို့ ချီးမွမ်းခြင်းကြောင့် ထိုရဟန်း၏ ကျော်စောသတင်းသည် ရေ၌ ချလိုက်သော ဆီစက်ကဲ့သို့ လွန်စွာ ပြန့်နှံ့သွားလေတော့သည်။

Tattha vivittanti suññaṃ, appasaddaṃ, appanigghosanti attho. Etadeva hi sandhāya vibhaṅge – ‘‘vivittanti santike cepi senāsanaṃ hoti, tañca anākiṇṇaṃ gahaṭṭhehi pabbajitehi. Tena taṃ vivitta’’nti vuttaṃ. Seti ceva āsati ca etthāti senāsanaṃ mañcapīṭhādīnametaṃ adhivacanaṃ. Tenāha – ‘‘senāsananti mañcopi senāsanaṃ, pīṭhampi, bhisipi, bimbohanampi, vihāropi, aḍḍhayogopi, pāsādopi, hammiyampi, guhāpi, aṭṭopi, māḷopi leṇampi, veḷugumbopi, rukkhamūlampi, maṇḍapopi, senāsanaṃ, yattha vā pana bhikkhū paṭikkamanti, sabbametaṃ senāsana’’nti (vibha. 527).

ထိုစကား၌ "ဝိဝိတ္တ" ဟူသည် လူတို့မှ ကင်းဆိတ်သော၊ လူသံမရှိသော၊ မြို့ရွာသံ မရှိသော ဟု အနက်ရ၏။ ဤအသံမရှိခြင်းဟူသော အနက်ကိုပင် ရည်ရွယ်၍ ဝိဘင်းကျမ်း၌ - "မြို့ရွာ၏ အနီး၌ ကျောင်းသည် ရှိငြားအံ့၊ ထိုကျောင်းသည် လူဝတ်ကြောင်တို့နှင့်လည်းကောင်း၊ ရဟန်းသံဃာတို့နှင့်လည်းကောင်း မရောနှော မပြွမ်းတီးလျှင် ထိုကျောင်းကို ဝိဝိတ္တ (ဆိတ်ငြိမ်သောကျောင်း) ဟု ဆိုအပ်၏" ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။ ဤနေရာ၌ အိပ်လည်းအိပ်ရ၏၊ ထိုင်လည်းထိုင်ရ၏၊ ထို့ကြောင့် "သေနာသန" မည်၏။ ဤ "သေနာသန" ဟူသောအမည်သည် ညောင်စောင်း၊ အင်းပျဉ် အစရှိသည်တို့၏ အမည်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် "သေနာသနံ - ညောင်စောင်းသည်လည်း သေနာသနမည်၏၊ အင်းပျဉ်သည်လည်းကောင်း၊ ဘုံလျှိုသည်လည်းကောင်း၊ ခေါင်းအုံးသည်လည်းကောင်း၊ ကျောင်းတိုက်ကြီးသည်လည်းကောင်း၊ ပြာသာဒ်ရှည်သည်လည်းကောင်း၊ လေးထောင့်ပြာသာဒ်သည်လည်းကောင်း၊ ပြာသာဒ်ဦးပြည်းသည်လည်းကောင်း၊ ဂူသည်လည်းကောင်း၊ ပြအိုးသည်လည်းကောင်း၊ တန်ဆောင်းသည်လည်းကောင်း၊ လိုဏ်ခေါင်းသည်လည်းကောင်း၊ ဝါးရုံသည်လည်းကောင်း၊ သစ်ပင်ရင်းသည်လည်းကောင်း၊ မဏ္ဍပ်သည်လည်းကောင်း သေနာသနမည်၏။ ထိုမျှမက ရဟန်းတို့ သွားရောက်နားနေရာ အရပ်အားလုံးသည်လည်း သေနာသနမည်၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Api ca – ‘‘vihāro aḍḍhayogo pāsādo hammiyaṃ guhā’’ti idaṃ vihārasenāsanaṃ nāma. ‘‘Mañco pīṭhaṃ bhisi bimbohana’’nti idaṃ mañcapīṭhasenāsanaṃ nāma. ‘‘Cimilikā cammakhaṇḍo tiṇasanthāro paṇṇasanthāro’’ti idaṃ santhatasenāsanaṃ nāma. ‘‘Yattha vā pana bhikkhū paṭikkamantī’’ti idaṃ okāsasenāsanaṃ nāmāti. Evaṃ catubbidhaṃ senāsanaṃ hoti, taṃ sabbaṃ senāsanaggahaṇena saṅgahitameva.

တစ်နည်းအားဖြင့် - ကျောင်းတိုက်ကြီး၊ ပြာသာဒ်ရှည်၊ လေးထောင့်ပြာသာဒ်၊ ပြာသာဒ်ဦးပြည်း၊ ဂူဟူသော ဤသေနာသနကို "ဝိဟာရသေနာသန" ဟု ခေါ်၏။ ညောင်စောင်း၊ အင်းပျဉ်၊ ဘုံလျှို၊ ခေါင်းအုံးဟူသော ဤသေနာသနကို "မဉ္စပီဌသေနာသန" ဟု ခေါ်၏။ အဝတ်ကြမ်း၊ သားရေပိုင်း၊ မြက်အခင်း၊ သစ်ရွက်အခင်းဟူသော ဤသေနာသနကို "သန္ထတသေနာသန" ဟု ခေါ်၏။ ရဟန်းတို့ သွားရောက်နားနေရာ အရပ်ဒေသဟူသော ဤသေနာသနကို "ဩကာသသေနာသန" ဟု ခေါ်၏။ ဤသို့လျှင် သေနာသနသည် လေးမျိုးရှိရာ ထိုအားလုံးကို "သေနာသန" ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် သိမ်းယူအပ်သည်သာ ဖြစ်သည်။

Idha panassa sakuṇasadisassa cātuddisassa bhikkhuno anucchavikasenāsanaṃ dassento araññaṃ rukkhamūlantiādimāha. Tattha araññanti nikkhamitvā [Pg.188] bahi indakhīlā sabbametaṃ araññanti. Idaṃ bhikkhunīnaṃ vasena āgataṃ. ‘‘Āraññakaṃ nāma senāsanaṃ pañcadhanusatikaṃ pacchima’’nti (pārā. 654) idaṃ pana imassa bhikkhuno anurūpaṃ. Tassa lakkhaṇaṃ visuddhimagge dhutaṅganiddese vuttaṃ. Rukkhamūlanti yaṃ kiñci sandacchāyaṃ vivittarukkhamūlaṃ. Pabbatanti selaṃ. Tattha hi udakasoṇḍīsu udakakiccaṃ katvā sītāya rukkhacchāyāya nisinnassa nānādisāsu khāyamānāsu sītena vātena bījiyamānassa cittaṃ ekaggaṃ hoti. Kandaranti kaṃ vuccati udakaṃ, tena dāritaṃ, udakena bhinnaṃ pabbatapadesaṃ. Yaṃ nadītumbantipi, nadīkuñjantipi vadanti. Tattha hi rajatapaṭṭasadisā vālikā hoti, matthake maṇivitānaṃ viya vanagahaṇaṃ, maṇikhandhasadisaṃ udakaṃ sandati. Evarūpaṃ kandaraṃ oruyha pānīyaṃ pivitvā gattāni sītāni katvā vālikaṃ ussāpetvā paṃsukūlacīvaraṃ paññapetvā nisinnassa samaṇadhammaṃ karoto cittaṃ ekaggaṃ hoti. Giriguhanti dvinnaṃ pabbatānaṃ antare, ekasmiṃyeva vā umaggasadisaṃ mahāvivaraṃ susānalakkhaṇaṃ visuddhimagge vuttaṃ. Vanapatthanti gāmantaṃ atikkamitvā manussānaṃ anupacāraṭṭhānaṃ, yattha na kasanti na vapanti, tenevāha – ‘‘vanapatthanti dūrānametaṃ senāsanānaṃ adhivacana’’ntiādi. Abbhokāsanti acchannaṃ. Ākaṅkhamāno panettha cīvarakuṭiṃ katvā vasati. Palālapuñjanti palālarāsi. Mahāpalālapuñjato hi palālaṃ nikkaḍḍhitvā pabbhāraleṇasadise ālaye karonti, gacchagumbhādīnampi upari palālaṃ pakkhipitvā heṭṭhā nisinnā samaṇadhammaṃ karonti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.

ထိုသို့ပင် အလုံးစုံသော ကျောင်းအိပ်ရာနေရာကို ‘သေနာသန’ သဒ္ဒါဖြင့် သိမ်းယူနိုင်သော်လည်း၊ ဤသာမညဖလသုတ်၌ ငှက်နှင့်တူသော အရပ်လေးမျက်နှာသို့ လှည့်လည်သွားလာနိုင်သော ထိုရဟန်းအား လျောက်ပတ်သော အိပ်ရာနေရာကို ပြတော်မူလိုသဖြင့် ‘အရညံ ရုက္ခမူလံ’ စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ ‘အရည’ (တော) ဟူသည်မှာ ရွာတံခါးခုံ၏ ပြင်ပသို့ ထွက်လိုက်လျှင် ရှိသမျှသော အရပ်အားလုံး ဖြစ်ပြီး၊ ဤအနက်မှာ ဘိက္ခုနီမတို့နှင့် စပ်ဆိုင်သောအစွမ်းဖြင့် လာသောအနက် ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း အနည်းဆုံး ကုပ်လုပ်လေးတာ ၅၀၀ (အပြန် ၅၀၀) ဝေးသောကျောင်းကိုသာ ‘အာရညကကျောင်း’ ဟု ခေါ်ပြီး ဤကျောင်းသည်သာ ဤရဟန်းအား လျောက်ပတ်သောကျောင်း ဖြစ်သည်။ ၎င်း၏ လက္ခဏာကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ် ဓုတင်္ဂနိဒ္ဒေသ၌ ငါပြဆိုခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။ ‘ရုက္ခမူလံ’ ဟူသည် အေးမြသောအရိပ်ရှိ၍ လူတို့နှင့် ကင်းဆိတ်သော သစ်ပင်အောက် ဖြစ်သည်။ ‘ပဗ္ဗတံ’ ဟူသည် ကျောက်တောင် ဖြစ်သည်။ ထိုသစ်ပင်အောက်နှင့် တောင်ကုန်းစသော အရပ်တို့၌ ရေအိုင်များတွင် ရေကိစ္စကို ပြုလုပ်ပြီးနောက်၊ အေးမြသော သစ်ပင်ရိပ်၌ ထိုင်နေသော ရဟန်းသည် အရပ်မျက်နှာအသီးသီးကို ကြည့်ရှုစဉ် အေးမြသော လေပြေညင်းဖြင့် ယပ်ခတ်အပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်ကာ စိတ်သည် တည်ကြည်ငြိမ်သက်လာတတ်သည်။ ‘ကန္ဒရံ’ (ချောက်ကြား) ဟူသော စကား၌ ‘က’ ကို ရေဟု ဆိုအပ်၏၊ ရေဖြင့် ခွဲဖြတ်အပ်သော တောင်ကုန်း တောင်ကမ်းပါး အရပ်ကို ဆိုလိုသည်။ ယင်းကို တောင်ခါးပန်း သို့မဟုတ် ချောက်ကြား ဟုလည်း ခေါ်ဆိုကြသည်။ ထိုချောက်၌ ငွေပြားနှင့်တူသော သဲဖြူများ ရှိပြီး၊ အထက်၌ ရတနာမျက်နှာကြက်ကဲ့သို့ သစ်တောအုပ်ရှိကာ ပတ္တမြားတုံးကဲ့သို့ အေးမြကြည်လင်သော ရေများ စီးဆင်းနေတတ်သည်။ ထိုသို့သော မွေ့လျော်ဖွယ် ချောက်သို့ သက်ဆင်း၍ ရေသောက်ပြီးနောက်၊ ကိုယ်ခန္ဓာကို အေးမြစေလျက်၊ သဲကို စုပုံကာ ပံသုကူသင်္ကန်းကို ခင်း၍ ထိုင်ကာ ရဟန်းတရားပွားများသော ရဟန်း၏ စိတ်သည် တည်ကြည်လာတတ်သည်။ ‘ဂိရိဂုဟံ’ (တောင်လိုဏ်ဂူ) ဟူသည် တောင်နှစ်လုံးကြားရှိ အကြား သို့မဟုတ် တောင်တစ်လုံးတည်း၌ပင် ရှိသော ဥမင်လိုဏ်နှင့်တူသည့် ကြီးစွာသောအပေါက် ဖြစ်သည်။ သုသာန်၏ လက္ခဏာကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ ပြဆိုခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။ ‘ဝနပတ္တံ’ ဟူသည် ရွာနိမိတ်ကို ကျော်လွန်၍ လူတို့ လှည့်လည်သွားလာရာ မဟုတ်သော၊ လယ်မထွန် စပါးမစိုက်သော တောနက်အရပ် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် ‘ဝနပတ္ထဟူသည် ဝေးကွာသော ကျောင်းများ၏ အမည်ဖြစ်သည်’ စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူခဲ့သည်။ ‘အဗ္ဘောကာသံ’ ဟူသည် အမိုးအကာမရှိသော လင်္တီးခေါင် ဖြစ်သည်။ လွင်တီးခေါင်၌ နေလိုသော ရဟန်းသည် အလိုရှိပါက သင်္ကန်းဖြင့် မိုးကာထားသော ကျောင်းငယ်ကို ပြုလုပ်၍ နေနိုင်သည်။ ‘ပလာလပုဉ္ဇံ’ ဟူသည် ကောက်ရိုးပုံ ဖြစ်သည်။ ကောက်ရိုးပုံကြီးမှ ကောက်ရိုးများကို ဆွဲထုတ်ကာ တောင်ဝှမ်း တောင်လိုဏ်ကဲ့သို့သော နေရာများကို ပြုလုပ်ကြသည်။ သို့မဟုတ် ချုံပုတ်များအပေါ်၌ ကောက်ရိုးများကို တင်၍ အောက်၌ ထိုင်ကာ ရဟန်းတရားကို အားထုတ်ကြသည်။ ထိုနှစ်မျိုးသော ကောက်ရိုးပုံကို ရည်ရွယ်၍ ဤသို့ မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

Pacchābhattanti bhattassa pacchato. Piṇḍapātapaṭikkantoti piṇḍapātapariyesanato paṭikkanto. Pallaṅkanti samantato ūrubaddhāsanaṃ. Ābhujitvāti bandhitvā. Ujuṃ kāyaṃ paṇidhāyāti uparimaṃ sarīraṃ ujuṃ ṭhapetvā aṭṭhārasa piṭṭhikaṇṭakaṭṭhike koṭiyā koṭiṃ paṭipādetvā. Evañhi nisinnassa cammamaṃsanhārūni na paṇamanti. Athassa yā tesaṃ paṇamanapaccayā khaṇe khaṇe vedanā uppajjeyyuṃ, tā nuppajjanti. Tāsu anuppajjamānāsu cittaṃ ekaggaṃ hoti, kammaṭṭhānaṃ na paripatati, vuḍḍhiṃ phātiṃ vepullaṃ upagacchati. Parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvāti kammaṭṭhānābhimukhaṃ satiṃ ṭhapayitvā. Mukhasamīpe [Pg.189] vā katvāti attho. Teneva vibhaṅge vuttaṃ – ‘‘ayaṃ sati upaṭṭhitā hoti sūpaṭṭhitā nāsikagge vā mukhanimitte vā, tena vuccati parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā’’ti (vibha. 537). Athavā parīti pariggahaṭṭho. Mukhanti niyyānaṭṭho. Satīti upaṭṭhānaṭṭho. Tena vuccati – ‘‘parimukhaṃ sati’’nti. Evaṃ paṭisambhidāyaṃ vuttanayenapettha attho daṭṭhabbo. Tatrāyaṃ saṅkhepo – ‘‘pariggahitaniyyānasatiṃ katvā’’ti.

‘ပစ္ဆာဘတ္တံ’ ဟူသည် ဆွမ်းစားပြီးသော အချိန် ဖြစ်သည်။ ‘ပိဏ္ဍပါတပဋိက္ကန္တော’ ဟူသည် ဆွမ်းခံရာအရပ်မှ ပြန်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ပလ္လင်္ကံ’ ဟူသည် ပတ်ဝန်းကျင်၌ ပေါင်တို့ကို ဖွဲ့ခွေ၍ ထိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘အာဘုဇိတွာ’ ဟူသည် ဖွဲ့ခွေ၍ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ‘ဥဇုံ ကာယံ ပဏိဓာယ’ ဟူသည် အထက်ပိုင်း ကိုယ်ခန္ဓာကို ဖြောင့်စန့်စွာ ထားရှိပြီး၊ ကျောရိုး ဆယ့်ရှစ်ဆစ်တို့ကို တစ်ခုနှင့်တစ်ခု အနားချင်း ထိစပ်စေလျက် ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤသို့ ထိုင်နေသော ရဟန်းအား အရေ၊ အသား၊ အကြောတို့သည် ကွေးညွတ်ကျမသွားပေ။ ထိုသို့ အရေ၊ အသား၊ အကြောတို့ ညွတ်ကျခြင်းကြောင့် ခဏတိုင်း ခဏတိုင်း၌ ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သော ဝေဒနာတို့သည် မဖြစ်ပေါ်တော့ပေ။ ထိုဝေဒနာများ မဖြစ်ပေါ်သောအခါ စိတ်သည် တည်ကြည်လာကာ ကမ္မဋ္ဌာန်းတရားမှ လျှောကျမသွားဘဲ တိုးတက်စည်ပင် ပြန့်ပြောလာပေလိမ့်မည်။ ‘ပရိမုခံ သတိံ ဥပဋ္ဌာပေတွာ’ ဟူသည် ကမ္မဋ္ဌာန်းအာရုံသို့ ရှေးရှု၍ သတိကို ထားခြင်း၊ သို့မဟုတ် ခံတွင်း၏ အနီးဖြစ်သော နှာသီးဖျား သို့မဟုတ် အထက်နှုတ်ခမ်းဖျား၌ သတိကို ထားခြင်း ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် ဝိဘင်းပါဠိတော်၌ ‘ဤသတိသည် နှာသီးဖျား၌ ဖြစ်စေ၊ နှုတ်ခမ်းဝယ် အမှတ်အသား၌ ဖြစ်စေ ကောင်းစွာ တည်ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် ပရိမုခံ သတိံ ဥပဋ္ဌာပေတွာ ဟု ဆိုအပ်သည်’ ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် ‘ပရိ’ သဒ္ဒါသည် သိမ်းဆည်းခြင်း အနက်ရှိ၏၊ ‘မုခ’ သဒ္ဒါသည် ထွက်မြောက်ခြင်း အနက်ရှိ၏၊ ‘သတိ’ သဒ္ဒါသည် ကပ်၍တည်ခြင်း အနက်ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် ‘ပရိမုခံ သတိံ’ ဟု ဆိုသည်။ ဤသို့ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ် ပါဠိတော်၌ ဟောတော်မူအပ်သော နည်းလမ်းအားဖြင့်လည်း ဤနေရာ၌ အနက်ကို မှတ်ယူအပ်၏။ ထိုနည်း၌ အကျဉ်းချုပ်မှာ ‘မေ့လျော့ခြင်းမှ ထွက်မြောက်စေတတ်သော သတိကို သိမ်းဆည်း၍ ထားခြင်း’ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

217. Abhijjhaṃ loketi ettha lujjanapalujjanaṭṭhena pañcupādānakkhandhā loko, tasmā pañcasu upādānakkhandhesu rāgaṃ pahāya kāmacchandaṃ vikkhambhetvāti ayametthattho. Vigatābhijjhenāti vikkhambhanavasena pahīnattā vigatābhijjhena, na cakkhuviññāṇasadisenāti attho. Abhijjhāya cittaṃ parisodhetīti abhijjhāto cittaṃ parimoceti. Yathā taṃ sā muñcati ceva, muñcitvā ca na puna gaṇhati, evaṃ karotīti attho. Byāpādapadosaṃ pahāyātiādīsupi eseva nayo. Byāpajjati iminā cittaṃ pūtikummāsādayo viya purimapakatiṃ vijahatīti byāpādo. Vikārāpattiyā padussati, paraṃ vā padūseti vināsetīti padoso. Ubhayametaṃ kodhassevādhivacanaṃ. Thinaṃ cittagelaññaṃ. Middhaṃ cetasikagelaññaṃ, thinañca middhañca thinamiddhaṃ. Ālokasaññīti rattimpi divādiṭṭhālokasañjānanasamatthāya vigatanīvaraṇāya parisuddhāya saññāya samannāgato. Sato sampajānoti satiyā ca ñāṇena ca samannāgato. Idaṃ ubhayaṃ ālokasaññāya upakārattā vuttaṃ. Uddhaccañca kukkuccañca uddhaccakukkuccaṃ. Tiṇṇavicikicchoti vicikicchaṃ taritvā atikkamitvā ṭhito. ‘‘Kathamidaṃ kathamida’’nti evaṃ nappavattatīti akathaṃkathī. Kusalesu dhammesūti anavajjesu dhammesu. ‘‘Ime nu kho kusalā kathamime kusalā’’ti evaṃ na vicikicchati. Na kaṅkhatīti attho. Ayamettha saṅkhepo. Imesu pana nīvaraṇesu vacanatthalakkhaṇādibhedato yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ visuddhimagge vuttaṃ.

၂၁၇. ‘အဘိဇ္ဈံ လောကေ’ ဟူသော ဤပါဌ်၌ ပျက်စီးတတ်သော သဘောကြောင့် ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ ငါးပါးကို ‘လောက’ ဟု ခေါ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ ငါးပါးတို့၌ ရာဂကို ပယ်ရှားပြီး ကာမစ္ဆန္ဒကို ခွာထားခြင်း ဟူသည်မှာ ဤနေရာ၌ အနက် ဖြစ်သည်။ ‘ဝိဂတာဘိဇ္ဈေန’ ဟူသည်မှာ ခွာထားခြင်း အစွမ်းဖြင့် ပယ်ရှားအပ်ပြီး ဖြစ်၍ အဘိဇ္ဈာကင်းသော စိတ် ရှိသည်ကို ဆိုလိုသည်။ စက္ခုဝိညာဉ်ကဲ့သို့ (မူလကတည်းက အဘိဇ္ဈာနှင့် မယှဉ်ဘဲ ကင်းနေသည်ကို) ဆိုလိုခြင်း မဟုတ်ပေ။ ‘အဘိဇ္ဈာယ စိတ္တံ ပရိသောဓေ提’ ဟူသည်မှာ အဘိဇ္ဈာတရားမှ စိတ်ကို လွှတ်မြောက်စေခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုစိတ်ကို အဘိဇ္ဈာက လွှတ်လိုက်ပြီး နောက်ထပ်လည်း ပြန်မဖမ်းယူနိုင်အောင် ပြုလုပ်ခြင်း ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ‘ဗျာပါဒပဒေါသံ ပဟာယ’ အစရှိသော စကားရပ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤဒေါသကြောင့် စိတ်သည် ဖောက်ပြန်ပျက်စီးတတ်၏၊ ပုပ်သိုးသော မုယောမုန့် စသည်တို့ကဲ့သို့ ပင်ကိုယ်သဘောကို စွန့်လွှတ်တတ်သောကြောင့် ‘ဗျာပါဒ’ ဟု ခေါ်သည်။ ဖောက်ပြန်ခြင်းသို့ ရောက်သဖြင့် ပျက်စီးတတ်သောကြောင့် သို့မဟုတ် သူတစ်ပါးကို ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် ‘ပဒေါသ’ ဟု ခေါ်သည်။ ဤနှစ်မျိုးလုံးသည် ဒေါသ (ကောဓ) ၏ အမည်များသာ ဖြစ်သည်။ ‘ထိန’ ဟူသည် စိတ်၏ မကျန်းမာခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘မိဒ္ဓ’ ဟူသည် စေတသိက်တို့၏ မကျန်းမာခြင်း ဖြစ်ပြီး၊ ထိနနှင့် မိဒ္ဓ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို ‘ထိနမိဒ္ဓ’ ဟု ဆိုသည်။ ‘အာလောကသညိ’ ဟူသည်မှာ ညဉ့်အခါ၌လည်း နေ့အခါက မြင်ခဲ့သော အလင်းရောင်ကို မှတ်သားနိုင်စွမ်းရှိပြီး၊ နီဝရဏ ကင်းစင်သော သညာနှင့် ပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘သတော သမ္ပဇာနော’ ဟူသည် သတိနှင့် ဉာဏ်ပညာနှင့် ပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤနှစ်ပါးစုံကို အာလောကသညာအား ကျေးဇူးပြုတတ်သောကြောင့် ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ဥဒ္ဓစ္စ’ နှင့် ‘ကုက္ကုစ္စ’ ပေါင်းစပ်ခြင်းကို ‘ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စ’ ဟု ဆိုသည်။ ‘တိဏ္ဏဝိစိကိစ္ဆော’ ဟူသည် ယုံမှားသံသယကို လွန်မြောက်၍ တည်နေခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ဤသို့ ဖြစ်ပါ့မလား၊ ဟိုသို့ ဖြစ်ပါ့မလား’ ဟု တွေးတောခြင်းမျိုး မဖြစ်တော့သောကြောင့် ‘အကထံကထီ’ ဟု ခေါ်သည်။ ‘ကုသလေသု ဓမ္မေသု’ ဟူသည် အပြစ်မရှိသော ကုသိုလ်တရားတို့၌ ဖြစ်သည်။ ‘ဤတရားတို့သည် ကုသိုလ်တရားများ ဖြစ်လေသလော၊ မည်သို့ ကုသိုလ်တရား ဖြစ်သနည်း’ ဟု ယုံမှားသံသယ မဖြစ်ခြင်း၊ မတွေးတောခြင်း ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ဤသည်မှာ ဤနေရာ၌ အကျဉ်းချုပ် ဖြစ်သည်။ ဤနီဝရဏတို့၌ ဝစနတ္ထ၊ လက္ခဏာ စသော အသေးစိတ် အစီအရင်တို့ကိုမူ ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ အလုံးစုံ ပြဆိုခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။

218. Yā panāyaṃ seyyathāpi mahārājāti upamā vuttā. Tattha iṇaṃ ādāyāti vaḍḍhiyā dhanaṃ gahetvā. Byantiṃ kareyyāti vigatantaṃ kareyya[Pg.190], yathā tesaṃ kākaṇikamattopi pariyanto nāma nāvasissati, evaṃ kareyya; sabbaso paṭiniyyāteyyāti attho. Tato nidānanti āṇaṇyanidānaṃ. So hi ‘‘aṇaṇomhī’’ti āvajjanto balavapāmojjaṃ labhati, somanassaṃ adhigacchati, tena vuttaṃ – ‘‘labhetha pāmojjaṃ, adhigaccheyya somanassa’’nti.

၂၁၈. ‘သေယျထာပိ မဟာရာဇ’ အစရှိသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော ဥပမာ၌ ‘ဣဏံ အာဒါယ’ ဟူသည် အတိုးနှင့်တကွ ဥစ္စာကို ယူခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ဗျန္တိံ ကရေယျ’ ဟူသည် တစ်ပြား၏ လေးပုံတစ်ပုံမျှသော အကြွင်းအကျန်ပင် မရှိတော့အောင် အစွန်းအကျန်မရှိ ပယ်ဖျောက်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ အလုံးစုံကို အတိုးရော အရင်းပါ ပြန်လည် ပေးဆပ်ခြင်း ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ‘တတော နိဒါနံ’ ဟူသည် ကြွေးမြီကင်းရှင်းခြင်း ဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုယောကျ်ားသည် ‘ငါသည် ကြွေးမြီ ကင်းရှင်းပြီ’ ဟု ဆင်ခြင်မိပါက အားကြီးသော ဝမ်းမြောက်ခြင်းကို ရရှိ၍ သောမနဿသို့ ရောက်သည်။ ထို့ကြောင့် ‘ဝမ်းမြောက်ခြင်းကို ရရှိရာ၏၊ သောမနဿသို့ ရောက်ရာ၏’ ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။

219. Visabhāgavedanuppattiyā kakaceneva catuiriyāpathaṃ chindanto ābādhatīti ābādho, svāssa atthīti ābādhiko. Taṃ samuṭṭhānena dukkhena dukkhito. Adhimattagilānoti bāḷhagilāno. Nacchādeyyāti adhimattabyādhiparetatāya na rucceyya. Balamattāti balameva, balañcassa kāye na bhaveyyāti attho. Tatonidānanti ārogyanidānaṃ. Tassa hi – ‘‘arogomhī’’ti āvajjayato tadubhayaṃ hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘labhetha pāmojjaṃ, adhigaccheyya somanassa’’nti.

၂၁၉. သဘောမတူသော ဝေဒနာ၏ဖြစ်ခြင်းအားဖြင့် လွှဖြင့် ဖြတ်သကဲ့သို့ ဣရိယာပုထ် ၄ ပါးကို ဖြတ်လျက် လွန်စွာ နှိပ်စက်တတ်၏။ ထို့ကြောင့် "အာဗာဓ" မည်၏။ ထိုသူအား ထိုအနာရောဂါရှိ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသူသည် "အာဗာဓိက" မည်၏။ ထိုအနာရောဂါလျှင် ဖြစ်ကြောင်းရှိသော ဒုက္ခဖြင့် လွန်စွာ ဆင်းရဲခြင်း ရှိ၏။ "အဓိမတ္တဂိလာနော" ဟူသည် ပြင်းထန်စွာ မကျန်းမာသော "ဗာဠှဂိလာန" ဖြစ်၏။ "နစ္ဆာဒေယျ" ဟူသည် ပြင်းထန်သော အနာရောဂါသည် နှိပ်စက်အပ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့် မနှစ်သက်ရာ။ "ဗလမတ္တာ" ဟူသည်ကား အားသည်ပင်တည်း၊ ဆက်၍ဆိုဦးအံ့၊ ထိုသူ၏ ကိုယ်၌ အားမရှိရာဟူသော အနက် ဖြစ်၏။ "တတောနိဒါနံ" ဟူသည် အနာရောဂါ ကင်းဝေးခြင်း အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်လည်း "ငါသည် အနာရောဂါ မရှိပြီ" ဟု ဆင်ခြင်မိသော ထိုသူအား ထိုပါမောဇ္ဇနှင့် သောမနဿ နှစ်ပါးစုံ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် "ပါမောဇ္ဇကို ရရာ၏၊ သောမနဿသို့ ရောက်ရာ၏" ဟု ဟောတော်မူအပ်ပြီ။

220. Na cassa kiñci bhogānaṃ vayoti kākaṇikamattampi bhogānaṃ vayo na bhaveyya. Tatonidānanti bandhanāmokkhanidānaṃ. Sesaṃ vuttanayeneva sabbapadesu yojetabbaṃ.

၂၂၀. "န စဿ ကိဉ္စိ ဘောဂါနံ ဝယော" ဟူသည်မှာ တစ်ပြား၏ လေးပုံတစ်ပုံမျှလည်းကောင်း၊ တစ်ချင်ရွေးမျှလည်းကောင်း စည်းစိမ်တို့၏ ကုန်ခန်းပျက်စီးခြင်း မရှိရာဟူသော အနက် ဖြစ်၏။ "တတောနိဒါနံ" ဟူသည် အနှောင်အဖွဲ့ (ထောင်) မှ လွတ်မြောက်ခြင်း အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ ကြွင်းသောအစီအရင်ကို ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် တတိယ၊ စတုတ္ထ၊ ပဉ္စမ ဥပမာစု အားလုံးတို့၌ ယှဉ်စပ်အပ်၏။

221-222. Anattādhīnoti na attani adhīno, attano ruciyā kiñci kātuṃ na labhati. Parādhīnoti paresu adhīno parasseva ruciyā vattati. Na yena kāmaṃ gamoti yena disābhāgenassa gantukāmatā hoti, icchā uppajjati gamanāya, tena gantuṃ na labhati. Dāsabyāti dāsabhāvā. Bhujissoti attano santako. Tatonidānanti bhujissanidānaṃ. Kantāraddhānamagganti kantāraṃ addhānamaggaṃ, nirudakaṃ dīghamagganti attho. Tatonidānanti khemantabhūminidānaṃ.

၂၂၁-၂၂၂. "အနတ္တာဓီနော" ဟူသည်မှာ မိမိကိုယ်တိုင် မပိုင်စိုး၊ မိမိအလိုအတိုင်း တစ်စုံတစ်ခုကိုမျှ ပြုခွင့်မရခြင်း ဖြစ်၏။ "ပရာဓီနော" ဟူသည်မှာ သူတစ်ပါးတို့အပေါ် တည်မှီနေရသဖြင့် သူတစ်ပါး၏ အလိုအတိုင်းသာ ဖြစ်ရခြင်း ဖြစ်၏။ "န ယေနကာမံဂမော" ဟူသည်မှာ မိမိသွားလိုသော၊ သွားရန် အလိုဆန္ဒ ဖြစ်ပေါ်သော အရပ်ဒေသသို့ သွားခွင့်မရခြင်း ဖြစ်၏။ "ဒါသဗျာ" ဟူသည်မှာ ကျွန်၏ အဖြစ်တည်း။ "ဘုဇိဿော" ဟူသည်မှာ မိမိပိုင်ဥစ္စာ ဖြစ်၏။ "တတောနိဒါနံ" ဟူသည်မှာ ကျွန်မဟုတ်သူ၏ အဖြစ်ဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ "ကန္တာရဒ္ဓါနမဂ္ဂံ" ဟူသည်မှာ ရေမရှိသော၊ ရှည်လျားသော တောခရီးလမ်းခဲ ဟူသော အနက် ဖြစ်၏။ "တတောနိဒါနံ" ဟူသည်မှာ ဘေးကင်းရာအရပ်သို့ ရောက်ရှိခြင်း အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်၏။

223. Ime pañca nīvaraṇe appahīneti ettha bhagavā appahīnakāmacchandanīvaraṇaṃ iṇasadisaṃ, sesāni rogādisadisāni katvā dasseti. Tatrāyaṃ sadisatā. Yo hi paresaṃ iṇaṃ gahetvā vināseti, so tehi iṇaṃ dehīti vuccamānopi pharusaṃ vuccamānopi bajjhamānopi vadhīyamānopi [Pg.191] kiñci paṭibāhituṃ na sakkoti, sabbaṃ titikkhati. Titikkhākāraṇaṃ hissa taṃ iṇaṃ hoti. Evameva yo yamhi kāmacchandena rajjati, taṇhāsahagatena taṃ vatthuṃ gaṇhati, so tena pharusaṃ vuccamānopi bajjhamānopi vadhīyamānopi sabbaṃ titikkhati, titikkhākāraṇaṃ hissa so kāmacchando hoti, gharasāmikehi vadhīyamānānaṃ itthīnaṃ viyāti, evaṃ iṇaṃ viya kāmacchando daṭṭhabbo.

၂၂၃. "ဣမေ ပဉ္စ နီဝရဏေ အပ္ပဟီနေ" ဟူသော ဤပါဌ်၌ မြတ်စွာဘုရားသည် မပယ်အပ်သေးသော ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏကို ကြွေးမြီနှင့်တူသည်ကိုလည်းကောင်း၊ ကြွင်းသောနီဝရဏတို့ကို အနာရောဂါစသည်တို့နှင့် တူသည်တို့ကိုလည်းကောင်း ပြု၍ ပြတော်မူ၏။ ထိုသို့ပြတော်မူရာ၌ တူညီပုံမှာ ဤသို့ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်လည်း သူတစ်ပါးတို့၏ ကြွေးမြီကို ယူ၍ ဖျက်ဆီးပစ်သောသူသည် ထိုကြွေးရှင်တို့က "ကြွေးဆပ်လော့" ဟု ပြောဆိုအပ်သော်လည်းကောင်း၊ ကြမ်းတမ်းစွာ ပြောဆိုအပ်သော်လည်းကောင်း၊ ချည်နှောင်အပ်သော်လည်းကောင်း၊ နှိပ်စက်အပ်သော်လည်းကောင်း တစ်စုံတစ်ခုကိုမျှ တားဆီးရန် မစွမ်းနိုင်ဘဲ အားလုံးကို သည်းခံရ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုကြွေးမြီသည်ပင် ထိုသူ၏ သည်းခံရခြင်းအကြောင်း ဖြစ်နေသောကြောင့်တည်း။ ဤအတူသာလျှင် အကြင်သူသည် တစ်စုံတစ်ခုသော အာရုံဝတ္ထု၌ တဏှာနှင့်တကွဖြစ်သော ကာမစ္ဆန္ဒဖြင့် တပ်မက်လျက် ထိုဝတ္ထုကို စွဲလမ်းယူငြိ၏၊ ထိုသူသည် ထိုဝတ္ထုကြောင့် ကြမ်းတမ်းစွာ ပြောဆိုခံရသော်လည်းကောင်း၊ ချည်နှောင်ခံရသော်လည်းကောင်း၊ နှိပ်စက်ခံရသော်လည်းကောင်း အလုံးစုံကို သည်းခံရ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုသူ၏ ကာမစ္ဆန္ဒသည်ပင် သည်းခံခြင်း၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်နေသောကြောင့်တည်း။ အိမ်ရှင်တို့၏ နှိပ်စက်ခြင်းကို ခံရသော မိန်းမတို့၏ သည်းခံခြင်းကဲ့သို့တည်း။ ဤသို့လျှင် ကာမစ္ဆန္ဒကို ကြွေးမြီကဲ့သို့ ရှုမြင်အပ်၏။

Yathā pana pittarogāturo madhusakkarādīsupi dinnesu pittarogāturatāya tesaṃ rasaṃ na vindati, ‘‘tittakaṃ tittaka’’nti uggiratiyeva. Evameva byāpannacitto hitakāmehi ācariyupajjhāyehi appamattakampi ovadiyamāno ovādaṃ na gaṇhati. ‘‘Ati viya me tumhe upaddavethā’’tiādīni vatvā vibbhamati. Pittarogāturatāya so puriso madhusakkarādīnaṃ viya kodhāturatāya jhānasukhādibhedaṃ sāsanarasaṃ na vindatīti. Evaṃ rogo viya byāpādo daṭṭhabbo.

အခြားတစ်နည်းကား (ဗျာပါဒနီဝရဏ၏ အနာရောဂါနှင့်တူပုံမှာ) သည်းခြေရောဂါဖြင့် မကျန်းမမာသောသူသည် ပျားရည်၊ သကာရည် စသည်တို့ကို ပေးအပ်သော်လည်း သည်းခြေရောဂါကြောင့် ထိုအရသာကို မခံစားရဘဲ "ခါးလှချည်လား၊ ခါးလှချည်လား" ဟု ထွေးပစ်ရုံသာ ပြုသကဲ့သို့တည်း။ ဤအတူပင် ဖောက်ပြန်ပျက်စီးသော စိတ်ရှိသော ရဟန်းသည် မိမိ၏ အကျိုးစီးပွားကို လိုလားသော ဆရာသမား၊ ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာတို့က အနည်းငယ်မျှ ဆုံးမသော်လည်း ထိုဆုံးမစကားကို မနာယူဘဲ "အရှင်ဘုရားတို့သည် တပည့်တော်အပေါ် လွန်စွာ နှိပ်စက်ညှင်းပန်းလှပါတကား" စသည်ဖြင့် ပြောဆိုကာ လူထွက်သွားတတ်၏။ ထိုသူသည် သည်းခြေရောဂါကြောင့် ပျားရည်၊ သကာရည် စသည်တို့၏ အရသာကို မရသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဒေါသအနာဖြင့် မကျန်းမမာ ဖြစ်နေသောကြောင့် ဈာန်ချမ်းသာ စသည်တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော သာသနာတော်၏ အရသာကို မရရှိပေ။ ဤသို့လျှင် ဗျာပါဒကို အနာရောဂါကဲ့သို့ ရှုမြင်အပ်၏။

Yathā pana nakkhattadivase bandhanāgāre baddho puriso nakkhattassa neva ādiṃ na majjhaṃ na pariyosānaṃ passati. So dutiyadivase mutto aho hiyyo nakkhattaṃ manāpaṃ, aho naccaṃ, aho gītantiādīni sutvāpi paṭivacanaṃ na deti. Kiṃ kāraṇā? Nakkhattassa ananubhūtattā. Evameva thinamiddhābhibhūto bhikkhu vicittanayepi dhammassavane pavattamāne neva tassa ādiṃ na majjhaṃ na pariyosānaṃ jānāti. Sopi uṭṭhite dhammassavane aho dhammassavanaṃ, aho kāraṇaṃ, aho upamāti dhammassavanassa vaṇṇaṃ bhaṇamānānaṃ sutvāpi paṭivacanaṃ na deti. Kiṃ kāraṇā? Thinamiddhavasena dhammakathāya ananubhūtattā. Evaṃ bandhanāgāraṃ viya thinamiddhaṃ daṭṭhabbaṃ.

အခြားတစ်နည်းကား (ထိနမိဒ္ဓနီဝရဏ၏ နှောင်အိမ်နှင့်တူပုံမှာ) နက္ခတ်ပွဲသဘင်နေ့၌ နှောင်အိမ် (ထောင်) ၌ ချည်နှောင်ချုပ်နှောင်ခံထားရသော သူသည် နက္ခတ်ပွဲသဘင်၏ အစ၊ အလယ်၊ အဆုံး တစ်ခုကိုမျှ မတွေ့မမြင်လိုက်ရသကဲ့သို့တည်း။ ထိုသူသည် နောက်တစ်နေ့၌ ထောင်မှ လွတ်မြောက်လာသောအခါ "မနေ့က နက္ခတ်ပွဲသည် အလွန်နှစ်သက်ဖွယ် ကောင်းလှပေစွ၊ ကပွဲသည်လည်း နှစ်သက်ဖွယ် ကောင်းလှပေစွ၊ သီဆိုပုံသည်လည်း နှစ်သက်ဖွယ် ကောင်းလှပေစွ" စသည်ဖြင့် သူတစ်ပါးတို့ ပြောဆိုသည်ကို ကြားရသော်လည်း တုံ့ပြန်စကား မပြောနိုင်ချေ။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ နက္ခတ်ပွဲသဘင်ကို ကိုယ်တိုင် မခံစားလိုက်ရသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤအတူသာလျှင် ထိနမိဒ္ဓလွှမ်းမိုးနှိပ်စက်ခံထားရသော ရဟန်းသည် ဆန်းကြယ်သောနည်းလမ်းတို့ဖြင့် တရားဟောကြားပွဲ ဖြစ်ပေါ်နေသော်လည်း ထိုတရား၏ အစ၊ အလယ်၊ အဆုံးကို မသိရှိလိုက်ရပေ။ ထိုရဟန်းသည်လည်း တရားပွဲပြီးဆုံး၍ ထသွားသောအခါ "တရားနာရသည်မှာ ကောင်းလှပေစွ၊ အကြောင်းပြပုံလည်း ကောင်းလှပေစွ၊ ဥပမာပေးပုံလည်း ကောင်းလှပေစွ" ဟု တရားတော်၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ချီးမွမ်းပြောဆိုနေကြသော ရဟန်းတို့၏ စကားကို ကြားရသော်လည်း တုံ့ပြန်စကား မပြောနိုင်ချေ။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ ထိနမိဒ္ဓ၏အစွမ်းကြောင့် ထိုတရားစကားကို မခံစားလိုက်ရသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ထိနမိဒ္ဓကို နှောင်အိမ်ကဲ့သို့ ရှုမြင်အပ်၏။

Yathā pana nakkhattaṃ kīḷantopi dāso – ‘‘idaṃ nāma accāyikaṃ karaṇīyaṃ atthi, sīghaṃ tattha gacchāhi. No ce gacchasi, hatthapādaṃ vā te chindāmi kaṇṇanāsaṃ vā’’ti vutto sīghaṃ gacchatiyeva. Nakkhattassa ādimajjhapariyosānaṃ anubhavituṃ na labhati, kasmā? Parādhīnatāya, evameva vinaye apakataññunā vivekatthāya araññaṃ paviṭṭhenāpi kismiñcideva [Pg.192] antamaso kappiyamaṃsepi akappiyamaṃsasaññāya uppannāya vivekaṃ pahāya sīlavisodhanatthaṃ vinayadharassa santikaṃ gantabbaṃ hoti, vivekasukhaṃ anubhavituṃ na labhati, kasmā? Uddhaccakukkuccābhibhūtatāyāti. Evaṃ dāsabyaṃ viya uddhaccakukkuccaṃ daṭṭhabbaṃ.

အခြားတစ်နည်းကား (ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စနီဝရဏ၏ ကျွန်နှင့်တူပုံမှာ) နက္ခတ်ပွဲသဘင်၌ ကစားပျော်ပါးနေရသော်လည်း "ဤအရေးကြီးသော လုပ်ဆောင်ဖွယ် ရှိသည်၊ ထိုအရပ်သို့ အမြန်သွားလော့၊ မသွားပါက သင်၏ လက်ခြေ သို့မဟုတ် နားရွက် နှာခေါင်းကို ဖြတ်ပစ်အံ့" ဟု အမိန့်ပေးစေခိုင်းခြင်း ခံရသော ကျွန်သည် ချက်ချင်း အမြန်သွားရသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထိုကျွန်သည် နက္ခတ်ပွဲ၏ အစ၊ အလယ်၊ အဆုံးကို မခံစားရချေ။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ သူတစ်ပါး၏ လက်အောက်ခံ ဖြစ်နေရသောကြောင့်တည်း။ ဤအတူသာလျှင် ဝိနည်းပိဋကတ်၌ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို ကောင်းစွာမသိသော ရဟန်းသည် ဆိတ်ငြိမ်ခြင်း (ဝိဝေက) အကျိုးငှာ တောသို့ ဝင်ရောက်နေသော်လည်း အောက်ထစ်ဆုံးအားဖြင့် အပ်စပ်သော ဝက်သားစသည်၌ပင် "မအပ်စပ်သော သားငါးဖြစ်လေသလော" ဟု ဒွိဟသံသယ ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ တောကျောင်းဆိတ်ငြိမ်မှုကို စွန့်ပယ်ကာ သီလ စင်ကြယ်စေရန်အတွက် ဝိနည်းဓိုရ်ပုဂ္ဂိုလ်၏ ထံမှောက်သို့ သွားရောက်ရ၏။ ထိုရဟန်းသည် ဝိဝေကချမ်းသာကို မခံစားရချေ။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စလွှမ်းမိုးနှိပ်စက်နေသောကြောင့်တည်း။ ဤသို့လျှင် ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စကို ကျွန်၏အဖြစ်ကဲ့သို့ ရှုမြင်အပ်၏။

Yathā pana kantāraddhānamaggappaṭipanno puriso corehi manussānaṃ viluttokāsaṃ pahatokāsañca disvā daṇḍakasaddenapi sakuṇasaddenapi ‘‘corā āgatā’’ti ussaṅkitaparisaṅkitova hoti, gacchatipi tiṭṭhatipi nivattatipi, gataṭṭhānato agataṭṭhānameva bahutaraṃ hoti. So kicchena kasirena khemantabhūmiṃ pāpuṇāti vā na vā pāpuṇāti. Evameva yassa aṭṭhasu ṭhānesu vicikicchā uppannā hoti, so – ‘‘buddho nu kho, no nu kho buddho’’tiādinā nayena vicikicchanto adhimuccitvā saddhāya gaṇhituṃ na sakkoti. Asakkonto maggaṃ vā phalaṃ vā na pāpuṇātīti. Yathā kantāraddhānamagge – ‘‘corā atthi natthī’’ti punappunaṃ āsappanaparisappanaṃ apariyogāhanaṃ chambhitattaṃ cittassa uppādento khemantapattiyā antarāyaṃ karoti, evaṃ vicikicchāpi – ‘‘buddho nu kho, na buddho’’tiādinā nayena punappunaṃ āsappanaparisappanaṃ apariyogāhanaṃ chambhitattaṃ cittassa uppādayamānā ariyabhūmippattiyā antarāyaṃ karotīti kantāraddhānamaggo viya vicikicchā daṭṭhabbā.

အခြားတစ်နည်းကား (ဝိစိကိစ္ဆာနီဝရဏ၏ တောခရီးခဲနှင့် တူပုံမှာ) ရေမရှိသော၊ ရှည်လျားသော တောခရီးလမ်းခဲသို့ သွားသောသူသည် ခိုးသူတို့ လူတို့ကို လုယက်သတ်ဖြတ်ရာ နေရာများကို တွေ့ရှိ၍ သစ်ခက်သစ်ကိုင်းကျိုးသံ သို့မဟုတ် ငှက်သံကြားရရုံမျှဖြင့် "ခိုးသူတို့ လာကုန်ပြီ" ဟု အမြဲတစေ စိုးရိမ်တွေးတော ယုံမှားမှု ဖြစ်ပေါ်နေတတ်၏။ သွားလည်းသွား၏၊ ရပ်လည်းရပ်၏၊ ပြန်လည်းဆုတ်၏။ ရောက်ခဲ့ပြီးသော ခရီးထက် မရောက်သေးသော ခရီးလမ်းက သာ၍ ဝေးကွာလှ၏။ ထိုသူသည် ဆင်းရဲပင်ပန်းစွာဖြင့် ဘေးကင်းရာအရပ်သို့ ရောက်ချင်လည်းရောက်မည်၊ မရောက်ဘဲလည်း နေနိုင်၏။ ဤအတူသာလျှင် ရှစ်ပါးသောဌာနတို့၌ တွေးတောယုံမှားခြင်း ဖြစ်ပေါ်နေသော ရဟန်းသည် "ဘုရားအစစ် ဖြစ်လေသလော၊ ဘုရားအစစ် မဟုတ်လေသလော" စသည်ဖြင့် တွေးတောယုံမှားလျက် သဒ္ဓါတရားဖြင့် အတည်တကျ ဆုံးဖြတ်ချက် မချနိုင်ပေ။ ထိုသို့မစွမ်းနိုင်သဖြင့် မဂ် သို့မဟုတ် ဖိုလ်သို့ မရောက်နိုင်ပေ။ တောခရီးလမ်းခဲ၌ "ခိုးသူများ ရှိလေသလော၊ မရှိလေသလော" ဟု အဖန်ဖန် တုံ့ဆိုင်းရွေ့လျားခြင်း၊ ဉာဏ်ဖြင့် သက်ဝင်မဆုံးဖြတ်နိုင်ခြင်းနှင့် စိတ်၏တုန်လှုပ်ခြင်းတို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေလျက် ဘေးကင်းရာအရပ်သို့ ရောက်ရှိခြင်း၏ အန္တရာယ်ကို ပြုသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဝိစိကိစ္ဆာသည်လည်း "ဘုရားအစစ် ဖြစ်လေသလော၊ ဘုရားမဟုတ်လေသလော" စသည်ဖြင့် အဖန်ဖန် တုံ့ဆိုင်းရွေ့လျားခြင်း၊ ဉာဏ်ဖြင့် သက်ဝင်မဆုံးဖြတ်နိုင်ခြင်းနှင့် စိတ်၏တုန်လှုပ်ခြင်းတို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေလျက် အရိယာတို့၏ နယ်မြေသို့ ရောက်ရှိခြင်း၏ အန္တရာယ်ကို ပြ၏။ ဤသို့လျှင် ဝိစိကိစ္ဆာကို အဓွန့်ရှည်သော တောခရီးလမ်းခဲကဲ့သို့ ရှုမြင်အပ်၏။

224. Idāni – ‘‘seyyathāpi, mahārāja, āṇaṇya’’nti ettha bhagavā pahīnakāmacchandanīvaraṇaṃ āṇaṇyasadisaṃ, sesāni ārogyādisadisāni katvā dasseti. Tatrāyaṃ sadisatā, yathā hi puriso iṇaṃ ādāya kammante payojetvā samiddhataṃ patto – ‘‘idaṃ iṇaṃ nāma palibodhamūla’’nti cintetvā savaḍḍhikaṃ iṇaṃ niyyātetvā paṇṇaṃ phālāpeyya. Athassa tato paṭṭhāya neva koci dūtaṃ peseti, na paṇṇaṃ. So iṇasāmike disvāpi sace icchati, āsanā uṭṭhahati, no ce na uṭṭhahati, kasmā? Tehi saddhiṃ nillepatāya alaggatāya. Evameva bhikkhu – ‘‘ayaṃ kāmacchando nāma palibodhamūla’’nti cintetvā cha dhamme bhāvetvā kāmacchandanīvaraṇaṃ pajahati. Te pana cha dhamme mahāsatipaṭṭhāne vaṇṇayissāma. Tassevaṃ pahīnakāmacchandassa [Pg.193] yathā iṇamuttassa purisassa iṇassāmike disvā neva bhayaṃ na chambhitattaṃ hoti. Evameva paravatthumhi neva saṅgo na baddho hoti. Dibbānipi rūpāni passato kileso na samudācarati. Tasmā bhagavā āṇaṇyamiva kāmacchandappahānaṃ āha.

၂၂၄. ယခုအခါ၌ “သေယျထာပိ မဟာရာဇ အာဏဏျံ” ဟူသော ဤပါဌ်၌ မြတ်စွာဘုရားသည် ပယ်အပ်ပြီးသော ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏကို ကြွေးမြီမရှိသူ၏ အဖြစ်နှင့် တူသည်ကိုလည်းကောင်း၊ ကြွင်းသောနီဝရဏတို့ကို အာရောဂျ (အနာရောဂါကင်းခြင်း) အစရှိသည်တို့နှင့် တူသည်ကိုလည်းကောင်း ပြုတော်မူ၍ ပြတော်မူ၏။ ထိုသို့ ပြတော်မူရာ၌ တူပုံအခြင်းအရာကား ဤသို့ဖြစ်သည် - ဥပမာအားဖြင့် ယောကျ်ားတစ်ယောက်သည် ကြွေးမြီကို ယူ၍ လုပ်ငန်းဆောင်တာများကို လုပ်ကိုင်ကာ ကြွယ်ဝပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်သောအခါ “ဤကြွေးမြီမည်သည် အနှောင့်အရှက်ဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သည်” ဟု ကြံစည်၍ အတိုးနှင့်တကွသော ကြွေးမြီကို ဆပ်နှင်းပြီးလျှင် ကြွေးစာချုပ်ကို ဆုတ်ဖြဲပစ်စေရာ၏။ ထိုသို့ ကြွေးရှင်းပြီးသည့်အခါမှ စ၍ ထိုယောကျ်ားထံသို့ မည်သူမျှ တမန်ကိုလည်းကောင်း၊ သတိပေးစာကိုလည်းကောင်း မစေလွှတ်တော့ပေ။ ထိုယောကျ်ားသည် ကြွေးရှင်တို့ကို မြင်ရသော်လည်း အကယ်၍ အလိုရှိလျှင် နေရာမှ ထ၏၊ အကယ်၍ အလိုမရှိလျှင် မထဘဲ နေ၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ ထိုကြွေးရှင်တို့နှင့် ပတ်သက်၍ ကပ်ငြိနှောင်ဖွဲ့ခြင်း မရှိတော့သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤအတူသာလျှင် ရဟန်းသည် “ဤကာမစ္ဆန္ဒမည်သည် အနှောင့်အရှက်ဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သည်” ဟု ကြံစည်ကာ တရားခြောက်ပါးတို့ကို ပွားများစေ၍ ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏကို ပယ်စွန့်၏။ ထိုတရားခြောက်ပါးတို့ကိုမူ မဟာသတိပဋ္ဌာန်သုတ်၌ ဖွင့်ပြပါအံ့။ ဤသို့ ကာမစ္ဆန္ဒကို ပယ်ပြီးသော ရဟန်းအား ကြွေးမြီမှ လွတ်ပြီးသော ယောကျ်ားသည် ကြွေးရှင်တို့ကို မြင်သော်လည်း ကြောက်ရွံ့ခြင်း၊ ထိတ်လန့်တုန်လှုပ်ခြင်း မရှိသကဲ့သို့ အခြားသော အာရုံတို့၌ ကပ်ငြိခြင်း၊ တုပ်နှောင်ခြင်း မရှိတော့ပေ။ နတ်၌ဖြစ်သော ရူပါရုံတို့ကို မြင်ရသော်လည်း ကိလေသာသည် ထကြွဖြစ်ပေါ်မလာတော့ပေ။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ကာမစ္ဆန္ဒကို ပယ်ခြင်းကို ကြွေးမြီကင်းဝေးခြင်းနှင့် တူသည်ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။

Yathā pana so pittarogāturo puriso bhesajjakiriyāya taṃ rogaṃ vūpasametvā tato paṭṭhāya madhusakkarādīnaṃ rasaṃ vindati. Evameva bhikkhu ‘‘ayaṃ byāpādo nāma mahā anatthakaro’’ti cha dhamme bhāvetvā byāpādanīvaraṇaṃ pajahati. Sabbanīvaraṇesu cha dhamme mahāsatipaṭṭhāneyeva vaṇṇayissāma. Na kevalañca teyeva, yepi thinamiddhādīnaṃ pahānāya bhāvetabbā, tepi sabbe tattheva vaṇṇayissāma. So evaṃ pahīnabyāpādo yathā pittarogavimutto puriso madhusakkarādīnaṃ rasaṃ sampiyāyamāno paṭisevati, evameva ācārapaṇṇattiādīni sikkhāpadāni sirasā sampaṭicchitvā sampiyāyamāno sikkhati. Tasmā bhagavā ārogyamiva byāpādappahānaṃ āha.

တနည်းအားဖြင့် သည်းခြေရောဂါဖြင့် မကျန်းမာသော ထိုယောကျ်ားသည် ဆေးကုသမှု ခံယူခြင်းဖြင့် ထိုသည်းခြေရောဂါကို ငြိမ်းအေးစေပြီးလျှင် ထိုအခါမှစ၍ ပျား၊ သကာ အစရှိသော အာဟာရတို့၏ အရသာကို ခံစားရသကဲ့သို့၊ ဤအတူသာလျှင် ရဟန်းသည် “ဤဗျာပါဒမည်သည် ကြီးစွာသော စီးပွားမဲ့ကို ပြုတတ်၏” ဟု ကြံစည်၍ တရားခြောက်ပါးတို့ကို ပွားများစေပြီးလျှင် ဗျာပါဒနီဝရဏကို ပယ်စွန့်၏။ နီဝရဏအားလုံးကို ပယ်ကြောင်း တရားခြောက်ပါးတို့ကို မဟာသတိပဋ္ဌာန်သုတ်၌ပင် ဖွင့်ပြပါအံ့။ ထိုခြောက်ပါးသော တရားတို့ကိုသာ ဖွင့်ပြမည်မဟုတ်ဘဲ ထိနမိဒ္ဓ စသည်တို့ကို ပယ်ရန် ပွားများအပ်သော တရားအားလုံးတို့ကိုလည်း ထိုမဟာသတိပဋ္ဌာန်သုတ်၌ပင် ဖွင့်ပြပါအံ့။ ဤသို့ ဗျာပါဒကို ပယ်ပြီးသော ထိုရဟန်းသည် သည်းခြေရောဂါမှ လွတ်ကင်းပြီးသော ယောကျ်ားသည် ပျား၊ သကာ အစရှိသည်တို့၏ အရသာကို နှစ်သက်မြတ်နိုးစွာ စားသုံးသကဲ့သို့၊ အာစာရပညတ် အစရှိသော သိက္ခာပုဒ်တို့ကို ဦးခေါင်းဖြင့် ရိုသေစွာ ခံယူလျက် နှစ်သက်မြတ်နိုးစွာ ကျင့်ကြံအားထုတ်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဗျာပါဒကို ပယ်ခြင်းကို အနာရောဂါကင်းဝေးခြင်းနှင့် တူသည်ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။

Yathā so nakkhattadivase bandhanāgāraṃ pavesito puriso aparasmiṃ nakkhattadivase – ‘‘pubbepi ahaṃ pamādadosena baddho, tena nakkhattaṃ nānubhaviṃ. Idāni appamatto bhavissāmī’’ti yathāssa paccatthikā okāsaṃ na labhanti, evaṃ appamatto hutvā nakkhattaṃ anubhavitvā – ‘aho nakkhattaṃ, aho nakkhatta’nti udānaṃ udānesi, evameva bhikkhu – ‘‘idaṃ thinamiddhaṃ nāma mahāanatthakara’’nti cha dhamme bhāvetvā thinamiddhanīvaraṇaṃ pajahati, so evaṃ pahīnathinamiddho yathā bandhanā mutto puriso sattāhampi nakkhattassa ādimajjhapariyosānaṃ anubhavati, evameva dhammanakkhattassa ādimajjhapariyosānaṃ anubhavanto saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇāti. Tasmā bhagavā bandhanā mokkhamiva thinamiddhappahānaṃ āha.

တနည်းအားဖြင့် နက္ခတ်ပွဲနေ့၌ အကျဉ်းထောင်သို့ အသွင်းခံရသော ထိုယောကျ်ားသည် နောက်တစ်ကြိမ် နက္ခတ်ပွဲနေ့၌ “ရှေးက ငါသည် မမေ့လျော့မှုအပြစ်ကြောင့် အနှောင်အဖွဲ့ခံခဲ့ရသည်၊ ထို့ကြောင့် နက္ခတ်ပွဲကို မနွှဲပျော်ခဲ့ရပေ။ ယခုအခါ၌မူ ငါသည် မမေ့မလျော့ နေတော့အံ့” ဟု ကြံစည်၍ ရန်သူများ အခွင့်မသာနိုင်လောက်အောင် မမေ့မလျော့ဘဲ နက္ခတ်ပွဲကို ပါဝင်နွှဲပျော်ကာ “အို... ကောင်းလှစွာသော နက္ခတ်ပွဲ၊ ကောင်းလှစွာသော နက္ခတ်ပွဲ” ဟု ဥဒါန်းကျူးရင့်သကဲ့သို့၊ ဤအတူသာလျှင် ရဟန်းသည် “ဤထိနမိဒ္ဓမည်သည် ကြီးစွာသော စီးပွားမဲ့ကို ပြုတတ်၏” ဟု ကြံစည်၍ တရားခြောက်ပါးတို့ကို ပွားများစေပြီးလျှင် ထိနမိဒ္ဓနီဝရဏကို ပယ်စွန့်၏။ ဤသို့ ထိနမိဒ္ဓကို ပယ်ပြီးသော ထိုရဟန်းသည် အနှောင်အဖွဲ့မှ လွတ်မြောက်ပြီးသော ယောကျ်ားသည် ခုနစ်ရက်ပတ်လုံး နက္ခတ်ပွဲ၏ အစ၊ အလယ်၊ အဆုံးကို ခံစားရသကဲ့သို့၊ တရားတည်းဟူသော နက္ခတ်ပွဲ၏ အစ၊ အလယ်၊ အဆုံးကို ခံစားလျက် ပဋိသမ္ဘိဒါတို့နှင့်တကွ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိလေသည်။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ထိနမိဒ္ဓကို ပယ်ခြင်းကို အနှောင်အဖွဲ့မှ လွတ်မြောက်ခြင်းနှင့် တူသည်ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။

Yathā pana dāso kiñcideva mittaṃ upanissāya sāmikānaṃ dhanaṃ datvā attānaṃ bhujissaṃ katvā tato paṭṭhāya yaṃ icchati, taṃ karoti. Evameva bhikkhu – ‘‘idaṃ uddhaccakukkuccaṃ nāma mahā anatthakara’’nti cha dhamme bhāvetvā uddhaccakukkuccaṃ pajahati. So evaṃ pahīnauddhaccakukkucco yathā bhujisso puriso yaṃ icchati, taṃ karoti, na taṃ koci balakkārena tato nivatteti[Pg.194], evameva yathā sukhaṃ nekkhammapaṭipadaṃ paṭipajjati, na taṃ uddhaccakukkuccaṃ balakkārena tato nivatteti. Tasmā bhagavā bhujissaṃ viya uddhaccakukkuccappahānaṃ āha.

တနည်းအားဖြင့် ကျွန်သည် တစ်စုံတစ်ယောက်သော မိတ်ဆွေကို အမှီပြုကာ သခင်တို့အား ငွေကြေးပေးဆပ်၍ မိမိကိုယ်ကို ကျွန်အဖြစ်မှ လွတ်မြောက်အောင် ပြုပြီးလျှင် ထိုအခါမှစ၍ မိမိအလိုရှိရာ အလုပ်ကို လုပ်ကိုင်နိုင်သကဲ့သို့၊ ဤအတူသာလျှင် ရဟန်းသည် “ဤဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စမည်သည် ကြီးစွာသော စီးပွားမဲ့ကို ပြုတတ်၏” ဟု ကြံစည်၍ တရားခြောက်ပါးတို့ကို ပွားများစေပြီးလျှင် ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စကို ပယ်စွန့်၏။ ဤသို့ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စကို ပယ်ပြီးသော ရဟန်းသည် ကျွန်အဖြစ်မှ လွတ်မြောက်သော ယောကျ်ားသည် မိမိအလိုရှိရာကို ပြုလုပ်ပြီး ထိုယောကျ်ားကို အနိုင်အထက်ပြု၍ ထိုအလုပ်မှ မည်သူမျှ မတားဆီးနိုင်သကဲ့သို့၊ ဤအတူသာလျှင် မိမိချမ်းသာသလို နီဝရဏတို့မှ ထွက်မြောက်ကြောင်း အကျင့်ကို ကျင့်ကြံအားထုတ်၏၊ ထိုရဟန်းကို ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စသည် အနိုင်အထက်ပြု၍ ထိုအကျင့်မှ မတားဆီးနိုင်တော့ပေ။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စကို ပယ်ခြင်းကို ကျွန်အဖြစ်မှ လွတ်မြောက်ခြင်းနှင့် တူသည်ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။

Yathā balavā puriso hatthasāraṃ gahetvā sajjāvudho saparivāro kantāraṃ paṭipajjeyya, taṃ corā dūratova disvā palāyeyyuṃ. So sotthinā taṃ kantāraṃ nittharitvā khemantaṃ patto haṭṭhatuṭṭho assa. Evameva bhikkhu ‘‘ayaṃ vicikicchā nāma mahā anatthakārikā’’ti cha dhamme bhāvetvā vicikicchaṃ pajahati. So evaṃ pahīnavicikiccho yathā balavā puriso sajjāvudho saparivāro nibbhayo core tiṇaṃ viya agaṇetvā sotthinā nikkhamitvā khemantabhūmiṃ pāpuṇāti, evameva bhikkhu duccaritakantāraṃ nittharitvā paramaṃ khemantabhūmiṃ amataṃ mahānibbānaṃ pāpuṇāti. Tasmā bhagavā khemantabhūmiṃ viya vicikicchāpahānaṃ āha.

ဥပမာအားဖြင့် ခွန်အားဗလနှင့် ပြည့်စုံသော ယောကျ်ားတစ်ဦးသည် လက်ဝယ်ရှိသော ရတနာပစ္စည်းကို ယူဆောင်လျက်၊ လက်နက်စုံ အသင့်ပြင်ကာ၊ အခြွေအရံများနှင့်တကွ ဘေးအန္တရာယ်များသော ခရီးခဲကို သွားရာ၏။ ထိုယောကျ်ားကို သူပုန်တို့သည် အဝေးကပင် မြင်၍ ထွက်ပြေးကြကုန်ရာ၏။ ထိုယောကျ်ားသည် ဘေးအန္တရာယ်ကင်းစွာဖြင့် ထိုခရီးခဲကို ဖြတ်ကျော်၍ ဘေးကင်းရာအရပ်သို့ ရောက်ရှိသဖြင့် ရွှင်လန်းဝမ်းမြောက်ရာသကဲ့သို့၊ ဤအတူသာလျှင် ရဟန်းသည် “ဤဝိစိကိစ္ဆာမည်သည် ကြီးစွာသော စီးပွားမဲ့ကို ပြုတတ်၏” ဟု ကြံစည်၍ တရားခြောက်ပါးတို့ကို ပွားများစေပြီးလျှင် ဝိစိကိစ္ဆာကို ပယ်စွန့်၏။ ဤသို့ ဝိစိကိစ္ဆာကို ပယ်ပြီးသော ရဟန်းသည် ခွန်အားနှင့် ပြည့်စုံသော ယောကျ်ားသည် လက်နက်စုံ တပ်ဆင်ကာ အခြွေအရံများနှင့်တကွ ဘေးကင်းဘဲလျက် သူခိုးသူပုန်တို့ကို မြက်ပင်ကဲ့သို့ မမှုဘဲ ဘေးကင်းစွာ ဖြတ်ကျော်၍ ဘေးကင်းရာအရပ်သို့ ရောက်ရှိသကဲ့သို့၊ ဤအတူသာလျှင် ဒုစရိုက်တည်းဟူသော ခရီးခဲကို ဖြတ်ကျော်၍ အလွန်မြတ်သော ဘေးကင်းရာအရပ်ဖြစ်သော သေခြင်းကင်းရာ မဟာနိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ရှိလေသည်။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဝိစိကိစ္ဆာကို ပယ်ခြင်းကို ဘေးကင်းရာအရပ်သို့ ရောက်ရှိခြင်းနှင့် တူသည်ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။

225. Pāmojjaṃ jāyatīti tuṭṭhākāro jāyati. Pamuditassa pīti jāyatīti tuṭṭhassa sakalasarīraṃ khobhayamānā pīti jāyati. Pītimanassa kāyo passambhatīti pītisampayuttacittassa puggalassa nāmakāyo passambhati, vigatadaratho hoti. Sukhaṃ vedetīti kāyikampi cetasikampi sukhaṃ vedayati. Cittaṃ samādhiyatīti iminā nekkhammasukhena sukhitassa upacāravasenapi appanāvasenapi cittaṃ samādhiyati.

၂၂၅. “ပါမောဇ္ဇံ ဇာယတိ” ဟူသည်မှာ ဝမ်းမြောက်နှစ်သက်မှု အခြင်းအရာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “ပမုဒိတဿ ပီတိ ဇာယတိ” ဟူသည်မှာ နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်သောသူအား တစ်ကိုယ်လုံးကို ပျံ့နှံ့တုန်လှုပ်စေနိုင်သော ဖရဏာပီတိ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “ပီတိမနဿ ကာယော ပဿမ္ဘတိ” ဟူသည်မှာ ပီတိနှင့်ယှဉ်သော စိတ်ရှိသောသူ၏ နာမ်အစု (စိတ်၊ စေတသိက်) သည် ငြိမ်းအေးခြင်း၊ ကိလေသာအပူငြိမ်းခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “သုခံ ဝေဒေတိ” ဟူသည်မှာ ကိုယ်၌ဖြစ်သော ချမ်းသာ၊ စိတ်၌ဖြစ်သော ချမ်းသာကို ခံစားရခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “စိတ္တံ သမာဓိယတိ” ဟူသည်မှာ ဤနီဝရဏတို့မှ ထွက်မြောက်ကြောင်း ချမ်းသာဖြင့် ချမ်းသာရှိသောသူ၏ စိတ်သည် ဥပစာရသမာဓိ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အပ္ပနာသမာဓိ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း တည်ကြည်ငြိမ်သက်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

Paṭhamajjhānakathā

ပထမဈာန်ကထာ

226. So vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharatītiādi pana upacārasamādhinā samāhite citte uparivisesadassanatthaṃ appanāsamādhinā samāhite citte tassa samādhino pabhedadassanatthaṃ vuttanti veditabbaṃ. Imameva kāyanti imaṃ karajakāyaṃ. Abhisandetīti temeti sneheti, sabbattha pavattapītisukhaṃ karoti. Parisandetīti samantato sandeti. Paripūretīti vāyunā bhastaṃ viya pūreti. Parippharatīti samantato phusati. Sabbāvato kāyassāti assa bhikkhuno sabbakoṭṭhāsavato kāyassa kiñci upādinnakasantatipavattiṭṭhāne chavimaṃsalohitānugataṃ [Pg.195] aṇumattampi ṭhānaṃ paṭhamajjhānasukhena aphuṭaṃ nāma na hoti.

၂၂၆. “သော... ပေ... ဝိဟရတိ” အစရှိသော စကားကိုမူ ဥပစာရသမာဓိဖြင့် စိတ်တည်ကြည်ပြီးသောအခါ အထက်၌ အကျိုးထူးကို ပြခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ အပ္ပနာသမာဓိဖြင့် စိတ်တည်ကြည်ပြီးသောအခါ ထိုသမာဓိ၏ ကွဲပြားခြားနားပုံကို ပြခြင်းငှာလည်းကောင်း ဟောတော်မူအပ်ခြင်းဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ “ဣမမေဝ ကာယံ” ဟူသည်မှာ ဤကရဇကာယ (ရုပ်ကိုယ်) ကို ဆိုလိုသည်။ “အဘိသန္ဒေတိ” ဟူသည်မှာ စိုစွတ်စေခြင်း၊ စေးကပ်စေခြင်းဖြစ်၍ တစ်ကိုယ်လုံး၌ ပီတိသုခ ဖြစ်ပေါ်စေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “ပရိသန္ဒေတိ” ဟူသည်မှာ ထက်ဝန်းကျင်မှ စိုစွတ်စေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “ပရိပူရေတိ” ဟူသည်မှာ လေဖြင့် သားရေအိတ်ကို ပြည့်စေသကဲ့သို့ ပြည့်စေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “ပရိပ္ဖရတိ” ဟူသည်မှာ ထက်ဝန်းကျင်မှ ဖြန့်ကျက်ထိတွေ့ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “သဗ္ဗာဝတော ကာယဿ” ဟူသည်မှာ ထိုရဟန်း၏ အလုံးစုံသော အစိတ်အပိုင်းရှိသော ကရဇကာယတွင် ကမ္မဇရုပ်အစဉ် ဖြစ်ရာဌာန၌ အရေ၊ အသား၊ အသွေးတို့၌ ပျံ့နှံ့လျက်ရှိသော အဏုမြူမျှသော နေရာအရပ်သည်ပင် ပထမဈာန်ချမ်းသာဖြင့် မထိတွေ့၊ မပျံ့နှံ့အပ်သည်မည်သည် မရှိတော့ပေ။

227. Dakkhoti cheko paṭibalo nhānīyacuṇṇāni kātuñceva payojetuñca sannetuñca. Kaṃsathāleti yena kenaci lohena katabhājane. Mattikabhājanaṃ pana thiraṃ na hoti. Sannentassa bhijjati. Tasmā taṃ na dasseti. Paripphosakaṃ paripphosakanti siñcitvā siñcitvā. Sanneyyāti vāmahatthena kaṃsathālaṃ gahetvā dakkhiṇahatthena pamāṇayuttaṃ udakaṃ siñcitvā siñcitvā parimaddanto piṇḍaṃ kareyya. Snehānugatāti udakasinehena anugatā. Snehaparetāti udakasinehena pariggahitā. Santarabāhirāti saddhiṃ antopadesena ceva bahipadesena ca sabbatthakameva udakasinehena phuṭāti attho. Na ca paggharaṇīti na ca bindu bindu udakaṃ paggharati, sakkā hoti hatthenapi dvīhipi tīhipi aṅgulīhi gahetuṃ ovaṭṭikāyapi kātunti attho.

၂၂၇. "ဒက္ခော"ဟူသည် ကျွမ်းကျင်လိမ္မာ၍ စွမ်းဆောင်နိုင်သောသူကို ဆိုသည်။ "ကံသတ္ထာလေ"ဟူသည် တစ်စုံတစ်ခုသော ကြေးဖြင့် ပြုလုပ်ထားသော ခွက်၌ ဖြစ်သည်။ မြေခွက်သည် ခိုင်မြဲမှုမရှိသဖြင့် နယ်သည့်အခါ ကွဲတတ်သောကြောင့် မြေခွက်ကို ဥပမာအဖြစ် မပြတော်မူပေ။ "ပရိပ္ဖေါသကံ ပရိပ္ဖေါသကံ"ဟူသည် ရေကို တစ်ဖျန်းဖျန်း သွန်းဖြန်း၍ သွန်းဖြန်း၍ ဖြစ်သည်။ "သန္နေယျ"ဟူသည် လက်ဝဲလက်ဖြင့် ကြေးခွက်ကိုကိုင်ကာ လကျ်ာလက်ဖြင့် သင့်လျော်ရုံမျှသော ရေကို ဆွတ်ဖြန်းကာ နယ်လျက် အခဲပြုရာ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "သ္နေဟာနုဂတာ"ဟူသည် ရေစေးဖြင့် စိမ့်ဝင်စွဲကပ်အပ်သော၊ "သ္နေဟပရေတာ"ဟူသည် ရေစေးဖြင့် ထက်ဝန်းကျင် လွှမ်းမိုးပျံ့နှံ့အပ်သော၊ "သန္တရဗာဟိရာ"ဟူသည် အတွင်းအပြင် အရပ်အားလုံး၌ ရေစေးဖြင့် ပျံ့နှံ့ဝင်ရောက်နေသည်ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ "နစပဂ္ဃရဏီ"ဟူသည် အတွင်းအပြင် ရေစေးပျံ့နှံ့သော်လည်း ရေစက်ရေပေါက်များ စိမ့်ထွက်ယိုစီးခြင်း မရှိဘဲ လက်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ လက်ချောင်း နှစ်ချောင်း သုံးချောင်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း ကိုင်တွယ်နိုင်ကြောင်း၊ ဝတ်လဲတော် ခါးပိုက်ထဲ၌ပင် ထည့်ထားနိုင်ကြောင်း အနက်ရရှိသည်။

Dutiyajjhānakathā

ဒုတိယဈာန်ကထာ (ဒုတိယဈာန်အကြောင်း ဖွင့်ဆိုချက်)

228-229. Dutiyajjhānasukhūpamāyaṃ ubbhidodakoti ubbhinnaudako, na heṭṭhā ubbhijjitvā uggacchanakaudako. Antoyeva pana ubbhijjanakaudakoti attho. Āyamukhanti āgamanamaggo. Devoti megho. Kālena kālanti kāle kāle, anvaddhamāsaṃ vā anudasāhaṃ vāti attho. Dhāranti vuṭṭhiṃ. Na anuppaveccheyyāti na ca paveseyya, na vasseyyāti attho. Sītā vāridhārā ubbhijjitvāti sītaṃ dhāraṃ uggantvā rahadaṃ pūrayamānaṃ ubbhijjitvā. Heṭṭhā uggacchanaudakañhi uggantvā uggantvā bhijjantaṃ udakaṃ khobheti, catūhi disāhi pavisanaudakaṃ purāṇapaṇṇatiṇakaṭṭhadaṇḍakādīhi udakaṃ khobheti, vuṭṭhiudakaṃ dhārānipātapubbuḷakehi udakaṃ khobheti. Sannisinnameva pana hutvā iddhinimmitamiva uppajjamānaṃ udakaṃ imaṃ padesaṃ pharati, imaṃ padesaṃ na pharatīti natthi, tena aphuṭokāso nāma na hotīti. Tattha rahado viya karajakāyo. Udakaṃ viya dutiyajjhānasukhaṃ. Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ.

၂၂၈-၂၂၉. ဒုတိယဈာန်ချမ်းသာ၏ ဥပမာ၌ "ဥဗ္ဘိဒေါဒကော"ဟူသည် အောက်ခြေမှ ဖောက်ထွက်၍ လျှံတက်သောရေမျိုး မဟုတ်ဘဲ ရေအိုင်၏ အတွင်းအောက်ခြေ ရေကြောတို့မှသာ အလိုအလျောက် စိမ့်ထွက်သော ရေရှိသည့် ရေအိုင်ကို ဆိုလိုသည်။ "အာယမုခံ"ဟူသည် ရေဝင်ပေါက် လမ်းကြောင်း ဖြစ်သည်။ "ဒေဝေါ

Tatiyajjhānakathā

တတိယဈာန်ကထာ (တတိယဈာန်အကြောင်း ဖွင့်ဆိုချက်)

230-231. Tatiyajjhānasukhūpamāyaṃ [Pg.196] uppalāni ettha santīti uppalinī. Sesapadadvayepi eseva nayo. Ettha ca setarattanīlesu yaṃ kiñci uppalaṃ uppalameva. Ūnakasatapattaṃ puṇḍarīkaṃ, satapattaṃ padumaṃ. Pattaniyamaṃ vā vināpi setaṃ padumaṃ, rattaṃ puṇḍarīkanti ayamettha vinicchayo. Udakānuggatānīti udakato na uggatāni. Anto nimuggaposīnīti udakatalassa anto nimuggāniyeva hutvā posīni, vaḍḍhīnīti attho. Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ.

၂၃၀-၂၃၁. တတိယဈာန်ချမ်းသာ၏ ဥပမာ၌ "ဥပ္ပလိနီ"ဟူသည် ဥပ္ပလကြာများရှိသော ရေကန်ကို ဆိုသည်။ ကြွင်းသော ပဒုမိနီနှင့် ပုဏ္ဍရိကိနီ ပုဒ်နှစ်ခု၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဤနေရာ၌ ကြာဖြူ၊ ကြာနီ၊ ကြာညိုတို့တွင် တစ်မျိုးမျိုးသော ကြာကို ဥပ္ပလကြာဟု ခေါ်သည်။ တစ်ရာအောက် ယုတ်လျော့သော ပွင့်ဖတ် (ရွက်ချပ်) ရှိသော ကြာကို ပုဏ္ဍရိက်ကြာဟု ခေါ်၍၊ တစ်ရာနှင့် တစ်ရာထက်မကသော ပွင့်ဖတ်ရှိသော ကြာကို ပဒုမကြာဟု ခေါ်သည်။ သို့မဟုတ် ပွင့်ဖတ်အရေအတွက် သတ်မှတ်ချက်မရှိဘဲ ကြာဖြူကို ပဒုမကြာ၊ ကြာနီကို ပုဏ္ဍရိက်ကြာဟု ခေါ်ဆိုခြင်းသည် ဤကြာသုံးမျိုးနှင့် ပတ်သက်သော ဆုံးဖြတ်ချက် ဖြစ်သည်။ "ဥဒကာနုဂ္ဂတာနိ"ဟူသည် ရေမျက်နှာပြင်ပေါ်သို့ ပေါ်ထွက်မလာသေးသော ကြာတို့ကို ဆိုသည်။ "အန္တောနိမုဂ္ဂပေါသိနီ"ဟူသည် ရေအောက်၌သာ နစ်မြုပ်လျက် ကြီးထွားဖွံ့ဖြိုးကြကုန်သော ကြာများဟု အနက်ရသည်။ ကြွင်းသောအရာကို ရှေ့နည်းတူ သိအပ်သည်။

Catutthajjhānakathā

စတုတ္ထဈာန်ကထာ (စတုတ္ထဈာန်အကြောင်း ဖွင့်ဆိုချက်)

232-233. Catutthajjhānasukhūpamāyaṃ parisuddhena cetasā pariyodātenāti ettha nirupakkilesaṭṭhena parisuddhaṃ, pabhassaraṭṭhena pariyodātanti veditabbaṃ. Odātena vatthenāti idaṃ utupharaṇatthaṃ vuttaṃ. Kiliṭṭhavatthena hi utupharaṇaṃ na hoti, taṅkhaṇadhotaparisuddhena utupharaṇaṃ balavaṃ hoti. Imissāya hi upamāya vatthaṃ viya karajakāyo, utupharaṇaṃ viya catutthajjhānasukhaṃ. Tasmā yathā sunhātassa purisassa parisuddhaṃ vatthaṃ sasīsaṃ pārupitvā nisinnassa sarīrato utu sabbameva vatthaṃ pharati. Na koci vatthassa aphuṭokāso hoti. Evaṃ catutthajjhānasukhena bhikkhuno karajakāyassa na koci okāso aphuṭo hotīti. Evamettha attho daṭṭhabbo. Imesaṃ pana catunnaṃ jhānānaṃ anupadavaṇṇanā ca bhāvanānayo ca visuddhimagge vuttoti idha na vitthārito.

၂၃၂-၂၃၃. စတုတ္ထဈာန်ချမ်းသာ၏ ဥပမာ၌ "ပရိသုဒ္ဓေန စေတသာ ပရိယောဒါတေန"ဟူသော ပါဌ်၌ ကိလေသာညစ်ကြေးမရှိသဖြင့် စိတ်သည် ထက်ဝန်းကျင်စင်ကြယ်၏ (ပရိသုဒ္ဓ)၊ ပြိုးပြိုးပြက်ပြက် တောက်ပသော အရောင်ရှိသဖြင့် ထက်ဝန်းကျင်ဖြူစင်၏ (ပရိယောဒါတ) ဟု သိအပ်သည်။ "ဩဒါတေန ဝတ္တေန" (ဖြူစင်သောအဝတ်ဖြင့်) ဟူသော စကားရပ်ကို အနွေးငွေ့ပျံ့နှံ့ပုံကို ပြရန် ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ညစ်ပေသောအဝတ်ဖြင့် အနွေးငွေ့မပျံ့နှံ့နိုင်ဘဲ ထိုခဏ၌ ဖွပ်လျှော်သန့်စင်ထားသော အဝတ်ဖြင့်သာ အနွေးငွေ့ပျံ့နှံ့ခြင်းသည် အားကောင်းလှသည်။ ဤဥပမာ၌ အဝတ်သည် ကရဇကာယ (ရုပ်ကိုယ်) နှင့်တူ၍ အနွေးငွေ့ပျံ့နှံ့ခြင်းသည် စတုတ္ထဈာန်ချမ်းသာနှင့် တူသည်။ ထို့ကြောင့် ကောင်းစွာရေချိုးသန့်စင်ပြီးသော ယောကျ်ားသည် စင်ကြယ်သောအဝတ်ကို ဦးခေါင်းနှင့်တကွ ခြုံလွှမ်း၍ ထိုင်နေစဉ် ကိုယ်မှထွက်သော အငွေ့သည် အဝတ်တစ်ခုလုံးသို့ ပျံ့နှံ့သွားသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အဝတ်၌ အငွေ့မရောက်သောနေရာမရှိသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ စတုတ္ထဈာန်ချမ်းသာဖြင့် ရဟန်း၏ ကရဇကာယတစ်ခုလုံးသို့ ပျံ့နှံ့သွားပြီး မပျံ့နှံ့သော နေရာဟူ၍ မရှိတော့ပေ။ ဤသို့ အနက်ကို မှတ်အပ်၏။ သို့သော် ဤဈာန်လေးပါးတို့၏ အစဉ်အတိုင်း ပုဒ်အဖွင့်နှင့် ဘာဝနာပွားများပုံကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ ဆိုခဲ့ပြီးဖြစ်၍ ဤအဋ္ဌကထာ၌ အကျယ်မချဲ့တော့ပြီ။

Ettāvatā cesa rūpajjhānalābhīyeva, na arūpajjhānalābhīti na veditabbo. Na hi aṭṭhasu samāpattīsu cuddasahākārehi ciṇṇavasībhāvaṃ vinā upari abhiññādhigamo hoti. Pāḷiyaṃ pana rūpajjhānāniyeva āgatāni. Arūpajjhānāni āharitvā kathetabbāni.

ဤမျှသော စကားစဉ်ဖြင့် ဤရဟန်းကို ရူပဈာန်ရသူသာ ဖြစ်၍ အရူပဈာန်ရသူ မဟုတ်ဟု မမှတ်ယူအပ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သမာပတ်ရှစ်ပါးတို့၌ တစ်ဆယ့်လေးပါးသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့် နိုင်နင်းစွာ လေ့ကျင့်ထားသော ဝသိဘော်ရှိခြင်း မရှိဘဲ အထက်အဘိညာဉ်များကို ရရှိရန် မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ပါဠိတော်၌မူ ရူပဈာန်များသာ တိုက်ရိုက်လာသော်လည်း တရားဟောပြောသောအခါ အရူပဈာန်များကိုလည်း ထည့်သွင်း၍ ဟောကြားအပ်ပေသည်။

Vipassanāñāṇakathā

ဝိပဿနာဉာဏ်ကထာ (ဝိပဿနာဉာဏ်အကြောင်း ဖွင့်ဆိုချက်)

234. So evaṃ samāhite citte…pe… āneñjappatteti so cuddasahākārehi aṭṭhasu samāpattīsu ciṇṇavasībhāvo bhikkhūti dasseti[Pg.197]. Sesamettha visuddhimagge vuttanayena veditabbaṃ. Ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharatīti ettha ñāṇadassananti maggañāṇampi, vuccati phalañāṇampi, sabbaññutaññāṇampi, paccavekkhaṇañāṇampi, vipassanāñāṇampi. ‘‘Kiṃ nu kho, āvuso, ñāṇadassanavisuddhatthaṃ bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’’ti (mahāni. 1.257) ettha hi maggañāṇaṃ ñāṇadassananti vuttaṃ. ‘‘Ayamañño uttarimanussadhammo alamariyañāṇadassanaviseso adhigato phāsuvihāro’’ti (ma. ni. 1.328) ettha phalañāṇaṃ. ‘‘Bhagavatopi kho ñāṇadassanaṃ udapādi sattāhakālaṅkato āḷāro kālāmo’’ti (mahāva. 10) ettha sabbaññutaññāṇaṃ. ‘‘Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi akuppā me vimutti, ayamantimā jātī’’ti (mahāva. 16) ettha paccavekkhaṇañāṇaṃ idha pana ñāṇadassanāya cittanti idaṃ vipassanāñāṇaṃ ñāṇadassananti vuttanti.

၂၃၄. "သော ဧဝံ သမာဟိတေ စိတ္တေ...ပေ... အာနဉ္ဇပ္ပတ္တေ"ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် ထိုရဟန်းသည် သမာပတ်ရှစ်ပါးတို့၌ တစ်ဆယ့်လေးပါးသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့် နိုင်နင်းစွာ လေ့ကျင့်ထားသော ဝသိဘော်ရှိသော ရဟန်းဖြစ်ကြောင်း ပြတော်မူသည်။ ကြွင်းသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ ဆိုခဲ့သည့်အတိုင်း သိအပ်သည်။ "ဉာဏဒဿနာယ စိတ္တံ အဘိနီဟရတိ"ဟူသော ပါဌ်၌ "ဉာဏဒဿန" ဟူသော စကားလုံးကို မဂ်ဉာဏ်၊ ဖိုလ်ဉာဏ်၊ သဗ္ဗညုတဉာဏ်၊ ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်၊ ဝိပဿနာဉာဏ်တို့၌ သုံးနှုန်းသည်။ "ငါ့ရှင်တို့၊ မြတ်စွာဘုရားထံ၌ ဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိအကျိုးငှာ မြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်ပါသလော"ဟူသော ပါဠိ၌ မဂ်ဉာဏ်ကို "ဉာဏဒဿန"ဟု ဟောတော်မူသည်။ "ဤသည်ကား အခြားသော ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မဖြစ်သော အရိယာတို့၏ ထူးမြတ်သော ဉာဏ်အမြင်ထူးကို ရရှိ၍ ချမ်းသာစွာ နေရခြင်းဖြစ်၏"ဟူသော ပါဠိ၌ ဖိုလ်ဉာဏ်ကို ဆိုလိုသည်။ "အာဠာရကလာမသည် ကွယ်လွန်သည်မှာ ခုနစ်ရက်ရှိပြီဟု မြတ်စွာဘုရားအားလည်း ဉာဏ်အမြင် ဖြစ်ပေါ်တော်မူ၏"ဟူသော ပါဠိ၌ သဗ္ဗညုတဉာဏ်ကို ဆိုလိုသည်။ "ငါ့အား ဉာဏ်အမြင်သည် ဖြစ်ပေါ်လာပြီ၊ ငါ၏ လွတ်မြောက်မှုသည် မပျက်စီးနိုင်တော့၊ ဤကား အဆုံးစွန်သော ဘဝတည်း"ဟူသော ပါဠိ၌ ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်ကို ဆိုလိုသည်။ ဤသာမညဖလသုတ်၌မူ "ဉာဏဒဿနာယ စိတ္တံ"ဟူသော နေရာ၌ ဤဝိပဿနာဉာဏ်ကို "ဉာဏဒဿန" ဟု ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

Abhinīharatīti vipassanāñāṇassa nibbattanatthāya tanninnaṃ tappoṇaṃ tappabbhāraṃ karoti. Rūpīti ādīnamattho vuttoyeva. Odanakummāsūpacayoti odanena ceva kummāsena ca upacito vaḍḍhito. Aniccucchādanaparimaddanabhedanaviddhaṃsanadhammoti hutvā abhāvaṭṭhena aniccadhammo. Duggandhavighātatthāya tanuvilepanena ucchādanadhammo. Aṅgapaccaṅgābādhavinodanatthāya khuddakasambāhanena parimaddanadhammo. Daharakāle vā ūrūsu sayāpetvā gabbhāvāsena dussaṇṭhitānaṃ tesaṃ tesaṃ aṅgānaṃ saṇṭhānasampādanatthaṃ añchanapīḷanādivasena parimaddanadhammo. Evaṃ pariharitopi bhedanaviddhaṃsanadhammo bhijjati ceva vikirati ca, evaṃ sabhāvoti attho. Tattha rūpī cātumahābhūtikotiādīsu chahi padehi samudayo kathito. Aniccapadena saddhiṃ pacchimehi dvīhi atthaṅgamo. Ettha sitaṃ ettha paṭibaddhanti ettha cātumahābhūtike kāye nissitañca paṭibaddhañca.

"အဘိနီဟရတိ" ဟူသည်မှာ ဝိပဿနာဉာဏ် ဖြစ်ပေါ်လာစေရန် ထိုဝိပဿနာဉာဏ်သို့ စိတ်ကို ညွတ်စေခြင်း၊ ကိုင်းရှိုင်းစေခြင်း၊ ရှိုင်းစေခြင်းကို ပြု၏။ "ရူပီ" အစရှိသော ပုဒ်တို့၏ အနက်ကို ဆိုအပ်ပြီးခဲ့ပြီ။ "ဩဒနကုမ္မာသူပစယော" ဟူသည်မှာ ထမင်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ မုယောမုန့်ဖြင့်လည်းကောင်း ဆည်းပူးအပ်၊ တိုးပွားစေအပ်သော ကိုယ်တည်း။ "အနိစ္စုစ္ဆာဒနပရိမဒ္ဒနဘေဒနဝိဒ္ဓံသနဓမ္မော" ဟူသော ပါဌ်၌ ဖြစ်ပေါ်ပြီးနောက် မရှိတော့ခြင်းဟူသော အနက်ကြောင့် မမြဲသောသဘောရှိ၏။ မကောင်းသောအနံ့ကို ပယ်ဖျောက်ရန် ပါးပါးလိမ်းကျံခြင်းဖြင့် အထက်၌ ဖုံးလွှမ်းရခြင်း သဘောရှိ၏။ အင်္ဂါကြီးငယ်တို့၏ ညောင်းညာကိုက်ခဲခြင်းကို ပယ်ဖျောက်ရန် သာသာယာယာ ဆုပ်နယ်ခြင်းဖြင့် ထက်ဝန်းကျင် ဆုပ်နယ်ရခြင်းသဘောရှိ၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် ငယ်ရွယ်စဉ်အခါ၌ ပေါင်ပေါ်၌ အိပ်စေပြီးလျှင် အမိဝမ်း၌ နေခဲ့ရသဖြင့် မကောင်းသော သဏ္ဌာန်ရှိသော ထိုထိုအင်္ဂါတို့၏ သဏ္ဌာန်ကို ကောင်းစွာ ဖြစ်ပေါ်စေရန် ဆွဲငင်ခြင်း၊ ဖိနှိပ်ခြင်း အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ထက်ဝန်းကျင် နှိပ်နယ်ရခြင်း သဘောရှိ၏။ ဤသို့ ရွက်ဆောင်အပ်သော်လည်း ပျက်စီးခြင်း၊ ဖရိုဖရဲ ပြန့်ကြဲခြင်း သဘောရှိသည်ဖြစ်၍ ပျက်လည်း ပျက်စီး၏၊ ဖရိုဖရဲလည်း ပြန့်ကြဲ၏၊ ဤသို့ ပျက်စီးခြင်း၊ ပြန့်ကြဲခြင်း သဘောရှိ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထို "ရူပီ စာတုမဟာဘူတိကော" အစရှိသော ပုဒ်တို့တွင် ပုဒ်ခြောက်ပါးတို့ဖြင့် ဖြစ်ခြင်း (သမုဒယ) ကို ဟောတော်မူအပ်ပြီ။ "အနိစ္စ" ပုဒ်နှင့်တကွ နောက်ထပ် ပုဒ်နှစ်ပါးတို့ဖြင့် ချုပ်ခြင်း (အတ္ထင်္ဂမ) ကို ဟောတော်မူအပ်ပြီ။ "ဧတ္ထ သိတံ ဧတ္ထ ပဋိဗဒ္ဓံ" ဟူသည်မှာ ဤလေးပါးသော မဟာဘုတ်ကြောင့်ဖြစ်သော ကိုယ်၌ မှီလည်းမှီ၊ စပ်လည်း စပ်လျက်ရှိ၏။

235. Subhoti sundaro. Jātimāti parisuddhākarasamuṭṭhito. Suparikammakatoti suṭṭhu kataparikammo apanītapāsāṇasakkharo. Acchoti tanucchavi. Vippasannoti suṭṭhu pasanno. Sabbākārasampannoti dhovanavedhanādīhi sabbehi ākārehi sampanno. Nīlantiādīhi vaṇṇasampattiṃ dasseti. Tādisañhi āvutaṃ pākaṭaṃ hoti. Evameva khoti ettha evaṃ upamāsaṃsandanaṃ veditabbaṃ. Maṇi viya hi karajakāyo. Āvutasuttaṃ [Pg.198] viya vipassanāñāṇaṃ. Cakkhumā puriso viya vipassanālābhī bhikkhu, hatthe karitvā paccavekkhato ayaṃ kho maṇīti maṇino āvibhūtakālo viya vipassanāñāṇaṃ, abhinīharitvā nisinnassa bhikkhuno cātumahābhūtikakāyassa āvibhūtakālo, tatridaṃ suttaṃ āvutanti suttassāvibhūtakālo viya vipassanāñāṇaṃ, abhinīharitvā nisinnassa bhikkhuno tadārammaṇānaṃ phassapañcamakānaṃ vā sabbacittacetasikānaṃ vā vipassanāñāṇasseva vā āvibhūtakāloti.

၂၃၅. "သုဘော" ဟူသည်မှာ ကောင်းသော။ "ဇာတိမာ" ဟူသည်မှာ စင်ကြယ်သော ပတ္တမြားထွက်ရာအရပ်မှ ကောင်းစွာ ဖြစ်ပေါ်လာသော။ "သုပရိကမ္မကတော" ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာ ပြုအပ်သော ပရိကံရှိသော၊ ကျောက်ခဲကျောက်စရစ်ကို ဖယ်ရှားအပ်ပြီးသော။ "အစ္ဆော" ဟူသည်မှာ ပါးသောအရေခွံရှိသော။ "ဝိပ္ပသန္နော" ဟူသည်မှာ လွန်စွာ ကြည်လင်သော။ "သဗ္ဗာကာရသမ္ပန္နော" ဟူသည်မှာ ဆေးကြောခြင်း၊ ဖောက်ထွင်းခြင်း အစရှိသော အလုံးစုံသော အခြင်းအရာတို့နှင့် ပြည့်စုံသော။ "နီလံ" အစရှိသော ပုဒ်တို့ဖြင့် အဆင်း၏ ပြည့်စုံခြင်းကို ပြတော်မူ၏။ စင်စစ် ထိုကဲ့သို့ ထိုးသီအပ်သော ချည်သည် ထင်ရှားသည်ဖြစ်၏။ "ဧဝမေဝ ခေါ" ဟူသော ဤပါဌ်၌ ဤသို့သောနည်းဖြင့် ဥပမာကို နှိုင်းယှဉ်ခြင်းကို သိအပ်၏။ ပတ္တမြားကဲ့သို့ ကရဇကာယကို မှတ်ထိုက်၏။ ထိုးသီအပ်သော ချည်ကဲ့သို့ ဝိပဿနာဉာဏ်ကို မှတ်ထိုက်၏။ ကောင်းသော မျက်စိရှိသော ယောကျ်ားကဲ့သို့ ဝိပဿနာဉာဏ်ကို ရရှိသော ရဟန်းကို မှတ်ထိုက်၏။ လက်၌ထား၍ ဆင်ခြင်သော ယောကျ်ားအား "ဤကား ပတ္တမြားတည်း" ဟု ပတ္တမြား၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်ရာ အခါကဲ့သို့ ဝိပဿနာဉာဏ်ကို ရှေးရှုဆောင်၍ နေသော ရဟန်းအား လေးပါးသော မဟာဘုတ်တို့ကြောင့်ဖြစ်သော ကိုယ်၏ ထင်ရှားရာအခါကို မှတ်ထိုက်၏။ "ထိုချည်ကို ထိုးသီအပ်၏" ဟု ချည်၏ ထင်ရှားရာ အခါကဲ့သို့ ဝိပဿနာဉာဏ်ကို ရှေးရှုဆောင်၍ နေသော ရဟန်းအား ထိုကရဇကာယဟူသော အာရုံရှိသော ဖဿလျှင် ငါးပါးမြောက်ရှိသော တရားတို့၏လည်းကောင်း၊ အလုံးစုံသော စိတ် စေတသိက်တို့၏လည်းကောင်း၊ ဝိပဿနာဉာဏ်၏သာလျှင်လည်းကောင်း ထင်ရှားရာအခါကို မှတ်ထိုက်၏။

Idañca vipassanāñāṇaṃ maggañāṇānantaraṃ. Evaṃ santepi yasmā abhiññāvāre āraddhe etassa antarāvāro natthi tasmā idheva dassitaṃ. Yasmā ca aniccādivasena akatasammasanassa dibbāya sotadhātuyā bheravaṃ saddaṃ suṇato, pubbenivāsānussatiyā bherave khandhe anussarato, dibbena cakkhunā bheravampi rūpaṃ passato bhayasantāso uppajjati, na aniccādivasena katasammasanassa tasmā abhiññaṃ pattassa bhayavinodanahetusampādanatthampi idaṃ idheva dassitaṃ. Api ca yasmā vipassanāsukhaṃ nāmetaṃ maggaphalasukhasampādakaṃ pāṭiyekkaṃ sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ tasmāpi āditova idaṃ idha dassitanti veditabbaṃ.

ဤဝိပဿနာဉာဏ်သည် မဂ်ဉာဏ်၏ အခြားမဲ့၌ ဖြစ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်သော်လည်း အဘိညာဉ်ခြောက်ပါး ဝါရကို အားထုတ်အပ်ပြီးသော် ဤဝိပဿနာဉာဏ်၏ အကြား၌ အလှည့်မရှိတော့သောကြောင့် ဤအဘိညာဉ်တို့၏ ရှေ့ဖြစ်သော ဤနေရာ၌ပင် ပြတော်မူအပ်ပြီ။ တစ်နည်းလည်း အနိစ္စစသည်ဖြင့် သမ္မသနဉာဏ်ကို မပြုရသေးသော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်အား ဒိဗ္ဗသောတအဘိညာဉ်ဖြင့် ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော အသံကို ကြားရသော်လည်းကောင်း၊ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိအဘိညာဉ်ဖြင့် ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော ခန္ဓာတို့ကို အောက်မေ့ရသော်လည်းကောင်း၊ ဒိဗ္ဗစက္ခုအဘိညာဉ်ဖြင့် ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော အဆင်းကို မြင်ရသော်လည်းကောင်း ကြောက်လန့်ခြင်းသည် ဖြစ်တတ်၏။ အနိစ္စစသည်ဖြင့် သမ္မသနဉာဏ်ကို ပြုအပ်ပြီးသော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်အားကား မဖြစ်ပေ။ ထို့ကြောင့် အဘိညာဉ်သို့ ရောက်သော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်၏ ကြောက်ရွံ့ခြင်းကို ပယ်ဖျောက်ရန် အကြောင်းဖြစ်သော ဝိပဿနာဉာဏ်ကို ပြီးစီးစေခြင်း အကျိုးငှာလည်း ဤဝိပဿနာဉာဏ်ကို ဤအဘိညာဉ်တို့၏ ရှေ့ဖြစ်သော ဤအရာ၌ပင် ပြတော်မူအပ်ပြီ။ ထို့ပြင် ဤဝိပဿနာချမ်းသာမည်သည် မဂ်ချမ်းသာ၊ ဖိုလ်ချမ်းသာကို ပြီးစေတတ်သော၊ သီးခြားတစ်ပါးသော၊ ကိုယ်တိုင်တွေ့မြင်ထိုက်သော ရဟန်းအဖြစ်၏ အကျိုးဖြစ်သောကြောင့်လည်း အစ၌ပင် ဤဝိပဿနာဉာဏ်ကို ပြတော်မူအပ်၏ဟု သိအပ်၏။

Manomayiddhiñāṇakathā

မနောမယိဒ္ဓိဉာဏကထာ

236-237. Manomayanti manena nibbattitaṃ. Sabbaṅgapaccaṅginti sabbehi aṅgehi ca paccaṅgehi ca samannāgataṃ. Ahīnindriyanti saṇṭhānavasena avikalindriyaṃ. Iddhimatā nimmitarūpañhi sace iddhimā odāto tampi odātaṃ. Sace aviddhakaṇṇo tampi aviddhakaṇṇanti evaṃ sabbākārehi tena sadisameva hoti. Muñjamhā īsikantiādi upamāttayampi hi sadisabhāvadassanatthameva vuttaṃ. Muñjasadisā eva hi tassa anto īsikā hoti. Kosisadisoyeva asi, vaṭṭāya kosiyā vaṭṭaṃ asimeva pakkhipanti, patthaṭāya patthaṭaṃ. Karaṇḍāti idampi ahikañcukassa nāmaṃ, na vilīvakaraṇḍakassa. Ahikañcuko hi ahinā sadisova hoti. Tattha kiñcāpi ‘‘puriso ahiṃ karaṇḍā uddhareyyā’’ti hatthena uddharamāno viya dassito, atha kho cittenevassa uddharaṇaṃ veditabbaṃ. Ayañhi ahi nāma sajātiyaṃ ṭhito, kaṭṭhantaraṃ vā rukkhantaraṃ vā nissāya, tacato sarīraṃ nikkaḍḍhanappayogasaṅkhātena [Pg.199] thāmena, sarīraṃ khādayamānaṃ viya purāṇatacaṃ jigucchantoti imehi catūhi kāraṇehi sayameva kañcukaṃ pajahati, na sakkā tato aññena uddharituṃ, tasmā cittena uddharaṇaṃ sandhāya idaṃ vuttanti veditabbaṃ. Iti muñjādisadisaṃ imassa bhikkhuno sarīraṃ, īsikādisadisaṃ nimmitarūpanti. Idamettha opammasaṃsandanaṃ. Nimmānavidhānaṃ panettha parato ca iddhividhādipañcaabhiññākathā sabbākārena visuddhimagge vitthāritāti tattha vuttanayeneva veditabbā. Upamāmattameva hi idha adhikaṃ.

၂၃၆-၂၃၇. "မနောမယံ" ဟူသည်မှာ စိတ် (သို့မဟုတ် အဓိဋ္ဌာန်စိတ်) ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကိုယ်တည်း။ "သဗ္ဗင်္ဂပစ္စင်္ဂိံ" ဟူသည်မှာ အလုံးစုံသော အင်္ဂါကြီးငယ်တို့နှင့် ပြည့်စုံသော ကိုယ်တည်း။ "အဟီနिန္ဒြိယံ" ဟူသည်မှာ ပုံသဏ္ဌာန်၏ အစွမ်းဖြင့် မချို့တဲ့သော ဣန္ဒြေရှိသော ကိုယ်တည်း။ တန်ခိုးရှင် ဖန်ဆင်းအပ်သော ရုပ်ပုံသည် အကယ်၍ တန်ခိုးရှင်သည် ဖြူသော် ထိုဖန်ဆင်းအပ်သော ရုပ်သည်လည်း ဖြူ၏။ အကယ်၍ တန်ခိုးရှင်သည် နားမဖောက်အပ်သော် ထိုရုပ်သည်လည်း နားမဖောက်အပ်သည်ဖြစ်၏၊ ဤသို့ဖြင့် အလုံးစုံသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့် ထိုတန်ခိုးရှင်နှင့် တူသည်သာ ဖြစ်၏။ "မုဉ္ဇမှာ ဣသိကံ" အစရှိသော ဥပမာသုံးပါးအပေါင်းကိုလည်း တူညီသောသဘောကို ပြသရန်အတွက်သာ ဟောတော်မူအပ်ပြီ။ ထိုဖြူဆံမြက်၏ အတွင်း၌ ဖြူဆံမြက်နှင့် တူသော အဆန်သည်သာ ရှိ၏။ သန်လျက်အိမ်နှင့် တူသည်သာလျှင်ဖြစ်သော သန်လျက်သည် ရှိ၏၊ လုံးသော သန်လျက်အိမ်၌ လုံးသောသန်လျက်ကိုသာ ထည့်ကြကုန်၏၊ ပြားသော သန်လျက်အိမ်၌ ပြားသောသန်လျက်ကိုသာ ထည့်ကြကုန်၏။ "ကရဏ္ဍာ" ဟူသော ဤအမည်သည်လည်း မြွေအရေခွံ၏ အမည်တည်း၊ နှီးဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော ကြုတ်၏ အမည်မဟုတ်ပေ။ မြွေအရေခွံသည် မြွေနှင့် တူသည်သာ ဖြစ်၏။ ထိုဥပမာ၌ "ယောကျ်ားသည် မြွေကို ကြုတ်မှ ဆွဲထုတ်ရာ၏" ဟု လက်ဖြင့် ဆွဲထုတ်သကဲ့သို့ ပြတော်မူအပ်သော်လည်း စိတ်ဖြင့်သာလျှင် ထိုမြွေကို မြွေရေမှ ထုတ်ခြင်းဟု သိအပ်၏။ အမှန်စင်စစ် မြွေမည်သည် မိမိ၏ ဇာတ်၌ တည်လျက် သစ်သားတို့၏ အကြားကိုသော်လည်းကောင်း၊ သစ်ပင်တို့၏ အကြားကိုသော်လည်းကောင်း မှီ၍ အရေခွံဟောင်းမှ ကိုယ်ကို ထုတ်ယူသော အားအစွမ်းဖြင့် မိမိကိုယ်ကို ခဲစားသကဲ့သို့ဖြစ်သော အရေဟောင်းကို စက်ဆုပ်သဖြင့် ဤအကြောင်းလေးပါးတို့ကြောင့် ကိုယ်တိုင်သာလျှင် အရေခွံကို စွန့်ပယ်၏၊ ထိုအရေမှ အခြားသူတစ်ပါးက ဆွဲထုတ်ရန် မတတ်နိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် စိတ်ဖြင့် ဆွဲထုတ်ခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ ဤဥပမာစကားကို ဟောတော်မူအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤရဟန်း၏ ကိုယ်သည် ဖြူဆံမြက်နှင့်တူ၏၊ ဖန်ဆင်းအပ်သော ရုပ်ပုံသည် ဖြူဆံမြက်အဆန်နှင့် တူ၏။ ဤဆိုအပ်ပြီးသည်ကား ဤမနောမယိဒ္ဓိဉာဏကထာ၌ ဥပမာကို ဥပမေယျနှင့် နှီးနှောခြင်းတည်း။ ဤမနောမယိဒ္ဓိဉာဏကထာ၌ ဖန်ဆင်းပုံ အစီအရင်ကိုလည်းကောင်း၊ နောင်၌ ပြဆိုလတံ့သော ဣဒ္ဓိဝိဓအစရှိသော ငါးပါးသော အဘိညာဉ်စကားကိုလည်းကောင်း အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့်သာ သိအပ်၏။ ဤပါဠိတော်၌ ဥပမာမျှသာ ပိုလွန်၏။

Iddhividhañāṇādikathā

ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏာဒိကထာ

238-239. Tattha chekakumbhakārādayo viya iddhividhañāṇalābhī bhikkhu daṭṭhabbo. Suparikammakatamattikādayo viya iddhividhañāṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Icchiticchitabhājanavikatiādikaraṇaṃ viya tassa bhikkhuno vikubbanaṃ daṭṭhabbaṃ.

၂၃၈-၂၃၉. ထိုဥပမာ၌ ကျွမ်းကျင်သော အိုးထိန်းသည် အစရှိသည်တို့ကဲ့သို့ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏ်ကို ရရှိသော ရဟန်းကို မှတ်ထိုက်၏။ ကောင်းစွာပြုပြင်အပ်သော မြေညက်အစရှိသည်တို့ကဲ့သို့ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏ်ကို မှတ်ထိုက်၏။ အလိုရှိတိုင်းသော အိုးခွက်အထူးတို့ကို ပြုလုပ်ခြင်းကဲ့သို့ ထိုရဟန်း၏ အထူးထူးအပြားပြား ဖန်ဆင်းခြင်းကို မှတ်ထိုက်၏။

240-241. Dibbasotadhātuupamāyaṃ yasmā kantāraddhānamaggo sāsaṅko hoti sappaṭibhayo. Tattha ussaṅkitaparisaṅkitena ‘ayaṃ bherisaddo’, ‘ayaṃ mudiṅgasaddo’ti na sakkā vavatthapetuṃ, tasmā kantāraggahaṇaṃ akatvā khemamaggaṃ dassento addhānamaggappaṭipannoti āha. Appaṭibhayañhi khemamaggaṃ sīse sāṭakaṃ katvā saṇikaṃ paṭipanno vuttappakāre sadde sukhaṃ vavatthapeti. Tassa savanena tesaṃ tesaṃ saddānaṃ āvibhūtakālo viya yogino dūrasantikabhedānaṃ dibbānañceva mānussakānañca saddānaṃ āvibhūtakālo veditabbo.

၂၄၀-၂၄၁. ဒိဗ္ဗသောတဓာတ်၏ ဥပမာ၌ အဓွန့်ရှည်သော ခရီးခဲလမ်းသည် ဘေးရန်ရှိသည်ဖြစ်၍ ရွံရှာဖွယ်ရှိ၏။ ထိုခရီးခဲ၌ သံသယရှိသဖြင့် "ဤသည်ကား စည်သံတည်း၊ ဤသည်ကား မုရိုးစည်သံတည်း" ဟု ပိုင်းခြားမှတ်သားခြင်းငှာ မတတ်နိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် ကန္တာရဟူသော စကားကို မယူဘဲ ဘေးကင်းသောလမ်းကို ပြလိုသဖြင့် "ခရီးခဲလမ်းသို့ လျှောက်လှမ်းသောသူ" ဟု ဟောတော်မူ၏။ ဘေးရန်မရှိသော ဘေးကင်းရာလမ်း၌ ခေါင်းပေါ်သို့ အဝတ်တင်လျက် ဖြည်းဖြည်းသွားသော ယောကျ်ားသည် ဆိုအပ်ပြီးသော အသံတို့ကို ချမ်းသာစွာ ပိုင်းခြားမှတ်သားနိုင်၏။ ထိုယောကျ်ားအား ကြားရုံမျှဖြင့် ထိုထိုအသံတို့၏ ထင်ရှားဖြစ်ရာ အခါကဲ့သို့ ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်အား အဝေးအနီးအပြားရှိသော နတ်၌ဖြစ်သော အသံ၊ လူ၌ဖြစ်သော အသံတို့၏ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်ရာ အခါကို သိအပ်၏။

242-243. Cetopariyañāṇūpamāyaṃ daharoti taruṇo. Yuvāti yobbannena samannāgato. Maṇḍanakajātikoti yuvāpi samāno na ālasiyo na kiliṭṭhavatthasarīro, atha kho maṇḍanapakatiko, divasassa dve tayo vāre nhāyitvā suddhavatthaparidahanaalaṅkārakaraṇasīloti attho. Sakaṇikanti kāḷatilakavaṅgamukhadūsipīḷakādīnaṃ aññatarena sadosaṃ. Tattha yathā tassa mukhanimittaṃ paccavekkhato mukhe doso pākaṭo hoti, evaṃ cetopariyañāṇāya cittaṃ abhinīharitvā nisinnassa bhikkhuno paresaṃ soḷasavidhaṃ cittaṃ pākaṭaṃ hotīti veditabbaṃ.

၂၄၂-၂၄၃. စေတောပရိယဉာဏ်၏ ဥပမာ၌ ‘ဒဟရော’ ဟူသည် နုပျိုသောသူကို ဆိုလိုသည်။ ‘ယုဝါ’ ဟူသည် ကောင်းသောအရွယ်နှင့် ပြည့်စုံသောသူ ဖြစ်သည်။ ‘မဏ္ဍနကဇာတိကော’ ဟူသည်မှာ လုလင်ပျိုဖြစ်သော်လည်း ပျင်းရိသူ မဟုတ်၊ ညစ်နွမ်းသော အဝတ်နှင့် ခန္ဓာကိုယ် ရှိသူလည်း မဟုတ်ဘဲ စင်စစ်သော်ကား တန်ဆာဆင်တတ်သော သဘောရှိသူ၊ တစ်နေ့လျှင် နှစ်ကြိမ် သုံးကြိမ် ရေချိုး၍ သန့်ရှင်းသော အဝတ်ကို ဝတ်ဆင်ခြင်း၊ တန်ဆာဆင်ခြင်း အလေ့ရှိသူကို ဆိုလိုသည်။ ‘သကဏိကံ’ ဟူသည်မှာ မည်းနက်သော မှဲ့၊ တင်းတိပ်၊ ဝက်ခြံ စသည့် အပြစ်တို့တွင် တစ်ပါးပါးသော အပြစ်နှင့်တကွ ဖြစ်သော မျက်နှာကို ဆိုသည်။ ထိုဥပမာ၌ ထိုလုလင်ပျိုသည် မိမိ၏ မျက်နှာရိပ်ကို ကြည့်ရှုဆင်ခြင်သောအခါ မျက်နှာ၌ ရှိသော အပြစ်သည် ထင်ရှားသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ စေတောပရိယဉာဏ် အကျိုးငှာ စိတ်ကို ရှေးရှုဆောင်၍ နေသော ရဟန်းအား သူတပါးတို့၏ တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော စိတ်သည် ထင်ရှားဖြစ်၏ဟု သိအပ်၏။

244-245. Pubbenivāsañāṇūpamāyaṃ [Pg.200] taṃ divasaṃ katakiriyā pākaṭā hotīti taṃ divasaṃ gatagāmattayameva gahitaṃ. Tattha gāmattayagatapuriso viya pubbenivāsañāṇalābhī daṭṭhabbo, tayo gāmā viya tayo bhavā daṭṭhabbā, tassa purisassa tīsu gāmesu taṃ divasaṃ katakiriyāya āvibhāvo viya pubbenivāsāya cittaṃ abhinīharitvā nisinnassa bhikkhuno tīsu bhavesu katakiriyāya pākaṭabhāvo daṭṭhabbo.

၂၄၄-၂၄၅. ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏ်၏ ဥပမာ၌ ထိုနေ့၌ ပြုအပ်သော အမှုကိစ္စသည် ထင်ရှားသောကြောင့် ထိုနေ့၌ သွားခဲ့သော ရွာသုံးရွာကိုသာ ယူတော်မူအပ်သည်။ ထိုဥပမာ၌ ရွာသုံးရွာသို့ သွားခဲ့သော ယောက်ျားကဲ့သို့ ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏ်ကို ရရှိသော ရဟန်းကို မှတ်အပ်၏။ ရွာသုံးရွာကဲ့သို့ ဘဝသုံးပါးတို့ကို မှတ်အပ်၏။ ထိုယောက်ျားအား ရွာသုံးရွာ၌ ထိုနေ့၌ ပြုခဲ့သော ကိစ္စတို့၏ ထင်ရှားဖြစ်ခြင်းကဲ့သို့ ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏ်အလို့ငှာ စိတ်ကို ရှေးရှုဆောင်၍ နေသော ရဟန်းအား ဘဝသုံးပါးတို့၌ ပြုခဲ့သော ကိစ္စတို့၏ ထင်ရှားဖြစ်ခြင်းကို မှတ်အပ်၏။

246-247. Dibbacakkhūpamāyaṃ vīthiṃ sañcaranteti aparāparaṃ sañcarante. Vīthiṃ carantetipi pāṭho. Ayamevattho. Tattha nagaramajjhe siṅghāṭakamhi pāsādo viya imassa bhikkhuno karajakāyo daṭṭhabbo, pāsāde ṭhito cakkhumā puriso viya ayameva dibbacakkhuṃ patvā ṭhito bhikkhu, gehaṃ pavisantā viya paṭisandhivasena mātukucchiyaṃ pavisantā, gehā nikkhamantā viya mātukucchito nikkhamantā, rathikāya vīthiṃ sañcarantā viya aparāparaṃ sañcaraṇakasattā, purato abbhokāsaṭṭhāne majjhe siṅghāṭake nisinnā viya tīsu bhavesu tattha tattha nibbattasattā, pāsādatale ṭhitapurisassa tesaṃ manussānaṃ āvibhūtakālo viya dibbacakkhuñāṇāya cittaṃ abhinīharitvā nisinnassa bhikkhuno tīsu bhavesu nibbattasattānaṃ āvibhūtakālo daṭṭhabbo. Idañca desanāsukhatthameva vuttaṃ. Āruppe pana dibbacakkhussa gocaro natthīti.

၂၄၆-၂၄၇. ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်၏ ဥပမာ၌ ‘ဝီထိံ သဉ္စရန္တေ’ ဟူသည်မှာ အခြားတစ်လမ်း အခြားတစ်လမ်းသို့ လှည့်လည်သွားလာနေကြကုန်သော သူတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ‘ဝီထိံ စရန္တေ’ ဟူ၍လည်း ပါဠိရှိ၏။ အနက်ကား အတူတူပင် ဖြစ်သည်။ ထိုဥပမာ၌ မြို့လယ် လမ်းဆုံလမ်းခွရှိ ပြာသာဒ်ကဲ့သို့ ဤရဟန်း၏ ရုပ်ကိုယ်ခန္ဓာ (ကရဇကာယ) ကို မှတ်အပ်၏။ ပြာသာဒ်ပေါ်၌ ရပ်လျက် ကောင်းသော မျက်စိရှိသော ယောက်ျားကဲ့သို့ ဒိဗ္ဗစက္ခုအဘိညာဉ်ကို ရရှိ၍ ရပ်တည်နေသော ဤရဟန်းကို မှတ်အပ်၏။ အိမ်သို့ ဝင်သူတို့ကဲ့သို့ ပဋိသန္ဓေအားဖြင့် အမိဝမ်းသို့ ဝင်သော သတ္တဝါတို့ကို မှတ်အပ်၏။ အိမ်မှ ထွက်သူတို့ကဲ့သို့ အမိဝမ်းမှ ထွက်သော သတ္တဝါတို့ကို မှတ်အပ်၏။ ရထားလမ်းတစ်ခုမှ အခြားတစ်ခုသို့ လှည့်လည်သွားလာသူတို့ကဲ့သို့ ဘဝတစ်ခုမှ အခြားတစ်ခုသို့ လှည့်လည်နေကြကုန်သော သတ္တဝါတို့ကို မှတ်အပ်၏။ ရှေ့လွင်ပြင်အရပ်ဖြစ်သော လမ်းဆုံလမ်းခွအလယ်၌ ထိုင်နေကြသူတို့ကဲ့သို့ ဘဝသုံးပါးတို့၌ ထိုထိုနေရာ၌ ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်သော သတ္တဝါတို့ကို မှတ်အပ်၏။ ပြာသာဒ်ထက်၌ ရပ်နေသော ယောက်ျားအား ထိုလူတို့၏ ထင်ရှားပြသရာ အခါကဲ့သို့ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်အလို့ငှာ စိတ်ကို ရှေးရှုဆောင်၍ နေသော ရဟန်းအား ဘဝသုံးပါးတို့၌ ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်သော သတ္တဝါတို့၏ ထင်ရှားပြသရာ အခါကို မှတ်အပ်၏။ ဤစကားကို ဒေသနာတော်အားဖြင့် ဟောပြောရာ၌ လွယ်ကူစေခြင်း အကျိုးငှာသာ ဆရာတို့ မိန့်ဆိုတော်မူကြသည်။ အမှန်စင်စစ်သော်ကား အရူပဘုံ၌ ဒိဗ္ဗစက္ခု၏ ကျက်စားရာ အာရုံမရှိဟု သိအပ်၏။

Āsavakkhayañāṇakathā

အာသဝက္ခယဉာဏ်ဆိုင်ရာ စကားရပ်။

248. So evaṃ samāhite citteti idha vipassanāpādakaṃ catutthajjhānacittaṃ veditabbaṃ. Āsavānaṃ khayañāṇāyāti āsavānaṃ khayañāṇanibbattanatthāya. Ettha ca āsavānaṃ khayo nāma maggopi phalampi nibbānampi bhaṅgopi vuccati. ‘‘Khaye ñāṇaṃ, anuppāde ñāṇa’’nti ettha hi maggo āsavānaṃ khayoti vutto. ‘‘Āsavānaṃ khayā samaṇo hotī’’ti (ma. ni. 1.438) ettha phalaṃ.

၂၄၈. ‘သော ဧဝံ သမာဟိတေ စိတ္တေ’ ဟူသော ဤအာသဝက္ခယဉာဏ်ကို ပြရာ၌ ဝိပဿနာ၏ အခြေခံဖြစ်သော စတုတ္ထဈာန်စိတ်ကို သိအပ်၏။ ‘အာသဝါနံ ခယညာဏာယ’ ဟူသည် အာသဝေါတရားတို့ကို ကုန်စေတတ်သော (ကုန်ကြောင်းဖြစ်သော) အရဟတ္တမဂ်ဉာဏ်ကို ဖြစ်စေခြင်း အကျိုးငှာ ဖြစ်သည်။ ဤ၌ ‘အာသဝေါတရားတို့၏ ကုန်ခြင်း’ (အာသဝါနံ ခယော) ဟူသည် မဂ်၊ ဖိုလ်၊ နိဗ္ဗာန်နှင့် ဘင်ခဏ (ပျက်စီးခြင်း) ကိုလည်း ဆိုအပ်၏။ ‘ခယေ ဉာဏံ၊ အနုပ္ပါဒေ ဉာဏံ’ ဟူသော ဤပါဌ်၌ မဂ်ကို ‘အာသဝေါတရားတို့၏ ကုန်ကြောင်း’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ‘အာသဝါနံ ခယာ သမဏော ဟောတိ’ ဟူသော ဤပါဌ်၌ အရဟတ္တဖိုလ်ကို ‘အာသဝေါတရားတို့၏ ကုန်ခြင်း’ ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်။

‘‘Paravajjānupassissa, niccaṃ ujjhānasaññino;

Āsavā tassa vaḍḍhanti, ārā so āsavakkhayā’’ti. (dha. pa. 253);

“သူတစ်ပါးတို့၏ အပြစ်ကို အဖန်ဖန် ရှုလေ့ရှိသော၊ အမြဲတစေ ကဲ့ရဲ့ရှုတ်ချလိုသော အမှတ်သညာရှိသော ထိုသူအား အာသဝေါတရားတို့သည် တိုးပွားကုန်၏။ ထိုသူသည် အာသဝေါတရားတို့ ကုန်ရာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်မှ ဝေးကွာလှ၏။”

Ettha [Pg.201] nibbānaṃ. ‘‘Āsavānaṃ khayo vayo bhedo aniccatā antaradhāna’’nti ettha bhaṅgo. Idha pana nibbānaṃ adhippetaṃ. Arahattamaggopi vaṭṭatiyeva.

ဤ၌ ‘အာသဝါနံ ခယော’ ဟူသည်မှာ နိဗ္ဗာန်ကို ဆိုလိုသည်။ ‘အာသဝေါတို့၏ ကုန်ခြင်း၊ ကင်းခြင်း၊ ပျက်စီးခြင်း၊ မမြဲခြင်း၊ ကွယ်ပျောက်ခြင်း’ ဟူသော ဤပါဌ်၌ ဘင်ခဏ (ပျက်စီးခြင်း) ကို ဆိုလိုသည်။ သို့သော် ဤပါဌ်၌ နိဗ္ဗာန်ကို အလိုရှိအပ်၏။ အရဟတ္တမဂ်ကို ဆိုသော်လည်း သင့်လျော်သည်သာ ဖြစ်သည်။

Cittaṃ abhinīharatīti vipassanā cittaṃ tanninnaṃ tappoṇaṃ tappabbhāraṃ karoti. So idaṃ dukkhantiādīsu ‘‘ettakaṃ dukkhaṃ, na ito bhiyyo’’ti sabbampi dukkhasaccaṃ sarasalakkhaṇapaṭivedhena yathābhūtaṃ pajānātīti attho. Tassa ca dukkhassa nibbattikaṃ taṇhaṃ ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti. Tadubhayampi yaṃ ṭhānaṃ patvā nirujjhati, taṃ tesaṃ appavattiṃ nibbānaṃ ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti; tassa ca sampāpakaṃ ariyamaggaṃ ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti sarasalakkhaṇapaṭivedhena yathābhūtaṃ pajānātīti attho.

‘စိတ္တံ အဘိနီဟရတိ’ ဟူသည် ဝိပဿနာစိတ်ကို ထိုအာသဝက္ခယဉာဏ်သို့ ညွတ်ကိုင်းရှိုင်းစေခြင်းကို ပြု၏။ ‘သော ဣဒံ ဒုက္ခံ’ အစရှိသော စကားရပ်တို့၌ အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏— “ဒုက္ခသစ္စာသည် ဤမျှအတိုင်းအရှည်သာ ရှိ၏ (တဏှာကြဉ်ထားသော တေဘူမကတရားအတိုင်းအရှည်ရှိ၏)၊ ဤထက် အလွန်မရှိတော့ပြီ” ဟု အလုံးစုံသော ဒုက္ခသစ္စာကို မိမိ၏သဘောလက္ခဏာကို ထိုးထွင်း၍ သိခြင်းအားဖြင့် မဖောက်မပြန် ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ အပြားအားဖြင့် သိ၏။ ထိုဒုက္ခကို ဖြစ်စေတတ်သော တဏှာကိုလည်း “ဤတဏှာသည် ဒုက္ခ၏ဖြစ်ကြောင်း (ဒုက္ခသမုဒယ) တည်း” ဟု လက္ခဏာကို ထိုးထွင်းသိခြင်းဖြင့် သိ၏။ ထိုဒုက္ခနှင့် သမုဒယ နှစ်ပါးစုံသည် အကြင် နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်သဖြင့် ချုပ်ငြိမ်း၏၊ ထိုဒုက္ခသမုဒယတို့၏ မဖြစ်ရာဖြစ်သော ထိုနိဗ္ဗာန်ကို “ဤနိဗ္ဗာန်သည် ဒုက္ခ၏ချုပ်ရာ (ဒုက္ခနိရောဓ) တည်း” ဟု လက္ခဏာကို ထိုးထွင်းသိခြင်းဖြင့် သိ၏။ ထိုဒုက္ခနိရောဓဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ ကောင်းစွာ ရောက်စေတတ်သော အရိယမဂ်ကိုလည်း “ဤအရိယမဂ်သည် ဒုက္ခ၏ချုပ်ရာ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းအကျင့် (ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ) တည်း” ဟု မိမိ၏သဘောလက္ခဏာကို ထိုးထွင်း၍ သိခြင်းအားဖြင့် ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာ အပြားအားဖြင့် သိ၏ဟူသည် အနက်တည်း။

Evaṃ sarūpato saccāni dassetvā puna kilesavasena pariyāyato dassento ‘‘ime āsavā’’tiādimāha. Tassa evaṃ jānato evaṃ passatoti tassa bhikkhuno evaṃ jānantassa evaṃ passantassa, saha vipassanāya koṭippattaṃ maggaṃ kathesi. Kāmāsavāti kāmāsavato. Vimuccatīti iminā maggakkhaṇaṃ dasseti. Vimuttasminti iminā phalakkhaṇaṃ. Vimuttamiti ñāṇaṃ hotīti iminā paccavekkhaṇañāṇaṃ. Khīṇā jātītiādīhi tassa bhūmiṃ. Tena hi ñāṇena khīṇāsavo paccavekkhanto khīṇā jātītiādīni pajānāti.

ဤသို့ သရုပ်အားဖြင့် သစ္စာလေးပါးတို့ကို ပြတော်မူပြီး၍ တစ်ဖန် ကိလေသာတည်းဟူသော အာသဝနှင့်စပ်လျဉ်း၍ ပရိယာယ်အားဖြင့် သစ္စာတို့ကို ပြလိုသဖြင့် “ဣမေ အာသဝါ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ “တဿ ဧဝံ ဇာနတော ဧဝံ ပဿတော” ဟူသည် ထိုသို့ သိမြင်သော ထိုရဟန်းအား ဝိပဿနာနှင့်တကွ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်သော လောကုတ္တရာမဂ်ကို ဟောတော်မူသည်။ “ကာမာသဝါ” ဟူသည် ကာမာသဝမှ လွတ်မြောက်ခြင်းကို ဆိုသည်။ “ဝိမုစ္စတိ” ဟူသော ဤစကားဖြင့် မဂ်ခဏကို ပြတော်မူသည်။ “ဝိမုတ္တသ္မိံ” ဟူသော ဤစကားဖြင့် ဖိုလ်ခဏကို ပြတော်မူသည်။ “ဝိမုတ္တမိတိ ဉာဏံ ဟောတိ” ဟူသော ဤစကားဖြင့် ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်ကို ပြတော်မူသည်။ “ခီဏာ ဇာတိ” စသော ဤစကားတို့ဖြင့် ထိုပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်၏ ဖြစ်ရာအာရုံကို ပြတော်မူသည်။ စင်စစ်သော်ကား ထိုဉာဏ်ဖြင့် ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်သည် ဆင်ခြင်သော် “ခီဏာ ဇာတိ” (ပဋိသန္ဓေနေရခြင်း ကုန်ပြီ) အစရှိသော အကြောင်းအရာတို့ကို အပြားအားဖြင့် သိ၏။

Katamā panassa jāti khīṇā? Kathañca naṃ pajānātīti? Na tāvassa atītā jāti khīṇā, pubbeva khīṇattā. Na anāgatā, anāgate vāyāmābhāvato. Na paccuppannā, vijjamānattā. Yā pana maggassa abhāvitattā uppajjeyya ekacatupañcavokārabhavesu ekacatupañcakkhandhappabhedā jāti, sā maggassa bhāvitattā āyatiṃ anuppādadhammataṃ āpajjanena khīṇā. Taṃ so maggabhāvanāya pahīnakilese paccavekkhitvā ‘‘kilesābhāve vijjamānampi kammaṃ āyatiṃ appaṭisandhikaṃva hotī’’ti jānanto pajānāti.

ထိုအရှင်၏ အဘယ်ဇာတိသည် ကုန်သနည်း။ ထိုကုန်သော ဇာတိကို အဘယ်သို့ သိသနည်းဟူမူ— ထိုအရှင်၏ အတိတ်ဇာတိသည် မကုန်သေးသည် မဟုတ်၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ရှေး၌ပင် ကုန်ခဲ့ပြီးသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အနာဂတ်ဇာတိသည် ကုန်သည်မဟုတ်၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အနာဂတ်တရားတို့၌ အားထုတ်မှု မရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ပစ္စုပ္ပန်ဇာတိသည် ကုန်သည်မဟုတ်၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထင်ရှားရှိနေဆဲဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား မဂ်ကို မပွားများအပ်သောကြောင့် ဧကဝေါကာရ၊ စတုဝေါကာရ၊ ပဉ္စဝေါကာရဘဝတို့၌ ဖြစ်ပေါ်နိုင်သော ခန္ဓာတစ်ပါး၊ ခန္ဓာလေးပါး၊ ခန္ဓာငါးပါး အပြားရှိသော အကြင်ဇာတိသည် ရှိ၏။ ထိုဇာတိသည် မဂ်ကို ပွားများအပ်သောကြောင့် နောင်တစ်ဖန် မဖြစ်ခြင်းသဘောသို့ ရောက်သဖြင့် ကုန်လေပြီ။ ထိုကုန်သော ဇာတိကို ထိုရဟန်းသည် မဂ်ပွားများခြင်းဖြင့် ပယ်အပ်ပြီးသော ကိလေသာတို့ကို ဆင်ခြင်၍ “ကိလေသာ မရှိခြင်းကြောင့် ထင်ရှားရှိနေသော ကံသည်လည်း နောင်အခါ၌ ပဋိသန္ဓေကို မဖြစ်စေနိုင်တော့ပြီ” ဟု သိလျက် သိမြင်တော်မူ၏။

Vusitanti vutthaṃ parivutthaṃ. Brahmacariyanti maggabrahmacariyaṃ. Puthujjanakalyāṇakena hi saddhiṃ satta sekkhā brahmacariyavāsaṃ vasanti nāma, khīṇāsavo vutthavāso, tasmā so attano brahmacariyavāsaṃ paccavekkhanto vusitaṃ brahmacariyanti pajānāti. Kataṃ karaṇīyanti catūsu saccesu catūhi maggehi pariññāpahānasacchikiriyābhāvanāvasena [Pg.202] soḷasavidhaṃ kiccaṃ niṭṭhāpitaṃ. Tena tena maggena pahātabbakilesā pahīnā, dukkhamūlaṃ samucchinnanti attho. Puthujjanakalyāṇakādayo hi taṃ kiccaṃ karonti, khīṇāsavo katakaraṇīyo. Tasmā so attano karaṇīyaṃ paccavekkhanto kataṃ karaṇīyanti pajānāti. Nāparaṃ itthattāyāti idāni puna itthabhāvāya evaṃ soḷasakiccabhāvāya kilesakkhayabhāvāya vā kattabbaṃ maggabhāvanākiccaṃ me natthīti pajānāti. Atha vā itthattāyāti itthabhāvato imasmā evaṃ pakārā. Idāni vattamānakhandhasantānā aparaṃ khandhasantānaṃ mayhaṃ natthi. Ime pana pañcakkhandhā pariññātā tiṭṭhanti chinnamūlakā rukkhā viya, te carimakacittanirodhena anupādāno viya jātavedo nibbāyissanti apaṇṇattikabhāvañca gamissantīti pajānāti.

ဝုသိတံ-ဟူသည်မှာ ကျင့်သုံးအပ်ပြီ (နေထိုင်အပ်ပြီ) ဟု ဆိုလိုသည်။ ဗြဟ္မစရိယ-ဟူသည်မှာ မဂ်ဗြဟ္မစရိယကို ဆိုလိုသည်။ ကလျာဏပုထုဇဉ်နှင့်တကွ သေက္ခပုဂ္ဂိုလ် ခုနစ်ယောက်တို့သည် ဗြဟ္မစရိယကို ကျင့်သုံးဆဲဖြစ်၍ ခီဏာသဝ (ရဟန္တာ) ပုဂ္ဂိုလ်သည်ကား ကျင့်သုံးပြီးသောသူ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် မိမိ၏ ဗြဟ္မစရိယကျင့်ဝတ်ကို ပြန်လည်ဆင်ခြင်တော်မူပြီးလျှင် 'မြတ်သောကျင့်ဝတ်ကို ကျင့်သုံးပြီးပြီ' ဟု ပိုင်းခြားသိတော်မူ၏။ ကတံ ကရဏီယံ-ဟူသည်မှာ သစ္စာလေးပါးတို့၌ မဂ်လေးပါးတို့ဖြင့် ပိုင်းခြား၍သိခြင်း (ပရိညာ)၊ ပယ်ခြင်း (ပဟာန)၊ မျက်မှောက်ပြုခြင်း (သစ္ဆိကိရိယ)၊ ပွားများခြင်း (ဘာဝနာ) အစွမ်းဖြင့် တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော မဂ်ကိစ္စကို ပြီးဆုံးစေအပ်ပြီဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုထိုမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်သော ကိလေသာတို့ကို ပယ်အပ်ပြီ၊ ဆင်းရဲခြင်း၏အမြစ်ကို အကြွင်းမဲ့ဖြတ်အပ်ပြီဟူသည် အနက်ဖြစ်သည်။ ကလျာဏပုထုဇဉ်အစရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ထိုမဂ်ကိစ္စကို ပြုလုပ်ဆဲဖြစ်သော်လည်း ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်သည် ပြုပြီးသော မဂ်ကိစ္စရှိသည်။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် မိမိပြုဖွယ်ကိစ္စကို ပြန်လည်ဆင်ခြင်၍ 'ပြုဖွယ်ကိစ္စကို ပြုပြီးပြီ' ဟု ပိုင်းခြားသိတော်မူ၏။ နာပရံ ဣတ္ထတ္တာယ-ဟူသည်မှာ ယခုအခါ၌ တစ်ဖန် ဤတစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော မဂ်ကိစ္စတို့ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းအလို့ငှာ သော်လည်းကောင်း၊ ကိလေသာကုန်စင်စေခြင်း အကျိုးငှာသော်လည်းကောင်း ငါ့အား နောက်ထပ် ပြုလုပ်ဖွယ် မဂ်ပွားများမှု ကိစ္စမရှိတော့ပြီဟု ပိုင်းခြားသိတော်မူ၏။ သို့မဟုတ် ဣတ္ထတ္တာယ-ဟူသည် ဤသို့သော လူ့ဘဝအဖြစ်မှ (သို့မဟုတ်) ယခုဖြစ်ဆဲ ခန္ဓာအစဉ်မှတစ်ပါး နောက်ထပ် ငါ့အား ခန္ဓာအစဉ်သစ် မရှိတော့ပြီဟု ဆိုလိုသည်။ နောက်ဆုံးအတ္တဘောဟု ဆိုအပ်သော ဤခန္ဓာငါးပါးတို့သည် ပိုင်းခြား၍ သိအပ်ပြီးဖြစ်သဖြင့် အမြစ်ပြတ်ပြီးသော သစ်ပင်ကဲ့သို့ တည်ရှိနေကြကုန်၏။ ထိုခန္ဓာငါးပါးတို့သည် နောက်ဆုံးစိတ် (စုတိစိတ်) ချုပ်ခြင်းကြောင့် လောင်စာမရှိသော မီးကဲ့သို့ ငြိမ်းသွားကြကုန်လတံ့၊ အမည်ပညတ်မျှ မရှိတော့သော အဖြစ်သို့လည်း ရောက်ကြရကုန်လတံ့ဟု ပိုင်းခြားသိတော်မူ၏။

249. Pabbatasaṅkhepeti pabbatamatthake. Anāviloti nikkaddamo. Sippiyo ca sambukā ca sippisambukaṃ. Sakkharā ca kathalāni ca sakkharakathalaṃ. Macchānaṃ gumbā ghaṭāti macchagumbaṃ. Tiṭṭhantampi carantampīti ettha sakkharakathalaṃ tiṭṭhatiyeva, itarāni carantipi tiṭṭhantipi. Yathā pana antarantarā ṭhitāsupi nisinnāsupi vijjamānāsupi ‘‘etā gāvo carantī’’ti carantiyo upādāya itarāpi carantīti vuccanti. Evaṃ tiṭṭhantameva sakkharakathalaṃ upādāya itarampi dvayaṃ tiṭṭhantanti vuttaṃ. Itarañca dvayaṃ carantaṃ upādāya sakkharakathalampi carantanti vuttaṃ. Tattha cakkhumato purisassa tīre ṭhatvā passato sippikasambukādīnaṃ vibhūtakālo viya āsavānaṃ khayāya cittaṃ abhinīharitvā nisinnassa bhikkhuno catunnaṃ saccānaṃ vibhūtakālo daṭṭhabboti.

၂၄၉. ပဗ္ဗတသင်္ခေပေ-ဟူသည် တောင်ထိပ်၌ ဟု ဆိုလိုသည်။ အနာဝိလော-ဟူသည် ညွန်မရှိသော (ကြည်လင်သော) ဟု ဆိုလိုသည်။ ကနုကမာနှင့် ယောက်သွားကို စိပ္ပိသမ္ဗုက ဟု ခေါ်သည်။ ကျောက်စရစ်နှင့် အိုးခြမ်းကွဲကို သက္ခရာကထလ ဟု ခေါ်သည်။ ငါးတို့၏အစုအဝေးကို မစ္ဆဂုမ္ဗ ဟု ခေါ်သည်။ 'တိဋ္ဌန္တမ္ပိ စရန္တမ္ပိ' (ရပ်သည်လည်းဖြစ်သော သွားသည်လည်းဖြစ်သော) ဟူသော ပါဌ်၌ ဤသို့ အနက်ကို မှတ်အပ်၏။ ကျောက်စရစ်နှင့် အိုးခြမ်းကွဲသည် တည်ငြိမ်၍သာ တည်ရှိ၏။ ကနုကမာ၊ ယောက်သွားနှင့် ငါးအုပ်စုတို့သည် သွားလာလှုပ်ရှားလည်း လှုပ်ရှားကြကုန်၏၊ ရပ်တန့်လည်း ရပ်တန့်နေကြကုန်၏။ သို့ရာတွင် နွားအုပ်အတွင်း၌ ရပ်နေသော၊ သို့မဟုတ် ဝပ်နေသော နွားမများ ရှိသော်လည်း လှုပ်ရှားသွားလာနေသော နွားမများကို အကြောင်းပြု၍ 'ဤနွားမတို့ သွားလာနေကြသည်' ဟု အားလုံးကို ခြုံငုံ၍ ဆိုသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ရပ်တန့်လျက်သာ ရှိသော ကျောက်စရစ်နှင့် အိုးခြမ်းကွဲကို အကြောင်းပြု၍ အခြား (ကနုကမာ၊ ယောက်သွား၊ ငါးအုပ်) အစုနှစ်ပါးကိုလည်း 'ရပ်တန့်နေ၏' ဟု ဟောတော်မူ၏။ သွားလာလှုပ်ရှားနေသော အခြားအစုနှစ်ပါးကို အကြောင်းပြု၍ ကျောက်စရစ်နှင့် အိုးခြမ်းကွဲကိုလည်း 'သွားလာလှုပ်ရှားနေ၏' ဟု ဟောတော်မူသည်။ ထိုဥပမာ၌ မျက်စိအမြင် ကောင်းသောသူသည် ကမ်းနား၌ ရပ်လျက် ကြည့်ရှုသောအခါ ကနုကမာ၊ ယောက်သွား စသည်တို့ကို ထင်ရှားစွာ မြင်ရသကဲ့သို့၊ အာသဝေါတရားတို့ ကုန်ခန်းခြင်းအလို့ငှာ စိတ်ကို ရှေးရှုညွတ်စေ၍ ထိုင်နေသော ရဟန်းအား သစ္စာလေးပါးတို့ ထင်ရှားစွာ ပေါ်လွင်လာသော အချိန်အခါဟု မှတ်ယူအပ်၏။

Ettāvatā vipassanāñāṇaṃ, manomayañāṇaṃ, iddhividhañāṇaṃ, dibbasotañāṇaṃ, cetopariyañāṇaṃ, pubbenivāsañāṇaṃ, dibbacakkhuvasena nipphannaṃ anāgataṃsañāṇayathākammūpagañāṇadvayaṃ, dibbacakkhuñāṇaṃ, āsavakkhayañāṇanti dasa ñāṇāni niddiṭṭhāni honti. Tesaṃ ārammaṇavibhāgo jānitabbo – tattha vipassanāñāṇaṃ parittamahaggataatītānāgatapaccuppannaajjhattabahiddhāvasena sattavidhārammaṇaṃ. Manomayañāṇaṃ nimmitabbarūpāyatanamattameva ārammaṇaṃ karotīti [Pg.203] parittapaccuppannabahiddhārammaṇaṃ. Āsavakkhayañāṇaṃ appamāṇabahiddhānavattabbārammaṇaṃ. Avasesānaṃ ārammaṇabhedo visuddhimagge vutto. Uttaritaraṃ vā paṇītataraṃ vāti yena kenaci pariyāyena ito seṭṭhataraṃ sāmaññaphalaṃ nāma natthīti bhagavā arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi.

ဤမျှသော ပါဠိတော်အစဉ်ဖြင့် ဝိပဿနာဉာဏ်၊ မနောမယဉာဏ်၊ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏ်၊ ဒိဗ္ဗသောတဉာဏ်၊ စေတောပရိယဉာဏ်၊ ပုဗ္ဗေနิဝါသဉာဏ်၊ ဒိဗ္ဗစက္ခုနှင့် ဆက်စပ်၍ ဖြစ်ပေါ်သော အနာဂတံသဉာဏ်နှင့် ယထာကမ္မူပဂဉာဏ် နှစ်ပါး၊ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်၊ အာသဝက္ခယဉာဏ် ဟူသော ဉာဏ်ဆယ်ပါးတို့ကို အကျယ်ပြဆိုပြီး ဖြစ်သည်။ ထိုဉာဏ်တို့၏ အာရုံအမျိုးအစားကို သိအပ်၏။ ထိုဉာဏ်တို့တွင် ဝိပဿနာဉာဏ်သည် ပရိတ္တအာရုံ၊ မဟဂ္ဂတအာရုံ၊ အတိတ်အာရုံ၊ အနာဂတ်အာရုံ၊ ပစ္စုပ္ပန်အာရုံ၊ အဇ္ဈတ္တအာရုံ၊ ဗဟိဒ္ဓအာရုံဟူသော ခုနစ်ပါးသော အာရုံရှိသည်။ မနောမယဉာဏ်သည် ဖန်ဆင်းအပ်သော ရူပါရုံမျှကိုသာ အာရုံပြုသောကြောင့် ပရိတ္တ၊ ပစ္စုပ္ပန်ဖြစ်သော ဗဟိဒ္ဓအာရုံရှိသည်။ အာသဝက္ခယဉာဏ်သည် အပ္ပမာဏ၊ ဗဟိဒ္ဓ၊ နဝတ္တဗ္ဗ (နိဗ္ဗာန်) အာရုံရှိသည်။ ကျန်ရှိသော ဉာဏ်တို့၏ အာရုံကွဲပြားပုံကိုမူ ငါသည် ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ ဖွင့်ဆိုခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။ ဥတ္တရိတရံ ဝါ ပဏီတတရံ ဝါ-ဟူသည်မှာ အဘယ်အကြောင်းဖြင့်မျှ ဤအာသဝက္ခယဉာဏ် (အရဟတ္တဖိုလ်) ထက် ပိုမိုမြတ်သော ရဟန်းအဖြစ်၏ အကျိုး (သာမညဖလ) မည်သည် မရှိတော့ပြီဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် အရဟတ္တဖိုလ်တည်းဟူသော အထွတ်အထိပ်ဖြင့် သာမညဖလသုတ္တန် ဒေသနာတော်ကို ပြီးဆုံးစေတော်မူခဲ့သည်။

Ajātasattuupāsakattapaṭivedanākathā

အဇာတသတ်မင်း ဥပါသကာအဖြစ် လျှောက်ထားခြင်းအကြောင်း

250. Rājā tattha tattha sādhukāraṃ pavattento ādimajjhapariyosānaṃ sakkaccaṃ sutvā ‘‘ciraṃ vatamhi ime pañhe puthū samaṇabrāhmaṇe pucchanto, thuse koṭṭento viya kiñci sāraṃ nālatthaṃ, aho vata bhagavato guṇasampadā, yo me dīpasahassaṃ jālento viya mahantaṃ ālokaṃ katvā ime pañhe vissajjesi. Suciraṃ vatamhi dasabalassa guṇānubhāvaṃ ajānanto vañcito’’ti cintetvā buddhaguṇānussaraṇasambhūtāya pañcavidhāya pītiyā phuṭasarīro attano pasādaṃ āvikaronto upāsakattaṃ paṭivedesi. Taṃ dassetuṃ ‘‘evaṃ vutte rājā’’tiādi āraddhaṃ.

၂၅၀. အဇာတသတ်မင်းသည် ထိုထိုသာမညဖလဒေသနာတော်၏ အစိတ်အပိုင်းတို့၌ သာဓုခေါ်သံကို ဖြစ်စေလျက်၊ အစ၊ အလယ်၊ အဆုံး ကောင်းမြတ်သော တရားတော်ကို ရိုသေသေချာနာကြားရသဖြင့် 'ငါသည် ဤပြဿနာတို့ကို များစွာသော သမဏဗြဟ္မဏတို့အား မေးမြန်းခဲ့သော်လည်း ဖွဲကိုထောင်းသောသူကဲ့သို့ မည်သည့်အနှစ်သာရကိုမျှ မရရှိဘဲ အချိန်ကုန်ခဲ့ရလေစွတကား။ မြတ်စွာဘုရား၏ ဂုဏ်တော်ပြည့်စုံပုံသည် အံ့ဩဖွယ်ကောင်းလှပေစွ။ ဆီမီးတစ်ထောင်ကို ထွန်းညှိလိုက်သကဲ့သို့ ကြီးစွာသော အရောင်အလင်းကို ပြု၍ ငါ၏ပြဿနာများကို ဖြေကြားပေးတော်မူပြီ။ ငါသည် မြတ်စွာဘုရား၏ ဂုဏ်တော်အာနုဘော်ကို မသိဘဲ မောဟ၏ လှည့်ပတ်ခြင်းခံရသဖြင့် အလွန်ကြာမြင့်စွာ အချိန်ဖြုန်းခဲ့မိလေစွတကား' ဟု ကြံစည်တွေးတောမိ၏။ ထို့နောက် မြတ်စွာဘုရား၏ ဂုဏ်တော်များကို အဖန်ဖန်အောက်မေ့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ငါးပါးသောအပြားရှိသော ပီတိဖြင့် တစ်ကိုယ်လုံး လွှမ်းခြုံအပ်သည်ဖြစ်၍ မိမိ၏ ကြည်ညိုမှုကို ထင်ရှားစေလျက် ဥပါသကာအဖြစ် လျှောက်ထားခဲ့သည်။ ထိုအကြောင်းအရာကို ပြသရန်အတွက် သံဂါယနာတင်မထေရ်မြတ်တို့သည် 'ဧဝံ ဝုတ္တေ ရာဇာ' စသော ပါဠိတော်ကို စတင်မြွက်ဆိုတော်မူခဲ့ကြသည်။

Tattha abhikkantaṃ, bhanteti ayaṃ abhikkantasaddo khayasundarābhirūpaabbhanumodanesu dissati. ‘‘Abhikkantā bhante, ratti, nikkhanto paṭhamo yāmo, ciranisinno bhikkhusaṅgho’’tiādīsu (a. ni. 8.20) hi khaye dissati. ‘‘Ayaṃ me puggalo khamati, imesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro cā’’tiādīsu (a. ni. 4.100) sundare.

ထိုစကားရပ်၌ 'အဘိက္ကန္တံ ဘန္တေ' ဟူသော စကားတွင် 'အဘိက္ကန္တ' သဒ္ဒါသည် ကုန်ဆုံးခြင်း (ခယ)၊ ကောင်းမြတ်ခြင်း (သုန္ဒရ)၊ အဆင်းလှခြင်း (အဘိရူပ)၊ အလွန်ဝမ်းမြောက်ထောက်ခံခြင်း (အဗ္ဘနုမောဒန) တို့၌ တွေ့ရသည်။ 'အဘိက္ကန္တာ ဘန္တေ ရတ္တိ၊ နိက္ခန္တော ပဌမော ယာမော၊ စိရနိသိန္နော ဘိက္ခုသံဃော' (အရှင်ဘုရား၊ ညဉ့်သည် ကုန်လုနီးပါပြီ၊ ပထမယာမ်သည် ကျော်လွန်ခဲ့ပါပြီ၊ ဘိက္ခုသံဃာတော်များသည် ကြာမြင့်စွာ ထိုင်နေတော်မူကြပါပြီ) စသော ပါဠိတို့၌ ကုန်ဆုံးခြင်း (ခယ) အနက်၌ တွေ့ရသည်။ 'အယံ မေ ပုဂ္ဂလော ခမတိ၊ ဣမေသံ စတုန္နံ ပုဂ္ဂလာနံ အဘိက္ကန္တတရော စ ပဏီတတရော စ' (ဤပုဂ္ဂိုလ်ကို ငါနှစ်သက်၏၊ ဤပုဂ္ဂိုလ်လေးဦးတို့တွင် ဤသူသည် သာလွန်ကောင်းမြတ်သူဖြစ်၍ သာလွန်မွန်မြတ်သူလည်းဖြစ်၏) စသော ပါဠိတို့၌ ကောင်းမြတ်ခြင်း (သုန္ဒရ) အနက်၌ တွေ့ရသည်။

‘‘Ko me vandati pādāni, iddhiyā yasasā jalaṃ;

Abhikkantena vaṇṇena, sabbā obhāsayaṃ disā’’ti. (vi. va. 857);

'အလွန်တင့်တယ်သောအဆင်းဖြင့် အရပ်မျက်နှာအားလုံးကို လင်းစေလျက် တန်ခိုးအာနုဘော်၊ အခြံအရံအကျော်အစောဖြင့် တောက်ပလျက် ငါ၏ခြေတို့ကို ရှိခိုးနေသောသူသည် အဘယ်သူနည်း' စသော ပါဠိတော်၌ တင့်တယ်အဆင်းလှခြင်း (အဘိရူပ) အနက်၌ တွေ့ရသည်။

Ādīsu abhirūpe. ‘‘Abhikkantaṃ bho, gotamā’’tiādīsu (pārā. 15) abbhanumodane. Idhāpi abbhanumodaneyeva. Yasmā ca abbhanumodane, tasmā ‘sādhu sādhu bhante’ti vuttaṃ hotīti veditabbo.

အစရှိသော ပါဠိတို့၌ တင့်တယ်အဆင်းလှခြင်း (အဘိရူပ) အနက်၌ ဖြစ်သည်။ 'အဘိက္ကန္တံ ဘော ဂေါတမ' စသော ပါဠိတို့၌ အလွန်ဝမ်းမြောက်ထောက်ခံခြင်း (အဗ္ဘနုမောဒန) အနက်၌ တွေ့ရသည်။ ဤနေရာ၌လည်း အလွန်ဝမ်းမြောက်ထောက်ခံခြင်း (အဗ္ဘနုမောဒန) အနက်၌သာ ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ ဝမ်းမြောက်ထောက်ခံခြင်း အနက်ဖြစ်သောကြောင့် 'အရှင်ဘုရား ကောင်းလှပါပေစွ၊ ကောင်းလှပါပေစွ' ဟု လျှောက်ထားခြင်းဖြစ်သည်ဟု မှတ်ယူအပ်၏။

Bhaye kodhe pasaṃsāyaṃ, turite kotūhalacchare;

Hāse soke pasāde ca, kare āmeḍitaṃ budhoti.

ပညာရှိတို့သည် ကြောက်လန့်ခြင်း၊ အမျက်ထွက်ခြင်း၊ ချီးမွမ်းခြင်း၊ အလျင်အမြန်ပြုခြင်း၊ စူးစမ်းလိုခြင်း၊ အံ့ဩခြင်း၊ ရွှင်မြူးခြင်း၊ စိုးရိမ်ခြင်းနှင့် ကြည်ညိုခြင်းတို့ ဖြစ်သောအခါ၌ (အလေးအနက်ပြုလိုသဖြင့် စကားလုံးကို) နှစ်ကြိမ်ထပ်၍ (အာမေဍိတ) သုံးနှုန်းကြကုန်၏။

Iminā [Pg.204] ca lakkhaṇena idha pasādavasena, pasaṃsāvasena cāyaṃ dvikkhattuṃ vuttoti veditabbo. Athavā abhikkantanti abhikantaṃ atiiṭṭhaṃ atimanāpaṃ atisundaranti vuttaṃ hoti.

ဤသဒ္ဒါလက္ခဏာဖြင့် ဤနေရာ၌ ကြည်ညိုခြင်း အစွမ်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ချီးမွမ်းခြင်း အစွမ်းကြောင့်လည်းကောင်း ဤ 'အဘိက္ကန္တံ' ဟူသော စကားလုံးကို နှစ်ကြိမ် ထပ်၍ ဆိုအပ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ သို့မဟုတ် အဘိက္ကန္တံ-ဟူသည် အလွန်အလိုရှိအပ်သော၊ အလွန်နှစ်သက်မြတ်နိုးအပ်သော၊ အလွန်ကောင်းမွန်လှသော အရာ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။

Ettha ekena abhikkantasaddena desanaṃ thometi, ekena attano pasādaṃ. Ayañhettha adhippāyo, abhikkantaṃ bhante, yadidaṃ bhagavato dhammadesanā, ‘abhikkantaṃ’ yadidaṃ bhagavato dhammadesanaṃ āgamma mama pasādoti. Bhagavatoyeva vā vacanaṃ dve dve atthe sandhāya thometi. Bhagavato vacanaṃ abhikkantaṃ dosanāsanato, abhikkantaṃ guṇādhigamanato. Tathā saddhājananato, paññājananato, sātthato, sabyañjanato, uttānapadato, gambhīratthato, kaṇṇasukhato, hadayaṅgamato, anattukkaṃsanato, aparavambhanato, karuṇāsītalato, paññāvadātato, āpātharamaṇīyato, vimaddakkhamato, suyyamānasukhato, vīmaṃsiyamānahitatoti evamādīhi yojetabbaṃ.

ဤအရာ၌ တစ်ခုသော 'အဘိက္ကန္တ' သဒ္ဒါဖြင့် ဒေသနာတော်ကို ချီးမွမ်း၏၊ အခြားတစ်ခုသော 'အဘိက္ကန္တ' သဒ္ဒါဖြင့် မိမိ၏ ကြည်ညိုခြင်းကို ချီးမွမ်း၏။ ဤအရာ၌ အဓိပ္ပာယ်ကား- 'အရှင်ဘုရား၊ မြတ်စွာဘုရား၏ တရားဒေသနာတော်သည် အလွန်တင့်တယ်လှပါပေ၏၊ မြတ်စွာဘုရား၏ တရားဒေသနာတော်ကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော တပည့်တော်၏ ကြည်ညိုခြင်းသည် အလွန်တင့်တယ်လှပါပေ၏' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် မြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော်ကိုပင် နှစ်ခုနှစ်ခုသော အနက်တို့ကို ရည်ညွှန်း၍ ချီးမွမ်းတော်မူ၏။ မြတ်စွာဘုရား၏ စကားတော်သည် အပြစ်ကို ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် အလွန်တင့်တယ်၏၊ ဂုဏ်ထူးကို ရရှိစေတတ်သောကြောင့် အလွန်တင့်တယ်၏။ ထို့အတူ သဒ္ဓါတရားကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပညာကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အနက်နှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဗျည်းနှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပေါ်လွင်သော ပုဒ်ရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ နက်နဲသော အနက်ရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ နားဝယ် ချိုသာသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ နှလုံးသားသို့ သက်ဝင်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မိမိကိုယ်ကို ချီးမြှောက်ခြင်း မရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးကို ရှုတ်ချခြင်း မရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကရုဏာဖြင့် အေးမြသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပညာဖြင့် စင်ကြယ်သန့်ရှင်းသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထင်ရှားသဖြင့် မွေ့လျော်ဖွယ် ရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ စူးစမ်းဆင်ခြင်ခြင်းကို ခံနိုင်ရည်ရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကြားနာရသဖြင့် ချမ်းသာခြင်းရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ စူးစမ်းဆင်ခြင်သော် စီးပွားချမ်းသာကို ဆောင်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း စသည်ဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်၏။

Tato parampi catūhi upamāhi desanaṃyeva thometi. Tattha nikkujjitanti adhomukhaṭhapitaṃ heṭṭhāmukhajātaṃ vā. Ukkujjeyyāti upari mukhaṃ kareyya. Paṭicchannanti tiṇapaṇṇādichāditaṃ. Vivareyyāti ugghāṭeyya. Mūḷhassa vāti disāmūḷhassa. Maggaṃ ācikkheyyāti hatthe gahetvā ‘‘esa maggo’’ti vadeyya, andhakāreti kāḷapakkhacātuddasī aḍḍharattaghanavanasaṇḍameghapaṭalehi caturaṅge tame. Ayaṃ tāva anuttānapadattho. Ayaṃ pana sādhippāyayojanā. Yathā koci nikkujjitaṃ ukkujjeyya, evaṃ saddhammavimukhaṃ asaddhamme patitaṃ maṃ asaddhammā vuṭṭhāpentana. Yathā paṭicchannaṃ vivareyya, evaṃ kassapassa bhagavato sāsanantaradhānā pabhuti micchādiṭṭhigahanapaṭicchannaṃ sāsanaṃ vivarantena, yathā mūḷhassa maggaṃ ācikkheyya, evaṃ kummaggamicchāmaggappaṭipannassa me saggamokkhamaggaṃ āvikarontena, yathā andhakāre telapajjotaṃ dhāreyya, evaṃ mohandhakāranimuggassa me buddhādiratanarūpāni apassato tappaṭicchādakamohandhakāraviddhaṃsakadesanāpajjotadhārakena mayhaṃ bhagavatā etehi pariyāyehi pakāsitattā anekapariyāyena dhammo pakāsitoti.

ထို 'အဘိက္ကန္တံ ဘော ဂေါတမ' ဟူသော စကားရပ်မှ နောက်၌လည်း လေးပါးသော ဥပမာတို့ဖြင့် တရားဒေသနာတော်ကိုပင် ချီးမွမ်း၏။ ထို ဥပမာစကားရပ်၌ 'နိက္ကုဇ္ဇိတံ' ဟူသည်မှာ အောက်၌ မျက်နှာဝရှိအောင် ထားအပ်သော သို့မဟုတ် အောက်၌ မျက်နှာဝရှိသည်ဖြစ်၍ ဖြစ်သော (အလိုအလျောက် မှောက်နေသော) အိုးခွက်ကို ဆိုလိုသည်။ 'ဥက္ကုဇ္ဇေယျ' ဟူသည်မှာ အထက်၌ မျက်နှာဝရှိသည်ကို ပြုရာသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ 'ပဋိစ္ဆန္နံ' ဟူသည်မှာ မြက်၊ သစ်ရွက် အစရှိသည်တို့ဖြင့် ဖုံးထားအပ်သော အရာဝတ္ထုကို ဆိုလိုသည်။ 'ဝိဝရေယျ' ဟူသည်မှာ ဖွင့်ပြရာသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ 'မူဠှဿ' ဟူသည်မှာ အရပ်မျက်နှာတို့၌ တွေဝေနေသူအား သို့မဟုတ် မျက်စိလည် လမ်းမှားနေသူအား ဆိုလိုသည်။ 'မဂ္ဂံ အာစိက္ခေယျ' ဟူသည်မှာ လက်၌ ကိုင်ယူ၍ 'ဤလမ်းကား လမ်းဖြောင့် လမ်းမှန်တည်း' ဟု ပြောပြရာသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ 'အန္ဓကာရေ' ဟူသည်မှာ လဆုတ်ပက္ခ တစ်ဆယ့်လေးရက် ညဉ့်ထက်ဝက် သန်းခေါင် တစ်ခဲနက်သော တောအုပ် မိုးတိမ်လွှာတို့ဖြင့် လေးပါးသော အင်္ဂါရှိသော အမိုက်မှောင်၌ ဖြစ်သည်။ ဤဆိုအပ်ပြီးသည်ကား ရှေးဦးစွာ မပေါ်လွင်သော ပုဒ်တို့၏ အနက်တည်း။ အဓိပ္ပာယ်ကို ယှဉ်စပ်ခြင်းကား ဤသို့ဖြစ်၏- တစ်စုံတစ်ယောက်သည် မှောက်ထားအပ်သော သို့မဟုတ် အလိုအလျောက် မှောက်နေသော အိုးခွက်ကို လှန်ပြရာသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ သူတော်ကောင်းတရားမှ မျက်နှာလွှဲဖြစ်သော၊ မသူတော်တို့၏ တရား၌ တည်သော တပည့်တော်ကို မသူတော်တို့၏ တရားမှ ထစေတော်မူသည်လည်းကောင်း။ မြက်၊ သစ်ရွက်အစရှိသည်တို့ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းအပ်သော အရာဝတ္ထုကို ဖွင့်ပြရာသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ကဿပဘုရားရှင်၏ သာသနာတော် ကွယ်ရာအခါမှ စ၍ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတည်းဟူသော တောအုပ်ရှုပ်ထွေးမှုက ဖုံးထားအပ်သော သာသနာတော်ကို ဖွင့်ပြတော်မူသည်လည်းကောင်း။ အရပ်မျက်နှာ၌ တွေဝေသူအား လမ်းဖြောင့်လမ်းမှန်ကို ပြောပြရာသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ စက်ဆုပ်အပ်သော လမ်းခရီး၊ မှားယွင်းသော လမ်းခရီး၌ သွားနေသော တပည့်တော်အား နတ်ပြည်လမ်း နိဗ္ဗာန်လမ်းကို ပြောပြတော်မူသည်လည်းကောင်း။ အမှောင်၌ ဆီမီးတန်ဆောင်ကို ညှိထွန်း ဆောင်ပြရာသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ မောဟတည်းဟူသော အမိုက်မှောင်၌ နစ်မြုပ်နေသဖြင့် ဘုရားအစရှိသော ရတနာသုံးပါးတည်းဟူသော အဆင်းတို့ကို မမြင်ရသော တပည့်တော်အား ထိုအဆင်းတို့ကို ဖုံးလွှမ်းထားသော မောဟတည်းဟူသော အမိုက်မှောင်ကို ဖျက်ဆီးတတ်သော ဒေသနာတော်အရောင်ကို ဆောင်ပြတော်မူသည်လည်းကောင်း။ အရှင်ဂေါတမသည် တပည့်တော်အား ဤပရိယာယ်တို့ဖြင့် ထင်ရှားပြတော်မူအပ်သည့်အတွက် အဖုံဖုံသော ပရိယာယ်အားဖြင့် တရားတော်ကို ထင်ရှားပြတော်မူအပ်ပါပေပြီ ဟူသည်ကား အဓိပ္ပာယ်ကို ယှဉ်စပ်ခြင်းတည်း။

Evaṃ desanaṃ thometvā imāya desanāya ratanattaye pasannacitto pasannākāraṃ karonto esāhantiādimāha. Tattha esāhanti eso ahaṃ[Pg.205]. Bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmīti bhagavā me saraṇaṃ, parāyanaṃ, aghassa tātā, hitassa ca vidhātāti. Iminā adhippāyena bhagavantaṃ gacchāmi bhajāmi sevāmi payirupāsāmi, evaṃ vā jānāmi bujjhāmīti. Yesañhi dhātūnaṃ gatiattho, buddhipi tesaṃ attho. Tasmā gacchāmīti imassa jānāmi bujjhāmīti ayampi attho vutto. Dhammañca bhikkhusaṅghañcāti ettha pana adhigatamagge sacchikatanirodhe yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne catūsu apāyesu apatamāne dhāretīti dhammo, so atthato ariyamaggo ceva nibbānañca. Vuttañcetaṃ – ‘‘yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo tesaṃ aggamakkhāyatī’’ti (a. ni. 4.34) vitthāro. Na kevalañca ariyamaggo ceva nibbānañca. Api ca kho ariyaphalehi saddhiṃ pariyattidhammopi. Vuttañhetaṃ chattamāṇavakavimāne –

ဤသို့ တရားဒေသနာတော်ကို ချီးမွမ်းပြီး၍ ဤဒေသနာတော်ကြောင့် ရတနာသုံးပါးအပေါင်း၌ ကြည်ညိုသော စိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ ကြည်ညိုသူတို့ ပြုထိုက်သော ဆည်းကပ်မှုကို ပြုလိုသည်ဖြစ်၍ 'ဧသာဟံ' အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကားရပ်၌ 'ဧသာဟံ' ဟူသည်မှာ 'ဧသော အဟံ (ဤငါသည်)' ဟု ဖြစ်သည်။ 'ဘဝန္တံ ဂေါတမံ သရဏံ ဂစ္ဆာမိ' ဟူသည်မှာ 'အရှင်ဂေါတမကို ကိုးကွယ်ရာဟူ၍ ဆည်းကပ်ပါ၏ (သို့မဟုတ် သိပါ၏)' ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ 'အရှင်ဂေါတမသည် ငါ၏ ကိုးကွယ်ရာတည်း၊ လဲလျောင်းရာတည်း၊ မကောင်းမှုမှ စောင့်ရှောက်တတ်ပါပေ၏၊ စီးပွားကိုလည်း စီမံတတ်ပါပေ၏' ဟူသော ဤအလိုအားဖြင့် အရှင်ဂေါတမကို ဆည်းကပ်ပါ၏ (သို့မဟုတ် သိပါ၏၊ ဆည်းကပ်ပါ၏၊ မှီဝဲပါ၏၊ ချည်းကပ်ပါ၏)။ သို့မဟုတ် ဤသို့ 'အရှင်ဂေါတမသည် ငါ၏ ကိုးကွယ်ရာ' ဟူ၍ သိပါ၏၊ နားလည်ပါ၏ ဟူသည်ကား အနက်တည်း။ အကြောင်းမူကား အကြင်ဓာတ်တို့၏ ဂတိအနက် (သွားခြင်းအနက်) ရှိ၏။ ထိုဓာတ်တို့၏ သိခြင်းအနက်သည်လည်း ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် 'ဂစ္ဆာမိ' ဟူသော ဤပုဒ်၏ 'သိပါ၏၊ နားလည်ပါ၏' ဟူသော ဤအနက်ကိုလည်း ငါဆိုအပ်ပြီ။ 'ဓမ္မဉ္စ ဘิက္ခုသံဃဉ္စ' ဟူသော ဤပါဌ်၌မူကား အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏- သိအပ် ရအပ်ပြီးသော မဂ္ဂသစ္စာရှိကုန်သော၊ မျက်မှောက်ပြုအပ်ပြီးသော နိရောဓသစ္စာရှိကုန်သော ဖလဋ္ဌပုဂ္ဂိုလ်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ အကြင်အကြင် ဆုံးမတော်မူအပ်သည့်အတိုင်း ကျင့်ဆဲဖြစ်သော မဂ္ဂဋ္ဌပုဂ္ဂိုလ်တို့ကိုလည်းကောင်း လေးပါးသော အပါယ်တို့၌ မကျအောင် ဆောင်ထားတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် တရားမည်၏။ ထိုတရားသည် အနက်သဘောအားဖြင့် အရိယာမဂ်လည်းကောင်း၊ နိဗ္ဗာန်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ သာဓကကား- 'ရဟန်းတို့၊ သင်္ခတဖြစ်ကုန်သော အကြင်မျှလောက်သော တရားတို့သည် ရှိကုန်၏။ ထိုသင်္ခတတရားတို့တွင် အင်္ဂါရှစ်ပါးရှိသော မြတ်သောမဂ်ကို အမြတ်ဆုံးဟူ၍ ဟောတော်မူအပ်၏' ဟူ၍ ဤသုတ္တန်ကို မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်ပြီ အစရှိသဖြင့် အကျယ်ကို သိအပ်၏။ မဂ်နှင့် နိဗ္ဗာန်သက်သက်သည်သာ တရားမည်သည် မဟုတ်သေး။ စင်စစ်သော်ကား အရိယာဖိုလ်တို့နှင့်တကွ ပရိယတ္တိတရားသည်လည်း တရားမည်သေး၏။ သာဓကကား ဆတ္တမာဏဝကဝိမာနဝတ္ထု၌ ဤဂါထာကို မြတ်စွာဘုရားသည်ပင် ဟောတော်မူအပ်ပြီ-

‘‘Rāgavirāgamanejamasokaṃ, dhammamasaṅkhatamappaṭikūlaṃ;

Madhuramimaṃ paguṇaṃ suvibhattaṃ, dhammamimaṃ saraṇatthamupehī’’ti. (vi. va. 887);

ရာဂကို ပယ်ကြောင်းဖြစ်သော (သို့မဟုတ် ရာဂ၏ မတပ်မက်ကြောင်းဖြစ်သော) အရိယာမဂ်တရားကိုလည်းကောင်း၊ တုန်လှုပ်တတ်သော တဏှာမရှိသော၊ ဝမ်းနည်းခြင်းမရှိသော အရိယာဖိုလ်တရားကိုလည်းကောင်း၊ အကြောင်းတရားလေးပါးတို့သည် မပြုပြင်အပ်ထသော၊ တစ်စုံတစ်ခုနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်မရှိသော (သို့မဟုတ် အလိုရှိအပ် ကောင်းမြတ်သော) နိဗ္ဗာန်တရားကိုလည်းကောင်း၊ ချိုဆိမ့်ကောင်းမြတ်သော အရသာနှင့်တူသော၊ အဝါးဝစွာ လေ့လာအပ်ပြီးထသော (သို့မဟုတ် မြတ်သောဂုဏ်ရှိထသော)၊ ကောင်းစွာ ဝေဖန်အပ်ထသော ဤပရိယတ်တရားတော်ကိုလည်းကောင်း၊ ဤမဂ်ဖိုလ်နိဗ္ဗာန် ဓမ္မက္ခန္ဓာတည်းဟူသော ဆယ်တန်သော တရားတော်မြတ်ကို ကိုးကွယ်ရာအကျိုးငှာ ဆည်းကပ်ပါတော့အံ့ ဟူ၍ ဟောတော်မူအပ်ပြီ။

Ettha hi rāgavirāgoti maggo kathito. Anejamasokanti phalaṃ. Dhammamasaṅkhatanti nibbānaṃ. Appaṭikūlaṃ madhuramimaṃ paguṇaṃ suvibhattanti piṭakattayena vibhattā dhammakkhandhāti. Diṭṭhisīlasaṃghātena saṃhatoti saṅgho, so atthato aṭṭha ariyapuggalasamūho. Vuttañhetaṃ tasmiññeva vimāne –

မှန်၏၊ ဤဂါထာ၌ 'ရာဂဝိရာဂေါ' ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် အရိယာမဂ်ကို ဟောတော်မူအပ်ပြီ။ 'အနေဇမသောကံ' ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် အရိယာဖိုလ်ကို ဟောတော်မူအပ်ပြီ။ 'ဓမ္မမသင်္ခတံ' ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် နိဗ္ဗာန်ကို ဟောတော်မူအပ်ပြီ။ 'အပ္ပဋိကူလံ မဓုရမိမံ ပဂုဏံ သုဝိဘတ္တံ' ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ပိဋကတ်သုံးပုံဖြင့် ခွဲခြားဝေဖန်အပ်ကုန်သော အလုံးစုံသော ဓမ္မက္ခန္ဓာတို့ကို ဟောတော်မူအပ်ကုန်ပြီ ဟု ဤသို့ မှတ်ထိုက်၏။ အယူနှင့် သီလ၏ ပေါင်းစပ်အပ်သည်၏ အဖြစ်အားဖြင့် သို့မဟုတ် အယူသီလ တူမျှသည်၏ အဖြစ်အားဖြင့် ပေါင်းစပ်အပ်သည့်အတွက် သံဃာမည်၏။ ထိုသံဃာသည် အနက်သဘောအားဖြင့် ရှစ်ပါးသော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အစုအပေါင်းတည်း။ သာဓကကား ထိုဆတ္တမာဏဝကဝိမာနဝတ္ထု၌ပင်-

‘‘Yattha ca dinnamahapphalamāhu, catūsu sucīsu purīsayugesu;

Aṭṭha ca puggaladhammadasā te, saṅghamimaṃ saraṇatthamupehī’’ti. (vi. va. 888);

လေးစုံကုန်သော၊ စင်ကြယ်ကုန်သော အကြင်ယောက်ျားအစုံတို့၌လည်းကောင်း၊ ပေးလှူအပ်သော ပစ္စည်းဝတ္ထုကို (သို့မဟုတ် ပေးလှူကြောင်း ဒါနစေတနာကို) များစွာသောအကျိုးရှိ၏ဟု ဟောတော်မူကြကုန်ပြီ။ သစ္စာလေးပါးတရားကို သိမြင်ကြကုန်သော ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် အသီးအခြားခွဲခြင်းအားဖြင့် ရှစ်ပါးတို့သည်လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသံဃာတော်ကို ကိုးကွယ်ရာအကျိုးငှာ ဆည်းကပ်ပါလော့ ဟူ၍ ဤဂါထာကို မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူအပ်ပြီ။

Bhikkhūnaṃ saṅgho bhikkhusaṅgho. Ettāvatā rājā tīṇi saraṇagamanāni paṭivedesi.

ရဟန်းတို့၏ အပေါင်းသည် ရဟန်းသံဃာမည်၏။ ဤမျှသော အစဉ်ဖြင့် မင်းကြီးသည် သရဏဂုံသုံးပါးတို့ကို လျှောက်ထားလေပြီ။

Saraṇagamanakathā

သရဏဂမနကထာ

Idāni tesu saraṇagamanesu kosallatthaṃ saraṇaṃ, saraṇagamanaṃ, yo ca saraṇaṃ gacchati, saraṇagamanappabhedo, saraṇagamanaphalaṃ, saṅkileso, bhedoti, ayaṃ vidhi veditabbo. Seyyathidaṃ – saraṇatthato tāva hiṃsatīti saraṇaṃ. Saraṇagatānaṃ teneva saraṇagamanena bhayaṃ santāsaṃ dukkhaṃ duggatiparikilesaṃ hanati vināsetīti attho, ratanattayassevetaṃ adhivacanaṃ.

ယခုအခါ ထိုသရဏဂုံသုံးပါးတို့၌ပင် ကျွမ်းကျင်သူ၏ အဖြစ်ဟူသော အကျိုးငှာ သရဏလည်းကောင်း၊ သရဏဂုံလည်းကောင်း၊ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ကိုးကွယ်ရာဟူ၍ ဆည်းကပ်၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်းကောင်း၊ သရဏဂုံအပြားလည်းကောင်း၊ သရဏဂုံ၏ အကျိုးလည်းကောင်း၊ သရဏဂုံ၏ ညစ်နွမ်းပုံလည်းကောင်း၊ သရဏဂုံ၏ ပျက်ခြင်းလည်းကောင်း ဟူသော ဤအစီအရင်ကို သိအပ်၏။ ဤအစီအရင်ဟူသည် အဘယ်နည်း- သရဏဂုံအပြားစသည်တို့မှ ရှေးဦးစွာ သရဏသဒ္ဒါ၏ အနက်အားဖြင့် (ဝဋ်ဘေးစသည်ကို) ပယ်ဖျောက်ဖျက်ဆီးတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် သရဏမည်၏။ ကိုးကွယ်ရာဟူ၍ ဆည်းကပ်သူတို့၏ ထိုသရဏဂုံဖြင့်ပင် ဝဋ်ဘေးကိုလည်းကောင်း၊ စိတ်၌ ပြင်းစွာ ထိတ်လန့်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ကိုယ်ဆင်းရဲခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ဒုဂ္ဂတိဘဝ၌ ထက်ဝန်းကျင် အနှိပ်စက်ခံရခြင်း (ပူလောင်ရခြင်း) ကိုလည်းကောင်း ပယ်ဖျောက် ဖျက်ဆီးတတ်၏ ဟု အနက်ရ၏။ ဤသရဏသဒ္ဒါသည် ရတနာသုံးပါးအပေါင်းကိုပင် ဟောသော အနက်တည်း။

Atha [Pg.206] vā hite pavattanena ahitā ca nivattanena sattānaṃ bhayaṃ hiṃsati buddho. Bhavakantārā uttāraṇena assāsadānena ca dhammo; appakānampi kārānaṃ vipulaphalapaṭilābhakaraṇena saṅgho. Tasmā imināpi pariyāyena ratanattayaṃ saraṇaṃ. Tappasādataggarutāhi vihatakileso tapparāyaṇatākārappavatto cittuppādo saraṇagamanaṃ. Taṃ samaṅgīsatto saraṇaṃ gacchati. Vuttappakārena cittuppādena etāni me tīṇi ratanāni saraṇaṃ, etāni parāyaṇanti evaṃ upetīti attho. Evaṃ tāva saraṇaṃ, saraṇagamanaṃ, yo ca saraṇaṃ gacchati, idaṃ tayaṃ veditabbaṃ.

အကျယ်တစ်နည်းကား- မြတ်စွာဘုရားသည် စီးပွားချမ်းသာဖြစ်ကြောင်း၌ သတ္တဝါတို့ကို ဖြစ်စေခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အစီးအပွားမဲ့မှ (သို့မဟုတ် စီးပွား၏ ဆန့်ကျင်ဘက်မှ) ဆုတ်နစ်စေခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း သတ္တဝါတို့၏ ဝဋ်ဘေးကို ပယ်ဖျောက် ဖျက်ဆီးတော်မူတတ်၏။ တရားတော်သည် ဘဝတည်းဟူသော ခရီးခဲမှ ကယ်တင်ခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သက်သာရာ သက်သာကြောင်းကို ပေးခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း သတ္တဝါတို့၏ ဘေးကို ပယ်ဖျောက် ဖျက်ဆီးတော်မူတတ်၏။ သံဃာတော်သည် အနည်းငယ်မျှဖြစ်သော ပြုအပ်သော ကောင်းမှုတို့၏ ပြန့်ပြောသော အကျိုးကို ရရှိစေတတ်ခြင်းအားဖြင့် သတ္တဝါတို့၏ ဘေးကို ပယ်ဖျောက် ဖျက်ဆီးတော်မူတတ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤခွဲခြား၍ ဖွင့်ဆိုအပ်သော အကြောင်းကြောင့်လည်း ရတနာသုံးပါးအပေါင်းသည် သရဏမည်၏။ ထိုရတနာသုံးပါး၌ ကြည်ညိုခြင်း၊ ထိုရတနာသုံးပါးကိုသာလျှင် အလေးပြုစရာရှိသူ၏ အဖြစ်တို့ဖြင့် ကိလေသာကို ပယ်ဖျောက်ပြီးသော သို့မဟုတ် ပယ်ဖျောက်အပ်ပြီးသော ကိလေသာရှိသော၊ ထိုရတနာသုံးပါးဟူသော လဲလျောင်းရာရှိသည်၏ အဖြစ်ဟူသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်သော စိတ္တုပ္ပါဒ်သည် သရဏဂုံမည်၏။ ထိုသရဏဂုံနှင့် ပြည့်စုံသော သတ္တဝါသည် ကိုးကွယ်ရာဟူ၍ ဆည်းကပ်၏။ ဆိုအပ်ပြီးသော အပြားရှိသော စိတ္တုပ္ပါဒ်ဖြင့် 'ဤရတနာသုံးပါးတို့သည် ငါ၏ ကိုးကွယ်ရာတည်း၊ ဤရတနာတို့သည် ငါ၏ လဲလျောင်းရာတည်း' ဟု ဤသို့ ဆည်းကပ်၏ ဟု အနက်ရ၏။ ဤသို့လျှင် သရဏဂုံအပြားစသည်တို့မှ ရှေးဦးစွာ သရဏကိုလည်းကောင်း၊ သရဏဂုံကိုလည်းကောင်း၊ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ကိုးကွယ်ရာဟူ၍ ဆည်းကပ်၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်ကိုလည်းကောင်း ဤသုံးပါးအပေါင်းကို သိအပ်၏။

Saraṇagamanappabhede pana duvidhaṃ saraṇagamanaṃ – lokuttaraṃ lokiyañca. Tattha lokuttaraṃ diṭṭhasaccānaṃ maggakkhaṇe saraṇagamanupakkilesasamucchedena ārammaṇato nibbānārammaṇaṃ hutvā kiccato sakalepi ratanattaye ijjhati. Lokiyaṃ puthujjanānaṃ saraṇagamanupakkilesavikkhambhanena ārammaṇato buddhādiguṇārammaṇaṃ hutvā ijjhati. Taṃ atthato buddhādīsu vatthūsu saddhāpaṭilābho saddhāmūlikā ca sammādiṭṭhi dasasu puññakiriyavatthūsu diṭṭhijukammanti vuccati. Tayidaṃ catudhā vattati – attasanniyyātanena, tapparāyaṇatāya, sissabhāvūpagamanena, paṇipātenāti.

သရဏဂုံအပြားတွင် သရဏဂုံသည် လောကုတ္တရာသရဏဂုံနှင့် လောကီသရဏဂုံဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိသည်။ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် လောကုတ္တရာသရဏဂုံသည် သစ္စာလေးပါးကို မြင်ပြီးသော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ မဂ်ခဏ၌ သရဏဂုံညစ်နွမ်းကြောင်း ကိလေသာများကို အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်နိုင်ခြင်းကြောင့် အာရုံအားဖြင့် နိဗ္ဗာန်ဟူသော အာရုံရှိသည်ဖြစ်၍ ကိစ္စအားဖြင့် ရတနာသုံးပါးလုံး၌ ပြီးစီးသည်။ လောကီသရဏဂုံသည် ပုထုဇဉ်တို့၏ သရဏဂုံညစ်နွမ်းကြောင်း ကိလေသာများကို ခေတ္တပယ်ခွာနိုင်ခြင်းကြောင့် အာရုံအားဖြင့် ဘုရားအစရှိသော ရတနာသုံးပါး၏ ဂုဏ်တော်ဟူသော အာရုံရှိသည်ဖြစ်၍ ပြီးစီးသည်။ ထိုလောကီသရဏဂုံသည် အနှစ်သာရအနက်အားဖြင့် ဘုရားအစရှိသော ဝတ္ထု (ရတနာသုံးပါး) တို့၌ သဒ္ဓါတရားကို ရခြင်းနှင့် သဒ္ဓါကို အရင်းခံသော သမ္မာဒိဋ္ဌိဖြစ်သည်။ ယင်းသဒ္ဓါတရားရခြင်းနှင့် သမ္မာဒိဋ္ဌိကို ပုညကြိယာဝတ္ထုဆယ်ပါးတို့တွင် ‘ဒိဋ္ဌိဇုကမ္မ’ ဟူ၍ ခေါ်ဆိုသည်။ ထိုလောကီသရဏဂုံသည် မိမိကိုယ်ကို အပ်နှင်းခြင်း (အတ္တသန္နိယျာတန)၊ ရတနာသုံးပါးကိုသာ လဲလျောင်းရာပြုခြင်း (တပ္ပရာယဏတာ)၊ တပည့်အဖြစ်သို့ ကပ်ရောက်ခြင်း (သိဿဘာဝူပဂမန)၊ ရိုသေစွာ ပျပ်ဝပ်ရှိခိုးခြင်း (ပဏိပါတ) ဟူ၍ လေးမျိုးသော အခြင်းအရာဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သည်။

Tattha attasanniyyātanaṃ nāma – ‘‘ajjādiṃ katvā ahaṃ attānaṃ buddhassa niyyātemi, dhammassa, saṅghassā’’ti evaṃ buddhādīnaṃ attapariccajanaṃ. Tapparāyaṇatā nāma ‘‘ajjādiṃ katvā ‘ahaṃ buddhaparāyaṇo, dhammaparāyaṇo, saṅghaparāyaṇo’ti. Maṃ dhārethā’’ti evaṃ tapparāyaṇabhāvo. Sissabhāvūpagamanaṃ nāma – ‘‘ajjādiṃ katvā – ‘ahaṃ buddhassa antevāsiko, dhammassa, saṅghassa antevāsiko’ti maṃ dhārethā’’ti evaṃ sissabhāvūpagamo. Paṇipāto nāma – ‘‘ajjādiṃ katvā ahaṃ abhivādanapaccuṭṭhānaañjalikammasāmīcikammaṃ buddhādīnaṃyeva tiṇṇaṃ vatthūnaṃ karomī’ti maṃ dhārethā’’ti evaṃ buddhādīsu paramanipaccākāro. Imesañhi catunnaṃ ākārānaṃ aññatarampi karontena gahitaṃyeva hoti saraṇaṃ.

ထိုလေးပါးတို့တွင် ‘အတ္တသန္နိယျာတန’ မည်သည်မှာ “ယနေ့မှစ၍ အကျွန်ုပ်သည် မိမိကိုယ်ကို မြတ်စွာဘုရားအားလည်းကောင်း၊ တရားတော်အားလည်းကောင်း၊ သံဃာတော်အားလည်းကောင်း အပ်နှင်းပါ၏” ဟု ဘုရားအစရှိသော ရတနာတို့အား မိမိကိုယ်ကို စွန့်လွှတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘တပ္ပရာယဏတာ’ မည်သည်မှာ “ယနေ့မှစ၍ အကျွန်ုပ်ကို ဘုရားကိုသာ လဲလျောင်းရာရှိသူ၊ တရားတော်ကိုသာ လဲလျောင်းရာရှိသူ၊ သံဃာတော်ကိုသာ လဲလျောင်းရာရှိသူဟူ၍ မှတ်တော်မူပါ” ဟု လဲလျောင်းရာရှိသူ၏ အဖြစ်ကို ခံယူခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘သိဿဘာဝူပဂမန’ မည်သည်မှာ “ယနေ့မှစ၍ အကျွန်ုပ်ကို မြတ်စွာဘုရား၏ တပည့်ရင်း၊ တရားတော်၏ တပည့်ရင်း၊ သံဃာတော်၏ တပည့်ရင်းဟူ၍ မှတ်တော်မူပါ” ဟု တပည့်အဖြစ်သို့ ကပ်ရောက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ပဏိပါတ’ မည်သည်မှာ “ယနေ့မှစ၍ အကျွန်ုပ်သည် ရှိခိုးခြင်း၊ ခရီးဦးကြိုဆိုခြင်း၊ လက်အုပ်ချီခြင်း၊ အရိုအသေပြုခြင်းကို ဘုရားအစရှိသော ရတနာသုံးပါးတို့အားသာ ပြုပါအံ့” ဟု ဘုရားအစရှိသော ဝတ္ထုတို့၌ အလွန်အမင်း ရိုသေပျပ်ဝပ်မှုကို ပြုခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤအခြင်းအရာလေးပါးတို့တွင် တစ်ပါးပါးကို ပြုသောသူသည်လည်း သရဏဂုံကို ဆောက်တည်ပြီးသား ဖြစ်ပေသည်။

Api ca bhagavato attānaṃ pariccajāmi, dhammassa, saṅghassa, attānaṃ pariccajāmi, jīvitaṃ pariccajāmi, pariccattoyeva me attā, pariccattaṃyeva jīvitaṃ, jīvitapariyantikaṃ buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmi, buddho me saraṇaṃ leṇaṃ tāṇanti[Pg.207]; evampi attasanniyyātanaṃ veditabbaṃ. ‘‘Satthārañca vatāhaṃ passeyyaṃ, bhagavantameva passeyyaṃ, sugatañca vatāhaṃ passeyyaṃ, bhagavantameva passeyyaṃ, sammāsambuddhañca vatāhaṃ passeyyaṃ, bhagavantameva passeyya’’nti (saṃ. ni. 2.154). Evampi mahākassapassa saraṇagamanaṃ viya sissabhāvūpagamanaṃ veditabbaṃ.

၎င်းပြင် “မြတ်စွာဘုရားအား မိမိကိုယ်ကို စွန့်ပါ၏၊ တရားတော်အား... သံဃာတော်အား မိမိကိုယ်ကို စွန့်ပါ၏၊ အသက်ကို စွန့်ပါ၏၊ အကျွန်ုပ်သည် မိမိကိုယ်ကို စွန့်အပ်ပြီးပါပြီ၊ အသက်ကို စွန့်အပ်ပြီးပါပြီ၊ အသက်ထက်ဆုံး မြတ်စွာဘုရားကို ကိုးကွယ်ရာဟူ၍ ဆည်းကပ်ပါ၏၊ မြတ်စွာဘုရားသည် အကျွန်ုပ်၏ ကိုးကွယ်ရာ၊ ခိုလှုံရာ၊ စောင့်ရှောက်ရာ ဖြစ်တော်မူပါ၏” ဟူ၍လည်း အတ္တသန္နိယျာတန (မိမိကိုယ်ကို အပ်နှင်းခြင်း) သရဏဂုံကို သိအပ်၏။ “အကျွန်ုပ်သည် ဆရာဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးတွေ့ရပါမူ ကောင်းလေစွ၊ ထိုမြတ်စွာဘုရားကိုသာ ဖူးတွေ့ရပါမူ ကောင်းလေစွ၊ အကျွန်ုပ်သည် သုဂတဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးတွေ့ရပါမူ ကောင်းလေစွ၊ ထိုမြတ်စွာဘုရားကိုသာ ဖူးတွေ့ရပါမူ ကောင်းလေစွ၊ အကျွန်ုပ်သည် သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးတွေ့ရပါမူ ကောင်းလေစွ၊ ထိုမြတ်စွာဘုရားကိုသာ ဖူးတွေ့ရပါမူ ကောင်းလေစွ” ဟူ၍လည်း အရှင်မဟာကဿပ၏ သရဏဂုံကဲ့သို့ သိဿဘာဝူပဂမန (တပည့်အဖြစ်သို့ ကပ်ရောက်ခြင်း) သရဏဂုံကို သိအပ်၏။

‘‘So ahaṃ vicarissāmi, gāmā gāmaṃ purā puraṃ;

Namassamāno sambuddhaṃ, dhammassa ca sudhammata’’nti. (su. ni. 194);

“ထိုငါသည် မြတ်စွာဘုရားကိုလည်းကောင်း၊ တရားတော်၏ ကောင်းစွာဟောထားတော်မူသည်၏အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း ရိုသေစွာရှိခိုးလျက် ရွာမှရွာသို့၊ မြို့မှမြို့သို့ လှည့်လည်သွားလာပါအံ့။”

Evampi āḷavakādīnaṃ saraṇagamanaṃ viya tapparāyaṇatā veditabbā. Atha kho brahmāyu brāhmaṇo uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā bhagavato pādesu sirasā nipatitvā bhagavato pādāni mukhena ca paricumbati, pāṇīhi ca parisambāhati, nāmañca sāveti – ‘‘brahmāyu ahaṃ, bho gotama brāhmaṇo, brahmāyu ahaṃ, bho gotama brāhmaṇo’’ti (ma. ni. 2.394) evampi paṇipāto daṭṭhabbo.

ဤသို့လျှင် အာဠဝကအစရှိသော သူတို့၏ သရဏဂုံကဲ့သို့ ‘တပ္ပရာယဏတာ’ သရဏဂုံကို သိအပ်၏။ “ထိုအခါ ဗြာဟ္မာယုပုဏ္ဏားသည် နေရာမှထ၍ အပေါ်ခြုံလွှာကို ပခုံးတစ်ဖက်တွင် တင်လျက် မြတ်စွာဘုရား၏ ခြေတော်ရင်း၌ ဦးခေါင်းဖြင့် ပျပ်ဝပ်၍ မြတ်စွာဘုရား၏ ခြေတော်တို့ကို နှုတ်ခမ်းဖြင့် နမ်းရှုပ်လျက်၊ လက်တို့ဖြင့် ဆုတ်နယ်ကာ ‘အရှင်ဂေါတမ၊ အကျွန်ုပ်သည် ဗြာဟ္မာယုပုဏ္ဏားဖြစ်ပါသည်၊ အရှင်ဂေါတမ၊ အကျွန်ုပ်သည် ဗြာဟ္မာယုပုဏ္ဏားဖြစ်ပါသည်’ ဟု မိမိ၏အမည်ကို ကြားလျှောက်၏” ဟူ၍လည်း ပဏိပါတ (ရိုသေစွာ ပျပ်ဝပ်ရှိခိုးခြင်း) သရဏဂုံကို မှတ်အပ်၏။

So panesa ñātibhayācariyadakkhiṇeyyavasena catubbidho hoti. Tattha dakkhiṇeyyapaṇipātena saraṇagamanaṃ hoti, na itarehi. Seṭṭhavaseneva hi saraṇaṃ gaṇhāti, seṭṭhavasena ca bhijjati. Tasmā yo sākiyo vā koliyo vā – ‘‘buddho amhākaṃ ñātako’’ti vandati, aggahitameva hoti saraṇaṃ. Yo vā – ‘‘samaṇo gotamo rājapūjito mahānubhāvo avandīyamāno anatthampi kareyyā’’ti bhayena vandati, aggahitameva hoti saraṇaṃ. Yo vā bodhisattakāle bhagavato santike kiñci uggahitaṃ saramāno buddhakāle vā –

ထိုပဏိပါတ (ပျပ်ဝပ်ရှိခိုးခြင်း) သည် ဆွေမျိုးဟူသောအစွမ်း၊ ကြောက်ရွံ့ခြင်းဟူသောအစွမ်း၊ ဆရာဟူသောအစွမ်း၊ အလှူခံထိုက်သူ (ဒက္ခိဏေယျ) ဟူသောအစွမ်းအားဖြင့် လေးမျိုးရှိသည်။ ထိုလေးမျိုးတို့တွင် ဒက္ခိဏေယျပဏိပါတ (အလှူခံထိုက်သူဟူ၍ ရိုသေစွာ ပျပ်ဝပ်ရှိခိုးခြင်း) ဖြင့်သာ သရဏဂုံ ဖြစ်၏၊ ကျန်သုံးမျိုးတို့ဖြင့် သရဏဂုံမဖြစ်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အထွတ်အမြတ်ဟူသော အစွမ်းဖြင့်သာ ကိုးကွယ်ရာကို ဆောက်တည်ကြပြီး အထွတ်အမြတ်ဟူသော အစွမ်းဖြင့်သာ ကိုးကွယ်ရာ ပျက်စီးသောကြောင့်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် သာကီဝင်ဖြစ်စေ၊ ကောလိယဖြစ်စေ တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူသည် “မြတ်စွာဘုရားသည် ငါတို့၏ ဆွေမျိုးတော်ဖြစ်သည်” ဟု နှလုံးသွင်းကာ ရှိခိုးလျှင် သရဏဂုံကို မယူအပ်သည်သာ ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် “ရဟန်းဂေါတမသည် မင်းတို့ပူဇော်အပ်သူ ဖြစ်၏၊ တန်ခိုးအာနုဘော်ကြီး၏၊ ရှိမခိုးလျှင် ငါ့အား ဘေးဒုက္ခပေးပေလိမ့်မည်” ဟု ကြောက်ရွံ့ခြင်းကြောင့် ရှိခိုးလျှင် သရဏဂုံကို မယူအပ်သည်သာ ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူသည် ဘုရားအလောင်းဖြစ်စဉ်အခါက မြတ်စွာဘုရားထံ၌ တစ်စုံတစ်ခုသော အတတ်ပညာကို သင်ယူခဲ့ဖူးသည်ကို အောက်မေ့သော်လည်းကောင်း၊ ဘုရားဖြစ်တော်မူသောအခါ၌သော်လည်းကောင်း...

‘‘Catudhā vibhaje bhoge, paṇḍito gharamāvasaṃ;

Ekena bhogaṃ bhuñjeyya, dvīhi kammaṃ payojaye;

Catutthañca nidhāpeyya, āpadāsu bhavissatī’’ti. (dī. ni. 3.265);

“လူ့ဘောင်၌ နေသော ပညာရှိသည် စည်းစိမ်ဥစ္စာတို့ကို လေးစု ပိုင်းခြားရာ၏၊ တစ်စုသော စည်းစိမ်ဖြင့် ကိုယ်တိုင် သုံးဆောင်ရာ၏၊ နှစ်စုသော စည်းစိမ်ဖြင့် လုပ်ငန်းဆောင်တာ ကိစ္စတို့ကို ပြုလုပ်ရာ၏၊ စတုတ္ထမြောက် တစ်စုကိုမူကား ဘေးအန္တရာယ်ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ အသုံးပြုရန် သိုမှီးသိမ်းဆည်းထားရာ၏။”

Evarūpaṃ anusāsaniṃ uggahetvā – ‘‘ācariyo me’’ti vandati, aggahitameva hoti saraṇaṃ. Yo pana – ‘‘ayaṃ loke aggadakkhiṇeyyo’’ti vandati, teneva gahitaṃ hoti saraṇaṃ.

ဤသို့သဘောရှိသော အဆုံးအမကို နာယူပြီး၍ “ငါ၏ ဆရာဖြစ်သည်” ဟု နှလုံးသွင်းကာ ရှိခိုးလျှင် သရဏဂုံကို မယူအပ်သည်သာ ဖြစ်၏။ တစ်ပါးသောသူသည်မူကား “ဤအရှင်သည် လောက၌ အလှူခံထိုက်ဆုံးသော အမြတ်ဆုံးပုဂ္ဂိုလ်ပေတည်း” ဟု နှလုံးသွင်းကာ ရှိခိုးဝပ်ချ၏၊ ထိုသူသည်သာ သရဏဂုံကို ယူအပ်သည် ဖြစ်၏။

Evaṃ gahitasaraṇassa ca upāsakassa vā upāsikāya vā aññatitthiyesu pabbajitampi ñātiṃ – ‘‘ñātako me aya’’nti vandato saraṇagamanaṃ na [Pg.208] bhijjati, pageva apabbajitaṃ. Tathā rājānaṃ bhayavasena vandato. So hi raṭṭhapūjitattā avandīyamāno anatthampi kareyyāti. Tathā yaṃ kiñci sippaṃ sikkhāpakaṃ titthiyampi – ‘‘ācariyo me aya’’nti vandatopi na bhijjati, evaṃ saraṇagamanappabhedo veditabbo.

ဤသို့ သရဏဂုံယူပြီးသော ဥပါသကာ သို့မဟုတ် ဥပါသိကာမသည် သာသနာပအယူရှိသော တိတ္ထိတို့ထံ၌ ရဟန်းပြုနေသော မိမိ၏ဆွေမျိုးကို “ဤသူသည် ငါ၏ဆွေမျိုးဖြစ်သည်” ဟု နှလုံးသွင်း၍ ရှိခိုးသော်လည်း သရဏဂုံမပျက်။ လူဝတ်ကြောင်ဆွေမျိုးကို ရှိခိုးသော် မပျက်ဟူသည်ကား ဆိုဖွယ်ရာမရှိပြီ။ ထို့အတူ မင်းကို ကြောက်ရွံ့ခြင်းကြောင့် ရှိခိုးသော်လည်း သရဏဂုံမပျက်ပေ။ အကြောင်းမှာ ထိုမင်းသည် တိုင်းပြည်က ပူဇော်အပ်သောသူ ဖြစ်သဖြင့် ရှိခိုးမခံရပါက ဘေးအန္တရာယ်ပြုနိုင်သောကြောင့်ဖြစ်သည်။ ထို့အတူ တစ်စုံတစ်ခုသော အတတ်ပညာကို သင်ကြားပေးဖူးသော တိတ္ထိကိုပင်သော်လည်း “ဤသူသည် ငါ၏ဆရာဖြစ်သည်” ဟု နှလုံးသွင်း၍ ရှိခိုးသော်လည်း သရဏဂုံမပျက်ပေ။ ဤသို့လျှင် သရဏဂုံ၏ ကွဲပြားခြားနားပုံကို သိအပ်၏။

Ettha ca lokuttarassa saraṇagamanassa cattāri sāmaññaphalāni vipākaphalaṃ, sabbadukkhakkhayo ānisaṃsaphalaṃ. Vuttañhetaṃ –

ဤသရဏဂုံတို့တွင် လောကုတ္တရာသရဏဂုံ၏ အကျိုးကား သာမညဖိုလ်လေးပါးတို့သည် ဝိပါက်အကျိုး (အကျိုးရင်း) ဖြစ်ပြီး၊ အလုံးစုံသော ဒုက္ခတို့၏ ကုန်ရာနိဗ္ဗာန်သည် အာနိသင်အကျိုး (အကျိုးဆက်) ဖြစ်သည်။ ဤသို့လည်း ဟောတော်မူအပ်၏။

‘‘Yo ca buddhañca dhammañca, saṅghañca saraṇaṃ gato;

Cattāri ariyasaccāni, sammappaññāya passati.

“အကြင်သူသည် ဘုရားကိုလည်းကောင်း၊ တရားတော်ကိုလည်းကောင်း၊ သံဃာတော်ကိုလည်းကောင်း ကိုးကွယ်ရာဟူ၍ ဆည်းကပ်၏။ ထိုသူသည် အရိယသစ္စာလေးပါးတို့ကို ကောင်းစွာ သမ္မာပညာဖြင့် မြင်၏။”

Dukkhaṃ dukkhasamuppādaṃ, dukkhassa ca atikkamaṃ;

Ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ, dukkhūpasamagāminaṃ.

“ဆင်းရဲခြင်း (ဒုက္ခသစ္စာ)၊ ဆင်းရဲခြင်းဖြစ်ကြောင်း (သမုဒယသစ္စာ)၊ ဆင်းရဲခြင်းမှ လွန်မြောက်ရာ (နိရောဓသစ္စာ)၊ ဆင်းရဲခြင်းကို ငြိမ်းအေးရာသို့ ရောက်စေတတ်သော မြတ်သော အင်္ဂါရှစ်ပါးရှိသော မဂ် (မဂ္ဂသစ္စာ) တို့ကို (မြင်၏)။”

Etaṃ kho saraṇaṃ khemaṃ, etaṃ saraṇamuttamaṃ;

Etaṃ saraṇamāgamma, sabbadukkhā pamuccatī’’ti. (dha. pa. 192);

“ဤကိုးကွယ်ရာသည်သာလျှင် ဘေးကင်းသော ကိုးကွယ်ရာမည်၏၊ ဤကိုးကွယ်ရာသည်သာလျှင် အမြတ်ဆုံးသော ကိုးကွယ်ရာမည်၏၊ ဤကိုးကွယ်ရာကို ဆည်းကပ်ခြင်းကြောင့် အလုံးစုံသော ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်၏။”

Api ca niccādito anupagamanādivasena petassa ānisaṃsaphalaṃ veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘aṭṭhānametaṃ anavakāso, yaṃ diṭṭhisampanno puggalo kañci saṅkhāraṃ niccato upagaccheyya…pe… kañci saṅkhāraṃ sukhato…pe… kañci dhammaṃ attato upagaccheyya…pe… mātaraṃ jīvitā voropeyya…pe… pitaraṃ…pe… arahantaṃ…pe… paduṭṭhacitto tathāgatassa lohitaṃ uppādeyya…pe…. saṅghaṃ bhindeyya…pe… aññaṃ satthāraṃ uddiseyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti (a. ni. 1.290). Lokiyassa pana saraṇagamanassa bhavasampadāpi bhogasampadāpi phalameva. Vuttañhetaṃ –

၎င်းပြင် (သင်္ခါရတရားတို့ကို) နိစ္စအစရှိသည်တို့ဖြင့် မရှုမြင်ခြင်း အစရှိသည့်အစွမ်းဖြင့်လည်း ဤလောကုတ္တရာသရဏဂုံ၏ အာနိသင်အကျိုးကို သိအပ်၏။ ဤသို့လည်း မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူအပ်၏။ “ရဟန်းတို့၊ မဂ်ဒိဋ္ဌိနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် တစ်စုံတစ်ခုသော သင်္ခါရတရားကို နိစ္စဟူ၍ ကပ်ရောက်ဆုပ်ကိုင်ရာ၏ဟူသော ဤအကြောင်းသည် မရှိနိုင်၊ ခွင့်မရှိ။ ... တစ်စုံတစ်ခုသော သင်္ခါရတရားကို သုခဟူ၍... တစ်စုံတစ်ခုသော တရားကို အတ္တဟူ၍ ကပ်ရောက်ဆုပ်ကိုင်ရာ၏... မိခင်ရင်းကို အသက်မှ ချွေချရာ၏... ဖခင်ရင်းကို... ရဟန္တာကို... ဖျက်ဆီးအပ်သော စိတ်ရှိသည်ဖြစ်၍ မြတ်စွာဘုရား၏ ကိုယ်တော်၌ သွေးစိမ်းတည်စေရာ၏... သံဃာကို သင်းခွဲရာ၏... သာသနာပဖြစ်သော အခြားဆရာကို ဆရာဟူ၍ ညွှန်ပြရာ၏ဟူသော ဤအကြောင်းသည် မရှိနိုင်” ဟု ဟောတော်မူ၏။ လောကီသရဏဂုံ၏ အကျိုးကား ဘဝပြည့်စုံခြင်း (ဘဝသမ္ပဒါ) နှင့် စည်းစိမ်ဥစ္စာပြည့်စုံခြင်း (ဘောဂသမ္ပဒါ) တို့သည်ပင် ဖြစ်သည်။ ဤသို့လည်း ဟောတော်မူအပ်၏။

‘‘Ye keci buddhaṃ saraṇaṃ gatāse, na te gamissanti apāyabhūmiṃ;

Pahāya mānusaṃ dehaṃ, devakāyaṃ paripūressantī’’ti. (saṃ. ni. 1.37);

အကြင်သူတို့သည် မြတ်စွာဘုရားကို ကိုးကွယ်ရာဟူ၍ ဆည်းကပ်ကြကုန်၏၊ ထိုသူတို့သည် အပါယ်ဘုံသို့ မလားကြရကုန်၊ လူ့ခန္ဓာကိုယ်ကို စွန့်ပယ်၍ နတ်အပေါင်းကို ပြည့်စေကြလတ္တံ့။

Aparampi vuttaṃ – ‘‘atha kho sakko devānamindo asītiyā devatāsahassehi saddhiṃ yenāyasmā mahāmoggallāno tenupasaṅkami…pe… ekamantaṃ ṭhitaṃ kho sakkaṃ devānamindaṃ āyasmā mahāmoggallāno etadavoca – ‘‘sādhu kho, devānaminda, buddhaṃ saraṇagamanaṃ hoti. Buddhaṃ saraṇagamanahetu kho, devānaminda, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ [Pg.209] maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti…pe… te aññe deve dasahi ṭhānehi adhigaṇhanti – dibbena āyunā, dibbena vaṇṇena, dibbena sukhena, dibbena yasena, dibbena ādhipateyyena, dibbehi rūpehi saddehi gandhehi rasehi phoṭṭhabbehī’’ti (saṃ. ni. 4.341). Esa nayo dhamme ca saṅghe ca. Api ca velāmasuttādīnaṃ vasenāpi saraṇagamanassa phalaviseso veditabbo. Evaṃ saraṇagamanassa phalaṃ veditabbaṃ.

အခြားသော အကျိုးတရားကိုလည်း အရှင်မဟာမောဂ္ဂလာန်မထေရ်သည် ဟောတော်မူအပ်၏။ “ထိုအခါ နတ်တို့၏အရှင် သိကြားမင်းသည် ရှစ်သောင်းသော နတ်တို့နှင့်တကွ အရှင်မဟာမောဂ္ဂလာန် ရှိတော်မူရာသို့ ချဉ်းကပ်လေ၏။ သင့်တင့်လျောက်ပတ်သော တစ်နေရာ၌ ရပ်နေသော သိကြားမင်းအား အရှင်မဟာမောဂ္ဂလာန်သည် ဤသို့ မိန့်တော်မူ၏— သိကြားမင်း... မြတ်စွာဘုရားကို ကိုးကွယ်ရာဟူ၍ ဆည်းကပ်ခြင်းသည် ကောင်းလှ၏။ မြတ်စွာဘုရားကို ကိုးကွယ်ရာဟူ၍ ဆည်းကပ်ခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ဤလောက၌ အချို့သော သတ္တဝါတို့သည် ခန္ဓာကိုယ် ပျက်စီး၍ သေလွန်ပြီးနောက် သုဂတိနတ်ပြည်သို့ ရောက်ကြရကုန်၏။ ထိုနတ်တို့သည် အခြားသော နတ်တို့ကို နတ်၌ဖြစ်သော အသက်၊ နတ်၌ဖြစ်သော အဆင်း၊ နတ်၌ဖြစ်သော ချမ်းသာ၊ နတ်၌ဖြစ်သော အခြံအရံ၊ နတ်၌ဖြစ်သော အစိုးရခြင်း၊ နတ်၌ဖြစ်သော ရူပါရုံ၊ သဒ္ဒါရုံ၊ ဂန္ဓာရုံ၊ ရသာရုံ၊ ဖေါဋ္ဌဗ္ဗာရုံဟူသော အရာဌာန ဆယ်ပါးတို့ဖြင့် လွှမ်းမိုးနိုင်ကုန်၏” ဟု ဟောတော်မူ၏။ တရားတော်၌လည်းကောင်း၊ သံဃာတော်၌လည်းကောင်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ထို့ပြင် ဝေလာမသုတ် စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း သရဏဂုံ၏ အကျိုးထူးကို သိအပ်၏။ ဤသို့လျှင် သရဏဂုံ၏ အကျိုးကို သိအပ်၏။

Tattha ca lokiyasaraṇagamanaṃ tīsu vatthūsu aññāṇasaṃsayamicchāñāṇādīhi saṃkilissati, na mahājutikaṃ hoti, na mahāvipphāraṃ. Lokuttarassa natthi saṃkileso. Lokiyassa ca saraṇagamanassa duvidho bhedo – sāvajjo ca anavajjo ca. Tattha sāvajjo aññasatthārādīsu attasanniyyātanādīhi hoti, so ca aniṭṭhaphalo hoti. Anavajjo kālakiriyāya hoti, so avipākattā aphalo. Lokuttarassa pana nevatthi bhedo. Bhavantarepi hi ariyasāvako aññaṃ satthāraṃ na uddisatīti. Evaṃ saraṇagamanassa saṃkileso ca bhedo ca veditabboti.

ထိုလောကီသရဏဂုံ၊ လောကုတ္တရာသရဏဂုံတို့တွင် လောကီသရဏဂုံသည် ရတနာသုံးပါးတို့၌ မသိခြင်း၊ ယုံမှားခြင်း၊ မှားယွင်းစွာသိခြင်း စသည်တို့ကြောင့် ညစ်နွမ်းတတ်၏။ ကြီးမြတ်သော အရောင်အဝါမရှိ၊ ကြီးမြတ်သော အာနုဘော်မရှိ။ လောကုတ္တရာသရဏဂုံ၏ ညစ်နွမ်းခြင်းမူကား မရှိပေ။ လောကီသရဏဂုံ၏ ပျက်စီးခြင်းသည် အပြစ်ရှိသော ပျက်စီးခြင်း၊ အပြစ်မရှိသော ပျက်စီးခြင်းဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိ၏။ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် အပြစ်ရှိသော ပျက်စီးခြင်းသည် သာသနာပဆရာစသည်တို့၌ မိမိကိုယ်ကို အပ်နှင်းခြင်းစသည်တို့ကြောင့် ဖြစ်၏၊ ထိုပျက်စီးခြင်းသည် မကောင်းသော အကျိုးကို ပေးတတ်၏။ အပြစ်မရှိသော ပျက်စီးခြင်းသည် သေလွန်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏၊ ထိုပျက်စီးခြင်းသည် ဝိပါက်အကျိုးကို မဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် အကျိုးမရှိပေ။ လောကုတ္တရာသရဏဂုံ၏ ပျက်စီးခြင်းမူကား လုံးဝမရှိပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အရိယာသာဝကသည် ဘဝတစ်ပါး၌သော်လည်း အခြားသောသူကို ဆရာဟူ၍ မညွှန်ပြတော့သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် သရဏဂုံ၏ ညစ်နွမ်းခြင်းနှင့် ပျက်စီးခြင်းကို သိအပ်၏။

Upāsakaṃ maṃ bhante bhagavā dhāretūti maṃ bhagavā ‘‘upāsako aya’’nti evaṃ dhāretu, jānātūti attho. Upāsakavidhikosallatthaṃ panettha – ko upāsako? Kasmā upāsakoti vuccati? Kimassa sīlaṃ? Ko ājīvo? Kā vipatti? Kā sampattīti? Idaṃ pakiṇṇakaṃ veditabbaṃ.

‘အရှင်ဘုရား... မြတ်စွာဘုရားသည် အကျွန်ုပ်ကို ဥပါသကာဟူ၍ မှတ်တော်မူပါ’ ဟူသည်မှာ ‘မြတ်စွာဘုရားသည် အကျွန်ုပ်ကို ဤသူကား ဥပါသကာဖြစ်သည်ဟု နှလုံးသွင်းတော်မူပါ၊ သိတော်မူပါ’ ဟု ဆိုလိုသည်။ ဥပါသကာတို့၏ အစီအရင်၌ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာစေရန် ဤသို့ ရောပြွမ်းသောအဆုံးအဖြတ်ကို သိအပ်၏— အဘယ်သူသည် ဥပါသကာမည်သနည်း၊ အဘယ်ကြောင့် ဥပါသကာဟု ဆိုအပ်သနည်း၊ ထိုဥပါသကာ၏ သီလကား အဘယ်နည်း၊ အသက်မွေးမှုကား အဘယ်နည်း၊ ပျက်စီးခြင်းကား အဘယ်နည်း၊ ပြည့်စုံခြင်းကား အဘယ်နည်း ဟူ၍ ဖြစ်၏။

Tattha ko upāsakoti yo koci saraṇagato gahaṭṭho. Vuttañhetaṃ – ‘‘yato kho, mahānāma, buddhaṃ saraṇaṃ gato hoti, dhammaṃ saraṇaṃ gato hoti, saṅghaṃ saraṇaṃ gato hoti. Ettāvatā kho, mahānāma, upāsako hotī’’ti (saṃ. ni. 5.1033).

ထိုအမေးတို့တွင် ‘အဘယ်သူသည် ဥပါသကာမည်သနည်း’ ဟူသော အဖြေကား— ရတနာသုံးပါးကို ကိုးကွယ်ရာဟူ၍ ဆည်းကပ်သော လူဝတ်ကြောင် ဖြစ်၏။ ဤသို့လည်း မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူအပ်၏— ‘မဟာနာမ်... အကြင်သူသည် မြတ်စွာဘုရားကို ကိုးကွယ်ရာဟူ၍ ဆည်းကပ်၏၊ တရားတော်ကို ကိုးကွယ်ရာဟူ၍ ဆည်းကပ်၏၊ သံဃာတော်ကို ကိုးကွယ်ရာဟူ၍ ဆည်းကပ်၏၊ မဟာနာမ်... ဤမျှသော အတိုင်းအရှည်ဖြင့် ဥပါသကာ ဖြစ်၏’ ဟူ၍ ဖြစ်၏။

Kasmā upāsakoti ratanattayaṃ upāsanato. So hi buddhaṃ upāsatīti upāsako, tathā dhammaṃ saṃghaṃ.

‘အဘယ်ကြောင့် ဥပါသကာဟု ဆိုအပ်သနည်း’ ဟူသော အဖြေကား— ရတနာသုံးပါးကို ဆည်းကပ်တတ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ထိုဥပါသကာသည် မြတ်စွာဘုရားကို ဆည်းကပ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဥပါသကာမည်၏။ ထို့အတူ တရားတော်နှင့် သံဃာတော်ကိုလည်း ဆည်းကပ်တတ်၏။

Kimassa sīlanti pañca veramaṇiyo. Yathāha – ‘‘yato kho, mahānāma, upāsako pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā… kāmesumicchācārā… musāvādā… surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato hoti, ettāvatā kho, mahānāma, upāsako sīlavā hotī’’ti (saṃ. ni. 5.1033).

‘ထိုဥပါသကာ၏ သီလကား အဘယ်နည်း’ ဟူသော အဖြေကား— ငါးပါးသော ရှောင်ကြဉ်ခြင်း (သီလ) တို့ ဖြစ်၏။ ဤသို့လည်း ဟောတော်မူအပ်၏— ‘မဟာနာမ်... အကြင်အခါ၌ ဥပါသကာသည် သူ့အသက်သတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်၏၊ မပေးသည်ကို ယူခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်၏၊ ကာမဂုဏ်တို့၌ မှားယွင်းစွာ ကျင့်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်၏၊ မဟုတ်မမှန် ပြောဆိုခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်၏၊ သေရည်သေရက် မူးယစ်ဆေးဝါး သောက်စားခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်၏။ မဟာနာမ်... ဤမျှသော အတိုင်းအရှည်ဖြင့် ဥပါသကာသည် သီလရှိသူ ဖြစ်၏’ ဟူ၍ ဖြစ်၏။

Ko [Pg.210] ājīvoti pañca micchāvaṇijjā pahāya dhammena samena jīvitakappanaṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘pañcimā, bhikkhave, vaṇijjā upāsakena akaraṇīyā. Katamā pañca? Satthavaṇijjā, sattavaṇijjā, maṃsavaṇijjā, majjavaṇijjā, visavaṇijjā. Imā kho, bhikkhave, pañca vaṇijjā upāsakena akaraṇīyā’’ti (a. ni. 5.177).

‘အသက်မွေးမှုကား အဘယ်နည်း’ ဟူသော အဖြေကား— မှားယွင်းသော ကူးသန်းရောင်းဝယ်ခြင်း ငါးပါးတို့ကို ပယ်စွန့်၍ တရားသဖြင့် မျှတစွာ အသက်မွေးခြင်း ဖြစ်၏။ ဤသို့လည်း ဟောတော်မူအပ်၏— ‘ရဟန်းတို့... ဥပါသကာသည် ဤငါးပါးသော ကူးသန်းရောင်းဝယ်ခြင်းတို့ကို မပြုထိုက်ကုန်။ အဘယ်ငါးပါးတို့နည်းဟူမူ— လက်နက် ရောင်းဝယ်ခြင်း၊ လူသတ္တဝါ ရောင်းဝယ်ခြင်း၊ (သတ်ရန် တိရစ္ဆာန်နှင့်) အသား ရောင်းဝယ်ခြင်း၊ သေရည်အရက် ရောင်းဝယ်ခြင်း၊ အဆိပ် ရောင်းဝယ်ခြင်း တို့ဖြစ်၏။ ရဟန်းတို့... ဥပါသကာသည် ဤငါးပါးသော ကူးသန်းရောင်းဝယ်ခြင်းတို့ကို မပြုထိုက်ကုန်’ ဟူ၍ ဖြစ်၏။

Kā vipattīti yā tasseva sīlassa ca ājīvassa ca vipatti, ayamassa vipatti. Api ca yāya esa caṇḍālo ceva hoti, malañca patikuṭṭho ca, sāpissa vipattīti veditabbā. Te ca atthato assaddhiyādayo pañca dhammā honti. Yathāha – ‘‘pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato upāsako upāsakacaṇḍālo ca hoti, upāsakamalañca, upāsakapatikuṭṭho ca. Katamehi pañcahi? Assaddho hoti, dussīlo hoti, kotūhalamaṅgaliko hoti, maṅgalaṃ pacceti, no kammaṃ, ito ca bahiddhā dakkhiṇeyyaṃ pariyesati, tattha ca pubbakāraṃ karotī’’ti (a. ni. 5.175).

‘ပျက်စီးခြင်းကား အဘယ်နည်း’ ဟူသော အဖြေကား— ထိုသီလနှင့် ထိုအသက်မွေးမှုတို့၏ ပျက်စီးခြင်းသည်ပင် ထိုဥပါသကာ၏ ပျက်စီးခြင်း ဖြစ်၏။ ထို့ပြင် အကြင်ဖောက်ပြန်စွာ ကျင့်ခြင်းကြောင့် ဤဥပါသကာသည် ဒွန်းစဏ္ဍားကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အညစ်အကြေးကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အညံစားကဲ့သို့လည်းကောင်း ဖြစ်ရ၏၊ ထိုဖောက်ပြန်စွာ ကျင့်ခြင်းကိုလည်း ပျက်စီးခြင်းဟု သိအပ်၏။ ထိုတရားတို့သည် တရားကိုယ်အားဖြင့် သဒ္ဓါတရားမရှိခြင်း စသော တရားငါးပါးတို့ ဖြစ်၏။ ဤသို့လည်း ဟောတော်မူအပ်၏— ‘ရဟန်းတို့... တရားငါးပါးတို့နှင့် ပြည့်စုံသော ဥပါသကာသည် ဥပါသကာ ဒွန်းစဏ္ဍားလည်းကောင်း၊ ဥပါသကာ အညစ်အကြေးလည်းကောင်း၊ ဥပါသကာ အညံစားလည်းကောင်း ဖြစ်၏။ အဘယ်ငါးပါးတို့နည်းဟူမူ— သဒ္ဓါတရားမရှိခြင်း၊ သီလမရှိခြင်း၊ အထူးအဆန်း မင်္ဂလာ (ကောတူဟလမင်္ဂလာ) ရှိခြင်း၊ ထိုမင်္ဂလာကိုသာ ယုံကြည်၍ ကံတရားကို မယုံကြည်ခြင်း၊ ဤသာသနာတော်မှ ပြင်ပ၌ အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်ကို ရှာမှီးခြင်း၊ ထိုသာသနာပပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ရှေးဦးစွာ ပူဇော်လှူဒါန်းမှုပြုခြင်း တို့ဖြစ်၏’ ဟူ၍ ဖြစ်၏။

Kā sampattīti yā cassa sīlasampadā ceva ājīvasampadā ca, sā sampatti; ye cassa ratanabhāvādikarā saddhādayo pañca dhammā. Yathāha – ‘‘pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato upāsako upāsakaratanañca hoti, upāsakapadumañca, upāsakapuṇḍarīkañca. Katamehi pañcahi? Saddho hoti, sīlavā hoti, na kotūhalamaṅgaliko hoti, kammaṃ pacceti, no maṅgalaṃ, na ito bahiddhā dakkhiṇeyyaṃ gavesati, idha ca pubbakāraṃ karotī’’ti (a. ni. 5.175).

‘ပြည့်စုံခြင်းကား အဘယ်နည်း’ ဟူသော အဖြေကား— ထိုဥပါသကာ၏ သီလနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊ အသက်မွေးမှုနှင့် ပြည့်စုံခြင်းတို့သည် ပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်၏။ ထို့ပြင် ဥပါသကာရတနာအဖြစ် စသည်တို့ကို ပြုတတ်သော သဒ္ဓါတရား စသော တရားငါးပါးတို့ ဖြစ်၏။ ဤသို့လည်း ဟောတော်မူအပ်၏— ‘ရဟန်းတို့... တရားငါးပါးတို့နှင့် ပြည့်စုံသော ဥပါသကာသည် ဥပါသကာရတနာလည်းကောင်း၊ ဥပါသကာ ပဒုမ္မာကြာလည်းကောင်း၊ ဥပါသကာ ပုဏ္ဍရိက်ကြာလည်းကောင်း ဖြစ်၏။ အဘယ်ငါးပါးတို့နည်းဟူမူ— သဒ္ဓါတရားရှိခြင်း၊ သီလရှိခြင်း၊ အထူးအဆန်း မင်္ဂလာ (ကောတူဟလမင်္ဂလာ) မရှိခြင်း၊ ကံတရားကို ယုံကြည်၍ မင်္ဂလာကို မယုံကြည်ခြင်း၊ ဤသာသနာတော်မှ ပြင်ပ၌ အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်ကို မရှာမှီးခြင်း၊ ဤသာသနာတော်၌သာ ရှေးဦးစွာ ပူဇော်လှူဒါန်းမှု ပြုခြင်း တို့ဖြစ်၏’ ဟူ၍ ဖြစ်၏။

Ajjataggeti etthāyaṃ aggasaddo ādikoṭikoṭṭhāsaseṭṭhesu dissati. ‘‘Ajjatagge, samma dovārika, āvarāmi dvāraṃ nigaṇṭhānaṃ nigaṇṭhīna’’ntiādīsu (ma. ni. 2.70) hi ādimhi dissati. ‘‘Teneva aṅgulaggena taṃ aṅgulaggaṃ parāmaseyya. Ucchaggaṃ veḷagga’’ntiādīsu (kathā. 281) koṭiyaṃ. ‘‘Ambilaggaṃ vā madhuraggaṃ vā tittakaggaṃ vā vihāraggena vā pariveṇaggena vā bhājetu’’ntiādīsu (cūḷava. 317) koṭṭhāse. ‘‘Yāvatā, bhikkhave, sattā apadā vā…pe… tathāgato tesaṃ aggamakkhāyatī’’tiādīsu (a. ni. 4.34) seṭṭhe. Idha panāyaṃ ādimhi daṭṭhabbo. Tasmā ajjataggeti ajjataṃ ādiṃ katvāti evametthattho veditabbo. Ajjatanti [Pg.211] ajjabhāvaṃ. Ajjadaggeti vā pāṭho, dakāro padasandhikaro. Ajja agganti attho.

‘အဇ္ဇတဂ္ဂေ’ ဟူသော စကားရပ်၌ ဤ ‘အဂ္ဂ’ သဒ္ဒါသည် အစ (အာဒိ)၊ အစွန်အဖျား (ကောဋိ)၊ အဖို့အစု (ကောဋ္ဌာသ)၊ အမြတ် (သေဋ္ဌ) ဟူသော အနက်တို့၌ ထင်ရှား၏။ ‘အချင်းတံခါးစောင့်... ယနေ့မှစ၍ နိဂဏ္ဌယောကျ်ား၊ နိဂဏ္ဌမိန်းမတို့၏ တံခါးကို ပိတ်လိုက်၏’ စသော ပါဠိတို့၌ အစဟူသော အနက်၌ ထင်ရှား၏။ ‘ထိုလက်ချောင်းဖျားဖြင့်သာလျှင် ထိုလက်ချောင်းဖျားကို သုံးသပ်ရာ၏’၊ ‘ကြံအဖျား’၊ ‘ဝါးအဖျား’ စသော ပါဠိတို့၌ အစွန်အဖျားဟူသော အနက်၌ ထင်ရှား၏။ ‘ချဉ်သော အဖို့အစုကိုလည်းကောင်း၊ ချိုသော အဖို့အစုကိုလည်းကောင်း၊ ခါးသော အဖို့အစုကိုလည်းကောင်း၊ ကျောင်းဆောင်အစုအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပရိဝုဏ်အစုအားဖြင့်လည်းကောင်း ဝေဖန်ခြင်းငှာ ခွင့်ပြုတော်မူ၏’ စသော ပါဠိတို့၌ အဖို့အစုဟူသော အနက်၌ ထင်ရှား၏။ ‘ရဟန်းတို့... ခြေမရှိသော သတ္တဝါ၊ ခြေနှစ်ချောင်းရှိသော သတ္တဝါ စသည်တို့တွင် ဘုရားရှင်ကို အမြတ်ဆုံးဟု ဆိုအပ်၏’ စသော ပါဠိတို့၌ အမြတ်ဟူသော အနက်၌ ထင်ရှား၏။ ဤနေရာ၌မူကား ဤ ‘အဂ္ဂ’သဒ္ဒါကို အစဟူသော အနက်၌ ယူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ‘အဇ္ဇတဂ္ဂေ’ ဟူသည်မှာ ‘ယနေ့ကို အစပြု၍’ ဟု အနက်မှတ်အပ်၏။ ‘အဇ္ဇတံ’ ဟူသည်မှာ ယနေ့၌ဖြစ်သော ဆည်းကပ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် ‘အဇ္ဇဒဂ္ဂေ’ ဟုလည်း ပါဌ်ရှိ၏၊ ဒ-အက္ခရာသည် ပုဒ်စေ့စပ်ခြင်းကို ပြုတတ်၏၊ ယနေ့ကို အစပြု၍ဟုပင် အနက်ရ၏။

Pāṇupetanti pāṇehi upetaṃ. Yāva me jīvitaṃ pavattati, tāva upetaṃ anaññasatthukaṃ tīhi saraṇagamanehi saraṇaṃ gataṃ upāsakaṃ kappiyakārakaṃ maṃ bhagavā dhāretu jānātu. Ahañhi sacepi me tikhiṇena asinā sīsaṃ chindeyya, neva buddhaṃ ‘‘na buddho’’ti vā, dhammaṃ ‘‘na dhammo’’ti vā, saṅghaṃ ‘‘na saṅgho’’ti vā vadeyyanti.

‘ပါဏုပေတံ’ ဟူသည်မှာ အသက်ထက်ဆုံး ဆည်းကပ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘အကျွန်ုပ်၏ အသက်တည်သမျှ ကာလပတ်လုံး အခြားသော ဆရာမရှိဘဲ ရတနာသုံးပါးကို ကိုးကွယ်ဆည်းကပ်သော ဥပါသကာအဖြစ်လည်းကောင်း၊ အပ်စပ်သည်ကို ပြုတတ်သူအဖြစ်လည်းကောင်း မြတ်စွာဘုရားသည် အကျွန်ုပ်ကို မှတ်တော်မူပါ၊ သိတော်မူပါ’ ဟု ဆိုလိုသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အကယ်၍ သူတစ်ပါးတို့သည် အကျွန်ုပ်၏ ဦးခေါင်းကို ထက်လှစွာသော သန်လျက်ဖြင့် ဖြတ်စေဦးတော့ ထိုသို့ဖြစ်စေကာမူ မြတ်စွာဘုရားကို ‘ဘုရားမဟုတ်’ ဟုလည်းကောင်း၊ တရားတော်ကို ‘တရားမဟုတ်’ ဟုလည်းကောင်း၊ သံဃာတော်ကို ‘သံဃာမဟုတ်’ ဟုလည်းကောင်း ဘယ်သောအခါမျှ မပြောဆိုရာသောကြောင့် ဖြစ်၏။

Evaṃ attasanniyyātanena saraṇaṃ gantvā attanā kataṃ aparādhaṃ pakāsento accayo maṃ, bhantetiādimāha. Tattha accayoti aparādho. Maṃ accagamāti maṃ atikkamma abhibhavitvā pavatto. Dhammikaṃ dhammarājānanti ettha dhammaṃ caratīti dhammiko. Dhammeneva rājā jāto, na pitughātanādinā adhammenāti dhammarājā. Jīvitā voropesinti jīvitā viyojesiṃ. Paṭiggaṇhātūti khamatu. Āyatiṃ saṃvarāyāti anāgate saṃvaratthāya. Puna evarūpassa aparādhassa dosassa khalitassa akaraṇatthāya.

ဤသို့လျှင် မိမိကိုယ်ကို အပ်နှင်းခြင်းဖြင့် ကိုးကွယ်ရာဟူ၍ ဆည်းကပ်ပြီးနောက် မိမိပြုခဲ့မိသော အပြစ်ကို ထင်ရှားပြလိုသဖြင့် 'အစ္စယော မံ ဘန္တေ' အစရှိသော စကားကို လျှောက်ထား၏။ ထိုစကားရပ်၌ 'အစ္စယော' ဟူသည် အပြစ် ဖြစ်၏။ 'မံ အစ္စဂမာ' ဟူသည်မှာ တပည့်တော်ကို လွန်ကဲလွှမ်းမိုး၍ ဖြစ်သွားပါပြီ ဟူလို။ 'ဓမ္မိကံ ဓမ္မရာဇာနံ' ဟူသော ပါဌ်၌ မင်းကျင့်တရားဆယ်ပါးကို ကျင့်တော်မူတတ်သောကြောင့် 'ဓမ္မိက' မည်၏။ တရားသဖြင့်သာ မင်းဖြစ်တော်မူပြီး အဖသတ်ခြင်း အစရှိသော မတရားသော နည်းလမ်းဖြင့် မင်းဖြစ်လာသည်မဟုတ်သောကြောင့် 'ဓမ္မရာဇာ' မည်၏။ 'ဇီဝိတာဝေါရောပေသိံ' ဟူသည်မှာ အသက်ဇီဝိတိန္ဒြေမှ ကင်းကွာစေမိပါပြီ ဟူလို။ 'ပဋိဂ္ဂဏှာတု' ဟူသည်မှာ သည်းခံတော်မူပါ ဟူလို။ 'အာယတိံ သံဝရာယ' ဟူသည်မှာ နောင်နောင်အခါ စောင့်စည်းရန်အလို့ငှာ၊ တစ်နည်းအားဖြင့် ဤသို့သဘောရှိသော အပြစ် ချွတ်ယွင်းချက်ကို တစ်ဖန် ထပ်မပြုမိစေရန်အလို့ငှာ (သည်းခံတော်မူပါ) ဟူလို။

251. Tagghāti ekaṃse nipāto. Yathā dhammaṃ paṭikarosīti yathā dhammo ṭhito tatheva karosi, khamāpesīti vuttaṃ hoti. Taṃ te mayaṃ paṭiggaṇhāmāti taṃ tava aparādhaṃ mayaṃ khamāma. Vuḍḍhihesā, mahārāja ariyassa vinayeti esā, mahārāja, ariyassa vinaye buddhassa bhagavato sāsane vuḍḍhi nāma. Katamā? Yāyaṃ accayaṃ accayato disvā yathādhammaṃ paṭikaritvā āyatiṃ saṃvarāpajjanā, desanaṃ pana puggalādhiṭṭhānaṃ karonto – ‘‘yo accayaṃ accayato disvā yathādhammaṃ paṭikaroti, āyatiṃ saṃvaraṃ āpajjatī’’ti āha.

၂၅၁. 'တဂ္ဃ' ဟူသည်မှာ စင်စစ် ဧကန် ဟူသော အနက်ကို ပြသော နိပါတ်ဖြစ်သည်။ 'ယထာဓမ္မံ ပဋိကရောသိ' ဟူသည်မှာ သူတော်ကောင်းတို့၏ တရားစည်းကမ်း တည်ရှိသည့်အတိုင်း ပြုလုပ်၏၊ (တောင်းပန်သည်းခံစေ၏) ဟု ဆိုလိုသည်။ 'တံ တေ မယံ ပဋိဂ္ဂဏှာမ' ဟူသည်မှာ သင်၏ ထိုအပြစ်ကို ငါတို့သည် သည်းခံပါ၏ ဟူလို။ 'ဝုဒ္ဓိဟေသာ မဟာရာဇ အရိယဿ ဝိနယေ' ဟူသည်မှာ မြတ်လှစွာသော မင်းကြီး... ဤသို့ ကုစားပြီးနောက် စောင့်စည်းခြင်းသည် အရိယာဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်၌ တိုးပွားခြင်းမည်၏။ တိုးပွားခြင်းဟူသည် အဘယ်နည်း။ အပြစ်ကို အပြစ်ဟု သိမြင်ကာ တရားနှင့်အညီ ကုစား၍ နောင်နောင်အခါ၌ စောင့်စည်းခြင်းသို့ ရောက်ခြင်းပင် ဖြစ်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် (ဝုဒ္ဓိဟေသာ အစရှိသော ပါဌ်ဖြင့်) ဓမ္မာဓိဋ္ဌာန်ဒေသနာကို အစပျိုးတော်မူသော်လည်း နာယူသူ ပုဂ္ဂိုလ်ကို အခြေခံသော ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာန်ဒေသနာ ဖြစ်စေလိုသဖြင့် 'အကြင်သူသည် မိမိအပြစ်ကို အပြစ်ဟုမြင်၍ တရားနှင့်အညီ ကုစားကာ နောင်အခါ၌ စောင့်စည်းခြင်းသို့ ရောက်၏။ ထိုသူ၏ ဤသို့သော ကုစားစောင့်စည်းခြင်းသည် အရိယာဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်၌ တိုးပွားခြင်း ဖြစ်၏' ဟု မိန့်တော်မူသည်။

252. Evaṃ vutteti evaṃ bhagavatā vutte. Handa ca dāni mayaṃ bhanteti ettha handāti vacasāyatthe nipāto. So hi gamanavacasāyaṃ katvā evamāha. Bahukiccāti balavakiccā. Bahukaraṇīyāti tasseva vevacanaṃ. Yassadāni tvanti yassa idāni tvaṃ mahārāja gamanassa kālaṃ maññasi jānāsi, tassa kālaṃ tvameva jānāsīti vuttaṃ hoti. Padakkhiṇaṃ katvā pakkāmīti tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjaliṃ [Pg.212] sirasi patiṭṭhapetvā yāva dassanavisayaṃ bhagavato abhimukhova paṭikkamitvā dassanavijahanaṭṭhānabhūmiyaṃ pañcapatiṭṭhitena vanditvā pakkāmi.

၂၅၂. 'ဧဝံ ဝုတ္တေ' ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရားက ဤသို့ မိန့်တော်မူသော် ဟူလို။ 'ဟန္ဒ စ ဒါနိ မယံ ဘန္တေ' ဟူသော ပါဌ်၌ 'ဟန္ဒ' ဟူသော သဒ္ဒါသည် စကားလက်စသတ်ခြင်း အနက်ကို ပြသော နိပါတ်ဖြစ်သည်။ ထိုအဇာတသတ်မင်းသည် သွားတော့မည့်အကြောင်း လျှောက်ထားခြင်းဖြင့် မိမိ၏စကားကို အဆုံးသတ်ကာ ဤသို့ လျှောက်ထား၏။ 'ဗဟုကိစ္စာ' ဟူသည်မှာ ပြုဖွယ်ကိစ္စ အားကြီးလှပါကုန်၏ ဟူလို။ 'ဗဟုကရဏီယာ' ဟူသည်မှာ ထို ဗဟုကိစ္စဟူသော စကား၏ပင် ဝေဝုစ်ပရိယာယ် စကားလှယ် ဖြစ်၏။ 'ယဿဒါနိ တွံ' ဟူသည်မှာ 'မြတ်စွာသော မင်းကြီး... ယခုအခါ သင်သွားရမည့်အချိန်ကို သင်ကိုယ်တိုင်သာလျှင် သိပေတော့' ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ပဒက္ခိဏံ ကတွာ ပက္ကမိ' ဟူသည်မှာ သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် လက်ယာရစ်လှည့်၍ ရိုသေမှုကို ပြုပြီးလျှင် ဆယ်ချောင်းသော လက်သည်းအပေါင်းတို့ဖြင့် တောက်ပသော လက်အုပ်ကို ဦးခေါင်းထက်၌ မိုးကာ၊ မြတ်စွာဘုရားအား မြင်နိုင်သေးသော အရပ်တိုင်အောင် မြတ်စွာဘုရားဘက်သို့ မျက်နှာမူလျက်သာ နောက်ဆုတ်နောက်ဆုတ် သွားပြီးနောက်၊ မမြင်ကွယ်ရာအရပ်သို့ ရောက်သောအခါ ငါးပါးသော အင်္ဂါဖြင့် ဝပ်ချကန်တော့၍ ဖဲသွားလေ၏။

253. Khatāyaṃ, bhikkhave, rājāti khato ayaṃ, bhikkhave, rājā. Upahatāyanti upahato ayaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ayaṃ, bhikkhave, rājā khato upahato bhinnapatiṭṭho jāto, tathānena attanāva attā khato, yathā attano patiṭṭhā na jātāti. Virajanti rāgarajādivirahitaṃ. Rāgamalādīnaṃyeva vigatattā vītamalaṃ. Dhammacakkhunti dhammesu vā cakkhuṃ, dhammamayaṃ vā cakkhuṃ, aññesu ṭhānesu tiṇṇaṃ maggānametaṃ adhivacanaṃ. Idha pana sotāpattimaggasseva. Idaṃ vuttaṃ hoti – sace iminā pitā ghātito nābhavissa, idāni idhevāsane nisinno sotāpattimaggaṃ patto abhavissa, pāpamittasaṃsaggena panassa antarāyo jāto. Evaṃ santepi yasmā ayaṃ tathāgataṃ upasaṅkamitvā ratanattayaṃ saraṇaṃ gato, tasmā mama sāsanamahantatāya yathā nāma koci purisassa vadhaṃ katvā pupphamuṭṭhimattena daṇḍena mucceyya, evameva lohakumbhiyaṃ nibbattitvā tiṃsavassasahassāni adho patanto heṭṭhimatalaṃ patvā tiṃsavassasahassāni uddhaṃ gacchanto punapi uparimatalaṃ pāpuṇitvā muccissatīti idampi kira bhagavatā vuttameva, pāḷiyaṃ pana na ārūḷhaṃ.

၂၅၃. 'ခတာယံ ဘိက္ခဝေ ရာဇာ' ဟူသည်မှာ ရဟန်းတို့... ဤမင်းသည် မိမိ၏ ကုသိုလ်အမြစ်ကို တူးဖြတ်အပ်ပြီ ဟူလို။ 'ဥပဟတာယံ' ဟူသည်မှာ ဤမင်းသည် မိမိကိုယ်ကို ဖျက်ဆီးအပ်ပြီ ဟူလို။ ဤစကားကို ဆိုလိုသည်မှာ - ရဟန်းတို့... ဤမင်းသည် ကုသိုလ်မြစ်ကို တူးဖြတ်အပ်သူ၊ ဖျက်ဆီးအပ်သူ၊ တည်စရာအမြစ် ပြတ်စုတ်သွားသူ ဖြစ်ရချေပြီ။ မိမိ၏ တည်ရာအမြစ် မရှိတော့သကဲ့သို့ ထိုမင်းသည် မိမိကိုယ်ကို မိမိသာလျှင် တူးဖြတ်ဖျက်ဆီးလိုက်ပြီ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ 'ဝိရဇံ' ဟူသည်မှာ ရာဂမြူ အစရှိသော မြူတို့မှ ကင်းစင်သော။ 'ဝီတမလံ' ဟူသည်မှာ ရာဂအညစ်အကြေး စသည်တို့ ကင်းစင်သောကြောင့် အညစ်အကြေးကင်းသော ဟူလို။ 'ဓမ္မစက္ခုံ' ဟူသည်မှာ သစ္စာလေးပါးတရား၌ ဖြစ်သော၊ သို့မဟုတ် သမထဝိပဿနာတရားကြောင့် ဖြစ်သော သိမြင်တတ်သော ဉာဏ်မျက်စိကို ဆိုလိုသည်။ အခြားသောပါဠိရပ်တို့၌ ဤ 'ဓမ္မစက္ခူ' သဒ္ဒါသည် အောက်မဂ်သုံးပါးကို ဟောသော်လည်း ဤပါဠိ၌မူ သောတာပတ္တိမဂ်ကိုသာ ဟောသည်။ ဤစကားကို ဆိုလိုသည်မှာ - အကယ်၍ ဤမင်းသည် မိမိ၏ခမည်းတော်ကို မသတ်ခဲ့ပါက၊ ယခုအခါ ဤနေရာ၌ပင် ထိုင်လျက် သောတာပတ္တိမဂ်သို့ ရောက်နိုင်ပေသည်။ သို့သော် ယုတ်မာသော မိတ်ဆွေယုတ်နှင့် ပေါင်းသင်းမိသောကြောင့် ထိုမဂ်ဉာဏ်ရရှိရေးကို အန္တရာယ်ပြု ဆီးတားလိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤသို့ပင် အန္တရာယ်ဖြစ်ခဲ့သော်လည်း ဤမင်းသည် မြတ်စွာဘုရားထံသို့ ချဉ်းကပ်၍ ရတနာသုံးပါးကို ကိုးကွယ်ရာဟူ၍ ဆည်းကပ်ခဲ့သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ငါဘုရား သာသနာတော်၏ ကြီးမြတ်မှုကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဥပမာအားဖြင့် လူသတ်မှု ကျူးလွန်မိသော ယောက်ျားတစ်ဦးသည် ပန်းတစ်ဆုပ်မျှသော ဒဏ်ငွေဖြင့် သေဒဏ်မှ လွတ်မြောက်ရသကဲ့သို့၊ ဤအတူပင် လောဟကုမ္ဘီငရဲ၌ ဖြစ်၍ နှစ်ပေါင်းသုံးသောင်းပတ်လုံး အောက်သို့ကျလျက် အောက်အပြင်သို့ ရောက်ပြီးနောက်၊ နှစ်ပေါင်းသုံးသောင်းပတ်လုံး အထက်သို့ ပြန်တက်လျက် အထက်အပြင်သို့ တစ်ဖန် ပြန်ရောက်သောအခါ၌ ငရဲမှ လွတ်မြောက်ရလိမ့်မည်။ ဤစကားကိုလည်း မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်သာ ဖြစ်သော်လည်း ပါဠိတော်၌ သင်္ဂါယနာ တင်သွင်းခြင်း မပြုခဲ့ပေ။

Idaṃ pana suttaṃ sutvā raññā koci ānisaṃso laddhoti? Mahāānisaṃso laddho. Ayañhi pitu māritakālato paṭṭhāya neva rattiṃ na divā niddaṃ labhati, satthāraṃ pana upasaṅkamitvā imāya madhurāya ojavantiyā dhammadesanāya sutakālato paṭṭhāya niddaṃ labhi. Tiṇṇaṃ ratanānaṃ mahāsakkāraṃ akāsi. Pothujjanikāya saddhāya samannāgato nāma iminā raññā sadiso nāhosi. Anāgate pana vijitāvī nāma paccekabuddho hutvā parinibbāyissatīti. Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

သို့သော် ဤသာမညဖလသုတ်တော်ကို နာယူရသဖြင့် အဇာတသတ်မင်းသည် တစ်စုံတစ်ခုသော အကျိုးကျေးဇူးကို ရရှိပါသလောဟူမူ - ကြီးစွာသော အကျိုးကျေးဇူးကို ရရှိခဲ့ပါသည်။ အမှန်စင်စစ် ဤမင်းသည် ခမည်းတော်ကို သတ်မိသည့်အချိန်မှစ၍ ညဉ့်၌လည်းကောင်း၊ နေ့၌လည်းကောင်း အိပ်ပျော်ခြင်းကို မရရှိခဲ့ပေ။ မြတ်စွာဘုရားထံ ဆည်းကပ်၍ ချိုမြိန်ပြီး ဩဇာနှင့်ပြည့်စုံသော ဤတရားဒေသနာတော်ကို ကြားနာရသည့်အချိန်မှစ၍ ကောင်းစွာ အိပ်ပျော်ခြင်းကို ရရှိခဲ့ပေသည်။ ရတနာသုံးပါးအား ကြီးစွာသော ပူဇော်သက္ကာရကို ပြုခဲ့သည်။ ပုထုဇဉ်တို့၏ သဒ္ဒါတရားနှင့် ပြည့်စုံသူတို့တွင် ဤမင်းနှင့် တန်းတူသူ မရှိတော့ချေ။ ထို့ပြင် နောင်အနာဂတ်ကာလ၌လည်း 'ဝိဇိတာဝီ' အမည်ရှိသော ပစ္စေကဗုဒ္ဓါ ဖြစ်၍ ပရိနိဗ္ဗာန်စံရလတံ့။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသာမညဖလသုတ်တော်ကို ဟောကြားတော်မူ၏။ ထိုရဟန်းတို့သည်လည်း နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်သော စိတ်ရှိကြကုန်သည်ဖြစ်၍ မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူသော သုတ်တော်ကို လွန်စွာ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ လက်ခံတော်မူကြလေသည်။

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

သုမင်္ဂလဝိလာသိနီအမည်ရှိသော ဒီဃနိကာယ်အဋ္ဌကထာ၌

Sāmaññaphalasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

သာမညဖလသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

3. Ambaṭṭhasuttavaṇṇanā

၃. အမ္ဗဋ္ဌသုတ်အဖွင့်

Addhānagamanavaṇṇanā

ခရီးရှည်သွားခြင်းအဖွင့်

254. Evaṃ [Pg.213] me sutaṃ…pe… kosalesūti ambaṭṭhasuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā. Kosalesūti kosalā nāma jānapadino rājakumārā. Tesaṃ nivāso ekopi janapado rūḷhīsaddena kosalāti vuccati, tasmiṃ kosalesu janapade. Porāṇā panāhu – yasmā pubbe mahāpanādaṃ rājakumāraṃ nānānāṭakādīni disvā sitamattampi akarontaṃ sutvā rājā āha – ‘‘yo mama puttaṃ hasāpeti, sabbālaṅkārena naṃ alaṅkaromī’’ti. Tato naṅgalānipi chaḍḍetvā mahājanakāye sannipatite manussā sātirekāni sattavassāni nānākīḷāyo dassetvāpi taṃ hasāpetuṃ nāsakkhiṃsu, tato sakko devarājā nāṭakaṃ pesesi, so dibbanāṭakaṃ dassetvā hasāpesi. Atha te manussā attano attano vasanokāsābhimukhā pakkamiṃsu. Te paṭipathe mittasuhajjādayo disvā paṭisanthāraṃ karontā – ‘‘kacci bho kusalaṃ, kacci bho kusala’’nti āhaṃsu. Tasmā taṃ ‘‘kusala’’nti vacanaṃ upādāya so padeso kosalāti vuccatīti.

၂၅၄. 'ဧဝံ မေ သုတံ၊ ပေ၊ ကောသလေသု' ဟူသော အစအပိုင်းအခြားရှိသော ဤသုတ်သည် အမ္ဗဋ္ဌသုတ် ဖြစ်သည်။ ထိုသုတ်၌ ဤဆိုလတ္တံ့သော စကားသည် အသစ်ဖြစ်သော ပုဒ်တို့၏ အဖွင့် ဖြစ်၏။ 'ကောသလေသု' ဟူသော ပါဌ်၌ ကောသလတို့မည်သည် ဇနပုဒ်ကို အစိုးရသော မင်းသားများ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုမင်းသားတို့၏ နေရပ်ဖြစ်သော ဇနပုဒ်တစ်ခုလုံးကိုလည်း ရုဠှီသဒ္ဒါအားဖြင့် 'ကောသလ' ဟု ခေါ်ဆို၏။ ထိုကောသလဇနပုဒ်၌ ဟူလို။ ရှေးဟောင်းအဋ္ဌကထာဆရာတို့ကမူ ဤသို့ ဆိုကြသည် - ရှေးအခါက မဟာပနာဒမင်းသားသည် ကချေသည်တို့၏ အမျိုးမျိုးသော ကပုံကနည်းများကို မြင်ရသော်လည်း ပြုံးရုံမျှပင် မပြုကြောင်း ခမည်းတော် သုရုစိမင်းကြီး ကြားသိရသောအခါ 'ငါ့သားတော်ကို ပြုံးရယ်အောင် ပြုနိုင်သူအား အဆင်တန်ဆာအားလုံးဖြင့် တန်ဆာဆင်ပေးမည်' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုအခါ လူအပေါင်းတို့သည် ထွန်တုံးများကိုပင် စွန့်ပစ်ကာ လာရောက်စုဝေးကြပြီး ခုနစ်နှစ်ကျော်တိုင်အောင် အမျိုးမျိုးသော ကစားပွဲများကို ပြသသော်လည်း ထိုမင်းသားကို ပြုံးရယ်အောင် မပြုနိုင်ခဲ့ကြပေ။ ထို့နောက် သိကြားမင်းသည် နတ်ကချေသည်ကို စေလွှတ်ခဲ့ရာ ထိုနတ်ကချေသည်က နတ်၌ဖြစ်သော ကပုံကနည်းကို ပြသ၍ ပြုံးရယ်စေခဲ့သည်။ ထိုအခါ လူအပေါင်းတို့သည် မိမိတို့၏ နေရပ်လိပ်စာများသို့ အသီးသီး ပြန်ကြကုန်၏။ လမ်းခရီး၌ မိတ်ဆွေအပေါင်းအသင်းတို့ကို တွေ့ဆုံကြသဖြင့် နှုတ်ဆက်ကြရာတွင် 'အမောင်... ကျန်းမာပါစ၊ အမောင်... ကျန်းမာပါစ' ဟု မေးမြန်းနှုတ်ဆက်ကြလေသည်။ ထို့ကြောင့် ထို 'ကုသလ (ကျန်းမာပါစ)' ဟူသော စကားကို အခြေခံ၍ ထိုအရပ်ဒေသကို 'ကောသလ' ဟု ခေါ်တွင်ခြင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြကုန်၏။

Cārikaṃ caramānoti addhānagamanaṃ gacchanto. Cārikā ca nāmesā bhagavato duvidhā hoti – turitacārikā ca, aturitacārikā ca. Tattha dūrepi bodhaneyyapuggalaṃ disvā tassa bodhanatthāya sahasā gamanaṃ turitacārikā nāma, sā mahākassapassa paccuggamanādīsu daṭṭhabbā. Bhagavā hi mahākassapattheraṃ paccuggacchanto muhuttena tigāvutaṃ maggaṃ agamāsi. Āḷavakassatthāya tiṃsayojanaṃ, tathā aṅgulimālassa. Pakkusātissa pana pañcacattālīsayojanaṃ. Mahākappinassa vīsayojanasataṃ. Dhaniyassatthāya sattayojanasatāni agamāsi. Dhammasenāpatino saddhivihārikassa vanavāsītissasāmaṇerassa tigāvutādhikaṃ vīsayojanasataṃ.

စာရိကံစရမာနော ဟူသည် အဓွန့်ရှည်သော ခရီးကို ကြွတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ မြတ်စွာဘုရား၏ ဒေသစာရီ ကြွချီတော်မူခြင်း (စာရိကာ) သည် လျင်မြန်သော ကြွတော်မူခြင်း (တုရိတစာရိကာ) နှင့် မလျင်မြန်သော ကြွတော်မူခြင်း (အတုရိတစာရိကာ) ဟု နှစ်မျိုးရှိ၏။ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် အဝေး၌ ရှိသော်လည်း တရားသိလွယ်သော ဗောဓနေယျပုဂ္ဂိုလ်ကို မြင်တော်မူ၍ ထိုသူအား တရားသိစေရန် လျင်မြန်စွာ ကြွတော်မူခြင်းကို တုရိတစာရိကာ ဟု ခေါ်၏။ ထိုတုရိတစာရိကာကို အရှင်မဟာကဿပအား ခရီးဦးကြိုဆိုခြင်း စသည်တို့၌ သိအပ်၏။ အမှန်စင်စစ် မြတ်စွာဘုရားသည် အရှင်မဟာကဿပထေရ်ကို ခရီးဦးကြိုဆိုရန် တမုဟုတ်ချင်း သုံးဂါဝုတ်ရှိသော ခရီးကို ကြွတော်မူခဲ့သည်။ အာဠာဝကဘီလူးအတွက် ယူဇနာသုံးဆယ်ခရီးကိုလည်းကောင်း၊ ထို့အတူ အင်္ဂုလိမာလအတွက် ယူဇနာသုံးဆယ်ခရီးကိုလည်းကောင်း ကြွတော်မူခဲ့သည်။ ပက္ကုသာတိမင်းအတွက် လေးဆယ့်ငါးယူဇနာခရီး၊ မဟာကပ္ပိနမင်းအတွက် ယူဇနာတစ်ရာ့နှစ်ဆယ်ခရီး၊ ဓနိယအတွက် ယူဇနာခုနစ်ရာခရီးတို့ကို ကြွတော်မူခဲ့သည်။ တရားစစ်သူကြီး အရှင်သာရိပုတြာ၏ အတူနေတပည့် တောနေ တိဿသာမဏေအတွက်မူ သုံးဂါဝုတ်ပိုသော ယူဇနာတစ်ရာ့နှစ်ဆယ်ခရီးကို ကြွတော်မူခဲ့သည်။

Ekadivasaṃ kira thero – ‘‘tissasāmaṇerassa santikaṃ, bhante, gacchāmī’’ti āha. Bhagavā – ‘‘ahampi gamissāmī’’ti vatvā āyasmantaṃ ānandaṃ [Pg.214] āmantesi – ‘‘ānanda, vīsatisahassānaṃ chaḷabhiññānaṃ ārocehi, bhagavā kira vanavāsissa tissasāmaṇerassa santikaṃ gamissatī’’ti. Tato dutiyadivase vīsatisahassakhīṇāsavaparivāro ākāse uppatitvā vīsatiyojanasatamatthake tassa gocaragāmadvāre otaritvā cīvaraṃ pārupi. Taṃ kammantaṃ gacchamānā manussā disvā – ‘‘satthā no āgato, mā kammantaṃ agamitthā’’ti vatvā āsanāni paññapetvā yāguṃ datvā pātarāsabhattaṃ karontā – ‘‘kuhiṃ, bhante, bhagavā gacchatī’’ti daharabhikkhū pucchiṃsu. Upāsakā na bhagavā aññattha gacchati, idheva tissasāmaṇerassa dassanatthāyāgatoti. Te – ‘‘amhākaṃ kulūpakassa kira therassa dassanatthāya satthā āgato, no vata no thero oramattako’’ti somanassajātā ahesuṃ.

တစ်နေ့သ၌ အရှင်သာရိပုတြာထေရ်က “အရှင်ဘုရား၊ တပည့်တော် တိဿသာမဏေထံသို့ သွားပါရစေ” ဟု လျှောက်၏။ မြတ်စွာဘုရားက “ငါသည်လည်း လိုက်ဦးအံ့” ဟု မိန့်တော်မူပြီးလျှင် အရှင်အာနန္ဒာကို ခေါ်တော်မူ၍ “အာနန္ဒာ... အဘိညာဉ်ခြောက်ပါးရ ရဟန်းတော် နှစ်သောင်းတို့အား ‘မြတ်စွာဘုရားသည် တောနေ တိဿသာမဏေထံသို့ ကြွတော်မူလိမ့်မည်’ ဟု ပြောကြားလိုက်လော့” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထို့နောက် ဒုတိယနေ့တွင် ရဟန္တာနှစ်သောင်း ခြံရံလျက် ကောင်းကင်သို့ ပျံတက်တော်မူ၍ ယူဇနာတစ်ရာ့နှစ်ဆယ်အကွာရှိ ထိုသာမဏေ၏ ဆွမ်းခံရာရွာတံခါးဝသို့ သက်ဆင်းတော်မူပြီး သင်္ကန်းကို ရုံတော်မူ၏။ ထိုအခါ အလုပ်သွားကြသော လူတို့သည် မြတ်စွာဘုရားကို မြင်လျှင် “ငါတို့၏ ဆရာဘုရား ကြွလာတော်မူပြီ၊ အလုပ်သို့ မသွားကြကုန်လင့်” ဟု ပြောဆိုကာ နေရာများကို ပြင်ဆင်ပြီး ယာဂုဆွမ်း ကပ်လှူကြ၏။ နံနက်စာဆွမ်းကို ပြင်ဆင်နေကြစဉ် “အရှင်ဘုရားတို့... မြတ်စွာဘုရားသည် မည်သည့်အရပ်သို့ ကြွတော်မူမည်နည်း” ဟု ရဟန်းငယ်တို့အား မေးလျှောက်ကြကုန်၏။ ရဟန်းငယ်တို့က “ဒါယကာတို့... မြတ်စွာဘုရားသည် အခြားအရပ်သို့ ကြွတော်မူမည်မဟုတ်၊ ဤအရပ်ရှိ တိဿသာမဏေကို တွေ့ဆုံရန်အတွက်သာ ကြွလာတော်မူခြင်းဖြစ်သည်” ဟု ပြန်လည် မိန့်ကြားကြ၏။ ထိုဒါယကာတို့သည် “ငါတို့၏ ကိုးကွယ်ရာထေရ်ကို တွေ့ဆုံရန် မြတ်စွာဘုရား ကိုယ်တော်တိုင် ကြွလာတော်မူသတတ်၊ ငါတို့၏ ကိုးကွယ်ရာထေရ်သည် သာမန်ဂုဏ်ရှိသူ မဟုတ်လေစွတကား” ဟု အလွန် ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်ကြကုန်၏။

Atha kho bhagavato bhattakiccapariyosāne sāmaṇero gāme piṇḍāya caritvā – ‘‘upāsakā, mahābhikkhusaṅgho’’ti pucchi. Athassa te ‘‘satthā, bhante, āgato’’ti ārocesuṃ. So bhagavantaṃ upasaṅkamitvā piṇḍapātena āpucchi. Satthā tassa pattaṃ hatthena gahetvā – ‘‘alaṃ, tissa, niṭṭhitaṃ bhattakicca’’nti āha. Tato upajjhāyaṃ āpucchitvā attano pattāsane nisīditvā bhattakiccamakāsi. Athassa bhattakiccapariyosāne satthā maṅgalaṃ vatvā nikkhamitvā gāmadvāre ṭhatvā – ‘‘kataro te, tissa, vasanaṭṭhānaṃ gatamaggo’’ti āha. Ayaṃ bhagavāti. Maggaṃ desayamāno purato yāhi tissāti. Bhagavā kira sadevakassa lokassa maggadesakopi samāno sakale tigāvute magge ‘sāmaṇeraṃ daṭṭhuṃ lacchāmī’ti taṃ maggadesakaṃ akāsi.

ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရား၏ ဆွမ်းကိစ္စပြီးဆုံးသောအခါ သာမဏေသည် ရွာတွင်း၌ ဆွမ်းခံလှည့်လည်ပြီးလျှင် “ဒါယကာတို့... သံဃာတော်များ အလွန်များပြားလှပါတကား” ဟု မေး၏။ ထိုအခါ ဒါယကာတို့က “အရှင်ဘုရား... မြတ်စွာဘုရား ကြွလာတော်မူခြင်းဖြစ်သည်” ဟု လျှောက်ကြ၏။ ထိုသာမဏေသည် မြတ်စွာဘုရားထံ ချဉ်းကပ်၍ ဆွမ်းကပ်လှူရန် ပန်ကြား၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် သာမဏေ၏ သပိတ်ကို လက်တော်ဖြင့် ကိုင်တော်မူပြီး “တိဿ... တော်ပြီ၊ ငါ၏ ဆွမ်းကိစ္စ ပြီးဆုံးပြီ” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထို့နောက် သာမဏေသည် ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာထံ ခွင့်ပန်ပြီးလျှင် မိမိရရှိသော နေရာ၌ ထိုင်ကာ ဆွမ်းစားကိစ္စကို ပြု၏။ ဆွမ်းကိစ္စပြီးသောအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ဆွမ်းအနုမောဒနာ မင်္ဂလာတရား ဟောတော်မူပြီးလျှင် ထွက်ခွာတော်မူ၍ ရွာတံခါးဝ၌ ရပ်လျက် “တိဿ... သင့်နေရာသို့ သွားရာလမ်းသည် မည်သည့်လမ်းနည်း” ဟု မေးတော်မူ၏။ “မြတ်စွာဘုရား... ဤလမ်းသည် တပည့်တော်၏ နေရာသို့ သွားရာလမ်း ဖြစ်ပါသည်” ဟု လျှောက်၏။ “တိဿ... သို့ဖြစ်လျှင် လမ်းပြလျက် ရှေ့က သွားလော့” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် နတ်, လူတို့အား နိဗ္ဗာန်လမ်းကို ညွှန်ပြသော ပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်တော်မူသော်လည်း သုံးဂါဝုတ်ရှိသော တစ်လမ်းလုံးတွင် “သာမဏေကို အမြဲ မြင်တွေ့နေရပေလိမ့်မည်” ဟု နှလုံးသွင်းတော်မူခြင်းကြောင့် ထိုသာမဏေကို ရှေ့မှ လမ်းညွှန်ပြသူအဖြစ် ပြုတော်မူသတတ်။

So attano vasanaṭṭhānaṃ gantvā bhagavato vattamakāsi. Atha naṃ bhagavā – ‘‘kataro te, tissa, caṅkamo’’ti pucchitvā tattha gantvā sāmaṇerassa nisīdanapāsāṇe nisīditvā – ‘‘tissa, imasmiṃ ṭhāne sukhaṃ vasī’’ti pucchi. So āha – ‘‘āma, bhante, imasmiṃ ṭhāne vasantassa sīhabyagghahatthimigamorādīnaṃ saddaṃ suṇato araññasaññā uppajjati, tāya sukhaṃ vasāmī’’ti. Atha naṃ bhagavā – ‘‘tissa, bhikkhusaṅghaṃ sannipātehi, buddhadāyajjaṃ te dassāmī’’ti vatvā sannipatite bhikkhusaṅghe upasampādetvā attano vasanaṭṭhānameva agamāsīti. Ayaṃ turitacārikā nāma. Yaṃ [Pg.215] pana gāmanigamapaṭipāṭiyā devasikaṃ yojanadviyojanavasena piṇḍapātacariyādīhi lokaṃ anuggaṇhantassa gamanaṃ, ayaṃ aturitacārikā nāma.

ထိုသာမဏေသည် မိမိ၏ နေရာကျောင်းသို့ ရောက်လျှင် မြတ်စွာဘုရားအား ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ်တို့ကို ပြုစု၏။ ထို့နောက် မြတ်စွာဘုရားသည် “တိဿ... သင့်စင်္ကြံသည် မည်သည့်အရပ်၌ ရှိသနည်း” ဟု မေးတော်မူပြီးလျှင် ထိုစင်္ကြံသို့ ကြွတော်မူ၍ သာမဏေ ထိုင်လေ့ရှိသော ကျောက်ဖျားပေါ်၌ ထိုင်တော်မူပြီးလျှင် “တိဿ... ဤနေရာ၌ ချမ်းသာစွာ နေရပါ၏လော” ဟု မေးတော်မူ၏။ သာမဏေက “အရှင်ဘုရား... မှန်ပါသည်၊ ဤနေရာ၌ နေစဉ် ခြင်္သေ့၊ ကျား၊ ဆင်၊ သားကောင်၊ ဥဒေါင်း အစရှိသော သတ္တဝါတို့၏ အသံကို ကြားရသောအခါ တောသညာ ဖြစ်ပေါ်လာပြီး ထိုတောသညာဖြင့် ချမ်းသာစွာ နေရပါသည်” ဟု လျှောက်၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် “တိဿ... သံဃာတော်များကို စည်းဝေးစေလော့၊ သင့်အား ဘုရားရှင်၏ အမွေတော်ကို ပေးတော်မူအံ့” ဟု မိန့်တော်မူပြီး၊ သံဃာတော်များ စည်းဝေးမိသောအခါ ရဟန်းအဖြစ်သို့ ရောက်စေတော်မူ၍ မိမိ သီတင်းသုံးရာ နေရာသို့သာ ပြန်လည် ကြွတော်မူ၏။ ဤသို့ ကြွတော်မူခြင်းသည် တုရိတစာရိကာ မည်၏။ တစ်ဖန် ရွာ၊ နိဂုံးတို့သို့ အစဉ်အတိုင်း နေ့စဉ် တစ်ယူဇနာ၊ နှစ်ယူဇနာ ခရီးအကွာအဝေးဖြင့် ဆွမ်းခံလှည့်လည်ခြင်း စသည်တို့ဖြင့် သတ္တဝါအပေါင်းကို ချီးမြှောက်တော်မူလျက် ကြွချီတော်မူခြင်းကို အတုရိတစာရိကာ မည်၏။

Imaṃ pana cārikaṃ caranto bhagavā mahāmaṇḍalaṃ, majjhimamaṇḍalaṃ, antomaṇḍalanti imesaṃ tiṇṇaṃ maṇḍalānaṃ aññatarasmiṃ carati. Tattha mahāmaṇḍalaṃ navayojanasatikaṃ, majjhimamaṇḍalaṃ chayojanasatikaṃ, antomaṇḍalaṃ tiyojanasatikaṃ. Yadā mahāmaṇḍale cārikaṃ caritukāmo hoti, mahāpavāraṇāya pavāretvā pāṭipadadivase mahābhikkhusaṅghaparivāro nikkhamati. Samantā yojanasataṃ ekakolāhalaṃ hoti. Purimaṃ purimaṃ āgatā nimantetuṃ labhanti. Itaresu dvīsu maṇḍalesu sakkāro mahāmaṇḍale osarati. Tattha bhagavā tesu tesu gāmanigamesu ekāhaṃ dvīhaṃ vasanto mahājanaṃ āmisappaṭiggahena anuggaṇhanto dhammadānena cassa vivaṭṭasannissitaṃ kusalaṃ vaḍḍhento navahi māsehi cārikaṃ pariyosāpeti. Sace pana antovasse bhikkhūnaṃ samathavipassanā taruṇā honti, mahāpavāraṇāya apavāretvā pavāraṇāsaṅgahaṃ datvā kattikapuṇṇamāyaṃ pavāretvā migasirassa paṭhamapāṭipadadivase mahābhikkhusaṅghaparivāro nikkhamitvā majjhimamaṇḍale osarati. Aññenapi kāraṇena majjhimamaṇḍale cārikaṃ caritukāmo catumāsaṃ vasitvāva nikkhamati. Vuttanayeneva itaresu dvīsu maṇḍalesu sakkāro majjhimamaṇḍale osarati. Bhagavā purimanayeneva lokaṃ anuggaṇhanto aṭṭhahi māsehi cārikaṃ pariyosāpeti. Sace pana catumāsaṃ vutthavassassāpi bhagavato veneyyasattā aparipakkindriyā honti, tesaṃ indriyaparipākaṃ āgamayamāno aparampi ekamāsaṃ vā dviticatumāsaṃ vā tattheva vasitvā mahābhikkhusaṅghaparivāro nikkhamati. Vuttanayeneva itaresu dvīsu maṇḍalesu sakkāro antomaṇḍale osarati. Bhagavā purimanayeneva lokaṃ anuggaṇhanto sattahi vā chahi vā pañcahi vā catūhi vā māsehi cārikaṃ pariyosāpeti. Iti imesu tīsu maṇḍalesu yattha katthaci cārikaṃ caranto na cīvarādihetu carati. Atha kho ye duggatabālajiṇṇabyādhitā, te kadā tathāgataṃ āgantvā passissanti. Mayi pana cārikaṃ carante mahājano tathāgatassa dassanaṃ labhissati. Tattha keci cittāni pasādessanti[Pg.216], keci mālādīhi pūjessanti, keci kaṭacchubhikkhaṃ dassanti, keci micchādassanaṃ pahāya sammādiṭṭhikā bhavissanti. Taṃ nesaṃ bhavissati dīgharattaṃ hitāya sukhāyāti. Evaṃ lokānukampakāya cārikaṃ carati.

မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ ဒေသစာရီ လှည့်လည်တော်မူသောအခါ မဟာမဏ္ဍလ၊ မဇ္ဈိမမဏ္ဍလ၊ အန္တောမဏ္ဍလ ဟူသော ဤသုံးပါးသော အဝန်းတို့တွင် တစ်ပါးပါးသော အဝန်း၌ လှည့်လည်တော်မူ၏။ ထိုသုံးပါးသော မဏ္ဍလတို့တွင် မဟာမဏ္ဍလသည် ယူဇနာကိုးရာ ကျယ်ဝန်း၏၊ မဇ္ဈိမမဏ္ဍလသည် ယူဇနာခြောက်ရာ ကျယ်ဝန်း၏၊ အန္တောမဏ္ဍလသည် ယူဇနာသုံးရာ ကျယ်ဝန်း၏။ အကြင်အခါ၌ မဟာမဏ္ဍလ၌ ဒေသစာရီ လှည့်လည်တော်မူလိုအံ့၊ ထိုအခါ သီတင်းကျွတ်လပြည့် မဟာပဝါရဏာနေ့၌ ပဝါရဏာ ပြုစေတော်မူပြီး၍ သီတင်းကျွတ်လပြည့်ကျော် ၁ ရက်နေ့တွင် များစွာသော ရဟန်းသံဃာတော်အပေါင်း ခြံရံလျက် ထွက်တော်မူ၏။ ပတ်ဝန်းကျင် ယူဇနာတစ်ရာသော အရပ်၌ တစ်ပြိုင်နက်တည်း အုန်းအုန်းကျက်ကျက် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ရှေးဦးစွာ ရောက်ရှိလာကြသူတို့သည် မြတ်စွာဘုရားအား ပင့်ဖိတ်ခွင့်ကို ရရှိကြကုန်၏။ ကျန်ရှိသော နှစ်ပါးသော မဏ္ဍလတို့၌ ရရှိအပ်သော ပူဇော်သက္ကာရသည် မဟာမဏ္ဍလသို့သာ စုပြုံသက်ရောက်လာ၏။ ထိုမဟာမဏ္ဍလ၌ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုထိုရွာ၊ နိဂုံးတို့၌ တစ်ရက်သော်လည်းကောင်း၊ နှစ်ရက်သော်လည်းကောင်း သီတင်းသုံးတော်မူလျက် လူအများအား ဆွမ်းစသော အာမိသကို ခံယူတော်မူခြင်းဖြင့် ချီးမြှောက်တော်မူကာ တရားအလှူ ပေးတော်မူခြင်းဖြင့်လည်း ထိုလူအများ၏ ဝဋ်မှကင်းသော နိဗ္ဗာန်သို့ ဦးတည်သော ကုသိုလ်တရားကို တိုးပွားစေတော်မူလျက် ကိုးလတို့ဖြင့် ဒေသစာရီ လှည့်လည်ခြင်းကို ပြီးဆုံးစေတော်မူ၏။ အကယ်၍ ဝါတွင်းကာလ၌ ရဟန်းတို့၏ သမထ၊ ဝိပဿနာတရားတို့သည် နုနယ်သေးပါက မဟာပဝါရဏာနေ့၌ ပဝါရဏာ မပြုစေသေးဘဲ ပဝါရဏာဖြင့် ချီးမြှောက်တော်မူခြင်းကို ပြုတော်မူပြီးမှ တန်ဆောင်မုန်းလပြည့်နေ့၌ ပဝါရဏာပြုတော်မူ၍ နတ်တော်လဆန်း ၁ ရက်နေ့၌ များစွာသော ရဟန်းသံဃာတော်အပေါင်း ခြံရံလျက် ထွက်တော်မူကာ မဇ္ဈိမမဏ္ဍလသို့ သက်ဝင်တော်မူ၏။ အခြားသော အကြောင်းကြောင့်လည်း မဇ္ဈိမမဏ္ဍလ၌ ဒေသစာရီ လှည့်လည်လိုတော်မူသဖြင့် လေးလပတ်လုံး သီတင်းသုံးတော်မူပြီးမှသာ ထွက်တော်မူ၏။ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်းပင် ကျန်ရှိသော မဏ္ဍလတို့၌ ရအပ်သော ပူဇော်သက္ကာရသည် မဇ္ဈိမမဏ္ဍလ၌သာ စုပြုံသက်ရောက်လာ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ရှေးနည်းအတိုင်းပင် သတ္တဝါအပေါင်းကို ချီးမြှောက်တော်မူလျက် ရှစ်လတို့ဖြင့် ဒေသစာရီ လှည့်လည်ခြင်းကို ပြီးဆုံးစေတော်မူ၏။ အကယ်၍ လေးလပတ်လုံး ဝါဆိုတော်မူပြီးသော်လည်း မြတ်စွာဘုရား၏ ဆုံးမထိုက်သော ဝိနေယျသတ္တဝါတို့သည် ဣန္ဒြေမရင့်ကျက်သေးပါက ထိုဝိနေယျသတ္တဝါတို့၏ သဒ္ဓါစသော ဣန္ဒြေများ ရင့်ကျက်လာမည့်အချိန်ကို ဆိုင်းငံ့တော်မူလျက် အခြား တစ်လ၊ နှစ်လ၊ သုံးလ သို့မဟုတ် လေးလပတ်လုံး ထိုဝါကပ်တော်မူရာ အရပ်၌ပင် သီတင်းသုံးတော်မူပြီးမှ ရဟန်းသံဃာတော်အပေါင်း ခြံရံလျက် ထွက်တော်မူ၏။ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်းပင် ကျန်ရှိသော မဏ္ဍလတို့၌ ရအပ်သော ပူဇော်သက္ကာရသည် အန္တောမဏ္ဍလ၌သာ စုပြုံသက်ရောက်လာ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ရှေးနည်းအတိုင်းပင် ချီးမြှောက်တော်မူလျက် ခုနစ်လ၊ ခြောက်လ၊ ငါးလ သို့မဟုတ် လေးလတို့ဖြင့် ဒေသစာရီ လှည့်လည်ခြင်းကို ပြီးဆုံးစေတော်မူ၏။ ဤသို့လျှင် ဤသုံးပါးသော မဏ္ဍလတို့တွင် တစ်ပါးပါးသော အရပ်၌ ဒေသစာရီ လှည့်လည်တော်မူရာတွင် သင်္ကန်းစသော အာမိသအကြောင်းကြောင့် လှည့်လည်တော်မူသည် မဟုတ်ပေ။ စင်စစ်သော်ကား ဆင်းရဲနွမ်းပါးသူများ၊ အလွန်အိုမင်းသူများနှင့် ပြင်းထန်သော ရောဂါဝေဒနာ ခံစားနေရသူများသည် ဘယ်သောအခါမှ မြတ်စွာဘုရားထံသို့ လာ၍ ဖူးမြှော်နိုင်ကြပါမည်နည်း၊ ဖူးမြှော်နိုင်ကြမည် မဟုတ်ပေ။ ငါဘုရားသည် ဒေသစာရီ လှည့်လည်တော်မူသောအခါ၌မူ ထိုလူအများတို့သည် မြတ်စွာဘုရားကို ဖူးမြှော်ခွင့် ရရှိကြလတ္တံ့။ ထိုသူတို့အနက် အချို့သောသူတို့သည် စိတ်ကို ကြည်ညိုစေကြကုန်လတ္တံ့၊ အချို့တို့သည် ပန်းစသော ပူဇော်ဖွယ်တို့ဖြင့် ပူဇော်ကြကုန်လတ္တံ့၊ အချို့တို့သည် ဆွမ်းတစ်ဇွန်းစာ လှူဒါန်းကြကုန်လတ္တံ့၊ အချို့တို့သည် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိအယူကို စွန့်ပယ်၍ သမ္မာဒိဋ္ဌိအယူ ရှိသူများ ဖြစ်ကြကုန်လတ္တံ့။ ထိုသို့ ပြုရသော ကုသိုလ်သည် ထိုသူတို့အတွက် ရေရှည်ပတ်လုံး စီးပွားချမ်းသာအလို့ငှာ ဖြစ်လတ္တံ့ဟု ကြံစည်တော်မူကာ သတ္တလောကကို သနားစောင့်ရှောက်တော်မူခြင်း အကျိုးငှာသာလျှင် ဒေသစာရီ လှည့်လည်တော်မူ၏။

Api ca catūhi kāraṇehi buddhā bhagavanto cārikaṃ caranti, jaṅghavihāravasena sarīraphāsukatthāya, atthuppattikālābhikaṅkhanatthāya, bhikkhūnaṃ sikkhāpadapaññāpanatthāya, tattha tattha paripākagatindriye bodhaneyyasatte bodhanatthāyāti. Aparehipi catūhi kāraṇehi buddhā bhagavanto cārikaṃ caranti buddhaṃ saraṇaṃ gacchissantīti vā, dhammaṃ, saṅghaṃ saraṇaṃ gacchissantīti vā, mahatā dhammavassena catasso parisā santappessāmīti vā. Aparehipi pañcahi kāraṇehi buddhā bhagavanto cārikaṃ caranti pāṇātipātā viramissantīti vā, adinnādānā, kāmesumicchācārā, musāvādā, surāmerayamajjapamādaṭṭhānā viramissantīti vā. Aparehipi aṭṭhahi kāraṇehi buddhā bhagavanto cārikaṃ caranti – paṭhamaṃ jhānaṃ paṭilabhissantīti vā, dutiyaṃ jhānaṃ…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ paṭilabhissantīti vā. Aparehipi aṭṭhahi kāraṇehi buddhā bhagavanto cārikaṃ caranti – sotāpattimaggaṃ adhigamissantīti vā, sotāpattiphalaṃ…pe… arahattaphalaṃ sacchikarissantīti vāti. Ayaṃ aturitacārikā, idha cārikāti adhippetā. Sā panesā duvidhā hoti – anibaddhacārikā ca nibaddhacārikā ca. Tattha yaṃ gāmanigamanagarapaṭipāṭivasena carati, ayaṃ anibaddhacārikā nāma. Yaṃ panekasseva bodhaneyyasattassatthāya gacchati, ayaṃ nibaddhacārikā nāma. Esā idha adhippetā.

ထို့ပြင် ဘုရားရှင်တို့သည် (၁) သလုံးမြင်းခေါင်းဖြင့် လှည့်လည်တော်မူခြင်းအားဖြင့် ကိုယ်တော်၏ ကျန်းမာသက်သာခြင်း အကျိုးငှာလည်းကောင်း၊ (၂) သိက္ခာပုဒ် ပညတ်ရန် အကြောင်းကိစ္စ ပေါ်ပေါက်လာမည့်အချိန်ကို စောင့်မျှော်ခြင်း အကျိုးငှာလည်းကောင်း၊ (၃) ရဟန်းတို့အား သိက္ခာပုဒ် ပညတ်တော်မူခြင်း အကျိုးငှာလည်းကောင်း၊ (၄) ထိုထိုအရပ်တို့၌ ဣန္ဒြေရင့်ကျက်ပြီးသော၊ သစ္စာလေးပါး တရားသိမြင်ထိုက်သော ဝိနေယျသတ္တဝါတို့အား တရားသိမြင်စေခြင်း အကျိုးငှာလည်းကောင်း ဤအကြောင်းလေးပါးတို့ကြောင့် ဒေသစာရီ လှည့်လည်တော်မူကြကုန်၏။ အခြားသော အကြောင်းလေးပါးတို့ကြောင့်လည်း ဘုရားရှင်တို့သည် ဒေသစာရီ လှည့်လည်တော်မူကြကုန်၏။ ထိုအကြောင်းတို့ကား သတ္တဝါတို့သည် ဘုရားကို ကိုးကွယ်ရာဟူ၍ ဆည်းကပ်ကြကုန်လတ္တံ့ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ တရားတော်ကို ကိုးကွယ်ရာဟူ၍ ဆည်းကပ်ကြကုန်လတ္တံ့ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ သံဃာတော်ကို ကိုးကွယ်ရာဟူ၍ ဆည်းကပ်ကြကုန်လတ္တံ့ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ကြီးမြတ်သော တရားဒေသနာတော်မိုးကို ရွာသွန်းခြင်းဖြင့် ပရိသတ်လေးပါးတို့ကို နှစ်သိမ့်ရောင့်ရဲစေအံ့ ဟူ၍လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ အခြားသော အကြောင်းငါးပါးတို့ကြောင့်လည်း ဘုရားရှင်တို့သည် ဒေသစာရီ လှည့်လည်တော်မူကြကုန်၏။ ထိုအကြောင်းတို့ကား သတ္တဝါတို့သည် သူ့အသက်သတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ကြကုန်လတ္တံ့ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ သူ့ဥစ္စာခိုးယူခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ကြကုန်လတ္တံ့ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ကာမဂုဏ်တို့၌ မှားယွင်းစွာ ကျင့်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ကြကုန်လတ္တံ့ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ မုသာဝါဒမှ ရှောင်ကြဉ်ကြကုန်လတ္တံ့ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ သေရည်သေရက် မူးယစ်ဆေးဝါး သောက်စားခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်ကြကုန်လတ္တံ့ ဟူ၍လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ အခြားသော အကြောင်းရှစ်ပါးတို့ကြောင့်လည်း ဘုရားရှင်တို့သည် ဒေသစာရီ လှည့်လည်တော်မူကြကုန်၏။ ထိုအကြောင်းတို့ကား သတ္တဝါတို့သည် ပထမဈာန်ကို ရရှိကြကုန်လတ္တံ့ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဒုတိယဈာန် ...ပ... နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ်ကို ရရှိကြကုန်လတ္တံ့ ဟူ၍လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ အခြားသော အကြောင်းရှစ်ပါးတို့ကြောင့်လည်း ဘုရားရှင်တို့သည် ဒေသစာရီ လှည့်လည်တော်မူကြကုန်၏။ ထိုအကြောင်းတို့ကား သတ္တဝါတို့သည် သောတာပတ္တိမဂ်သို့ ရောက်ကြကုန်လတ္တံ့ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ သောတာပတ္တိဖိုလ် ...ပ... အရဟတ္တဖိုလ်ကို မျက်မှောက်ပြုကြကုန်လတ္တံ့ ဟူ၍လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ဤသို့ လှည့်လည်တော်မူခြင်းသည် မလျင်မြန်သော လှည့်လည်ခြင်း (အတုရိတစာရိကာ) မည်၏။ ဤနေရာ၌ ထိုအတုရိတစာရိကာကို အလိုရှိအပ်၏။ ထိုအတုရိတစာရိကာသည်လည်း အနိဗဒ္ဓစာရိကာ နှင့် နိဗဒ္ဓစာရိကာ ဟု နှစ်မျိုးရှိ၏။ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် ရွာ၊ နိဂုံး၊ မြို့စဉ်အတိုင်း အစီအစဉ်တကျ လှည့်လည်တော်မူခြင်းကို "အနိဗဒ္ဓစာရိကာ" ဟု ခေါ်၏။ သစ္စာလေးပါး တရားသိမြင်ထိုက်သော သတ္တဝါတစ်ဦးတစ်ယောက်တည်း၏ အကျိုးငှာ ကြွချီတော်မူခြင်းကို "နိဗဒ္ဓစာရိကာ" ဟု ခေါ်၏။ ဤနေရာ၌ ဤနိဗဒ္ဓစာရိကာကိုသာ အလိုရှိအပ်၏။

Tadā kira bhagavato pacchimayāmakiccapariyosāne dasasahassilokadhātuyā ñāṇajālaṃ pattharitvā bodhaneyyabandhave olokentassa pokkharasātibrāhmaṇo sabbaññutaññāṇajālassa anto paviṭṭho. Atha bhagavā ayaṃ brāhmaṇo mayhaṃ ñāṇajāle paññāyati, ‘‘atthi nu khvassa upanissayo’’ti vīmaṃsanto sotāpattimaggassa upanissayaṃ disvā – ‘‘eso mayi etaṃ janapadaṃ gate lakkhaṇapariyesanatthaṃ ambaṭṭhaṃ antevāsiṃ pahiṇissati, so mayā saddhiṃ vādapaṭivādaṃ katvā nānappakāraṃ asabbhivākyaṃ vakkhati, tamahaṃ dametvā nibbisevanaṃ karissāmi. So [Pg.217] ācariyassa kathessati, athassācariyo taṃ kathaṃ sutvā āgamma mama lakkhaṇāni pariyesissati, tassāhaṃ dhammaṃ desessāmi. So desanāpariyosāne sotāpattiphale patiṭṭhahissati. Desanā mahājanassa saphalā bhavissatī’’ti pañcabhikkhusataparivāro taṃ janapadaṃ paṭipanno. Tena vuttaṃ – ‘‘kosalesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehī’’ti.

အကျယ်အားဖြင့် ဆိုရသော် ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ပစ္ဆိမယာမ် ကိစ္စများ ပြီးဆုံးသောအခါတွင် စကြဝဠာ တစ်သောင်းရှိသော လောကဓာတ်တိုင်အောင် ဉာဏ်တော်ကွန်ယှက်ကို ဖြန့်ကျက်တော်မူလျက် တရားသိမြင်ထိုက်သော ဝိနေယျသတ္တဝါ ဆွေတော်မျိုးတော်တို့ကို ကြည့်ရှုတော်မူလတ်သော် ပေါက္ခရသာတိ ပုဏ္ဏားသည် သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်တည်းဟူသော ကွန်ယှက်တော်အတွင်းသို့ ဝင်လာ၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် 'ဤပုဏ္ဏားသည် ငါ၏ ဉာဏ်တော်ကွန်ယှက်၌ ထင်ရှားပေါ်လွင်နေ၏၊ ထိုပုဏ္ဏား၌ အားကြီးသော အမှီအကြောင်း (ဥပနိဿယ) ရှိပါသလော' ဟု စူးစမ်းဆင်ခြင်တော်မူလတ်သော် သောတာပတ္တိမဂ်၏ ဥပနိဿယအကြောင်းကို မြင်တော်မူ၍ - 'ငါသည် ဤကောသလတိုင်း ဇနပုဒ်သို့ ကြွတော်မူသောအခါ ဤပုဏ္ဏားသည် ငါ၏ လက္ခဏာတော်များကို စူးစမ်းစမ်းသပ်ရန်အတွက် အနီးနေတပည့်ဖြစ်သော အမ္ဗဋ္ဌအမည်ရှိ လုလင်ကို စေလွှတ်လတ္တံ့။ ထိုအမ္ဗဋ္ဌသည် ငါနှင့်အတူ စကားအချေအတင် ပြောဆို၍ အမျိုးမျိုးသော ရိုင်းစိုင်းကြမ်းတမ်းသော စကားတို့ကို ပြောဆိုလတ္တံ့။ ငါသည် ထိုအမ္ဗဋ္ဌကို ဆုံးမ၍ ယဉ်ကျေးသွားအောင် ပြုအံ့။ ထိုအခါ ထိုအမ္ဗဋ္ဌသည် သူ၏ဆရာအား ပြန်လည်ပြောပြလတ္တံ့။ ထိုအခါ ဆရာဖြစ်သူသည် ထိုစကားကို ကြားရသဖြင့် ငါ့ထံသို့ လာရောက်ကာ ငါ၏ လက္ခဏာတော်များကို စုံစမ်းစူးစမ်းလတ္တံ့။ ထိုဆရာပုဏ္ဏားအား ငါသည် တရားဟောကြားအံ့။ ထိုဆရာပုဏ္ဏားသည် ဒေသနာတော်၏ အဆုံး၌ သောတာပတ္တိဖိုလ်၌ တည်လတ္တံ့။ ဤတရားဒေသနာတော်သည် လူအများအတွက် များစွာ အကျိုးရှိလတ္တံ့' ဟု ကြည့်ရှုမြင်တော်မူသဖြင့် ငါးရာသော ရဟန်းသံဃာအခြံအရံ ရှိတော်မူသည်ဖြစ်၍ ထိုဇနပုဒ်သို့ ကြွချီတော်မူလေ၏။ ထို့ကြောင့် 'ကောသလတိုင်း၌ ငါးရာခန့်ရှိသော ရဟန်းသံဃာတော်အပေါင်းနှင့်အတူ ဒေသစာရီ လှည့်လည်တော်မူစဉ်...' ဟု အရှင်အာနန္ဒာမထေရ် (သို့မဟုတ် သံဃာယနာတင်မထေရ်တို့) က မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

Yena icchānaṅgalanti yena disābhāgena icchānaṅgalaṃ avasaritabbaṃ. Yasmiṃ vā padese icchānaṅgalaṃ. Ijjhānaṅgalantipi pāṭho. Tadavasarīti tena avasari, taṃ vā avasari. Tena disābhāgena gato, taṃ vā padesaṃ gatoti attho. Icchānaṅgale viharati icchānaṅgalavanasaṇḍeti icchānaṅgalaṃ upanissāya icchānaṅgalavanasaṇḍe sīlakhandhāvāraṃ bandhitvā samādhikontaṃ ussāpetvā sabbaññutaññāṇasaraṃ parivattayamāno dhammarājā yathābhirucitena vihārena viharati.

“ယေန ဣစ္ဆာနင်္ဂလံ” ဟူသည်မှာ အကြင်အရပ်ဒေသဖြင့် ဣစ္ဆာနင်္ဂလရွာသို့ ရောက်ထိုက်သော အရပ်ဒေသကို ဆိုလိုသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် ဣစ္ဆာနင်္ဂလရွာ တည်ရှိရာ အရပ်ဒေသကို ဆိုလိုသည်။ “ဣဇ္ဈာနင်္ဂလံ” ဟူ၍လည်း ပါဠိတော်မူကွဲ ရှိသေး၏။ “တဒဝသရိ” ဟူသည်မှာ ထိုအရပ်ဒေသသို့ ရောက်တော်မူပြီ၊ သို့မဟုတ် ဣစ္ဆာနင်္ဂလရွာရှိရာ ထိုအရပ်ဒေသသို့ ရောက်တော်မူပြီ၊ ထိုအရပ်ဒေသဖြင့် ကြွရောက်တော်မူပြီ၊ သို့မဟုတ် ဣစ္ဆာနင်္ဂလရွာရှိရာ ထိုအရပ်ဒေသသို့ ကြွရောက်တော်မူပြီဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ “ဣစ္ဆာနင်္ဂလတောအုပ်၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏” ဟူသည်မှာ ဣစ္ဆာနင်္ဂလရွာကို ဂေါစရဂါမ်အဖြစ် မှီတင်း၍ ဣစ္ဆာနင်္ဂလတောအုပ်၌ သီလတည်းဟူသော ခံတပ်ကို ဝန်းရံဆောက်လုပ်တော်မူ၍၊ သမာဓိတည်းဟူသော လှံမကို စိုက်ထူတော်မူလျက်၊ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်တည်းဟူသော မြှားကို လည်စေတော်မူလျက် (သို့မဟုတ် သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်တည်းဟူသော မန္တန်ပုဒ်ကို အဖန်ဖန် ရွတ်ဖတ်တော်မူလျက်) တရားမင်းဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် မိမိအလိုရှိတော်မူအပ်သော မျှတစွာနေခြင်းဖြင့် သီတင်းသုံးတော်မူ၏ဟု ဆိုလိုသည်။

Pokkharasātivatthuvaṇṇanā

ပေါက္ခရသာတီဝတ္ထု အဖွင့်။

255. Tena kho pana samayenāti yena samayena bhagavā tattha viharati, tena samayena, tasmiṃ samayeti ayamattho. Brahmaṃ aṇatīti brāhmaṇo, mante sajjhāyatīti attho. Idameva hi jātibrāhmaṇānaṃ niruttivacanaṃ. Ariyā pana bāhitapāpattā brāhmaṇāti vuccanti. Pokkharasātīti idaṃ tassa nāmaṃ. Kasmā pokkharasātīti vuccati. Tassa kira kāyo setapokkharasadiso, devanagare ussāpitarajatatoraṇaṃ viya sobhati. Sīsaṃ panassa kāḷavaṇṇaṃ indanīlamaṇimayaṃ viya. Massupi candamaṇḍale kāḷamegharāji viya khāyati. Akkhīni nīluppalasadisāni. Nāsā rajatapanāḷikā viya suvaṭṭitā suparisuddhā. Hatthapādatalāni ceva mukhadvārañca katalākhārasaparikammaṃ viya sobhati, ativiya sobhaggappatto brāhmaṇassa attabhāvo. Arājake ṭhāne rājānaṃ kātuṃ yuttamimaṃ brāhmaṇaṃ. Evamesa sassiriko. Iti naṃ pokkharasadisattā pokkharasātīti sañjānanti.

၂၅၅. “တေန ခေါ ပန သမယေန” ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုဣစ္ဆာနင်္ဂလတောအုပ်၌ သီတင်းသုံးတော်မူစဉ် ထိုအခါ၌ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ဗေဒမန္တန်ကို ရွတ်ဖတ်သရဇ္ဈာယ်တတ်သောကြောင့် “ဗြာဟ္မဏ” (ပုဏ္ဏား) ဟု ခေါ်သည်။ ဤသည်မှာ ဇာတ်အားဖြင့် ပုဏ္ဏားဖြစ်သူတို့၏ ဝေါဟာရဆင်းသက်ပုံ ဖြစ်သည်။ အရိယာပုဂ္ဂိုလ်များကိုမူ မကောင်းမှုကို ပယ်ရှားပြီးဖြစ်သောကြောင့် “ဗြာဟ္မဏ” ဟု ခေါ်ဆိုကြသည်။ “ပေါက္ခရသာဒီ” (သို့မဟုတ် ပေါက္ခရသာတိ) ဟူသည်မှာ ထိုပုဏ္ဏား၏ အမည်ဖြစ်သည်။ ထိုပုဏ္ဏားကို အဘယ်ကြောင့် “ပေါက္ခရသာဒီ” ဟု ခေါ်သနည်းဟူမူ ထိုပုဏ္ဏား၏ ခန္ဓာကိုယ်သည် ဖြူသောပဒုမ္မာကြာပန်းနှင့်တူ၍ နတ်မြို့၌ စိုက်ထူထားသော ငွေတုရိုဏ်းတိုင်ကဲ့သို့ တင့်တယ်လှပ၏။ ဦးခေါင်းသည်လည်း မည်းနက်သော အဆင်းရှိ၍ ဣန္ဒနီလာ ပတ္တမြားညိုအတိပြီးသကဲ့သို့ တင့်တယ်လှပ၏။ မုတ်ဆိတ် ကျင်စွယ်တို့သည်လည်း လဝန်း၌ မည်းနက်သော မိုးတိမ်တန်း ပေါ်ထွက်နေသကဲ့သို့ ထင်ရ၏။ မျက်လုံးတို့သည် ကြာညိုပန်းနှင့် တူကုန်၏။ နှာတံသည် ငွေကျည်တောက်ကဲ့သို့ ကောင်းစွာလုံးဝန်း၍ အလွန်စင်ကြယ်၏။ လက်ဖဝါး ခြေဖဝါးတို့နှင့် နှုတ်ခမ်း (ခံတွင်းပေါက်) တို့သည်လည်း ချိတ်ရည်ဖြင့် ဆိုးထားသကဲ့သို့ နီမြန်းတင့်တယ်လှပ၏။ ထိုပုဏ္ဏား၏ ကိုယ်ခန္ဓာအတ္တဘောသည် အလွန်အမင်း အဆင်းလှခြင်းသို့ ရောက်ရှိနေ၏။ မင်းမရှိသော အရပ်ဒေသ၌ ထိုပုဏ္ဏားကို မင်းအဖြစ် မြှောက်တင့်ရန် သင့်တော်လှ၏။ ဤသို့လျှင် ထိုပုဏ္ဏားသည် အလွန်အသရေရှိ၏။ ထိုသို့ ဖြူသော ပဒုမ္မာကြာပန်းနှင့် တူလှသောကြောင့် ထိုပုဏ္ဏားကို “ပေါက္ခရသာဒီ” ဟု ကောင်းစွာ သိကြကုန်၏။

Ayaṃ [Pg.218] pana kassapasammāsambuddhakāle tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū dasabalassa dānaṃ datvā dhammadesanaṃ sutvā devaloke nibbatti. So tato manussalokamāgacchanto mātukucchivāsaṃ jigucchitvā himavantapadese mahāsare padumagabbhe nibbatti. Tassa ca sarassa avidūre tāpaso paṇṇasālāya vasati. So tīre ṭhito taṃ padumaṃ disvā – ‘‘idaṃ padumaṃ avasesapadumehi mahantataraṃ. Pupphitakāle naṃ gahessāmī’’ti cintesi. Taṃ sattāhenāpi na pupphati. Tāpaso kasmā nu kho idaṃ sattāhenāpi na pupphati. Handa naṃ gahessāmīti otaritvā gaṇhi. Taṃ tena nāḷato chinnamattaṃyeva pupphitaṃ. Athassabbhantare suvaṇṇacuṇṇapiñjaraṃ viya rajatabimbakaṃ padumareṇupiñjaraṃ setavaṇṇaṃ dārakaṃ addasa. So mahāpuñño esa bhavissati. Handa naṃ paṭijaggāmīti paṇṇasālaṃ netvā paṭijaggitvā sattavassakālato paṭṭhāya tayo vede uggaṇhāpesi. Dārako tiṇṇaṃ vedānaṃ pāraṃ gantvā paṇḍito byatto jambudīpe aggabrāhmaṇo ahosi. So aparena samayena rañño kosalassa sippaṃ dassesi. Athassa sippe pasanno rājā ukkaṭṭhaṃ nāma mahānagaraṃ brahmadeyyaṃ adāsi. Iti naṃ pokkhare sayitattā pokkharasātīti sañjānanti.

တစ်နည်းအားဖြင့် ဤပုဏ္ဏားသည် ကဿပမြတ်စွာဘုရားလက်ထက်တော်အခါက သုံးပါးသော ဝေဒကျမ်းစာတို့ကို တတ်မြောက်သောသူ ဖြစ်ခဲ့၍၊ မြတ်စွာဘုရားအား အလှူကိုပေးလှူပြီးလျှင် တရားဒေသနာတော်ကို နာကြားရသဖြင့် နတ်ပြည်၌ သွားရောက်ဖြစ်ထွန်းခဲ့သည်။ ထိုပုဏ္ဏားသည် ထိုနတ်ပြည်မှ လူ့ပြည်သို့ ပြန်လည်လာသောအခါ အမိဝမ်းတွင်း၌ နေရခြင်းကို စက်ဆုပ်သဖြင့် ဟိမဝန္တာအရပ်ရှိ အိုင်ကြီးတစ်အိုင်၏ ပဒုမ္မာကြာတိုက်၌ ဖြစ်ထွန်းခဲ့သည်။ ထိုအိုင်ကြီး၏ အနီးအနား၌ ရသေ့တစ်ပါးသည် သစ်ရွက်ကျောင်း၌ နေထိုင်၏။ ထိုရသေ့သည် ကမ်းနား၌ ရပ်လျက် ထိုပဒုမ္မာကြာပန်းကို မြင်၍ “ဤပဒုမ္မာကြာပန်းသည် ကြွင်းသော ကြာပန်းတို့ထက် အလွန်ကြီးမားလှ၏၊ ဤပန်း ပွင့်သောအခါ ငါယူအံ့” ဟု ကြံစည်မိ၏။ ထိုကြာပန်းသည် ခုနစ်ရက်ကြာသည်အထိ မပွင့်သဖြင့် “ဤကြာပန်းသည် ခုနစ်ရက်တိုင်တိုင် ဘာကြောင့် မပွင့်ပါလိမ့်နည်း၊ ယခု ငါ သွားယူတော့အံ့” ဟု ကြံစည်ကာ ရေထဲသို့ သက်ဆင်း၍ ဆွတ်ယူခဲ့သည်။ ထိုကြာပန်းကို ရိုးတံမှ ဖြတ်ယူလိုက်သည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် ကောင်းစွာ ပွင့်သွားလေ၏။ ထိုသို့ ပွင့်လာသောအခါ ကြာပန်း၏ အတွင်း၌ ရွှေမှုန့်များဖြင့် ဝါဝင်းနေသော ငွေရုပ်ကလေးကဲ့သို့ ဝတ်မှုံများအကြား၌ ဖြူဖွေးသန့်စင်သော ကလေးငယ်တစ်ဦးကို တွေ့ရှိလေသည်။ ထိုရသေ့က “ဤကလေးသည် အလွန်တန်ခိုးဗိုလ်ကံကြီးမားသော ကလေးဖြစ်လိမ့်မည်၊ ယခု ငါမွေးမြူစောင့်ရှောက်အံ့” ဟု ကြံစည်လျက် သစ်ရွက်ကျောင်းသို့ ဆောင်ယူမွေးမြူခဲ့သည်။ ခုနစ်နှစ်သားအရွယ်မှစ၍ သုံးပုံသော ဗေဒကျမ်းတို့ကို သင်ယူစေခဲ့ရာ ထိုသူငယ်သည် ဗေဒကျမ်းတို့၏ တစ်ဖက်ကမ်းသို့ ရောက်၍ ပညာရှိလျက် ထက်မြက်သော ဇမ္ဗုဒိပ်တစ်ကျွန်းလုံးတွင် အမြတ်ဆုံးသော ပုဏ္ဏားဖြစ်လာခဲ့သည်။ ထိုပုဏ္ဏားသည် နောက်အခါ၌ ကောသလမင်းကြီးအား မိမိ၏ ဗေဒကျမ်းအတတ်ကို ပြသခဲ့ရာ ကောသလမင်းကြီးသည် ထိုအတတ်ပညာကို ကြည်ညိုသဖြင့် ဥက္ကဋ္ဌာအမည်ရှိသော မြို့ကြီးကို အပိုင်စား (ဗြဟ္မဒေယျအဖြစ်) ပေးသနားတော်မူခဲ့သည်။ ထိုသို့ ပဒုမ္မာကြာတိုက်၌ ကိန်းအောင်းနေထိုင်ခဲ့ရသော အဖြစ်ကြောင့်လည်း ၎င်းအား “ပေါက္ခရသာတီ” ဟူ၍ ကောင်းစွာ ခေါ်ဝေါ်ကြကုန်၏။

Ukkaṭṭhaṃ ajjhāvasatīti ukkaṭṭhanāmake nagare vasati. Abhibhavitvā vā āvasati. Tassa nagarassa sāmiko hutvā yāya mariyādāya tattha vasitabbaṃ, tāya mariyādāya vasi. Tassa kira nagarassa vatthuṃ ukkā ṭhapetvā ukkāsu jalamānāsu aggahesuṃ, tasmā taṃ ukkaṭṭhanti vuccati. Okkaṭṭhantipi pāṭho, soyevattho. Upasaggavasena panettha bhummatthe upayogavacanaṃ veditabbaṃ. Tassa anupayogattā ca sesapadesu. Tattha lakkhaṇaṃ saddasatthato pariyesitabbaṃ.

“ဥက္ကဋ္ဌံ အဇ္ဈာဝသတိ” ဟူသည်မှာ ဥက္ကဋ္ဌာအမည်ရှိသော မြို့၌ နေထိုင်၏၊ သို့မဟုတ် ဥက္ကဋ္ဌာအမည်ရှိသော မြို့၌ လွှမ်းမိုး၍ အပိုင်းအခြားအားဖြင့် နေထိုင်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုမြို့၏ အရှင်သခင်ဖြစ်၍ သူတစ်ပါးတို့နှင့် မဆက်ဆံသော စည်းကမ်းအတိုင်း ထိုမြို့၌ နေထိုင်၏။ ကြားသိရသည်မှာ ထိုမြို့တည်ရာမြေကို မီးရှူးတိုင်များ စိုက်ထူ၍ မီးရှူးတိုင်များ တောက်ပနေစဉ် မြို့တည်ခဲ့သောကြောင့် ထိုမြို့ကို “ဥက္ကဋ္ဌာ” ဟု ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ “ဩက္ကဋ္ဌာ” ဟူ၍လည်း ပါဠိတော်မူကွဲ ရှိပြီး အနက်မှာ အတူတူပင် ဖြစ်သည်။ ဤ “ဥက္ကဋ္ဌံ” ဟူသော ပုဒ်၌ ဥပသာရတို့၏အစွမ်းကြောင့် သတ္တမီဝိဘတ် (၌) အနက်တွင် ဒုတိယဝိဘတ်ကို သုံးထားကြောင်း သိအပ်၏။ ထို “ဥက္ကဋ္ဌံ” ပုဒ်မှတစ်ပါး “သတ္တုဿဒံ” အစရှိသော ကြွင်းသောပုဒ်တို့၌လည်း ဒုတိယဝိဘတ်ကိုပင် သုံးထားကြောင်း သိအပ်၏။ ယင်းသဒ္ဒါဆိုင်ရာ နည်းဥပဒေသများကို သဒ္ဒါကျမ်းများမှ ရှာဖွေလေ့လာအပ်၏။

Sattussadanti sattehi ussadaṃ, ussannaṃ bahujanaṃ ākiṇṇamanussaṃ. Posāvaniyahatthiassamoramigādianekasattasamākiṇṇañcāti attho. Yasmā panetaṃ nagaraṃ bahi āvijjhitvā jātena hatthiassādīnaṃ ghāsatiṇena ceva gehacchādanatiṇena ca sampannaṃ. Tathā dārukaṭṭhehi ceva gehasambhārakaṭṭhehi ca. Yasmā cassabbhantare vaṭṭacaturassādisaṇṭhānā bahū pokkharaṇiyo jalajakusumavicittāni ca bahūni anekāni taḷākāni udakassa niccabharitāneva honti, tasmā satiṇakaṭṭhodakanti vuttaṃ. Saha dhaññenāti sadhaññaṃ pubbaṇṇāparaṇṇādibhedaṃ bahudhaññasannicayanti attho[Pg.219]. Ettāvatā yasmiṃ nagare brāhmaṇo setacchattaṃ ussāpetvā rājalīlāya vasati, tassa samiddhisampatti dīpitā hoti.

“သတ္တုဿဒံ” ဟူသည်မှာ သတ္တဝါတို့ဖြင့် ပြည့်နှက်များပြားသော၊ လူဦးရေ ထူထပ်သော၊ မွေးမြူထားအပ်သော ဆင်၊ မြင်း၊ ဥဒေါင်း၊ သမင်း အစရှိသော များစွာသော သတ္တဝါတို့ဖြင့် ရောပြွမ်းလျက်ရှိသော မြို့ဟု ဆိုလိုသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုမြို့၏ ပြင်ပပတ်ဝန်းကျင်၌ ပေါက်ရောက်နေသော ဆင်၊ မြင်း အစရှိသော တိရစ္ဆာန်တို့၏ အစာဖြစ်သော မြက်၊ အိမ်မိုးရန် မြက်တို့နှင့် ပြည့်စုံသကဲ့သို့၊ ထင်းဝါး၊ အိမ်ဆောက်လုပ်ရန် သစ်သားတို့နှင့်လည်း ပြည့်စုံသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် ထိုမြို့၏အတွင်း၌ အဝိုင်းပုံ၊ လေးထောင့်ပုံ အစရှိသော သဏ္ဌာန်အမျိုးမျိုးရှိသော ရေကန်ကြီးများနှင့် ရေဖြစ်ပန်းတို့ဖြင့် ဆန်းကြယ်သော တစ်ဖက်ဆည် ရေလှောင်ကန်များစွာတို့သည် ရေဖြင့် အမြဲပြည့်လျှံလျက် ရှိသောကြောင့် “သတိဏကဋ္ဌောဒကံ” (မြက်၊ ထင်း၊ ရေတို့နှင့် ပြည့်စုံသောမြို့) ဟု သံဂါယနာတင် မထေရ်မြတ်တို့က (သို့မဟုတ် အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်က) မိန့်ဆိုခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ “သဓညံ” ဟူသည်မှာ ကောက်ပဲသီးနှံ အစရှိသော အစားအစာမျိုးစုံနှင့် တကွဖြစ်သော၊ ကောက်ပဲသီးနှံ အစားအစာမျိုးစုံတို့ကို အမြောက်အမြား သိုမှီးသိမ်းဆည်းရာ ဖြစ်သောမြို့ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသို့လျှင် “သတ္တုဿဒံ၊ သတိဏကဋ္ဌောဒကံ၊ သဓညံ” ဟူသော ဤပုဒ်သုံးပါးတို့ဖြင့် အကြင်မြို့၌ ပုဏ္ဏားသည် ထီးဖြူကို စိုက်ထူ၍ မင်းကဲ့သို့ တင့်တယ်စမ္ပယ်စွာ နေထိုင်ရာ ထိုမြို့၏ စည်ပင်ဝပြော ပေါများကြွယ်ဝခြင်း သမ္ပတ္တိအစွမ်းကို ပြသပြီး ဖြစ်ပေသည်။

Rājato laddhaṃ bhoggaṃ rājabhoggaṃ. Kena dinnanti ce? Raññā pasenadinā kosalena dinnaṃ. Rājadāyanti rañño dāyabhūtaṃ, dāyajjanti attho. Brahmadeyyanti seṭṭhadeyyaṃ, chattaṃ ussāpetvā rājasaṅkhepena bhuñjitabbanti attho. Atha vā rājabhogganti sabbaṃ chejjabhejjaṃ anusāsantena nadītitthapabbatādīsu suṅkaṃ gaṇhantena setacchattaṃ ussāpetvā raññā hutvā bhuñjitabbaṃ. Raññā pasenadinā kosalena dinnaṃ rājadāyanti ettha taṃ nagaraṃ raññā dinnattā rājadāyaṃ dāyakarājadīpanatthaṃ panassa ‘‘raññā pasenadinā kosalena dinna’’nti idaṃ vuttaṃ. Brahmadeyyanti seṭṭhadeyyaṃ. Yathā dinnaṃ na puna gahetabbaṃ hoti, nissaṭṭhaṃ pariccattaṃ. Evaṃ dinnanti attho.

“ရာဇဘောဂ္ဂံ” ဟူသည်မှာ မင်းကြီးထံမှ ရရှိအပ်သော စည်းစိမ်ဖြစ်သည်။ အဘယ်မင်းက ပေးသနားသနည်းဟု မေးသော် ကောသလတိုင်း၏ အရှင်သခင်ဖြစ်သော ပသေနဒီကောသလမင်းကြီးက ပေးအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဖြေဆိုအပ်၏။ “ရာဇဒါယံ” ဟူသည်မှာ မင်းကြီးက ပေးအပ်သော အမွေအနှစ် စည်းစိမ်ဥစ္စာဟု ဆိုလိုသည်။ “ဗြဟ္မဒေယျံ” ဟူသည်မှာ မြတ်သောအလှူအဖြစ် ပေးသနားအပ်သော၊ ထီးဖြူကို စိုက်ထူ၍ မင်း၏ အသွင်ဖြင့် သုံးဆောင်ခံစားအပ်သော အရာဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် “ရာဇဘောဂ္ဂံ” ဟူသည်မှာ ဖြတ်တောက်ခြင်း၊ သတ်ဖြတ်ခြင်း စသော အလုံးစုံသော အပြစ်ဒဏ်တို့ကို ကိုယ်တိုင်စီရင်လျက်၊ မြစ်ဆိပ် တောင်ခြေ အစရှိသော အရပ်တို့မှ အခွန်ကောက်ခံလျက်၊ ထီးဖြူကို စိုက်ထူကာ မင်းတစ်ပါးကဲ့သို့ စံစားသုံးဆောင်ထိုက်သော စည်းစိမ်ကို ဆိုလိုသည်။ “ရာဇဒါယံ” ဟူသော ဤပါဌ်၌ ထိုမြို့ကို ကောသလမင်းကြီးက အပိုင်ပေးအပ်သောကြောင့် “ရာဇဒါယ” ဟု ခေါ်သည်။ ထိုသို့ ပေးသနားတော်မူသော မင်းကို ထင်ရှားစွာ ပြခြင်းအကျိုးငှာ “ကောသလမင်းကြီး ပေးအပ်သော” ဟူ၍ မိန့်ဆိုတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ “ဗြဟ္မဒေယျံ” ဟူသည်မှာ မြတ်လှစွာသော ပေးလှူခြင်းဖြစ်၍ တစ်ဖန်ပြန်၍ မယူထိုက်တော့ဘဲ လွတ်လွတ်ကျွတ်ကျွတ် လုံးဝစွန့်လွှတ်ကာ ပေးအပ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။

Assosīti suṇi upalabhi, sotadvārasampattavacananigghosānusārena aññāsi. Khoti avadhāraṇatthe padapūraṇamatte vā nipāto. Tattha avadhāraṇatthena assosi eva, nāssa koci savanantarāyo ahosīti ayamattho veditabbo. Padapūraṇena pana padabyañjanasiliṭṭhatāmattameva.

“အဿောသိ” ဟူသည်မှာ ကြားသိရပြီ၊ သောတဒွါရသို့ ရောက်ရှိလာသော အသံစကားကို အစဉ်လိုက်၍ သိရှိနားလည်ခဲ့ပြီဟု ဆိုလိုသည်။ “ခေါ” ဟူသော သဒ္ဒါမှာ ဝါကျပြည့်စုံရုံမျှ သုံးသော နိပါတ် (သို့မဟုတ် အနက်ကို စွဲမြဲစေသော အဝဓာရဏ နိပါတ်) ဖြစ်သည်။ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် အနက်ကို စွဲမြဲစေသော “ခေါ” သဒ္ဒါဖြင့် သုံးပါက ကြားသိရသည်သာ ဖြစ်၍ ထိုပုဏ္ဏားအား ကြားသိရခြင်း၌ တစ်စုံတစ်ခုသော အန္တရာယ် အနှောင့်အယှက် မရှိခဲ့ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ပုဒ်ဖြည့်သဒ္ဒါအဖြစ် သုံးပါမူ ရှေ့နောက် သဒ္ဒါစကားတို့ ပြေပြစ်ညက်ညောစေရန် သုံးခြင်းမျှသာ ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။

Idāni yamatthaṃ brāhmaṇo pokkharasāti assosi, taṃ pakāsento – ‘‘samaṇo khalu bho gotamo’’tiādimāha. Tattha samitapāpattā samaṇoti veditabbo. Vuttañhetaṃ – ‘‘samitāssa honti pāpakā akusalā dhammā’’tiādi (ma. ni. 1.434). Bhagavā ca anuttarena ariyamaggena samitapāpo. Tenassa yathābhūtaguṇādhigatametaṃ nāmaṃ, yadidaṃ samaṇoti. Khalūti anussavanatthe nipāto. Bhoti brāhmaṇajātisamudāgataṃ ālapanamattaṃ. Vuttampi cetaṃ – ‘‘bhovādī nāma so hoti, sace hoti sakiñcano’’ti (dha. pa. 55). Gotamoti bhagavantaṃ gottavasena parikitteti. Tasmā samaṇo khalu bho gotamoti ettha samaṇo kira bho gotamagottoti evamattho daṭṭhabbo.

ယခုအခါ၌ ပေါက္ခရသာတိ ပုဏ္ဏားသည် အကြင်အကြောင်းအရာကို ကြားသိရလေပြီ၊ ထိုအကြောင်းအရာကို ထင်ရှားစွာ ပြလိုသဖြင့် 'သမဏော ခလု ဘော ဂေါတမော' (ရဟန်းဂေါတမသည် စင်စစ် နေသတတ်) စသော စကားကို ပြောဆိုခဲ့၏။ ထိုစကားရပ်၌ မကောင်းမှုတို့ကို ငြိမ်းစေအပ်ပြီးသောကြောင့် 'သမဏ' (ရဟန်း) ဟု သိအပ်၏။ ဤသို့လည်း ဟောတော်မူအပ်သည်မဟုတ်ပါလော - 'ထိုသူအား စက်ဆုပ်ဖွယ်ရှိသော ယုတ်မာသော အကုသိုလ်တရားတို့သည် ငြိမ်းအေးကုန်၏' စသည်ဖြင့်။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း အတုမရှိသော အရိယာမဂ်ဖြင့် မကောင်းမှု အကုသိုလ်တို့ကို ငြိမ်းစေတော်မူပြီး ဖြစ်၏။ ထိုကြောင့် ထိုမြတ်စွာဘုရားအား ဟုတ်မှန်သော ဂုဏ်တော်ကို ရရှိတော်မူခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အမည်ကား 'သမဏ' ဟူသော ဤအမည်တည်း။ 'ခလု' ဟူသော သဒ္ဒါသည် တစ်ဆင့်စကား ကြားရခြင်းအနက်၌ ဖြစ်သော နိပါတ်တည်း။ 'ဘော' ဟူသော သဒ္ဒါသည် ဗြာဟ္မဏဇာတ်ရှိသူတို့၏ ဇာတ်အားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ခေါ်ဝေါ်ရုံမျှသော စကားတည်း။ ဤသို့လည်း ဟောတော်မူအပ်သည် မဟုတ်ပါလော - 'အကြင်သူသည် ကိလေသာအနှောင်အဖွဲ့နှင့်တကွ ဖြစ်အံ့၊ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ထိုသူသည် ဘောဝါဒီ (ဘော ဘော ဟု ခေါ်ဝေါ်ပြောဆိုလေ့ရှိသူ) မည်၏'။ 'ဂေါတမ' ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် မြတ်စွာဘုရားကို အနွယ်တော်၏အစွမ်းဖြင့် ခေါ်ဝေါ်ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'သမဏော ခလု ဘော ဂေါတမော' ဟူသော ဤစကားရပ်၌ 'အို အချင်းတို့... ဂေါတမအနွယ်ရှိသော ရဟန်းသည် သီတင်းသုံးနေတော်မူသတတ်' ဟု ဤသို့ အနက်ရှိကြောင်း မှတ်အပ်၏။

Sakyaputtoti idaṃ pana bhagavato uccākulaparidīpanaṃ. Sakyakulā pabbajitoti saddhāpabbajitabhāvaparidīpanaṃ. Kenaci pārijuññena anabhibhūto aparikkhīṇaṃyeva [Pg.220] taṃ kulaṃ pahāya saddhāya pabbajitoti vuttaṃ hoti. Tato paraṃ vuttatthameva. Taṃ kho panātiādi sāmaññaphale vuttameva. Sādhu kho panāti sundaraṃ kho pana. Atthāvahaṃ sukhāvahanti vuttaṃ hoti. Tathārūpānaṃ arahatanti yathārūpo so bhavaṃ gotamo, evarūpānaṃ yathābhūtaguṇādhigamena loke arahantoti laddhasaddhānaṃ arahataṃ. Dassanaṃ hotīti pasādasommāni akkhīni ummīletvā dassanamattampi sādhu hotīti, evaṃ ajjhāsayaṃ katvā.

'သကျပုတ္တ' ဟူသော ဤစကားသည်ကား မြတ်စွာဘုရား၏ မြင့်မြတ်သော အမျိုးအနွယ်ကို ပြသော စကားတည်း။ 'သကျကုလာ ပဗ္ဗဇိတော' ဟူသော ဤစကားသည် သဒ္ဓါတရားဖြင့် ရဟန်းပြုတော်မူသော အဖြစ်ကို ပြသော စကားတည်း။ တစ်စုံတစ်ခုသော ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးခြင်းဖြင့် မလွှမ်းမိုးအပ်ဘဲ မကုန်ခန်းသေးသော ထိုအမျိုးကို စွန့်ပယ်၍ သဒ္ဓါတရားဖြင့် ရဟန်းပြုတော်မူသည် ဟူ၍ ဆိုလိုသည်။ ထိုမှတစ်ပါး နောက်ထပ် စကားစုများသည် ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ရှိသည်သာ ဖြစ်၏။ 'တံ ခေါ ပန' အစရှိသော စကားကို သာမညဖလသုတ်၌ ဖွင့်ဆိုပြီးဖြစ်၏။ 'သာဓု ခေါ ပန' ဟူသည်ကား ကောင်းမြတ်သည်သာတည်း၊ စီးပွားချမ်းသာကို ဆောင်နိုင်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'တထာရူပါနံ အရဟတံ' ဟူသည်ကား ထိုရှင်ဂေါတမသည် အကြင်ကဲ့သို့သော သဘောရှိ၏၊ ထိုကဲ့သို့သော သဘောရှိတော်မူကုန်သော၊ ဟုတ်မှန်သော ဂုဏ်တော်ကို ရရှိတော်မူခြင်းကြောင့် လောက၌ ရဟန္တာဟူ၍ ယုံကြည်ခြင်းကို ရအပ်ကုန်သော ရဟန္တာအရှင်မြတ်တို့ကို ဖူးမြော်ရခြင်းတည်း။ 'ဒဿနံ ဟောတိ' ဟူသည်ကား ကြည်လင်အေးမြသော မျက်စိတို့ကို ဖွင့်၍ ဖူးမြင်ရရုံမျှသည်လည်း ကောင်းမြတ်လှ၏ ဟူသော အလိုဆန္ဒဖြင့် ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်၏။

Ambaṭṭhamāṇavakathā

အမ္ဗဋ္ဌလုလင်နှင့်စပ်သော စကားအဖွင့်

256. Ajjhāyakoti idaṃ – ‘‘na dānime jhāyanti, na dānime jhāyantīti kho, vāseṭṭha, ajjhāyakā ajjhāyakā tveva tatiyaṃ akkharaṃ upanibbatta’’nti, evaṃ paṭhamakappikakāle jhānavirahitānaṃ brāhmaṇānaṃ garahavacanaṃ. Idāni pana taṃ ajjhāyatīti ajjhāyako. Mante parivattetīti iminā atthena pasaṃsāvacanaṃ katvā voharanti. Mante dhāretīti mantadharo.

၂၅၆. 'အဇ္ဈာယက' ဟူသော ဤစကားသည် - 'ဝါသေဋ္ဌ... ယခုအခါ၌ ဤသူတို့သည် ဈာန်မဝင်စားနိုင်ကြကုန်၊ ယခုအခါ၌ ဤသူတို့သည် ဈာန်မဝင်စားနိုင်ကြကုန်ဟုသာလျှင် ဤအကြောင်းကြောင့် 'အဇ္ဈာယက' ဟူ၍ သုံးခုမြောက် အမည်သညာ အက္ခရာသည် ဖြစ်ပေါ်လာပြီ' ဟူ၍ ဤသို့ ပထမကမ္ဘာဦးအခါ၌ ဈာန်မှကင်းဝေးကုန်သော ပုဏ္ဏားတို့ကို ကဲ့ရဲ့သော စကားဖြစ်၏။ ယခုအခါ၌မူကား ထို 'အဇ္ဈာယက' ဟူသော စကားကို 'ဝေဒကျမ်းစာတို့ကို ရွတ်အံသရဇ္ဈာယ်တတ်၏' ဟူသော ဤအနက်ဖြင့်၊ 'မန္တန်တို့ကို အဖန်ဖန် ရွတ်ဖတ်သရဇ္ဈာယ်တတ်၏' ဟူ၍ ချီးမွမ်းခြင်းစကားကို ပြုကာ ခေါ်ဝေါ်သုံးနှုန်းကြကုန်၏။ မန္တန်တို့ကို နှုတ်တက်အာဂုံ ဆောင်ထားနိုင်သောကြောင့် 'မန္တဓရ' (မန္တန်ကို ဆောင်သူ) မည်၏။

Tiṇṇaṃ vedānanti iruvedayajuvedasāmavedānaṃ. Oṭṭhapahatakaraṇavasena pāraṃ gatoti pāragū. Saha nighaṇḍunā ca keṭubhena ca sanighaṇḍukeṭubhānaṃ. Nighaṇḍūti nighaṇḍurukkhādīnaṃ vevacanapakāsakaṃ satthaṃ. Keṭubhanti kiriyākappavikappo kavīnaṃ upakārāvahaṃ satthaṃ. Saha akkharappabhedena sākkharappabhedānaṃ. Akkharappabhedoti sikkhā ca nirutti ca. Itihāsapañcamānanti āthabbaṇavedaṃ catutthaṃ katvā itiha āsa, itiha āsāti īdisavacanapaṭisaṃyutto purāṇakathāsaṅkhāto itihāso pañcamo etesanti itihāsapañcamā, tesaṃ itihāsapañcamānaṃ vedānaṃ.

'တိဏ္ဏံ ဝေဒါနံ' ဟူသည်မှာ ဣရုဝေဒကျမ်း၊ ယဇုဝေဒကျမ်း၊ သာမဝေဒကျမ်း သုံးပုံတို့၏ အနက်တည်း။ နှုတ်ခမ်းကို ပုတ်ခတ်ရွတ်ဖတ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် အဆုံးစွန်သို့ ရောက်သောကြောင့် (တတ်မြောက်သောကြောင့်) 'ပါရဂူ' မည်၏။ နိဃဏ္ဍုကျမ်း၊ ကေဋုဘကျမ်းတို့နှင့်တကွ ဖြစ်သောကြောင့် 'သနိဃဏ္ဍုကေဋုဘ' ဟု ခေါ်၏။ 'နိဃဏ္ဍု' ဟူသည်ကား သစ်ပင်အစရှိသည်တို့၏ ဝေဝုစ်ပရိယာယ်အနက်ကို ပြတတ်သော အဘိဓာန်ကျမ်းတည်း။ 'ကေဋုဘ' ဟူသည်ကား နှုတ်မြွက်ခြင်းစသော ကဗျာလင်္ကာတို့၏ အမူအရာ ကိရိယာတို့ကို စီရင်ထုံးပြုသော ပညာရှိတို့အား ကျေးဇူးပြုတတ်သော ကျမ်းတည်း။ အက္ခရာတို့ကို ခွဲခြားကြောင်းကျမ်းနှင့် တကွဖြစ်သောကြောင့် 'သာက္ခရပ္ပဘေဒ' ဟု ခေါ်၏။ 'အက္ခရပ္ပဘေဒ' ဟူသည်ကား သိက္ခာကျမ်းနှင့် နိရုတ္တိကျမ်းတို့တည်း။ 'ဣတိဟာသပဉ္စမံ' ဟူသည်မှာ အာထဗ္ဗဏဝေဒကျမ်းကို စတုတ္ထမြောက်ကျမ်းပြု၍ 'ဤသို့ ဖြစ်ဖူးသတတ်၊ ဤသို့ ဖြစ်ဖူးသတတ်' ဟု ရှေးဟောင်းသမိုင်းရာဇဝင် စကားနှင့် စပ်ယှဉ်သော ပုရာဏ်ကျမ်းဟု ဆိုအပ်သော 'ဣတိဟာသကျမ်း' ကို ငါးခုမြောက်ကျမ်း ရှိကုန်သော ထိုဝေဒသုံးပုံတို့၏ အနက်တည်း။

Padaṃ tadavasesañca byākaraṇaṃ adhīyati vedeti cāti padako veyyākaraṇo. Lokāyataṃ vuccati vitaṇḍavādasatthaṃ. Mahāpurisalakkhaṇanti mahāpurisānaṃ buddhādīnaṃ lakkhaṇadīpakaṃ dvādasasahassaganthapamāṇaṃ satthaṃ. Yattha soḷasasahassagāthāparimāṇā buddhamantā nāma ahesuṃ, yesaṃ vasena iminā lakkhaṇena samannāgatā buddhā nāma honti, iminā paccekabuddhā, iminā dve aggasāvakā, asīti mahāsāvakā[Pg.221], buddhamātā, buddhapitā, aggupaṭṭhāko, aggupaṭṭhāyikā, rājā cakkavattīti ayaṃ viseso paññāyati.

ပဒကျမ်းကိုလည်းကောင်း၊ ထိုမှကြွင်းကျန်သော ဗျာကရုဏ်းကျမ်းကိုလည်းကောင်း သင်ယူတတ်၊ သိမြင်တတ်သောကြောင့် 'ပဒက' (ပဒကျမ်းတတ်)၊ 'ဝေယျာကရဏ' (ဗျာကရုဏ်းကျမ်းတတ်) မည်၏။ ဝိတဏ္ဍဝါဒ (အချည်းနှီး ငြင်းခုံခြင်း) ကို ပြသောကျမ်းကို 'လောကာယတကျမ်း' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ 'မဟာပုရိသလက္ခဏ' ဟူသည်ကား မြတ်စွာဘုရားအစရှိသော ယောက်ျားမြတ်တို့၏ လက္ခဏာတော်တို့ကို ပြတတ်သော၊ တစ်သောင်းနှစ်ထောင်သော ဂန္ထ (ဂါထာ) ပမာဏရှိသော ကျမ်းတည်း။ ထိုမဟာပုရိသလက္ခဏကျမ်း၌ တစ်သောင်းခြောက်ထောင်သော ဂါထာအတိုင်းအရှည်ရှိသော ဗုဒ္ဓမန္တန်တို့ ရှိကုန်၏။ ထိုဗုဒ္ဓမန္တန်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဤလက္ခဏာနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ဘုရားဟူ၍ ဖြစ်ကုန်၏၊ ဤလက္ခဏာနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါဟူ၍ ဖြစ်ကုန်၏၊ ဤလက္ခဏာနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် အဂ္ဂသာဝက နှစ်ပါး ဖြစ်ကုန်၏၊ အသီတိမဟာသာဝက ရှစ်ကျိပ် ဖြစ်ကုန်၏၊ ဘုရားမယ်တော် ဖြစ်၏၊ ဘုရားခမည်းတော် ဖြစ်၏၊ မြတ်သော အလုပ်အကျွေးရဟန်း ဖြစ်၏၊ မြတ်သော အလုပ်အကျွေးရဟန်းမ ဖြစ်၏၊ စကြာမင်း ဖြစ်၏ဟူ၍ ဤသို့သော ထူးခြားမှုသည် ထင်ရှားလေ၏။

Anavayoti imesu lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anūno paripūrakārī, avayo na hotīti vuttaṃ hoti. Avayo nāma yo tāni atthato ca ganthato ca sandhāretuṃ na sakkoti. Anuññātapaṭiññātoti anuññāto ceva paṭiññāto ca. Ācariyenassa ‘‘yaṃ ahaṃ jānāmi, taṃ tvaṃ jānāsī’’tiādinā anuññāto. ‘‘Āma ācariyā’’ti attanā tassa paṭivacanadānapaṭiññāya paṭiññātoti attho. Katarasmiṃ adhikāre? Sake ācariyake tevijjake pāvacane. Esa kira brāhmaṇo cintesi ‘‘imasmiṃ loke ‘ahaṃ buddho, ahaṃ buddho’ti uggatassa nāmaṃ gahetvā bahū janā vicaranti. Tasmā na me anussavamatteneva upasaṅkamituṃ yuttaṃ. Ekaccañhi upasaṅkamantassa apakkamanampi garu hoti, anatthopi uppajjati. Yaṃnūnāhaṃ mama antevāsikaṃ pesetvā – ‘buddho vā, no vā’ti jānitvāva upasaṅkameyya’’nti, tasmā māṇavaṃ āmantetvā ayaṃ tātātiādimāha.

'အနဝယ' ဟူသည်ကား ဤလောကာယတကျမ်း၊ မဟာပုရိသလက္ခဏကျမ်းတို့၌ မယုတ်မလျော့ ပြည့်စုံစွာ ဆောင်ရွက်နိုင်သူ၊ 'အဝယ' (ယုတ်လျော့သူ) မဟုတ်သူဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုကျမ်းတို့ကို အနက်အဓိပ္ပာယ်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကျမ်းစာအားဖြင့်လည်းကောင်း ကောင်းစွာ မဆောင်ထားနိုင်သောသူကို 'အဝယ' ဟု ခေါ်၏။ 'အနုညာတပဋိညာတ' ဟူသည်ကား ဆရာကလည်း ခွင့်ပြုအပ်သူ၊ မိမိကလည်း ဝန်ခံပြီးသူ ဖြစ်သည်။ ဆရာဖြစ်သူက ထိုအမ္ဗဋ္ဌလုလင်အား 'ငါ သိသော အတတ်ကို သင် သိ၏' စသည်ဖြင့် ခွင့်ပြုအပ်၏။ မိမိကိုယ်တိုင်ကလည်း ဆရာအား 'မှန်လှပါ ဆရာ' ဟူ၍ ပြန်လည်ဝန်ခံခြင်းအားဖြင့် ဝန်ခံပြီးသူ ဖြစ်သည်ဟု အနက်ရ၏။ အဘယ်အရာ၌ ဆရာခွင့်ပြုခြင်း၊ မိမိဝန်ခံခြင်း ဖြစ်သနည်းဟူမူ - မိမိဆရာအစဉ်အဆက်မှ လာသော ဝေဒသုံးပုံနှင့်စပ်သော ကျမ်းစာအရာ၌ ဖြစ်၏။ ဤပုဏ္ဏားကြီးသည် ကြံစည်၏ - 'ဤလောက၌ ငါသည် ဘုရားတည်း၊ ငါသည် ဘုရားတည်း ဟု ကျော်ကြားနေသော အမည်ကို ယူ၍ လူများစွာတို့သည် လှည့်လည်သွားလာနေကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ငါသည် တစ်ဆင့်စကား ကြားရုံမျှဖြင့် ချဉ်းကပ်ရန် မသင့်လျော်ချေ။ အချို့သော ပုဂ္ဂိုလ်ထံသို့ ချဉ်းကပ်မိပြီးမှ ပြန်လည်ဖဲခွာရခြင်းသည်လည်း ဝန်လေးလှ၏၊ အကျိုးမဲ့လည်း ဖြစ်ပေါ်တတ်၏။ ငါ၏ တပည့်ကို စေလွှတ်၍ 'ဘုရားစစ်လော၊ မဟုတ်လော' ဟု သိပြီးမှသာ ချဉ်းကပ်ရမူ ကောင်းလေစွ' ဟု ကြံစည်၏။ ထို့ကြောင့် လုလင်ကို ခေါ်၍ 'အယံ တာတ' (ချစ်သား...) စသည်ဖြင့် ပြောဆိုခဲ့ခြင်း ဖြစ်၏။

257. Taṃ bhavantanti tassa bhoto gotamassa. Tathā santaṃ yevāti tathā satoyeva. Idhāpi hi itthambhūtākhyānatthavaseneva upayogavacanaṃ.

၂၅၇. 'တံ ဘဝန္တံ' ဟူသည်ကား ထိုအရှင်ဂေါတမ၏ ဟူသော အနက်တည်း။ 'တထာ သန္တံ ယေဝ' ဟူသည်ကား ထိုအရဟတစသော ဂုဏ်တို့ဖြင့် ထင်ရှားရှိသည်သာ ဖြစ်သော ဟူ၏။ ဤနေရာ၌လည်း 'ဣတ္ထမ္ဘူတာချာန' (ဤသို့သော အဖြစ်ကို ပြောကြားခြင်း) အနက်၏အစွမ်းဖြင့် ဒုတိယာဝိဘတ်သဒ္ဒါ ဖြစ်၏။

258. Yathā kathaṃ panāhaṃ, bho, tanti ettha kathaṃ panāhaṃ bho taṃ bhavantaṃ gotamaṃ jānissāmi, yathā sakkā so ñātuṃ, tathā me ācikkhāhīti attho. Yathāti vā nipātamattamevetaṃ. Kathanti ayaṃ ākārapucchā. Kenākārenāhaṃ taṃ bhavantaṃ gotamaṃ jānissāmīti attho. Evaṃ vutte kira naṃ upajjhāyo ‘‘kiṃ tvaṃ, tāta, pathaviyaṃ ṭhito, pathaviṃ na passāmīti viya; candimasūriyānaṃ obhāse ṭhito, candimasūriye na passāmīti viya vadasī’’tiādīni vatvā jānanākāraṃ dassento āgatāni kho, tātātiādimāha.

၂၅၈. 'ယထာ ကထံ ပနာဟံ၊ ဘော၊ တံ' ဟူသော ဤစကားရပ်၌ - 'အရှင်ဆရာ... အကျွန်ုပ်သည် ထိုအရှင်ဂေါတမကို အဘယ်သို့ သိနိုင်ပါမည်နည်း၊ အကြင်သို့ သိနိုင်သော အခြင်းအရာ ရှိအံ့၊ ထိုသိနိုင်သော အခြင်းအရာကို အကျွန်ုပ်အား ပြောပြတော်မူပါ' ဟု ဤသို့ အနက်ရ၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် 'ယထာ' ဟူသော ဤပုဒ်သည် နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်၏။ 'ကထံ' ဟူသည်ကား အခြင်းအရာကို မေးသော ပုစ္ဆာတည်း။ 'အဘယ်သို့သော အခြင်းအရာအားဖြင့် အကျွန်ုပ်သည် ထိုအရှင်ဂေါတမကို သိရပါအံ့နည်း' ဟု အနက်ရ၏။ ဤသို့ မေးလျှောက်လတ်သော် ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာကြီးသည် ထိုအမ္ဗဋ္ဌလုလင်အား 'ချစ်သား... သင်သည် မြေပေါ်၌ ရပ်တည်လျက် 'မြေကို မမြင်ပါ' ဟု ပြောဆိုသူ ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ လနှင့် နေတို့၏ အရောင်အလင်း၌ ရပ်တည်လျက် 'လနှင့် နေတို့ကို မမြင်ပါ' ဟု ပြောဆိုသူ ကဲ့သို့လည်းကောင်း အဘယ်ကြောင့် ပြောဆိုဘိသနည်း' စသည်ဖြင့် ဆိုပြီးလျှင်၊ သိနိုင်ကြောင်း အခြင်းအရာကို ပြလိုသဖြင့် 'အာဂတာနိ ခေါ၊ တာတ' စသော စကားကို မိန့်တော်မူခဲ့သတတ်။

Tattha mantesūti vedesu. Tathāgato kira uppajjissatīti paṭikacceva suddhāvāsā devā vedesu lakkhaṇāni pakkhipitvā buddhamantā nāmeteti brāhmaṇaveseneva vede vācenti. Tadanusārena mahesakkhā sattā tathāgataṃ jānissantīti. Tena pubbe vedesu mahāpurisalakkhaṇāni [Pg.222] āgacchanti. Parinibbute pana tathāgate anukkamena antaradhāyanti. Tenetarahi natthīti. Mahāpurisassāti paṇidhisamādānañāṇakaruṇādiguṇamahato purisassa. Dveyeva gatiyoti dveyeva niṭṭhā. Kāmañcāyaṃ gatisaddo ‘‘pañca kho imā, sāriputta, gatiyo’’tiādīsu (ma. ni. 1.153) bhavabhede vattati. ‘‘Gati migānaṃ pavana’’ntiādīsu (pari. 399) nivāsaṭṭhāne. ‘‘Evaṃ adhimattagatimanto’’tiādīsu paññāyaṃ. ‘‘Gatigata’’ntiādīsu visaṭabhāve. Idha pana niṭṭhāyaṃ vattatīti veditabbo.

ထို "အာဂတာနိ ခေါ တာတ" အစရှိသော စကားရပ်၌ "မန္တေသု" ဟူသည်မှာ ဝေဒကျမ်းတို့၌ ဟူလို။ မြတ်စွာဘုရားသည် ပွင့်တော်မူလိမ့်မည်ဟု မပွင့်မီ စောစောကပင် သုဒ္ဓါဝါသဘုံရှိ ဗြဟ္မာတို့သည် ဝေဒကျမ်းတို့၌ လက္ခဏာမန္တန်တို့ကို ထည့်သွင်းကာ "ဤမန္တန်တို့သည် ဗုဒ္ဓမန္တန်တို့ မည်၏" ဟု ဆို၍ ဗြာဟ္မဏအသွင်ဖြင့် ဝေဒကျမ်းတို့ကို သင်ကြားပို့ချကြကုန်၏။ "ထိုမန္တန်ကို အစဉ်လိုက်သဖြင့် တန်ခိုးကြီးသော သတ္တဝါတို့သည် မြတ်စွာဘုရားကို သိနိုင်ကြလိမ့်မည်" ဟု နှလုံးသွင်းကာ ပို့ချကြခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ ပို့ချခဲ့ခြင်းကြောင့် ရှေးအခါက ဝေဒကျမ်းတို့၌ မဟာပုရိသလက္ခဏာများ ပါဝင်ခဲ့ကြသည်။ သို့သော် မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်စံတော်မူပြီးနောက် အစဉ်အတိုင်း တစ်စတစ်စ ကွယ်ပျောက်သွားသဖြင့် ယခုအခါတွင် ထိုဗုဒ္ဓမန္တန်တို့ မရှိတော့ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ "မဟာပုရိသဿ" ဟူသည် တောင့်တခြင်း၊ ဆောက်တည်ခြင်း၊ ဉာဏ်နှင့် ကရုဏာ စသည့် ဂုဏ်တို့ဖြင့် ကြီးမြတ်သော ယောကျ်ားမြတ်အား ဆိုလိုသည်။ "ဒွေယေဝ ဂတိယော" ဟူသည် နှစ်ပါးသော ပြီးစီးခြင်း (လားရာလမ်းဆုံး) တို့သာတည်း။ စင်စစ် ဤ "ဂတိ" သဒ္ဒါသည် "သာရိပုတြာ... ဤဂတိတို့သည် ငါးပါးတို့တည်း" စသော ပါဠိရပ်တို့၌ ဘဝအပြား အနက်၌ ဖြစ်၏။ "တောကြီးသည် သားကောင်တို့၏ နေရာအရပ် ဖြစ်၏" စသော ပါဠိရပ်တို့၌ နေရာအရပ် အနက်၌ ဖြစ်၏။ "ဤသို့ လွန်ကဲသော ပညာရှိကုန်၏" စသော ပါဠိရပ်တို့၌ ပညာ အနက်၌ ဖြစ်၏။ "ပြန့်နှံ့ခြင်းသို့ ရောက်သည်လည်း မဖြစ်" စသော ပါဠိရပ်တို့၌ ပြန့်နှံ့ခြင်း အနက်၌ ဖြစ်၏။ သို့သော် ဤနေရာ၌မူ ပြီးစီးခြင်းအနက်၌ ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။

Tattha kiñcāpi yehi lakkhaṇehi samannāgato rājā cakkavattī hoti, na teheva buddho hoti; jātisāmaññato pana tāniyeva tānīti vuccanti. Tena vuttaṃ – ‘‘yehi samannāgatassā’’ti. Sace agāraṃ ajjhāvasatīti yadi agāre vasati. Rājā hoti cakkavattīti catūhi acchariyadhammehi, saṅgahavatthūhi ca lokaṃ rañjanato rājā, cakkaratanaṃ vatteti, catūhi sampatticakkehi vattati, tehi ca paraṃ vatteti, parahitāya ca iriyāpathacakkānaṃ vatto etasmiṃ atthīti cakkavattī. Ettha ca rājāti sāmaññaṃ. Cakkavattīti visesaṃ. Dhammena caratīti dhammiko. Ñāyena samena vattatīti attho. Dhammena rajjaṃ labhitvā rājā jātoti dhammarājā. Parahitadhammakaraṇena vā dhammiko. Attahitadhammakaraṇena dhammarājā. Caturantāya issaroti cāturanto, catusamuddaantāya, catubbidhadīpavibhūsitāya pathaviyā issaroti attho. Ajjhattaṃ kopādipaccatthike bahiddhā ca sabbarājāno vijetīti vijitāvī. Janapadatthāvariyappattoti janapade dhuvabhāvaṃ thāvarabhāvaṃ patto, na sakkā kenaci cāletuṃ. Janapado vā tamhi thāvariyappatto anuyutto sakammanirato acalo asampavedhīti janapadatthāvariyappatto.

ထိုပါဌ်၌ စောဒနာ သောဓနာနည်းကို ဤသို့ သိအပ်၏။ အကြင်လက္ခဏာတို့နှင့် ပြည့်စုံသော ယောကျ်ားသည် စကြာမင်း ဖြစ်သော်လည်း၊ ထိုလက္ခဏာတို့နှင့် ပြည့်စုံတိုင်း ဘုရားဖြစ်သည်ကား မဟုတ်ပေ။ သို့သော်လည်း အမျိုးအစား တူညီသည့်အတွက် ထိုစကြာမင်း ဖြစ်ကြောင်း လက္ခဏာတို့ကိုပင် ဘုရားဖြစ်ကြောင်း လက္ခဏာများဟူ၍လည်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ပေါက္ခရသာတီပုဏ္ဏားက "အကျွန်ုပ်၏ လက္ခဏာတို့နှင့် ပြည့်စုံသော" ဟု ဆိုခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ "သစေ အဂါရံ အဇ္ဈာဝသတိ" ဟူသည် အကယ်၍ အိမ်၌ နေအံ့ ဟု ဆိုလိုသည်။ "ရာဇာ ဟောတိ စက္ကဝတ္တိ" ဟူသည် လေးပါးသော အံ့ဖွယ်သဘောတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ လေးပါးသော သင်္ဂဟဝတ္ထုတို့ဖြင့်လည်းကောင်း လူအပေါင်းကို နှစ်သက်စေသောကြောင့် "ရာဇာ" မည်၏။ စကြာရတနာကို လည်စေနိုင်ခြင်း၊ မိမိကိုယ်တိုင် လေးပါးသော သမ္ပတ္တိစက်တို့ဖြင့် ဖြစ်၍ သူတစ်ပါးကိုလည်း ဖြစ်စေနိုင်ခြင်း၊ ထို့ပြင် သူတစ်ပါးတို့၏ အကျိုးစီးပွားအတွက် ဣရိယာပုထ်တည်းဟူသော စက်များ လည်ပတ်ခြင်း ရှိခြင်းတို့ကြောင့် "စက္ကဝတ္တီ" (စကြာမင်း) မည်၏။ ဤနေရာ၌ "ရာဇာ" ဟူသည် အများဆိုင် သာမညသဒ္ဒါ ဖြစ်ပြီး၊ "စက္ကဝတ္တီ" ဟူသည် အထူးပြု ဝိသေသသဒ္ဒါ ဖြစ်သည်။ တရားသဖြင့် ကျင့်တတ်သဖြင့် "ဓမ္မိက" မည်၏ (သင့်တင့် မျှတစွာ ကျင့်ခြင်းဟု ဆိုလိုသည်)။ တရားသဖြင့် မင်းအဖြစ်ကို ရသဖြင့် "ဓမ္မရာဇာ" မည်၏။ သို့မဟုတ် သူတစ်ပါး၏ အကျိုးစီးပွား တရားကို ပြုခြင်းကြောင့် "ဓမ္မိက" မည်၍၊ မိမိ၏ အကျိုးစီးပွား တရားကို ပြုခြင်းကြောင့် "ဓမ္မရာဇာ" မည်၏။ သမုဒြာလေးစင်း အဆုံးရှိသော၊ လေးပါးသော ကျွန်းတို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော မြေပြင်ကို အစိုးရသောကြောင့် "စတုရန္တ" မည်၏။ အတွင်းသန္တာန်၌ ဒေါသစသော ရန်သူတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ပြင်ပသန္တာန်၌ မင်းအပေါင်းတို့ကိုလည်းကောင်း အောင်မြင်ပြီးဖြစ်၍ "ဝိဇိတာဝိ" မည်၏။ "ဇနပဒတ္ထာဝရိယပ္ပတ္တော" ဟူသည်မှာ အကြင်မင်းသည် မိမိ၏ တိုင်းနိုင်ငံ (ဇနပုဒ်) ၌ မည်သူမျှ မတုန်လှုပ်နိုင်အောင် ခိုင်မြဲတည်တန့်ခြင်းသို့ ရောက်သောကြောင့် ထိုသို့ ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ထိုမင်း၏ တိုင်းနိုင်ငံသည် တည်ငြိမ်၍၊ မိမိတို့ လုပ်ငန်း၌ စွဲမြဲကာ မတုန်မလှုပ် ရှိသောကြောင့် "ဇနပဒတ္ထာဝရိယပ္ပတ္တ" မည်၏။

Seyyathidanti nipāto, tassa cetāni katamānīti attho. Cakkaratanantiādīsu cakkañca, taṃ ratijananaṭṭhena ratanañcāti cakkaratanaṃ. Esa nayo sabbattha. Imesu pana ratanesu ayaṃ cakkavattirājā cakkaratanena ajitaṃ jināti, hatthiassaratanehi vijite yathāsukhaṃ anucarati, pariṇāyakaratanena [Pg.223] vijitamanurakkhati, avasesehi upabhogasukhamanubhavati. Paṭhamena cassa ussāhasattiyogo, pacchimena mantasattiyogo, hatthiassagahapatiratanehi pabhusattiyogo suparipuṇṇo hoti, itthimaṇiratanehi tividhasattiyogaphalaṃ. So itthimaṇiratanehi bhogasukhamanubhavati, sesehi issariyasukhaṃ. Visesato cassa purimāni tīṇi adosakusalamūlajanitakammānubhāvena sampajjanti, majjhimāni alobhakusalamūlajanitakammānubhāvena, pacchimamekaṃ amohakusalamūlajanitakammānubhāvenāti veditabbaṃ. Ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana bojjhaṅgasaṃyutte ratanasuttassa upadesato gahetabbo.

"သေယျထိဒံ" ဟူသည်ကား နိပါတ်ပုဒ် ဖြစ်ပြီး "ထိုရတနာ ၇ ပါးတို့သည် အဘယ်သို့နည်း" ဟု အနက်ရ၏။ "စက္ကရတနံ" စသော ပါဠိရပ်တို့၌ အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ စကြာမင်းနှင့် သက်ဆိုင်ပြီး မွေ့လျော်မှုကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် "စက္ကရတန" (စကြာရတနာ) မည်၏။ အခြား ဟတ္ထိရတနာ စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ဤရတနာ ၇ ပါးတို့တွင် စကြာမင်းသည် စကြာရတနာဖြင့် မအောင်မြင်သေးသော ရန်သူကို အောင်နိုင်၏။ ဆင်ရတနာနှင့် မြင်းရတနာတို့ဖြင့် အောင်နိုင်ပြီးသော တိုင်းနိုင်ငံတစ်ခွင်၌ ချမ်းသာသလို လှည့်လည်နိုင်၏။ သားကြီးရတနာ (စစ်သူကြီးရတနာ) ဖြင့် အောင်နိုင်ပြီးသော တိုင်းပြည်ကို စောင့်ရှောက်နိုင်၏။ ကျန်ရှိသော ပတ္တမြားရတနာ၊ မိဖုရားရတနာနှင့် သူကြွယ်ရတနာတို့ဖြင့်လည်း စည်းစိမ်ချမ်းသာကို ခံစားရ၏။ ထို့ပြင် ပထမဖြစ်သော စကြာရတနာကြောင့် မင်း၏ ဥဿာဟသတ္တိ (လုံ့လဝီရိယ) နှင့် ယှဉ်ခြင်းသည် ကောင်းစွာ ပြည့်စုံ၏။ နောက်ဆုံးဖြစ်သော သားကြီးရတနာကြောင့် မန္တသတ္တိ (အကြံဉာဏ်ပညာ) နှင့် ယှဉ်ခြင်းသည် ပြည့်စုံ၏။ ဆင်ရတနာ၊ မြင်းရတနာနှင့် သူကြွယ်ရတနာတို့ကြောင့် ပဘုသတ္တိ (အစိုးရနိုင်စွမ်း) နှင့် ယှဉ်ခြင်းသည် ပြည့်စုံ၏။ မိဖုရားရတနာနှင့် ပတ္တမြားရတနာတို့ကြောင့် သုံးပါးသော သတ္တိနှင့် ယှဉ်ခြင်း၏ အကျိုးကျေးဇူးကို ခံစားရ၏။ စင်စစ် ထိုမင်းသည် မိဖုရားရတနာ၊ ပတ္တမြားရတနာတို့ဖြင့် စည်းစိမ်ချမ်းသာကိုလည်းကောင်း၊ ကျန်ရတနာတို့ဖြင့် အစိုးရခြင်း ချမ်းသာကိုလည်းကောင်း ခံစားရ၏။ အထူးသဖြင့် ရှေးဦးရတနာ ၃ ပါးတို့သည် အဒေါသ ကုသိုလ်မူလမှ ဖြစ်ပေါ်လာသော ကံ၏ အာနုဘော်ကြောင့် ပြည့်စုံလာခြင်း ဖြစ်သည်။ အလယ်ရတနာ ၃ ပါးတို့သည် အလောဘ ကုသိုလ်မူလမှ ဖြစ်ပေါ်လာသော ကံ၏ အာနုဘော်ကြောင့် ပြည့်စုံလာခြင်း ဖြစ်သည်။ နောက်ဆုံး တစ်ပါးသော ရတနာသည် အမောဟ ကုသိုလ်မူလမှ ဖြစ်ပေါ်လာသော ကံ၏ အာနုဘော်ကြောင့် ပြည့်စုံလာခြင်း ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ဤကား ဤနေရာ၌ အကျဉ်းချုပ်မျှသာ ဖြစ်ပြီး၊ အကျယ်ကိုမူ ဗောဇ္ဈင်္ဂသံယုတ်၊ ရတနသုတ်၏ ညွှန်ပြချက်တို့မှ ယူအပ်၏။

Parosahassanti atirekasahassaṃ. Sūrāti abhīrukajātikā. Vīraṅgarūpāti devaputtasadisakāyā. Evaṃ tāva eke vaṇṇayanti. Ayaṃ panettha sabbhāvo. Vīrāti uttamasūrā vuccanti, vīrānaṃ aṅgaṃ vīraṅgaṃ, vīrakāraṇaṃ vīriyanti vuttaṃ hoti. Vīraṅgarūpaṃ etesanti vīraṅgarūpā, vīriyamayasarīrā viyāti vuttaṃ hoti. Parasenappamaddanāti sace paṭimukhaṃ tiṭṭheyya parasenā taṃ parimaddituṃ samatthāti adhippāyo. Dhammenāti ‘‘pāṇo na hantabbo’’tiādinā pañcasīladhammena. Arahaṃ hoti sammāsambuddho loke vivaṭṭacchadoti ettha rāgadosamohamānadiṭṭhiavijjāduccaritachadanehi sattahi paṭicchanne kilesandhakāre loke taṃ chadanaṃ vivaṭṭetvā samantato sañjātāloko hutvā ṭhitoti vivaṭṭacchado. Tattha paṭhamena padena pūjārahatā. Dutiyena tassā hetu, yasmā sammāsambuddhoti, tatiyena buddhattahetubhūtā vivaṭṭacchadatā vuttāti veditabbā. Atha vā vivaṭṭo ca vicchado cāti vivaṭṭacchado, vaṭṭarahito chadanarahito cāti vuttaṃ hoti. Tena arahaṃ vaṭṭābhāvena, sammāsambuddho chadanābhāvenāti evaṃ purimapadadvayasseva hetudvayaṃ vuttaṃ hoti, dutiyena vesārajjena cettha purimasiddhi, paṭhamena dutiyasiddhi, tatiyacatutthehi tatiyasiddhi hoti. Purimañca dhammacakkhuṃ, dutiyaṃ buddhacakkhuṃ, tatiyaṃ samantacakkhuṃ sādhetīti veditabbaṃ. Tvaṃ mantānaṃ paṭiggahetāti iminā’ssa mantesu sūrabhāvaṃ janeti.

"ပရောသဟဿံ" ဟူသည် တစ်ထောင်ထက် ပိုလွန်သော (တစ်ထောင်ကျော်) ဟူလို။ "သူရာ" ဟူသည် မကြောက်တတ်သော သဘောရှိသူများ ဖြစ်သည်။ "ဝီရင်္ဂရူပါ" ဟူသည် နတ်သားတို့နှင့်တူသော ကိုယ်ခန္ဓာရှိသူများ ဖြစ်သည်။ ဤသို့ ရှေးဦးစွာ အချို့သော ဆရာတို့သည် ဖွင့်ဆိုကြသည်။ သို့သော်လည်း ဤနေရာ၌ အမှန်တကယ်ရှိသော သဘောမှာ ဤသို့ဖြစ်၏။ "ဝီရ" ဟူသည် မြတ်သော ရဲရင့်သူ (သူရဲကောင်း) တို့ကို ဆိုလို၍၊ ရဲရင့်သူတို့၏ အကြောင်းတရားသည် "ဝီရင်္ဂ" မည်၏။ ထို "ဝီရင်္ဂ" သည် ရဲရင့်သူတို့၏ အကြောင်းဖြစ်သော ဝီရိယကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသားတော်တို့၌ ကောင်းသော ဝီရိယတည်းဟူသော အထည်ကိုယ်ရှိသဖြင့် "ဝီရင်္ဂရူပါ" ဟု ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်၏။ ဝီရိယဖြင့် ပြီးသော ကိုယ်ခန္ဓာ ရှိကြသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ "ပရသေနပ္ပမဒ္ဒနာ" ဟူသည်မှာ အကယ်၍ ရှေ့မှောက်၌ တစ်ဖက်ရန်သူ့စစ်တပ် ရှိလာပါက ထိုစစ်တပ်ကို နှိပ်နင်းအောင်မြင်နိုင်စွမ်း ရှိသူများဟု ဆိုလိုသည်။ "ဓမ္မေန" ဟူသည် "သူ့အသက်ကို မသတ်အပ်" အစရှိသော ငါးပါးသီလ တရားဖြင့် ကျင့်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "အရဟံ... ဝိဝဋစ္ဆဒေါ" ဟူသော ပါဌ်၌ ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိ၊ အဝိဇ္ဇာ၊ ဒုစရိုက်တည်းဟူသော ၇ ပါးသော အမိုးအကာတို့ဖြင့် ဖုံးအုပ်အပ်သော၊ ကိလေသာ အမှောင်ထု လွှမ်းမိုးသော လောက၌ ထိုအမိုးအကာကို ဖွင့်လှစ်ဖယ်ရှားပြီး ပတ်ဝန်းကျင်၌ ရဲရဲတောက် အရောင်အလင်းရှိလျက် တည်တော်မူသောကြောင့် "ဝိဝဋစ္ဆဒ" မည်တော်မူ၏။ ထိုသုံးပါးသော ပုဒ်တို့တွင် ပထမဖြစ်သော "အရဟံ" ပုဒ်ဖြင့် ပူဇော်ထူးကို ခံယူထိုက်သောအဖြစ်ကို ပြ၏။ ဒုတိယဖြစ်သော "သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ" ပုဒ်ဖြင့် ထိုသို့ ပူဇော်ခံထိုက်ရခြင်း၏ အကြောင်းကို ပြ၏။ ကိုယ်တော်တိုင် အလုံးစုံသော တရားတို့ကို မဖောက်မပြန် သိတော်မူသောကြောင့် ပူဇော်ခံထိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ တတိယဖြစ်သော "ဝိဝဋစ္ဆဒေါ" ပုဒ်ဖြင့် ဘုရားအဖြစ်၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော ဖွင့်လှစ်ပြီးသော အမိုးအကာ ရှိတော်မူခြင်းကို ဆိုလိုသည်ဟု သိအပ်၏။ သို့မဟုတ် ကိလေသာစက်ဝိုင်းမှလည်း ကင်းတော်မူ၍ ရာဂဒေါသစသော အမိုးအကာတို့မှလည်း ကင်းတော်မူသောကြောင့် "ဝိဝဋစ္ဆဒ" မည်၏။ ကိလေသာ ကင်းခြင်းနှင့် အမိုးအကာ ကင်းခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် "အရဟံ" ဖြစ်ခြင်းသည် ကိလေသာ ကင်းခြင်းကြောင့်ဖြစ်၍၊ "သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ" ဖြစ်ခြင်းသည် အမိုးအကာ ကင်းခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု ရှေ့ပုဒ်နှစ်ပါး၏ အကြောင်းရင်းနှစ်ရပ်ကို ပြသလိုခြင်း ဖြစ်၏။ ထို့ပြင် ဒုတိယ ဝေသာရဇ္ဇဉာဏ်ဖြင့် "အရဟံ" အဖြစ် ပြီးစီး၏။ ပထမ ဝေသာရဇ္ဇဉာဏ်ဖြင့် "သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေါ" အဖြစ် ပြီးစီး၏။ တတိယနှင့် စတုတ္ထ ဝေသာရဇ္ဇဉာဏ်တို့ဖြင့် "ဝိဝဋစ္ဆဒေါ" အဖြစ် ပြီးစီး၏။ ထို့ပြင် ပထမပုဒ်သည် ဓမ္မစက္ခုကိုလည်းကောင်း၊ ဒုတိယပုဒ်သည် ဗုဒ္ဓစက္ခုကိုလည်းကောင်း၊ တတိယပုဒ်သည် သမန္တစက္ခုကိုလည်းကောင်း ပြီးမြောက်စေသည်ဟု သိအပ်၏။ "သင်သည် မန္တန်တို့ကို ခံယူထိန်းသိမ်းသူဖြစ်၏" ဟူသော စကားဖြင့် ထိုအမ္ဗဋ္ဌလုလင်အား ဝေဒမန္တန်တို့၌ ရဲရင့်ရဲတင်းသောစိတ်ကို ဖြစ်စေသည်။

259. Sopi [Pg.224] tāya ācariyakathāya lakkhaṇesu vigatasammoho ekobhāsajāte viya buddhamante sampassamāno evaṃ bhoti āha. Tassattho – ‘yathā, bho, tvaṃ vadasi, evaṃ karissāmī’ti. Vaḷavārathamāruyhāti vaḷavāyuttaṃ rathaṃ abhirūhitvā. Brāhmaṇo kira yena rathena sayaṃ vicarati, tameva rathaṃ datvā māṇavaṃ pesesi. Māṇavāpi pokkharasātisseva antevāsikā. So kira tesaṃ – ‘‘ambaṭṭhena saddhiṃ gacchathā’’ti saññaṃ adāsi.

၂၅၉. ထိုအမ္ဗဋ္ဌလုလင်သည်လည်း ရဲရင့်ရဲတင်းမှုကို ဖြစ်စေသော ဆရာ၏စကားကြောင့် လက္ခဏာတို့အပေါ် တွေဝေခြင်း ကင်းစင်သွားကာ၊ တစ်ခုတည်းသော အရောင်အဝါ ထွက်ပေါ်လာသကဲ့သို့ ဗုဒ္ဓမန္တန်တို့ကို ကောင်းစွာ မြင်ရသည်ဖြစ်၍ "အရှင်ဘုရား... ဤအတိုင်း လုပ်ပါမည် (ဧဝံ ဘော)" ဟု လျှောက်တင်၏။ ထိုစကား၏ အနက်မှာ "အရှင်ဆရာ... အရှင်ဆရာ ပြောသည့်အတိုင်း အကျွန်ုပ် ပြုလုပ်ပါမည်" ဟူလို။ "ဝဠဝါရထမာရုယှ" ဟူသည် မြင်းမတို့ ကပ်ယှဉ်အပ်သော ရထားကို စီးနင်း၍ ဟူ၏။ ပေါက္ခရသာတီပုဏ္ဏားကြီးသည် မိမိကိုယ်တိုင် စီးနင်းလှည့်လည်လေ့ရှိသော မြင်းမကပ်ယှဉ်ထားသည့် ရထားကိုပင် ပေး၍ လုလင်ကို စေလွှတ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ကျန်လုလင်တို့သည်လည်း ပေါက္ခရသာတီ ဆရာကြီး၏ အနီးနေတပည့်များ ဖြစ်ကြပြီး၊ ဆရာကြီးက သူတို့အား "အမ္ဗဋ္ဌနှင့်အတူ လိုက်သွားကြလော့" ဟု မှာကြားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

Yāvatikā yānassa bhūmīti yattakaṃ sakkā hoti yānena gantuṃ, ayaṃ yānassa bhūmi nāma. Yānā paccorohitvāti ayānabhūmiṃ, dvārakoṭṭhakasamīpaṃ gantvā yānato paṭiorohitvā.

"ယာဝတိကာ ယာနဿ ဘူမိ" ဟူသည် ယာဉ်ဖြင့် သွားနိုင်သမျှသော မြေပြင်အထိ သွား၍ ဟူလို။ ဤသည်ကို ယာဉ်သွားရာမြေဟု ခေါ်သည်။ "ယာနာ ပစ္စောရောဟိတွာ" ဟူသည် ယာဉ်မသွားသာသော မြေဖြစ်သည့် တံခါးမုခ်အနီးသို့ ရောက်ရှိသောအခါ ယာဉ်ပေါ်မှ သက်ဆင်း၍ ဟူလို။

Tena kho pana samayenāti yasmiṃ samaye ambaṭṭho ārāmaṃ pāvisi. Tasmiṃ pana samaye, ṭhitamajjhanhikasamaye. Kasmā pana tasmiṃ samaye caṅkamantīti? Paṇītabhojanapaccayassa thinamiddhassa vinodanatthaṃ, divāpadhānikā vā te. Tādisānañhi pacchābhattaṃ caṅkamitvā nhāyitvā sarīraṃ utuṃ gāhāpetvā nisajja samaṇadhammaṃ karontānaṃ cittaṃ ekaggaṃ hoti. Yena te bhikkhūti so kira – ‘‘kuhiṃ samaṇo gotamo’’ti pariveṇato pariveṇaṃ anāgantvā ‘‘pucchitvāva pavisissāmī’’ti vilokento araññahatthī viya mahācaṅkame caṅkamamāne paṃsukūlike bhikkhū disvā tesaṃ santikaṃ agamāsi. Taṃ sandhāya yena te bhikkhūtiādi vuttaṃ. Dassanāyāti daṭṭhuṃ, passitukāmā hutvāti attho.

"တေန ခေါ ပန သမယေန" ဟူသည်ကား အမ္ဗဋ္ဌလုလင် ကျောင်းတိုက်သို့ ဝင်သောအခါကို ဆိုလိုသည်။ ထိုအခါကား မွန်းတည့်ချိန် ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့် ထိုမွန်းတည့်ချိန်၌ စင်္ကြံကြွနေကြသနည်းဟူမူ - မွန်မြတ်သော ဘောဇဉ်ကို စားသုံးရခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ငိုက်မျဉ်းခြင်း (ထိနမိဒ္ဓ) ကို ပယ်ဖျောက်ရန် ဖြစ်၏၊ သို့မဟုတ် ထိုရဟန်းတို့သည် နေ့၌ ကမ္မဋ္ဌာန်းအားထုတ်သော ရဟန်းတို့ ဖြစ်ကြသောကြောင့် ဖြစ်၏။ မှန်၏၊ ထိုကဲ့သို့သော နေ့၌ ကမ္မဋ္ဌာန်းအားထုတ်သော ရဟန်းတို့သည် ဆွမ်းစားပြီးနောက် စင်္ကြံကြွ၍ ရေချိုးကာ ကိုယ်အပူငွေ့ကို မျှတစေပြီးမှ ထိုင်လျက် ရဟန်းတရားပွားများ အားထုတ်ကြရာ၌ စိတ်သည် တည်ကြည် စွဲမြဲတတ်၏။ "ယေန တေ ဘိက္ခူ" ဟူသည်ကား ထိုအမ္ဗဋ္ဌလုလင်သည် "ရဟန်းဂေါတမသည် အဘယ်အရပ်၌ ရှိသနည်း" ဟု တစ်ကျောင်းမှ တစ်ကျောင်းသို့ လှည့်လည်မသွားဘဲ မေးမြန်းပြီးမှသာ ဝင်မည်ဟု ကြံစည်၍ ထိုထိုဤဤ ကြည့်ရှုလတ်သော် တောဆင်ပြောင်ကြီးများကဲ့သို့ ကျယ်ဝန်းသော စင်္ကြံ၌ စင်္ကြံကြွတော်မူနေကြသော ပံသုကူဓုတင်ဆောင် ရဟန်းတို့ကို မြင်သဖြင့် ထိုရဟန်းတို့ထံသို့ သွားလေ၏။ ထိုသို့သွားသည်ကို ရည်ရွယ်၍ အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်က "ယေန တေ ဘိက္ခူ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဒဿနာယ" ဟူသည် မြင်ခြင်းငှာ သို့မဟုတ် ဖူးမြော်လိုသဖြင့် ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။

260. Abhiññātakolaññoti pākaṭakulajo. Tadā kira jambudīpe ambaṭṭhakulaṃ nāma pākaṭakulamahosi. Abhiññātassāti rūpajātimantakulāpadesehi pākaṭassa. Agarūti abhāriko. Yo hi ambaṭṭhaṃ ñāpetuṃ na sakkuṇeyya, tassa tena saddhiṃ kathāsallāpo garu bhaveyya. Bhagavato pana tādisānaṃ māṇavānaṃ satenāpi sahassenāpi [Pg.225] pañhaṃ puṭṭhassa vissajjane dandhāyitattaṃ natthīti maññamānā – ‘‘agaru kho panā’’ti cintayiṃsu. Vihāroti gandhakuṭiṃ sandhāya āhaṃsu.

၂၆၀. "အဘိညာတကောလညော" ဟူသည်မှာ ထင်ရှားသော အမျိုး၌ မွေးဖွားသူကို ဆိုသည်။ ထိုခေတ်အခါက ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်းတွင် အမ္ဗဋ္ဌအမျိုးဟူသည် အလွန်ထင်ရှားသော အမျိုးဖြစ်သည်။ "အဘိညာတဿ" ဟူသည်မှာ ရုပ်အဆင်း၊ ဇာတ်၊ မန္တန်နှင့် အမျိုးအနွယ်တို့ကြောင့် ထင်ရှားကျော်စောသူကို ဆိုသည်။ "အဂရု" ဟူသည်မှာ ဝန်မလေးသည် သို့မဟုတ် ခဲယဉ်းမှုမရှိဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ စင်စစ်သော်ကား အမ္ဗဋ္ဌလုလင်အား နားလည်အောင် မရှင်းပြနိုင်သော သူအဖို့ ထိုအမ္ဗဋ္ဌနှင့် စကားစမြည်ပြောဆိုရခြင်းသည် ဝန်လေးစရာဖြစ်ပေလိမ့်မည်။ မြတ်စွာဘုရားအဖို့မူကား ထိုကဲ့သို့သော လုလင်များက ပြဿနာတစ်ရာ၊ တစ်ထောင်ပင် မေးမြန်းစေကာမူ ဖြေဆိုရန် တုံ့ဆိုင်းနှေးကွေးခြင်းမရှိသည်ကို သိကြသောကြောင့် "မြတ်စွာဘုရားအား စကားပြောဆိုရန် ဝန်မလေးလှပါ" ဟု စဉ်းစားကြကုန်၏။ "ဝိဟာရ" ဟူသော စကားဖြင့် ဂန္ဓကုဋိတိုက်ကျောင်းတော်ကို ရည်ညွှန်း၍ မိန့်ဆိုကြခြင်း ဖြစ်သည်။

Ataramānoti aturito, saṇikaṃ padappamāṇaṭṭhāne padaṃ nikkhipanto vattaṃ katvā susammaṭṭhaṃ muttādalasinduvārasantharasadisaṃ vālikaṃ avināsentoti attho. Āḷindanti pamukhaṃ. Ukkāsitvāti ukkāsitasaddaṃ katvā. Aggaḷanti dvārakavāṭaṃ. Ākoṭehīti agganakhehi saṇikaṃ kuñcikacchiddasamīpe ākoṭehīti vuttaṃ hoti. Dvāraṃ kira atiupari amanussā, atiheṭṭhā dīghajātikā koṭenti. Tathā anākoṭetvā majjhe chiddasamīpe koṭetabbanti idaṃ dvārākoṭanavattanti dīpentā vadanti.

"အတရမာနော" ဟူသည် အလျင်စလိုမပြုဘဲ ဖြည်းဖြည်းသက်သာ၊ ခြေလှမ်းပမာဏရှိသော နေရာ၌ ခြေကိုချလျက် ဝတ်ကိုပြုကာ၊ ကောင်းစွာတံမြက်လှည်းထားသော ပုလဲအပြင်ကဲ့သို့လည်းကောင်း ရေအုန္နဲပန်းအခင်းကဲ့သို့လည်းကောင်း လှပသော သဲပြင်ကို မပျက်စီးစေဘဲ သွားခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "အာဠိန္ဒံ" ဟူသည် ဂန္ဓကုဋိ၏ စမုခ်ဦး ဖြစ်သည်။ "ဥက္ကာသိတွာ" ဟူသည် ချောင်းဟန့်သံပြု၍ ဖြစ်သည်။ "အဂ္ဂဠံ" ဟူသည် တံခါးရွက်ကို ဆိုသည်။ "အာကောဋေဟိ" ဟူသည်မှာ လက်သည်းဖျားတို့ဖြင့် သံကောက်ပေါက် (သော့ပေါက်) အနီး၌ ဖြည်းဖြည်းခေါက်ပါဟု ဆိုလိုသည်။ စင်စစ် တံခါး၏ အလွန်အထက်ပိုင်းကို လူမဟုတ်သော နတ်ဘီလူးတို့ ခေါက်လေ့ရှိကြပြီး၊ အလွန်အောက်ပိုင်းကို ကျောကုန်းရှည်သော မြွေနဂါး စသည်တို့ ခေါက်လေ့ရှိကြသည်။ ထိုသို့မဟုတ်ဘဲ အလယ်ဗဟို သော့ပေါက်အနီး၌သာ ခေါက်ရမည်ဖြစ်ရာ ဤသည်မှာ တံခါးခေါက်ခြင်းဆိုင်ရာ ကျင့်ဝတ် (ဒွါရာကောဋနဝတ်) ဖြစ်ကြောင်း ပြဆိုလို၍ "အာကောဋေဟိ" ဟု ပြောဆိုကြခြင်း ဖြစ်သည်။

261. Vivari bhagavā dvāranti na bhagavā uṭṭhāya dvāraṃ vivari. Vivariyatūti pana hatthaṃ pasāresi. Tato ‘‘bhagavā tumhehi anekāsu kappakoṭīsu dānaṃ dadamānehi na sahatthā dvāravivaraṇakammaṃ kata’’nti sayameva dvāraṃ vivaṭaṃ. Taṃ pana yasmā bhagavato manena vivaṭaṃ, tasmā vivari bhagavā dvāranti vattuṃ vaṭṭati.

၂၆၁. "ဝိဝရိ ဘဂဝါ ဒွါရံ" ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုင်နေရာမှ ထတော်မူ၍ တံခါးကို ဖွင့်တော်မူသည်မဟုတ်ပေ။ တံခါးပွင့်စေသတည်းဟု နှလုံးသွင်းကာ လက်တော်ကိုသာ ဆန့်တော်မူ၏။ ထိုသို့ဆန့်တော်မူသဖြင့် "အရှင်ဘုရား၊ ကုဋေမကသော ကမ္ဘာတို့ပတ်လုံး အလှူဒါန ပေးလှူတော်မူခဲ့သော အရှင်မြတ်သည် ကိုယ်တိုင်လက်ဖြင့် တံခါးဖွင့်ခြင်းအမှုကို မပြုထိုက်ပါ" ဟု လျှောက်ထားဘိသကဲ့သို့ တံခါးသည် အလိုလို ပွင့်သွားလေသည်။ ထိုသို့ အလိုအလျောက် ပွင့်သွားသော်လည်း မြတ်စွာဘုရား၏ စိတ်တော်ကြောင့် ပွင့်ရခြင်းဖြစ်သောကြောင့် "မြတ်စွာဘုရားသည် တံခါးကို ဖွင့်တော်မူ၏ (ဝိဝရိ ဘဂဝါ ဒွါရံ)" ဟု ပြောဆိုရန် သင့်လျော်ပေသည်။

Bhagavatā saddhiṃ sammodiṃsūti yathā khamanīyādīni pucchanto bhagavā tehi, evaṃ tepi bhagavatā saddhiṃ samappavattamodā ahesuṃ. Sītodakaṃ viya uṇhodakena sammoditaṃ ekībhāvaṃ agamaṃsu. Yāya ca ‘‘kacci, bho gotama, khamanīyaṃ; kacci yāpanīyaṃ, kacci bhoto ca gotamassa sāvakānañca appābādhaṃ, appātaṅkaṃ, lahuṭṭhānaṃ, balaṃ, phāsuvihāro’’tiādikāya kathāya sammodiṃsu, taṃ pītipāmojjasaṅkhātasammodajananato sammodituṃ yuttabhāvato ca sammodanīyaṃ, atthabyañjanamadhuratāya sucirampi kālaṃ sāretuṃ nirantaraṃ pavattetuṃ arahabhāvato saritabbabhāvato ca sāraṇīyaṃ. Suyyamānasukhato sammodanīyaṃ, anussariyamānasukhato ca sāraṇīyaṃ. Tathā byañjanaparisuddhatāya sammodanīyaṃ, atthaparisuddhatāya sāraṇīyaṃ. Evaṃ anekehi pariyāyehi sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā pariyosāpetvā niṭṭhapetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu.

"မြတ်စွာဘုရားနှင့်အတူ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ နှုတ်ဆက်စကား ပြောဆိုကြကုန်၏" ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရားက မျှတပါ၏လော စသည်ဖြင့် မေးမြန်းသကဲ့သို့ ထိုသူတို့သည်လည်း မြတ်စွာဘုရားနှင့်အတူ ညီတူညီမျှ ဝမ်းမြောက်စွာ ပြောဆိုကြခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ရေအေးနှင့် ရေပူတို့သည် တစ်ခုနှင့်တစ်ခု ရောနှော၍ တစ်သားတည်း ဖြစ်သွားသကဲ့သို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။ "အရှင်ဂေါတမ၊ ခန္ဓာကိုယ် မျှတပါ၏လော၊ မျှတစွာ နေနိုင်ပါ၏လော၊ အရှင်ဂေါတမနှင့် တပည့်သား သံဃာတော်များအား အနာရောဂါ ကင်းရှင်းပါ၏လော၊ ကိုယ်လက် ပေါ့ပါးပါ၏လော၊ ခွန်အား ဗလရှိပါ၏လော၊ ချမ်းသာစွာ နေရပါ၏လော" စသော စကားတို့ဖြင့် ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ နှုတ်ဆက်ကြကုန်၏။ ထိုစကားသည် နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်ခြင်း (ပီတိပါမောဇ္ဇ) ကို ဖြစ်စေတတ်သဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝမ်းမြောက်ကြောင်း ဖြစ်သင့်ထိုက်သဖြင့်လည်းကောင်း "သမ္မောဒနီယ (ဝမ်းမြောက်ဖွယ် စကား)" မည်၏။ အနက်နှင့် အက္ခရာတို့ ချိုသာမှုရှိခြင်းကြောင့် ကြာမြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး အမှတ်ရထိုက်ခြင်း၊ အမြဲမပြတ် လည်ပတ်စေထိုက်ခြင်း၊ အဖန်ဖန် အောက်မေ့ထိုက်ခြင်းတို့ကြောင့် "သာရဏီယ (အမှတ်ရဖွယ် စကား)" မည်၏။ ကြားရသူအတွက် ချမ်းသာခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် "သမ္မောဒနီယ"၊ ပြန်လည်အောက်မေ့တိုင်း ချမ်းသာစေတတ်သောကြောင့် "သာရဏီယ" မည်၏။ ထို့ပြင် အက္ခရာဗျည်း သန့်ရှင်းစင်ကြယ်ခြင်းကြောင့် "သမ္မောဒနီယ"၊ အနက်အဓိပ္ပာယ် သန့်ရှင်းစင်ကြယ်ခြင်းကြောင့် "သာရဏီယ" မည်၏။ ဤသို့လျှင် များစွာသော အကြောင်းတို့ဖြင့် ဝမ်းမြောက်ဖွယ်နှင့် အမှတ်ရဖွယ်ဖြစ်သော နှုတ်ဆက်စကားကို ပြောဆို ပြီးဆုံးစေပြီးနောက် သင့်တော်ရာအရပ်၌ ထိုင်ကြကုန်၏။

Ambaṭṭho [Pg.226] pana māṇavoti so kira bhagavato rūpasampattiyaṃ cittappasādamattampi akatvā ‘‘dasabalaṃ apasādessāmī’’ti udare baddhasāṭakaṃ muñcitvā kaṇṭhe olambetvā ekena hatthena dussakaṇṇaṃ gahetvā caṅkamaṃ abhirūhitvā kālena bāhuṃ, kālena udaraṃ, kālena piṭṭhiṃ dassento, kālena hatthavikāraṃ, kālena bhamukavikāraṃ karonto, ‘‘kacci te bho, gotama, dhātusamatā, kacci bhikkhāhārena na kilamatha, akilamathākāroyeva pana te paññāyati; thūlāni hi te aṅgapaccaṅgāni, pāsādikattha gatagataṭṭhāne. ‘te bahujanā rājapabbajitoti ca buddho’ti ca uppannabahumānā paṇītaṃ ojavantamāhāraṃ denti. Passatha, bho, gehaṃ, cittasālā viya, dibbapāsādo viya. Imaṃ mañcaṃ passatha, bimbohanaṃ passatha, kiṃ evarūpe ṭhāne vasantassa samaṇadhammaṃ kātuṃ dukkara’’nti evarūpaṃ uppaṇḍanakathaṃ anācārabhāvasāraṇīyaṃ katheti, tena vuttaṃ – ‘‘ambaṭṭho pana māṇavo caṅkamantopi nisinnena bhagavatā kiñci kiñci kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāreti, ṭhitopi nisinnena bhagavatā kiñci kiñci kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretī’’ti.

"အမ္ဗဋ္ဌော ပန မာဏဝေါ" ဟူသော ဤပါဌ်၌ လျှို့ဝှက်တိမ်မြှုပ်နေသောအနက်ကို ထုတ်ပြဦးအံ့။ ထိုအမ္ဗဋ္ဌလုလင်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ ရုပ်ရည်အဆင်းတော်နှင့် ပြည့်စုံပုံကို စိတ်ဖြင့် ကြည်ညိုခြင်းမျှကိုပင် မပြုဘဲ ဒသဗလမြတ်စွာဘုရားအား စော်ကားနှောင့်ယှက်အံ့ဟု ကြံစည်၍ ရင်ဘတ်တွင် စည်းနှောင်ထားသော ပုဆိုးကို ဖြည်လျက် လည်ပင်း၌ တွဲရရွဲ ဆွဲထားကာ၊ တစ်ဖက်သောလက်ဖြင့် ပုဆိုးစွန်းကို ကိုင်လျက် စင်္ကြံပေါ်သို့ တက်ပြီးလျှင် တစ်ခါတစ်ရံ လက်ရုံးကို ပြခြင်း၊ တစ်ခါတစ်ရံ ရင်ဘတ်ကို ပြခြင်း၊ တစ်ခါတစ်ရံ ကျောကုန်းကို ပြခြင်း၊ တစ်ခါတစ်ရံ လက်ဟန်ခြေဟန် အမူအရာပြခြင်း၊ တစ်ခါတစ်ရံ မျက်ခုံးလှုပ်ပြခြင်း စသည်တို့ကို ပြုလျက် - "အရှင်ဂေါတမ၊ အရှင်၏ ဓာတ်လေးပါး ညီညွတ်ပါ၏လော၊ ဆွမ်းဟူသော အာဟာရကြောင့် မပင်ပန်းပါသလော၊ အရှင်၏ မပင်ပန်းပုံ အမူအရာသည်သာ သိသာထင်ရှားလှပါပေ၏။ အရှင့်၏ အင်္ဂါကြီးငယ်တို့သည် ဆူဖြိုးလှကုန်၏။ ကြည်ညိုဖွယ် ကောင်းလှသဖြင့် ကြွရောက်ရာ နေရာတိုင်း၌ များစွာသော လူတို့က 'ဤသူသည် မင်းအဖြစ်မှ ထွက်၍ ရဟန်းပြုသောသူတည်း' ဟုလည်းကောင်း၊ 'ဤသူသည် ဗုဒ္ဓတည်း' ဟုလည်းကောင်း ကြံစည်လျက် များစွာမြတ်နိုးကြသဖြင့် မွန်မြတ်၍ ဩဇာနှင့်ပြည့်စုံသော အာဟာရကို လှူဒါန်းကြကုန်၏။ အချင်းတို့... ကြည့်ကြကုန်လော့၊ ဤကျောင်းတော်သည် ဆန်းကြယ်သော ဇရပ်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ နတ်ပြာသာဒ်ကဲ့သို့လည်းကောင်း တင့်တယ်လှပေ၏။ ဤညောင်စောင်းကိုလည်း ကြည့်ကြပါဦး၊ ဤခေါင်းအုံးကိုလည်း ကြည့်ကြပါဦး။ ဤကဲ့သို့သော နေရာ၌ နေရသောသူအဖို့ ရဟန်းတရားပွားများရန် အဘယ်မှာ ခဲယဉ်းပါတော့အံ့နည်း" ဟု ဤသို့သော မလျောက်ပတ်သော ပြောင်လှောင်ပျက်ရယ်ပြုသည့် စကားကို ပြောဆို၏။ ထို့ကြောင့် "အမ္ဗဋ္ဌော ပန မာဏဝေါ..." စသည်ဖြင့် အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်က မိန့်ကြားတော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

262. Atha kho bhagavāti atha bhagavā – ‘‘ayaṃ māṇavo hatthaṃ pasāretvā bhavaggaṃ gahetukāmo viya, pādaṃ pasāretvā avīciṃ vicaritukāmo viya, mahāsamuddaṃ taritukāmo viya, sineruṃ ārohitukāmo viya ca aṭṭhāne vāyamati, handa, tena saddhiṃ mantemī’’ti ambaṭṭhaṃ māṇavaṃ etadavoca. Ācariyapācariyehīti ācariyehi ca tesaṃ ācariyehi ca.

၂၆၂. "အထခေါ ဘဂဝါ" ဟူသည်မှာ ထိုအခါ၌ မြတ်စွာဘုရားသည် "ဤလုလင်သည် လက်ကိုဆန့်၍ ဘဝဂ်ကောင်းကင်ကို ဖမ်းဆုပ်လိုသူကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ခြေကိုဆန့်၍ အဝီစိငရဲသို့ လှည့်လည်လိုသူကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ မဟာသမုဒ္ဒရာကို လက်ပစ်ကူးလိုသူကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ မြင့်မိုရ်တောင်ကို တက်လိုသူကဲ့သို့လည်းကောင်း ဖြစ်၍ မဖြစ်နိုင်သော အရာ၌ အားထုတ်နေဘိ၏။ ယခု ငါသည် ထိုအမ္ဗဋ္ဌနှင့် စကားပြောဆို ဆွေးနွေးရအံ့" ဟု နှလုံးသွင်းတော်မူပြီးလျှင် အမ္ဗဋ္ဌလုလင်အား ဤစကားကို မိန့်တော်မူ၏။ "အာစရိယပါစရိယေဟိ" ဟူသည်မှာ သင့်ဆရာတို့နှင့်လည်းကောင်း၊ ထိုဆရာတို့၏ ဆရာတို့နှင့်လည်းကောင်း အတူတကွ ဟူလိုသည်။

Paṭhamaibbhavādavaṇṇanā

ပထမဣဗ္ဘဝါဒအဖွင့်

263. Gacchanto vāti ettha kāmaṃ tīsu iriyāpathesu brāhmaṇo ācariyabrāhmaṇena saddhiṃ sallapitumarahati. Ayaṃ pana māṇavo mānathaddhatāya kathāsallāpaṃ karonto cattāropi iriyāpathe yojessāmīti ‘‘sayāno vā hi, bho gotama, sayānenā’’ti āha.

၂၆၃. "ဂစ္ဆန္တော ဝါ" ဟူသော ဤပါဌ်၌ စောဒနာ သောဓနာနည်းကို ဤသို့ သိအပ်၏။ စင်စစ် သွားခြင်း၊ ရပ်ခြင်း၊ ထိုင်ခြင်းတည်းဟူသော ဣရိယာပုထ် သုံးပါးတို့၌ တပည့်ပုဏ္ဏားသည် ဆရာပုဏ္ဏားနှင့်အတူ စကားပြောဆိုထိုက်ပေ၏။ သို့သော်လည်း ဤအမ္ဗဋ္ဌလုလင်သည် မာနဖြင့် ခက်ထန်နေသောကြောင့် စကားပြောဆိုရာ၌ ဣရိယာပုထ် လေးပါးစလုံးကိုပင် သုံးစွဲအံ့ဟု ကြံစည်လျက် "အရှင်ဂေါတမ၊ အိပ်နေသောသူသည်လည်း အိပ်နေသောသူနှင့် စကားပြောထိုက်ပါ၏" ဟု ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။

Tato [Pg.227] kira taṃ bhagavā – ‘‘ambaṭṭha, gacchantassa vā gacchantena, ṭhitassa vā ṭhitena, nisinnassa vā nisinnenācariyena saddhiṃ kathā nāma sabbācariyesu labbhati. Tvaṃ pana sayāno sayānenācariyena saddhiṃ kathesi, kiṃ te ācariyo gorūpaṃ, udāhu tva’’nti āha. So kujjhitvā – ‘‘ye ca kho te, bho gotama, muṇḍakā’’tiādimāha. Tattha muṇḍe muṇḍāti samaṇe ca samaṇāti vattuṃ vaṭṭeyya. Ayaṃ pana hīḷento muṇḍakā samaṇakāti āha. Ibbhāti gahapatikā. Kaṇhāti kaṇhā, kāḷakāti attho. Bandhupādāpaccāti ettha bandhūti brahmā adhippeto. Tañhi brāhmaṇā pitāmahoti voharanti. Pādānaṃ apaccā pādāpaccā, brahmuno piṭṭhipādato jātāti adhippāyo. Tassa kira ayaṃ laddhi – brāhmaṇā brahmuno mukhato nikkhantā, khattiyā urato, vessā nābhito, suddā jāṇuto, samaṇā piṭṭhipādatoti. Evaṃ kathento ca panesa kiñcāpi aniyametvā katheti. Atha kho bhagavantameva vadāmīti katheti.

ထိုသို့ ပြောဆိုခြင်းကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် 'အမ္ဗဋ္ဌ... သွားနေသော တပည့်သည် သွားနေသော ဆရာနှင့် အတူလည်းကောင်း၊ ရပ်နေသော တပည့်သည် ရပ်နေသော ဆရာနှင့် အတူလည်းကောင်း၊ ထိုင်နေသော တပည့်သည် ထိုင်နေသော ဆရာနှင့် အတူလည်းကောင်း စကားပြောဆိုခွင့်ကို အလုံးစုံသော ဆရာတို့၌ ရအပ်၏။ သင်သည်ကား လျောင်းစက်နေလျက် လျောင်းစက်နေသော ဆရာနှင့်အတူ စကားပြောဆိုဘိ၏။ သင့်ဆရာသည် နွားကဲ့သို့သောသူလော သို့မဟုတ် သင်ကိုယ်တိုင်ကပင် နွားကဲ့သို့သောသူလော' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုအမ္ဗဋ္ဌလုလင်သည် စိတ်ဆိုးသဖြင့် 'အို ဂေါတမ၊ ဦးပြည်းကတုံး ဖြစ်ကုန်သော...' အစရှိသော စကားကို ပြောဆိုခဲ့သည်။ ထိုစကား၌ ဦးပြည်းကတုံးတို့ကို 'ဦးပြည်း' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ရဟန်းတို့ကို 'ရဟန်း' ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ဝေါ်ပြောဆိုသင့်သော်လည်း ဤအမ္ဗဋ္ဌသည် ရှုတ်ချလိုသောကြောင့် 'ဦးပြည်းကတုံးကလေးများ၊ ရဟန်းကလေးများ' ဟု ပြောဆိုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ 'ဣဗ္ဘာ' ဟူသည် အိမ်ရှင် (သူဌေးငယ်) ကလေးများဟု အနက်ရသည်။ 'ကိဏှာ' ဟူသည် မည်းညစ်သော၊ 'ကာဠကာ' ဟူသည်မှာလည်း မည်းနက်သောဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'ဗန္ဓုပါဒါပစ္စာ' ဟူသော စကား၌ 'ဗန္ဓု' ဟူသည် ဗြဟ္မာကို ဆိုလိုသည်။ ပုဏ္ဏားတို့သည် ထိုဗြဟ္မာကို ဘိုးတော် (ဘီဘိုး) ဟု ခေါ်ဝေါ်ကြသည်။ 'ခြေတို့၏ သားသမီးများ (ပါဒါပစ္စာ)' ဟူသည်မှာ ဘိုးတော်ဗြဟ္မာ၏ ခြေဖမိုးမှ မွေးဖွားလာသူများဟု အမ္ဗဋ္ဌက ယူဆလိုခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုအမ္ဗဋ္ဌလုလင်၌ 'ပုဏ္ဏားတို့သည် ဗြဟ္မာ၏ ခံတွင်းမှ ထွက်လာကြကုန်၏၊ မင်းမျိုးတို့သည် ရင်ဘတ်မှ ထွက်လာကြကုန်၏၊ ကုန်သည်မျိုးတို့သည် ချက်မှ ထွက်လာကြကုန်၏၊ အလုပ်သမားမျိုးတို့သည် ဒူးဝန်းမှ ထွက်လာကြကုန်၏၊ ရဟန်းတို့သည် ခြေဖမိုးမှ ထွက်လာကြကုန်၏' ဟု အယူဝါဒ ရှိပုံရသည်။ ဤသို့ ပြောဆိုရာတွင် အမ္ဗဋ္ဌသည် မည်သူမည်ဝါဟု သတ်မှတ်ခြင်းမပြုဘဲ ပြောဆိုသော်လည်း စင်စစ်အားဖြင့် မြတ်စွာဘုရားကိုသာ ရည်ရွယ်၍ နှလုံးသွင်းကာ ပြောဆိုခြင်းဖြစ်သည်။

Atha kho bhagavā – ‘‘ayaṃ ambaṭṭho āgatakālato paṭṭhāya mayā saddhiṃ kathayamāno mānameva nissāya kathesi, āsīvisaṃ gīvāyaṃ gaṇhanto viya, aggikkhandhaṃ āliṅganto viya, mattavāraṇaṃ soṇḍāya parāmasanto viya, attano pamāṇaṃ na jānāti. Handa naṃ jānāpessāmī’’ti cintetvā ‘‘atthikavato kho pana te, ambaṭṭhā’’tiādimāha. Tattha āgantvā kattabbakiccasaṅkhāto attho, etassa atthīti atthikaṃ, tassa māṇavassa cittaṃ. Atthikamassa atthīti atthikavā, tassa atthikavato tava idhāgamanaṃ ahosīti attho.

ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် 'ဤအမ္ဗဋ္ဌလုလင်သည် ရောက်လာသည့် အချိန်မှစ၍ ငါနှင့် စကားပြောဆိုရာ၌ မာန်မာနကို အမှီပြု၍သာ ပြောဆိုခဲ့သည်။ ပြင်းထန်သော အဆိပ်ရှိသော မြွေကို လည်ပင်း၌ ကိုင်မိသူကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ တောက်လောင်နေသော မီးပုံကြီးကို ပွေ့ဖက်မိသူကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အမုန်ယစ်နေသော ဆင်ပြောင်ကြီး၏ နှာမောင်းကို ကိုင်တွယ်မိသူကဲ့သို့လည်းကောင်း မိမိ၏ အတိုင်းအတာ (အနွယ်ပမာဏ) ကို မသိရှာပေ။ ယခု ငါသည် သူ့အား မိမိ၏ အတိုင်းအတာကို သိအောင် ပြုရမည်' ဟု ကြံစည်တော်မူပြီးလျှင် 'အမ္ဗဋ္ဌ၊ သင့်အား ကိစ္စရှိ၍ လာခြင်းလော' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ 'ပြုထိုက်သော ကိစ္စဟူသော အနက်ရှိသည့် စိတ်ရှိသူ' ဟူသည်မှာ ထိုအမ္ဗဋ္ဌလုလင်၏ စိတ်ကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် ကိစ္စရှိသော စိတ်ရှိသူဖြစ်သော သင်၏ ဤအရပ်သို့ လာခြင်း ဖြစ်ပေသည်ဟု အနက်ရသည်။

Kho panāti nipātamattaṃ. Yāyeva kho panatthāyāti yeneva kho panatthena. Āgaccheyyāthāti mama vā aññesaṃ vā santikaṃ yadā kadāci āgaccheyyātha. Tameva atthanti idaṃ purisaliṅgavaseneva vuttaṃ. Manasi kareyyāthāti citte kareyyātha. Idaṃ vuttaṃ hoti – tvaṃ ācariyena attano karaṇīyena pesito, na amhākaṃ paribhavanatthāya, tasmā tameva kiccaṃ manasi karohīti. Evamassa aññesaṃ santikaṃ āgatānaṃ vattaṃ dassetvā mānaniggaṇhanatthaṃ ‘‘avusitavāyeva kho panā’’tiādimāha. Tassattho passatha bho ayaṃ ambaṭṭho māṇavo ācariyakule avusitavā [Pg.228] asikkhito appassutova samāno. Vusitamānīti ‘‘ahaṃ vusitavā sikkhito bahussuto’’ti attānaṃ maññati. Etassa hi evaṃ pharusavacanasamudācāre kāraṇaṃ kimaññatra avusitattāti ācariyakule asaṃvuddhā asikkhitā appassutāyeva hi evaṃ vadantīti.

‘ခေါ ပန’ ဟူသည်မှာ အနက်မရှိသော နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်သည်။ ‘ယာယေဝ ခေါပနတ္ထာယ’ ဟူသည် အကြင် ကိစ္စကြောင့်သာလျှင် ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘အာဂစ္ဆေယျာထ’ ဟူသည် ငါဘုရား၏ ထံသို့သော်လည်းကောင်း၊ အခြား ရိုသေထိုက်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ထံသို့သော်လည်းကောင်း တစ်ရံတစ်ခါ လာကုန်ရာ၏ ဟူ၍လည်းကောင်း အနက်ရသည်။ ‘တမေဝ အတ္ထံ’ ဟူသော ပုဒ်ကို ပုလ္လိင်၏ အစွမ်းဖြင့်သာ မိန့်တော်မူအပ်သည်။ ‘မနသိ ကရုတ္ထ’ ဟူသည်မှာ စိတ်၌ ပြုအပ်၏ (နှလုံးသွင်းအပ်၏) ဟု ဆိုလိုသည်။ အဓိပ္ပာယ်မှာ သင်သည် ဆရာက မိမိ၏ ကိစ္စတစ်ခုခုအတွက် စေလွှတ်လိုက်ခြင်း ဖြစ်သည်၊ ငါတို့ကို ရှုတ်ချစော်ကားရန် စေလွှတ်လိုက်ခြင်း မဟုတ်ပေ၊ ထို့ကြောင့် ထိုစေလွှတ်လိုက်သော ကိစ္စကိုသာ နှလုံးသွင်းပါလော့ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသို့လျှင် အခြားသော အရိုအသေပြုထိုက်သူတို့ထံသို့ ရောက်လာသော လူကောင်းသူကောင်းတို့၏ ကျင့်ဝတ်ကို ပြသတော်မူပြီးနောက် မာနကို နှိမ်နင်းရန်အလို့ငှာ ‘အဝုသိတဝါယေဝ ခေါ ပန’ အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကား၏ အဓိပ္ပာယ်ကား - ‘အို အမောင်တို့၊ ကြည့်ကြကုန်လော့။ ဤအမ္ဗဋ္ဌလုလင်သည် ဆရာ့အိမ်၌ ကောင်းစွာ ကျင့်သုံးပြီးသူ မဟုတ်၊ ကျင့်ဝတ်တို့ကို မသင်ယူခဲ့ရသဖြင့် အကြားအမြင်နည်းပါးသော သူ ဖြစ်ပါလျက် ‘ငါသည် ကျင့်သုံးပြီးပြီ၊ သင်ယူပြီးပြီ၊ အကြားအမြင် များပြီ’ ဟု မိမိကိုယ်ကို ထင်မှတ်နေ၏။ ဤသို့ ကြမ်းတမ်းသော စကားကို ပြောဆိုခြင်း၌ ဆရာ့ထံ၌ မကျင့်သုံးခဲ့ရခြင်းမှတစ်ပါး အခြား အဘယ်အကြောင်း ရှိပါအံ့နည်း (မရှိတော့ပြီ)။ ဆရာ့အိမ်၌ ကောင်းစွာ မကြီးပြင်းရဘဲ၊ အကြားအမြင် နည်းပါးသူတို့သာလျှင် ဤသို့ ကြမ်းတမ်းစွာ ပြောဆိုတတ်ကြကုန်၏’ ဟု ဆိုလိုသည်။

264. Kupitoti kuddho. Anattamanoti asakamano, kiṃ pana bhagavā tassa kujjhanabhāvaṃ ñatvā evamāha udāhu añatvāti? Ñatvā āhāti. Kasmā ñatvā āhāti? Tassa mānanimmadanatthaṃ. Bhagavā hi aññāsi – ‘‘ayaṃ mayā evaṃ vutte kujjhitvā mama ñātake akkosissati. Athassāhaṃ yathā nāma kusalo bhisakko dosaṃ uggiletvā nīharati, evameva gottena gottaṃ, kulāpadesena kulāpadesaṃ, uṭṭhāpetvā bhavaggappamāṇena viya uṭṭhitaṃ mānaddhajaṃ mūle chetvā nipātessāmī’’ti. Khuṃsentoti ghaṭṭento. Vambhentoti hīḷento. Pāpito bhavissatīti caṇḍabhāvādidosaṃ pāpito bhavissati.

၂၆၄. ‘ကုပိတော’ ဟူသည် စိတ်ဆိုးသည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ‘အနတ္တမနော’ ဟူသည် မိမိစိတ်၌ မရှိသည် (မနှစ်သက်သည်) ဟု ဆိုလိုသည်။ မေးစရာရှိသည်မှာ ‘မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုအမ္ဗဋ္ဌလုလင် စိတ်ဆိုးမည်ကို သိတော်မူလျက်နှင့် ဤသို့ မိန့်တော်မူသလော သို့မဟုတ် မသိဘဲ မိန့်တော်မူသလော’ ဟူမူ၊ မြတ်စွာဘုရားသည် သူစိတ်ဆိုးမည်ကို သိတော်မူလျက်နှင့်သာ မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့် သိလျက်နှင့် မိန့်တော်မူသနည်းဟူမူ၊ ထိုအမ္ဗဋ္ဌ၏ မာနကို နှိမ်နင်းရန် အလို့ငှာ မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် ‘ငါက ဤသို့ ပြောလိုက်လျှင် ဤအမ္ဗဋ္ဌလုလင်သည် စိတ်ဆိုး၍ ငါ၏ ဆွေတော်မျိုးတော်တို့ကို ဆဲရေးကဲ့ရဲ့လိမ့်မည်။ ထိုအခါ၌ ငါသည် ကျွမ်းကျင်သော သမားတော်ကြီးက သလိပ်၊ သည်းခြေ၊ လေ စသော အပြစ်များကို အန်ထုတ်စေသကဲ့သို့၊ အနွယ်မျိုးရိုးကို လည်းကောင်း၊ အမျိုးအနွယ် ညွှန်ပြချက်ကိုလည်းကောင်း ထုတ်ဖော်ကာ ဘဝဂ်တိုင်အောင် မြင့်မားထောင်လွှားနေသော သူ၏ မာနတည်းဟူသော အလံတံခွန်ကို အမြစ်က ဖြတ်၍ လဲကျစေအံ့’ ဟု ကြိုတင် သိတော်မူသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ‘ခုံသေန္တော’ ဟူသည် ထိခိုက်လိုသည်၊ ‘ဝမ္ဘေန္တော’ ဟူသည် ရှုတ်ချလိုသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘ပါပိတော ဘဝိဿတိ’ ဟူသည် ကြမ်းတမ်းသော အပြစ်စသည်သို့ ရောက်စေအပ်သည် ဖြစ်လိမ့်မည်ဟု ဆိုလိုသည်။

Caṇḍāti mānanissitakodhayuttā. Pharusāti kharā. Lahusāti lahukā. Appakeneva tussanti vā dussanti vā udakapiṭṭhe alābukaṭāhaṃ viya appakeneva uplavanti. Bhassāti bahubhāṇino. Sakyānaṃ mukhe vivaṭe aññassa vacanokāso natthīti adhippāyeneva vadati. Samānāti idaṃ santāti purimapadassa vevacanaṃ. Na sakkarontīti na brāhmaṇānaṃ sundarenākārena karonti. Na garuṃ karontīti brāhmaṇesu gāravaṃ na karonti. Na mānentīti na manena piyāyanti. Na pūjentīti mālādīhi nesaṃ pūjaṃ na karonti. Na apacāyantīti abhivādanādīhi nesaṃ apacitikammaṃ nīcavuttiṃ na dassenti tayidanti taṃ idaṃ. Yadime sakyāti yaṃ ime sakyā na brāhmaṇe sakkaronti…pe… na apacāyanti, taṃ tesaṃ asakkārakaraṇādi sabbaṃ na yuttaṃ, nānulomanti attho.

‘စဏ္ဍာ’ ဟူသည် မာန်မာနကို အမှီပြုသော ဒေါသနှင့် ယှဉ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘ဖရုသာ’ ဟူသည် စိတ်နှုတ်ကြမ်းတမ်းခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘လဟုသာ’ ဟူသည် ပေါ့ဆခြင်းကို ဆိုလို၏၊ အနည်းငယ်သော အကြောင်းကြောင့်ပင် ဝမ်းသာတတ်၊ စိတ်ပျက်တတ်ကုန်လျက် ရေပြင်ပေါ်ရှိ ဘူးတောင်းကဲ့သို့ အလွယ်တကူ ပေါ်လွင်တတ်ကြသည်။ ‘ဘဿာ’ ဟူသည် စကားများခြင်း ဖြစ်သည်။ သာကီဝင်တို့သည် ပါးစပ်ကို ဖွင့်လိုက်သည်နှင့် အခြားသူကို ပြောဆိုခွင့် မပေးတော့ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ပြောခြင်းဖြစ်သည်။ ‘သမာနာ’ ဟူသော ပုဒ်သည် ရှေ့ပုဒ်ဖြစ်သော ‘သန္တာ’ ၏ ဝေဝုစ် (စကားလှယ်) ဖြစ်သည်။ ‘န သက္ကရောန္တိ’ ဟူသည် ပုဏ္ဏားတို့အား ကောင်းသော အခြင်းအရာဖြင့် မပြုကြခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘န ဂရုံ ကရောန္တိ’ ဟူသည် ပုဏ္ဏားတို့အပေါ် ရိုသေလေးစားမှု မရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘န မာနေန္တိ’ ဟူသည် စိတ်ဖြင့် မမြတ်နိုးခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘န ပူဇေန္တိ’ ဟူသည် ပန်းနံ့သာ စသည်တို့ဖြင့် မပူဇော်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘န အပစာယန္တိ’ ဟူသည် ရှိခိုးခြင်းစသော အရိုအသေပြုမှု၊ နှိမ့်ချမှုများကို မပြသခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘တယိဒံ’ ဟူသော ပုဒ်ကို ‘တံ ဣဒံ’ ဟု ပုဒ်ဖြတ်ရမည်။ သာကီဝင်တို့သည် ပုဏ္ဏားတို့ကို အရိုအသေ မပြုကြခြင်း စသော ထိုအမှုအလုံးစုံသည် အမျိုးဇာတ်အားဖြင့် မသင့်လျော်၊ မလျော်ကန်ဟု အနက်ရသည်။

Dutiyaibbhavādavaṇṇanā

ဒုတိယအကြိမ် ဣဗ္ဘဝါဒအဖွင့်။

265. Aparaddhunti aparajjhiṃsu. Ekamidāhanti ettha idanti nipātamattaṃ. Ekaṃ ahanti attho. Sandhāgāranti rajjaanusāsanasālā. Sakyāti abhisittarājāno[Pg.229]. Sakyakumārāti anabhisittā. Uccesūti yathānurūpesu pallaṅkapīṭhakavettāsanaphalakacittattharaṇādibhedesu. Sañjagghantāti uppaṇḍanavasena mahāhasitaṃ hasantā. Saṃkīḷantāti hasitamatta karaṇaaṅgulisaṅghaṭṭanapāṇippahāradānādīni karontā. Mamaññeva maññeti evamahaṃ maññāmi, mamaññeva anuhasanti, na aññanti.

၂၆၅. ‘အပရဒ္ဓုံ’ ဟူသည် ပြစ်မှားမိကြသနည်းဟု အနက်ရသည်။ ‘ဧကမိဒါဟံ’ ဟူသော ပုဒ်၌ ‘ဣဒံ’ ဟူသည် နိပါတ်မျှသာဖြစ်ပြီး ‘ငါသည် တစ်ခုသော...’ ဟု အနက်ရသည်။ ‘သန္ဓာဂါရံ’ ဟူသည် တိုင်းရေးပြည်ရေး ဆွေးနွေးတိုင်ပင်ရာ လွှတ်တော် (ရုံးတော်) တည်း။ ‘သကျာ’ ဟူသည် အဘိသိက်သွန်းပြီးသော မင်းတို့ဖြစ်ပြီး၊ ‘သကျကုမာရာ’ ဟူသည် အဘိသိက် မသွန်းရသေးသော မင်းသားငယ်များကို ဆိုလိုသည်။ ‘ဥစ္စေသု’ ဟူသည် မိမိတို့နှင့် လျောက်ပတ်သော မြင့်မားသော ပလ္လင်၊ အင်းပျဉ်၊ ညောင်စောင်း၊ ထိုင်ခုံနှင့် အခင်းအမျိုးမျိုး၌ ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘သဉ္ဇဂ္ဃန္တာ’ ဟူသည် ပြောင်လှောင်ပြက်ရယ်ပြုကာ ကျယ်လောင်စွာ ရယ်မောကြခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘သံကီဠန္တာ’ ဟူသည် ပြုံးရယ်ခြင်း၊ လက်ဖျစ်တီးခြင်း၊ လက်ခုပ်တီးခြင်း စသည်တို့ဖြင့် မြူးတူးကစားကြခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘မမညေဝ မညေ’ ဟူသည် ‘ငါ့ကိုသာ ရည်ရွယ်၍ ပြောင်လှောင်ရယ်မောကြခြင်း ဖြစ်သည်၊ အခြားသူကို မဟုတ်’ ဟု ငါထင်မြင်ယူဆသည်ဟု အမ္ဗဋ္ဌက ပြောဆိုခြင်းဖြစ်သည်။

Kasmā pana te evamakaṃsūti? Te kira ambaṭṭhassa kulavaṃsaṃ jānanti. Ayañca tasmiṃ samaye yāva pādantā olambetvā nivatthasāṭakassa ekena hatthena dussakaṇṇaṃ gahetvā khandhaṭṭhikaṃ nāmetvā mānamadena matto viya āgacchati. Tato – ‘‘passatha bho amhākaṃ dāsassa kaṇhāyanagottassa ambaṭṭhassa āgamanakāraṇa’’nti vadantā evamakaṃsu. Sopi attano kulavaṃsaṃ jānāti. Tasmā ‘‘mamaññeva maññe’’ti takkayittha.

ထိုသာကီဝင်တို့သည် အဘယ်ကြောင့် ဤသို့ ပြုကြသနည်းဟူမူ၊ ထိုသူတို့သည် အမ္ဗဋ္ဌ၏ အမျိုးအနွယ်ဇာစ်မြစ်ကို သိကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် ဤအမ္ဗဋ္ဌသည်လည်း ထိုအချိန်က ကပိလဝတ်ပြည်သို့ လာရာတွင် ဝတ်ဆင်ထားသော ပုဆိုးကို ခြေမျက်စိတိုင်အောင် တွဲရရွဲချ၍ တစ်ဖက်သောလက်ဖြင့် ပုဆိုးနားကို ကိုင်ကာ၊ ပခုံးကို မြှင့်တင်လျက်၊ မာန်ယစ်ကာ မူးဝေနေသူကဲ့သို့ လာခဲ့ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် သာကီဝင်တို့က 'အမောင်တို့၊ ငါတို့၏ ကျွန်မျိုးနွယ်ဖြစ်သော ကဏှာယနမျိုးနွယ်စုဝင် အမ္ဗဋ္ဌ လာပုံကို ကြည့်စမ်းပါဦး' ဟု ဆိုကာ ဤသို့ ပြင်းပြင်းထန်ထန် ရယ်မောပြောင်လှောင်ခဲ့ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ အမ္ဗဋ္ဌကိုယ်တိုင်ကလည်း မိမိ၏ အမျိုးဇာတ်ကို ကောင်းစွာ သိရှိသောကြောင့် 'ငါ့ကိုသာ ရည်ရွယ်၍ ပြောင်လှောင်ကြခြင်း ဖြစ်သည်' ဟု တွေးတောမိခြင်း ဖြစ်သည်။

Āsanenāti ‘‘idamāsanaṃ, ettha nisīdāhī’’ti evaṃ āsanena nimantanaṃ nāma hoti, tathā na koci akāsi.

‘နေရာဖြင့်’ ဟူသည်မှာ ‘ဤသည်ကား နေရာဖြစ်သည်၊ ဤနေရာ၌ ထိုင်ပါလော့’ ဟု နေရာပေး၍ ဖိတ်မန္တကပြုခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသို့သော နေရာပေးဖိတ်မန်ခြင်းကို သာကီဝင်တစ်ဦးတစ်ယောက်မျှ မပြုလုပ်ခဲ့ကြပေ။

Tatiyaibbhavādavaṇṇanā

တတိယအကြိမ် ဣဗ္ဘဝါဒအဖွင့်။

266. Laṭukikāti khettaleḍḍūnaṃ antarenivāsinī khuddakasakuṇikā. Kulāvaketi nivāsanaṭṭhāne. Kāmalāpinīti yadicchakabhāṇinī, yaṃ yaṃ icchati taṃ taṃ lapati, na taṃ koci haṃso vā koñco vā moro vā āgantvā ‘‘kiṃ tvaṃ lapasī’ti nisedheti. Abhisajjitunti kodhavasena laggituṃ.

၂၆၆. လဋုတိကာ ဟူသည်ကား လယ်ကွင်းရှိ ထွန်ချေးခဲတို့၏ အကြား၌ နေလေ့ရှိသော ငှက်ငယ်မ ဖြစ်သည်။ ကုလာဝကေ ဟူသည်ကား နေရာအရပ်၌ ဖြစ်သည်။ ကာမလာပိနီ ဟူသည်ကား မိမိအလိုရှိတိုင်း ပြောဆိုတတ်သော၊ ပြောဆိုလိုသော စကားကိုသာ ပြောဆိုတတ်သော ငှက်မ ဖြစ်သည်။ ထိုငှက်မကို ဟင်္သာ၊ ကြိုးကြာ သို့မဟုတ် ဥဒေါင်း တစ်ကောင်ကောင်က လာရောက်၍ 'သင် ဘာတွေ ပြောနေတာလဲ' ဟု တားမြစ်ခြင်း မပြုပေ။ အဘိသဇ္ဇိတုံ ဟူသည်ကား ဒေါသအစွမ်းဖြင့် ငြိကပ်ခြင်းငှာ ဖြစ်သည်။

Evaṃ vutte māṇavo – ‘‘ayaṃ samaṇo gotamo attano ñātake laṭukikasadise katvā amhe haṃsakoñcamorasadise karoti, nimmāno dāni jāto’’ti maññamāno uttari cattāro vaṇṇe dasseti.

ဤသို့ မိန့်တော်မူအပ်သော် အမ္ဗဋ္ဌလုလင်သည် 'ဤရဟန်းဂေါတမသည် မိမိ၏ ဆွေမျိုးတို့ကို ဗီလုံးငှက်မနှင့်တူအောင် ပြု၍ ငါတို့ကို ဟင်္သာ၊ ကြိုးကြာ၊ ဥဒေါင်းတို့နှင့် တူအောင် ပြု၏။ ယခုအခါ ငါသည် မာန်မရှိသူ ဖြစ်လေပြီ' ဟု မှတ်ထင်ကာ လွန်ကဲစွာ လေးပါးသော အမျိုးတို့ကို ထင်ရှားပြ၏။

Dāsiputtavādavaṇṇanā

ဒါသိပုတ္တဝါဒ အဖွင့်။

267. Nimmādetīti nimmadeti nimmāne karoti. Yaṃnūnāhanti yadi panāhaṃ. ‘‘Kaṇhāyanohamasmi, bho gotamā’’ti idaṃ kira vacanaṃ ambaṭṭho tikkhattuṃ [Pg.230] mahāsaddena avoca. Kasmā avoca? Kiṃ asuddhabhāvaṃ na jānātīti? Āma jānāti. Jānantopi bhavapaṭicchannametaṃ kāraṇaṃ, taṃ anena na diṭṭhaṃ. Apassanto mahāsamaṇo kiṃ vakkhatīti maññamāno mānathaddhatāya avoca. Mātāpettikanti mātāpitūnaṃ santakaṃ. Nāmagottanti paṇṇattivasena nāmaṃ, paveṇīvasena gottaṃ. Anussaratoti anussarantassa kulakoṭiṃ sodhentassa. Ayyaputtāti sāmino puttā. Dāsiputtoti gharadāsiyāva putto. Tasmā yathā dāsena sāmino upasaṅkamitabbā, evaṃ anupasaṅkamantaṃ taṃ disvā sakyā anujagghiṃsūti dasseti.

၂၆၇. နိမ္မာဒေတိ ဟူသည်ကား မာန်မရှိသူတို့ကို ပြု၏ (မာန်မရှိအောင် ပြု၏) ဟူလို။ ယန္နူနာဟံ ဟူသည်ကား 'အကယ်၍ ငါသည်...' ဟူလို။ အမ္ဗဋ္ဌလုလင်သည် 'အို ဂေါတမ... ငါသည် ကဏှာယန အနွယ် ဖြစ်၏' ဟူသော ဤစကားကို သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် ကျယ်လောင်သော အသံဖြင့် ပြောဆိုခဲ့သတတ်။ အဘယ်ကြောင့် ပြောဆိုသနည်း။ မိမိအမျိုး၏ မစင်ကြယ်သော အဖြစ်ကို မသိ၍လော။ သိပါ၏။ သိပါသော်လည်း ဤမစင်ကြယ်ခြင်း အကြောင်းရင်းသည် ဖုံးကွယ်နေသဖြင့် ရဟန်းဂေါတမသည် မမြင်နိုင်ဟု ယူဆကာ၊ မမြင်နိုင်ပါက ဤရဟန်းကြီးသည် အဘယ်အရာကို ပြောဆိုနိုင်အံ့နည်းဟု ထင်မှတ်၍ မာနဖြင့် ခက်ထန်သဖြင့် ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ မာတာပေတ္တိကံ ဟူသည်ကား မိဘတို့၏ ဥစ္စာဖြစ်သော။ နာမဂေါတ္တံ ဟူသည်ကား အမည်ပညတ်အားဖြင့် အမည်ကိုလည်းကောင်း၊ မျိုးရိုးစဉ်ဆက်အားဖြင့် အနွယ်ကိုလည်းကောင်း ဆိုလိုသည်။ အနုဿရတော ဟူသည်ကား အစဉ်အဆက်ကို အောက်မေ့လျက် အမျိုး၏ အစွန်းအစကို သုတ်သင်ရှင်းလင်းသူအား။ အယျပုတ္တာ ဟူသည်ကား အရှင်သခင်၏ သားတို့ ဖြစ်သည်။ ဒါသိပုတ္တော ဟူသည်ကား အိမ်ကျွန်မ၏ သားသာ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ကျွန်သည် အရှင်သခင်တို့ထံသို့ ချဉ်းကပ်ရသကဲ့သို့ မချဉ်းကပ်ဘဲ နေသော သင့်ကို မြင်၍ သာကီဝင်တို့သည် ရည်စူး၍ ရယ်မောကြကုန်၏ဟု ပြတော်မူသည်။

Ito paraṃ tassa dāsabhāvaṃ sakyānañca sāmibhāvaṃ pakāsetvā attano ca ambaṭṭhassa ca kulavaṃsaṃ āharanto sakyā kho panātiādimāha. Tattha dahantīti ṭhapenti, okkāko no pubbapurisoti, evaṃ karontīti attho. Tassa kira rañño kathanakāle ukkā viya mukhato pabhā niccharati, tasmā taṃ ‘‘okkāko’’ti sañjāniṃsūti. Pabbājesīti nīhari.

ဤ 'ဒါသိပုတ္တော တွမသိ သကျာနံ' ဟူသော ပါဠိ၏ နောက်၌ ထိုအမ္ဗဋ္ဌ၏ ကျွန်ဖြစ်ပုံနှင့် သာကီဝင်တို့၏ အရှင်သခင်ဖြစ်ပုံကို ထင်ရှားပြသကာ၊ မိမိ၏လည်းကောင်း၊ အမ္ဗဋ္ဌလုလင်၏လည်းကောင်း အမျိုးအနွယ်ကို ဆောင်ယူလိုသဖြင့် 'သကျာ ခေါ ပန' အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကား၌ ဒဟန္တိ ဟူသည်ကား သတ်မှတ်ကြကုန်၏ (ပညတ်ကြကုန်၏)။ 'ဩက္ကာကမင်းသည် ငါတို့၏ ရှေးဦးလူသား ဖြစ်သည်' ဟု ပြုလုပ်ကြကုန်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထိုမင်းသည် စကားပြောဆိုသောအခါ ခံတွင်းမှ မီးရှူးမီးပန်းကဲ့သို့ အရောင်အဝါ ထွက်တတ်သည်ဖြစ်၍ ထိုမင်းကို 'ဩက္ကာက' ဟု သိမှတ်ကြကုန်သည်။ ပဗ္ဗာဇေသိ ဟူသည်ကား နှင်ထုတ်ခဲ့၏ ဟူလို။

Idāni te nāmavasena dassento – ‘‘okkāmukha’’ntiādimāha. Tatrāyaṃ anupubbī kathā – paṭhamakappikānaṃ kira rañño mahāsammatassa rojo nāma putto ahosi. Rojassa vararojo, vararojassa kalyāṇo, kalyāṇassa varakalyāṇo, varakalyāṇassa mandhātā, mandhātussa varamandhātā, varamandhātussa uposatho, uposathassa varo, varassa upavaro, upavarassa maghadevo, maghadevassa paramparāya caturāsītikhattiyasahassāni ahesuṃ. Tesaṃ pacchato tayo okkākavaṃsā ahesuṃ. Tesu tatiyaokkākassa pañca mahesiyo ahesuṃ – hatthā, cittā, jantu, jālinī, visākhāti. Ekekissā pañcapañcaitthisataparivārā. Sabbajeṭṭhāya cattāro puttā – okkāmukho, karakaṇḍu, hatthiniko, sinisūroti. Pañca dhītaro – piyā, suppiyā, ānandā, vijitā, vijitasenāti. Iti sā nava putte vijāyitvā kālamakāsi.

ယခုအခါ ထိုမင်းသားတို့ကို နာမည်အလိုက် ပြလိုသဖြင့် 'ဩက္ကာမုခံ' အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကား၌ အစဉ်အတိုင်းဖြစ်သော စကားကား ဤသို့တည်း - ကမ္ဘာဦးကာလ လူတို့၏ မဟာသမ္မတမင်းအား ရောဇအမည်ရှိသော သားတော် ရှိခဲ့၏။ ရောဇမင်း၏ သားတော်မှာ ဝရရောဇ၊ ဝရရောဇမင်း၏ သားတော်မှာ ကလျာဏ၊ ကလျာဏမင်း၏ သားတော်မှာ ဝရကလျာဏ၊ ဝရကလျာဏမင်း၏ သားတော်မှာ မန္ဓာတု၊ မန္ဓာတုမင်း၏ သားတော်မှာ ဝရမန္ဓာတု၊ ဝရမန္ဓာတုမင်း၏ သားတော်မှာ ဥပေါသထ၊ ဥပေါသထမင်း၏ သားတော်မှာ ဝရ၊ ဝရမင်း၏ သားတော်မှာ ဥပဝရ၊ ဥပဝရမင်း၏ သားတော်မှာ မဃဒေဝ ဖြစ်သည်။ မဃဒေဝမင်းမှစ၍ မျိုးရိုးစဉ်ဆက် ရှစ်သောင်းလေးထောင်သော မင်းတို့ ဖြစ်ထွန်းခဲ့ကြသည်။ ထိုမင်းတို့၏နောက်၌ ဩက္ကာကမင်းမျိုးနွယ် သုံးဆက် ဖြစ်ထွန်းခဲ့ပြန်သည်။ ထိုသုံးဆက်သော မျိုးနွယ်တို့တွင် တတိယမြောက် ဩက္ကာကမင်းအား ဟတ္ထာ၊ စိတ္တာ၊ ဇန္တု၊ ဇာလိနီ၊ ဝိသာခါ အမည်ရှိသော မိဖုရားကြီး ငါးပါး ရှိခဲ့သည်။ မိဖုရားတစ်ပါးစီတွင် အခြံအရံ မောင်းမ ငါးရာစီ ရှိကြသည်။ အကြီးဆုံးဖြစ်သော မိဖုရားခေါင်ကြီး၌ ဩက္ကာမုခ၊ ကရကဏ္ဍု၊ ဟတ္ထိနိက၊ သိနိသူရ အမည်ရှိသော သားတော်လေးပါးနှင့် ပိယာ၊ သုပ္ပိယာ၊ အာနန္ဒာ၊ ဝိဇိတာ၊ ဝိဇိတသေနာ အမည်ရှိသော သမီးတော်ငါးပါး ရှိခဲ့သည်။ ဤသို့လျှင် ထိုမိဖုရားကြီးသည် သားသမီး ကိုးယောက် ဖွားမြင်ပြီးနောက် ကွယ်လွန်ခဲ့သည်။

Atha rājā aññaṃ dahariṃ abhirūpaṃ rājadhītaraṃ ānetvā aggamahesiṭṭhāne ṭhapesi. Sā jantuṃ nāma puttaṃ vijāyi. Atha naṃ pañcamadivase alaṅkaritvā [Pg.231] rañño dassesi. Rājā tuṭṭho tassā varaṃ adāsi. Sā ñātakehi saddhiṃ mantetvā puttassa rajjaṃ yāci. Rājā – ‘‘nassa, vasali, mama puttānaṃ antarāyaṃ icchasī’’ti tajjesi. Sā punappunaṃ raho rājānaṃ paritosetvā – ‘‘mahārāja, musāvādo nāma na vaṭṭatī’’tiādīni vatvā yācatiyeva. Atha rājā putte āmantesi – ‘‘ahaṃ tātā, tumhākaṃ kaniṭṭhaṃ jantukumāraṃ disvā tassa mātuyā sahasā varaṃ adāsiṃ, sā puttassa rajjaṃ pariṇāmetuṃ icchati. Tumhe ṭhapetvā maṅgalahatthiṃ maṅgalaassaṃ maṅgalarathañca yattake icchatha, tattake hatthiassarathe gahetvā gacchatha. Mamaccayena āgantvā rajjaṃ kareyyāthā’’ti, aṭṭhahi amaccehi saddhiṃ uyyojesi.

ထိုအခါ မင်းကြီးသည် အခြားသော ငယ်ရွယ်၍ အလွန်လှပသော မင်းသမီးတစ်ပါးကို ဆောင်ယူကာ မိဖုရားခေါင်ကြီးအရာ၌ ထားခဲ့သည်။ ထိုမိဖုရားသည် ဇန္တုအမည်ရှိသော သားတော်ကို ဖွားမြင်၏။ ငါးရက်မြောက်သောနေ့၌ ထိုဇန္တုမင်းသားကို တန်ဆာဆင်၍ မင်းကြီးအား ပြသခဲ့သည်။ မင်းကြီးသည် နှစ်သက်သဖြင့် ထိုမိဖုရားအား ဆုတောင်းစေခဲ့၏။ ထိုမိဖုရားသည် ဆွေမျိုးတို့နှင့် တိုင်ပင်၍ သားတော်အတွက် မင်းအဖြစ်ကို တောင်းခံခဲ့သည်။ မင်းကြီးက 'အယုတ်မ... ပျက်စီးလော့၊ ငါ၏ သားတော်ကြီးများ၏ အန္တရာယ်ကို လိုလားဘိ၏' ဟု ကြိမ်းမောင်းခဲ့သည်။ သို့သော် ထိုမိဖုရားသည် အဖန်ဖန် ဆိတ်ကွယ်ရာအရပ်၌ မင်းကြီးကို နှစ်သက်စေလျက် 'မြတ်သောမင်းကြီး... မုသားပြောခြင်းသည် မသင့်လျော်ပါ' စသည်ဖြင့် အဖန်ဖန် တောင်းခံမြဲ တောင်းခံခဲ့သည်။ ထိုအခါ မင်းကြီးသည် သားတော်ကြီးတို့ကို ခေါ်၍ 'ချစ်သားတို့... ငါသည် သင်တို့၏ ညီငယ် ဇန္တုမင်းသားကို မြင်၍ သူ၏မယ်တော်အား အဆောတလျင် ဆုပေးမိပြီ။ သူသည် သားတော်အတွက် မင်းအဖြစ်ကို လိုလားနေသည်။ သင်တို့သည် မင်္ဂလာဆင်တော်၊ မင်္ဂလာမြင်းတော်၊ မင်္ဂလာရထားတော်တို့ကို ချန်လှပ်၍ မိမိတို့ အလိုရှိသမျှသော ဆင်, မြင်း, ရထားတို့ကို ယူဆောင်ကာ သွားကြကုန်လော့။ ငါကွယ်လွန်သောအခါမှ ပြန်လာ၍ မင်းအဖြစ်ကို ပြုကြကုန်' ဟု အမတ်ရှစ်ယောက်နှင့်အတူ လွှတ်လိုက်လေသည်။

Te nānappakāraṃ roditvā kanditvā – ‘‘tāta, amhākaṃ dosaṃ khamathā’’ti rājānañceva rājorodhe ca khamāpetvā, ‘‘mayampi bhātūhi saddhiṃ gacchāmā’’ti rājānaṃ āpucchitvā nagarā nikkhantā bhaginiyo ādāya caturaṅginiyā senāya parivutā nagarā nikkhamiṃsu. ‘‘Kumārā pituaccayena āgantvā rajjaṃ kāressanti, gacchāma ne upaṭṭhahāmā’’ti cintetvā bahū manussā anubandhiṃsu. Paṭhamadivase yojanamattā senā ahosi, dutiye dviyojanamattā, tatiye tiyojanamattā. Kumārā mantayiṃsu – ‘‘mahā balakāyo, sace mayaṃ kañci sāmantarājānaṃ madditvā janapadaṃ gaṇheyyāma, sopi no nappasaheyya. Kiṃ paresaṃ pīḷāya katāya, mahā ayaṃ jambudīpo, araññe nagaraṃ māpessāmā’’ti himavantābhimukhā gantvā nagaravatthuṃ pariyesiṃsu.

ထိုမင်းသားတို့သည် အထူးထူးအပြားပြား ငိုကြွေးမြည်တမ်းကာ 'ခမည်းတော်... သားတော်တို့၏ အပြစ်ကို ခွင့်လွှတ်တော်မူပါ' ဟု ခမည်းတော်မင်းကြီးနှင့် မောင်းမမိဿံတို့အား ဝန်ချတောင်းပန်ပြီးလျှင်၊ 'မောင်တော်တို့နှင့်အတူ လိုက်သွားကြပါအံ့' ဟု ခွင့်ပန်ကာ မြို့မှ ထွက်လာကြသော နှမတော်တို့ကိုလည်း ခေါ်ဆောင်၍ လေးပါးသော စစ်အင်္ဂါရှိသော စစ်တပ်ဖြင့် ခြံရံလျက် မြို့မှ ထွက်ခွာခဲ့ကြသည်။ 'မင်းသားတို့သည် ခမည်းတော် ကွယ်လွန်သောအခါမှ ပြန်လာ၍ မင်းပြုကြလိမ့်မည်။ ငါတို့သည် လိုက်သွား၍ သူတို့ကို လုပ်ကျွေးကြကုန်အံ့' ဟု ကြံစည်ကာ လူအများအပြားလည်း အစဉ်လိုက်ပါခဲ့ကြသည်။ ပထမနေ့၌ စစ်တပ်၏အတိုင်းအတာမှာ တစ်ယူဇနာမျှ ရှိ၏။ ဒုတိယနေ့၌ နှစ်ယူဇနာမျှ၊ တတိယနေ့၌ သုံးယူဇနာမျှ ရှိခဲ့သည်။ မင်းသားတို့သည် 'ငါတို့၏ စစ်သည်ဗိုလ်ပါအင်အားမှာ အလွန်များပြားလှ၏။ အကယ်၍ ငါတို့သည် အနီးနားရှိ မင်းတစ်ပါးပါးကို နှိပ်နင်း၍ နယ်မြေကို လုယူကြမည်ဆိုပါက ထိုမင်းသည်လည်း ငါတို့ကို ပြန်၍ မလွှမ်းမိုးနိုင်ရာ။ သို့သော် သူတစ်ပါးကို နှိပ်စက်ခြင်းဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း။ ဤဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်းသည် အလွန်ကျယ်ဝန်းလှ၏။ တောအရပ်၌ မြို့သစ်တည်ကြကုန်အံ့' ဟု တိုင်ပင်ကာ ဟိမဝန္တာသို့ ရှေးရှုသွားကြလျက် မြို့တည်ရန် မြေနေရာကို ရှာဖွေကြလေသည်။

Tasmiñca samaye amhākaṃ bodhisatto brāhmaṇamahāsālakule nibbattitvā kapilabrāhmaṇo nāma hutvā nikkhamma isipabbajjaṃ pabbajitvā himavantapasse pokkharaṇiyā tīre sākavanasaṇḍe paṇṇasālaṃ māpetvā vasati. So kira bhummajālaṃ nāma vijjaṃ jānāti, yāya uddhaṃ asītihatthe ākāse, heṭṭhā ca bhūmiyampi guṇadosaṃ passati. Etasmiṃ padese tiṇagumbalatā dakkhiṇāvaṭṭā pācīnābhimukhā jāyanti. Sīhabyagghādayo migasūkare sappabiḷārā ca maṇḍūkamūsike anubandhamānā taṃ padesaṃ patvā na sakkonti te anubandhituṃ. Tehi te aññadatthu [Pg.232] santajjitā nivattantiyeva. So – ‘‘ayaṃ pathaviyā aggapadeso’’ti ñatvā tattha attano paṇṇasālaṃ māpesi.

ထိုအခါ၌ ငါတို့၏ ဘုရားအလောင်းသည် များစွာသော စည်းစိမ်ဥစ္စာရှိသော ပုဏ္ဏားမျိုး၌ ဖြစ်၍ ကပိလပုဏ္ဏား အမည်ရှိခဲ့သည်။ ထို့နောက် အိမ်ရာတည်ထောင်သော လူ့ဘောင်မှ ထွက်ခွာ၍ ရသေ့ရဟန်းပြုကာ ဟိမဝန္တာတောင်ခြေ ရေကန်ကမ်းနားရှိ ဟင်းသီးဟင်းရွက် တောအုပ်တစ်ခု၌ သစ်ရွက်ကျောင်းဆောက်၍ နေ၏။ ထိုကပိလရသေ့သည် ဘုမ္မဇာလာမည်သော အတတ်ပညာကို တတ်ကျွမ်းရာ၊ ထိုပညာဖြင့် အထက်ကောင်းကင် အတောင်ရှစ်ဆယ်အရပ်၊ မြေအောက် အတောင်ရှစ်ဆယ်အရပ်နှင့် မြေပြင်ရှိ ကောင်းကျိုးဆိုးကျိုးတို့ကို မြင်နိုင်သတတ်။ ထိုအရပ်၌ မြက်၊ ချုံ၊ နွယ်တို့သည် လက်ယာရစ် လည်လျက် အရှေ့အရပ်သို့ ရှေးရှု ပေါက်ရောက်ကြသည်။ ခြင်္သေ့၊ ကျား စသော သားရဲတို့သည် သမင်၊ ဝက်တို့ကို လိုက်လံသည့်အခါ၌လည်းကောင်း၊ မြွေ၊ ကြောင်တို့သည် ဖား၊ ကြွက်တို့ကို လိုက်လံသည့်အခါ၌လည်းကောင်း ထိုအရပ်သို့ ရောက်လျှင် ဆက်လက်မလိုက်နိုင်ကြတော့ဘဲ စင်စစ်အားဖြင့် ခြိမ်းခြောက်အပ်သည် ဖြစ်၍ ပြန်လှည့်ကြရကုန်၏။ ထိုကပိလရသေ့သည် 'ဤအရပ်သည် မြေပြင်တွင် အမြတ်ဆုံးအရပ် ဖြစ်သည်' ဟု သိရှိ၍ ထိုနေရာ၌ မိမိ၏ သစ်ရွက်ကျောင်းကို ဆောက်လုပ်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

Atha te kumāre nagaravatthuṃ pariyesamāne attano vasanokāsaṃ āgate disvā pucchitvā taṃ pavattiṃ ñatvā tesu anukampaṃ janetvā avoca – ‘‘imasmiṃ paṇṇasālaṭṭhāne māpitaṃ nagaraṃ jambudīpe agganagaraṃ bhavissati. Ettha jātapurisesu ekeko purisasatampi purisasahassampi abhibhavituṃ sakkhissati. Ettha nagaraṃ māpetha, paṇṇasālaṭṭhāne rañño gharaṃ karotha. Imasmiñhi okāse ṭhatvā caṇḍālaputtopi cakkavattibalena atiseyyo’’ti. Nanu, bhante, ayyassa vasanokāsoti? ‘‘Mama vasanokāso’’ti mā cintayittha. Mayhaṃ ekapasse paṇṇasālaṃ katvā nagaraṃ māpetvā kapilavatthunti nāmaṃ karothā’’ti. Te tathā katvā tattha nivāsaṃ kappesuṃ.

ထိုအခါ (ကပိလရသေ့သည်) ထိုမင်းသားတို့ မြို့တည်ရန် မြေနေရာကို ရှာဖွေရင်း မိမိ၏ သီတင်းသုံးရာနေရာသို့ ရောက်ရှိလာကြသည်ကို မြင်၍ မေးမြန်းကာ ထိုဖြစ်ပျက်ပုံ အကြောင်းအရင်းကို သိရှိသဖြင့်၊ ထိုမင်းသားတို့အပေါ် သနားကရုဏာ ဖြစ်ပွားကာ ဤသို့ ပြောကြားလေ၏။ 'ဤသစ်ရွက်ကျောင်း တည်ရာအရပ်၌ တည်ဆောက်မည့် မြို့သည် ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်းတွင် အမြတ်ဆုံးမြို့ ဖြစ်လိမ့်မည်။ ဤမြို့၌ ဖွားမြင်သော ယောကျ်ားတို့တွင် တစ်ဦးချင်းစီကိုပင် ယောကျ်ားတစ်ရာ သို့မဟုတ် ယောကျ်ားတစ်ထောင်သော်လည်းကောင်း လွှမ်းမိုးနိုင်လိမ့်မည် မဟုတ်။ ဤအရပ်၌ မြို့တည်ကြကုန်လော့၊ ဤသစ်ရွက်ကျောင်းနေရာ၌ မင်းကြီး၏ နန်းတော်ကို ဆောက်လုပ်ကြကုန်လော့။ ဤနေရာ၌ တည်ရှိနေပါက ဒွန်စဏ္ဍား၏ သားဖြစ်စေကာမူ စကြာမင်း၏ တန်ခိုးအစွမ်းဖြင့် အလွန်တရာ ထူးမြတ်လှပေ၏' ဟု မိန့်ကြား၏။ မင်းသားတို့ကလည်း 'အရှင်ဘုရား၊ ဤနေရာသည် အရှင်ဘုရား၏ သီတင်းသုံးရာ နေရာမဟုတ်ပါလော' ဟု လျှောက်ထားကြရာ၊ 'ငါ၏ သီတင်းသုံးရာနေရာဟု မတွေးတောကြကုန်လင့်။ ငါ့အတွက် တစ်ဖက်တစ်ချက်၌ သစ်ရွက်ကျောင်း ဆောက်လုပ်ပေး၍ မြို့တည်ပြီးလျှင် ကပိလဝတ္ထုဟု အမည်မှည့်ခေါ်ကြကုန်လော့' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုမင်းသားတို့သည်လည်း ကပိလရသေ့ မိန့်တော်မူသည့်အတိုင်း ပြုလုပ်၍ ထိုအရပ်၌ အခြေချ နေထိုင်ကြလေသည်။

Athāmaccā – ‘‘ime dārakā vayappattā, sace nesaṃ pitā santike bhaveyya, so āvāhavivāhaṃ kareyya. Idāni pana amhākaṃ bhāro’’ti cintetvā kumārehi saddhiṃ mantayiṃsu. Kumārā amhākaṃ sadisā khattiyadhītaro nāma na passāma, nāpi bhaginīnaṃ sadise khattiyakumārake, asadisasaṃyoge ca no uppannā puttā mātito vā pitito vā aparisuddhā jātisambhedaṃ pāpuṇissanti. Tasmā mayaṃ bhaginīhiyeva saddhiṃ saṃvāsaṃ rocemāti. Te jātisambhedabhayena jeṭṭhakabhaginiṃ mātuṭṭhāne ṭhapetvā avasesāhi saṃvāsaṃ kappesuṃ.

ထိုအခါ (မြို့တည်ပြီးသောအခါ) အမတ်တို့က 'ဤမင်းသား မင်းသမီးကလေးတို့သည် အရွယ်ရောက်ကြလေပြီ။ အကယ်၍ ၎င်းတို့၏ ခမည်းတော်သည် အနီးအပါး၌ ရှိနေပါက ထိမ်းမြားမင်္ဂလာ ပြုပေးပေလိမ့်မည်။ ယခုမူကား ငါတို့၏ တာဝန်သာ ဖြစ်တော့သည်' ဟု ကြံစည်ပြီးလျှင် မင်းသားတို့နှင့် အတူတကွ တိုင်ပင်ကြကုန်၏။ မင်းသားတို့က 'ငါတို့သည် မိမိတို့နှင့် ဇာတ်တူသော မင်းသမီးများကို မတွေ့ရသကဲ့သို့၊ နှမတော်တို့နှင့်လည်း ဇာတ်တူသော မင်းသားများကို မမြင်တွေ့ရချေ။ အမျိုးဇာတ်မတူသူတို့နှင့် ပေါင်းသင်းပါက ငါတို့မှ မွေးဖွားလာမည့် သားသမီးတို့သည် မယ်တော့်ဘက်မှသော်လည်းကောင်း၊ ခမည်းတော့်ဘက်မှသော်လည်းကောင်း မစင်ကြယ်သဖြင့် အမျိုးဇာတ်ရောနှောကာ ဇာတ်ပျက်ခြင်းသို့ ရောက်ကြပေလိမ့်မည်။ ထို့ကြောင့် ငါတို့သည် မိမိတို့၏ နှမတော်တို့နှင့်သာ ပေါင်းသင်းနေထိုင်ခြင်းကို နှစ်သက်ကြပါကုန်၏' ဟု ပြောကြားလေသည်။ ထိုမင်းသားတို့သည် အမျိုးဇာတ်ရောနှောပျက်စီးမည်ကို စိုးရိမ်သဖြင့် အကြီးဆုံးအမတော်ကို မိခင်၏အရာ၌ ထားရှိကာ ကျန်ရှိသော နှမတော်တို့နှင့် ပေါင်းသင်းနေထိုင်ကြလေသည်။

Tesaṃ puttehi ca dhītāhi ca vaḍḍhamānānaṃ aparena samayena jeṭṭhakabhaginiyā kuṭṭharogo udapādi, koviḷārapupphasadisāni gattāni ahesuṃ. Rājakumārā imāya saddhiṃ ekato nisajjaṭṭhānabhojanādīni karontānampi upari ayaṃ rogo saṅkamatīti cintetvā ekadivasaṃ uyyānakīḷaṃ gacchantā viya taṃ yāne āropetvā araññaṃ pavisitvā bhūmiyaṃ pokkharaṇiṃ khaṇāpetvā tattha khādanīyabhojanīyena saddhiṃ taṃ pakkhipitvā gharasaṅkhepena upari padaraṃ paṭicchādetvā paṃsuṃ datvā pakkamiṃsu.

ထိုမင်းသား မင်းသမီးတို့သည် သားသမီးတို့ဖြင့် တိုးပွားထွန်းကားလျက်ရှိရာ၊ နောင်အခါတွင် အကြီးဆုံး အမတော်၌ နူနာရောဂါ စွဲကပ်လာသဖြင့် တစ်ကိုယ်လုံးတွင် ပင်လယ်ကသစ်ပန်းနှင့်တူသော အကွက်များ ဖြစ်ပေါ်လာလေသည်။ မင်းသားတို့က 'ဤအမတော်ကြီးနှင့်အတူ ထိုင်ခြင်း၊ ရပ်ခြင်း၊ စားသောက်ခြင်း အစရှိသည်တို့ကို ပြုလုပ်နေကြပါက ငါတို့အားလည်း ဤနူနာရောဂါသည် ကူးစက်လာနိုင်သည်' ဟု ကြံစည်ကြပြီးလျှင်၊ တစ်နေ့သောအခါတွင် ဥယျာဉ်သို့ အပန်းဖြေသွားကြသကဲ့သို့ ပြုလုပ်၍ အမတော်ကြီးအား ယာဉ်ပေါ်သို့ တင်ဆောင်ကာ တောထဲသို့ ဝင်ရောက်သွားကြ၏။ မြေကြီး၌ ရေကန်သဏ္ဌာန် တွင်းတူးဆွစေပြီးလျှင်၊ ခဲဖွယ်ဘောဇဉ်များနှင့်အတူ အမတော်ကြီးကို ထိုတွင်းထဲ၌ ထည့်သွင်းထားကာ အပေါ်မှ အိမ်အသွင်ဖြင့် ပျဉ်ချပ်များ ဖုံးအုပ်၍ မြေဖို့ကာ ပြန်ခဲ့ကြလေသည်။

Tena [Pg.233] ca samayena rāmo nāma bārāṇasirājā kuṭṭharogo nāṭakitthīhi ca orodhehi ca jigucchiyamāno tena saṃvegena jeṭṭhaputtassa rajjaṃ datvā araññaṃ pavisitvā tattha paṇṇasālaṃ māpetvā mūlaphalāni paribhuñjanto nacirasseva arogo suvaṇṇavaṇṇo hutvā ito cito ca vicaranto mahantaṃ susirarukkhaṃ disvā tassabbhantare soḷasahatthappamāṇaṃ okāsaṃ sodhetvā dvārañca vātapānañca yojetvā nisseṇiṃ bandhitvā tattha vāsaṃ kappesi. So aṅgārakaṭāhe aggiṃ katvā rattiṃ migasūkarādīnaṃ sadde suṇanto sayati. So – ‘‘asukasmiṃ padese sīho saddamakāsi, asukasmiṃ byaggho’’ti sallakkhetvā pabhāte tattha gantvā vighāsamaṃsaṃ ādāya pacitvā khādati.

ထိုခေတ်အခါ၌ ရာမအမည်ရှိသော ဗာရာဏသီမင်းကြီးသည် နူနာရောဂါ စွဲကပ်လာသဖြင့် ကချေသည်မောင်းမ မိဖုရားတို့၏ စက်ဆုပ်ရွံရှာခြင်းကို ခံရလေသည်။ ထိုသို့ စက်ဆုပ်ခံရသဖြင့် ငြီးငွေ့ထိတ်လန့်ခြင်း (သံဝေဂ) ရရှိကာ သားတော်ကြီးအား ထီးနန်းအပ်နှင်းပြီး တောထဲသို့ ဝင်ရောက်ခဲ့၏။ တောထဲ၌ သစ်ရွက်ကျောင်းဆောက်ကာ သစ်သီးသစ်ဥတို့ကို စားသုံးလျက် နေထိုင်ရာ မကြာမီပင် ရောဂါကင်းစင်ကာ ရွှေအဆင်းကဲ့သို့ ဝင်းပသော အသားအရေ ရှိလာလေသည်။ ထိုတောအတွင်း၌ ဟိုမှသည်မှ လှည့်လည်သွားလာစဉ် ကြီးမားလှသော သစ်ခေါင်းပင်ကြီးတစ်ပင်ကို တွေ့ရှိသဖြင့်၊ ထိုသစ်ခေါင်းအတွင်း၌ တစ်ဆယ့်ခြောက်တောင်ခန့် ကျယ်ဝန်းသော နေရာကို သုတ်သင်ရှင်းလင်းပြီး တံခါးနှင့် လေသာပြတင်းပေါက်များ တပ်ဆင်ကာ၊ လှေကားကို ပြုလုပ်၍ ထိုသစ်ခေါင်း၌ နေထိုင်လေ၏။ ထိုမင်းကြီးသည် မီးဖို၌ မီးမွေးပြီး ညအချိန်တွင် သမင်၊ ဝက် စသည်တို့၏ အသံများကို နားစွင့်ကာ အိပ်စက်လေ့ရှိသည်။ 'ဤမည်သော အရပ်၌ ခြင်္သေ့ ဟောက်သံပြုပြီ၊ ထိုမည်သော အရပ်၌ ကျား ဟောက်သံပြုပြီ' ဟု မှတ်သားပြီး နံနက်မိုးလင်းသောအခါ ထိုအသံကြားရာအရပ်သို့ သွားကာ ကျန်ရှိသော သားကောင်အသားကို ယူဆောင်၍ ချက်ပြုတ်စားသောက်လေ့ရှိ၏။

Athekadivasaṃ tasmiṃ paccūsasamaye aggiṃ jāletvā nisinne rājadhītāya sarīragandhena āgantvā byaggho tasmiṃ padese paṃsuṃ viyūhanto padare vivaramakāsi, tena ca vivarena sā byagghaṃ disvā bhītā vissaramakāsi. So taṃ saddaṃ sutvā – ‘‘itthisaddo eso’’ti ca sallakkhetvā pātova tattha gantvā – ‘‘ko etthā’’ti āha. Mātugāmo sāmīti. Kiṃ jātikāsīti? Okkākamahārājassa dhītā sāmīti. Nikkhamāti? Na sakkā sāmīti. Kiṃ kāraṇāti? Chavirogo me atthīti. So sabbaṃ pavattiṃ pucchitvā khattiyamānena anikkhamantiṃ – ‘‘ahampi khattiyo’’ti attano khattiyabhāvaṃ jānāpetvā nisseṇiṃ datvā uddharitvā attano vasanokāsaṃ netvā sayaṃ paribhuttabhesajjāniyeva datvā nacirasseva arogaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ katvā tāya saddhiṃ saṃvāsaṃ kappesi. Sā paṭhamasaṃvāseneva gabbhaṃ gaṇhitvā dve putte vijāyi, punapi dveti, evaṃ soḷasakkhattumpi vijāyi. Evaṃ dvattiṃsa bhātaro ahesuṃ. Te anupubbena vuḍḍhippatte pitā sabbasippāni sikkhāpesi.

တစ်နေ့သော မိုးသောက်ယံအချိန်တွင် ထိုရာမမင်းကြီးသည် မီးမွေး၍ ထိုင်နေစဉ်၊ မင်းသမီး၏ ကိုယ်နံ့ကို ရသဖြင့် ကျားတစ်ကောင်သည် ထိုမင်းသမီးရှိရာ အရပ်သို့ ရောက်လာပြီး မြေကြီးကို ယက်ရာမှ ပျဉ်ချပ်တွင် အပေါက် ဖြစ်သွားလေသည်။ ထိုအပေါက်မှ မင်းသမီးသည် ကျားကို မြင်သဖြင့် ကြောက်လန့်တကြား အော်ဟစ်လိုက်၏။ ရာမမင်းကြီးသည် ထိုအသံကို ကြားရ၍ 'ဤအသံသည် မိန်းမအသံဖြစ်သည်' ဟု မှတ်သားကာ နံနက်စောစော၌ပင် ထိုအသံကြားရာသို့ သွား၍ 'ဤနေရာ၌ မည်သူရှိသနည်း' ဟု မေးမြန်းလေသည်။ မင်းသမီးက 'အရှင်၊ အမျိုးသမီးတစ်ဦး ဖြစ်ပါသည်' ဟု ပြန်ပြော၏။ 'အဘယ်အမျိုးဇာတ် ဖြစ်သနည်း' ဟု မေးရာ၊ 'အရှင်၊ ကျွန်ုပ်သည် ဩက္ကာကမဟာရာဇာမင်းကြီး၏ သမီးတော် ဖြစ်ပါသည်' ဟု လျှောက်တင်၏။ 'အပြင်သို့ ထွက်ခဲ့ပါလော့' ဟု ဆိုသော်၊ 'အရှင်၊ မထွက်နိုင်ပါ' ဟု ပြောလေ၏။ 'အဘယ်ကြောင့် မထွက်နိုင်သနည်း' ဟု မေးသောအခါ၊ 'ကျွန်ုပ်၌ အရေပြားရောဂါ (နူနာ) ရှိနေပါသည်' ဟု ပြန်ပြော၏။ မင်းကြီးသည် ဖြစ်ပျက်ပုံ အကြောင်းစုံကို မေးမြန်းပြီးနောက်၊ မင်းမျိုးမင်းနွယ်တို့၏ မာန်မာနကြောင့် အပြင်သို့ မထွက်လိုသော မင်းသမီးအား 'ငါသည်လည်း မင်းမျိုး (ခတ္တိယ) ပင် ဖြစ်သည်' ဟု မိမိ၏ မင်းမျိုးအဖြစ်ကို သိစေပြီးလျှင် လှေကားကို ပေး၍ တွင်းထဲမှ ဆွဲတင်ကာ မိမိနေထိုင်ရာနေရာသို့ ခေါ်ဆောင်သွားလေသည်။ ထို့နောက် မိမိကိုယ်တိုင် အသုံးပြုခဲ့ဖူးသော ဆေးဝါးများကို ပေးသဖြင့် မကြာမီပင် မင်းသမီးသည် ရောဂါကင်းစင်ကာ ရွှေအဆင်းကဲ့သို့ ဝင်းပသော အသားအရေ ရှိလာလေ၏။ ထိုမင်းသမီးနှင့် အတူတကွ ပေါင်းသင်းနေထိုင်ရာ ပထမဆုံးအကြိမ် ပေါင်းသင်းခြင်းဖြင့်ပင် ကိုယ်ဝန်ရရှိကာ သားတော်နှစ်ဦးကို ဖွားမြင်လေသည်။ ထိုနည်းတူ တစ်ဖန် သားတော်နှစ်ဦးစီဖြင့် တစ်ဆယ့်ခြောက်ကြိမ်တိုင်တိုင် ဖွားမြင်သဖြင့် သားတော်သုံးဆယ့်နှစ်ပါး (ညီနောင် ၃၂ ပါး) ရရှိလေသည်။ ထိုသားတော်တို့ အစဉ်အတိုင်း ကြီးပြင်းလာသောအခါ ခမည်းတော်မင်းကြီးသည် အလုံးစုံသော အတတ်ပညာတို့ကို သင်ကြားပေးလေ၏။

Athekadivasaṃ eko rāmarañño nagaravāsī vanacarako pabbate ratanāni gavesanto rājānaṃ disvā sañjānitvā āha – ‘‘jānāmahaṃ, deva, tumhe’’ti. Tato naṃ rājā sabbaṃ pavattiṃ pucchi. Tasmiṃyeva ca khaṇe te dārakā āgamiṃsu. So te disvā – ‘‘ke ime’’ti āha. ‘‘Puttā me’’ti ca vutte tesaṃ mātikavaṃsaṃ pucchitvā – ‘‘laddhaṃ dāni me [Pg.234] pābhata’’nti nagaraṃ gantvā rañño ārocesi. So ‘pitaraṃ ānayissāmī’ti caturaṅginiyā senāya tattha gantvā pitaraṃ vanditvā – ‘‘rajjaṃ, deva, sampaṭicchā’’ti yāci. So – ‘‘alaṃ, tāta, na tattha gacchāmi, idheva me imaṃ rukkhaṃ apanetvā nagaraṃ māpehī’’ti āha. So tathā katvā tassa nagarassa kolarukkhaṃ apanetvā katattā kolanagaranti ca byagghapathe katattā byagghapathanti cāti dve nāmāni āropetvā pitaraṃ vanditvā attano nagaraṃ agamāsi.

တစ်နေ့သောအခါ ရာမမင်းကြီး၏ တိုင်းပြည်မှ မြို့နေ တောလည်မုဆိုးတစ်ဦးသည် တောင်ပေါ်၌ ရတနာများကို ရှာဖွေရင်း မင်းကြီးကို တွေ့ရှိကာ မှတ်မိသွားသဖြင့် 'မြတ်စွာမင်းကြီး၊ ကျွန်တော်မျိုးသည် အရှင်မင်းကြီးအား သိရှိမှတ်မိပါသည်' ဟု လျှောက်တင်လေ၏။ ထို့နောက် မင်းကြီးက ထိုမုဆိုးအား တိုင်းပြည်၏ ဖြစ်ပျက်သမျှ အကြောင်းအရာတို့ကို မေးမြန်းလေသည်။ ထိုခဏ၌ မင်းသားငယ်တို့သည် ရောက်ရှိလာကြကုန်၏။ မုဆိုးသည် ထိုမင်းသားငယ်တို့ကို မြင်လျှင် 'ဤမင်းသားငယ်တို့သည် မည်သူတို့ ဖြစ်ပါသနည်း' ဟု မေးမြန်းရာ၊ 'ငါ၏ သားတော်များ ဖြစ်ကြသည်' ဟု မိန့်ကြားသဖြင့် ထိုမင်းသားတို့၏ မိခင်ဘက်မှ လာသော ဆွေစဉ်မျိုးဆက်ကို ထပ်မံမေးမြန်းပြီးနောက် 'ယခုအခါ ငါသည် အလွန်အဖိုးတန်သော သတင်းစကား လက်ဆောင်ကို ရရှိလေပြီ' ဟု ကြံစည်ကာ မြို့သို့ပြန်၍ လက်ရှိမင်းကြီးထံ သံတော်ဦးတင်လေသည်။ ထိုမင်းကြီးသည် 'ခမည်းတော်ကို ပြန်လည်ပင့်ဆောင်မည်' ဟု ကြံစည်ကာ စစ်အင်္ဂါလေးပါးရှိသော စစ်တပ်ဖြင့် ထိုအရပ်သို့ သွားရောက်ပြီး ခမည်းတော်အား ရှိခိုးဦးချလျက် 'မြတ်စွာမင်းကြီး၊ မင်းအဖြစ်ကို ပြန်လည်လက်ခံတော်မူပါ' ဟု တောင်းပန်လေသည်။ ထိုအခါ ရာမမင်းကြီးက 'ချစ်သား... မင်းအဖြစ်ကို မလိုလားတော့ပြီ၊ ငါသည် ထိုဗာရာဏသီပြည်သို့ မလိုက်လိုတော့ချေ။ ဤအရပ်၌ပင် ငါ့အတွက် ဤကလောပင်များကို ဖယ်ရှား၍ မြို့တစ်မြို့ တည်ဆောက်ပေးပါလော့' ဟု မိန့်ကြား၏။ ထိုသားတော်မင်းကြီးသည် ခမည်းတော် မိန့်တော်မူသည့်အတိုင်း ပြုလုပ်၍၊ ထိုမြို့အား ကလောပင်များကို ဖယ်ရှား၍ တည်ဆောက်အပ်သောကြောင့် 'ကောလမြို့' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ကျားတို့၏ သွားရာလမ်း၌ တည်ဆောက်အပ်သောကြောင့် 'ဗျဂ္ဃပထမြို့' ဟူ၍လည်းကောင်း အမည်နှစ်မျိုး မှည့်ခေါ်ပြီးလျှင်၊ ခမည်းတော်အား ရှိခိုးကန်တော့၍ မိမိ၏ တိုင်းပြည်သို့ ပြန်သွားလေသည်။

Tato vayappatte kumāre mātā āha – ‘‘tātā, tumhākaṃ kapilavatthuvāsino sakyā mātulā santi. Mātuladhītānaṃ pana vo evarūpaṃ nāma kesaggahaṇaṃ hoti, evarūpaṃ dussagahaṇaṃ. Yadā tā nhānatitthaṃ āgacchanti, tadā gantvā yassa yā ruccati, so taṃ gaṇhatū’’ti. Te tatheva gantvā tāsu nhatvā sīsaṃ sukkhāpayamānāsu yaṃ yaṃ icchiṃsu, taṃ taṃ gahetvā nāmaṃ sāvetvā agamiṃsu. Sakyarājāno sutvā ‘‘hotu, bhaṇe, amhākaṃ ñātakā eva te’’ti tuṇhī ahesuṃ. Ayaṃ sakyakoliyānaṃ uppatti. Evaṃ tesaṃ sakyakoliyānaṃ aññamaññaṃ āvāhavivāhaṃ karontānaṃ yāva buddhakālā anupacchinnova vaṃso āgato. Tattha bhagavā sakyavaṃsaṃ dassetuṃ – ‘‘te raṭṭhasmā pabbājitā himavantapasse pokkharaṇiyā tīre’’tiādimāha. Tattha sammantīti vasanti. Sakyā vata bhoti raṭṭhasmā pabbājitā araññe vasantāpi jātisambhedamakatvā kulavaṃsaṃ anurakkhituṃ sakyā, samatthā, paṭibalāti attho. Tadaggeti taṃ aggaṃ katvā, tato paṭṭhāyāti attho. So ca nesaṃ pubbapurisoti so okkāko rājā etesaṃ pubbapuriso. Natthi etesaṃ gahapativaṃsena sambhedamattampīti.

ထိုမှနောက်၌ သားတော်တို့ အရွယ်ရောက်လတ်သော် မယ်တော်က "ချစ်သားတို့... သင်တို့၏ ကပိလဝတ်ပြည်၌ နေထိုင်ကြသော သာကီဝင်မင်း ဦးလေးတော်တို့သည် ရှိကြကုန်၏။ ဆက်၍ဆိုရသော် သင်တို့၏ ဦးလေးတော်များ၏ သမီးတော်တို့သည် ဤကဲ့သို့သော ဆံထုံးထုံးပုံ၊ ဤကဲ့သို့သော အဝတ်ဝတ်ပုံများ ရှိကြ၏။ ထိုမင်းသမီးတို့ ရေချိုးဆိပ်သို့ လာကြသောအခါ သွားရောက်၍ မည်သည့်သားတော်မဆို မိမိနှစ်သက်ရာ မင်းသမီးကို ယူဆောင်ခဲ့ကြလော့" ဟု ပြောဆိုခဲ့၏။ ထိုသားတော်တို့သည်လည်း မယ်တော်ပြောသည့်အတိုင်း သွားရောက်၍ ထိုမင်းသမီးတို့ ရေချိုးပြီး ဦးခေါင်းကို အခြောက်ခံနေစဉ် မိမိတို့ နှစ်သက်ရာ မင်းသမီးကို အသီးသီးဖမ်းယူကာ မိမိတို့အမည်ကို ကြားသိစေလျက် ဆောင်ယူခဲ့ကြ၏။ သာကီဝင်မင်းတို့ ကြားသိရသော် "မောင်မင်းတို့... ရှိပါစေတော့၊ ထိုမင်းသားတို့သည် ငါတို့၏ ဆွေတော်မျိုးတော်များပင် ဖြစ်ကြသည်" ဟု ဆိုကာ ဆိတ်ဆိတ်နေခဲ့ကြ၏။ ဤသည်ကား သာကျမင်းနှင့် ကောလိယမင်းတို့၏ ပေါ်ပေါက်လာပုံတည်း။ ဤနည်းအတိုင်း ထိုသာကီဝင်မင်းနှင့် ကောလိယမင်းတို့သည် အချင်းချင်း သမီးယူသမီးပေး (အာဝါဟဝိဝါဟ) ပြုလုပ်ကြလျက် ဘုရားပွင့်တော်မူသည့် အခါတိုင်အောင် ဆွေမျိုးအနွယ်တော် မပြတ်မစဲဘဲ ဆင်းသက်လာခဲ့၏။ ထိုသာကီဝင်မင်းနှင့် ကောလိယမင်းတို့အနက် မြတ်စွာဘုရားသည် သာကီဝင်မင်းတို့၏ အနွယ်တော်ကို ပြသခြင်းငှာ "တေ ရဋ္ဌသ္မာ..." စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကား၌ "သမ္မန္တိ" ဟူသည်မှာ "နေထိုင်ကြကုန်၏" ဟု ဆိုလိုသည်။ "သကျာ ဝတ ဘော" ဟူသည်မှာ "ချင်းတို့သည် တိုင်းပြည်မှ နှင်ထုတ်ခံရသဖြင့် တော၌ နေကြရသော်လည်း ဇာတ်အနွယ် ရောစပ်ခြင်းကို မပြုဘဲ မိမိတို့အမျိုးအနွယ်ကို အစဉ်စောင့်ရှောက်ရန် စွမ်းဆောင်နိုင်ပါပေစွ" ဟု အနက်ရ၏။ "တဒဂ္ဂေ" ဟူသည်မှာ ထိုဥဒါန်းစကားကို အစပြု၍ ထိုမှစ၍ဟု ဆိုလိုသည်။ "သော စ နေသံ ပုဗ္ဗပုရိသော" ဟူသည်မှာ ထိုအောက္ကာကမင်းသည် သာကီဝင်တို့၏ ရှေးဦးယောကျ်ား (ဖခင်ကြီး) ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ "နတ္ထိ ဧတေသံ ဂဟပတိဝံသေန သမ္ဘေဒမတ္တမ္ပိ" ဟူသည်မှာ ထိုသာကီဝင်တို့အား ဂဟပတိအနွယ်နှင့် ရောစပ်ခြင်းမျှပင် မရှိဟု ဆိုလိုသည်။

Evaṃ sakyavaṃsaṃ pakāsetvā idāni ambaṭṭhavaṃsaṃ pakāsento – ‘‘rañño kho panā’’tiādimāha. Kaṇhaṃ nāma janesīti kāḷavaṇṇaṃ antokucchiyaṃyeva sañjātadantaṃ parūḷhamassudāṭhikaṃ puttaṃ vijāyi. Pabyāhāsīti yakkho jātoti bhayena palāyitvā dvāraṃ pidhāya ṭhitesu gharamānusakesu ito cito ca vicaranto dhovatha mantiādīni vadanto uccāsaddamakāsi.

ဤသို့ သာကီဝင်အနွယ်ကို ထင်ရှားပြသတော်မူပြီး၍ ယခုအခါ၌ အမ္ဗဋ္ဌ၏ အနွယ်ကို ထင်ရှားပြသလိုသဖြင့် "ရညော ခေါ ပန..." စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "ကဏှံ နာမ ဇနေသိ" ဟူသည်မှာ မိခင်၏ ဝမ်းတွင်း၌ပင် မည်းနက်သော အဆင်းရှိသော၊ ကောင်းစွာပေါက်သော သွားရှိသော၊ မုတ်ဆိတ်ကျင်စွယ် အတော်အတန် ရှည်လျားစွာ ပေါက်လျက်ရှိသော သားကို ဖွားမြင်ခဲ့သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ "ပဗျာဟာသိ" ဟူသည်မှာ အိမ်၌နေသော လူတို့က "ဘီလူးကလေး မွေးပြီ၊ မြေဘုတ်တစ္ဆေကလေး မွေးပြီ" ဟု ကြောက်ရွံ့ကြသဖြင့် ထွက်ပြေးကာ တံခါးပိတ်၍ နေကြစဉ်၊ ထိုကလေးသည် ဟိုမှသည်းသို့ လှည့်လည်လျက် "ငါ့ကို ရေဆေးပေးကြပါဦး" အစရှိသည်ဖြင့် အော်ဟစ်ကာ ကျယ်လောင်သောအသံကို ပြုခဲ့သည်ကို ဆိုလိုသည်။

268. Te [Pg.235] māṇavakā bhagavantaṃ etadavocunti attano upārambhamocanatthāya – ‘‘etaṃ mā bhava’’ntiādivacanaṃ avocuṃ. Tesaṃ kira etadahosi – ‘‘ambaṭṭho amhākaṃ ācariyassa jeṭṭhantevāsī, sace mayaṃ evarūpe ṭhāne ekadvevacanamattampi na vakkhāma, ayaṃ no ācariyassa santike amhe paribhindissatī’’ti upārambhamocanatthaṃ evaṃ avocuṃ. Cittena panassa nimmadabhāvaṃ ākaṅkhanti. Ayaṃ kira mānanissitattā tesampi appiyova. Kalyāṇavākkaraṇoti madhuravacano. Asmiṃ vacaneti attanā uggahite vedattayavacane. Paṭimantetunti pucchitaṃ pañhaṃ paṭikathetuṃ, vissajjetunti attho. Etasmiṃ vā dāsiputtavacane. Paṭimantetunti uttaraṃ kathetuṃ.

၂၆၈. "တေ မာဏဝကာ ဘဂဝန္တံ ဧတဒဝေါစုံ" ဟူသည်မှာ ထိုလုလင်တို့သည် မိမိတို့ အပြစ်တင်ခံရခြင်းမှ လွတ်မြောက်ရန် "ဧတံ မာ ဘဝံ" အစရှိသော စကားကို လျှောက်ထားကြခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုလုလင်တို့အား ဤသို့ အကြံဖြစ်ဖူးသတတ် - "အမ္ဗဋ္ဌသည် ငါတို့ဆရာကြီး၏ အကြီးဆုံးတပည့် ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ ငါတို့သည် ဤကဲ့သို့သောအရာ၌ စကားတစ်ခွန်းနှစ်ခွန်းမျှပင် မပြောဘဲ နေပါက ဤအမ္ဗဋ္ဌသည် ငါတို့ဆရာ့ထံတွင် ငါတို့ကို ကုန်းတိုက် ခွဲခြားပေလိမ့်မည်" ဟု ကြံစည်ကာ အပြစ်တင်ခြင်းမှ လွတ်မြောက်ရန် ဤသို့ လျှောက်ထားကြခြင်း ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း သူတို့၏ စိတ်ထဲ၌မူ ထိုအမ္ဗဋ္ဌ၏ မာန်မာန ကင်းမဲ့သွားခြင်း (အနှိမ်ခံရခြင်း) ကိုသာ လိုလားကြသည်။ ဤအမ္ဗဋ္ဌသည် မာနကြီးသူ ဖြစ်သဖြင့် ထိုလုလင်တို့ပင်လျှင် သူ့ကို မချစ်မနှစ်သက်ကြ (မုန်းတီးကြ) ပေ။ "ကလျာဏဝါက္ကရဏော" ဟူသည်မှာ ချိုသာသော စကားသံရှိသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ "အသ္မိံ ဝစနေ" ဟူသည်မှာ မိမိ သင်ယူတတ်မြောက်ထားသော ဗေဒင်သုံးပုံစကား၌ ဟု ဆိုလိုသည်။ "ပဋိမန္တေတုံ" ဟူသည်မှာ မေးအပ်သော ပြဿနာကို ပြန်လည်ဖြေဆိုရန် (ဖြေရှင်းရန်) ဟု အနက်ရသည်။ သို့မဟုတ် "ဤကျွန်မသား" ဟု ပြောဆိုသည့် စကား၌ တုံ့ပြန်၍ လွန်မြောက်ကြောင်း အဖြေစကားကို ပြောဆိုခြင်းငှာ ဟု ဆိုလိုသည်။

269. Atha kho bhagavāti atha kho bhagavā – ‘‘sace ime māṇavakā ettha nisinnā evaṃ uccāsaddaṃ karissanti, ayaṃ kathā pariyosānaṃ na gamissati. Handa, ne nissadde katvā ambaṭṭheneva saddhiṃ kathemī’’ti te māṇavake etadavoca. Tattha mantavhoti mantayatha. Mayā saddhiṃ paṭimantetūti mayā saha kathetu. Evaṃ vutte māṇavakā cintayiṃsu – ‘‘ambaṭṭho tāva dāsiputtosīti vutte puna sīsaṃ ukkhipituṃ nāsakkhi. Ayaṃ kho jāti nāma dujjānā, sace aññampi kiñci samaṇo gotamo ‘tvaṃ dāso’ti vakkhati, ko tena saddhiṃ aḍḍaṃ karissati. Ambaṭṭho attanā baddhaṃ puṭakaṃ attanāva mocetū’’ti attānaṃ parimocetvā tasseva upari khipantā – ‘‘sujāto ca bho gotamā’’tiādimāhaṃsu.

၂၆၉. "အထ ခေါ ဘဂဝါ" ဟူသည်မှာ စကားပြောဆိုနေကြသော ထိုအခါ၌ မြတ်စွာဘုရားသည် "အကယ်၍ ဤလုလင်တို့သည် ဤနေရာ၌ ထိုင်လျက် ဤသို့ ဆူညံစွာ အော်ဟစ်နေကြပါက ဤစကားပြောဆိုမှုသည် အဆုံးသို့ ရောက်လိမ့်မည်မဟုတ်ပေ။ ယခု ငါသည် ထိုလုလင်တို့ကို အသံတိတ်စေပြီးလျှင် အမ္ဗဋ္ဌလုလင်နှင့်သာ စကားပြောဆိုတော့မည်" ဟု ကြံစည်တော်မူကာ ထိုလုလင်တို့အား ဤစကားကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကား၌ "မန္တဝှေါ" ဟူသည်မှာ "နှီးနှောပြောဆိုကြကုန်လော့" ဟု အနက်ရသည်။ "မယာ သဒ္ဓိံ ပဋိမန္တေတု" ဟူသည်မှာ "ငါနှင့်အတူ စကားပြောဆိုစေလော့" ဟု အနက်ရသည်။ ဤသို့ မိန့်တော်မူသော် လုလင်တို့သည် ဤသို့ ကြံစည်ကြသည် - "အမ္ဗဋ္ဌသည် 'ကျွန်မ၏သားဖြစ်သည်' ဟု ပြောဆိုခံရသဖြင့် တစ်ဖန် ဦးခေါင်းကို မော့ရန်ပင် မစွမ်းနိုင်တော့ပေ။ ဤဇာတ်အနွယ်ဟူသည်မှာ သိနိုင်ခဲလှ၏။ အကယ်၍ ရဟန်းဂေါတမက ငါတို့ထဲမှ တစ်စုံတစ်ယောက်ကိုမဆို 'သင်သည် ကျွန်ဖြစ်သည်' ဟု မိန့်တော်မူပါက မည်သူသည် ထိုရဟန်းဂေါတမနှင့် တရားပြိုင်ဆိုင် စကားပြောနိုင်ပါတော့မည်နည်း။ အမ္ဗဋ္ဌသည် မိမိကိုယ်တိုင် ချည်နှောင်ထားသော အထုပ်ကို မိမိကိုယ်တိုင်သာ ဖြေရှင်းပါစေတော့" ဟု ကြံစည်ကာ မိမိတို့ကိုယ်ကို လွတ်မြောက်စေလျက် ထိုအမ္ဗဋ္ဌ၏အပေါ်၌သာ ပုံချလိုကြသဖြင့် "သုဇာတော စ ဘော ဂေါတမ..." စသည်ဖြင့် လျှောက်ထားကြကုန်၏။

270. Sahadhammikoti sahetuko sakāraṇo. Akāmā byākātabboti attanā anicchantenapi byākaritabbo, avassaṃ vissajjetabboti attho. Aññena vā aññaṃ paṭicarissasīti aññena vacanena aññaṃ vacanaṃ paṭicarissasi ajjhottharissasi, paṭicchādessasīti attho. Yo hi ‘‘kiṃ gotto tva’’nti evaṃ puṭṭho – ‘‘ahaṃ tayo vede jānāmī’’tiādīni vadati, ayaṃ aññena aññaṃ paṭicarati nāma. Pakkamissasi vāti pucchitaṃ pañhaṃ jānantova akathetukāmatāya uṭṭhāyāsanā pakkamissasi vā.

၂၇၀. "သဟဓမ္မိကော" ဟူသည်မှာ ခိုင်လုံသော အကြောင်းပြချက်နှင့်တကွ ဖြစ်သော ဟု ဆိုလိုသည်။ "အကာမာ ဗျာကာတဗ္ဗော" ဟူသည်မှာ မိမိ မဖြေဆိုလိုသော်လည်း မလွဲမသွေ ဖြေဆိုရမည် ဟု အနက်ရသည်။ "အညေန ဝါ အညံ ပဋိစရိဿသိ" ဟူသည်မှာ တစ်ပါးသော စကားဖြင့် တစ်ပါးသော စကားကို (လွှမ်းမိုးခြင်း သို့မဟုတ် ဖုံးကွယ်ခြင်း) ပြုအံ့ ဟု အနက်ရသည်။ မှန်၏၊ "သင်သည် မည်သည့်အနွယ်ရှိသနည်း" ဟု မေးအပ်ပါလျက် "ငါသည် ဗေဒင်သုံးပုံကို တတ်ကျွမ်းပါသည်" စသည်ဖြင့် ပြောဆိုပါက ဤသည်ကို တစ်ပါးသောစကားဖြင့် တစ်ပါးသောစကားကို ဖုံးကွယ်သည်မည်၏။ "ပက္ကမိဿသိ ဝါ" ဟူသည်မှာ မေးမြန်းအပ်သော ပြဿနာကို သိလျက်နှင့်ပင် မဖြေဆိုလိုသဖြင့် နေရာမှထ၍ ဖဲခွာသွားအံ့ ဟု အနက်ရသည်။

Tuṇhī [Pg.236] ahosīti samaṇo gotamo maṃ sāmaṃyeva dāsiputtabhāvaṃ kathāpetukāmo, sāmaṃ kathite ca dāso nāma jātoyeva hoti. Ayaṃ pana dvatikkhattuṃ codetvā tuṇhī bhavissati, tato ahaṃ parivattitvā pakkamissāmīti cintetvā tuṇhī ahosi.

"တုဏှီ အဟောသိ" ဟူသည်မှာ (အမ္ဗဋ္ဌသည် ဤသို့ ကြံစည်၏) "ရဟန်းဂေါတမသည် ငါ့ကို ကိုယ်တိုင်သာလျှင် ကျွန်မသားဖြစ်ကြောင်း ဝန်ခံပြောဆိုစေလိုသည်။ ကိုယ်တိုင် ဝန်ခံလိုက်ပါက ကျွန်အစစ် ဖြစ်သွားပေလိမ့်မည်။ သို့သော် ဤရဟန်းဂေါတမသည် နှစ်ကြိမ်သုံးကြိမ်မျှ မေးမြန်း တိုက်တွန်းပြီးလျှင် ဆိတ်ဆိတ်နေပေလိမ့်မည်။ ထိုအခါကျမှ ငါသည် လှည့်ပြန်၍ ဖဲသွားမည်" ဟု ကြံစည်ကာ ဆိတ်ဆိတ်နေခဲ့သည်ကို ဆိုလိုသည်။

271. Vajiraṃ pāṇimhi assāti vajirapāṇi. Yakkhoti na yo vā so vā yakkho, sakko devarājāti veditabbo. Ādittanti aggivaṇṇaṃ. Sampajjalitanti suṭṭhu pajjalitaṃ. Sajotibhūtanti samantato jotibhūtaṃ, ekaggijālabhūtanti attho. Ṭhito hotīti mahantaṃ sīsaṃ, kandalamakuḷasadisā dāṭhā bhayānakāni akkhināsādīni evaṃ virūparūpaṃ māpetvā ṭhito.

၂၇၁. "ဝဇိရပါဏိ" ဟူသည်မှာ လက်၌ ဝဇိရစိန်လက်နက် ရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ "ယက္ခော" ဟူသည်မှာ သာမန်နတ်တစ္ဆေမျိုး မဟုတ်ဘဲ နတ်တို့၏အရှင် သိကြားမင်းဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။ "အာဒိတ္တံ" ဟူသည်မှာ မီးအဆင်းရှိသော၊ "သမ္ပဇ္ဇလိတံ" ဟူသည်မှာ ပြင်းစွာတောက်လောင်သော၊ "သဇောတိဘူတံ" ဟူသည်မှာ ပတ်ဝန်းကျင်၌ မီးလျှံနှင့်တကွဖြစ်သော (တစ်ခဲနက်သော မီးတောက်မီးလျှံ ဖြစ်သော) ဟု အနက်ရသည်။ "ဌိတော ဟောတိ" ဟူသည်မှာ ကြီးမားသော ဦးခေါင်း၊ ပဒိုင်းငုံနှင့်တူသော အစွယ်များ၊ ကြောက်မက်ဖွယ်ကောင်းသော မျက်လုံး နှာခေါင်း စသည်တို့ဖြင့် ဤသို့ ဖောက်ပြန်သော ကြောက်မက်ဖွယ်အဆင်းသဏ္ဌာန်ကို ဖန်ဆင်း၍ ရပ်တည်နေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

Kasmā panesa āgatoti? Diṭṭhivissajjāpanatthaṃ. Api ca – ‘‘ahañceva kho pana dhammaṃ deseyyaṃ, pare ca me na ājāneyyu’’nti evaṃ dhammadesanāya appossukkabhāvaṃ āpanne bhagavati sakko mahābrahmunā saddhiṃ āgantvā – ‘‘bhagavā dhammaṃ desetha, tumhākaṃ āṇāya avattamāne mayaṃ vattāpessāma, tumhākaṃ dhammacakkaṃ hotu, amhākaṃ āṇācakka’’nti paṭiññaṃ akāsi. Tasmā – ‘‘ajja ambaṭṭhaṃ tāsetvā pañhaṃ vissajjāpessāmī’’ti āgato.

"အဘယ်ကြောင့် ထိုသိကြားမင်းသည် လာသနည်း" ဟူမူ - မိစ္ဆာအယူကို စွန့်စေရန် လာခြင်းဖြစ်သည်။ တစ်နည်းလည်း - "ငါသည် တရားဟောသော်လည်း သူတစ်ပါးတို့သည် ငါ့တရားကို နားမလည်နိုင်ကြကုန်အံ့" ဟု မြတ်စွာဘုရားသည် တရားဟောရန် ကြောင့်ကြမဲ့ ဖြစ်တော်မူစဉ်အခါက သိကြားမင်းသည် သဟမ္ပတိမဟာဗြဟ္မာနှင့်အတူ လာရောက်၍ "မြတ်စွာဘုရား၊ တရားဟောတော်မူပါ။ ကိုယ်တော်တိုင်၏ အမိန့်တော်ကို မလိုက်နာသူတို့အား တပည့်တော်တို့ လိုက်နာအောင် ပြုပါမည်။ ကိုယ်တော်၌ ဓမ္မစက်ရှိပါစေ၊ တပည့်တော်တို့၌ အာဏာစက်ရှိပါစေ" ဟု ကတိကဝတ်ပြုခဲ့ဖူးသည်။ ထို့ကြောင့် "ယနေ့ အမ္ဗဋ္ဌကို ထိတ်လန့်စေ၍ ပြဿနာကို ဖြေဆိုစေမည်" ဟု ကြံစည်ကာ လာခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

Bhagavā ceva passati ambaṭṭho cāti yadi hi taṃ aññepi passeyyuṃ, taṃ kāraṇaṃ agaru assa, ‘‘ayaṃ samaṇo gotamo ambaṭṭhaṃ attano vāde anotarantaṃ ñatvā yakkhaṃ āvāhetvā dassesi, tato ambaṭṭho bhayena kathesī’’ti vadeyyuṃ. Tasmā bhagavā ceva passati ambaṭṭho ca. Tassa taṃ disvāva sakalasarīrato sedā mucciṃsu. Antokucchi viparivattamānā mahāravaṃ viravi. So ‘‘aññepi nu kho passantī’’ti olokento kassaci lomahaṃsamattampi nāddasa. Tato – ‘‘idaṃ bhayaṃ mameva uppannaṃ, sacāhaṃ yakkhoti vakkhāmi, ‘kiṃ tavameva akkhīni atthi, tvameva yakkhaṃ passasi, paṭhamaṃ yakkhaṃ adisvā samaṇena gotamena vādasaṅghaṭṭe pakkhittova yakkhaṃ passasī’ti vadeyyu’’nti cintetvā ‘‘na dāni me [Pg.237] idha aññaṃ paṭisaraṇaṃ atthi, aññatra samaṇā gotamā’’ti maññamāno atha kho ambaṭṭho māṇavo…pe… bhagavantaṃ etadavoca.

‘ဘဂဝါ စေဝ ပဿတိ အမ္ဗဋ္ဌော စ’ ဟူသော ပါဌ်၌ တိမ်မြုပ်နေသော အနက်ကို ထုတ်ဖော်၍ ပြပါအံ့။ အကယ်၍ ထိုဘီလူးကို အခြားသူတို့လည်း မြင်ကြပါက 'ဤရဟန်းဂေါတမသည် အမ္ဗဋ္ဌအား မိမိ၏ဝါဒသို့ မသက်ဝင်သည်ကို သိသဖြင့် ဘီလူးကို မန္တန်ဖြင့် ခေါ်ယူပြသခဲ့ရာ ထိုသို့ ပြသခြင်းကြောင့်သာ အမ္ဗဋ္ဌသည် ကြောက်ရွံ့၍ ဝန်ခံဖြေကြားရခြင်းဖြစ်သည်' ဟု စွပ်စွဲပြောဆိုစရာ အကြောင်းရှိသဖြင့် ယင်းအချက်ကို အလေးမမူထိုက်သော အကြောင်းဖြစ်သွားပေလိမ့်မည်။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားနှင့် အမ္ဗဋ္ဌ နှစ်ဦးတည်းသာ မြင်ရခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုအမ္ဗဋ္ဌသည် ထိုဘီလူးကို မြင်သည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက် တစ်ကိုယ်လုံးမှ ချွေးများ ယိုစီးကျလာပြီး ဝမ်းတွင်းမှ ပြောင်းပြန်လှန်သကဲ့သို့ ဖြစ်ကာ ကျယ်လောင်စွာ အော်ဟစ်မိလေသည်။ ထိုအမ္ဗဋ္ဌသည် 'ငါမှတစ်ပါး အခြားသူတို့သည်လည်း မြင်ကြပါသလော' ဟု လှည့်ပတ်ကြည့်ရှုရာ မည်သူတစ်ဦးတစ်ယောက်မျှ ကြက်သီးမွေးညင်းထရုံမျှပင် မရှိသည်ကို တွေ့ရသဖြင့် 'ဤဘေးသည် ငါ့အတွက်သာလျှင် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်ပေသည်။ အကယ်၍ ငါက ဘီလူးကြီးကို မြင်ရသည်ဟု ပြောလျှင်လည်း 'သင့်မှာသာ မျက်လုံးရှိသလော၊ သင်တစ်ဦးတည်းသာ ဘီလူးကို မြင်သလော၊ အစပိုင်းတွင် ဘီလူးကို မမြင်ရဘဲ ရဟန်းဂေါတမ၏ စကားအချုပ်အချာအတွင်းသို့ ရောက်ရှိသွားမှသာ ဘီလူးကို မြင်ရသလော' ဟု ကဲ့ရဲ့စွပ်စွဲကြပေလိမ့်မည်' ဟု ကြံစည်မိလေသည်။ ထို့နောက် 'ယခုအခါ ငါ့အား ဤအရပ်၌ ရဟန်းဂေါတမမှတစ်ပါး အခြားကိုးကွယ်ရာ (လဲလျောင်းရာ) မရှိတော့ပြီ' ဟု နှလုံးသွင်းလျက် အမ္ဗဋ္ဌလုလင်သည် ...ပေ... မြတ်စွာဘုရားအား ဤစကားကို လျှောက်ထားလေသည်။

272. Tāṇaṃ gavesīti tāṇaṃ gavesamāno. Leṇaṃ gavesīti leṇaṃ gavesamāno. Saraṇaṃ gavesīti saraṇaṃ gavesamāno. Ettha ca tāyati rakkhatīti tāṇaṃ. Nilīyanti etthāti leṇaṃ. Saratīti saraṇaṃ, bhayaṃ hiṃsati, viddhaṃsetīti attho. Upanisīditvāti upagamma heṭṭhāsane nisīditvā. Bravitūti vadatu.

၂၇၂. ‘တာဏံ ဂဝေသိ’ ဟူသည်မှာ စောင့်ရှောက်သူကို ရှာမှီးခြင်း (ဆည်းကပ်ခြင်း) ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘လေနံ ဂဝေသိ’ ဟူသည်မှာ ပုန်းအောင်းရာကို ရှာမှီးခြင်းဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘သရဏံ ဂဝေသိ’ ဟူသည်မှာ ကိုးကွယ်ရာကို ရှာမှီးခြင်း (ဆည်းကပ်ခြင်း) ဟူ၍လည်းကောင်း အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ယင်းပုဒ်တို့၌ သဒ္ဒါအနက်ကို ဤသို့ မှတ်သားအပ်၏- (ဘေးအန္တရာယ်မှ) စောင့်ရှောက်တတ်သောကြောင့် ‘တာဏ’ မည်၏။ ထိုမြတ်စွာဘုရား၌ ခိုလှုံပုန်းအောင်းနိုင်သောကြောင့် ‘လေန’ မည်၏။ ဘေးအန္တရာယ်ကို ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် ‘သရဏ’ မည်၏။ (ဘေးကို ဖျက်ဆီး တိုက်ဖျက်တတ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။) ‘ဥပနိသီဒိတွာ’ ဟူသည်မှာ ချဉ်းကပ်၍ အောက်ကျသော နေရာ၌ ထိုင်လျက် ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘ဗြဝီတု’ ဟူသည်မှာ မိန့်တော်မူပါ (ပြောဆိုပါ) ဟူ၍လည်းကောင်း အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

Ambaṭṭhavaṃsakathā

အမ္ဗဋ္ဌဝံသကထာ အဖွင့်

273-274. Dakkhiṇajanapadanti dakkhiṇāpathoti pākaṭaṃ. Gaṅgāya dakkhiṇato pākaṭajanapadaṃ. Tadā kira dakkhiṇāpathe bahū brāhmaṇatāpasā honti, so tattha gantvā ekaṃ tāpasaṃ vattapaṭipattiyā ārādhesi. So tassa upakāraṃ disvā āha – ‘‘ambho, purisa, mantaṃ te demi, yaṃ icchasi, taṃ mantaṃ gaṇhāhī’’ti. So āha – ‘‘na me ācariya, aññena mantena, kiccaṃ atthi, yassānubhāvena āvudhaṃ na parivattati, taṃ me mantaṃ dehī’’ti. So – ‘‘bhadraṃ, bho’’ti tassa dhanuagamanīyaṃ ambaṭṭhaṃ nāma vijjaṃ adāsi, so taṃ vijjaṃ gahetvā tattheva vīmaṃsitvā – ‘‘idāni me manorathaṃ pūressāmī’’ti isivesaṃ gahetvā okkākassa santikaṃ gato. Tena vuttaṃ – ‘‘dakkhiṇajanapadaṃ gantvā brahmamante adhīyitvā rājānaṃ okkākaṃ upasaṅkamitvā’’ti.

၂၇၃-၂၇၄. ‘ဒက္ခိဏဇနပဒံ’ ဟူသည်မှာ ဂင်္ဂါမြစ်၏ တောင်ဘက်အရပ်၌ ‘ဒက္ခိဏာပထ’ ဟု ထင်ရှားသော ဇနပုဒ်ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုအခါက ဒက္ခိဏာပထတိုင်း၌ ပုဏ္ဏားရသေ့များစွာ ရှိကြရာ ကဏှသည် ထိုအရပ်သို့ သွား၍ ရသေ့တစ်ပါးအား ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ်တို့ဖြင့် ပြုစုလုပ်ကျွေးလေသည်။ ထိုရသေ့သည် ကဏှ၏ ကျေးဇူးပြုမှုကို တွေ့မြင်သဖြင့် 'အမောင်... သင့်အား ငါ မန္တန်ပေးအံ့၊ သင်ယူလိုသော မန္တန်ကို သင်ယူလော့' ဟု ဆို၏။ ထိုအခါ ကဏှက 'ဆရာ... အကျွန်ုပ်အား အခြားမန္တန်များဖြင့် ကိစ္စမရှိပါ၊ အကြင်မန္တန်၏ အာနုဘော်ကြောင့် လက်နက်မထိရောက်နိုင် (လေးမြှားမလာနိုင်)၊ ထိုမန္တန်ကိုသာ ပေးတော်မူပါ' ဟု လျှောက်ထားသဖြင့်၊ ရသေ့က 'ကောင်းပြီ အမောင်' ဟု ဆိုကာ လေးမြှားများ မလာရောက်နိုင်သည့် ‘အမ္ဗဋ္ဌ’ မည်သော အတတ်မန္တန်ကို သင်ပေးလေသည်။ ကဏှသည် ထိုမန္တန်ကို သင်ယူပြီးနောက် ထိုနေရာ၌ပင် စမ်းသပ်ကြည့်ရှုကာ 'ယခု ငါ့အလိုဆန္ဒ ပြည့်ဝပေတော့အံ့' ဟု ကြံစည်လျက် ရသေ့အသွင်ကို ယူကာ ဩက္ကာကမင်းကြီးထံသို့ သွားလေသည်။ ထို့ကြောင့် သံဂါယနာတင် မထေရ်မြတ်တို့က 'ဒက္ခိဏဇနပဒံ၊ ပေ၊ ဥပသင်္ကမိတွာ' (ဒက္ခိဏဇနပုဒ်သို့ သွား၍ ...ပေ... ဩက္ကာကမင်းကြီးထံသို့ ချဉ်းကပ်၍) ဟု မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

Ettha brahmamanteti ānubhāvasampannatāya seṭṭhamante. Ko nevaṃ’re ayaṃ mayhaṃ dāsiputtoti ko nu evaṃ are ayaṃ mama dāsiputto. So taṃ khurappanti so rājā taṃ māretukāmatāya sannahitaṃ saraṃ tassa mantānubhāvena neva khipituṃ na apanetuṃ sakkhi, tāvadeva sakalasarīre sañjātasedo bhayena vedhamāno aṭṭhāsi.

ဤနေရာ၌ ‘ဗြဟ္မမန္တေ’ ဟူသည်မှာ တန်ခိုးအာနုဘော်နှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် မြတ်သောမန္တန်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ ‘ကော နေဝံ’ရေ အယံ မယှံ ဒါသိပုတ္တော’ ဟူသည်မှာ 'ဟယ်... အချင်းတို့၊ ငါ၏ ကျွန်မသားဖြစ်ပါလျက် ဤအကောင်သည် အဘယ်ကြောင့် ဤသို့ ပြုဝံ့သနည်း' ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘သော တံ ခုရပ္ပံ’ ဟူသည်မှာ ထိုမင်းသည် ကဏှကို သတ်လိုသောကြောင့် အသင့်ပြင်ဆင်ထားသော မြှားကို ကဏှ၏ မန္တန်အာနုဘော်ကြောင့် ပစ်လည်းမပစ်နိုင်၊ ပြန်လည်၍လည်း မချနိုင်ဘဲ ထိုခဏ၌ပင် တစ်ကိုယ်လုံး ချွေးများ ရွှဲရွှဲစိုလျက် ကြောက်ရွံ့တုန်လှုပ်ကာ မတ်တတ်ရပ်နေရခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

Amaccāti mahāmaccā. Pārisajjāti itare parisāvacarā. Etadavocunti – ‘‘daṇḍakīrañño kisavacchatāpase aparaddhassa āvudhavuṭṭhiyā sakalaraṭṭhaṃ vinaṭṭhaṃ[Pg.238]. Nāḷikero pañcasu tāpasasatesu ajjuno ca aṅgīrase aparaddho pathaviṃ bhinditvā nirayaṃ paviṭṭho’’ti cintayantā bhayena etaṃ sotthi, bhaddantetiādivacanaṃ avocuṃ.

‘အမစ္စာ’ ဟူသည်မှာ အမတ်ကြီးတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ‘ပါရိသဇ္ဇာ’ ဟူသည်မှာ အမတ်ကြီးတို့မှတစ်ပါး ပရိသတ်အဝိုင်းအဝန်း၌ ပါဝင်သူတို့ကိုလည်းကောင်း ဆိုလိုသည်။ ‘ဧတဒဝေါစုံ’ ဟူသည်မှာ 'ကိသဝစ္ဆရသေ့အား ပြစ်မှားခဲ့သော ဒဏ္ဍကီမင်းသည် လက်နက်မိုးရွာသွန်းမှုကြောင့် တစ်နိုင်ငံလုံး ပျက်စီးခဲ့ရဖူးပြီ။ နာဠိကေရမင်းသည်လည်း ငါးရာသော ရသေ့တို့အား ပြစ်မှားမိ၍လည်းကောင်း၊ အဇ္ဇုနမင်းသည် အင်္ဂီရသရသေ့အား ပြစ်မှားမိ၍လည်းကောင်း မြေကြီးအက်ကွဲကာ ငရဲသို့ ကျဆင်းသွားခဲ့ဖူးပြီ' ဟု ကြောက်ရွံ့စွာ တွေးတောကြလျက် 'အရှင်ဘုရား... ချမ်းသာဘေးကင်းပါစေသတည်း' အစရှိသော စကားကို လျှောက်ထားကြခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

Sotthi bhavissati raññoti idaṃ vacanaṃ kaṇho ciraṃ tuṇhī hutvā tato anekappakāraṃ yācīyamāno – ‘‘tumhākaṃ raññā mādisassa isino khurappaṃ sannayhantena bhāriyaṃ kammaṃ kata’’ntiādīni ca vatvā pacchā abhāsi. Undriyissatīti bhijjissati, thusamuṭṭhi viya vippakiriyissatīti. Idaṃ so ‘‘janaṃ tāsessāmī’’ti musā bhaṇati. Sarasanthambhanamatteyeva hissa vijjāya ānubhāvo, na aññatra. Ito paresupi vacanesu eseva nayo.

‘သောတ္ထိ ဘဝိဿတိ ရညော’ ဟူသော စကားကို ကဏှရသေ့သည် အတော်ကြာအောင် ဆိတ်ဆိတ်နေပြီးနောက်၊ လူတို့က အထပ်ထပ် တောင်းပန်ကြသောအခါ 'သင်တို့၏ မင်းကြီးသည် ငါကဲ့သို့သော ရသေ့အပေါ်၌ မြှားဖြင့် အသင့်ပြင်ဆင်မိသဖြင့် ကြီးလေးသောအမှုကို ပြုမိလေပြီ' စသည်ဖြင့် ပြောကြားပြီးမှ နောက်ဆုံး၌ မိန့်ဆိုခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ဥဒ္ဒရီယိဿတိ’ ဟူသည်မှာ ကွဲအက်လိမ့်မည်၊ ဖွဲဆုပ်ကဲ့သို့ ဖရိုဖရဲ လွင့်စဉ်သွားလိမ့်မည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုကဏှရသေ့သည် 'လူအပေါင်းကို ထိတ်လန့်စေအံ့' ဟု ကြံစည်ကာ ဤသို့ မုသားစကားကို ပြောဆိုခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ အကြောင်းမူကား ထိုရသေ့၏ အတတ်မန္တန်အာနုဘော်သည် မြှားကို တောင့်တင်းငြိမ်သက်အောင် ပြုနိုင်ရုံမျှသာ တတ်စွမ်းနိုင်ပြီး အခြား တန်ခိုးအာနုဘော် မရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဤစကား၏နောက်တွင် လာလတ္တံ့သော 'ခုနစ်နှစ်ပတ်လုံး မိုးမရွာစေရ' စသော စကားတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် မှတ်ယူအပ်၏။

Pallomoti pannalomo. Lomahaṃsanamattampissa na bhavissati. Idaṃ kira so ‘‘sace me rājā taṃ dārikaṃ dassatī’’ti paṭiññaṃ kāretvā avaca. Kumāre khurappaṃ patiṭṭhapesīti tena ‘‘saro otaratū’’ti mante parivatti, te kumārassa nābhiyaṃ patiṭṭhapesi. Dhītaraṃ adāsīti sīsaṃ dhovitvā adāsaṃ bhujissaṃ katvā dhītaraṃ adāsi, uḷāre ca taṃ ṭhāne ṭhapesi. Mā kho tumhe māṇavakāti idaṃ pana bhagavā – ‘‘ekena pakkhena ambaṭṭho sakyānaṃ ñāti hotī’’ti pakāsento tassa samassāsanatthaṃ āha. Tato ambaṭṭho ghaṭasatena abhisitto viya passaddhadaratho hutvā samassāsetvā samaṇo gotamo maṃ ‘‘tosessāmī’’ti ekena pakkhena ñātiṃ karoti, khattiyo kirāhamasmī’’ti cintesi.

‘ပလ္လောမော’ ဟူသည်မှာ ကြက်သီးမွေးညင်းမထဘဲ ငြိမ်သက်သောအမွေးရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထိုမင်းသားကြီးအား ကြက်သီးမွေးညင်းထခြင်းမျှပင် မဖြစ်စေရ။ ဤစကားကို ကဏှရသေ့သည် 'အကယ်၍ မင်းကြီးသည် ထိုမဒ္ဒရူပီသမီးတော်ကို ငါ့အား ပေးပါမည်' ဟု ကတိပြုစေပြီးမှ ပြောဆိုခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ကုမာရေ ခုရပ္ပံ ပတိဋ္ဌပေသိ’ ဟူသည်မှာ ကဏှရသေ့သည် 'မြှားသည် သက်ဆင်းပါစေ' ဟု မန္တန်မန်းမှုတ်လျက် မင်းသား၏ ချက်၌ တည်စေခဲ့ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘ဓီတရံ အဒါသိ’ ဟူသည်မှာ ကဏှ၏ ဦးခေါင်းကို ဆေးကြောသန့်စင်စေ၍ (ခေါင်းလျှော်ပေး၍) ကျွန်အဖြစ်မှ လွတ်မြောက်စေလျက် သမီးတော်ကို ထိမ်းမြားပေးကာ မြင့်မြတ်သော ရာထူး၌ ထားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘မာ ခေါ တုမှေ မာဏဝကာ’ ဟူသော စကားကိုမူ မြတ်စွာဘုရားသည် 'အမိဘက်မှကြည့်လျှင် အမ္ဗဋ္ဌသည် သာကီဝင်တို့၏ ဆွေမျိုးတော်စပ်ပေသည်' ဟု ထင်ရှားပြသလျက် အမ္ဗဋ္ဌအား စိတ်သက်သာရာရစေရန် မိန့်ကြားတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုအခါ အမ္ဗဋ္ဌသည် ရေအိုးတစ်ရာဖြင့် သွန်းလောင်းခံရသကဲ့သို့ ပူလောင်မှုများ ငြိမ်းအေးသွားကာ သက်ပြင်းချနိုင်လျက် 'ရဟန်းဂေါတမသည် ငါ့ကို နှစ်သက်စေရန် အမိဘက်မှ ဆွေမျိုးတော်စပ်ကြောင်း ပြုပေးပေသည်၊ ငါသည်လည်း မင်းမျိုးဖြစ်သတတ်' ဟု တွေးတောမိလေသည်။

Khattiyaseṭṭhabhāvavaṇṇanā

မင်းမျိုးတို့၏ မြတ်သည်၏အဖြစ် (ခတ္တိယသေဋ္ဌဘာဝ) အဖွင့်

275. Atha kho bhagavā – ‘‘ayaṃ ambaṭṭho khattiyosmī’’ti saññaṃ karoti, attano akhattiyabhāvaṃ na jānāti, handa naṃ jānāpessāmīti khattiyavaṃsaṃ dassetuṃ uttaridesanaṃ vaḍḍhento – ‘‘taṃ kiṃ maññasi ambaṭṭhā’’tiādimāha. Tattha idhāti imasmiṃ loke. Brāhmaṇesūti brāhmaṇānaṃ antare. Āsanaṃ vā udakaṃ vāti aggāsanaṃ vā aggodakaṃ vā. Saddheti matake uddissa katabhatte. Thālipāketi maṅgalādibhatte. Yaññeti yaññabhatte. Pāhuneti pāhunakānaṃ katabhatte paṇṇākārabhatte vā. Api nussāti api nu assa khattiyaputtassa. Āvaṭaṃ vā assa anāvaṭaṃ vāti[Pg.239], brāhmaṇakaññāsu nivāraṇaṃ bhaveyya vā no vā, brāhmaṇadārikaṃ labheyya vā na vā labheyyāti attho. Anupapannoti khattiyabhāvaṃ apatto, aparisuddhoti attho.

၂၇၅. ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် 'ဤအမ္ဗဋ္ဌသည် ငါကား မင်းမျိုးဖြစ်၏ဟု ထင်မှတ်နေပြီး မိမိ၏ မင်းမျိုးမဟုတ်သည်ကို မသိသေးချေ၊ ယခု ထိုအမ္ဗဋ္ဌအား သိစေအံ့' ဟု ကြံစည်တော်မူကာ မင်းမျိုးအနွယ်ကို ပြသရန် ဒေသနာတော်ကို တိုးမြှင့်လိုသဖြင့် 'တံ ကိံ မညသိ အမ္ဗဋ္ဌ' အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ ‘ဣဓ’ ဟူသည်မှာ ဤလောက၌ ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘ဗြာဟ္မဏေသု’ ဟူသည်မှာ ပုဏ္ဏားတို့၏ အလယ်၌ ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘အာသနံ ဝါ ဥဒကံ ဝါ’ ဟူသည်မှာ မြတ်သောနေရာ သို့မဟုတ် မြတ်သောရေကို ဆိုလိုသည်။ ‘သဒ္ဓေ’ ဟူသည်မှာ ကွယ်လွန်သူတို့ကို ရည်စူး၍ ပြုလုပ်သော ထမင်း (ကုတ်ဟီးထမင်း) ၌ လည်းကောင်း၊ ‘ထာလိပါကေ’ ဟူသည်မှာ မင်္ဂလာအခမ်းအနားများအတွက် စီရင်အပ်သော ထမင်း၌ လည်းကောင်း၊ ‘ယညေ’ ဟူသည်မှာ ယဇ်ပူဇော်ရာ၌ သုံးသောထမင်း၌ လည်းကောင်း၊ ‘ပါဟုနေ’ ဟူသည်မှာ ဧည့်သည်များအတွက် ပြင်ဆင်သော ထမင်း သို့မဟုတ် လက်ဆောင်ပေးသော ထမင်း၌ လည်းကောင်း ဆိုလိုသည်။ ‘အပိ နုဿ’ ဟူသည်မှာ ထိုမင်းသားအား ဆိုလိုသည်။ ‘အာဝဋံ ဝါ အဿ အနာဝဋံ ဝါ’ ဟူသည်မှာ ပုဏ္ဏားသတို့သမီးများနှင့် ထိမ်းမြားခြင်းကို တားမြစ်ခြင်း ရှိသလော သို့မဟုတ် မရှိသလော၊ ပုဏ္ဏားသတို့သမီးကို ရနိုင်ပါသလော သို့မဟုတ် မရနိုင်ပါသလော ဟု မေးမြန်းသည့် အနက်ဖြစ်သည်။ ‘အနုပပန္နော’ ဟူသည်မှာ မင်းမျိုးအဖြစ်သို့ မရောက်သေးသော (အမိဘက်မှ မစင်ကြယ်သော) ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။

276. Itthiyā vā itthiṃ karitvāti itthiyā vā itthiṃ pariyesitvā. Kismiñcideva pakaraṇeti kismiñcideva dose brāhmaṇānaṃ ayutte akattabbakaraṇe. Bhassapuṭenāti bhasmapuṭena, sīse chārikaṃ okiritvāti attho.

၂၇၆. ‘ဣတ္ထိယာ ဝါ ဣတ္ထိံ ကရိတွာ’ ဟူသည်မှာ မိန်းမ (ပုဏ္ဏားမယား) ကို ရှာဖွေပြီးနောက် အမျိုးသမီးဘက်မှ နှိုင်းယှဉ်လျှင်လည်း မင်းမျိုးတို့သည်သာ မြတ်ကုန်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘ကိသ္မိဉ္စိဒေဝ ပကရဏေ’ ဟူသည်မှာ တစ်စုံတစ်ခုသော အပြစ်ကြောင့် ပုဏ္ဏားတို့အား မသင့်လျော်သည့် (မပြုအပ်သည့်) အမှုကို ပြုမိခြင်းကြောင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘ဘဿပုဋေန’ ဟူသည်မှာ ပြာထုပ်ဖြင့် ဦးခေါင်းပေါ်၌ ပြာများကို ဖြန့်ကြဲခြင်း ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။

277. Janetasminti janitasmiṃ, pajāyāti attho. Ye gottapaṭisārinoti ye janetasmiṃ gottaṃ paṭisaranti – ‘‘ahaṃ gotamo, ahaṃ kassapo’’ti, tesu loke gottapaṭisārīsu khattiyo seṭṭho. Anumatā mayāti mama sabbaññutaññāṇena saddhiṃ saṃsanditvā desitā mayā anuññātā.

၂၇၇. "janetasminti" ဟူသည်မှာ လူအပေါင်း၌ သို့မဟုတ် သတ္တဝါအပေါင်း၌ ဟူသော အနက် ဖြစ်၏။ "ye gottapaṭisārinoti" ဟူသည်မှာ လူအပေါင်းတို့တွင် "ငါသည် ဂေါတမဖြစ်၏၊ ငါသည် ကဿပဖြစ်၏" ဟု အနွယ်ကို အားကိုးအားထား ပြုကြကုန်သော လောက၌ အနွယ်ကို ကိုးကွယ်ရာပြုသူတို့တွင် မင်းသည် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်၏ ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ "anumatā mayāti" ဟူသည်မှာ ငါဘုရား၏ သဗ္ဗညုတာဉာဏ်တော်နှင့် နှီးနှောတိုက်ဆိုင်၍ ဟောကြားတော်မူအပ်သောကြောင့် ငါဘုရား ခွင့်ပြုတော်မူအပ်ပြီ ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။

Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

ပထမဘာဏဝါရအဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Vijjācaraṇakathāvaṇṇanā

ဝိဇ္ဇာစရဏကထာအဖွင့်

278. Imāya pana gāthāya vijjācaraṇasampannoti idaṃ padaṃ sutvā ambaṭṭho cintesi – ‘‘vijjā nāma tayo vedā, caraṇaṃ pañca sīlāni, tayidaṃ amhākaṃyeva atthi, vijjācaraṇasampanno ce seṭṭho, mayameva seṭṭhā’’ti niṭṭhaṃ gantvā vijjācaraṇaṃ pucchanto – ‘‘katamaṃ pana taṃ, bho gotama, caraṇaṃ, katamā ca pana sā vijjā’’ti āha. Athassa bhagavā taṃ brāhmaṇasamaye siddhaṃ jātivādādipaṭisaṃyuttaṃ vijjācaraṇaṃ paṭikkhipitvā anuttaraṃ vijjācaraṇaṃ dassetukāmo – ‘‘na kho ambaṭṭhā’’tiādimāha. Tattha jātivādoti jātiṃ ārabbha vādo, brāhmaṇassevidaṃ vaṭṭati, na suddassātiādi vacananti attho. Esa nayo sabbattha. Jātivādavinibaddhāti jātivāde vinibaddhā. Esa nayo sabbattha.

၂၇၈. ဤဂါထာ၌ "vijjācaraṇasampanno" ဟူသော ဤပုဒ်ကို ကြားရသဖြင့် အမ္ဗဋ္ဌလုလင်သည် "ဝိဇ္ဇာဟူသည် ဝေဒသုံးပုံ ဖြစ်သည်၊ စရဏဟူသည် ငါးပါးသီလ ဖြစ်သည်၊ ထိုဝိဇ္ဇာစရဏသည် ငါတို့၏အယူ၌သာ ရှိ၏။ အကယ်၍ ဝိဇ္ဇာစရဏနှင့် ပြည့်စုံသူသည် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်ပါမူ ဤသို့ဖြစ်လျှင် ငါတို့သည်သာ အမြတ်ဆုံး ဖြစ်ကြကုန်၏" ဟု ကြံစည်လေသည်။ ဤသို့ ကြံစည်ဆုံးဖြတ်ပြီးလျှင် ဝိဇ္ဇာစရဏကို မေးမြန်းလိုသဖြင့် "အိုအရှင်ဂေါတမ၊ စရဏဟူသည် အဘယ်နည်း၊ ဝိဇ္ဇာဟူသည် အဘယ်နည်း" ဟု မေးလျှောက်လေသည်။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုအမ္ဗဋ္ဌအား ပုဏ္ဏားတို့၏ အယူဝါဒ၌ ထင်ရှားသော ဇာတ်ဝါဒ စသည်နှင့်စပ်ယှဉ်သော ထိုဝိဇ္ဇာစရဏကို ပယ်တော်မူ၍ အတုမရှိ မြတ်လှစွာသော ဝိဇ္ဇာစရဏကို ပြလိုသဖြင့် "na kho ambaṭṭha" အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ "jātivādo" ဟူသည်မှာ ဇာတ်ကို အကြောင်းပြု၍ ပြောဆိုသောစကား သို့မဟုတ် အယူဝါဒတည်း။ "ဤကိုယ်တိုင် သရဇ္ဈာယ်ခြင်း၊ သူတစ်ပါးကို သရဇ္ဈာယ်စေခြင်း၊ ကိုယ်တိုင် ယဇ်ပူဇော်ခြင်း၊ သူတစ်ပါးကို ယဇ်ပူဇော်စေခြင်း စသော အမှုသည် ပုဏ္ဏားဇာတ်ရှိသူအားသာ သင့်လျော်၏၊ သုဒ္ဒဇာတ်ရှိသူအား မသင့်လျော်" ဟူသော အစရှိသော စကား သို့မဟုတ် အယူဝါဒ ဖြစ်သည်ဟု အနက်ရှိ၏။ ကျန်ရှိသော "gottavādo, mānavādo" အစရှိသော အလုံးစုံသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် နားလည်အပ်၏။ "jātivādavinibaddhā" ဟူသည်မှာ ဇာတ်ကိုစွဲ၍ ပြောဆိုသောစကား သို့မဟုတ် အယူဝါဒ၌ စပ်ဖွဲ့ထားအပ်ကုန်၏ ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ အလုံးစုံသော ပုဒ်တို့၌ ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

Tato ambaṭṭho – ‘‘yattha dāni mayaṃ laggissāmāti cintayimha, tato no samaṇo gotamo mahāvāte thusaṃ dhunanto viya dūrameva avakkhipi. Yattha pana mayaṃ na laggāma, tattha no niyojesi. Ayaṃ no vijjācaraṇasampadā ñātuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā puna vijjācaraṇasampadaṃ pucchi. Athassa [Pg.240] bhagavā samudāgamato pabhuti vijjācaraṇaṃ dassetuṃ – ‘‘idha ambaṭṭha tathāgato’’tiādimāha.

ထိုသို့ မိန့်တော်မူခြင်းကြောင့် အမ္ဗဋ္ဌသည် "ယခုအခါ ငါတို့ ပါဝင်ပတ်သက်နိုင်လိမ့်မည်ဟု ကြံစည်ခဲ့သော ထိုဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပတ္တိမှ ရဟန်းဂေါတမသည် ငါတို့ကို လေမုန်တိုင်း၌ ဖွဲနုကို ခါချသကဲ့သို့ ဝေးစွာသို့ လွင့်ပစ်လိုက်လေပြီ။ ငါတို့ မပါဝင်နိုင်သော ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပတ္တိ၌သာ ငါတို့ကို တိုက်တွန်းနေပေသည်။ ငါတို့သည် ဤဝိဇ္ဇာစရဏ ပြည့်စုံခြင်းကို သိရှိရန် သင့်လျော်ပေသည်" ဟု ကြံစည်ကာ ဝိဇ္ဇာစရဏနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကို တစ်ဖန် ပြန်လည်မေးမြန်းလေသည်။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုအမ္ဗဋ္ဌအား ကောင်းစွာ အထက်မှစ၍ ဝိဇ္ဇာစရဏကို ပြသတော်မူခြင်းငှာ "idha ambaṭṭha tathāgato" အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

279. Ettha ca bhagavā caraṇapariyāpannampi tividhaṃ sīlaṃ vibhajanto ‘‘idamassa hoti caraṇasmi’’nti aniyyātetvā ‘‘idampissa hoti sīlasmi’’nti sīlavaseneva niyyātesi. Kasmā? Tassapi hi kiñci kiñci sīlaṃ atthi, tasmā caraṇavasena niyyātiyamāne ‘‘mayampi caraṇasampannā’’ti tattha tattheva laggeyya. Yaṃ pana tena supinepi na diṭṭhapubbaṃ, tasseva vasena niyyātento paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Idampissa hoti caraṇasmiṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, idampissa hoti caraṇasmintiādimāha. Ettāvatā aṭṭhapi samāpattiyo caraṇanti niyyātitā honti, vipassanā ñāṇato pana paṭṭhāya aṭṭhavidhāpi paññā vijjāti niyyātitā.

၂၇၉. ဤစကားရပ်၌ မြတ်စွာဘုရားသည် စရဏတရား၌ အကျုံးဝင်ပါသော်လည်း သုံးပါးအပြားရှိသော သီလကို အကျယ် ဝေဖန်တော်မူသောအခါ "idamassa hoti caraṇasmiṃ" ဟူ၍ နိဂုံးအုပ်တော်မမူဘဲ "idampissa hoti sīlasmiṃ" ဟူ၍ သီလ၏အဖြစ်ဖြင့်သာ နိဂုံးအုပ်တော်မူခဲ့သည်။ အဘယ်ကြောင့် သီလအဖြစ်ဖြင့်သာ နိဂုံးအုပ်တော်မူသနည်းဟူမူ - ပုဏ္ဏားတို့၌လည်း တစ်ပါးသီလမှ အချို့၊ အဒိန္နာဒါနမှ အချို့သော သီလများ ရှိနေကြသောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် စရဏအမည်ဖြင့် နိဂုံးအုပ်တော်မူလျှင် "ငါတို့သည်လည်း စရဏနှင့် ပြည့်စုံကြကုန်၏" ဟု ကြံစည်၍ ထိုသီလ၌ပင် ကပ်ငြိတွယ်တာနေကြပေလိမ့်မည်။ ထို့ကြောင့် ထိုထိုသီလ၌ပင် စရဏဟု ငြိကပ်ခြင်းမရှိစေရန် သီလအဖြစ်ဖြင့်သာ နိဂုံးအုပ်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ တစ်ဖန် ထိုအမ္ဗဋ္ဌသည် အိပ်မက်၌ပင် မမြင်ဖူးသေးသော ဈာန်ဟူသော စရဏတရားဖြင့်သာ နိဂုံးအုပ်တော်မူလိုသဖြင့် "ပထမဈာန်သို့ ရောက်၍ နေ၏၊ ဤသည်လည်း သူ၏ စရဏတရားပင် ဖြစ်၏...ပ... စတုတ္ထဈာန်သို့ ရောက်၍ နေ၏၊ ဤသည်လည်း သူ၏ စရဏတရားပင် ဖြစ်၏" အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဤမျှသော ပါဠိတော်အစဉ်ဖြင့် ရှစ်ပါးသော သမာပတ်တို့ကို "စရဏ" ဟူ၍ နိဂုံးအုပ်တော်မူအပ်ပြီး ဖြစ်သည်။ ဝိပဿနာဉာဏ်မှစ၍ ရှစ်ပါးသောအပြားရှိသော ပညာကိုမူ "ဝိဇ္ဇာ" ဟူ၍ နိဂုံးအုပ်တော်မူအပ်ပြီ။

Catuapāyamukhakathāvaṇṇanā

စတုအပါယမုခကထာအဖွင့်

280. Apāyamukhānīti vināsamukhāni. Anabhisambhuṇamānoti asampāpuṇanto, avisahamāno vā. Khārividhamādāyāti ettha khārīti araṇī kamaṇḍalu sujādayo tāpasaparikkhārā. Vidhoti kājo. Tasmā khāribharitaṃ kājamādāyāti attho. Ye pana khārivividhanti paṭhanti, te ‘‘khārīti kājassa nāmaṃ, vividhanti bahukamaṇḍaluādiparikkhāra’’nti vaṇṇayanti. Pavattaphalabhojanoti patitaphalabhojano. Paricārakoti kappiyakaraṇapattapaṭiggahaṇapādadhovanādivattakaraṇavasena paricārako. Kāmañca guṇādhikopi khīṇāsavasāmaṇero puthujjanabhikkhuno vuttanayena paricārako hoti, ayaṃ pana na tādiso guṇavasenapi veyyāvaccakaraṇavasenapi lāmakoyeva.

၂၈၀. "apāyamukhānīti" ဟူသည်မှာ ပျက်စီးခြင်း၏ အကြောင်းများ ဖြစ်၏။ "anabhisambhuṇamānoti" ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာ မရရှိနိုင်ဘဲ သို့မဟုတ် အားထုတ်ခြင်းငှာပင် မစွမ်းနိုင်ဘဲ ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ "khārividhamādāyāti" ဟူသော ပုဒ်၌ "khārī" ဟူသည်မှာ ပွတ်ခုံပွတ်ကျည်၊ ရေကရား၊ ယဇ်မွှေယောက်မ၊ စာမရီသားမြီးယပ် အစရှိသော ရသေ့တို့၏ အသုံးအဆောင် ပရိက္ခရာများ ဖြစ်သည်။ "vidho" ဟူသည်မှာ ထမ်းပိုး ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ရသေ့ပရိက္ခရာများဖြင့် ပြည့်နေသော ထမ်းပိုးကို ယူဆောင်၍ ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ "khārivividhaṃ" ဟု ရွတ်ဖတ်ကြသော အချို့ဆရာတို့မူ "khārī" ဟူသည် ထမ်းပိုး၏ အမည်ဖြစ်၍ "vividhaṃ" ဟူသည်မှာ များစွာသော ရေကရား အစရှိသော အသုံးအဆောင် ပရိက္ခရာ ဖြစ်သည်ဟု ဖွင့်ဆိုကြသည်။ "pavattaphalabhojanoti" ဟူသည်မှာ အလိုအလျောက် ကြွေကျသော သစ်သီးကို စားလေ့ရှိသောသူ ဖြစ်၏။ "paricārakoti" ဟူသည်မှာ အပ်စပ်အောင် ဆောင်ရွက်ပေးခြင်း၊ သပိတ်လှမ်းယူခြင်း၊ ခြေဆေးပေးခြင်း စသော ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ် ပြုစုလုပ်ကျွေးခြင်းဖြင့် အလုပ်အကျွေး ဖြစ်သည်။ ဂုဏ်အားဖြင့် သာလွန်ထူးကဲသော ရဟန္တာသာမဏေသည်ပင်လျှင် ပုထုဇဉ်ရဟန်း၏ အလုပ်အကျွေး ဖြစ်နိုင်ပါသော်လည်း ဤရသေ့သည်ကား ထိုကဲ့သို့သော အလုပ်အကျွေးမျိုး မဟုတ်ဘဲ၊ ဂုဏ်အားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ဝေယျာဝစ္စပြုခြင်းအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း အလွန်ညံ့ဖျင်းအောက်ကျလှသော အလုပ်အကျွေးသာ ဖြစ်သည်။

Kasmā pana tāpasapabbajjā sāsanassa vināsamukhanti vuttāti? Yasmā gacchantaṃ gacchantaṃ sāsanaṃ tāpasapabbajjāvasena osakkissati. Imasmiñhi sāsane pabbajitvā tisso sikkhā pūretuṃ asakkontaṃ lajjino sikkhākāmā – ‘‘natthi tayā saddhiṃ uposatho vā pavāraṇā vā saṅghakammaṃ vā’’ti jigucchitvā parivajjenti. So ‘‘dukkaraṃ khuradhārūpamaṃ sāsane paṭipattipūraṇaṃ dukkhaṃ, tāpasapabbajjā pana sukarā ceva bahujanasammatā cā’’ti vibbhamitvā tāpaso hoti. Aññe taṃ disvā – ‘‘kiṃ tayā kata’’nti pucchanti. So – ‘‘bhāriyaṃ tumhākaṃ sāsane kammaṃ, idha pana sachandacārino maya’’nti [Pg.241] vadati. Sopi, yadi evaṃ ahampi ettheva pabbajāmīti tassa anusikkhanto tāpaso hoti. Evamaññepi aññepīti kamena tāpasāva bahukā honti. Tesaṃ uppannakāle sāsanaṃ osakkitaṃ nāma bhavissati. Loke evarūpo buddho nāma uppajji, tassa īdisaṃ nāma sāsanaṃ ahosīti sutamattameva bhavissati. Idaṃ sandhāya bhagavā tāpasapabbajjaṃ sāsanassa vināsamukhanti āha.

အဘယ်ကြောင့် ရသေ့ရဟန်းပြုခြင်းကို သာသနာတော် ပျက်စီးခြင်း၏ အကြောင်းဟု မြတ်စွာဘုရား မိန့်တော်မူအပ်ပါသနည်း။ အကြောင်းမူကား ကာလကြာမြင့်လာသည်နှင့်အမျှ သာသနာတော်သည် ရသေ့ပြုခြင်းကြောင့် ဆုတ်ယုတ်သွားမည် ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ဤသာသနာတော်၌ ရဟန်းပြုပြီးနောက် သိက္ခာသုံးပါးကို မဖြည့်ကျင့်နိုင်သော အလဇ္ဇီရဟန်းကို မကောင်းမှုမှ ရှက်တတ်၍ သိက္ခာကို လိုလားသော ရဟန်းတို့က "သင်နှင့်အတူတကွ ဥပုသ်ပြုခြင်း၊ ပဝါရဏာပြုခြင်း၊ သံဃကံပြုခြင်း မရှိတော့ပြီ" ဟု စက်ဆုပ်ရွံရှာ၍ ရှောင်ကြဉ်ကြကုန်၏။ ထိုအလဇ္ဇီရဟန်းသည် "သာသနာတော်၌ သင်တုန်းဓားသွားပေါ် နင်းလျှောက်ရသကဲ့သို့ ခဲယဉ်းလှသော အကျင့်ကို ဖြည့်ကျင့်ရခြင်းသည် ဆင်းရဲလှ၏။ ရသေ့ပြုခြင်းသည်ကား လွယ်ကူလှပြီး လူအများကလည်း အမွန်အမြတ်ဟု သမုတ်ကြသည်" ဟု ကြံစည်ကာ လူထွက်၍ ရသေ့ပြုလေ၏။ အခြားရဟန်းတို့သည် ထိုရသေ့ကိုမြင်၍ "သင် အဘယ်ကြောင့် ဤသို့ ပြုသနည်း" ဟု မေးမြန်းကြရာ၊ သူက "အရှင်တို့၏ သာသနာတော်၌ အလုပ်သည် လွန်စွာဝန်လေးလှ၏၊ ဤရသေ့ဘဝ၌မူ ငါတို့သည် မိမိအလိုဆန္ဒအတိုင်း လွတ်လပ်စွာ လှည့်လည်နိုင်ကြကုန်၏" ဟု ပြောဆို၏။ ထိုအခါ ထိုမေးမြန်းသော ရဟန်းသည်လည်း "ယင်းသို့ဖြစ်လျှင် ငါသည်လည်း ဤရသေ့ဘဝ၌သာ ရဟန်းပြုတော့အံ့" ဟု ကြံစည်ကာ ထိုရသေ့၏ အတုကို လိုက်၍ ရသေ့ပြုလေသည်။ ဤနည်းအားဖြင့် အခြားရဟန်းတို့သည်လည်းကောင်း၊ အခြားလူတို့သည်လည်းကောင်း တစ်ဆင့်ပြီးတစ်ဆင့် ရသေ့များ ဖြစ်လာကြသဖြင့် ရသေ့များ လွန်စွာ များပြားလာပေလိမ့်မည်။ ထိုရသေ့များပြားသောအခါ၌ သာသနာတော်သည် ဆုတ်ယုတ်ကွယ်ပျောက်သွားမည် ဖြစ်၏။ "လောက၌ ဤကဲ့သို့သော ဘုရားပွင့်ခဲ့ဖူးသည်၊ ထိုဘုရား၏ ဤကဲ့သို့သော သာသနာတော် ရှိခဲ့ဖူးသည်" ဟု ကြားရရုံမျှသာ ကျန်ရှိတော့ပေလိမ့်မည်။ ဤသာသနာတော် ဆုတ်ယုတ်ခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ မြတ်စွာဘုရားသည် ရသေ့ပြုခြင်းကို သာသနာတော် ပျက်စီးခြင်း၏ အကြောင်းဟု မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

Kudālapiṭakanti kandamūlaphalaggahaṇatthaṃ kudālañceva piṭakañca. Gāmasāmantaṃ vāti vijjācaraṇasampadādīni anabhisambhuṇanto, kasikammādīhi ca jīvitaṃ nipphādetuṃ dukkhanti maññamāno bahujanakuhāpanatthaṃ gāmasāmante vā nigamasāmante vā aggisālaṃ katvā sappiteladadhimadhuphāṇitatilataṇḍulādīhi ceva nānādārūhi ca homakaraṇavasena aggiṃ paricaranto acchati.

"kudālapiṭakaṃ" ဟူသည်မှာ သစ်ဥ၊ သစ်မြစ်၊ သစ်သီးတို့ကို ယူဆောင်ရန် ပေါက်တူးနှင့် တောင်းကို ဆိုလိုသည်။ "gāmasāmantaṃ vā" ဟူသည်မှာ ဝိဇ္ဇာစရဏနှင့် ပြည့်စုံခြင်း အစရှိသည်တို့ကို ကောင်းစွာ မရရှိနိုင်သဖြင့်လည်းကောင်း၊ လယ်ထွန်ခြင်း အစရှိသော အလုပ်တို့ဖြင့် အသက်မွေးဝမ်းကျောင်း ပြုရန် ခဲယဉ်းလှသည်ဟု ထင်မှတ်သဖြင့်လည်းကောင်း၊ လူအများကို အံ့ဩစရာဖြစ်စေရန် (ကြည်ညိုစေရန်) ရွာ၏အနီး၌ သော်လည်းကောင်း၊ မြို့ငယ် (နိဂုံး) ၏ အနီး၌ သော်လည်းကောင်း မီးတင်းကုတ် (မီးပူဇော်ရာတဲ) ကို ဆောက်လုပ်၍ ထောပတ်၊ ဆီ၊ နို့ဓမ်း၊ ပျားရည်၊ တင်လဲ၊ နှမ်း၊ ဆန် အစရှိသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အမျိုးမျိုးသော ထင်းတို့ဖြင့်လည်းကောင်း မီးပူဇော်ခြင်းဖြင့် မီးကို လုပ်ကျွေးပြုစုလျက် နေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

Catudvāraṃ agāraṃ karitvāti catumukhaṃ pānāgāraṃ katvā tassa dvāre maṇḍapaṃ katvā tattha pānīyaṃ upaṭṭhapetvā āgatāgate pānīyena āpucchati. Yampissa addhikā kilantā pānīyaṃ pivitvā parituṭṭhā bhattapuṭaṃ vā taṇḍulādīni vā denti, taṃ sabbaṃ gahetvā ambilayāguādīni katvā bahutaraṃ āmisagahaṇatthaṃ kesañci annaṃ deti, kesañci bhattapacanabhājanādīni. Tehipi dinnaṃ āmisaṃ vā pubbaṇṇādīni vā gaṇhati, tāni vaḍḍhiyā payojeti. Evaṃ vaḍḍhamānavibhavo gomahiṃsadāsīdāsapariggahaṃ karoti, mahantaṃ kuṭumbaṃ saṇṭhapeti. Imaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ – ‘‘catudvāraṃ agāraṃ karitvā acchatī’’ti. ‘‘Tamahaṃ yathāsatti yathābalaṃ paṭipūjessāmī’’ti idaṃ panassa paṭipattimukhaṃ. Iminā hi mukhena so evaṃ paṭipajjatīti. Ettāvatā ca bhagavatā sabbāpi tāpasapabbajjā niddiṭṭhā honti.

«စတုဒွါရံ အဂါရံ ကရိတွာ»ဟူသည်ကား မုခ်လေးခုရှိသော သောက်ရေလှူရာ ဇရပ်တဲကို ဆောက်လုပ်၍ ထိုဇရပ်၏ တံခါးပေါက်၌ မဏ္ဍပ်ဆောက်ကာ ထိုမဏ္ဍပ်၌ သောက်ရေကို တည်ထား၍ လာလာသမျှသော ခရီးသွားတို့ကို သောက်ရေဖြင့် ဖိတ်မန္တကပြုခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထိုရသေ့အား ခရီးသွားတို့သည် ပင်ပန်းနွမ်းနယ်ကြသဖြင့် သောက်ရေကို သောက်ကြရ၍ နှစ်သက်ကျေနပ်ကြသဖြင့် မိမိတို့ပါလာသော ထမင်းထုပ်ကိုသော်လည်းကောင်း၊ ဆန်အစရှိသည်တို့ကိုသော်လည်းကောင်း ပေးလှူကြကုန်၏။ ထိုလှူဖွယ်ပစ္စည်းအားလုံးကို လက်ခံရယူပြီးလျှင် ရက်တက်ချဉ်ရည်ဖြင့် ပြုအပ်သော ယာဂုအစရှိသည်တို့ကို ပြုလုပ်၍ သာ၍များပြားသော အာမိသကို ပြန်လည်ရရှိခြင်းငှာ အချို့သော ခရီးသွားတို့အား အစာကို ပေးလှူ၏။ အချို့သော ခရီးသွားတို့အား ထမင်းချက်အိုးအစရှိသည်တို့ကို ပေး၏။ ထိုခရီးသွားတို့ ပေးလှူအပ်သော သင်္ကန်းစသော အာမိသကိုသော်လည်းကောင်း၊ ကောက်ပဲသီးနှံအစရှိသည်တို့ကိုသော်လည်းကောင်း လက်ခံယူ၏။ ထိုအာမိသ၊ ကောက်ပဲသီးနှံအစရှိသည်တို့ကို နှစ်ဆ၊ သုံးဆ တိုးပွားစေရန် အလို့ငှာ အားထုတ်၏။ ဤသို့လျှင် တိုးပွားလာသော စည်းစိမ်ရှိသည်ဖြစ်၍ နွား၊ ကျွဲ၊ ကျွန်မိန်းမ၊ ကျွန်ယောကျ်ားတို့ကို သိမ်းဆည်းစုဆောင်းခြင်းကို ပြု၏။ များစွာသော စည်းစိမ်ဥစ္စာကို ကောင်းစွာ ထူထောင်တည်တံ့စေ၏။ ဤဆိုအပ်ပြီးသော အကျင့်ကို ရည်ရွယ်တော်မူ၍ မြတ်စွာဘုရားသည် «စတုဒွါရံ အဂါရံ ကရိတွာ အစ္ဆတိ»ဟူသော ဤပါဠိကို ဟောတော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ «တမဟံ ယထာသတ္တိ ယထာဗလံ ပဋိပူဇေဿာမိ»ဟူသော ဤစကားသည်ကား ထိုစတုတ္ထရသေ့၏ ကောဟညအကျင့်၏ အစပျိုးရာမျှသာ ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့် ထိုစကားသည် ထိုရသေ့၏ အကျင့်၏ အစပျိုးရာဖြစ်သနည်းဟူမူ— အကြောင်းမူကား ဤသို့ မိမိစွမ်းနိုင်သမျှ ပူဇော်ခြင်းကို အစပြု၍ ထိုရသေ့သည် ဤဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ကျင့်ကြံသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဤသို့လျှင် ဤမျှအတိုင်းအရှည်ရှိသော ပါဠိတော်အစဉ်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ရသေ့တို့၏ ပဗ္ဗဇ္ဇာအားလုံးတို့ကို ညွှန်ပြတော်မူအပ်ပြီ ဖြစ်၏။

Kathaṃ? Aṭṭhavidhā hi tāpasā – saputtabhariyā, uñchācariyā, anaggipakkikā, asāmapākā, asmamuṭṭhikā, dantavakkalikā, pavattaphalabhojanā, paṇḍupalāsikāti. Tattha ye keṇiyajaṭilo viya kuṭumbaṃ saṇṭhapetvā vasanti, te saputtabhariyā nāma.

အဘယ်သို့ ညွှန်ပြတော်မူသနည်းဟူမူ— ရသေ့တို့သည် (၁) သပုတ္တဘရိယ (သားမယားနှင့်တကွဖြစ်သော ရသေ့)၊ (၂) ဥဉ္ဆာစရိယ (ကောက်ပဲရှာမှီးသော ရသေ့)၊ (၃) အနဂ္ဂိပک္ကိက (မီးဖြင့်မချက်ဘဲ စားသော ရသေ့)၊ (၄) အသာမံပါက (ကိုယ်တိုင်မချက်သော ရသေ့)၊ (၅) အသ္မမုဋ္ဌိက (ကျောက်ခဲဖြင့်ထု၍ စားသော ရသေ့)၊ (၆) ဒန္တဝက္ကလိက (သွားဖြင့်ကိုက်ခွာစားသော ရသေ့)၊ (၇) ပဝတ္တဖလဘောဇန (ကြွေကျသောသစ်သီးကို စားသော ရသေ့)၊ (၈) ပဏ္ဍုပလာသိက (သစ်ရွက်ဝါကို စားသော ရသေ့) ဟု ရှစ်မျိုး ရှိကြကုန်၏။ ထိုရှစ်မျိုးတို့တွင် ကေဏိယရသေ့ကဲ့သို့ အိမ်ထောင်စု စည်းစိမ်ဥစ္စာကို ထူထောင်လျက် နေကြကုန်သော ရသေ့တို့သည် သပုတ္တဘရိယရသေ့များ မည်ကုန်၏။

Ye [Pg.242] pana ‘‘saputtadārabhāvo nāma pabbajitassa ayutto’’ti lāyanamaddanaṭṭhānesu vīhimuggamāsatilādīni saṅkaḍḍhitvā pacitvā paribhuñjanti, te uñchācariyā nāma.

အချို့သော ရသေ့တို့သည်ကား «သားမယားနှင့်တကွ နေထိုင်ခြင်းသည် ရသေ့ရဟန်းတို့အား မသင့်လျော်»ဟု ကြံစည်နှလုံးသွင်းကာ စပါးရိတ်ရာ၊ နယ်ရာတလင်းတို့၌ ကောက်၊ ပဲနောက်၊ ပဲကြီး၊ နှမ်း အစရှိသည်တို့ကို အလှူခံသောအားဖြင့် စုရုံးကာ ချက်ပြုတ်သုံးဆောင်ကြကုန်၏။ ထိုရသေ့တို့သည် ဥဉ္ဆာစရိယရသေ့များ မည်ကုန်၏။

Ye ‘‘khalena khalaṃ vicaritvā vīhiṃ āharitvā koṭṭetvā paribhuñjanaṃ nāma ayutta’’nti gāmanigamesu taṇḍulabhikkhaṃ gahetvā pacitvā paribhuñjanti, te anaggipakkikā nāma.

«တလင်းတစ်ခုမှ တစ်ခုသို့ လှည့်လည်၍ စပါးကို ရှာဖွေဆောင်ယူပြီးလျှင် ထောင်းထုစားသောက်ခြင်းသည် ရသေ့ရဟန်းတို့အား မသင့်လျော်»ဟု နှလုံးသွင်းကာ ရွာနိဂုံးတို့၌ ဆန်ဆွမ်းကို ခံယူ၍ ချက်ပြုတ်သုံးဆောင်ကြကုန်သော ရသေ့တို့သည် အနဂ္ဂိပက္ကိကရသေ့များ မည်ကုန်၏။

Ye pana ‘‘kiṃ pabbajitassa sāmapākenā’’ti gāmaṃ pavisitvā pakkabhikkhameva gaṇhanti, te asāmapākā nāma.

အချို့သော ရသေ့တို့သည်ကား «ရသေ့ရဟန်းတို့အား ကိုယ်တိုင်ချက်ပြုတ်ခြင်းဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း»ဟု ကြံစည်ကာ ရွာသို့ဝင်၍ ချက်ပြုတ်ပြီးသား ဆွမ်းကိုသာ ခံယူသုံးဆောင်ကြကုန်၏။ ထိုရသေ့တို့သည် အသာမံပါကရသေ့များ မည်ကုန်၏။

Ye ‘‘divase divase bhikkhāpariyeṭṭhi nāma dukkhā pabbajitassā’’ti muṭṭhipāsāṇena ambāṭakādīnaṃ rukkhānaṃ tacaṃ koṭṭetvā khādanti, te asmamuṭṭhikā nāma.

«နေ့တိုင်း နေ့တိုင်း ဆွမ်းရှာဖွေရခြင်းသည် ရသေ့ရဟန်းတို့အား ဆင်းရဲလှ၏»ဟု ကြံစည်၍ လက်ဆုပ်ပမာဏရှိသော ကျောက်ခဲဖြင့် ဝှေးပင် (ဂွေးပင်) အစရှိသော သစ်ပင်တို့၏ သစ်ခေါက်ကို ထုရိုက်ခွာယူ၍ စားကြကုန်၏။ ထိုရသေ့တို့သည် အသ္မမုဋ္ဌိကရသေ့များ မည်ကုန်၏။

Ye pana ‘‘pāsāṇena tacaṃ koṭṭetvā vicaraṇaṃ nāma dukkha’’nti danteheva ubbāṭetvā khādanti, te dantavakkalikā nāma.

အချို့သော ရသေ့တို့သည်ကား «ကျောက်ခဲဖြင့် သစ်ခေါက်ကို ထုရိုက်လှည့်လည်ရခြင်းသည် ဆင်းရဲလှ၏»ဟု ကြံစည်၍ သွားတို့ဖြင့်သာ ကိုက်ခဲခွာယူ၍ စားကြကုန်၏။ ထိုရသေ့တို့သည် ဒန္တဝက္ကလိကရသေ့များ မည်ကုန်၏။

Ye ‘‘dantehi ubbāṭetvā khādanaṃ nāma dukkhaṃ pabbajitassā’’ti leḍḍudaṇḍādīhi paharitvā patitāni phalāni paribhuñjanti, te pavattaphalabhojanā nāma.

«သွားဖြင့် ကိုက်ခဲခွာယူစားရခြင်းသည် ရသေ့ရဟန်းတို့အား ဆင်းရဲလှ၏»ဟု ကြံစည်ကာ ခဲ၊ တုတ် အစရှိသည်တို့ဖြင့် ပစ်ခတ်ပုတ်ခတ်၍ ကြွေကျစေအပ်သော သစ်သီးတို့ကို သုံးဆောင်ကြကုန်၏။ ထိုရသေ့တို့သည် ပဝတ္တဖလဘောဇနရသေ့များ မည်ကုန်၏။

Ye pana ‘‘leḍḍudaṇḍādīhi pātetvā paribhogo nāma asāruppo pabbajitassā’’ti sayaṃ patitāneva pupphaphalapaṇḍupalāsādīni khādantā yāpenti, te paṇḍupalāsikā nāma.

အချို့သော ရသေ့တို့သည်ကား «ခဲ၊ တုတ် အစရှိသည်တို့ဖြင့် ပစ်ခတ်ကြွေကျစေ၍ သုံးဆောင်ခြင်းသည် ရသေ့ရဟန်းတို့နှင့် မလျောက်ပတ်»ဟု ကြံစည်ကာ အလိုလို ကြွေကျကုန်သော အပွင့်၊ အသီး၊ ဖျော့တော့ဝင်းဝါသော သစ်ရွက်ခြောက် အစရှိသည်တို့ကိုသာ ခဲစားလျက် မျှတကြကုန်၏။ ထိုရသေ့တို့သည် ပဏ္ဍုပလာသိကရသေ့များ မည်ကုန်၏။

Te tividhā – ukkaṭṭhamajjhimamudukavasena. Tattha ye nisinnaṭṭhānato anuṭṭhāya hatthena pāpuṇanaṭṭhāneva patitaṃ gahetvā khādanti, te ukkaṭṭhā. Ye ekarukkhato aññaṃ rukkhaṃ na gacchanti, te majjhimā. Ye taṃ taṃ rukkhamūlaṃ gantvā pariyesitvā khādanti, te mudukā.

ထိုပဏ္ဍုပလာသိကရသေ့တို့သည် ဥက္ကဋ္ဌ (အမြတ်စား)၊ မဇ္ဈိမ (အလတ်စား)၊ မုဒုက (အညံ့စား) အားဖြင့် သုံးမျိုးရှိကြကုန်၏။ ထိုသုံးမျိုးတို့တွင် ထိုင်နေရာမှ မထဘဲ မိမိလက်လှမ်းမီရာအရပ်၌သာ ကြွေကျသော အပွင့်၊ အသီး၊ သစ်ရွက်တို့ကို ကောက်ယူသုံးဆောင်ကြကုန်သော ရသေ့တို့သည် ဥက္ကဋ္ဌရသေ့များ မည်ကုန်၏။ တစ်ပင်သော သစ်ပင်မှ အခြားသော သစ်ပင်သို့ မသွားကြကုန်သော ရသေ့တို့သည် မဇ္ဈိမရသေ့များ မည်ကုန်၏။ ထိုထိုသစ်ပင်ရင်းသို့ သွားရောက်ကာ ရှာဖွေ၍ သုံးဆောင်ကြကုန်သော ရသေ့တို့သည် မုဒုကရသေ့များ မည်ကုန်၏။

Imā pana aṭṭhapi tāpasapabbajjā imāhi catūhiyeva saṅgahaṃ gacchanti. Kathaṃ? Etāsu hi saputtabhariyā ca uñchācariyā ca agāraṃ bhajanti. Anaggipakkikā ca asāmapākā ca agyāgāraṃ bhajanti. Asmamuṭṭhikā ca dantavakkalikā ca kandamūlaphalabhojanaṃ bhajanti. Pavattaphalabhojanā ca paṇḍupalāsikā ca pavattaphalabhojanaṃ bhajanti. Tena vuttaṃ – ‘‘ettāvatā ca bhagavatā sabbāpi tāpasapabbajjā niddiṭṭhā hontī’’ti.

ဤရှစ်မျိုးသော ရသေ့တို့၏ ပဗ္ဗဇ္ဇာတို့သည် လေးပါးသော ပဗ္ဗဇ္ဇာတို့၌သာလျှင် သက်ဝင်သိမ်းကျုံးခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏။ အဘယ်သို့ သက်ဝင်သိမ်းကျုံးသနည်းဟူမူ— ထိုရှစ်ပါးတို့တွင် သပုတ္တဘရိယပဗ္ဗဇ္ဇာနှင့် ဥဉ္ဆာစရိယပဗ္ဗဇ္ဇာတို့သည် အဂါရပဗ္ဗဇ္ဇာသို့ သက်ဝင်ကုန်၏။ အနဂ္ဂိပက္ကိကပဗ္ဗဇ္ဇာနှင့် အသာမံပါကပဗ္ဗဇ္ဇာတို့သည် အဂျာဂါရပဗ္ဗဇ္ဇာသို့ သက်ဝင်ကုန်၏။ အသ္မမုဋ္ဌိကပဗ္ဗဇ္ဇာနှင့် ဒန္တဝက္ကလိကပဗ္ဗဇ္ဇာတို့သည် ကန္ဒမူလဖလဘောဇနပဗ္ဗဇ္ဇာသို့ သက်ဝင်ကုန်၏။ ပဝတ္တဖလဘောဇနပဗ္ဗဇ္ဇာနှင့် ပဏ္ဍုပလာသိကပဗ္ဗဇ္ဇာတို့သည် ပဝတ္တဖလဘောဇနပဗ္ဗဇ္ဇာသို့ သက်ဝင်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် «ဤမျှသော ပါဠိတော်အစဉ်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ရသေ့တို့၏ ပဗ္ဗဇ္ဇာအားလုံးကို ညွှန်ပြတော်မူပြီးဖြစ်သည်»ဟု ဆိုခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

281-282. Idāni [Pg.243] bhagavā sācariyakassa ambaṭṭhassa vijjācaraṇasampadāya apāyamukhampi appattabhāvaṃ dassetuṃ taṃ kiṃ maññasi ambaṭṭhātiādimāha. Taṃ uttānatthameva. Attanā āpāyikopi aparipūramānoti attanā vijjācaraṇasampadāya āpāyikenāpi aparipūramānena.

၂၈၁-၂၈၂. ယခုအခါ၌ မြတ်စွာဘုရားသည် ဆရာနှင့်တကွဖြစ်သော အမ္ဗဋ္ဌလုလင်အား ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပဒါ၏ ပျက်စီးကြောင်း (အပါယမုခ) သို့မျှပင် မရောက်နိုင်သေးသည်၏အဖြစ်ကို ပြသခြင်းငှာ «တံ ကိံ မညသိ အမ္ဗဋ္ဌ» အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားသည် ပေါ်လွင်ထင်ရှားသော အနက်ရှိသည်သာ ဖြစ်၏။ «အတ္တနာ အာပါယိကောပိ အပရိပူရမာနော» ဟူသည်ကား မိမိကိုယ်တိုင် ဝိဇ္ဇာစရဏသမ္ပဒါ၏ ပျက်စီးကြောင်း၌ ယှဉ်သူဖြစ်၍ ထိုအပါယမုခအဖြစ်ကိုမျှပင် မပြည့်စုံစေနိုင်သေးခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

Pubbakaisibhāvānuyogavaṇṇanā

ပုဗ္ဗကဣသိဘာဝါနုယောဂအဖွင့် (ရှေးရသေ့တို့၏ အကျင့်အဖွင့်)

283. Dattikanti dinnakaṃ. Sammukhībhāvampi na dadātīti kasmā na dadāti? So kira sammukhā āvaṭṭaniṃ nāma vijjaṃ jānāti. Yadā rājā mahārahena alaṅkārena alaṅkato hoti, tadā rañño samīpe ṭhatvā tassa alaṅkārassa nāmaṃ gaṇhati. Tassa rājā nāme gahite na demīti vattuṃ na sakkoti. Datvā puna chaṇadivase alaṅkāraṃ āharathāti vatvā, natthi, deva, tumhehi brāhmaṇassa dinnoti vutto, ‘‘kasmā me dinno’’ti pucchi. Te amaccā ‘so brāhmaṇo sammukhā āvaṭṭanimāyaṃ jānāti. Tāya tumhe āvaṭṭetvā gahetvā gacchatī’ti āhaṃsu. Apare raññā saha tassa atisahāyabhāvaṃ asahantā āhaṃsu – ‘‘deva, etassa brāhmaṇassa sarīre saṅkhaphalitakuṭṭhaṃ nāma atthi. Tumhe etaṃ disvāva āliṅgatha parāmasatha, idañca kuṭṭhaṃ nāma kāyasaṃsaggavasena anugacchati, mā evaṃ karothā’’ti. Tato paṭṭhāya tassa rājā sammukhībhāvaṃ na deti.

၂၈၃. «ဒတ္တိကံ»ဟူသည်ကား ပေးအပ်သော ဆွမ်းထမင်းကို ဆိုလိုသည်။ «သမ္မုခီဘာဝမ္ပိ န ဒဒါတိ» ဟူသည်ကား— အဘယ်ကြောင့် မျက်နှာမပြသနည်း။ ထိုပုဏ္ဏားသည် မျက်မှောက်၌ လှည့်ပတ်ဆွဲဆောင်တတ်သော «သမ္မုခါဝဋ္ဋနီ» အမည်ရှိသော အတတ် (မန္တန်) ကို သိ၏။ မင်းကြီးသည် များစွာသောတန်ဖိုးရှိသော တန်ဆာတို့ကို ဆင်ယင်အပ်သောအခါ ထိုပုဏ္ဏားသည် မင်းကြီး၏ အနီး၌ရပ်၍ ထိုတန်ဆာ၏အမည်ကို ပြောဆိုကာ တောင်းယူတတ်၏။ မင်းကြီးသည် ထိုပုဏ္ဏားက အမည်ကို ထုတ်ဖော်တောင်းယူပြီးသောအခါ «ငါမပေးနိုင်»ဟု ငြင်းဆိုခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်တော့ဘဲ ပေးလိုက်ရလေသည်။ ပေးပြီးနောက် တစ်ဖန် ပွဲသဘင်ကျင်းပသောနေ့၌ မင်းကြီးက «တန်ဆာများကို ယူခဲ့ကြလော့»ဟု ဆိုသောအခါ အမတ်တို့က «အရှင်မင်းကြီး... မရှိတော့ပါ။ အရှင်မင်းကြီးသည် ပုဏ္ဏားအား ပေးလှူလိုက်ပါပြီ»ဟု သံတော်ဦးတင်ကြသော် မင်းကြီးက «ငါသည် အဘယ်ကြောင့် ပေးလိုက်မိပါသနည်း»ဟု မေးမြန်းလေသည်။ ထိုအခါ အမတ်တို့က «ထိုပုဏ္ဏားသည် မျက်မှောက်၌ လှည့်ပတ်တတ်သော မာယာအတတ်ကို သိပါ၏။ ထိုအာဝဋ္ဋနီမာယာဖြင့် အရှင်မင်းကြီးကို လှည့်ပတ်၍ ယူသွားခြင်းဖြစ်ပါသည်»ဟု သံတော်ဦးတင်ကြကုန်၏။ အခြားသော အမတ်တို့သည်လည်း မင်းကြီးနှင့် ထိုပုဏ္ဏားတို့ အလွန်ချစ်ကျွမ်းဝင် ရင်းနှီးသည်ကို မရှုဆစ်နိုင်ကြသဖြင့် «အရှင်မင်းကြီး... ထိုပုဏ္ဏား၏ ကိုယ်၌ ခရုသင်းကဲ့သို့ ဖြူဖွေးသော နူနာစွဲကပ်လျက် ရှိပါသည်။ အရှင်မင်းကြီးသည် ထိုပုဏ္ဏားကို မြင်လျှင်မြင်ခြင်းပင် လည်ဖက်ခြင်း၊ သုံးသပ်ခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်တတ်ပါသည်။ ဤနူနာရောဂါသည် ကိုယ်ချင်းထိတွေ့ရောနှောခြင်းကြောင့် ကူးစက်တတ်ပါသဖြင့် ဤသို့ မပြုလုပ်ပါနှင့်»ဟု သံတော်ဦးတင်ကြလေသည်။ ထိုအချိန်မှစ၍ မင်းကြီးသည် ထိုပုဏ္ဏားအား မျက်နှာမပြတော့ပေ။

Yasmā pana so brāhmaṇo paṇḍito khattavijjāya kusalo, tena saha mantetvā katakammaṃ nāma na virujjhati, tasmā sāṇipākārassa anto ṭhatvā bahi ṭhitena tena saddhiṃ manteti. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘tiro dussantena mantetī’’ti. Tattha tirodussantenāti tirodussena. Ayameva vā pāṭho. Dhammikanti anavajjaṃ. Payātanti abhiharitvā dinnaṃ. Kathaṃ tassa rājāti yassa rañño brāhmaṇo īdisaṃ bhikkhaṃ paṭiggaṇheyya, kathaṃ tassa brāhmaṇassa so rājā sammukhībhāvampi na dadeyya. Ayaṃ pana adinnakaṃ māyāya gaṇhati, tenassa sammukhībhāvaṃ rājā na detīti niṭṭhamettha gantabbanti ayamettha adhippāyo. ‘‘Idaṃ pana kāraṇaṃ ṭhapetvā rājānañceva brāhmaṇañca na añño koci jānāti. Tadetaṃ evaṃ rahassampi paṭicchannampi addhā sabbaññū samaṇo gotamoti niṭṭhaṃ gamissatī’’ti bhagavā pakāsesi.

စင်စစ်မူကား ထိုပုဏ္ဏားသည် ပညာရှိသူဖြစ်၍ မင်းမှုရေးရာအတတ် (ခတ္တဝိဇ္ဇာ) ၌ ကျွမ်းကျင်လှသဖြင့် ထိုပုဏ္ဏားနှင့် တိုင်ပင်၍ ပြုလုပ်အပ်သော အမှုကိစ္စသည် မလွဲမချော်နိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် မင်းကြီးသည် အဝတ်ကန့်လန့်ကာ၏ အတွင်း၌ တည်လျက်၊ ကန့်လန့်ကာ၏ ပြင်ဘက်၌ ရှိနေသော ထိုပုဏ္ဏားနှင့် တိုင်ပင်ဆွေးနွေးရလေသည်။ ထိုသို့ တိုင်ပင်ခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ «တိရောဒုဿန္တေန မန္တေတိ» ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကား၌ «တိရောဒုဿန္တေန»ဟူသည်ကား အဝတ်၏ တစ်ဖက်ဖြင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် «တိရောဒုဿေန»ဟူသော ပါဌ်သည်ပင် ပါဠိတော်စစ် ဖြစ်သည်။ «ဓမ္မိကံ»ဟူသည်ကား အပြစ်မရှိသော ဆွမ်းကို ဆိုလိုသည်။ «ပယတံ»ဟူသည်ကား ရှေ့ရှုဆောင်၍ ပေးအပ်သော ဆွမ်းကို ဆိုလိုသည်။ «ကထံ တဿ ရာဇာ»ဟူသည်ကား— ထိုမင်း၏ ပုဏ္ဏားသည် ဤကဲ့သို့ ရှာဖွေရရှိသော ဆွမ်းကို ခံယူပါလျက်၊ အဘယ်အကြောင်းကြောင့် ထိုပုဏ္ဏားအား မင်းကြီးသည် မျက်နှာမပြဘဲ နေပါအံ့နည်း။ စင်စစ်ကား ထိုပုဏ္ဏားသည် မပေးအပ်သော ထမင်းတန်ဆာတို့ကို မာယာဖြင့် ယူဆောင်တတ်သောကြောင့် ထိုပုဏ္ဏားအား မင်းကြီးသည် မျက်နှာမပြခြင်းဖြစ်သည်ဟု ဤနေရာ၌ ဆုံးဖြတ်ချက်ချရမည်။ ဤသည်ကား ဘုရားရှင်၏ အလိုတော်တည်း။ ဆက်၍ဆိုရသော်— «မင်းကြီးနှင့် ပုဏ္ဏားနှစ်ဦးမှတစ်ပါး အခြားမည်သူမျှ ဤမျက်နှာမပြရခြင်း အကြောင်းရင်းကို မသိရှိနိုင်ပေ။ ဤသို့လျှင် လျှို့ဝှက်ဖုံးကွယ်ထားအပ်သော အကြောင်းအရာကို သိတော်မူသော ရဟန်းဂေါတမသည် စင်စစ်ဧကန် အလုံးစုံကို သိမြင်တော်မူသော သဗဘညုတဉာဏ်ရှင် ဖြစ်ပေသည်»ဟု ပုဏ္ဏားသည် ဆုံးဖြတ်ခြင်းသို့ ရောက်လတ္တံ့ဟူ၍ နှလုံးသွင်းတော်မူကာ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤအကြောင်းအရာကို ထင်ရှားစွာ ပြသတော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

284. Idāni [Pg.244] ayañca ambaṭṭho, ācariyo cassa mante nissāya atimānino. Tena tesaṃ mantanissitamānanimmadanatthaṃ uttari desanaṃ vaḍḍhento taṃ kiṃ maññasi, ambaṭṭha, idha rājātiādimāha. Tattha rathūpatthareti rathamhi rañño ṭhānatthaṃ attharitvā sajjitapadese. Uggehi vāti uggatuggatehi vā amaccehi. Rājaññehīti anabhisittakumārehi. Kiñcideva mantananti asukasmiṃ dese taḷākaṃ vā mātikaṃ vā kātuṃ vaṭṭati, asukasmiṃ gāmaṃ vā nigamaṃ vā nagaraṃ vā nivesetunti evarūpaṃ pākaṭamantanaṃ. Tadeva mantananti yaṃ raññā mantitaṃ tadeva. Tādisehiyeva sīsukkhepabhamukkhepādīhi ākārehi manteyya. Rājabhaṇitanti yathā raññā bhaṇitaṃ, tassatthassa sādhanasamatthaṃ. Sopi tassatthassa sādhanasamatthameva bhaṇitaṃ bhaṇatīti attho.

၂၈၄. ယခုအခါ ဤအမ္ဗဋ္ဌနှင့် သူ၏ဆရာသည် မန္တန်များကို အမှီပြု၍ လွန်ကဲသော မာန်မာန ရှိကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုဆရာတပည့်တို့၏ မန္တန်ကို အမှီပြုသော မာန်မာနကို နှိမ်နှင်းရန် အထက်၌ ဒေသနာတော်ကို တိုးပွားစေလိုသဖြင့် "တံ ကိံ မညသိ အမ္ဗဋ္ဌ၊ ဣဓ ရာဇာ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ "ရထူပတ္ထရေ" ဟူသည်မှာ ရထားပေါ်၌ မင်းမြတ် စံပယ်ရန်အတွက် ခင်းကျင်းပြင်ဆင်ထားသော အရပ်၌ ဟူလို။ "ဥဂ္ဂေဟိ ဝါ" ဟူသည်မှာ အလွန်ကျော်စောကုန်သော အမတ်တို့နှင့်သော်လည်းကောင်း ဟူလို။ "ရာဇညေဟိ" ဟူသည်မှာ အဘိသိက်မသွန်းရသေးသော မင်းသားတို့နှင့်သော်လည်းကောင်း ဟူလို။ "ကိဉ္စိဒေဝ မန္တနံ" ဟူသည်မှာ "ဤမည်သောအရပ်၌ ကန်ဆည်ရန် သင့်၏၊ သို့မဟုတ် ဤမည်သောအရပ်၌ ရေမြောင်းသွယ်ရန် သင့်၏၊ သို့မဟုတ် ဤမည်သောအရပ်၌ ရွာ၊ နိဂုံး သို့မဟုတ် မြို့ကို တည်ထားရန် သင့်၏" ဟူ၍ ဤသို့သဘောရှိသော ထင်ရှားသော တိုင်ပင်ခြင်းမျိုးကို ဆိုလိုသည်။ "တဒေဝ မန္တနံ" ဟူသည်မှာ မင်းကြီး တိုင်ပင်ဆွေးနွေးထားသော ထိုအတိုင်အပင်ကိုပင် ထိုသူတို့ကဲ့သို့ ဦးခေါင်းညိတ်ခြင်း၊ မျက်ခုံးလှုပ်ခြင်း စသော အမူအရာတို့ဖြင့် ပြန်လည်တိုင်ပင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ရာဇဘဏိတံ" ဟူသည်မှာ မင်းကြီးက ထိုအကျိုးစီးပွား (သို့မဟုတ် ကိစ္စ) ကို ပြီးမြောက်စေနိုင်သော စကားကို မြွက်ဟသကဲ့သို့၊ ထိုသူ (သုဒြ၏ ကျွန်) သည်လည်း ထိုအကျိုးစီးပွားကို ပြီးမြောက်စေနိုင်သော စကားကိုပင် ပြောဆိုခြင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။

285. Pavattāroti pavattayitāro. Yesanti yesaṃ santakaṃ. Mantapadanti vedasaṅkhātaṃ mantameva. Gītanti aṭṭhakādīhi dasahi porāṇakabrāhmaṇehi sarasampattivasena sajjhāyitaṃ. Pavuttanti aññesaṃ vuttaṃ, vācitanti attho. Samihitanti samupabyūḷhaṃ rāsikataṃ, piṇḍaṃ katvā ṭhapitanti attho. Tadanugāyantīti etarahi brāhmaṇā taṃ tehi pubbe gītaṃ anugāyanti anusajjhāyanti. Tadanubhāsantīti taṃ anubhāsanti, idaṃ purimasseva vevacanaṃ. Bhāsitamanubhāsantīti tehi bhāsitaṃ sajjhāyitaṃ anusajjhāyanti. Vācitamanuvācentīti tehi aññesaṃ vācitaṃ anuvācenti.

၂၈၅. "ပဝတ္တာရော" ဟူသည်မှာ ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သူတို့ (မန္တန်ပြုစုသူတို့) ကို ဆိုလိုသည်။ "ယေသံ" ဟူသည်မှာ အကြင်ရှေးရသေ့တို့၏ ပိုင်ဆိုင်မှုဖြစ်သော။ "မန္တပဒံ" ဟူသည်မှာ ဝေဒဟုခေါ်သော မန္တန်များကိုပင် ဆိုလိုသည်။ "ဂီတံ" ဟူသည်မှာ အဋ္ဌကအစရှိသော ရှေးပုဏ္ဏားရသေ့ တစ်ကျိပ်တို့က အသံအနိမ့်အမြင့် စသည့် ပြည့်စုံခြင်းအစွမ်းဖြင့် ရွတ်ဖတ်သရဇ္ဈာယ်အပ်သော။ "ပဝုတ္တံ" ဟူသည်မှာ သူတစ်ပါးတို့အား ရွတ်ပြအပ်သော၊ ပို့ချအပ်သောဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "သမိဟိတံ" ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာစုစည်းထားအပ်သော၊ အစုအပုံပြု၍ ထားအပ်သောဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "တဒနုဂါယန္တိ" ဟူသည်မှာ ယခုခေတ် ပုဏ္ဏားတို့သည် ထိုရှေးရသေ့တို့ ယခင်က သီဆိုခဲ့သော ထိုမန္တန်ပုဒ်ကို အတုလိုက်၍ သီဆိုကြကုန်၏၊ သရဇ္ဈာယ်ကြကုန်၏။ "တဒနုဘာသန္တိ" ဟူသည်မှာ ထိုမန္တန်ပုဒ်ကို အတုလိုက်၍ ရွတ်ဆိုကြကုန်၏ ဟု ဆိုလိုပြီး ဤပုဒ်သည် ရှေ့က "တဒနုဂါယန္တိ" ဟူသော ပုဒ်၏ ဝေဝုစ် (စကားလှယ်) ပင် ဖြစ်သည်။ "ဘာသိတမနုဘာသန္တိ" ဟူသည်မှာ ထိုရှေးရသေ့တို့ ရွတ်ဆို သရဇ္ဈာယ်ခဲ့သော ထိုမန္တန်ပုဒ်ကို အတုလိုက်၍ သရဇ္ဈာယ်ကြကုန်၏။ "ဝါစိတမနုဝါစေန္တိ" ဟူသည်မှာ ထိုရှေးရသေ့တို့က သူတစ်ပါးတို့အား သင်ကြားပို့ချခဲ့သော ထိုမန္တန်ပုဒ်ကို အတုလိုက်၍ သင်ကြားပို့ချကြကုန်၏။

Seyyathidanti te katamehi attho. Aṭṭhakotiādīni tesaṃ nāmāni. Te kira dibbena cakkhunā oloketvā parūpaghātaṃ akatvā kassapasammāsambuddhassa bhagavato pāvacanena saha saṃsanditvā mante ganthiṃsu. Aparāpare pana brāhmaṇā pāṇātipātādīni pakkhipitvā tayo vede bhinditvā buddhavacanena saddhiṃ viruddhe akaṃsu. Netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti yena tvaṃ isi bhaveyyāsi, etaṃ kāraṇaṃ na vijjati. Idha bhagavā yasmā – ‘‘esa pucchiyamānopi, attano avattharaṇabhāvaṃ ñatvā paṭivacanaṃ na dassatī’’ti jānāti, tasmā paṭiññaṃ agahetvāva taṃ isibhāvaṃ paṭikkhipi.

"သေယျထိဒံ" ဟူသည်မှာ "ထိုရသေ့တို့သည် အဘယ်သူတို့နည်း" ဟူသော အနက်ကို ဆိုလိုသည်။ "အဋ္ဌက" အစရှိသော အမည်တို့သည် ထိုရှေးရသေ့တို့၏ အမည်များ ဖြစ်သည်။ ကြားသိရသည်မှာ ထိုမန္တန်များကို ပြုစုခဲ့သော ရှေးရသေ့တို့သည် ဒိဗ္ဗစက္ခုအဘိညာဉ်ဖြင့် ကြည့်ရှု၍ သူတစ်ပါးကို နှိပ်စက်ခြင်း မပြုဘဲ၊ ကဿပမြတ်စွာဘုရားရှင်၏ စကားတော် (ဝဋ္ဋနိဿိတတရားတော်) နှင့် ညှိနှိုင်းတိုက်ဆိုင်လျက် ဝေဒမန္တန်ကျမ်းများကို ပြုစုသီကုံးခဲ့ကြသည်။ သို့သော် နောက်ပိုင်းတွင် ပေါ်ပေါက်လာသော ပုဏ္ဏားတို့သည် ပါဏာတိပါတ စသော အမှုများကို ထည့်သွင်းကာ ဝေဒကျမ်းသုံးပုံကို ဖျက်ဆီးပြီး ဘုရားစကားတော်နှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်များကို ပြုလုပ်ခဲ့ကြသည်။ "နေတံ ဌာနံ ဝိဇ္ဇတိ" ဟူသည်မှာ သင်သည် ရသေ့ဖြစ်နိုင်မည့် ထိုအကြောင်းရင်းမျိုး မရှိဟု ဆိုလိုသည်။ ဤနေရာ၌ မြတ်စွာဘုရားသည် "ဤအမ္ဗဋ္ဌသည် မေးမြန်းခြင်းခံရသော်လည်း မိမိ၏ အနှိမ်ခံရမည့် အဖြစ်ကို သိသဖြင့် 'အရှင်ဂေါတမ၊ ဤသို့မဟုတ်ပါ' ဟူသော စကားမျိုးကို ပြန်လည်ဖြေကြားလိမ့်မည်မဟုတ်" ဟု သိတော်မူသောကြောင့် ပဋိညာဉ်ကို မတောင်းဘဲ ထိုသူ၏ ရသေ့အဖြစ်ကို ပယ်မြစ်တော်မူခဲ့သည်။

286. Idāni [Pg.245] yasmā te porāṇā dasa brāhmaṇā nirāmagandhā anitthigandhā rajojalladharā brahmacārino araññāyatane pabbatapādesu vanamūlaphalāhārā vasiṃsu. Yadā katthaci gantukāmā honti, iddhiyā ākāseneva gacchanti, natthi tesaṃ yānena kiccaṃ. Sabbadisāsu ca nesaṃ mettādibrahmavihārabhāvanāva ārakkhā hoti, natthi tesaṃ pākārapurisaguttīhi attho. Iminā ca ambaṭṭhena sutapubbā tesaṃ paṭipatti; tasmā imassa sācariyakassa tesaṃ paṭipattito ārakabhāvaṃ dassetuṃ – ‘‘taṃ kiṃ maññasi, ambaṭṭhā’’tiādimāha.

၂၈၆. ယခုအခါတွင် ရှေးဦးဖြစ်သော ထိုရသေ့ပုဏ္ဏားတစ်ကျိပ်တို့သည် ကိလေသာတည်းဟူသော ညှီစို့စို့အနံ့မရှိ၊ မိန်းမနံ့မရှိဘဲ၊ မြူကြမ်းမြူနုများကို တင်ဆောင်ကာ မြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်ကြကုန်လျက် တောကျောင်းများ၌လည်းကောင်း၊ တောင်ခြေတို့၌လည်းကောင်း၊ တောသစ်မြစ် သစ်သီးများကိုသာ အာဟာရပြုလျက် နေထိုင်ခဲ့ကြသည်။ တစ်စုံတစ်ခုသောအရပ်သို့ သွားလိုကြသောအခါတွင်လည်း တန်ခိုးဖြင့် ကောင်းကင်ခရီးဖြင့်သာ ကြွသွားကြသဖြင့် ယာဉ်ရထားများဖြင့် ကိစ္စမရှိကြပေ။ ထို့ပြင် အလုံးစုံသော အရပ်မျက်နှာတို့၌ သူတို့အတွက် မေတ္တာအစရှိသော ဗြဟ္မဝိဟာရတရားပွားများခြင်းသည်သာ စောင့်ရှောက်မှု ဖြစ်သောကြောင့်၊ တံတိုင်းကာရံခြင်း၊ လက်နက်ကိုင်ရဲမတ်များဖြင့် စောင့်ရှောက်စေခြင်း စသည်တို့ဖြင့် အကျိုးမရှိကြပေ။ ဤအမ္ဗဋ္ဌသည်လည်း ထိုရှေးရသေ့တို့၏ အကျင့်သီလကို ယခင်က ကြားဖူး၏။ ထို့ကြောင့် ဆရာနှင့်တကွဖြစ်သော ဤအမ္ဗဋ္ဌ၏ အကျင့်သည် ထိုရှေးရသေ့တို့၏ အကျင့်သီလနှင့် အလွန်တရာ ကွာဝေးလှပုံကို ထင်ရှားစေရန် "တံ ကိံ မညသိ အမ္ဗဋ္ဌ" စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Tattha vicitakāḷakanti vicinitvā apanītakāḷakaṃ. Veṭhakanatapassāhīti dussapaṭṭadussaveṇi ādīhi veṭhakehi namitaphāsukāhi. Kuttavālehīti sobhākaraṇatthaṃ kappetuṃ, yuttaṭṭhānesu kappitavālehi. Ettha ca vaḷavānaṃyeva vālā kappitā, na rathānaṃ, vaḷavapayuttattā pana rathāpi ‘‘kuttavālā’’ti vuttā. Ukkiṇṇaparikhāsūti khataparikhāsu. Okkhittapalighāsūti ṭhapitapalighāsu. Nagarūpakārikāsūti ettha upakārikāti paresaṃ ārohanivāraṇatthaṃ samantā nagaraṃ pākārassa adhobhāge katasudhākammaṃ vuccati. Idha pana tāhi upakārikāhi yuttāni nagarāneva ‘‘nagarūpakārikāyo’’ti adhippetāni. Rakkhāpentīti tādisesu nagaresu vasantāpi attānaṃ rakkhāpenti. Kaṅkhāti ‘‘sabbaññū, na sabbaññū’’ti evaṃ saṃsayo. Vimatīti tasseva vevacanaṃ, virūpā mati, vinicchinituṃ asamatthāti attho. Idaṃ bhagavā ‘‘ambaṭṭhassa iminā attabhāvena maggapātubhāvo natthi, kevalaṃ divaso vītivattati, ayaṃ kho pana lakkhaṇapariyesanatthaṃ āgato, tampi kiccaṃ nassarati. Handassa satijananatthaṃ nayaṃ demī’’ti āha.

ထို "တံ ကိံ မညသိ အမ္ဗဋ္ဌ" စသော စကားရပ်၌ "ဝိစိတကာဠကံ" ဟူသည်မှာ အမည်းစက်နှင့် အညစ်အကြေးများကို ရွေးချယ်ဖယ်ရှားပြီးသော ဆွမ်းညှင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ဝေဌကနတပဿာဟိ" ဟူသည်မှာ အဝတ်ပြား၊ အဝတ်စည်း စသည်တို့ဖြင့် ရစ်ပတ်ထားခြင်းကြောင့် ညွတ်ကုန်းနေသော နံရိုးရှိသော။ "ကုတ္တဝါလေဟိ" ဟူသည်မှာ တင့်တယ်လှပစေရန်အတွက် သင့်လျော်သော နေရာများ၌ ဖြတ်တောက်ပြင်ဆင်ထားသော အမွေးအမှင်ရှိသော။ ဤနေရာ၌ မြင်းမတို့၏ အမွေးကိုသာ ဖြတ်ခြင်းဖြစ်ပြီး ရထား၏ အမွေးကို ဖြတ်ခြင်းမဟုတ်သော်လည်း မြင်းမများနှင့် ကပ်လျက်ရှိသောကြောင့် ရထားများကိုလည်း "ကုတ္တဝါလာ" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "ဥက္ကိဏ္ဏပရိခါသု" ဟူသည်မှာ တူးထားသော ကျုံးရှိသော။ "ဩက္ခိတ္တပလိဃာသု" ဟူသည်မှာ ချထားအပ်သော တံခါးကျည်မင်းတုတ်များ ရှိသော။ "နဂရူပကာရိကာသု" ဟူသော ဤပါဌ်၌ "ဥပကာရိကာ" ဟူသည်မှာ ရန်သူတို့ မတက်နိုင်ရန် မြို့ပတ်ပတ်လည် မြို့ရိုးအောက်ခြေ၌ ထုံးအင်္ဂတေ ကိုင်ထားသော အရပ်ကို ဆိုလိုသည်။ သို့သော် ဤနေရာ၌ ထိုအင်္ဂတေကိုင်ထားသော အရပ်များနှင့် ပြည့်စုံသော မြို့များကိုသာ "နဂရူပကာရိကာယော" ဟု ရည်ရွယ်တော်မူသည်။ "ရက္ခာပေန္တိ" ဟူသည်မှာ ထိုကဲ့သို့သော မြို့များ၌ နေထိုင်ကြသော်လည်း ရှည်လျားသော သန်လျက်လက်နက်ကိုင်ဆောင်ထားသော ရဲမတ်များဖြင့် မိမိတို့ကိုယ်ကို စောင့်ရှောက်စေကြရသည်ကို ဆိုလိုသည်။ "ကင်္ခါ" ဟူသည်မှာ "သဗ္ဗညူ ဘုရားစင်စစ် ဖြစ်ပါသလော၊ သဗ္ဗညူ မဟုတ်လေသလော" ဟု ဤသို့ ယုံမှားသံသယဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ဝိမတိ" ဟူသည်မှာ ထိုကင်္ခါဟူသော ပုဒ်၏ ဝေဝုစ်ပင်ဖြစ်ပြီး၊ ဆုံးဖြတ်ခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်သော အမျိုးမျိုးသော အယူအဆရှိခြင်းဟု ဆိုလိုသည်။ ဤစကားကို မြတ်စွာဘုရားသည် "ဤအမ္ဗဋ္ဌအား ဤအတ္တဘောဖြင့် မဂ်တရား ပေါ်ထွန်းနိုင်ခြင်းမရှိ၊ နေ့ရက်သည် သက်သက် အလဟဿ ကုန်လွန်ရုံသာ ရှိတော့မည်။ စင်စစ် ဤအမ္ဗဋ္ဌသည် လက္ခဏာတော်များကို စူးစမ်းရန် လာခဲ့သော်လည်း ထိုကိစ္စကိုပင် သတိမရဘဲ ဖြစ်နေသည်။ ယခု သူ သတိရလာစေရန် နည်းလမ်းပေးမည်" ဟု ကြံစည်တော်မူကာ မိန့်ကြားတော်မူခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။

Dvelakkhaṇadassanavaṇṇanā

ဒွိလက္ခဏာဒဿနကထာ အဖွင့်။

287. Evaṃ vatvā pana yasmā buddhānaṃ nisinnānaṃ vā nipannānaṃ vā koci lakkhaṇaṃ pariyesituṃ na sakkoti, ṭhitānaṃ pana caṅkamantānaṃ vā sakkoti. Āciṇṇañcetaṃ buddhānaṃ lakkhaṇapariyesanatthaṃ āgatabhāvaṃ ñatvā uṭṭhāyāsanā caṅkamādhiṭṭhānaṃ nāma, tena bhagavā uṭṭhāyāsanā bahi nikkhanto. Tasmā atha kho bhagavātiādi vuttaṃ.

၂၈၇. ဤသို့ မိန့်ကြားတော်မူပြီးနောက် မြတ်စွာဘုရားရှင်တို့ ထိုင်နေတော်မူစဉ် သို့မဟုတ် လျောင်းတော်မူစဉ်တွင် မည်သူမျှ လက္ခဏာတော်များကို မရှာဖွေနိုင်ဘဲ၊ မတ်တပ်ရပ်တော်မူစဉ် သို့မဟုတ် စင်္ကြံကြွတော်မူစဉ်မှသာ ရှာဖွေစူးစမ်းနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် လက္ခဏာတော်ကို ရှာဖွေစူးစမ်းရန် ရောက်လာသည်ကို သိတော်မူသောအခါ နေရာမှထ၍ စင်္ကြံကြွခြင်းသည် ဘုရားရှင်တို့၏ ဓမ္မတာ (အလေ့အထ) ပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် နေရာမှထ၍ ပြင်ပသို့ ထွက်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုအကြောင်းကြောင့် အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်မြတ်က "အထ ခေါ ဘဂဝါ" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။

Samannesīti [Pg.246] gavesi, ekaṃ dveti vā gaṇayanto samānayi. Yebhuyyenāti pāyena, bahukāni addasa, appāni na addasāti attho. Tato yāni na addasa tesaṃ dīpanatthaṃ vuttaṃ – ‘‘ṭhapetvā dve’’ti. Kaṅkhatīti ‘‘aho vata passeyya’’nti patthanaṃ uppādeti. Vicikicchatīti tato tato tāni vicinanto kicchati na sakkoti daṭṭhuṃ. Nādhimuccatīti tāya vicikicchāya sanniṭṭhānaṃ na gacchati. Na sampasīdatīti tato – ‘‘paripuṇṇalakkhaṇo aya’’nti bhagavati pasādaṃ nāpajjati. Kaṅkhāya vā dubbalā vimati vuttā, vicikicchāya majjhimā, anadhimuccanatāya balavatī, asampasādena tehi tīhi dhammehi cittassa kālusiyabhāvo. Kosohiteti vatthikosena paṭicchanne. Vatthaguyheti aṅgajāte bhagavato hi varavāraṇasseva kosohitaṃ vatthaguyhaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ padumagabbhasamānaṃ. Taṃ so vatthapaṭicchannattā apassanto, antomukhagatāya ca jivhāya pahūtabhāvaṃ asallakkhento tesu dvīsu lakkhaṇesu kaṅkhī ahosi vicikicchī.

"သမန္နေသိ" ဟူသည်မှာ ဉာဏ်ဖြင့် ရှာဖွေစူးစမ်းခဲ့သည်၊ သို့မဟုတ် တစ်ပါး၊ နှစ်ပါး စသည်ဖြင့် ရေတွက်လျက် ကောင်းစွာစုစည်းခဲ့သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ "ယေဘုယျေန" ဟူသည်မှာ များသောအားဖြင့် များစွာသော လက္ခဏာတော်တို့ကို မြင်တွေ့ခဲ့ရပြီး၊ အနည်းငယ်သော လက္ခဏာတော်တို့ကိုမူ မမြင်ခဲ့ရဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထို့ကြောင့် မမြင်ရသေးသော ထိုလက္ခဏာတော်များကို ပြညွှန်ရန်အတွက် အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်မြတ်က "ဌပေတွာ ဒွေ" (နှစ်ပါးကို ချန်လှပ်၍) ဟု မိန့်ကြားခဲ့သည်။ "ကင်္ခတိ" ဟူသည်မှာ "မြင်ရပါက ကောင်းလေစွ" ဟု တောင့်တမှု ဖြစ်ပေါ်စေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ဝိစိကိစ္ဆတိ" ဟူသည်မှာ ထိုထိုကိုယ်အင်္ဂါအပိုင်းအခြားမှ ထိုလက္ခဏာတော်နှစ်ပါးကို စူးစမ်းရှာဖွေရသဖြင့် ပင်ပန်းရုံသာရှိပြီး မမြင်နိုင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "နာဓိမုစ္စတိ" ဟူသည်မှာ ထိုတွေးတောယုံမှားခြင်းကြောင့် အပြတ်အသတ် ဆုံးဖြတ်ချက်မချနိုင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "န သမ္ပသီဒတိ" ဟူသည်မှာ ထိုသို့ ဆုံးဖြတ်ချက်မချနိုင်သောကြောင့် "ဤအရှင်ဂေါတမသည် ပြည့်စုံသော လက္ခဏာတော်ရှိတော်မူပေ၏" ဟု မြတ်စွာဘုရားအပေါ် ကြည်ညိုခြင်း မဖြစ်နိုင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် "ကင်္ခါ" ဖြင့် အားနည်းသော ယုံမှားခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ "ဝိစိကိစ္ဆာ" ဖြင့် အလယ်အလတ်ဖြစ်သော ယုံမှားခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ "အနဓိမုစ္စနတာ" (နာဓိမုစ္စတိ) ဖြင့် ပြင်းထန်သော ယုံမှားခြင်းကိုလည်းကောင်း ပြဆိုသည်။ "အသမ္ပသာဒန" (နသမ္ပသီဒတိ) အပါအဝင် ထိုတရားသုံးပါးတို့ဖြင့် စိတ်နောက်ကျုမှုဖြစ်ခြင်းကို ပြဆိုသည်။ "ကောသောဟိတေ" ဟူသည်မှာ ဆီးပုံးအရပ်ရှိ အိမ်ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းအပ်သော။ "ဝတ္ထဂုယှေ" ဟူသည်မှာ အင်္ဂါဇာတ်တော်၌ ဖြစ်သည်။ မြတ်စွာဘုရား၏ အအိမ်၌ ဝှက်အပ်သော အင်္ဂါဇာတ်ကဲ့သို့၊ မြတ်စွာဘုရား၏ အအိမ်ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းအပ်သော အင်္ဂါဇာတ်တော်သည် ရွှေအဆင်းကဲ့သို့ တင့်တယ်လျက် ပဒုမ္မာကြာငုံနှင့် တူလှသည်။ ထိုအင်္ဂါဇာတ်တော်ကို ထိုအမ္ဗဋ္ဌသည် သင်္ကန်းတော်ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းထားသောကြောင့် မမြင်နိုင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ခံတွင်းတော်တွင်းရှိ လျှာတော်၏ ပြန့်ကျယ်ကြီးမားပုံကို မမှတ်သားနိုင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ထိုလက္ခဏာတော်နှစ်ပါးတို့၌ ယုံမှားတွေးတောခြင်း ဖြစ်ခဲ့ရသည်။

288. Tathārūpanti taṃ rūpaṃ. Kimettha aññena vattabbaṃ? Vuttametaṃ nāgasenatthereneva milindaraññā puṭṭhena – ‘‘dukkaraṃ, bhante, nāgasena, bhagavatā katanti. Kiṃ mahārājāti? Mahājanena hirikaraṇokāsaṃ brahmāyu brāhmaṇassa ca antevāsi uttarassa ca, bāvarissa antevāsīnaṃ soḷasabrāhmaṇānañca, selassa brāhmaṇassa ca antevāsīnaṃ tisatamāṇavānañca dassesi, bhanteti. Na, mahārāja, bhagavā guyhaṃ dassesi. Chāyaṃ bhagavā dassesi. Iddhiyā abhisaṅkharitvā nivāsananivatthaṃ kāyabandhanabaddhaṃ cīvarapārutaṃ chāyārūpakamattaṃ dassesi mahārājāti. Chāyaṃ diṭṭhe sati diṭṭhaṃyeva nanu, bhanteti? Tiṭṭhatetaṃ, mahārāja, hadayarūpaṃ disvā bujjhanakasatto bhaveyya, hadayamaṃsaṃ nīharitvā dasseyya sammāsambuddhoti. Kallosi, bhante, nāgasenā’’ti.

၂၈၈. တထာရူပံဟူသည် ထိုသို့သော သဘောရှိသော ရုပ် (သို့မဟုတ်) သဘောတရားကို ဆိုလိုသည်။ ဤအရာ၌ အခြားသူတစ်ပါးက အဘယ်သို့ ဖွင့်ဆိုရန် လိုပါတော့အံ့နည်း။ ဤအကြောင်းအရာကို မိလိန္ဒမင်းကြီး၏ မေးမြန်းချက်အရ အရှင်နာဂသေနမထေရ်မြတ်ကိုယ်တိုင်ကပင် ဤသို့ ဟောကြားတော်မူခဲ့ပြီးဖြစ်သည်။ ဆက်ဦးအံ့၊ မင်းကြီးက 'အရှင်ဘုရား နာဂသေန၊ မြတ်စွာဘုရားသည် အလွန်ပြုနိုင်ခဲသော အမှုကို ပြုတော်မူအပ်ပါပေ၏' ဟု လျှောက်၏။ ထိုအခါ မထေရ်က 'မဟာရာဇာမင်းကြီး၊ မြတ်စွာဘုရားသည် အဘယ်သို့သော ခဲယဉ်းသောအမှုကို ပြုတော်မူသနည်း' ဟု မေးတော်မူ၏။ မင်းကြီးက 'အရှင်ဘုရား၊ မြတ်စွာဘုရားသည် လူအများအပြားရှေ့၌ အရှက်ကို ပြုရာအရပ်ဖြစ်သော အင်္ဂါဇာတ်တော်ကို ဗြဟ္မာယုပုဏ္ဏားအားလည်းကောင်း၊ ဗြဟ္မာယုပုဏ္ဏား၏ တပည့်ဖြစ်သော ဥတ္တရလုလင်အားလည်းကောင်း၊ ဗာဝရီဆရာကြီး၏ တပည့်ဖြစ်ကုန်သော တစ်ဆယ့်ခြောက်ယောက်သော ပုဏ္ဏားတို့အားလည်းကောင်း၊ သေလပုဏ္ဏားနှင့် ၎င်း၏တပည့်ဖြစ်ကုန်သော သုံးရာသော လုလင်တို့အားလည်းကောင်း ပြတော်မူခဲ့ပါသည်' ဟု လျှောက်၏။ 'မဟာရာဇာမင်းကြီး၊ မြတ်စွာဘုရားသည် လျှို့ဝှက်အပ်သော အင်္ဂါဇာတ်တော်ကို ကိုယ်တိုင်ထုတ်ဖော်ပြသသည်မဟုတ်၊ မြတ်စွာဘုရားသည် အရိပ်ပုံသဏ္ဌာန် (အတု) ကိုသာ ပြတော်မူခြင်းဖြစ်သည်' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'မဟာရာဇာမင်းကြီး၊ မြတ်စွာဘုရားသည် တန်ခိုးတော်ဖြင့် ဖန်ဆင်းတော်မူ၍ သင်းပိုင်ဝတ်ဆင်လျက်၊ ခါးပန်းကြိုးဖွဲ့လျက်၊ ဧကသီသင်္ကန်းရုံလျက်ရှိသော အရိပ်ရုပ်ပုံကလေးမျှကိုသာ ပြတော်မူခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်' ဟု ဖြေကြားတော်မူ၏။ 'အရှင်ဘုရား၊ အရိပ်ပုံကို မြင်ရခြင်းသည်ပင်လျှင် အစစ်အမှန်ကို မြင်ရသည်နှင့် အတူတူပင် မဟုတ်ပါလော' ဟု လျှောက်၏။ 'မဟာရာဇာမင်းကြီး၊ ဤအရာကို ထားလိုက်ပါဦး။ သစ္စာလေးပါးကို သိမြင်မည့် သတ္တဝါသည် နှလုံးပုံသဏ္ဌာန်ကို မြင်ရမှ သိမြင်နိုင်မည်ဖြစ်ပါက၊ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင်သည် မိမိ၏နှလုံးသားကို ထုတ်ယူ၍ ပြတော်မူရာ၏။ (ထို့အတူပင် ဤအရာ၌လည်း သစ္စာသိမည့်သူများအတွက် တန်ခိုးဖြင့် ဖန်ဆင်းပြသခြင်းဖြစ်သည်)' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ 'အရှင်ဘုရား နာဂသေန၊ အရှင်ဘုရားသည် ပြဿနာကို ဖြေဆိုရာ၌ အလွန်ကျွမ်းကျင်တော်မူပါပေ၏' ဟု လျှောက်လေသည်။

Ninnāmetvāti nīharitvā. Anumasīti kathinasūciṃ viya katvā anumajji, tathākaraṇena cettha mudubhāvo, kaṇṇasotānumasanena dīghabhāvo, nāsikasotānumasanena tanubhāvo, nalāṭacchādanena puthulabhāvo pakāsitoti veditabbo.

'နိန္နာမေတွာ' ဟူသည် (လျှာတော်ကို) ထုတ်ဆောင်၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အနုမသိ' ဟူသည် ခက်ထန်မာကျောသော အပ်ကဲ့သို့ ပြုလုပ်၍ သုံးသပ်တော်မူခဲ့သည်ဟူသော အနက်ရသည်။ ထိုသို့ လျှာတော်ကို အပ်ကဲ့သို့ ပြုလုပ်ခြင်းဖြင့် လျှာတော်၏ နူးညံ့သောအဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ နားတွင်းတော်ကို သုံးသပ်ခြင်းဖြင့် လျှာတော်၏ ရှည်လျားသောအဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ နှာခေါင်းပေါက်ကို သုံးသပ်ခြင်းဖြင့် လျှာတော်၏ သေးသွယ်သောအဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ နဖူးပြင်ကို ဖုံးအုပ်ခြင်းဖြင့် လျှာတော်၏ ပြန့်ကျယ်သောအဖြစ်ကိုလည်းကောင်း ထင်ရှားစွာ ပြသတော်မူအပ်ကြောင်း သိအပ်၏။

289. Paṭimānentoti [Pg.247] āgamento, āgamanamassa patthento udikkhantoti attho.

၂၈၉. 'ပဋိမာနေန္တော' ဟူသည် ထိုအမ္ဗဋ္ဌ၏ လာခြင်းကို မျှော်လင့်တောင့်တလျက် စောင့်မျှော်ကြည့်ရှုနေသည်ဟူသော အနက်ရသည်။

290. Kathāsallāpoti kathā ca sallāpo ca, kathanaṃ paṭikathananti attho.

၂၉၀. 'ကထာသလ္လာပေါ' ဟူသည် ရှေးဦးစွာ ပြောဆိုခြင်းနှင့် ပြန်လည်ပြောဆိုခြင်း၊ တစ်နည်းအားဖြင့် ပြောဆိုခြင်းနှင့် ပြန်လည်တုံ့ပြန်ပြောဆိုခြင်းဟူသော အနက်ရသည်။

291. Aho vatāti garahavacanametaṃ. Reti idaṃ hīḷanavasena āmantanaṃ. Paṇḍitakāti tameva jigucchanto āha. Sesapadadvayepi eseva nayo. Evarūpena kira bho puriso atthacarakenāti idaṃ yādiso tvaṃ, edise atthacarake hitakārake sati puriso nirayaṃyeva gaccheyya, na aññatrāti imamatthaṃ sandhāya vadati. Āsajja āsajjāti ghaṭṭetvā ghaṭṭetvā. Amhepi evaṃ upaneyya upaneyyāti brāhmaṇo kho pana ambaṭṭha pokkharasātītiādīni vatvā evaṃ upanetvā upanetvā paṭicchannaṃ kāraṇaṃ āvikaritvā suṭṭhu dāsādibhāvaṃ āropetvā avaca, tayā amhe akkosāpitāti adhippāyo. Padasāyeva pavattesīti pādena paharitvā bhūmiyaṃ pātesi. Yañca so pubbe ācariyena saddhiṃ rathaṃ āruhitvā sārathi hutvā agamāsi, tampissa ṭhānaṃ acchinditvā rathassa purato padasā yevassa gamanaṃ akāsi.

၂၉၁. 'အဟောဝတ' ဟူသော စကားသည် ကဲ့ရဲ့ရှုတ်ချသော စကားဖြစ်သည်။ 'ရေ' ဟူသော ဤသဒ္ဒါသည် ရှုတ်ချသောအားဖြင့် ခေါ်ဝေါ်သော သဒ္ဒါဖြစ်သည်။ ထိုအမ္ဗဋ္ဌကိုပင် စက်ဆုပ်ရွံရှာသဖြင့် 'ပဏ္ဍိတက' (ပညာရှိလူမိုက်ကလေး) ဟု ပြောဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ ကြွင်းသော ပုဒ်နှစ်ပါးတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ 'ဧဝရူပေန... အတ္ထစရကေန' စသော စကားဖြင့် 'သင်ကဲ့သို့သော အကျိုးစီးပွားကို ဆောင်ရွက်တတ်သော တပည့်မျိုး ရှိနေပါက ဆရာဖြစ်သူသည် သုဂတိသို့ မရောက်ဘဲ ငရဲသို့သာ လားရလိမ့်မည်' ဟူသော အနက်ကို ရည်ရွယ်၍ ပြောဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ 'အာသဇ္ဇ အာသဇ္ဇ' ဟူသည် (စကားဖြင့်) ထိခိုက်ပွတ်တိုက်၍ ပြောဆိုခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'အမှေပိ... ဥပနေယျ' ဟူသည်မှာ 'ဗြာဟ္မဏော ခေါ ပန အမ္ဗဋ္ဌ ပေါက္ခရသာတိ' စသော စကားတို့ကို ပြောဆိုကာ ကပ်၍ကပ်၍ ဖုံးကွယ်ထားသော အကြောင်းအရာကို ထင်ရှားစေလျက်၊ ကျွန်အနွယ်ဖြစ်သော သုဒ္ဒဒါသစသည်တို့၏ အဖြစ်သို့ ရောက်အောင် ပြုလုပ်၍ ပြောဆိုခြင်းဖြင့် 'သင်သည် ငါတို့ကို ဆဲရေးကဲ့ရဲ့စေအပ်ပြီ' ဟု ပုဏ္ဏားက အလိုရှိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ပဒသာယေဝ ပဝတ္တေသိ' ဟူသည် ခြေဖြင့် ကန်ကျောက်၍ မြေပေါ်သို့ လဲကျသွားစေသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ထို့ပြင် ထိုအမ္ဗဋ္ဌသည် ယခင်က ဆရာနှင့်အတူ ရထားပေါ်တွင် ရထားထိန်းပြုလုပ်၍ လိုက်ပါခွင့် ရရှိခဲ့သော ရာထူးအဆင့်အတန်းကိုလည်း ရုပ်သိမ်းကာ၊ ရထား၏ ရှေ့မှ ခြေကျင်သက်သက်သာ သွားစေခဲ့လေသည်။

Pokkharasātibuddhūpasaṅkamanavaṇṇanā

ပေါက္ခရသာတိပုဏ္ဏား မြတ်စွာဘုရားထံ ဆည်းကပ်ပုံ အဖွင့်။

292-296. Ativikāloti suṭṭhu vikālo, sammodanīyakathāyapi kālo natthi. Āgamā nu khvidha bhoti āgamā nu kho idha bho. Adhivāsetūti sampaṭicchatu. Ajjatanāyāti yaṃ me tumhesu kāraṃ karoto ajja bhavissati puññañca pītipāmojjañca tadatthāya. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvenāti bhagavā kāyaṅgaṃ vā vācaṅgaṃ vā acopetvā abbhantareyeva khantiṃ dhārento tuṇhībhāvena adhivāsesi. Brāhmaṇassa anuggahaṇatthaṃ manasāva sampaṭicchīti vuttaṃ hoti.

၂၉၂-၂၉၆. 'အတိဝိကာလော' ဟူသည် အလွန်ပင် အချိန်နှောင်းသွားပြီဖြစ်၍ နှစ်ခြိုက်ဖွယ် စကားပြောဆိုရန်ပင် အချိန်မရှိတော့ကြောင်း ဆိုလိုသည်။ 'အာဂမာ နု ခွိဓ ဘော' ဟူသည် 'အချင်းတို့... ဤအရပ်သို့ ရောက်လာပါသလော' ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အဓိဝါသေတု' ဟူသည် လက်ခံတော်မူပါဟူသော အနက်ရသည်။ 'အဇ္ဇတနာယ' ဟူသည် 'အရှင်ဘုရားတို့အား ပူဇော်သက္ကာရပြုခြင်းကြောင့် ယနေ့ တပည့်တော်အား ဖြစ်ပေါ်လာမည့် ကောင်းမှုတရားနှင့် ပီတိပါမောဇ္ဇအကျိုးငှာ' ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အဓိဝါသေသိ ဘဂဝါ တုဏှီဘာဝေန' ဟူသည် မြတ်စွာဘုရားသည် ကိုယ်အင်္ဂါ သို့မဟုတ် နှုတ်အင်္ဂါကို မလှုပ်မယှက်စေဘဲ၊ စိတ်တွင်း၌သာ သည်းခံလက်ခံခြင်းကို ဆောင်လျက် ဆိတ်ဆိတ်နေခြင်းဖြင့် လက်ခံတော်မူခဲ့သည်ကို ဆိုလိုသည်။ ပုဏ္ဏားကို ချီးမြှောက်သောအားဖြင့် စိတ်တော်ဖြင့်သာ လက်ခံတော်မူခဲ့သည်ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။

297. Paṇītenāti uttamena. Sahatthāti sahatthena. Santappesīti suṭṭhu tappesi paripuṇṇaṃ suhitaṃ yāvadatthaṃ akāsi. Sampavāresīti [Pg.248] suṭṭhu pavāresi, alaṃ alanti hatthasaññāya paṭikkhipāpesi. Bhuttāvinti bhuttavantaṃ. Onītapattapāṇinti pattato onītapāṇiṃ, apanītahatthanti vuttaṃ hoti. Onittapattapāṇintipi pāṭho. Tassattho – onittaṃ nānābhūtaṃ vinābhūtaṃ pattaṃ pāṇito assāti onittapattapāṇi, taṃ onittapattapāṇiṃ. Hatthe ca pattañca dhovitvā ekamante pattaṃ nikkhipitvā nisinnanti attho. Ekamantaṃ nisīdīti bhagavantaṃ evaṃ bhūtaṃ ñatvā ekasmiṃ okāse nisīdīti attho.

၂၉၇. 'ပဏီတေန' ဟူသည် မွန်မြတ်လှစွာသော (ဘောဇဉ်) ဖြင့် ဟူသော အနက်ရသည်။ 'သဟတ္ထာ' ဟူသည် မိမိကိုယ်တိုင် လက်ဖြင့် ဟူသော အနက်ရသည်။ 'သန္တပ္ပေသိ' ဟူသည် ကောင်းစွာ တင်းတိမ်ရောင့်ရဲစေပြီး၊ ပြည့်စုံကုံလုံလျက် အလိုရှိသမျှ ဝလင်စေသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'သမ္ပဝါရေသိ' ဟူသည် ကောင်းစွာ တားမြစ်စေ၏၊ 'တော်ပါပြီ၊ တော်ပါပြီ' ဟု လက်ဟန်ခြေဟန်ဖြင့် ပယ်မြစ်စေသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဘုတ္တာဝိံ' ဟူသည် ဆွမ်းဘုဉ်းပေးပြီးသောသူကို ဟူသောအနက်ရသည်။ 'ဩနီတပတ္တပါဏိံ' ဟူသည် သပိတ်တော်မှ လက်တော်ကို ဖယ်ရှားပြီးဖြစ်သည်ကို ဆိုလိုသည်။ 'ဩဏိတ္တပတ္တပါဏိံ' ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိသည်။ ၎င်း၏အနက်မှာ မြတ်စွာဘုရားသည် လက်တော်မှ ကင်းကွာသွားသော သပိတ်တော်ရှိသဖြင့် 'ဩဏိတ္တပတ္တပါဏိ' ဟုခေါ်သည်။ ထိုသို့ လက်တော်နှင့် သပိတ်တော်တို့ကို ဆေးကြောတော်မူပြီး၍ သင့်လျော်သော တစ်နေရာ၌ သပိတ်ကို ချထားကာ သီတင်းသုံးနေတော်မူခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ဧကမန္တံ နိသီဒိ' ဟူသည် မြတ်စွာဘုရားသည် ဤကဲ့သို့ ဆွမ်းဘုဉ်းပေးပြီး သပိတ်ဆေးပြီး သီတင်းသုံးနေတော်မူသည်ကို သိရှိ၍ သင့်လျော်သော တစ်နေရာ၌ ထိုင်နေသည်ဟူသော အနက်ရသည်။

298. Anupubbiṃ kathanti anupaṭipāṭikathaṃ. Ānupubbikathā nāma dānānantaraṃ sīlaṃ, sīlānantaraṃ saggo, saggānantaraṃ maggoti etesaṃ atthānaṃ dīpanakathā. Teneva – ‘‘seyyathidaṃ dānakatha’’ntiādimāha. Okāranti avakāraṃ lāmakabhāvaṃ. Sāmukkaṃsikāti sāmaṃ ukkaṃsikā, attanāyeva uddharitvā gahitā, sayambhūñāṇena diṭṭhā, asādhāraṇā aññesanti attho. Kā pana sāti? Ariyasaccadesanā. Tenevāha – ‘‘dukkhaṃ, samudayaṃ, nirodhaṃ, magga’’nti. Dhammacakkhunti ettha sotāpattimaggo adhippeto. Tassa uppattiākāradassanatthaṃ – ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti āha. Tañhi nirodhaṃ ārammaṇaṃ katvā kiccavasena evaṃ sabbasaṅkhataṃ paṭivijjhantaṃ uppajjati.

၂၉၈. 'အာနုပုဗ္ဗိကထံ' ဟူသည် အစဉ်အတိုင်း ဟောကြားအပ်သော တရားစကားတော်ကို ဆိုလိုသည်။ အာနုပုဗ္ဗိကထာဟူသည်မှာ ဒါနပြီးလျှင် သီလ၊ သီလပြီးလျှင် နတ်ပြည် (သဂ္ဂ)၊ နတ်ပြည်ပြီးလျှင် မဂ်တရား စသည့် အစဉ်အတိုင်းသော အနက်အဓိပ္ပာယ်တို့ကို ရှင်းလင်းပြသသော တရားစကားတော်ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် 'သေယျထိဒံ ဒါနကထံ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ 'ဩကာရံ' (ကာမဂုဏ်တို့၏ ယုတ်ညံ့ခြင်း၊ အပြစ်) ဟူသည် ယုတ်ညံ့သောအဖြစ်ကို ဆိုလိုသည်။ 'သာမုက္ကံသိကာ' ဟူသည် မြတ်စွာဘုရားကိုယ်တော်တိုင် သယမ္ဘူဉာဏ်တော်ဖြင့် ဆွဲထုတ်ယူငင်၍ သိမြင်အပ်သော၊ အခြားသူတို့နှင့် မဆက်ဆံသော အတုမရှိ ထူးခြားသော တရားဒေသနာဟူသော အနက်ရသည်။ ထိုသာမုက္ကံသိက တရားဒေသနာသည် အဘယ်နည်းဟူမူ ၎င်းသည် အရိယသစ္စာ ဒေသနာတော်ပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် 'ဒုက္ခံ၊ သမုဒယံ၊ နိရောဓံ၊ မဂ္ဂံ' ဟု မိန့်တော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ 'ဓမ္မစက္ခုံ' ဟူသော ပုဒ်၌ သောတာပတ္တိမဂ်ဉာဏ်ကို အလိုရှိအပ်သည်။ ထိုသောတာပတ္တိမဂ် ဓမ္မစက္ခု ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အခြင်းအရာကို ပြသရန်အတွက် 'ယံကိဉ္စိ သမုဒယဓမ္မံ သဗ္ဗံ တံ နိရောဓဓမ္မံ' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ စင်စစ်သော်လည်းကောင်း ထိုသောတာပတ္တိမဂ်ဉာဏ်သည် နိရောဓသစ္စာ (နိဗ္ဗာန်) ကို အာရုံပြု၍ ကိစ္စဉာဏ်၏ အစွမ်းဖြင့် 'ဖြစ်ခြင်းသဘောရှိသော တရားအားလုံးသည် ချုပ်ငြိမ်းခြင်းသဘောရှိ၏' ဟု အလုံးစုံသော သင်္ခတတရားတို့ကို ထိုးထွင်းသိမြင်လျက် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းဖြစ်သည်။

Pokkharasātiupāsakattapaṭivedanāvaṇṇanā

ပေါက္ခရသာတိပုဏ္ဏား ဥပါသကာအဖြစ် လျှောက်ကြားခြင်းအဖွင့်။

299. Diṭṭho ariyasaccadhammo etenāti diṭṭhadhammo. Esa nayo sesapadesupi. Tiṇṇā vicikicchā anenāti tiṇṇavicikiccho. Vigatā kathaṃkathā assāti vigatakathaṃkatho. Vesārajjappattoti visāradabhāvaṃ patto. Kattha? Satthusāsane. Nāssa paro paccayo, na parassa saddhāya ettha vattatīti aparappaccayo. Sesaṃ sabbattha vuttanayattā uttānatthattā ca pākaṭamevāti.

၂၉၉. ထိုပုဏ္ဏားသည် အရိယသစ္စာတရားကို ကိုယ်တိုင်မြင်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် 'ဒိဋ္ဌဓမ္မ' မည်၏။ ကြွင်းသော 'ပတ္တဓမ္မ'၊ 'ဝိဒိတဓမ္မ'၊ 'ပရိယောဂါဠဓမ္မ' စသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ ထိုပုဏ္ဏားသည် ယုံမှားသံသယကို ကျော်လွန်လွန်မြောက်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် 'တိဏ္ဏဝိစိကိစ္ဆ' မည်၏။ ထိုပုဏ္ဏားသည် 'အဘယ်သို့ ဖြစ်ပါလိမ့်မည်နည်း' ဟု တွေးတောယုံမှားခြင်း (ကထံကထာ) ကင်းပြီးဖြစ်သောကြောင့် 'ဝိဂတကထံကထ' မည်၏။ 'ဝေသာရဇ္ဇပ္ပတ္တော' ဟူသည် ရွံ့ရှားကြောက်ရွံ့ခြင်းကင်း၍ ရဲရင့်သောအဖြစ်သို့ ရောက်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ အဘယ်အရပ်၌ ရဲရင့်ခြင်းသို့ ရောက်သနည်းဟူမူ မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်၌ ရဲရင့်ခြင်းသို့ ရောက်ခြင်းဖြစ်သည်။ သူတစ်ပါးကို အကြောင်းပြု၍ ယုံကြည်ရခြင်းမရှိ၊ သူတစ်ပါး၏ ယုံကြည်မှုကြောင့် သော်လည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးကို ယုံကြည်၍ သော်လည်းကောင်း ဤသာသနာတော်၌ ကျင့်ကြံနေခြင်းမဟုတ်သောကြောင့် ထိုပုဏ္ဏားကို 'အပရပ္ပစ္စယ' (သူတစ်ပါးကို အမှီမပြုဘဲ ကိုယ်တိုင်ကိုယ်ကျ သိမြင်သူ) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ကျန်ရှိသော ပုဒ်အလုံးစုံတို့သည် ယခင်က ဖွင့်ဆိုခဲ့သည့်အတိုင်း ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အနက်အဓိပ္ပာယ် ပေါ်လွင်ထင်ရှားခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း အထူးဖွင့်ဆိုရန်မလိုဘဲ အလိုအလျောက် ထင်ရှားပြီးသားပင် ဖြစ်သည်။

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

ဤသို့လျှင် သုမင်္ဂလဝိလာသိနီအမည်ရှိသော ဒီဃနိကာယ်အဋ္ဌကထာ၌ -

Ambaṭṭhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

အမ္ဗဋ္ဌသုတ်၏ အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

4. Soṇadaṇḍasuttavaṇṇanā

၄. သောဏဒဏ္ဍသုတ် အဖွင့်။

300. Evaṃ [Pg.249] me sutaṃ…pe… aṅgesūti soṇadaṇḍasuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā. Aṅgesūti aṅgā nāma aṅgapāsādikatāya evaṃ laddhavohārā jānapadino rājakumārā, tesaṃ nivāso ekopi janapado rūḷhisaddena aṅgāti vuccati, tasmiṃ aṅgesu janapade. Cārikanti idhāpi aturitacārikā ceva nibaddhacārikā ca adhippetā. Tadā kira bhagavato dasasahassilokadhātuṃ olokentassa soṇadaṇḍo brāhmaṇo ñāṇajālassa anto paññāyittha. Atha bhagavā ayaṃ brāhmaṇo mayhaṃ ñāṇajāle paññāyati. ‘Atthi nu khvassupanissayo’ti vīmaṃsanto addasa. ‘Mayi tattha gate etassa antevāsino dvādasahākārehi brāhmaṇassa vaṇṇaṃ bhāsitvā mama santike āgantuṃ na dassanti. So pana tesaṃ vādaṃ bhinditvā ekūnatiṃsa ākārehi mama vaṇṇaṃ bhāsitvā maṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchissati. So pañhavissajjanapariyosāne saraṇaṃ gamissatī’ti, disvā pañcasatabhikkhuparivāro taṃ janapadaṃ paṭipanno. Tena vuttaṃ – aṅgesu cārikaṃ caramāno…pe… yena campā tadavasarīti.

၃၀၀. "Evaṃ me sutaṃ…pe… aṅgesu" ဟူသော ဤသုတ်သည် သောဏဒဏ္ဍသုတ် ဖြစ်သည်။ ထိုသုတ်၌ ရှေး၌မဖွင့်ဖူးသေးသော (အသစ်ဖြစ်သော) ပုဒ်တို့၏ အဖွင့်ကား ဤသို့တည်း။ "aṅgesu" ဟူသော ဤပါဌ်၌ လက်၊ ခြေစသော အင်္ဂါတို့၏ ကြည်လင်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် "အင်္ဂ" ဟူသောအမည်ကို ရရှိသော ဇနပုဒ်သား မင်းသားတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုမင်းသားတို့၏ နေရာဖြစ်သော ဇနပုဒ်တစ်ခုတည်းကိုလည်း ရုဠှီသဒ္ဒါအားဖြင့် "အင်္ဂ" ဟူ၍ပင် ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထို "အင်္ဂ" ဟုခေါ်သော ဇနပုဒ်၌ ဟူလို။ "cārika" ဟူသည်ကား ဤသုတ်၌လည်း အလျင်စလိုမဟုတ်ဘဲ ကြွချီတော်မူခြင်း (အတုရိတစာရိက) နှင့် တစ်နေရာတည်း၌ မပြတ်မစွဲဘဲ လှည့်လည်ကြွချီတော်မူခြင်း (အနိဗဒ္ဓစာရိက) တို့ကို အလိုရှိအပ်၏။ ထိုအခါ၌ မြတ်စွာဘုရားသည် တစ်သောင်းသော လောကဓာတ်ကို ကြည့်ရှုတော်မူစဉ် သောဏဒဏ္ဍပုဏ္ဏားသည် သဗ္ဗညုတာဉာဏ်တော်တည်းဟူသော ကွန်ရက်အတွင်း၌ ထင်ရှားပေါ်လွင်လာ၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် "ဤပုဏ္ဏားသည် ငါဘုရား၏ ဉာဏ်တော်ကွန်ရက်၌ ထင်ရှားလာ၏၊ ထိုပုဏ္ဏားအား အားကြီးသော အမှီအကြောင်း (ဥပနိဿယ) ရှိသလော" ဟု စူးစမ်းဆင်ခြင်တော်မူသော် မြင်တော်မူ၏။ (အဘယ်သို့ မြင်တော်မူသနည်းဟူမူ) "ငါဘုရားသည် ထိုဇနပုဒ်သို့ ကြွတော်မူလျှင် ဤပုဏ္ဏား၏ အနီးနေတပည့်တို့သည် တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော အကြောင်းအရာတို့ဖြင့် ပုဏ္ဏား၏ဂုဏ်ကို ပြောဆို၍ ငါ့ထံသို့ လာခွင့်မပေးကြကုန်လတ္တံ့။ သို့သော်လည်း ထိုပုဏ္ဏားသည် ထိုတပည့်တို့၏ ဝါဒကို ဖျက်ဆီးကာ နှစ်ဆယ့်ကိုးပါးသော အကြောင်းအရာတို့ဖြင့် ငါဘုရား၏ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ချီးမွမ်းပြောဆို၍ ငါ့ထံသို့ ချဉ်းကပ်ကာ ပြဿနာကို မေးမြန်းလိမ့်မည်။ ထိုပုဏ္ဏားသည် ပြဿနာဖြေဆိုခြင်း၏ အဆုံး၌ ကိုးကွယ်ရာအစစ် (သရဏဂုံ) သို့ ရောက်လိမ့်မည်" ဟု မြင်တော်မူ၏။ ထိုသို့မြင်တော်မူပြီးနောက် ရဟန်းငါးရာအခြံအရံရှိသည်ဖြစ်၍ ထိုအင်္ဂဇနပုဒ်သို့ ကြွချီတော်မူခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်က "aṅgesu cārikaṃ caramāno…pe… yena campā tadavasarī" (အင်္ဂတိုင်း၌ ဒေသစာရီ လှည့်လည်တော်မူစဉ်... စမ္ပာမြို့သို့ ရောက်ရှိတော်မူ၏) ဟု မိန့်မြွက်တော်မူခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။

Gaggarāya pokkharaṇiyā tīreti tassa campānagarassa avidūre gaggarāya nāma rājaggamahesiyā khaṇitattā gaggarāti laddhavohārā pokkharaṇī atthi. Tassā tīre samantato nīlādipañcavaṇṇakusumapaṭimaṇḍitaṃ mahantaṃ campakavanaṃ. Tasmiṃ bhagavā kusumagandhasugandhe campakavane viharati. Taṃ sandhāya gaggarāya pokkharaṇiyā tīreti vuttaṃ. Māgadhena seniyena bimbisārenāti ettha so rājā magadhānaṃ issarattā māgadho. Mahatiyā senāya samannāgatattā seniyo. Bimbīti suvaṇṇaṃ. Tasmā sārasuvaṇṇasadisavaṇṇatāya bimbisāroti vuccati.

"Gaggarāya pokkharaṇiyā tīre" ဟူသည်ကား ထိုစမ္ပာမြို့၏မနီးမဝေးအရပ်၌ ဂဂ္ဂရာအမည်ရှိသော မိဖုရားခေါင်ကြီး တူးဖော်အပ်သောကြောင့် "ဂဂ္ဂရာ" ဟု ခေါ်ဝေါ်သမုတ်အပ်သော ရေကန်ကြီးရှိ၏။ ထိုရေကန်၏ ကမ်းနား ပတ်ဝန်းကျင်၌ အညိုအစရှိသော ငါးပါးသော အဆင်းရှိသော ပန်းတို့ဖြင့် ဆန်းကြယ်စွာ တန်ဆာဆင်အပ်သော ကြီးမားသော စကားပင်တော (စမ္ပကဝန) ရှိ၏။ ထိုပန်းရနံ့တို့ဖြင့် လွန်စွာမွှေးကြိုင်လှသော စကားတော၌ မြတ်စွာဘုရား သီတင်းသုံးတော်မူသည်။ ထိုစကားတောကို ရည်ရွယ်၍ "ဂဂ္ဂရာရေကန်နား၌" ဟု အရှင်အာနန္ဒာမထေရ် လျှောက်ထားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ "Māgadhena seniyena bimbisārena" ဟူသော ဤပါဌ်၌ ထိုမင်းသည် မဂဓတိုင်းကို အစိုးရသောကြောင့် "မာဂဓ" မည်၏။ များပြားလှစွာသော စစ်သည်တော်တပ်မကြီးနှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့် "သေနိယ" မည်၏။ "ဗိမ္ဗီ" ဟူသည် ရွှေကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် ကောင်းမြတ်သော ရွှေအဆင်းနှင့်တူသော အဆင်းရှိသောကြောင့် "ဗိမ္ဗိသာရ" ဟူ၍ ခေါ်ဝေါ်အပ်၏။

301-302. Bahū bahū hutvā saṃhatāti saṅghā. Ekekissāya disāya saṅgho etesaṃ atthīti saṅghī. Pubbe nagarassa anto agaṇā bahi nikkhamitvā gaṇataṃ pattāti gaṇībhūtā. Khattaṃ āmantesīti. Khattā vuccati pucchitapañhe byākaraṇasamattho mahāmatto, taṃ āmantesi āgamentūti muhuttaṃ paṭimānentu, mā gacchantūti vuttaṃ hoti.

၃၀၁-၃၀၂. (များစွာသောသူတို့သည်) တစ်ပေါင်းတစ်စည်းတည်း စုရုံးမိကြသောကြောင့် "သံဃာ" (အစုအဝေး) မည်ကုန်၏။ အရပ်တစ်ပါးစီ၌ ထိုသူတို့၏ အစုအဝေးများ ရှိကြသောကြောင့် "သံဃီ" (အသင်းအဖွဲ့ရှိသူများ) မည်ကုန်၏။ ရှေးဦးစွာ မြို့တွင်း၌ ရှိစဉ်အခါက အုပ်စုဖွဲ့၍ မဟုတ်ဘဲ မြို့ပြင်သို့ ထွက်လာကြသောအခါမှ အုပ်စုအစုအဝေး ဖြစ်လာကြသောကြောင့် "ဂဏီဘူတ" မည်ကုန်၏။ "khattaṃ āmantesi" ဟူသော ဤပါဌ်၌ မေးမြန်းအပ်သော ပြဿနာတို့ကို ဖြေဆိုရန် စွမ်းဆောင်နိုင်သော အမတ်ကြီးကို "ခတ္တာ" ဟု ခေါ်၏။ ထိုအမတ်ကြီးကို ခေါ်တော်မူ၍ မေးမြန်းခဲ့သည်။ "āgamentu" ဟူသည်ကား တစ်ခဏမျှ ဆိုင်းငံ့ကြပါစေဦး၊ (မသွားကြပါနှင့်ဦး) ဟူလို။

Soṇadaṇḍaguṇakathā

သောဏဒဏ္ဍပုဏ္ဏား၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးစကား

303. Nānāverajjakānanti [Pg.250] nānāvidhesu rajjesu, aññesu aññesu kāsikosalādīsu rajjesu jātā, tāni vā tesaṃ nivāsā, tato vā āgatāti nānāverajjakā, tesaṃ nānāverajjakānaṃ. Kenacideva karaṇīyenāti tasmiṃ kira nagare dvīhi karaṇīyehi brāhmaṇā sannipatanti – yaññānubhavanatthaṃ vā mantasajjhāyanatthaṃ vā. Tadā ca tasmiṃ nagare yamaññā natthi. Soṇadaṇḍassa pana santike mantasajjhāyanatthaṃ ete sannipatitā. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘kenacideva karaṇīyenā’’ti. Te tassa gamanaṃ sutvā cintesuṃ – ‘‘ayaṃ soṇadaṇḍo uggatabrāhmaṇo yebhuyyena ca aññe brāhmaṇā samaṇaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gatā, ayameva na gato. Svāyaṃ sace tattha gamissati, addhā samaṇassa gotamassa āvaṭṭaniyā māyāya āvaṭṭito, taṃ saraṇaṃ gamissati. Tato etassāpi gehadvāre brāhmaṇānaṃ sannipāto na bhavissatī’’ti. ‘‘Handassa gamanantarāyaṃ karomā’’ti sammantayitvā tattha agamaṃsu. Taṃ sandhāya – atha kho te brāhmaṇātiādi vuttaṃ.

၃၀၃. "Nānāverajjakānaṃ" ဟူသည်ကား အထူးထူးအပြားပြားဖြစ်ကုန်သော တိုင်းပြည်များ၊ စမ္ပာပြည်မှတစ်ပါး အခြားဖြစ်ကုန်သော ကာသိတိုင်း၊ ကောသလတိုင်း အစရှိသော တိုင်းနိုင်ငံတို့၌ မွေးဖွားသူများ၊ သို့မဟုတ် ထိုတိုင်းပြည်များသည် ထိုသူတို့၏ နေရပ်ဌာနဖြစ်သောသူများ၊ သို့မဟုတ် ထိုတိုင်းနိုင်ငံအသီးသီးမှ လာရောက်ကြသောသူများဖြစ်သောကြောင့် "နာနာဝေရဇ္ဇက" ဟူ၍ မည်ကုန်၏။ ထို "နာနာဝေရဇ္ဇက" ပုဏ္ဏားတို့၏ ဟူလို။ "kenacideva karaṇīyenā" ဟူသော ဤပါဌ်၌ ထိုစမ္ပာမြို့ဝယ် ယဇ်ပူဇော်ခြင်း (ယည) အကျိုးငှာလည်းကောင်း၊ မန္တန်များကို ရွတ်ဖတ်သရဇ္ဈာယ်ခြင်း (မန္တသဇ္ဈာယန) အကျိုးငှာလည်းကောင်း ဤကိစ္စနှစ်ပါးတို့ကြောင့် ပုဏ္ဏားတို့ စည်းဝေးလေ့ရှိကြကုန်၏။ ထိုစဉ်အခါက ထိုမြို့၌ ယဇ်ပူဇော်ပွဲ မရှိချေ။ သို့သော်လည်း သောဏဒဏ္ဍပုဏ္ဏား၏ အထံ၌ မန္တန်သရဇ္ဈာယ်ရန်သာ ထိုပုဏ္ဏားများ စည်းဝေးရောက်ရှိနေကြခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုမန္တန်သရဇ္ဈာယ်သည့် ကိစ္စကို ရည်ရွယ်၍ သံဃာယနာတင်မထေရ်တို့က "kenacideva karaṇīyena" ဟု မိန့်ဆိုခဲ့ကြသည်။ ထိုပုဏ္ဏားတို့သည် သောဏဒဏ္ဍပုဏ္ဏား သွားမည့်အကြောင်းကို ကြားသိရလျှင် "ဤသောဏဒဏ္ဍပုဏ္ဏားသည် အလွန်ကျော်စောထင်ရှားသော ပုဏ္ဏားမြတ်ကြီးဖြစ်၏။ အခြားသော ပုဏ္ဏားအများစုသည်လည်း ရဟန်းဂေါတမကို ကိုးကွယ်ရာဟူ၍ ဆည်းကပ်ကြကုန်ပြီ။ ဤသောဏဒဏ္ဍပုဏ္ဏားတစ်ဦးတည်းသာ ကိုးကွယ်ရာအဖြစ် မဆည်းကပ်ရသေးချေ။ အကယ်၍ ဤပုဏ္ဏားသည် ရဟန်းဂေါတမထံသို့ သွားခဲ့လျှင် ရဟန်းဂေါတမ၏ ဆွဲဆောင်တတ်သော မာယာဖြင့် ဆွဲဆောင်သိမ်းသွင်းခြင်း ခံရကာ ကိုးကွယ်ဆည်းကပ်သွားပေလိမ့်မည်။ ထိုသို့ဖြစ်ပါက ဤသောဏဒဏ္ဍပုဏ္ဏား၏ အိမ်တံခါးဝ၌ ပုဏ္ဏားတို့ စည်းဝေးခြင်းလည်း ရှိတော့မည်မဟုတ်ပေ" ဟု ကြံစည်ကြလေသည်။ ထို့နောက် "ယခု ငါတို့သည် သူသွားမည့်ခရီးကို နှောင့်ယှက်တားဆီးကြကုန်စို့" ဟု အချင်းချင်း တိုင်ပင်ညှိနှိုင်းကြပြီးလျှင် သောဏဒဏ္ဍပုဏ္ဏား၏ထံသို့ သွားကြလေ၏။ ထိုသို့ သွားခြင်းကိုရည်၍ "atha kho te brāhmaṇā" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။

Tattha imināpaṅgenāti imināpi kāraṇena. Evaṃ etaṃ kāraṇaṃ vatvā puna – ‘‘attano vaṇṇe bhaññamāne atussanakasatto nāma natthi. Handassa vaṇṇaṃ bhaṇanena gamanaṃ nivāressāmā’’ti cintetvā bhavañhi soṇadaṇḍo ubhato sujātotiādīni kāraṇāni āhaṃsu.

ထိုစကားရပ်၌ "iminā paṅgena" ဟူသည်မှာ "ဤအကြောင်းကြောင့်လည်း" ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသို့ ဤအကြောင်းအရာကို ပြောဆိုပြီးနောက် တစ်ဖန် "မိမိ၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ပြောဆိုချီးမွမ်းအပ်သော် မနှစ်သက်သော သတ္တဝါဟူ၍ မရှိပေ။ ယခု ငါတို့သည် သောဏဒဏ္ဍပုဏ္ဏား၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ချီးမွမ်းခြင်းဖြင့် သူ၏သွားခြင်းကို တားဆီးကြအံ့" ဟု ကြံစည်ပြီးလျှင် "အရှင်သောဏဒဏ္ဍသည် နှစ်ဖက်သော မိဘတို့မှ ကောင်းစွာမွေးဖွားသူဖြစ်၏" စသည်ဖြင့် အကြောင်းပြချက်များကို ပြောဆိုကြလေသည်။

Ubhatoti dvīhi pakkhehi. Mātito ca pitito cāti bhoto mātā brāhmaṇī, mātumātā brāhmaṇī, tassāpi mātā brāhmaṇī; pitā brāhmaṇo, pitupitā brāhmaṇo, tassāpi pitā brāhmaṇoti, evaṃ bhavaṃ ubhato sujāto mātito ca pitito ca. Saṃsuddhagahaṇikoti saṃsuddhā te mātugahaṇī kucchīti attho. Samavepākiniyā gahaṇiyāti ettha pana kammajatejodhātu ‘‘gahaṇī’’ti vuccati.

"ubhato" ဟူသည် နှစ်ဖက်သော အစု (မိခင်ဘက်၊ ဖခင်ဘက်) တို့မှ ဟူလို။ "mātito ca pitito ca" ဟူသည်ကား အရှင်၏ မိခင်သည်လည်း ပုဏ္ဏေးမစစ် ဖြစ်၏၊ မိခင်၏မိခင် (အဖွား) သည်လည်း ပုဏ္ဏေးမစစ်ဖြစ်၏၊ ထိုအဖွား၏မိခင် (ဘေးမ) သည်လည်း ပုဏ္ဏေးမစစ်ဖြစ်၏။ အဖသည်လည်း ပုဏ္ဏားစစ်ဖြစ်၏၊ အဖ၏အဖ (အဘိုး) သည်လည်း ပုဏ္ဏားစစ်ဖြစ်၏၊ ထိုအဘိုး၏အဖ (ဘေး) သည်လည်း ပုဏ္ဏားစစ်ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် အရှင်သည် မိခင်ဘက်မှလည်းကောင်း၊ ဖခင်ဘက်မှလည်းကောင်း နှစ်ဖက်လုံးမှ ကောင်းစွာမွေးဖွားသန့်စင်သူ ဖြစ်၏။ "saṃsuddhagahaṇiko" ဟူသည်မှာ အရှင်၏ မိခင်၏ ဝမ်းတိုက်သည် စင်ကြယ်လှ၏ ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ သို့သော် "samavepākiniyā gahaṇiyā" ဟူသော ပါဌ်၌မူ ကံကြောင့်ဖြစ်သော တေဇောဓာတ် (ဝမ်းမီး) ကို "ဂဟဏီ" ဟု ခေါ်ဆိုသည်။

Yāva sattamā pitāmahayugāti ettha pitupitā pitāmaho, pitāmahassa yugaṃ pitāmahayugaṃ. Yuganti āyuppamāṇaṃ vuccati. Abhilāpamattameva cetaṃ. Atthato pana pitāmahoyeva pitāmahayugaṃ. Tato uddhaṃ sabbepi pubbapurisā pitāmahaggahaṇeneva gahitā. Evaṃ yāva sattamo puriso[Pg.251], tāva saṃsuddhagahaṇiko. Atha vā akkhitto anupakuṭṭho jātivādenāti dassenti. Akkhittoti – ‘‘apanetha etaṃ, kiṃ iminā’’ti evaṃ akkhitto anavakkhitto. Anupakuṭṭhoti na upakuṭṭho, na akkosaṃ vā nindaṃ vā laddhapubbo. Kena kāraṇenāti? Jātivādena. Itipi – ‘‘hīnajātiko eso’’ti evarūpena vacanenāti attho.

"yāva sattamā pitāmahayugā" ဟူသော ဤပုဒ်၌ အဖ၏အဖသည် "ပိတာမဟ" (အဘိုး) မည်၏။ အဘိုး၏ အသက်အပိုင်းအခြားသည် "ပိတာမဟယုဂ" မည်၏။ "ယုဂ" ဟူသည် အသက်အပိုင်းအခြား (သက်တမ်း) ကို ဆိုလိုသည်။ ဤသည်မှာ ပြောဆိုရိုးစကားမျှသာဖြစ်ပြီး အနက်အရမူ အဘိုးကိုပင် "ပိတာမဟယုဂ" ဟု ယူရမည်။ ထိုအဘိုးထက် အထက်ဖြစ်သော ရှေးဘိုးဘေးယောက်ျားအားလုံးတို့ကိုလည်း "ပိတာမဟ" ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့်ပင် ယူအပ်သည်။ ဤသို့လျှင် ခုနစ်ဆက်မြောက်သော ဘိုးဘေးတိုင်အောင် ကောင်းစွာစင်ကြယ်သော အမိဝမ်းတိုက်ရှိခဲ့သည် (မျိုးရိုးစင်ကြယ်ခဲ့သည်) ဟူလို။ တစ်နည်းအားဖြင့် မျိုးရိုးဇာတ်အပြောကြောင့် အပယ်မခံရခြင်း၊ အကဲ့ရဲ့မခံရခြင်းကို ပြကြကုန်၏။ "akkhitto" ဟူသည်မှာ "ဤသူ့ကို ပယ်ရှားကြလော့၊ ဤသူဖြင့် အဘယ်အကျိုးရှိအံ့နည်း" ဟု ဤသို့ ပယ်ရှားခြင်း မခံရခြင်း၊ နှိမ့်ချခြင်း မခံရခြင်း ဖြစ်သည်။ "anupakuṭṭho" ဟူသည်မှာ ဆဲရေးကဲ့ရဲ့ခြင်း မခံရခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ဆဲရေးခြင်းကိုသော်လည်းကောင်း၊ ကဲ့ရဲ့ခြင်းကိုသော်လည်းကောင်း ရှေးက တစ်ကြိမ်တစ်ခါမျှ မခံခဲ့ရဖူးခြင်း ဖြစ်သည်။ အဘယ်အကြောင်းကြောင့် မပယ်မကဲ့ရဲ့အပ်သနည်းဟူမူ ဇာတ်ကိုပြောဆိုခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဤသို့ဖြစ်၍ "ဤသူသည် ယုတ်ညံ့သော ဇာတ်ရှိ၏" ဟု ဤကဲ့သို့သော စကားဖြင့် မပယ်မကဲ့ရဲ့အပ်ခြင်း ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။

Aḍḍhoti issaro. Mahaddhanoti mahatā dhanena samannāgato. Bhavato hi gehe pathaviyaṃ paṃsuvālikā viya bahudhanaṃ, samaṇo pana gotamo adhano bhikkhāya udaraṃ pūretvā yāpetīti dassenti. Mahābhogoti pañcakāmaguṇavasena mahāupabhogo. Evaṃ yaṃ yaṃ guṇaṃ vadanti, tassa tassa paṭipakkhavasena bhagavato aguṇaṃyeva dassemāti maññamānā vadanti.

"aḍḍho" ဟူသည် စိုးပိုင်သူ (သူတစ်ပါးကို လွှမ်းမိုးနိုင်သူ) ဟူလို။ "mahaddhano" ဟူသည် များစွာသော စည်းစိမ်ဥစ္စာနှင့် ပြည့်စုံသူ ဟူလို။ အရှင်၏အိမ်၌ မြေပေါ်ဝယ် မြေမှုန့်သဲစုများကဲ့သို့ ဥစ္စာပစ္စည်းများစွာ ရှိလှ၏။ ရဟန်းဂေါတမမူကား ဥစ္စာမရှိဘဲ ဆွမ်းခံ၍သာ ဝမ်းဝစေကာ မျှတနေရရှာ၏ ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ကို ပြလိုကြခြင်းဖြစ်သည်။ "mahābhogo" ဟူသည် ကာမဂုဏ်ငါးပါး၏ အစွမ်းဖြင့် သုံးဆောင်စရာ အသုံးအဆောင် အလွန်များပြားသူ ဟူလို။ ဤသို့လျှင် ၎င်းတို့သည် သောဏဒဏ္ဍပုဏ္ဏား၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးတစ်ခုခုကို ပြောဆိုတိုင်း ၎င်းနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော မြတ်စွာဘုရား၏ အပြစ် (ဂုဏ်မရှိပုံ) ကိုသာ ပြသရာရောက်ပေလိမ့်မည်ဟု ယူဆမှတ်ထင်ကာ ထိုသို့ ပြောဆိုကြခြင်းဖြစ်သည်။

Abhirūpoti aññehi manussehi abhirūpo adhikarūpo. Dassanīyoti divasampi passantānaṃ atittikaraṇato dassanayoggo. Dassaneneva cittapasādajananato pāsādiko. Pokkharatā vuccati sundarabhāvo, vaṇṇassa pokkharatā vaṇṇapokkharatā, tāya vaṇṇasampattiyā yuttoti attho. Porāṇā panāhu – ‘‘pokkharanti sarīraṃ vadanti, vaṇṇaṃ vaṇṇamevā’’ti. Tesaṃ matena vaṇṇañca pokkharañca vaṇṇapokkharāni. Tesaṃ bhāvo vaṇṇapokkharatā. Iti paramāya vaṇṇapokkharatāyāti uttamena parisuddhena vaṇṇena ceva sarīrasaṇṭhānasampattiyā cāti attho. Brahmavaṇṇīti seṭṭhavaṇṇī. Parisuddhavaṇṇesupi seṭṭhena suvaṇṇavaṇṇena samannāgatoti attho. Brahmavacchasīti mahābrahmuno sarīrasadiseneva sarīrena samannāgato. Akhuddāvakāso dassanāyāti ‘‘bhoto sarīre dassanassa okāso na khuddako mahā, sabbāneva te aṅgapaccaṅgāni dassanīyāneva, tāni cāpi mahantānevā’’ti dīpenti.

"အဘိရူပ" ဟူသည်ကား အခြားသောလူတို့ထက် လွန်ကဲသော အဆင်းရှိခြင်း ဖြစ်၏။ "ဒဿနီယ" ဟူသည်ကား တစ်နေ့ပတ်လုံး ကြည့်ရှုသော်လည်း မတင်းတိမ်နိုင်သဖြင့် ကြည့်ရှုခြင်းငှာ ထိုက်တန်ခြင်း ဖြစ်၏။ မြင်ရရုံမျှဖြင့် စိတ်ကြည်လင်မှုကို ဖြစ်စေသောကြောင့် ကြည်ညိုဖွယ်ရှိသူ (ပါသာဒိက) လည်း ဖြစ်၏။ "ပေါက္ခရတာ" ဟူသည် ကောင်းမြတ်သော အဖြစ်ကို ဆိုလိုသည်။ အဆင်း၏ ကောင်းမြတ်သော အဖြစ်သည် "ဝဏ္ဏပေါက္ခရတာ" မည်၏။ ထိုအဆင်း၏ ပြည့်စုံခြင်းနှင့် ယှဉ်သူဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ရှေးဟောင်း အဋ္ဌကထာဆရာတို့ကမူ - "ပေါက္ခရ" ဟူသည် ကိုယ်ခန္ဓာကို ဆို၏။ "ဝဏ္ဏ" ဟူသည် အဆင်းကိုသာ ဆို၏ ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုဆရာတို့၏ အလိုအားဖြင့် အဆင်းနှင့် ကိုယ်ခန္ဓာကို ဝဏ္ဏပေါက္ခရဟု ခေါ်သည်။ ထိုအဆင်းနှင့် ကိုယ်ခန္ဓာတို့၏ ပြည့်စုံသန့်ရှင်းခြင်းသည် "ဝဏ္ဏပေါက္ခရတာ" မည်၏။ ထို့ကြောင့် "ပရမာယ ဝဏ္ဏပေါက္ခရတာယ" ဟူသည် အလွန်မြတ်သော သန့်ရှင်းစင်ကြယ်သော အဆင်းနှင့် လည်းကောင်း၊ အလွန်မြတ်သော ကိုယ်ခန္ဓာသဏ္ဌာန် ပြည့်စုံခြင်းနှင့် လည်းကောင်း ပြည့်စုံခြင်းဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "ဗြဟ္မဝဏ္ဏီ" ဟူသည် မြတ်သောအဆင်းရှိသူ ဖြစ်၏။ စင်ကြယ်သော အဆင်းရှိသူတို့တွင်လည်း မြတ်သော ရွှေအဆင်းနှင့်တူသော အဆင်းနှင့် ပြည့်စုံသူဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "ဗြဟ္မဝစ္ဆသီ" ဟူသည် မဟာဗြဟ္မာ၏ ကိုယ်ရောင်ကိုယ်ဝါနှင့် တူသော ကိုယ်ခန္ဓာနှင့် ပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်၏။ "အခုဒ္ဒါဝကာသော ဒဿနာယ" ဟူသည် "အရှင်၏ ကိုယ်ခန္ဓာ၌ ကြည့်ရှုစရာ အရပ်ဒေသသည် သေးသိမ်သည်မဟုတ်၊ ကြီးကျယ်လှ၏။ အရှင့်၏ အင်္ဂါကြီးငယ် အလုံးစုံတို့သည် ရှုချင်စဖွယ် တင့်တယ်ကုန်သည်သာ ဖြစ်၏။ ထိုအင်္ဂါကြီးငယ်တို့သည်လည်း ကြီးကျယ်ကုန်သည်သာ ဖြစ်၏" ဟု ဖော်ပြကြခြင်း ဖြစ်သည်။

Sīlamassa atthīti sīlavā. Vuddhaṃ vaddhitaṃ sīlamassāti vuddhasīlī. Vuddhasīlenāti vuddhena vaddhitena sīlena. Samannāgatoti yutto. Idaṃ vuddhasīlīpadasseva vevacanaṃ. Sabbametaṃ pañcasīlamattameva sandhāya vadanti.

သူ့အား သီလရှိသဖြင့် "သီလဝါ" မည်၏။ တိုးပွားကြီးကျယ်သော သီလရှိသဖြင့် "ဝုဒ္ဓသီလီ" မည်၏။ "ဝုဒ္ဓသီလေန" ဟူသည် ကြီးပွားတိုးတက်သော သီလနှင့် ပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်၏။ ဤစကားသည် "ဝုဒ္ဓသီလီ" ဟူသော ပုဒ်၏ ဝေဝုစ် (ပရိယာယ်စကား) သာ ဖြစ်သည်။ ဤဖော်ပြချက်အားလုံးသည် ငါးပါးသီလမျှကိုသာ ရည်ရွယ်၍ ပြောဆိုကြခြင်း ဖြစ်သည်။

Kalyāṇavācotiādīsu kalyāṇā sundarā parimaṇḍalapadabyañjanā vācā assāti kalyāṇavāco. Kalyāṇaṃ madhuraṃ vākkaraṇaṃ assāti kalyāṇavākkaraṇo[Pg.252]. Vākkaraṇanti udāharaṇaghoso. Guṇaparipuṇṇabhāvena pure bhavāti porī. Pure vā bhavattā porī. Poriyā nāgarikitthiyā sukhumālattanena sadisāti porī, tāya poriyā. Vissaṭṭhāyāti apalibuddhāya sandiṭṭhavilambitādidosarahitāya. Anelagalāyāti elagaḷenavirahitāya. Yassa kassaci hi kathentassa elā gaḷanti, lālā vā paggharanti, kheḷaphusitāni vā nikkhamanti, tassa vācā elagaḷaṃ nāma hoti, tabbiparitāyāti attho. Atthassa viññāpaniyāti ādimajjhapariyosānaṃ pākaṭaṃ katvā bhāsitatthassa viññāpanasamatthāya.

"ကလျာဏဝါစော" အစရှိသော ပုဒ်တို့တွင် - ကောင်းမွန်စင်ကြယ်၍ ထက်ဝန်းကျင် ဝန်းဝိုင်းသော ပုဒ်၊ ဗျည်း၊ အက္ခရာရှိသော စကားရှိသဖြင့် "ကလျာဏဝါစ" မည်၏။ ချိုသာနာပျော်ဖွယ်ရှိသော စကားသံရှိသဖြင့် "ကလျာဏဝါက္ကရဏ" မည်၏။ "ဝါက္ကရဏ" ဟူသည် မြွက်ဆိုအပ်သော စကားသံကို ဆိုသည်။ ဂုဏ်တို့ဖြင့် ပြည့်စုံသောကြောင့် ဂုဏ်တို့ဖြင့် ပြည့်ဖြိုးသည့်အဖြစ်၌ ဖြစ်သော စကားကို "ပေါရီ" ဟု ခေါ်၏။ သို့မဟုတ် မြို့ကြီးပြကြီး၌ ဖြစ်သောကြောင့် "ပေါရီ" (မြို့သူစကားကဲ့သို့ ယဉ်ကျေးသော စကား) ဟု ခေါ်၏။ သို့မဟုတ် သိမ်မွေ့သော မြို့ကြီးသူ မိန်းမနှင့် တူသောကြောင့် "ပေါရီ" ဟု ခေါ်၏၊ ထိုကဲ့သို့သော "ပေါရီ" ဟူသော စကားနှင့်။ "ဝိသဋ္ဌာယ" ဟူသည် သလိပ်၊ သည်းခြေစသည်တို့ဖြင့် မမြှေးယှက်အပ်သော၊ စကားထစ်ခြင်း၊ လေးတွဲ့ဖင့်နှေးခြင်း စသော အပြစ်တို့မှ ကင်းဝေးသော စကားကို ဆိုသည်။ "အနေလဂဠာယ" ဟူသည် တံထွေးရည် တံထွေးပေါက်များ လျှောကျခြင်းမှ ကင်းသော စကားကို ဆိုသည်။ အမှန်စင်စစ် တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူသည် စကားပြောဆိုသောအခါ တံထွေးရည်များ ယိုစီးကျခြင်း၊ သို့မဟုတ် တံထွေးပေါက်များ လွင့်စင်ထွက်ခြင်း ရှိတတ်၏၊ ထိုသူ၏ စကားကို "ဧဠဂလာ" ဟု ခေါ်သည်။ ထိုစကားနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော စကားဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "အတ္ထဿ ဝိညာပနိယာ" ဟူသည် စကား၏ အစ၊ အလယ်၊ အဆုံးကို ထင်ရှားစေလျက် ပြောဆိုအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ကောင်းစွာ သိစေနိုင်စွမ်းရှိသော စကားကို ဆိုသည်။

Jiṇṇoti jarājiṇṇatāya jiṇṇo. Vuddhoti aṅgapaccaṅgānaṃ vuddhibhāvamariyādappatto. Mahallakoti jātimahallakatāya samannāgato. Cirakālappasutoti vuttaṃ hoti. Addhagatoti addhānaṃ gato, dve tayo rājaparivaṭṭe atītoti adhippāyo. Vayoanuppattoti pacchimavayaṃ sampatto, pacchimavayo nāma vassasatassa pacchimo tatiyabhāgo.

"ဇိဏ္ဏ" ဟူသည် ဇရာကြောင့် အိုမင်းရင့်ရော်သော အဖြစ်ဖြင့် အိုမင်းခြင်း ဖြစ်၏။ "ဝုဒ္ဓ" ဟူသည် အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းတို့၏ ကြီးပွားမှု အပိုင်းအခြား အကန့်အသတ်သို့ ရောက်ရှိခြင်း ဖြစ်၏။ "မဟလ္လက" ဟူသည် ဖွားမြင်ရာ အသက်အရွယ် ကြီးရင့်ခြင်းနှင့် ပြည့်စုံခြင်း ဖြစ်၏၊ ကာလရှည်လျားစွာ တည်ရှိလာသူဟု ဆိုလိုသည်။ "အဒ္ဓဂတ" ဟူသည် ခရီးရှည်ကြီးကို သွားပြီးသူ ဖြစ်၏၊ မင်းဆက် နှစ်ဆက် သုံးဆက်လောက် လွန်မြောက်ပြီးသူဟု ဆိုလိုသည်။ "ဝယောအနုပ္ပတ္တ" ဟူသည် နောက်ဆုံးအရွယ်သို့ ရောက်ရှိသူ ဖြစ်၏၊ နောက်ဆုံးအရွယ် ဟူသည်မှာ အသက်အနှစ်တစ်ရာ၏ နောက်ဆုံး တတိယပိုင်း ဖြစ်၏။

Api ca jiṇṇoti porāṇo, cirakālappavattakulanvayoti vuttaṃ hoti. Vuddhoti sīlācārādiguṇavuddhiyā yutto. Mahallakoti vibhavamahantāya samannāgato. Addhagatoti maggappaṭipanno brāhmaṇānaṃ vatacariyādimariyādaṃ avītikkamma caraṇasīlo. Vayoanuppattoti jātivuddhabhāvampi antimavayaṃ anuppatto.

တစ်နည်းအားဖြင့် "ဇိဏ္ဏ" ဟူသည် ရှေးကျသောသူ၊ ကာလရှည်မြင့်စွာ ဖြစ်ထွန်းလာသော ဆွေမျိုးအစဉ်အဆက် ရှိသူဟု ဆိုလိုသည်။ "ဝုဒ္ဓ" ဟူသည် သီလ၊ ကျင့်ဝတ်စသော ဂုဏ်ကျေးဇူး ကြီးမားခြင်းနှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်၏။ "မဟလ္လက" ဟူသည် ကြီးကျယ်သော စည်းစိမ်ချမ်းသာနှင့် ပြည့်စုံသူ ဖြစ်၏။ "အဒ္ဓဂတ" ဟူသည် လမ်းခရီးသို့ လျှောက်လှမ်းသူ၊ ပုဏ္ဏားတို့၏ ကျင့်ဝတ်စည်းကမ်း စသည်တို့ကို မချိုးဖောက်ဘဲ ကျင့်ကြံလေ့ရှိသူ ဖြစ်၏။ "ဝယောအနုပ္ပတ္တ" ဟူသည် ဇာတ်သဘောအရ ကြီးရင့်ခြင်းနှင့် အတူ နောက်ဆုံးအရွယ်သို့ ဆိုက်ရောက်နေသူ ဖြစ်၏။

Buddhaguṇakathā

ဗုဒ္ဓဂုဏ်တော်ဆိုင်ရာ ဖွင့်ဆိုချက်။

304. Evaṃ vutteti evaṃ tehi brāhmaṇehi vutte. Soṇadaṇḍo – ‘‘ime brāhmaṇā jātiādīhi mama vaṇṇaṃ vadanti, na kho pana metaṃ yuttaṃ attano vaṇṇe rajjituṃ. Handāhaṃ etesaṃ vādaṃ bhinditvā samaṇassa gotamassa mahantabhāvaṃ ñāpetvā etesaṃ tattha gamanaṃ karomī’’ti cintetvā tena hi – bho mamapi suṇāthātiādimāha. Tattha yepi ubhato sujātoti ādayo attano guṇehi sadisā guṇā tepi[Pg.253]; ‘‘ko cāhaṃ ke ca samaṇassa gotamassa jātisampattiādayo guṇā’’ti attano guṇehi uttaritareyeva maññamāno, itare pana ekanteneva bhagavato mahantabhāvadīpanatthaṃ pakāseti.

၃၀၄. "ဧဝံ ဝုတ္တေ" ဟူသည် ထိုပုဏ္ဏားတို့က ဤသို့ပြောဆိုကြသော် ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ သောဏဒဏ္ဍပုဏ္ဏားသည် "ဤပုဏ္ဏားတို့သည် ငါ၏ဂုဏ်ကို ဇာတ်စသည်ဖြင့် ပြောဆိုကြကုန်၏။ သို့ရာတွင် မိမိ၏ ဂုဏ်၌ သာယာတပ်မက်ခြင်းသည် ငါ့အား မသင့်လျော်ပေ။ ယခု ငါသည် ဤပုဏ္ဏားတို့၏ ဝါဒကို ဖျက်ဆီး၍ ရဟန်းဂေါတမ၏ မြင့်မြတ်တော်မူသောအဖြစ်ကို သိစေပြီးလျှင် ၎င်းတို့အား ထိုရဟန်းဂေါတမထံသို့ သွားရောက်စေအံ့" ဟု ကြံစည်၍ "တေနဟိ ဘော မမပိ သုဏာထ" (သို့ဖြစ်လျှင် အချင်းတို့၊ ငါ၏စကားကိုလည်း နားထောင်ကြလော့) အစရှိသော စကားကို ဆိုခဲ့သည်။ ထိုစကား၌ "ဥဘတော သုဇာတော" စသည်ဖြင့် မိမိ၏ဂုဏ်နှင့် တူမျှသော ဂုဏ်များ ရှိနေသော်လည်း "ငါသည် အဘယ်မျှသောသူ ဖြစ်၍ ရဟန်းဂေါတမ၏ ဇာတိသမ္ပတ္တိ စသော ဂုဏ်တို့သည် အဘယ်မျှ ကြီးမြတ်ကြသနည်း" ဟု မိမိ၏ ဂုဏ်တို့ထက် မြတ်စွာဘုရား၏ ဂုဏ်တော်တို့က သာလွန်ထူးကဲလှသည်ဟု မှတ်ထင်လျက် ဖော်ပြခြင်း ဖြစ်၏။ အခြားသော ဂုဏ်တော်တို့ကိုမူ စင်စစ်အားဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ မြင့်မြတ်တော်မူပုံကို ထင်ရှားစေရန် ထုတ်ဖော်ပြသခြင်း ဖြစ်သည်။

Mayameva arahāmāti evaṃ niyāmentovettha idaṃ dīpeti – ‘‘yadi guṇamahantatāya upasaṅkamitabbo nāma hoti. Yathā hi sineruṃ upanidhāya sāsapo, mahāsamuddaṃ upanidhāya gopadakaṃ, sattasu mahāsaresu udakaṃ upanidhāya ussāvabindu paritto lāmako. Evameva samaṇassa gotamassa jātisampattiādayopi guṇe upanidhāya amhākaṃ guṇā parittā lāmakā; tasmā mayameva arahāma taṃ bhavantaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamitu’’nti.

"မယမေဝ အရဟာမ" ဟူသော ဤပါဌ်၌ ဤသို့ ပိုင်းခြားသတ်မှတ်လျက် သောဏဒဏ္ဍပုဏ္ဏားသည် ဤအဓိပ္ပာယ်ကို ဖော်ပြ၏ - "အကယ်၍ ဂုဏ်ကျေးဇူး ကြီးမြတ်ခြင်းကြောင့် ချဉ်းကပ်ထိုက်သူ ဖြစ်ရမည်ဆိုပါက (ဤသို့ဖြစ်လျှင်) မြင့်မိုရ်တောင်နှင့် နှိုင်းယှဉ်သော် မုန့်ညင်းစေ့သည် အလွန်သေးငယ် ယုတ်ညံ့သကဲ့သို့ လည်းကောင်း၊ မဟာသမုဒ္ဒရာနှင့် နှိုင်းယှဉ်သော် နွားခြေရာခွက်၌ ရှိသော ရေသည် အလွန်နည်းပါး ယုတ်ညံ့သကဲ့သို့ လည်းကောင်း၊ အိုင်ကြီးခုနစ်အိုင်ရှိ ရေနှင့် နှိုင်းယှဉ်သော် ဆီးနှင်းပေါက်သည် အလွန်နည်းပါး ယုတ်ညံ့သကဲ့သို့ လည်းကောင်း၊ ဤအတူပင် ရဟန်းဂေါတမ၏ ဇာတိသမ္ပတ္တိ စသော ဂုဏ်တော်များနှင့် နှိုင်းယှဉ်သော် ငါတို့၏ ဂုဏ်များသည် သေးငယ် ယုတ်ညံ့လှကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ငါတို့သည်သာလျှင် ထိုအရှင်ဂေါတမကို ဖူးမြင်ခြင်းငှာ ချဉ်းကပ်ရန် ထိုက်တန်ကြပေကုန်၏" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Mahantaṃ ñātisaṃghaṃ ohāyāti mātipakkhe asītikulasahassāni, pitipakkhe asītikulasahassānīti evaṃ saṭṭhikulasatasahassaṃ ohāya pabbajito.

"မဟန္တံ ဉာတိသံဃံ ဩဟာယ" ဟူသည်ကား မယ်တော်ဘက်မှ ရှစ်သောင်းသော ဆွေမျိုးစု၊ ခမည်းတော်ဘက်မှ ရှစ်သောင်းသော ဆွေမျိုးစု အားဖြင့် စုစုပေါင်း တစ်သိန်းခြောက်သောင်းသော ဆွေမျိုးအသိုင်းအဝိုင်းကို စွန့်ပယ်တော်မူ၍ ရဟန်းအဖြစ်သို့ ကူးပြောင်းတော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

Bhūmigatañca vehāsaṭṭhañcāti ettha rājaṅgaṇe ceva uyyāne ca sudhāmaṭṭhapokkharaṇiyo sattaratanānaṃ pūretvā bhūmiyaṃ ṭhapitaṃ dhanaṃ bhūmigataṃ nāma. Pāsādaniyūhādayo paripūretvā ṭhapitaṃ vehāsaṭṭhaṃ nāma. Etaṃ tāva kulapariyāyena āgataṃ. Tathāgatassa pana jātadivaseyeva saṅkho, elo, uppalo, puṇḍarīkoti cattāro nidhayo uggatā. Tesu saṅkho gāvutiko, elo aḍḍhayojaniko, uppalo tigāvutiko, puṇḍarīko yojaniko. Tesupi gahitaṃ gahitaṃ pūratiyeva, iti bhagavā pahūtaṃ hiraññasuvaṇṇaṃ ohāya pabbajitoti veditabbo.

"ဘူမိဂတဉ္စ ဝေဟာသဋ္ဌဉ္စ" ဟူသော ဤပါဌ်၌ မင်းရင်ပြင်နှင့် ဥယျာဉ်တို့ရှိ အင်္ဂတေဖြင့် ကောင်းစွာချောမွတ်အောင် ပြုလုပ်ထားသော ရေကန်တို့တွင် ရတနာခုနစ်ပါးဖြင့် ဖြည့်ဆည်းကာ မြေ၌မြှုပ်နှံထားအပ်သော ရတနာပစ္စည်းကို "ဘူမိဂတ" (မြေ၌ရှိသောဥစ္စာ) ဟု ခေါ်သည်။ ပြာသာဒ်အထက်ရှိ ထုပ်လျောက်စွန်း စသည်တို့၌ ရတနာခုနစ်ပါးဖြင့် အပြည့်ဖြည့်၍ ထားသော ဥစ္စာကို "ဝေဟာသဋ္ဌ" (အာကာသ၌ရှိသောဥစ္စာ) ဟု ခေါ်သည်။ ထိုဥစ္စာသည် အမျိုးအစဉ်အဆက်အားဖြင့် ဆင်းသက်လာသော အမွေဥစ္စာ ဖြစ်သည်။ တစ်ဖန် မြတ်စွာဘုရား ဖွားမြင်တော်မူသော နေ့၌ပင် သင်္ခ၊ ဧလ၊ ဥပ္ပလ၊ ပုဏ္ဍရီက ဟူသော ရွှေအိုးကြီး လေးလုံးတို့သည် မြေမှ ပေါ်ထွက်လာကြကုန်၏။ ထိုရွှေအိုးကြီးတို့တွင် သင်္ခရွှေအိုးသည် တစ်ဂါဝုတ်ခန့် ကျယ်ဝန်း၏၊ ဧလရွှေအိုးသည် ယူဇနာဝက်ခန့်၊ ဥပ္ပလရွှေအိုးသည် သုံးဂါဝုတ်ခန့်၊ ပုဏ္ဍရီကရွှေအိုးသည် တစ်ယူဇနာခန့် ရှိ၏။ ထိုရွှေအိုးကြီးများမှ ရတနာများကို မည်မျှပင် ယူငြားသော်လည်း ပြည့်မြဲပြည့်နေသည်သာ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် များပြားလှစွာသော ရွှေငွေဥစ္စာ ရတနာတို့ကို စွန့်ပယ်တော်မူ၍ ရဟန်းပြုတော်မူခဲ့သည်ဟု သိအပ်၏။

Daharova samānoti taruṇova samāno. Susukāḷakesoti suṭṭhu kāḷakeso, añjanavaṇṇasadisakeso hutvā vāti attho. Bhadrenāti bhaddakena. Paṭhamena vayasāti tiṇṇaṃ vayānaṃ paṭhamavayena. Akāmakānanti anicchamānānaṃ. Anādaratthe sāmivacanaṃ. Assūni mukhe etesanti assumukhā, tesaṃ assumukhānaṃ, assūhi kilinnamukhānanti attho. Rudantānanti [Pg.254] kanditvā rodamānānaṃ. Akhuddāvakāsoti ettha bhagavato aparimāṇoyeva dassanāya okāsoti veditabbo.

"ဒဟရောဝ သမာနော" ဟူသည် ငယ်ရွယ်သူသာ ဖြစ်ပါလျက် ဟူ၍ ဖြစ်၏။ "သုသုကာဠကေသော" ဟူသည် လွန်စွာ မည်းနက်သော၊ မျက်စဉ်းအဆင်းကဲ့သို့ တောက်ပသော ဆံပင်ရှိသူ ဖြစ်၍ ဟူသော အဓိပ္ပာယ် ဖြစ်သည်။ "ဘဒြေန" ဟူသည် ကောင်းမြတ်သော ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ "ပဌမေန ဝယသာ" ဟူသည် အရွယ်သုံးပါးတို့တွင် ပထမအရွယ်ဖြင့် ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "အကာမကာနံ" ဟူသည် အလိုမရှိကြကုန်သည် ဖြစ်၍ ဟူသော အဓိပ္ပာယ် ဖြစ်ပြီး ၎င်းသည် အနာဒရအနက်၌ သာမီဝိဘတ် (ဆဋ္ဌီဝိဘတ်) ဖြစ်သည်။ "အဿုမုခါ" ဟူသည် မျက်နှာ၌ မျက်ရည်များ ရှိကြကုန်သောကြောင့် ဖြစ်၏၊ ၎င်းသည် ထိုမျက်နှာ၌ မျက်ရည်ရှိကြကုန်သော၊ မျက်ရည်များဖြင့် စိုစွတ်သော မျက်နှာရှိကြကုန်သော မိဘနှစ်ပါးတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "ရုဒန္တာနံ" ဟူသည် ငိုကြွေးမြည်တမ်းလျက် ရှိကြကုန်စဉ် ဟူ၍ အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "အခုဒ္ဒါဝကာသော" ဟူသော ဤပါဌ်၌ မြတ်စွာဘုရားအား ဖူးမြင်ရန် နေရာအရပ်သည် အတိုင်းအရှည်မရှိ ကျယ်ဝန်းလှသည်ဟု သိအပ်၏။

Tatridaṃ vatthu – rājagahe kira aññataro brāhmaṇo samaṇassa gotamassa pamāṇaṃ gahetuṃ na sakkotīti sutvā bhagavato piṇḍāya pavisanakāle saṭṭhihatthaṃ veḷuṃ gahetvā nagaradvārassa bahi ṭhatvā sampatte bhagavati veḷuṃ gahetvā samīpe aṭṭhāsi. Veḷu bhagavato jāṇukamattaṃ pāpuṇi. Puna divase dve veḷū ghaṭetvā samīpe aṭṭhāsi. Bhagavāpi dvinnaṃ veḷūnaṃ upari kaṭimattameva paññāyamāno – ‘‘brāhmaṇa, kiṃ karosī’’ti āha. Tumhākaṃ pamāṇaṃ gaṇhāmīti. ‘‘Brāhmaṇa, sacepi tvaṃ sakalacakkavāḷagabbhaṃ pūretvā ṭhite veḷū ghaṭetvā āgamissasi, neva me pamāṇaṃ gahetuṃ sakkhissasi. Na hi mayā cattāri asaṅkhyeyāni kappasatasahassañca tathā pāramiyo pūritā, yathā me paro pamāṇaṃ gaṇheyya, atulo, brāhmaṇa, tathāgato appameyyo’’ti vatvā dhammapade gāthamāha –

ထိုအတိုင်းအရှည်မရှိခြင်းနှင့် ပတ်သက်၍ ဤဝတ္ထုရှိ၏။ ကြားရဖူးသည်ကား ရာဇဂြိုဟ်ပြည်၌ အမည်မထင်ရှားသော ပုဏ္ဏားတစ်ယောက်သည် ရဟန်းဂေါတမ၏ အရပ်အတိုင်းအရှည်ကို မည်သူမျှ မတိုင်းတာနိုင်ဟု ကြားသိရသဖြင့် မြတ်စွာဘုရား ဆွမ်းခံဝင်တော်မူစဉ် အတောင်ခြောက်ဆယ်ရှိသော ဝါးလုံးကို ယူဆောင်ကာ မြို့တံခါးပြင်ပ၌ စောင့်ဆိုင်းရပ်တည်ပြီး မြတ်စွာဘုရား ကြွရောက်တော်မူသောအခါ ဝါးလုံးကို ကိုင်၍ အပါး၌ ရပ်နေ၏။ ထိုဝါးလုံးသည် မြတ်စွာဘုရား၏ ပုဆစ်ဒူးတော်မျှအထိသာ ရောက်ရှိ၏။ နောက်တစ်နေ့တွင် ဝါးလုံးနှစ်လုံးကို ဆက်စပ်ကာ အနီး၌ ရပ်ပြန်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ဝါးလုံးနှစ်လုံး၏ အထက်တွင် ခါးတော်မျှသာ ထင်ရှားစေတော်မူလျက် “ပုဏ္ဏား... အဘယ်သို့ ပြုနေသနည်း” ဟု မေးတော်မူ၏။ “အရှင်ဘုရားတို့၏ အရပ်အတိုင်းအရှည်ကို တိုင်းတာပါ၏” ဟု လျှောက်တင်၏။ “ပုဏ္ဏား... သင်သည် စကြာဝဠာတစ်တိုက်လုံး ပြည့်စေလျက် တည်ရှိသော ဝါးလုံးများကိုပင် ဆက်စပ်ယူဆောင်လာစေကာမူ ငါဘုရား၏ အရပ်အတိုင်းအရှည်ကို တိုင်းတာနိုင်မည်မဟုတ်ပေ။ အကြောင်းမူကား ငါဘုရားသည် လေးအသင်္ချေနှင့် ကမ္ဘာတစ်သိန်းပတ်လုံး သူတစ်ပါးတို့ တိုင်းတာနိုင်လောက်အောင် ပါရမီတော်များကို ဖြည့်ကျင့်ခဲ့သည်မဟုတ်။ ပုဏ္ဏား... မြတ်စွာဘုရားသည် အတုမရှိ၊ အတိုင်းအရှည်မရှိ ပြတ်သားတော်မူ၏” ဟု မိန့်တော်မူကာ ဓမ္မပဒ၌ ဤဂါထာကို ဟောတော်မူ၏။

‘‘Te tādise pūjayato, nibbute akutobhaye;

Na sakkā puññaṃ saṅkhātuṃ, imettamapi kenacī’’ti. (dha. pa. 36);

“ထိုသို့ ကိလေသာငြိမ်းအေးတော်မူပြီးသော၊ ဘေးတစ်စုံတစ်ရာမရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်မြတ်တို့ကို ပူဇော်ရသောသူ၏ ကောင်းမှုအကျိုးကို ‘ဤမျှ အတိုင်းအရှည်ရှိ၏’ ဟု မည်သူမျှ မည်သို့မျှ ရေတွက်တိုင်းတာခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ပေ။”

Gāthāpariyosāne caturāsītipāṇasahassāni amataṃ piviṃsu.

ဒေသနာတော်၏အဆုံး၌ သတ္တဝါရှစ်သောင်းလေးထောင်တို့သည် အမြိုက်တရားရေစင်ကို သောက်ကြရကုန်၏ (မဂ်ဖိုလ်တရားကို ရရှိကြကုန်၏)။

Aparampi vatthu – rāhu kira asurindo cattāri yojanasahassāni aṭṭha ca yojanasatāni ucco. Bāhantaramassa dvādasayojanasatāni. Bahalantarena cha yojanasatāni. Hatthatalapādatalānaṃ puthulato tīṇi yojanasatāni. Aṅgulipabbāni paṇṇāsayojanāni. Bhamukantaraṃ paṇṇāsayojanaṃ. Mukhaṃ dviyojanasataṃ tiyojanasatagambhīraṃ tiyojanasataparimaṇḍalaṃ. Gīvā tiyojanasataṃ. Nalāṭaṃ tiyojanasataṃ. Sīsaṃ navayojanasataṃ. ‘‘So ahaṃ uccosmi, satthāraṃ onamitvā oloketuṃ na sakkhissāmī’’ti cintetvā nāgacchi. So ekadivasaṃ bhagavato vaṇṇaṃ sutvā – ‘‘yathākathañca olokessāmī’’ti āgato.

အခြားသော ဝတ္ထုတစ်ခုလည်း ရှိသေး၏။ ကြားရဖူးသည်ကား ရာဟုအသုရိန်သည် ယူဇနာလေးထောင်နှင့် ရှစ်ရာ (၄၈၀၀) အမြင့်ရှိ၏။ သူ၏ လက်မောင်းနှစ်ဖက်အကြားသည် ယူဇနာတစ်ထောင့်နှစ်ရာ (၁၂၀၀) ရှိ၏။ ကိုယ်လုံးအထူသည် ယူဇနာခြောက်ရာ (၆၀၀) ရှိ၏။ လက်ဖဝါး ခြေဖဝါးတို့၏ အကျယ်သည် ယူဇနာသုံးရာ (၃၀၀) ရှိ၏။ လက်ဆစ် ခြေဆစ်တို့သည် ယူဇနာငါးဆယ် (၅၀) ရှိ၏။ မျက်ခုန်းနှစ်ဖက်အကြားသည် ယူဇနာငါးဆယ် (၅၀) ရှိ၏။ ခံတွင်းသည် အကျယ် ယူဇနာနှစ်ရာ (၂၀၀)၊ အနက် ယူဇနာသုံးရာ (၃၀၀)၊ အဝန်း ယူဇနာသုံးရာ (၃၀၀) ရှိ၏။ လည်ပင်းသည် ယူဇနာသုံးရာ (၃၀၀)၊ နဖူးပြင်သည် ယူဇနာသုံးရာ (၃၀၀)၊ ဦးခေါင်းသည် ယူဇနာကိုးရာ (၉၀၀) ရှိ၏။ ထိုရာဟုအသုရိန်သည် “ငါသည် ဤမျှ အရပ်မြင့်မားသူဖြစ်ရာ ဘုရားရှင်ကို ငုံ့၍ ကြည့်ရမည်ကို မစွမ်းနိုင်ပေ” ဟု ကြံစည်ကာ မလာဘဲ နေခဲ့၏။ ထိုရာဟုအသုရိန်သည် တစ်နေ့သ၌ မြတ်စွာဘုရား၏ ဂုဏ်တော်ကို ကြားရသဖြင့် “မည်သို့ပင်ဖြစ်စေ ဖူးမြော်မည်” ဟု ကြံစည်လျက် ရောက်လာခဲ့၏။

Atha bhagavā tassajjhāsayaṃ viditvā – ‘‘catūsu iriyāpathesu katarena dassessāmī’’ti cintetvā ‘‘ṭhitako nāma nīcopi ucco viya paññāyati. Nipannovassa [Pg.255] attānaṃ dassessāmī’’ti ‘‘ānanda, gandhakuṭipariveṇe mañcakaṃ paññāpehī’’ti vatvā tattha sīhaseyyaṃ kappesi. Rāhu āgantvā nipannaṃ bhagavantaṃ gīvaṃ unnāmetvā nabhamajjhe puṇṇacandaṃ viya ullokesi. Kimidaṃ asurindāti ca vutte – ‘‘bhagavā onamitvā oloketuṃ na sakkhissāmī’’ti nāgacchinti. Na mayā, asurinda, adhomukhena pāramiyo pūritā. Uddhaggameva katvā dānaṃ dinnanti. Taṃ divasaṃ rāhu saraṇaṃ agamāsi. Evaṃ bhagavā akhuddāvakāso dassanāya.

ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ရာဟုအသုရိန်၏ အလိုဆန္ဒကို သိတော်မူ၍ “ဣရိယာပုထ်လေးပါးတို့တွင် မည်သည့်ဣရိယာပုထ်ဖြင့် ပြရပါမည်နည်း” ဟု ကြံစည်တော်မူပြီး “မတ်တတ်ရပ်နေသူသည် နိမ့်သော်လည်း မြင့်သကဲ့သို့ ထင်ရှားတတ်၏။ လျောင်းတော်မူလျက်သာလျှင် ထိုရာဟုအသုရိန်အား ကိုယ်တော်ကို ပြရတော့အံ့” ဟု ကြံစည်တော်မူကာ “အာနန္ဒာ... ဂန္ဓကုဋိပရိဝုဏ်၌ ညောင်စောင်းကို ခင်းလော့” ဟု မိန့်တော်မူပြီး ထိုညောင်စောင်း၌ သီဟသေယျာဖြင့် လျောင်းစက်တော်မူ၏။ ရာဟုအသုရိန်သည် ရောက်လာပြီး လျောင်းတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားကို ကောင်းကင်အလယ်၌ လပြည့်ဝန်းကို ဖူးရသကဲ့သို့ လည်ပင်းကို မော့၍ ဖူးမြော်ရလေ၏။ “အသုရိန်... ဤသို့ မော့၍ ဖူးမြော်နေရခြင်းသည် အဘယ်ကြောင့်နည်း” ဟု မေးတော်မူအပ်သော် “မြတ်စွာဘုရားကို ငုံ့၍ ကြည့်ရန် မစွမ်းနိုင်ဟု နှလုံးသွင်းမိသဖြင့် မလာခဲ့မိပါဘုရား” ဟု လျှောက်တင်၏။ “အသုရိန်... ငါဘုရားသည် အောက်သို့မျက်နှာမူလျက် ပါရမီတော်များကို ဖြည့်ကျင့်ခဲ့သည်မဟုတ်။ အထက်သို့သာ ဦးခေါင်းပြုလျက် အလှူကို ပေးလှူခဲ့ဖူး၏” ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုနေ့၌ ရာဟုအသုရိန်သည် သရဏဂုံ ဆည်းကပ်သွား၏။ ဤသို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဖူးမြော်ရန်အတွက် အလွန်တရာ ကြီးမြတ်သော အဆောက်အအုံ (ကိုယ်တော်) ရှိတော်မူ၏။

Catupārisuddhisīlena sīlavā, taṃ pana sīlaṃ ariyaṃ uttamaṃ parisuddhaṃ. Tenāha – ‘‘ariyasīlī’’ti. Tadetaṃ anavajjaṭṭhena kusalaṃ. Tenāha – ‘‘kusalasīlī’’ti. Kusalasīlenāti idamassa vevacanaṃ.

စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလနှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် သီလရှိတော်မူ၏၊ ထိုသီလသည် အရိယဖြစ်၏၊ မြတ်၏၊ စင်ကြယ်၏။ ထို့ကြောင့် “အရိယသီလီ” ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုသီလသည် အပြစ်မရှိခြင်းဟူသော အနက်ကြောင့် ကုသိုလ်မည်၏။ ထို့ကြောင့် “ကုသလသီလီ” ဟု ဆိုအပ်၏။ “ကုသလသီလေန” ဟူသော ဤပုဒ်သည် ထို “ကုသလသီလီ” ဟူသော ပုဒ်၏ ဝေဝုစ်ပရိယာယ်စကားလှယ် ဖြစ်၏။

Bahūnaṃ ācariyapācariyoti bhagavato ekekāya dhammadesanāya caturāsītipāṇasahassāni aparimāṇāpi devamanussā maggaphalāmataṃ pivanti, tasmā bahūnaṃ ācariyo. Sāvakaveneyyānaṃ pana pācariyoti.

“ဗဟူနံ အာစရိယပါစရိယော” ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရား၏ တစ်ကြိမ်တစ်ကြိမ်သော တရားဒေသနာတော်၌ သတ္တဝါရှစ်သောင်းလေးထောင်နှင့် အတိုင်းအဆမရှိသော နတ်လူတို့သည် မဂ်ဖိုလ်တည်းဟူသော အမြိုက်တရားရေစင်ကို သောက်ကြရကုန်၏။ ထို့ကြောင့် များစွာသော သတ္တဝါတို့၏ ဆရာ (အာစရိယ) ဖြစ်တော်မူ၏။ သာဝကဖြစ်ထိုက်သော ဆုံးမထိုက်သူတို့၏ ပဓာနဆရာကြီး (ပါစရိယ) လည်း ဖြစ်တော်မူ၏။

Khīṇakāmarāgoti ettha kāmaṃ bhagavato sabbepi kilesā khīṇā. Brāhmaṇo pana te na jānāti. Attano jānanaṭṭhāneyeva guṇaṃ katheti. Vigatacāpalloti – ‘‘pattamaṇḍanā cīvaramaṇḍanā senāsanamaṇḍanā imassa vā pūtikāyassa…pe… kelanā paṭikelanā’’ti (vibha. 854) evaṃ vuttacāpallā virahito.

“ခီဏကာမရာဂေါ” ဟူသော ဤပုဒ်၌ အမှန်စင်စစ် မြတ်စွာဘုရား၏ ကိလေသာအားလုံး ကုန်စင်ပြီးဖြစ်သော်လည်း၊ ပုဏ္ဏားသည် ထိုကာမရာဂမှတစ်ပါးသော ကိလေသာများကို မသိသဖြင့် မိမိသိရှိသော အတိုင်းအတာ (ကာမရာဂကုန်ခြင်း) ၌သာ ဂုဏ်တော်ကို ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်၏။ “ဝိဂတစာပလ္လော” ဟူသည်ကား “သပိတ်ကို တန်ဆာဆင်ခြင်း၊ သင်္ကန်းကို တန်ဆာဆင်ခြင်း၊ ကျောင်းအိပ်ရာနေရာကို တန်ဆာဆင်ခြင်း၊ ဤပုပ်စပ်သော ကိုယ်ခန္ဓာကို သော်လည်းကောင်း၊ ပြင်ပပရိက္ခရာများကို သော်လည်းကောင်း တန်ဆာဆင်ခြင်း၊ မွမ်းမံခြင်း၊ မြူးထူးပျော်ပါးခြင်း၊ အဖန်ဖန် မြူးထူးပျော်ပါးခြင်း” ဟု ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်သော လျှပ်ပေါ်လော်လီမှု (စာပလျ) မှ ကင်းဝေးတော်မူခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

Apāpapurekkhāroti apāpe nava lokuttaradhamme purato katvā vicarati. Brahmaññāya pajāyāti sāriputtamoggallānamahākassapādibhedāya brāhmaṇapajāya, etissāya ca pajāya purekkhāro. Ayañhi pajā samaṇaṃ gotamaṃ purakkhatvā caratīti attho. Api ca apāpapurekkhāroti na pāpaṃ purekkhāro na pāpaṃ purato katvā carati, na pāpaṃ icchatīti attho. Kassa? Brahmaññāya pajāya. Attanā saddhiṃ paṭiviruddhāyapi brāhmaṇapajāya aviruddho hitasukhatthiko yevāti vuttaṃ hoti.

“အပါပပုရေက္ခာရော” ဟူသည်မှာ ပါပမှကင်းသော ကိုးပါးသော လောကုတ္တရာတရားတို့ကို ရှေ့တန်းတင်၍ ကျင့်ကြံလှည့်လည်တော်မူ၏။ “ဗြာဟ္မညာယ ပဇာယ” ဟူသည်မှာ အရှင်သာရိပုတြာ၊ အရှင်မောဂ္ဂလ္လာန်၊ အရှင်မဟာကဿပ အစရှိသော အရိယာပုဏ္ဏားအပေါင်းအား ဤဗြာဟ္မဏပုဂ္ဂိုလ်အပေါင်းကို ရှေ့သွားပြုအပ်၏။ ဤပုဂ္ဂိုလ်အပေါင်းသည် ရဟန်းဂေါတမကို ရှေ့သွားပြု၍ ကျင့်သုံးလှည့်လည်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် “အပါပပုရေက္ခာရော” ဟူသည်မှာ မကောင်းမှုကို ရှေ့၌ မထားတတ်၊ မကောင်းမှုကို ရှေ့သွားပြု၍ မကျင့်တတ်၊ မကောင်းမှုကို အလိုမရှိတတ်ဟု အနက်ရှိ၏။ မည်သူ့အတွက်နည်း? ဗြာဟ္မဏ၏သားဖြစ်သော သတ္တဝါအပေါင်းတို့အတွက် မကောင်းမှုကို ရှေ့တန်းမတင်ပါ။ မိမိနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ပုဏ္ဏားမျိုးဖြစ်သော ပုဂ္ဂိုလ်အပေါင်းတို့နှင့်ပင် မဆန့်ကျင်ဘဲ စီးပွားချမ်းသာကိုသာ အလိုရှိတော်မူ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။

Tiroraṭṭhāti pararaṭṭhato. Tirojanapadāti parajanapadato. Pañhaṃ pucchituṃ āgacchantīti khattiyapaṇḍitādayo ceva devabrahmanāgagandhabbādayo ca [Pg.256] – ‘‘pañhe abhisaṅkharitvā pucchissāmā’’ti āgacchanti. Tattha keci pucchāya vā dosaṃ vissajjanasampaṭicchane vā asamatthataṃ sallakkhetvā apucchitvāva tuṇhī nisīdanti. Keci pucchanti. Kesañci bhagavā pucchāya ussāhaṃ janetvā vissajjeti. Evaṃ sabbesampi tesaṃ vimatiyo tīraṃ patvā mahāsamuddassa ūmiyo viya bhagavantaṃ patvā bhijjanti.

“တိရောရဋ္ဌာ” ဟူသည် အခြားသော တိုင်းပြည်မှ၊ “တိရောဇနပဒါ” ဟူသည် အခြားသော ဇနပုဒ်မှ ဖြစ်၏။ “ပဥှံ ပုစ္ဆိတုံ အာဂစ္ဆန္တိ” ဟူသည် မင်းပညာရှိ အစရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ နတ်၊ ဗြဟ္မာ၊ နဂါး၊ ဂန္ဓဗ္ဗနတ် အစရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်လည်းကောင်း “ပြဿနာတို့ကို ပြင်ဆင်ပြီး မေးမြန်းကြကုန်အံ့” ဟု လာကြကုန်၏။ ထိုသူတို့တွင် အချို့သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် မိမိတို့၏ မေးခွန်း၌ အပြစ်ရှိသည်ကို မြင်၍လည်းကောင်း၊ ဘုရားရှင်၏ အဖြေကို နားလည်လက်ခံရန် မိမိတို့ မစွမ်းနိုင်သည်ကို သိ၍လည်းကောင်း မမေးမြန်းဘဲ ဆိတ်ဆိတ်သာ ထိုင်နေကြကုန်၏။ အချို့မူကား မေးမြန်းကြကုန်၏။ အချို့သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား မြတ်စွာဘုရားသည် မေးမြန်းလိုသော စိတ်အားထက်သန်မှုကို ဖြစ်စေလျက် ဖြေကြားတော်မူ၏။ ဤသို့ဖြင့် ထိုသူအားလုံးတို့၏ ယုံမှားသံသယတို့သည် မဟာသမုဒ္ဒရာ၏ လှိုင်းတံပိုးတို့သည် ကမ်းခြေသို့ ရောက်သောအခါ ကွဲအက်ပျက်စီးသွားသကဲ့သို့ မြတ်စွာဘုရားထံသို့ ရောက်သောအခါ ကင်းစင်ပျက်ပြယ်သွားကြကုန်၏။

Ehi svāgatavādīti devamanussapabbajitagahaṭṭhesu taṃ taṃ attano santikaṃ āgataṃ – ‘‘ehi svāgata’’nti evaṃ vadatīti attho. Sakhiloti tattha katamaṃ sākhalyaṃ? ‘‘Yā sā vācā nelā kaṇṇasukhā’’tiādinā nayena vuttasākhalyena samannāgato, muduvacanoti attho. Sammodakoti paṭisanthārakusalo, āgatāgatānaṃ catunnaṃ parisānaṃ – ‘‘kacci, bhikkhave, khamanīyaṃ, kacci yāpanīya’’ntiādinā nayena sabbaṃ addhānadarathaṃ vūpasamento viya paṭhamataraṃ sammodanīyaṃ kathaṃ kattāti attho. Abbhākuṭikoti yathā ekacce parisaṃ patvā thaddhamukhā saṅkuṭitamukhā honti, na ediso, parisadassanena panassa bālātapasamphassena viya padumaṃ mukhapadumaṃ vikasati puṇṇacandasassirikaṃ hoti. Uttānamukhoti yathā ekacce nikujjitamukhā viya sampattāya parisāya na kiñci kathenti, atidullabhakathā honti, na evarūpo. Samaṇo pana gotamo sulabhakatho. Na tassa santikaṃ āgatāgatānaṃ – ‘‘kasmā mayaṃ idhāgatā’’ti vippaṭisāro uppajjati dhammaṃ pana sutvā attamanāva hontīti dasseti. Pubbabhāsīti bhāsanto ca paṭhamataraṃ bhāsati, tañca kho kālayuttaṃ pamāṇayuttaṃ atthanissitameva bhāsati, na niratthakakathaṃ.

"ဧဟိသွာဂတဝါဒိ" ဟူသည်ကား နတ်၊ လူ၊ ရသေ့ရဟန်း၊ လူဝတ်ကြောင်တို့တွင် မိမိထံသို့ ရောက်လာသော ထိုထိုပုဂ္ဂိုလ်အား "လာပါ၊ ကောင်းသော လာခြင်းဖြစ်ပါစေ" ဟု ဤသို့ မိန့်တော်မူတတ်သောအနက် ဖြစ်သည်။ "သခိလ" ဟူသည်ကား ထိုပါဠိ၌ပြဆိုအပ်သော "နားဝင်ချို၍ နှစ်သက်ဖွယ်ရှိသော စကားရှိသည်" အစရှိသောနည်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော ပြေပြစ်ကျွမ်းကျင်မှုနှင့် ပြည့်စုံကာ နူးညံ့သိမ်မွေ့သော စကားရှိတော်မူသောအနက် ဖြစ်သည်။ "သမ္မောဒက" ဟူသည်ကား ပဋိသန္ထာရ၌ ကျွမ်းကျင်တော်မူသည်ဖြစ်၍၊ ရောက်လာကြကုန်သော ပရိသတ်လေးပါးတို့အား "ရဟန်းတို့... သည်းခံနိုင်ကြပါ၏လော၊ မျှတနိုင်ကြပါ၏လော" အစရှိသောနည်းဖြင့် ရှည်လျားသောခရီးလမ်း ပင်ပန်းနွမ်းနယ်ခြင်းကို ငြိမ်းအေးစေဘိသကဲ့သို့ ရှေးဦးစွာ ဝမ်းမြောက်ဖွယ်စကားကို ပြောကြားတော်မူတတ်သောအနက် ဖြစ်သည်။ "အဘာကုဋီက" ဟူသည်ကား အချို့သောသူတို့သည် ပရိသတ်အလယ်သို့ ရောက်သောအခါ မျက်နှာခက်ထန်ခြင်း၊ မျက်ခုံးကျုံ့ခြင်း (မျက်နှာရှုံ့ခြင်း) ရှိကြသကဲ့သို့ မဟုတ်ဘဲ၊ ပရိသတ်ကို မြင်ရခြင်းကြောင့် တက်သစ်စနေရောင်ခြည်၏ အတွေ့ကိုရရှိသော ပဒုမ္မာကြာပန်းသည် ပွင့်လန်းလာသကဲ့သို့ မျက်နှာတော်တည်းဟူသော ပဒုမ္မာကြာပန်းသည် ပွင့်လန်းကာ လပြည့်ဝန်း၏ အသရေကဲ့သို့ တင့်တယ်လှပသောအနက် ဖြစ်သည်။ "ဥတ္တာနမုခ" ဟူသည်ကား အချို့သောသူတို့သည် မျက်နှာမှောက်ထားသကဲ့သို့ ရောက်လာသော ပရိသတ်အား စကားတစ်ခွန်းမျှ မပြောဘဲ စကားပြောရန် အလွန်ခဲယဉ်းသူများ ဖြစ်ကြသကဲ့သို့ မဟုတ်ဘဲ၊ ရဟန်းဂေါတမသည်ကား စကားပြောဆိုရ လွယ်ကူသူ ဖြစ်သည်။ ထိုရဟန်းဂေါတမ၏ ထံသို့ ရောက်လာကြကုန်သောသူတို့အား "ငါတို့သည် အဘယ်ကြောင့် ဤနေရာသို့ လာမိပါလိမ့်နည်း" ဟု နောင်တတဖန် နှလုံးမသာယာခြင်း မဖြစ်စေဘဲ၊ တရားတော်ကို နာယူရသဖြင့် မိမိစိတ်နှလုံး နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်သူများသာ ဖြစ်ကြရသည်ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ကို ပြသတော်မူသည်။ "ပုဗ္ဗဘာသိ" ဟူသည်ကား စကားပြောဆိုရာ၌လည်း ရှေးဦးစွာ စတင်ပြောဆိုတတ်ပြီး၊ ထိုစကားကိုလည်း အချိန်အခါနှင့် လျော်ညီစွာ၊ အတိုင်းအရှည်နှင့် ယှဉ်လျက်၊ အကျိုးစီးပွားနှင့် စပ်ယှဉ်သော စကားကိုသာ ပြောဆိုတတ်ပြီး အကျိုးမရှိသော စကားကို မပြောဆိုတတ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

Na tasmiṃ gāme vāti yattha kira bhagavā paṭivasati, tattha mahesakkhā devatā ārakkhaṃ gaṇhanti, taṃ nissāya manussānaṃ upaddavo na hoti, paṃsupisācakādayoyeva hi manusse viheṭhenti, te tāsaṃ ānubhāvena dūraṃ apakkamanti. Api ca bhagavato mettābalenapi na amanussā manusse viheṭhenti.

"ထိုရွာ၌ မဟုတ်" ဟူသော စကား၌ မြတ်စွာဘုရား သီတင်းသုံးတော်မူရာ ထိုအရပ်၌ တန်ခိုးကြီးကုန်သော နတ်တို့သည် အစောင့်အရှောက်ကို ယူကြကုန်၏။ ထိုနတ်တို့ကို အမှီပြု၍ လူတို့အား ဘေးရန်ဥပဒ္ဒဝေါ မဖြစ်ပေါ်ပေ။ စင်စစ်သော်ကား မြေမှုန်ဘီလူး အစရှိသော သတ္တဝါတို့သည်သာ လူတို့ကို ညှဉ်းဆဲတတ်ကြကုန်၏။ ထိုဘီလူးတို့သည်လည်း ထိုတန်ခိုးကြီးနတ်တို့၏ အာနုဘော်ကြောင့် အဝေးသို့ ဖဲခွာသွားကြရကုန်၏။ ထို့ပြင် မြတ်စွာဘုရား၏ မေတ္တာတော်အစွမ်းကြောင့်လည်း ဘီလူးပြိတ္တာစသော အမနုဿတို့သည် လူတို့ကို မညှဉ်းဆဲနိုင်ကြကုန်။

Saṅghītiādīsu anusāsitabbo sayaṃ vā uppādito saṅgho assa atthīti saṅghī. Tādiso cassa gaṇo atthīti gaṇī. Purimapadasseva vā vevacanametaṃ. Ācārasikkhāpanavasena gaṇassa ācariyoti gaṇācariyo[Pg.257]. Puthutitthakarānanti bahūnaṃ titthakarānaṃ. Yathā vā tathā vāti yena vā tena vā acelakādimattakenāpi kāraṇena. Samudāgacchatīti samantato upagacchati abhivaḍḍhati.

"သင်္ဃီ" အစရှိသော ပုဒ်တို့၌ အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏ - ထိုရဟန်းဂေါတမအား ဆုံးမသွန်သင်ထိုက်သော (ဝိနေယျသံဃာ) အပေါင်းရှိသည်ဖြစ်၍ 'သင်္ဃီ' မည်၏။ သို့မဟုတ် ကိုယ်တိုင် ဖြစ်ထွန်းစေအပ်သော အရိယာသံဃာအပေါင်း ရှိသည်ဖြစ်၍ 'သင်္ဃီ' မည်၏။ ထိုသို့သော သံဃာအပေါင်း သို့မဟုတ် ဂိုဏ်းအပေါင်းရှိသည်ဖြစ်၍ 'ဂဏီ' မည်၏။ သို့မဟုတ် ဤ 'ဂဏီ' ဟူသောပုဒ်သည် ရှေ့ပုဒ်ဖြစ်သော 'သင်္ဃီ' ၏ ဝေဝုစ်ပရိယာယ်ပင် ဖြစ်သည်။ အကျင့်သီလကို သွန်သင်ဆုံးမတတ်သော အစွမ်းဖြင့် ဂိုဏ်း၏ ဆရာဖြစ်သောကြောင့် 'ဂဏာစရိယ' မည်၏။ "ပုထုထိတ္ထကရာနံ" ဟူသည်ကား များစွာသော အယူဝါဒပြုတတ်ကုန်သော ဆရာတို့၏ ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ "ယထာဝါ တထာဝါ" ဟူသည်ကား အမှတ်မထင် တစ်ပါးပါးသော အဝတ်မဲ့အစေလကအဖြစ် စသော အကြောင်းမျှဖြင့် ဖြစ်စေအပ်သော ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ "သမုဒါဂစ္ဆတိ" ဟူသည်ကား ပတ်ဝန်းကျင်မှ ဆိုက်ရောက်လာ၏၊ တိုးပွားလာ၏ ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။

Atithi no te hontīti te amhākaṃ āgantukā, navakā pāhunakā hontīti attho. Pariyāpuṇāmīti jānāmi. Aparimāṇavaṇṇoti tathārūpeneva sabbaññunāpi appameyyavaṇṇo – ‘‘pageva mādisenā’’ti dasseti. Vuttampi cettaṃ –

"ဧည့်သည်တော်များ ဖြစ်ကြကုန်၏" ဟူသည်ကား ထိုရဟန်းဗြာဟ္မဏတို့သည် ငါတို့၏ ဧည့်သည်များ၊ အသစ်ရောက်လာသူများ၊ ဧည့်ဝတ်ပြုရန် စီမံအပ်သော အလှူကို ခံယူထိုက်သူများ ဖြစ်ကြကုန်၏ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ "ပရိယာပုဏာမိ" ဟူသည်ကား သိရှိပါ၏ ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ "အပရိမာဏဝဏ္ဏော" ဟူသည်ကား ထိုကဲ့သို့သော သဘောရှိတော်မူသော သဗ္ဗညုမြတ်စွာဘုရားသည်သော်မှလည်း အတိုင်းအဆမရှိသော (မနှိုင်းယှဉ်နိုင်သော) ဂုဏ်တော် ရှိတော်မူ၏။ ငါကဲ့သို့သော ပုဂ္ဂိုလ်ကမူ အဘယ်မှာ ဆိုဖွယ်ရာ ရှိအံ့နည်းဟု ပြတော်မူသည်။ ထိုအချက်နှင့် စပ်လျဉ်း၍ ရှေးအဋ္ဌကထာဆရာတို့သည်လည်း ဤဂါထာကို မိန့်ဆိုခဲ့ကြသည်။

‘‘Buddhopi buddhassa bhaṇeyya vaṇṇaṃ,Kappampi ce aññamabhāsamāno;

Khīyetha kappo ciradīghamantare,Vaṇṇo na khīyetha tathāgatassā’’ti.

"ဘုရားတစ်ဆူသည် အခြားသော တရားစကားကို ဟောကြားတော်မမူဘဲ အာယုကပ်ပတ်လုံး (အသက်တမ်းကုန်သည်အထိ) အခြားသော ဘုရားတစ်ဆူ၏ ဂုဏ်တော်ကိုသာ ချီးမွမ်းအံ့၊ ကာလရှည်လျားလှသဖြင့် ကပ်သည်သာ ကုန်ဆုံးသွားရာ၏၊ မြတ်စွာဘုရား၏ ဂုဏ်တော်ကား ကုန်ဆုံးခြင်းသို့ မရောက်နိုင်ရာ။"

305. Imaṃ pana satthu guṇakathaṃ sutvā te brāhmaṇā cintayiṃsu – yathā soṇadaṇḍo brāhmaṇo samaṇassa gotamassa vaṇṇe bhaṇati, anomaguṇo so bhavaṃ gotamo; evaṃ tassa guṇe jānamānena kho pana ācariyena aticiraṃ adhivāsitaṃ, handa naṃ anuvattāmāti anuvattiṃsu. Tasmā evaṃ vutte ‘‘te brāhmaṇā’’tiādi vuttaṃ. Tattha alamevāti yuttameva. Api puṭosenāti puṭosaṃ vuccati pātheyyaṃ, taṃ gahetvāpi upasaṅkamituṃ yuttamevāti attho. Puṭaṃsenātipi pāṭho, tassattho, puṭo aṃse assāti puṭaṃso, tena puṭaṃsena. Aṃsena hi pātheyyapuṭaṃ vahantenāpīti vuttaṃ hoti.

၃၀၅. မြတ်စွာဘုရား၏ ဤဂုဏ်တော်စကားကို ကြားရသဖြင့် ထိုပုဏ္ဏားတို့သည် ကြံစည်ကြကုန်၏။ "သောဏဒဏ္ဍပုဏ္ဏားသည် ရဟန်းဂေါတမ၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ပြောဆိုသကဲ့သို့ ထိုအရှင်ဂေါတမသည် မယုတ်လျော့သော ဂုဏ်ရှိတော်မူပေသည်။ ဤသို့လျှင် ထိုရှင်ဂေါတမ၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို သိတော်မူသော ငါတို့၏ ဆရာသည် အလွန်ကြာမြင့်စွာ အောင့်အည်းသည်းခံတော်မူခဲ့ပြီ၊ ယခုအခါ၌ ငါတို့သည် ဆရာ့နောက်သို့ အစဉ်လိုက်ကြကုန်အံ့" ဟု ကြံစည်၍ အစဉ်လိုက်ကြကုန်ပြီ။ ထို့ကြောင့် "ဧဝံ ဝုတ္တေ တေ ဗြာဟ္မဏာ" အစရှိသော စကားကို အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်က လျှောက်ထားတော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုစကားရပ်၌ "အလမေဝ" ဟူသည်ကား သင့်လျော်သည်သာ ဖြစ်သည်။ "အပိ ပုဋောသေနာ" ဟူသော ပါဌ်၌ လမ်းစာရိက္ခာကို "ပုဋောသ" ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ထိုလမ်းရိက္ခာကို ယူဆောင်၍လည်း ချဉ်းကပ်ရန် သင့်လျော်သည်သာ ဖြစ်သည်ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ "ပုဋံသေန" ဟူ၍လည်း ပါဌ်ရှိသေး၏။ ၎င်း၏အနက်မှာ ပခုံး၌ ရိက္ခာထုပ်ရှိသော အမျိုးကောင်းသားကို "ပုဋံသ" ဟု ခေါ်သည်။ ထိုသို့ ပခုံး၌ ရိက္ခာထုပ်ရှိသော အမျိုးကောင်းသားနှင့်တူစွာ ပခုံးဖြင့် လမ်းစာရိက္ခာကို ဆောင်ယူလျက်လည်း သွားရန်သင့်တော်သည်ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။

Soṇadaṇḍaparivitakkavaṇṇanā

သောဏဒဏ္ဍပရိဝိတက္ကအဖွင့်

306-308. Tirovanasaṇḍagatassāti antovanasaṇḍe gatassa, vihārabbhantaraṃ paviṭṭhassāti attho. Añjaliṃ paṇāmetvāti ete ubhatopakkhikā, te evaṃ cintayiṃsu – ‘‘sace no micchādiṭṭhikā codessanti – ‘kasmā tumhe samaṇaṃ gotamaṃ vanditthā’ti? Tesaṃ – ‘kiṃ añjalimattakaraṇenāpi vandanaṃ nāma hotī’ti vakkhāma. Sace no sammādiṭṭhikā codessanti – ‘kasmā tumhe bhagavantaṃ na vanditthā’ti. ‘Kiṃ sīsena bhūmiyaṃ paharanteneva vandanaṃ nāma hoti, nanu añjalikammampi vandanaṃ evā’ti [Pg.258] vakkhāmā’’ti. Nāmagottanti ‘‘bho, gotama, ahaṃ asukassa putto datto nāma, mitto nāma, idhāgato’’ti vadantā nāmaṃ sāventi nāma. ‘‘Bho, gotama, ahaṃ vāseṭṭho nāma, kaccāno nāma, idhāgato’’ti vadantā gottaṃ sāventi nāma. Ete kira daliddā jiṇṇā kulaputtā ‘‘parisamajjhe nāmagottavasena pākaṭā bhavissāmā’’ti evamakaṃsu. Ye pana tuṇhībhūtā nisīdiṃsu, te kerāṭikā ceva andhabālā ca. Tattha kerāṭikā – ‘‘ekaṃ dve kathāsallāpepi karonto vissāsiko hoti, atha vissāse sati ekaṃ dve bhikkhā adātuṃ na yutta’’nti tato attānaṃ mocetvā tuṇhī nisīdanti. Andhabālā aññāṇatāyeva avakkhittamattikāpiṇḍo viya yattha katthaci tuṇhībhūtā nisīdanti.

၃၀၆-၃၀၈. "တိရောဝနသဏ္ဍဂတဿ" ဟူသည်ကား တောအုပ်အတွင်းသို့ ရောက်သွားသော၊ သို့မဟုတ် ကျောင်းတိုက်အတွင်းသို့ ဝင်သွားသောအခါ၌ ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ "အဉ္ဇလိံ ပဏာမေတွာ" ဟူသည်ကား ထိုလက်အုပ်ချီ၍ ထိုင်နေကြသော ဗြာဟ္မဏနှင့် ဂဟပတိတို့သည် နှစ်ဖက်သော အယူဝါဒ၌ ပါဝင်သူများ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုသူတို့သည် ဤသို့ ကြံစည်ကြကုန်၏။ "အကယ်၍ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတို့က ငါတို့ကို- သင်တို့သည် အဘယ်ကြောင့် ရဟန်းဂေါတမကို ရှိခိုးကြသနည်းဟု အပြစ်တင်ကြပါမူ၊ ထိုသူတို့အား- လက်အုပ်ချီရုံမျှဖြင့် ရှိခိုးခြင်း ဖြစ်ပါသလောဟု ပြန်လည်ပြောဆိုကြကုန်အံ့။ အကယ်၍ သမ္မာဒိဋ္ဌိတို့က ငါတို့ကို- သင်တို့သည် အဘယ်ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားကို ရှိမခိုးကြသနည်းဟု အပြစ်တင်ကြပါမူ၊ ထိုသူတို့အား- ဦးခေါင်းဖြင့် မြေပြင်၌ တိုက်ခတ်မှသာ ရှိခိုးခြင်း ဖြစ်ပါသလော၊ လက်အုပ်ချီခြင်းသည်လည်း ရှိခိုးခြင်းတစ်မျိုးပင် မဟုတ်ပါလောဟု ပြန်လည်ပြောဆိုကြကုန်အံ့" ဟု ကြံစည်ကြသည်။ "နာမဂေါတ္တံ" ဟူသည်ကား "အရှင်ဂေါတမ... အကျွန်ုပ်သည် အသုက၏ သားဖြစ်သော ဒတ္တအမည်ရှိသူ၊ သို့မဟုတ် မိတ္တအမည်ရှိသူ ဖြစ်ပါသည်၊ ဤအရပ်သို့ ရောက်လာပါသည်" ဟု ပြောဆိုကြခြင်းသည် မိမိအမည်ကို ကြားသိစေခြင်း ဖြစ်သည်။ "အရှင်ဂေါတမ... အကျွန်ုပ်သည် ဝါသေဋ္ဌအနွယ်၊ သို့မဟုတ် ကစ္စာနအနွယ် ဖြစ်ပါသည်၊ ဤအရပ်သို့ ရောက်လာပါသည်" ဟု ပြောဆိုကြခြင်းသည် မိမိအနွယ်ကို ကြားသိစေခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုသူတို့သည် ဆင်းရဲ၍ ပျက်စီးယိုယွင်းနေသော အမျိုးကောင်းသားများ ဖြစ်ကြသဖြင့် "ပရိသတ်အလယ်၌ အမည်အနွယ်အားဖြင့် ထင်ရှားသူများ ဖြစ်ကြကုန်အံ့" ဟု ကြံစည်ကာ ထိုသို့ ပြုကြခြင်း ဖြစ်သည်။ ဆိတ်ဆိတ်နေ၍ ထိုင်နေကြကုန်သော သူတို့မူကား စဉ်းလဲသူများနှင့် ပညာမဲ့ မိုက်မဲသူများ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုနှစ်မျိုးတွင် စဉ်းလဲသောသူတို့သည်- "စကားတစ်ခွန်း နှစ်ခွန်းမျှ ပြောမိလျှင်ပင် ရင်းနှီးကျွမ်းဝင်သူ ဖြစ်သွားတတ်သည်။ ကျွမ်းဝင်မှုရှိလာလျှင် ဆွမ်းတစ်ဇွန်း နှစ်ဇွန်းမျှပင် မလှူဘဲနေရန် မသင့်လျော်တော့ပေ" ဟု ကြံစည်ပြီး ထိုအလှူပေးလှူခြင်းမှ မိမိကိုယ်ကို လွတ်မြောက်စေရန် ဆိတ်ဆိတ် ထိုင်နေကြခြင်း ဖြစ်သည်။ ပညာမဲ့ မိုက်မဲသူတို့မူကား မသိနားမလည်ခြင်းကြောင့်ပင် အောက်သို့ ပစ်ချထားသော မြေညက်စိုင်ကဲ့သို့ ထိုထိုနေရာ၌ ဆိတ်ဆိတ်သာ ထိုင်နေကြခြင်း ဖြစ်သည်။

Brāhmaṇapaññattivaṇṇanā

ဗြာဟ္မဏပညတ္တိအဖွင့်

309-310. Cetasā cetoparivitakkanti bhagavā – ‘‘ayaṃ brāhmaṇo āgatakālato paṭṭhāya adhomukho thaddhagatto kiṃ cintayamāno nisinno, kiṃ nu kho cintetī’’ti āvajjanto attano cetasā tassa cittaṃ aññāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘cetasā cetoparivitakkamaññāyā’’ti. Vihaññatīti vighātaṃ āpajjati. Anuviloketvā parisanti bhagavato sakasamaye pañhapucchanena udake miyamāno ukkhipitvā thale ṭhapito viya samapassaddhakāyacitto hutvā parisaṃ saṅgaṇhanatthaṃ diṭṭhisañjāneneva ‘‘upadhārentu me bhonto vacana’’nti vadanto viya anuviloketvā parisaṃ bhagavantaṃ etadavoca.

၃၀၉-၃၁၀. "စေတသာ စေတောပရိဝိတက္ကံ" ဟူသည်ကား မြတ်စွာဘုရားသည် "ဤပုဏ္ဏားသည် ရောက်လာသည့်အချိန်မှစ၍ မျက်နှာကို အောက်ချလျက်၊ ကိုယ်ခန္ဓာ တောင့်တင်းခိုင်မာစွာဖြင့် အဘယ်အရာကို ကြံစည်၍ ထိုင်နေပါလိမ့်မည်နည်း၊ အဘယ်သို့ ကြံစည်နေပါလိမ့်မည်နည်း" ဟု ဆင်ခြင်တော်မူကာ မိမိ၏စိတ်တော်ဖြင့် ထိုပုဏ္ဏား၏ စိတ်အကြံကို သိတော်မူသည်။ ထို့ကြောင့် "စေတသာ စေတောပရိဝိတက္ကမညာယ" ဟု အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်က လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဝိဟညတိ" ဟူသည်ကား စိတ်နှလုံး ပင်ပန်းနွမ်းနယ်ခြင်းသို့ ရောက်၏ ဟူသောအနက် ဖြစ်သည်။ "အနုဝိလောကေတွာ ပရိသံ" ဟူသည်ကား မြတ်စွာဘုရား၏ မိမိတို့အယူဝါဒဆိုင်ရာ ပြဿနာကို မေးမြန်းတော်မူခြင်းကြောင့်၊ ရေထဲ၌ သေလုနီးပါး ဖြစ်နေသောသူကို ဆယ်ယူ၍ ကုန်းပေါ်သို့ တင်ထားလိုက်သကဲ့သို့ စိတ်နှင့် ကိုယ်ခန္ဓာ အညီအမျှ ငြိမ်းအေးသွားသူ ဖြစ်၍၊ ပရိသတ်ကို သိမ်းသွင်းရန်အလို့ငှာ မိမိ၏ အယူဝါဒကို ကောင်းစွာ နားလည်ထားခြင်းကြောင့်ပင် "အရှင်တို့... ကျွန်ုပ်၏ စကားကို မှတ်သားနာယူကြပါကုန်" ဟု မပြောသော်လည်း ပြောဘိသကဲ့သို့ ပရိသတ်ကို ဝှေ့ကြည့်တော်မူကာ မြတ်စွာဘုရားအား ဤစကားကို လျှောက်ထားလေသည်။

311-313. Sujaṃ paggaṇhantānanti yaññayajanatthāya sujaṃ gaṇhantesu brāhmaṇesu paṭhamo vā dutiyo vāti attho. Sujāya diyyamānaṃ mahāyāgaṃ paṭiggaṇhantānanti porāṇā. Iti brāhmaṇo sakasamayavasena sammadeva pañhaṃ vissajjesi. Bhagavā pana visesato uttamabrāhmaṇassa dassanatthaṃ – ‘‘imesaṃ panā’’tiādimāha. Etadavocunti sace jātivaṇṇamantasampanno brāhmaṇo na hoti, atha ko carahi loke brāhmaṇo [Pg.259] bhavissati? Nāseti no ayaṃ soṇadaṇḍo, handassa vādaṃ paṭikkhipissāmāti cintetvā etadavocuṃ. Apavadatīti paṭikkhipati. Anupakkhandatīti anupavisati. Idaṃ – ‘‘sace tvaṃ pasādavasena samaṇaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gantukāmo, gaccha; mā brāhmaṇassa samayaṃ bhindī’’ti adhippāyena āhaṃsu.

၃၁၁-၃၁၃. 'Sujaṃ paggaṇhantānaṃ' ဟူသည်ကား ယဇ်ပူဇော်ခြင်းအကျိုးငှာ ယဇ်မွှေယောင်းမကို ကိုင်ယူကြကုန်သော ပုဏ္ဏားတို့တွင် ပထမဖြစ်သော ပဓာနပုဂ္ဂိုလ်သော်လည်းကောင်း၊ ဒုတိယပုဂ္ဂိုလ်သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏ ဟူသောအနက်တည်း။ 'Sujāya diyyamānaṃ mahāyāgaṃ paṭiggaṇhantānaṃ' ဟူသည်ကား ယဇ်မွှေယောင်းမဖြင့် ပေးအပ်သော ကြီးစွာသောယဇ်ကို ခံယူသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင် ဟု ရှေးအဋ္ဌကထာဆရာတို့ ဆိုကြကုန်ပြီ။ ဤသို့လျှင် သောဏဒဏ္ဍပုဏ္ဏားသည် မိမိတို့၏အယူဝါဒအစွမ်းဖြင့် ပြဿနာကို ကောင်းစွာသာလျှင် ဖြေဆိုခဲ့ပြီ။ တစ်ပါးသောနည်းအားဖြင့်မူ မြတ်စွာဘုရားသည် ထူးခြားသော ဝိဇ္ဇာစရဏအားဖြင့် မြတ်သော အရိယာဗြာဟ္မဏကို ပြတော်မူခြင်းအကျိုးငှာ 'Imesaṃ pana' အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ 'Etadavocuṃ' ဟူသည်ကား 'အကယ်၍ ဇာတ်၊ အဆင်း၊ မန္တန်နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဏ္ဏားသည် မဖြစ်အံ့၊ ထိုသို့မဖြစ်လျှင် ယခုအခါ လောက၌ အဘယ်အင်္ဂါနှင့် ပြည့်စုံသူသည် ပုဏ္ဏားဖြစ်လတ္တံ့နည်း။ ဤသောဏဒဏ္ဍပုဏ္ဏားသည် ငါတို့ကို ဖျက်ဆီးဘိ၏၊ ယခု ထိုသောဏဒဏ္ဍပုဏ္ဏား၏ ဝါဒကို ပယ်ကန့်ကွက်ကြကုန်အံ့' ဟု ကြံစည်၍ ဤစကားကို ပြောဆိုကြကုန်ပြီ။ 'Apavadati' ဟူသည်ကား ပယ်မြစ်၏ ဟူလို။ 'Anupakkhandati' ဟူသည်ကား အစဉ်အတိုင်း ပြေးဝင်၏ ဟူလို။ ဤစကားကို 'အကယ်၍ သင်သည် ကြည်ညိုခြင်းအစွမ်းဖြင့် ရဟန်းဂေါတမကို ကိုးကွယ်ရာဟူ၍ ဆည်းကပ်လိုပါက သွားပါလော့၊ ပုဏ္ဏားတို့၏အယူဝါဒကိုမူ မဖျက်ဆီးပါလင့်' ဟူသော ရည်ရွယ်ချက်ဖြင့် ပြောဆိုကြကုန်၏။

314. Etadavocāti imesu brāhmaṇesu evaṃ ekappahāreneva viravantesu ‘‘ayaṃ kathā pariyosānaṃ na gamissati, handa ne nissadde katvā soṇadaṇḍeneva saddhiṃ kathemī’’ti cintetvā – ‘‘etaṃ sace kho tumhāka’’ntiādikaṃ vacanaṃ avoca.

၃၁၄. 'Etadavoca' ဟူသည်ကား ဤပုဏ္ဏားတို့သည် ဤသို့ တစ်ပြိုင်နက်တည်း အော်ဟစ်မြည်တွန်ကြကုန်လသော် 'ဤစကားသည် အဆုံးသို့ ရောက်လိမ့်မည်မဟုတ်၊ ယခု ထိုပုဏ္ဏားတို့ကို တိတ်ဆိတ်ငြိမ်သက်အောင်ပြု၍ သောဏဒဏ္ဍပုဏ္ဏားနှင့်သာ အတူပြောဆိုဆွေးနွေးရတော့အံ့' ဟု ကြံစည်တော်မူ၍ 'Sace kho tumhākaṃ' အစရှိသော ဤစကားကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

315-316. Sahadhammenāti sakāraṇena. Samasamoti ṭhapetvā ekadesasamattaṃ samabhāvena samo, sabbākārena samoti attho. Ahamassa mātāpitaro jānāmīti bhaginiyā puttassa mātāpitaro kiṃ na jānissati, kulakoṭiparidīpanaṃ sandhāyeva vadati. Musāvādampi bhaṇeyyāti atthabhañjanakaṃ musāvādaṃ katheyya. Kiṃ vaṇṇo karissatīti abbhantare guṇe asati kiṃ karissati? Kimassa brāhmaṇabhāvaṃ rakkhituṃ sakkhissatīti attho. Athāpi siyā puna – ‘‘pakatisīle ṭhitassa brāhmaṇabhāvaṃ sādhentī’’ti evampi sīlameva sādhessati, tasmiṃ hissa asati brāhmaṇabhāvo nāhosīti sammohamattaṃ vaṇṇādayo. Idaṃ pana sutvā te brāhmaṇā – ‘‘sabhāvaṃ ācariyo āha, akāraṇāva mayaṃ ujjhāyimhā’’ti tuṇhī ahesuṃ.

၃၁၅-၃၁၆. 'Sahadhammena' ဟူသည်ကား အကြောင်းနှင့်တကွ ဟူလို။ 'Samasamo' ဟူသည်ကား တစ်စိတ်တစ်ဒေသမျှကို ဖယ်ထား၍ တူညီသောအဖြစ်အားဖြင့် တူမျှသောသူ၊ အလုံးစုံသောအခြင်းအရာအားဖြင့် တူမျှသောသူ ဟူသောအနက်တည်း။ 'Ahamassa mātāpitaro jānāmi' ဟူသည်ကား မိမိနှမ၏သားဖြစ်သူ၏ မိဘတို့ကို အဘယ်ကြောင့် မသိဘဲ ရှိအံ့နည်း၊ အမျိုးတို့၏အစအနွယ်ကို ထင်ရှားပြသခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ ဤသို့ ပြောဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ 'Musāvādampi bhaṇeyya' ဟူသည်ကား အကျိုးစီးပွားကို ဖျက်ဆီးတတ်သော မုသာဝါဒစကားကို ပြောဆိုရာ၏ ဟူလို။ 'Kiṃ vaṇṇo karissati' ဟူသည်ကား ကိုယ်တွင်း၌ သီလဂုဏ်မရှိပါက အဆင်းအဝါသည် ဘာတတ်နိုင်ပါအံ့နည်း၊ ထိုသူ၏ ပုဏ္ဏားအဖြစ်ကို စောင့်ရှောက်ရန် အဘယ်မှာ စွမ်းနိုင်ပါအံ့နည်း ဟူသောအနက်တည်း။ တစ်ဖန် 'ပင်ကိုယ်သီလ၌ တည်သောသူ၏ ပုဏ္ဏားအဖြစ်ကို အဆင်းစသည်တို့က ပြီးမြောက်စေနိုင်၏' ဟု သင်တို့ ကြံစည်ငြားအံ့၊ ထိုသို့ ကြံစည်သော်လည်း သီလသည်သာလျှင် ပုဏ္ဏားအဖြစ်ကို ပြီးမြောက်စေလိမ့်မည်၊ အကြောင်းမူကား ထိုသူ၌ သီလမရှိလျှင် ပုဏ္ဏားအဖြစ်သည် မရှိတော့ပြီဖြစ်သောကြောင့် အဆင်းစသည်တို့ကို ပုဏ္ဏားအဖြစ်၏အကြောင်းဟု ထင်မှတ်ခြင်းသည် ပြင်းစွာတွေဝေခြင်းမျှသာဖြစ်၏။ ဤစကားကို ကြားရသောအခါ ထိုပုဏ္ဏားတို့သည် 'ဆရာသည် အစစ်အမှန်သဘောကိုသာ ပြောဆိုခဲ့ပြီ၊ ငါတို့သည် အကြောင်းမရှိဘဲ ကဲ့ရဲ့မိကြလေပြီ' ဟု နှလုံးသွင်းကာ ဆိတ်ဆိတ်နေကြကုန်၏။

Sīlapaññākathāvaṇṇanā

သီလပညာကထာအဖွင့်

317. Tato bhagavā ‘kathito brāhmaṇena pañho, kiṃ panettha patiṭṭhātuṃ sakkhissati, na sakkhissatī’ti? Tassa vīmaṃsanatthaṃ – ‘‘imesaṃ pana brāhmaṇā’’tiādimāha. Sīlaparidhotāti sīlaparisuddhā. Yattha sīlaṃ tattha paññāti yasmiṃ puggale sīlaṃ, tattheva paññā, kuto dussīle paññā? Paññārahite vā jaḷe eḷamūge kuto sīlanti? Sīlapaññāṇanti sīlañca paññāṇañca sīlapaññāṇaṃ. Paññāṇanti paññāyeva. Evametaṃ brāhmaṇāti [Pg.260] bhagavā brāhmaṇassa vacanaṃ anujānanto āha. Tattha sīlaparidhotā paññāti catupārisuddhisīlena dhotā. Kathaṃ pana sīlena paññaṃ dhovatīti? Yassa puthujjanassa sīlaṃ saṭṭhiasītivassāni akhaṇḍaṃ hoti, so maraṇakālepi sabbakilese ghātetvā sīlena paññaṃ dhovitvā arahattaṃ gaṇhāti. Kandarasālapariveṇe mahāsaṭṭhivassatthero viya. There kira maraṇamañce nipajjitvā balavavedanāya nitthunante, tissamahārājā ‘‘theraṃ passissāmī’’ti gantvā pariveṇadvāre ṭhito taṃ saddaṃ sutvā pucchi – ‘‘kassa saddo aya’’nti? Therassa nitthunanasaddoti. ‘‘Pabbajjāya saṭṭhivassena vedanāpariggahamattampi na kataṃ, na dāni naṃ vandissāmī’’ti nivattitvā mahābodhiṃ vandituṃ gato. Tato upaṭṭhākadaharo theraṃ āha – ‘‘kiṃ no, bhante, lajjāpetha, saddhopi rājā vippaṭisārī hutvā na vandissāmī’’ti gatoti. Kasmā āvusoti? Tumhākaṃ nitthunanasaddaṃ sutvāti. ‘‘Tena hi me okāsaṃ karothā’’ti vatvā vedanaṃ vikkhambhitvā arahattaṃ patvā daharassa saññaṃ adāsi – ‘‘gacchāvuso, idāni rājānaṃ amhe vandāpehī’’ti. Daharo gantvā – ‘‘idāni kira theraṃ, vandathā’’ti āha. Rājā saṃsumārapatitena theraṃ vandanto – ‘‘nāhaṃ ayyassa arahattaṃ vandāmi, puthujjanabhūmiyaṃ pana ṭhatvā rakkhitasīlameva vandāmī’’ti āha, evaṃ sīlena paññaṃ dhovati nāma. Yassa pana abbhantare sīlasaṃvaro natthi, ugghāṭitaññutāya pana catuppadikagāthāpariyosāne paññāya sīlaṃ dhovitvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇāti. Ayaṃ paññāya sīlaṃ dhovati nāma. Seyyathāpi santatimahāmatto.

၃၁၇. ထိုသို့ ဆိတ်ဆိတ်နေရာအခါမှနောက်၌ မြတ်စွာဘုရားသည် 'ပုဏ္ဏားသည် ပြဿနာကို ဖြေဆိုခဲ့ပြီ၊ သို့သော် ဤဖြေဆိုချက်၌ သူသည် တည်ကြည်စွာ ရပ်တည်နိုင်ပါအံ့လော၊ မရပ်တည်နိုင်ဘဲ ရှိအံ့လော' ဟု ထိုပုဏ္ဏားကို စုံစမ်းတော်မူခြင်းအကျိုးငှာ 'Imesaṃ pana brāhmaṇā' အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ 'Sīlaparidhotā' ဟူသည်ကား သီလကြောင့် ဘက်စုံစင်ကြယ်ခြင်း ဟူလို။ 'Yattha sīlaṃ tattha paññā' ဟူသည်ကား အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်၌ သီလရှိ၏၊ ထိုသီလရှိရာ ပုဂ္ဂိုလ်၌သာ ဝိပဿနာစသော ပညာရှိ၏၊ သီလမရှိသောသူ၌ အဘယ်မှာ ပညာရှိအံ့နည်း ဟူသော ပုဏ္ဏား၏ အလိုတည်း။ သို့မဟုတ် ပညာကင်းမဲ့သော ထိုင်းမှိုင်းအနုအအဖြစ်သောသူ၌ အဘယ်မှာ ပြည့်စုံသောသီလ ရှိအံ့နည်း ဟူသော ပုဏ္ဏား၏ အလိုတည်း။ 'Sīlapaññāṇaṃ' ဟူသည်ကား သီလနှင့် ဝိပဿနာစသော ပညာကို ဆိုလိုသည်။ 'Paññāṇaṃ' ဟူသည်ကား ဝိပဿနာစသော ပညာပင် ဖြစ်သည်။ 'Evametaṃ brāhmaṇa' ဟူသော စကားကို မြတ်စွာဘုရားသည် ပုဏ္ဏား၏ စကားကို သဘောတူခွင့်ပြုလိုသဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ 'Sīlaparidhotā paññā' ဟူသည်ကား စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလဖြင့် ဆေးကြောအပ်သော ပညာတည်း။ သီလဖြင့် ပညာကို အဘယ်သို့ ဆေးကြောသနည်းဟူမူ - အကြင်ပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ်၏ သီလသည် အနှစ်ခြောက်ဆယ် သို့မဟုတ် အနှစ်ရှစ်ဆယ်ပတ်လုံး မကျိုးမပေါက်ဘဲ ရှိအံ့၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် သေခါနီးအချိန်၌လည်း ကိလေသာအားလုံးကို သတ်ဖြတ်၍ သီလဖြင့် ပညာကို ဆေးကြောပြီးလျှင် အရဟတ္တဖိုလ်ကို ယူနိုင်၏။ ကန္ဒရသာလပရိဝုဏ်ရှိ ဝါတော်ခြောက်ဆယ်ရပြီးသော မဟာထေရ်ကဲ့သို့တည်း။ ကြားရသည်ကား ထိုမထေရ်သည် သေရာညောင်စောင်း၌ လျောင်းစက်စဉ် ပြင်းထန်သော ဝေဒနာကြောင့် ညည်းတွားနေခိုက်၊ တိဿမဟာရာဇာမင်းသည် 'မထေရ်မြတ်ကို ဖူးမြော်အံ့' ဟု သွား၍ ကျောင်းတံခါးဝ၌ ရပ်နေစဉ် ထိုညည်းတွားသံကို ကြားရသဖြင့် 'ဤအသံသည် မည်သူ့အသံနည်း' ဟု မေးမြန်းရာ၊ 'မထေရ်မြတ်၏ ညည်းတွားသံဖြစ်ပါသည်' ဟု လျှောက်ကြကုန်၏။ မင်းကြီးက 'ဝါတော်ခြောက်ဆယ်တိုင် ရဟန်းပြုခဲ့ပါလျက် ဝေဒနာကို သိမ်းဆည်းနိုင်ရုံမျှသော ကမ္မဋ္ဌာန်းကိုပင် မပြုရသေးပေ၊ ယခုမူ ထိုမထေရ်ကို ငါမရှိခိုးတော့ပြီ' ဟု ဆိုကာ ပြန်လှည့်၍ မဟာဗောဓိသို့ ရှိခိုးရန် သွားလေ၏။ ထိုအခါ အလုပ်အကျွေး ရဟန်းငယ်သည် မထေရ်အား 'အရှင်ဘုရား၊ တပည့်တော်တို့ကို အဘယ်ကြောင့် ရှက်စေတော်မူသနည်း၊ သဒ္ဓါတရားရှိသော မင်းကြီးပင် အရှင်ဘုရား၏ ညည်းသံကို ကြားရသဖြင့် ပြန်သွားပါပြီ' ဟု လျှောက်လေ၏။ မထေရ်က 'ငါ့ရှင်၊ သို့ဖြစ်လျှင် ငါ့အား တရားနှလုံးသွင်းခွင့်ပြုဦးလော့' ဟု ဆိုကာ ဝေဒနာကို ဖယ်ခွာ၍ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ပြီးလျှင် ရဟန်းငယ်အား 'ငါ့ရှင် သွားလော့၊ ယခု မင်းကြီးအား ငါတို့ကို ပြန်၍ ရှိခိုးစေလော့' ဟု အမှတ်သညာပေးလိုက်၏။ ရဟန်းငယ်သည် မင်းကြီးထံ သွား၍ 'ယခုအခါ မထေရ်မြတ်ကို ရှိခိုးတော်မူပါဦး' ဟု လျှောက်၏။ မင်းကြီးသည် မိကျောင်းဝပ်သကဲ့သို့ ပျပ်ဝပ်စွာ ရှိခိုးလျက် 'တပည့်တော်သည် အရှင်ဘုရား၏ ရဟန္တာအဖြစ်ကို ရှိခိုးသည်မဟုတ်ပါ၊ ပုထုဇဉ်ဘဝ၌ တည်လျက် စောင့်ထိန်းအပ်သော သီလကိုသာ ရှိခိုးပါ၏' ဟု လျှောက်တင်လေသည်။ ဤသည်ကို သီလဖြင့် ပညာကို ဆေးကြောသည်မည်၏။ ကိုယ်တွင်း၌ သီလသံဝရမရှိသော်လည်း ဥဂ္ဂဋိတညူပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်သည့်အလျောက် လေးပါဒရှိသော ဂါထာ၏အဆုံး၌ ဝိပဿနာပညာဖြင့် သီလကို ဆေးကြောကာ ပဋိသမ္ဘိဒါနှင့်တကွ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ဆိုက်ရောက်နိုင်၏။ ဤသည်ကို ပညာဖြင့် သီလကို ဆေးကြောသည်မည်၏။ သန္တတိအမတ်ကြီး ကဲ့သို့တည်း။

318. Katamaṃ pana taṃ brāhmaṇāti kasmā āha? Bhagavā kira cintesi – ‘‘brāhmaṇā brāhmaṇasamaye pañcasīlāni ‘sīla’nti paññāpenti, vedattayauggahaṇapaññā paññāti. Uparivisesaṃ na jānanti. Yaṃnūnāhaṃ brāhmaṇassa uttarivisesabhūtaṃ maggasīlaṃ, phalasīlaṃ, maggapaññaṃ, phalapaññañca dassetvā arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhapeyya’’nti. Atha naṃ kathetukamyatāya pucchanto – ‘‘katamaṃ pana taṃ, brāhmaṇa, sīlaṃ katamā sā paññā’’ti āha. Atha brāhmaṇo – ‘‘mayā sakasamayavasena pañho vissajjito. Samaṇo pana maṃ gotamo puna nivattitvā pucchati, idānissāhaṃ cittaṃ paritosetvā vissajjituṃ [Pg.261] sakkuṇeyyaṃ vā na vā? Sace na sakkhissaṃ paṭhamaṃ uppannāpi me lajjā bhijjissati. Asakkontassa pana na sakkomīti vacane doso natthī’’ti puna nivattitvā bhagavatoyeva bhāraṃ karonto ‘‘ettakaparamāva maya’’ntiādimāha. Tattha ettakaparamāti ettakaṃ sīlapaññāṇanti vacanameva paramaṃ amhākaṃ, te mayaṃ ettakaparamā, ito paraṃ etassa bhāsitassa atthaṃ na jānāmāti attho.

၃၁၈. 'Katamaṃ pana taṃ brāhmaṇa' ဟူသော စကားကို မြတ်စွာဘုရားသည် အဘယ်ကြောင့် မိန့်တော်မူသနည်းဟူမူ - မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ ကြံစည်တော်မူ၏၊ 'ပုဏ္ဏားတို့သည် မိမိတို့ဝါဒ၌ ငါးပါးသော သီလတို့ကိုသာ သီလဟူ၍ ပညတ်ကြကုန်၏၊ ဝေဒသုံးပုံကို သင်ယူတတ်မြောက်သော ပညာကိုသာ ပညာဟူ၍ ပညတ်ကြကုန်၏၊ ထိုမှထက်လွန်သော တရားထူးကို မသိကြကုန်၊ ငါသည် ပုဏ္ဏားအား ထိုထက်လွန်၍ ထူးခြားသော မဂ်သီလ၊ ဖိုလ်သီလ၊ မဂ်ပညာနှင့် ဖိုလ်ပညာတို့ကို ပြသတော်မူပြီးလျှင် အရဟတ္တဖိုလ်တည်းဟူသော အထွတ်အထိပ်ဖြင့် ဒေသနာကို ပြီးဆုံးစေရမူ ကောင်းလေစွ' ဟု ကြံစည်တော်မူ၏။ ထို့နောက် ထိုပုဏ္ဏားအား ဟောပြောလိုသော ဆန္ဒဖြင့် မေးမြန်းလိုသည်ဖြစ်၍ 'Katamaṃ pana taṃ brāhmaṇa sīlaṃ katamā sā paññā' ဟူ၍ မိန့်တော်မူ၏။ ထိုအခါ သောဏဒဏ္ဍပုဏ္ဏားသည် 'ငါသည် မိမိတို့ ပုဏ္ဏားအယူအစွမ်းဖြင့် ပြဿနာကို ဖြေဆိုခဲ့ပြီးပြီ၊ သို့သော် ရဟန်းဂေါတမသည် ငါ့ကို တစ်ဖန်ပြန်၍ မေးမြန်းပြန်၏၊ ယခုအခါ ငါသည် ထိုရဟန်းဂေါတမ၏ စိတ်တော်ကို နှစ်သက်စေရန် ဖြေဆိုနိုင်ပါအံ့လော၊ မဖြေဆိုနိုင်ဘဲ ရှိအံ့လော။ အကယ်၍ မဖြေဆိုနိုင်ပါက ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သော အရှက်တရားသည် ကွဲပြားပေလိမ့်မည်။ သို့သော် မဖြေဆိုနိုင်ပါက 'အကျွန်ုပ် မဖြေဆိုနိုင်ပါ' ဟု ဝန်ခံပြောဆိုခြင်း၌ အပြစ်မရှိပါ' ဟု ကြံစည်ပြီးလျှင် တစ်ဖန်ပြန်၍ မြတ်စွာဘုရားထံသို့သာ တာဝန်ကို အပ်နှင်းလိုသဖြင့် 'Ettakaparamāva mayaṃ' အစရှိသော စကားကို လျှောက်ထားခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ 'Ettakaparamā' ဟူသည်ကား 'အကျွန်ုပ်တို့အား ဤမျှသော သီလနှင့် ပညာ ဟူသော စကားသာလျှင် အလွန်ဆုံး အပိုင်းအခြား ရှိပါ၏၊ ထိုသို့သော အကျွန်ုပ်တို့သည် ဤမျှသာ အလွန်ဆုံး အပိုင်းအခြားရှိကြပါကုန်၏၊ ဤသီလပညာထက်လွန်၍ ဤပြောဆိုအပ်သော စကား၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို အကျွန်ုပ်မသိပါ' ဟူသောအနက်တည်း။

Athassa bhagavā sīlapaññāya mūlabhūtassa tathāgatassa uppādato pabhuti sīlapaññāṇaṃ dassetuṃ – ‘‘idha brāhmaṇa, tathāgato’’tiādimāha. Tassattho sāmaññaphale vuttanayeneva veditabbo, ayaṃ pana viseso, idha tividhampi sīlaṃ – ‘‘idampissa hoti sīlasmi’’nti evaṃ sīlamicceva niyyātitaṃ paṭhamajjhānādīni cattāri jhānāni atthato paññāsampadā. Evaṃ paññāvasena pana aniyyātetvā vipassanāpaññāya padaṭṭhānabhāvamattena dassetvā vipassanāpaññāto paṭṭhāya paññā niyyātitāti.

ထိုအခါ၌ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုသောဏဒဏ္ဍပုဏ္ဏားအား သီလနှင့် ပညာ၏ အခြေခံမူလဖြစ်သော မြတ်စွာဘုရား ပွင့်တော်မူရာအခါမှစ၍ သီလပညာကို ပြသတော်မူခြင်းငှာ “ဣဓ ဗြာဟ္မဏ တထာဂတော” အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကား၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သာမညဖလသုတ်၌ ဖွင့်ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းသာ သိအပ်၏။ အထူးသဖြင့် ဤသောဏဒဏ္ဍသုတ်၌ သုံးပါးအပြားရှိသော သီလကို “ဤသည်လည်း ထိုသူ၏ သီလ၌ ဖြစ်၏” ဟူ၍ ဤသို့ သီလဟူ၍သာ နိဂုံးချုပ်တော်မူခဲ့သည်။ ပဌမဈာန် အစရှိသော ဈာန်လေးပါးတို့သည် တရားကိုယ်အားဖြင့် ပညာ၏ ပြည့်စုံခြင်း (ပညာသမ္ပဒါ) ပင် ဖြစ်သော်လည်း ဤသို့ ပညာ၏အစွမ်းဖြင့် နိဂုံးချုပ်တော်မမူဘဲ ဝိပဿနာပညာ၏ နီးစွာသောအကြောင်း (ပဒဋ္ဌာန်) ဖြစ်ရုံမျှကိုသာ ပြသတော်မူပြီးလျှင် ဝိပဿနာပညာမှ စတင်၍ ပညာကို နိဂုံးချုပ်တော်မူခဲ့သည်။ ဤသည်မှာ ဤသုတ်၏ ထူးခြားချက် ဖြစ်သည်။

Soṇadaṇḍaupāsakattapaṭivedanākathā

သောဏဒဏ္ဍပုဏ္ဏား ဥပါသကာအဖြစ် လျှောက်ထားခြင်းဆိုင်ရာ စကားအဖွင့်။

319-322. Svātanāyāti padassa attho ajjatanāyāti ettha vuttanayeneva veditabbo. Tena maṃ sā parisā paribhaveyyāti tena tumhe dūratova disvā āsanā vuṭṭhitakāraṇena maṃ sā parisā – ‘‘ayaṃ soṇadaṇḍo pacchimavaye ṭhito mahallako, gotamo pana daharo yuvā nattāpissa nappahoti, so nāma attano nattumattabhāvampi appattassa āsanā vuṭṭhātī’’ti paribhaveyya. Āsanā me taṃ bhavaṃ gotamo paccuṭṭhānanti mama agāravena avuṭṭhānaṃ nāma natthi, bhoganāsanabhayena pana na vuṭṭhahissāmi, taṃ tumhe hi ceva mayā ca ñātuṃ vaṭṭati. Tasmā āsanā me etaṃ bhavaṃ gotamo paccuṭṭhānaṃ dhāretūti, iminā kira sadiso kuhako dullabho, bhagavati panassa agāravaṃ nāma natthi, tasmā bhoganāsanabhayā kuhanavasena evaṃ vadati. Parapadesupi eseva nayo. Dhammiyā kathāyātiādīsu taṅkhaṇānurūpāya dhammiyā kathāya diṭṭhadhammikasamparāyikaṃ atthaṃ sandassetvā kusale dhamme samādapetvā gaṇhāpetvā. Tattha naṃ samuttejetvā saussāhaṃ katvā tāya ca saussāhatāya aññehi ca vijjamānaguṇehi sampahaṃsetvā dhammaratanavassaṃ vassitvā uṭṭhāyāsanā [Pg.262] pakkāmi. Brāhmaṇo pana attano kuhakatāya evampi bhagavati dhammavassaṃ vassite visesaṃ nibbattetuṃ nāsakkhi. Kevalamassa āyatiṃ nibbānatthāya vāsanābhāgiyāya ca sabbā purimapacchimakathā ahosīti.

၃၁၉-၃၂၂. “သွာတနာယ” ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်ကို “အဇ္ဇတနာယ” ဟူသော ပုဒ်၌ ဖွင့်ဆိုအပ်သော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ “တေန မံ သာ ပရိသာ ပရိဘဝေယျ” ဟူသည်ကား “အရှင်ဘုရားတို့ကို အဝေးမှပင် တွေ့မြင်၍ နေရာမှ ထလိုက်လျှင် ထိုသို့ ထခြင်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ထိုပရိသတ်သည် ငါ့အား ‘ဤသောဏဒဏ္ဍပုဏ္ဏားသည် အသက်အရွယ် ကြီးရင့်သော ပစ္ဆိမအရွယ်၌ တည်၏။ ရှင်ဂေါတမသည်ကား ငယ်ရွယ်နုပျိုသေး၏၊ ထိုသောဏဒဏ္ဍ၏ မြေးမျှသော်လည်း မဖြစ်လောက်ပေ။ သို့ပါလျက် ထိုသောဏဒဏ္ဍသည် မိမိ၏ မြေးမျှလောက်ပင် မရှိသော ဂေါတမအား နေရာမှ ထ၍ ခရီးဦးကြိုပြုရသလော’ ဟု အထင်သေး ကဲ့ရဲ့ရာ၏” ဟူလို။ “အာသနာ မေ တံ ဘဝံ ဂေါတမော ပစ္စုဋ္ဌာနံ” ဟူသည်ကား “အကျွန်ုပ် မရိုသေသောကြောင့် နေရာမှ မထခြင်း မဟုတ်ပါ။ သို့သော် စည်းစိမ်ဥစ္စာ ပျက်စီးမည်ကို ကြောက်သောကြောင့် မထဝံ့ခြင်းဖြစ်ပါသည်၊ ထိုအကြောင်းကို အရှင်ဘုရားတို့နှင့် အကျွန်ုပ် နှစ်ဦးလုံး သိရှိနားလည်အပ်ပါသည်။ ထို့ကြောင့် အကျွန်ုပ်၏ ဤလက်အုပ်ချီမှုကို အရှင်ဂေါတမက နေရာမှထ၍ ခရီးဦးကြိုပြုခြင်းဟူ၍ မှတ်ယူတော်မူပါ” ဟု လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုသောဏဒဏ္ဍပုဏ္ဏားနှင့်တူသော လှည့်ပတ်တတ်သူ (ဝါကြွားတတ်သူ) ကို ရနိုင်ခဲလှ၏ ဟု ဆိုကြသည်။ သို့သော် မြတ်စွာဘုရားအပေါ်၌ မရိုသေခြင်းကား မဟုတ်ပေ၊ စည်းစိမ်ဥစ္စာ ဆုံးရှုံးမည်ကို စိုးရိမ်သဖြင့် လှည့်ပတ်လိုသောအစွမ်း (ဟန်ဆောင်ခြင်း) ဖြင့် ဤသို့ လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ နောက်ပုဒ်များ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ “ဓမ္မိယာ ကထာယာ” အစရှိသော ပါဠိတို့၌ ထိုခဏ၌ လျောက်ပတ်သော တရားစကားဖြင့် ပစ္စုပ္ပန် တမလွန် နှစ်ဌာနလုံး၌ ဖြစ်သော အကျိုးစီးပွားကို ကောင်းစွာ ပြသတော်မူပြီး၍၊ ကုသိုလ်တရားတို့ကို ဆောက်တည်စေ၍၊ ထိုကုသိုလ်တရားတို့၌ ထိုပုဏ္ဏားကို ကောင်းစွာ ထက်သန် ရဲရင့်စေလျက် အားထုတ်မှု ပြုစေတော်မူပြီးလျှင် ထိုအားထုတ်မှုနှင့်တကွ ထင်ရှားရှိသော ဂုဏ်တို့ဖြင့် ရွှင်လန်းစေလျက် တရားရတနာမိုးကို ရွာသွန်းတော်မူကာ နေရာမှ ထ၍ ဖဲခွါကြွတော်မူခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ပုဏ္ဏားသည် မိမိ၏ ဝါကြွားဟန်ဆောင်တတ်သော သဘောကြောင့် မြတ်စွာဘုရားက ဤသို့ တရားမိုး ရွာသွန်းတော်မူအပ်ပါသော်လည်း တရားထူးကို မရရှိနိုင်ခဲ့ပေ။ သို့သော် သူ၏ ရှေ့နောက် ပြောဆိုခဲ့သော စကားအလုံးစုံတို့သည် နောင်အခါ၌ နိဗ္ဗာန်အကျိုးငှာလည်းကောင်း၊ ဝါသနာအဖို့အစု ဖြစ်ခြင်းငှာလည်းကောင်း အကျိုးပြုခဲ့လေသည်။ သောဏဒဏ္ဍသုတ် အဖွင့် ပြီး၏။

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

ဤသို့ သုမင်္ဂလဝိလာသိနီ အမည်ရှိသော ဒီဃနိကာယ် အဋ္ဌကထာ၌။

Soṇadaṇḍasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

သောဏဒဏ္ဍသုတ်၏ အဖွင့် ပြီးပြီ။

5. Kūṭadantasuttavaṇṇanā

၅. ကူဋဒန္တသုတ် အဖွင့်။

323. Evaṃ [Pg.263] me sutaṃ…pe… magadhesūti kūṭadantasuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā. Magadhesūti magadhā nāma jānapadino rājakumārā, tesaṃ nivāso ekopi janapado rūḷhīsaddena magadhāti vuccati, tasmiṃ magadhesu janapade. Ito paraṃ purimasuttadvaye vuttanayameva. Ambalaṭṭhikā brahmajāle vuttasadisāva. Kūṭadantoti tassa brāhmaṇassa nāmaṃ. Upakkhaṭoti sajjito. Vacchatarasatānīti vacchasatāni. Urabbhāti taruṇameṇḍakā vuccanti. Ete tāva pāḷiyaṃ āgatāyeva. Pāḷiyaṃ pana anāgatānampi anekesaṃ migapakkhīnaṃ sattasattasatāni sampiṇḍitānevāti veditabbāni. Sabbasattasatikayāgaṃ kiresa yajitukāmo hoti. Thūṇūpanītānīti bandhitvā ṭhapanatthāya yūpasaṅkhātaṃ thūṇaṃ upanītāni.

၃၂၃. “ဧဝံ မေ သုတံ ပေ မဂဓေသု” ဟူသော သုတ်သည် ကူဋဒန္တသုတ် ဖြစ်သည်။ ထိုသုတ်၌ အသစ်ဖြစ်သော ပုဒ်အဖွင့်များမှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ “မဂဓေသု” ဟူသော ပုဒ်၌ “မဂဓာ” ဟူသည် မဂဓတိုင်းသား ဇနပုဒ်၏ အစိုးရဖြစ်သော မင်းသားများ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုမင်းသားတို့၏ နေရပ်ဖြစ်သော ဇနပုဒ်တစ်ခုလုံးကိုလည်း အတင်ရုဠှီသဒ္ဒါအရ “မဂဓာ” ဟူ၍ ဆိုအပ်သည်။ ထိုမဂဓဇနပုဒ်၌ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤပုဒ်မှ နောက်ဖြစ်သော ပုဒ်အစုသည် ရှေးသုတ်နှစ်ပါး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ အမ္ဗလဋ္ဌိကာသည် ဗြဟ္မဇာလသုတ်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော အမ္ဗလဋ္ဌိကာနှင့် တူညီသည်။ “ကူဋဒန္တော” ဟူသည် ထိုပုဏ္ဏား၏ အမည် ဖြစ်သည်။ “ဥပက္ခဋော” ဟူသည် ပြင်ဆင်အပ်သည်။ “ဝစ္ဆတရသတာနိ” ဟူသည် နွားငယ် အရေအတွက် ခုနစ်ရာတို့ကို ဆိုလိုသည်။ “ဥရဗ္ဘာ” ဟူသည် ငယ်ရွယ်သော သိုးတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ဤသတ္တဝါတို့သည် ပါဠိတော်၌ တိုက်ရိုက်လာသော သတ္တဝါများ ဖြစ်ကြသည်။ သို့သော် ပါဠိတော်၌ တိုက်ရိုက်မပါရှိသော များစွာသော သားကောင်ငှက် အမျိုးမျိုးတို့၏ ခုနစ်ရာ ခုနစ်ရာစီတို့ကိုလည်း ပေါင်းစုယူအပ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ထိုပုဏ္ဏားသည် သတ္တဝါ ခုနစ်ရာစီရှိသော ယဇ်ကို ပူဇော်ရန် အလိုရှိသည်ဟု ဆိုကြသည်။ “ထူဏူပနီတာနိ” ဟူသည် ဖွဲ့ချည်ထားခြင်းငှာ ယဇ်တိုင်ဟု ဆိုအပ်သော တိုင်သို့ ကပ်ဆောင်အပ်ကုန်သော သတ္တဝါများကို ဆိုလိုသည်။

328. Tividhanti ettha vidhā vuccati ṭhapanā, tiṭṭhapananti attho. Soḷasaparikkhāranti soḷasaparivāraṃ.

၃၂၈. “တိဝိဓံ” ဟူသော ပုဒ်၌ “ဝိဓာ” ဟူသည် (ကောင်းမှုအယဉ်ကို အစဉ်မပြတ်အောင်) တည်ထားခြင်း (အဝိပ္ပဋိသာရ) ကို ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် ကောင်းမှုအယဉ်ကို အစဉ်မပြတ်အောင် ထားတတ်သော ၃ ပါးသော အဝိပ္ပဋိသာရရှိသော ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ “သောဠသပရိက္ခာရံ” ဟူသည် ၁၆ ပါးသော အခြံအရံ (ပရိဝါရ) ရှိသော ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

330-336. Paṭivasantīti yaññānubhavanatthāya paṭivasanti. Bhūtapubbanti idaṃ bhagavā pathavīgataṃ nidhiṃ uddharitvā purato rāsiṃ karonto viya bhavapaṭicchannaṃ pubbacaritaṃ dassento āha. Mahāvijitoti so kira sāgarapariyantaṃ mahantaṃ pathavīmaṇḍalaṃ vijini, iti mahantaṃ vijitamassāti mahāvijito tveva saṅkhyaṃ agamāsi. Aḍḍhotiādīsu yo koci attano santakena vibhavena aḍḍho hoti, ayaṃ pana na kevalaṃ aḍḍhoyeva, mahaddhano mahatā aparimāṇasaṅkhyena dhanena samannāgato. Pañcakāmaguṇavasena mahantā uḷārā bhogā assāti mahābhogo. Piṇḍapiṇḍavasena ceva suvaṇṇamāsakarajatamāsakādivasena ca jātarūparajatassa pahūtatāya pahūtajātarūparajato, anekakoṭisaṅkhyena jātarūparajatena samannāgatoti attho. Vittīti tuṭṭhi, vittiyā upakaraṇaṃ vittūpakaraṇaṃ tuṭṭhikāraṇanti attho. Pahūtaṃ nānāvidhālaṅkārasuvaṇṇarajatabhājanādibhedaṃ vittūpakaraṇamassāti pahūtavittūpakaraṇo. Sattaratanasaṅkhātassa nidahitvā ṭhapitadhanassa sabbapubbaṇṇāparaṇṇasaṅgahitassa dhaññassa ca pahūtatāya pahūtadhanadhañño[Pg.264]. Athavā idamassa devasikaṃ paribbayadānaggahaṇādivasena parivattanadhanadhaññavasena vuttaṃ.

၃၃၀-၃၃၆. “ပဋိဝသန္တိ” ဟူသည် ယဇ်ပွဲကို ခံစားရန် နေထိုင်ကြခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “ဘူတပုဗ္ဗံ” ဟူသော ဤစကားကို မြတ်စွာဘုရားသည် မြေအတွင်း၌ ရှိသော ရွှေအိုးကို ထုတ်ဆောင်၍ ရှေ့၌ အပုံပြုသကဲ့သို့ ဘဝဖြင့် ဖုံးကွယ်အပ်သော ရှေးကျင့်ဝတ် (ကောင်းမှု) ကို ပြလိုတော်မူသဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “မဟာဝိဇိတော” ဟူသည် ထိုမင်းသည် သမုဒြာအဆုံးရှိသော ကျယ်ဝန်းသော မြေအဝန်းကို အောင်နိုင်ခဲ့သည်၊ ထို့ကြောင့် ထိုမင်းအား ကျယ်ပြန့်သော တိုင်းပြည် (အောင်မြေ) ရှိသောကြောင့် “မဟာဝိဇိတ” ဟူ၍သာ ခေါ်ဝေါ်ခြင်းသို့ ရောက်လေသည်။ “အဍ္ဎော” အစရှိသော စကားတို့၌ အမှတ်မရှိ တစ်စုံတစ်ယောက်သည် မိမိ၏ ကိုယ်ပိုင်စည်းစိမ်ဖြင့် ကြွယ်ဝသူ ဖြစ်တတ်၏၊ သို့သော် ဤမဟာဝိဇိတမင်းသည် ကြွယ်ဝရုံမျှသာ မဟုတ်၊ မနှိုင်းယှဉ်အပ်သော အရေအတွက်ရှိသော များစွာသော ဥစ္စာနှင့် ပြည့်စုံသဖြင့် “မဟဒ္ဓန” မည်၏။ ကာမဂုဏ် ၅ ပါး၏ အစွမ်းဖြင့် ကြီးကျယ်ခမ်းနားသော သုံးဆောင်ဖွယ် ကာမဂုဏ်တို့ ရှိသောကြောင့် “မဟာဘောဂ” မည်၏။ ရွှေခဲရွှေတုံး အတုံးအခဲအဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ရွှေပဲငွေပဲ အစရှိသည်တို့အဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း ရွှေငွေ အလွန်ပေါများသဖြင့် “ပဟူတဇာတရူပရဇတ” မည်၏၊ ကုဋေများစွာသော ရွှေငွေတို့နှင့် ပြည့်စုံသူဟု အဓိပ္ပယ်ရသည်။ “ဝိတ္တိ” ဟူသည် နှစ်သက်ခြင်း (တုဋ္ဌိ) တည်း၊ နှစ်သက်ခြင်း၏ အကြောင်းကို “ဝိတ္တူပကရဏံ” ဟု ခေါ်သည်၊ နှစ်သက်ခြင်း၏ အကြောင်း (တုဋ္ဌိကာရဏံ) ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထိုမင်းအား များစွာသော အထူးထူးသော တန်ဆာ၊ ရွှေခွက် ငွေခွက် စသည်တို့နှင့် ပြည့်စုံသော နှစ်သက်ဖွယ် အသုံးအဆောင်များ ရှိသဖြင့် “ပဟူတဝိတ္တူပကရဏော” မည်၏။ ရတနာ ၇ ပါးဟု ဆိုအပ်သော သိုမှီးသိမ်းဆည်းထားအပ်သော ဥစ္စာလည်းကောင်း၊ ကောက်ပဲသီးနှံ အမျိုးမျိုးတို့ဖြင့် သိမ်းဆည်းအပ်သော စပါးလည်းကောင်း များပြားသဖြင့် “ပဟူတဓနဓညော” မည်၏။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းကား ထိုမင်း၏ နေ့စဉ် အသုံးစရိတ် ကုန်ကျခြင်း၊ စွန့်ကြဲပေးကမ်းခြင်း၊ ပြန်လည်ရရှိခြင်း စသည်တို့ဖြင့် အမြဲလည်ပတ်နေသော ဥစ္စာနှင့် စပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဤသို့ မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

Paripuṇṇakosakoṭṭhāgāroti koso vuccati bhaṇḍāgāraṃ, nidahitvā ṭhapitena dhanena paripuṇṇakoso, dhaññena paripuṇṇakoṭṭhāgāro cāti attho. Athavā catubbidho koso – hatthī, assā, rathā, pattīti. Koṭṭhāgāraṃ tividhaṃ – dhanakoṭṭhāgāraṃ, vatthakoṭṭhāgāraṃ, dhaññakoṭṭhāgāranti, taṃ sabbampi paripuṇṇamassāti paripuṇṇakosakoṭṭhāgāro. Udapādīti uppajji. Ayaṃ kira rājā ekadivasaṃ ratanāvalokanacārikaṃ nāma nikkhanto. So bhaṇḍāgārikaṃ pucchi – ‘‘tāta, idaṃ evaṃ bahudhanaṃ kena saṅgharita’’nti? Tumhākaṃ pitupitāmahādīhi yāva sattamā kulaparivaṭṭāti. Idaṃ pana dhanaṃ saṅgharitvā te kuhiṃ gatāti? Sabbeva te, deva, maraṇavasaṃ pattāti. Attano dhanaṃ agahetvāva gatā, tātāti? Deva, kiṃ vadetha, dhanaṃ nāmetaṃ pahāya gamanīyameva, no ādāya gamanīyanti. Atha rājā nivattitvā sirīgabbhe nisinno – ‘adhigatā kho me’tiādīni cintesi. Tena vuttaṃ – ‘‘evaṃ cetaso parivitakko udapādī’’ti.

“ပရိပုဏ္ဏကောသကောဋ္ဌာဂါရော” ဟူသော ပုဒ်၌ “ကောသ” ဟူသည် ဘဏ္ဍာတိုက် (ဘဏ္ဍာဂါရံ) ကို ဆိုလိုသည်။ သိုမှီးသိမ်းဆည်းထားအပ်သော ဥစ္စာဖြင့် ပြည့်စုံသော ဘဏ္ဍာတိုက်ရှိပြီး၊ စပါးဖြင့် ပြည့်စုံသော စပါးကျီရှိသူဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းအားဖြင့် “ကောသ” သည် ဆင်၊ မြင်း၊ ရထား၊ ခြေလျင် ဟူ၍ လေးပါး ရှိ၏။ “ကောဋ္ဌာဂါရ” သည်လည်း ဥစ္စာတိုက်၊ အဝတ်တိုက်၊ စပါးကျီ ဟူ၍ သုံးပါး ရှိ၏။ ထိုအလုံးစုံတို့သည် ထိုမင်းအား ပြည့်စုံစွာ ရှိသဖြင့် “ပရိပုဏ္ဏကောသkောဋ္ဌာဂါရော” မည်၏။ “ဥဒပါဒိ” ဟူသည် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုမင်းသည် တစ်နေ့သ၌ ရတနာများကို ကြည့်ရှုရန် လှည့်လည်ထွက်တော်မူခဲ့၏၊ ထိုအခါ ဘဏ္ဍာတိုက်စိုး အမတ်အား “အမောင်၊ ဤမျှလောက်များစွာသော ဥစ္စာတို့ကို မည်သူ စုဆောင်းခဲ့သနည်း” ဟု မေးမြန်းရာ၊ “အရှင်မင်းကြီး၏ ခမည်းတော်၊ ဘိုးတော် အစရှိသော ဘိုးဘွားခုနစ်ဆက်တိုက်အောင် စုဆောင်းခဲ့ပါသည်” ဟု လျှောက်တင်၏။ “ဤဥစ္စာများကို စုဆောင်းပြီးနောက် ထိုခမည်းတော် ဘိုးတော်တို့သည် အဘယ်သို့ သွားကြကုန်သနည်း” ဟု ထပ်မံမေးမြန်းရာ၊ “အရှင်မင်းကြီး၊ အားလုံးပင် သေခြင်းသို့ ရောက်ကြရပါပြီ” ဟု လျှောက်တင်၏။ “အမောင်၊ မိမိတို့၏ ဥစ္စာများကို မယူဘဲ သွားကြသလော” ဟု မေးရာ၊ “အရှင်မင်းကြီး၊ ဘာမိန့်တော်မူပါသနည်း၊ ဤဥစ္စာမည်သည်ကို စွန့်ပစ်၍သာ သွားရမည် ဖြစ်ပါသည်၊ ယူဆောင်၍ မသွားနိုင်ပါ” ဟု လျှောက်တင်လေသည်။ ထိုအခါ မင်းကြီးသည် နန်းတော်သို့ ပြန်လှည့်လာကာ အသရေရှိသော တိုက်ခန်း၌ ထိုင်လျက် “ငါသည် များစွာသော ဥစ္စာတို့ကို ရရှိခဲ့ပြီ” အစရှိသော အကြံအစည်များကို ကြံစည်လေသည်။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားက “ဤသို့ စိတ်၌ အကြံအစည် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့၏” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

337. Brāhmaṇaṃ āmantetvāti kasmā āmantesi? Ayaṃ kirevaṃ cintesi – ‘‘dānaṃ dentena nāma ekena paṇḍitena saddhiṃ mantetvā dātuṃ vaṭṭati, anāmantetvā katakammañhi pacchānutāpaṃ karotī’’ti. Tasmā āmantesi. Atha brāhmaṇo cintesi – ‘‘ayaṃ rājā mahādānaṃ dātukāmo, janapade cassa bahū corā, te avūpasametvā dānaṃ dentassa khīradadhitaṇḍulādike dānasambhāre āharantānaṃ nippurisāni gehāni corā vilumpissanti janapado corabhayeneva kolāhalo bhavissati, tato rañño dānaṃ na ciraṃ pavattissati, cittampissa ekaggaṃ na bhavissati, handa, naṃ etamatthaṃ saññāpemī’’ti tato tamatthaṃ saññāpento ‘‘bhoto, kho rañño’’tiādimāha.

၃၃၇. "ဗြာဟ္မဏံ အာမန္တေတွာ"ဟူသော စကား၌ အဘယ်ကြောင့် ခေါ်တော်မူသနည်းဟူမူ - ဤမဟာဝိဇိတမင်းသည် "အလှူပေးလိုသူမည်သည် ပညာရှိတစ်ဦးနှင့် တိုင်ပင်ဆွေးနွေး၍ ပေးလှူရန် သင့်တော်သည်။ မတိုင်ပင်ဘဲ ပြုလုပ်မိသော အမှုသည် နောက်ပိုင်းတွင် နောင်တတစ်ဖန် ပူပန်ရတတ်သည်"ဟု ကြံစည်တော်မူသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ခေါ်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုအခါ ပုရောဟိတ်ပုဏ္ဏားက "ဤမင်းကြီးသည် ကြီးစွာသောအလှူကို ပေးလှူလိုသည်။ သို့သော် တိုင်းပြည်၌ သူပုန်ခိုးသူများ လွန်စွာပေါများနေသည်။ ထိုသူပုန်ခိုးသူများကို မငြိမ်းအေးစေဘဲ အလှူပေးမည်ဆိုပါက နို့ရည်၊ နို့ဓမ်း၊ ဆန် အစရှိသော အလှူဖွယ်ပစ္စည်းများကို သယ်ဆောင်လာကြသူတို့၏ ယောကျ်ားမရှိသော အိမ်များကို သူပုန်များက လုယက်ဖျက်ဆီးကြလိမ့်မည်။ တိုင်းသူပြည်သားတို့သည်လည်း သူပုန်ဘေးကြောင့် ဆူပူသောင်းကျန်းမှု ဖြစ်လာလိမ့်မည်။ ထိုသို့ဖြစ်ပါက မင်းကြီး၏ အလှူသည် ရေရှည်တည်တံ့နိုင်မည်မဟုတ်သလို မင်းကြီး၏ စိတ်နှလုံးသည်လည်း တည်ကြည်ငြိမ်သက်နိုင်မည် မဟုတ်ပေ။ သို့ဖြစ်၍ ငါသည် မင်းကြီးအား ဤအကြောင်းအရာကို သိရှိနားလည်အောင် လျှောက်တင်ရပါမူ ကောင်းမည်"ဟု ကြံစည်ပြီးနောက် ထိုအကြောင်းအရာကို နားလည်စေရန် "ဘောတော ခေါရညော" အစရှိသည်ဖြင့် သံတော်ဦးတင်ခဲ့သည်။

338. Tattha sakaṇṭakoti corakaṇṭakehi sakaṇṭako. Panthaduhanāti panthaduhā, panthaghātakāti attho. Akiccakārī assāti akattabbakārī [Pg.265] adhammakārī bhaveyya. Dassukhīlanti corakhīlaṃ. Vadhena vāti māraṇena vā koṭṭanena vā. Bandhanenāti addubandhanādinā. Jāniyāti hāniyā; ‘‘sataṃ gaṇhatha, sahassaṃ gaṇhathā’’ti evaṃ pavattitadaṇḍenāti attho. Garahāyāti pañcasikhamuṇḍakaraṇaṃ, gomayasiñcanaṃ, gīvāya kudaṇḍakabandhananti evamādīni katvā garahapāpanena. Pabbājanāyāti raṭṭhato nīharaṇena. Samūhanissāmīti sammā hetunā nayena kāraṇena ūhanissāmi. Hatāvasesakāti matāvasesakā. Ussahantīti ussāhaṃ karonti. Anuppadetūti dinne appahonte puna aññampi bījañca bhattañca kasiupakaraṇabhaṇḍañca sabbaṃ detūti attho. Pābhataṃ anuppadetūti sakkhiṃ akatvā paṇṇe anāropetvā mūlacchejjavasena bhaṇḍamūlaṃ detūti attho. Bhaṇḍamūlassa hi pābhatanti nāmaṃ. Yathāha –

၃၃၈. ထိုစကားရပ်၌ "သကဏ္ဋကော"ဟူသည် ခိုးသူသူပုန်တည်းဟူသော ဆူးငြောင့်တို့နှင့် တကွဖြစ်ခြင်းကို ဆိုသည်။ "ပန္ထဒုဟနာ"ဟူသည်ကား လမ်းခရီးကို ဖျက်ဆီးတတ်သူများ သို့မဟုတ် လမ်းလုယက်သူများကို ဆိုလိုသည်။ "အကိစ္စကာရီ အဿ"ဟူသည်ကား မပြုအပ်သော အမှု၊ တရားနှင့်မညီသော အမှုကို ပြုကျင့်သူ ဖြစ်ရာ၏ ဟူလို။ "ဒဿုခိလံ"ဟူသည်ကား ခိုးသူတည်းဟူသော ဆူးငြောင့်ခလုတ်ကို ဆိုသည်။ "ဝဓေန ဝါ"ဟူသည်ကား သတ်ဖြတ်ခြင်းအားဖြင့် သော်လည်းကောင်း၊ ရိုက်နှက်ခြင်းအားဖြင့် သော်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ "ဗန္ဓနေန"ဟူသည်ကား ထိပ်တုံးခတ်ခြင်း အစရှိသော အနှောင်အဖွဲ့တို့ဖြင့် ဖြစ်သည်။ "ဇာနိယာ"ဟူသည်ကား စည်းစိမ်ဥစ္စာ ဆုံးရှုံးစေခြင်းဖြင့် ဖြစ်၏။ ထိုစကားသည် "တစ်ရာပေးစေ၊ တစ်ထောင်ပေးစေ" စသည်ဖြင့် ဒဏ်ငွေတပ်ခြင်းအားဖြင့်ဟု အနက်ရသည်။ "ဂရဟာယာ"ဟူသည်ကား ဦးစွန်းငါးစုချန်၍ ခေါင်းတုံးခြင်း၊ ခေါင်းပေါ်၌ နွားချေးရေလောင်းခြင်း၊ လည်ပင်း၌ တောက်စွပ်ချည်နှောင်ခြင်း စသည်တို့ကို ပြုလုပ်၍ အရှက်ခွဲ ကဲ့ရဲ့ခြင်းအားဖြင့် ဟူလို။ "ပဗ္ဗာဇနာယာ"ဟူသည် တိုင်းပြည်မှ နှင်ထုတ်ခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်သည်။ "သမူဟနิဿာမိ"ဟူသည်မှာ သင့်လျော်သော အကြောင်းပြချက်၊ စနစ်တကျရှိသော နည်းလမ်းကောင်းများဖြင့် အမြစ်ပြတ် ပယ်နှုတ်မည်ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဟတာဝသေသကာ"ဟူသည် သေဆုံးသူတို့မှ ကြွင်းကျန်ရစ်သူများကို ဆိုသည်။ "ဥဿဟန္တိ"ဟူသည် အားထုတ်ကြကုန်၏ (ဆွပေးကြကုန်၏) ဟု အနက်ရသည်။ "အနုပ္ပဒေတု"ဟူသည်မှာ ပေးလှူပြီးသော မျိုးစေ့နှင့် စားနပ်ရိက္ခာများ မလုံလောက်ပါက တစ်ဖန် အခြားမျိုးစေ့၊ ရိက္ခာနှင့် လယ်ယာသုံး ကိရိယာတန်ဆာပလာ အားလုံးကို ထပ်မံပေးအပ်ပါလောဟု အနက်ရသည်။ "ပါဘတံ အနုပ္ပဒေတု"ဟူသည် သက်သေမထားဘဲ၊ စာချုပ်တွင် မရေးမှတ်ဘဲ အရင်းကို ဖြတ်တောက်သော နည်းဖြင့် (ပြန်ဆပ်ရန်မလိုဘဲ) ကုန်သွယ်မှုအတွက် အရင်းအနှီး ထောက်ပံ့ပေးပါလောဟု အနက်ရသည်။ စီးပွားရေး လုပ်ကိုင်ရန် အရင်းအနှီးကို "ပါဘတ" ဟု ခေါ်သည်။ ထိုစကားနှင့် ပတ်သက်၍ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ ဟောတော်မူခဲ့သည်။

‘‘Appakenapi medhāvī, pābhatena vicakkhaṇo;

Samuṭṭhāpeti attānaṃ, aṇuṃ aggiṃva sandhama’’nti. (jā. 1.1.4);

"ဉာဏ်ပညာရှိပြီး လိမ္မာကျွမ်းကျင်သောသူသည် အနည်းငယ်သော အရင်းအနှီးဖြင့်ပင် မိမိကိုယ်ကို (စည်းစိမ်ဥစ္စာ တိုးပွားအောင်) တည်ဆောက်နိုင်၏။ မီးမွှေးတတ်သူသည် အနည်းငယ်သော မီးစကလေးကို မှုတ်၍ ကြီးစွာသော မီးပုံကြီး ဖြစ်အောင် လုပ်နိုင်သကဲ့သို့ ဖြစ်သည်" ဟု ဟောတော်မူသည်။

Bhattavetananti devasikaṃ bhattañceva māsikādiparibbayañca tassa tassa kusalakammasūrabhāvānurūpena ṭhānantaragāmanigamādidānena saddhiṃ detūti attho. Sakammapasutāti kasivāṇijjādīsu sakesu kammesu uyyuttā byāvaṭā. Rāsikoti dhanadhaññānaṃ rāsiko. Khemaṭṭhitāti khemena ṭhitā abhayā. Akaṇṭakāti corakaṇṭakarahitā. Mudā modamānāti modā modamānā. Ayameva vā pāṭho, aññamaññaṃ pamuditacittāti adhippāyo. Apārutagharāti corānaṃ abhāvena dvārāni asaṃvaritvā vivaṭadvārāti attho. Etadavocāti janapadassa sabbākārena iddhaphītabhāvaṃ ñatvā etaṃ avoca.

"ဘတ္တဝေတနံ"ဟူသည် ထိုထိုသူတို့၏ အမျိုးအနွယ်၊ အလုပ်ကျွမ်းကျင်မှု၊ ရဲရင့်စွမ်းဆောင်နိုင်မှုတို့နှင့် လျော်ညီစွာ နေ့စဉ်ရိက္ခာ၊ လစဉ်ရိက္ခာများနှင့်အတူ ရာထူးဌာနန္တရ၊ ရွာ၊ နိဂုံး စသည်တို့ကို ပေးအပ်ပါလောဟု အနက်ရသည်။ "သကမ္မပသုတာ"ဟူသည် လယ်ယာလုပ်ကိုင်ခြင်း၊ ကူးသန်းရောင်းဝယ်ခြင်း စသော မိမိတို့၏ လုပ်ငန်းဆောင်တာများ၌ ကြိုးပမ်းအားထုတ်၍ လုံးပန်းနေကြကုန်သည်ဖြစ်၍ (သူတစ်ပါးကို မညှဉ်းဆဲကြတော့ပေ)။ "ရာသိကော"ဟူသည် ဥစ္စာဓနနှင့် စပါးအစုအပုံကို ပြုလုပ်နိုင်ကြသူများ ဖြစ်သည်။ "ခေမဋ္ဌိတာ"ဟူသည် ဘေးကင်းငြိမ်းချမ်းစွာ တည်ရှိကြကုန်သော ဘေးမဲ့ဖြစ်နေကြသူများကို ဆိုသည်။ "အကဏ္ဋကာ"ဟူသည် ဓားပြသူပုန်တည်းဟူသော ဆူးငြောင့်များ ကင်းဝေးနေခြင်းကို ဆိုသည်။ "မုဒါ မောဒမာနာ"ဟူသည်မှာ အချို့က ဝမ်းမြောက်ကြ၍ အချို့က တစ်ဖန် ပြန်၍ ဝမ်းမြောက်ကြကုန်သည်။ သို့မဟုတ် "မောဒါမောဒမာနာ"ဟူသော ပါဌ်သည်သာ ပါဠိတော်မူရင်းဖြစ်ပြီး၊ အချင်းချင်း စိတ်ရွှင်လန်းဝမ်းမြောက်ကြသည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "အပါရုတဃရာ"ဟူသည် ခိုးသူသူပုန်များ မရှိခြင်းကြောင့် အိမ်တံခါးများကို ပိတ်ဆို့ထားရန် မလိုဘဲ ဖွင့်လှစ်ထားသော အိမ်တံခါးရှိကြကုန်သည်ဟု အနက်ရသည်။ "ဧတဒဝေါစ"ဟူသည် ဇနပုဒ် တိုင်းပြည်တစ်ခုလုံး အဖက်ဖက်မှ စည်ပင်ဝပြော တိုးတက်လာသည်ကို သိရှိတော်မူ၍ ဤစကားကို မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

Catuparikkhāravaṇṇanā

စတုပရိက္ခာရ အဖွင့် (ပရိက္ခရာလေးပါး အဖွင့်)

339. Tena hi bhavaṃ rājāti brāhmaṇo kira cintesi – ‘‘ayaṃ rājā mahādānaṃ dātuṃ ativiya ussāhajāto. Sace pana attano anuyantā khattiyādayo anāmantetvā dassati. Nāssa te attamanā bhavissanti; yathā dānaṃ te attamanā honti, tathā karissāmī’’ti. Tasmā ‘‘tena hi bhava’’ntiādimāha. Tattha negamāti nigamavāsino. Jānapadāti janapadavāsino[Pg.266]. Āmantayatanti āmantetu jānāpetu. Yaṃ mama assāti yaṃ tumhākaṃ anujānanaṃ mama bhaveyya. Amaccāti piyasahāyakā. Pārisajjāti sesā āṇattikārakā. Yajataṃ bhavaṃ rājāti yajatu bhavaṃ, te kira – ayaṃ rājā ‘‘ahaṃ issaro’’ti pasayha dānaṃ adatvā amhe āmantesi, ahonena suṭṭhu kata’’nti attamanā evamāhaṃsu. Anāmantite panassa yaññaṭṭhānaṃ dassanāyapi na gaccheyyuṃ. Yaññakālo mahārājāti deyyadhammasmiñhi asati mahallakakāle ca evarūpaṃ dānaṃ dātuṃ na sakkā, tvaṃ pana mahādhano ceva taruṇo ca, etena te yaññakāloti dassentā vadanti. Anumatipakkhāti anumatiyā pakkhā, anumatidāyakāti attho. Parikkhārā bhavantīti parivārā bhavanti. ‘‘Ratho sīlaparikkhāro, jhānakkho cakkavīriyo’’ti (saṃ. ni. 5.4) ettha pana alaṅkāro parikkhāroti vutto.

၃၃၉. "တေန ဟိ ဘဝံ ရာဇာ"ဟူသော စကား၌ ပုရောဟိတ်ပုဏ္ဏားသည် "ဤမင်းကြီးသည် ကြီးစွာသောအလှူကို ပေးလှူရန် အလွန်ပင် ထက်သန်လှသည်။ သို့သော် မိမိ၏ နောက်လိုက်ဖြစ်သော မင်းမျိုးအစရှိသူတို့ကို အသိမပေးဘဲ လှူဒါန်းမည်ဆိုပါက ၎င်းတို့သည် ဤအလှူ၌ စိတ်ပါလက်ပါ ဝမ်းမြောက်ကြလိမ့်မည် မဟုတ်ပေ။ ထိုမင်းမျိုးစသည်တို့ စိတ်ပါလက်ပါ ဝမ်းမြောက်နိုင်မည့် နည်းလမ်းအတိုင်း ငါပြုလုပ်မည်"ဟု ကြံစည်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် "တေန ဟိ ဘဝံ" အစရှိသည်ဖြင့် သံတော်ဦးတင်ခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုစကားရပ်၌ "နေဂမာ"ဟူသည် နိဂုံး၌ နေထိုင်သူများကို ဆိုသည်။ "ဇာနပဒါ"ဟူသည် ဇနပုဒ်၌ နေထိုင်သူများကို ဆိုသည်။ "အာမန္တယတံ"ဟူသည် အသိပေးတော်မူပါ၊ တိုင်ပင်တော်မူပါ ဟူလို။ "ယံ မမ အဿ"ဟူသည် သင်တို့၏ ခွင့်ပြုသဘောတူခြင်းသည် ငါ၏ ရေရှည် စီးပွားချမ်းသာအလို့ငှာ ဖြစ်ပါစေဟူ၍ ဖြစ်သည်။ "အမစ္စာ"ဟူသည် ချစ်ခင်အပ်သော အဆွေခင်ပွန်း (အမတ်) များ ဖြစ်သည်။ "ပါရိသဇ္ဇာ"ဟူသည် ကျန်ရှိသော အမိန့်နာခံ စေခိုင်းခံရသူများ ဖြစ်သည်။ "ယဇတံ ဘဝံ ရာဇာ"ဟူသည် အရှင်မင်းမြတ်သည် ပူဇော်လှူဒါန်းတော်မူပါဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ထိုသူတို့သည် "ဤမင်းကြီးသည် ငါကား အရှင်သခင်ဖြစ်သည်ဟု လွှမ်းမိုးကာ အလှူကို မပြုဘဲ ငါတို့ကို အသိပေး တိုင်ပင်ပေသည်။ မင်းကြီးသည် အလွန်ကောင်းမွန်သော အမှုကို ပြုတော်မူပေစွ" ဟု ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်ကြလျက် ဤသို့ သံတော်ဦးတင်ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ အသိမပေးဘဲ လှူဒါန်းပါကမူ ယဇ်ပူဇော်ရာအရပ်သို့ ကြည့်ရှုရန်မျှပင် လာကြလိမ့်မည်မဟုတ်ပေ။ "ယညကာလော မဟာရာဇာ"ဟူသည်မှာ လှူဖွယ်ဝတ္ထု မရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အသက်အရွယ် ကြီးရင့်အိုမင်းသော အခါ၌လည်းကောင်း ဤကဲ့သို့သော အလှူကြီးကို ပေးလှူရန် မဖြစ်နိုင်ပေ။ အရှင်မင်းကြီးသည်ကား ဥစ္စာပစ္စည်း လွန်စွာပေါများပြီး နုပျိုသော အရွယ်လည်း ရှိပါသေးသည်။ ဤအကြောင်းနှစ်ရပ်ကြောင့် ယခုအချိန်သည် အရှင်မင်းကြီး ယဇ်ပူဇော်လှူဒါန်းရန် အချိန်အခါကောင်း ဖြစ်ပါသည်ဟု ပြသလိုသဖြင့် လျှောက်တင်ကြခြင်း ဖြစ်သည်။ "အနမတိပက္ခာ"ဟူသည် ခွင့်ပြုချက်ပေးသော မိမိတို့ဘက်တော်သားများ ဟု အနက်ရသည်။ "ပရိက္ခာရာ ဘဝန္တိ"ဟူသည် အခြံအရံများ ဖြစ်ကြကုန်၏ ဟူလို။ သို့သော် "ရထော သီလပရိက္ခာရော ဈာနက္ခော စက္ကวီရိယော" ဟူသော ပါဌ်၌မူ "ပရိက္ခာရ" ဟူသော စကားကို "တန်ဆာ" ဟု ဟောတော်မူသည်။

Aṭṭhaparikkhāravaṇṇanā

အဋ္ဌပရိက္ခာရ အဖွင့် (ပရိက္ခရာရှစ်ပါး အဖွင့်)

340. Aṭṭhahaṅgehīti ubhato sujātādīhi aṭṭhahi aṅgehi. Yasasāti āṇāṭhapanasamatthatāya. Saddhoti dānassa phalaṃ atthīti saddahati. Dāyakoti dānasūro. Na saddhāmattakeneva tiṭṭhati, pariccajitumpi sakkotīti attho. Dānapatīti yaṃ dānaṃ deti, tassa pati hutvā deti, na dāso, na sahāyo. Yo hi attanā madhuraṃ bhuñjati, paresaṃ amadhuraṃ deti, so dānasaṅkhātassa deyyadhammassa dāso hutvā deti. Yo yaṃ attanā bhuñjati, tadeva deti, so sahāyo hutvā deti. Yo pana attanā yena kenaci yāpeti, paresaṃ madhuraṃ deti, so pati jeṭṭhako sāmī hutvā deti, ayaṃ tādisoti attho. Samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikavaṇibbakayācakānanti ettha samitapāpā samaṇā, bāhitapāpā brāhmaṇā. Kapaṇāti duggatā daliddamanussā. Addhikāti pathāvino. Vaṇibbakāti ye – ‘‘iṭṭhaṃ dinnaṃ, kantaṃ, manāpaṃ, kālena anavajjaṃ dinnaṃ, dadaṃ cittaṃ pasādeyya, gacchatu bhavaṃ brahmaloka’’ntiādinā nayena dānassa vaṇṇaṃ thomayamānā vicaranti. Yācakāti ye – ‘‘pasatamattaṃ detha, sarāvamattaṃ dethā’’tiādīni vatvā yācamānā vicaranti. Opānabhūtoti udapānabhūto. Sabbesaṃ sādhāraṇaparibhogo, catumahāpathe khatapokkharaṇī [Pg.267] viya hutvāti attho. Sutajātassāti ettha sutameva sutajātaṃ. Atītānāgatapaccuppanne atthe cintetunti ettha – ‘‘atīte puññassa katattāyeva me ayaṃ sampattī’’ti, evaṃ cintento atītamatthaṃ cintetuṃ paṭibalo nāma hoti. ‘‘Idāni puññaṃ katvāva anāgate sakkā sampattiṃ pāpuṇitu’’nti cintento anāgatamatthaṃ cintetuṃ paṭibalo nāma hoti. ‘‘Idaṃ puññakammaṃ nāma sappurisānaṃ āciṇṇaṃ, mayhañca bhogāpi saṃvijjanti, dāyakacittampi atthi; handāhaṃ puññāni karomī’’ti cintento paccuppannamatthaṃ cintetuṃ paṭibalo nāma hotīti veditabbo. Iti imānīti evaṃ yathā vuttāni etāni. Etehi kira aṭṭhahaṅgehi samannāgatassa dānaṃ sabbadisāhi mahājano upasaṅkamati. ‘‘Ayaṃ dujjāto kittakaṃ kālaṃ dassati, idāni vippaṭisārī hutvā upacchindissatī’’ti evamādīni cintetvā na koci upasaṅkamitabbaṃ maññati. Tasmā etāni aṭṭhaṅgāni parikkhārā bhavantīti vuttāni.

၃၄၀. "အဋ္ဌဟင်္ဂေဟိ" ဟူသည်မှာ မိဘနှစ်ပါးစုံမှ သန္ဓေစင်ကြယ်ခြင်းစသော ရှစ်ပါးသော အင်္ဂါတို့နှင့် ပြည့်စုံခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ယသသာ" ဟူသည်မှာ မိမိ၏ အာဏာစက်ကို တည်တံ့စေနိုင်သော အာနုဘော်ကြောင့် ဖြစ်သည်။ "သဒ္ဓေါ" ဟူသည်မှာ ပေးလှူမှု၏ အကျိုးတရား ရှိသည်ဟု ယုံကြည်ခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဒါယကော" ဟူသည်မှာ အလှူပေးရာ၌ ရဲရင့်သူ ဖြစ်သည်။ ယုံကြည်ရုံမျှဖြင့် မရပ်တန့်ဘဲ ပစ္စည်းဝတ္ထုကိုလည်း အမှန်တကယ် စွန့်လွှတ်လှူဒါန်းနိုင်စွမ်း ရှိသူဖြစ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "ဒါနပတိ" ဟူသည်မှာ ပေးလှူအပ်သော ပစ္စည်းဝတ္ထုအပေါ်၌ အရှင်သခင်ကဲ့သို့ ဖြစ်၍ ပေးလှူခြင်း ဖြစ်သည်။ အလှူ၏ ကျွန်အဖြစ်မျိုး (ဒါနဒါသ)၊ အပေါင်းအဖော်ကဲ့သို့ ဖြစ်၍ လှူဒါန်းခြင်းမျိုး (ဒါနသဟာယ) မဟုတ်ပေ။ စင်စစ်သော်ကား မိမိကိုယ်တိုင် ချိုမြိန်ကောင်းမြတ်သော အာဟာရကို စားသုံးပြီး သူတစ်ပါးတို့အား မကောင်းမွန်သော အာဟာရကို ပေးလှူပါက ထိုသူသည် အလှူဝတ္ထု၏ ကျွန်ကဲ့သို့ ဖြစ်၍ လှူဒါန်းခြင်း ဖြစ်သည်။ မိမိကိုယ်တိုင် စားသုံးသကဲ့သို့ တူညီသော အာဟာရကို ပေးလှူပါက ထိုသူသည် အပေါင်းအဖော်ကဲ့သို့ ဖြစ်၍ လှူဒါန်းခြင်း ဖြစ်သည်။ မိမိကိုယ်တိုင်မူ အနည်းငယ်သော အာဟာရဖြင့်သာ မျှတစွာ နေထိုင်ပြီး သူတစ်ပါးတို့အား အကောင်းဆုံး ချိုမြိန်သော အာဟာရကို ပေးလှူပါက ထိုသူသည် အလှူဝတ္ထု၏ အရှင်သခင်၊ အကြီးအကဲ၊ အစိုးရသူ (ဒါနပတိ) ဖြစ်၍ ပေးလှူခြင်း ဖြစ်သည်။ မဟာဝိဇိတမင်းသည် ထိုကဲ့သို့သော ဒါနပတိ အလှူရှင်မျိုး ဖြစ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "သမဏဗြာဟ္မဏကပဏဒ္ဓိကဝဏိဗ္ဗကယာစကာနံ" ဟူသော ဤပါဌ်၌ မကောင်းမှု အကုသိုလ်ကို ငြိမ်းစေပြီးသော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို "သမဏ" ဟု ခေါ်သည်။ မကောင်းမှုကို ဖယ်ရှားပြီးသော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို "ဗြာဟ္မဏ" ဟု ခေါ်သည်။ ဆင်းရဲမွဲတေသော လူတို့ကို "ကပဏ" ဟု ခေါ်သည်။ ခရီးသွား ဧည့်သည်တို့ကို "အဒ္ဓိက" ဟု ခေါ်သည်။ "အလိုရှိအပ်သော၊ နှစ်သက်ဖွယ်ရှိသော၊ စိတ်နှလုံးကို ရွှင်လန်းစေသော၊ သင့်လျော်သော အခါ၌ လှူဒါန်းအပ်သော၊ အပြစ်ကင်းသော ပစ္စည်းဝတ္ထုကို ပေးလှူအပ်ပါပြီ၊ လှူဒါန်းရသောအလှူကြောင့် စိတ်နှလုံး ကြည်လင်ပါစေ၊ အရှင်သည် ဗြဟ္မာ့ပြည်သို့ ရောက်ပါစေ" စသည်ဖြင့် အလှူ၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ချီးမွမ်းကာ လှည့်လည်သွားလာသူတို့ကို "ဝနိဗ္ဗက" ဟု ခေါ်သည်။ "လက်တစ်ဆုပ်စာမျှ သို့မဟုတ် ခွက်တစ်ခွက်စာမျှ လှူဒါန်းကြပါဦး" စသည်ဖြင့် ပြောဆိုတောင်းခံကာ လှည့်လည်သွားလာသူတို့ကို "ယာစက" ဟု ခေါ်သည်။ "ဩပါနဘူတော" ဟူသည်မှာ ရေတွင်း ရေကန် ကဲ့သို့ ဖြစ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ လူအပေါင်းတို့သည် လမ်းဆုံလမ်းခွ၌ တူးဖော်ထားသော ရေကန်ကို အများသဘော သုံးစွဲကြသကဲ့သို့ အားလုံးသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ ဆက်ဆံသုံးစွဲနိုင်သော အလှူအဆောက်အအုံ ဖြစ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ "သုတဇာတဿ" ဟူသော ဤပါဌ်၌ ကြားနာအပ်သော ဗဟုသုတ အတတ်ပညာကိုပင် "သုတဇာတ" ဟု ဆိုသည်။ "အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နေ အတ္ထေ စိန္တေတုံ" ဟူသော ဤပါဌ်၌ အဓိပ္ပာယ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ "အတိတ်ဘဝ၌ ကောင်းမှုကုသိုလ်ကို ပြုခဲ့သောကြောင့်သာ ငါ့အား ယခုကဲ့သို့ စည်းစိမ်ချမ်းသာ ပြည့်စုံရခြင်း ဖြစ်သည်" ဟု ကြံစည်နိုင်သောသူသည် အတိတ်၏ အကြောင်းအကျိုးကို ကြံစည်နိုင်စွမ်းရှိသူ မည်သည်။ "ယခုဘဝ၌ ကောင်းမှုကုသိုလ်ကို ပြုလုပ်မှသာလျှင် နောင်အနာဂတ်ဘဝ၌ ပြည့်စုံခြင်းသို့ ရောက်နိုင်မည်" ဟု ကြံစည်နိုင်သောသူသည် အနာဂတ်၏ အကြောင်းအကျိုးကို ကြံစည်နိုင်စွမ်းရှိသူ မည်သည်။ "ဤကောင်းမှုကုသိုလ်သည် သူတော်ကောင်းတို့၏ အလေ့အကျင့် ဖြစ်သည်၊ ငါ့မှာလည်း စည်းစိမ်ဥစ္စာများ ထင်ရှားရှိနေသည်၊ ပေးလှူလိုသော စိတ်ဆန္ဒလည်း ရှိသည်၊ ထို့ကြောင့် ငါသည် ကုသိုလ်ကောင်းမှုတို့ကို ပြုလုပ်အံ့" ဟု ကြံစည်နိုင်သောသူသည် ပစ္စုပ္ပန်၏ အကြောင်းအကျိုးကို ကြံစည်နိုင်စွမ်းရှိသူ မည်သည်။ "ဣတိ ဣမာနိ" ဟူသည်မှာ ဤသို့ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အင်္ဂါရှစ်ပါးတို့ ဖြစ်သည်။ ထိုရှစ်ပါးသော အင်္ဂါတို့နှင့် ပြည့်စုံသော အလှူရှင်ထံသို့ အရပ်မျက်နှာ အသီးသီးမှ လူအများတို့သည် လာရောက်ကြကုန်သည်။ သို့သော် ထိုရှစ်ပါးသော အင်္ဂါတို့နှင့် မပြည့်စုံသော အလှူရှင်ထံသို့မူ "ဤယုတ်ညံ့သော အမျိုးအနွယ်ရှိသူသည် ဘယ်လောက်ကြာကြာ ပေးလှူနိုင်ပါအံ့နည်း၊ မကြာမီ နှလုံးမသာမယာဖြစ်ပြီး လှူဒါန်းမှုကို ဖြတ်တောက်ပေလိမ့်မည်" စသည်ဖြင့် တွေးတောကာ မည်သူမျှ မချဉ်းကပ်လိုကြပေ။ ထို့ကြောင့် ဤအင်္ဂါရှစ်ပါးကို "အလှူ၏ အခြံအရံများ (ပရိက္ခာရ)" ဟု မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

Catuparikkhārādivaṇṇanā

"စတုပရိက္ခာရအစရှိသည်တို့ကို ဖွင့်ဆိုခြင်း။"

341. Sujaṃ paggaṇhantānanti mahāyāgapaṭiggaṇhanaṭṭhāne dānakaṭacchuṃ paggaṇhantānaṃ. Imehi catūhīti etehi sujātādīhi. Etesu hi asati – ‘‘evaṃ dujjātassa saṃvidhānena pavattadānaṃ kittakaṃ kālaṃ pavattissatī’’tiādīni vatvā upasaṅkamitāro na honti. Garahitabbābhāvato pana upasaṅkamantiyeva. Tasmā imānipi parikkhārā bhavantīti vuttāni.

၃၄၁. "သုဇံ ပဂ္ဂဏှန္တာနံ" ဟူသည်မှာ ကြီးစွာသော ယဇ်ပွဲကျင်းပရာဌာန၌ လှူဒါန်းရန် ယောက်ချိုကို ကိုင်ဆောင်ထားသူတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "ဣမေဟိ စတူဟိ" ဟူသည်မှာ သုဇာတအစရှိသော ဤအင်္ဂါလေးပါးတို့နှင့် ပြည့်စုံခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ စင်စစ်သော်ကား ဤအင်္ဂါလေးပါး မရှိပါက "ဤကဲ့သို့ ယုတ်ညံ့သော အမျိုးအနွယ်ရှိသူ၏ စီမံမှုဖြင့် ပြုလုပ်သော အလှူသည် ဘယ်လောက်ကြာကြာ တည်တံ့နိုင်ပါအံ့နည်း" စသည်ဖြင့် ပြောဆိုကာ လာရောက်ချဉ်းကပ်သူများ ရှိကြမည်မဟုတ်ပေ။ အကယ်၍ ဤအင်္ဂါလေးပါး ရှိပါကမူ ကဲ့ရဲ့ဖွယ်မရှိသဖြင့် လာရောက်ချဉ်းကပ်ကြသည်သာ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဤအင်္ဂါလေးပါးတို့ကိုလည်း "အလှူ၏ အခြံအရံများ (ပရိက္ခာရ)" ဟု မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

342. Tisso vidhā desesīti tīṇi ṭhapanāni desesi. So kira cintesi – ‘‘dānaṃ dadamānā nāma tiṇṇaṃ ṭhānānaṃ aññatarasmiṃ calanti handāhaṃ imaṃ rājānaṃ tesu ṭhānesu paṭhamataraññeva niccalaṃ karomī’’ti. Tenassa tisso vidhā desesīti. So bhoto raññoti idaṃ karaṇatthe sāmivacanaṃ. Bhotā raññāti vā pāṭho. Vippaṭisāro na karaṇīyoti ‘‘bhogānaṃ vigamahetuko pacchānutāpo na kattabbo, pubbacetanā pana acalā patiṭṭhapetabbā, evañhi dānaṃ mahapphalaṃ hotī’’ti dasseti. Itaresupi dvīsu ṭhānesu eseva nayo. Muñcacetanāpi hi pacchāsamanussaraṇacetanā [Pg.268] ca niccalāva kātabbā. Tathā akarontassa dānaṃ na mahapphalaṃ hoti, nāpi uḷāresu bhogesu cittaṃ namati, mahāroruvaṃ upapannassa seṭṭhigahapatino viya.

၃၄၂. "တိဿော ဝိဓာ ဒေသေသိ" ဟူသည်မှာ ကောင်းမှုအယဉ်ကို အစဉ်မပြတ်အောင် ထားတတ်သော ဝိပ္ပဋိသာရကင်းကြောင်းတရား သုံးပါးကို ဟောကြားတော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုပုရောဟိတ်ပုဏ္ဏားသည် ဤသို့ ကြံစည်ခဲ့၏။ "အလှူပေးလှူသူတို့သည် ပေးလှူရာ၌ (အစ၊ အလယ်၊ အဆုံး) သုံးပါးသော ဌာနတို့တွင် တစ်ပါးပါး၌ စိတ်နှလုံး တုန်လှုပ်တတ်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ငါသည် ဤမင်းကို ယဇ်မပူဇော်မီ ရှေးဦးစွာကပင် ထိုဌာနတို့၌ မတုန်မလှုပ် တည်ကြည်စေအံ့" ဟု ကြံစည်ခဲ့သည်။ ထိုသို့ ကြံစည်သောကြောင့် ထိုမင်းအား စိတ်ပူပန်ခြင်းကို ပယ်ဖျောက်တတ်သော အဝိပ္ပဋိသာရတရား သုံးပါးကို ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ "သော ဘောတော ရညော" ဟူသော ဤသဒ္ဒါသည် ကရိုဏ်းဝိဘတ်၏ ကတ္တားအနက်၌ သာမီဝိဘတ် ရှိသော သဒ္ဒါဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် "ဘောတာ ရညာ" ဟူ၍လည်း ပါဠိတော်မူကွဲ ရှိသေး၏။ "ဝိပ္ပဋိသာရော န ကရဏီယော" ဟူသည်မှာ စည်းစိမ်ဥစ္စာတို့ လျော့ပါးသွားခြင်းကို အကြောင်းပြု၍ နောင်တတဖန် စိတ်မသာမယာ မဖြစ်အပ်ဟု ဆိုလိုသည်။ စင်စစ်သော်ကား ပုဗ္ဗစေတနာ (မလှူမီ ရှေးအဖို့၌ ဖြစ်သော စေတနာ) ကို မတုန်မလှုပ်ဘဲ ခိုင်မြဲစွာ တည်စေအပ်၏၊ ထိုသို့ တည်စေမှသာလျှင် လှူဒါန်းမှုသည် အကျိုးတရား ကြီးမြတ်လှသည် ဖြစ်အံ့ ဟု ပြလိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ကျန်ရှိသော (မုဉ္စစေတနာနှင့် ပရစေတနာဟူသော) ဌာနနှစ်ပါး၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ လှူဒါန်းဆဲ၌ဖြစ်သော စွန့်လွှတ်ကြောင်း စေတနာ (မုဉ္စစေတနာ) နှင့် လှူဒါန်းပြီးနောက် အောက်မေ့ကြောင်း စေတနာ (ပရစေတနာ) တို့ကိုလည်း မတုန်မလှုပ် တည်ကြည်စေအပ်သည်။ ထိုသို့ မပြုလုပ်နိုင်ပါက လှူဒါန်းမှုသည် အကျိုးမကြီးမြတ်နိုင်ပေ။ မဟာရောရုဝငရဲသို့ ရောက်ရသော အိမ်ရှင်သူဌေးကြီး၏ စိတ်ကဲ့သို့ မွန်မြတ်လှသော စည်းစိမ်ချမ်းသာတို့၌ စိတ်ညွတ်ခြင်းလည်း မရှိနိုင်ပေ။

343. Dasahākārehīti dasahi kāraṇehi. Tassa kira evaṃ ahosi – sacāyaṃ rājā dussīle disvā – ‘‘nassati vata me dānaṃ, yassa me evarūpā dussīlā bhuñjantī’’ti sīlavantesupi vippaṭisāraṃ uppādessati, dānaṃ na mahapphalaṃ bhavissati. Vippaṭisāro ca nāma dāyakānaṃ paṭiggāhakatova uppajjati, handassa paṭhamameva taṃ vippaṭisāraṃ vinodemīti. Tasmā dasahākārehi upacchijjituṃ yuttaṃ paṭiggāhakesupi vippaṭisāraṃ vinodesīti. Tesaññeva tenāti tesaññeva tena pāpena aniṭṭho vipāko bhavissati, na aññesanti dasseti. Yajataṃ bhavanti detu bhavaṃ. Sajjatanti vissajjatu. Antaranti abbhantaraṃ.

၃၄၃. "ဒသဟာကာရေဟိ" ဟူသည်မှာ ဆယ်ပါးသော အကြောင်းတို့ဖြင့် ဖြစ်သည်။ ထိုပုရောဟိတ်ပုဏ္ဏားအား ဤသို့သော အကြံဖြစ်ခဲ့၏။ "အကယ်၍ ဤမင်းသည် သီလမရှိသော အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို မြင်ရ၍ 'ငါ၏ အလှူကို သီလမရှိသော အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်တို့ သုံးဆောင်ကြကုန်၏၊ ငါ၏အလှူသည် ပျက်စီးရချေပေါ့တကား' ဟု တွေးတောကာ သီလရှိသော အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်တို့၌ပင် စိတ်မသာမယာ ဖြစ်ပေါ်စေလိမ့်မည်၊ ထိုသို့ ဖြစ်ပါက လှူဒါန်းမှုသည် အကျိုးကြီးမြတ်လိမ့်မည် မဟုတ်ပေ။ စင်စစ်သော်ကား အလှူရှင်တို့၏ စိတ်မသာမယာ ဖြစ်ခြင်း (ဝိပ္ပဋိသာရ) သည် အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်ကို အကြောင်းပြု၍သာ ဖြစ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ငါသည် မလှူမီ ရှေးဦးစွာကပင် ထိုမင်း၏ စိတ်မသာမယာ ဖြစ်ခြင်းကို ပယ်ဖျောက်ပေးအံ့" ဟု ကြံစည်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်တို့အပေါ် ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်သော စိတ်မသာမယာ ဖြစ်ခြင်းတို့ကို ဆယ်ပါးသော အကြောင်းတို့ဖြင့် ပယ်ဖျောက်ပေးခဲ့သည်။ "တေသညေဝ တေန" ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် ထိုမကောင်းမှုကို ပြုသူတို့၌သာ ထိုမကောင်းမှုကြောင့် မလိုလားအပ်သော အကျိုးသက်ရောက်မှု ဖြစ်ပေါ်လိမ့်မည်၊ အခြားသူတို့၌ ဖြစ်ပေါ်လိမ့်မည် မဟုတ်ဟု ပြလိုခြင်း ဖြစ်သည်။ "ယဇတံ ဘဝံ" ဟူသည်မှာ အရှင်မင်းမြတ်သည် ပေးလှူတော်မူပါလော ဟု ဆိုလိုသည်။ "သဇ္ဇတံ" ဟူသည်မှာ လွတ်လွတ်ကျွတ်ကျွတ် စွန့်လွှတ်တော်မူပါလော ဟု ဆိုလိုသည်။ "အန္တရံ" ဟူသည်မှာ အတွင်း၌ ဟု ဆိုလိုသည်။

344. Soḷasahi ākārehi cittaṃ sandassesīti idha brāhmaṇo rañño mahādānānumodanaṃ nāma āraddho. Tattha sandassesīti – ‘idaṃ dānaṃ dātā evarūpaṃ sampattiṃ labhatī’ti dassetvā dassetvā kathesi. Samādapesīti tadatthaṃ samādapetvā kathesi. Samuttejesīti vippaṭisāravinodanenassa cittaṃ vodāpesi. Sampahaṃsesīti ‘sundaraṃ te kataṃ, mahārāja, dānaṃ dadamānenā’ti thutiṃ katvā kathesi. Vattā dhammato natthīti dhammena samena kāraṇena vattā natthi.

၃၄၄. "သောဠသဟိ အာကာရေဟိ စိတ္တံ သန္ဒဿေသိ" ဟူသည်မှာ ဤနေရာ၌ ပုရောဟိတ်ပုဏ္ဏားသည် မင်းကြီး၏ အလှူကြီးကို ဝမ်းမြောက်စေရန် အနုမောဒနာပြုခြင်းကို စတင်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုစကားရပ်၌ "သန္ဒဿေသိ" ဟူသည်မှာ "ဤအလှူကို လှူဒါန်းသော အလှူရှင်သည် ယခုကဲ့သို့သော စည်းစိမ်ချမ်းသာ ပြည့်စုံခြင်းကို ရရှိနိုင်၏" ဟု အကျိုးကျေးဇူးကို ထင်ရှားစွာ ပြသ၍ ဟောကြားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ "သမာဒါပေသိ" ဟူသည်မှာ ထိုအကြောင်းအကျိုးကို ကောင်းစွာ သဘောကျလက်ခံစေလျက် ဟောကြားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ "သမုတ္တေဇေသိ" ဟူသည်မှာ စိတ်မသာမယာဖြစ်ခြင်းကို ပယ်ဖျောက်ခြင်းဖြင့် ထိုမင်း၏ စိတ်ကို ဖြူစင်ရဲရင့်စေခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ "သမ္ပဟံသေသိ" ဟူသည်မှာ "မြတ်သောမင်းကြီး၊ အရှင်မင်းကြီးသည် ပေးလှူခြင်းဖြင့် အလွန်ကောင်းမွန်သောအမှုကို ပြုလုပ်အပ်ပါပေပြီ" ဟု ချီးမွမ်းစကားပြောဆိုကာ ရွှင်လန်းဝမ်းမြောက်စေခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ "ဝတ္တာ ဓမ္မတော နတ္ထိ" ဟူသည်မှာ တရားသဖြင့်လည်းကောင်း၊ ညီညွတ်မျှတစွာလည်းကောင်း၊ သင့်လျော်သော အကြောင်းပြချက်ဖြင့်လည်းကောင်း ကန့်ကွက်ပြောဆိုနိုင်သူ မရှိပါဟု ဆိုလိုသည်။

345. Na rukkhā chijjiṃsu yūpatthāya na dabbhā lūyiṃsu barihisatthāyāti ye yūpanāmake mahāthambhe ussāpetvā – ‘‘asukarājā asukāmacco asukabrāhmaṇo evarūpaṃ nāma mahāyāgaṃ yajatī’’ti nāmaṃ likhitvā ṭhapenti. Yāni ca dabbhatiṇāni lāyitvā vanamālāsaṅkhepena yaññasālaṃ parikkhipanti, bhūmiyaṃ vā pattharanti, tepi na rukkhā chijjiṃsu, na dabbhā lūyiṃsu. Kiṃ pana gāvo vā ajādayo vā haññissantīti dasseti. Dāsāti antogehadāsādayo. Pessāti ye pubbameva dhanaṃ gahetvā kammaṃ karonti. Kammakarāti ye bhattavetanaṃ gahetvā karonti. Daṇḍatajjitā nāma daṇḍayaṭṭhimuggarādīni gahetvā – ‘‘kammaṃ karotha karothā’’ti evaṃ [Pg.269] tajjitā. Bhayatajjitā nāma – sace kammaṃ karosi, kusalaṃ. No ce karosi, chindissāma vā bandhissāma vā māressāma vāti evaṃ bhayena tajjitā. Ete pana na daṇḍatajjitā, na bhayatajjitā, na assumukhā rodamānā parikammāni akaṃsu. Atha kho piyasamudācāreneva samudācariyamānā akaṃsu. Na hi tattha dāsaṃ vā dāsāti, pessaṃ vā pessāti, kammakaraṃ vā kammakarāti ālapanti. Yathānāmavaseneva pana piyasamudācārena ālapitvā itthipurisabalavantadubbalānaṃ anurūpameva kammaṃ dassetvā – ‘‘idañcidañca karothā’’ti vadanti. Tepi attano rucivaseneva karonti. Tena vuttaṃ – ‘‘ye icchiṃsu, te akaṃsu; ye na icchiṃsu, na te akaṃsu. Yaṃ icchiṃsu, taṃ akaṃsu; yaṃ na icchiṃsu, na taṃ akaṃsū’’ti. Sappitelanavanītadadhimadhuphāṇitena ceva so yañño niṭṭhānamagamāsīti rājā kira bahinagarassa catūsu dvāresu antonagarassa ca majjheti pañcasu ṭhānesu mahādānasālāyo kārāpetvā ekekissāya sālāya satasahassaṃ satasahassaṃ katvā divase divase pañcasatasahassāni vissajjetvā sūriyuggamanato paṭṭhāya tassa tassa kālassa anurūpehi sahatthena suvaṇṇakaṭacchuṃ gahetvā paṇītehi sappitelādisammisseheva yāgukhajjakabhattabyañjanapānakādīhi mahājanaṃ santappesi. Bhājanāni pūretvā gaṇhitukāmānaṃ tatheva dāpesi. Sāyaṇhasamaye pana vatthagandhamālādīhi sampūjesi. Sappiādīnaṃ pana mahācāṭiyo pūrāpetvā – ‘‘yo yaṃ paribhuñjitukāmo, so taṃ paribhuñjatū’’ti anekasatesu ṭhānesu ṭhapāpesi. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘sappitelanavanītadadhimadhuphāṇitena ceva so yañño niṭṭhānamagamāsī’’ti.

၃၄၅. “ယူပတ္ထာယ န ရုက္ခာ ဆိဇ္ဇိံသု၊ ဗရိဟိသတ္ထာယ န ဒဗ္ဘာ လူယိံသု” ဟူသည်မှာ - “ထိုမည်သော မင်း၊ ထိုမည်သော အမတ်၊ ထိုမည်သော ပုဏ္ဏားသည် ဤသို့သဘောရှိသော ကြီးစွာသော ယဇ်ကို ပူဇော်၏” ဟု အလှူရှင်၏ အမည်ကို ရေးသားကာ ယူပအမည်ရှိသော ကြီးစွာသော တိုင်တို့ကို စိုက်ထူ၍ ထားကြကုန်၏။ ရိတ်ဖြတ်အပ်သော နေဇာမြက်တို့ကို တောပန်းကုံးအသွင်ဖြင့် ယဇ်တင်းကုပ် (အလှူမဏ္ဍပ်) ကို ဝန်းရံကြကုန်၏၊ သို့မဟုတ် မြေ၌ ဖြန့်ခင်းကြကုန်၏။ ထိုသစ်ပင်တို့ကိုလည်း မဖြတ်တောက်ရကုန်၊ ထိုနေဇာမြက်တို့ကိုလည်း မရိတ်ရကုန်။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် နွား၊ ဆိတ် အစရှိသည်တို့ကို အဘယ်မှာ သတ်ဖြတ်ပါတော့အံ့နည်း၊ မသတ်ဖြတ်ကြသည်သာ ဖြစ်၏ ဟူသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပြ၏။ “ဒါသ” ဟူသည်မှာ အိမ်တွင်း၌ ပေါက်ဖွားသော ကျွန်အစရှိသည်တို့ကို ဆိုလို၏။ “ပေဿ” ဟူသည်မှာ အလုပ်မလုပ်မီ ရှေးဦးစွာ ဥစ္စာကို ခံယူ၍ အလုပ်လုပ်ကြသူများကို ဆိုလို၏။ “ကမ္မကရ” ဟူသည်မှာ နေ့စာထမင်း၊ လစာရိက္ခာကို ယူ၍ အလုပ်လုပ်ကြသူများကို ဆိုလို၏။ “ဒဏ္ဍတဇ္ဇိတ” ဟူသည်မှာ တုတ်၊ နှင်တံ၊ လက်ရိုက် စသည်တို့ကို ကိုင်ဆောင်လျက် “အလုပ်လုပ်ကြလော့၊ လုပ်ကြလော့” ဟု ခြိမ်းခြောက်ခံရသူများ ဖြစ်ကြ၏။ “ဘယတဇ္ဇိတ” ဟူသည်မှာ “အကယ်၍ အလုပ်လုပ်လျှင် ကောင်း၏၊ မလုပ်ပါက ဖြတ်တောက်မည်၊ သို့မဟုတ် နှောင်ဖွဲ့မည်၊ သို့မဟုတ် သတ်ပစ်မည်” ဟု ဘေးအန္တရာယ်ဖြင့် ခြိမ်းခြောက်ခံရသူများ ဖြစ်ကြ၏။ သို့ရာတွင် ထိုကျွန်၊ အစေအပါး၊ အလုပ်သမားတို့သည် ဒဏ်ဖြင့် ခြိမ်းခြောက်ခံရ၍လည်းကောင်း၊ ဘေးဖြင့် ခြိမ်းခြောက်ခံရ၍လည်းကောင်း၊ မျက်ရည်စက်လက် ငိုကြွေးလျက်လည်းကောင်း လုပ်ငန်းဆောင်တာတို့ကို မလုပ်ကိုင်ကြရပေ။ အမှန်စင်စစ်မူကား ချစ်ခင်ဖွယ်သော စကားဖြင့်သာ ပြောဆိုဖိတ်ခေါ်အပ်ကုန်သည်ဖြစ်၍ လုပ်ငန်းဆောင်တာတို့ကို လုပ်ကိုင်ကြကုန်၏။ ထိုအရပ်၌ ကျွန်ကို “ကျွန်” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အစေအပါးကို “အစေအပါး” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ အလုပ်သမားကို “အလုပ်သမား” ဟူ၍လည်းကောင်း မခေါ်ဝေါ်ကြပေ။ စင်စစ်သော်ကား ချစ်ခင်ဖွယ်သော အသုံးအနှုန်းဖြင့် နာမည်အတိုင်း ခေါ်ဝေါ်ပြောဆိုကာ မိန်းမ၊ ယောက်ျား၊ အားရှိသူ၊ အားနည်းသူတို့အား လျော်ကန်ရုံမျှသာ အလုပ်ကို ညွှန်ပြလျက် “ဤအလုပ်ကို လုပ်ကြလော့、 ဤအလုပ်ကို လုပ်ကြလော့” ဟု ပြောဆိုကြကုန်၏။ ထိုသူတို့သည်လည်း မိမိတို့၏ အလိုဆန္ဒအလျောက်သာ လုပ်ကိုင်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် “အလိုရှိသူတို့သည် လုပ်ကြ၏၊ အလိုမရှိသူတို့သည် မလုပ်ကြကုန်။ အလိုရှိရာကို လုပ်ကြ၏၊ အလိုမရှိရာကို မလုပ်ကြကုန်” ဟု မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူခဲ့သည်။ “သပ္ပိတေလ နဝနီတ ဒဓိ မဓု ဖာဏိတေန စေဝ သော ယညော နိဋ္ဌာနမဂမာသိ” ဟူသည်မှာ - ကြားသိရသည်ကား ထိုမင်းသည် မြို့ပြင်ပ တံခါးကြီး ၄ ပေါက်နှင့် မြို့လယ် အပါအဝင် နေရာ ၅ ဌာနတို့၌ ကြီးစွာသော အလှူမဏ္ဍပ်ကြီးများကို ဆောက်လုပ်စေ၍ အလှူမဏ္ဍပ်တစ်ခုလျှင် တစ်သိန်းစီ သတ်မှတ်ကာ တစ်နေ့လျှင် ငါးသိန်းသော ဥစ္စာတို့ကို စွန့်ကြဲလျက်၊ နေထွက်ချိန်မှစ၍ ထိုထိုအချိန်နှင့် လျော်ညီစွာ မိမိလက်ဖြင့် ရွှေယောက်ချိုကို ကိုင်ဆောင်ကာ ထောပတ်၊ ဆီ စသည်တို့ဖြင့် ရောနှောမွမ်းမံအပ်သော မွန်မြတ်သော ယာဂု၊ ခဲဖွယ်၊ ထမင်း၊ ဟင်း၊ သောက်ဖွယ် စသည်တို့ဖြင့် လူအများကို ရောင့်ရဲစေတော်မူ၏။ အိုးခွက်တို့ကို ပြည့်စေ၍ ယူလိုသူတို့အားလည်း ထိုအတိုင်းပင် ပေးစေ၏။ ညနေချမ်းအချိန်၌မူကား အဝတ်၊ နံ့သာ၊ ပန်း စသည်တို့ဖြင့် ကောင်းစွာပူဇော်၏။ ထောပတ်စသည်တို့ဖြင့် အိုးစရည်းကြီးများကို ပြည့်စေလျက် “အကြင်သူသည် အကြင်အာဟာရကို သုံးဆောင်လိုအံ့၊ ထိုသူသည် ထိုအာဟာရကို သုံးဆောင်ပါစေ” ဟု ရာပေါင်းများစွာသော နေရာတို့၌ ထားစေ၏။ ထိုအလုံးစုံကို ရည်ရွယ်၍ “ထောပတ်၊ ဆီ၊ ဆီဦး၊ ဒိန်ချဉ်၊ ပျားရည်၊ တင်လဲတို့ဖြင့်သာလျှင် ထိုယဇ်ပူဇော်ခြင်းသည် ပြီးဆုံးခြင်းသို့ ရောက်လေ၏” ဟု မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူခဲ့သည်။

346. Pahūtaṃ sāpateyyaṃ ādāyāti bahuṃ dhanaṃ gahetvā. Te kira cintesuṃ – ‘‘ayaṃ rājā sappitelādīni janapadato anāharāpetvā attano santakameva nīharitvā mahādānaṃ deti. Amhehi pana ‘rājā na kiñci āharāpetī’ti na yuttaṃ tuṇhī bhavituṃ. Na hi rañño ghare dhanaṃ akkhayadhammameva, amhesu ca adentesu ko añño rañño dassati, handassa dhanaṃ upasaṃharāmā’’ti te gāmabhāgena ca nigamabhāgena ca nagarabhāgena ca sāpateyyaṃ saṃharitvā sakaṭāni pūretvā rañño upahariṃsu. Taṃ sandhāya – ‘‘pahūtaṃ sāpateyya’’ntiādimāha.

၃၄၆. “ပဟူတံ သာပတေယျံ အာဒါယ” ဟူသည်မှာ များစွာသော ဥစ္စာကို ယူ၍ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုခတ္တိယစသော သူတို့သည် ဤသို့ ကြံစည်ကြကုန်၏ - “ဤမင်းကြီးသည် ထောပတ်၊ ဆီ စသည်တို့ကို ဇနပုဒ်များမှ ဆောင်ယူစေခြင်းမရှိဘဲ မိမိ၏ ကိုယ်ပိုင်ဥစ္စာကိုသာ ထုတ်ဆောင်၍ ကြီးစွာသော အလှူကို ပေးလှူနေ၏။ ငါတို့ကို မင်းကြီးက တစ်စုံတစ်ခုမျှ ဆောင်ယူစေခြင်း မရှိသော်လည်း ငါတို့ဘက်က နှုတ်ဆိတ်နေရန် မသင့်ပေ။ မင်းကြီး၏ နန်းတော်၌ ရှိသော ဥစ္စာသည်လည်း မကုန်ခန်းနိုင်သော သဘောရှိသည်မဟုတ်၊ ငါတို့က မလှူဒါန်းလျှင် အခြားဘယ်သူသည် မင်းကြီးအား ပေးလှူပါအံ့နည်း။ ယခု ငါတို့သည် မင်းကြီးအတွက် ဥစ္စာများကို ဆောင်ယူကြကုန်စို့” ဟု ကြံစည်ကြပြီးလျှင် ထိုခတ္တိယစသူတို့သည် ရွာအလိုက်၊ နိဂုံးအလိုက်၊ မြို့အလိုက် စုဆောင်းအပ်သော ဥစ္စာနှစ်တို့ကို စုရုံးကာ လှည်းတို့ဖြင့် ပြည့်စေ၍ မင်းကြီးထံသို့ ပို့ဆောင်ကြကုန်၏။ ထိုသို့ ပို့ဆောင်လှူဒါန်းခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ “များစွာသော စည်းစိမ်ဥစ္စာကို ယူဆောင်၍” အစရှိသည်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူခဲ့သည်။

347. Puratthimena [Pg.270] yaññavāṭassāti puratthimato nagaradvāre dānasālāya puratthimabhāge. Yathā puratthimadisato āgacchantā khattiyānaṃ dānasālāya yāguṃ pivitvā rañño dānasālāya bhuñjitvā nagaraṃ pavisanti. Evarūpe ṭhāne paṭṭhapesuṃ. Dakkhiṇena yaññavāṭassāti dakkhiṇato nagaradvāre dānasālāya vuttanayeneva dakkhiṇabhāge paṭṭhapesuṃ. Pacchimuttaresupi eseva nayo.

၃၄၇. “ပုရတ္ထိမေန ယညဝါဋဿ” ဟူသည်မှာ အရှေ့အရပ် မြို့တံခါး၌ရှိသော အလှူမဏ္ဍပ်၏ အရှေ့ဘက် အရပ်၌ ဟု ဆိုလိုသည်။ အရှေ့အရပ်မှ လာကြကုန်သောသူတို့သည် ခတ္တိယတို့၏ အလှူမဏ္ဍပ်၌ ယာဂုကို သောက်ပြီးလျှင် မင်းကြီး၏ အလှူမဏ္ဍပ်၌ စားသောက်ကာ မြို့တွင်းသို့ ဝင်ရောက်နိုင်ကြစေရန် ဤသို့သော နေရာဌာန၌ တည်ထားကြကုန်၏။ “ဒက္ခိဏေန ယညဝါဋဿ” ဟူသည်မှာ တောင်ဘက်အရပ် မြို့တံခါး၌ရှိသော အလှူမဏ္ဍပ်၏ တောင်ဘက်အရပ်၌ အထက်ပါနည်းအတိုင်းပင် တည်ထားကြကုန်၏။ အနောက်အရပ်နှင့် မြောက်အရပ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

348. Aho yañño, aho yaññasampadāti brāhmaṇā sappiādīhi niṭṭhānagamanaṃ sutvā – ‘‘yaṃ loke madhuraṃ, tadeva samaṇo gotamo katheti, handassa yaññaṃ pasaṃsāmā’’ti tuṭṭhacittā pasaṃsamānā evamāhaṃsu. Tuṇhībhūtova nisinno hotīti upari vattabbamatthaṃ cintayamāno nissaddova nisinno hoti. Abhijānāti pana bhavaṃ gotamoti idaṃ brāhmaṇo parihārena pucchanto āha. Itarathā hi – ‘‘kiṃ pana tvaṃ, bho gotama, tadā rājā ahosi, udāhu purohito brāhmaṇo’’ti evaṃ ujukameva pucchayamāno agāravo viya hoti.

၃၄၈. “အဟော ယညော၊ အဟော ယညသမ္ပဒါ” ဟူသည်မှာ ပုဏ္ဏားတို့သည် ထောပတ်စသည်တို့ဖြင့် ယဇ်ပြီးဆုံးခြင်းသို့ ရောက်ပုံကို ကြားသိရသဖြင့် “လောက၌ အကြင်အစာသည် ချိုမြိန်ကောင်းမြတ်၏၊ ထိုအရာကိုသာ ရဟန်းဂေါတမသည် ဟောတော်မူ၏။ ငါတို့သည် ထိုရဟန်းဂေါတမ၏ ယဇ်ကို ချီးမွမ်းကြကုန်စို့” ဟု နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်သော စိတ်ဖြင့် ချီးမွမ်းလိုကြသည်ဖြစ်၍ ဤသို့ ပြောဆိုကြကုန်၏။ “တုဏှီဘူတောဝ နိသိန္နော ဟောတိ” ဟူသည်မှာ နောင်အခါ၌ လျှောက်ထားရမည့် အကြောင်းအရာကို ကြံစည်လျက် အသံမထွက်ဘဲ ငြိမ်သက်စွာ ထိုင်နေတော်မူ၏။ “အဘိဇာနာတိ ပန ဘဝံ ဂေါတမော” ဟူသော စကားကို ပုဏ္ဏားသည် ရိုသေမှုမရှိခြင်းကို ရှောင်လွှဲသော အားဖြင့် မေးမြန်းလို၍ လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်၏။ အခြားနည်းအားဖြင့် ဆိုသော် “အရှင်ဂေါတမ၊ အရှင်သည် ထိုအခါ၌ မဟာဝိဇိတမင်း ဖြစ်ခဲ့ပါသလော၊ သို့မဟုတ် ပုရောဟိတ်ပုဏ္ဏား ဖြစ်ခဲ့ပါသလော” ဟု တိုက်ရိုက် မေးမြန်းပါက မရိုသေရာ ရောက်သကဲ့သို့ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။

Niccadānaanukulayaññavaṇṇanā

နိစ္စဒါနနှင့် အနုကုလယဇ် အဖွင့်

349. Atthi pana, bho gotamāti – idaṃ brāhmaṇo ‘‘sakalajambudīpavāsīnaṃ uṭṭhāya samuṭṭhāya dānaṃ nāma dātuṃ garukaṃ sakalajanapado ca attano kammāni akaronto nassissati, atthi nu kho amhākampi imamhā yaññā añño yañño appasamārambhataro ceva mahapphalataro cā’’ti etamatthaṃ pucchanto āha. Niccadānānīti dhuvadānāni niccabhattāni. Anukulayaññānīti – ‘‘amhākaṃ pitupitāmahādīhi pavattitānī’’ti katvā pacchā duggatapurisehipi vaṃsaparamparāya pavattetabbāni yāgāni, evarūpāni kira sīlavante uddissa nibaddhadānāni tasmiṃ kule daliddāpi na upacchindanti.

၃၄၉. “အတ္ထိ ပန ဘော ဂေါတမ” အစရှိသော စကားကို ကူဋဒန္တပုဏ္ဏားသည် - “အလုံးစုံသော ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်းသားတို့အဖို့ အထူးထကြွ၍ အလှူပေးလှူခြင်းသည် ဝန်လေးဖွယ်ရှိ၏။ အလုံးစုံသော ဇနပုဒ်သည်လည်း မိမိတို့၏ အလုပ်များကို မလုပ်ကိုင်ရဘဲ ပျက်စီးလတ္တံ့။ ငါတို့အတွက်လည်း ဤယဇ်ထက် သာ၍ အဆောက်အဦးနည်းပါးပြီး သာ၍ အကျိုးများသော အခြားယဇ် ရှိပါသေးသလော” ဟု ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မေးမြန်းလို၍ လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်၏။ “နိစ္စဒါနာနိ” ဟူသည်မှာ အမြဲမပြတ် လှူဒါန်းအပ်သော အလှူများ၊ အမြဲဆွမ်းဝတ်များကို ဆိုလို၏။ “အနုကုလယညာနိ” ဟူသည်မှာ “ငါတို့၏ ဘိုးဘေးဘီဘင်တို့ ဖြစ်စေအပ်သော အလှူဖြစ်သည်” ဟု နှလုံးသွင်းကာ နောက်နောင်၌ ဆင်းရဲသားတို့သော်လည်းကောင်း ဆွေစဉ်မျိုးဆက် အစဉ်အဆက် မပျက်စေဘဲ ပေးလှူထိုက်သော အလှူများကို ဆိုလို၏။ သီလရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ရည်စူး၍ အမြဲစပ်ဆက်ကာ ပေးလှူအပ်သော ဤသို့သဘောရှိသော အလှူတို့ကို ထိုအမျိုး၌ ဆင်းရဲနွမ်းပါးသူများ ဖြစ်စေကာမူ မပြတ်စဲစေဘဲ ပေးလှူကြကုန်၏။

Tatridaṃ vatthu – anāthapiṇḍikassa kira ghare pañca niccabhattasatāni dīyiṃsu. Dantamayasalākāni pañcasatāni ahesuṃ. Atha taṃ kulaṃ anukkamena dāliddiyena abhibhūtaṃ, ekā tasmiṃ kule dārikā ekasalākato uddhaṃ dātuṃ nāsakkhi. Sāpi pacchā setavāhanarajjaṃ gantvā khalaṃ sodhetvā laddhadhaññena taṃ salākaṃ adāsi. Eko thero rañño [Pg.271] ārocesi. Rājā taṃ ānetvā aggamahesiṭṭhāne ṭhapesi. Sā tato paṭṭhāya puna pañcapi salākabhattasatāni pavattesi.

ထိုအဓိပ္ပာယ်၌ ဤဝတ္ထုကြောင်းရှိ၏ - ကြားသိရသည်ကား အနာထပိဏ်သူဌေး၏ အိမ်၌ အမြဲဆွမ်း ၅၀၀ တို့ကို လှူဒါန်းခဲ့၏။ ဆင်စွယ်ဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော စာရေးတံ ၅၀၀ တို့ ရှိကုန်၏။ ထို့နောက် ထိုသူဌေးမျိုးသည် အစဉ်အတိုင်း ဆင်းရဲမွဲတေခြင်း လွှမ်းမိုးခြင်းခံရသဖြင့် ထိုအမျိုးမှ သတို့သမီးတစ်ဦးသည် စာရေးတံ တစ်ခုထက် ပို၍ မလှူဒါန်းနိုင်တော့ပေ။ ထိုသတို့သမီးသည်လည်း နောက်ပိုင်းတွင် သေတဝါဟနတိုင်းပြည်သို့ သွားရောက်ကာ ကောက်နယ်တလင်းကို သုတ်သင်ရှင်းလင်း၍ ရရှိလာသော စပါးဖြင့် ထိုစာရေးတံတစ်ဆွမ်းကို လှူဒါန်းခဲ့ရရှာသည်။ ရဟန်းတစ်ပါးသည် မင်းကြီးအား ထိုအကြောင်းကို လျှောက်ထားရာ၊ မင်းကြီးသည် ထိုသတို့သမီးကို ခေါ်ဆောင်၍ မိဖုရားခေါင်ကြီးအရာ၌ တင်မြှောက်ထားခဲ့၏။ ထိုမိဖုရားခေါင်ကြီးသည် ထိုအခါမှစ၍ တစ်ဖန် စာရေးတံဆွမ်း ၅၀၀ တို့ကို လှူဒါန်းစေခဲ့ပြန်သည်။

Daṇḍappahārāti – ‘‘paṭipāṭiyā tiṭṭhatha tiṭṭhathā’’ti ujuṃ gantvā gaṇhatha gaṇhathāti ca ādīni vatvā dīyamānā daṇḍappahārāpi galaggāhāpi dissanti. Ayaṃ kho, brāhmaṇa, hetu…pe… mahānisaṃsatarañcāti. Ettha yasmā mahāyaññe viya imasmiṃ salākabhatte na bahūhi veyyāvaccakarehi vā upakaraṇehi vā attho atthi, tasmā etaṃ appaṭṭhataraṃ. Yasmā cettha na bahūnaṃ kammacchedavasena pīḷāsaṅkhāto samārambho atthi, tasmā appasamārambhataraṃ. Yasmā cetaṃ saṅghassa yiṭṭhaṃ pariccattaṃ, tasmā yaññanti vuttaṃ, yasmā pana chaḷaṅgasamannāgatāya dakkhiṇāya mahāsamudde udakasseva na sukaraṃ puññābhisandassa pamāṇaṃ kātuṃ, idañca tathāvidhaṃ. Tasmā taṃ mahapphalatarañca mahānisaṃsatarañcāti veditabbaṃ. Idaṃ sutvā brāhmaṇo cintesi – idampi niccabhattaṃ uṭṭhāya samuṭṭhāya dadato divase divase ekassa kammaṃ nassati. Navanavo ussāho ca janetabbo hoti, atthi nu kho itopi añño yañño appaṭṭhataro ca appasamārambhataro cāti. Tasmā ‘‘atthi pana, bho gotamā’’tiādimāha. Tattha yasmā salākabhatte kiccapariyosānaṃ natthi, ekena uṭṭhāya samuṭṭhāya aññaṃ kammaṃ akatvā saṃvidhātabbameva. Vihāradāne pana kiccapariyosānaṃ atthi. Paṇṇasālaṃ vā hi kāretuṃ koṭidhanaṃ vissajjetvā mahāvihāraṃ vā, ekavāraṃ dhanapariccāgaṃ katvā kāritaṃ sattaṭṭhavassānipi vassasatampi vassasahassampi gacchatiyeva. Kevalaṃ jiṇṇapatitaṭṭhāne paṭisaṅkharaṇamattameva kātabbaṃ hoti. Tasmā idaṃ vihāradānaṃ salākabhattato appaṭṭhataraṃ appasamārambhatarañca hoti. Yasmā panettha suttantapariyāyena yāvadeva sītassa paṭighātāyāti ādayo navānisaṃsā vuttā, khandhakapariyāyena.

‘‘ဒဏ္ဍပ္ပဟာရာ’’ ဟူသည်မှာ- ‘‘အစီအစဉ်အတိုင်း စီတန်း၍ ရပ်ကြပါ၊ ရပ်ကြပါ’’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ‘‘ဖြောင့်ဖြောင့်သွား၍ ယူကြပါ၊ ယူကြပါ’’ ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့စသော စကားတို့ကို ပြောဆို၍ ပေးလှူအပ်သော အလှူကြီး၌ တုတ်ဖြင့် ပုတ်ခတ်ရခြင်း၊ လည်ပင်းကို ဆွဲကိုင်ရခြင်းတို့ကိုပင် တွေ့မြင်ရတတ်ကုန်၏။ ‘‘အယံ ခေါ ဗြာဟ္မဏ ဟေတု...ပေ... မဟာနိသံသတရဉ္စ’’ ဟူသော ဤပါဌ်၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏- အကြင်ကြောင့် ကြီးစွာသော ယဇ်ပူဇော်ပွဲ၌ကဲ့သို့ ဤစာရေးတံဆွမ်း (သလာကဘတ်) လှူဒါန်းရာ၌ များစွာသော ဝေယျာဝစ္စပြုလုပ်သူတို့ဖြင့် သော်လည်းကောင်း၊ ဒါနအဆောက်အဦး (အသုံးအဆောင်) တို့ဖြင့် သော်လည်းကောင်း ပြုလုပ်ရန် ကိစ္စမရှိတော့ပေ။ ထို့ကြောင့် ဤစာရေးတံဆွမ်းအလှူသည် သာ၍နည်းသော ကိစ္စရှိ၏။ ထို့ပြင် ဤစာရေးတံဆွမ်းအလှူ၌ များစွာသော လူတို့၏ အလုပ်ပျက်စေခြင်းဖြင့် နှိပ်စက်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော လွန်စွာအားထုတ်ရမှုမျိုး မရှိတော့ပေ။ ထို့ကြောင့် သာ၍နည်းသော နှိပ်စက်အားထုတ်မှုရှိ၏။ ထို့ပြင် ဤစာရေးတံဆွမ်းအလှူကို သံဃာတော်အား ပေးလှူ စွန့်လွှတ်အပ်သောကြောင့် ‘‘ယဇ်’’ (ယည) ဟူ၍ ဟောတော်မူအပ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့်လည်း အင်္ဂါခြောက်ပါးနှင့် ပြည့်စုံသော အလှူ၏ ကောင်းမှုအယဉ်ကို မဟာသမုဒ္ဒရာ၌ ရေ၏အတိုင်းအရှည်ကို တိုင်းတာရန် မလွယ်ကူသကဲ့သို့ တိုင်းတာရန် မလွယ်ကူချေ။ ဤစာရေးတံဆွမ်းအလှူသည်လည်း ထိုသို့သော သဘောရှိ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုအလှူကို သာ၍ကြီးမြတ်သော အကျိုးရင်းနှင့် သာ၍ကြီးမြတ်သော အကျိုးဆက်ရှိ၏ဟူ၍ သိအပ်၏။ ဤတရားစကားကို ကြားရလျှင် ပုဏ္ဏားသည် ဤသို့ ကြံစည်၏- ‘‘ဤနိစ္စဘတ် (နေ့စဉ်ဆွမ်း) အလှူကိုလည်း ထ၍ ကောင်းစွာစီမံကာ လှူဒါန်းသူအတွက် နေ့စဉ် နေ့တိုင်း လူတစ်ယောက်၏ အလုပ်ပျက်ရ၏။ အသစ်အသစ်သော အားထုတ်မှုကိုလည်း ပြုလုပ်ရ၏။ ဤနိစ္စဘတ်အလှူထက်လည်း သာ၍နည်းသော ကိစ္စရှိပြီး သာ၍နည်းသော နှိပ်စက်အားထုတ်မှုရှိသော အခြားယဇ် (အလှူ) သည် ရှိပါသေးသလော’’ ဟု ကြံစည်၏။ ထိုသို့ ကြံစည်မိသောကြောင့် ‘‘အတ္ထိ ပန၊ ဘော ဂေါတမ’’ (အို အရှင်ဂေါတမ၊ ရှိပါသေးသလော) အစရှိသော စကားကို လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်၏။ ထိုစကားရပ်၌ စာရေးတံဆွမ်း၌ ကိစ္စပြီးဆုံးသွားခြင်း မရှိပေ။ လူတစ်ယောက်သည် ထ၍ ကောင်းစွာစီမံကာ အခြားအလုပ်ကို မလုပ်ဘဲ စီမံပေးနေရုံသာ ဖြစ်၏။ ကျောင်းအလှူ၌မူ ကိစ္စပြီးဆုံးသွားခြင်း ရှိ၏။ စင်စစ်သော်လည်းကောင်း သစ်ရွက်မိုးကျောင်းကိုဖြစ်စေ၊ ကုဋေတစ်ရာသော ဥစ္စာကို စွန့်လွှတ်၍ ကျောင်းကြီးကိုဖြစ်စေ ဆောက်လုပ်ရာတွင် တစ်ကြိမ်မျှ ဥစ္စာကို စွန့်လှူ၍ ဆောက်လုပ်ပြီးစီးလတ်သော် ခုနစ်နှစ် ရှစ်နှစ် သော်လည်းကောင်း၊ အနှစ်တစ်ရာပတ်လုံး သော်လည်းကောင်း၊ အနှစ်တစ်ထောင်ပတ်လုံး သော်လည်းကောင်း တည်တံ့နိုင်သည်သာ ဖြစ်၏။ ဆွေးမြေ့ပျက်စီး၍ ပြိုကျသော နေရာများ၌ ပြုပြင်ရုံမျှသာ ပြုလုပ်ရန် လိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤကျောင်းအလှူသည် စာရေးတံဆွမ်းလှူခြင်းထက် သာ၍နည်းသော ကိစ္စရှိသည်လည်းဖြစ်၍၊ သာ၍နည်းသော နှိပ်စက်အားထုတ်မှုရှိသည်လည်း ဖြစ်၏။ ထို့ပြင် ဤကျောင်းအလှူ၌ သုတ္တန်ဒေသနာတော်နည်းအားဖြင့် ‘‘ယာဝဒေဝ သီတဿ ပဋိဃာတာယ’’ အစရှိသည်ဖြင့် ကိုးပါးသော အကျိုးကျေးဇူးတို့ကို မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူအပ်ပြီး၊ ဝိနည်းခန္ဓကဒေသနာတော်နည်းအားဖြင့်လည်း-

‘‘Sītaṃ uṇhaṃ paṭihanti, tato vāḷamigāni ca;

Siriṃsape ca makase ca, sisire cāpi vuṭṭhiyo.

(ကျောင်းတော်သည်) အအေးနှင့် အပူကို တားဆီးတတ်၏။ ထို့ပြင် သားရဲတိရစ္ဆာန်များ၊ ကင်းမြီးကောက် မြွေစသော တွားသွားသတ္တဝါများ၊ ခြင်များနှင့် ဆောင်းဥတုရှိ အအေးဒဏ်၊ မိုးရွာခြင်းတို့ကိုလည်း တားဆီးကာကွယ်ပေးတတ်၏။

Tato vātātapo ghoro, sañjāto paṭihaññati;

Leṇatthañca sukhatthañca, jhāyituñca vipassituṃ.

ပြင်းထန်လှစွာသော လေနှင့် နေပူဒဏ်တို့ ကျရောက်လာပါကလည်း တားဆီးကာကွယ်ပေးတတ်၏။ ကိန်းအောင်းမွေ့လျော်ရန်၊ ချမ်းသာစွာ နေထိုင်ရန်၊ ဈာန်ပွားများရန်နှင့် ဝိပဿနာပွားများရန်အတွက်လည်း ဖြစ်၏။

Vihāradānaṃ saṅghassa, aggaṃ buddhena vaṇṇitaṃ;

Tasmā hi paṇḍito poso, sampassaṃ atthamattano;

Vihāre kāraye ramme, vāsayettha bahussute.

သံဃာတော်အား ကျောင်းဆောက်လုပ်လှူဒါန်းခြင်းကို မြတ်စွာဘုရားသည် မြတ်လှစွာသော အလှူဟူ၍ ချီးမွမ်းတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် မိမိ၏ အကျိုးစီးပွားကို အဖန်ဖန်မြော်မြင်တတ်သော ပညာရှိသောသူသည် မွေ့လျော်ဖွယ်ရှိသော ကျောင်းတို့ကို ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းရာ၏။ ထိုကျောင်းတို့၌ အကြားအမြင်များသော ဗဟုသုတရှိသည့် ရဟန်းတော်တို့ကို သီတင်းသုံးစေရာ၏။

Tasmā annañca pānañca, vatthasenāsanāni ca;

Dadeya ujubhūtesu, vippasannena cetasā.

ထို့ကြောင့် ကြည်လင်သော စိတ်ထားဖြင့် ဖြောင့်မတ်သော စိတ်ရှိသူ (ရဟန်းတော်) တို့အား ဆွမ်း၊ အဖျော်ယမကာ၊ သင်္ကန်းနှင့် ကျောင်းအိပ်ရာနေရာတို့ကို လှူဒါန်းရာ၏။

Te tassa dhammaṃ desenti, sabbadukkhāpanūdanaṃ;

Yaṃ so dhammaṃ idhaññāya, parinibbāti anāsavo’’ti. (cūḷava. 295);

ထိုရဟန်းတော်တို့သည် ဒုက္ခအားလုံးကို ပယ်ဖျောက်တတ်သော တရားတော်ကို ထိုအလှူရှင်အား ဟောကြားတော်မူကြကုန်၏။ ထိုအလှူရှင်သည် ဤလောက၌ ထိုတရားတော်ကို သိမြင်နားလည်၍ အာသဝေါကင်းကွာကာ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုရလေ၏။

Sattarasānisaṃsā vuttā. Tasmā etaṃ salākabhattato mahapphalatarañca mahānisaṃsatarañcāti veditabbaṃ. Saṅghassa pana pariccattattāva yaññoti vuccati. Idampi sutvā brāhmaṇo cintesi – ‘‘dhanapariccāgaṃ katvā vihāradānaṃ [Pg.272] nāma dukkaraṃ, attano santakā hi kākaṇikāpi parassa duppariccajā, handāhaṃ itopi appaṭṭhatarañca appasamārambhatarañca yaññaṃ pucchāmī’’ti. Tato taṃ pucchanto – ‘‘atthi pana bho’’tiādimāha.

တစ်ဆယ့်ခုနစ်ပါးသော အကျိုးကျေးဇူးတို့ကို ဟောတော်မူအပ်ပြီ။ ထို့ကြောင့် ဤကျောင်းအလှူသည် စာရေးတံဆွမ်းလှူခြင်းထက် သာ၍ကြီးမြတ်သော အကျိုးရင်းနှင့် သာ၍ကြီးမြတ်သော အကျိုးဆက်ရှိ၏ဟု သိအပ်၏။ သံဃာတော်အား စွန့်လှူအပ်သောကြောင့်ပင် ‘‘ယဇ်’’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤတရားစကားကို ကြားရလျှင် ပုဏ္ဏားသည် ဤသို့ ကြံစည်ပြန်၏- ‘‘ဥစ္စာပစ္စည်းကို စွန့်လွှတ်၍ ကျောင်းဆောက်လုပ်လှူဒါန်းခြင်း မည်သည်မှာ ပြုနိုင်ခဲလှ၏။ မိမိပိုင်ဆိုင်သော ပစ္စည်းကို ရွေးစေ့မျှလောက်ပင် သူတစ်ပါးအား စွန့်လွှတ်ရန် ခဲယဉ်းလှ၏။ ယခု ငါသည် ဤကျောင်းအလှူထက်လည်း သာ၍နည်းသော ကိစ္စရှိပြီး သာ၍နည်းသော နှိပ်စက်အားထုတ်မှုရှိသော ယဇ်ကို မေးမြန်းဦးအံ့’’ ဟု ကြံစည်၏။ ထိုသို့ မေးမြန်းလိုသဖြင့် ‘‘အတ္ထိ ပန ဘော...’’ အစရှိသော စကားကို လျှောက်ထား၏။

350-351. Tattha yasmā sakiṃ pariccattepi vihāre punappunaṃ chādanakhaṇḍaphullappaṭisaṅkharaṇādivasena kiccaṃ atthiyeva, saraṇaṃ pana ekabhikkhussa vā santike saṅghassa vā gaṇassa vā sakiṃ gahitaṃ gahitameva hoti, natthi tassa punappunaṃ kattabbatā, tasmā taṃ vihāradānato appaṭṭhatarañca appasamārambhatarañca hoti. Yasmā ca saraṇagamanaṃ nāma tiṇṇaṃ ratanānaṃ jīvitapariccāgamayaṃ puññakammaṃ saggasampattiṃ deti, tasmā mahapphalatarañca mahānisaṃsatarañcāti veditabbaṃ. Tiṇṇaṃ pana ratanānaṃ jīvitapariccāgavasena yaññoti vuccati.

၃၅၀-၃၅၁. ထိုစကားရပ်၌ အကြင်ကြောင့် ကျောင်းကို တစ်ကြိမ်တစ်ခါ လှူဒါန်းပြီးသော်လည်း ထပ်ခါထပ်ခါ မိုးခြင်း၊ ကျိုးပြတ်ပျက်စီးရာတို့ကို ပြုပြင်ခြင်းစသည်တို့ဖြင့် ပြုလုပ်ရန် ကိစ္စများ ရှိနေသေး၏။ သရဏဂုံ ဆောက်တည်ခြင်း (ကိုးကွယ်ရာ ဆည်းကပ်ခြင်း) မှာမူ ရဟန်းတစ်ပါးထံ၌ ဖြစ်စေ၊ သံဃာတော်များထံ၌ ဖြစ်စေ၊ ဂိုဏ်း၏အထံ၌ ဖြစ်စေ တစ်ကြိမ်မျှ ခံယူဆောက်တည်လိုက်လျှင် ခံယူပြီးသားပင် ဖြစ်သွား၏၊ ထိုသရဏဂုံ၌ ထပ်ခါထပ်ခါ ပြုလုပ်ရန် ကိစ္စမရှိပေ။ ထို့ကြောင့် ထိုသရဏဂုံဆောက်တည်ခြင်းသည် ကျောင်းအလှူထက် သာ၍နည်းသော ကိစ္စရှိသည်လည်းဖြစ်၍၊ သာ၍နည်းသော နှိပ်စက်အားထုတ်မှုရှိသည်လည်း ဖြစ်၏။ ထို့ပြင် သရဏဂုံဆောက်တည်ခြင်း မည်သည်မှာ ရတနာသုံးပါးတို့အား မိမိ၏အသက်ကို စွန့်လွှတ်ကြောင်း စေတနာဖြစ်သော ကောင်းမှုကံဖြစ်သဖြင့် နတ်ပြည်စည်းစိမ်ကို ပေးစွမ်းနိုင်၏။ ထို့ကြောင့် သာ၍ကြီးမြတ်သော အကျိုးရင်းနှင့် သာ၍ကြီးမြတ်သော အကျိုးဆက်ရှိ၏ဟု သိအပ်၏။ ရတနာသုံးပါးတို့အား မိမိအသက်ကို စွန့်လွှတ်ပူဇော်ခြင်း ဖြစ်သောကြောင့်ပင် ‘‘ယဇ်’’ ဟု ဆိုအပ်၏။

352. Idaṃ sutvā brāhmaṇo cintesi – ‘‘attano jīvitaṃ nāma parassa pariccajituṃ dukkaraṃ, atthi nu kho itopi appaṭṭhataro yañño’’ti tato taṃ pucchanto puna ‘‘atthi pana, bho gotamā’’tiādimāha. Tattha pāṇātipātā veramaṇītiādīsu veramaṇī nāma virati. Sā tividhā hoti – sampattavirati, samādānavirati setughātaviratīti. Tattha yo sikkhāpadāni agahetvāpi kevalaṃ attano jātigottakulāpadesādīni anussaritvā – ‘‘na me idaṃ patirūpa’’nti pāṇātipātādīni na karoti, sampattavatthuṃ pariharati. Tato ārakā viramati. Tassa sā virati sampattaviratīti veditabbā.

၃၅၂. ဤတရားစကားကို ကြားရလျှင် ပုဏ္ဏားသည် ဤသို့ ကြံစည်ပြန်၏- ‘‘မိမိအသက်ကို သူတစ်ပါးအား စွန့်လွှတ်လှူဒါန်းရန်မှာ အလွန်ပင် ခဲယဉ်းလှ၏။ ဤသရဏဂုံထက်လည်း သာ၍နည်းသော ကိစ္စရှိသော ယဇ် (အလှူ) သည် ရှိပါသေးသလော’’ ဟု ကြံစည်မိသဖြင့် ထိုအလှူကို မေးမြန်းလိုသောကြောင့် တစ်ဖန် ‘‘အတ္ထိ ပန၊ ဘော ဂေါတမ’’ အစရှိသော စကားကို လျှောက်ထား၏။ ထိုစကားရပ်၌ ‘‘ပါဏာတိပါတာ ဝေရမဏိ’’ အစရှိသော ပါဌ်တို့တွင် ‘‘ဝေရမဏိ’’ ဟူသည် ရှောင်ကြဉ်ခြင်း (ဝိရတိ) ပင် ဖြစ်၏။ ထိုဝိရတိသည် သမ္ပတ္တဝိရတိ၊ သမာဒါနဝိရတိ၊ သေတုဃာတဝိရတိ (သမုစ္ဆေဒဝိရတိ) ဟု သုံးပါးရှိ၏။ ထိုသုံးပါးတို့တွင် အကြင်သူသည် သိက္ခာပုဒ်တို့ကို ဆောက်တည်ယူခြင်း မပြုရသေးသော်လည်း မိမိ၏ ဇာတ်၊ အနွယ်၊ အမျိုး၊ ဂုဏ်သိက္ခာစသည်တို့ကို ပြန်လည်အောက်မေ့ဆင်ခြင်၍ ‘‘ဤပါဏာတိပါတအမှုသည် ငါကဲ့သို့သောသူအား မလျောက်ပတ်ပေ’’ ဟု နှလုံးသွင်းကာ ပါဏာတိပါတ စသော မကောင်းမှုတို့ကို မပြုလုပ်ဘဲ ကြုံကြိုက်လာသော ဝတ္ထုမှ ရှောင်လွှဲကာ ဝေးဝေးမှ ရှောင်ကြဉ်၏။ ထိုသူ၏ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းမျိုးကို ‘‘သမ္ပတ္တဝိရတိ’’ (ကြုံကြိုက်ရာမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း) ဟု သိအပ်၏။

‘‘Ajjatagge jīvitahetupi pāṇaṃ na hanāmī’’ti vā ‘‘pāṇātipātā viramāmī’’ti vā ‘‘veramaṇiṃ samādiyāmī’’ti vā evaṃ sikkhāpadāni gaṇhantassa pana virati samādānaviratīti veditabbā.

တစ်နည်းအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း ‘‘ယနေ့မှစ၍ အသက်ဘေးနှင့် ကြုံရစေကာမူ မည်သည့်အသက်ကိုမျှ မသတ်တော့အံ့’’ ဟူ၍ဖြစ်စေ၊ ‘‘ပါဏာတိပါတမှ ရှောင်ကြဉ်ပါအံ့’’ ဟူ၍ဖြစ်စေ၊ ‘‘ရှောင်ကြဉ်ကြောင်း သိက္ခာပုဒ်ကို ဆောက်တည်ပါ၏’’ ဟူ၍ဖြစ်စေ ဤသို့ သိက္ခာပုဒ်တို့ကို ခံယူဆောက်တည်သောသူ၏ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းမျိုးကိုမူ ‘‘သမာဒါနဝိရတိ’’ (ဆောက်တည်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော ရှောင်ကြဉ်ခြင်း) ဟု သိအပ်၏။

Ariyasāvakānaṃ pana maggasampayuttā virati setughātavirati nāma. Tattha purimā dve viratiyo yaṃ voropanādivasena vītikkamitabbaṃ jīvitindriyādivatthu, taṃ ārammaṇaṃ katvā pavattanti. Pacchimā nibbānārammaṇāva. Ettha ca yo pañca sikkhāpadāni ekato gaṇhati, tassa ekasmiṃ bhinne sabbāni bhinnāni honti. Yo ekekaṃ gaṇhati, so yaṃ vītikkamati, tadeva [Pg.273] bhijjati. Setughātaviratiyā pana bhedo nāma natthi, bhavantarepi hi ariyasāvako jīvitahetupi neva pāṇaṃ hanati na suraṃ pivati. Sacepissa surañca khīrañca missetvā mukhe pakkhipanti, khīrameva pavisati, na surā. Yathā kiṃ? Koñcasakuṇānaṃ khīramissake udake khīrameva pavisati? Na udakaṃ. Idaṃ yonisiddhanti ce, idaṃ dhammatāsiddhanti ca veditabbaṃ. Yasmā pana saraṇagamane diṭṭhiujukakaraṇaṃ nāma bhāriyaṃ. Sikkhāpadasamādāne pana viratimattakameva. Tasmā etaṃ yathā vā tathā vā gaṇhantassāpi sādhukaṃ gaṇhantassāpi appaṭṭhatarañca appasamārambhatarañca. Pañcasīlasadisassa pana dānassa abhāvato ettha mahapphalatā mahānisaṃsatā ca veditabbā. Vuttañhetaṃ –

အရိယာသာဝကတို့၏ မဂ်နှင့်ယှဉ်သော ရှောင်ကြဉ်ခြင်း (ဝိရတိ) ကို သေတုဃာတဝိရတိဟု ခေါ်သည်။ ထိုဝိရတိသုံးပါးတို့တွင် ရှေ့၌ဖြစ်သော သမ္ပတ္တဝိရတိနှင့် သမာဒါနဝိရတိ နှစ်ပါးတို့သည် သတ်ဖြတ်ခြင်း စသည်တို့ဖြင့် လွန်ကျူးအပ်သော ဇီဝိတိန္ဒြေ စသည့် ဝတ္ထုကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်ပေါ်ကြသည်။ နောက်ဆုံးဖြစ်သော သေတုဃာတဝိရတိသည်ကား နိဗ္ဗာန်ကိုသာ အာရုံပြုသည်။ ဤသိက္ခာပုဒ် ဆောက်တည်ရာ၌ အဆုံးအဖြတ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ အကြင်သူသည် သိက္ခာပုဒ်ငါးပါးကို တစ်ပေါင်းတည်း ဆောက်တည်၏၊ ထိုသူ၏ သိက္ခာပုဒ် တစ်ပါးပျက်လျှင် အားလုံး ပျက်စီး၏။ အကြင်သူသည် တစ်ပါးစီ တစ်ပါးစီ ဆောက်တည်၏၊ ထိုသူသည် အကြင်သိက္ခာပုဒ်ကို လွန်ကျူး၏၊ ထိုလွန်ကျူးသော သိက္ခာပုဒ်သာ ပျက်စီး၏။ သေတုဃာတဝိရတိ၏ ပျက်စီးခြင်းမည်သည်ကား မရှိပေ။ စင်စစ်သော်ကား အရိယာသာဝကသည် ဘဝတစ်ပါး၌သော်လည်း အသက်ကြောင့်ပင် သတ္တဝါကို မသတ်တော့ပေ၊ သေရည်ကို မသောက်တော့ပေ။ အကယ်၍ ထိုအရိယာသာဝက၏ ခံတွင်းသို့ သေရည်နှင့် နို့ရည်ကို ရောစပ်၍ ထည့်ပေးကြငြားအံ့၊ နို့ရည်သာ လည်ချောင်းထဲသို့ ဝင်၍ သေရည်သည် မဝင်ပေ။ ဥပမာအားဖြင့် အဘယ်ကဲ့သို့နည်းဟူမူ ကြိုးကြာငှက်တို့၏ ခံတွင်းသို့ နို့ရည်နှင့် ရောစပ်ထားသော ရေမှ နို့ရည်သာ ဝင်၍ ရေမဝင်သကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ထိုကြိုးကြာငှက်တို့၏ ကိစ္စသည် မျိုးဇာတ်ကြောင့် ပြီးစီးခြင်းဖြစ်သည်ဟု တစ်စုံတစ်ယောက်က ပြောဆိုခဲ့လျှင်၊ ဤအရိယာသာဝကတို့၏ ကိစ္စသည် အရိယာမဂ်တရား၏ အာနုဘော်ကြောင့် ပြီးစီးခြင်းဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏ဟု ဖြေဆိုအပ်၏။ သရဏဂုံ ဆောက်တည်ရာ၌ အယူကို ဖြောင့်မှန်အောင် ပြုရခြင်းသည် ဝန်လေးသော အမှု ဖြစ်၏။ သိက္ခာပုဒ် ဆောက်တည်ခြင်း၌ကား ရှောင်ကြဉ်ခြင်းမျှသာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤသိက္ခာပုဒ်ကို ဖြစ်သလို ယူဆောင်သူဖြစ်စေ၊ ရိုရိုသေသေ ကောင်းစွာ ယူဆောင်သူဖြစ်စေ ကိစ္စပို၍နည်းပါးပြီး စိုက်ထုတ်အားထုတ်ရမှုလည်း ပိုမိုနည်းပါးလှ၏။ ငါးပါးသီလနှင့်တူသော အလှူဒါနမရှိခြင်းကြောင့် ဤငါးပါးသီလ၌သာ သာ၍ကြီးမားသော အကျိုးရင်းနှင့် သာ၍ကြီးမားသော အကျိုးဆက်ရှိပုံကို သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်၏-

‘‘Pañcimāni, bhikkhave, dānāni mahādānāni aggaññāni rattaññāni vaṃsaññāni porāṇāni asaṃkiṇṇāni asaṃkiṇṇapubbāni na saṅkiyanti na saṅkiyissanti appaṭikuṭṭhāni samaṇehi brāhmaṇehi viññūhi. Katamāni pañca? Idha, bhikkhave, ariyasāvako pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato hoti. Pāṇātipātā paṭivirato, bhikkhave, ariyasāvako aparimāṇānaṃ sattānaṃ abhayaṃ deti, averaṃ deti abyāpajjhaṃ deti. Aparimāṇānaṃ sattānaṃ abhayaṃ datvā averaṃ datvā abyāpajjhaṃ datvā aparimāṇassa abhayassa averassa abyāpajjhassa bhāgī hoti. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ dānaṃ mahādānaṃ…pe… viññūhīti.

“ရဟန်းတို့၊ ဤအလှူငါးပါးတို့သည် ကြီးမြတ်သော အလှူ (မဟာဒါန) တို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ အမြတ်ဆုံးဟု သိအပ်ကုန်၏၊ ကြာမြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး သိအပ်ကုန်၏၊ အရိယာသူတော်ကောင်းတို့၏ အနွယ်ဟု သိအပ်ကုန်၏၊ ရှေးသူဟောင်းတို့၏ အလေ့အထများ ဖြစ်ကုန်၏၊ ရှေးကလည်း မပယ်အပ်ဖူးကုန်၊ ယခုလည်း မပယ်အပ်ဆဲ ဖြစ်ကုန်၏၊ နောင်၌လည်း မပယ်အပ်လတ္တံ့ကုန်၊ ပညာရှိသော သမဏဗြာဟ္မဏတို့သည် မကဲ့ရဲ့အပ်ကုန်။ အဘယ်ငါးပါးတို့နည်းဟူမူ - ရဟန်းတို့၊ ဤသာသနာတော်၌ အရိယာသာဝကသည် သူ့အသက်သတ်ခြင်းကို ပယ်စွန့်၍ သူ့အသက်သတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်သူ ဖြစ်၏။ ရဟန်းတို့၊ သူ့အသက်သတ်ခြင်းမှ ရှောင်ကြဉ်သော အရိယာသာဝကသည် အတိုင်းအရှည်မရှိသော သတ္တဝါတို့အား ဘေးမဲ့ကို ပေး၏၊ ရန်မဲ့ကို ပေး၏၊ မညှဉ်းဆဲခြင်းကို ပေး၏။ အတိုင်းအရှည်မရှိသော သတ္တဝါတို့အား ဘေးမဲ့၊ ရန်မဲ့၊ မညှဉ်းဆဲခြင်းကို ပေးခြင်းဖြင့် အတိုင်းအရှည်မရှိသော ဘေးမဲ့၊ ရန်မဲ့၊ မညှဉ်းဆဲခြင်းတို့၏ အဖို့ရှိသူ ဖြစ်၏။ ရဟန်းတို့၊ ဤသည်ကား ပထမဦးစွာသော ကြီးမြတ်သော အလှူ... ပညာရှိတို့ မကဲ့ရဲ့အပ်သော အလှူတည်း။”

Puna caparaṃ, bhikkhave, ariyasāvako adinnādānaṃ pahāya…pe… kāmesumicchācāraṃ pahāya…pe… musāvādaṃ pahāya…pe… surāmerayamajjapamādaṭṭhānaṃ pahāya…pe… imāni kho, bhikkhave, pañca dānāni mahādānāni aggaññāni…pe… viññūhī’’ti (a. ni. 8.39).

“တစ်ဖန်လည်း ရဟန်းတို့၊ အရိယာသာဝကသည် သူတစ်ပါးဥစ္စာ ခိုးယူခြင်းကို ပယ်စွန့်၍... ကာမဂုဏ်တို့၌ မှားယွင်းစွာ ကျင့်ခြင်းကို ပယ်စွန့်၍... မုသားစကား ပြောဆိုခြင်းကို ပယ်စွန့်၍... သေရည်သေရက် သောက်စားခြင်းကို ပယ်စွန့်၍... ရဟန်းတို့၊ ဤငါးပါးသော အလှူတို့သည် ကြီးမြတ်သော အလှူ (မဟာဒါန) တို့ ဖြစ်ကုန်၏၊ အမြတ်ဆုံးဟု သိအပ်ကုန်၏... ပညာရှိတို့ မကဲ့ရဲ့အပ်ကုန်။”

Idañca pana sīlapañcakaṃ – ‘‘attasinehañca jīvitasinehañca pariccajitvā rakkhissāmī’’ti samādinnatāya yaññoti vuccati. Tattha kiñcāpi pañcasīlato saraṇagamanameva jeṭṭhakaṃ, idaṃ pana saraṇagamaneyeva patiṭṭhāya rakkhitasīlavasena mahapphalanti vuttaṃ.

ဤသီလငါးပါးအပေါင်းကိုလည်း “မိမိကိုယ်ကို ချစ်ခင်ခြင်း၊ အသက်ကို ချစ်ခင်ခြင်းတို့ကို စွန့်လွှတ်၍ စောင့်ရှောက်ပါအံ့” ဟု ဆောက်တည်ခြင်းကြောင့် “ယဇ်” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုပဉ္စသီလနှင့် သရဏဂုံတို့တွင် ပဉ္စသီလထက် သရဏဂုံသည်သာ အထူးသဖြင့် မြတ်လှသည် ဖြစ်သော်လည်း၊ ဤပဉ္စသီလကို သရဏဂုံ၌ တည်၍ စောင့်ရှောက်အပ်သော သီလ၏ အစွမ်းဖြင့် ကြီးမြတ်သော အကျိုးရှိ၏ဟု ဟောတော်မူအပ်ပြီ။

353. Idampi [Pg.274] sutvā brāhmaṇo cintesi – ‘‘pañcasīlaṃ nāma rakkhituṃ garukaṃ, atthi nu kho aññaṃ kiñci īdisameva hutvā ito appaṭṭhatarañca mahapphalatarañcā’’ti. Tato taṃ pucchanto punapi – ‘‘atthi pana, bho gotamā’’tiādimāha. Athassa bhagavā tividhasīlapāripūriyaṃ ṭhitassa paṭhamajjhānādīnaṃ yaññānaṃ appaṭṭhatarañca mahapphalatarañca dassetukāmo buddhuppādato paṭṭhāya desanaṃ ārabhanto ‘‘idha brāhmaṇā’’tiādimāha. Tattha yasmā heṭṭhā vuttehi guṇehi samannāgato paṭhamaṃ jhānaṃ, paṭhamajjhānādīsu ṭhito dutiyajjhānādīni nibbattento na kilamati, tasmā tāni appaṭṭhāni appasamārambhāni. Yasmā panettha paṭhamajjhānaṃ ekaṃ kappaṃ brahmaloke āyuṃ deti. Dutiyaṃ aṭṭhakappe. Tatiyaṃ catusaṭṭhikappe. Catutthaṃ pañcakappasatāni. Tadeva ākāsānañcāyatanādisamāpattivasena bhāvitaṃ vīsati, cattālīsaṃ, saṭṭhi, caturāsīti ca kappasahassāni āyuṃ deti; tasmā mahapphalatarañca mahānisaṃsatarañca. Nīvaraṇādīnaṃ pana paccanīkānaṃ dhammānaṃ pariccattattā taṃ yaññanti veditabbaṃ.

၃၅၃. ဤတရားစကားကို ကြားပြီးနောက် ပုဏ္ဏားသည် “ပဉ္စသီလကို စောင့်ရှောက်ခြင်းသည် ဝန်လေးလှ၏၊ ဤသီလထက် ကိစ္စလည်း သာ၍နည်းပါးပြီး အကျိုးလည်း သာ၍ကြီးမားသော အခြားသော ယဇ်မျိုး ရှိပါသေးသလော” ဟု ကြံစည်လေ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုအရာကို မေးမြန်းလိုသဖြင့် တစ်ဖန်လည်း “အရှင်ဂေါတမ၊ ရှိပါသေးသလော” အစရှိသဖြင့် လျှောက်ထားပြန်၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် သုံးပါးသော သီလပြည့်စုံခြင်း၌ တည်သောသူ၏ ပထမဈာန်စသော ယဇ်တို့သည် ကိစ္စသာ၍နည်းပါးပုံနှင့် အကျိုးသာ၍ကြီးမားပုံကို ပြလိုတော်မူသဖြင့် ဘုရားပွင့်တော်မူရာ ကာလမှစ၍ ဒေသနာတော်ကို အစပြုလျက် “ဗြာဟ္မဏ၊ ဤသာသနာတော်၌...” အစရှိသဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကားရပ်၌ အောက်တွင် ဟောတော်မူအပ်ခဲ့သော သီလဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံသောသူသည် ပထမဈာန်ကို ဖြစ်စေရာ၌ မပင်ပန်းပေ၊ ထိုပထမဈာန်စသည်တို့၌ တည်၍ ဒုတိယဈာန်စသည်တို့ကို ဖြစ်စေရာ၌လည်း မပင်ပန်းပေ။ ထို့ကြောင့် ထိုဈာန်တို့သည် ကိစ္စနည်းပါးပြီး စိုက်ထုတ်အားထုတ်ရမှုလည်း နည်းပါးလှ၏။ စင်စစ်သော်ကား ဤဈာန်တို့တွင် ပထမဈာန်သည် ဗြဟ္မာ့ပြည်၌ အသက်ကပ် တစ်ကပ်ပတ်လုံး သက်တမ်းကို ပေး၏။ ဒုတိယဈာန်သည် မဟာကပ် ရှစ်ကပ်ပတ်လုံး၊ တတိယဈာန်သည် မဟာကပ် ခြောက်ဆယ့်လေးကပ်ပတ်လုံး၊ စတုတ္ထဈာန်သည် မဟာကပ် ငါးရာပတ်လုံး သက်တမ်းကို ပေး၏။ ထိုစတုတ္ထဈာန်ကိုပင် အာကာသာနဉ္စာယတန စသော သမာပတ်တို့၏အစွမ်းဖြင့် ပွားများအပ်သည်ရှိသော် မဟာကပ် နှစ်သောင်း၊ လေးသောင်း၊ ခြောက်သောင်း၊ ရှစ်သောင်းလေးထောင်ပတ်လုံး သက်တမ်းကို ပေး၏။ ထို့ကြောင့် ထိုဈာန်တို့သည် သာ၍ကြီးမားသော အကျိုးရင်း၊ အကျိုးဆက် ရှိကြသည်။ နီဝရဏစသော ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ကို စွန့်လွှတ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ထိုဈာန်တို့ကို “ယဇ်” ဟု သိအပ်၏။

Vipassanāñāṇampi yasmā catutthajjhānapariyosānesu guṇesu patiṭṭhāya nibbattento na kilamati, tasmā appaṭṭhaṃ appasamārambhaṃ; vipassanāsukhasadisassa pana sukhassa abhāvā mahapphalaṃ. Paccanīkakilesapariccāgato yaññoti. Manomayiddhipi yasmā vipassanāñāṇe patiṭṭhāya nibbattento na kilamati, tasmā appaṭṭhā appasamārambhā; attano sadisarūpanimmānasamatthatāya mahapphalā. Attano paccanīkakilesapariccāgato yañño. Iddhividhañāṇādīnipi yasmā manomayañāṇādīsu patiṭṭhāya nibbattento na kilamati, tasmā appaṭṭhāni appasamārambhāni, attano attano paccanīkakilesappahānato yañño. Iddhividhaṃ panettha nānāvidhavikubbanadassanasamatthatāya. Dibbasotaṃ devamanussānaṃ saddasavanasamatthatāya; cetopariyañāṇaṃ paresaṃ soḷasavidhacittajānanasamatthatāya; pubbenivāsānussatiñāṇaṃ icchiticchitaṭṭhānasamanussaraṇasamatthatāya; dibbacakkhu icchiticchitarūpadassanasamatthatāya; āsavakkhayañāṇaṃ atipaṇītalokuttaramaggasukhanipphādanasamatthatāya mahapphalanti veditabbaṃ. Yasmā pana arahattato visiṭṭhataro añño yañño nāma natthi, tasmā arahattanikūṭeneva desanaṃ samāpento – ‘‘ayampi kho, brāhmaṇā’’tiādimāha.

ဝိပဿနာဉာဏ်သည်လည်း စတုတ္ထဈာန်အဆုံးရှိသော သီလဈာန်ဂုဏ်တို့၌ တည်၍ ဖြစ်စေရာ၌ မပင်ပန်းသောကြောင့် ကိစ္စနည်းပါးပြီး စိုက်ထုတ်အားထုတ်ရမှုလည်း နည်းပါးလှ၏။ ဝိပဿနာချမ်းသာနှင့်တူသော ချမ်းသာမျိုးမရှိခြင်းကြောင့် ကြီးစွာသောအကျိုးရှိ၏။ ဆန့်ကျင်ဘက် ကိလေသာတို့ကို စွန့်လွှတ်နိုင်သောကြောင့် “ယဇ်” မည်၏။ မနောမယိဒ္ဓိဉာဏ်သည်လည်း ဝိပဿနာဉာဏ်၌ တည်၍ ဖြစ်စေရာ၌ မပင်ပန်းသောကြောင့် ကိစ္စနည်းပါးပြီး စိုက်ထုတ်အားထုတ်ရမှု နည်းပါး၏။ မိမိနှင့်တူသော ရူပါရုံကို ဖန်ဆင်းနိုင်သောကြောင့် ကြီးစွာသောအကျိုးရှိ၏။ မိမိ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ကိလေသာကို စွန့်လွှတ်ခြင်းကြောင့် “ယဇ်” မည်၏။ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏ်အစရှိသည်တို့သည်လည်း မနောမယဉာဏ်စသည်တို့၌ တည်၍ ဖြစ်စေရာ၌ မပင်ပန်းသောကြောင့် ကိစ္စနည်းပါးပြီး စိုက်ထုတ်အားထုတ်ရမှု နည်းပါးကုန်၏။ မိမိတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ကိလေသာကို ပယ်စွန့်နိုင်ခြင်းကြောင့် “ယဇ်” မည်၏။ ဤဉာဏ်တို့တွင် ဤဒ္ဓိဝိဓဉာဏ်သည် ဆင်ရုပ် မြင်းရုပ် စသည်ဖြင့် အထူးထူးအပြားပြား ဖန်ဆင်းပြသနိုင်သောကြောင့် ကြီးစွာသောအကျိုးရှိ၏။ ဒိဗ္ဗသောတဉာဏ်သည် နတ်လူတို့၏ အသံကို ကြားနိုင်သောကြောင့် ကြီးစွာသောအကျိုးရှိ၏။ စေတောပရိယဉာဏ်သည် သူတစ်ပါးတို့၏ တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော စိတ်အပြားကို သိနိုင်သောကြောင့် ကြီးစွာသောအကျိုးရှိ၏။ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်သည် အလိုရှိတိုင်းသော ရှေးဘဝခန္ဓာအစဉ်တို့ကို အောက်မေ့နိုင်သောကြောင့် ကြီးစွာသောအကျိုးရှိ၏။ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်သည် အလိုရှိတိုင်းသော ရူပါရုံတို့ကို မြင်နိုင်သောကြောင့် ကြီးစွာသောအကျိုးရှိ၏။ အာသဝက္ခယဉာဏ်သည် အလွန်မွန်မြတ်သော လောကုတ္တရာမဂ်ချမ်းသာကို ဖြစ်စေနိုင်သောကြောင့် ကြီးစွာသောအကျိုးရှိ၏ဟု သိအပ်၏။ အရဟတ္တဖိုလ်ထက် သာလွန်ထူးကဲသော အခြားယဇ်မည်သည် မရှိသောကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် အရဟတ္တဖိုလ်တည်းဟူသော အထွတ်ဖြင့်သာ ဒေသနာတော်ကို ပြီးဆုံးစေလိုတော်မူသဖြင့် “ဗြာဟ္မဏ၊ ဤတရားသည်လည်း...” အစရှိသဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။

Kūṭadantaupāsakattapaṭivedanāvaṇṇanā

ကူဋဒန္တသုတ် ဥပါသကာအဖြစ်သို့ ရောက်ကြောင်း လျှောက်ထားခြင်းအဖွင့်။

354-358. Evaṃ [Pg.275] vutteti evaṃ bhagavatā vutte desanāya pasīditvā saraṇaṃ gantukāmo kūṭadanto brāhmaṇo – ‘etaṃ abhikkantaṃ bho, gotamā’tiādikaṃ vacanaṃ avoca. Upavāyatūti upagantvā sarīradarathaṃ nibbāpento tanusītalo vāto vāyatūti. Idañca pana vatvā brāhmaṇo purisaṃ pesesi – ‘‘gaccha, tāta, yaññavāṭaṃ pavisitvā sabbe te pāṇayo bandhanā mocehī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā tathā katvā āgantvā ‘‘muttā bho, te pāṇayo’’ti ārocesi. Yāva brāhmaṇo taṃ pavattiṃ na suṇi, na tāva bhagavā dhammaṃ desesi. Kasmā? ‘‘Brāhmaṇassa citte ākulabhāvo atthī’’ti. Sutvā panassa ‘‘bahū vata me pāṇā mocitā’’ti cittacāro vippasīdati. Bhagavā tassa vippasannamanataṃ ñatvā dhammadesanaṃ ārabhi. Taṃ sandhāya – ‘‘atha kho bhagavā’’tiādi vuttaṃ. Puna ‘kallacitta’ntiādi ānupubbikathānubhāvena vikkhambhitanīvaraṇataṃ sandhāya vuttaṃ. Sesaṃ uttānatthamevāti.

၃၅၄-၃၅၈. “evaṃ vutte” ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရားက ဤသို့ဟောတော်မူအပ်သည်ရှိသော် ဒေသနာတော်၌ ကြည်ညိုသဖြင့် ကိုးကွယ်ရာအစစ်အဖြစ် ဆည်းကပ်လိုသော ကူဋဒန္တပုဏ္ဏားသည် “အဘိက္ကန္တံ ဘော ဂေါတမ” အစရှိသော စကားကို လျှောက်ထားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “upavāyatu” ဟူသည်မှာ ကပ်ရောက်၍ ကိုယ်၏ပူပန်ခြင်းကို ငြိမ်းစေလျက် သာယာအေးမြသော လေသည် ထိုသတ္တဝါတို့အား တိုက်ခတ်ပါစေသတည်းဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသို့ လျှောက်ထားပြီးနောက် ပုဏ္ဏားသည် လူတစ်ယောက်ကို စေလွှတ်၍ “မောင်မင်း... သွားချေ၊ ယဇ်ပူဇော်ရာအရပ်သို့ ဝင်၍ ထိုသတ္တဝါအားလုံးကို အနှောင်အဖွဲ့မှ လွှတ်လိုက်လော့” ဟု မှာကြားခဲ့သည်။ ထိုသူသည်လည်း “ကောင်းပါပြီ” ဟု ဝန်ခံကာ မှာကြားသည့်အတိုင်း ဆောင်ရွက်ပြီးနောက် ပြန်လာ၍ “အရှင်... ထိုသတ္တဝါတို့ကို လွှတ်လိုက်ပါပြီ” ဟု လျှောက်ထား၏။ ပုဏ္ဏားသည် ထိုသတင်းကို မကြားရသေးသမျှ ကာလပတ်လုံး မြတ်စွာဘုရားသည် တရားတော်ကို ဟောတော်မမူသေးပေ။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ ပုဏ္ဏား၏ စိတ်အစဉ်၌ ရှုပ်ထွေးပူပန်မှု ရှိနေသေးသောကြောင့် ဖြစ်၏။ (သတ္တဝါများ လွတ်မြောက်သွားကြောင်း) ကြားသိရသောအခါမှသာ “ငါသည် များစွာသော သတ္တဝါတို့ကို ဘေးမဲ့ပေး လွှတ်လိုက်ပြီတကား” ဟု နှလုံးသွင်းကာ ထိုပုဏ္ဏား၏ စိတ်အစဉ်သည် အလွန်ကြည်လင်လာ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုပုဏ္ဏား၏ စိတ်နှလုံး အလွန်ကြည်လင်လာသည်ကို သိတော်မူသောကြောင့် တရားဒေသနာတော်ကို စတင်ဟောကြားတော်မူ၏။ ထိုအကြောင်းကို ရည်ရွယ်၍ “atha kho bhagavā” အစရှိသည်ကို အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်က မိန့်ကြားတော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ တစ်ဖန် “kallacittaṃ” အစရှိသည်ကို တရားစကားတော်ကို အစဉ်အတိုင်း ဟောကြားတော်မူခြင်း (အနုပုဗ္ဗီကထာ) ၏ အာနုဘော်ကြောင့် နီဝရဏများ ကင်းစင်ပယ်ခွာသွားသည်ကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်ကြားတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ကြွင်းသောစကားလုံးတို့သည် အနက်အဓိပ္ပာယ် ထင်ရှားလှပေသည်။

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

ဤသို့ သုမင်္ဂလဝိလာသိနီမည်သော ဒီဃနိကာယအဋ္ဌကထာ၌—

Kūṭadantasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ကူဋဒန္တသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

6. Mahālisuttavaṇṇanā

၆. မဟာလိသုတ်အဖွင့်

Brāhmaṇadūtavatthuvaṇṇanā

ဗြာဟ္မဏဒူတဝတ္ထုအဖွင့်

359. Evaṃ [Pg.276] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyanti mahālisuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā. Vesāliyanti punappunaṃ visālabhāvūpagamanato vesālīti laddhanāmake nagare. Mahāvaneti bahinagare himavantena saddhiṃ ekābaddhaṃ hutvā ṭhitaṃ sayaṃ jātavanaṃ atthi, yaṃ mahantabhāveneva mahāvananti vuccati, tasmiṃ mahāvane. Kūṭāgārasālāyanti tasmiṃ vanasaṇḍe saṅghārāmaṃ patiṭṭhapesuṃ. Tattha kaṇṇikaṃ yojetvā thambhānaṃ upari kūṭāgārasālāsaṅkhepena devavimānasadisaṃ pāsādaṃ akaṃsu, taṃ upādāya sakalopi saṅghārāmo ‘‘kūṭāgārasālā’’ti paññāyittha. Bhagavā taṃ vesāliṃ upanissāya tasmiṃ saṅghārāme viharati. Tena vuttaṃ – ‘‘vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāya’’nti. Kosalakāti kosalaraṭṭhavāsino. Māgadhakāti magadharaṭṭhavāsino. Karaṇīyenāti avassaṃ kattabbakammena. Yañhi akātumpi vaṭṭati, taṃ kiccanti vuccati, yaṃ avassaṃ kātabbameva, taṃ karaṇīyaṃ nāma.

၃၅၉. “Evaṃ me sutaṃ ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyaṃ” ဟူသော သုတ်သည် မဟာလိသုတ် ဖြစ်သည်။ ထိုမဟာလိသုတ်၌ မဖွင့်ရသေးသော ပုဒ်အသစ်တို့၏ အဖွင့်သည် အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ “vesāliyaṃ” ဟူသည်ကား အဖန်ဖန် ကျယ်ပြန့်ခြင်းသို့ ရောက်သောကြောင့် “ဝေသာလီ” ဟု အမည်ရသော မြို့၌ ဖြစ်သည်။ “mahāvane” ဟူသည်ကား မြို့ပြင်ပ၌ ဟိမဝန္တာတောနှင့် တစ်ဆက်တည်း တည်ရှိသော၊ စိုက်ပျိုးစရာမလိုဘဲ အလိုလိုပေါက်ရောက်နေသော တောကြီးရှိ၏။ ထိုတောကို ကြီးမားကျယ်ပြန့်သောကြောင့်ပင် “မဟာဝုန်တော” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုမဟာဝုန်တော၌ ဟူလို။ “kūṭāgārasālāyaṃ” ဟူသည်ကား ထိုတောအုပ်၌ သံဃာ့အာရာမ်ကျောင်းတိုက်ကို ဆောက်လုပ်ခဲ့ကြ၏။ ထိုကျောင်းတိုက်၌ အမိုးထိပ်အထွတ်ကို တပ်ဆင်ကာ တိုင်တို့၏အထက်၌ စုလစ်မွန်ချွန်အမိုးရှိသော ဇရပ်သဏ္ဌာန် နတ်ဗိမာန်နှင့်တူသော ပြာသာဒ်ကို ဆောက်လုပ်ကြ၏။ ထိုပြာသာဒ်ကို အကြောင်းပြု၍ အလုံးစုံသော သံဃာ့အာရာမ်သည် “ကူဋာဂါရသာလာ” ဟု ထင်ရှားခဲ့သည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုဝေသာလီမြို့ကို မှီတင်း၍ ထိုသံဃာ့အာရာမ်၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် “vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāyaṃ” ဟု အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်က မိန့်ကြားတော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ “kosalakā” ဟူသည်မှာ ကောသလတိုင်း၌ နေထိုင်သူများ ဖြစ်သည်။ “māgadhakā” ဟူသည်မှာ မဂဓတိုင်း၌ နေထိုင်သူများ ဖြစ်သည်။ “karaṇīyena” ဟူသည်မှာ မချွတ်ဧကန် ပြုလုပ်အပ်သောအမှုကြောင့် ဟူလို။ စင်စစ်သော်ကား မပြုလုပ်ဘဲ နေသော်လည်း သင့်လျော်သောအမှုကို “ကိစ္စ” ဟု ခေါ်ဆိုပြီး၊ မချွတ်ဧကန် ပြုလုပ်ရမည့်အမှုကိုမူ “ကရဏီယ” ဟု ခေါ်ဆိုသည်။

360. Paṭisallīno bhagavāti nānārammaṇacārato paṭikkamma sallīno nilīno, ekībhāvaṃ upagamma ekattārammaṇe jhānaratiṃ anubhavatīti attho. Tatthevāti tasmiññeva vihāre. Ekamantanti tasmā ṭhānā apakkamma tāsu tāsu rukkhacchāyāsu nisīdiṃsu.

၃၆၀. “paṭisallīno bhagavā” ဟူသည်မှာ အာရုံအမျိုးမျိုး၌ စိတ်ပျံ့လွင့်ခြင်းမှ ကင်းဝေးကာ တစ်ပါးတည်း ဆိတ်ငြိမ်စွာ ကိန်းအောင်းတော်မူလျက်၊ အာရုံတစ်ခုတည်း၌ ဈာန်ချမ်းသာဖြင့် မွေ့လျော်ခြင်းကို ခံစားတော်မူ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ “tattheva” ဟူသည်မှာ ထိုကျောင်းတိုက်၌ပင် ဖြစ်သည်။ “ekamantaṃ” ဟူသည်မှာ ထိုအရပ်မှ ဖဲခွာသွားကြပြီးလျှင် ထိုထိုသစ်ပင်ရိပ်တို့၌ ထိုင်နေကြကုန်ပြီဟု ဆိုလိုသည်။

Oṭṭhaddhalicchavīvatthuvaṇṇanā

ဩဋ္ဌဒ္ဓလိစ္ဆဝိဝတ္ထုအဖွင့်

361. Oṭṭhaddhoti addhoṭṭhatāya evaṃladdhanāmo. Mahatiyā licchavīparisāyāti purebhattaṃ buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa dānaṃ datvā bhagavato santike uposathaṅgāni adhiṭṭhahitvā gandhamālādīni gāhāpetvā ugghosanāya mahatiṃ licchavirājaparisaṃ sannipātāpetvā tāya nīlapītādivaṇṇavatthābharaṇavilepanapaṭimaṇḍitāya tāvatiṃsaparisasappaṭibhāgāya mahatiyā licchaviparisāya saddhiṃ upasaṅkami. Akālo kho mahālīti [Pg.277] tassa oṭṭhaddhassa mahālīti mūlanāmaṃ, tena mūlanāmamattena naṃ thero mahālīti ālapati. Ekamantaṃ nisīdīti patirūpāsu rukkhacchāyāsu tāya licchaviparisāya saddhiṃ ratanattayassa vaṇṇaṃ kathayanto nisīdi.

၃၆၁. “oṭṭhaddo” ဟူသည်ကား အထက်နှုတ်ခမ်း ထက်ဝက်ပြတ်နေသောကြောင့် ဤသို့ အမည်ရသော လိစ္ဆဝိမင်း ဖြစ်သည်။ “mahatiyā licchavīparisāya” ဟူသည်ကား ဆွမ်းမစားမီ နံနက်ပိုင်း၌ ဘုရားအမှူးရှိသော သံဃာတော်အား အလှူဒါနပေးလှူပြီး၍၊ မြတ်စွာဘုရားထံတော်၌ ဥပုသ်ဆောက်တည်ကာ၊ နံ့သာပန်းစသည်တို့ကို ကိုင်ဆောင်စေလျက်၊ ကြွေးကြော်ခြင်းဖြင့် များစွာသော လိစ္ဆဝိမင်းပရိသတ်ကို စည်းဝေးစေပြီးလျှင်၊ အညို အရွှေ အစရှိသော အဆင်းရှိသော အဝတ်တန်ဆာ နံ့သာပျောင်းတို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော၊ တာဝတိံသာ နတ်ပရိသတ်နှင့်တူသော ကြီးစွာသော ထိုလိစ္ဆဝိပရိသတ်နှင့်အတူ ချဉ်းကပ်လာခဲ့၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ “akālo kho mahāli” ဟူရာ၌ ထိုအထက်နှုတ်ခမ်းထက်ဝက်ပြတ်သော လိစ္ဆဝိမင်း၏ မူလအမည်မှာ “မဟာလိ” ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် အရှင်နာဂိတထေရ်သည် ထိုလိစ္ဆဝိမင်းကို မူလအမည်မျှဖြင့် “မဟာလိ” ဟု ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ “ekamantaṃ nisīdi” ဟူသည်ကား သင့်လျော်လျောက်ပတ်သော သစ်ပင်ရိပ်တို့၌ ထိုလိစ္ဆဝိပရိသတ်နှင့်အတူ ရတနာသုံးပါး၏ ဂုဏ်ကျေးဇူးကို ပြောဆိုလျက် ထိုင်နေ၏ဟု ဆိုလိုသည်။

362. Sīho samaṇuddesoti āyasmato nāgitassa bhāgineyyo sattavassakāle pabbajitvā sāsane yuttapayutto ‘‘sīho’’ti evaṃnāmako sāmaṇero, so kira taṃ mahāparisaṃ disvā – ‘‘ayaṃ parisā mahatī, sakalaṃ vihāraṃ pūretvā nisinnā, addhā bhagavā ajja imissā parisāya mahantena ussāhena dhammaṃ desessati, yaṃnūnāhaṃ upajjhāyassācikkhitvā bhagavato mahāparisāya sannipatitabhāvaṃ ārocāpeyya’’nti cintetvā yenāyasmā nāgito tenupasaṅkami. Bhante kassapāti theraṃ gottena ālapati. Esā janatāti eso janasamūho.

၃၆၂. “sīho samaṇuddeso” ဟူသည်ကား အရှင်နာဂိတထေရ်၏ တူဖြစ်ပြီး အသက် ခုနစ်နှစ်အရွယ်၌ သာမဏေပြုကာ သာသနာတော်၌ တရားအားထုတ်ခြင်းကို လွန်စွာအားထုတ်သဖြင့် “သီဟ” ဟု အမည်တွင်သော သာမဏေ ဖြစ်သည်။ ထိုသာမဏေသည် ကြီးကျယ်သော ပရိသတ်ကြီးကို မြင်လျှင် “ဤပရိသတ်သည် ကြီးကျယ်လှပေစွ၊ ကျောင်းတိုက်တစ်ခုလုံး ပြည့်လျှံအောင် ထိုင်နေကြပြီ။ မချွတ်ဧကန် မြတ်စွာဘုရားသည် ယနေ့ ဤပရိသတ်အား ကြီးစွာသော လုံ့လဖြင့် တရားဟောတော်မူပေလိမ့်မည်။ ငါသည် ဦးရီးဖြစ်သော ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာထံ လျှောက်ထား၍ မြတ်စွာဘုရားအား ဤပရိသတ်ကြီး စည်းဝေးရောက်ရှိနေကြောင်း လျှောက်ထားစေရပါမူ ကောင်းလေစွ” ဟု ကြံစည်၍ အရှင်နာဂိတထေရ် ရှိရာသို့ ချဉ်းကပ်ခဲ့သည်။ “bhante kassapa” ဟူသည်မှာ မထေရ်ကို အနွယ်တော်အားဖြင့် ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ “esā janatā” ဟူသည်မှာ ဤလူအစုအဝေး ဖြစ်သည်။

Tvaññeva bhagavato ārocehīti sīho kira bhagavato vissāsiko, ayañhi thero thūlasarīro, tenassa sarīragarutāya uṭṭhānanisajjādīsu ālasiyabhāvo īsakaṃ appahīno viya hoti. Athāyaṃ sāmaṇero bhagavato kālena kālaṃ vattaṃ karoti. Tena naṃ thero ‘‘tvampi dasabalassa vissāsiko’’ti vatvā gaccha tvaññevārocehīti āha. Vihārapacchāyāyanti vihārachāyāyaṃ, kūṭāgāramahāgehacchāyāya pharitokāseti attho. Sā kira kūṭāgārasālā dakkhiṇuttarato dīghā pācīnamukhā, tenassā purato mahatī chāyā patthaṭā hoti, sīho tattha bhagavato āsanaṃ paññapesi.

“tvaññeva bhagavato ārocehi” ဟူသော နေရာ၌ သီဟသာမဏေသည် မြတ်စွာဘုရားနှင့် အလွန်အကျွမ်းဝင်သူ ဖြစ်သည်။ ဤအရှင်နာဂိတထေရ်သည် ဆူဖြိုးသောကိုယ် (ဝသောကိုယ်) ရှိသဖြင့် ကိုယ်ခန္ဓာလေးလံသောကြောင့် ထခြင်း၊ ထိုင်ခြင်း စသည်တို့၌ ပျင်းရိခြင်းသဘောသည် အနည်းငယ်မျှ မပယ်ရသေးသကဲ့သို့ ရှိသည်။ ထိုအခါ ဤသာမဏေသည် မြတ်စွာဘုရား၏ ဝတ်ကြီးဝတ်ငယ်ကို ရံဖန်ရံခါ ပြုလုပ်ပေးလေ့ရှိသည်။ ထို့ကြောင့် မထေရ်က ထိုသာမဏေအား “သင်သည်လည်း မြတ်စွာဘုရားနှင့် ရင်းနှီးအကျွမ်းဝင်သူ ဖြစ်သည်၊ သွားချေ၊ သင်ကိုယ်တိုင်သာ မြတ်စွာဘုရားအား လျှောက်ထားလော့” ဟု ပြောဆိုခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ “vihārapacchāyāyaṃ” ဟူသည်ကား ကျောင်းရိပ်၌ ဖြစ်သည်။ စုလစ်မွန်ချွန်ကျောင်းတော်ကြီး၏ အရိပ်ဖြန့်ကျက်ထားသော အရပ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထိုကျောင်းတော်သည် တောင်မြောက်အရပ်သို့ ရှည်လျားပြီး အရှေ့ဘက်သို့ မျက်နှာမူထားသဖြင့် ထိုကျောင်းတော်၏ရှေ့၌ ကြီးမားသော အရိပ်ကျရောက်နေသည်။ သီဟသာမဏေသည် ထိုကျောင်းရိပ်၌ မြတ်စွာဘုရားအတွက် နေရာတော်ကို ခင်းကျင်းခဲ့သည်။

363. Atha kho bhagavā dvārantarehi ceva vātapānantarehi ca nikkhamitvā vidhāvantāhi vippharantīhi chabbaṇṇāhi buddharasmīhi saṃsūcitanikkhamano valāhakantarato puṇṇacando viya kūṭāgārasālato nikkhamitvā paññattavarabuddhāsane nisīdi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho bhagavā vihārā nikkhamma vihārapacchāyāya paññatte āsane nisīdī’’ti.

၃၆၃. ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် တံခါးပေါက်အကြား၊ ပြတင်းပေါက်အကြားတို့မှ ထွက်ပေါ်ကာ ဟိုမှသည်မှ ပျံ့နှံ့ကွန့်မြူးသွားသော ခြောက်သွယ်သော ဘုရားရောင်ခြည်တော်တို့ဖြင့် ထွက်တော်မူလာခြင်းကို ကောင်းစွာပြသလျက်၊ တိမ်တိုက်ကြားမှ ထွက်လာသော လပြည့်ဝန်းကဲ့သို့ ကျောင်းတော်မှ ထွက်ကြွတော်မူပြီးလျှင် ခင်းကျင်းအပ်သော မြတ်သော ဘုရားနေရာတော်၌ ထိုင်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် “atha kho bhagavā vihārā nikkhamma vihārapacchāyāya paññatte āsane nisīdi” ဟု အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်က မြွက်ဆိုခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

364-365. Purimāni[Pg.278], bhante, divasāni purimatarānīti ettha hiyyo divasaṃ purimaṃ nāma, tato paraṃ purimataraṃ. Tato paṭṭhāya pana sabbāni purimāni ceva purimatarāni ca honti. Yadaggeti mūladivasato paṭṭhāya yaṃ divasaṃ aggaṃ parakoṭiṃ katvā viharāmīti attho, yāva vihāsinti vuttaṃ hoti. Idāni tassa parimāṇaṃ dassento ‘‘naciraṃ tīṇi vassānī’’ti āha. Atha vā yadaggeti yaṃ divasaṃ aggaṃ katvā naciraṃ tīṇi vassāni viharāmītipi attho. Yaṃ divasaṃ ādiṃ katvā naciraṃ vihāsiṃ tīṇiyeva vassānīti vuttaṃ hoti. Ayaṃ kira bhagavato pattacīvaraṃ gaṇhanto tīṇi saṃvaccharāni bhagavantaṃ upaṭṭhāsi, taṃ sandhāya evaṃ vadati. Piyarūpānīti piyajātikāni sātajātikāni. Kāmūpasaṃhitānīti kāmassādayuttāni. Rajanīyānīti rāgajanakāni. No ca kho dibbāni saddānīti kasmā sunakkhatto tāni na suṇāti? So kira bhagavantaṃ upasaṅkamitvā dibbacakkhuparikammaṃ yāci, tassa bhagavā ācikkhi, so yathānusiṭṭhaṃ paṭipanno dibbacakkhuṃ uppādetvā devatānaṃ rūpāni disvā cintesi ‘‘imasmiṃ sarīrasaṇṭhāne saddena madhurena bhavitabbaṃ, kathaṃ nu kho naṃ suṇeyya’’nti bhagavantaṃ upasaṅkamitvā dibbasotaparikammaṃ pucchi. Ayañca atīte ekaṃ sīlavantaṃ bhikkhuṃ kaṇṇasakkhaliyaṃ paharitvā badhiramakāsi. Tasmā parikammaṃ karontopi abhabbo dibbasotādhigamāya. Tenassa na bhagavā parikammaṃ kathesi. So ettāvatā bhagavati āghātaṃ bandhitvā cintesi – ‘‘addhā samaṇassa gotamassa evaṃ hoti – ‘ahampi khattiyo ayampi khattiyo, sacassa ñāṇaṃ vaḍḍhissati, ayampi sabbaññū bhavissatī’ti usūyāya mayhaṃ na kathesī’’ti. So anukkamena gihibhāvaṃ patvā tamatthaṃ mahālilicchavino kathento evamāha.

၃၆၄-၃၆၅. အရှင်ဘုရား၊ ရှေးရက်တို့သည် သာ၍ ရှေးကျကုန်၏ဟူသော ဤပါဌ်၌ ယမန်နေ့ကို 'ရှေးကျသောနေ့' (ပုရိမ) ဟု ခေါ်ဆို၍ ထိုနေ့ထက် သာ၍ရှေးကျသောနေ့ကို 'သာ၍ ရှေးကျသောနေ့' (ပုရိမတရ) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုမနေ့တစ်ဖက်နေ့မှစ၍ အလုံးစုံသော နေ့တို့သည် ရှေးကျသောနေ့ (ပုရိမ) လည်းကောင်း၊ သာ၍ရှေးကျသောနေ့ (ပုရိမတရ) လည်းကောင်း ဖြစ်ကြကုန်၏။ 'ယဒဂ္ဂေ' ဟူသည်မှာ မူလနေ့မှစ၍ အကြင်နေ့ကို အစပြု၍ နေခဲ့၏ဟူသော အနက်ဖြစ်ရာ 'အကြင်မျှလောက်သော ကာလပတ်လုံး နေခဲ့ပြီ' ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ယခုအခါ နေခဲ့ရာထိုနေ့၏ အတိုင်းအရှည်ကို ပြလိုသဖြင့် 'မကြာမြင့်မီ သုံးနှစ်ပတ်လုံး' ဟု သုနက္ခတ္တက ပြောဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းအားဖြင့် 'ယဒဂ္ဂေ' ဟူသည် အကြင်နေ့ကို အစပြု၍ မကြာမြင့်မီ သုံးနှစ်ပတ်လုံး နေခဲ့၏ဟူသော အနက်လည်း ရ၏။ အကြင်နေ့ကို အစပြု၍ မကြာမြင့်မီ သုံးနှစ်ပတ်လုံးသာလျှင် နေခဲ့ပြီဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်၏။ ကြားဖူးသည်မှာ ဤသုနက္ခတ္တသည် မြတ်စွာဘုရား၏ သပိတ်၊ သင်္ကန်းကို ကိုင်ဆောင်လျက် သုံးနှစ်ပတ်လုံး မြတ်စွာဘုရားကို လုပ်ကျွေးပြုစုခဲ့၏၊ ထိုအကြောင်းကို ရည်ရွယ်၍ ဤသို့ 'မကြာမြင့်မီ သုံးနှစ်ပတ်လုံး' ဟု ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ 'ပိယရူပါနိ' ဟူသည်မှာ ချစ်ခင်မြတ်နိုးဖွယ် သဘောရှိကုန်သော၊ သာယာဖွယ် သဘောရှိကုန်သော ရူပါရုံများ ဖြစ်သည်။ 'ကာမူပသံဟိတာနိ' ဟူသည်မှာ ကာမဂုဏ်၌ သာယာတတ်သော ကိလေသာကာမနှင့် ယှဉ်စပ်ကုန်သော ရူပါရုံများ ဖြစ်သည်။ 'ရဇနီယာနိ' ဟူသည်မှာ တပ်မက်ခြင်းရာဂကို ဖြစ်စေတတ်ကုန်သော ရူပါရုံများ ဖြစ်သည်။ 'နော စ ခေါ ဒိဗ္ဗာနိ သဒ္ဒါနိ' (နတ်၌ဖြစ်သော အသံတို့ကိုမူ မကြားရ) ဟူသည်မှာ အဘယ်ကြောင့် သုနက္ခတ္တသည် ထိုဒိဗ္ဗသောတအသံတို့ကို မကြားရသနည်း။ ကြားဖူးသည်မှာ ထိုသုနက္ခတ္တသည် မြတ်စွာဘုရားထံ ချဉ်းကပ်၍ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်အတွက် ပရိကမ္မကို တောင်းပန်ခဲ့၏။ မြတ်စွာဘုရားကလည်း ၎င်းအား ဟောကြားပြသတော်မူ၏။ ထိုသုနက္ခတ္တသည် ညွှန်ကြားတော်မူသည့်အတိုင်း ကျင့်ကြံသဖြင့် ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏ်ကို ဖြစ်စေကာ နတ်တို့၏ ရူပါရုံတို့ကို မြင်တွေ့ရလေ၏။ ထိုအခါ 'ဤနတ်တို့၏ ကိုယ်သဏ္ဌာန်၌ အသံသည်လည်း အလွန်ချိုသာအေးမြရပေမည်၊ ထိုအသံကို ငါသည် အဘယ်သို့ ကြားရပါအံ့နည်း' ဟု ကြံစည်မိ၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားထံ ချဉ်းကပ်၍ ဒိဗ္ဗသောတဉာဏ်အတွက် ပရိကမ္မကို လျှောက်ထားမေးမြန်းလေသည်။ သို့ရာတွင် ဤသုနက္ခတ္တသည် အတိတ်ဘဝတစ်ခု၌ သီလရှိသော ရဟန်းတစ်ပါးကို နားရွက်၌ ရိုက်ပုတ်ကာ နားမကြားအောင် (နားထိုင်းအောင်) ပြုလုပ်ခဲ့ဖူး၏။ ထို့ကြောင့် ဒိဗ္ဗသောတဉာဏ်ရရှိရန် ပရိကမ္မကို ပြုလုပ်စေကာမူ ဒိဗ္ဗသောတဉာဏ်ကို ရယူခြင်းငှာ မထိုက်တန် (မစွမ်းနိုင်) ပေ။ ထိုအကြောင်းကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ၎င်းအား ပရိကမ္မကို ဟောကြားတော်မမူခဲ့ပေ။ ထိုအခါ သုနက္ခတ္တသည် မြတ်စွာဘုရားက ၎င်းအား ပရိကမ္မကို ဟောကြားတော်မမူသည့်အတွက် စိတ်နာကာ ရန်ငြိုးဖွဲ့၍ ဤသို့ ကြံစည်လေ၏။ 'ရဟန်းဂေါတမသည် ဧကန်မလွဲ ဤသို့ ကြံစည်ပေလိမ့်မည်။ "ငါသည်လည်း မင်းမျိုး (ခတ္တိယ) ဖြစ်၏၊ ဤသုနက္ခတ္တသည်လည်း မင်းမျိုးဖြစ်၏၊ အကယ်၍ ၎င်း၏ဉာဏ်သည် တိုးပွားလာပါက ဤသုနက္ခတ္တသည်လည်း သဗဘညူဘုရား ဖြစ်လာပေလိမ့်မည်" ဟူ၍ ဖြစ်၏၊ ထိုသို့ ကြံစည်ကာ ငြူစူစိတ်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ငါ့အား မဟောကြားခြင်း ဖြစ်ပေလိမ့်မည်' ဟု ကြံစည်လေ၏။ ထိုသုနက္ခတ္တသည် အစဉ်သဖြင့် လူဝတ်လဲပြီးနောက် ထိုအကြောင်းအရာကို မဟာလိလိစ္ဆဝီမင်းအား ပြောပြလိုသဖြင့် 'နော စ ခေါ ဒိဗ္ဗာနိ သဒ္ဒါနိ' အစရှိသည်ဖြင့် ဤသို့ ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။

366-371. Ekaṃsabhāvitoti ekaṃsāya ekakoṭṭhāsāya bhāvito, dibbānaṃ vā rūpānaṃ dassanatthāya dibbānaṃ vā saddānaṃ savanatthāya bhāvitoti attho. Tiriyanti anudisāya. Ubhayaṃsabhāvitoti ubhayaṃsāya ubhayakoṭṭhāsāya bhāvitoti attho. Ayaṃ kho mahāli hetūti ayaṃ dibbānaṃyeva rūpānaṃ dassanāya ekaṃsabhāvito samādhi hetu. Imamatthaṃ sutvā so licchavī cintesi – ‘‘idaṃ dibbasotena saddasuṇanaṃ imasmiṃ sāsane uttamatthabhūtaṃ maññe imassa nūna atthāya ete [Pg.279] bhikkhū paññāsampi saṭṭhipi vassāni apaṇṇakaṃ brahmacariyaṃ caranti, yaṃnūnāhaṃ dasabalaṃ etamatthaṃ puccheyya’’nti.

၃၆၆-၃၇၁. 'ဧကံသဘာဝိတော' ဟူသည်မှာ တစ်ဖက်တည်းသော အကျိုးငှာ ပွားများစေအပ်သော၊ သို့မဟုတ် နတ်၌ဖြစ်သော ရူပါရုံတို့ကို မြင်ရခြင်းအကျိုးငှာ လည်းကောင်း၊ နတ်၌ဖြစ်သော သဒ္ဒါရုံတို့ကို ကြားရခြင်းအကျိုးငှာ လည်းကောင်း ပွားများစေအပ်သော သမာဓိဖြစ်သည်ဟူသော အနက်ဖြစ်၏။ 'တိရိယံ' ဟူသည်မှာ အရပ်လေးမျက်နှာ၏ ကြားဖြစ်သော အထောင့်အရပ်၌ ဖြစ်၏။ 'ဥဘယံသဘာဝိတော' ဟူသည်မှာ နှစ်ဖက်လုံးသော အကျိုးငှာ ပွားများစေအပ်သော သမာဓိဖြစ်သည်ဟူသော အနက်ဖြစ်၏။ 'အယံ ခေါ မဟာလိ ဟေတု' ဟူသည်မှာ မဟာလိ၊ ဒိဗ္ဗရူပါရုံတို့ကိုသာ မြင်ရခြင်းငှာ တစ်ဖက်တည်းသော အကျိုးအတွက် ပွားများအပ်သော ဤသမာဓိသည် (ရူပါရုံတို့ကို မြင်ခြင်း၏) အကြောင်း ဖြစ်ပေ၏။ ဤအကြောင်းအရာကို ကြားရသဖြင့် ထိုလိစ္ဆဝီမင်းသည် ဤသို့ ကြံစည်လေ၏— 'ဒိဗ္ဗသောတဉာဏ်ဖြင့် ဤသို့အသံကို ကြားရခြင်းသည် ဤသာသနာတော်၌ အလွန်မြတ်သော အကျိုးတရား ဖြစ်ပေလိမ့်မည်။ ဤရဟန်းတို့သည် ဤသို့ အသံကို ကြားရခြင်းအကျိုးငှာသာ အနှစ်ငါးဆယ်ပတ်လုံး လည်းကောင်း၊ အနှစ်ခြောက်ဆယ်ပတ်လုံး လည်းကောင်း မချွတ်မယွင်းသော (အပြစ်မရှိသော) မြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်ကြလေသလော။ ငါသည် ဆယ်ပါးသောအားရှင် မြတ်စွာဘုရားအား ဤအကြောင်းအရာကို မေးမြန်းရပါမူ ကောင်းလေစွ' ဟု ကြံစည်မိ၏။

372. Tato tamatthaṃ pucchanto ‘‘etāsaṃ nūna, bhante’’tiādimāha. Samādhibhāvanānanti ettha samādhiyeva samādhibhāvanā, ubhayaṃsabhāvitānaṃ samādhīnanti attho. Atha yasmā sāsanato bāhirā etā samādhibhāvanā, na ajjhattikā. Tasmā tā paṭikkhipitvā yadatthaṃ bhikkhū brahmacariyaṃ caranti, taṃ dassento bhagavā ‘‘na kho mahālī’’tiādimāha.

၃၇၂. ထို့ကြောင့် ထိုအကြောင်းအရာကို မေးမြန်းလျှောက်ထားလိုသဖြင့် 'အရှင်ဘုရား၊ ဤ (သမာဓိဘာဝနာတို့) ကြောင့်' အစရှိသော စကားကို လျှောက်ထားလေသည်။ ထိုစကားရပ်၌ 'သမာဓိဘာဝနာနံ' ဟူသည်မှာ သမာဓိသည်ပင် သမာဓိဘာဝနာ မည်၏။ နှစ်ဖက်လုံးသော အကျိုးအတွက် ပွားများအပ်သော သမာဓိတို့၏ ဟူသော အနက် ဖြစ်၏။ တစ်ဖန် ဤသမာဓိဘာဝနာတို့သည် သာသနာတော်၏ အပ၌ ဖြစ်ကုန်၏၊ သာသနာတော်၏ အတွင်းအနှစ်သာရတရားများ မဟုတ်ကြကုန်။ ထို့ကြောင့် ထိုသမာဓိဘာဝနာတို့ကို ပယ်တော်မူ၍ ရဟန်းတို့သည် အကြင်အရိယာဖိုလ်အကျိုးငှာ မြတ်သောအကျင့်ကို ကျင့်ကြကုန်၏၊ ထိုအရိယာဖိုလ်တို့ကို ပြသတော်မူလိုသော မြတ်စွာဘုရားသည် 'မဟာလိ၊ ထိုသို့ မဟုတ်ပေ' အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Catuariyaphalavaṇṇanā

အရိယာဖိုလ်လေးပါးကို ဖွင့်ဆိုချက်

373. Tiṇṇaṃ saṃyojanānanti sakkāyadiṭṭhiādīnaṃ tiṇṇaṃ bandhanānaṃ. Tāni hi vaṭṭadukkhamaye rathe satte saṃyojenti, tasmā saṃyojanānīti vuccanti. Sotāpanno hotīti maggasotaṃ āpanno hoti. Avinipātadhammoti catūsu apāyesu apatanadhammo. Niyatoti dhammaniyāmena niyato. Sambodhiparāyaṇoti uparimaggattayasaṅkhātā sambodhi paraṃ ayanaṃ assa, anena vā pattabbāti sambodhiparāyaṇo.

၃၇၃. 'တိဏ္ဏံ သံယောဇနာနံ' ဟူသည်မှာ သက္ကာယဒိဋ္ဌိ အစရှိသော သုံးပါးသော အနှောင့်အဖွဲ့တို့၏ ဖြစ်သည်။ မှန်၏၊ ထိုတရားတို့သည် သတ္တဝါတို့ကို ဝဋ်ဆင်းရဲဘေး၌ ချည်နှောင်ယှဉ်စပ်စေတတ်သောကြောင့် 'သံယောဇဉ်' တို့ဟူ၍ ဆိုအပ်ကုန်၏။ 'သောတာပန္နော ဟောတိ' ဟူသည်မှာ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ကို ပယ်ရှားတတ်သော အရိယမဂ်ရေအလျဉ်သို့ ရောက်ပြီးသူ ဖြစ်၏။ 'အဝိနိပါတဓမ္မော' ဟူသည်မှာ အပါယ်လေးပါးသို့ မကျရောက်ခြင်း သဘောရှိသူ ဖြစ်၏။ 'နိယတော' ဟူသည်မှာ ဓမ္မနိယာမအားဖြင့် အမြဲသတ်မှတ်ဆုံးဖြတ်အပ်သော မဂ်တရားရှိသူ ဖြစ်၏။ 'သမ္ဗောဓိပရာယဏော' ဟူသည်မှာ ထိုသောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်၏ ရှေ့၌ အထက်မဂ်သုံးပါးဟု ဆိုအပ်သော သမ္ဗောဓိဉာဏ်သို့ ရောက်ရှိရန်ရှိ၏၊ သို့မဟုတ် ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် အထက်မဂ်သုံးပါးဟု ဆိုအပ်သော သမ္ဗောဓိဉာဏ်သို့ ဧကန်မလွဲ ရောက်ရှိရမည် ဖြစ်သောကြောင့် သမ္ဗောဓိပရာယဏ မည်၏။

Tanuttāti pariyuṭṭhānamandatāya ca kadāci karahaci uppattiyā ca tanubhāvā. Orambhāgiyānanti heṭṭhābhāgiyānaṃ, ye hi baddho upari suddhāvāsabhūmiyaṃ nibbattituṃ na sakkoti. Opapātikoti sesayonipaṭikkhepavacanametaṃ. Tattha parinibbāyīti tasmiṃ uparibhaveyeva parinibbānadhammo. Anāvattidhammoti tato brahmalokā puna paṭisandhivasena anāvattanadhammo. Cetovimuttinti cittavisuddhiṃ, sabbakilesabandhanavimuttassa arahattaphalacittassetaṃ adhivacanaṃ. Paññāvimuttinti etthāpi sabbakilesabandhanavimuttā arahattaphalapaññāva paññāvimuttīti veditabbā. Diṭṭheva dhammeti imasmiṃyeva attabhāve. Sayanti sāmaṃ. Abhiññāti abhijānitvā. Sacchikatvāti paccakkhaṃ katvā. Atha vā abhiññā sacchikatvāti abhiññāya abhivisiṭṭhena ñāṇena sacchikaritvātipi attho. Upasampajjāti patvā paṭilabhitvā. Idaṃ sutvā licchavirājā cintesi – ‘‘ayaṃ pana dhammo na sakuṇena viya uppatitvā, nāpi godhāya viya urena gantvā sakkā paṭivijjhituṃ[Pg.280], addhā pana imaṃ paṭivijjhantassa pubbabhāgappaṭipadāya bhavitabbaṃ, pucchāmi tāva na’’nti.

'တနုတ္တာ' ဟူသည်မှာ ကိလေသာတို့၏ ထကြွခြင်း နည်းပါးသွားခြင်းကြောင့် လည်းကောင်း၊ တစ်ရံတစ်ခါမျှသာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့် လည်းကောင်း၊ ကိလေသာတို့၏ ပါးလွှာကျဲပါးသွားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ဩရမ္ဘာဂိယာနံ' ဟူသည်မှာ အောက်ကာမဘုံသို့ ကပ်ရောက်တတ်ကုန်သော (သံယောဇဉ်တို့၏) ဟူလို။ မှန်၏၊ ထိုသံယောဇဉ်တို့ဖြင့် အနှောင်အဖွဲ့ခံရသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် အထက်ဖြစ်သော သုဒ္ဓါဝါသဘုံ၌ ဖြစ်ခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ပေ။ 'ဩပပါတိကော' ဟူသော ဤစကားသည် ကြွင်းသော သန္ဓေတည်နေမှု ယောနိတို့ကို ပယ်သော စကား ဖြစ်သည်။ 'တတ္ထ ပရိနိဗ္ဗာယိ' ဟူသည်မှာ ထိုအထက်ဖြစ်သော ဗြဟ္မာ့ဘုံ၌ပင် ပရိနိဗ္ဗာန်စံမည့် သဘောရှိသူ ဖြစ်၏။ 'အနာဝတ္တိဓမ္မော' ဟူသည်မှာ ထိုဗြဟ္မာ့ဘုံမှ တစ်ဖန် ပဋိသန္ဓေအားဖြင့် ပြန်လည်သက်ဆင်းခြင်း သဘောမရှိသူ ဖြစ်၏။ 'စေတောဝိမုတ္တိံ' ဟူသည်မှာ ကိလေသာတို့မှ စင်ကြယ်သော အရဟတ္တဖိုလ်စိတ် ဖြစ်၏။ ဤအမည်သည် အလုံးစုံသော ကိလေသာအနှောင်အဖွဲ့တို့မှ လွတ်မြောက်ပြီးသော အရဟတ္တဖိုလ်စိတ်၏ အမည်တည်း။ 'ပညာဝိမုတ္တိံ' ဟူသော ထိုပါဌ်၌လည်း အလုံးစုံသော ကိလေသာအနှောင့်အဖွဲ့တို့မှ လွတ်မြောက်သော အရဟတ္တဖိုလ်ပညာကိုသာ ပညာဝိမုတ္တိဟု သိအပ်၏။ 'ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ' ဟူသည်မှာ ယခုမျက်မှောက် ဤဘဝ၌ပင် ဖြစ်၏။ 'သယံ' ဟူသည်မှာ ကိုယ်တိုင် ဖြစ်၏။ 'အဘိညာ' ဟူသည်မှာ ထူးမြတ်သော အရဟတ္တမဂ်ဉာဏ်ဖြင့် သိ၍ ဖြစ်၏။ 'သစ္ဆိကတွာ' ဟူသည်မှာ မျက်မှောက်ပြု၍ ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းအားဖြင့် 'အဘိညာ သစ္ဆိကတွာ' ဟူသည်မှာ ထူးမြတ်သော ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်ဖြင့် မျက်မှောက်ပြု၍ဟူသော အနက်လည်း ရ၏။ 'ဥပသမ္ပဇ္ဇ' ဟူသည်မှာ ရောက်ရှိ၍၊ ရရှိ၍ ဖြစ်၏။ ဤစကားကို ကြားရသဖြင့် မဟာလိလိစ္ဆဝီမင်းသည် ဤသို့ ကြံစည်လေ၏— 'ဤတရားတော်သည် ငှက်သည် အထက်ကောင်းကင်သို့ ပျံတက်သကဲ့သို့ ထိုသို့ ပျံတက်၍ ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းငှာ မတတ်ကောင်း၊ ဖွတ်သည် ရင်ဘတ်ဖြင့် တွားသွားသကဲ့သို့ ထိုသို့ ရင်ဖြင့် တွားသွား၍လည်း ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းငှာ မတတ်ကောင်း။ စင်စစ်သော်ကား ဤတရားတော်ကို ထိုးထွင်းသိမြင်မည့် ပုဂ္ဂိုလ်အား ရှေးဦးစွာ ကျင့်ရမည့် ရှေ့အဖို့အကျင့် (ပုဗ္ဗဘာဂပဋိပဒါ) ရှိရပေမည်။ ထိုအကျင့်ကို ငါဦးစွာ မေးမြန်းပေအံ့' ဟု ကြံစည်မိလေသည်။

Ariyaaṭṭhaṅgikamaggavaṇṇanā

အရိယမဂ်ရှစ်ပါးကို ဖွင့်ဆိုချက်

374-375. Tato bhagavantaṃ pucchanto ‘‘atthi pana bhante’’tiādimāha. Aṭṭhaṅgikoti pañcaṅgikaṃ turiyaṃ viya aṭṭhaṅgiko gāmo viya ca aṭṭhaṅgamattoyeva hutvā aṭṭhaṅgiko, na aṅgato añño maggo nāma atthi. Tenevāha – ‘‘seyyathidaṃ, sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhī’’ti. Tattha sammādassanalakkhaṇā sammādiṭṭhi. Sammā abhiniropanalakkhaṇo sammāsaṅkappo. Sammā pariggahaṇalakkhaṇā sammāvācā. Sammā samuṭṭhāpanalakkhaṇo sammākammanto. Sammā vodāpanalakkhaṇo sammāājīvo. Sammā paggahalakkhaṇo sammāvāyāmo. Sammā upaṭṭhānalakkhaṇā sammāsati. Sammā samādhānalakkhaṇo sammāsamādhi. Etesu ekekassa tīṇi tīṇi kiccāni honti. Seyyathidaṃ, sammādiṭṭhi tāva aññehipi attano paccanīkakilesehi saddhiṃ micchādiṭṭhiṃ pajahati, nirodhaṃ ārammaṇaṃ karoti, sampayuttadhamme ca passati tappaṭicchādakamohavidhamanavasena asammohato. Sammāsaṅkappādayopi tatheva micchāsaṅkappādīni pajahanti, nirodhañca ārammaṇaṃ karonti, visesato panettha sammāsaṅkappo sahajātadhamme abhiniropeti. Sammāvācā sammā pariggaṇhati. Sammākammanto sammā samuṭṭhāpeti. Sammāājīvo sammā vodāpeti. Sammāvāyāmo sammā paggaṇhati. Sammāsati sammā upaṭṭhāpeti. Sammāsamādhi sammā padahati.

၃၇၄-၃၇၅. ထိုသို့ အကြံဖြစ်ခြင်းကြောင့် မြတ်စွာဘုရားကို မေးမြန်းလိုသဖြင့် "အတ္ထိ ပန ဘန္တေ" အစရှိသော စကားကို လျှောက်ထားခဲ့၏။ အဋ္ဌင်္ဂိက (အင်္ဂါရှစ်ပါးရှိသော) ဟူသည်မှာ အင်္ဂါငါးပါးရှိသော တူရိယာကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အင်္ဂါရှစ်ပါးရှိသော ရွာကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အင်္ဂါရှစ်ပါးမျှသာ ဖြစ်သဖြင့် အဋ္ဌင်္ဂိကမည်၏။ ထိုအင်္ဂါရှစ်ပါးမှတစ်ပါး အခြားသော မဂ်ဟူ၍ မရှိ။ ထို့ကြောင့်ပင် "သေယျထိဒံ၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိ၊ ပေ၊ သမ္မာသမာဓိ" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုမဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့တွင် သမ္မာဒိဋ္ဌိသည် မှန်ကန်စွာ မြင်ခြင်း (သစ္စာလေးပါးကို အမှန်အတိုင်း ရှုမြင်ခြင်း) လက္ခဏာရှိ၏။ သမ္မာသင်္ကပ္ပသည် စိတ်ကို နိဗ္ဗာန်သို့ မှန်ကန်စွာ ရှေးရှုတင်ခြင်း လက္ခဏာရှိ၏။ သမ္မာဝါစာသည် မှန်ကန်စွာ သိမ်းပိုက်ခြင်း လက္ခဏာရှိ၏။ သမ္မာကမ္မန္တသည် မှန်ကန်စွာ ဖြစ်ပေါ်စေခြင်း လက္ခဏာရှိ၏။ သမ္မာအာဇီဝသည် မှန်ကန်စွာ ဖြူစင်စေခြင်း လက္ခဏာရှိ၏။ သမ္မာဝါယာမသည် မှန်ကန်စွာ ချီးမြှောက်ခြင်း လက္ခဏာရှိ၏။ သမ္မာသတိသည် မှန်ကန်စွာ ကပ်၍ တည်ခြင်း လက္ခဏာရှိ၏။ သမ္မာသမာဓိသည် စိတ်ကို မှန်ကန်စွာ ထားခြင်း လက္ခဏာရှိ၏။ ထိုမဂ္ဂင်တို့တွင် တစ်ပါးစီ၌ သုံးပါးစီသော ကိစ္စတို့သည် ရှိကုန်၏။ ထိုကိစ္စတို့သည် အဘယ်နည်းဟူသော်—ရှေးဦးစွာ ပြသအပ်သော သမ္မာဒိဋ္ဌိသည် မိမိ၏ ဆန့်ကျင်ဘက် ကိလေသာများနှင့်တကွ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိကို ပယ်စွန့်၏၊ နိရောဓသစ္စာကို အာရုံပြု၏၊ ထိုနိရောဓသစ္စာကို ဖုံးလွှမ်းတတ်သော မောဟကို ပယ်ဖျောက်ခြင်းအားဖြင့် မတွေဝေဘဲ သမ္ပယုတ်တရားတို့ကိုလည်း ရှုမြင်၏။ သမ္မာသင်္ကပ္ပ အစရှိသော မဂ္ဂင်တို့သည်လည်း ထို့အတူပင် မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပ အစရှိသည်တို့ကို ပယ်စွန့်ကုန်၏၊ နိရောဓသစ္စာကိုလည်း အာရုံပြုကုန်၏။ အထူးအားဖြင့်မူ ဤနေရာ၌ သမ္မာသင်္ကပ္ပသည် သဟဇာတ်တရားတို့ကို နိရောဓအာရုံသို့ ရှေးရှုတင်ပေး၏။ သမ္မာဝါစာသည် သဟဇာတ်တရားတို့ကို ကောင်းစွာ သိမ်းဆည်း၏။ သမ္မာကမ္မန္တသည် သဟဇာတ်တရားတို့ကို ကောင်းစွာ ထူထောင်ထကြွစေ၏။ သမ္မာအာဇီဝသည် သဟဇာတ်တရားတို့ကို ကောင်းစွာ ဖြူစင်စေ၏။ သမ္မာဝါယာမသည် သဟဇာတ်တရားတို့ကို ကောင်းစွာ ချီးမြှောက်၏။ သမ္မာသတိသည် သဟဇာတ်တရားတို့ကို ကောင်းစွာ ကပ်ရောက်တည်စေ၏။ သမ္မာသမာဓိသည် သဟဇာတ်တရားတို့ကို ကောင်းစွာ အပြားအားဖြင့် ထား၏။

Api cesā sammādiṭṭhi nāma pubbabhāge nānākkhaṇā nānārammaṇā hoti, maggakkhaṇe ekakkhaṇā ekārammaṇā. Kiccato pana ‘‘dukkhe ñāṇa’’ntiādīni cattāri nāmāni labhati. Sammāsaṅkappādayopi pubbabhāge nānākkhaṇā nānārammaṇā honti. Maggakkhaṇe ekakkhaṇā ekārammaṇā. Tesu sammāsaṅkappo kiccato ‘‘nekkhammasaṅkappo’’tiādīni tīṇi nāmāni labhati. Sammā vācādayo tisso viratiyopi honti, cetanādayopi honti, maggakkhaṇe pana viratiyeva. Sammāvāyāmo sammāsatīti idampi dvayaṃ kiccato sammappadhānasatipaṭṭhānavasena cattāri nāmāni labhati. Sammāsamādhi pana pubbabhāgepi maggakkhaṇepi sammāsamādhiyeva.

သည်သာမကသေး၊ ထိုသမ္မာဒိဋ္ဌိမည်သည် (မဂ်၏) ရှေးအဖို့၌ အမျိုးမျိုးသော ဖြစ်ရာခဏ၊ အမျိုးမျိုးသော အာရုံရှိ၏။ မဂ်ခဏ၌မူ တစ်ခုတည်းသော ခဏ၊ တစ်ခုတည်းသော အာရုံရှိ၏။ ကိစ္စအားဖြင့်မူ ဒုက္ခသစ္စာကို ပိုင်းခြားသိခြင်း၊ သမုဒယသစ္စာကို ပယ်ခြင်း၊ နိရောဓသစ္စာကို မျက်မှောက်ပြုခြင်း၊ မဂ္ဂသစ္စာကို ပွားစေခြင်းဟူသော ကိစ္စအစွမ်းဖြင့် "ဒုက္ခေဉာဏ်" အစရှိသော အမည်လေးပါးကို ရရှိ၏။ သမ္မာသင်္ကပ္ပ အစရှိသော မဂ္ဂင်တို့သည်လည်း ရှေးအဖို့၌ အမျိုးမျိုးသော ခဏ၊ အမျိုးမျိုးသော အာရုံရှိကုန်၏။ မဂ်ခဏ၌မူ တစ်ခုတည်းသော ခဏ၊ တစ်ခုတည်းသော အာရုံရှိကုန်၏။ ထိုမဂ္ဂင်တို့တွင် သမ္မာသင်္ကပ္ပသည် ကိစ္စအားဖြင့် "နေက္ခမ္မသင်္ကပ္ပ" အစရှိသော အမည်သုံးပါးကို ရရှိ၏။ သမ္မာဝါစာအစရှိသော သုံးပါးသော မဂ္ဂင်တို့သည် ဝိရတီတရားတို့လည်း ဖြစ်ကုန်၏၊ စေတနာတရားတို့လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ မဂ်ခဏ၌မူ ဝိရတီတို့သာ ဖြစ်ကုန်၏။ သမ္မာဝါယာမနှင့် သမ္မာသတိဟူသော ဤနှစ်ပါးသောအပေါင်းသည်လည်း ကိစ္စအားဖြင့် သမ္မပ္ပဓာန်လေးပါး၊ သတိပဋ္ဌာန်လေးပါးတို့၏ အပြားအားဖြင့် အမည်လေးပါးစီ ရရှိကုန်၏။ သမ္မာသမာဓိသည်ကား ရှေးအဖို့၌လည်းကောင်း၊ မဂ်ခဏ၌လည်းကောင်း သမ္မာသမာဓိချည်းသာ ဖြစ်၏။

Iti [Pg.281] imesu aṭṭhasu dhammesu bhagavatā nibbānādhigamāya paṭipannassa yogino bahukārattā paṭhamaṃ sammādiṭṭhi desitā. Ayañhi ‘‘paññāpajjoto paññāsattha’’nti (dha. sa. 20) ca vuttā. Tasmā etāya pubbabhāge vipassanāñāṇasaṅkhātāya sammādiṭṭhiyā avijjandhakāraṃ vidhamitvā kilesacore ghātento khemena yogāvacaro nibbānaṃ pāpuṇāti. Tena vuttaṃ – ‘‘nibbānādhigamāya paṭipannassa yogino bahukārattā paṭhamaṃ sammādiṭṭhi desitā’’ti.

ဤသို့လျှင် ဤမဂ္ဂင်ရှစ်ပါးတို့တွင် မြတ်စွာဘုရားသည် နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ခြင်းငှာ ကျင့်ကြံအားထုတ်သော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်အား များစွာသော ကျေးဇူးကို ပြုတတ်သောကြောင့် ရှေးဦးစွာ သမ္မာဒိဋ္ဌိကို ဟောတော်မူအပ်ပြီ။ အမှန်စင်စစ် ဤသမ္မာဒိဋ္ဌိကို "ပညာတန်ဆောင် (ပညာပဇ္ဇောတ)" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "ပညာလက်နက် (ပညာသတ္ထ)" ဟူ၍လည်းကောင်း ဟောတော်မူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် မဂ်၏ရှေးအဖို့၌ ဝိပဿနာဉာဏ်ဟု ဆိုအပ်သော ဤသမ္မာဒိဋ္ဌိဖြင့် အဝိဇ္ဇာတည်းဟူသော အမိုက်မှောင်ကို ပယ်ဖျောက်၍ ကိလေသာတည်းဟူသော သူပုန်တို့ကို သတ်ဖြတ်လျက် ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် ဘေးကင်းစွာဖြင့် နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ရှိနိုင်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် "နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ခြင်းငှာ ကျင့်ကြံအားထုတ်သော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်အား များစွာသော ကျေးဇူးကို ပြုတတ်သောကြောင့် ရှေးဦးစွာ သမ္မာဒိဋ္ဌိကို ဟောတော်မူအပ်ပြီ" ဟု ငါဆိုအပ်၏။

Sammāsaṅkappo pana tassā bahukāro, tasmā tadanantaraṃ vutto. Yathā hi heraññiko hatthena parivaṭṭetvā parivaṭṭetvā cakkhunā kahāpaṇaṃ olokento – ‘‘ayaṃ cheko, ayaṃ kūṭo’’ti jānāti. Evaṃ yogāvacaropi pubbabhāge vitakkena vitakketvā vipassanāpaññāya olokayamāno – ‘‘ime dhammā kāmāvacarā, ime dhammā rūpāvacarādayo’’ti pajānāti. Yathā vā pana purisena koṭiyaṃ gahetvā parivaṭṭetvā parivaṭṭetvā dinnaṃ mahārukkhaṃ tacchako vāsiyā tacchetvā kamme upaneti, evaṃ vitakkena vitakketvā vitakketvā dinne dhamme yogāvacaro paññāya – ‘‘ime kāmāvacarā, ime rūpāvacarā’’tiādinā nayena paricchinditvā kamme upaneti. Tena vuttaṃ – ‘‘sammāsaṅkappo pana tassā bahukāro, tasmā tadanantaraṃ vutto’’ti. Svāyaṃ yathā sammādiṭṭhiyā evaṃ sammāvācāyapi upakārako. Yathāha – ‘‘pubbe kho, visākha, vitakketvā vicāretvā pacchā vācaṃ bhindatī’’ti, (ma. ni. 1.463) tasmā tadanantaraṃ sammāvācā vuttā.

တစ်ဖန် သမ္မာသင်္ကပ္ပသည် ထိုသမ္မာဒိဋ္ဌိအား များစွာသော ကျေးဇူးကို ပြုတတ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသမ္မာဒိဋ္ဌိ၏ နောက်၌ ဟောတော်မူအပ်၏။ ဥပမာအားဖြင့် ရွှေပန်းတိမ်သည်သည် လက်ဖြင့် လှည့်ပတ်၍ မျက်စိဖြင့် အသပြာဒင်္ဂါးကို ကြည့်ရှုလတ်သော် "ဤအသပြာသည် စစ်မှန်၏၊ ဤအသပြာသည် မစစ်မှန် (အတုဖြစ်၏)" ဟု သိရှိသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း ရှေးအဖို့၌ ဝိတက်ဖြင့် ကြံစည်၍ ဝိပဿနာပညာဖြင့် ရှုလတ်သော် "ဤတရားတို့သည် ကာမာဝစရတရားတို့တည်း၊ ဤတရားတို့သည် ရူပါဝစရတရားတို့တည်း" ဟု အပြားအားဖြင့် သိရှိ၏။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းအားဖြင့် ယောက်ျားတစ်ဦးသည် အစွန်းအဖျား၌ ကိုင်၍ လှိမ့်ကာ ပေးအပ်သော သစ်တုံးကြီးကို သစ်ရွေသမားသည် ဒါးမဖြင့် ရွေ၍ အိမ်ဆောက်မှုအလုပ်၌ အသုံးပြုသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဝိတက်ဖြင့် အဖန်ဖန် ကြံစည်၍ ပေးအပ်သော တရားတို့ကို ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် ပညာဖြင့် "ဤတရားတို့သည် ကာမာဝစရတရားတို့တည်း၊ ဤတရားတို့သည် ရူပါဝစရတရားတို့တည်း" ဟူသော အစရှိသည့် နည်းလမ်းဖြင့် ပိုင်းခြား၍ အလုပ်၌ ဆောင်ယူ၏။ ထို့ကြောင့်ပင် "သမ္မာသင်္ကပ္ပသည် ထိုသမ္မာဒိဋ္ဌိအား များစွာသော ကျေးဇူးကို ပြုတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုသမ္မာဒိဋ္ဌိ၏ နောက်၌ ဟောတော်မူအပ်၏" ဟု ငါဆိုအပ်၏။ ထိုသမ္မာသင်္ကပ္ပသည် သမ္မာဒိဋ္ဌိအား ကျေးဇူးပြုသကဲ့သို့ သမ္မာဝါစာအားလည်း ကျေးဇူးပြုတတ်၏။ "ငါ့ရှင် ဝိသာခ... စကားမပြောမီ ရှေးဦးစွာ ကြံစည်စဉ်းစားပြီးမှ နောက်၌ စကားကို မြွက်ဆို၏" ဟု ဟောတော်မူအပ်သည့်အတိုင်း ထို့ကြောင့် ထိုသမ္မာသင်္ကပ္ပ၏ နောက်၌ သမ္မာဝါစာကို ဟောတော်မူအပ်၏။

Yasmā pana – ‘‘idañcidañca karissāmā’’ti paṭhamaṃ vācāya saṃvidahitvā loke kammante payojenti; tasmā vācā kāyakammassa upakārikāti sammāvācāya anantaraṃ sammākammanto vutto. Catubbidhaṃ pana vacīduccaritaṃ, tividhañca kāyaduccaritaṃ pahāya ubhayaṃ sucaritaṃ pūrentasseva yasmā ājīvaṭṭhamakaṃ sīlaṃ pūreti, na itarassa, tasmā tadubhayānantaraṃ sammāājīvo vutto. Evaṃ visuddhājīvena pana ‘‘parisuddho me ājīvo’’ti ettāvatā ca paritosaṃ katvā suttapamattena viharituṃ na yuttaṃ, atha kho ‘‘sabbiriyāpathesu idaṃ vīriyaṃ samārabhitabba’’nti dassetuṃ tadanantaraṃ sammāvāyāmo vutto. Tato ‘‘āraddhavīriyenapi kāyādīsu catūsu vatthūsu [Pg.282] sati sūpaṭṭhitā kātabbā’’ti dassanatthaṃ tadanantaraṃ sammāsati desitā. Yasmā panevaṃ sūpaṭṭhitā sati samādhissupakārānupakārānaṃ dhammānaṃ gatiyo samannesitvā pahoti ekattārammaṇe cittaṃ samādhātuṃ, tasmā sammāsatiyā anantaraṃ sammāsamādhi desitoti veditabbo. Etesaṃ dhammānaṃ sacchikiriyāyāti etesaṃ sotāpattiphalādīnaṃ paccakkhakiriyatthāya.

တစ်ဖန် လောက၌ "ဤမည် ဤမည်သောအလုပ်ကို ပြုလုပ်ကြကုန်အံ့" ဟု ရှေးဦးစွာ နှုတ်ဖြင့် စီစဉ်ပြီးမှသာလျှင် အလုပ်တို့ကို လုပ်ဆောင်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် နှုတ်မြွက်စကားသည် ကာယကံအား ကျေးဇူးပြုတတ်သောကြောင့် သမ္မာဝါစာ၏ အခြားမဲ့နောက်၌ သမ္မာကမ္မန္တကို ဟောတော်မူအပ်၏။ လေးပါးသော ဝစီဒုစရိုက်နှင့် သုံးပါးသော ကာယဒုစရိုက်တို့ကို ပယ်စွန့်၍ ကာယ၊ ဝစီ နှစ်ပါးသော သုစရိုက်ကို ပြည့်စုံစေသော ပုဂ္ဂိုလ်အားသာလျှင် အာဇီဝဋ္ဌမကသီလသည် ပြည့်စုံ၏၊ အခြားသောပုဂ္ဂိုလ်အား မပြည့်စုံနိုင်။ ထို့ကြောင့် ထိုနှစ်ပါးသော သုစရိုက်တို့၏ အခြားမဲ့၌ သမ္မာအာဇီဝကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ဤသို့ စင်ကြယ်သော အသက်မွေးမှုဖြင့် "ငါ၏ အသက်မွေးမှုသည် စင်ကြယ်ပြီ" ဟု ဤမျှသော အသက်မွေးမှုစင်ကြယ်ခြင်းဖြင့် တင်းတိမ်မှုပြုကာ မေ့မေ့လျော့လျော့ အိပ်စက်နေထိုင်ခြင်းငှာ မသင့်တော်ပေ။ စင်စစ်သော်ကား "အလုံးစုံသော ဣရိယာပုထ်တို့၌ ဤသမ္မပ္ပဓာန်ဝီရိယကို အားထုတ်အပ်၏" ဟု ပြသခြင်းငှာ ထိုသမ္မာအာဇီဝ၏နောက်၌ သမ္မာဝါယာမကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ထို့နောက် "အားထုတ်အပ်သော ဝီရိယရှိသောသူသည်လည်း ကာယအစရှိသော လေးပါးသော ဝတ္ထုတို့၌ သတိကို ကောင်းစွာ ကပ်၍ တည်စေအပ်၏" ဟု ပြသခြင်းငှာ သမ္မာဝါယာမ၏နောက်၌ သမ္မာသတိကို ဟောတော်မူအပ်၏။ ဤသို့ ကောင်းစွာ ကပ်ရောက်တည်ရှိသော သတိသည် သမာဓိအား ကျေးဇူးပြုတတ်သော တရား၊ ကျေးဇူးမဲ့ကို ဖြစ်စေသော တရားတို့၏ အလားအလာများကို စူးစမ်းရှာဖွေပြီးလျှင် တစ်ခုတည်းသော အာရုံ၌ စိတ်ကို ကောင်းစွာ ထားခြင်းငှာ စွမ်းဆောင်နိုင်သောကြောင့် သမ္မာသတိ၏နောက်၌ သမ္မာသမာဓိကို ဟောတော်မူအပ်၏ဟု သိအပ်၏။ "ထိုတရားတို့ကို မျက်မှောက်ပြုခြင်းငှာ" ဟူသည်မှာ ထိုသောတာပတ္တိဖိုလ်စသော တရားတို့ကို ကိုယ်တိုင် မျက်မှောက်ပြုခြင်းအကျိုးငှာ ဖြစ်၏။

Dve pabbajitavatthuvaṇṇanā

ရှင်ရဟန်းနှစ်ပါးဝတ္ထုအဖွင့်

376-377. Ekamidāhanti idaṃ kasmā āraddhaṃ? Ayaṃ kira rājā – ‘‘rūpaṃ attā’’ti evaṃladdhiko, tenassa desanāya cittaṃ nādhimuccati. Atha bhagavatā tassa laddhiyā āvikaraṇatthaṃ ekaṃ kāraṇaṃ āharituṃ idamāraddhaṃ. Tatrāyaṃ saṅkhepattho – ‘‘ahaṃ ekaṃ samayaṃ ghositārāme viharāmi, tatra vasantaṃ maṃ te dve pabbajitā evaṃ pucchiṃsu. Athāhaṃ tesaṃ buddhuppādaṃ dassetvā tantidhammaṃ nāma kathento idamavocaṃ – ‘‘āvuso, saddhāsampanno nāma kulaputto evarūpassa satthu sāsane pabbajito, evaṃ tividhaṃ sīlaṃ pūretvā paṭhamajjhānādīni patvā ṭhito ‘taṃ jīva’ntiādīni vadeyya, yuttaṃ nu kho etamassā’’ti? Tato tehi ‘‘yutta’’nti vutte ‘‘ahaṃ kho panetaṃ, āvuso, evaṃ jānāmi, evaṃ passāmi, atha ca panāhaṃ na vadāmī’’ti taṃ vādaṃ paṭikkhipitvā uttari khīṇāsavaṃ dassetvā ‘‘imassa evaṃ vattuṃ na yutta’’nti avocaṃ. Te mama vacanaṃ sutvā attamanā ahesunti. Evaṃ vutte sopi attamano ahosi. Tenāha – ‘‘idamavoca bhagavā. Attamano oṭṭhaddho licchavī bhagavato bhāsitaṃ abhinandī’’ti.

၃၇၆-၃၇၇. “ဧကမိဒါဟံ” ဟူသော ဤစကားကို မြတ်စွာဘုရားသည် အဘယ်ကြောင့် အားထုတ်တော်မူအပ်သနည်း? စင်စစ်အားဖြင့် ဤလိစ္ဆဝိမင်းသည် “ရုပ်သည် အတ္တဖြစ်၏” ဟု အယူရှိသူ ဖြစ်၏။ ထိုသို့ ရုပ်ကို အတ္တဟု ယူဆထားသောကြောင့် ထိုမင်း၏ စိတ်သည် ဒေသနာတော်၌ မသက်ဝင် မယုံကြည်နိုင် ဖြစ်နေ၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုလိစ္ဆဝိမင်း၏ အယူဝါဒကို ထင်ရှားစေခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ အခြားသော အကြောင်းတစ်ခုကို ဆောင်ပြခြင်းငှာလည်းကောင်း ဤ “ဧကမိဒါဟံ” စသော စကားကို စတင် မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုစကား၏ အကျဉ်းချုပ် အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာ ဤသို့ဖြစ်၏ - “ငါသည် အခါတစ်ပါး၌ ဃောသိတာရုံ ကျောင်းတိုက်၌ သီတင်းသုံးနေတော်မူစဉ် ထိုကျောင်း၌ နေသော ငါဘုရားထံသို့ ထိုပရိဗိုဇ်နှစ်ဦးတို့သည် ရောက်ရှိလာပြီး ဤသို့ မေးမြန်းကြကုန်၏။ ထိုသို့ မေးမြန်းကြသောအခါ ငါသည် ထိုပရိဗိုဇ်တို့အား ဘုရားပွင့်တော်မူပုံကို ပြသ၍ ပါဠိတော်အစဉ်ဖြစ်သော တရားကို ဟောကြားလိုသည်ဖြစ်၍ ဤစကားကို မိန့်တော်မူခဲ့၏။ အဘယ်သို့ မိန့်တော်မူသနည်းဟူမူ - ‘ငါ့ရှင်တို့... သဒ္ဓါတရားနှင့် ပြည့်စုံသော အမျိုးကောင်းသားသည် ဤသို့သော သဘောရှိသော မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်၌ ရဟန်းပြု၍၊ သုံးပါးအပြားရှိသော သီလကို ဖြည့်ကျင့်ကာ ပထမဈာန် စသည်တို့သို့ ရောက်၍ တည်နေသည်ရှိသော် “ထိုအသက်နှင့် ထိုကိုယ်သည် အတူတူပင်ဖြစ်၏” အစရှိသော စကားတို့ကို ပြောဆိုပါမည်လော? ထိုအမျိုးကောင်းသားအား ဤသို့ ယူဆခြင်းသည် သင့်လျော်ပါမည်လော?’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထို့နောက် ထိုပရိဗိုဇ်တို့က ‘သင့်လျော်ပါ၏’ ဟု လျှောက်ထားကြသော် ‘ငါ့ရှင်တို့... ငါသည် ဤပထမဈာန်ကို ဤသို့ သိ၏၊ ဤသို့ မြင်၏။ သို့သော်လည်း ငါသည် ထိုသို့ (တံဇီဝံ တံသရီရံဟူ၍) မဟောကြားပါ’ ဟု ထိုအယူကို ပယ်မြစ်တော်မူပြီးလျှင်၊ ထိုထက် မြင့်မြတ်သော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်ကို ပြသ၍ ‘ဤရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်အား ဤသို့ ပြောဆိုရန် မသင့်လျော်ပါ’ ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ထိုပရိဗိုဇ်တို့သည် ငါ၏ စကားကို ကြားရသဖြင့် ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်ကြကုန်၏” ဟူသော ဤအချက်သည် အကျဉ်းချုပ် အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ဤသို့ မိန့်တော်မူအပ်သော် ထိုလိစ္ဆဝိမင်းသည်လည်း ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်လေသည်။ ထို့ကြောင့် “မြတ်စွာဘုရားသည် ဤစကားကို ဟောကြားတော်မူ၏။ စိတ်နှလုံး ရွှင်လန်းသော ဩဋ္ဌဒ္ဓလိစ္ဆဝိမင်းသည် မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူအပ်သော တရားတော်ကို လွန်စွာနှစ်သက် ဝမ်းမြောက်လေ၏” ဟု ဆိုအပ်သတည်း။

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

ဤသို့လျှင် သုမင်္ဂလဝိလာသိနီအမည်ရှိသော ဒီဃနိကာယ် အဋ္ဌကထာ၌

Mahālisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

မဟာလိသုတ်အဖွင့်သည် ပြီးပြီ။

7. Jāliyasuttavaṇṇanā

၇. ဇာလိယသုတ်အဖွင့်

Dve pabbajitavatthuvaṇṇanā

ဒွိပဗ္ဗဇိတဝတ္ထုအဖွင့်

378. Evaṃ [Pg.283] me sutaṃ…pe… kosambiyanti jāliyasuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā. Ghositārāmeti ghositena seṭṭhinā kate ārāme. Pubbe kira allakapparaṭṭhaṃ nāma ahosi. Tato kotūhaliko nāma daliddo chātakabhayena saputtadāro avantiraṭṭhaṃ gacchanto puttaṃ vahituṃ asakkonto chaḍḍetvā agamāsi, mātā nivattitvā taṃ gahetvā gatā, te ekaṃ gopālakagāmaṃ pavisiṃsu. Gopālakena ca tadā bahupāyāso paṭiyatto hoti, te tato pāyāsaṃ labhitvā bhuñjiṃsu. Atha so puriso balavapāyāsaṃ bhutto jīrāpetuṃ asakkonto rattibhāge kālaṃ katvā tattheva sunakhiyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gahetvā kukkuro jāto, so gopālakassa piyo ahosi. Gopālako ca paccekabuddhaṃ upaṭṭhahati. Paccekabuddhopi bhattakiccapariyosāne kukkurassa ekekaṃ piṇḍaṃ deti, so paccekabuddhe sinehaṃ uppādetvā gopālakena saddhiṃ paṇṇasālampi gacchati. Gopālake asannihite bhattavelāyaṃ sayameva gantvā kālārocanatthaṃ paṇṇasāladvāre bhussati, antarāmaggepi caṇḍamige disvā bhussitvā palāpeti. So paccekabuddhe mudukena cittena kālaṃkatvā devaloke nibbatti. Tatrassa ghosakadevaputto tveva nāmaṃ ahosi. So devalokato cavitvā kosambiyaṃ ekassa kulassa ghare nibbatti. Taṃ aputtako seṭṭhi tassa mātāpitūnaṃ dhanaṃ datvā puttaṃ katvā aggahesi. Atha attano putte jāte sattakkhattuṃ ghātāpetuṃ upakkami. So puññavantatāya sattasupi ṭhānesu maraṇaṃ appatvā avasāne ekāya seṭṭhidhītāya veyyattiyena laddhajīvito aparabhāge pituaccayena seṭṭhiṭṭhānaṃ patvā ghosakaseṭṭhi nāma jāto. Aññepi kosambiyaṃ kukkuṭaseṭṭhi[Pg.284], pāvāriyaseṭṭhīti dve seṭṭhino atthi, iminā saddhiṃ tayo ahesuṃ.

၃၇၈. “ဧဝံ မေ သုတံ၊ ပေ၊ ကောသမ္ဗိယံ” ဟူသော သုတ်သည် ဇာလိယသုတ်တည်း။ ထိုဇာလိယသုတ်၌ ဤဆိုလတ္တံ့သော စကားသည် ရှေး၌ မဖွင့်ရသေးသော (အသစ်ဖြစ်သော) ပုဒ်တို့၏ အဖွင့်တည်း။ “ဃောသိတာရာမေ” ဟူသည်မှာ ဃောသိတသူဌေး ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းအပ်သော ဥယျာဉ်ကျောင်း၌ ဟူလို။ စင်စစ် ရှေးအခါ၌ အလ္လကပ္ပတိုင်းဟူ၍ ရှိခဲ့ဖူး၏။ ထိုပြည်မှ ကောတူဟလိကအမည်ရှိသော ဆင်းရဲသားတစ်ဦးသည် ဆာလောင်မွတ်သိပ်ခြင်းဘေးကြောင့် သားမယားနှင့်တကွ အဝန္တိတိုင်းသို့ သွားစဉ်၊ သားငယ်ကို ချီပိုးယူဆောင်ရန် မစွမ်းနိုင်သဖြင့် စွန့်ပစ်၍ သွားလေ၏။ မိခင်ဖြစ်သူသည် ပြန်လှည့်လာပြီး ထိုကလေးကို ကောက်ယူ၍ သွားခဲ့၏။ ထိုသူတို့သည် နွားကျောင်းသားရွာတစ်ရွာသို့ ဝင်ကြကုန်၏။ ထိုအခါ နွားကျောင်းသားသည်လည်း များစွာသော နို့ဃနာကို ပြင်ဆင်ထားသဖြင့်၊ ထိုသူတို့သည် ထိုနွားကျောင်းသားထံမှ နို့ဃနာကို ရရှိ၍ စားကြကုန်၏။ ထိုအခါ ထိုယောကျ်ားသည် အားရှိလှသော နို့ဃနာကို စားပြီးနောက် အစာမကြေနိုင်သဖြင့် ညဉ့်အချိန်၌ ကွယ်လွန်ကာ ထိုအိမ်၌ပင် ခွေးမ၏ ဝမ်း၌ ပဋိသန္ဓေယူ၍ ခွေးကလေး ဖြစ်လာခဲ့၏။ ထိုခွေးသည် နွားကျောင်းသား၏ ချစ်ခင်အပ်သော ခွေးဖြစ်လာခဲ့၏။ နွားကျောင်းသားသည်လည်း ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတစ်ပါးကို လုပ်ကျွေးပြုစု၏။ ပစ္စေကဗုဒ္ဓါသည်လည်း ဆွမ်းကိစ္စပြီးဆုံးသောအခါ ထိုခွေးအား ဆွမ်းတစ်ဆုပ်စီ ပေးတော်မူ၏။ ထိုခွေးသည် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါအပေါ်၌ ချစ်ခြင်းကို ဖြစ်စေပြီးလျှင် နွားကျောင်းသားနှင့်အတူ သစ်ရွက်ကျောင်းသို့လည်း လိုက်သွားတတ်၏။ နွားကျောင်းသား အနီးအပါး၌ မရှိသောအခါ ဆွမ်းစားချိန်၌ မိမိဘာသာ သွားရောက်၍ အချိန်ကို လျှောက်ထားရန် သစ်ရွက်ကျောင်းတံခါးဝ၌ ဟောင်၏။ လမ်းခရီးအကြား၌လည်း ကြမ်းတမ်းသော သားရဲတိရစ္ဆာန်တို့ကို မြင်လျှင် ဟောင်၍ မောင်းထုတ်၏။ ထိုခွေးသည် ပစ္စေကဗုဒ္ဓါအပေါ်၌ နူးညံ့သော စိတ်ဖြင့် ကွယ်လွန်သဖြင့် နတ်ပြည်၌ သွားရောက်ဖြစ်လေ၏။ ထိုနတ်ပြည်၌ ထိုခွေး၏ အမည်သည် ဃောသကနတ်သား ဟုပင် ဖြစ်၏။ ထိုဃောသကနတ်သားသည် နတ်ပြည်မှ စုတေပြီးသော် ကောသမ္ဗီပြည်၌ အမျိုးကောင်းတစ်ဦး၏ အိမ်၌ ပဋိသန္ဓေတည်၍ မွေးဖွားလာ၏။ သားမရှိသော သူဌေးတစ်ဦးသည် ထိုကလေး၏ မိဘတို့အား ဥစ္စာငွေကြေးပေး၍ မွေးစားသားအဖြစ် ယူခဲ့၏။ ထို့နောက် မိမိ၌ ကိုယ်ပိုင်သားမွေးဖွားလာသောအခါ ထိုသူဌေးသည် ဤကလေးကို ခုနစ်ကြိမ်တိုင်တိုင် သတ်ဖြတ်ရန် ကြိုးပမ်းခဲ့၏။ ထိုကလေးသည် ဘုန်းကံကြီးမားသူဖြစ်သဖြင့် ထိုခုနစ်နေရာလုံး၌ သေဘေးသို့ မရောက်ဘဲ အဆုံး၌ သူဌေးသမီးတစ်ဦး၏ ထက်မြက်သော ဉာဏ်ပညာကြောင့် အသက်ချမ်းသာရာရရှိကာ နောက်ပိုင်းတွင် ဖခင်သူဌေး ကွယ်လွန်သောအခါ သူဌေးရာထူးကို ရရှိသဖြင့် ဃောသကသူဌေးဟု ထင်ရှားကျော်စောလာခဲ့သည်။ ထိုမှတစ်ပါးလည်း ကောသမ္ဗီပြည်၌ ကုက္ကုဋသူဌေးနှင့် ပါဝါရိယသူဌေး ဟူ၍ အခြားသူဌေးနှစ်ဦးလည်း ရှိသေး၏။ ဤဃောသကသူဌေးနှင့် ပေါင်းသော် သူဌေးသုံးဦး ရှိခဲ့ကြကုန်သတည်း။

Tena ca samayena himavantato pañcasatatāpasā sarīrasantappanatthaṃ antarantarākosambiṃ āgacchanti, tesaṃ ete tayo seṭṭhī attano attano uyyānesu paṇṇakuṭiyo katvā upaṭṭhānaṃ karonti. Athekadivasaṃ te tāpasā himavantato āgacchantā mahākantāre tasitā kilantā ekaṃ mahantaṃ vaṭarukkhaṃ patvā tattha adhivatthāya devatāya santikā saṅgahaṃ paccāsisantā nisīdiṃsu. Devatā sabbālaṅkāravibhūsitaṃ hatthaṃ pasāretvā tesaṃ pānīyapānakādīni datvā kilamathaṃ paṭivinodesi, ete devatāyānubhāvena vimhitā pucchiṃsu – ‘‘kiṃ nu kho, devate, kammaṃ katvā tayā ayaṃ sampatti laddhā’’ti? Devatā āha – ‘‘loke buddho nāma bhagavā uppanno, so etarahi sāvatthiyaṃ viharati, anāthapiṇḍiko gahapati taṃ upaṭṭhahati. So uposathadivasesu attano bhatakānaṃ pakatibhattavetanameva datvā uposathaṃ kārāpesi. Athāhaṃ ekadivasaṃ majjhanhike pātarāsatthāya āgato kañci bhatakakammaṃ akarontaṃ disvā – ‘ajja manussā kasmā kammaṃ na karontī’ti pucchiṃ. Tassa me tamatthaṃ ārocesuṃ. Athāhaṃ etadavocaṃ – ‘idāni upaḍḍhadivaso gato, sakkā nu kho upaḍḍhuposathaṃ kātu’nti. Tato seṭṭhissa paṭivedetvā ‘‘sakkā kātu’’nti āha. Svāhaṃ upaḍḍhadivasaṃ upaḍḍhuposathaṃ samādiyitvā tadaheva kālaṃ katvā imaṃ sampattiṃ paṭilabhi’’nti.

ထိုအခါ၌ ဟိမဝန္တာမှ ငါးရာသော အရေအတွက်ရှိကုန်သော ရသေ့တို့သည် ကိုယ်ခန္ဓာကို ပြည့်ဖြိုးအားပြည့်စေရန် အလို့ငှာ အကြားအကြား၌ ကောသမ္ဗီပြည်သို့ လာတတ်ကြကုန်၏။ ထိုရသေ့တို့အား ဤသူဌေးသုံးဦးတို့သည်လည်း မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင်ဥယျာဉ်တို့၌ သစ်ရွက်ကျောင်းတို့ကို ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းပြီး လုပ်ကျွေးပြုစုခြင်းကို ပြုကြကုန်၏။ ထိုအခါ တစ်နေ့သ၌ ထိုရသေ့တို့သည် ဟိမဝန္တာမှ ပြန်လာကြကုန်လသော်၊ ကြီးစွာသော ခရီးခဲတောကြီး၌ ဆာလောင်မွတ်သိပ် ပင်ပန်းကြသဖြင့် ကြီးစွာသော ညောင်ပင်ကြီးတစ်ပင်သို့ ရောက်ရှိကြလေ၏။ ထိုညောင်ပင်၌ စိုးအုပ်နေထိုင်သော ရုက္ခစိုးနတ်မင်းထံမှ ချီးမြှင့်မစခြင်းကို တောင့်တမျှော်လင့်လျက် ထိုညောင်ပင်ရင်း၌ ထိုင်နေကြကုန်၏။ ရုက္ခစိုးနတ်သည် အလုံးစုံသော တန်ဆာတို့ဖြင့် ဆင်ယင်အပ်သော လက်တော်ကို ဆန့်တန်း၍ ထိုရသေ့တို့အား သောက်ရေ၊ ဖျော်ရည် စသည်တို့ကို ပေးလှူကာ ပင်ပန်းနွမ်းနယ်မှုကို ပြေပျောက်စေ၏။ ထိုရသေ့တို့သည် ရုက္ခစိုးနတ်၏ အာနုဘော်တော်ကြောင့် အံ့ဩမိန်းမောကြသဖြင့် “နတ်မင်း... သင်သည် အဘယ်သို့သော ကောင်းမှုကံကို ပြုခဲ့သဖြင့် ဤစည်းစိမ်ချမ်းသာကို ရရှိအပ်ပါသနည်း?” ဟု မေးမြန်းကြကုန်၏။ ရုက္ခစိုးနတ်မင်းက ပြောကြားသည်မှာ - “လောက၌ ဘုရားတည်းဟူသော မြတ်စွာဘုရားသည် ပွင့်ထွန်းတော်မူခဲ့ပါပြီ။ ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် ယခုအခါ သာဝတ္ထိပြည်၌ သီတင်းသုံးတော်မူနေပါသည်။ အနာထပိဏ်သူဌေးကြီးသည် ထိုမြတ်စွာဘုရားကို ပြုစုလုပ်ကျွေးလျက်ရှိပါ၏။ ထိုသူဌေးကြီးသည် ဥပုသ်နေ့တို့၌ မိမိ၏ အလုပ်သမားတို့အား အလုပ်မခိုင်းဘဲ ပုံမှန်ရရှိမြဲဖြစ်သော ထမင်းရိက္ခာကို ပေး၍ ဥပုသ်စောင့်ထိန်းစေ၏။ ထိုအခါ တစ်နေ့သ၌ အကျွန်ုပ်သည် မွန်းတည့်ချိန်တွင် နံနက်စာစားရန် ပြန်လာခဲ့ရာ၊ တစ်စုံတစ်ယောက်သောသူမျှ အလုပ်မလုပ်သည်ကို မြင်၍ ‘ယနေ့ လူတို့သည် အဘယ်ကြောင့် အလုပ်မလုပ်ကြပါသနည်း’ ဟု မေးမြန်းခဲ့ပါသည်။ ထိုအခါ လူတို့က အကျွန်ုပ်အား ထိုအကြောင်းကို ပြောပြကြကုန်၏။ ထိုအခါ အကျွန်ုပ်က ‘ယခုအခါ နေ့ဝက်မျှ လွန်သွားခဲ့ပြီ၊ နေ့ဝက်မျှသာဖြစ်သော ဥပုသ်ကို ဆောက်တည်၍ ရနိုင်ပါမည်လော’ ဟု ပြောခဲ့ပါသည်။ ထို့နောက် သူဌေးကြီးထံ ခွင့်တောင်းပြီး တစ်ဖန်သိစေသဖြင့် ‘နေ့ဝက်ဥပုသ်ကို ဆောက်တည်နိုင်သည်’ ဟု ပြောကြားခဲ့၏။ ထိုအကျွန်ုပ်သည် နေ့ဝက်ပတ်လုံး နေ့ဝက်ဥပုသ်ကို ဆောက်တည်ခဲ့ပြီး ထိုနေ့၌ပင် ကွယ်လွန်ခဲ့သဖြင့် ဤနတ်စည်းစိမ်ကို ရရှိခဲ့ခြင်း ဖြစ်ပါသည်” ဟု ဆိုခဲ့သတည်း။

Atha te tāpasā ‘‘buddho kira uppanno’’ti sañjātapītipāmojjā tatova sāvatthiṃ gantukāmā hutvāpi – ‘‘bahukārā no upaṭṭhākaseṭṭhino tesampi imamatthamārocessāmā’’ti kosambiṃ gantvā seṭṭhīhi katasakkārabahumānā ‘‘tadaheva mayaṃ gacchāmā’’ti āhaṃsu. ‘‘Kiṃ, bhante, turitāttha, nanu tumhe pubbe cattāro pañca māse vasitvā gacchathā’’ti ca vutte taṃ pavattiṃ ārocesuṃ. ‘‘Tena hi, bhante, saheva gacchāmā’’ti ca vutte ‘‘gacchāma mayaṃ, tumhe saṇikaṃ āgacchathā’’ti sāvatthiṃ gantvā bhagavato santike pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Tepi seṭṭhino pañcasatapañcasatasakaṭaparivārā [Pg.285] sāvatthiṃ gantvā dānādīni datvā kosambiṃ āgamanatthāya bhagavantaṃ yācitvā paccāgamma tayo vihāre kāresuṃ. Tesu kukkuṭaseṭṭhinā kato kukkuṭārāmo nāma, pāvāriyaseṭṭhinā kato pāvārikambavanaṃ nāma, ghositaseṭṭhinā kato ghositārāmo nāma ahosi. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘kosambiyaṃ viharati ghositārāme’’ti.

ထိုအခါ ထိုရသေ့တို့သည် 'မြတ်စွာဘုရား ပွင့်တော်မူပြီတတ်' ဟု ကြားသိရသဖြင့် လွန်စွာဖြစ်သော နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်ခြင်း ရှိကြကုန်သည်ဖြစ်၍ ထိုညောင်ပင်မှပင် သာဝတ္ထိပြည်သို့ သွားလိုကြကုန်သော်လည်း 'ငါတို့အား များစွာသော ကျေးဇူးကို ပြုတတ်ကုန်သော အလုပ်အကျွေးသူဌေးတို့ ရှိကုန်၏၊ ထိုသူဌေးတို့အားလည်း ဤဘုရားပွင့်တော်မူပြီဟူသော အကြောင်းအရာကို ပြောကြားကြကုန်ဦးစို့' ဟု တိုင်ပင်ကြံစည်၍ ကောသမ္ဗီပြည်သို့ သွားကြပြီးလျှင် သူဌေးတို့သည် ကောင်းစွာပူဇော်မြတ်နိုးခြင်းကို ပြုအပ်ကုန်သည်ဖြစ်၍ 'ထိုနေ့၌ပင် ငါတို့သည် သွားကြကုန်အံ့' ဟု ပြောဆိုကြကုန်၏။ 'အရှင်ဘုရားတို့... အဘယ်ကြောင့် အဆောတလျင် ဖြစ်ကြပါကုန်သနည်း၊ အရှင်တို့သည် ရှေးအခါ၌ လေးလပတ်လုံးသော်လည်းကောင်း၊ ငါးလပတ်လုံးသော်လည်းကောင်း နေပြီးမှ ပြန်ကြသည်မဟုတ်ပါလော' ဟု လျှောက်ထားလတ်သော် ထိုဘုရားပွင့်တော်မူပြီဟူသော အကြောင်းကို ပြောကြားကြကုန်၏။ 'အရှင်ဘုရားတို့... ထိုသို့ဖြစ်လျှင် အတူတကွသာ သွားကြပါကုန်စို့' ဟု လျှောက်ထားလတ်သော် 'ငါတို့ သွားနှင့်ကြကုန်အံ့၊ သင်တို့သည် ဖြည်းဖြည်း လိုက်ခဲ့ကြကုန်လော' ဟု ပြောဆိုကာ သာဝတ္ထိပြည်သို့ သွား၍ မြတ်စွာဘုရား၏ အထံ၌ ရဟန်းပြုကြပြီးလျှင် ပဋိသမ္ဘိဒါနှင့်တကွသော အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်တော်မူကြကုန်၏။ ထိုသူဌေးတို့သည်လည်း ငါးရာ ငါးရာသော လှည်းအခြံအရံ ရှိကြကုန်သည်ဖြစ်၍ သာဝတ္ထိပြည်သို့ သွားကာ ဒါနအစရှိသော ကောင်းမှုတို့ကို ပြုပြီးလျှင် ကောသမ္ဗီပြည်သို့ ကြွလာတော်မူခြင်းအကျိုးငှာ မြတ်စွာဘုရားကို တောင်းပန်ပြီး၍ ပြန်လာကာ ကျောင်းတိုက်သုံးတိုက်တို့ကို ဆောက်လုပ်စေကြကုန်၏။ ထိုကျောင်းတိုက်တို့တွင် ကုက္ကုဋသူဌေး ဆောက်လုပ်အပ်သော ကျောင်းတိုက်သည် ကုက္ကုဋာရုံကျောင်းတိုက် မည်၏။ ပါဝါရိယသူဌေး ဆောက်လုပ်အပ်သော ကျောင်းတိုက်သည် ပါဝါရိကမ္ဗဝနကျောင်းတိုက် မည်၏။ ဃောသိတသူဌေး ဆောက်လုပ်အပ်သော ကျောင်းတိုက်သည် ဃောသိတာရုံကျောင်းတိုက် မည်၏။ ထိုဃောသိတာရုံကျောင်းတိုက်ကို ရည်ရွယ်၍ အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်သည် 'ကောသမ္ဗိယံ ဝိဟရတိ ဃောသိတာရာမေ' ဟု လျှောက်ထားတော်မူအပ်သတည်း။

Muṇḍiyoti idaṃ tassa nāmaṃ. Jāliyoti idampi itarassa nāmameva. Yasmā panassa upajjhāyo dārumayena pattena piṇḍāya carati, tasmā dārupattikantevāsīti vuccati. Etadavocunti upārambhādhippāyena vādaṃ āropetukāmā hutvā etadavocuṃ. Iti kira nesaṃ ahosi, sace samaṇo gotamo ‘‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’’nti vakkhati, athassa mayaṃ etaṃ vādaṃ āropessāma – ‘‘bho gotama, tumhākaṃ laddhiyā idheva satto bhijjati, tena vo vādo ucchedavādo hotī’’ti. Sace pana ‘‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’’nti vakkhati, athassetaṃ vādaṃ āropessāma ‘‘tumhākaṃ vāde rūpaṃ bhijjati, na satto bhijjati. Tena vo vāde satto sassato āpajjatī’’ti. Atha bhagavā ‘‘ime vādāropanatthāya pañhaṃ pucchanti, mama sāsane ime dve ante anupagamma majjhimā paṭipadā atthīti na jānanti, handa nesaṃ pañhaṃ avissajjetvā tassāyeva paṭipadāya āvibhāvatthaṃ dhammaṃ desemī’’ti cintetvā ‘‘tena hāvuso’’tiādimāha.

'မုဏ္ဍိယ' ဟူသော ဤအမည်သည် ထိုပရိဗိုဇ်၏ အမည်ဖြစ်၏။ 'ဇာလိယ' ဟူသော ဤအမည်သည်လည်း အခြားပရိဗိုဇ်၏ အမည်ပင်ဖြစ်၏။ ထိုမှတစ်ပါး အကြင်ကြောင့် ထိုဇာလိယပရိဗိုဇ်၏ ဥပဇ္ဈာယ်ဆရာသည် သစ်သားသပိတ်ဖြင့် ဆွမ်းအလို့ငှာ လှည့်လည်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုဇာလိယပရိဗိုဇ်ကို သစ်သားသပိတ်ဆောင်သော ဆရာ၏ အနီးနေတပည့် (ဒါရုပတ္တိကာန္တေဝါသိ) ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ 'ဧတဒဝေါစုံ' ဟူသည်ကား သူတစ်ပါးတို့၏ အယူဝါဒကို ကပ်၍ ဖျက်ဆီးလိုသော အလိုရှိသဖြင့် အပြစ်တင်လိုကြသည်ဖြစ်၍ ဤစကားကို ပြောဆိုကြကုန်၏။ ထိုပရိဗိုဇ်တို့အား ဤသို့သော အကြံရှိသတတ်။ 'အကယ်၍ ရဟန်းဂေါတမသည် "ထိုဇီဝသည် ထိုကိုယ်သရီရပင်ဖြစ်၏" ဟု ဆိုအံ့၊ ထိုသို့ဆိုလျှင် ငါတို့သည် ထိုရဟန်းဂေါတမ၏အပေါ်၌ "အိုရဟန်းဂေါတမ... အရှင်တို့၏ အယူဝါဒအားဖြင့် ဤဘဝ၌ပင် သတ္တဝါသည် ပျက်စီး၏၊ ထို့ကြောင့် အရှင်တို့၏ အယူဝါဒသည် ဥစ္ဆေဒဝါဒ ဖြစ်၏" ဟု ဤအပြစ်ကို တင်ကြကုန်အံ့။ အကယ်၍ "ဇီဝသည် တခြား၊ ကိုယ်သရီရသည် တခြားဖြစ်၏" ဟု ဆိုပါမူ၊ ထိုသို့ဆိုလျှင်လည်း ငါတို့သည် "အရှင်တို့၏ အယူဝါဒ၌ ရုပ်ခန္ဓာသည် ပျက်စီး၏၊ သတ္တဝါသည် မပျက်စီး၊ ထို့ကြောင့် အရှင်တို့၏ အယူဝါဒ၌ သတ္တဝါသည် မြဲသော သဿတဝါဒသို့ ရောက်၏" ဟု ဤအပြစ်ကို တင်ကြကုန်အံ့' ဟူသော အကြံ ဖြစ်သတတ်။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် 'ဤပရိဗိုဇ်တို့သည် ငါ့အား အပြစ်တင်လိုသဖြင့် ဤပြဿနာကို မေးကြကုန်၏၊ ငါဘုရား၏ သာသနာတော်၌ ဤနှစ်ပါးသော အစွန်းတို့သို့ မကပ်ရောက်ဘဲ အလယ်အလတ်ဖြစ်သော မဇ္ဈိမပဋိပဒါ အကျင့်လမ်းရှိသည်ကို မသိကြကုန်၊ ယခုအခါ၌ ထိုပရိဗိုဇ်တို့၏ ပြဿနာကို တိုက်ရိုက်မဖြေဘဲ ထိုမဇ္ဈိမပဋိပဒါ အကျင့်လမ်းကိုသာ ထင်ရှားစေခြင်းအကျိုးငှာ တရားဟောတော်မူအံ့' ဟု ကြံစည်တော်မူ၍ 'တေနဟာဝုသော' အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူပြီ။

379-380. Tattha kallaṃ nu kho tassetaṃ vacanāyāti tassetaṃ saddhāpabbajitassa tividhaṃ sīlaṃ paripūretvā paṭhamajjhānaṃ pattassa yuttaṃ nu kho etaṃ vattunti attho. Taṃ sutvā paribbājakā puthujjano nāma yasmā nibbicikiccho na hoti, tasmā kadāci evaṃ vadeyyāti maññamānā – ‘‘kallaṃ tassetaṃ vacanāyā’’ti āhaṃsu. Atha ca panāhaṃ na vadāmīti ahaṃ etamevaṃ jānāmi, no ca evaṃ vadāmi, atha kho kasiṇaparikammaṃ katvā bhāventassa paññābalena uppannaṃ mahaggatacittametanti saññaṃ ṭhapesiṃ. Na [Pg.286] kallaṃ tassetanti idaṃ te paribbājakā – ‘‘yasmā khīṇāsavo vigatasammoho tiṇṇavicikiccho, tasmā na yuttaṃ tassetaṃ vattu’’nti maññamānā vadanti. Sesamettha uttānatthamevāti.

၃၇၉-၃၈၀. ထို 'တေနဟာဝုသော' အစရှိသော စကားရပ်၌ 'ကလ္လံ နု ခေါ တဿေတံ ဝစနာယ' ဟူသည်ကား သဒ္ဓါတရားဖြင့် ရဟန်းပြု၍ သုံးပါးသောအပြားရှိသော သီလကို ဖြည့်စွက်ကာ ပဌမဈာန်သို့ ရောက်ပြီးသော ထိုရဟန်းအား 'တံ ဇီဝံ တံ သရီရံ' ဟူသော စကားကို ပြောဆိုခြင်းငှာ သင့်လျော်ပါအံ့လောဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုစကားကို ကြားရလျှင် ပရိဗိုဇ်တို့သည် ပုထုဇဉ်မည်သည် ဝိစိကိစ္ဆာ မကင်းသေးသောကြောင့် တစ်ရံတစ်ခါ၌ 'တံ ဇီဝံ တံ သရီရံ' သို့မဟုတ် 'အညံ ဇီဝံ အညံ သရီရံ' ဟု ပြောဆိုရာ၏ဟု မှတ်ထင်ကြသဖြင့် 'ကလ္လံ တဿေတံ ဝစနာယ' ဟု လျှောက်ကြကုန်၏။ 'အထ စ ပနာဟံ န ဝဒါမိ' ဟူသည်ကား ငါသည် ဤပဌမဈာန်ကို ဤသို့ သိပါသော်လည်း 'တံ ဇီဝံ တံ သရီရံ၊ အညံ ဇီဝံ အညံ သရီရံ' ဟု ငါမမိန့်ဆိုပါ၊ စင်စစ်သော်ကား ဤဈာန်သည် ကသိုဏ်းပရိကံကို ပြု၍ ပွားများသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ ပညာအစွမ်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော မဟဂ္ဂုတ်စိတ်မျှသာတည်းဟု အမှတ်အသားကို ထားတော်မူပြီ။ 'န ကလ္လံ တဿေတံ' ဟူသော စကားကို ထိုပရိဗိုဇ်နှစ်ဦးတို့သည် 'အာသဝေါကုန်ပြီးသော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်သည် တွေဝေခြင်း ကင်း၏၊ ဝိစိကိစ္ဆာကို လွန်မြောက်ပြီးဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုရဟန္တာအား ထိုသို့ပြောဆိုရန် မသင့်လျော်ပါ' ဟု နှလုံးသွင်းလျက် ပြောဆိုကြကုန်၏။ ဤသုတ်၌ ကြွင်းသောပုဒ်တို့သည် ပေါ်လွင်သောအနက်ရှိသည်သာ ဖြစ်၏။

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

ဤသို့ သုမင်္ဂလဝိလာသိနီမည်သော ဒီဃနိကာယ်အဋ္ဌကထာ၌

Jāliyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ဇာလိယသုတ်အဖွင့် ပြီးပြီ။

8. Mahāsīhanādasuttavaṇṇanā

၈. မဟာသီဟနာဒသုတ်အဖွင့်

Acelakassapavatthuvaṇṇanā

အစေလကဿပဝတ္ထုအဖွင့်

381. Evaṃ [Pg.287] me sutaṃ…pe… uruññāyaṃ viharatīti mahāsīhanādasuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā. Uruññāyanti uruññāti tassa raṭṭhassapi nagarassapi etadeva nāmaṃ, bhagavā uruññānagaraṃ upanissāya viharati. Kaṇṇakatthale migadāyeti tassa nagarassa avidūre kaṇṇakatthalaṃ nāma eko ramaṇīyo bhūmibhāgo atthi. So migānaṃ abhayatthāya dinnattā ‘‘migadāyo’’ti vuccati, tasmiṃ kaṇṇakatthale migadāye. Aceloti naggaparibbājako. Kassapoti tassa nāmaṃ. Tapassinti tapanissitakaṃ. Lūkhājīvinti acelakamuttācārādivasena lūkho ājīvo assāti lūkhājīvī, taṃ lūkhājīviṃ. Upakkosatīti upaṇḍeti. Upavadatīti hīḷeti vambheti. Dhammassa ca anudhammaṃ byākarontīti bhotā gotamena vuttakāraṇassa anukāraṇaṃ kathenti. Sahadhammiko vādānuvādoti parehi vuttakāraṇena sakāraṇo hutvā tumhākaṃ vādo vā anuvādo vā viññūhi garahitabbaṃ, kāraṇaṃ koci appamattakopi kiṃ na āgacchati. Idaṃ vuttaṃ hoti, ‘‘kiṃ sabbākārenapi tava vāde gārayhaṃ kāraṇaṃ natthī’’ti. Anabbhakkhātukāmāti na abhūtena vattukāmā.

၃၈၁. 'ဧဝံ မေ သုတံ... ပေ... ဥရုညာယံ ဝိဟရတိ' ဟူသော ဤသုတ်သည် မဟာသီဟနာဒသုတ် ဖြစ်၏။ ထိုမဟာသီဟနာဒသုတ်၌ ဤဆိုလတ္တံ့သည်ကား အသစ်ဖြစ်သော ပုဒ်တို့၏ အဖွင့်တည်း။ 'ဥရုညာယံ' ဟူသည်ကား ထိုတိုင်းပြည်၏လည်းကောင်း၊ ထိုမြို့၏လည်းကောင်း 'ဥရုညာ' ဟူ၍ ဤအမည်သည်သာ ဖြစ်၏၊ မြတ်စွာဘုရားသည် ဥရုညာမြို့ကို မှီ၍ သီတင်းသုံးတော်မူ၏။ 'ကဏ္ဏကတ္ထလေ မိဂဒါယေ' ဟူသည်ကား ထိုဥရုညာမြို့၏ အနီး၌ ကဏ္ဏကတ္ထလမည်သော မွေ့လျော်ဖွယ်ကောင်းသော မြေအဖို့တစ်ခု ရှိ၏။ ထိုမြေအဖို့ကို သားကောင်တို့အား ဘေးမဲ့ပေးထားသောကြောင့် 'မိဂဒါယ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏၊ ထိုကဏ္ဏကတ္ထလအမည်ရှိသော သားဘေးမဲ့ပေးရာ တော၌။ 'အစေလော' ဟူသည်ကား အဝတ်မဆီး အချည်းနှီးသော ပရိဗိုဇ်တည်း။ 'ကဿပေါ' ဟူသည်ကား ထိုပရိဗိုဇ်၏ အမည်တည်း။ 'တပဿိံ' ဟူသည်ကား အကျင့်ကို မှီသောသူကို ဆိုလိုသည်။ 'လူခါဇီဝိံ' ဟူသည်ကား အစေလကအကျင့်၊ အမျိုးကောင်းသားတို့ စွန့်အပ်သော အလေ့အကျင့် စသည်တို့၏အစွမ်းဖြင့် ကြမ်းတမ်းသော အသက်မွေးခြင်းရှိသောကြောင့် လူခါဇီဝီ မည်၏၊ ထိုကြမ်းတမ်းသော အသက်မွေးခြင်းရှိသောသူကို။ 'ဥပက္ကောသတိ' ဟူသည်ကား ပြောင်လှောင်၏။ 'ဥပဝဒတိ' ဟူသည်ကား ကဲ့ရဲ့ရှုံ့ချ၏။ 'ဓမ္မဿ စ အနုဓမ္မံ ဗျာကရောန္တိ' ဟူသည်ကား အရှင်ဂေါတမ ပြောဆိုအပ်သော အကြောင်းအရာအား လျော်ကန်သော အကြောင်းအရာကို ပြောဆိုကြပါကုန်သလော။ 'သဟဓမ္မိကော ဝါဒါနုဝါဒေါ' ဟူသည်ကား သူတစ်ပါးတို့ ပြောဆိုအပ်သော အကြောင်းအကျိုးနှင့်တကွဖြစ်၍ သင်တို့၏ ရှေးဦးပြောဆိုချက် ဝါဒသည်လည်းကောင်း၊ နောက်မှ ထပ်ဆင့်ပြောဆိုချက် ဝါဒသည်လည်းကောင်း ပညာရှိတို့ ကဲ့ရဲ့ထိုက်သော အကြောင်းသို့ စိုးစဉ်းမျှ ရောက်ပါသလော။ ဤဆိုလိုချက်ကား- အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့်လည်း သင်၏ဝါဒ၌ ကဲ့ရဲ့ထိုက်သော အကြောင်းတစ်စုံတစ်ရာ မရှိသည်မဟုတ်လော ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အနဗ္ဘက္ခာတုကာမာ' ဟူသည်ကား မဟုတ်မမှန်သော အကြောင်းဖြင့် မစွပ်စွဲလို၊ မပြောဆိုလိုကြကုန်။

382. Ekaccaṃ tapassiṃ lūkhājīvintiādīsu idhekacco acelakapabbajjāditapanissitattā tapassī ‘‘lūkhena jīvitaṃ kappessāmī’’ti tiṇagomayādibhakkhanādīhi nānappakārehi attānaṃ kilameti, appapuññatāya ca sukhena jīvitavuttimeva na labhati, so tīṇi duccaritāni pūretvā niraye nibbattati.

၃၈၂. 'ဧကစ္စံ တပဿိံ လူခါဇီဝိံ' အစရှိသော ပါဠိရပ်တို့၌ အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏- ဤလောက၌ အချို့သောသူသည် အဝတ်မရှိသော အစေလကအဖြစ် စသော အကျင့်ကို မှီသည်ဖြစ်၍ တပဿီမည်၏၊ 'ကြမ်းတမ်းစွာ အသက်မွေးအံ့' ဟု ကြံစည်၍ မြက်၊ နွားချေး စသည်တို့ကို စားခြင်း အစရှိသော အထူးထူးသော အကျင့်တို့ဖြင့် မိမိကိုယ်ကို ပင်ပန်းစေ၏၊ ထို့ပြင် ပုညကံမရှိသဖြင့် ချမ်းသာစွာ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းမှုကို မရရှိပေ၊ ထိုသူသည် ဒုစရိုက်သုံးပါးကို ဖြည့်ကျင့်သဖြင့် ငရဲ၌ ဖြစ်ရ၏။

Aparo tādisaṃ tapanissitopi puññavā hoti, labhati lābhasakkāraṃ. So ‘‘na dāni mayā sadiso atthī’’ti attānaṃ ucce ṭhāne sambhāvetvā ‘‘bhiyyosomattāya lābhaṃ uppādessāmī’’ti anesanavasena tīṇi duccaritāni pūretvā niraye nibbattati. Ime dve sandhāya paṭhamanayo vutto.

အခြားသော ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးမူကား ထိုကဲ့သို့သော အကျင့်ကို မှီသော်လည်း ပုညကံရှိ၏၊ လာဘ်သက္ကာရကို ရရှိ၏။ ထိုသူသည် 'ယခုအခါ ငါနှင့်တူသူ မရှိတော့ပြီ' ဟု မိမိကိုယ်ကို မြင့်မြတ်ရာ၌ ထား၍ ကြွားဝါကာ 'အတိုင်းအရှည်ထက် လွန်ကဲစွာ လာဘ်ကို ဖြစ်ထွန်းစေအံ့' ဟု ကြံစည်ကာ မရှာမှီးအပ်သော အနေသနဖြင့် ဒုစရိုက်သုံးပါးကို ဖြည့်ကျင့်သဖြင့် ငရဲ၌ ဖြစ်ရ၏။ ဤငရဲ၌ ဖြစ်ကြရသော အပ္ပပုညနှင့် ပုညဝန္တ ပုဂ္ဂိုလ်နှစ်ဦးတို့ကို ရည်ရွယ်၍ ပထမနည်းကို မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူအပ်၏။

Aparo tapanissitako lūkhājīvī appapuñño hoti, na labhati sukhena jīvitavuttiṃ. So ‘‘mayhaṃ pubbepi akatapuññatāya sukhajīvikā nuppajjati[Pg.288], handadāni puññāni karomī’’ti tīṇi sucaritāni pūretvā sagge nibbattati.

အခြားသော အကျင့်မှီသူသည် ကြမ်းတမ်းသော အသက်မွေးခြင်းရှိ၏၊ ပုညကံမရှိ၊ ချမ်းသာစွာ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းမှုကို မရရှိပေ။ ထိုသူသည် 'ငါသည် ရှေးဘဝကလည်း ကောင်းမှုမပြုခဲ့သဖြင့် ချမ်းသာစွာ အသက်မွေးရခြင်း မဖြစ်ပေါ်လာပေ၊ ယခုချက်ချင်းပင် ကောင်းမှုတို့ကို ပြုတော့အံ့' ဟု ကြံစည်၍ သုစရိုက်သုံးပါးကို ဖြည့်ကျင့်သဖြင့် နတ်ပြည်၌ ဖြစ်ရ၏။

Aparo lūkhājīvī puññavā hoti, labhati sukhena jīvitavuttiṃ. So – ‘‘mayhaṃ pubbepi katapuññatāya sukhajīvikā uppajjatī’’ti cintetvā anesanaṃ pahāya tīṇi sucaritāni pūretvā sagge nibbattati. Ime dve sandhāya dutiyanayo vutto.

အခြားသော ကြမ်းတမ်းစွာ အသက်မွေးသူသည် ပုညကံရှိ၏၊ ချမ်းသာစွာ အသက်မွေးဝမ်းကျောင်းမှုကို ရရှိ၏။ ထိုသူသည် 'ငါသည် ရှေးဘဝက ပြုအပ်သော ကောင်းမှုရှိခဲ့သဖြင့် ချမ်းသာစွာ အသက်မွေးရခြင်း ဖြစ်ပေါ်လာပေ၏' ဟု ကြံစည်၍ မရှာမှီးအပ်သော ပစ္စည်းကို ရှာခြင်း (အနေသန) ကို စွန့်ပယ်ကာ သုစရိုက်သုံးပါးကို ဖြည့်ကျင့်သဖြင့် နတ်ပြည်၌ ဖြစ်ရ၏။ ဤနတ်ပြည်၌ ဖြစ်ကြရသော ပုဂ္ဂိုလ်နှစ်ဦးတို့ကို ရည်ရွယ်၍ ဒုတိယနည်းကို မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူအပ်သတည်း။

Eko pana tapassī appadukkhavihārī hoti bāhirakācārayutto tāpaso vā channaparibbājako vā, appapuññatāya ca manāpe paccaye na labhati. So anesanavasena tīṇi duccaritāni pūretvā attānaṃ sukhe ṭhapetvā niraye nibbattati.

တစ်ဖက်တွင်မူ အချို့သော အကျင့်ရှိသူသည် အနည်းငယ်မျှသော ဆင်းရဲခြင်းဖြင့် နေလေ့ရှိ၏။ သာသနာပအကျင့်နှင့် ယှဉ်သော ရသေ့သော်လည်းကောင်း၊ အဝတ်ဖြင့် ဖုံးလွှမ်းအပ်သော ပရိဗ္ဗိုဇ်သော်လည်းကောင်း ဖြစ်တတ်၏။ သို့သော် ကောင်းမှုကံမရှိသဖြင့် စိတ်ကြည်နူးဖွယ်ကောင်းသော ပစ္စည်းတို့ကို မရရှိပေ။ ထိုသူသည် မရှာမှီးထိုက်သည်ကို ရှာမှီးခြင်းဖြင့် ဒုစရိုက်သုံးပါးတို့ကို ဖြည့်ကျင့်ကာ မိမိကိုယ်ကို ချမ်းသာစေလျက် ငရဲ၌ ဖြစ်ရလေ၏။

Aparo puññavā hoti, so – ‘‘na dāni mayā sadiso atthī’’ti mānaṃ uppādetvā anesanavasena lābhasakkāraṃ vā uppādento micchādiṭṭhivasena – ‘‘sukho imissā paribbājikāya daharāya mudukāya lomasāya samphasso’’tiādīni cintetvā kāmesu pātabyataṃ vā āpajjanto tīṇi duccaritāni pūretvā niraye nibbattati. Ime dve sandhāya tatiyanayo vutto.

အခြားသော ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးမူကား ကောင်းမှုကံရှိ၏။ ထိုသူသည် "ယခုအခါ ငါနှင့်တူသူ မရှိတော့ပြီ" ဟု မာနကို ဖြစ်စေပြီးလျှင် မရှာမှီးအပ်သော နည်းလမ်းဖြင့် လာဘသက္ကာရကို ဖြစ်စေလျက်သော်လည်းကောင်း၊ မိစ္ဆာအယူ၏ အစွမ်းဖြင့် "နုပျို နုညံ့ပြီး နုနယ်နီမြန်းသော အမွေးရှိသည့် ဤပရိဗ္ဗိုဇ်မကလေး၏ အတွေ့သည် ချမ်းသာစရာ ကောင်းလှပေစွ" ဟု အစရှိသဖြင့် ကြံစည်ကာ ဝတ္ထုကာမတို့၌ နစ်မွန်းခံစားလျက်သော်လည်းကောင်း၊ ဒုစရိုက်သုံးပါးကို ဖြည့်ကျင့်၍ ငရဲ၌ ဖြစ်ရလေ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤပုဂ္ဂိုလ်နှစ်ဦးတို့ကို ရည်ရွယ်၍ တတိယမြောက်နည်းလမ်းကို ဟောတော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

Aparo pana appadukkhavihārī appapuñño hoti, so – ‘‘ahaṃ pubbepi akatapuññatāya sukhena jīvikaṃ na labhāmī’’ti tīṇi sucaritāni pūretvā sagge nibbattati.

အခြားတစ်ဖက်တွင်မူ အနည်းငယ်သော ဆင်းရဲခြင်းဖြင့် နေလေ့ရှိပြီး ကောင်းမှုကံနည်းပါးသော ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦး ရှိ၏။ ထိုသူသည် "ငါသည် ရှေးအခါကလည်း ကောင်းမှုမပြုခဲ့ခြင်းကြောင့် ချမ်းသာစွာ အသက်မွေးမှုကို မရရှိခဲ့ပြီ" ဟု ကြံစည်တွေးဆကာ သုစရိုက်သုံးပါးကို ဖြည့်ကျင့်၍ နတ်ပြည်၌ ဖြစ်ရလေ၏။

Aparo puññavā hoti, so – ‘‘pubbepāhaṃ katapuññatāya sukhaṃ labhāmi, idāni puññāni karissāmī’’ti tīṇi sucaritāni pūretvā sagge nibbattati. Ime dve sandhāya catutthanayo vutto. Idaṃ titthiyavasena āgataṃ, sāsanepi pana labbhati.

အခြားသော ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးမူကား ကောင်းမှုကံရှိ၏။ ထိုသူသည် "ငါသည် ရှေးအခါကလည်း ကောင်းမှုပြုခဲ့ခြင်းကြောင့် ချမ်းသာကို ရရှိခဲ့၏၊ ယခုအခါ၌လည်း ကောင်းမှုတို့ကို ပြုဦးအံ့" ဟု ကြံစည်ကာ သုစရိုက်သုံးပါးကို ဖြည့်ကျင့်ပြီး နတ်ပြည်၌ ဖြစ်ရလေ၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် နတ်ပြည်၌ ဖြစ်ရသော ဤပုဂ္ဂိုလ်နှစ်ဦးကို ရည်ရွယ်၍ စတုတ္ထမြောက်နည်းလမ်းကို ဟောတော်မူခဲ့သည်။ ဤကဲ့သို့ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ခွဲခြားဝေဖန်ပြဆိုခြင်းသည် တိတ္ထိတို့နှင့် စပ်လျဉ်း၍ လာရှိသော်လည်း၊ သာသနာတော်၌လည်း ဤအနက်အဓိပ္ပာယ် ခွဲခြားမှုကို ရရှိနိုင်သည်သာ ဖြစ်သည်။

Ekacco hi dhutaṅgasamādānavasena lūkhājīvī hoti, appapuññatāya vā sakalampi gāmaṃ vicaritvā udarapūraṃ na labhati. So – ‘‘paccaye uppādessāmī’’ti vejjakammādivasena vā anesanaṃ katvā, arahattaṃ vā paṭijānitvā, tīṇi vā kuhanavatthūni paṭisevitvā niraye nibbattati.

ရှင်းပြရသော် အချို့သော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ဓုတင်ဆောက်တည်ခြင်းကြောင့် ခေါင်းပါးစွာ အသက်မွေးသူ ဖြစ်တတ်၏။ သို့မဟုတ် ကောင်းမှုကံမရှိသဖြင့် တစ်ရွာလုံးကို လှည့်လည်သော်လည်း ဝမ်းပြည့်ရုံမျှကိုပင် မရရှိပေ။ ထို့ကြောင့် ထိုသူသည် "ပစ္စည်းလေးပါးတို့ကို ဖြစ်စေအံ့" ဟု ကြံစည်ပြီး ဆေးကုသခြင်းစသော နည်းလမ်းတို့ဖြင့် မရှာမှီးအပ်သော အသက်မွေးမှုကို ပြု၍သော်လည်းကောင်း၊ အရဟတ္တဖိုလ်ကို မရဘဲလျက် ဝန်ခံ၍သော်လည်းကောင်း၊ လှည့်ပတ်ခြင်း (ကုဟနဝတ္ထု) သုံးပါးကို မှီဝဲ၍သော်လည်းကောင်း ငရဲ၌ ဖြစ်ရလေ၏။

Aparo [Pg.289] ca tādisova puññavā hoti. So tāya puññasampattiyā mānaṃ janayitvā uppannaṃ lābhaṃ thāvaraṃ kattukāmo anesanavasena tīṇi duccaritāni pūretvā niraye uppajjati.

ထို့ပြင် အခြားသော ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးမူကား ထိုကဲ့သို့ပင် ဖြစ်လျက် ကောင်းမှုကံ ရှိသူဖြစ်၏။ ထိုသူသည် ထိုကောင်းမှုနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် မာနကို ဖြစ်စေကာ ရရှိလာသော လာဘ်ကို ခိုင်မြဲအောင် ပြုလိုသဖြင့်၊ မရှာမှီးထိုက်သော နည်းလမ်းဖြင့် ဒုစရိုက်သုံးပါးတို့ကို ဖြည့်ကျင့်ကာ ငရဲ၌ ဖြစ်ရလေ၏။

Aparo samādinnadhutaṅgo appapuññova hoti, na labhati sukhena jīvitavuttiṃ. So – ‘‘pubbepāhaṃ akatapuññatāya kiñci na labhāmi, sace idāni anesanaṃ karissaṃ, āyatimpi dullabhasukho bhavissāmī’’ti tīṇi sucaritāni pūretvā arahattaṃ pattuṃ asakkonto sagge nibbattati.

အခြားသော ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးမူကား ဓုတင်ဆောက်တည်ထားသော်လည်း ကောင်းမှုကံ နည်းပါးလှသဖြင့် ချမ်းသာစွာ အသက်မွေးမှုကို မရရှိပေ။ ထိုသူသည် "ငါသည် ရှေးဘဝကလည်း ကောင်းမှုမပြုခဲ့ခြင်းကြောင့် တစ်စုံတစ်ခုကိုမျှ မရရှိခဲ့ပြီ။ အကယ်၍ ယခုအခါ မရှာမှီးအပ်သော နည်းလမ်းဖြင့် ရှာမှီးပါက နောင်အခါ၌လည်း ချမ်းသာကို ရရှိရန် ခဲယဉ်းပေလိမ့်မည်" ဟု ကြံစည်ကာ သုစရိုက်သုံးပါးကို ဖြည့်ကျင့်၍ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ မရောက်နိုင်သည်ရှိသော် နတ်ပြည်၌ ဖြစ်ရလေ၏။

Aparo puññavā hoti, so – ‘‘pubbepāhaṃ katapuññatāya etarahi sukhito, idānipi puññaṃ karissāmī’’ti anesanaṃ pahāya tīṇi sucaritāni pūretvā arahattaṃ pattuṃ asakkonto sagge nibbattati.

အခြားသော ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးမူကား ကောင်းမှုကံ ရှိသူဖြစ်၏။ ထိုသူသည် "ငါသည် ရှေးဘဝ၌လည်း ကောင်းမှုပြုခဲ့ခြင်းကြောင့် ယခုအခါ ချမ်းသာလျက် ရှိ၏။ ယခုအခါ၌လည်း ကောင်းမှုကို ပြုဦးအံ့" ဟု ကြံစည်တွေးဆကာ မရှာမှီးအပ်သော ရှာမှီးခြင်းကို ပယ်စွန့်၍ သုစရိုက်သုံးပါးကို ဖြည့်ကျင့်ပြီးလျှင်၊ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ မရောက်နိုင်သည်ရှိသော် နတ်ပြည်၌ ဖြစ်ရလေ၏။

383. Āgatiñcāti – ‘‘asukaṭṭhānato nāma ime āgatā’’ti evaṃ āgatiñca. Gatiñcāti idāni gantabbaṭṭhānañca. Cutiñcāti tato cavanañca. Upapattiñcāti tato cutānaṃ puna upapattiñca. Kiṃ sabbaṃ tapaṃ garahissāmīti – ‘‘kena kāraṇena garahissāmi, garahitabbameva hi mayaṃ garahāma, pasaṃsitabbaṃ pasaṃsāma, na bhaṇḍikaṃ karonto mahārajako viya dhotañca adhotañca ekato karomā’’ti dasseti. Idāni tamatthaṃ pakāsento – ‘‘santi kassapa eke samaṇabrāhmaṇā’’tiādimāha.

၃၈၃. "အာဂတိဉ္စ"ဟူသည် "ဤသူတို့သည် ထိုမည်သော ဘဝဌာနမှ လာခဲ့ကြကုန်၏" ဟု ဤသို့ လာခဲ့ရာ ဘဝဌာနကိုလည်းကောင်း၊ "ဂတိဉ္စ"ဟူသည် ယခုအခါ လားရောက်အပ်သော ဘဝဌာနကိုလည်းကောင်း၊ "စုတိဉ္စ"ဟူသည် ထိုဘဝဌာနမှ စုတေရခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ "ဥပပတ္တိဉ္စ"ဟူသည် ထိုစုတေရာမှ တစ်ဖန် ပဋိသန္ဓေနေရခြင်းကိုလည်းကောင်း ဆိုလိုသည်။ "ကိံ သဗ္ဗံ တပံ ဂရဟိဿာမိ"ဟူသည် "အဘယ်ကြောင့် အလုံးစုံသော အကျင့် (တပ) ကို ကဲ့ရဲ့ရပါအံ့နည်း၊ စင်စစ်သော်ကား ငါတို့သည် ကဲ့ရဲ့ထိုက်သော အကျင့်ကိုသာ ကဲ့ရဲ့ကြပြီး၊ ချီးမွမ်းထိုက်သော အကျင့်ကိုသာ ချီးမွမ်းကြကုန်၏။ ဘဏ္ဍာထုပ်ကို ပြုလုပ်သော ခဝါသည်ကြီးသည် ဖွပ်လျှော်ပြီးသော အဝတ်နှင့် မဖွပ်လျှော်ရသေးသော အဝတ်တို့ကို တစ်ပေါင်းတည်း မပြုလုပ်သကဲ့သို့၊ ငါတို့သည်လည်း ချီးမွမ်းထိုက်သော အကျင့်နှင့် ကဲ့ရဲ့ထိုက်သော အကျင့်ကို တစ်ပေါင်းတည်း မပြုလုပ်ပါ" ဟု ပြတော်မူသည်။ ယခုအခါ ထိုအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားစေလိုသဖြင့် "သန္တိ ကဿပ ဧကေ သမဏဗြာဟ္မဏာ" အစရှိသော စကားကို ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။

384. Yaṃ te ekaccanti pañcavidhaṃ sīlaṃ, tañhi loke na koci ‘‘na sādhū’’ti vadati. Puna yaṃ te ekaccanti pañcavidhaṃ veraṃ, taṃ na koci ‘‘sādhū’’ti vadati. Puna yaṃ te ekaccanti pañcadvāre asaṃvaraṃ, te kira – ‘‘cakkhu nāma na nirundhitabbaṃ, cakkhunā manāpaṃ rūpaṃ daṭṭhabba’’nti vadanti, esa nayo sotādīsu. Puna yaṃ te ekaccanti pañcadvāre saṃvaraṃ.

၃၈၄. "ယံ တေ ဧကစ္စံ"ဟူသည် ငါးပါးသီလကို ဆိုလိုသည်။ ထိုငါးပါးသီလကို လောက၌ မည်သူမျှ "မကောင်းပါ" ဟု မပြောဆိုကြပေ။ တစ်ဖန် "ယံ တေ ဧကစ္စံ"ဟူသည် ငါးပါးသော ရန် (ဝေရငါးပါး) ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုရန်ငါးပါးကိုလည်း မည်သူမျှ "ကောင်း၏" ဟု မပြောဆိုကြပေ။ တစ်ဖန် "ယံ တေ ဧကစ္စံ"ဟူသည် ဒွါရငါးပါး၌ မစောင့်စည်းခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသမဏဗြာဟ္မဏတို့သည် "မျက်စိဟူသည်ကို မတားမြစ်အပ်၊ မျက်စိဖြင့် နှစ်သက်ဖွယ်ရှိသော ရူပါရုံကို ကြည့်ရှုအပ်၏" ဟု ပြောဆိုကြကုန်သတတ်။ သောတဒွါရ အစရှိသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သိအပ်၏။ တစ်ဖန် "ယံ တေ ဧကစ္စံ"ဟူသည် ဒွါရငါးပါး၌ စောင့်စည်းခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

Evaṃ paresaṃ vādena saha attano vādassa samānāsamānataṃ dassetvā idāni attano vādena saha paresaṃ vādassa samānāsamānataṃ dassento ‘‘yaṃ maya’’ntiādimāha. Tatrāpi pañcasīlādivaseneva attho veditabbo.

ဤသို့လျှင် သူတစ်ပါးတို့၏ ဝါဒနှင့် မိမိကိုယ်တော်၏ ဝါဒ တူသည်၏အဖြစ် မတူသည်၏အဖြစ်ကို ပြတော်မူပြီး၍၊ ယခုအခါ မိမိကိုယ်တော်၏ ဝါဒနှင့် သူတစ်ပါးတို့၏ ဝါဒ တူသည်၏အဖြစ် မတူသည်၏အဖြစ်ကို ပြလိုသဖြင့် "ယံ မယံ" အစရှိသော စကားကို မိန့်ကြားတော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကား၌လည်း ပဉ္စသီလ အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်သာ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိအပ်၏။

Samanuyuñjāpanakathāvaṇṇanā

သမနုယုဉ္စာပနကထာ အဖွင့်။

385. Samanuyuñjantanti [Pg.290] samanuyuñjantu, ettha ca laddhiṃ pucchanto samanuyuñjati nāma, kāraṇaṃ pucchanto samanugāhati nāma, ubhayaṃ pucchanto samanubhāsati nāma. Satthārā vā satthāranti satthārā vā saddhiṃ satthāraṃ upasaṃharitvā – ‘‘kiṃ te satthā te dhamme sabbaso pahāya vattati, udāhu samaṇo gotamo’’ti. Dutiyapadepi eseva nayo.

၃၈၅. "သမနုယုဉ္ဇန္တံ"ဟူသည် အယူဝါဒကို စစ်ဆေးမေးမြန်းကြကုန်လော့ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤမေးမြန်းခြင်း သုံးပါးတို့တွင် အယူဝါဒကို မေးမြန်းသော ပညာရှိကို "သမနုယုဉ္ဇတိ" မည်၏၊ အကြောင်းရင်းကို မေးမြန်းသော ပညာရှိကို "သမနုဂါဟတိ" မည်၏၊ နှစ်ပါးစုံကို မေးမြန်းသော ပညာရှိကို "သမနုဘာသတိ" မည်၏။ "သတ္ထာရာ ဝါ သတ္ထာရံ"ဟူသည် "သင်၏ဆရာသည် ထိုအကုသိုလ်တရားတို့ကို အလုံးစုံ ပယ်စွန့်၍ ကျင့်ပါသလော၊ သို့မဟုတ် ရဟန်းဂေါတမသည် ကျင့်ပါသလော" ဟု ဆရာနှင့်တကွ ဆရာကို ယှဉ်ပြိုင်နှိုင်းယှဉ်၍ မေးမြန်းခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဒုတိယပုဒ်ဖြစ်သော "သံဃေန ဝါ သံဃံ" ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

Idāni tamatthaṃ yojetvā dassento – ‘‘ye imesaṃ bhavata’’ntiādimāha. Tattha akusalā akusalasaṅkhātāti akusalā ceva ‘‘akusalā’’ti ca saṅkhātā ñātā koṭṭhāsaṃ vā katvā ṭhapitāti attho. Esa nayo sabbapadesu. Api cettha sāvajjāti sadosā. Na alamariyāti niddosaṭṭhena ariyā bhavituṃ nālaṃ asamatthā.

ယခုအခါ ထိုအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ယှဉ်စပ်ပြသလိုသဖြင့် "ယေ ဣမေသံ ဘဝတံ" အစရှိသော စကားကို မိန့်ကြားတော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ "အကုသလာ အကုသလသင်္ခါတာ"ဟူသည် အကုသိုလ်လည်းဖြစ်ကုန်သော၊ "အကုသိုလ်တရားတို့" ဟု လည်းကောင်းစွာခေါ်ဆိုအပ်၊ သိရှိအပ်ကုန်သော၊ သို့မဟုတ် အစုအပုံအလိုက် ခွဲခြားသတ်မှတ်ထားအပ်ကုန်သော တရားများကို ဆိုလိုသည်။ ဤနည်းအတိုင်းပင် ကျန်ရှိသော "သာဝဇ္ဇာ သာဝဇ္ဇသင်္ခါတ" စသော ပုဒ်အားလုံး၌လည်း သိအပ်၏။ အနည်းငယ်မျှ ထပ်မံဆိုရသော် ဤပုဒ်တို့တွင် "သာဝဇ္ဇာ"ဟူသည် အပြစ်နှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်သော တရားများကို ဆိုလိုသည်။ "န အလမရိယာ"ဟူသည် အပြစ်ကင်းစင်သော သဘောဖြင့် အရိယာတရား ဖြစ်ရန် မစွမ်းနိုင်ကုန်သော တရားများကို ဆိုလိုသည်။

386-392. Yaṃ viññū samanuyuñjantāti yena viññū amhe ca aññe ca pucchantā evaṃ vadeyyuṃ, taṃ ṭhānaṃ vijjati, atthi taṃ kāraṇanti attho. Yaṃ vā pana bhonto pare gaṇācariyāti pare pana bhonto gaṇācariyā yaṃ vā taṃ vā appamattakaṃ pahāya vattantīti attho. Amheva tattha yebhuyyena pasaṃseyyunti idaṃ bhagavā satthārā satthāraṃ samanuyuñjanepi āha – saṅghena saṃghaṃ samanuyuñjanepi. Kasmā? Saṅghapasaṃsāyapi satthuyeva pasaṃsāsiddhito. Pasīdamānāpi hi buddhasampattiyā saṅghe, saṅghasampattiyā ca buddhe pasīdanti, tathā hi bhagavato sarīrasampattiṃ disvā, dhammadesanaṃ vā sutvā bhavanti vattāro – ‘‘lābhā vata bho sāvakānaṃ ye evarūpassa satthu santikāvacarā’’ti, evaṃ buddhasampattiyā saṅghe pasīdanti. Bhikkhūnaṃ panācāragocaraṃ abhikkamapaṭikkamādīni ca disvā bhavanti vattāro – ‘‘santikāvacarānaṃ vata bho sāvakānaṃ ayañca upasamaguṇo satthu kīva rūpo bhavissatī’’ti, evaṃ saṅghasampattiyā buddhe pasīdanti. Iti yā satthupasaṃsā, sā saṅghassa. Yā saṅghassa pasaṃsā, sā satthūti saṅghapasaṃsāyapi satthuyeva pasaṃsāsiddhito bhagavā dvīsupi nayesu – ‘‘amheva tattha yebhuyyena pasaṃseyyu’’nti āha. Samaṇo gotamo ime dhamme anavasesaṃ pahāya vattati, yaṃ vā pana bhonto pare gaṇācariyātiādīsupi panettha ayamadhippāyo – sampattasamādānasetughātavasena [Pg.291] hi tisso viratiyo. Tāsu sampattasamādāna viratimattameva aññesaṃ hoti, setughātavirati pana sabbena sabbaṃ natthi. Pañcasu pana tadaṅgavikkhambhanasamucchedapaṭipassaddhinissaraṇappahānesu aṭṭhasamāpattivasena ceva vipassanāmattavasena ca tadaṅgavikkhambhanappahānamattameva aññesaṃ hoti. Itarāni tīṇi pahānāni sabbena sabbaṃ natthi. Tathā sīlasaṃvaro, khantisaṃvaro, ñāṇasaṃvaro, satisaṃvaro, vīriyasaṃvaroti pañca saṃvarā, tesu pañcasīlamattameva adhivāsanakhantimattameva ca aññesaṃ hoti, sesaṃ sabbena sabbaṃ natthi.

၃၈၆-၃၉၂. "ယံ ဝိညူ သမနုယုဉ္ဇန္တာ" ဟူသည်မှာ—ပညာရှိတို့သည် ငါတို့ကိုလည်းကောင်း၊ အခြားသူတို့ကိုလည်းကောင်း မေးမြန်းသောအခါ "ဤသို့ ပြောဆိုရန် အကြောင်းရှိ၏၊ ဤအကြောင်းသည် မှန်ပေ၏" ဟု ပြောဆိုရာသော အကြောင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ယံ ဝါပန ဘောန္တော ပရေ ဂဏာစရိယာ" ဟူသည်မှာ—မြတ်စွာဘုရားမှတစ်ပါး အခြားသော ဂိုဏ်းဆရာတို့သည် ဟုတ်ဟုတ်ငြားငြား အနည်းငယ်မျှသော အကုသိုလ်ကိုသာ ပယ်စွန့်၍ ကျင့်ကြကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "ငါတို့ကိုသာ ထိုအယူ၌ အများအားဖြင့် ချီးမွမ်းကြကုန်ရာ၏" ဟူသော ဤစကားကို မြတ်စွာဘုရားသည် ဆရာနှင့်တကွ ဆရာကို နှိုင်းယှဉ်၍ အယူကို မေးမြန်းရာ၌လည်းကောင်း၊ သံဃာနှင့်တကွ သံဃာကို နှိုင်းယှဉ်၍ မေးမြန်းရာ၌လည်းကောင်း မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ အဘယ်ကြောင့် မိန့်တော်မူသနည်းဟူမူ သံဃာကို ချီးမွမ်းခြင်းဖြင့်လည်း ဘုရားရှင်ကိုသာ ချီးမွမ်းခြင်း ပြီးမြောက် အောင်မြင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ မှန်၏၊ ကြည်ညိုတတ်သောသူတို့သည် ဘုရားရှင်၏ ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် သံဃာ၌လည်းကောင်း၊ သံဃာ၏ ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် ဘုရားရှင်၌လည်းကောင်း ကြည်ညိုကြကုန်၏။ ထိုစကားကို ချဲ့ဦးအံ့—မြတ်စွာဘုရား၏ ကိုယ်ခန္ဓာတော်၏ ပြည့်စုံခြင်း (ရုပ်သဏ္ဌာန်တော် ပြည့်စုံခြင်း) ကို ဖူးမြင်ရ၍သော်လည်းကောင်း၊ တရားဒေသနာတော်ကို နာကြားရ၍သော်လည်းကောင်း "ဤသို့သဘောရှိသော ဆရာတော်၏အပါး၌ ဆည်းကပ်ခွင့်ရသော ထိုသာဝကတို့အား သီလစသော လာဘ်တို့သည် စင်စစ် ဖြစ်ထိုက်ပေစွတကား" ဟု ချီးမွမ်းပြောဆိုသူများ ရှိတတ်ကြသည်။ ဤသို့လျှင် ဘုရားရှင်၏ ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် သံဃာ၌ ကြည်ညိုကြကုန်၏။ တစ်ဖန် ရဟန်းတို့၏ အကျင့်၊ သွားလာကျက်စားရာနှင့် ရှေ့သို့သွားခြင်း နောက်သို့ဆုတ်ခြင်း အစရှိသည်တို့ကို မြင်တွေ့ရ၍လည်း "ဆည်းကပ်ခွင့်ရသော သာဝကတို့အားပင် ဤသို့ ငြိမ်သက်ခြင်းဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံသေးပါမူ၊ ဆရာဖြစ်တော်မူသော ဘုရားရှင်၏ ငြိမ်သက်ခြင်းဂုဏ်သည်ကား အဘယ်မျှလောက် သဘောရှိပေလိမ့်မည်နည်း" ဟု ချီးမွမ်းပြောဆိုသူများ ရှိတတ်ကြသည်။ ဤသို့လျှင် သံဃာ၏ ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် ဘုရားရှင်၌ ကြည်ညိုကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားအား အကြင်ချီးမွမ်းခြင်းသည် ဖြစ်၏၊ ထိုချီးမွမ်းခြင်းသည် သံဃာအားလည်း ဖြစ်၏။ သံဃာအား အကြင်ချီးမွမ်းခြင်းသည် ရှိ၏၊ ထိုချီးမွမ်းခြင်းသည် မြတ်စွာဘုရားအားလည်း ဖြစ်၏။ ဤသို့ သံဃာကို ချီးမွမ်းခြင်းအားဖြင့်လည်း ဘုရားရှင်ကိုသာ ချီးမွမ်းခြင်း ပြီးမြောက်သောကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် နည်းနှစ်ပါးလုံး၌ပင် "ငါတို့ကိုသာ ထိုအယူ၌ အများအားဖြင့် ချီးမွမ်းကြကုန်ရာ၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "သမဏဂေါတမသည် ဤတရားတို့ကို အကြွင်းမဲ့ ပယ်စွန့်၍ ကျင့်၏၊ အရှင်ဂိုဏ်းဆရာတစ်ပါးတို့သည်ကား..." စသည်တို့၌လည်း ဤဆိုလတ္တံ့သည် မြတ်စွာဘုရား၏ အလိုတော်ဖြစ်၏။ ချဲ့ဦးအံ့—သမ္ပတ္တဝိရတိ၊ သမာဒါနဝိရတိ၊ သေတုဃာတဝိရတိဟူ၍ ဝိရတိသုံးပါး ရှိသည့်အနက် အခြားသော ဂိုဏ်းဆရာတို့၌ သမ္ပတ္တဝိရတိနှင့် သမာဒါနဝိရတိမျှသာ ရှိ၏၊ သေတုဃာတဝိရတိကား အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့် အကုန်အစင် မရှိပေ။ ငါးပါးသော ပဟာန်တို့ဖြစ်ကုန်သော တဒင်္ဂပ္ပဟာန်၊ ဝိက္ခမ္ဘနပ္ပဟာန်၊ သမုစ္ဆေဒပ္ပဟာန်၊ ပဋိပဿဒ္ဓိပ္ပဟာန်၊ နိဿရဏပ္ပဟာန်တို့တွင်လည်း ရှစ်ပါးသော သမာပတ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝိပဿနာမျှ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း တဒင်္ဂပ္ပဟာန်နှင့် ဝိက္ခမ္ဘနပ္ပဟာန်မျှသာ အခြားသော ဂိုဏ်းဆရာတို့၏ သန္တာန်၌ ဖြစ်၏။ ကြွင်းသော သုံးပါးသော ပဟာန်တို့သည်ကား အချင်းခပ်သိမ်း မရှိကုန်။ ထို့အတူ သီလသံဝရ၊ ခန္တိသံဝရ၊ ဉာဏသံဝရ၊ သတိသံဝရ၊ ဝီရိယသံဝရဟူ၍ သံဝရငါးပါး ရှိကုန်၏။ ထိုငါးပါးသော သံဝရတို့တွင် ငါးပါးသီလမျှသည်လည်းကောင်း၊ အဓိဝါသနခန္တီမျှသည်လည်းကောင်း အခြားသော ဂိုဏ်းဆရာတို့၌ ရှိ၏၊ ကြွင်းသော သံဝရသည်ကား အချင်းခပ်သိမ်း မရှိပေ။

Pañca kho panime uposathuddesā, tesu pañcasīlamattameva aññesaṃ hoti. Pātimokkhasaṃvarasīlaṃ sabbena sabbaṃ natthi. Iti akusalappahāne ca kusalasamādāne ca, tīsu viratīsu, pañcasu pahānesu, pañcasu saṃvaresu, pañcasu uddesesu, – ‘‘ahameva ca mayhañca sāvakasaṅgho loke paññāyati, mayā hi sadiso satthā nāma, mayhaṃ sāvakasaṅghena sadiso saṅgho nāma natthī’’ti bhagavā sīhanādaṃ nadati.

တစ်ဖန် ပါတိမောက္ခုဒ္ဒေသ (သီလအပြား) ငါးပါးတို့တွင် ငါးပါးသီလမျှသာ အခြားသော ဂိုဏ်းဆရာတို့၌ ရှိ၏၊ ပါတိမောက္ခသံဝရသီလသည်ကား အချင်းခပ်သိမ်း မရှိပေ။ ဤသို့လျှင် အကုသိုလ်ကို ပယ်ခြင်း၌လည်းကောင်း၊ ကုသိုလ်ကို ဆောက်တည်ခြင်း၌လည်းကောင်း၊ သုံးပါးသော ဝိရတီတို့၌လည်းကောင်း၊ ငါးပါးသော ပဟာန်တို့၌လည်းကောင်း၊ ငါးပါးသော သံဝရတို့၌လည်းကောင်း၊ ငါးပါးသော ပါတိမောက္ခဒ္ဒေသတို့၌လည်းကောင်း "ငါဘုရားသည်လည်းကောင်း၊ ငါဘုရား၏ တပည့်သား သံဃာတော်သည်လည်းကောင်း လောက၌ ထင်ရှား၏။ မှန်၏၊ ငါဘုရားနှင့် တူသော ဆရာမည်သည်လည်းကောင်း၊ ငါဘုရား၏ တပည့်သား သံဃာတော်နှင့် တူသော သံဃာမည်သည်လည်းကောင်း မရှိ" ဟု မြတ်စွာဘုရားသည် ရဲရဲတောက်သော ခြင်္သေ့မင်း၏ အသံကဲ့သို့ ရဲရင့်သော အသံတော်ကို မြွက်ဟတော်မူ၏။

Ariyaaṭṭhaṅgikamaggavaṇṇanā

အရိယအဋ္ဌင်္ဂိကမဂ် အဖွင့်

393. Evaṃ sīhanādaṃ naditvā tassa sīhanādassa aviparītabhāvāvabodhanatthaṃ – ‘‘atthi, kassapa, maggo’’tiādimāha. Tattha maggoti lokuttaramaggo. Paṭipadāti pubbabhāgapaṭipadā. Kālavādītiādīni brahmajāle vaṇṇitāni. Idāni taṃ duvidhaṃ maggañca paṭipadañca ekato katvā dassento – ‘‘ayameva ariyo’’tiādimāha. Idaṃ pana sutvā acelo cintesi – ‘‘samaṇo gotamo mayhaṃyeva maggo ca paṭipadā ca atthi, aññesaṃ natthīti maññati, handassāhaṃ amhākampi maggaṃ kathemī’’ti. Tato acelakapaṭipadaṃ kathesi. Tenāha – ‘‘evaṃ vutte acelo kassapo bhagavantaṃ etadavoca…pe… udakorohanānuyogamanuyutto viharatī’’ti.

၃၉၃. ဤသို့ ရဲရင့်သော အသံတော်ကို မြွက်ဟတော်မူပြီး၍ ထိုရဲရင့်သော အသံတော်၏ မဖောက်ပြန်သော သဘောကို သိစေခြင်းအကျိုးငှာ "ကဿပ... မဂ်သည် ရှိ၏" အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ "မဂ်" ဟူသည် လောကုတ္တရာမဂ်ကို ဆိုလိုသည်။ "ပဋိပဒါ" ဟူသည် မဂ်၏အရှေ့အဖို့၌ ဖြစ်သော အကျင့်ကို ဆိုလိုသည်။ "ကာလဝါဒီ" အစရှိသော ပုဒ်တို့ကို ဗြဟ္မဇာလသုတ်၌ ဖွင့်ပြခဲ့ပြီးဖြစ်သည်။ ယခုအခါ၌ ထိုနှစ်ပါးသော မဂ်နှင့် အကျင့်ကို တစ်ပေါင်းတည်း ပြု၍ ပြသတော်မူလိုသဖြင့် "ဤအရိယမဂ်သာလျှင်..." အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဤစကားတော်ကို ကြားရသော် အစေလကဿပသည် "ရဟန်းဂေါတမသည် ငါ့အားသာလျှင် မဂ်နှင့် အကျင့် ရှိ၏၊ အခြားသော သူတို့အား မရှိဟု ထင်မှတ်နေ၏။ ငါသည်လည်း ငါတို့၏ မဂ်ကို ပြောပြဦးအံ့" ဟု ကြံစည်လေသည်။ ထို့ကြောင့် အစေလက၏ အကျင့်ကို ပြောဆိုခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် "ဤသို့ လျှောက်ထားသော် အစေလကဿပသည် မြတ်စွာဘုရားအား ဤစကားကို လျှောက်ထား၏...ပ... ရေသို့ သက်ဆင်း၍ ကျင့်ခြင်းဟူသော အကျင့်ကို အားထုတ်လျက် နေ၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Tapopakkamakathāvaṇṇanā

တပေါပက္ကမကထာ အဖွင့်

394. Tattha tapopakkamāti tapārambhā, tapakammānīti attho. Sāmaññasaṅkhātāti samaṇakammasaṅkhātā. Brahmaññasaṅkhātāti brāhmaṇakammasaṅkhātā. Acelakoti niccolo, naggoti attho. Muttācāroti visaṭṭhācāro, uccārakammādīsu lokiyakulaputtācārena virahito [Pg.292] ṭhitakova uccāraṃ karoti, passāvaṃ karoti, khādati, bhuñjati ca. Hatthāpalekhanoti hatthe piṇḍamhi ṭhite jivhāya hatthaṃ apalikhati, uccāraṃ vā katvā hatthasmiññeva daṇḍakasaññī hutvā hatthena apalikhati. ‘‘Bhikkhāgahaṇatthaṃ ehi, bhante’’ti vutto na etīti na ehibhaddantiko. ‘‘Tena hi tiṭṭha, bhante’’ti vuttopi na tiṭṭhatīti natiṭṭhabhaddantiko. Tadubhayampi kira so – ‘‘etassa vacanaṃ kataṃ bhavissatī’’ti na karoti. Abhihaṭanti puretaraṃ gahetvā āhaṭaṃ bhikkhaṃ, uddissakatanti ‘‘imaṃ tumhe uddissa kata’’nti evaṃ ārocitaṃ bhikkhaṃ. Na nimantananti ‘‘asukaṃ nāma kulaṃ vā vīthiṃ vā gāmaṃ vā paviseyyāthā’’ti evaṃ nimantitabhikkhampi na sādiyati, na gaṇhati. Na kumbhimukhāti kumbhito uddharitvā diyyamānaṃ bhikkhaṃ na gaṇhati. Na kaḷopimukhāti kaḷopīti ukkhali vā pacchi vā, tatopi na gaṇhati. Kasmā? Kumbhikaḷopiyo maṃ nissāya kaṭacchunā pahāraṃ labhantīti. Na eḷakamantaranti ummāraṃ antaraṃ katvā diyyamānaṃ na gaṇhati. Kasmā? ‘‘Ayaṃ maṃ nissāya antarakaraṇaṃ labhatī’’ti. Daṇḍamusalesupi eseva nayo.

၃၉၄. ထိုစကားရပ်၌ "တပေါပက္ကမာ" ဟူသည် အားထုတ်အပ်သော ခြိုးခြံသော အကျင့်၊ ပြုလုပ်အပ်သော အကျင့်တို့ကို ဆိုလိုသည်။ "သာမညသင်္ခါတာ" ဟူသည် ရဟန်းတို့၏ အလုပ်ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ "ဗြာဟ္မညသင်္ခါတာ" ဟူသည် ပုဏ္ဏားတို့၏ အလုပ်ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။ "အစေလကော" ဟူသည် အဝတ်မရှိသောသူ၊ အချည်းနှီး နေသောသူဟု အနက်ရ၏။ "မုတ္တာစာရော" ဟူသည် စွန့်လွှတ်အပ်သော အကျင့်ရှိသူဖြစ်၍ ကျင်ကြီးစွန့်ခြင်း အစရှိသည်တို့၌ လောကီလူသား အမျိုးကောင်းသားတို့၏ ကျင့်ဝတ်တို့မှ ကင်းလျက် မတ်တပ်ရပ်လျက်သာ ကျင်ကြီးစွန့်၏၊ ကျင်ငယ်စွန့်၏၊ စားလည်းစား၏၊ ခဲလည်းခဲ၏။ "ဟတ္တာပလေခနော" ဟူသည် လက်၌ ဆွမ်းလုပ် ပြီးဆုံးလတ်သော် လျှာဖြင့် လက်ကို သုတ်သင်၍ လျက်တတ်သူ၊ သို့မဟုတ် ကျင်ကြီးစွန့်ပြီးနောက် လက်၌ပင် သစ်သားစသည်ဟု အမှတ်ပြုလျက် လက်ဖြင့် ခြစ်တတ်သူ (သုတ်တတ်သူ) ကို ဆိုလိုသည်။ "အရှင်ဘုရား... ဆွမ်းခံရန် ကြွလာပါဦး" ဟု လျှောက်သော်လည်း မလာတတ်သဖြင့် "နဧဟိဘဒ္ဒန္တိက" မည်၏။ "ထိုသို့ မလာလျှင် အရှင်ဘုရား ဤ၌ ရပ်တော်မူပါဦး" ဟု လျှောက်သော်လည်း မရပ်တတ်သဖြင့် "နတိဋ္ဌဘဒ္ဒန္တိက" မည်၏။ ထိုအစေလကသည် "ဤလူ၏ စကားကို နာခံရာ ရောက်လိမ့်မည်" ဟု တွေးတောကာ ထိုလာခြင်း၊ ရပ်ခြင်း နှစ်မျိုးလုံးကို မပြုလုပ်သတတ်။ "အဘိဟဋံ" ဟူသည် မိမိမရောက်မီ ရှေးဦးစွာ ယူ၍ ဆောင်အပ်သော ဆွမ်းကို ဆိုလိုသည်။ "ဥဒ္ဒိဿကတံ" ဟူသည် "ဤဆွမ်းကို အရှင်ဘုရားကို ရည်စူး၍ ပြုလုပ်အပ်ပါသည်" ဟု လျှောက်ထားအပ်သော ဆွမ်းကို ဆိုလိုသည်။ "နနိမန္တနံ" ဟူသည် "ဤမည်သော အိမ် သို့မဟုတ် လမ်း သို့မဟုတ် ရွာသို့ ဝင်တော်မူပါဦး" ဟု ဖိတ်ကြားသော ဆွမ်းကိုလည်း လက်မခံ၊ မယူတတ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "နကုမ္ဘိမုခါ" ဟူသည် အိုးခွက်မှ ထုတ်ယူ၍ လှူအပ်သော ဆွမ်းကို လက်မခံခြင်းတည်း။ "နကဠောပိမုခါ" ဟူသော ဤပါဌ်၌ "ကဠောပိ" မည်သည် အိုး သို့မဟုတ် ခြင်းတောင်းတည်း၊ ထိုအိုး သို့မဟုတ် ခြင်းတောင်းမှ ထုတ်ယူ၍ လှူအပ်သော ဆွမ်းကိုလည်း လက်မခံခြင်းတည်း။ အဘယ်ကြောင့် လက်မခံသနည်းဟူမူ "ဤအိုးခွက်၊ ထမင်းအိုးတို့သည် ငါ့ကို အကြောင်းပြု၍ ယောက်မ (ဇွန်း) ဖြင့် ရိုက်ပုတ်ခြင်းကို ခံရရှာကုန်၏" ဟု နှလုံးသွင်းသောကြောင့်တည်း။ "နဧဠကမန္တရံ" ဟူသည် တံခါးခုံကို အကြား၌ ထား၍ လှူအပ်သော ဆွမ်းကို လက်မခံခြင်းတည်း။ အဘယ်ကြောင့် လက်မခံသနည်းဟူမူ "ဤတံခါးခုံသည် ငါ့ကို အကြောင်းပြု၍ အကြား၌ ထားခြင်းကို ခံရရှာ၏" ဟု နှလုံးသွင်းသောကြောင့်တည်း။ တုတ်၊ ကျည်ပွေ့တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

Dvinnanti dvīsu bhuñjamānesu ekasmiṃ uṭṭhāya dente na gaṇhati. Kasmā? ‘‘Ekassa kabaḷantarāyo hotī’’ti. Na gabbhiniyātiādīsu pana ‘‘gabbhiniyā kucchiyaṃ dārako kilamati. Pāyantiyā dārakassa khīrantarāyo hoti, purisantaragatāya ratiantarāyo hotī’’ti na gaṇhati. Saṃkittīsūti saṃkittetvā katabhattesu, dubbhikkhasamaye kira acelakasāvakā acelakānaṃ atthāya tato tato taṇḍulādīni samādapetvā bhattaṃ pacanti. Ukkaṭṭho acelako tatopi na paṭiggaṇhati. Na yattha sāti yattha sunakho – ‘‘piṇḍaṃ labhissāmī’’ti upaṭṭhito hoti, tattha tassa adatvā āhaṭaṃ na gaṇhati. Kasmā? Etassa piṇḍantarāyo hotīti. Saṇḍasaṇḍacārinīti samūhasamūhacārinī, sace hi acelakaṃ disvā – ‘‘imassa bhikkhaṃ dassāmā’’ti manussā bhattagehaṃ pavisanti, tesu ca pavisantesu kaḷopimukhādīsu nilīnā makkhikā uppatitvā saṇḍasaṇḍā caranti, tato āhaṭaṃ bhikkhaṃ na gaṇhati. Kasmā? Maṃ nissāya makkhikānaṃ gocarantarāyo jātoti.

‘ဒွိန္နံ’ ဟူသော စကား၌ လူနှစ်ယောက် ထမင်းစားနေစဉ် တစ်ယောက်က ထ၍ ပေးလှူလျှင် ဆွမ်းကို မခံယူပေ။ အဘယ်ကြောင့် မခံယူသနည်း။ ‘(ထိုသူ၏) ထမင်းလုပ် စားခြင်းကို အန္တရာယ်ပြုရာ ရောက်လိမ့်မည်’ ဟု နှလုံးသွင်းသောကြောင့် မခံယူခြင်း ဖြစ်သည်။ ကိုယ်ဝန်ဆောင်မိန်းမ အစရှိသော ပုဒ်တို့၌ အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ ‘ကိုယ်ဝန်ဆောင်မိန်းမ၏ ဝမ်းထဲ၌ ကလေးငယ် ပင်ပန်းလိမ့်မည်၊ နို့တိုက်ဆဲမိန်းမ၌ ကလေးငယ်၏ နို့ရည်ပြတ်လတ်မှု အန္တရာယ် ဖြစ်လိမ့်မည်၊ လင်ယောကျ်ားနှင့် အတူနေဆဲမိန်းမ၌ ကာမမွေ့လျော်မှု အန္တရာယ် ဖြစ်လိမ့်မည်’ ဟု နှလုံးသွင်းသောကြောင့် မခံယူခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘သံကိတ္တီသု’ ဟူသည်မှာ စုပေါင်းကြွေးကြော်၍ ပြုလုပ်အပ်သော ဆွမ်းတို့ကို လှူဒါန်းစဉ်အခါ ဖြစ်၏။ အကျယ်အားဖြင့် ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးသောအခါ၌ အစေလကတပည့်တို့သည် အစေလကတို့အတွက် ထိုထိုအိမ်မှ ဆန်စသည်တို့ကို ကောင်းစွာစုဆောင်း၍ ထမင်းချက်ကြကုန်၏။ အကျင့်အမြတ်ဆုံးကျင့်သော ဥက္ကဋ္ဌ အစေလကသည် ထိုကဲ့သို့ စုပေါင်းချက်ပြုတ်အပ်သော ထမင်းမှလည်း ဆွမ်းထမင်းကို မခံယူပေ။ ‘န ယတ္ထ သာ’ ဟူသည်မှာ အကြင်အရပ်၌ ခွေးသည် ‘ငါ ထမင်းရလိမ့်မည်’ ဟု မျှော်လင့်ကာ အနီး၌ ရပ်နေသည်ရှိသော် ထိုအရပ်၌ ထိုခွေးအား မကျွေးဘဲ ယူဆောင်လာသော ဆွမ်းထမင်းကို မခံယူပေ။ အဘယ်ကြောင့် မခံယူသနည်း။ ဤခွေး၏ ထမင်းစားရမည့် အန္တရာယ် ဖြစ်လိမ့်မည်ဟု နှလုံးသွင်းသောကြောင့် မခံယူခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘သဏ္ဍသဏ္ဍစာရိနိ’ ဟူသည်မှာ အစုအပေါင်းအားဖြင့် လှည့်လည်ကျက်စားခြင်း ရှိသည်ဖြစ်၍၊ အကျယ်အားဖြင့် လူတို့သည် အစေလကကို မြင်လျှင် ‘ဤအစေလကအား ဆွမ်းလှူအံ့’ ဟု ကြံရွယ်လျက် စဖိုအိမ်သို့ ဝင်ကြရာ၌၊ ထိုသို့ ဝင်ကြစဉ်တွင် ထမင်းအိုးဝစသည်တို့၌ နားနေကြသော ယင်ကောင်တို့သည် ပျံတက်၍ အစုလိုက်အပြုံလိုက် လှည့်လည်ကုန်၏။ ထိုအရပ်မှ ယူဆောင်လာသော ဆွမ်းထမင်းကို မခံယူပေ။ အဘယ်ကြောင့် မခံယူသနည်း။ ‘ငါ့ကို အကြောင်းပြု၍ ယင်ကောင်တို့၏ စားကျက်အန္တရာယ် ဖြစ်ရလေပြီ’ ဟု နှလုံးသွင်းသောကြောင့် မခံယူခြင်း ဖြစ်သည်။

Thusodakanti [Pg.293] sabbasassasambhārehi kataṃ sovīrakaṃ. Ettha ca surāpānameva sāvajjaṃ, ayaṃ pana sabbesupi sāvajjasaññī. Ekāgārikoti yo ekasmiṃyeva gehe bhikkhaṃ labhitvā nivattati. Ekālopikoti yo ekeneva ālopena yāpeti. Dvāgārikādīsupi eseva nayo. Ekissāpi dattiyāti ekāya dattiyā. Datti nāma ekā khuddakapāti hoti, yattha aggabhikkhaṃ pakkhipitvā ṭhapenti. Ekāhikanti ekadivasantarikaṃ. Addhamāsikanti addhamāsantarikaṃ. Pariyāyabhattabhojananti vārabhattabhojanaṃ, ekāhavārena dvīhavārena sattāhavārena aḍḍhamāsavārenāti evaṃ divasavārena āgatabhattabhojanaṃ.

‘ထုသောဒက’ ဟူသည်မှာ ကောက်နှံအမျိုးမျိုးတို့ဖြင့် ပြုလုပ်အပ်သော သုဝီရတိုင်းဖြစ် ပုန်းရည်ဖြစ်သည်။ ဤ (ငါး၊ အသားစသည်) တို့တွင် သေရည်သောက်ခြင်းသည်သာ အပြစ်ရှိသော်လည်း ဤအစေလကသည် အားလုံးသော အရာတို့၌လည်း အပြစ်ရှိသည်ဟု အမှတ်သညာ ရှိ၏။ အကြင် အစေလကသည် တစ်အိမ်တည်း၌သာ ဆွမ်းရလျှင် ပြန်လှည့်၏၊ ထိုသူသည် ‘ဧကာဂါရိက’ မည်၏။ အကြင် အစေလကသည် ထမင်းတစ်လုပ်တည်းဖြင့်သာ မျှတ၏၊ ထိုသူသည် ‘ဧကာလောပိက’ မည်၏။ နှစ်အိမ်စသည်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ ‘ဧကိဿာပိ ဒတ္တိယာ’ ဟူသည်မှာ တစ်ခုသော လှူဖွယ်ခွက်ငယ်ဖြင့် ဖြစ်၏။ ထိုခွက်ငယ်၌ အဦးအဖျားဖြစ်သော မြတ်သောဆွမ်းကို ထည့်၍ ထားတတ်ကြကုန်၏၊ ထိုခွက်ငယ်ကို ‘ဒတ္တိ’ ဟု ခေါ်သည်။ ‘ဧကာဟိက’ ဟူသည်မှာ တစ်ရက်ခြား (တစ်ရက်ခြားပြီးမှ စားခြင်း) ဖြစ်၏။ ‘အဒ္ဓမာသိက’ ဟူသည်မှာ လဝက်ခြား (တစ်ဆယ့်ငါးရက်မြောက်မှ စားခြင်း) ဖြစ်သော အာဟာရကို စားခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ပရိယာယဘတ္တဘောဇန’ ဟူသည်မှာ အလှည့်ကျစနစ်ဖြင့် ထမင်းစားခြင်း ဖြစ်သည်။ တစ်ရက်ခြားအလှည့်၊ နှစ်ရက်ခြားအလှည့်၊ ခုနစ်ရက်ခြားအလှည့်၊ လဝက်ခြားအလှည့် စသည်ဖြင့် ရက်အလှည့်ကျအလိုက် ရောက်ရှိလာသော ထမင်းကို စားခြင်း ဖြစ်သည်။

395. Sākabhakkhoti allasākabhakkho. Sāmākabhakkhoti sāmākataṇḍulabhakkho. Nīvārādīsu nīvāro nāma araññe sayaṃjātā vīhijāti. Daddulanti cammakārehi cammaṃ likhitvā chaḍḍitakasaṭaṃ. Haṭaṃ vuccati silesopi sevālopi. Kaṇanti kuṇḍakaṃ. Ācāmoti bhattaukkhalikāya laggo jhāmakaodano, taṃ chaḍḍitaṭṭhānatova gahetvā khādati, ‘‘odanakañjiya’’ntipi vadanti. Piññākādayo pākaṭā eva. Pavattaphalabhojīti patitaphalabhojī.

၃၉၅. ‘သာကဘက္ခ’ ဟူသည်မှာ စိုစွတ်စိမ်းလန်းသော ဟင်းရွက်ကို စားလေ့ရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘သာမာကဘက္ခ’ ဟူသည်မှာ လမန်းဆန် (နတ်ကောက်ဆန်) ကို စားလေ့ရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ နီဝါရစသည်တို့၌ ‘နီဝါရ’ မည်သည်မှာ တော၌ အလိုလိုပေါက်သော ကောက်စပါးရိုင်းမျိုး ဖြစ်သည်။ ‘ဒဒ္ဒုလ’ ဟူသည်မှာ သားရေနယ်သမားတို့က သားရေကို ခြစ်၍ စွန့်ပစ်ထားသော သားရေဖတ် ဖြစ်သည်။ သစ်စေးကိုသော်လည်းကောင်း၊ ရေမှော်ကိုသော်လည်းကောင်း ‘ဟဋ’ ဟု ခေါ်သည်။ ‘ကဏ’ ဟူသည်မှာ ဖွဲနု (ဆန်ကွဲ) ဖြစ်သည်။ ‘အာစာမ’ ဟူသည်မှာ ထမင်းအိုး၌ ကပ်ငြိနေသော မီးကျွမ်းနေသည့် ထမင်းဂျိုး ဖြစ်သည်။ ထိုထမင်းဂျိုးကို စွန့်ပစ်ရာအရပ်မှ ကောက်ယူ၍ စားတတ်၏။ ‘ထမင်းရည်စိမ်’ ဟုလည်း ဆိုကြကုန်၏။ နှမ်းဖတ်စသည်တို့မှာ ထင်ရှားပြီးသား ဖြစ်သည်။ ‘ပဝတ္တဖလဘောဇီ’ ဟူသည်မှာ အလိုလို ကြွေကျသော သစ်သီးကိုသာ စား၍ မျှတစွာ နေထိုင်ခြင်း ဖြစ်သည်။

396. Sāṇānīti sāṇavākacoḷāni. Masāṇānīti missakacoḷāni. Chavadussānīti matasarīrato chaḍḍitavatthāni, erakatiṇādīni vā ganthetvā katanivāsanāni. Paṃsukūlānīti pathaviyaṃ chaḍḍitanantakāni. Tirīṭānīti rukkhatacavatthāni. Ajinanti ajinamigacammaṃ. Ajinakkhipanti tadeva majjhe phālitakaṃ. Kusacīranti kusatiṇāni ganthetvā katacīraṃ. Vākacīraphalakacīresupi eseva nayo. Kesakambalanti manussakesehi katakambalaṃ. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –

၃၉၆. ‘သာဏာနိ’ ဟူသည်မှာ ပိုက်ဆံလျှော်ချည်ဖြင့် ရက်လုပ်သော အဝတ်များ ဖြစ်သည်။ ‘မသာဏာနိ’ ဟူသည်မှာ ပိုက်ဆံလျှော်နှင့် အခြားလျှော်မျိုးကို ရောနှောရက်လုပ်သော အဝတ်များ ဖြစ်သည်။ ‘ဆဝဒုဿာနိ’ ဟူသည်မှာ သူသေကောင်မှ စွန့်ပစ်ထားသော အဝတ်များ ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် ပြိန်းမြက်စသည်တို့ကို သီကုံး၍ ပြုလုပ်အပ်သော အဝတ်များကိုလည်း ဆိုသည်။ ‘ပံသုကူလာနိ’ ဟူသည်မှာ မြေပေါ်၌ စွန့်ပစ်ထားသော အဝတ်စုတ်များ ဖြစ်သည်။ ‘တိရီဋာနိ’ ဟူသည်မှာ သစ်ခေါက်ဖြင့် ပြုလုပ်သော အဝတ်များ ဖြစ်သည်။ ‘အဇိန’ ဟူသည်မှာ သစ်နက်သားရေ ဖြစ်သည်။ ‘အဇိနက္ခိပ’ ဟူသည်မှာ ထိုသားရေကိုပင် အလယ်၌ ခွဲခြမ်းထားသော သားရေခြုံပုဆိုး ဖြစ်သည်။ ‘ကုသစီရ’ ဟူသည်မှာ သမန်းမြက်တို့ကို သီကုံး၍ ပြုလုပ်အပ်သော မြက်ဝတ် ဖြစ်သည်။ လျှော်တေအဝတ်၊ ပျဉ်ချပ်အဝတ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ ‘ကေသကမ္ဗလ’ ဟူသည်မှာ လူ၏ ဆံပင်တို့ဖြင့် ရက်လုပ်အပ်သော ကမ္ဗလာ ဖြစ်သည်။ ယင်းကမ္ဗလာကို ရည်ညွှန်း၍ ဤသို့ မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

‘‘Seyyathāpi bhikkhave, yāni kānici tantāvutāni vatthāni, kesakambalo tesaṃ paṭikiṭṭho akkhāyati. Kesakambalo, bhikkhave, sīte sīto, uṇhe uṇho appaggho ca dubbaṇṇo ca duggandho dukkhasamphasso’’ti.

"ရဟန်းတို့၊ ဥပမာသော်ကား ချည်မျှင်ဖြင့် ရက်လုပ်အပ်သော အဝတ်ဟူသမျှတို့တွင် လူဆံပင်ဖြင့် ရက်အပ်သော ကမ္ဗလာသည် အယုတ်ညံ့ဆုံးဟု ဆိုအပ်၏။ ရဟန်းတို့၊ လူဆံပင်ကမ္ဗလာသည် အေးသောအခါ၌ ပို၍အေး၏၊ ပူသောအခါ၌ ပို၍ပူ၏၊ တန်ဖိုးလည်းနည်း၏၊ အဆင်းလည်းမလှ၊ အနံ့လည်းဆိုး၏၊ အတွေ့အထိလည်း မကောင်း (ကြမ်းတမ်း) ပေသည်" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Vāḷakambalanti [Pg.294] assavālehi katakambalaṃ. Ulūkapakkhikanti ulūkapakkhāni ganthetvā katanivāsanaṃ. Ukkuṭikappadhānamanuyuttoti ukkuṭikavīriyaṃ anuyutto, gacchantopi ukkuṭikova hutvā uppatitvā uppatitvā gacchati. Kaṇṭakāpassayikoti ayakaṇṭake vā pakatikaṇṭake vā bhūmiyaṃ koṭṭetvā tattha cammaṃ attharitvā ṭhānacaṅkamādīni karoti. Seyyanti sayantopi tattheva seyyaṃ kappeti. Phalakaseyyanti rukkhaphalake seyyaṃ. Thaṇḍilaseyyanti thaṇḍile ucce bhūmiṭhāne seyyaṃ. Ekapassayikoti ekapasseneva sayati. Rajojalladharoti sarīraṃ telena makkhitvā rajuṭṭhānaṭṭhāne tiṭṭhati, athassa sarīre rajojallaṃ laggati, taṃ dhāreti. Yathāsanthatikoti laddhaṃ āsanaṃ akopetvā yadeva labhati, tattheva nisīdanasīlo. Vekaṭikoti vikaṭakhādanasīlo. Vikaṭanti gūthaṃ vuccati. Apānakoti paṭikkhittasītudakapāno. Sāyaṃ tatiyamassāti sāyatatiyakaṃ. Pāto, majjhanhike, sāyanti divasassa tikkhattuṃ pāpaṃ pavāhessāmīti udakorohanānuyogaṃ anuyutto viharatīti.

‘ဝါဠကမ္ဗလ’ ဟူသည်မှာ မြင်းမြီးတို့ဖြင့် ပြုလုပ်သော ကမ္ဗလာ ဖြစ်သည်။ ‘ဥလူကပက္ခိက’ ဟူသည်မှာ ဇီးကွက်တောင်ပံတို့ကို သီကုံး၍ ပြုလုပ်အပ်သော အဝတ် ဖြစ်သည်။ ‘ဥက္ကုဋိကပ္ပဓာနမနုယုတ္တ’ ဟူသည်မှာ ဆောင့်ကြောင့်ထိုင်ခြင်း ဝီရိယကို အဖန်ဖန် အားထုတ်သူ ဖြစ်သည်။ သွားလာလှုပ်ရှားသည့်အခါ၌လည်း ဆောင့်ကြောင့်ထိုင်လျက်သာ ခုန်ဆွခုန်ဆွ သွားတတ်၏။ ‘ကဏ္ဋကာပဿယိက’ ဟူသည်မှာ သံဆူး သို့မဟုတ် သဘာဝဆူးတို့ကို မြေ၌ စိုက်ထူလျက် ထိုဆူးများအပေါ်၌ သားရေကို ဖြန့်ခင်းကာ ရပ်ခြင်း၊ စင်္ကြံလျှောက်ခြင်းစသည်တို့ကို ပြုလုပ်သူ ဖြစ်သည်။ ‘သေယျ’ ဟူသည်မှာ အိပ်စက်သည့်အခါ၌လည်း ထိုဆူးခင်းအပေါ်၌သာ အိပ်စက်ခြင်းကို ပြု၏။ ‘ဖလကသေယျ’ ဟူသည်မှာ သစ်ပျဉ်ချပ်ပေါ်၌ အိပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ထဏ္ဍိလသေယျ’ ဟူသည်မှာ ပြောင်တလင်း သို့မဟုတ် မြင့်သော မြေပြင်ပေါ်၌သာ အိပ်စက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ဧကပဿယicော’ ဟူသည်မှာ နံဘေးတစ်ဖက်တည်းဖြင့်သာ လှဲလျောင်းအိပ်စက်သူ ဖြစ်သည်။ ‘ရဇောဇလ္လဓရ’ ဟူသည်မှာ ကိုယ်ကို ဆီဖြင့် လိမ်းကျံပြီးလျှင် မြူထသော အရပ်၌ ရပ်နေသူ ဖြစ်သည်။ ထိုအခါ မိမိကိုယ်၌ ကပ်ငြိလာသော မြူမှုန်အညစ်အကြေးကို တမင်တကာ သယ်ဆောင်ထား၏။ ‘ယထာသန္ထတိကော’ ဟူသည်မှာ မိမိရရှိသော နေရာကို မရွေးချယ်၊ မပြင်ဆင်ဘဲ ရသမျှနေရာ၌သာ ထိုင်လေ့ရှိသူ ဖြစ်သည်။ ‘ဝေကဋိက’ ဟူသည်မှာ ကျင်ကြီးကို စားလေ့ရှိသူ ဖြစ်သည်။ ‘ဝိကဋ’ ဟူသည်မှာ ကျင်ကြီး (မစင်) ကို ခေါ်သည်။ ‘အပါနက’ ဟူသည်မှာ ရေအေးသောက်ခြင်းကို ရှောင်ကြဉ်ထားသူ ဖြစ်သည်။ ညနေချမ်းသည် သုံးကြိမ်မြောက် ရှိသောကြောင့် ‘သာယတတိယက’ မည်၏။ နံနက်၊ နေ့လယ်၊ ညနေ ဟူ၍ တစ်နေ့လျှင် သုံးကြိမ် ‘ငါသည် မကောင်းမှုကို မျှောပစ်အံ့’ ဟု ကြံစည်လျက် ရေသို့ သက်ဆင်းမှုအကျင့်ကို အဖန်ဖန် အားထုတ်ကာ နေထိုင်၏။ (ဤသည်ကား အစေလကတို့၏ အကျင့်ကို ပြသော စကားရပ် ပြီး၏။)

Tapopakkamaniratthakatāvaṇṇanā

တပေါပက္ကမနိရတ္ထကထာ (ခြိုးခြံသောအကျင့် အားထုတ်မှု အကျိုးမရှိကြောင်း ဖွင့်ဆိုချက်)

397. Atha bhagavā sīlasampadādīhi vinā tesaṃ tapopakkamānaṃ niratthakataṃ dassento – ‘‘acelako cepi kassapa hotī’’tiādimāha. Tattha ārakā vāti dūreyeva. Averanti dosaveravirahitaṃ. Abyāpajjanti domanassabyāpajjarahitaṃ.

၃၉၇. ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် သီလသမ္ပဒါစသည်တို့နှင့် ကင်းသော ထိုသို့သော အခြိုးခြံဆုံးမမှုတို့၏ အကျိုးမဲ့ဖြစ်ပုံကို ပြတော်မူလိုသဖြင့် ‘အစေလကော စေပိ ကဿပ ဟောတိ’ အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ ‘အာရကာ ဝါ’ ဟူသည်မှာ ဝေးကွာသည်သာ ဖြစ်၏။ ‘အဝေရ’ ဟူသည်မှာ ဒေါသရန်မှ ကင်းသော ဖြစ်၏။ ‘အဗျာပဇ္ဇ’ ဟူသည်မှာ ဒေါမနဿ ဗျာပါဒမှ ကင်းသော ဖြစ်၏။

398. Dukkaraṃ, bho gotamāti idaṃ kassapo ‘‘mayaṃ pubbe ettakamattaṃ sāmaññañca brahmaññañcāti vicarāma, tumhe pana aññaṃyeva sāmaññañca brahmaññañca vadathā’’ti dīpento āha. Pakati kho esāti pakatikathā esā. Imāya ca, kassapa, mattāyāti ‘‘kassapa yadi iminā pamāṇena evaṃ parittakena paṭipattikkamena sāmaññaṃ vā brahmaññaṃ vā dukkaraṃ sudukkaraṃ nāma abhavissa, tato netaṃ abhavissa kallaṃ vacanāya dukkaraṃ sāmañña’’nti ayamettha padasambandhena saddhiṃ attho. Etena nayena sabbattha padasambandho veditabbo.

၃၉၈. “အရှင်ဂေါတမ၊ ခဲယဉ်းလှပါပေ၏” ဟူသော ဤစကားကို ကဿပသည် “အကျွန်ုပ်တို့သည် ရှေးအခါက ဤမျှသော ကိုယ်လုံးတီးကျင့်စဉ်စသည်မျှကိုသာ သမဏအကျင့်၊ ဗြာဟ္မဏအကျင့်ဟု ယူဆကာ လှည့်လည်ခဲ့ကြပါ၏၊ အရှင်ဘုရားတို့မူကား ထိုကိုယ်လုံးတီးကျင့်စဉ်စသည်တို့မှ တစ်ပါးသော မေတ္တာတရားစသည်တို့ကိုသာ သမဏအကျင့်၊ ဗြာဟ္မဏအကျင့်ဟု မိန့်ဆိုတော်မူကြပါ၏” ဟူသော အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားစေလိုသဖြင့် လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ပကတိ ခေါ ဧသာ’ ဟူသည်မှာ “သမဏအကျင့်ကို ကျင့်နိုင်ခဲ၏၊ ဗြာဟ္မဏအကျင့်ကို ကျင့်နိုင်ခဲ၏” ဟူသော ဤစကားသည် လောက၌ အပြောများသော သမားရိုးကျစကား ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘ဣမာယ စေ ကဿပ မတ္တာယ’ ဟူသည်မှာ “ကဿပ၊ အကယ်၍ ဤအစေလကကျင့်စဉ်မျှတည်းဟူသော အတိုင်းအတာမျှဖြင့်၊ ဤသို့ အနည်းငယ်သော ကိုယ်လုံးတီးကျင့်ခြင်းစသော အကျင့်စဉ်ဖြင့် သမဏအကျင့် သို့မဟုတ် ဗြာဟ္မဏအကျင့်ကို ကျင့်နိုင်ခဲ၏၊ အလွန်ကျင့်နိုင်ခဲ၏ဟု ဖြစ်ခဲ့ပါမူ၊ ထိုကဲ့သို့ ခဲယဉ်းလှသည်ဟု ဆိုရန်လည်း သင့်လျော်မည်မဟုတ်ပေ” ဟု ဝါကျဆက်စပ်မှုနှင့်တကွ အနက်ကို သိအပ်၏။ ဤနည်းအတိုင်းပင် အလုံးစုံသော ဝါရတို့၌ ရှေ့နောက်ဝါကျ ဆက်စပ်ပုံကို သိအပ်သည်။

399. Dujjānoti [Pg.295] idampi so ‘‘mayaṃ pubbe ettakena samaṇo vā brāhmaṇo vā hotīti vicarāma, tumhe pana aññathā vadathā’’ti idaṃ sandhāyāha. Athassa bhagavā taṃ pakativādaṃ paṭikkhipitvā sabhāvatova dujjānabhāvaṃ āvikaronto punapi – ‘‘pakati kho’’tiādimāha. Tatrāpi vuttanayeneva padasambandhaṃ katvā attho veditabbo.

၃၉၉. “သိနိုင်ခဲလှပါပေ၏” ဟူသော ဤစကားကိုလည်း ထိုအစေလကသည် “အကျွန်ုပ်တို့သည် ရှေးအခါက ဤမျှသောအကျင့်ဖြင့်သာ သမဏဖြစ်၏၊ ဗြာဟ္မဏဖြစ်၏ဟု ယူဆကာ လှည့်လည်ခဲ့ကြပါ၏၊ အရှင်ဘုရားတို့မူကား ထိုမှတစ်ပါးသော မေတ္တာတရားစသည်တို့ဖြင့်သာ သမဏအကျင့်၊ ဗြာဟ္မဏအကျင့်ကို မိန့်ဆိုတော်မူကြပါ၏” ဟူသော အနက်ကို ရည်ရွယ်၍ လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုအစေလကကဿပအား လောကသုံး အပြောအဆိုကို ပယ်ဖျက်၍ သဘာဝအတိုင်း သမဏနှင့် ဗြာဟ္မဏတို့ကို သိနိုင်ခဲပုံကို ထင်ရှားစေလိုသဖြင့် တစ်ဖန် “ပကတိ ခေါ” အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌လည်း ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ဝါကျဆက်စပ်မှုကို ပြု၍ အနက်ကို သိအပ်သည်။

Sīlasamādhipaññāsampadāvaṇṇanā

သီလသမာဓိပညာသမ္ပဒါဝဏ္ဏနာ (သီလ၊ သမာဓိ၊ ပညာ ပြည့်စုံမှု ဖွင့်ဆိုချက်)

400-401. Katamā pana sā, bho gotamāti kasmā pucchati. Ayaṃ kira paṇḍito bhagavato kathentasseva kathaṃ uggahesi, atha attano paṭipattiyā niratthakataṃ viditvā samaṇo gotamo – ‘‘tassa ‘cāyaṃ sīlasampadā, cittasampadā, paññāsampadā abhāvitā hoti asacchikatā, atha kho so ārakāva sāmaññā’tiādimāha. Handa dāni naṃ tā sampattiyo pucchāmī’’ti sīlasampadādivijānanatthaṃ pucchati. Athassa bhagavā buddhuppādaṃ dassetvā tantidhammaṃ kathento tā sampattiyo dassetuṃ – ‘‘idha kassapā’’tiādimāha. Imāya ca kassapa sīlasampadāyāti idaṃ arahattaphalameva sandhāya vuttaṃ. Arahattaphalapariyosānañhi bhagavato sāsanaṃ. Tasmā arahattaphalasampayuttāhi sīlacittapaññāsampadāhi aññā uttaritarā vā paṇītatarā vā sīlādisampadā natthīti āha.

၄၀၀-၄၀၁. “အရှင်ဂေါတမ၊ ထိုသီလစသည်ကား အဘယ်နည်း” ဟု အဘယ်ကြောင့် မေးသနည်း။ အကြောင်းမူကား ဤအစေလကဿပသည် ပညာရှိသူဖြစ်၍ မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူစဉ်ပင် စကားတော်ကို မှတ်သားမိလေသည်။ ထိုသို့ မှတ်သားမိသောအခါ မိမိကျင့်သော အစေလကကျင့်စဉ်၏ အကျိုးမဲ့ဖြစ်ခြင်းကို သိရှိသဖြင့်၊ “ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ဤသီလပြည့်စုံမှု၊ စိတ်ပြည့်စုံမှု၊ ပညာပြည့်စုံမှုတို့ကို မပွားများအပ်၊ မျက်မှောက်မပြုအပ်သည်ဖြစ်အံ့၊ ထိုအခါ ထိုသူသည် ရဟန်းအဖြစ်မှ အလှမ်းကွာဝေးလှသည်သာတည်း” ဟူ၍ မြတ်စွာဘုရား မိန့်တော်မူခဲ့ပြီ။ “ယခုအခါ ငါသည် ထိုအရှင်ဂေါတမကို ထိုသီလစသည်တို့ ပြည့်စုံခြင်းအကြောင်း မေးမြန်းပါအံ့” ဟု ကြံစည်ကာ သီလသမ္ပဒါစသည်ကို သိရှိလိုသော အကျိုးကြောင့် မေးမြန်းခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုအစေလကဿပအား ဘုရားဖြစ်တော်မူပုံကို ပြသ၍ ပါဠိတော်အစဉ်အတိုင်း ဟောကြားတော်မူလျက် ထိုသမ္ပတ္တိပြည့်စုံခြင်းတရားတို့ကို ပြသရန် “ဣဓ ကဿပ” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “ကဿပ၊ ဤသီလပြည့်စုံခြင်းဖြင့်” ဟူသော စကားကို အရဟတ္တဖိုလ်ကိုသာ ရည်ရွယ်၍ မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်သည် အရဟတ္တဖိုလ်လျှင် အဆုံးရှိ၏။ ထို့ကြောင့် အရဟတ္တဖိုလ်နှင့် ယှဉ်သော သီလ၊ စိတ္တ၊ ပညာ ပြည့်စုံခြင်းတို့ထက် သာလွန်ထူးကဲသော သို့မဟုတ် သာ၍မွန်မြတ်သော သီလစသော ပြည့်စုံခြင်းသည် မရှိတော့ပြီဟု မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

Sīhanādakathāvaṇṇanā

သီဟနာဒကထာအဖွင့်

402. Evañca pana vatvā idāni anuttaraṃ mahāsīhanādaṃ nadanto – ‘‘santi kassapa eke samaṇabrāhmaṇā’’tiādimāha. Tattha ariyanti nirupakkilesaṃ paramavisuddhaṃ. Paramanti uttamaṃ, pañcasīlāni hiādiṃ katvā yāva pātimokkhasaṃvarasīlā sīlameva, lokuttaramaggaphalasampayuttaṃ pana paramasīlaṃ nāma. Nāhaṃ tatthāti tattha sīlepi paramasīlepi ahaṃ attano samasamaṃ mama sīlasamena sīlena mayā samaṃ puggalaṃ na passāmīti attho. Ahameva tattha bhiyyoti ahameva tasmiṃ sīle uttamo. Katamasmiṃ? Yadidaṃ adhisīlanti yaṃ etaṃ uttamaṃ sīlanti attho. Iti imaṃ paṭhamaṃ sīhanādaṃ nadati.

၄၀၂. ဤသို့ မိန့်တော်မူပြီး၍ ယခုအခါ၌ အတုမရှိမြတ်သော ကြီးစွာသော ဗုဒ္ဓသီဟနာဒကို မြွက်ကြားလိုတော်မူသဖြင့် “ကဿပ၊ အချို့သော သမဏဗြာဟ္မဏတို့သည် ရှိကြကုန်၏” စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ “အရိယ” ဟူသည် ဥပက္ကိလေသကင်းသော၊ အလွန်အထူးသဖြင့် စင်ကြယ်သော သီလကို ဆိုလိုသည်။ “ပရမ” ဟူသည် အမြတ်ဆုံးဖြစ်သော သီလကို ဆိုလိုသည်။ အကျယ်ပြရသော် ငါးပါးသီလမှစ၍ ပါတိမောက္ခသံဝရသီလတိုင်အောင် သီလဟူသမျှသည် သီလသာမညမျှသာ ဖြစ်သည်။ လောကုတ္တရာ မဂ်ဖိုလ်နှင့်ယှဉ်သော သီလသည်သာ “ပရမသီလ” (လွန်မြတ်သောသီလ) မည်၏။ “နာဟံ တတ္ထ” ဟူသည်မှာ ထိုသာမန်သီလ၌လည်းကောင်း၊ ထိုလွန်မြတ်သော လောကုတ္တရာသီလ၌လည်းကောင်း မိမိနှင့် သီလချင်းတူသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို မြင်တော်မမူဟု ဆိုလိုသည်။ “အဟမေဝ တတ္ထ ဘိယျော” ဟူသည် ထိုနှစ်မျိုးသော သီလတို့၌ ငါသည်သာလျှင် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ အဘယ်သီလ၌ အမြတ်ဆုံး ဖြစ်သနည်းဟူမူ “ယဒိဒံ အဓိသီလံ” (အကြင် လွန်မြတ်သော သီလသည် ရှိ၏၊ ထိုသီလ၌ အမြတ်ဆုံး ဖြစ်၏) ဟု အနက်ရသည်။ ဤသို့လျှင် ပထမဦးစွာသော ဤရဲရင့်သော သီဟနာဒအသံတော်ကို မြွက်ကြားတော်မူ၏။

Tapojigucchavādāti [Pg.296] ye tapojigucchaṃ vadanti. Tattha tapatīti tapo, kilesasantāpakavīriyassetaṃ nāmaṃ, tadeva te kilese jigucchatīti jigucchā. Ariyā paramāti ettha niddosattā ariyā, aṭṭhaārambhavatthuvasenapi uppannā vipassanāvīriyasaṅkhātā tapojigucchā tapojigucchāva, maggaphalasampayuttā paramā nāma. Adhijegucchanti idha jigucchabhāvo jegucchaṃ, uttamaṃ jegucchaṃ adhijegucchaṃ, tasmā yadidaṃ adhijegucchaṃ, tattha ahameva bhiyyoti evamettha attho daṭṭhabbo. Paññādhikārepi kammassakatāpaññā ca vipassanāpaññā ca paññā nāma, maggaphalasampayuttā paramā paññā nāma. Adhipaññanti ettha liṅgavipallāso veditabbo, ayaṃ panetthattho – yāyaṃ adhipaññā nāma ahameva tattha bhiyyoti vimuttādhikāre tadaṅgavikkhambhanavimuttiyo vimutti nāma, samucchedapaṭipassaddhinissaraṇavimuttiyo pana paramā vimuttīti veditabbā. Idhāpi ca yadidaṃ adhivimuttīti yā ayaṃ adhivimutti, ahameva tattha bhiyyoti attho.

“တပေါဇိဂုစ္ဆဝါဒါ” ဟူသည် အကြင်သမဏဗြာဟ္မဏတို့သည် တပေါဇိဂုစ္ဆကို ပြောဆိုတတ်ကုန်၏၊ ထိုသူတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုစကားရပ်၌ ဝစနတ္ထအဓိပ္ပာယ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏။ ကိလေသာတို့ကို လောင်မြိုက်စေတတ်သောကြောင့် “တပေါ” ဟု ဆိုအပ်၏၊ ဤသည်ကား ကိလေသာကို ပူပန်စေတတ်သော ဝီရိယ၏ အမည်တည်း။ ထိုဝီရိယသည်ပင် ကိလေသာတို့ကို စက်ဆုပ်တတ်သောကြောင့် “ဇိဂုစ္ဆာ” မည်၏။ “အရိယာ ပရမာ” ဟူသော ဤပါဌ်၌ ကိလေသာတည်းဟူသော အပြစ်မရှိသောကြောင့် “အရိယာ” မည်၏။ ဝီရိယာရမ္ဘဝတ္ထု ၈ ပါး၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝိပဿနာဉာဏ်နှင့် ယှဉ်သော ဝီရိယဟု ဆိုအပ်သော တပေါဇိဂုစ္ဆာသည် တပေါဇိဂုစ္ဆာသာမညသာ ဖြစ်သည်။ မဂ်ဖိုလ်နှင့် ယှဉ်သော တပေါဇိဂုစ္ဆာသည်သာ လွန်မြတ်သော တပေါဇိဂုစ္ဆာ (ပရမ) မည်၏။ “အဓိဇေဂုစ္ဆံ” ဟူသော ဤပါဌ်၌ စက်ဆုပ်ခြင်းသဘောရှိသော ဝီရိယကို “ဇေဂုစ္ဆ” ဟု ဆို၏။ လွန်မြတ်သော ဇေဂုစ္ဆကို “အဓိဇေဂုစ္ဆ” ဟု ဆိုသည်။ ထို့ကြောင့် အကြင် ဇေဂုစ္ဆ၊ အဓိဇေဂုစ္ဆသည် ရှိ၏၊ ထိုနှစ်မျိုးလုံးတွင် ငါသည်သာ သာလွန်၏ဟူ၍ ဤနေရာ၌ အနက်မှတ်ယူအပ်၏။ ပညာနှင့်စပ်လျဉ်း၍လည်း ကမ္မဿကတာပညာနှင့် ဝိပဿနာပညာတို့သည် သာမန်ပညာ (ပညာ) မည်၏။ မဂ်ဖိုလ်နှင့် ယှဉ်သော ပညာသည်သာ လွန်မြတ်သော ပညာ (ပရမပညာ) မည်၏။ “အဓိပညံ” ဟူသော ဤပါဌ်၌ သဒ္ဒါကျမ်းအရ လိင်ပြောင်းလဲမှုကို သိအပ်၏။ ဤပါဌ်၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကား အကြင် သာမန်ပညာနှင့် အဓိပညာသည် ရှိ၏၊ ထိုနှစ်မျိုးလုံးတွင် ငါသည်သာလျှင် သာလွန်၏ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ဝိမုတ္တိအရာ၌လည်း တဒင်္ဂဝိမုတ္တိနှင့် ဝိက္ခမ္ဘနဝိမုတ္တိတို့သည် သာမန်ဝိမုတ္တိ (ဝိမုတ္တိ) မည်၏။ သမုစ္ဆေဒဝိမုတ္တိ၊ ပဋိပဿဒ္ဓိဝိမုတ္တိနှင့် နိဿရဏဝိမုတ္တိတို့ကိုမူ လွန်မြတ်သော ဝိမုတ္တိ (ပရမဝိမုတ္တိ) ဟူ၍ သိအပ်၏။ ဤဝိမုတ္တိအရာ၌လည်း “ယဒိဒံ အဓိဝိမုတ္တိ” ဟူသည်မှာ အကြင် ဝိမုတ္တိနှင့် အဓိဝိမုတ္တိသည် ရှိ၏၊ ထိုနှစ်မျိုး၌ ငါသည်သာလျှင် သာလွန်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

403. Suññāgāreti suññe ghare, ekakova nisīditvāti adhippāyo. Parisāsu cāti aṭṭhasu parisāsu. Vuttampi cetaṃ –

၄၀၃. “သုညာဂါရေ” ဟူသည် လူသူကင်းဆိတ်သောကျောင်း၌ တစ်ပါးတည်းသာ ထိုင်နေ၍ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ “ပရိသာသု စ” ဟူသည် ပရိသတ် ရှစ်ပါးတို့၌ကို ဆိုလိုသည်။ ဤအကြောင်းနှင့် ပတ်သက်၍လည်း ဟောတော်မူအပ်ပြီ-

‘‘Cattārimāni, sāriputta, tathāgatassa vesārajjāni. Yehi vesārajjehi samannāgato tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti, parisāsu sīhanādaṃ nadatī’’ti (ma. ni. 1.150) suttaṃ vitthāretabbaṃ.

“သာရိပုတ္တရာ၊ မြတ်စွာဘုရား၌ ရဲရင့်ခြင်း ဝေသာရဇ္ဇဉာဏ်တို့သည် ဤလေးပါးတို့ ရှိကုန်၏။ ယင်းဝေသာရဇ္ဇဉာဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် မြတ်သောဌာနကို ဝန်ခံတော်မူ၏၊ ပရိသတ်တို့အလယ်၌ သီဟနာဒရဲရင့်သော အသံတော်ကို မိန့်မြွက်တော်မူ၏” ဟူသော ဤပါဠိသုတ်ကို အကျယ်ချဲ့အပ်၏။

Pañhañca naṃ pucchantīti paṇḍitā devamanussā naṃ pañhaṃ abhisaṅkharitvā pucchanti. Byākarotīti taṅkhaṇaññeva vissajjesi. Cittaṃ ārādhetīti pañhāvissajjanena mahājanassa cittaṃ paritosetiyeva. No ca kho sotabbaṃ maññantīti cittaṃ ārādhetvā kathentassapissa vacanaṃ pare sotabbaṃ na maññantīti, evañca vadeyyunti attho. Sotabbañcassa maññantīti devāpi manussāpi mahanteneva ussāhena sotabbaṃ maññanti. Pasīdantīti supasannā kallacittā muducittā honti. Pasannākāraṃ karontīti na muddhappasannāva honti, paṇītāni cīvarādīni veḷuvanavihārādayo ca mahāvihāre pariccajantā pasannākāraṃ karonti. Tathattāyāti yaṃ so dhammaṃ deseti tathā bhāvāya, dhammānudhammapaṭipattipūraṇatthāya paṭipajjantīti attho. Tathattāya ca paṭipajjantīti tathabhāvāya paṭipajjanti, tassa hi [Pg.297] bhagavato dhammaṃ sutvā keci saraṇesu keci pañcasu sīlesu patiṭṭhahanti, apare nikkhamitvā pabbajanti. Paṭipannā ca ārādhentīti tañca pana paṭipadaṃ paṭipannā pūretuṃ sakkonti, sabbākārena pana pūrenti, paṭipattipūraṇena tassa bhoto gotamassa cittaṃ ārādhentīti vattabbā.

“ပြဿနာကိုလည်း ထိုရှင်ဂေါတမအား မေးကြကုန်၏” ဟူသည်မှာ ပညာရှိကုန်သော နတ်လူတို့သည် ထိုရှင်ဂေါတမအား ပြဿနာကို ပြုပြင်စီစဉ်၍ မေးကြကုန်၏။ “ဖြေကြားတော်မူ၏” ဟူသည်မှာ ထိုမေးမြန်းသော ခဏ၌ပင် ဖြေဆိုတော်မူ၏။ “စိတ်ကို နှစ်သက်စေ၏” ဟူသည်မှာ ပြဿနာကို ဖြေဆိုခြင်းဖြင့် လူအပေါင်းတို့၏ စိတ်ကို နှစ်သက်စေနိုင်သည်သာ ဖြစ်သည်။ “နာယူထိုက်၏ဟူ၍မူကား မမှတ်ထင်ကြကုန်” ဟူသည်မှာ စိတ်ကို နှစ်သက်စေပြီး၍ ဖြေဆိုပါသော်လည်း ထိုရှင်ဂေါတမ၏ စကားကို နာယူထိုက်၏ဟု မမှတ်ထင်ကြဘဲ ဤသို့လည်း ပြောဆိုကြကုန်ရာ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ “စကားကိုလည်း နာယူထိုက်၏ဟု မှတ်ထင်ကြကုန်၏” ဟူသည်မှာ နတ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ လူတို့သည်လည်းကောင်း ကြီးစွာသော အားထုတ်မှုဖြင့် စကားတော်ကို နာယူထိုက်၏ဟု မှတ်ထင်ကြကုန်၏။ “ကြည်ညိုကြကုန်၏” ဟူသည်မှာ လွန်စွာ ကြည်ညိုကာ ကျန်းမာသန်စွမ်းသောစိတ်၊ နုညံ့သောစိတ် ရှိကြကုန်၏။ “ကြည်ညိုသော အခြင်းအရာကို ပြုကြကုန်၏” ဟူသည်မှာ အချည်းနှီး ကြည်ညိုရုံမျှသာ မဟုတ်ဘဲ မွန်မြတ်သော သင်္ကန်းစသည်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ဝေဠုဝန်ကျောင်းတိုက် စသော ကျောင်းတိုက်ကြီးတို့ကိုလည်းကောင်း စွန့်လှူကြကုန်လျက် ကြည်ညိုသူတို့၏ အခြင်းအရာကို ပြုကြကုန်၏။ “ထိုတရားအားလျော်စွာဖြစ်ခြင်းငှာ” ဟူသည်မှာ ထိုရှင်ဂေါတမ ဟောကြားတော်မူသော တရားတော်အတိုင်း ဖြစ်ခြင်းငှာ လောကုတ္တရာတရား ၉ ပါးအားလျော်သော ပဋိပတ်ကို ဖြည့်ကျင့်ရန် မကျင့်ကြကုန်ဟု ဆိုလိုသည်။ “ထိုတရားအားလျော်စွာဖြစ်ခြင်းငှာလည်း ကျင့်ကြကုန်၏” ဟူသည်မှာ ထိုတရားနှင့်အညီ ဖြစ်ခြင်းငှာ ကျင့်ကြကုန်၏။ အမှန်အားဖြင့် ထိုမြတ်စွာဘုရား၏ တရားတော်ကို နာယူရသဖြင့် အချို့သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် သရဏဂုံတို့၌ တည်ကြကုန်၏၊ အချို့တို့သည် ငါးပါးသီလတို့၌ တည်ကြကုန်၏၊ အခြားသောသူတို့သည် အိမ်ရာတည်ထောင်သော လူ့ဘောင်မှထွက်၍ ရှင်ရဟန်း ပြုကြကုန်၏။ “ကျင့်ကြကုန်သည်ရှိသော် နှစ်သက်စေကြကုန်၏” ဟူသည်မှာ ထိုအကျင့်ကို ကျင့်ကြကုန်သည်ဖြစ်၍ ဖြည့်ကျင့်ရန် စွမ်းနိုင်ကြကုန်၏၊ အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ပြည့်စုံအောင် ဖြည့်ကျင့်နိုင်ကြကုန်၏၊ အကျင့်ကို ပြည့်စုံစေခြင်းဖြင့် ထိုအရှင်ဂေါတမ၏ စိတ်တော်ကို နှစ်သက်စေနိုင်ကြကုန်၏ဟု ပြောဆိုထိုက်သည်။

Imasmiṃ panokāse ṭhatvā sīhanādā samodhānetabbā. Ekaccaṃ tapassiṃ niraye nibbattaṃ passāmīti hi bhagavato eko sīhanādo. Aparaṃ sagge nibbattaṃ passāmīti eko. Akusaladhammappahāne ahameva seṭṭhoti eko. Kusaladhammasamādānepi ahameva seṭṭhoti eko. Akusaladhammappahāne mayhameva sāvakasaṅgho seṭṭhoti eko. Kusaladhammasamādānepi mayhaṃyeva sāvakasaṅgho seṭṭhoti eko. Sīlena mayhaṃ sadiso natthīti eko. Vīriyena mayhaṃ sadiso natthīti eko. Paññāya…pe… vimuttiyā…pe… sīhanādaṃ nadanto parisamajjhe nisīditvā nadāmīti eko. Visārado hutvā nadāmīti eko. Pañhaṃ maṃ pucchantīti eko. Pañhaṃ puṭṭho vissajjemīti eko. Vissajjanena parassa cittaṃ ārādhemīti eko. Sutvā sotabbaṃ maññantīti eko. Sutvā me pasīdantīti eko. Pasannākāraṃ karontīti eko. Yaṃ paṭipattiṃ desemi, tathattāya paṭipajjantīti eko. Paṭipannā ca maṃ ārādhentīti eko. Iti purimānaṃ dasannaṃ ekekassa – ‘‘parisāsu ca nadatī’’ti ādayo dasa dasa parivārā. Evaṃ te dasa purimānaṃ dasannaṃ parivāravasena sataṃ purimā ca dasāti dasādhikaṃ sīhanādasataṃ hoti. Ito aññasmiṃ pana sutte ettakā sīhanādā dullabhā, tenidaṃ suttaṃ mahāsīhanādanti vuccati. Iti bhagavā ‘‘sīhanādaṃ kho samaṇo gotamo nadati, tañca kho suññāgāre nadatī’’ti evaṃ vādānu vādaṃ paṭisedhetvā idāni parisati naditapubbaṃ sīhanādaṃ dassento ‘‘ekamidāha’’ntiādimāha.

ဤပါဠိရပ်၌ တန့်ရပ်၍ သီဟနာဒတို့ကို ပေါင်းစပ်၍ ရေတွက်အပ်ကုန်၏။ “အချို့သော အကျင့်ရှိသူကို ငရဲ၌ ဖြစ်သည်ကို ငါမြင်ရ၏” ဟူသော ဤစကားတော်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ တစ်ပါးသော သီဟနာဒတည်း။ “အခြားသော အကျင့်ရှိသူကို နတ်ပြည်၌ ဖြစ်သည်ကို ငါမြင်ရ၏” ဟူသော ဤစကားတော်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ တစ်ပါးသော သီဟနာဒတည်း။ “အကုသိုလ်တရားတို့ကို ပယ်ရာ၌ ငါသည်သာလျှင် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်၏” ဟူသော ဤစကားတော်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ တစ်ပါးသော သီဟနာဒတည်း။ “ကုသိုလ်တရားတို့ကို ဆောက်တည်ရာ၌လည်း ငါသည်သာလျှင် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်၏” ဟူသော ဤစကားတော်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ တစ်ပါးသော သီဟနာဒတည်း။ “အကုသိုလ်တရားတို့ကို ပယ်ခြင်း၌ ငါ၏ သာဝကသံဃာသည်သာလျှင် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်၏” ဟူသော ဤစကားတော်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ တစ်ပါးသော သီဟနာဒတည်း။ “ကုသိုလ်တရားကို ဆောက်တည်ခြင်း၌လည်း ငါ၏ သာဝကသံဃာသည်သာလျှင် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်၏” ဟူသော ဤစကားတော်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ တစ်ပါးသော သီဟနာဒတည်း။ “သီလအားဖြင့် ငါနှင့် တူသူ မရှိ” ဟူသော ဤစကားတော်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ တစ်ပါးသော သီဟနာဒတည်း။ “ဝီရိယအားဖြင့် ငါနှင့် တူသူ မရှိ” ဟူသော ဤစကားတော်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ တစ်ပါးသော သီဟနာဒတည်း။ “ပညာအားဖြင့် ငါနှင့် တူသူ မရှိ”၊ “ဝိမုတ္တိအားဖြင့် ငါနှင့် တူသူ မရှိ” ဟူသော ဤစကားတော်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ တစ်ပါးသော သီဟနာဒတည်း။ “သီဟနာဒကို ရွတ်ဆိုသောအခါ ပရိသတ်အလယ်၌ ထိုင်တော်မူ၍ ရွတ်ဆို၏” ဟူသော ဤစကားတော်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ တစ်ပါးသော သီဟနာဒတည်း။ “ရဲရင့်တည်ကြည်သော ကင်းသော ရွံ့ရှားခြင်း ရှိသည်ဖြစ်၍ ရွတ်ဆို၏” ဟူသော ဤစကားတော်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ တစ်ပါးသော သီဟနာဒတည်း။ “ငါ့ကို ပြဿနာ မေးကြကုန်၏” ဟူသော ဤစကားတော်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ တစ်ပါးသော သီဟနာဒတည်း။ “ပြဿနာကို မေးမြန်းအပ်သည်ဖြစ်သော် ဖြေကြားတော်မူ၏” ဟူသော ဤစကားတော်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ တစ်ပါးသော သီဟနာဒတည်း။ “ဖြေကြားခြင်းဖြင့် သူတစ်ပါး၏ စိတ်ကို နှစ်သက်စေနိုင်၏” ဟူသော ဤစကားတော်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ တစ်ပါးသော သီဟနာဒတည်း။ “ကြားနာရ၍ နာယူထိုက်၏ဟု မှတ်ထင်ကြကုန်၏” ဟူသော ဤစကားတော်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ တစ်ပါးသော သီဟနာဒတည်း။ “ငါ့စကားကို ကြားနာရ၍ ကြည်ညိုကြကုန်၏” ဟူသော ဤစကားတော်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ တစ်ပါးသော သီဟနာဒတည်း။ “ကြည်ညိုသူတို့၏ အခြင်းအရာကို ပြုကြကုန်၏” ဟူသော ဤစကားတော်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ တစ်ပါးသော သီဟနာဒတည်း။ “ငါဟောကြားသော အကျင့်ပဋိပတ်ကို ထိုအကျိုးငှာ ကျင့်ကြကုန်၏” ဟူသော ဤစကားတော်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ တစ်ပါးသော သီဟနာဒတည်း။ “ကျင့်ကြကုန်သော သူတို့သည်လည်း ငါ့ကို နှစ်သက်စေနိုင်ကြကုန်၏” ဟူသော ဤစကားတော်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ တစ်ပါးသော သီဟနာဒတည်း။ ဤသို့လျှင် ရှေး၌ ဖြစ်ကုန်သော ဆယ်ပါးသော သီဟနာဒတို့တွင် တစ်ပါးတစ်ပါးသော သီဟနာဒ၏ “ပရိသာသု စ နာဒတိ” အစရှိကုန်သော ဆယ်ပါးစီသော အခြံအရံတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ရှေး၌ ဖြစ်ကုန်သော ဆယ်ပါးသော သီဟနာဒတို့၏ အခြံအရံ အပြားအားဖြင့် တစ်ရာ၊ ရှေး၌ ဖြစ်ကုန်သော ထိုဆယ်ပါးတို့လည်းကောင်း ဤသို့လျှင် ဆယ်ပါးအလွန်ရှိသော သီဟနာဒတစ်ရာ့တစ်ဆယ် ဖြစ်၏။ အခြားသော သုတ်၌ ဤမျှ အတိုင်းအရှည်ရှိသော သီဟနာဒတို့ကို ရနိုင်ခဲကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ဤသုတ်ကို “မဟာသီဟနာဒသုတ်” ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ဤသို့ မြတ်စွာဘုရားသည် “ရဟန်းဂေါတမသည် သီဟနာဒကို ရွတ်ဆို၏၊ ထိုသို့ ရွတ်ဆိုရာ၌လည်း ဆိတ်ငြိမ်ရာ ကျောင်း၌သာ ရွတ်ဆို၏” ဟု ဤသို့ ပြောလေ့ရှိသူတို့၏ စကားကို တားမြစ်တော်မူပြီး၍ ယခုအခါ ပရိသတ်၌ ရှေး၌ ရွတ်ဆိုအပ်ဖူးသော သီဟနာဒကို ပြတော်မူလိုသောကြောင့် “ဧကမိဒါဟံ” အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူပြီ။

Titthiyaparivāsakathāvaṇṇanā

တိတ္ထိယပရိဝါသကထာ အဖွင့်။

404. Tattha tatra maṃ aññataro tapabrahmacārīti tatra rājagahe gijjhakūṭe pabbate viharantaṃ maṃ aññataro tapabrahmacārī nigrodho nāma paribbājako[Pg.298]. Adhijeguccheti vīriyena pāpajigucchanādhikāre pañhaṃ pucchi. Idaṃ yaṃ taṃ bhagavā gijjhakūṭe mahāvihāre nisinno udumbarikāya deviyā uyyāne nisinnassa nigrodhassa ca paribbājakassa sandhānassa ca upāsakassa dibbāya sotadhātuyā kathāsallāpaṃ sutvā ākāsenāgantvā tesaṃ santike paññatte āsane nisīditvā nigrodhena adhijegucche puṭṭhapañhaṃ vissajjesi, taṃ sandhāya vuttaṃ. Paraṃ viya mattāyāti paramāya mattāya, atimahanteneva pamāṇenāti attho. Ko hi, bhanteti ṭhapetvā andhabālaṃ diṭṭhigatikaṃ añño paṇḍitajātiko ‘‘ko nāma bhagavato dhammaṃ sutvā na attamano assā’’ti vadati. Labheyyāhanti idaṃ so – ‘‘ciraṃ vata me aniyyānikapakkhe yojetvā attā kilamito, ‘sukkhanadītīre nhāyissāmī’ti samparivattentena viya thuse koṭṭentena viya na koci attho nipphādito. Handāhaṃ attānaṃ yoge yojessāmī’’ti cintetvā āha. Atha bhagavā yo anena khandhake titthiyaparivāso paññatto, yo aññatitthiyapubbo sāmaṇerabhūmiyaṃ ṭhito – ‘‘ahaṃ bhante, itthannāmo aññatitthiyapubbo imasmiṃ dhammavinaye ākaṅkhāmi upasampadaṃ, svāhaṃ, bhante, saṃghaṃ cattāro māse parivāsaṃ yācāmī’’tiādinā (mahāva. 86) nayena samādiyitvā parivasati, taṃ sandhāya – ‘‘yo kho, kassapa, aññatitthiyapubbo’’tiādimāha.

၄၀၄. ထို (ဧကမိဒါဟံ အစရှိသော) ပါဠိရပ်၌ “တတြ မံ အညတရော တပ ဗြဟ္မစာရီ” ဟူသည်ကား - ထိုရာဇဂြိုဟ်ပြည် ဂိဇ္ဈကုဋ်တောင်၌ သီတင်းသုံးနေတော်မူသော ငါဘုရားအား အမှတ်မရှိ တစ်ယောက်သော ကိလေသာကို လောင်မြိုက်စေတတ်သော ဝီရိယဖြင့် မြတ်သော အကျင့်ကို ကျင့်လေ့ရှိသော “နိဂြောဓ” အမည်ရှိသော ပရိဗိုဇ်သည် ဟု ဆိုလိုသည်။ “အဓိဇေဂုစ္ဆေ” ဟူသည်ကား - ဝီရိယဖြင့် မကောင်းမှုကို စက်ဆုပ်ခြင်းဟူသော အရာ၌ ပြဿနာကို မေးမြန်းခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤစကားကို မြတ်စွာဘုရားသည် ဂိဇ္ဈကုဋ်ကျောင်းတိုက်ကြီး၌ သီတင်းသုံးတော်မူစဉ် ဥဒုမ္ဗရိကာ မိဖုရား၏ ဥယျာဉ်၌ ရှိနေကြကုန်သော နိဂြောဓ ပရိဗိုဇ်နှင့် သန္ဓာန ဥပါသကာတို့၏ စကားပြောသံကို နတ်၌ ဖြစ်သော သောတအကြည်ဓာတ် (ဒိဗ္ဗသောတအဘိညာဉ်) ဖြင့် ကြားတော်မူ၍ ကောင်းကင်ခရီးဖြင့် ကြွရောက်တော်မူကာ ၎င်းတို့အနီး၌ ခင်းထားအပ်သော နေရာ၌ ထိုင်တော်မူလျက် နိဂြောဓပရိဗိုဇ်က အဓိဇေဂုစ္ဆအရာ၌ မေးမြန်းအပ်သော ပြဿနာကို ဖြေကြားတော်မူခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်တော်မူအပ်သည်။ “ပရံ ဝิယ မต္တာယ” ဟူသည်ကား - လွန်မြတ်သော အတိုင်းအရှည်အားဖြင့်၊ အလွန်ကြီးကျယ်သော အတိုင်းအရှည်အားဖြင့်ဟု အနက်ရသည်။ “ကော ဟိ ဘန္တေ” ဟူသည်ကား - ပညာမျက်စိကန်းလျက် မိုက်မဲသော မိစ္ဆာအယူရှိသူကို ချန်ထား၍ အခြားသော ပညာရှိသော သဘောရှိသူ မည်သူသည် မြတ်စွာဘုရား၏ တရားတော်ကို ကြားနာရ၍ စိတ်ဝမ်းမြောက်ခြင်း မရှိဘဲ ရှိပါအံ့နည်းဟု လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ “လဘေယျာဟံ” ဟူသော ဤစကားကို ထိုအစေလကဿပသည် “ငါသည် ကြာမြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး နိယျာနိက (ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်ကြောင်း) မဟုတ်သော အယူ၌ ယှဉ်စပ်လျက် မိမိကိုယ်ကို ပင်ပန်းစေခဲ့လေစွ တကား။ ခြောက်သွေ့သော မြစ်ကမ်းပါး၌ ရေချိုးအံ့ဟု ကြံစည်၍ လှည့်ပတ်နေသူကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဖွဲပုံပေါ်၌ တစ်စုံတစ်ခုကို ထုရိုက်နေသူကဲ့သို့လည်းကောင်း တစ်စုံတစ်ခုသော အကျိုးကျေးဇူးကိုမျှ မပြီးစီးစေခဲ့ပါတကား။ ယခုမူ ငါသည် မိမိကိုယ်ကို ယှဉ်သင့်သော နည်းလမ်းကောင်း၌ ယှဉ်စေတော့အံ့” ဟု ကြံစည်၍ လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် မဟာဝဂ္ဂ ပဗ္ဗဇ္ဇခန္ဓက၌ အကြင် တိတ္ထိယပရိဝါသ်ကို ပညတ်တော်မူအပ်ပြီ၊ သာသနာတော်မှတစ်ပါး အခြားသော မိစ္ဆာအယူရှိဖူးသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် သာမဏေအဖြစ်၌ တည်လျက် “အရှင်ဘုရား၊ တပည့်တော်သည် ဤအမည်ရှိသော အခြားတိတ္ထိအယူ ရှိဖူးသူ ဖြစ်ပါသည်၊ ဤဓမ္မဝိနယသာသနာတော်၌ ရဟန်းအဖြစ်ကို အလိုရှိပါသည်၊ ထိုတပည့်တော်သည် သံဃာတော်အား လေးလပတ်လုံး ပရိဝါသ်နေခွင့်ကို တောင်းခံပါသည်” အစရှိသော နည်းလမ်းဖြင့် ဆောက်တည်၍ ပရိဝါသ် နေရ၏ ဟူသော ထိုတိတ္ထိယပရိဝါသ်ကို ရည်ညွှန်း၍ “ယော ခေါ ကဿပ အညတိတ္ထိယပုဗ္ဗော” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

405. Tattha pabbajjanti vacanasiliṭṭhatāvaseneva vuttaṃ, aparivasitvāyeva hi pabbajjaṃ labhati. Upasampadatthikena pana nātikālena gāmappavesanādīni aṭṭha vattāni pūrentena parivasitabbaṃ. Āraddhacittāti aṭṭhavattapūraṇena tuṭṭhacittā, ayamettha saṅkhepattho. Vitthārato panesa titthiyaparivāso samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāyaṃ pabbajjakhandhakavaṇṇanāya vuttanayena veditabbo. Api ca metthāti api ca me ettha. Puggalavemattatā viditāti puggalanānattaṃ viditaṃ. ‘‘Ayaṃ puggalo parivāsāraho, ayaṃ na parivāsāraho’’ti idaṃ mayhaṃ pākaṭanti dasseti. Tato kassapo cintesi – ‘‘aho acchariyaṃ buddhasāsanaṃ, yattha evaṃ ghaṃsitvā koṭṭetvā yuttameva gaṇhanti, ayuttaṃ chaḍḍentī’’ti, tato suṭṭhutaraṃ pabbajjāya sañjātussāho – ‘‘sace bhante’’tiādimāha.

၄၀၅. ထိုစကားရပ်၌ “ပဗ္ဗဇ္ဇ” ဟူသော စကားကို စကားပြေပြစ် ညက်ညောစေရန် အလို့ငှာသာ မိန့်ဆိုတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ပရိဝါသ်မနေဘဲနှင့်လည်း ရှင်အဖြစ်ကို ရနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ရဟန်းအဖြစ်ကို အလိုရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်သည်ကား အလွန်စောစွာ ရွာသို့မဝင်ခြင်း အစရှိသော ရှစ်ပါးသော ကျင့်ဝတ်တို့ကို ဖြည့်ကျင့်လျက် ပရိဝါသ် နေထိုက်ပေသည်။ “အာရဒ္ဓစိတ္တာ” ဟူသည်မှာ ထိုရှစ်ပါးသော ဝတ်ကို ဖြည့်ကျင့်ခြင်းကြောင့် နှစ်သက်သော စိတ်ရှိကြကုန်သော သံဃာတော်များကို ဆိုလိုသည်။ ဤသည်မှာ ဤနေရာ၌ အကျဉ်းချုပ် အနက်အဓိပ္ပာယ် ဖြစ်သည်။ အကျယ်အားဖြင့်မူ ဤတိတ္ထိတို့၏ ပရိဝါသ်အကြောင်းကို သမန္တပါသာဒိကာ အမည်ရှိသော ဝိနည်းအဋ္ဌကထာ ပဗ္ဗဇ္ဇခန္ဓက အဖွင့်၌ ပြဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း သိအပ်ပေသည်။ “အပိ စ မေတ္ထ” ဟူသည်မှာ “ထိုသို့ လေးလပတ်လုံး ပရိဝါသ်နေရသော်လည်း ငါဘုရားအား ဤပရိဝါသ်နေရာ၌” ဟု ဆိုလိုသည်။ “ပုဂ္ဂလဝေမတ္တတာ ဝိဒိတာ” ဟူသည်ကား ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ကွဲပြားခြားနား ထူးခြားမှုကို သိတော်မူပြီး ဖြစ်ခြင်းတည်း။ ဤစကားရပ်ဖြင့် “ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် ပရိဝါသ်နေထိုက်၏၊ ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် ပရိဝါသ် မနေထိုက်” ဟူသော ဤသို့သော ထူးခြားချက်သည် ငါဘုရားအား ထင်ရှား၏ဟူသော အဓိပ္ပာယ်ကို ပြတော်မူသည်။ ထိုသို့ မိန့်ကြားတော်မူသောကြောင့် ကဿပသည် “ရွှေကို ပွတ်တိုက်စမ်းသပ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ထုရိုက်စမ်းသပ်သကဲ့သို့လည်းကောင်း သင့်လျော်သူကိုသာ ရွေးချယ်လက်ခံ၍ မသင့်လျော်သူကို ပယ်စွန့်သော ဤမြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်သည် ဩော် အံ့ဖွယ်ကောင်းပါပေစွ” ဟု ကြံစည်မိလေသည်။ ထိုသို့ ကြံစည်မိခြင်းကြောင့် ရှင်ရဟန်းအဖြစ်၌ လွန်စွာ အားထုတ်လိုသော ဆန္ဒ ပြင်းပြလာပြီးလျှင် “သစေ ဘန္တေ” အစရှိသော စကားဖြင့် လျှောက်ထားလေတော့သည်။

Atha [Pg.299] kho bhagavā tassa tibbacchandataṃ viditvā – ‘‘na kassapo parivāsaṃ arahatī’’ti aññataraṃ bhikkhuṃ āmantesi – ‘‘gaccha bhikkhu kassapaṃ nhāpetvā pabbājetvā ānehī’’ti. So tathā katvā taṃ pabbājetvā bhagavato santikaṃ āgamāsi. Bhagavā taṃ gaṇamajjhe nisīdāpetvā upasampādesi. Tena vuttaṃ – ‘‘alattha kho acelo kassapo bhagavato santike pabbajjaṃ, alattha upasampada’’nti. Acirūpasampannoti upasampanno hutvā nacirameva. Vūpakaṭṭhoti vatthukāmakilesakāmehi kāyena ceva cittena ca vūpakaṭṭho. Appamattoti kammaṭṭhāne satiṃ avijahanto. Ātāpīti kāyikacetasikasaṅkhātena vīriyātāpena ātāpī. Pahitattoti kāye ca jīvite ca anapekkhatāya pesitacitto vissaṭṭhaattabhāvo. Yassatthāyāti yassa atthāya. Kulaputtāti ācārakulaputtā. Sammadevāti hetunāva kāraṇeneva. Tadanuttaranti taṃ anuttaraṃ. Brahmacariyapariyosānanti maggabrahmacariyassa pariyosānabhūtaṃ arahattaphalaṃ. Tassa hi atthāya kulaputtā pabbajanti. Diṭṭheva dhammeti imasmiṃyeva attabhāve. Sayaṃ abhiññā sacchikatvāti attanāyeva paññāya paccakkhaṃ katvā, aparappaccayaṃ katvāti attho. Upasampajja vihāsīti pāpuṇitvā sampādetvā vihāsi, evaṃ viharanto ca khīṇā jāti…pe… abbhaññāsīti.

ထိုသို့ လျှောက်ထားသောအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုအစေလကဿပ၏ ထက်သန်သော ဆန္ဒကို သိတော်မူ၍ “ကဿပသည် ပရိဝါသ် မနေထိုက်တော့ပြီ” ဟု သိတော်မူခြင်းကြောင့် တစ်ပါးသော ရဟန်းကို ခေါ်၍ “ရဟန်း၊ သွားချေ၊ ကဿပကို ရေချိုးစေပြီး၍ ရှင်ပြုပေးကာ ငါ့ထံသို့ ခေါ်ဆောင်ခဲ့လော့” ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုရဟန်းသည်လည်း မိန့်တော်မူသည့်အတိုင်း ပြုလုပ်၍ ထိုကဿပကို ရှင်ပြုပေးပြီးနောက် မြတ်စွာဘုရား၏ အထံတော်သို့ လာရောက်ခဲ့သည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုကဿပကို ရဟန်းအပေါင်း၏ အလည်၌ ထိုင်စေလျက် ရဟန်းအဖြစ်သို့ ရောက်စေတော်မူပြီ။ ထို့ကြောင့် “အစေလကဿပသည် မြတ်စွာဘုရား၏ အထံတော်၌ ရှင်အဖြစ်ကို ရလေပြီ၊ ရဟန်းအဖြစ်ကို ရလေပြီ” ဟု အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်က ဟောကြားအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ “အစိရူပသမ္ပန္နော” ဟူသည်မှာ ရဟန်းဖြစ်ပြီး၍ မကြာမြင့်မီပင် ဟု ဆိုလိုသည်။ “ဝူပကဋ္ဌော” ဟူသည်မှာ ဝတ္ထုကာမ ကိလေသာကာမတို့မှ ကိုယ်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ စိတ်အားဖြင့်လည်းကောင်း ကင်းဆိတ်၍ ဆိတ်ငြိမ်ရာအရပ်သို့ ကပ်ရောက်နေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “အပ္ပမတ္တော” ဟူသည်မှာ ကမ္မဋ္ဌာန်းတရား၌ သတိကို မစွန့်လွှတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ “အာတာပိ” ဟူသည်မှာ ကိုယ်နှင့် စိတ်၌ ဖြစ်သော ကိလေသာကို လောင်မြိုက်စေတတ်သော သမ္မပ္ပဓာန် ဝီရိယ ရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ “ပဟိတတ္တော” ဟူသည်မှာ ကိုယ်ခန္ဓာနှင့် အသက်၌ ငဲ့ကွက်ခြင်း မရှိသောကြောင့် နိဗ္ဗာန်သို့ စေလွှတ်အပ်သော စိတ်ရှိခြင်း၊ စွန့်လွှတ်အပ်ပြီးသော အတ္တဘော ရှိခြင်း ဖြစ်သည်။ “ယဿတ္ထာယ” ဟူသည်မှာ အကြင် အရဟတ္တဖိုလ် အကျိုးငှာ ဟု ဆိုလိုသည်။ “ကုလပုတ္တာ” ဟူသည်မှာ အကျင့်သီလရှိသော အမျိုးကောင်းသားတို့သည် ဟု ဆိုလိုသည်။ “သမဒေဝါ” ဟူသည်မှာ ရဟန်းပြုရန် သင့်လျော်သော အကြောင်းကြောင့်သာလျှင် ဟု ဆိုလိုသည်။ “တဒနုတ္တရံ” ဟူသည်မှာ ထိုမိမိထက် မြတ်သော တရားမရှိသော အရဟတ္တဖိုလ်ကို ဆိုလိုသည်။ “ဗြဟ္မစရိယပရိယောသာနံ” ဟူသည်မှာ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယ၏ အဆုံးဖြစ်သော အရဟတ္တဖိုလ်ကို ဆိုလိုသည်။ စင်စစ် အမျိုးကောင်းသားတို့သည် ထိုအရဟတ္တဖိုလ် အကျိုးငှာ ရဟန်းပြုကြကုန်၏။ “ဒိဋ္ဌေဝ ဓမ္မေ” ဟူသည်မှာ ဤပစ္စုပ္ပန်ဘဝ၌ပင် ဟု ဆိုလိုသည်။ “သယံ အဘိညာ သစ္ဆိကတွာ” ဟူသည်မှာ ကိုယ်တိုင်သာလျှင် ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် မျက်မှောက်ပြု၍၊ သူတစ်ပါးကို ယုံကြည်အားကိုးစရာ မလိုဘဲ မျက်မှောက်ပြု၍ဟု အနက်ရသည်။ “ဥပသမ္ပဇ္ဇ ဝိဟာသိ” ဟူသည်မှာ ရောက်ရှိပြီးမြောက် ပြည့်စုံစေ၍ နေထိုင်ခဲ့ပြီ ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသို့ နေထိုင်စဉ်အတွင်း “ပဋိသန္ဓေနေရခြင်း ဖြစ်သော ဇာတိသည် ကုန်ပြီ၊ မဂ္ဂဗြဟ္မစရိယကို ကျင့်သုံးပြီးပြီ၊ ပြုဖွယ်ကိစ္စ (မဂ်ကိစ္စ ၁၆ ပါး) ကို ပြုပြီးပြီ၊ ဤမဂ်ကိစ္စ၏ ဖြစ်ကြောင်းဖြစ်ရာ တစ်ပါးသော မဂ်ကို ဖြစ်စေဖွယ်ရာ ကိစ္စသည် မရှိတော့ပြီ” ဟု ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိမြင်တော်မူလေသတည်း။

Evamassa paccavekkhaṇabhūmiṃ dassetvā arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpetuṃ ‘‘aññataro kho panāyasmā kassapo arahataṃ ahosī’’ti vuttaṃ. Tattha aññataroti eko. Arahatanti arahantānaṃ, bhagavato sāvakānaṃ arahantānaṃ abbhantaro ahosīti ayamettha adhippāyo. Yaṃ yaṃ pana antarantarā na vuttaṃ, taṃ taṃ tattha tattha vuttattā pākaṭamevāti.

ဤသို့လျှင် ထိုအစေလကဿပ၏ ပစ္ဝေက္ခဏာဉာဏ် ဖြစ်ရာအခိုက်အတန့်ကို ပြတော်မူပြီး၍ အရဟတ္တဖိုလ်တည်းဟူသော အထွဋ်အထိပ်ဖြင့် ဒေသနာတော်ကို အဆုံးသတ်စေခြင်းငှာ 'အညတရော ခေါ ပနာယသ္မာ ကဿပေါ အရဟတံ အဟောသိ' ဟု အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်က မိန့်ကြားတော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်တွင် 'အညတရော' ဟူသည်မှာ တစ်ဦးအပါအဝင် ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'အရဟတံ' ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရား၏ သာဝကဖြစ်ကုန်သော ရဟန္တာတို့၏ အတွင်းဝင်သူ ဖြစ်လာသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသည်မှာ ဤနေရာ၌ သံဂါယနာတင် ထေရ်မြတ်တို့၏ အလိုဆန္ဒ ဖြစ်သည်။ အကြားအကြား၌ ဖွင့်ဆိုမထားသော ထိုထိုပုဒ်တို့သည်ကား ထိုထိုပါဠိရပ်တို့၌ ဖွင့်ဆိုပြီးဖြစ်သောကြောင့် ထင်ရှားလှပေသည်။

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

ဤသို့လျှင် သုမင်္ဂလဝိလာသိနီ မည်သော ဒီဃနိကာယ် အဋ္ဌကထာ၌

Mahāsīhanādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

မဟာသီဟနာဒသုတ် အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

9. Poṭṭhapādasuttavaṇṇanā

၉. ပေါဋ္ဌပါဒသုတ် အဖွင့်

Poṭṭhapādaparibbājakavatthuvaṇṇanā

ပေါဋ္ဌပါဒ ပရိဗိုဇ်ဝတ္ထု အဖွင့်

406. Evaṃ [Pg.300] me suttaṃ…pe… sāvatthiyanti poṭṭhapādasuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā. Sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāmeti sāvatthiṃ upanissāya yo jetassa kumārassa vane anāthapiṇḍikena gahapatinā ārāmo kārito, tattha viharati. Poṭṭhapādo paribbājakoti nāmena poṭṭhapādo nāma channaparibbājako. So kira gihikāle brāhmaṇamahāsālo kāmesuādīnavaṃ disvā cattālīsakoṭiparimāṇaṃ bhogakkhandhaṃ pahāya pabbajitvā titthiyānaṃ gaṇācariyo jāto. Samayaṃ pavadanti etthāti samayappavādako, tasmiṃ kira ṭhāne caṅkītārukkhapokkharasātippabhutayo brāhmaṇā nigaṇṭhaacelakaparibbājakādayo ca pabbajitā sannipatitvā attano attano samayaṃ vadanti kathenti dīpenti, tasmā so ārāmo samayappavādakoti vuccati. Sveva ca tindukācīrasaṅkhātāya timbarūrukkhapantiyā parikkhittattā tindukācīro. Yasmā panettha paṭhamaṃ ekāva sālā ahosi, pacchā mahāpuññaṃ paribbājakaṃ nissāya bahū sālā katā. Tasmā tameva ekaṃ sālaṃ upādāya laddhanāmavasena ekasālakoti vuccati. Mallikāya pana pasenadirañño deviyā uyyānabhūto so pupphaphalasampanno ārāmoti katvā mallikāya ārāmoti saṅkhyaṃ gato. Tasmiṃ samayappavādake tindukācīre ekasālake mallikāya ārāme.

၄၀၆. ‘ဧဝံ မေ သုတံ…ပေ… သာဝတ္ထိယံ’ ဟူသော ဤသုတ်သည် ပေါဋ္ဌပါဒသုတ် ဖြစ်သည်။ ထိုပေါဋ္ဌပါဒသုတ်၌ ယခုပြဆိုလတ္တံ့သော စကားသည် အသစ်ဖြစ်သော ပုဒ်တို့၏ အဖွင့်တည်း။ ‘သာဝတ္ထိယံ ဝိဟရတိ ဇေတဝနေ အနာထပိဏ္ဍိကဿ အာရာမေ’ ဟူသည်မှာ သာဝတ္ထိမြို့ကို မှီ၍ ဇေတမင်းသား၏ ဥယျာဉ်၌ အနာထပိဏ်သူကြွယ် ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းအပ်သော ကျောင်းတိုက်၌ သီတင်းသုံးတော်မူခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘ပေါဋ္ဌပါဒေါ ပရိဗ္ဗာဇကော’ ဟူသည်ကား အမည်အားဖြင့် ပေါဋ္ဌပါဒဟု ခေါ်သော အဝတ်ဝတ်သော ပရိဗိုဇ် ဖြစ်သည်။ ကြားသိရသည်မှာ ထိုပေါဋ္ဌပါဒပရိဗိုဇ်သည် လူဝတ်ကြောင်ဘဝက ကုဋေလေးဆယ်မျှ များပြားသော စည်းစိမ်ချမ်းသာရှိသော ပုဏ္ဏားသူဌေးကြီးဖြစ်ခဲ့ပြီး၊ ကာမဂုဏ်တို့၌ အပြစ်ကိုမြင်သဖြင့် ထိုစည်းစိမ်အစုကို စွန့်ပယ်ကာ ရသေ့ဝတ်ခဲ့ပြီးနောက် တိတ္ထိတို့၏ ဂိုဏ်းဆရာ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ ‘သမယပ္ပဝါဒက’ ဟူသည်ကား ထိုအရပ်၌ အယူဝါဒအမျိုးမျိုးကို အပြားအားဖြင့် ပြောဆိုဆွေးနွေးကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ကြားသိရသည်မှာ ထိုအရပ်၌ စင်္ကီပုဏ္ဏား၊ တာရုက္ခပုဏ္ဏား၊ ပေါက္ခရသာတီပုဏ္ဏား စသော ပုဏ္ဏားကြီးများနှင့် နိဂဏ္ဌ၊ အစေလက၊ ပရိဗိုဇ် စသော ရသေ့တို့သည် စည်းဝေးလျက် မိမိတို့၏ အယူဝါဒအသီးသီးကို ပြောဆိုဆွေးနွေး ပြသကြသောကြောင့် ထိုကျောင်းတိုက်ကို ‘သမယပ္ပဝါဒက’ ဟု ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် ထိုကျောင်းတိုက်သည်ပင် တည်ပင်အစဉ်အတန်းတို့ဖြင့် ဝန်းရံအပ်သောကြောင့် ‘တိန္ဒုကစီရ’ ဟု ခေါ်သည်။ ထို့ပြင် ထိုအရပ်၌ ရှေးဦးစွာ ဇရပ်တစ်ဆောင်သာ ရှိခဲ့သော်လည်း နောင်တွင် ဖုန်းကံကြီးမားသော ပေါဋ္ဌပါဒပရိဗိုဇ်ကို အမှီပြု၍ ဇရပ်များစွာ ဆောက်လုပ်ခဲ့ကြသောကြောင့် ထိုဇရပ်တစ်ဆောင်တည်းကိုပင် အခြေပြု၍ ရရှိသော အမည်အားဖြင့် ‘ဧကသာလက’ ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ထို့ပြင် ပသေနဒီကောသလမင်းကြီး၏ မိဖုရား မလ္လိကာ၏ ဥယျာဉ်ဖြစ်၍ အပွင့်အသီးတို့နှင့် ပြည့်စုံသော အာရာမ်ဖြစ်သောကြောင့် ‘မလ္လိကာ၏ အာရာမ်’ ဟု အမည်တွင်ခဲ့သည်။ ထိုသမယပ္ပဝါဒက၊ တိန္ဒုကစီရ၊ ဧကသာလက မည်သော မလ္လိကာ၏ အာရာမ်၌—

Paṭivasatīti nivāsaphāsutāya vasati. Athekadivasaṃ bhagavā paccūsasamaye sabbaññutaññāṇaṃ pattharitvā lokaṃ pariggaṇhanto ñāṇajālassa antogataṃ paribbājakaṃ disvā – ‘‘ayaṃ poṭṭhapādo mayhaṃ ñāṇajāle paññāyati, kinnu kho bhavissatī’’ti upaparikkhanto addasa – ‘‘ahaṃ ajja tattha gamissāmi, atha maṃ poṭṭhapādo nirodhañca nirodhavuṭṭhānañca pucchissati, tassāhaṃ sabbabuddhānaṃ ñāṇena saṃsanditvā tadubhayaṃ kathessāmi, atha so katipāhaccayena cittaṃ hatthisāriputtaṃ gahetvā mama [Pg.301] santikaṃ āgamissati, tesamahaṃ dhammaṃ desessāmi, desanāvasāne poṭṭhapādo maṃ saraṇaṃ gamissati, citto hatthisāriputto mama santike pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇissatī’’ti. Tato pātova sarīrapaṭijagganaṃ katvā surattadupaṭṭaṃ nivāsetvā vijjulatāsadisaṃ kāyabandhanaṃ bandhitvā yugandharapabbataṃ parikkhipitvā ṭhitamahāmeghaṃ viya meghavaṇṇaṃ paṃsukūlaṃ ekaṃsavaragataṃ katvā paccagghaṃ selamayapattaṃ vāmaaṃsakūṭe laggetvā sāvatthiṃ piṇḍāya pavisissāmīti sīho viya himavantapādā vihārā nikkhami. Imamatthaṃ sandhāya – ‘‘atha kho bhagavā’’tiādi vuttaṃ.

‘ပဋိဝသတိ’ ဟူသည်မှာ နေထိုင်ရန် သက်သာချောင်ချိသောကြောင့် နေထိုင်သည်ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုအခါ တစ်နေ့သောအခါ၌ မြတ်စွာဘုရားသည် မိုးသောက်ယံအချိန်၌ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ကို ဖြန့်ကျက်လျက် သတ္တလောကကို သိမ်းကျုံးကြည့်ရှုတော်မူသော် ဉာဏ်တော်ကွန်ရက်အတွင်းသို့ ရောက်ရှိလာသော ပေါဋ္ဌပါဒပရိဗိုဇ်ကို မြင်တော်မူ၍ ‘ဤပေါဋ္ဌပါဒသည် ငါ၏ ဉာဏ်ကွန်ရက်၌ ထင်ရှားနေပါကလား၊ အဘယ်သို့ ဖြစ်လတ္တံ့နည်း’ ဟု စူးစမ်းဆင်ခြင်တော်မူလသော်— ‘ငါသည် ယနေ့ ထိုနေရာသို့ ကြွအံ့၊ ထိုအခါ ပေါဋ္ဌပါဒသည် ငါ့အား သညာချုပ်ငြိမ်းခြင်း (နိရောဓ) နှင့် ထိုချုပ်ငြိမ်းခြင်းမှ ထမြောက်ခြင်း (နိရောဓဝုဋ္ဌာန) တို့ကို မေးမြန်းလိမ့်မည်။ ထိုပေါဋ္ဌပါဒအား ငါသည် အလုံးစုံသော ဘုရားရှင်တို့၏ ဉာဏ်တော်နှင့် နှီးနှောတိုက်ဆိုင်၍ ထိုနှစ်ပါးစုံကို ဖြေဆိုတော်မူအံ့။ ထိုသို့ဖြေဆိုပြီးနောက် ရက်အနည်းငယ်လွန်သောအခါ သူသည် ဆင်ဆရာ၏ သား စိတ္တကို ခေါ်ဆောင်၍ ငါ့ထံသို့ လာလိမ့်မည်။ ၎င်းတို့အား ငါသည် တရားဒေသနာ ဟောကြားတော်မူအံ့။ ဒေသနာတော်အဆုံး၌ ပေါဋ္ဌပါဒသည် ငါ့ကို ကိုးကွယ်ရာအဖြစ် ဆည်းကပ်လိမ့်မည်။ ဆင်ဆရာ၏ သား စိတ္တသည် ငါ့ထံ၌ ရဟန်းပြု၍ အရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ရှိလိမ့်မည်’ ဟု မြင်တော်မူ၏။ ထိုသို့မြင်တော်မူခြင်းကြောင့် နံနက်စောစော၌ပင် ကိုယ်လက်သုတ်သင်တော်မူပြီး၍၊ ကောင်းစွာဆိုးအပ်သော နှစ်ထပ်သင်းပိုင်ကို ဝတ်တော်မူကာ၊ လျှပ်စစ်နွယ်သဏ္ဌာန်နှင့် တူသော၊ ယုဂန္ဓိုရ်တောင်ကို ဝန်းရံလျက်တည်သော မိုးတိမ်ကြီးကဲ့သို့သော ခါးပန်းကြိုးကို စည်းနှောင်တော်မူ၍၊ မိုးတိမ်နီအဆင်းရှိသော ပံ့သုကူသင်္ကန်းတော်ကို လက်ဝဲပခုံး၌ တင်၍ ဧကသီပြုတော်မူကာ၊ အသစ်စက်စက်ဖြစ်သော ကျောက်ညိုသပိတ်တော်ကို လက်ဝဲပခုံးစွန်း၌ လွယ်တော်မူလျက် ‘သာဝတ္ထိမြို့တွင်းသို့ ဆွမ်းခံဝင်အံ့’ ဟု ကြံစည်တော်မူကာ ခြင်္သေ့မင်းသည် ဟိမဝန္တာတောင်ခြေမှ ထွက်သကဲ့သို့ ကျောင်းတိုက်မှ ထွက်ခွာတော်မူခဲ့သည်။ ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ရည်ရွယ်၍ အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်က ‘အထခေါ ဘဂဝါ’ စသော စကားရပ်ကို လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။

407. Etadahosīti nagaradvārasamīpaṃ gantvā attano rucivasena sūriyaṃ oloketvā atippagabhāvameva disvā etaṃ ahosi. Yaṃnūnāhanti saṃsayaparidīpano viya nipāto, buddhānañca saṃsayo nāma natthi – ‘‘idaṃ karissāma, idaṃ na karissāma, imassa dhammaṃ desessāma, imassa na desessāmā’’ti evaṃ parivitakkapubbabhāgo panesa sabbabuddhānaṃ labbhati. Tenāha – ‘‘yaṃnūnāha’’nti, yadi panāhanti attho.

၄၀၇. ‘ဧတဒဟောသိ’ ဟူသည်မှာ မြို့တံခါးအနီးသို့ ရောက်တော်မူ၍ မိမိအလိုတော်အတိုင်း နေကို ကြည့်ရှုတော်မူရာ၊ အလွန်စောလွန်းသေးသည်ကို မြင်တော်မူ၍ ဤသို့သော အကြံဖြစ်တော်မူခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘ယန္နူနာဟံ’ ဟူသော သဒ္ဒါသည် သံသယကို ပြသကဲ့သို့ရှိသော နိပါတ်စကားလုံး ဖြစ်သော်လည်း ဘုရားရှင်တို့၌ ယုံမှားသံသယဟူသည် မရှိပါ။ သို့သော်လည်း ‘ဤအမှုကို ငါပြုအံ့၊ ဤအမှုကို ငါမပြုအံ့၊ ဤသူအား တရားဟောအံ့၊ ဤသူအား တရားမဟောအံ့’ ဟူ၍ မိမိအလိုရှိအပ်သော ကိစ္စမတိုင်မီ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော စိတ်၏ အဖန်ဖန် ကြံစည်ခြင်းမျိုးသည်ကား အလုံးစုံသော ဘုရားရှင်တို့၌ ရနိုင်ကောင်းပေသည်။ ထို့ကြောင့် ‘ယန္နူနာဟံ’ ဟု မိန့်တော်မူခြင်းဖြစ်ပြီး ‘ငါသည် အကယ်၍ ချဉ်းကပ်ရပါမူ ကောင်းလေစွ’ ဟု အနက်ရသည်။

408. Unnādiniyāti uccaṃ nadamānāya, evaṃ nadamānāya cassā uddhaṃ gamanavasena ucco, disāsu patthaṭavasena mahā saddoti uccāsaddamahāsaddāya, tesañhi paribbājakānaṃ pātova vuṭṭhāya kattabbaṃ nāma cetiyavattaṃ vā bodhivattaṃ vā ācariyupajjhāyavattaṃ vā yoniso manasikāro vā natthi. Tena te pātova vuṭṭhāya bālātape nisinnā – ‘‘imassa hattho sobhano, imassa pādo’’ti evaṃ aññamaññassa hatthapādādīni vā ārabbha, itthipurisadārakadārikādīnaṃ vaṇṇe vā, aññaṃ vā kāmassādabhavassādādivatthuṃ ārabbha kathaṃ samuṭṭhāpetvā anupubbena rājakathādianekavidhaṃ tiracchānakathaṃ kathenti. Tena vuttaṃ – ‘‘unnādiniyā uccāsaddamahāsaddāya anekavihitaṃ tiracchānakathaṃ kathentiyā’’ti.

၄၀၈. ‘ဥန္နာဒိနိယာ’ ဟူသည်မှာ အသံကို ကျယ်လောင်စွာပြု၍ ပြောဆိုခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထိုသို့ပြောဆိုရာ၌ အသံသည် အထက်သို့ တက်သွားခြင်းကြောင့် ‘မြင့်သောအသံ’ လည်းကောင်း၊ အရပ်မျက်နှာအနှံ့ ပြန့်လွင့်သွားခြင်းကြောင့် ‘ကျယ်သောအသံ’ လည်းကောင်း ရှိသဖြင့် ‘ဥစ္စသဒ္ဒ မဟာသဒ္ဒ’ (အသံကျယ်၊ အသံပြင်း) ဟု ခေါ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုပရိဗိုဇ်တို့အား နံနက်စောစော ထသောအခါ ပြုလုပ်အပ်သော စေတီတော်ဝတ်၊ ဗောဓိပင်ဝတ်၊ ဆရာဥပဇ္ဈာယ်တို့အား ပြုအပ်သောဝတ် သို့မဟုတ် တရားဓမ္မကို သင့်တင့်လျောက်ပတ်စွာ နှလုံးသွင်းခြင်းမျိုး မရှိကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းတို့သည် နံနက်စောစော ထကြပြီးလျှင် တက်သစ်စ နေပူဆာလှုံလျက် ‘ဤသူ၏ လက်သည် တင့်တယ်လှပေစွ၊ ဤသူ၏ ခြေသည် တင့်တယ်လှပေစွ’ ဟု အချင်းချင်း၏ လက်ခြေစသည်တို့ကို အကြောင်းပြု၍လည်းကောင်း၊ မိန်းမ၊ ယောကျာ်း၊ သူငယ်၊ သူငယ်မ စသည်တို့၏ အဆင်းအရောင် ဂုဏ်ကို အကြောင်းပြု၍လည်းကောင်း၊ အခြားသော ကာမဂုဏ် သာယာဖွယ်ရာ စသည်တို့ကို အကြောင်းပြု၍လည်းကောင်း စကားကို စတင်ပြီးလျှင် အစဉ်သဖြင့် မင်းတို့၏အကြောင်း စသော များပြားလှစွာသော တိရစ္ဆာနကထာ (ဖီလာကန့်လန့်စကား) တို့ကို ပြောဆိုကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်က ‘ဥန္နာဒိနိယာ ဥစ္စာသဒ္ဒမဟာသဒ္ဒါယ အနေကဝိဟိတံ တိရစ္ဆာနကထံ ကထေန္တိယာ’ ဟု လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။

Tato poṭṭhapādo paribbājako te paribbājake oloketvā – ‘‘ime paribbājakā ativiya aññamaññaṃ agāravā, mayañca samaṇassa gotamassa pātubhāvato paṭṭhāya sūriyuggamane khajjopanakūpamā jātā, lābhasakkāropi no parihīno. Sace panimaṃ ṭhānaṃ samaṇo gotamo vā gotamassa sāvako vā gihī upaṭṭhāko vā tassa āgaccheyya[Pg.302], ativiya lajjanīyaṃ bhavissati, parisadoso kho pana parisajeṭṭhakasseva upari ārohatī’’ti itocito ca vilokento bhagavantaṃ addasa. Tena vuttaṃ – ‘‘addasā kho poṭṭhapādo paribbājako…pe… tuṇhī ahesu’’nti.

ထိုသို့ တိရစ္ဆာနကထာ စကားများကို ပြောဆိုနေကြသဖြင့် ပေါဋ္ဌပါဒပရိဗိုဇ်သည် ထိုတပည့်ပရိဗိုဇ်တို့ကို ကြည့်ရှုကာ ‘ဤပရိဗိုဇ်တို့သည် အချင်းချင်း အလွန်ပင် ရိုသေလေးစားမှု မရှိကြကုန်။ ငါတို့သည်လည်း ရဟန်းဂေါတမ ပွင့်ထွန်းလာသည့် အချိန်မှစ၍ နေထွက်လာချိန်၌ ပိုးစုန်းကြူးကဲ့သို့ ဖြစ်သွားကြရပြီ။ ငါတို့၏ လာဘ်သပ်ပကာရသည်လည်း ယုတ်လျော့သွားခဲ့ပြီ။ အကယ်၍ ဤနေရာသို့ ရဟန်းဂေါတမ သော်လည်းကောင်း၊ ဂေါတမ၏ သာဝက သော်လည်းကောင်း၊ သူ၏လူဝတ်ကြောင် အလုပ်အကျွေး သော်လည်းကောင်း လာခဲ့ပါမူ အလွန်ပင် ရှက်ဖွယ်ရာ ဖြစ်လိမ့်မည်။ စင်စစ် ပရိသတ်၏ အပြစ်ဟူသည် ပရိသတ်၏ အကြီးအကဲအပေါ်သို့သာ ကျရောက်တတ်၏’ ဟု ကြံစည်လျက် ဟိုမှဒီမှ စောင်းငဲ့ကြည့်ရှုလသော် မြတ်စွာဘုရားကို မြင်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်က ‘အဒ္ဒသာခေါ ပေါဋ္ဌပါဒေါ ပရိဗ္ဗာဇကော…ပေ… တုဏှီအဟေသုံ’ ဟု လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။

409. Tattha saṇṭhapesīti sikkhāpesi, vajjamassā paṭicchādesi. Yathā susaṇṭhitā hoti, tathā naṃ ṭhapesi. Yathā nāma parisamajjhaṃ pavisanto puriso vajjapaṭicchādanatthaṃ nivāsanaṃ saṇṭhapeti, pārupanaṃ saṇṭhapeti, rajokiṇṇaṭṭhānaṃ puñchati; evamassā vajjapaṭicchādanatthaṃ – ‘‘appasaddā bhonto’’ti sikkhāpento yathā susaṇṭhitā hoti, tathā naṃ ṭhapesīti attho. Appasaddakāmoti appasaddaṃ icchati, eko nisīdati, eko tiṭṭhati, na gaṇasaṅgaṇikāya yāpeti. Upasaṅkamitabbaṃ maññeyyāti idhāgantabbaṃ maññeyya. Kasmā panesa bhagavato upasaṅkamanaṃ paccāsīsatīti? Attano vuddhiṃ patthayamāno. Paribbājakā kira buddhesu vā buddhasāvakesu vā attano santikaṃ āgatesu – ‘‘ajja amhākaṃ santikaṃ samaṇo gotamo āgato, sāriputto āgato, na kho pana te yassa vā tassa vā santikaṃ gacchanti, passatha amhākaṃ uttamabhāva’’nti attano upaṭṭhākānaṃ santike attānaṃ ukkhipanti, ucce ṭhāne ṭhapenti, bhagavatopi upaṭṭhāke gaṇhituṃ vāyamanti. Te kira bhagavato upaṭṭhāke disvā evaṃ vadanti – ‘‘tumhākaṃ satthā bhavaṃ gotamopi gotamasāvakāpi amhākaṃ santikaṃ āgacchanti, mayaṃ aññamaññaṃ samaggā. Tumhe pana amhe akkhīhipi passituṃ na icchatha, sāmīcikammaṃ na karotha, kiṃ vo amhehi aparaddha’’nti. Athekacce manussā – ‘‘buddhāpi etesaṃ santikaṃ gacchanti kiṃ amhāka’’nti tato paṭṭhāya te disvā nappamajjanti. Tuṇhī ahesunti poṭṭhapādaṃ parivāretvā nissaddā nisīdiṃsu.

၄၀၉. ထိုစကားရပ်၌ ‘သဏ္ဌာပေသိ’ ဟူသည်မှာ (ပရိသတ်အား) သင်ကြားပေးခြင်း၊ ထိုပရိသတ်၏ အပြစ်ကို ဖုံးကွယ်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ကောင်းစွာ တည်ငြိမ်မှုရှိအောင် ထားသကဲ့သို့ ထိုပရိသတ်ကို ထားရှိလေသည်။ ဥပမာအားဖြင့် ပရိသတ်အလယ်သို့ ဝင်ရောက်မည့်သူသည် မိမိ၏ အပြစ်ကို ဖုံးကွယ်ရန် ကိုယ်ဝတ်လဲကို စနစ်တကျ ပြင်ဝတ်ခြင်း၊ အပေါ်ခြုံကို သပ်ရပ်အောင် ပြင်ခြုံခြင်း၊ ဖုန်မှုန့်ပေကျံနေသော နေရာကို သုတ်သင်ခြင်း ပြုလုပ်သကဲ့သို့ပင်၊ ထိုပရိသတ်၏ အပြစ်ကို ဖုံးကွယ်ရန်အတွက် ‘အရှင်တို့ တိတ်ဆိတ်စွာ နေကြပါ’ ဟု သင်ကြားပေးလျက် ကောင်းစွာ တည်ငြိမ်မှုရှိအောင် ထားရှိသည်ဟု အနက်ရသည်။ ‘အပ္ပသဒ္ဒကာမော’ ဟူသည်မှာ တိတ်ဆိတ်ခြင်းကို အလိုရှိသဖြင့် တစ်ဦးတည်း ထိုင်ခြင်း၊ တစ်ဦးတည်း ရပ်ခြင်းဖြင့် လူစုလူဝေးနှင့် ရောနှော၍ မနေတတ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ဥပသင်္ကမိတဗ္ဗံ မညေယျာ’ ဟူသည် ဤနေရာသို့ လာထိုက်သည်ဟု ထင်မှတ်တန်ရာ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ အဘယ်ကြောင့် ထိုပေါဋ္ဌပါဒသည် မြတ်စွာဘုရား၏ ကြွလာတော်မူခြင်းကို မျှော်လင့်တောင့်တသနည်းဟူမူ မိမိ၏ လာဘ်သပ္ပကာနှင့် အခြံအရံ ဂုဏ်သတင်း ကြီးပွားမှုကို တောင့်တသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ပရိဗိုဇ်တို့သည် ဘုရားရှင်တို့သော်လည်းကောင်း၊ ဘုရားရှင်၏ သာဝကတို့သော်လည်းကောင်း မိမိတို့ထံ ကြွလာကြသောအခါ ‘ယနေ့ ငါတို့ထံသို့ ရဟန်းဂေါတမ ကြွလာပြီ၊ အရှင်သာရိပုတ္တရာ ကြွလာပြီ။ ထိုအရှင်တို့သည် အမှတ်မရှိ တစ်ပါးသူတို့ထံသို့ မသွားကြကုန်၊ ငါတို့၏ မြင့်မြတ်ပုံကို ကြည့်ကြကုန်လော’ ဟု မိမိတို့၏ အလုပ်အကျွေး ဒါယကာများအလယ်တွင် မိမိကိုယ်ကို မြှောက်ပင့်ပြောဆိုကာ မြင့်မြတ်သောနေရာ၌ ထားလေ့ရှိကြ၏။ မြတ်စွာဘုရား၏ အလုပ်အကျွေးဒါယကာများကိုလည်း ဆွဲဆောင်ရန် အားထုတ်ကြကုန်၏။ ထိုပရိဗိုဇ်တို့သည် မြတ်စွာဘုရား၏ အလုပ်အကျွေးများကို မြင်သောအခါ ‘သင်တို့၏ဆရာဖြစ်သော အရှင်ဂေါတမသော်လည်းကောင်း၊ ဂေါတမသာဝကတို့သော်လည်းကောင်း ငါတို့ထံသို့ ကြွလာကြသေး၏၊ ငါတို့သည် အချင်းချင်း ညီညွတ်ကြကုန်၏။ သင်တို့မူကား ငါတို့ကို မျက်စိဖြင့်ပင် ကြည့်ရန် အလိုမရှိကြ၊ ရိုသေမှုကိုလည်း မပြုကြ၊ သင်တို့အပေါ်၌ ငါတို့က အဘယ်အပြစ် ပြုဖူးသနည်း’ ဟု ပြောဆိုကြကုန်၏။ ထိုအခါ အချို့သော လူတို့သည် ‘ဘုရားရှင်တို့သော်မှလည်း ဤပရိဗိုဇ်တို့ထံ ကြွတော်မူကြသေး၏၊ ငါတို့ သွားခြင်း၌ အဘယ်ဆိုဖွယ်ရာ ရှိအံ့နည်း’ ဟု ကြံစည်ကာ ထိုအချိန်မှစ၍ ထိုပရိဗိုဇ်တို့ကို မြင်ရလျှင် မမေ့မလျော့ တန်ဖိုးထားကြကုန်၏။ ‘တုဏှီ အဟေသုံ’ ဟူသည် ပေါဋ္ဌပါဒကို ခြံရံလျက် အသံမထွက်ဘဲ ငြိမ်သက်စွာ ထိုင်နေကြကုန်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။

410. Svāgataṃ, bhanteti suṭṭhu āgamanaṃ, bhante, bhagavato; bhagavati hi no āgate ānando hoti, gate sokoti dīpeti. Cirassaṃ kho, bhanteti kasmā āha? Kiṃ bhagavā pubbepi tattha gatapubboti, na gatapubbo. Manussānaṃ pana – ‘‘kuhiṃ gacchantā, kuto āgatattha, kiṃ maggamūḷhattha, cirassaṃ āgatatthā’’ti evamādayo piyasamudācārā [Pg.303] honti, tasmā evamāha. Evañca pana vatvā na mānathaddho hutvā nisīdi, uṭṭhāyāsanā bhagavato paccuggamanamakāsi. Bhagavantañhi upagataṃ disvā āsanena animantento vā apacitiṃ akaronto vā dullabho. Kasmā? Uccākulīnatāya. Ayampi paribbājako attano nisinnāsanaṃ papphoṭetvā bhagavantaṃ āsanena nimantento – ‘‘nisīdatu, bhante, bhagavā idamāsanaṃ paññatta’’nti āha. Antarākathā vippakatāti nisinnānaṃ vo ādito paṭṭhāya yāva mamāgamanaṃ, etasmiṃ antare kā nāma kathā vippakatā, mamāgamanapaccayā katamā kathā pariyantaṃ na gatā, vadatha, yāva naṃ pariyantaṃ netvā demīti sabbaññupavāraṇaṃ pavāresi. Atha paribbājako – ‘‘niratthakakathā esā nissārā vaṭṭasannissitā, na tumhākaṃ purato vattabbataṃ arahatī’’ti dīpento ‘‘tiṭṭhatesā, bhante’’tiādimāha.

၄၁၀. ‘သွာဂတံ ဘန္တေ’ ဟူသည် ‘အရှင်ဘုရား၊ မြတ်စွာဘုရား၏ ကြွလာတော်မူခြင်းသည် ကောင်းသော ကြွလာခြင်းဖြစ်ပါပေသည်’ ဟု ဆိုလိုသည်။ အကြောင်းမူကား မြတ်စွာဘုရား အကျွန်ုပ်တို့ထံ ကြွလာသောအခါ ဝမ်းမြောက်ခြင်း ဖြစ်ရပြီး ကြွသွားတော်မူသောအခါ ပူဆွေးရသောကြောင့် ဖြစ်သည်ဟု ပြဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘စိရဿံ ခေါ ဘန္တေ’ ဟူသော စကားကို အဘယ်ကြောင့် လျှောက်သနည်း။ မြတ်စွာဘုရားသည် ရှေးက ထိုပေါဋ္ဌပါဒထံ ကြွဖူးသလောဟူမူ မကြွဖူးပေ။ သို့သော်လည်း လူတို့သည် ‘အဘယ်သို့ သွားကြသနည်း၊ ဘယ်မှ လာကြသနည်း၊ လမ်းမှား၍ လာကြပါသလော၊ ကြာမြင့်မှ ရောက်လာကြပါသလော’ ဟူ၍ အစရှိသော ချခင်မြတ်နိုးဖွယ်ရာ စကားများကို ပြောဆိုလေ့ရှိကြသဖြင့် ထိုသို့ လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤသို့ လျှောက်ထားပြီးနောက် မာနဖြင့် ခက်ထန်စွာ ထိုင်နေသည်မဟုတ်ဘဲ နေရာမှထကာ မြတ်စွာဘုရားအား ခရီးဦးကြိုဆိုခြင်း ပြုလေသည်။ မြတ်စွာဘုရား ချဉ်းကပ်လာသည်ကို မြင်ပါလျက် နေရာဖြင့် မဖိတ်မန်သူ သို့မဟုတ် အရိုအသေမပြုသူဟူ၍ မရှိသလောက် ရှားပါးလှ၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ မြတ်စွာဘုရားသည် မြင့်မြတ်သော အမျိုး၌ ဖြစ်တော်မူသောကြောင့်တည်း။ ဤပရိဗိုဇ်သည်လည်း မိမိထိုင်နေသော နေရာကို ခါထုတ်သုတ်သင်၍ မြတ်စွာဘုရားအား နေရာဖြင့် ဖိတ်မန်လိုသဖြင့် ‘အရှင်ဘုရား၊ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤပြင်ဆင်ထားသော နေရာ၌ သီတင်းသုံးတော်မူပါ’ ဟု လျှောက်ထားလေသည်။ ‘အန္တရာကထာ ဝိပ္ပကတာ’ ဟူသည် ‘ထိုင်နေကြသော သင်တို့၏ အစကတည်းကစ၍ ငါဘုရား ကြွလာသည့်တိုင်အောင်သော ဤကာလအတွင်း၌ အဘယ်စကားကို မပြီးဆုံးသေးဘဲ ပြောဆိုနေကြသနည်း၊ ငါဘုရား ကြွလာသောကြောင့် အဘယ်စကားသည် အဆုံးသို့ မရောက်သနည်း၊ ထိုစကားကို လျှောက်ကြလော့၊ ပြီးဆုံးသည်အထိ ငါဘုရား ဖြည့်စွက်ဟောကြားပေးအံ့’ ဟု သဗ္ဗညုဘုရားရှင်တို့၏ ဖိတ်ကြားခြင်းမျိုးဖြင့် ဖိတ်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုအခါ ပေါဋ္ဌပါဒပရိဗိုဇ်သည် ‘ဤစကားသည် အကျိုးမရှိ၊ အနှစ်သာရမရှိ၊ သံသရာဝဋ်၌ မှီသောစကားဖြစ်သဖြင့် အရှင်ဘုရားတို့၏ ရှေ့မှောက်၌ လျှောက်ထားရန် မထိုက်တန်ပါ’ ဟု ပြလိုသဖြင့် ‘တိဋ္ဌတေသာ ဘန္တေ (အရှင်ဘုရား၊ ဤစကားသည် ရှိပါစေဦး)’ အစရှိသည်ဖြင့် လျှောက်ထားခဲ့သည်။

Abhisaññānirodhakathāvaṇṇanā

အဘိသညာနိရောဓကထာဝဏ္ဏနာ (အဘိသညာနိရောဓကထာ အဖွင့်)

411. Tiṭṭhatesā, bhanteti sace bhagavā sotukāmo bhavissati, pacchāpesā kathā na dullabhā bhavissati, amhākaṃ panimāya kathāya attho natthi. Bhagavato panāgamanaṃ labhitvā mayaṃ aññadeva sukāraṇaṃ pucchāmāti dīpeti. Tato taṃ pucchanto – ‘‘purimāni, bhante’’tiādimāha. Tattha kotūhalasālāyanti kotūhalasālā nāma paccekasālā natthi. Yattha pana nānātitthiyā samaṇabrāhmaṇā nānāvidhaṃ kathaṃ pavattenti, sā bahūnaṃ – ‘‘ayaṃ kiṃ vadati, ayaṃ kiṃ vadatī’’ti kotūhaluppattiṭṭhānato kotūhalasālāti vuccati. Abhisaññānirodheti ettha abhīti upasaggamattaṃ. Saññānirodheti cittanirodhe, khaṇikanirodhe kathā uppannāti attho. Idaṃ pana tassā uppattikāraṇaṃ. Yadā kira bhagavā jātakaṃ vā katheti, sikkhāpadaṃ vā paññapeti tadā sakalajambudīpe bhagavato kittighoso pattharati, titthiyā taṃ sutvā – ‘‘bhavaṃ kira gotamo pubbacariyaṃ kathesi, mayaṃ kiṃ na sakkoma tādisaṃ kiñci kathetu’’nti bhagavato paṭibhāgakiriyaṃ karontā ekaṃ bhavantarasamayaṃ kathenti – ‘‘bhavaṃ gotamo sikkhāpadaṃ paññapesi, mayaṃ kiṃ na sakkoma paññapetu’’nti attano sāvakānaṃ kiñcideva sikkhāpadaṃ paññapenti. Tadā pana [Pg.304] bhagavā aṭṭhavidhaparisamajjhe nisīditvā nirodhakathaṃ kathesi. Titthiyā taṃ sutvā – ‘‘bhavaṃ kira gotamo nirodhaṃ nāma kathesi, mayampi taṃ kathessāmā’’ti sannipatitvā kathayiṃsu. Tena vuttaṃ – ‘‘abhisaññānirodhe kathā udapādī’’ti.

၄၁၁. ‘တိဋ္ဌတေသာ ဘန္တေ’ ဟူသည်မှာ ‘အကယ်၍ မြတ်စွာဘုရားသည် နားထောင်လိုပါက ဤစကားကို နောက်မှလည်း မရနိုင်ဘဲ မရှိပါ (လွယ်ကူစွာ ရနိုင်ပါသည်)။ အကျွန်ုပ်တို့အား ဤစကားဖြင့် အကျိုးမရှိပါ။ မြတ်စွာဘုရား၏ ကြွလာတော်မူခြင်းကို ကြုံကြိုက်ရသဖြင့် အကျွန်ုပ်တို့သည် ဤအကြောင်းအရာမှ တစ်ပါးသော အခြားကောင်းသော အကြောင်းအရာကိုသာ မေးမြန်းလိုပါသည်’ ဟု ပြဆိုရာရောက်သည်။ ထို့နောက် ထိုအကြောင်းအရာကို မေးမြန်းလိုသဖြင့် ‘ပုရိမာနိ ဘန္တေ’ အစရှိသော စကားကို လျှောက်ထားခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ ‘ကောတူဟလသာလာယံ’ ဟူသည် ကောတူဟလဇရပ်ဟူ၍ သီးခြားဇရပ် သီးသန့်မရှိပေ။ အယူဝါဒအမျိုးမျိုးရှိသော သမဏဗြာဟ္မဏတို့သည် ထူးခြားဆန်းပြားသော စကားအမျိုးမျိုးကို ပြောဆိုရာဇရပ်ကို ‘ဤသူသည် အဘယ်သို့ ပြောသနည်း၊ ထိုသူသည် အဘယ်သို့ ပြောသနည်း’ ဟု အသစ်အဆန်းကို နားထောင်လိုသော စိတ်ဝင်စားမှု (ကောတူဟလ) ဖြစ်ပေါ်ရာ ဌာနဖြစ်သောကြောင့် ‘ကောတူဟလဇရပ်’ ဟု ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘အဘိသညာနိရောဓေ’ ဟူသော ဤပုဒ်၌ ‘အဘိ’ ဟူသည်မှာ ရှေ့ဆက် (ဥပသာရ) မျှသာ ဖြစ်သည်။ ‘သညာနိရောဓေ’ ဟူသည် စိတ်၏ချုပ်ငြိမ်းခြင်း၊ ခဏတ္တယရှိသော သင်္ခါရတို့၏ ချုပ်ခြင်း၌ စကားဝိုင်း ဖြစ်ပေါ်လာသည်ဟု အနက်ရသည်။ ဤသည်ကား ထိုစကားဝိုင်း ဖြစ်ပေါ်လာရခြင်း၏ အကြောင်းရင်း ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား မြတ်စွာဘုရားသည် ဇာတ်တော်ကို ဟောကြားတော်မူသည့်အခါသော်လည်းကောင်း၊ သိက္ခာပုဒ်ကို ပညတ်တော်မူသည့်အခါသော်လည်းကောင်း ထိုအခါ၌ တစ်လောကလုံး (ဇမ္ဗူဒိပ်တစ်ကျွန်းလုံး) တွင် မြတ်စွာဘုရား၏ ကျော်စောသံသည် ပြန့်နှံ့သွားတတ်၏။ တိတ္ထိတို့သည် ထိုကျော်စောသံကို ကြားရလျှင် ‘ရဟန်းဂေါတမသည် ရှေးဟောင်းအကြောင်းအရာများကို ဟောကြားသတတ်၊ ငါတို့သည်လည်း ထိုကဲ့သို့ တစ်စုံတစ်ခုသော အကြောင်းကို အဘယ်ကြောင့် မပြောနိုင်ဘဲ ရှိအံ့နည်း’ ဟု မြတ်စွာဘုရား၏ ပြုမူပုံကို လိုက်တုလျက် ဘဝတစ်ပါး၌ ဖြစ်သော အကြောင်းအရာတို့ကို ပြောဆိုကြကုန်၏။ ‘ရဟန်းဂေါတမသည် သိက္ခာပုဒ်ကို ပညတ်သတတ်၊ ငါတို့သည် အဘယ်ကြောင့် မပညတ်နိုင်အံ့နည်း’ ဟု ဆိုကာ မိမိတို့၏ သာဝကတို့အား တစ်စုံတစ်ခုသော သိက္ခာပုဒ်ကို ပညတ်ကြကုန်၏။ ထိုအခါ၌ မြတ်စွာဘုရားသည် ပရိသတ်ရှစ်ပါးအလယ်တွင် သီတင်းသုံးလျက် နိရောဓကထာ (ချုပ်ငြိမ်းခြင်းဆိုင်ရာစကား) ကို ဟောတော်မူ၏။ တိတ္ထိတို့သည် ထိုအကြောင်းကို ကြားရလျှင် ‘ရဟန်းဂေါတမသည် နိရောဓအမည်ရှိသော တရားကို ဟောသတတ်၊ ငါတို့လည်း ထိုနိရောဓတရားကို ဟောကြကုန်အံ့’ ဟု စည်းဝေးတိုင်ပင်၍ ပြောဆိုကြလေသည်။ ထို့ကြောင့် ‘အဘိသညာနိရောဓ၌ စကား ဖြစ်ပေါ်လာ၏’ ဟု ပေါဋ္ဌပါဒက လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။

Tatrekacceti tesu ekacce. Purimo cettha yvāyaṃ bāhire titthāyatane pabbajito cittappavattiyaṃ dosaṃ disvā acittakabhāvo santoti samāpattiṃ bhāvetvā ito cuto pañca kappasatāni asaññībhave ṭhatvā puna idha uppajjati. Tassa saññuppāde ca nirodhe ca hetuṃ apassanto – ahetū appaccayāti āha.

‘တတြေကစ္စေ’ ဟူသည် ထိုသမဏဗြာဟ္မဏတို့အနက် အချို့သော သမဏဗြာဟ္မဏတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ဤ၌ ရှေးဦးစွာသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် သာသနာပ တိတ္ထိဘောင်၌ ရသေ့ဝတ်ကာ စိတ်၏ ဖြစ်ပေါ်လှုပ်ရှားမှု၌ အပြစ်ကို မြင်ရသဖြင့် ‘စိတ်မရှိခြင်းသည် ငြိမ်သက်အေးချမ်းလှပေ၏’ ဟု နှလုံးသွင်းလျက် (သညာမရှိသူ၏ အဖြစ်သို့ ရောက်စေနိုင်သော စတုတ္ထ သို့မဟုတ် ပဉ္စမဈာန်) သမာပတ်ကို ပွားများပြီး ဤလူ့ပြည်မှ စုတေသောအခါ မဟာကပ်ငါးရာပတ်လုံး အသညသတ်ဘုံ (သညာမရှိသောဘုံ) ၌ တည်ရှိကာ တစ်ဖန် ဤလူ့ပြည်၌ ပြန်လည်မွေးဖွားလာ၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် သညာ၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းနှင့် ချုပ်ငြိမ်းခြင်းတို့၌ အကြောင်းရင်းကို မမြင်နိုင်သဖြင့် ‘အကြောင်းမရှိ၊ အထောက်အပံ့မရှိဘဲ ဖြစ်ပေါ်ချုပ်ငြိမ်း၏’ ဟု ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။

Dutiyo naṃ nisedhetvā migasiṅgatāpasassa asaññakabhāvaṃ gahetvā – ‘‘upetipi apetipī’’ti āha. Migasiṅgatāpaso kira attantapo ghoratapo paramadhitindriyo ahosi. Tassa sīlatejena sakkavimānaṃ uṇhaṃ ahosi. Sakko devarājā ‘‘sakkaṭṭhānaṃ nu kho tāpaso patthetī’’ti alambusaṃ nāma devakaññaṃ – ‘tāpasassa tapaṃ bhinditvā ehī’ti pesesi. Sā tattha gatā. Tāpaso paṭhamadivase taṃ disvāva palāyitvā paṇṇasālaṃ pāvisi. Dutiyadivase kāmacchandanīvaraṇena bhaggo taṃ hatthe aggahesi, so tena dibbaphassena phuṭṭho visaññī hutvā tiṇṇaṃ saṃvaccharānaṃ accayena saññaṃ paṭilabhi. Taṃ so diṭṭhigatiko – ‘‘tiṇṇaṃ saṃvaccharānaṃ accayena nirodhā vuṭṭhito’’ti maññamāno evamāha.

ဒုတိယပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုပထမပုဂ္ဂိုလ်ကို တားမြစ်၍ မိဂသိင်္ဂရသေ့၏ သညာမရှိသောအဖြစ်ကို ယူပြီးလျှင် “ဥပေတိပိ အပေတိပိ (သညာသည် လာလည်းလာ၏၊ သွားလည်းသွား၏)” ဟု ပြောဆိုခဲ့သည်။ အကျယ်ကို ဆိုရသော် မိဂသိင်္ဂရသေ့သည် မိမိ၏ကိလေသာကို လောင်မြိုက်စေတတ်သော၊ ပြင်းထန်သော အကျင့်ရှိပြီး အလွန်တည်ကြည်သော ဣန္ဒြေရှိသူ ဖြစ်ခဲ့သည်။ ထိုရသေ့၏ သီလတန်ခိုးကြောင့် သိကြားမင်း၏ ဗိမာန်သည် ပူလောင်လာခဲ့ရာ နတ်မင်းကြီး သိကြားသည် “ရသေ့သည် သိကြားမင်းအဖြစ်ကို တောင့်တနေသလော” ဟု မသင့်မတော် ကြံစည်ပြီးလျှင် အလမ္ဗုသာ အမည်ရှိသော နတ်သမီးကို “ရသေ့၏ အကျင့်ကို ဖျက်ဆီးပြီး ပြန်လာခဲ့လော့” ဟု စေလွှတ်လိုက်သည်။ ထိုနတ်သမီးသည် ရသေ့ထံသို့ သွားခဲ့၏။ ရသေ့သည် ပထမနေ့၌ ထိုနတ်သမီးကို မြင်လျှင်မြင်ခြင်းပင် ထွက်ပြေးပြီး သစ်ရွက်ကျောင်းထဲသို့ ဝင်သွားခဲ့သည်။ ဒုတိယနေ့တွင်မူ ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏတရားဖြင့် ချိုးဖျက်အပ်သော ကုသိုလ်စိတ်ရှိသည် (သို့မဟုတ် အလမ္ဗုသာနတ်သမီး၌ ငြိကပ်သည်) ဖြစ်၍ ထိုနတ်သမီး၏ လက်ကို ကိုင်ဆွဲခဲ့သည်။ ထိုနတ်၌ဖြစ်သော အတွေ့အထိကို ခံစားရသဖြင့် ထိုရသေ့သည် သတိလစ် မိန်းမောသွားပြီး သုံးနှစ်လွန်မြောက်သောအခါမှ သညာကို ပြန်ရခဲ့သည်။ ထိုမိစ္ဆာအယူရှိသော ဒုတိယပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုသို့ သညာပြန်ရခြင်းကို “သုံးနှစ်လွန်မြောက်သောအခါမှ သညာချုပ်ခြင်း (နိရောဓ) မှ ထလာခြင်းဖြစ်သည်” ဟု မှတ်ထင်ကာ ထိုသို့ ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။

Tatiyo naṃ nisedhetvā āthabbaṇapayogaṃ sandhāya ‘‘upakaḍḍhantipi apakaḍḍhantipī’’ti āha. Āthabbaṇikā kira āthabbaṇaṃ payojetvā sattaṃ sīsacchinnaṃ viya hatthacchinnaṃ viya mataṃ viya ca katvā dassenti. Tassa puna pākatikabhāvaṃ disvā so diṭṭhigatiko – ‘‘nirodhā vuṭṭhito aya’’nti maññamāno evamāha.

တတိယပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုဒုတိယပုဂ္ဂိုလ်ကို တားမြစ်ပြီး အာထဗ္ဗဏမန္တန် စုပ်ခြင်းဟူသော ပယောဂကို ရည်ရွယ်၍ “ဥပကဍ္ဎုန္တိပိ အပကဍ္ဎုန္တိပိ (သညာသည် ဆွဲသွင်းအပ်သကဲ့သို့လည်း ဖြစ်၏၊ ဆွဲထုတ်အပ်သကဲ့သို့လည်း ဖြစ်၏)” ဟု ပြောဆိုခဲ့သည်။ အကျယ်ကို ဆိုရသော် အာထဗ္ဗဏမန္တန် တတ်ကျွမ်းသူတို့သည် အာထဗ္ဗဏမန္တန်ကို မန်းမှုတ်၍ သတ္တဝါတစ်စုံတစ်ယောက်ကို ဦးခေါင်းပြတ်နေသူကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ လက်ပြတ်နေသူကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ သေနေသူကဲ့သို့လည်းကောင်း ပြုလုပ်၍ ပြသကြကုန်၏။ ထိုမိစ္ဆာအယူရှိသော တတိယပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုသူ၏ ပင်ကို အကောင်းပကတိအတိုင်း ပြန်ဖြစ်လာသည်ကို မြင်ရသောအခါ “ဤသတ္တဝါသည် သညာချုပ်ခြင်း (နိရောဓ) မှ ထမြောက်လာပြီ” ဟု မှတ်ထင်ကာ ထိုသို့ ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။

Catuttho naṃ nisedhetvā yakkhadāsīnaṃ madaniddaṃ sandhāya ‘‘santi hi bho devatā’’tiādimāha. Yakkhadāsiyo kira sabbarattiṃ devatūpahāraṃ kurumānā naccitvā gāyitvā aruṇodaye ekaṃ surāpātiṃ pivitvā [Pg.305] parivattitvā supitvā divā vuṭṭhahanti. Taṃ disvā so diṭṭhigatiko – ‘‘suttakāle nirodhaṃ samāpannā, pabuddhakāle nirodhā vuṭṭhitā’’ti maññamāno evamāha.

စတုတ္ထပုဂ္ဂိုလ်သည် ထိုတတိယပုဂ္ဂိုလ်ကို တားမြစ်ကာ နတ်ကျွန်မတို့ သေရည်မူး၍ အိပ်ပျော်ခြင်းကို ရည်ရွယ်လျက် “သန္တိ ဟိ ဘော ဒေဝတာ (တန်ခိုးကြီးသော နတ်တို့သည် ရှိကုန်၏)” အစရှိသဖြင့် ပြောဆိုခဲ့သည်။ အကျယ်ကို ဆိုရသော် နတ်ကျွန်မတို့သည် တစ်ညလုံး နတ်ပူဇော်ပသမှုကို ပြုလုပ်၍ ကခုန်သီဆိုကြပြီးနောက် အရုဏ်တက်ချိန်တွင် သေရည်တစ်ခွက်ကို သောက်ကာ လူးလှိမ့်အိပ်ပျော်သွားကြပြီး နေ့လယ် နေမြင့်မှ နိုးထလာကြကုန်၏။ ထိုမိစ္ဆာအယူရှိသော စတုတ္ထပုဂ္ဂိုလ်သည် ၎င်းတို့ အိပ်ပျော်နေသည်ကို မြင်ရသောအခါ “အိပ်ပျော်နေစဉ်အတွင်း သညာချုပ်ခြင်း (နိရောဓ) သို့ ဝင်စားနေပြီး၊ နိုးလာသောအခါ သညာချုပ်ခြင်းမှ ထမြောက်လာခြင်းဖြစ်သည်” ဟု မှတ်ထင်ကာ ထိုသို့ ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။

Ayaṃ pana poṭṭhapādo paribbājako paṇḍitajātiko. Tenassa taṃ kathaṃ sutvā vippaṭisāro uppajji. ‘‘Imesaṃ kathā eḷamūgakathā viya cattāro hi nirodhe ete paññapenti, iminā ca nirodhena nāma ekena bhavitabbaṃ, na bahunā. Tenāpi ekena aññeneva bhavitabbaṃ, so pana aññena ñātuṃ na sakkā aññatra sabbaññunā. Sace bhagavā idha abhavissa ‘ayaṃ nirodho ayaṃ na nirodho’ti dīpasahassaṃ viya ujjāletvā ajjameva pākaṭaṃ akarissā’’ti dasabalaññeva anussari. Tasmā ‘‘tassa mayhaṃ bhante’’tiādimāha. Tattha aho nūnāti anussaraṇatthe nipātadvayaṃ, tena tassa bhagavantaṃ anussarantassa etadahosi ‘‘aho nūna bhagavā aho nūna sugato’’ti. Yo imesanti yo etesaṃ nirodhadhammānaṃ sukusalo nipuṇo cheko, so bhagavā aho nūna katheyya, sugato aho nūna katheyyāti ayamettha adhippāyo. Pakataññūti ciṇṇavasitāya pakatiṃ sabhāvaṃ jānātīti pakataññū. Kathaṃ nu khoti idaṃ paribbājako ‘‘mayaṃ bhagavā na jānāma, tumhe jānātha, kathetha no’’ti āyācanto vadati. Atha bhagavā kathento ‘‘tatra poṭṭhapādā’’tiādimāha.

စင်စစ်သော်ကား ဤပေါဋ္ဌပါဒ ပရိဗိုဇ်သည် ပညာရှိသော သဘောရှိသူ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် သူသည် ထိုသို့သော စကား ၄ မျိုးကို ကြားရသောအခါ စိတ်မချမ်းမသာခြင်း (နောင်တတဖန်ပူပန်ခြင်း) ဖြစ်ပေါ်လာခဲ့သည်။ “ဤသမဏဗြာဟ္မဏတို့၏ စကားသည် လူအတို့၏ စကားကဲ့သို့ ဖြစ်နေ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ၎င်းတို့သည် နိရောဓ (ချုပ်ခြင်း) လေးမျိုးတို့ကို ပြသနေကြသောကြောင့် ဖြစ်၏။ စင်စစ်အားဖြင့် နိရောဓဟူသည် တစ်မျိုးတည်းသာ ဖြစ်သင့်ပြီး အများမဖြစ်ထိုက်ပေ။ ထိုတစ်မျိုးတည်းသော နိရောဓသည်လည်း ၎င်းတို့ပြောဆိုသော နိရောဓတို့နှင့် မတူဘဲ သီးခြားတစ်မျိုးသာ ဖြစ်ရပေမည်။ ထိုနိရောဓကိုလည်း သဗ္ဗညူဘုရားရှင်မှတစ်ပါး အခြားသူ မသိနိုင်ပေ။ အကယ်၍ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤနေရာ၌ ရှိတော်မူပါက ‘ဤအရာသည် နိရောဓဖြစ်၏၊ ဤအရာသည် နိရောဓမဟုတ်’ ဟု ဆီမီးတစ်ထောင်ကို ထွန်းညှိပြသကဲ့သို့ ယနေ့ပင် ထင်ရှားအောင် ပြုတော်မူပေလိမ့်မည်” ဟု တွေးတောကာ မြတ်စွာဘုရားကိုသာ အဖန်ဖန် သတိရအောက်မေ့နေခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် သူသည် “တဿ မယှံ ဘန္တေ (အရှင်ဘုရား၊ ထိုသို့ဖြစ်သော အကျွန်ုပ်အား...)” အစရှိသည်ကို လျှောက်ထားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုစကားရပ်၌ “အဟော နူန” ဟူသည် အဖန်ဖန် အမှတ်ရခြင်း အနက်ကို ပြသော နိပါတ်နှစ်ပုဒ် စုစည်းမှု ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားကို အဖန်ဖန် အောက်မေ့နေသော ပေါဋ္ဌပါဒပရိဗိုဇ်အား “မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောတော်မူပါမူ ကောင်းလေစွ၊ သုဂတ မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောတော်မူပါမူ ကောင်းလေစွ” ဟု အကြံဖြစ်ပေါ်လာသည်။ “ယော ဣမေသံ” ဟူသည်ကား “အကြင်မြတ်စွာဘုရားသည် ဤနိရောဓတရားတို့၌ အလွန်ကျွမ်းကျင်၊ သိမ်မွေ့၊ ထက်မြက်တော်မူ၏၊ ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် အံ့ဩဖွယ်ကောင်းအောင် ဟောတော်မူရာ၏၊ သုဂတမြတ်စွာဘုရားသည် အံ့ဩဖွယ်ကောင်းအောင် ဟောတော်မူရာ၏” ဟု ဆိုလိုခြင်းဖြစ်ပြီး ဤသည်မှာ ပေါဋ္ဌပါဒပရိဗိုဇ်၏ အလိုဆန္ဒ ဖြစ်သည်။ “ပကတညူ” ဟူသည်ကား နိရောဓတရားတို့၌ လေ့လာလေ့ကျင့်မှု ရှိပြီးဖြစ်၍ ပင်ကိုယ်သဘာဝကို သိတော်မူသောကြောင့် “ပကတညူ” မည်၏။ “ကထံ နုခေါ” ဟူသော စကားကို ပရိဗိုဇ်သည် “မြတ်စွာဘုရား၊ အကျွန်ုပ်တို့သည် မသိပါကုန်၊ ရှင်တော်ဘုရားတို့သည် သိတော်မူပါကုန်၏၊ အကျွန်ုပ်တို့အား ဟောကြားတော်မူပါ” ဟု တောင်းပန်လိုသောကြောင့် လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောကြားလိုသဖြင့် “တတြ ပေါဋ္ဌပါဒ (ပေါဋ္ဌပါဒ၊ ထိုသို့ဖြစ်ရာ၌...)” အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Ahetukasaññuppādanirodhakathāvaṇṇanā

အကြောင်းမဲ့ သညာဖြစ်ခြင်း ချုပ်ခြင်းနှင့် စပ်လျဉ်းသည့် စကား၏ အဖွင့်။

412. Tattha tatrāti tesu samaṇabrāhmaṇesu. Āditova tesaṃ aparaddhanti tesaṃ ādimhiyeva viraddhaṃ, gharamajjheyeva pakkhalitāti dīpeti. Sahetū sappaccayāti ettha hetupi paccayopi kāraṇasseva nāmaṃ, sakāraṇāti attho. Taṃ pana kāraṇaṃ dassento ‘‘sikkhā ekā’’ti āha. Tattha sikkhā ekā saññā uppajjantīti sikkhāya ekaccā saññā jāyantīti attho.

၄၁၂. ထိုစကားရပ်၌ “တတြ” ဟူသည်မှာ ထိုသမဏဗြာဟ္မဏတို့တွင်ဟု ဆိုလိုသည်။ “အာဒိတောဝ တေသံ အပရဒ္ဓံ” ဟူသည်ကား ထိုသမဏဗြာဟ္မဏတို့သည် အစကတည်းကပင် ချွတ်ချော်မှားယွင်းနေကြပြီ၊ အိမ်အလယ်တည့်တည့်၌ပင် ချော်လဲနေသူများနှင့် တူကြကုန်၏ဟူသော အနက်ကို ပြတော်မူသည်။ “သဟေတူ သပစ္စယာ” ဟူသော ပါဌ်၌ ဟေတုဟူသော အမည်သည်လည်းကောင်း၊ ပစ္စယဟူသော အမည်သည်လည်းကောင်း အကြောင်းတရား၏ အမည်များသာ ဖြစ်သဖြင့် “အကြောင်းတရားနှင့် တကွ ဖြစ်ကုန်၏” ဟု အနက်ရသည်။ ထိုအကြောင်းတရားကို ပြသလိုသဖြင့် “သိက္ခာ ဧကာ” အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူသည်။ ထိုစကားရပ်၌ “သိက္ခာ ဧကာ သညာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ” ဟူသည်ကား ကျင့်ကြံကြိုးကုတ် အားထုတ်ခြင်းကြောင့် (သို့မဟုတ် အဓိသီလ၊ အဓိစိတ္တ၊ အဓိပညာတည်းဟူသော သိက္ခာကြောင့်) အချို့သော သညာတို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။

413. Kā ca sikkhāti bhagavā avocāti katamā ca sā sikkhāti bhagavā vitthāretukamyatāpucchāvasena avoca. Atha yasmā adhisīlasikkhā adhicittasikkhā adhipaññāsikkhāti tisso sikkhā honti. Tasmā tā dassento bhagavā saññāya sahetukaṃ uppādanirodhaṃ dīpetuṃ buddhuppādato pabhuti tantidhammaṃ ṭhapento ‘‘idha poṭṭhapāda, tathāgato loke’’tiādimāha. Tattha adhisīlasikkhā [Pg.306] adhicittasikkhāti dve eva sikkhā sarūpena āgatā, tatiyā pana ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti kho poṭṭhapāda mayā ekaṃsiko dhammo desito’’ti ettha sammādiṭṭhisammāsaṅkappavasena pariyāpannattā āgatāti veditabbā. Kāmasaññāti pañcakāmaguṇikarāgopi asamuppannakāmacāropi. Tattha pañcakāmaguṇikarāgo anāgāmimaggena samugghātaṃ gacchati, asamuppannakāmacāro pana imasmiṃ ṭhāne vaṭṭati. Tasmā tassa yā purimā kāmasaññāti tassa paṭhamajjhānasamaṅgino yā pubbe uppannapubbāya kāmasaññāya sadisattā purimā kāmasaññāti vucceyya, sā nirujjhati, anuppannāva nuppajjatīti attho.

၄၁၃. “ကာ စ သိက္ခာ (ထိုသိက္ခာသည် အဘယ်နည်း)” ဟု မြတ်စွာဘုရား မိန့်တော်မူခဲ့သည်ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရားသည် အကျယ်ဟောကြားလိုသဖြင့် မေးမြန်းသော ပုစ္ဆာ၏အစွမ်းဖြင့် မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုအခါ အဓိသီလသိက္ခာ၊ အဓိစိတ္တသိက္ခာ၊ အဓိပညာသိက္ခာဟူ၍ သိက္ခာသုံးပါး ရှိသောကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုသိက္ခာတို့ကို ပြသလို၍ သညာ၏ အကြောင်းနှင့်တကွ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၊ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းတို့ကို ထင်ရှားစွာပြရန် ဘုရားပွင့်တော်မူရာ အချိန်မှစ၍ တရားဒေသနာအစဉ်ကို ထားရှိလိုသဖြင့် “ဣဓ ပေါဋ္ဌပါဒ တထာဂတော လောကေ (ပေါဋ္ဌပါဒ၊ ဤသာသနာတော်၌ တထာဂတသည် လောက၌ ပွင့်တော်မူ၏)” အစရှိသည်တို့ကို မိန့်ကြားတော်မူခဲ့သည်။ ထိုပါဠိတော်၌ အဓိသီလသိက္ခာနှင့် အဓိစိတ္တသိက္ခာ ဟူသော သိက္ခာနှစ်ပါးသာ တိုက်ရိုက်သရုပ်အားဖြင့် ပါရှိပြီး၊ တတိယဖြစ်သော အဓိပညာသိက္ခာသည် “အယံ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီ ပဋိပဒါ (ဤကား ဒုက္ခချုပ်ရာသို့ ရောက်ကြောင်း ကျင့်စဉ်တည်း)” ဟု ငါဟောကြားအပ်သော တရား၌ သမ္မာဒိဋ္ဌိ၊ သမ္မာသင်္ကပ္ပတို့၏ အစွမ်းဖြင့် အကျုံးဝင်သည့်အတွက် ပါဝင်လာသည်ဟု သိအပ်သည်။ “ကာမသညာ” ဟူသည် ကာမဂုဏ်ငါးပါး၌ ငြိကပ်သော ရာဂလည်းကောင်း၊ မဖြစ်ပေါ်သေးသော ကာမဂုဏ်၌ ကျက်စားလိုမှုလည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် ကာမဂုဏ်ငါးပါး၌ ဖြစ်သော ရာဂသည် အနာဂါမိမဂ်ဖြင့် အမြစ်ပြတ် ပယ်သတ်အပ်ပြီး ဖြစ်သော်လည်း၊ ဤနေရာ၌မူ မဖြစ်ပေါ်သေးသော ကာမဂုဏ်၌ ကျက်စားလိုမှု (အသမုပ္ပန္န ကာမစာရ) ကိုသာ ရည်ရွယ်ရန် သင့်တော်ပေသည်။ ထို့ကြောင့် “တဿ ယာ ပုရိမာ ကာမသညာ” ဟူသော ပုဒ်၌ ပထမဈာန်နှင့် ပြည့်စုံသော ထိုရဟန်း၏ ရှေး၌ ဖြစ်ဖူးသော ကာမသညာနှင့် တူသောကြောင့် “ရှေးဦးဖြစ်သော ကာမသညာ” ဟု ဆိုရခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ထိုကာမသညာသည် ချုပ်ငြိမ်းသွားကာ ထပ်မံမဖြစ်ပေါ်တော့ဟု ဆိုလိုသည်။

Vivekajapītisukhasukhumasaccasaññīyeva tasmiṃ samaye hotīti tasmiṃ paṭhamajjhānasamaye vivekajapītisukhasaṅkhātā sukhumasaññā saccā hoti, bhūtā hotīti attho. Atha vā kāmacchandādioḷārikaṅgappahānavasena sukhumā ca sā bhūtatāya saccā ca saññāti sukhumasaccasaññā, vivekajehi pītisukhehi sampayuttā sukhumasaccasaññāti vivekajapītisukhasukhumasaccasaññā sā assa atthīti vivekajapītisukhasukhumasaccasaññīti evamettha attho daṭṭhabbo. Esa nayo sabbattha. Evampi sikkhāti ettha yasmā paṭhamajjhānaṃ samāpajjanto adhiṭṭhahanto, vuṭṭhahanto ca sikkhati, tasmā taṃ evaṃ sikkhitabbato sikkhāti vuccati. Tenapi sikkhāsaṅkhātena paṭhamajjhānena evaṃ ekā vivekajapītisukhasukhumasaccasaññā uppajjati. Evaṃ ekā kāmasaññā nirujjhatīti attho. Ayaṃ sikkhāti bhagavā avocāti ayaṃ paṭhamajjhānasaṅkhātā ekā sikkhāti, bhagavā āha. Etenupāyena sabbattha attho daṭṭhabbo.

“ဝိဝေကဇ ပီတိသုခ သုခုမသစ္စသညီယေဝ တသ္မိံ သမယေ ဟောတိ” ဟူသည်ကား ထိုပထမဈာန် ရရှိသောအခါ၌ နီဝရဏတရားတို့မှ ကင်းဆိတ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည့် ပီတိသုခဟု ဆိုအပ်သော သိမ်မွေ့သော သညာသည် မှန်ကန်ထင်ရှားစွာ ရှိ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ်လျှင် ကာမစ္ဆန္ဒ စသည်တို့ကဲ့သို့ ရုံ့ရင်းသော တရားတို့ကို ပယ်စွန့်ခြင်းကြောင့် သိမ်မွေ့ပြီး၊ ထင်ရှားရှိသောကြောင့် မှန်ကန်သော သညာဖြစ်သဖြင့် “သုခုမသစ္စသညာ” ဟု ခေါ်သည်။ ထိုနီဝရဏ ကင်းဆိတ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ပီတိသုခတို့နှင့် ယှဉ်တွဲနေသည့် သိမ်မွေ့မှန်ကန်သော သညာ ဖြစ်သောကြောင့် “ဝိဝေကဇ ပီတိသုခ သုခုမသစ္စသညာ” ဟု ဆိုကာ၊ ထိုသညာနှင့် ပြည့်စုံသောကြောင့် ပဌမဈာနလာဘီပုဂ္ဂိုလ်ကို “ဝိဝေကဇ ပီတိသုခ သုခုမသစ္စသညီ” ဟု ခေါ်ခြင်းဖြစ်ကြောင်း အနက်မှတ်အပ်၏။ ကျန်ရှိသော ဝါရအားလုံးတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။ “ဧဝမ္ပိ သိက္ခာ” ဟူသော ပါဌ်၌ ပထမဈာန်ကို ဝင်စားသောသူ၊ အလိုရှိတိုင်း တည်နေစေသောသူ၊ ဈာန်မှ ထမြောက်သောသူသည် ကျင့်ကြံအားထုတ်နေသည် ဖြစ်သောကြောင့် ထိုပထမဈာန်ကို ဤသို့ ကျင့်အပ်သည့်အတွက် “သိက္ခာ” ဟု ခေါ်သည်။ ထိုသိက္ခာဟု ဆိုအပ်သော ပထမဈာန်ကြောင့် ဤသို့လျှင် တစ်မျိုးသော ဝိဝေကဇ ပီတိသုခ သုခုမသစ္စသညာ ဖြစ်ပေါ်လာပြီး၊ တစ်ပါးသော ကာမသညာသည် ချုပ်ငြိမ်းသွားသည်ဟု အနက်ရသည်။ “အယံ သိက္ခာတိ ဘဂဝါ အဝေါစ” ဟူသည်မှာ ဤသည်ကား ပထမဈာန်ဟု ဆိုအပ်သော သိက္ခာတစ်ပါးဖြစ်ကြောင်း မြတ်စွာဘုရား မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤနည်းလမ်းအတိုင်း ကျန်ရှိသော ဒေသနာအားလုံး၌လည်း အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို နားလည်အပ်၏။

Yasmā pana aṭṭhamasamāpattiyā aṅgato sammasanaṃ buddhānaṃyeva hoti, sāvakesu sāriputtasadisānampi natthi, kalāpato sammasanaṃyeva pana sāvakānaṃ hoti, idañca ‘‘saññā saññā’’ti, evaṃ aṅgato sammasanaṃ uddhaṭaṃ. Tasmā [Pg.307] ākiñcaññāyatanaparamaṃyeva saññaṃ dassetvā puna tadeva saññagganti dassetuṃ ‘‘yato kho poṭṭhapāda…pe… saññaggaṃ phusatī’’ti āha.

ရှစ်ခုမြောက်ဖြစ်သော နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ်ကို အစိတ်အစိတ် (အင်္ဂါ) အားဖြင့် သုံးသပ်ခြင်းသည် မြတ်စွာဘုရားရှင်တို့၏ သန္တာန်၌သာ ဖြစ်နိုင်ပြီး၊ သာဝကတို့တွင် ရှင်သာရိပုတ္တရာနှင့် တူသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ သန္တာန်၌ပင် မရှိနိုင်ပေ။ သာဝကတို့၏ သန္တာန်၌မူ အပေါင်းအစု (ကလာပ) အားဖြင့် သုံးသပ်ခြင်းသာ ဖြစ်နိုင်သည်။ ဤသို့ ‘သညာ၊ သညာ’ ဟု အင်္ဂါအားဖြင့် သုံးသပ်ခြင်းကိုလည်း ထုတ်ပြတော်မူခဲ့ပြီ။ ထို့ကြောင့် အာကိဉ္စညာယတနဟူသော အလွန်အတိုင်းအရှည်ရှိသော သညာကို ပြတော်မူပြီး၍၊ တစ်ဖန် ထိုအာကိဉ္စညာယတနသညာကိုပင် ‘သညာတို့၏ အထွတ်အထိပ်’ ဟု ပြတော်မူခြင်းငှာ ‘ယတော ခေါ ပေါဋ္ဌပါဒ...ပေ... သညဂ္ဂံ ဖုသတိ’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

414. Tattha yato kho poṭṭhapāda bhikkhūti yo nāma poṭṭhapāda bhikkhu. Idha sakasaññī hotīti idha sāsane sakasaññī hoti, ayameva vā pāṭho, attano paṭhamajjhānasaññāya saññavā hotīti attho. So tato amutra tato amutrāti so bhikkhu tato paṭhamajjhānato amutra dutiyajjhāne, tatopi amutra tatiyajjhāneti evaṃ tāya tāya jhānasaññāya sakasaññī sakasaññī hutvā anupubbena saññaggaṃ phusati. Saññagganti ākiñcaññāyatanaṃ vuccati. Kasmā? Lokiyānaṃ kiccakārakasamāpattīnaṃ aggattā. Ākiñcaññāyatanasamāpattiyañhi ṭhatvā nevasaññānāsaññāyatanampi nirodhampi samāpajjanti. Iti sā lokiyānaṃ kiccakārakasamāpattīnaṃ aggattā saññagganti vuccati, taṃ phusati pāpuṇātīti attho.

၄၁၄. ထိုစကားရပ်၌ ‘ယတော ခေါ ပေါဋ္ဌပါဒ ဘိက္ခု’ ဟူသည်မှာ ‘ပေါဋ္ဌပါဒ... အကြင်ရဟန်းသည်’ ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘ဣဓ သကသညီ ဟောတိ’ ဟူသည်မှာ ဤသာသနာတော်၌ မိမိ၏ဈာနသညာဖြင့် သညာရှိသည်ဖြစ်၏၊ သို့မဟုတ် ဤ ‘သကသညီ’ ဟူသော ပါဌ်သည်သာ ပါဠိတော်ပါဌ်ဖြစ်၍ မိမိ၏ ပထမဈာန်သညာဖြင့် သညာရှိ၏ဟု အနက်ရသည်။ ‘သော တတော အမုတြ တတော အမုတြာ’ ဟူသည်မှာ ထိုရဟန်းသည် ထိုပထမဈာန်မှ ထိုဒုတိယဈာန်သို့၊ ထိုဒုတိယဈာန်မှလည်း ထိုတတိယဈာန်သို့ ဤသို့ ထိုထိုဈာနသညာဖြင့် မိမိ၏သညာဖြင့် သညာရှိသည်ဖြစ်၍ အစဉ်အတိုင်း မြတ်သောသညာရှိသောဈာန်သို့ ရောက်၏။ ‘သညဂ္ဂ’ ဟူသည် အာကိဉ္စညာယတနဈာန်ကို ဆိုသည်။ အဘယ်ကြောင့် အာကိဉ္စညာယတနဈာန်ကို သညဂ္ဂ (သညာ၏ အထွတ်အထိပ်) ဟု ဆိုရသနည်းဟူမူ လောကီဖြစ်ကုန်သော ကိစ္စကိုပြုတတ်သော သမာပတ်တို့ထက် အမြတ်ဆုံးဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ အာကိဉ္စညာယတနသမာပတ်၌ တည်၍ နေဝသညာနာသညာယတနဈာန်ကိုလည်းကောင်း၊ นိရောဓသမာပတ်ကိုလည်းကောင်း ဝင်စားကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုအာကိဉ္စညာယတနသမာပတ်သည် လောကီဖြစ်သော ကိစ္စကာရကသမာပတ်တို့ထက် အမြတ်ဆုံးဖြစ်သောကြောင့် ‘သညဂ္ဂ’ ဟု ဆိုအပ်၏၊ ထိုသညဂ္ဂသို့ ထိရောက်၏၊ ရောက်ရှိ၏ဟု အနက်ရသည်။

Idāni abhisaññānirodhaṃ dassetuṃ ‘‘tassa saññagge ṭhitassā’’tiādimāha. Tattha ceteyyaṃ, abhisaṅkhareyyanti padadvaye ca jhānaṃ samāpajjanto ceteti nāma, punappunaṃ kappetīti attho. Uparisamāpattiatthāya nikantiṃ kurumāno abhisaṅkharoti nāma. Imā ca me saññā nirujjheyyunti imā ākiñcaññāyatanasaññā nirujjheyyuṃ. Aññā ca oḷārikāti aññā ca oḷārikā bhavaṅgasaññā uppajjeyyuṃ. So na ceva ceteti na abhisaṅkharotīti ettha kāmaṃ cesa cetentova na ceteti, abhisaṅkharontova nābhisaṅkharoti. Imassa bhikkhuno ākiñcaññāyatanato vuṭṭhāya nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajjitvā ‘‘ekaṃ dve cittavāre ṭhassāmī’’ti ābhogasamannāhāro natthi. Uparinirodhasamāpattatthāya eva pana ābhogasamannāhāro atthi, svāyamattho puttagharācikkhaṇena dīpetabbo.

ယခုအခါ၌ သညာချုပ်ခြင်း (နိရောဓသမာပတ်) ကို ပြခြင်းငှာ ‘တဿ သညဂ္ဂေ ဌိတဿ’ အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကား၌ ‘စေတေယျံ အဘိသင်္ခရေယျံ’ ဟူသော ပုဒ်နှစ်ပါးစလုံး၌ ဈာန်ဝင်စားသောသူသည် စေ့ဆော်သည် မည်၏၊ အဖန်ဖန် စီမံ၏ဟု အနက်ရသည်။ အထက်သမာပတ်အကျိုးငှာ နှစ်သက်တောင့်တမှုကို ပြုသောသူသည် ‘ပြုပြင်စီမံသည် (အဘိသင်္ခရောတိ)’ မည်၏။ ‘ဣမာ စ မေ သညာ နိရုဇ္ဈေယျု’ ဟူသည်မှာ ဤအာကိဉ္စညာယတနသညာတို့သည် ချုပ်ပျောက်ကုန်ရာ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘အညာ စ ဩဠာရိကာ’ ဟူသည်မှာ ထိုမှတစ်ပါးသော ရုန့်ရင်းသော ဘဝင်သညာတို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်ရာ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘သော န စေဝ စေတေတိ န အဘိသင်္ခရောတိ’ ဟူသော ဤပါဌ်၌ စင်စစ်အားဖြင့် ထိုရဟန်းသည် စေ့ဆော်လျက်ပင် စေ့ဆော်သည်မမည်၊ ပြုပြင်စီရင်လျက်ပင် ပြုပြင်စီရင်သည်မမည်။ ဤရဟန်းအား အာကိဉ္စညာယတနဈာန်မှ ထ၍ နေဝသညာနာသညာယတနဈာန်ကို ဝင်စားပြီးလျှင် ‘ငါသည် စိတ်တစ်ကြိမ် သို့မဟုတ် နှစ်ကြိမ် တည်အံ့’ ဟု နှလုံးသွင်းခြင်း (အာဘောဂသမန္နာဟာရ) မရှိပေ။ အထက် နိရောဓသမာပတ်အကျိုးငှာသာလျှင် နှလုံးသွင်းခြင်း ရှိ၏။ ဤအနက်ကို သား၏အိမ်ကို ပြောပြခြင်းဥပမာဖြင့် ထင်ရှားစွာ ပြအပ်၏။

Pitugharamajjhena kira gantvā pacchābhāge puttassa gharaṃ hoti, tato paṇītaṃ bhojanaṃ ādāya āsanasālaṃ āgataṃ daharaṃ thero – ‘‘manāpo piṇḍapāto kuto ābhato’’ti pucchi. So ‘‘asukassa gharato’’ti laddhagharameva ācikkhi. Yena panassa pitugharamajjhena gatopi āgatopi [Pg.308] tattha ābhogopi natthi. Tattha āsanasālā viya ākiñcaññāyatanasamāpatti daṭṭhabbā, pitugehaṃ viya nevasaññānāsaññāyatanasamāpatti, puttagehaṃ viya nirodhasamāpatti, āsanasālāya ṭhatvā pitugharaṃ amanasikaritvā puttagharācikkhaṇaṃ viya ākiñcaññāyatanato vuṭṭhāya nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajjitvā ‘‘ekaṃ dve cittavāre ṭhassāmī’’ti pitugharaṃ amanasikaritvāva uparinirodhasamāpattatthāya manasikāro, evamesa cetentova na ceteti, abhisaṅkharontova nābhisaṅkharoti. Tā ceva saññāti tā jhānasaññā nirujjhanti. Aññā cāti aññā ca oḷārikā bhavaṅgasaññā nuppajjanti. So nirodhaṃ phusatīti so evaṃ paṭipanno bhikkhu saññāvedayitanirodhaṃ phusati vindati paṭilabhati.

အဘ၏ အိမ်ဝင်းအလယ်ဖြင့် သွား၍ နောက်ဘက်တွင် သား၏အိမ် ရှိ၏။ ထိုသား၏အိမ်မှ မွန်မြတ်သော ဘောဇဉ်ကို ယူ၍ ဆွမ်းစားဇရပ်သို့ ပြန်ရောက်လာသော ရဟန်းငယ်အား မထေရ်ကြီးက ‘နှစ်သက်ဖွယ်ကောင်းသော ဤဆွမ်းကို ဘယ်အိမ်မှ ဆောင်ယူခဲ့သနည်း’ ဟု မေး၏။ ထိုရဟန်းငယ်သည် ‘မည်သူ့အိမ်မှ ဆောင်ယူခဲ့ပါသည်’ ဟု မိမိဆွမ်းရခဲ့သော သား၏အိမ်ကိုသာ ပြောပြ၏။ အဘ၏အိမ်ဝင်းအလယ်ဖြင့် သွားခဲ့ ပြန်ခဲ့သော်လည်း ထိုအဘအိမ်၌ နှလုံးသွင်းခြင်းမရှိပေ။ ထိုဥပမာ၌ ဆွမ်းစားဇရပ်ကဲ့သို့ အာကိဉ္စညာယတနသမာပတ်ကို မှတ်အပ်၏။ အဘ၏အိမ်ကဲ့သို့ နေဝသညာနာသညာယတနသမာပတ်ကို မှတ်အပ်၏။ သား၏အိမ်ကဲ့သို့ နိရောဓသမာပတ်ကို မှတ်အပ်၏။ ဆွမ်းစားဇရပ်၌ တည်၍ အဘအိမ်ကို နှလုံးမသွင်းဘဲ သား၏အိမ်ကိုသာ ပြောပြသကဲ့သို့ အာကိဉ္စညာယတနဈာန်မှ ထ၍ နေဝသညာနာသညာယတနဈာန်ကို ဝင်စားပြီးလျှင် ‘စိတ်တစ်ကြိမ် သို့မဟုတ် နှစ်ကြိမ် တည်အံ့’ ဟု အဘအိမ်ကို နှလုံးမသွင်းဘဲ အထက်နိရောဓသမာပတ်အကျိုးငှာသာ နှလုံးသွင်းခြင်းကို မှတ်အပ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤရဟန်းသည် စေ့ဆော်လျက်ပင် စေ့ဆော်သည်မမည်၊ ပြုပြင်လျက်ပင် ပြုပြင်သည်မမည်။ ‘တာ စေဝ သညာ’ ဟူသည် ထိုနေဝသညာနာသညာယတနဈာန်နှင့် ယှဉ်သော သညာတို့ ချုပ်ကုန်၏။ ‘အညာ စ’ ဟူသည် ထိုမှတစ်ပါးသော ရုန့်ရင်းသော ဘဝင်သညာတို့သည်လည်း မဖြစ်ပေါ်ကုန်။ ‘သော နိရောဓံ ဖုသတိ’ ဟူသည်မှာ ဤသို့ ကျင့်သော ထိုရဟန်းသည် သညာဝေဒနာတို့၏ ချုပ်ရာ နိရောဓသမာပတ်သို့ ရောက်၏၊ ရ၏၊ ရရှိ၏ ဟု ဆိုလိုသည်။

Anupubbābhisaññānirodhasampajānasamāpattinti ettha abhīti upasaggamattaṃ, sampajānapadaṃ nirodhapadena antarikaṃ katvā vuttaṃ. Anupaṭipāṭiyā sampajānasaññānirodhasamāpattīti ayaṃ panetthattho. Tatrāpi sampajānasaññānirodhasamāpattīti sampajānantassa ante saññā nirodhasamāpatti sampajānantassa vā paṇḍitassa bhikkhuno saññānirodhasamāpattīti ayaṃ visesattho.

‘အနုပုဗ္ဗာဘိသညာနိရောဓသမ္ပဇာနသမာပတ္တိ’ ဟူသော ဤပါဌ်၌ ‘အဘိ’ ဟူသော ပုဒ်သည် အနက်မရှိသော ဥပသာရမျှသာ ဖြစ်သည်။ ‘သမ္ပဇာန’ ပုဒ်ကို ‘နိရောဓ’ ပုဒ်၏ အကြား၌ ထား၍ မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူအပ်သည်။ သို့သော်လည်း ‘အစဉ်အတိုင်း ကောင်းစွာသိသောသူ၏ သညာနိရောဓသမာပတ်’ ဟူသည် ဤပါဌ်၏ အနက်ဖြစ်သည်။ ထိုပါဌ်၌ပင် ‘သမ္ပဇာနသညာနိရောဓသမာပတ္တိ’ ဟူသည် ကောင်းစွာသိသော ရဟန်း၏ ကျင့်စဉ်အဆုံး၌ ဖြစ်သော သညာနိရောဓသမာပတ် ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ကောင်းစွာသိသော ပညာရှိသော ရဟန်း၏ သညာနိရောဓသမာပတ်ဖြစ်၏ ဟူသည် ထူးခြားသောအနက်ဖြစ်သည်။

Idāni idha ṭhatvā nirodhasamāpattikathā kathetabbā. Sā panesā sabbākārena visuddhimagge paññābhāvanānisaṃsādhikāre kathitā, tasmā tattha kathitatova gahetabbā.

ယခုအခါ၌ ဤနေရာတွင် ရပ်နား၍ နိရောဓသမာပတ်နှင့် စပ်သော စကားကို ပြောဆိုထိုက်၏။ သို့သော်လည်း ထိုနိရောဓသမာပတ်စကားကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၊ ပညာဘာဝနာအကျိုးပြရာ အခန်း၌ အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့် ငါ ရေးသားခဲ့ပြီး ဖြစ်သဖြင့် ထိုဝိသုဒ္ဓိမဂ်မှသာ ယူအပ်၏။

Evaṃ bhagavā poṭṭhapādassa paribbājakassa nirodhakathaṃ kathetvā – atha naṃ tādisāya kathāya aññattha abhāvaṃ paṭijānāpetuṃ ‘‘taṃ kiṃ maññasī’’tiādimāha. Paribbājakopi ‘‘bhagavā ajja tumhākaṃ kathaṃ ṭhapetvā na mayā evarūpā kathā sutapubbā’’ti paṭijānanto, ‘‘no hetaṃ bhante’’ti vatvā puna sakkaccaṃ bhagavato kathāya uggahitabhāvaṃ dassento ‘‘evaṃ kho ahaṃ bhante’’tiādimāha. Athassa bhagavā ‘‘suuggahitaṃ tayā’’ti anujānanto ‘‘evaṃ poṭṭhapādā’’ti āha.

ဤသို့ မြတ်စွာဘုရားသည် ပေါဋ္ဌပါဒပရိဗိုဇ်အား နိရောဓကထာကို ဟောကြားတော်မူပြီးနောက် ထိုသို့သောစကားမျိုး သာသနာပ၌ မရှိခြင်းကို ဝန်ခံစေခြင်းငှာ ‘တံ ကိံ မညသိ’ အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ပေါဋ္ဌပါဒပရိဗိုဇ်သည်လည်း ‘အရှင်ဘုရား၊ ယနေ့ တပည့်တော်သည် အရှင်ဘုရားတို့၏ တရားစကားကို ဖယ်ထား၍ ဤသို့သော တရားစကားမျိုးကို တစ်ခါမျှ မကြားဖူးပါ’ ဟု ဝန်ခံလိုသဖြင့် ‘နော ဟေတံ ဘန္တေ’ ဟု လျှောက်ထားပြီးလျှင်၊ တစ်ဖန် မြတ်စွာဘုရား၏ တရားတော်ကို ရိုသေစွာ နာယူမှတ်သားပြီးကြောင်း ပြလိုသဖြင့် ‘ဧဝံ ခေါ အဟံ ဘန္တေ’ အစရှိသော စကားကို လျှောက်ထားခဲ့သည်။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ‘ပေါဋ္ဌပါဒ၊ သင်သည် ကောင်းစွာ နာယူမှတ်သားအပ်ပေပြီ’ ဟု အသိအမှတ်ပြုတော်မူလိုသဖြင့် ‘ဧဝံ ပေါဋ္ဌပါဒ’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

415. Atha paribbājako ‘‘bhagavatā ‘ākiñcaññāyatanaṃ saññagga’nti vuttaṃ. Etadeva nu kho saññaggaṃ, udāhu avasesasamāpattīsupi saññaggaṃ atthī’’ti cintetvā tamatthaṃ pucchanto ‘‘ekaññeva nu kho’’tiādimāha. Bhagavāpissa vissajjesi. Tattha puthūpīti bahūnipi. Yathā yathā kho, poṭṭhapāda, nirodhaṃ [Pg.309] phusatīti pathavīkasiṇādīsu yena yena kasiṇena, paṭhamajjhānādīnaṃ vā yena yena jhānena. Idaṃ vuttaṃ hoti – sace hi pathavīkasiṇena karaṇabhūtena pathavīkasiṇasamāpattiṃ ekavāraṃ samāpajjanto purimasaññānirodhaṃ phusati ekaṃ saññaggaṃ, atha dve vāre, tayo vāre, vārasataṃ, vārasahassaṃ, vārasatasahassaṃ vā samāpajjanto purimasaññānirodhaṃ phusati, satasahassaṃ, saññaggāni. Esa nayo sesakasiṇesu. Jhānesupi sace paṭhamajjhānena karaṇabhūtena ekavāraṃ purimasaññānirodhaṃ phusati ekaṃ saññaggaṃ. Atha dve vāre, tayo vāre, vārasataṃ, vārasahassaṃ, vārasatasahassaṃ vā purimasaññānirodhaṃ phusati, satasahassaṃ saññaggāni. Esa nayo sesajjhānasamāpattīsupi. Iti ekavāraṃ samāpajjanavasena vā sabbampi sañjānanalakkhaṇena saṅgahetvā vā ekaṃ saññaggaṃ hoti, aparāparaṃ samāpajjanavasena bahūni.

၄၁၅. ထိုအခါ ပေါဋ္ဌပါဒပရိဗိုဇ်သည် “မြတ်စွာဘုရားသည် အာကိဉ္စညာယတနဈာန်ကို သညာ၏အမြတ် (သညဂ္ဂ) ဟူ၍ ဟောတော်မူအပ်ပြီ၊ ဤအာကိဉ္စညာယတနဈာန်သည်သာ သညဂ္ဂ ဖြစ်သလော၊ သို့မဟုတ် ကြွင်းသော သမာပတ်တို့၌လည်း သညဂ္ဂ ရှိသလော” ဟု ကြံစည်၍ ထိုအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မေးမြန်းလိုသဖြင့် “ဧကညေဝ နုခေါ” အစရှိသော စကားကို လျှောက်ထား၏။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ထိုပေါဋ္ဌပါဒအား ပြန်လည်ဖြေကြားတော်မူ၏။ ထိုစကားရပ်၌ “ပုထူပိ” ဟူသည်မှာ များစွာလည်း ဖြစ်ကုန်သော ဟု ဆိုလိုသည်။ “ယထာ ယထာ ခေါ ပေါဋ္ဌပါဒ နိရောဓံ ဖုသတိ” ဟူသည်မှာ ပထဝီကသိုဏ်းအစရှိသည်တို့တွင် အကြင်အကြင် ကသိုဏ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ပထမဈာန်အစရှိသည်တို့တွင် အကြင်အကြင် ဈာန်ဖြင့်လည်းကောင်း (ချုပ်ခြင်းသို့ ရောက်၏) ဟု ဆိုလိုသည်။ ရှင်းဦးအံ့— အကယ်၍ ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ဦးသည် ကရိုဏ်းဖြစ်သော ပထဝီကသိုဏ်းဖြင့် ပထဝီကသိဏသမာပတ်ကို တစ်ကြိမ် ဝင်စားသည်ရှိသော် ရှေး၌ဖြစ်သော ကာမသညာ၏ ချုပ်ခြင်းသို့ ရောက်အံ့၊ ဤသို့ဖြစ်လျှင် တစ်ခုသော သညဂ္ဂ (သညာအမြတ်) ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် နှစ်ကြိမ်၊ သုံးကြိမ်၊ အကြိမ်တစ်ရာ၊ အကြိမ်တစ်ထောင်၊ အကြိမ်တစ်သိန်းတိုင်တိုင် ဝင်စားသည်ရှိသော် ရှေး၌ဖြစ်သော ကာမသညာ၏ ချုပ်ခြင်းသို့ ရောက်အံ့၊ ဤသို့ဖြစ်လျှင် တစ်သိန်းသော သညဂ္ဂတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤနည်းသည် ကြွင်းသော ကသိုဏ်းတို့၌လည်း နည်းတူပင် ဖြစ်သည်။ ဈာန်တို့၌လည်း အကယ်၍ ကရိုဏ်းဖြစ်သော ပထမဈာန်ဖြင့် တစ်ကြိမ် ဝင်စား၍ ရှေး၌ဖြစ်သော ကာမသညာ၏ ချုပ်ခြင်းသို့ ရောက်အံ့၊ တစ်ခုသော သညဂ္ဂ ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် နှစ်ကြိမ်၊ သုံးကြိမ်၊ အကြိမ်တစ်ရာ၊ အကြိမ်တစ်ထောင်၊ အကြိမ်တစ်သိန်းတိုင်တိုင် ဝင်စား၍ ရှေး၌ဖြစ်သော ကာမသညာ၏ ချုပ်ခြင်းသို့ ရောက်အံ့၊ တစ်သိန်းသော သညဂ္ဂတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤနည်းသည် ကြွင်းသော ဈာန်သမာပတ်တို့၌လည်း နည်းတူပင် ဖြစ်သည်။ ဤသို့လျှင် တစ်ကြိမ် ဝင်စားခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် အလုံးစုံသော ဈာနသညာကို “သဉ္ဇာနနလက္ခဏာ” အားဖြင့် သိမ်းယူ၍လည်းကောင်း တစ်ခုသော သညဂ္ဂ ဖြစ်၏။ အထပ်ထပ် ဝင်စားခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်မူကား များစွာသော သညဂ္ဂတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

416. Saññā nu kho, bhanteti bhante nirodhasamāpajjanakassa bhikkhuno ‘‘saññā nu kho paṭhamaṃ uppajjatī’’ti pucchati. Tassa bhagavā ‘‘saññā kho, poṭṭhapādā’’ti byākāsi. Tattha saññāti jhānasaññā. Ñāṇanti vipassanāñāṇaṃ. Aparo nayo, saññāti vipassanā saññā. Ñāṇanti maggañāṇaṃ. Aparo nayo, saññāti maggasaññā. Ñāṇanti phalañāṇaṃ. Tipiṭakamahāsivatthero panāha –

၄၁၆. “သညာ နု ခေါ ဘန္တေ” ဟူသည်မှာ “အရှင်ဘုရား၊ နိရောဓသမာပတ်ကို ဝင်စားသော ရဟန်းအား သညာသည် ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ပါသလော” ဟု မေးလျှောက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုပေါဋ္ဌပါဒပရိဗိုဇ်အား မြတ်စွာဘုရားက “သညာ ခေါ ပေါဋ္ဌပါဒ” ဟု ဖြေကြားတော်မူခဲ့၏။ ထိုစကားရပ်၌ “သညာ” ဟူသည်မှာ ဈာန်သညာဖြစ်ပြီး၊ “ဉာဏ်” ဟူသည်မှာ ဝိပဿနာဉာဏ် ဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် “သညာ” ဟူသည်မှာ ဝိပဿနာသညာဖြစ်၍ ရှေးဦးစွာ ဖြစ်၏၊ “ဉာဏ်” ဟူသည်မှာ မဂ်ဉာဏ်ဖြစ်၍ နောက်မှ ဖြစ်၏။ အခြားတစ်နည်းကား “သညာ” ဟူသည်မှာ မဂ်သညာဖြစ်၍ ရှေးဦးစွာ ဖြစ်၏၊ “ဉာဏ်” ဟူသည်မှာ ဖိုလ်ဉာဏ်ဖြစ်၍ နောက်မှ ဖြစ်၏။ တိပိဋကမဟာသိဝမထေရ်ကမူ ဤသို့ ဆို၏—

Kiṃ ime bhikkhū bhaṇanti, poṭṭhapādo heṭṭhā bhagavantaṃ nirodhaṃ pucchi. Idāni nirodhā vuṭṭhānaṃ pucchanto ‘‘bhagavā nirodhā vuṭṭhahantassa kiṃ paṭhamaṃ arahattaphalasaññā uppajjati, udāhu paccavekkhaṇañāṇa’’nti vadati. Athassa bhagavā yasmā phalasaññā paṭhamaṃ uppajjati, pacchā paccavekkhaṇañāṇaṃ. Tasmā ‘‘saññā kho poṭṭhapādā’’ti āha. Tattha saññuppādāti arahattaphalasaññāya uppādā, pacchā ‘‘idaṃ arahattaphala’’nti evaṃ paccavekkhaṇañāṇuppādo hoti. Idappaccayā kira meti phalasamādhisaññāpaccayā kira mayhaṃ paccavekkhaṇañāṇaṃ uppannanti.

“ဤရဟန်းတို့သည် အဘယ်သို့ ပြောဆိုနေကြပါသနည်း။ ပေါဋ္ဌပါဒသည် အောက်ပိုင်း နိရောဓကထာ၌ မြတ်စွာဘုရားအား နိရောဓသမာပတ်အကြောင်း မေးလျှောက်ခဲ့ပြီ။ ယခုအခါ နိရောဓသမာပတ်မှ ထပုံထနည်းကို မေးမြန်းလိုသဖြင့် ‘အရှင်ဘုရား၊ နိရောဓသမာပတ်မှ ထသောရဟန်းအား ရှေးဦးစွာ အရဟတ္တဖိုလ်သညာ ဖြစ်ပါသလော၊ သို့မဟုတ် ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ် ဖြစ်ပါသလော’ ဟု လျှောက်ထား၏။ ထိုသို့လျှောက်ထားရာတွင် အရဟတ္တဖိုလ်သညာသည် ရှေးဦးစွာ ဖြစ်၍ ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်သည် နောက်မှ ဖြစ်သောကြောင့် မြတ်စွာဘုရားက ‘သညာ ခေါ ပေါဋ္ဌပါဒ’ ဟု မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်” ဟု မဟာသိဝမထေရ်က ဆိုသည်။ ထိုစကားရပ်၌ “သညုပ္ပါဒါ” ဟူသည်မှာ အရဟတ္တဖိုလ်သညာ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပြီး၊ ထို့နောက်မှ “ဤတရားသည် အရဟတ္တဖိုလ်တည်း” ဟု ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်။ “ဣဒပ္ပစ္စယာ ကိရ မေ” ဟူသည်မှာ ဖလသမာဓိနှင့်ယှဉ်သော သညာတည်းဟူသော အကြောင်းကြောင့် ငါ့အား ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ် ဖြစ်ပေါ်လာပါတကား ဟု ဆိုလိုသည်။

Saññāattakathāvaṇṇanā

သညာအတ္တကထာ။

417. Idāni paribbājako yathā nāma gāmasūkaro gandhodakena nhāpetvā gandhehi anulimpitvā mālādāmaṃ piḷandhitvā sirisayane āropitopi [Pg.310] sukhaṃ na vindati, vegena gūthaṭṭhānameva gantvā sukhaṃ vindati. Evameva bhagavatā saṇhasukhumatilakkhaṇabbhāhatāya desanāya nhāpitavilittamaṇḍitopi nirodhakathāsirisayanaṃ āropitopi tattha sukhaṃ na vindanto gūthaṭṭhānasadisaṃ attano laddhiṃ gahetvā tameva pucchanto ‘‘saññā nu kho, bhante, purisassa attā’’tiādimāha. Athassānumatiṃ gahetvā byākātukāmo bhagavā – ‘‘kaṃ pana tva’’ntiādimāha. Tato so ‘‘arūpī attā’’ti evaṃ laddhiko samānopi ‘‘bhagavā desanāya sukusalo, so me āditova laddhiṃ mā viddhaṃsetū’’ti cintetvā attano laddhiṃ pariharanto ‘‘oḷārikaṃ kho’’tiādimāha. Athassa bhagavā tattha dosaṃ dassento ‘‘oḷāriko ca hi te’’tiādimāha. Tattha evaṃ santanti evaṃ sante. Bhummatthe hi etaṃ upayogavacanaṃ. Evaṃ santaṃ attānaṃ paccāgacchato tavāti ayaṃ vā ettha attho. Catunnaṃ khandhānaṃ ekuppādekanirodhattā kiñcāpi yā saññā uppajjati, sāva nirujjhati. Aparāparaṃ upādāya pana ‘‘aññā ca saññā uppajjanti, aññā ca saññā nirujjhantī’’ti vuttaṃ.

၄၁၇. ယခုအခါ (သညာနှင့်ဉာဏ်တို့၏ ရှေ့နောက်ဖြစ်ပုံကို ပြပြီးနောက်) ပေါဋ္ဌပါဒပရိဗိုဇ်သည် ဥပမာအားဖြင့် ရွာဝက်ကို နံ့သာရေဖြင့် ရေချိုးပေး၍၊ နံ့သာတို့ဖြင့် လိမ်းကျံကာ၊ ပန်းကုံးကို ဆင်ယင်လျက် တင့်တယ်သော အိပ်ရာထက်၌ တင်ထားသော်လည်း ချမ်းသာကို မရဘဲ၊ မစင်ရှိရာအရပ်သို့ လျင်မြန်စွာ သွားမှသာ ချမ်းသာကို ရရှိသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထိုအတူပင် မြတ်စွာဘုရား၏ သိမ်မွေ့နုညံ့၍ လက္ခဏာရေးသုံးပါးဖြင့် တံဆိပ်ခတ်အပ်သော ဒေသနာတော်ဖြင့် ရေချိုး၊ လိမ်းကျံ၊ တန်ဆာဆင်အပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်လျက်၊ နိရောဓကထာတည်းဟူသော အသရေရှိသော အိပ်ရာထက်၌ တင်ထားအပ်သော်လည်း ထိုအိပ်ရာ၌ ချမ်းသာကို မရသဖြင့်၊ မစင်ပုံနှင့်တူသော မိမိ၏အတ္တအယူဝါဒကို ကိုင်စွဲကာ ထိုအယူကိုပင် မေးမြန်းလိုသဖြင့် “အရှင်ဘုရား၊ သညာသည် လူသား၏ အတ္တလော” အစရှိသည်ဖြင့် လျှောက်ထား၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုပေါဋ္ဌပါဒ၏ အလိုကို ယူတော်မူ၍ ဖြေကြားတော်မူလိုသဖြင့် “ကံ ပန တွံ” (သင်သည် အဘယ်သို့ နှလုံးသွင်းသနည်း) အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုသို့မိန့်တော်မူသဖြင့် ပေါဋ္ဌပါဒသည် “အတ္တသည် ရုပ်မရှိ (နာမ်တရားမျှသာ ဖြစ်သည်)” ဟု အယူရှိသော်လည်း “မြတ်စွာဘုရားသည် တရားဟောရာ၌ အလွန်ကျွမ်းကျင်တော်မူ၏၊ ငါ၏အယူဝါဒကို အစကပင် ဖျက်ဆီးတော်မမူပါစေနှင့်” ဟု ကြံစည်ကာ၊ မိမိအယူကို ရှောင်လွှဲလိုသဖြင့် “ဩဠာရိကံ ခေါ” (ကြမ်းတမ်းသော ရုပ်အတ္တ) အစရှိသည်ဖြင့် လျှောက်ထား၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုအယူ၏အပြစ်ကို ပြလိုသဖြင့် “ဩဠာရိကော စ ဟိ တေ” အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကားရပ်၌ “ဧဝံသန္တံ” ဟူသည်မှာ ဤသို့ဖြစ်လတ်သော် ဟု ဆိုလိုသည်။ သတ္တမီဝိဘတ်အနက်၌ ဒုတိယာဝိဘတ်ဖြင့် သုံးထားခြင်း ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် “ဤသို့ဖြစ်သော အတ္တကို သိမြင်သော သင်၏ဝါဒ၌” ဟု ဆိုလိုသည်။ တစ်ဖန် နာမ်ခန္ဓာလေးပါးတို့သည် အတူတကွ ဖြစ်၍ အတူတကွ ချုပ်ခြင်းရှိသောကြောင့် အကြင်သညာသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ထိုသညာသည်သာလျှင် ချုပ်ပျက်ရ၏။ ထိုသို့ချုပ်ပျက်သော်လည်း နောက်ထပ်နောက်ထပ်သော သညာတို့ကို စွဲယူ၍ “အခြားသော သညာတို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏၊ အခြားသော သညာတို့သည် ချုပ်ပျက်ကြကုန်၏” ဟု ဟောတော်မူအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။

418-420. Idāni aññaṃ laddhiṃ dassento – ‘‘manomayaṃ kho ahaṃ, bhante’’tiādiṃ vatvā tatrāpi dose dinne yathā nāma ummattako yāvassa saññā nappatiṭṭhāti, tāva aññaṃ gahetvā aññaṃ vissajjeti, saññāpatiṭṭhānakāle pana vattabbameva vadati, evameva aññaṃ gahetvā aññaṃ vissajjetvā idāni attano laddhiṃyeva vadanto ‘‘arūpī kho’’tiādimāha. Tatrāpi yasmā so saññāya uppādanirodhaṃ icchati, attānaṃ pana sassataṃ maññati. Tasmā tathevassa dosaṃ dassento bhagavā ‘‘evaṃ santampī’’tiādimāha. Tato paribbājako micchādassanena abhibhūtattā bhagavatā vuccamānampi taṃ nānattaṃ ajānanto ‘‘sakkā panetaṃ, bhante, mayā’’tiādimāha. Athassa bhagavā yasmā so saññāya uppādanirodhaṃ passantopi saññāmayaṃ attānaṃ niccameva maññati. Tasmā ‘‘dujjānaṃ kho’’tiādimāha.

၄၁၈-၄၂၀. ယခုအခါ ရူပီအတ္တကို ပြပြီးနောက်၊ ရူပီအတ္တမှ တမျိုးတခြားသော မနောမယအတ္တအယူကို ပြလိုသဖြင့် “မနောမယံ ခေါ အဟံ ဘန္တေ” အစရှိသည်ဖြင့် လျှောက်ထား၏။ ထိုမနောမယအတ္တ၌လည်း အပြစ်ကို ပြတော်မူပြန်သော်၊ ဥပမာအားဖြင့် သူရူးသည် မိမိ၏သညာသည် အာရုံ၌ မတည်တံ့သေးသမျှ ကာလပတ်လုံး အခြားစကားတစ်ခုကို ကိုင်စွဲ၍ အခြားစကားတစ်ခုကို စွန့်လွှတ်ကာ စိတ်ကူးပေါက်ရာ ပြောတတ်သော်လည်း သညာတည်တံ့သောအခါ၌မူကား ပြောသင့်ပြောထိုက်သော စကားကိုသာ ပြောဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထိုနည်းတူပင် ပေါဋ္ဌပါဒသည်လည်း အယူတစ်ခုကို ကိုင်စွဲ၍ အခြားအယူတစ်ခုကို စွန့်လွှတ်ပြီးနောက်၊ ယခုအခါတွင် မိမိ၏ အစစ်အမှန်အယူကိုသာ တင်ပြလိုသဖြင့် “အရူပိံ ခေါ” အစရှိသော စကားကို လျှောက်ထားပြန်၏။ ထိုအယူ၌လည်း ပေါဋ္ဌပါဒသည် သညာ၏ ဖြစ်ခြင်း၊ ချုပ်ခြင်းကို လက်ခံသော်လည်း အတ္တကိုမူကား မြဲ၏ (သဿတ) ဟု မှတ်ထင်ယူဆနေသောကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုရှေးနည်းအတိုင်းပင် အပြစ်ကို ပြတော်မူလိုသဖြင့် “ဧဝံ သန္တမ္ပိ” အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် ပေါဋ္ဌပါဒပရိဗိုဇ်သည် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိအယူက လွှမ်းမိုးထားသဖြင့် မြတ်စွာဘုရားက ဟောတော်မူသော်လည်း ထိုသညာနှင့် အတ္တတို့၏ ကွဲပြားခြားနားမှုကို မသိနိုင်သောကြောင့် “သက္ကာ ပနေတံ ဘန္တေ မယာ” အစရှိသည်ဖြင့် လျှောက်ထား၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ပေါဋ္ဌပါဒသည် သညာ၏ ဖြစ်ပျက်မှုကို မြင်ပါသော်လည်း သညာဖြင့် ပြီးသော အတ္တကို မြဲ၏ဟုသာ ယူဆနေသောကြောင့် “ဒုဇ္ဇာနံ ခေါ” အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူ၏။

Tatthāyaṃ saṅkhepattho – tava aññā diṭṭhi, aññā khanti, aññā ruci, aññathāyeva te dassanaṃ pavattaṃ, aññadeva ca te khamati ceva ruccati ca, aññatra [Pg.311] ca te āyogo, aññissāyeva paṭipattiyā yuttapayuttatā, aññattha ca te ācariyakaṃ, aññasmiṃ titthāyatane ācariyabhāvo. Tena tayā evaṃ aññadiṭṭhikena aññakhantikena aññarucikena aññatrāyogena aññatrācariyakena dujjānaṃ etanti. Atha paribbājako – ‘‘saññā vā purisassa attā hotu, aññā vā saññā, taṃ sassatādi bhāvamassa pucchissa’’nti puna ‘‘kiṃ pana bhante’’tiādimāha.

ထိုစကားရပ်၌ အကျဉ်းချုပ် အနက်အဓိပ္ပာယ်မှာ ဤသို့ဖြစ်သည်။ သင်၏ အယူအမြင်သည် (သာသနာတော်၏ မဇ္ဈိမပဋိပဒါ အမြင်မှ) တမျိုးတခြား ဖြစ်၏။ နှစ်သက်ခြင်းသည်လည်း တမျိုးတခြား ဖြစ်၏။ အလိုဆန္ဒသည်လည်း တမျိုးတခြား ဖြစ်၏။ သင်၏ အယူအမြင်သည် တမျိုးတခြားသာလျှင် ဖြစ်ပေါ်နေ၏။ ထို့ပြင် သင်သည် (ခန္ဓာ၊ အာယတန အစရှိသည်တို့မှ ကွဲပြားခြားနားသော အတ္တသည် မြဲ၏ဟူသော) တမျိုးတခြားသော အယူဝါဒကိုသာ နှစ်သက်၍ ကြိုက်နှစ်သက်၏။ ထို့ပြင် သင်သည် အခြားသော အကျင့်၌သာ လွန်စွာ ကြိုးပမ်းအားထုတ်မှု ရှိ၏။ (အတ္တမရှိဟု ယူဆရာသော အကျင့်မှ) တမျိုးတခြားသော အကျင့်၌သာ လွန်စွာ ကြိုးကုတ်အားထုတ်လျက် ရှိ၏။ ထို့ပြင် သင့်အား အခြားသော သာသနာပြင်ပ၌သာ ဆရာ၏ သွန်သင်ဆုံးမမှု ရှိ၏။ သာသနာတော်မှ တပါးသော တိတ္ထိတို့ဘောင်၌သာ ဆရာအဖြစ် တည်ရှိ၏။ သို့ဖြစ်၍ သာသနာတော်မှ တပါးသော အယူဝါဒ၊ နှစ်သက်ခြင်း၊ အလိုဆန္ဒ ရှိသော၊ တပါးသော အကျင့်၌ အားထုတ်မှုရှိသော၊ တပါးသော မိစ္ဆာဆရာတို့၏ ဆုံးမမှုအောက်၌ ရှိသော သင်သည် ဤသညာနှင့် အတ္တတို့၏ ကွဲပြားခြားနားမှုကို သိရှိနိုင်ခဲလှ၏ (မသိနိုင်ပါ)။ ထိုအခါ ပေါဋ္ဌပါဒပရိဗိုဇ်သည် “လူသား၏ အတ္တသည် သညာပင် ဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် သညာမှ တမျိုးတခြားသော တရားပင် ဖြစ်စေ၊ ထိုအတ္တ၏ မြဲခြင်း (သဿတ) အစရှိသော သဘောကို မေးမြန်းဦးအံ့” ဟု ကြံစည်၍ “ကိံ ပန ဘန္တေ” အစရှိသော စကားကို ထပ်မံ လျှောက်ထားပြန်၏။

Tattha lokoti attānaṃ sandhāya vadati. Na hetaṃ poṭṭhapāda atthasañhitanti poṭṭhapāda etaṃ diṭṭhigataṃ na idhalokaparalokaatthanissitaṃ, na attatthaparatthanissitaṃ. Na dhammasaṃhitanti na navalokuttaradhammanissitaṃ. Nādibrahmacariyakanti sikkhattayasaṅkhātassa sāsanabrahmacariyakassa na ādimattaṃ, adhisīlasikkhāmattampi na hoti. Na nibbidāyāti saṃsāravaṭṭe nibbindanatthāya na saṃvattati. Na virāgāyāti vaṭṭavirāgatthāya na saṃvattati. Na nirodhāyāti vaṭṭassa nirodhakaraṇatthāya na saṃvattati. Na upasamāyāti vaṭṭassa vūpasamanatthāya na saṃvattati. Na abhiññāyāti vaṭṭābhijānanāya paccakkhakiriyāya na saṃvattati. Na sambodhāyāti vaṭṭasambujjhanatthāya na saṃvattati. Na nibbānāyāti amatamahānibbānassa paccakkhakiriyāya na saṃvattati.

ထိုစကားရပ်၌ ‘လောကော’ ဟူသော စကားကို အတ္တကို ရည်ရွယ်၍ လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘န ဟေတံ ပေါဋ္ဌပါဒ အတ္ထသံဟိတံ’ ဟူသည်မှာ— ပေါဋ္ဌပါဒ၊ ဤမိစ္ဆာအယူသည် ဤဘဝ သံသရာ နှစ်ဦးသော အကျိုးစီးပွားကို မှီသည်မဟုတ်၊ မိမိ၏ အကျိုးစီးပွား သူတပါး၏ အကျိုးစီးပွားကို မှီသည်မဟုတ်ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘န ဓမ္မသံဟိတံ’ ဟူသည်မှာ ကိုးပါးသော လောကုတ္တရာတရားကို မှီသည်မဟုတ်ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘နာဒိဗြဟ္မစရိယကံ’ ဟူသည်မှာ သိက္ခာသုံးပါး အပေါင်းဟု ဆိုအပ်သော သာသနာတော်မြတ်စွာ အကျင့် (ဗြဟ္မစရိယ) ၏ အစအဦးမျှလည်း မဖြစ်၊ အဓိသီလသိက္ခာမျှသော်လည်း မဖြစ်နိုင်ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘န နိဗ္ဗိဒါယ’ ဟူသည်မှာ သံသရာဝဋ်၌ ငြီးငွေ့ကြောင်းဖြစ်သော (ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီ) ဝိပဿနာဉာဏ် အကျိုးငှာ မဖြစ်ခြင်းတည်း။ ‘န ဝိရာဂါယ’ ဟူသည်မှာ ဝဋ်၌ စက်ဆုပ်ခြင်းအကျိုးငှာ (သို့မဟုတ်) ဝဋ်၌ စက်ဆုပ်တတ်သော မဂ်အကျိုးငှာ မဖြစ်ခြင်းတည်း။ ‘န နိရောဓာယ’ ဟူသည်မှာ ဝဋ်၏ချုပ်ရာ နိဗ္ဗာန်အကျိုးငှာ မဖြစ်ခြင်းတည်း။ ‘န ဥပသမာယ’ ဟူသည်မှာ ဝဋ်၏ ငြိမ်းအေးရာ နိဗ္ဗာန်အကျိုးငှာ မဖြစ်ခြင်းတည်း။ ‘န အဘိညာယ’ ဟူသည်မှာ ဝဋ်ကို ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိခြင်း အကျိုးငှာလည်းကောင်း၊ မျက်မှောက်ပြုခြင်း အကျိုးငှာလည်းကောင်း မဖြစ်ခြင်းတည်း။ ‘န သမ္ဗောဓာယ’ ဟူသည်မှာ ဝဋ်ကို ကောင်းစွာသိခြင်း (မဂ်ဉာဏ်) အကျိုးငှာ မဖြစ်ခြင်းတည်း။ ‘န နိဗ္ဗာနာယ’ ဟူသည်မှာ မြတ်သော အမြိုက်နိဗ္ဗာန်ကို မျက်မှောက်ပြုခြင်းငှာ မဖြစ်ခြင်းတည်း။

Idaṃ dukkhantiādīsu taṇhaṃ ṭhapetvā tebhūmakā pañcakkhandhā dukkhanti, tasseva dukkhassa pabhāvanato sappaccayā taṇhā dukkhasamudayoti. Ubhinnaṃ appavatti dukkhanirodhoti, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo dukkhanirodhagāminī paṭipadāti mayā byākatanti attho. Evañca pana vatvā bhagavā ‘‘imassa paribbājakassa maggapātubhāvo vā phalasacchikiriyā vā natthi, mayhañca bhikkhācāravelā’’ti cintetvā tuṇhī ahosi. Paribbājakopi taṃ ākāraṃ ñatvā bhagavato gamanakālaṃ ārocento viya ‘‘evameta’’ntiādimāha.

‘ဣဒံ ဒုက္ခံ’ အစရှိသော ပါဠိတော်တို့၌ တဏှာကိုချန်လှပ်၍ ဘုံသုံးပါး၌ဖြစ်သော ခန္ဓာငါးပါးတို့သည် ဒုက္ခသစ္စာ ဖြစ်၏ ဟုလည်းကောင်း၊ ထိုဒုက္ခကိုပင် ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သောကြောင့် အဝိဇ္ဇာ အစရှိသော အကြောင်းတရားတို့နှင့်တကွ ဖြစ်သော တဏှာသည် ဒုက္ခဖြစ်ကြောင်း သမုဒယသစ္စာ ဖြစ်၏ ဟုလည်းကောင်း၊ ထိုဒုက္ခနှင့် သမုဒယ နှစ်ပါးတို့၏ မဖြစ်ခြင်း (ချုပ်ငြိမ်းရာ) နိဗ္ဗာန်သည် ဒုက္ခချုပ်ရာ နိရောဓသစ္စာ ဖြစ်၏ ဟုလည်းကောင်း၊ မြတ်သော အင်္ဂါရှစ်ပါးရှိသော မဂ်သည် ဒုက္ခချုပ်ရာ နိဗ္ဗာန်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော ပဋိပဒါ အကျင့်လမ်းကောင်း ဖြစ်၏ ဟုလည်းကောင်း ငါဘုရား ဖြေကြားတော်မူခဲ့ပြီဟူသည် အနက်အဓိပ္ပာယ်တည်း။ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ မိန့်ကြားတော်မူပြီးနောက် "ဤပေါဋ္ဌပါဒပရိဗိုဇ်အား မဂ်ပေါ်ထွန်းခြင်း သို့မဟုတ် ဖိုလ်ကိုမျက်မှောက်ပြုခြင်း မရှိနိုင်တော့ပြီ၊ ငါဘုရားအတွက်လည်း ဆွမ်းခံလှည့်လည်ရမည့် အချိန်ဖြစ်သည်" ဟု ကြံစည်တော်မူကာ ဆိတ်ဆိတ်နေတော်မူ၏။ ပေါဋ္ဌပါဒပရိဗိုဇ်သည်လည်း မြတ်စွာဘုရား၏ ဆိတ်ဆိတ်နေတော်မူခြင်း အမူအရာကိုသိ၍ မြတ်စွာဘုရား ပြန်ကြွရမည့်အချိန်ကို လျှောက်ထားသကဲ့သို့ "ဧဝမေတံ" အစရှိသော စကားကို လျှောက်ထားလေသည်။

421. Vācāsannitodakenāti vacanapatodena. Sañjhabbharimakaṃsūti sañjhabbharitaṃ nirantaraṃ phuṭṭhaṃ akaṃsu, upari vijjhiṃsūti vuttaṃ hoti. Bhūtanti sabhāvato vijjamānaṃ. Tacchaṃ, tathanti tasseva vevacanaṃ. Dhammaṭṭhitatanti navalokuttaradhammesu [Pg.312] ṭhitasabhāvaṃ. Dhammaniyāmatanti lokuttaradhammaniyāmataṃ. Buddhānañhi catusaccavinimuttā kathā nāma natthi. Tasmā sā edisā hoti.

၄၂၁. ‘ဝါစာသန္နိတောဒကေန’ ဟူသည်မှာ စကားတည်းဟူသော သံချွန်တပ်နှင်တံဖြင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘သဉ္ဈဗ္ဘရိမကံသု’ ဟူသည်မှာ ထက်ဝန်းကျင်၌ အကြားမရှိ ပြည့်နှက်စွာ ဖြန့်ကျက်ထားခြင်းကို ပြုကြကုန်ပြီ၊ အထက်သို့ ထိုးစိုက်ကြကုန်ပြီဟု ဆိုလိုသည်။ ‘ဘူတံ’ ဟူသည်မှာ သဘောအားဖြင့် အစစ်အမှန် ထင်ရှားရှိသော တရားတည်း။ ‘တစ္ဆံ’ နှင့် ‘တထံ’ ဟူသော ပုဒ်နှစ်ခုသည် ထို ‘ဘူတံ’ ဟူသော ပုဒ်၏ ဝေဝုစ်ပရိယာယ် (စကားလှယ်) များသာ ဖြစ်သည်။ ‘ဓမ္မဋ္ဌိတတံ’ ဟူသည်မှာ ကိုးပါးသော လောကုတ္တရာတရားတို့၌ တည်တံ့သော သဘောရှိသည်၏ အဖြစ်တည်း။ ‘ဓမ္မနိယာမတံ’ ဟူသည်မှာ လောကုတ္တရာတရားသို့ ရောက်စေနိုင်သော စည်းကမ်းသဘောဖြင့် မြဲမြံခြင်းတည်း။ ဘုရားရှင်တို့အား သစ္စာလေးပါးမှ ကင်းလွတ်သော တရားစကားဟူသည် မရှိချေ။ ထို့ကြောင့် ထိုတရားစကားသည် ဤကဲ့သို့သော သဘောရှိပေသည်။

Cittahatthisāriputtapoṭṭhapādavatthuvaṇṇanā

စိတ္တနှင့် ပေါဋ္ဌပါဒဝတ္ထုအဖွင့်။

422. Citto ca hatthisāriputtoti so kira sāvatthiyaṃ hatthiācariyassa putto bhagavato santike pabbajitvā tīṇi piṭakāni uggahetvā sukhumesu atthantaresu kusalo ahosi, pubbe katapāpakammavasena pana sattavāre vibbhamitvā gihi jāto. Kassapasammāsambuddhassa kira sāsane dve sahāyakā ahesuṃ, aññamaññaṃ samaggā ekatova sajjhāyanti. Tesu eko anabhirato gihibhāve cittaṃ uppādetvā itarassa ārocesi. So gihibhāve ādīnavaṃ pabbajjāya ānisaṃsaṃ dassetvā taṃ ovadi. So taṃ sutvā abhiramitvā punekadivasaṃ tādise citte uppanne taṃ etadavoca ‘‘mayhaṃ āvuso evarūpaṃ cittaṃ uppajjati – ‘imāhaṃ pattacīvaraṃ tuyhaṃ dassāmī’ti’’. So pattacīvaralobhena tassa gihibhāve ānisaṃsaṃ dassetvā pabbajjāya ādīnavaṃ kathesi. Athassa taṃ sutvāva gihibhāvato cittaṃ virajjitvā pabbajjāyameva abhirami. Evamesa tadā sīlavantassa bhikkhuno gihibhāve ānisaṃsakathāya kathitattā idāni cha vāre vibbhamitvā sattame vāre pabbajito. Mahāmoggallānassa, mahākoṭṭhikattherassa ca abhidhammakathaṃ kathentānaṃ antarantarā kathaṃ opāteti. Atha naṃ mahākoṭṭhikatthero apasādeti. So mahāsāvakassa kathite patiṭṭhātuṃ asakkonto vibbhamitvā gihi jāto. Poṭṭhapādassa panāyaṃ gihisahāyako hoti. Tasmā vibbhamitvā dvīhatīhaccayena poṭṭhapādassa santikaṃ gato. Atha naṃ so disvā ‘‘samma kiṃ tayā kataṃ, evarūpassa nāma satthu sāsanā apasakkantosi, ehi pabbajituṃ idāni te vaṭṭatī’’ti taṃ gahetvā bhagavato santikaṃ agamāsi. Tena vuttaṃ ‘‘citto ca hatthisāriputto poṭṭhapādo ca paribbājako’’ti.

၄၂၂. ‘စိတ္တော စ ဟတ္ထိသာရိပုတ္တော’ ဟူသော စကားရပ်၌ လျှို့ဝှက်နက်နဲသော အနက်ကို ထုတ်ဖော်ပြသပါအံ့။ ထိုစိတ္တသည် သာဝတ္တိပြည်၌ ဆင်ဆရာ၏ သားဖြစ်ခဲ့ပြီး မြတ်စွာဘုရား၏အထံတော်၌ ရဟန်းပြု၍ ပိဋကတ်သုံးပုံကို သင်ယူကာ သိမ်မွေ့ခက်ခဲသော အနက်အဓိပ္ပာယ်တို့၌ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာသူ ဖြစ်လာခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း ရှေးဘဝက ပြုခဲ့ဖူးသော မကောင်းမှုကံကြောင့် ခုနစ်ကြိမ်တိုင်တိုင် လူထွက်၍ လူဝတ်ကြောင် ဖြစ်ခဲ့ရသည်။ ကဿပမြတ်စွာဘုရား သာသနာတော်၌ ရဟန်းနှစ်ပါးသည် အချင်းချင်း ညီညွတ်ကြပြီး တစ်ပေါင်းတည်း သရဇ္ဈယ်တော်မူကြ၏။ ထိုနှစ်ပါးအနက် တစ်ပါးသောရဟန်းသည် သာသနာတော်၌ မမွေ့လျော်သဖြင့် လူဝတ်ကြောင်အဖြစ်၌ စိတ်ညွတ်၍ အခြားရဟန်းအား ပြောကြားလေသည်။ ထိုအခြားရဟန်းသည် လူဝတ်ကြောင်ဘဝ၏ အပြစ်နှင့် ရဟန်းဘဝ၏ အကျိုးကျေးဇူးကို ပြသကာ ထိုမမွေ့လျော်သော ရဟန်းကို ဆုံးမခဲ့သည်။ ဆုံးမစကားကို ကြားရသဖြင့် မွေ့လျော်လာပြီးနောက် တစ်နေ့သ၌ ထိုသို့သော မမွေ့လျော်စိတ် ထပ်မံဖြစ်ပေါ်သဖြင့် ထိုအဖော်ရဟန်းကို "ငါ့ရှင်၊ တပည့်တော်အား ဤသို့သော စိတ်ဖြစ်ပြန်ပါပြီ၊ တပည့်တော်၏ သပိတ်သင်္ကန်းကို အရှင်ဘုရားအား လှူပါအံ့" ဟု ပြောကြားသည်။ ထိုအဖော်ရဟန်းသည် သပိတ်သင်္ကန်းကို လိုချင်သောလောဘကြောင့် ထိုရဟန်းအား လူဝတ်ကြောင်ဘဝ၏ အကျိုးကျေးဇူးကို ပြသကာ ရဟန်းဘဝ၏ အပြစ်ကို ပြောဆိုလေတော့သည်။ ထိုမမွေ့လျော်သောရဟန်းသည် ထိုစကားကို ကြားရသဖြင့် လူဝတ်ကြောင်ဘဝသို့ စိတ်မညွတ်တော့ဘဲ ရဟန်းဘဝ၌သာ အလွန်မွေ့လျော်သွားလေသည်။ ဤသို့လျှင် ထိုစဉ်က သီလရှိသောရဟန်းအား လူဝတ်ကြောင်ဘဝ၏ အကျိုးကျေးဇူးကို ပြောဆိုခဲ့သော ဝစီကံကြောင့် ယခုဘဝတွင် ခြောက်ကြိမ်တိုင်တိုင် လူထွက်ခဲ့ပြီး ခုနစ်ကြိမ်မြောက်တွင် ထပ်မံရဟန်းပြုရခြင်း ဖြစ်သည်။ (တစ်ရက်၌) အရှင်မဟာမောဂ္ဂလာန်နှင့် အရှင်မဟာကောဋ္ဌိကတို့ အဘိဓမ္မာတရား စကားဝိုင်း ပြောဆိုနေကြစဉ် ဤစိတ္တရဟန်းသည် အကြားထဲမှ ဝင်ရောက် စွက်ဖက်ပြောဆို၏။ ထိုအခါ အရှင်မဟာကောဋ္ဌိကမထေရ်က သူ့အား ကြိမ်းမောင်း ဖယ်ရှားစေခဲ့သည်။ ထိုစိတ္တရဟန်းသည် မဟာသာဝကကြီး၏ ကြိမ်းမောင်းစကားကို မခံမရပ်နိုင်ဖြစ်ကာ လူထွက်၍ လူဝတ်ကြောင် ပြုပြန်လေသည်။ ဤစိတ္တသည် ပေါဋ္ဌပါဒပရိဗိုဇ်၏ လူဝတ်ကြောင်ဘဝတုန်းက မိတ်ဆွေရင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် လူထွက်ပြီး နှစ်ရက် သုံးရက်ခန့်အကြာတွင် ပေါဋ္ဌပါဒ၏ထံသို့ သွားရောက်ခဲ့သည်။ ပေါဋ္ဌပါဒသည် သူ့ကို မြင်သောအခါ "မိတ်ဆွေ၊ သင် အဘယ်သို့ ပြုလုပ်လိုက်သနည်း၊ ဤမျှ မြင့်မြတ်တော်မူသော ဆရာဘုရား၏ သာသနာတော်မှ အဘယ်ကြောင့် ဖဲခွါခဲ့ရသနည်း၊ လာပါ၊ ယခုအခါ သင် ရဟန်းပြန်ပြုရန် သင့်တော်ပါသည်" ဟု ဆိုကာ သူ့ကိုခေါ်၍ မြတ်စွာဘုရား၏ထံတော်သို့ သွားရောက်ခဲ့သည်။ ထိုအကြောင်းကို ရည်ရွယ်၍ အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်မြတ်က "စိတ္တော စ ဟတ္ထိသာရိပုတ္တော ပေါဋ္ဌပါဒေါ စ ပရိဗ္ဗာဇကော" ဟု မိန့်ကြားတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

423. Andhāti paññācakkhuno natthitāya andhā, tasseva abhāvena acakkhukā. Tvaṃyeva nesaṃ eko cakkhumāti subhāsitadubbhāsitajānanabhāvamattena paññācakkhunā cakkhumā. Ekaṃsikāti ekakoṭṭhāsā. Paññattāti [Pg.313] ṭhapitā. Anekaṃsikāti na ekakoṭṭhāsā ekeneva koṭṭhāsena sassatāti vā asassatāti vā na vuttāti attho.

၄၂၃. ‘အန္ဓာ’ ဟူသည်မှာ ပညာမျက်စိ (ပညာစက္ခု) မရှိကြသဖြင့် ကန်းကုန်သူများ ဖြစ်ကြသည်၊ ထိုပညာမျက်စိ မရှိခြင်းကြောင့်ပင် ‘မျက်စိမရှိသူများ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သည်။ ‘တွံယေဝ နေသံ ဧကော စက္ခုမာ’ ဟူသည်မှာ ကောင်းစွာပြောဆိုသော စကားနှင့် မကောင်းသဖြင့် ပြောဆိုသော စကားကို ခွဲခြားသိမြင်နိုင်ရုံမျှသော ပညာမျက်စိရှိသဖြင့် ‘မျက်စိရှိသူ’ ဟု ဆိုခြင်းတည်း။ ‘ဧကံသိကာ’ ဟူသည်မှာ တစ်ခုတည်းသော အပိုင်းအခြား (ဧကန်သတ်မှတ်ချက်) ရှိကုန်သော တရားတို့တည်း။ ‘ပညတ္တာ’ ဟူသည်မှာ (ငါဘုရား) ဟောကြား ထားအပ်ကုန်ပြီဟု ဆိုလိုသည်။ ‘အနေကံသိကာ’ ဟူသည်မှာ တစ်ခုတည်းသော အပိုင်းအခြားရှိသည် မဟုတ်ကုန်သော၊ အမြဲတည်တံ့သော သဿတအယူ သို့မဟုတ် ပြတ်စဲသွားသော အသဿတအယူ စသည့် တစ်ဖက်သတ် အစွန်းတစ်ပါးအားဖြင့်သာ ငါဘုရား မဟောကြားအပ်ကုန်သော တရားတို့တည်းဟု အနက်ရရှိသည်။

Ekaṃsikadhammavaṇṇanā

ဧကံသိကဓမ္မအဖွင့်။

424-425. Santi poṭṭhapādāti idaṃ bhagavā kasmā ārabhi? Bāhirakehi paññāpitaniṭṭhāya aniyyānikabhāvadassanatthaṃ. Sabbe hi titthiyā yathā bhagavā amataṃ nibbānaṃ, evaṃ attano attano samaye lokathupikādivasena niṭṭhaṃ paññapenti, sā ca na niyyānikā. Yathā paññattā hutvā na niyyāti na gacchati, aññadatthu paṇḍitehi paṭikkhittā nivattati, taṃ dassetuṃ bhagavā evamāha. Tattha ekantasukhaṃ lokaṃ jānaṃ passanti puratthimāya disāya ekantasukho loko pacchimādīnaṃ vā aññatarāyāti evaṃ jānantā evaṃ passantā viharatha. Diṭṭhapubbāni kho tasmiṃ loke manussānaṃ sarīrasaṇṭhānādīnīti. Appāṭihīrakatanti appāṭihīrakataṃ paṭiharaṇavirahitaṃ, aniyyānikanti vuttaṃ hoti.

၄၂၄-၄၂၅. "သန္တိ ပေါဋ္ဌပါဒါ" ဟူသော ဤစကားကို မြတ်စွာဘုရားသည် အဘယ်ကြောင့် ဟောကြားတော်မူသနည်း။ သာသနာပ တိတ္ထိတို့ ဟောကြားအပ်သော နိဋ္ဌာမဂ္ဂ (ဝိမုတ္တိ) သည် ဝဋ်မှမထွက်မြောက်နိုင်သောတရား ဖြစ်သည်ကို ပြသတော်မူခြင်းငှာ ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ အလုံးစုံသော တိတ္ထိတို့သည် မြတ်စွာဘုရားရှင်က အမြိုက်နိဗ္ဗာန်ကို ပညတ်တော်မူသကဲ့သို့၊ မိမိတို့၏ အယူဝါဒများ၌လည်း လောက၏အထွတ်အထိပ် စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ၎င်းတို့၏ စိတ်ကူးယဉ် နိဗ္ဗာန် (ဝိမုတ္တိ) ကို ပညတ်ကြကုန်၏။ ထိုပညတ်ချက်သည် ဝဋ်မှ မထွက်မြောက်စေနိုင်။ ၎င်းတို့ ပညတ်အပ်သည့်အတိုင်း ဝဋ်သံသရာမှ ထွက်မြောက်မသွားနိုင်ချေ။ စင်စစ် ပညာရှိတို့ ပယ်မြစ်အပ်သဖြင့် ဆုတ်ယုတ်ရုံသာ ရှိသည်။ ထိုသို့သော မိစ္ဆာနိဋ္ဌာမဂ္ဂကို ပြတော်မူလို၍ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုစကားရပ်၌ "ဧကန္တသုခံ လောကံ ဇာနံ ပဿံ" ဟူသည်မှာ— "အရှေ့အရပ်၌ ဧကန်ချသာသော လောကရှိသည်" ဟူ၍လည်းကောင်း၊ "အနောက်အစရှိသော အရပ်မျက်နှာတို့တွင် တစ်ခုခုသော အရပ်၌ ဧကန်ချမ်းသာသော လောကရှိသည်" ဟူ၍လည်းကောင်း ဤသို့ သိမြင်လျက် နေကြသလော၊ ထိုလောက၌ရှိသော လူတို့၏ ကိုယ်ခန္ဓာသဏ္ဌာန် စသည်တို့ကို သင်တို့ ရှေးက မြင်ဖူးပါသလောဟု မေးမြန်းခြင်း ဖြစ်သည်။ "အပ္ပါဋိဟီရကတံ" ဟူသည်မှာ ထိုစကားသည် ဆန့်ကျင်ဘက်ကို ပယ်ရှားနိုင်သော အဖြေနှင့် ကင်းသောကြောင့်၊ မိမိတို့အပေါ် တင်ပြလာသော အပြစ်များမှ မထွက်မြောက်နိုင်သော (အပ္ပါဋိဟီရက-အကျိုးမဲ့စကား) ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။

426-427. Janapadakalyāṇīti janapade aññāhi itthīhi vaṇṇasaṇṭhānavilāsākappādīhi asadisā.

၄၂၆-၄၂၇. ‘ဇနပဒကလျာဏီ’ ဟူသည်မှာ ဇနပုဒ်တစ်ခုလုံး၌ အခြားသော မိန်းမတို့ထက် အဆင်းလှပခြင်း၊ ကိုယ်ခန္ဓာသဏ္ဌာန် ကျနခြင်း၊ ဣရိယာပုတ် အမူအရာ ယဉ်ကျေးခြင်း၊ ဝတ်စားဆင်ယင်မှု စသည်တို့၌ ထူးကဲသာလွန်၍ အတုမရှိသော မိန်းမမြတ် ဖြစ်သည်။

Tayoattapaṭilābhavaṇṇanā

အတ္တပဋိလာဘသုံးပါး (အတ္တရရှိခြင်း သုံးမျိုး) အဖွင့်။

428. Evaṃ bhagavā paresaṃ niṭṭhāya aniyyānikattaṃ dassetvā attano niṭṭhāya niyyānikabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘tayo kho me poṭṭhapādā’’tiādimāha. Tattha attapaṭilābhoti attabhāvapaṭilābho, ettha ca bhagavā tīhi attabhāvapaṭilābhehi tayo bhave dassesi. Oḷārikattabhāvapaṭilābhena avīcito paṭṭhāya paranimmitavasavattipariyosānaṃ kāmabhavaṃ dassesi. Manomayaattabhāvapaṭilābhena paṭhamajjhānabhūmito paṭṭhāya akaniṭṭhabrahmalokapariyosānaṃ rūpabhavaṃ dassesi. Arūpaattabhāvapaṭilābhena ākāsānañcāyatanabrahmalokato paṭṭhāya nevasaññānāsaññāyatanabrahmalokapariyosānaṃ arūpabhavaṃ dassesi. Saṃkilesikā dhammā nāma dvādasa akusalacittuppādā. Vodāniyā dhammā nāma samathavipassanā.

၄၂၈. ဤသို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် တစ်ပါးသော တိတ္ထိတို့၏ လမ်းဆုံးအကျင့်သည် သံသရာမှ မထွက်မြောက်နိုင်ကြောင်းကို ပြသပြီးနောက် မိမိ၏ လမ်းဆုံးအကျင့်သည် သံသရာမှ ထွက်မြောက်နိုင်ကြောင်းကို ပြသခြင်းငှာ "တယောခေါမေ ပေါဋ္ဌပါဒ" အစရှိသော စကားရပ်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ "အတ္တပဋိလာဘ" ဟူသည်မှာ အတ္တဘောကို ရခြင်းဖြစ်ပြီး မြတ်စွာဘုရားသည် အတ္တဘောရခြင်း သုံးပါးဖြင့် ဘဝသုံးပါးကို ပြသတော်မူခဲ့သည်။ ကြမ်းတမ်းရုန့်ရင်းသော အတ္တဘောကို ရခြင်းဖြင့် အဝီစိငရဲမှစ၍ ပရနိမ္မိတဝသဝတ္တီနတ်ပြည်အထိ ကာမဘဝကို ပြသတော်မူသည်။ မနောမယ အတ္တဘောကို ရခြင်းဖြင့် ပထမဈာန်ဘုံမှစ၍ အကနိဋ္ဌဗြဟ္မာ့ဘုံအထိ ရူပဘဝကို ပြသတော်မူသည်။ အရူပ အတ္တဘောကို ရခြင်းဖြင့် အာကာသာနဉ္စာယတနဘုံမှစ၍ နေဝသညာနာသညာယတနဘုံအထိ အရူပဘဝကို ပြသတော်မူသည်။ ညစ်နွမ်းစေတတ်သောတရားဟူသည် အကုသိုလ်စိတ္တုပ္ပါဒ် တစ်ဆယ့်နှစ်ပါး ဖြစ်သည်။ စင်ကြယ်စေတတ်သောတရားဟူသည် သမထနှင့် ဝိပဿနာတို့ ဖြစ်သည်။

429. Paññāpāripūriṃ [Pg.314] vepullattanti maggapaññāphalapaññānaṃ pāripūriñceva vipulabhāvañca. Pāmujjanti taruṇapīti. Pītīti balavatuṭṭhi. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yaṃ avocumha ‘‘sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihiratī’’ti, tattha tassa evaṃ viharato taṃ pāmojjañceva bhavissati, pīti ca nāmakāyapassaddhi ca sati ca sūpaṭṭhitā uttamañāṇañca sukho ca vihāro. Sabbavihāresu ca ayameva vihāro ‘‘sukho’’ti vattuṃ yutto ‘‘upasanto paramamadhuro’’ti. Tattha paṭhamajjhāne pāmojjādayo chapi dhammā labbhanti, dutiyajjhāne dubbalapītisaṅkhātaṃ pāmojjaṃ nivattati, sesā pañca labbhanti. Tatiye pīti nivattati, sesā cattāro labbhanti. Tathā catutthe. Imesu catūsu jhānesu sampasādanasutte suddhavipassanā pādakajjhānameva kathitaṃ. Pāsādikasutte catūhi maggehi saddhiṃ vipassanā kathitā. Dasuttarasutte catutthajjhānikaphalasamāpatti kathitā. Imasmiṃ poṭṭhapādasutte pāmojjaṃ pītivevacanameva katvā dutiyajjhānikaphalasamāpattināma kathitāti veditabbā.

၄၂၉. “ပညာပါရိပူရိံ ဝေပုလ္လတ္တံ” ဟူသည်မှာ မဂ်ပညာနှင့် ဖိုလ်ပညာတို့ ပြည့်စုံခြင်းနှင့် ပြန့်ပြောခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “ပါမောဇ္ဇ” ဟူသည် အားနုသော ပီတိ ဖြစ်ပြီး “ပီတိ” ဟူသည် ပြင်းထန်သော နှစ်သက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ အဘယ်စကားကို ဆိုလိုသနည်းဟူမူ- “ကိုယ်တိုင် ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် မျက်မှောက်ပြုလျက် ဝင်စား၍ နေ၏” ဟု ငါတို့ မိန့်ကြားခဲ့သည့်အတိုင်း ထိုသို့ နေထိုင်သော ထိုရဟန်းအား ထိုပါမောဇ္ဇလည်း ဖြစ်ပေါ်လိမ့်မည်၊ ပီတိ၊ ကာယပဿဒ္ဓိ စိတ္တပဿဒ္ဓိ၊ ကောင်းစွာ တည်ရှိသော သတိ၊ မြတ်သော ဉာဏ်နှင့် ချမ်းသာစွာ နေထိုင်ခြင်းတို့လည်း ဖြစ်ပေါ်လိမ့်မည်။ အလုံးစုံသော နေထိုင်ခြင်းတို့တွင် ဤဖလသမာပတ်ဖြင့် နေထိုင်ခြင်းသည်သာ ငြိမ်းချမ်း၍ အလွန်မွန်မြတ်လှသဖြင့် “ချမ်းသာသော နေထိုင်ခြင်း” ဟု ဆိုထိုက်သည်။ ထိုတရားတို့အနက် ပထမဈာန်၌ ပါမောဇ္ဇအစရှိသော တရားခြောက်ပါးလုံးကို ရရှိနိုင်သည်။ ဒုတိယဈာန်၌မူ အားနည်းသောပီတိဟု ခေါ်သော ပါမောဇ္ဇသည် ဆုတ်ယုတ်သွားပြီး ကြွင်းကျန်သော တရားငါးပါးကို ရရှိနိုင်သည်။ တတိယဈာန်၌ ပီတိ ဆုတ်ယုတ်သွားပြီး ကြွင်းကျန်သော တရားလေးပါးကို ရရှိနိုင်သည်။ စတုတ္ထဈာန်၌လည်း ထိုနည်းတူပင် ဖြစ်သည်။ ဤဈာန်လေးပါးတို့တွင် “သမ္ပသာဒနသုတ်” ၌ ဝိပဿနာ၏ အခြေခံဖြစ်သော သက်သက်သော ဈာန်ကိုသာ ဟောတော်မူခဲ့သည်။ “ပါသာဒိကသုတ်” ၌ မဂ်လေးပါးနှင့်တကွ ဝိပဿနာကို ဟောတော်မူခဲ့သည်။ “ဒသုတ္တရသုတ်” ၌ စတုတ္ထဈာန်နှင့် ယှဉ်သော ဖလသမာပတ်ကို ဟောတော်မူခဲ့သည်။ ဤ “ပေါဋ္ဌပါဒသုတ်” ၌မူ ပါမောဇ္ဇကို ပီတိ၏ ဝေဝုစ်ပရိယာယ်အဖြစ် ပြုလုပ်၍ ဒုတိယဈာန်နှင့် ယှဉ်သော ဖလသမာပတ်ကို ဟောကြားတော်မူကြောင်း သိမှတ်အပ်၏။

432-437. Ayaṃ vā soti ettha vā saddo vibhāvanattho hoti. Ayaṃ soti evaṃ vibhāvetvā pakāsetvā byākareyyāma. Yathāpare ‘‘ekantasukhaṃ attānaṃ sañjānāthā’’ti puṭṭhā ‘‘no’’ti vadanti, na evaṃ vadāmāti attho. Sappāṭihīrakatanti sappāṭiharaṇaṃ, niyyānikanti attho. Mogho hotīti tuccho hoti, natthi so tasmiṃ samayeti adhippāyo. Sacco hotīti bhūto hoti, sveva tasmiṃ samaye sacco hotīti attho. Ettha panāyaṃ citto attano asabbaññutāya tayo attapaṭilābhe kathetvā attapaṭilābho nāma paññattimattaṃ etanti uddharituṃ nāsakkhi, attapaṭilābho tveva niyyātesi. Athassa bhagavā rūpādayo cettha dhammā, attapaṭilābhoti pana nāmamattametaṃ, tesu tesu rūpādīsu sati evarūpā vohārā hontīti dassetukāmo tasseva kathaṃ gahetvā nāmapaññattivasena niyyātanatthaṃ ‘‘yasmiṃ citta samaye’’tiādimāha.

၄၃၂-၄၃၇. “အယံ ဝါ သော” ဟူသော ဤပါဌ်၌ “ဝါ” သဒ္ဒါသည် ထင်ရှားပြခြင်းအနက်ရှိ၏။ “ထိုအတ္တပဋိလာဘသည် ဤဘဝတည်း” ဟု ဤသို့ ထင်ရှားပြ၍ ဖြေကြားရာ၏။ အခြားသော သမဏဗြာဟ္မဏတို့သည် “ဧကန်ချမ်းသာသော အတ္တကို သိကြသလော” ဟု မေးမြန်းအပ်သော် “မသိပါ” ဟု ဖြေကြားကြသကဲ့သို့ ငါတို့သည် မဖြေကြားပါဟူသော အနက်တည်း။ “သပ္ပါဋိဟီရကတံ” ဟူသည် သူတစ်ပါးစွပ်စွဲသော အပြစ်ကို ပယ်ဖျက်နိုင်သော အဖြေနှင့်တကွ ဖြစ်ခြင်း၊ ဝဋ်မှ ထွက်မြောက်စေနိုင်ခြင်း ဟူသော အနက်တည်း။ “မောဃော ဟောတိ” ဟူသည် အချည်းနှီးဖြစ်၏၊ ထိုအတ္တဘောတစ်ခုကို ရရှိနေစဉ်အခါ၌ ကြွင်းသော အတ္တဘောနှစ်ခုမှာ ထိုအခါ၌ မရှိတော့ပါဟူသော ရည်ရွယ်ချက်တည်း။ “သစ္စော ဟောတိ” ဟူသည် ထင်ရှားရှိ၏၊ ထိုအတ္တဘောကို ရရှိနေသော အခါ၌ ထိုအတ္တဘောသည်သာ အမှန်တကယ် ထင်ရှားရှိသည်ဟူသော အနက်တည်း။ သို့သော် ဤနေရာ၌ စိတ္တလက်သမားသားသည် မိမိ၌ အလုံးစုံသိသောဉာဏ်မရှိသဖြင့် အတ္တပဋိလာဘ သုံးမျိုးကို လျှောက်ထားပြီးသော်လည်း “အတ္တပဋိလာဘ” ဟူသည် ပညတ်မျှသာ ဖြစ်သည်ဟု ခွဲခြားထုတ်ဖော်ရန် မစွမ်းဆောင်နိုင်ခဲ့ပေ။ ထို့ကြောင့် “အတ္တပဋိလာဘ” ဟူ၍သာ စကားကို အဆုံးသတ်ခဲ့သည်။ ထိုအခါ၌ မြတ်စွာဘုရားသည် “ရုပ် နာမ် စသော တရားများသာ ဤလောက၌ ရှိကြသည်။ အတ္တပဋိလာဘဟူသည်မှာ အမည်မျှသာ ဖြစ်သည်။ ထိုရုပ် နာမ်စသော တရားများ ရှိခြင်းကြောင့်သာ ဤသို့သော ခေါ်ဝေါ်ပြောဆိုမှုများ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း ဖြစ်သည်” ဟူသော အဓိပ္ပါယ်ကို ပြသလိုသဖြင့် စိတ္တ၏ စကားကိုပင် ပြန်လည်ကိုးကား၍ အမည်ပညတ်မျှသာ ဖြစ်ကြောင်း အဆုံးသတ်ရှင်းလင်းရန် “ယသ္မိံ စိတ္တ သမယေ” အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

438. Evañca pana vatvā paṭipucchitvā vinayanatthaṃ puna ‘‘sace taṃ, citta, evaṃ puccheyyu’’ntiādimāha. Tattha yo me ahosi atīto attapaṭilābho[Pg.315], sveva me attapaṭilābho, tasmiṃ samaye sacco ahosi, mogho anāgato mogho paccuppannoti ettha tāva imamatthaṃ dasseti – yasmā ye te atītā dhammā, te etarahi natthi, ahesunti pana saṅkhyaṃ gatā, tasmā sopi me attapaṭilābho tasmiṃyeva samaye sacco ahosi. Anāgatapaccuppannānaṃ pana dhammānaṃ tadā abhāvā tasmiṃ samaye ‘‘mogho anāgato, mogho paccuppanno’’ti, evaṃ atthato nāmamattameva attapaṭilābhaṃ paṭijānāti. Anāgatapaccuppannesupi eseva nayo.

၄၃၈. ဤသို့ မိန့်ကြားတော်မူပြီးနောက် တစ်ဖန် ပြန်လည်မေးမြန်းကာ ဆုံးမတော်မူရန် “စိတ္တ၊ သင့်ကို အကယ်၍ ဤသို့ မေးမြန်းခဲ့သော်” အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ “ငါ့အား အတိတ်က ဖြစ်ခဲ့ဖူးသော အတ္တပဋိလာဘသည်သာ ငါ၏ အတ္တပဋိလာဘ ဖြစ်ခဲ့၏၊ ထိုအတိတ်အခါ၌ ထိုအတ္တပဋိလာဘသည် အမှန်တကယ်ဖြစ်၍ အနာဂတ်နှင့် ပစ္စုပ္ပန် အတ္တပဋိလာဘတို့သည် အချည်းနှီး ဖြစ်ကုန်၏” ဟူသော ဝါကျဖြင့် ဤအနက်အဓိပ္ပါယ်ကို ပြတော်မူ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အတိတ်ဖြစ်ခဲ့သော ရုပ်နာမ်တရားတို့သည် ယခုအခါ၌ ချုပ်ပျောက်သွားပြီဖြစ်သဖြင့် မရှိတော့ဘဲ “ရှိခဲ့ဖူးသည်” ဟူသော အခေါ်အဝေါ်အဖြစ်သို့သာ ရောက်ရှိသွားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ငါ၏ ထိုအတိတ် အတ္တဘောရခြင်းသည်လည်း ထိုအတိတ်အခါ၌သာ အမှန်တကယ် ဖြစ်ခဲ့သည်။ အနာဂတ်နှင့် ပစ္စုပ္ပန်ဖြစ်သော ရုပ်နာမ်တရားတို့သည် ထိုအတိတ်အခါ၌ မရှိသေးသောကြောင့် ထိုအတိတ်အခါ၌ အနာဂတ်အတ္တပဋိလာဘနှင့် ပစ္စုပ္ပန်အတ္တပဋိလာဘတို့သည် အချည်းနှီး ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ပညတ်အနက်အားဖြင့် အမည်မျှသာ ဖြစ်သော အတ္တပဋိလာဘကို ဝန်ခံစေတော်မူသည်။ အနာဂတ်နှင့် ပစ္စုပ္ပန် အတ္တပဋိလာဘတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် လမ်းညွှန်ချက်ဖြစ်ကြောင်း သိအပ်၏။

439-443. Atha bhagavā tassa byākaraṇena saddhiṃ attano byākaraṇaṃ saṃsandituṃ ‘‘evameva kho cittā’’tiādīni vatvā puna opammato tamatthaṃ sādhento ‘‘seyyathāpi citta gavā khīra’’ntiādimāha. Tatrāyaṃ saṅkhepattho, yathā gavā khīraṃ, khīrādīhi ca dadhiādīni bhavanti, tattha yasmiṃ samaye khīraṃ hoti, na tasmiṃ samaye dadhīti vā navanītādīsu vā aññataranti saṅkhyaṃ niruttiṃ nāmaṃ vohāraṃ gacchati. Kasmā? Ye dhamme upādāya dadhītiādi vohārā honti, tesaṃ abhāvā. Atha kho khīraṃ tveva tasmiṃ samaye saṅkhyaṃ gacchati. Kasmā? Ye dhamme upādāya khīranti saṅkhyā nirutti nāmaṃ vohāro hoti, tesaṃ bhāvāti. Esa nayo sabbattha. Imā kho cittāti oḷāriko attapaṭilābho iti ca manomayo attapaṭilābho iti ca arūpo attapaṭilābho iti ca imā kho citta lokasamaññā loke samaññāmattakāni samanujānanamattakāni etāni. Tathā lokaniruttimattakāni vacanapathamattakāni vohāramattakāni nāmapaṇṇattimattakāni etānīti. Evaṃ bhagavā heṭṭhā tayo attapaṭilābhe kathetvā idāni sabbametaṃ vohāramattakanti vadati. Kasmā? Yasmā paramatthato satto nāma natthi, suñño tuccho esa loko.

၄၃၉-၄၄၃. ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် စိတ္တ၏ ဖြေဆိုချက်နှင့် မိမိ၏ ဖြေဆိုချက်ကို နှိုင်းယှဉ်ပြသရန် “ဧဝမေဝခေါ စိတ္တ” အစရှိသော စကားတို့ကို မိန့်တော်မူပြီးလျှင် တစ်ဖန် ဥပမာအားဖြင့် ထိုအဓိပ္ပါယ်ကို ထင်ရှားစေရန် “သေယျထာပိ စိတ္တ ဂဝါ ခီရံ” အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၏ အကျဉ်းချုပ်အဓိပ္ပါယ်မှာ နွားမမှ နို့ရည် ဖြစ်ပေါ်လာသကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ နို့ရည်မှ နို့ဓမ်းစသည်တို့ ဖြစ်ပေါ်လာသကဲ့သို့လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ ဖြစ်ရာ၌ နို့ရည် ဖြစ်ပေါ်နေသော အခါတွင် “နို့ဓမ်း” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဆီဦး စသည်တို့အနက် တစ်မျိုးမျိုးဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ဝေါ်ခြင်း၊ ပြောဆိုခြင်း၊ သမုတ်ခြင်း၊ သုံးနှုန်းခြင်းသို့ မရောက်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် “နို့ဓမ်း” ဟု ခေါ်ဝေါ်ရန် အခြေခံဖြစ်သော ရုပ်တရားများ ထိုစဉ်က ထင်ရှားမရှိသေးသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ စင်စစ်မူကား ထိုအခါ၌ “နို့ရည်” ဟူ၍သာ ခေါ်ဝေါ်ပြောဆိုခြင်းသို့ ရောက်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် “နို့ရည်” ဟု ခေါ်ဝေါ်ပြောဆိုရန် အခြေခံဖြစ်သော ရုပ်တရားများ ထင်ရှားရှိနေသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဤနည်းတူပင် နို့ဓမ်းစသော အလုံးစုံသောအရာတို့၌လည်း သိအပ်၏။ စိတ္တ၊ ဩဠာရိက အတ္တပဋိလာဘ၊ မနောမယ အတ္တပဋိလာဘ၊ အရူပ အတ္တပဋိလာဘ ဟူသော ဤအမည်တို့သည် လောက၌ သမုတ်အပ်သော အမည်များမျှသာ ဖြစ်ကုန်၏။ လောက၌ အများသဘောတူ ဝန်ခံအပ်သော အမည်များမျှသာ ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့အတူ လောက၌ ထုတ်ဖော်ပြောဆိုအပ်သော စကားလမ်းကြောင်းမျှ၊ ခေါ်ဝေါ်ပြောဆိုမှုမျှ၊ နာမည်ပညတ်မျှသာ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် အထက်၌ အတ္တပဋိလာဘ သုံးမျိုးကို မိန့်ကြားပြီးနောက် ယခုအခါ၌ ဤအလုံးစုံသော အရာသည် ခေါ်ဝေါ်ပြောဆိုမှုမျှသာ ဖြစ်သည်ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ပရမတ်အစစ်အမှန်အားဖြင့် သတ္တဝါဟူသည် မရှိ၊ ဤလောကသည် အတ္တမှ ဆိတ်သုဉ်းကာ အချည်းနှီးသာ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။

Buddhānaṃ pana dve kathā sammutikathā ca paramatthakathā ca. Tattha ‘‘satto poso devo brahmā’’tiādikā ‘‘sammutikathā’’ nāma. ‘‘Aniccaṃ dukkhamanattā khandhā dhātuyo āyatanāni satipaṭṭhānā sammappadhānā’’tiādikā paramatthakathā nāma. Tattha yo sammutidesanāya ‘‘satto’’ti vā ‘‘poso’’ti vā ‘‘devo’’ti vā ‘‘brahmā’’ti vā vutte vijānituṃ paṭivijjhituṃ niyyātuṃ [Pg.316] arahattajayaggāhaṃ gahetuṃ sakkoti, tassa bhagavā āditova ‘‘satto’’ti vā ‘‘poso’’ti vā ‘‘devo’’ti vā ‘‘brahmā’’ti vā katheti, yo paramatthadesanāya ‘‘anicca’’nti vā ‘‘dukkha’’nti vātiādīsu aññataraṃ sutvā vijānituṃ paṭivijjhituṃ niyyātuṃ arahattajayaggāhaṃ gahetuṃ sakkoti, tassa ‘‘anicca’’nti vā ‘‘dukkha’’nti vātiādīsu aññatarameva katheti. Tathā sammutikathāya bujjhanakasattassāpi na paṭhamaṃ paramatthakathaṃ katheti. Sammutikathāya pana bodhetvā pacchā paramatthakathaṃ katheti. Paramatthakathāya bujjhanakasattassāpi na paṭhamaṃ sammutikathaṃ katheti. Paramatthakathāya pana bodhetvā pacchā sammutikathaṃ katheti. Pakatiyā pana paṭhamameva paramatthakathaṃ kathentassa desanā lūkhākārā hoti, tasmā buddhā paṭhamaṃ sammutikathaṃ kathetvā pacchā paramatthakathaṃ kathenti. Sammutikathaṃ kathentāpi saccameva sabhāvameva amusāva kathenti. Paramatthakathaṃ kathentāpi saccameva sabhāvameva amusāva kathenti.

ထိုသို့ပင် ပရမတ္ထအားဖြင့် အတ္တပဋိလာဘစသည် မရှိပါသော်လည်း ဘုရားရှင်တို့အား သမ္မုတိကထာ (အများသမုတ်အပ်သော ပညတ်အနက်ကို ပြောဟောကြောင်းတရား) နှင့် ပရမတ္ထကထာ (မဖောက်မပြန် မြတ်သောအနက်ကို ပြောဟောကြောင်းတရား) ဟု ဟောပြောချက်တရား နှစ်ပါးရှိကုန်၏။ ထိုနှစ်မျိုးသော ကထာတို့တွင် 'သတ္တဝါ၊ ယောက်ျား၊ နတ်၊ ဗြဟ္မာ' စသည်ဖြင့် ဟောပြောသောစကားသည် သမ္မုတိကထာ မည်၏။ 'အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တ၊ ခန္ဓာ၊ ဓာတ်၊ အာယတန၊ သတိပဋ္ဌာန်၊ သမ္မပ္ပဓာန်' စသည်ဖြင့် ဟောပြောသောစကားသည် ပရမတ္ထကထာ မည်၏။ ထိုနှစ်ပါးသော တရားတို့တွင် အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် သမ္မုတိဒေသနာတော်ဖြင့် 'သတ္တဝါ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ယောက်ျား' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'နတ်' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ဗြဟ္မာ' ဟူ၍လည်းကောင်း ဟောတော်မူအပ်သောအခါ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ သစ္စာလေးပါးကို ထိုးထွင်း၍သိခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်ခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ အရဟတ္တဖိုလ်အောင်လံကို ယူခြင်းငှာလည်းကောင်း စွမ်းနိုင်၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား မြတ်စွာဘုရားသည် အစအဦး၌သာ 'သတ္တဝါ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ယောက်ျား' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'နတ်' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ဗြဟ္မာ' ဟူ၍လည်းကောင်း ဟောတော်မူ၏။ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် ပရမတ္ထဒေသနာတော်ဖြင့် 'အနိစ္စ' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ဒုက္ခ' ဟူ၍လည်းကောင်း စသည်ဖြင့် ဟောကြားအပ်သော တရားတို့တွင် တစ်ပါးပါးသောတရားကို ကြားနာရ၍ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ သစ္စာလေးပါးကို ထိုးထွင်း၍ သိခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ ဝဋ်မှ ထွက်မြောက်ခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ အရဟတ္တဖိုလ်အောင်လံကို ယူခြင်းငှာလည်းကောင်း စွမ်းနိုင်၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား 'အနိစ္စ' ဟူ၍သော်လည်းကောင်း၊ 'ဒုက္ခ' ဟူ၍သော်လည်းကောင်း စသည်ဖြင့် ဟောကြားအပ်သော တရားတို့တွင် တစ်ပါးပါးသောတရားကိုသာ ဟောတော်မူ၏။ ထို့ပြင် သမ္မုတိကထာဖြင့် သိလတ္တံ့သော သတ္တဝါအားလည်း ရှေးဦးစွာ ပရမတ္ထကထာကို ဟောတော်မမူ၊ စင်စစ်သော်ကား သမ္မုတိကထာဖြင့် အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိစေပြီးမှ နောက်၌ ပရမတ္ထကထာကို ဟောတော်မူ၏။ ပရမတ္ထကထာဖြင့် သိလတ္တံ့သော သတ္တဝါအားလည်း ရှေးဦးစွာ သမ္မုတိကထာကို ဟောတော်မမူ၊ စင်စစ်သော်ကား ပရမတ္ထကထာဖြင့် သိစေပြီးမှ နောက်၌ သမ္မုတိကထာကို ဟောတော်မူ၏။ တစ်ဖန် ပင်ကိုယ်ရိုးရာထုံးစံအားဖြင့် ရှေးဦးစွာကပင် ပရမတ္ထကထာကို ဟောတော်မူပါက ဒေသနာတော်သည် ခြောက်ကပ်သောအခြင်းအရာ ရှိသကဲ့သို့ ဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဘုရားရှင်တို့သည် ရှေးဦးစွာ သမ္မုတိကထာကို ဟောတော်မူပြီးမှ နောက်မှ ပရမတ္ထကထာကို ဟောတော်မူကြကုန်၏။ သမ္မုတိကထာကို ဟောတော်မူကြသော်လည်း မှန်ကန်သောအနက်၊ ထင်ရှားရှိသောသဘော၊ မုသားမဟုတ်သောအနက်ကိုသာ ဟောတော်မူကြကုန်၏။ ပရမတ္ထကထာကို ဟောတော်မူကြသော်လည်း မှန်ကန်သောအနက်၊ ထင်ရှားရှိသောသဘော၊ မုသားမဟုတ်သောအနက်ကိုသာ ဟောတော်မူကြကုန်၏။

Duve saccāni akkhāsi, sambuddho vadataṃ varo;

Sammutiṃ paramatthañca, tatiyaṃ nūpalabbhati.

ပြောဟောသူတို့တွင် အမြတ်ဆုံးဖြစ်တော်မူသော ဘုရားရှင်သည် သမ္မုတိသစ္စာနှင့် ပရမတ္ထသစ္စာဟူသော သစ္စာတရားနှစ်ပါးတို့ကို ဟောတော်မူပြီ။ သုံးခုမြောက် သစ္စာဟူ၍ မရနိုင်၊ မရှိနိုင်ပေ။

Saṅketavacanaṃ saccaṃ, lokasammutikāraṇaṃ;

Paramatthavacanaṃ saccaṃ, dhammānaṃ bhūtalakkhaṇanti.

လောက၌ အများသတ်မှတ်အပ်သော အနက်သည် မချွတ်ယွင်းခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် လောကသတ်မှတ်ချက်စကားသည် မှန်ကန်၏။ ပရမတ်စကားသည် ပရမတ္ထတရားတို့၏ ဟုတ်မှန်သော သဘောလက္ခဏာကို သိကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ပရမတ္ထစကားသည် မှန်ကန်၏။ ဤသို့ သိအပ်၏။

Yāhi tathāgato voharati aparāmasanti yāhi lokasamaññāhi lokaniruttīhi tathāgato taṇhāmānadiṭṭhiparāmāsānaṃ abhāvā aparāmasanto voharatīti desanaṃ vinivaṭṭetvā arahattanikūṭena niṭṭhāpesi. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

‘ယာဟိ တထာဂတော ဝေါဟရတိ အပရာမသံ’ ဟူသည်ကား မြတ်စွာဘုရားသည် လောက၌ သမုတ်အပ်၊ ကောင်းစွာသိအပ်သော အမည်ပညတ်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ လောက၌ ထုတ်ဖော်ပြောဆိုအပ်သော အမည်စကားတို့ဖြင့်လည်းကောင်း မှားယွင်းစွာ သုံးသပ်တတ်သော တဏှာ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိတို့ မရှိခြင်းကြောင့် ထိုတဏှာ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိတို့ဖြင့် မှားမှားယွင်းယွင်း သုံးသပ်တော်မမူဘဲ ပြောဆိုခေါ်ဝေါ် ဟောကြားတော်မူ၏။ ထိုလောကသုံးနှုန်းချက် ပညတ်တို့သည်ကား ဤဥဠာရိကအတ္တပဋိလာဘ စသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ဒေသနာတော်ကို ဝဋ္ဋကထာမှ ခွဲခြား၍ အရဟတ္တဖိုလ်တည်းဟူသော အထွတ်အထိပ်ဖြင့် ပြီးဆုံးစေတော်မူပြီ။ ကြွင်းသောပုဒ်အစုအပေါင်းသည် နေရာတိုင်း၌ ထင်ရှားပေါ်လွင်သော အနက်ရှိသည်သာတည်း။

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

ဤသို့ ဆိုအပ်ပြီးသော စကားစဉ်ဖြင့် ဒီဃနိကာယ်အဋ္ဌကထာဖြစ်သော သုမင်္ဂလဝိလာသိနီ၌

Poṭṭhapādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ပေါဋ္ဌပါဒသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

10. Subhasuttavaṇṇanā

၁၀. သုဘသုတ်အဖွင့်

Subhamāṇavakavatthuvaṇṇanā

သုဘလုလင်ဝတ္ထုအဖွင့်

444. Evaṃ [Pg.317] me sutaṃ…pe… sāvatthiyanti subhasuttaṃ. Tatrāyaṃ anuttānapadavaṇṇanā. Aciraparinibbute bhagavatīti aciraṃ parinibbute bhagavati, parinibbānato uddhaṃ māsamatte kāle. Nidānavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva bhagavato pattacīvaraṃ ādāya āgantvā khīravirecanaṃ pivitvā vihāre nisinnadivasaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Todeyyaputtoti todeyyabrāhmaṇassa putto, so kira sāvatthiyā avidūre tudigāmo nāma atthi, tassa adhipatittā todeyyoti saṅkhyaṃ gato. Mahaddhano pana hoti pañcacattālīsakoṭivibhavo, paramamaccharī – ‘‘dadato bhogānaṃ aparikkhayo nāma natthī’’ti cintetvā kassaci kiñci na deti, puttampi āha –

၄၄၄. ‘ဧဝံ မေ သုတံ...ပေ... သာဝတ္ထိယံ’ ဟူသော ဤသုတ်သည် သုဘသုတ် ဖြစ်၏။ ထိုသုဘသုတ်၌ မပေါ်လွင်သော ပုဒ်တို့၏ အဖွင့်ကား အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်၏။ ‘အစိရပနိဗ္ဗုတေ ဘဂဝတိ’ ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်စံတော်မူပြီး၍ မကြာမြင့်မီ၊ ပရိနိဗ္ဗာန်စံတော်မူသည့်နေ့မှ နောက်ပိုင်း တစ်လခန့်ရှိသော ကာလ၌ ဖြစ်၏။ နိဒါန်းအဖွင့်၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် မြတ်စွာဘုရား၏ သပိတ်သင်္ကန်းတော်ကို ယူဆောင်ကာ ကြွလာတော်မူ၍ ဆေးဖြင့် ထုံအပ်သော ဝမ်းသက်စေတတ်သော နို့ရည်ကို သောက်ပြီးနောက် ကျောင်း၌ သီတင်းသုံးနေထိုင်သောနေ့ကို ရည်ရွယ်၍ အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်က လျှောက်ထားအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘တောဒေယျပုတ္တော’ ဟူသည်မှာ တောဒေယျပုဏ္ဏား၏ သား ဖြစ်၏။ ထိုပုဏ္ဏားသည် သာဝတ္ထိမြို့နှင့် မနီးမဝေးတွင် တုဒိရွာမည်သော ရွာတစ်ရွာ ရှိ၏။ ထိုတုဒိရွာ၏ အကြီးအကဲအဖြစ်ကို စားရသောကြောင့် ‘တောဒေယျ’ ဟူသော အမည်ဖြင့် ခေါ်ဝေါ်အပ်သော အဖြစ်သို့ ရောက်၏။ ထိုပုဏ္ဏားသည် အလွန်တရာ ကြွယ်ဝချမ်းသာ၍ လေးဆယ့်ငါးကုဋေမျှသော စည်းစိမ်ရှိသော်လည်း အလွန်အမင်း ဝန်တိုတတ်၏။ ပေးကမ်းစွန့်ကြဲသောသူ၏ စည်းစိမ်ဥစ္စာသည် မကုန်ခန်းနိုင်ဟူသည်မရှိ ဟု ကြံစည်တွေးတောကာ မည်သူတစ်ဦးတစ်ယောက်အားမျှ တစ်စုံတစ်ခုသော ဥစ္စာကို မပေးကမ်းပေ။ မိမိ၏သားကိုလည်း ဤသို့ ပြောဆိုဆုံးမခဲ့၏ -

‘‘Añjanānaṃ khayaṃ disvā, vammikānañca sañcayaṃ;

Madhūnañca samāhāraṃ, paṇḍito gharamāvase’’ti.

“ပညာရှိသောသူသည် မျက်စဉ်းဆေးတို့၏ တရွေ့ရွေ့ ကုန်သွားပုံကိုလည်းကောင်း၊ တောင်ပို့တို့၏ တဖြည်းဖြည်း စုပုံလာပုံကိုလည်းကောင်း၊ ပျားကောင်တို့၏ ပျားရည်ကို စုဆောင်းပုံကိုလည်းကောင်း ကြည့်မြင်ဆင်ခြင်၍ အိမ်၌ နေထိုင်ရာ၏။”

Evaṃ adānameva sikkhāpetvā kāyassa bhedā tasmiṃyeva ghare sunakho hutvā nibbatto. Subho taṃ sunakhaṃ ativiya piyāyati. Attano bhuñjanakabhattaṃyeva bhojeti, ukkhipitvā varasayane sayāpeti. Atha bhagavā ekadivasaṃ nikkhante māṇave taṃ gharaṃ piṇḍāya pāvisi. Sunakho bhagavantaṃ disvā bhukkāraṃ karonto bhagavato samīpaṃ gato. Tato naṃ bhagavā avoca ‘‘todeyya tvaṃ pubbepi maṃ ‘bho, bho’ti paribhavitvā sunakho jāto, idānipi bhukkāraṃ katvā avīciṃ gamissasī’’ti. Sunakho taṃ kathaṃ sutvā vippaṭisārī hutvā uddhanantare chārikāya nipanno, manussā naṃ ukkhipitvā sayane sayāpetuṃ nāsakkhiṃsu.

ဤသို့လျှင် မပေးကမ်းခြင်းကိုသာ သင်ကြားစေပြီးနောက် ခန္ဓာကိုယ် ပျက်စီးသောအခါ ထိုအိမ်၌ပင် ခွေးဖြစ်၍ လာရောက်ဖြစ်ပွား၏။ သုဘလုလင်သည် ထိုခွေးကို အလွန်အမင်း ချစ်ခင်မြတ်နိုး၏။ မိမိစားသော ထမင်းကိုသာ ကျွေးမွေး၏။ ပွေ့ချီ၍ မြတ်သောအိပ်ရာထက်၌ အိပ်စက်စေ၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် တစ်နေ့သ၌ သုဘလုလင် အိမ်ပြင်ပသို့ သွားခိုက် ထိုအိမ်သို့ ဆွမ်းခံဝင်တော်မူ၏။ ခွေးသည် မြတ်စွာဘုရားကို မြင်လျှင် ဘုဘုဟူ၍ ဟောင်လျက် မြတ်စွာဘုရား၏ အနီးသို့ သွား၏။ ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုခွေးအား 'တောဒေယျ... သင်သည် ရှေးအခါ၌လည်း ငါ့ကို 'ဘော... ဘော' ဟု မရိုမသေ ပြောဆိုလွှမ်းမိုးခဲ့ခြင်းကြောင့် ခွေးဖြစ်ရပြီ။ ယခုအခါ၌လည်း ဟောင်သံပြု၍ အဝီစိငရဲသို့ ရောက်ပေဦးမည်' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ ခွေးသည် ထိုစကားကို ကြားရလျှင် နှလုံးမသာမယာ နောင်တရသည်ဖြစ်၍ မီးဖိုခနောက်ကြားရှိ ပြာပူပေါ်၌ ဝပ်အိပ်နေလေ၏။ အလုပ်သမားတို့သည် ထိုခွေးကို ချီမကာ အိပ်ရာပေါ်၌ အိပ်စေရန် မတတ်နိုင်ကြကုန်။

Subho āgantvā ‘‘kenāyaṃ sunakho sayanā oropito’’ti āha. Manussā ‘‘na kenacī’’ti vatvā taṃ pavattiṃ ārocesuṃ. Māṇavo sutvā ‘‘mama pitā brahmaloke nibbatto, samaṇo pana gotamo me pitaraṃ sunakhaṃ karoti yaṃ kiñci esa mukhārūḷhaṃ bhāsatī’’ti kujjhitvā bhagavantaṃ musāvādena [Pg.318] codetukāmo vihāraṃ gantvā taṃ pavattiṃ pucchi. Bhagavā tassa tatheva vatvā avisaṃvādanatthaṃ āha – ‘‘atthi pana te, māṇava, pitarā na akkhātaṃ dhana’’nti. Atthi, bho gotama, satasahassagghanikā suvaṇṇamālā, satasahassagghanikā suvaṇṇapādukā, satasahassagghanikā suvaṇṇapāti, satasahassañca kahāpaṇanti. Gaccha taṃ sunakhaṃ appodakaṃ madhupāyāsaṃ bhojetvā sayanaṃ āropetvā īsakaṃ niddaṃ okkantakāle puccha, sabbaṃ te ācikkhissati, atha naṃ jāneyyāsi – ‘‘pitā me eso’’ti. So tathā akāsi. Sunakho sabbaṃ ācikkhi, tadā naṃ – ‘‘pitā me’’ti ñatvā bhagavati pasannacitto gantvā bhagavantaṃcuddasa pañhe pucchitvā vissajjanapariyosāne bhagavantaṃ saraṇaṃ gato, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘subho māṇavo todeyyaputto’’ti. Sāvatthiyaṃ paṭivasatīti attano bhogagāmato āgantvā vasati.

သုဘလုလင်သည် ပြန်လာပြီးလျှင် 'ဤခွေးကို မည်သူက အိပ်ရာမှ ချသနည်း' ဟု မေး၏။ လူတို့ကလည်း 'မည်သူမျှ မချပါ' ဟု ပြောဆိုကာ ထိုဖြစ်ပျက်သမျှ အကြောင်းအရာကို ပြောပြကြကုန်၏။ သုဘလုလင်သည် ကြားရသော် 'ငါ့အဖသည် ဗြဟ္မာ့ပြည်၌ ဖြစ်ရ၏။ ရဟန်းဂေါတမသည်ကား ငါ့အဖကို ခွေးဖြစ်သည်ဟု ပြောဆိုဘိ၏။ ဤရဟန်းဂေါတမသည် ပါးစပ်ထဲရှိရာရာ နှုတ်တက်စကားကို လျှောက်ပြောတတ်၏' ဟု အမျက်ထွက်ကာ မြတ်စွာဘုရားကို မုသားစကားဖြင့် စွပ်စွဲပုတ်ခတ်လိုသဖြင့် ကျောင်းတော်သို့ သွားရောက်ကာ ထိုအကြောင်းကို မေးမြန်း၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုခွေးအား မိန့်ကြားခဲ့သည့်အတိုင်းပင် မိန့်တော်မူပြီးလျှင် မိမိစကား မမှားကြောင်းကို သက်သေပြခြင်းငှာ ဆက်လက်၍ 'လုလင်... သင့်ဖခင် ပြောမပြခဲ့သော စည်းစိမ်ဥစ္စာများ ရှိပါသလော' ဟု မေးတော်မူ၏။ 'အရှင်ဂေါတမ... အဖိုးတစ်သိန်းထိုက်သော ရွှေခြေနင်း၊ အဖိုးတစ်သိန်းထိုက်သော ရွှေခွက်နှင့် အသပြာတစ်သိန်း ရှိပါသည်' ဟု လျှောက်၏။ 'လုလင်... သွားချေ၊ ထိုခွေးကို ရေနည်းနည်းဖြင့် ချက်အပ်သော ပျားရည်ဆမ်း နို့ဃနာကို ကျွေးမွေးပြီးနောက် အိပ်ရာပေါ်သို့ တင်ကာ အနည်းငယ် အိပ်ပျော်သွားသောအချိန်၌ မေးမြန်းလော့။ အလုံးစုံသော စည်းစိမ်ဥစ္စာတို့ကို သင့်အား ပြောပြပေလိမ့်မည်။ ထိုအခါ၌ ဤခွေးသည် ငါ့ဖခင်ပင်ဖြစ်သည်ဟု သိပေတော့' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ သုဘလုလင်သည် မြတ်စွာဘုရား မိန့်တော်မူသည့်အတိုင်း ပြုလုပ်၏။ ခွေးသည်လည်း စည်းစိမ်ဥစ္စာ အားလုံးကို ပြောပြလေ၏။ ထိုအခါ သုဘလုလင်သည် ထိုခွေးကို 'ငါ့ဖခင်ပေတည်း' ဟု သိမြင်ရသဖြင့် မြတ်စွာဘုရားအပေါ်၌ ကြည်ညိုသောစိတ် ရှိသည်ဖြစ်၍ သွားရောက်ကာ မြတ်စွာဘုရားအား ပြဿနာ တစ်ဆယ့်လေးပါးတို့ကို မေးမြန်းလျှောက်ထားပြီးနောက် ဖြေကြားတော်မူခြင်း၏ အဆုံး၌ မြတ်စွာဘုရားကို ကိုးကွယ်ရာဟူ၍ ဆည်းကပ်လေ၏။ ထိုသုဘလုလင်ကို ရည်ရွယ်၍ 'သုဘော မာဏဝေါ တောဒေယျပုတ္တော' ဟု အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်က လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ 'သာဝတ္ထိယံ ပဋိဝသတိ' ဟူသည်မှာ မိမိပိုင်ဆိုင်ရာ ရွာမှ လာ၍ နေထိုင်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

445-446. Aññataraṃ māṇavakaṃ āmantesīti satthari parinibbute ‘‘ānandatthero kirassa pattacīvaraṃ gahetvā āgato, mahājano taṃ dassanatthāya upasaṅkamatī’’ti sutvā ‘‘vihāraṃ kho pana gantvā mahājanamajjhe na sakkā sukhena paṭisanthāraṃ vā kātuṃ, dhammakathaṃ vā sotuṃ gehaṃ āgataṃyeva naṃ disvā sukhena paṭisanthāraṃ karissāmi, ekā ca me kaṅkhā atthi, tampi naṃ pucchissāmī’’ti cintetvā aññataraṃ māṇavakaṃ āmantesi. Appābādhantiādīsu ābādhoti visabhāgavedanā vuccati, yā ekadese uppajjitvā cattāro iriyāpathe ayapaṭṭena ābandhitvā viya gaṇhati, tassā abhāvaṃ pucchāti vadati. Appātaṅkoti kicchajīvitakaro rogo vuccati, tassāpi abhāvaṃ pucchāti vadati. Gilānasseva ca uṭṭhānaṃ nāma garukaṃ hoti, kāye balaṃ na hoti, tasmā niggelaññabhāvañca balañca pucchāti vadati. Phāsuvihāranti gamanaṭhānanisajjasayanesu catūsu iriyāpathesu sukhavihāraṃ pucchāti vadati. Athassa pucchitabbākāraṃ dassento ‘‘subho’’tiādimāha.

၄၄၅-၄၄၆. "အညတရံ မာဏဝကံ အာမန္တေသိ" ဟူသည်မှာ မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်စံတော်မူပြီးသောအခါ အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ သပိတ်၊ သင်္ကန်းတော်ကို ယူဆောင်၍ ကြွလာတော်မူသည်ဟု ကြားသိရသဖြင့် လူအများက ထိုအရှင်ကို ဖူးမြော်ရန် ချဉ်းကပ်ကြကုန်၏။ သုဘလုလင်သည် ထိုအကြောင်းကို ကြားရလျှင် "ကျောင်းတိုက်သို့ သွား၍ လူအများအလယ်တွင် ချမ်းချမ်းသာသာ ပဋိသန္ထာရပြုရန်သော်လည်းကောင်း၊ တရားစကား နာကြားရန်သော်လည်းကောင်း မဖြစ်နိုင်ပေ။ အိမ်သို့ ကြွလာသော ထိုအရှင်အာနန္ဒာကို ဖူးမြော်ရမှသာ ချမ်းချမ်းသာသာ ပဋိသန္ထာရ ပြုရအံ့။ ထို့ပြင် ငါ့၌ ယုံမှားသံသယတစ်မျိုး ရှိနေသည်၊ ထိုယုံမှားခြင်းကိုလည်း ထိုအရှင်အာနန္ဒာအား မေးမြန်းလျှောက်ထားအံ့" ဟု ကြံစည်၍ တစ်ယောက်သော လုလင်ငယ်ကို ခေါ်၍ ပြောဆိုခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ "အပ္ပါဗာဓ" အစရှိသော ပါဠိရပ်တို့၌ သဘောမတူသော ဝေဒနာကို "အာဗာဓ" ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုသဘောမတူသော ဝေဒနာသည် ခန္ဓာကိုယ်၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသ၌ ဖြစ်ပေါ်၍ ဣရိယာပုဒ်လေးပါးလုံးကို သံပြားဖြင့် တုတ်နှောင်ထားသကဲ့သို့ နှိပ်စက်တတ်၏၊ ထိုဝေဒနာမရှိခြင်း (ကျန်းမာခြင်း) ကို မေးလော့ဟု ပြောခြင်းဖြစ်သည်။ "အပ္ပါတင်္က" ဟူသည် ဆင်းရဲငြိုငြင်စွာ အသက်ရှင်ရခြင်းကို ပြုတတ်သော ရောဂါကို ဆိုလိုသည်။ ထိုရောဂါမျိုး မရှိခြင်းကို မေးလော့ဟု ပြောခြင်းဖြစ်သည်။ မကျန်းမာသူတို့၏ အိပ်ရာမှ ထခြင်းသည် လေးလံလှ၏၊ ကိုယ်၌လည်း အားအင်မရှိပေ၊ ထို့ကြောင့် ရောဂါကင်းရှင်းခြင်းနှင့် ကိုယ်ခွန်အားရှိခြင်းကို မေးလော့ဟု ပြောခြင်းဖြစ်သည်။ "ဖာသုဝိဟာရ" ဟူသည် သွားခြင်း၊ ရပ်ခြင်း၊ ထိုင်ခြင်း၊ လျောင်းခြင်းဟူသော ဣရိယာပုဒ်လေးပါးတို့၌ ချမ်းသာစွာ နေရခြင်းကို မေးမြန်းရန် ပြောခြင်းဖြစ်သည်။ ထို့နောက် ထိုလုလင်အား မေးမြန်းရမည့် အခြင်းအရာကို ပြလိုသဖြင့် "သုဘော" အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

447. Kālañca samayañca upādāyāti kālañca samayañca paññāya gahetvā upadhāretvāti attho. Sace amhākaṃ sve gamanakālo bhavissati, kāye balamattā ceva pharissati, gamanapaccayā ca añño aphāsuvihāro [Pg.319] na bhavissati, athetaṃ kālañca gamanakāraṇasamavāyasaṅkhātaṃ samayañca upadhāretvā – ‘‘api eva nāma sve āgaccheyyāmā’’ti vuttaṃ hoti.

၄၄၇. "ကာလဉ္စ သမယဉ္စ ဥပါဒါယ" ဟူသည်မှာ ချဉ်းကပ်သင့်သော အချိန်အခါကိုလည်းကောင်း၊ အကြောင်းအချက်တို့၏ ညီညွတ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း ပညာဖြင့် စူးစမ်းဆင်ခြင်၍ ဟု အနက်ရသည်။ "ငါတို့အတွက် နက်ဖြန်၌ သွားရန် အချိန်အခါ ရှိခဲ့သော်၊ ကိုယ်၌ အနည်းငယ်မျှသော အားအင် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သော်၊ သွားခြင်းကြောင့် အခြားသော မချမ်းသာခြင်း မဖြစ်ခဲ့သော်၊ ထိုသို့ အကြောင်းညီညွတ်ခဲ့ပါက သွားရောက်ရန် သင့်တော်သော အချိန်အခါနှင့် သွားရန် အကြောင်းများ စုပေါင်းညီညွတ်မှုကို စူးစမ်းဆင်ခြင်၍ နက်ဖြန်၌ လာနိုင်ကောင်း လာပါလိမ့်မည်" ဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။

448. Cetakena bhikkhunāti cetiraṭṭhe jātattā cetakoti evaṃ laddhanāmena. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyanti bho, ānanda, dasabalassa ko nāma ābādho ahosi, kiṃ bhagavā paribhuñji. Api ca satthu parinibbānena tumhākaṃ soko udapādi, satthā nāma na kevalaṃ tumhākaṃyeva parinibbuto, sadevakassa lokassa mahājāni, ko dāni añño maraṇā muccissati, yatra so sadevakassa lokassa aggapuggalo parinibbuto, idāni kaṃ aññaṃ disvā maccurājā lajjissatīti evamādinā nayena maraṇapaṭisaṃyuttaṃ sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā therassa hiyyo pītabhesajjānurūpaṃ āhāraṃ datvā bhattakiccāvasāne ekamantaṃ nisīdi.

၄၄၈. "စေတကေန ဘိက္ခုနာ" ဟူသည်မှာ စေတိတိုင်း၌ မွေးဖွားသူဖြစ်သောကြောင့် "စေတက" ဟု အမည်ရသော ရဟန်းကို ဆိုလိုသည်။ "သမ္ဗောဒနီယံ ကထံ သာရဏီယံ" ဟူသည်မှာ "အရှင်ဘုရား အာနန္ဒာ၊ မြတ်စွာဘုရားအား အဘယ်သို့သော အနာရောဂါ ဖြစ်ပါသနည်း၊ မြတ်စွာဘုရားသည် အဘယ်အရာကို ဘုဉ်းပေးတော်မူပါသနည်း၊ ထို့ပြင် မြတ်စွာဘုရား ပရိနိဗ္ဗာန်စံတော်မူခြင်းကြောင့် အရှင်ဘုရားတို့အား စိုးရိမ်ပူပန်မှု သောက မဖြစ်ဘဲ ရှိပါသလော။ မြတ်စွာဘုရားသည် အရှင်ဘုရားတို့အတွက်သာ ပရိနိဗ္ဗာန်စံတော်မူသည် မဟုတ်ပါ၊ နတ်နှင့်တကွသော လောကတစ်ခုလုံး၏ ကြီးစွာသော ဆုံးရှုံးမှု ဖြစ်ပါသည်။ နတ်နှင့်တကွသော လောက၌ အမြတ်ဆုံးဖြစ်သော ထိုပုဂ္ဂိုလ်မြတ်သော်မှ ပရိနိဗ္ဗာန်စံတော်မူရလျှင် ယခုအခါ မည်သူသည် သေခြင်းမှ လွတ်နိုင်ပါတော့အံ့နည်း၊ ယခုအခါ မည်သည့်ပုဂ္ဂိုလ်ကို မြင်ရ၍ သေမင်းသည် ရှက်ပါတော့အံ့နည်း" အစရှိသော နည်းဖြင့် သေခြင်းနှင့် စပ်လျဉ်း၍ ဝမ်းမြောက်ဖွယ်၊ သတိရဖွယ် စကားတို့ကို ပြောဆိုပြီးနောက် မထေရ်အား မနေ့က သောက်တော်မူသော ဆေးနှင့် သင့်တော်သော အာဟာရကို ကပ်လှူပြီးလျှင် ဆွမ်းကိစ္စပြီးဆုံးသောအခါ သင့်တော်ရာ တစ်ခုသော အရပ်၌ ထိုင်နေလေသည်။

Upaṭṭhāko santikāvacaroti upaṭṭhāko hutvā santikāvacaro, na randhagavesī. Na vīmaṃsanādhippāyo. Samīpacārīti idaṃ purimapadasseva vevacanaṃ. Yesaṃ so bhavaṃ gotamoti kasmā pucchati? Tassa kira evaṃ ahosi ‘‘yesu dhammesu bhavaṃ gotamo imaṃ lokaṃ patiṭṭhapesi, te tassa accayena naṭṭhā nu kho, dharanti nu kho, sace dharanti, ānando jānissati, handa naṃ pucchāmī’’ti, tasmā pucchi.

"ဥပဋ္ဌာကော သန္တိကာဝစရော" ဟူသည်မှာ အလုပ်အကျွေးဖြစ်၍ အနီးကပ် နေထိုင်သူကို ဆိုလိုသည်။ အပြစ်ရှာရန် သို့မဟုတ် စမ်းသပ်လိုသော အလိုရှိ၍ အနီးကပ် နေထိုင်သူ မဟုတ်ပေ။ "သမီပစာရီ" ဟူသော ဤပုဒ်သည် ရှေ့၌ရှိသော "သန္တိကာဝစရော" ပုဒ်၏ ဝေဝုစ်ပရိယာယ် (အနက်တူ စကားလုံး) သာ ဖြစ်သည်။ "ယေသံ သော ဘဝံ ဂေါတမော" ဟူသော မေးခွန်းကို အဘယ်ကြောင့် မေးသနည်းဟူမူ ထိုသုဘလုလင်၌ ဤသို့သော အကြံဖြစ်ခဲ့ဖူးသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ "အရှင်ဂေါတမသည် ဤသတ္တဝါအပေါင်းကို တည်စေခဲ့သော အကြင်တရားတို့သည် ထိုအရှင်ဂေါတမ ကွယ်လွန်တော်မူခြင်းကြောင့် ပျောက်ကွယ်သွားလေပြီလော၊ သို့မဟုတ် ထင်ရှားရှိနေသေးသလော၊ အကယ်၍ ထင်ရှားရှိနေသေးပါက အရှင်အာနန္ဒာသည် သိလိမ့်မည်၊ သို့ဖြစ်၍ ထိုအရှင်အား မေးမြန်းအံ့" ဟု ကြံစည်ခဲ့သည်။ ထိုသို့ ကြံစည်ခဲ့ခြင်းကြောင့် မေးမြန်းခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

449. Athassa thero tīṇi piṭakāni tīhi khandhehi saṅgahetvā dassento ‘‘tiṇṇaṃ kho’’tiādimāha. Māṇavo saṅkhittena kathitaṃ asallakkhento – ‘‘vitthārato pucchissāmī’’ti cintetvā ‘‘katamesaṃ tiṇṇa’’ntiādimāha.

၄၄၉. ထိုသို့ မေးလျှောက်သောအခါ အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်သည် ပိဋကတ်သုံးပုံကို သီလ၊ သမာဓိ၊ ပညာဟူသော အုပ်စုသုံးစု (ခန္ဓာသုံးပါး) ဖြင့် သိမ်းကျုံး၍ ပြလိုသဖြင့် "တိဏ္ဏံ ခေါ" အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ လုလင်သည် အကျဉ်းချုပ် ဟောကြားတော်မူသော တရားကို သဘောမပေါက်နိုင်သဖြင့် "အကျယ်တဝံ့ မေးမြန်းဦးအံ့" ဟု ကြံစည်ကာ "ကတမေသံ တိဏ္ဏံ" အစရှိသည်ဖြင့် လျှောက်ထားခဲ့သည်။

Sīlakkhandhavaṇṇanā

သီလက္ခန္ဓဝဏ္ဏနာ (သီလအစုကို ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းချက်)

450-453. Tato therena ‘‘ariyassa sīlakkhandhassā’’ti tesu dassitesu puna ‘‘katamo pana so, bho ānanda, ariyo sīlakkhandho’’ti ekekaṃ pucchi. Theropissa buddhuppādaṃ dassetvā tantidhammaṃ desento anukkamena bhagavatā vuttanayeneva sabbaṃ vissajjesi. Tattha atthi [Pg.320] cevettha uttarikaraṇīyanti ettha bhagavato sāsane na sīlameva sāro, kevalañhetaṃ patiṭṭhāmattameva hoti. Ito uttari pana aññampi kattabbaṃ atthi yevāti dassesi. Ito bahiddhāti buddhasāsanato bahiddhā.

၄၅၀-၄၅၃. ထို့နောက် မထေရ်မြတ်က "အရိယဿ သီလက္ခန္ဓဿ" အစရှိသည်ဖြင့် ထိုတရားတို့ကို ပြသသောအခါ "အို အရှင်အာနန္ဒာ၊ မြတ်သော သီလအစုဟူသည် အဘယ်နည်း" ဟု တစ်ခုချင်းစီကို ထပ်မံမေးမြန်းပြန်သည်။ အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်သည်လည်း ထိုလုလင်အား ဘုရားပွင့်တော်မူခြင်းကို ပြသ၍ ပါဠိတော်စဉ် တရားကို ဟောကြားလိုသဖြင့် အစဉ်အတိုင်း မြတ်စွာဘုရား ဟောကြားတော်မူခဲ့သည့် နည်းလမ်းအတိုင်းသာ အလုံးစုံကို ဖြေကြားတော်မူခဲ့သည်။ ထိုသို့ ဖြေကြားရာ၌ "အတ္ထိ စေဝေတ္ထ ဥတ္တရိကရဏီယံ" ဟူသော စကားဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်၌ သီလသည်သာ အဓိကအနှစ်ချုပ် မဟုတ်သေးကြောင်း၊ စင်စစ်အားဖြင့် ဤသီလသည် (သမာဓိနှင့် ပညာ၏) အခြေခံ တည်ရာမျှသာ ဖြစ်ကြောင်း၊ ဤသီလ၏ အထက်၌ အခြားပြုလုပ်ဖွယ်ရာ (သမာဓိ၊ ပညာ) လုပ်ငန်းများ ရှိသေးကြောင်းကို အရှင်အာနန္ဒာ ပြသတော်မူခဲ့သည်။ "ဣတော ဗဟိဒ္ဓါ" ဟူသည်မှာ ဘုရားရှင်၏ သာသနာတော်မှ ပြင်ပ၌ ဟု ဆိုလိုသည်။

Samādhikkhandhavaṇṇanā

သမာဓိက္ခန္ဓဝဏ္ဏနာ (သမာဓိအစုကို ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းချက်)

454. Kathañca, māṇava, bhikkhu indriyesu guttadvāro hotīti idamāyasmā ānando ‘‘katamo pana so, bho ānanda, ariyo samādhikkhandho’’ti evaṃ samādhikkhandhaṃ puṭṭhopi ye te ‘‘sīlasampanno indriyesu guttadvāro satisampajaññena samannāgato santuṭṭho’’ti evaṃ sīlānantaraṃ indriyasaṃvarādayo sīlasamādhīnaṃ antare ubhinnampi upakārakadhammā uddiṭṭhā, te niddisitvā samādhikkhandhaṃ dassetukāmo ārabhi. Ettha ca rūpajjhānāneva āgatāni, na arūpajjhānāni, ānetvā pana dīpetabbāni. Catutthajjhānena hi asaṅgahitā arūpasamāpatti nāma natthiyeva.

၄၅၄. "အို လုလင်... ရဟန်းသည် အဘယ်သို့လျှင် ဣန္ဒြေတို့၌ ပိတ်ထားအပ်သော တံခါးရှိသူ ဖြစ်သနည်း" ဟူသော ဤစကားကို "အို အရှင်အာနန္ဒာ၊ မြတ်သော သမာဓိအစုဟူသည် အဘယ်နည်း" ဟု သမာဓိဂုဏ်ကို မေးမြန်းအပ်သော်လည်း၊ အရှင်အာနန္ဒာမထေရ်သည် "သီလနှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊ ဣန္ဒြေတို့၌ လုံခြုံသော တံခါးရှိခြင်း၊ သတိသမ္ပဇဉ်နှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊ ရောင့်ရဲလွယ်ခြင်း" ဟု သီလ၏ အခြားမဲ့၌ သီလ၊ သမာဓိ နှစ်မျိုးလုံးအား ကျေးဇူးပြုတတ်သော ဣန္ဒြိယသံဝရ အစရှိသော တရားတို့ကို အကျဉ်းဖော်ပြပြီးနောက်၊ ထိုတရားတို့ကို အကျယ်တဝံ့ ရှင်းလင်းပြသ၍ သမာဓိဂုဏ်ကို ဖော်ပြလိုသဖြင့် စတင်မိန့်ကြားခဲ့သည်။ ဤသမာဓိအစုကို ပြသရာ၌ ရူပဈာန်တို့သည်သာ တိုက်ရိုက်လာသော်လည်း၊ အရူပဈာန်တို့ကိုလည်း ဆောင်ယူ၍ ပြသအပ်ကုန်၏။ အမှန်စင်စစ် စတုတ္ထဈာန်၌ မပါဝင်သော အရူပသမာပတ်ဟူသည် မရှိပေ။

471-480. Atthi cevettha uttarikaraṇīyanti ettha bhagavato sāsane na cittekaggatāmattakeneva pariyosānappatti nāma atthi, itopi uttari pana aññaṃ kattabbaṃ atthi yevāti dasseti. Natthi cevettha uttarikaraṇīyanti ettha bhagavato sāsane ito uttari kātabbaṃ nāma natthiyeva, arahattapariyosānañhi bhagavato sāsananti dasseti. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

၄၇၁-၄၈၀. "အတ္ထိ စေဝေတ္ထ ဥတ္တရိကရဏီယံ" ဟူသော စကားဖြင့် မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော်၌ စိတ်၏ တည်ကြည်ခြင်း (သမာဓိ) မျှဖြင့်သာ လမ်းဆုံးသို့ ရောက်သည်မဟုတ်ကြောင်း၊ ဤသမာဓိအစုထက် အထက်၌ ပြုဖွယ်ကိစ္စ (ပညာ/အရဟတ္တဖိုလ်) ရှိသေးကြောင်းကို ပြသတော်မူသည်။ "နတ္ထိ စေဝေတ္ထ ဥတ္တရိကရဏီယံ" ဟူသော စကားဖြင့် ဤသာသနာတော်၌ ဤအရဟတ္တဖိုလ်ထက် အလွန် ပြုလုပ်ဖွယ်ရာ မရှိတော့ကြောင်း၊ ဘုရားရှင်၏ သာသနာတော်သည် အရဟတ္တဖိုလ်၌ အဆုံးရှိကြောင်းကို ပြသတော်မူသည်။ ကျန်ရှိသော စကားလုံးအားလုံးတို့သည် ထင်ရှားလွယ်ကူသော အနက်ရှိကုန်၏။

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

ဤသို့ သုမင်္ဂလဝိလာသိနီမည်သော ဒီဃနိကာယ်အဋ္ဌကထာ၌—

Subhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

သုဘသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

11. Kevaṭṭasuttavaṇṇanā

၁၁. ကေဝဋ္ဋသုတ်အဖွင့်

Kevaṭṭagahapatiputtavatthuvaṇṇanā

ကေဝဋ္ဋသူကြွယ်သားဝတ္ထုအဖွင့်

481. Evaṃ [Pg.321] me sutaṃ…pe… nāḷandāyanti kevaṭṭasuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā. Pāvārikambavaneti pāvārikassa ambavane. Kevaṭṭoti idaṃ tassa gahapatiputtassa nāmaṃ. So kira cattālīsakoṭidhano gahapatimahāsālo ativiya saddho pasanno ahosi. So saddhādhikattāyeva ‘‘sace eko bhikkhu aḍḍhamāsantarena vā māsantarena vā saṃvaccharena vā ākāse uppatitvā vividhāni pāṭihāriyāni dasseyya, sabbo jano ativiya pasīdeyya. Yaṃnūnāhaṃ bhagavantaṃ yācitvā pāṭihāriyakaraṇatthāya ekaṃ bhikkhuṃ anujānāpeyya’’nti cintetvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā evamāha.

၄၈၁. "ဧဝံ မေ သုတံ... ပေ... နာဠန္ဒာယံ" ဟူသည်မှာ ကေဝဋ္ဋသုတ် ဖြစ်သည်။ ထိုသုတ်၌ ယခုရှင်းလင်းမည့် အဖွင့်သည် အသစ်ဖြစ်သော ပုဒ်၏ အဖွင့်ဖြစ်သည်။ "ပါဝါရိကမ္ဗဝနေ" ဟူသည် ပါဝါရိကသူဌေး၏ သရက်ဥယျာဉ်၌ ဟု ဆိုလိုသည်။ "ကေဝဋ္ဋ" ဟူသည်မှာ ထိုသူကြွယ်သား၏ အမည်ဖြစ်သည်။ ထိုကေဝဋ္ဋသူကြွယ်သားသည် ကုဋေလေးဆယ် ကြွယ်ဝသော သူဌေးကြီးဖြစ်ပြီး ရတနာသုံးပါး၌ အလွန် သဒ္ဓါတရား ထက်သန် ကြည်ညိုသူ ဖြစ်သည်။ သူသည် သဒ္ဓါတရား လွန်ကဲသူဖြစ်သဖြင့် "အကယ်၍ ရဟန်းတစ်ပါးသည် လခွဲတစ်ကြိမ် သို့မဟုတ် တစ်လတစ်ကြိမ်، သို့မဟုတ် တစ်နှစ်တစ်ကြိမ် ကောင်းကင်သို့ ပျံတက်၍ အထူးထူးသော တန်ခိုးပြာဋိဟာများကို ပြသပါက လူအများအပြားသည် အလွန် ကြည်ညိုကြလိမ့်မည်။ ငါသည် မြတ်စွာဘုရားအား တောင်းပန်၍ တန်ခိုးပြာဋိဟာ ပြုရန် ရဟန်းတစ်ပါးအား ခွင့်ပြုတော်မူစေရန် လျှောက်ထားရမူ ကောင်းလေစွ" ဟု ကြံစည်ကာ မြတ်စွာဘုရားထံ ချဉ်းကပ်၍ ဤသို့ လျှောက်ထားခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

Tattha iddhāti samiddhā phītāti nānābhaṇḍaussannatāya vuddhippattā. Ākiṇṇamanussāti aṃsakūṭena aṃsakūṭaṃ paharitvā viya vicarantehi manussehi ākiṇṇā. Samādisatūti āṇāpetu ṭhānantare ṭhapetu. Uttarimanussadhammāti uttarimanussānaṃ dhammato, dasakusalasaṅkhātato vā manussadhammato uttari. Bhiyyosomattāyāti pakatiyāpi pajjalitapadīpo telasnehaṃ labhitvā viya atirekappamāṇena abhippasīdissati. Na kho ahanti bhagavā rājagahaseṭṭhivatthusmiṃ sikkhāpadaṃ paññapesi, tasmā ‘‘na kho aha’’ntiādimāha.

ထို 'အယံ ဘန္တေ နာဠန္ဒာ' အစရှိသော စကားရပ်၌ - 'ဣဒ္ဓါ' ဟူသည်မှာ ပြည့်စုံခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ဖီတာ' ဟူသည်မှာ အမျိုးမျိုးသော ကုန်စည်ဘဏ္ဍာများ ပေါများသဖြင့် တိုးတက်ကြီးပွားစည်ကားခြင်းသို့ ရောက်ရှိနေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'အာကိဏ္ဏမနုဿာ' ဟူသည်မှာ ပခုံးချင်း တိုက်မိမတတ် လှည့်လည်သွားလာနေကြသော လူတို့ဖြင့် ထူထပ်ရှုပ်ထွေးနေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'သမာဒိသတု' ဟူသည်မှာ စေခိုင်းတော်မူပါ၊ ရာထူး၌ ခန့်အပ်ထားတော်မူပါ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မာ' ဟူသည်မှာ မြတ်သော ဈာန်ရ အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ တရားထက် လွန်မြတ်သောတရား၊ သို့မဟုတ် ဆယ်ပါးသော ကုသိုလ်တရားတည်းဟူသော လူတို့၏ တရားထက် လွန်ကဲမြတ်ပြတ်သော တရားကို ဆိုလိုသည်။ 'ဘိယျောသောမတ္တာယာ' ဟူသည်မှာ ပင်ကိုယ်အားဖြင့် တောက်ပနေသော ဆီမီးသည် ဆီထည့်ပေးခြင်းကို ရရှိပါက ပို၍ တောက်ပလာသကဲ့သို့၊ ထိုနည်းတူစွာ အတိုင်းထက်အလွန် ပိုမိုကြည်ညိုလာပါလိမ့်မည် ဟု ဆိုလိုသည်။ 'န ခေါ အဟံ' ဟူသော စကားကို - မြတ်စွာဘုရားသည် ရာဇဂြိုဟ်သူဌေး ဝတ္ထု၌ သိက္ခာပုဒ်ကို ပညတ်တော်မူပြီး ဖြစ်သောကြောင့် ထိုသို့ မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

482. Na dhaṃsemīti na guṇavināsanena dhaṃsemi, sīlabhedaṃ pāpetvā anupubbena uccaṭṭhānato otārento nīcaṭṭhāne na ṭhapemi, atha kho ahaṃ buddhasāsanassa vuddhiṃ paccāsīsanto kathemīti dasseti. Tatiyampi khoti yāvatatiyaṃ buddhānaṃ kathaṃ paṭibāhitvā kathetuṃ visahanto nāma natthi. Ayaṃ pana bhagavatā saddhiṃ vissāsiko vissāsaṃ vaḍḍhetvā vallabho hutvā atthakāmosmīti tikkhattuṃ kathesi.

၄၈၂. 'န ဓံသေမိ' ဟူသည်မှာ သီလဂုဏ်ကို ဖျက်ဆီးခြင်းဖြင့် ဖျက်ဆီးသည်မဟုတ်ပါ။ သီလပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်စေကာ အစဉ်သဖြင့် မြင့်မြတ်သော ရာထူးနေရာမှ ဆွဲချပြီး နိမ့်ကျသော နေရာ၌ ထားလိုသည်မဟုတ်ပါ။ စင်စစ်သော်ကား တပည့်တော်သည် မြတ်စွာဘုရား၏ သာသနာတော် ကြီးပွားတိုးတက်ခြင်းကိုသာ မျှော်လင့်တောင့်တ၍ လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်ပါသည် ဟူသော အနက်ကို ပြသလိုခြင်း ဖြစ်သည်။ 'တတိယမ္ပိ ခေါ' ဟူသည်မှာ သုံးကြိမ်တိုင်အောင် ဘုရားရှင်တို့၏ စကားတော်ကို ငြင်းဆန်ကန့်ကွက်၍ လျှောက်ထားရန် ရဲဝံ့သူဟူ၍ မရှိပေ။ သို့သော်လည်း ဤဥပါသကာသည် မြတ်စွာဘုရားနှင့် အလွန်ရင်းနှီးကျွမ်းဝင်သူ ဖြစ်သောကြောင့် ထိုရင်းနှီးကျွမ်းဝင်မှုကို အခြေခံကာ တပည့်တော်သည် အကျိုးစီးပွားကို လိုလားသူဖြစ်ပါသည် ဟု နှလုံးသွင်းလျက် သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။

Iddhipāṭihāriyavaṇṇanā

ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယအဖွင့်

483-484. Atha bhagavā ayaṃ upāsako mayi paṭibāhantepi punappunaṃ yācatiyeva. ‘‘Handassa pāṭihāriyakaraṇe ādīnavaṃ dassemī’’ti cintetvā [Pg.322] ‘‘tīṇi kho’’tiādimāha. Tattha amāhaṃ bhikkhunti amuṃ ahaṃ bhikkhuṃ. Gandhārīti gandhārena nāma isinā katā, gandhāraraṭṭhe vā uppannā vijjā. Tattha kira bahū isayo vasiṃsu, tesu ekena katā vijjāti adhippāyo. Aṭṭīyāmīti aṭṭo pīḷito viya homi. Harāyāmīti lajjāmi. Jigucchāmīti gūthaṃ disvā viya jigucchaṃ uppādemi.

၄၈၃-၄၈၄. ထိုအခါ မြတ်စွာဘုရားသည် 'ဤဥပါသကာသည် ငါဘုရားက ငြင်းပယ်သော်လည်း အထပ်ထပ်တောင်းပန်နေ၏၊ ယခု ငါသည် သူ့အား တန်ခိုးပြာဋိဟာရိယ ပြုလုပ်ခြင်း၏ အပြစ်ကို ပြပါအံ့' ဟု ကြံစည်တော်မူကာ 'တီဏိ ခေါ' အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ - 'အမာဟံ ဘိက္ခုံ' ဟူသည်မှာ 'ငါသည် ထိုရဟန်းကို...' ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဂန္ဓာရီ' ဟူသည်မှာ 'ဂန္ဓာရ' ဟု အမည်ရသော ရသေ့တစ်ပါး ပြုပြင်ဖန်တီးထားသော အတတ်ပညာ၊ သို့မဟုတ် ဂန္ဓာရတိုင်း၌ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သော အတတ်ပညာ ဖြစ်သည်။ ထိုဂန္ဓာရတိုင်း၌ ရသေ့များစွာ နေထိုင်ကြသည်ဟု ကြားရပြီး ၎င်းတို့အနက် ရသေ့တစ်ပါး ပြုလုပ်ခဲ့သော အတတ်ပညာဟု ဆိုလိုသည်။ 'အဋ္ဋီယာမိ' ဟူသည်မှာ နှိပ်စက်ခံရသူကဲ့သို့ စိတ်ဆင်းရဲရခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'ဟရာယာမိ' ဟူသည်မှာ ရှက်နိုးခြင်း ဖြစ်မိသည်ကို ဆိုလိုသည်။ 'ဇီဂုစ္ဆာမိ' ဟူသည်မှာ မစင်ကို မြင်၍ စက်ဆုပ်ရသကဲ့သို့ စက်ဆုပ်ရွံရှာမိခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

Ādesanāpāṭihāriyavaṇṇanā

အာဒေသနာပါဋိဟာရိယအဖွင့်

485. Parasattānanti aññesaṃ sattānaṃ. Dutiyaṃ tasseva vevacanaṃ. Ādisatīti katheti. Cetasikanti somanassadomanassaṃ adhippetaṃ. Evampi te manoti evaṃ tava mano somanassito vā domanassito vā kāmavitakkādisampayutto vā. Dutiyaṃ tasseva vevacanaṃ. Itipi te cittanti iti tava cittaṃ, idañcidañca atthaṃ cintayamānaṃ pavattatīti attho. Maṇikā nāma vijjāti cintāmaṇīti evaṃ laddhanāmā loke ekā vijjā atthi. Tāya paresaṃ cittaṃ jānātīti dīpeti.

၄၈၅. 'ပရသတ္တာနံ' ဟူသည်မှာ အခြားသော သတ္တဝါတို့၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ ဒုတိယပုဒ် (ပရပုဂ္ဂလာနံ) သည် ထို 'ပရသတ္တာနံ' ဟူသော ပုဒ်၏ပင် ဝေဝုစ် (စကားလှယ်) ဖြစ်သည်။ 'အာဒိသတိ' ဟူသည်မှာ ပြောဆိုညွှန်ပြခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'စေတသိကံ' ဟူသော ဤနေရာ၌ သောမနဿနှင့် ဒေါမနဿ ဝေဒနာကို ရည်ညွှန်းလိုသည်။ 'ဧဝမ္ပိ တေ မနော' ဟူသည်မှာ ဤသို့ဖြင့် သင်၏စိတ်သည် သောမနဿ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီ၊ သို့မဟုတ် ဒေါမနဿ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီ၊ သို့မဟုတ် ကာမဝိတက် အစရှိသည်တို့နှင့် ယှဉ်တွဲလျက် ဖြစ်ပေါ်ခဲ့ပြီ ဟု ဆိုလိုသည်။ ဒုတိယမြောက် 'ဣတ္ထမ္ပိ တေ မနော' ဟူသော ဝါကျသည် ထို 'ဧဝမ္ပိ တေ မနော' ၏ပင် ဝေဝုစ် ဖြစ်သည်။ 'ဣတိပိ တေ စိတ္တံ' ဟူသည်မှာ ဤသို့ သင်၏စိတ်သည် ဤမည်သော အကြောင်းအရာကို ကြံစည်တွေးတောလျက် ဖြစ်ပေါ်နေသည် ဟု အနက်ရသည်။ 'မဏီကာ နာမ ဝိဇ္ဇာ' ဟူသည်မှာ လောက၌ 'စိန္တာမဏိ' ဟု အမည်ရသော၊ သူတစ်ပါး၏ စိတ်ကို သိနိုင်သော အတတ်ပညာတစ်မျိုး ရှိသည်။ ထိုအတတ်ပညာအားဖြင့် သူတစ်ပါး၏ စိတ်ကို သိနိုင်ကြောင်း ပြသလိုခြင်း ဖြစ်သည်။

Anusāsanīpāṭihāriyavaṇṇanā

အနုသာသနီပါဋိဟာရိယအဖွင့်

486. Evaṃ vitakkethāti nekkhammavitakkādayo evaṃ pavattentā vitakketha. Mā evaṃ vitakkayitthāti evaṃ kāmavitakkādayo pavattentā mā vitakkayittha. Evaṃ manasi karothāti evaṃ aniccasaññameva, dukkhasaññādīsu vā aññataraṃ manasi karotha. Mā evanti ‘‘nicca’’ntiādinā nayena mā manasi karittha. Idanti idaṃ pañcakāmaguṇikarāgaṃ pajahatha. Idaṃ upasampajjāti idaṃ catumaggaphalappabhedaṃ lokuttaradhammameva upasampajja pāpuṇitvā nipphādetvā viharatha. Iti bhagavā iddhividhaṃ iddhipāṭihāriyanti dasseti, parassa cittaṃ ñatvā kathanaṃ ādesanāpāṭihāriyanti. Sāvakānañca buddhānañca satataṃ dhammadesanā anusāsanīpāṭihāriyanti.

၄၈၆. 'ဧဝံ ဝိတက္ကေထ' ဟူသည်မှာ နေက္ခမ္မဝိတက် အစရှိသော ဤသို့သော အကြံအစည်များကိုသာ ဖြစ်ပေါ်စေလျက် ကြံစည်ကြကုန်လော့ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'မာ ဧဝံ ဝိတက္ကယိတ္ထ' ဟူသည်မှာ ကာမဝိတက် အစရှိသော ဤသို့သော အကြံအစည်များကို ဖြစ်ပေါ်စေလျက် မကြံစည်ကြကုန်လင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဧဝံ မနသိကရောထ' ဟူသည်မှာ ဤသို့ အနိစ္စသညာကိုသာလည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ဒုက္ခသညာ အစရှိသည်တို့အနက် တစ်မျိုးမျိုးသော သညာကိုသာလည်းကောင်း နှလုံးသွင်းကြကုန်လော့ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'မာ ဧဝံ' ဟူသည်မှာ 'နိစ္စံ' အစရှိသော နည်းလမ်းဖြင့် နှလုံးမသွင်းကြကုန်လင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဣဒံ' ဟူသည်မှာ ဤကာမဂုဏ်ငါးပါး၌ ဖြစ်သော ရာဂကို ပယ်စွန့်ကြကုန်လော့ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဣဒံ ဥပသမ္ပဇ္ဇ' ဟူသည်မှာ မဂ်လေးပါး ဖိုလ်လေးပါး အပြားရှိသော ဤလောကုတ္တရာတရားတော်ကို ရရှိပြီးမြောက်စေလျက် နေထိုင်ကြကုန်လော့ ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤသို့လျှင် မြတ်စွာဘုရားသည် ဣဒ္ဓိဝိဓအဘိညာဉ်ကို 'ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယ' ဟုလည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါး၏ စိတ်ကိုသိ၍ ညွှန်ပြပြောဆိုခြင်းကို 'အာဒေသနာပါဋိဟာရိယ' ဟုလည်းကောင်း၊ သာဝကတို့နှင့် ဘုရားရှင်တို့၏ အစဉ်မပြတ် တရားဟောကြားတော်မူခြင်းကို 'အနုသာသနီပါဋိဟာရိယ' ဟုလည်းကောင်း ပြသတော်မူသည်။

Tattha iddhipāṭihāriyena anusāsanīpāṭihāriyaṃ mahāmoggallānassa āciṇṇaṃ, ādesanāpāṭihāriyena anusāsanīpāṭihāriyaṃ dhammasenāpatissa. Devadatte saṃghaṃ bhinditvā pañca bhikkhusatāni gahetvā gayāsīse buddhalīḷāya tesaṃ dhammaṃ desante hi bhagavatā pesitesu dvīsu aggasāvakesu dhammasenāpati tesaṃ cittācāraṃ ñatvā dhammaṃ desesi[Pg.323], therassa dhammadesanaṃ sutvā pañcasatā bhikkhū sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu. Atha nesaṃ mahāmoggallāno vikubbanaṃ dassetvā dassetvā dhammaṃ desesi, taṃ sutvā sabbe arahattaphale patiṭṭhahiṃsu. Atha dvepi mahānāgā pañca bhikkhusatāni gahetvā vehāsaṃ abbhuggantvā veḷuvanamevāgamiṃsu. Anusāsanīpāṭihāriyaṃ pana buddhānaṃ satataṃ dhammadesanā, tesu iddhipāṭihāriyaādesanāpāṭihāriyāni saupārambhāni sadosāni, addhānaṃ na tiṭṭhanti, addhānaṃ atiṭṭhanato na niyyanti. Anusāsanīpāṭihāriyaṃ anupārambhaṃ niddosaṃ, addhānaṃ tiṭṭhati, addhānaṃ tiṭṭhanato niyyāti. Tasmā bhagavā iddhipāṭihāriyañca ādesanāpāṭihāriyañca garahati, anusāsanīpāṭihāriyaṃyeva pasaṃsati.

ထိုပြာဋိဟာရိယသုံးမျိုးတို့တွင် ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယနှင့်တကွ အနုသာသနီပါဋိဟာရိယကို ပြုခြင်းသည် အရှင်မဟာမောဂ္ဂလာန်ထေရ်၏ အမြဲလေ့ကျင့်လေ့ရှိသော အကျင့်ဖြစ်သည်။ အာဒေသနာပါဋိဟာရိယနှင့်တကွ အနုသာသနီပါဋိဟာရိယကို ပြုခြင်းသည် တရားစစ်သူကြီးဖြစ်တော်မူသော အရှင်သာရိပုတ္တရာ၏ လေ့ကျင့်လေ့ရှိသော အကျင့်ဖြစ်သည်။ ရှင်းလင်းတင်ပြရသော် - ဒေဝဒတ်သည် သံဃာကို သင်းခွဲ၍ ငါးရာသော ရဟန်းတို့ကို ခေါ်ဆောင်ကာ ဂယာသီသကျောက်ဖျာ၌ ဘုရားရှင်ကဲ့သို့ ဟန်ပန်ပြု၍ တရားဟောကြားနေစဉ်၊ မြတ်စွာဘုရား စေလွှတ်တော်မူလိုက်သော အဂ္ဂသာဝက နှစ်ပါးတို့တွင် တရားစစ်သူကြီးဖြစ်သော အရှင်သာရိပုတ္တရာသည် ထိုငါးရာသော ရဟန်းတို့၏ စိတ်အကြံကို သိတော်မူ၍ တရားဟောကြားခဲ့ရာ၊ အရှင်သာရိပုတ္တရာ၏ တရားဒေသနာကို နာယူရသဖြင့် ထိုရဟန်းငါးရာတို့သည် သောတာပတ္တိဖိုလ်၌ တည်ကြကုန်၏။ ထိုအခါ အရှင်မဟာမောဂ္ဂလာန်သည်လည်း ဆန်းကြယ်လှသော တန်ခိုးပြာဋိဟာမျိုးစုံကို ပြသကာ တရားဟောကြားခဲ့ရာ၊ ထိုတရားကို နာယူရသဖြင့် ရဟန်းအားလုံးတို့သည် အရဟတ္တဖိုလ်၌ တည်ကြကုန်၏။ ထို့နောက် ရဟန္တာကြီးနှစ်ပါးတို့သည် ထိုရဟန်းငါးရာကို ခေါ်ဆောင်ကာ ကောင်းကင်သို့ ပျံတက်၍ ဝေဠုဝန်ကျောင်းတော်သို့ ပြန်လည်ကြွရောက်လာကြသည်။ အနုသာသနီပါဋိဟာရိယသည်ကား ဘုရားရှင်တို့၏ အစဉ်မပြတ် ဟောကြားတော်မူသော တရားဒေသနာတော် ဖြစ်သည်။ ထိုသုံးမျိုးသော ပြာဋိဟာရိယတို့တွင် ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယနှင့် အာဒေသနာပါဋိဟာရိယတို့သည် အပြစ်တင်စရာရှိကုန်၏၊ အပြစ်နှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ကြာရှည်စွာ မတည်တံ့နိုင်ကြဘဲ ကြာရှည်စွာ မတည်တံ့နိုင်ခြင်းကြောင့် သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲမှ မထွက်မြောက်နိုင်ကြကုန်။ အနုသာသနီပါဋိဟာရိယသည်ကား ကဲ့ရဲ့ပြစ်တင်ဖွယ်မရှိ၊ အပြစ်ကင်းစင်သောကြောင့် ရာသက်ပန် ကြာရှည်စွာ တည်တံ့နိုင်၏။ ကြာရှည်စွာ တည်တံ့နိုင်ခြင်းကြောင့်လည်း သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်စေနိုင်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယနှင့် အာဒေသနာပါဋိဟာရိယတို့ကို ကဲ့ရဲ့တော်မူပြီး အနုသာသနီပါဋိဟာရိယကိုသာလျှင် ချီးမွမ်းတော်မူသည်။

Bhūtanirodhesakavatthuvaṇṇanā

ဘူတနိရောဓေသကဘိက္ခုဝတ္ထုအဖွင့်

487. Bhūtapubbanti idaṃ kasmā bhagavatā āraddhaṃ. Iddhipāṭihāriyaādesanāpāṭihāriyānaṃ aniyyānikabhāvadassanatthaṃ, anusāsanīpāṭihāriyasseva niyyānikabhāvadassanatthaṃ. Api ca sabbabuddhānaṃ mahābhūtapariyesako nāmeko bhikkhu hotiyeva. Yo mahābhūte pariyesanto yāva brahmalokā vicaritvā vissajjetāraṃ alabhitvā āgamma buddhameva pucchitvā nikkaṅkho hoti. Tasmā buddhānaṃ mahantabhāvappakāsanatthaṃ, idañca kāraṇaṃ paṭicchannaṃ, atha naṃ vivaṭaṃ katvā desentopi bhagavā ‘‘bhūtapubba’’ntiādimāha.

၄၈၇. မြတ်စွာဘုရားသည် 'ဘူတပုဗ္ဗံ' ဟူသော ဤစကားကို အဘယ်ကြောင့် စတင်ဟောကြားတော်မူသနည်း။ ဣဒ္ဓိပါဋိဟာရိယနှင့် အာဒေသနာပါဋိဟာရိယတို့၏ ဝဋ်ဆင်းရဲမှ မထွက်မြောက်နိုင်သော အဖြစ်ကို ပြသခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ အနုသာသနီပါဋိဟာရိယ၏သာလျှင် ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်နိုင်သော အဖြစ်ကို ပြသခြင်းငှာလည်းကောင်း စတင်ဟောကြားတော်မူအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် မဟာဘုတ် (ဓာတ်ကြီးလေးပါး) တို့၏ အကြွင်းမဲ့ချုပ်ရာကို ရှာဖွေလိုသဖြင့် ဗြဟ္မာ့ပြည်တိုင်အောင် လှည့်လည်ရှာဖွေခဲ့သော်လည်း ဖြေဆိုနိုင်မည့်သူကို မတွေ့ရှိသဖြင့် ပြန်လည်ရောက်ရှိလာကာ ဘုရားရှင်အားသာ မေးလျှောက်၍ ယုံမှားကင်းစင်ခဲ့ရသော 'မဟာဘူတပရိယေသက' (မဟာဘုတ်တို့၏ ချုပ်ရာကို ရှာဖွေသူ) မည်သော ရဟန်းတစ်ပါးသည် အလုံးစုံသော ဘုရားရှင်တို့၏ သာသနာတော်၌ ရှိမြဲပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဘုရားရှင်တို့၏ ကြီးကျယ်မြင့်မြတ်လှသော အဖြစ်ကို ထင်ရှားစေခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ ဖုံးကွယ်တိမ်မြုပ်နေသော ထိုအကြောင်းရင်းကို ဖွင့်ထုတ်ပြသလျက် ဟောကြားလိုတော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း မြတ်စွာဘုရားသည် 'ဘူတပုဗ္ဗံ' အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Tattha kattha nu khoti kismiṃ ṭhāne kiṃ āgamma kiṃ pattassa te anavasesā appavattivasena nirujjhanti. Mahābhūtakathā panesā sabbākārena visuddhimagge vuttā, tasmā sā tatova gahetabbā.

ထို 'ဘူတပုဗ္ဗံ' အစရှိသော စကားရပ်၌ - 'ကတ္ထ နု ခေါ' ဟူသည်မှာ အဘယ်နေရာ၌ သို့မဟုတ် အဘယ်သို့သော အာရုံသို့ ရောက်ရှိခြင်းကြောင့် ထိုမဟာဘုတ်တို့သည် အကြွင်းအကျန်မရှိ နောက်ထပ်မဖြစ်ခြင်းဖြင့် ချုပ်ငြိမ်းသွားပါသနည်း ဟု မေးမြန်းခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤမဟာဘူတကထာ (မဟာဘုတ်တို့အကြောင်း) ကိုမူ အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဝိသုဒ္ဓိမဂ်ကျမ်း၌ ဆိုအပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ထိုဝိသုဒ္ဓိမဂ်မှသာ ရှုဖွယ်ယူထိုက်ပေသည်။

488. Devayāniyo maggoti pāṭiyekko devalokagamanamaggo nāma natthi, iddhividhañāṇasseva panetaṃ adhivacanaṃ. Tena hesa yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vattento devalokaṃ yāti. Tasmā ‘‘taṃ devayāniyo maggo’’ti vuttaṃ. Yena cātumahārājikāti samīpe ṭhitampi bhagavantaṃ apucchitvā dhammatāya codito devatā mahānubhāvāti maññamāno upasaṅkami. Mayampi kho, bhikkhu, na jānāmāti buddhavisaye pañhaṃ [Pg.324] pucchitā devatā na jānanti, tenevamāhaṃsu. Atha kho so bhikkhu ‘‘mama imaṃ pañhaṃ na kathetuṃ na labbhā, sīghaṃ kathethā’’ti tā devatā ajjhottharati, punappunaṃ pucchati, tā ‘‘ajjhottharati no ayaṃ bhikkhu, handa naṃ hatthato mocessāmā’’ti cintetvā ‘‘atthi kho bhikkhu cattāro mahārājāno’’tiādimāhaṃsu. Tattha abhikkantatarāti atikkamma kantatarā. Paṇītatarāti vaṇṇayasaissariyādīhi uttamatarā etena nayena sabbavāresu attho veditabbo.

၄၈၈. ‘ဒေဝယာနီယော မဂ္ဂေါ’ဟူသည် အသီးအခြား သီးသန့်ဖြစ်သော နတ်ပြည်သွားလမ်းဟူ၍ မရှိပေ။ စင်စစ်အားဖြင့် ဤအမည်သည် ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏ်၏ အမည်သာ ဖြစ်သည်။ အကြောင်းမူကား ထိုရဟန်းသည် ထိုဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏ်ဖြင့် ဗြဟ္မပြည်တိုင်အောင်လည်း ကိုယ်ဖြင့် မိမိအလိုအတိုင်း ဖြစ်စေလျက် နတ်ပြည်သို့ သွားနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ထိုဉာဏ်ကို ‘ဒေဝယာနီယော မဂ္ဂေါ’ဟူ၍ (အရှင်အာနန္ဒာက) မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ယေန စာတုမဟာရာဇိကာ’ဟူသည်မှာ အနီးအပါး၌ ရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားအား မမေးမြန်းဘဲ၊ ဓမ္မတာအတိုင်း တိုက်တွန်းအပ်သည်ဖြစ်၍ ‘နတ်တို့သည် ကြီးမြတ်သော တန်ခိုးအာနုဘော် ရှိကြကုန်၏’ဟု ထင်မှတ်ကာ ချဉ်းကပ်သွားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘မယံပိ ခေါ ဘိက္ခု န ဇာနာမ’ဟူသည်မှာ ဘုရားရှင်၏ အရာဖြစ်သော ပြဿနာကို မေးမြန်းခြင်းခံရသော နတ်တို့သည် မသိကြသဖြင့် ဤသို့ ပြောဆိုကြခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုအခါ ထိုရဟန်းသည် ‘ငါ၏ ဤပြဿနာကို မဖြေဘဲ မနေအပ်၊ လျင်မြန်စွာ ဖြေကြကုန်လော့’ဟု ထိုနတ်တို့ကို ဖိအားပေး လွှမ်းမိုးကာ ထပ်ကာထပ်ကာ မေးမြန်း၏။ ထိုနတ်တို့သည် ‘ဤရဟန်းသည် ငါတို့ကို ဖိအားပေးနေ၏၊ ယခု သူ့လက်မှ လွတ်အောင် ရုန်းထွက်ကြစို့’ဟု ကြံစည်ပြီး ‘အတ္ထိ ခေါ ဘိက္ခု စတ္တာရော မဟာရာဇာနော’စသည်ဖြင့် ပြောဆိုကြလေသည်။ ထိုစကားရပ်၌ ‘အဘိက္ကန္တတရာ’ဟူသည် လွန်ကဲ၍ သာ၍ နှစ်သက်ဖွယ် ကောင်းသူများ ဖြစ်သည်။ ‘ပဏီတတရာ’ဟူသည်မှာ အဆင်း၊ အခြံအရံ၊ အစိုးရခြင်း စသည်တို့ဖြင့် သာ၍ မြတ်သူများ ဖြစ်သည်။ ဤနည်းဖြင့် အလုံးစုံသော ဝါရတို့၌ အဓိပ္ပာယ်ကို သိရှိအပ်၏။

491-493. Ayaṃ pana viseso – sakko kira devarājā cintesi ‘‘ayaṃ pañho buddhavisayo, na sakkā aññena vissajjituṃ, ayañca bhikkhu aggiṃ pahāya khajjopanakaṃ dhamanto viya, bheriṃ pahāya udaraṃ vādento viya ca, loke aggapuggalaṃ sammāsambuddhaṃ pahāya devatā pucchanto vicarati, pesemi naṃ satthusantika’’nti. Tato punadeva so cintesi ‘‘sudūrampi gantvā satthu santikeva nikkaṅkho bhavissati. Atthi ceva puggalo nāmesa, thokaṃ tāva āhiṇḍanto kilamatu pacchā jānissatī’’ti. Tato taṃ ‘‘ahampi kho’’tiādimāha. Brahmayāniyopi devayāniyasadisova. Devayāniyamaggoti vā brahmayāniyamaggoti vā dhammasetūti vā ekacittakkhaṇikaappanāti vā sanniṭṭhānikacetanāti vā mahaggatacittanti vā abhiññāñāṇanti vā sabbametaṃ iddhividhañāṇasseva nāmaṃ.

၄၉၁-၄၉၃. ဤနေရာ၌ ထူးခြားချက်မှာ နတ်တို့၏အရှင် သိကြားမင်းသည် ဤသို့ ကြံစည်သည်ဟု ကြားသိရ၏ - ‘ဤပြဿနာသည် ဘုရားရှင်၏ အရာတော်သာ ဖြစ်သဖြင့် အခြားသူတစ်ပါး ဖြေဆိုရန် မစွမ်းနိုင်ပေ။ ဤရဟန်းသည်လည်း မီးပုံကြီးကို စွန့်ပယ်၍ ပိုးစုန်းကြူးကို မှုတ်သူကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ စည်ကြီးကို စွန့်ပယ်၍ ဗိုက်ကို တီးခေါက်သူကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ လောက၌ အမြတ်ဆုံးပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်သော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရားကို စွန့်ပယ်ကာ နတ်တို့ကို မေးမြန်း၍ လှည့်လည်နေ၏။ ထိုရဟန်းအား မြတ်စွာဘုရားထံသို့ စေလွှတ်မည်’ဟု ကြံစည်လေသည်။ ထို့နောက် တစ်ဖန် သိကြားမင်းသည် ‘အလွန်ဝေးကွာသော အရပ်သို့ သွားရောက်ပြီးမှသာ မြတ်စွာဘုရား၏ အထံတော်၌ ယုံမှားကင်းစင်သူ ဖြစ်လိမ့်မည်။ ဤကဲ့သို့သော ပုဂ္ဂိုလ်မျိုးသည် ရှိစမြဲပင် ဖြစ်သည်။ လောလောဆယ် အနည်းငယ် လှည့်လည်ပြီး ပင်ပန်းပါစေဦးတော့၊ နောက်မှ သိလိမ့်မည်’ဟု ကြံစည်ပြန်သည်။ ထိုသို့ ကြံစည်ပြီးနောက် ထိုရဟန်းအား ‘အဟံပိ ခေါ’စသည်ဖြင့် လျှောက်ထားခဲ့သည်။ ဗြဟ္မယာနီယလမ်းသည်လည်း ဒေဝယာနီယလမ်းနှင့် တူသည်သာ ဖြစ်သည်။ စင်စစ်အားဖြင့် ဒေဝယာနီယမဂ္ဂ၊ ဗြဟ္မယာနီယမဂ္ဂ၊ ဓမ္မသေတု (တရားတံတား)၊ တစ်ခုသော စိတ္တက္ခဏရှိသော အပ္ပနာ၊ ဆုံးဖြတ်တတ်သော စေတနာ၊ မဟဂ္ဂုတ်စိတ်၊ အထူးသိတတ်သော အဘိညာဏ်ဉာဏ် ဟူသော ဤအမည်အားလုံးသည် ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏ်၏ အမည်များသာ ဖြစ်ကြသည်။

494. Pubbanimittanti āgamanapubbabhāge nimittaṃ sūriyassa udayato aruṇuggaṃ viya. Tasmā idāneva brahmā āgamissati, evaṃ mayaṃ jānāmāti dīpayiṃsu. Pāturahosīti pākaṭo ahosi. Atha kho so brahmā tena bhikkhunā puṭṭho attano avisayabhāvaṃ ñatvā sacāhaṃ ‘‘na jānāmī’’ti vakkhāmi, ime maṃ paribhavissanti, atha jānanto viya yaṃ kiñci kathessāmi, ayaṃ me bhikkhu veyyākaraṇena anāraddhacitto vādaṃ āropessati. ‘‘Ahamasmi bhikkhu brahmā’’tiādīni pana me bhaṇantassa na koci vacanaṃ saddahissati. Yaṃnūnāhaṃ vikkhepaṃ katvā imaṃ bhikkhuṃ satthusantikaṃyeva peseyyanti cintetvā ‘‘ahamasmi bhikkhu brahmā’’tiādimāha.

၄၉၄. ‘ပုဗ္ဗနိမိတ္တံ’ဟူသော စကားဖြင့် နေမင်း မထွက်ပေါ်မီ အရုဏ်ဦးသည် ရှေ့ပြေးနိမိတ် ဖြစ်သကဲ့သို့၊ ဤအတူ ဗြဟ္မာမင်း မလာရောက်မီ ရှေ့အဖို့၌ ဖြစ်ပေါ်သော နိမိတ်အမှတ်အသားသည် ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် ‘ယခုပင် မဟာဗြဟ္မာ လာတော့မည်ကို ငါတို့ ဤသို့ သိကြရကုန်၏’ဟု အဓိပ္ပာယ်ကို ဖော်ပြကြသည်။ ‘ပါတုရဟောသိ’ဟူသည် ထင်ရှားစွာ ပေါ်ပေါက်လာခဲ့ပြီဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုအခါ ထိုမဟာဗြဟ္မာသည် ထိုရဟန်း၏ မေးမြန်းခြင်းကို ခံရသော် မိမိ၏ အရာမဟုတ် (မိမိမသိသော အချက်ဖြစ်သည်) ကို သိရှိသဖြင့် ‘ငါသည် မသိပါ’ဟု အကယ်၍ ပြောဆိုပါက ဤဗြဟ္မာအပေါင်းတို့သည် ငါ့ကို အထင်သေးကြပေလိမ့်မည်။ သို့မဟုတ် သိသယောင် ဆောင်၍ တစ်စုံတစ်ခုကို ပြောဆိုမိပါကလည်း ဤရဟန်းသည် ငါ၏အဖြေကို မကျေနပ်သဖြင့် အပြစ်တင် စောဒကတက်ပေလိမ့်မည်။ ‘ငါသည် ဗြဟ္မာကြီး ဖြစ်၏’စသည်ဖြင့် ငါပြောဆိုနေပါက ငါ့စကားကို တစ်စုံတစ်ယောက်မျှ မယုံကြည်ဘဲ မနေပေ (ယုံကြည်ကြမည်သာ ဖြစ်သည်)။ သို့ဖြစ်၍ ငါသည် စကားလွှဲကာ တိမ်းရှောင်ပြီး ဤရဟန်းကို မြတ်စွာဘုရားထံသို့သာ စေလွှတ်လိုက်လျှင် ကောင်းလေစွ’ဟု ကြံစည်ပြီးမှ ‘အဟမသ္မိ ဘိက္ခု ဗြဟ္မာ’စသော စကားကို ပြောဆိုခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

495-496. Ekamantaṃ [Pg.325] apanetvāti kasmā evamakāsi? Kuhakattā. Bahiddhā pariyeṭṭhinti telatthiko vālikaṃ nippīḷiyamāno viya yāva brahmalokā bahiddhā pariyesanaṃ āpajjati.

၄၉၅-၄၉၆. ‘ဧကမန္တံ အပနေတွာ’ (တစ်နေရာသို့ ဖယ်ထုတ်၍ ဆောင်သွားခြင်း) ဟူသည်မှာ အဘယ်ကြောင့် ဤသို့ ပြုလုပ်ရသနည်းဟူမူ— ဟန်ဆောင်ကြွားဝါတတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ‘ဗဟိဒ္ဓါ ပရိယေဋ္ဌိံ’ ဟူသည်မှာ ဆီလိုချင်သောသူသည် သဲကို ညှစ်၍ ဆီရှာသကဲ့သို့ ဗြဟ္မပြည်တိုင်အောင် မြတ်စွာဘုရားမှ ပြင်ပ၌ လှည့်လည်ရှာဖွေခြင်းသို့ ရောက်ရသည်ကို ဆိုလိုသည်။

497. Sakuṇanti kākaṃ vā kulalaṃ vā. Na kho eso, bhikkhu, pañho evaṃ pucchitabboti idaṃ bhagavā yasmā padesenesa pañho pucchitabbo, ayañca kho bhikkhu anupādinnakepi gahetvā nippadesato pucchati, tasmā paṭisedheti. Āciṇṇaṃ kiretaṃ buddhānaṃ, pucchāmūḷhassa janassa pucchāya dosaṃ dassetvā pucchaṃ sikkhāpetvā pucchāvissajjanaṃ. Kasmā? Pucchituṃ ajānitvā paripucchanto duviññāpayo hoti. Pañhaṃ sikkhāpento pana ‘‘kattha āpo cā’’tiādimāha.

၄၉၇. ‘သကုဏံ’ဟူသည် ကျီး သို့မဟုတ် စွန်ကို ဆိုလိုသည်။ ‘န ခေါ ဧသော ဘိက္ခု ပေဥှာ ဧဝံ ပုစ္ဆိတဗ္ဗော’ဟူသော ပါဌ်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရား တားမြစ်တော်မူခြင်းမှာ အကြောင်းရှိ၏။ ဤပြဿနာကို သက်ရှိထင်ရှားရှိသော ဥပါဒိန္နကမဟာဘုတ်ဟူသော တစ်စိတ်တစ်ပိုင်းအားဖြင့်သာ မေးမြန်းသင့်သော်လည်း ထိုရဟန်းသည် သက်မဲ့ဖြစ်သော အနုပါဒိန္နကမဟာဘုတ်တို့ကိုပါ ထည့်သွင်း၍ အကြွင်းမဲ့ သိမ်းကျုံးမေးမြန်းနေသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ မေးခွန်းမေးရာ၌ တွေဝေနေသောသူအား မေးခွန်း၏အပြစ်ကို ပြသ၍၊ မေးနည်းစနစ်ကို သင်ကြားပေးပြီးမှ ပြဿနာကို ဖြေဆိုတော်မူခြင်းသည် ဘုရားရှင်တို့၏ ထုံးတမ်းစဉ်လာ ဓမ္မတာဖြစ်သည်ဟု ကြားသိရသည်။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ— မေးပုံမေးနည်းကို မသိဘဲ မေးမြန်းနေသူသည် (မိမိမေးလိုသော အချက်ကို) သူတစ်ပါး နားလည်အောင် ရှင်းပြရန် ခက်ခဲသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ မြတ်စွာဘုရားသည် မေးခွန်းမေးနည်းကို သင်ကြားပြသပေးလိုသဖြင့် ‘ကတ္ထ အာပေါ စ’စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

498. Tattha na gādhatīti na patiṭṭhāti, ime cattāro mahābhūtā kiṃ āgamma appatiṭṭhā bhavantīti attho. Upādinnaṃyeva sandhāya pucchati. Dīghañca rassañcāti saṇṭhānavasena upādārūpaṃ vuttaṃ. Aṇuṃ thūlanti khuddakaṃ vā mahantaṃ vā, imināpi upādārūpe vaṇṇamattameva kathitaṃ. Subhāsubhanti subhañca asubhañca upādārūpameva kathitaṃ. Kiṃ pana upādārūpaṃ subhanti asubhanti atthi? Natthi. Iṭṭhāniṭṭhārammaṇaṃ paneva kathitaṃ. Nāmañca rūpañcāti nāmañca dīghādibhedaṃ rūpañca. Uparujjhatīti nirujjhati, kiṃ āgamma asesametaṃ nappavattatīti.

၄၉၈. ထိုဂါထာ၌ ‘န ဂါဓတိ’ဟူသည် မတည်နိုင်သနည်းဟု ဆိုလိုသည်။ ဤမဟာဘုတ်လေးပါးတို့သည် အဘယ်အရာကို အမှီပြု၍ ဖြစ်တည်ရာ မရကြသနည်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ဤပြဿနာကို သက်ရှိ (ဥပါဒိန္နက) မဟာဘုတ်ကိုသာ ရည်ရွယ်၍ မေးမြန်းခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ဒီဃဉ္စ ရဿဉ္စ’ဟူသည် အရှည်၊ အတို ပုံသဏ္ဌာန်အားဖြင့် ဥပါဒါရုပ်ကို မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘အဏုံ ထူလံ’ဟူသည် အငယ် သို့မဟုတ် အကြီးကို ဆိုလိုသည်။ ဤစကားဖြင့်လည်း ဥပါဒါရုပ်၌ အဆင်းအရောင်မျှကိုသာ ဟောကြားတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘သုဘာသုဘံ’ ဟူသော စကားဖြင့် တင့်တယ်သောရုပ်၊ မတင့်တယ်သောရုပ် တည်းဟူသော ဥပါဒါရုပ်ကိုသာ ဟောတော်မူသည်။ စင်စစ်အားဖြင့် ဥပါဒါရုပ်၌ တင့်တယ်သောရုပ်၊ မတင့်တယ်သောရုပ်ဟူ၍ သီးခြားရှိသလောဟူမူ— မရှိပေ။ သို့သော်လည်း ဣဋ္ဌာရုံနှင့် အနိဋ္ဌာရုံကို ရည်ညွှန်း၍ ဤသို့ ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘နာမဉ္စ ရူပဉ္စ’ဟူသည် နာမ်ခန္ဓာလေးပါးနှင့် အရှည်အစရှိသော အပြားရှိသော ရုပ်တရားကို ဆိုလိုသည်။ ‘ဥပရုဇ္ဈတိ’ဟူသည် ချုပ်ငြိမ်းသနည်းဟု ဆိုလိုသည်။ အဘယ်အရာကို အမှီပြု၍ ဤနာမ်ရုပ်နှစ်ပါးသည် အကြွင်းအကျန်မရှိဘဲ မဖြစ်ပေါ်တော့ဘဲ ချုပ်ငြိမ်းပါသနည်းဟု ဆိုလိုသည်။

Evaṃ pucchitabbaṃ siyāti pucchaṃ dassetvā idāni vissajjanaṃ dassento tatra veyyākaraṇaṃ bhavatīti vatvā – ‘‘viññāṇa’’ntiādimāha.

‘ဤသို့ မေးမြန်းသင့်သည်’ဟု မေးနည်းကို ပြသတော်မူပြီးနောက်၊ ယခုအခါ အဖြေကို ဖော်ပြလိုသဖြင့် ‘တတြ ဝေယျာကရဏံ ဘဝတိ’ (ထိုမေးခွန်း၏ အဖြေသည် ဤသို့ ဖြစ်၏) ဟု မိန့်ကြားတော်မူကာ ‘ဝိညာဏံ’စသော အဖြေဂါထာကို ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။

499. Tattha viññātabbanti viññāṇaṃ nibbānassetaṃ nāmaṃ, tadetaṃ nidassanābhāvato anidassanaṃ. Uppādanto vā vayanto vā ṭhitassa aññathattanto vā etassa natthīti anantaṃ. Pabhanti panetaṃ kira titthassa nāmaṃ, tañhi papanti etthāti papaṃ, pakārassa pana bhakāro kato. Sabbato pabhamassāti sabbatopabhaṃ. Nibbānassa kira yathā mahāsamuddassa yato yato otaritukāmā honti, taṃ tadeva titthaṃ, atitthaṃ nāma natthi. Evameva aṭṭhatiṃsāya kammaṭṭhānesu yena yena mukhena nibbānaṃ otaritukāmā honti, taṃ tadeva titthaṃ, nibbānassa atitthaṃ nāma natthi. Tena vuttaṃ ‘‘sabbatopabha’’nti. Ettha āpo cāti ettha [Pg.326] nibbāne idaṃ nibbānaṃ āgamma sabbametaṃ āpotiādinā nayena vuttaṃ upādinnaka dhammajātaṃ nirujjhati, appavattaṃ hotīti.

၄၉၉. ထိုဂါထာ၌ ထူးသောအရိယာမဂ်ဉာဏ်ဖြင့် မျက်မှောက်ထင်ထင် သိအပ်သောကြောင့် ‘ဝိညာဏံ’ ဟု ဆိုအပ်၏၊ ၎င်းသည် နိဗ္ဗာန်၏ အမည်ဖြစ်သည်။ ထိုနိဗ္ဗာန်သည် မျက်စိဖြင့် မမြင်အပ်သောကြောင့် (သို့မဟုတ် ညွှန်ပြစရာ ဥပမာမရှိသောကြောင့်) ‘အနိဒဿနံ’ မည်၏။ ထိုနိဗ္ဗာန်အား ဖြစ်ခြင်း၊ ပျက်ခြင်း သို့မဟုတ် တည်ရှိနေစဉ် တစ်မျိုးတစ်ဖုံ ပြောင်းလဲခြင်းတည်းဟူသော အပိုင်းအခြား မရှိသောကြောင့် ‘အနန္တံ’ မည်၏။ ‘ပဘံ’ ဟူသော အမည်သည် ရေဆိပ်၏ အမည်ဖြစ်သည်ဟု ကြားသိရသည်။ အကြောင်းမူကား ထိုနေရာ၌ လူအများ ရေသောက်ကြသောကြောင့် ‘ပပံ’ ဟု ခေါ်ပြီး၊ ပ-အက္ခရာကို ဘ-အက္ခရာအဖြစ် ပြောင်းလဲထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုနိဗ္ဗာန်၌ အလုံးစုံသော ကမ္မဋ္ဌာန်းတည်းဟူသော တံခါးပေါက်အားဖြင့် သက်ဆင်းဝင်ရောက်ရာ ရေဆိပ်ပမာ ဝင်ပေါက်ရှိသောကြောင့် ‘သဗ္ဗတောပဘံ’ မည်၏။ ဥပမာအားဖြင့် မဟာသမုဒ္ဒရာသို့ အကြင်အကြင် အရပ်မှ သက်ဆင်းလိုပါက ထိုထိုနေရာသည်ပင် ရေဆိပ်ဖြစ်၍ ရေဆိပ်မဟုတ်သောနေရာဟူ၍ မရှိသကဲ့သို့၊ ဤအတူပင် ၃၈ ပါးသော ကမ္မဋ္ဌာန်းတို့တွင် မိမိသက်ဆင်းလိုရာ ကမ္မဋ္ဌာန်းတည်းဟူသော တံခါးပေါက်သည်ပင် ရေဆိပ်ပမာ ဝင်ပေါက်ဖြစ်သဖြင့် ရေဆိပ်မဟုတ်သော ကမ္မဋ္ဌာန်းဟူ၍ မရှိပေ။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ‘သဗ္ဗတောပဘံ’ ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။ ‘ဧတ္ထ အာပေါ စ’ ဟူသည်မှာ ဤနိဗ္ဗာန်၌ (ဤနိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြု၍ ဆိုက်ရောက်ခြင်းဖြင့်) အာပေါအစရှိသော နည်းလမ်းအားဖြင့် ဟောကြားအပ်သော သက်ရှိခန္ဓာ၌ တည်ရှိသော ရုပ်နာမ်တရားအားလုံးသည် ချုပ်ငြိမ်း၍ နောက်ထပ် မဖြစ်ပေါ်တော့ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

Idānissa nirujjhanūpāyaṃ dassento ‘‘viññāṇassa nirodhena etthetaṃ uparujjhatī’’ti āha. Tattha viññāṇanti carimakaviññāṇampi abhisaṅkhāraviññāṇampi, carimakaviññāṇassāpi hi nirodhena etthetaṃ uparujjhati. Vijjhātadīpasikhā viya apaṇṇattikabhāvaṃ yāti. Abhisaṅkhāraviññāṇassāpi anuppādanirodhena anuppādavasena uparujjhati. Yathāha ‘‘sotāpattimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena ṭhapetvā sattabhave anamatagge saṃsāre ye uppajjeyyuṃ nāmañca rūpañca etthete nirujjhantī’’ti sabbaṃ cūḷaniddese vuttanayeneva veditabbaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

ယခုအခါ၌ ထိုဥပါဒိန္နကရုပ်နာမ်အပေါင်း၏ ချုပ်ရာအကြောင်းကို ပြသတော်မူလိုသဖြင့် “ဝိညာဏဿ နိရောဓေန ဧတ္ထေတံ ဥပရုဇ္ဈတိ” ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။ ထိုပါဠိ၌ “ဝိညာဉ်” ဟူသည် နောက်ဆုံးဖြစ်သော ဝိညာဉ် (စရိမကဝိညာဉ်) ကိုလည်းကောင်း၊ ပြုစီမံတတ်သော ဝိညာဉ် (အဘိသင်္ခါရဝိညာဉ်) ကိုလည်းကောင်း ဆိုလိုသည်။ နောက်ဆုံးဖြစ်သော ဝိညာဉ်၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကြောင့် ဤနိဗ္ဗာန်၌ ဤဥပါဒိန္နကရုပ်နာမ်အပေါင်းသည် ချုပ်ငြိမ်း၏။ ငြိမ်းသွားသော ဆီမီးတောက်ကဲ့သို့ နာမည်ပညတ်မျှပင် မရှိတော့သည့် အဖြစ်သို့ ရောက်သွား၏။ ပြုစီမံတတ်သော ဝိညာဉ်၏လည်း နောက်ထပ်ဖြစ်ခြင်းမရှိဘဲ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းဖြင့် (နောက်ထပ် မဖြစ်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့်သာ) ချုပ်ငြိမ်း၏။ “သောတာပတ္တိမဂ်ဉာဏ်ဖြင့် ပြုစီမံတတ်သော ဝိညာဉ်ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကြောင့် ခုနစ်ဘဝတို့ကို ချန်ထား၍ အစမထင်သော သံသရာ၌ ဖြစ်ပေါ်နိုင်သော နာမ်နှင့် ရုပ်တရားတို့သည် ဤနိဗ္ဗာန်၌ ချုပ်ငြိမ်းကုန်၏” ဟု စူဠနိဒ္ဒေသ၌ ဟောကြားတော်မူသည့် နည်းလမ်းအတိုင်းသာ အလုံးစုံကို သိမှတ်အပ်၏။ အလုံးစုံသော ဝါရ၌ ကြွင်းသော အနက်အဓိပ္ပာယ်တို့သည် ထင်ရှားလှပေတော့သည်။

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

ဤသို့ဖြင့် သုမင်္ဂလဝိလာသိနီအမည်ရှိသော ဒီဃနိကာယ်အဋ္ဌကထာ၌—

Kevaṭṭasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

ကေဝဋ်သုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

12. Lohiccasuttavaṇṇanā

၁၂. လောဟိစ္စသုတ်အဖွင့်

Lohiccabrāhmaṇavatthuvaṇṇanā

လောဟိစ္စပုဏ္ဏားဝတ္ထုအဖွင့်

501. Evaṃ [Pg.327] me sutaṃ…pe… kosalesūti lohiccasuttaṃ. Tatrāyaṃ anuttānapadavaṇṇanā. Sālavatikāti tassa gāmassa nāmaṃ, so kira vatiyā viya samantato sālapantiyā parikkhitto. Tasmā sālavatikāti vuccati. Lohiccoti tassa brāhmaṇassa nāmaṃ.

၅၀၁. “ဧဝံ မေ သုတံ... ပ... ကောသလေသု” အစရှိသော ဤသုတ်သည် လောဟိစ္စသုတ် ဖြစ်သည်။ ထိုလောဟိစ္စသုတ်၌ မပေါ်လွင်သော ပုဒ်တို့၏ ဖွင့်ဆိုချက်မှာ အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်သည်။ “သာလဝတိကာ” ဟူသည် ထိုရွာ၏ အမည်တည်း။ ထိုရွာသည် ခြံစည်းရိုးကဲ့သို့ ပတ်ပတ်လည်၌ အင်ကြင်းပင်တန်းများဖြင့် ကာရံလျက် တည်ရှိသောကြောင့် “သာလဝတိကာ” ဟု ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ “လောဟိစ္စ” ဟူသည် ထိုပုဏ္ဏား၏ အမည်တည်း။

502-503. Pāpakanti parānukampā virahitattā lāmakaṃ, na pana ucchedasassatānaṃ aññataraṃ. Uppannaṃ hotīti jātaṃ hoti, na kevalañca citte jātamattameva. So kira tassa vasena parisamajjhepi evaṃ bhāsatiyeva. Kiñhi paro parassāti paro yo anusāsīyati, so tassa anusāsakassa kiṃ karissati. Attanā paṭiladdhaṃ kusalaṃ dhammaṃ attanāva sakkatvā garuṃ katvā vihātabbanti vadati.

၅၀၂-၅၀၃. “ပါပကံ” ဟူသည် သူတစ်ပါးအပေါ် သနားကြင်နာမှု ကင်းမဲ့သောကြောင့် ယုတ်ညံ့သော အယူကို ဆိုလိုသည်။ ယင်းသည် ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိ သို့မဟုတ် သဿတဒိဋ္ဌိ နှစ်မျိုးလုံးတွင် မည်သည့်အယူမျှ မဟုတ်ပေ။ “ဥပ္ပန္နံ ဟောတိ” ဟူသည် စိတ်ထဲ၌ ဖြစ်ရုံမျှ သက်သက်သာ မဟုတ်ဘဲ အယူအဆ ဖြစ်ပေါ်ပြီး ဖြစ်သည်ကို ဆိုလိုသည်။ ထိုလောဟိစ္စပုဏ္ဏားသည် ထိုအယူဝါဒအတိုင်း ပရိသတ်အလယ်၌လည်း ဤသို့ပင် ထုတ်ဖော်ပြောဆိုလေ့ရှိသည်။ “ကိဉှိ ပရော ပရဿ” ဟူသည် ဆုံးမသွန်သင်ခြင်း ခံရသောသူသည် ထိုဆုံးမသွန်သင်သူ ဆရာအတွက် အဘယ်အကျိုးကို ပြုနိုင်မည်နည်း။ မိမိရရှိထားသော အပြစ်ကင်းသည့် တရား (ဝိမောက္ခတရား) ကို မိမိကိုယ်တိုင်သာ ရိုသေလေးမြတ်စွာ ကျင့်ကြံလျက် နေထိုင်ရမည်ဟု ဆိုလိုသည်။

504-407. Rosikaṃ nhāpitaṃ āmantesīti rosikāti evaṃ itthiliṅgavasena laddhanāmaṃ nhāpitaṃ āmantesi. So kira bhagavato āgamanaṃ sutvā cintesi – ‘‘vihāraṃ gantvā diṭṭhaṃ nāmaṃ bhāro, gehaṃ pana āṇāpetvā passissāmi ceva yathāsatti ca āgantukabhikkhaṃ dassāmī’’ti, tasmā evaṃ nhāpitaṃ āmantesi.

၅၀၄-၄၀၇. “ရောသိကံ နှာပိတံ အာမန္တေသိ” ဟူသည် “ရောသိကာ” ဟူသော ဣတ္ထိလိန်အမည်ရှိသည့် ဆတ္တာသည် (ရေချိုးပေးရသူ) ကို ခေါ်၍ ပြောဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုလောဟိစ္စပုဏ္ဏားသည် မြတ်စွာဘုရား ကြွလာတော်မူကြောင်း ကြားသိရသောအခါ “ကျောင်းသို့သွား၍ ဖူးမြင်ရခြင်းသည် ဝန်လေးဖွယ် ဖြစ်၏။ သို့ရာတွင် အိမ်သို့ ပင့်ဆောင်၍ ဖူးမြင်ရမည်ဖြစ်ပြီး တတ်နိုင်သမျှ အာဂန္တုကဆွမ်းကိုလည်း ကပ်လှူရပေမည်” ဟု ကြံစည်ခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် ဆတ္တာသည်ကို ထိုကဲ့သို့ ခေါ်ယူစေခိုင်းခြင်း ဖြစ်သည်။

508. Piṭṭhito piṭṭhitoti kathāphāsukatthaṃ pacchato pacchato anubandho hoti. Vivecetūti vimocetu, taṃ diṭṭhigataṃ vinodetūti vadati. Ayaṃ kira upāsako lohiccassa brāhmaṇassa piyasahāyako. Tasmā tassa atthakāmatāya evamāha. Appeva nāma siyāti ettha paṭhamavacanena bhagavā gajjati, dutiyavacanena anugajjati. Ayaṃ kirettha adhippāyo – rosike etadatthameva mayā cattāri asaṅkhyeyyāni. Kappasatasahassañca vividhāni dukkarāni karontena pāramiyo pūritā, etadatthameva sabbaññutaññāṇaṃ paṭividdhaṃ, na me lohiccassa diṭṭhigataṃ bhindituṃ bhāroti, imamatthaṃ dassento paṭhamavacanena bhagavā gajjati. Kevalaṃ rosike [Pg.328] lohiccassa mama santike āgamanaṃ vā nisajjā vā allāpasallāpo vā hotu, sacepi lohiccasadisānaṃ satasahassassa kaṅkhā hoti, paṭibalo ahaṃ vinodetuṃ lohiccassa pana ekassa diṭṭhivinodane mayhaṃ ko bhāroti imamatthaṃ dassento dutiyavacanena bhagavā anugajjatīti veditabbo.

၅၀၈. “ပိဋ္ဌိတော ပိဋ္ဌိတော” ဟူသည် စကားစမြည် ပြောဆိုရ လွယ်ကူစေရန် နောက်ကွယ်မှ အစဉ်တစိုက် လိုက်ပါသွားခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ “ဝိဝေစေတု” ဟူသည် ထိုမိစ္ဆာအယူမှ လွတ်ကင်းစေတော်မူပါ၊ ပယ်ဖျောက်ပေးတော်မူပါဟု လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုဥပါသကာသည် လောဟိစ္စပုဏ္ဏား၏ ချစ်ကျွမ်းဝင်သော မိတ်ဆွေဖြစ်သဖြင့် သူ၏အကျိုးစီးပွားကို လိုလားသောကြောင့် ဤသို့ လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ “အပ္ပေဝ နာမ သိယာ” ဟူသော ဤပါဌ်၌ မြတ်စွာဘုရားသည် ပထမစကားတော်ဖြင့် ရဲရဲဝံ့ဝံ့ ကြုံးဝါးတော်မူပြီး၊ ဒုတိယစကားတော်ဖြင့် ထပ်ဆင့်၍ ကြုံးဝါးတော်မူသည်။ ဤနေရာ၌ ဘုရားရှင်၏ အလိုတော်မှာ— “ရောသိက... ဤကဲ့သို့ သူတစ်ပါး၏ အယူမှားကို ဖယ်ရှားပေးရန် အကျိုးငှာသာလျှင် ငါသည် လေးအသင်္ချေနှင့် ကမ္ဘာတစ်သိန်းပတ်လုံး ထူးခြားခဲယဉ်းလှစွာသော ပါရမီတော်တို့ကို ဖြည့်ကျင့်ခဲ့ရသည်။ ဤသူတစ်ပါး၏ အယူမှားကို ကင်းစင်စေရန် အလို့ငှာသာလျှင် သဗ္ဗညုတာဉာဏ်တော်ကို ရရှိခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ လောဟိစ္စ၏ မိစ္ဆာအယူကို ဖျက်ဆီးပယ်ဖျောက်ရန်မှာ ငါ့အတွက် မခဲယဉ်းလှပါ” ဟူသော အနက်ကို ပြသလိုသဖြင့် ပထမစကားတော်ဖြင့် ရဲရဲဝံ့ဝံ့ ကြုံးဝါးတော်မူသည်။ “ရောသိက... လောဟိစ္စသည် ငါဘုရား၏ အနီးသို့ လာရောက်ခြင်း၊ ထိုင်နေခြင်း၊ နှုတ်ဆက်စကား ပြောဆိုခြင်းမျှ သက်သက်သာ ရှိပါစေ။ လောဟိစ္စကဲ့သို့သော သူတစ်သိန်းတို့၌ သံသယ ယုံမှားခြင်းများပင် ရှိစေကာမူ ငါသည် ယင်းတို့ကို ပယ်ဖျောက်ပေးနိုင်စွမ်း ရှိ၏။ တစ်ဦးတည်းသော လောဟိစ္စ၏ အယူမှားကို ပယ်ဖျောက်ရန်မှာမူ ငါ့အဖို့ အဘယ်မှာ ဝန်လေးဖွယ် ရှိတော့အံ့နည်း” ဟူသော အနက်ကို ပြသလိုသဖြင့် ဒုတိယစကားတော်ဖြင့် ထပ်ဆင့်၍ ကြုံးဝါးတော်မူသည်ဟု သိအပ်၏။

Lohiccabrāhmaṇānuyogavaṇṇanā

လောဟိစ္စပုဏ္ဏားအား စစ်မေးတော်မူခြင်းအဖွင့်

509. Samudayasañjātīti samudayassa sañjāti bhoguppādo, tato uṭṭhitaṃ dhanadhaññanti attho. Ye taṃ upajīvantīti ye ñātiparijanadāsakammakarādayo janā taṃ nissāya jīvanti. Antarāyakaroti lābhantarāyakaro. Hitānukampīti ettha hitanti vuḍḍhi. Anukampatīti anukampī, icchatīti attho, vuḍḍhiṃ icchati vā no vāti vuttaṃ hoti. Nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vāti sace sā micchādiṭṭhi sampajjati, niyatā hoti, ekaṃsena niraye nibbattati, no ce, tiracchānayoniyaṃ nibbattatīti attho.

၅၀၉. “သမုဒယသဉ္ဇာတိ” ဟူသည် စည်းစိမ်ဥစ္စာ ဖြစ်ထွန်းခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထိုရွာမှ ထွက်ရှိသော စပါး, စည်းစိမ်ဥစ္စာ ရှိ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ “ယေ တံ ဥပဇီဝန္တိ” ဟူသည် ဆွေမျိုး၊ အခြွေအရံ၊ ကျွန်၊ အလုပ်သမား အစရှိသော သင့်ကို မှီ၍ အသက်မွေးကြသော လူတို့ကို ဆိုလိုသည်။ “အန္တရာယkရော” ဟူသည် လာဘ်လာဘ ရရှိခြင်းကို အန္တရာယ်ပြုတားဆီးသူ ဖြစ်သည်။ “ဟိတာနုကမ္ပီ” ဟူသော ဤပါဌ်၌ “ဟိတ” ဟူသည် ကြီးပွားတိုးတက်ခြင်းတည်း။ “အနုကမ္ပီ” ဟူသည် အလိုရှိတတ်သူ ဖြစ်၍ ကြီးပွားတိုးတက်မှုကို လိုလားသလော သို့မဟုတ် မလိုလားသလောဟု ဆိုလိုခြင်း ဖြစ်သည်။ “နိရယံ ဝါ တိရစ္ဆာနယောနိံ ဝါ” ဟူသည်မှာ ထိုမိစ္ဆာအယူသည် အကယ်၍ စွဲမြဲပြည့်စုံသွားလျှင် စင်စစ်အားဖြင့် ငရဲဘုံ၌ လားရအံ့။ အကယ်၍ မစွဲမြဲသေးပါက တိရစ္ဆာန်ဘုံ၌ လားရအံ့ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

510-512. Idāni yasmā yathā attano lābhantarāyena sattā saṃvijjanti na tathā paresaṃ, tasmā suṭṭhutaraṃ brāhmaṇaṃ pavecetukāmo ‘‘taṃ kiṃ maññasī’’ti dutiyaṃ upapattimāha. Ye cimeti ye ca ime tathāgatassa dhammadesanaṃ sutvā ariyabhūmiṃ okkamituṃ asakkontā kulaputtā dibbā gabbhāti upayogatthe paccattavacanaṃ, dibbe gabbheti attho. Dibbā, gabbhāti ca channaṃ devalokānametaṃ adhivacanaṃ. Paripācentīti devalokagāminiṃ paṭipadaṃ pūrayamānā dānaṃ, dadamānā, sīlaṃ rakkhamānā, gandhamālādīhi, pūjaṃ kurumānā bhāvanaṃ bhāvayamānā pācenti vipācenti paripācenti pariṇāmaṃ gamenti. Dibbānaṃ bhavānaṃ abhinibbattiyāti dibbabhavā nāma devānaṃ vimānāni, tesaṃ nibbattanatthāyāti attho. Atha vā dibbā gabbhāti dānādayo puññavisesā. Dibbā bhavāti devaloke vipākakkhandhā, tesaṃ nibbattanatthāya tāni puññāni karontīti attho. Tesaṃ antarāyakaroti tesaṃ maggasampattiphalasampattidibbabhavavisesānaṃ antarāyakaro. Iti bhagavā ettāvatā aniyamiteneva opammavidhinā yāva bhavaggā [Pg.329] uggataṃ brāhmaṇassa mānaṃ bhinditvā idāni codanārahe tayo satthāre dassetuṃ ‘‘tayo kho me, lohiccā’’tiādimāha.

၅၁၀-၅၁၂. ယခုအခါ၌ မိမိ၏ လာဘ်လာဘ ပျက်စီးမည်ကိုမူ သတ္တဝါတို့ ထိတ်လန့်ကြသော်လည်း သူတစ်ပါးတို့၏ လာဘ်လာဘ ပျက်စီးမည့်အရေးကိုမူ ထိုကဲ့သို့ မထိတ်လန့်ကြပေ။ ထို့ကြောင့် ပုဏ္ဏားအား မိစ္ဆာအယူမှ ကင်းဝေးစေလိုသဖြင့် သာ၍ ကောင်းမွန်သော သင့်လျော်ရာ အကြောင်းရင်းကို ပြသလို၍ “တံ ကိံ မညသိ” အစရှိသော ဒုတိယအကြောင်းပြချက်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ “ယေ စိမေ” ဟူသည် ဘုရားရှင်၏ တရားဒေသနာကို နာယူရသော်လည်း အရိယာဘုံသို့ မသက်ဝင်နိုင်ကြသော အမျိုးကောင်းသားတို့ကို ဆိုလိုသည်။ “ဒိဗ္ဗာ ဂဗ္ဘာ” ဟူသည် ဒုတိယဝိဘတ်၏ အနက်၌ ပထမဝိဘတ်ဖြင့် သုံးထားသော ပုဒ်ဖြစ်၍ “နတ်၌ ဖြစ်သော ဘုံလောကတို့” ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ “ဒိဗ္ဗာ ဂဗ္ဘာ” ဟူသော ဤစကားသည် ခြောက်ထပ်သော နတ်ပြည်တို့၏ အမည် ဖြစ်သည်။ “ပရိပါစေန္တိ” ဟူသည် နတ်ပြည်သို့ ရောက်ကြောင်းအကျင့်ကို ဖြည့်ကျင့်ခြင်း၊ အလှူပေးခြင်း၊ သီလစောင့်ထိန်းခြင်း၊ နံ့သာ ပန်း အစရှိသည်တို့ဖြင့် ပူဇော်ခြင်း၊ ဘာဝနာပွားများခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်လျက် ကောင်းမှုကံများကို ရင့်ကျက်စေကြသည်၊ ရင့်ကျက်ခြင်းသို့ ရောက်စေကြသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ “ဒိဗ္ဗာနံ ဘဝါနံ အဘိနိဗ္ဗတ္တိယာ” ဟူသော ပါဌ်၌ “ဒိဗ္ဗဘဝ” ဟူသည် နတ်တို့၏ ဗိမာန်များကို ဆိုလိုပြီး ထိုနတ်ဗိမာန်များ ဖြစ်ပေါ်စေရန် အလို့ငှာဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းအားဖြင့် “ဒိဗ္ဗာ ဂဗ္ဘာ” ဟူသည် ဒါန အစရှိသော ကုသိုလ်ထူးများ ဖြစ်ပြီး၊ “ဒိဗ္ဗာ ဘဝါ” ဟူသည် နတ်ပြည်၌ရရှိမည့် ဝိပါက်ခန္ဓာများ ဖြစ်သည်။ ထိုဝိပါက်ခန္ဓာများ ရရှိရန်အတွက် ထိုကုသိုလ်ကောင်းမှုများကို ပြုကြသည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ “တေသံ အန္တရာယကရော” ဟူသည် ထိုသူတို့၏ မဂ်သမ္ပတ္တိ၊ ဖိုလ်သမ္ပတ္တိနှင့် နတ်ဘုံဗိမာန်ထူးများ ရရှိခြင်းကို အန္တရာယ်ပြုတားဆီးသူ ဖြစ်သည်။ ဤသို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဤမျှလောက်သော ပုံဥပမာနည်းစနစ်ဖြင့် ဘဝဂ်တိုင်အောင် တက်ကြွနေသော ပုဏ္ဏား၏ မာန်မာနကို ချိုးနှိမ်တော်မူပြီးလျှင် ယခုအခါ၌ စွပ်စွဲပြစ်တင်ထိုက်သော ဆရာသုံးဦးကို ပြသရန်အတွက် “တယော ခေါ မေ၊ လောဟိစ္စ” အစရှိသည်ဖြင့် ဆက်လက်မိန့်ကြားတော်မူခဲ့သည်။

Tayo codanārahavaṇṇanā

စွပ်စွဲပြစ်တင်ထိုက်သော ဆရာသုံးဦးအဖွင့်

513. Tattha sā codanāti tayo satthāre codentassa codanā. Na aññā cittaṃ upaṭṭhapentīti aññāya ājānanatthāya cittaṃ na upaṭṭhapenti. Vokkammāti nirantaraṃ tassa sāsanaṃ akatvā tato ukkamitvā vattantīti attho. Osakkantiyā vā ussakkeyyāti paṭikkamantiyā upagaccheyya, anicchantiyā iccheyya, ekāya sampayogaṃ anicchantiyā eko iccheyyāti vuttaṃ hoti. Parammukhiṃ vā āliṅgeyyāti daṭṭhumpi anicchamānaṃ parammukhiṃ ṭhitaṃ pacchato gantvā āliṅgeyya. Evaṃsampadamidanti imassāpi satthuno ‘‘mama ime sāvakā’’ti sāsanā vokkamma vattamānepi te lobhena anusāsato imaṃ lobhadhammaṃ evaṃsampadameva īdisameva vadāmi. Iti so evarūpo tava lobhadhammo yena tvaṃ osakkantiyā ussakkanto viya parammukhiṃ āliṅganto viya ahosītipi taṃ codanaṃ arahati. Kiñhi paro parassa karissatīti yena dhammena pare anusāsi, attānameva tāva tattha sampādehi, ujuṃ karohi. Kiñhi paro parassa karissatīti codanaṃ arahati.

၅၁၃. ထိုစကားရပ်၌ 'သာ စောဒနာ' ဟူသည်မှာ ဆရာသုံးယောက်ကို စောဒနာ (အပြစ်တင်) သောသူ၏ စောဒနာခြင်း ဖြစ်သည်။ 'န အညာစိတ္တံ ဥပဋ္ဌာပေန္တိ' ဟူသည်မှာ သိရှိနားလည်ခြင်းငှာ စိတ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေခြင်း မရှိကြကုန်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဝေါက္ကမ္မာ' ဟူသည်မှာ ထိုဆရာ၏ အဆုံးအမကို အမြဲမပြတ် မလိုက်နာဘဲ ထိုအဆုံးအမမှ ဖဲခွာတိမ်းရှောင်၍ ကျင့်ကြကုန်၏ဟု အနက်ရသည်။ 'ဩသက္ကန္တိယာ ဥဿက္ကေယျ' ဟူသည်မှာ နောက်ဆုတ်သွားသော်လည်း အနီးသို့ ကပ်သွားရာ၏၊ အလိုမရှိသော်လည်း အလိုရှိရာ၏။ တစ်ယောက်သော မိန်းမက ပေါင်းသင်းခြင်းကို အလိုမရှိသော်လည်း တစ်ယောက်သော ယောက်ျားက ပေါင်းသင်းရန် အလိုရှိရာ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ပရမ္မုခိံ ဝါ အာလိင်္ဂေယျ' ဟူသည်မှာ ကြည့်ရှုရန်ပင် အလိုမရှိသဖြင့် မျက်နှာလွှဲလျက် ရပ်နေသော မိန်းမကို နောက်ကလိုက်၍ ပွေ့ဖက်ရာ၏။ 'ဧဝံသမ္ပဒမိဒံ' ဟူသည်မှာ ဤဆရာသည်လည်း 'ဤသူတို့သည် ငါ၏ သာဝကများတည်း' ဟု နှလုံးသွင်းကာ မိမိအဆုံးအမမှ ဖဲခွာကျင့်သုံးနေကြသော ထိုသာဝကတို့ကို လောဘဖြင့် သွန်သင်ဆုံးမနေသော်လည်း ဤလောဘတရားကို 'ဤသို့ မချွတ်မယွင်း ပြီးစီးခြင်းရှိ၏' ဟူ၍သာ၊ 'ဤကဲ့သို့သာ ရှုမြင်အပ်၏' ဟူ၍သာ ပြောဆို၏။ ဤသို့ဖြင့် သင်သည် နောက်ဆုတ်သွားသော မိန်းမထံသို့ တိုး၍လိုက်သူကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ မျက်နှာလွှဲနေသော မိန်းမကို ပွေ့ဖက်သူကဲ့သို့လည်းကောင်း ဖြစ်စေခဲ့သော သင့်၏ ထိုလောဘတရားသည် ဤသို့သောသဘောရှိ၏ဟု အပြစ်တင်စောဒနာထိုက်၏။ 'ကိဥှိ ပရော ပရဿ ကရိဿတိ' ဟူသည်မှာ အခြားသူတို့ကို အကြင်တရားဖြင့် သွန်သင်ဆုံးမခဲ့၏၊ ထိုတရား၌ မိမိကိုယ်ကိုသာလျှင် ရှေးဦးစွာ ပြီးစီးအောင် ဖြောင့်မတ်အောင် ပြုပါဦးလော့။ အမှန်စင်စစ် တပည့်ဖြစ်သူသည် ဆရာအား အဘယ်သို့ ပြုပေးနိုင်အံ့နည်းဟု အပြစ်တင်စောဒနာထိုက်၏။

514. Niddāyitabbanti sassarūpakāni tiṇāni uppāṭetvā parisuddhaṃ kātabbaṃ.

၅၁၄. 'နိဒ္ဓါရိတဗ္ဗ' (နှုတ်ပယ်အပ်၏) ဟူသည်မှာ ကောက်ပင်နှင့် အသွင်တူသော မြက်ပင် (ကျိတ်စပါးပင်) တို့ကို နှုတ်၍ စင်ကြယ်အောင် ပြုလုပ်အပ်၏။

515. Tatiyacodanāya kiñhi paro parassāti anusāsanaṃ asampaṭicchanakālato paṭṭhāya paro anusāsitabbo, parassa anusāsakassa kiṃ karissatīti nanu tattha appossukkataṃ āpajjitvā attanā paṭividdhadhammaṃ attanāva mānetvā pūjetvā vihātabbanti evaṃ codanaṃ arahatīti attho.

၅၁၅. တတိယစောဒနာ၌ 'ကိဥှိ ပရော ပရဿ' ဟူသည်မှာ အဆုံးအမကို လက်မခံသော အချိန်မှစ၍ သွန်သင်ဆုံးမထိုက်သော တပည့်သည် ဆုံးမတတ်သော ဆရာအား အဘယ်အကျိုးကို ပြုအံ့နည်း၊ ထိုတပည့်အပေါ်၌ ကြောင့်ကြမဲ့ပြုကာ မိမိရရှိထားသော တရားကို မိမိသာလျှင် မြတ်နိုးပူဇော်လျက် နေထိုက်သည် မဟုတ်လောဟု ဤသို့ အပြစ်တင်စောဒနာထိုက်၏ဟု အနက်ရသည်။

Na codanārahasatthuvaṇṇanā

စောဒနာခြင်း (အပြစ်တင်ခြင်း) ကို မထိုက်သော ဆရာ၏အဖွင့်။

516. Na [Pg.330] codanārahoti ayañhi yasmā paṭhamameva attānaṃ patirūpe patiṭṭhāpetvā sāvakānaṃ dhammaṃ deseti. Sāvakā cassa assavā hutvā yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjanti, tāya ca paṭipattiyā mahantaṃ visesamadhigacchanti. Tasmā na codanārahoti.

၅၁၆. 'န စောဒနာရဟော' (စောဒနာမထိုက်) ဟူသည်မှာ— ဤဆရာသည် ရှေးဦးစွာ မိမိကိုယ်ကို သင့်လျော်သောအရာ၌ တည်စေပြီးမှ သာဝကတို့အား တရားဓမ္မကို ဟောကြားတော်မူ၏။ ထိုဆရာ၏ သာဝကတို့သည်လည်း စကားနားထောင်ကြသူများဖြစ်၍ သွန်သင်ဆုံးမသည့်အတိုင်း ကျင့်ကြကုန်၏၊ ထိုကျင့်စဉ်ကြောင့်လည်း ကြီးမြတ်သော တရားထူးကို ရရှိကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် စောဒနာခြင်း (အပြစ်တင်ခြင်း) ကို မထိုက်တန်ပေ။

517. Narakapapātaṃ papatantoti mayā gahitāya diṭṭhiyā ahaṃ narakapapātaṃ papatanto. Uddharitvā thale patiṭṭhāpitoti taṃ diṭṭhiṃ bhinditvā dhammadesanāhatthena apāyapatanato uddharitvā saggamaggathale ṭhapitomhīti vadati. Sesamettha uttānamevāti.

၅၁၇. 'နရကပပါတံ ပပတန္တော' ဟူသည်မှာ 'တပည့်တော် ခံယူထားသော မိစ္ဆာအယူဖြင့် ငရဲချောက်ထဲသို့ ကျလုဆဲဆဲ ဖြစ်နေသော တပည့်တော်ကို' ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဥဒ္ဓရိတွာ ထလေ ပတိဋ္ဌာပိတော' ဟူသည်မှာ 'ထိုမိစ္ဆာအယူကို ဖျက်ဆီး၍ တရားဒေသနာတည်းဟူသော လက်တော်ဖြင့် အပါယ်သို့ကျခြင်းမှ ဆယ်ယူကာ နတ်ပြည်လမ်းခရီးတည်းဟူသော ကြည်းကုန်း၌ တည်စေအပ်ပါပြီ' ဟု လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤသုတ်၌ ကျန်ရှိသော စကားရပ်များသည် ထင်ရှားလှပေသည်။

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

ဤသို့ သုမင်္ဂလဝိလာသိနီအမည်ရှိသော ဒီဃနိကာယ်အဋ္ဌကထာ၌—

Lohiccasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

လောဟိစ္စသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

13. Tevijjasuttavaṇṇanā

၁၃. တေဝိဇ္ဇသုတ်အဖွင့်

518. Evaṃ [Pg.331] me sutaṃ…pe… kosalesūti tevijjasuttaṃ. Tatrāyaṃ anuttānapadavaṇṇanā. Manasākaṭanti tassa gāmassa nāmaṃ. Uttarena manasākaṭassāti manasākaṭato avidūre uttarapasse. Ambavaneti taruṇaambarukkhasaṇḍe, ramaṇīyo kira so bhūmibhāgo, heṭṭhā rajatapaṭṭasadisā vālikā vippakiṇṇā, upari maṇivitānaṃ viya ghanasākhāpattaṃ ambavanaṃ. Tasmiṃ buddhānaṃ anucchavike pavivekasukhe ambavane viharatīti attho.

၅၁၈. 'ဧဝံ မေသုတံ...ပေ... ကောသလေသု' ဟူသော သုတ်သည် တေဝိဇ္ဇသုတ် ဖြစ်သည်။ ထိုသုတ်၌ မပေါ်လွင်သော စကားရပ်တို့၏ အဖွင့်မှာ ဤသို့ဖြစ်သည်— 'မနသာကဋံ' ဟူသည်မှာ ထိုရွာ၏ အမည်ဖြစ်သည်။ 'ဥတ္တရေန မနသာကဋဿ' ဟူသည်မှာ မနသာကဋရွာမှ မလှမ်းမကမ်း မြောက်ဘက်အရပ်၌ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'အမ္ဗဝနေ' ဟူသည်မှာ နုပျိုသော သရက်ပင်တောအုပ်၌ ဖြစ်သည်။ ထိုနေရာမြေအဖို့သည် သာယာဖွယ်ကောင်းလှ၏။ အောက်ခြေ၌ ငွေပြားနှင့်တူသော သဲဖြူများ ပြန့်ကြဲလျက်ရှိပြီး အထက်တွင် ပတ္တမြားမျက်နှာကြက်ကဲ့သို့ ထူထပ်သော သစ်ခက်သစ်ရွက်များဖြင့် လွှမ်းလျက်ရှိသော သရက်တော ဖြစ်သည်။ ဘုရားရှင်တို့နှင့် လျောက်ပတ်သော၊ ဆိတ်ငြိမ်မှုချမ်းသာရှိသော ထိုသရက်တော၌ သီတင်းသုံးတော်မူ၏ဟု ဆိုလိုသည်။

519. Abhiññātā abhiññātāti kulacārittādisampattiyā tattha tattha paññātā. Caṅkītiādīni tesaṃ nāmāni. Tattha caṅkī opāsādavāsiko. Tārukkho icchānaṅgalavāsiko. Pokkharasātī ukkaṭṭhavāsiko. Jāṇusoṇī sāvatthivāsiko. Todeyyo tudigāmavāsiko. Aññe cāti aññe ca bahujanā. Attano attano nivāsaṭṭhānehi āgantvā mantasajjhāyakaraṇatthaṃ tattha paṭivasanti. Manasākaṭassa kira ramaṇīyatāya te brāhmaṇā tattha nadītīre gehāni kāretvā parikkhipāpetvā aññesaṃ bahūnaṃ pavesanaṃ nivāretvā antarantarā tattha gantvā vasanti.

၅၁၉. 'အဘိညာတာ အဘိညာတာ' ဟူသည်မှာ မျိုးရိုးနှင့် အကျင့်သီလ စသည်တို့ ပြည့်စုံသဖြင့် ထိုထိုအရပ်၌ ထင်ရှားကျော်ကြားသောသူများ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'စင်္ကီ' စသည်တို့သည် ထိုပုဏ္ဏားကြီးများ၏ အမည်များ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုသူတို့တွင် စင်္ကီပုဏ္ဏားသည် ဩပါသာဒအရပ်၌ နေထိုင်သူ၊ တာရုက္ခပုဏ္ဏားသည် ဣစ္ဆာနင်္ဂလနိဂုံး၌ နေထိုင်သူ၊ ပေါက္ခရသာတိပုဏ္ဏားသည် ဥက္ကဋ္ဌမြို့၌ နေထိုင်သူ၊ ဇာဏုသောဏိပုဏ္ဏားသည် သာဝတ္ထိမြို့၌ နေထိုင်သူ၊ တောဒေယျပုဏ္ဏားသည် တုဒိရွာ၌ နေထိုင်သူ ဖြစ်သည်။ 'အညေ စ' ဟူသည်မှာ ထိုထင်ရှားသော ပုဏ္ဏားကြီးတို့မှတစ်ပါး အခြားသော ပုဏ္ဏားကြီးများလည်း ဖြစ်ကြသည်။ သူတို့သည် မိမိတို့၏ နေရပ်အသီးသီးမှ လာရောက်ကြပြီး ဗေဒင်မန္တန်များ သရဇ္ဈာယ်ရန် ထိုမနသာကဋရွာ၌ ခေတ္တနေထိုင်ကြသည်။ မနသာကဋရွာ၏ သာယာလှပမှုကြောင့် ထိုပုဏ္ဏားကြီးများသည် မြစ်ကမ်းနား၌ အိမ်များကို ဆောက်လုပ်၍ ခြံစည်းရိုးခတ်ကာ အခြားသူများ မဝင်ရောက်နိုင်ရန် တားမြစ်လျက် ရံဖန်ရံခါ သွားရောက်နေထိုင်လေ့ရှိကြသည်။

520-521. Vāseṭṭhabhāradvājānanti vāseṭṭhassa ca pokkharasātino antevāsikassa, bhāradvājassa ca tārukkhantevāsikassa. Ete kira dve jātisampannā tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū ahesuṃ. Jaṅghavihāranti aticiranisajjapaccayā kilamathavinodanatthāya jaṅghacāraṃ. Te kira divasaṃ sajjhāyaṃ katvā sāyanhe vuṭṭhāya nhānīyasambhāragandhamālateladhotavatthāni gāhāpetvā attano parijanaparivutā nhāyitukāmā nadītīraṃ gantvā rajatapaṭṭavaṇṇe vālikāsaṇḍe aparāparaṃ caṅkamiṃsu. Ekaṃ caṅkamantaṃ itaro anucaṅkami, puna itaraṃ itaroti. Tena vuttaṃ ‘‘anucaṅkamantānaṃ anuvicarantāna’’nti. Maggāmaggeti magge ca amagge ca. Katamaṃ nu kho paṭipadaṃ pūretvā katamena maggena sakkā sukhaṃ brahmalokaṃ gantunti evaṃ maggāmaggaṃ ārabbha kathaṃ samuṭṭhāpesunti attho. Añjasāyanoti ujumaggassetaṃ vevacanaṃ, añjasā [Pg.332] vā ujukameva etena āyanti āgacchantīti añjasāyano niyyāniko niyyātīti niyyāyanto niyyāti, gacchanto gacchatīti attho.

၅၂၀-၅၂၁. 'ဝါသေဋ္ဌဘာရဒွါဇာနံ' ဟူသည်မှာ ပေါက္ခရသာတိ၏ အနီးနေတပည့် ဝါသေဋ္ဌနှင့် တာရုက္ခ၏ အနီးနေတပည့် ဘာရဒွါဇတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုသူနှစ်ယောက်တို့သည် အမျိုးဇာတ်နှင့် ပြည့်စုံကြပြီး ဝေဒသုံးပုံကို တဖက်ကမ်းခတ် တတ်မြောက်ကြသူများ ဖြစ်ကြသည်။ 'ဇင်္ဃဝိဟာရံ' ဟူသည်မှာ ကြာမြင့်စွာ ထိုင်နေရသဖြင့် ပင်ပန်းနွမ်းနယ်မှုကို ပြေပျောက်စေရန် ခြေဆန့်လက်ဆန့် လမ်းလျှောက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုသူတို့သည် တစ်နေ့လုံး ဗေဒင်သရဇ္ဈာယ်ပြီးနောက် ညနေချမ်းအချိန်တွင် ထ၍ ရေချိုးခြင်းဆိုင်ရာ အသုံးအဆောင်များဖြစ်သော နံ့သာ၊ ပန်း၊ နံ့သာဆီ၊ လျှော်ဖွပ်ပြီးသော အဝတ်တန်ဆာများကို အခြွေအရံတို့အား ကိုင်ဆောင်စေလျက် ရေချိုးလိုသဖြင့် မြစ်ကမ်းနားသို့ သွားရောက်ကာ ငွေပြားအဆင်းရှိသော သဲပြင်ပေါ်၌ ခေါက်တုံ့ခေါက်ပြန် လမ်းလျှောက်ခဲ့ကြသည်။ တစ်ဦး လမ်းလျှောက်လျှင် အခြားတစ်ဦးက လိုက်ပါလျှောက်လှမ်းခြင်း၊ တစ်ဖန် အခြားတစ်ဦး လမ်းလျှောက်လျှင်လည်း ကျန်တစ်ဦးက လိုက်ပါလျှောက်လှမ်းခြင်း ပြုကြသည်။ ထို့ကြောင့် 'အနုစင်္ကမန္တာနံ အနုဝိစရန္တာနံ' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ 'မဂ္ဂါမဂ္ဂေ' ဟူသည်မှာ လမ်းမှန်နှင့် လမ်းမှား၌ ဟူလို။ 'အဘယ်အကျင့်ကို ကျင့်သုံးပြီး အဘယ်လမ်းဖြင့် ဗြဟ္မာ့ပြည်သို့ ချမ်းသာစွာ သွားရောက်နိုင်ပါမည်နည်း' ဟု ဤသို့ လမ်းမှန် လမ်းမှားကို အကြောင်းပြု၍ စကားစမြည် ပြောဆိုခဲ့ကြသည်ဟု အနက်ရသည်။ 'အဉ္ဇသာယနော' ဟူသည် ဖြောင့်ဖြောင့်တန်းတန်း သွားသောလမ်း (ဥဇုမဂ္ဂ) ၏ ဝေဝုစ်စကား ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ် ဤလမ်းဖြင့် တည့်တည့်မတ်မတ် လာနိုင်သောကြောင့် 'အဉ္ဇသာယန' မည်သည်။ 'နီယျာနိကော နိယျာတိ' ဟူသည် သွားသည်ဖြစ်၍ ဝဋ်ဆင်းရဲမှ ထွက်မြောက်၏၊ သွားသည်ဖြစ်၍ ရောက်ရှိ၏ဟု ဆိုလိုသည်။

Takkarassa brahmasahabyatāyāti yo taṃ maggaṃ karoti paṭipajjati, tassa brahmunā saddhiṃ sahabhāvāya, ekaṭṭhāne pātubhāvāya gacchatīti attho. Yvāyanti yo ayaṃ. Akkhātoti kathito dīpito. Brāhmaṇena pokkharasātināti attano ācariyaṃ apadisati. Iti vāseṭṭho sakameva ācariyavādaṃ thometvā paggaṇhitvā vicarati. Bhāradvājopi sakamevāti. Tena vuttaṃ ‘‘neva kho asakkhi vāseṭṭho’’tiādi.

'တက္ကရဿ သဟဗျတာယ' ဟူသည်မှာ အကြင်သူသည် ထိုကျင့်စဉ်လမ်းကို ကျင့်သုံး၏၊ ထိုသူသည် ဗြဟ္မာနှင့်အတူတကွ ဖြစ်ခြင်းငှာ၊ တစ်ခုတည်းသော အရပ်၌ ဖြစ်ထွန်းခြင်းငှာ လမ်းညွှန်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ယွာယံ' ဟူသည်မှာ 'ယော အယံ' (အကြင် ဤလမ်းသည်) ဟူလို။ 'အက္ခာတော' ဟူသည်မှာ ပြသဟောကြားအပ်သော။ 'ဗြာဟ္မဏေန ပေါက္ခရသာတိနာ' ဟူသော စကားဖြင့် မိမိ၏ဆရာကို ညွှန်ပြသည်။ ဤသို့ဖြင့် ဝါသေဋ္ဌသည် မိမိ၏ဆရာဝါဒကိုသာ ချီးကျူးထောမနာပြုကာ ကိုင်စွဲကျင့်သုံး၏။ ဘာရဒွါဇသည်လည်း မိမိ၏ဆရာဝါဒကိုသာ ထို့အတူပင် ပြု၏။ ထို့ကြောင့် 'နေဝ ခေါ အသက္ခိ ဝါသေဋ္ဌော' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။

Tato vāseṭṭho ‘‘ubhinnampi amhākaṃ kathā aniyyānikāva, imasmiñca loke maggakusalo nāma bhotā gotamena sadiso natthi, bhavañca gotamo avidūre vasati, so no tulaṃ gahetvā nisinnavāṇijo viya kaṅkhaṃ chindissatī’’ti cintetvā tamatthaṃ bhāradvājassa ārocetvā ubhopi gantvā attano kathaṃ bhagavato ārocesuṃ. Tena vuttaṃ ‘‘atha kho vāseṭṭho…pe… yvāyaṃ akkhāto brāhmaṇena tārukkhenā’’ti.

ထိုမှနောက်၌ ဝါသေဋ္ဌသည် 'ငါတို့နှစ်ဦးလုံး၏ စကားသည် ဝဋ်မှ ထွက်မြောက်ကြောင်း မဟုတ်သည်သာ ဖြစ်သည်။ ဤလောက၌လည်း လမ်းခရီး၌ ကျွမ်းကျင်သူအရာ၌ အရှင်ဂေါတမနှင့် တူသူ မရှိပေ။ အရှင်ဂေါတမသည်လည်း မလှမ်းမကမ်း၌ သီတင်းသုံးနေတော်မူ၏။ ထိုအရှင်သည် ချိန်ခွင်ကိုကိုင်၍ ထိုင်နေသော ကုန်သည်ကြီးကဲ့သို့ ငါတို့၏ သံသယကို ဖြတ်တောက်ပေးတော်မူလိမ့်မည်' ဟု ကြံစည်၍ ထိုအကြောင်းအရာကို ဘာရဒွါဇအား ပြောကြားကာ နှစ်ဦးလုံး သွားရောက်ကြပြီး မိမိတို့ပြောဆိုခဲ့သော စကားကို မြတ်စွာဘုရားအား လျှောက်ထားခဲ့ကြသည်။ ထို့ကြောင့် 'အထ ခေါ ဝါသေဋ္ဌော...ပေ... ယွာယံ အက္ခာတော ဗြာဟ္မဏေန တာရုက္ခေန' ဟူ၍ မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

522. Ettha bho gotamāti etasmiṃ maggāmagge. Viggaho vivādotiādīsu pubbuppattiko viggaho. Aparabhāge vivādo. Duvidhopi eso nānāācariyānaṃ vādato nānāvādo.

၅၂၂. 'ဧတ္ထ ဘော ဂေါတမ' ဟူသည်မှာ ဤလမ်းမှန် လမ်းမှားဟူသောအရာ၌ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ဝိဂ္ဂဟော ဝိဝါဒေါ' အစရှိသည်တို့တွင် ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ပေါ်လာသော ငြင်းခုံငြင်းဆန်ခြင်းသည် 'ဝိဂ္ဂဟ' မည်၏။ နောက်ပိုင်း၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော ငြင်းခုံငြင်းဆန်ခြင်းသည် 'ဝိဝါဒ' မည်၏။ ထိုနှစ်ပါးသော ငြင်းခုံမှုသည် ဆရာအမျိုးမျိုးတို့၏ အယူဝါဒများကြောင့် 'နာနာဝါဒ' မည်၏။

523. Atha kismiṃ pana voti tvampi ayameva maggoti attano ācariyavādameva paggayha tiṭṭhasi, bhāradvājopi attano ācariyavādameva, ekassāpi ekasmiṃ saṃsayo natthi. Evaṃ sati kismiṃ vo viggahoti pucchati.

၅၂၃. "အထ ကိသ္မိံ ပန ဝေါ" ဟူသော စကားရပ်နှင့် ပတ်သက်၍ "သင်သည်လည်း 'ဤသည်သာလျှင် လမ်းမှန်ဖြစ်သည်' ဟု မိမိဆရာ၏ ဝါဒကိုသာ ချီးမြှောက်၍ အကယ်၍ တည်ရှိနေအံ့၊ ဘာရဒွါဇသည်လည်း မိမိဆရာ၏ ဝါဒကိုသာ ချီးမြှောက်၍ အကယ်၍ တည်ရှိနေအံ့၊ တစ်ခုသော ဝါဒ၌ တစ်ဦးတစ်ယောက်အားမျှ သံသယမရှိဘဲ ဖြစ်နေအံ့။ ဤသို့ ဖြစ်ပါလျှင် သင်တို့၏ ငြင်းခုံဆန့်ကျင်ခြင်းသည် အဘယ်အရာ၌ ဖြစ်သနည်း" ဟု မေးတော်မူသည်။

524. Maggāmagge, bho gotamāti magge bho gotama amagge ca, ujumagge ca anujumagge cāti attho. Esa kira ekabrāhmaṇassāpi maggaṃ ‘‘na maggo’’ti na vadati. Yathā pana attano ācariyassa maggo ujumaggo, na [Pg.333] evaṃ aññesaṃ anujānāti, tasmā tamevatthaṃ dīpento ‘‘kiñcāpi bho gotamā’’tiādimāha.

၅၂၄. "မဂ္ဂါမဂ္ဂေ ဘော ဂေါတမ" ဟူသည်ကား "အရှင်ဂေါတမ၊ လမ်း၌လည်းကောင်း၊ လမ်းမဟုတ်သည်၌လည်းကောင်း၊ ဖြောင့်မှန်သောလမ်း၌လည်းကောင်း၊ မဖြောင့်မှန်သောလမ်း၌လည်းကောင်း ငြင်းခုံဆန့်ကျင်ခြင်း ဖြစ်ပါ၏" ဟု အနက်ရသည်။ အကျယ်အားဖြင့် ဤဝါသေဋ္ဌသည် တစ်စုံတစ်ယောက်သော ပုဏ္ဏား၏ လမ်းကို "လမ်းမဟုတ်" ဟု တိုက်ရိုက် မပြောဆိုသော်လည်း၊ မိမိဆရာ၏လမ်းသည် ဖြောင့်မှန်သောလမ်း ဖြစ်သကဲ့သို့ အခြားဆရာတို့၏လမ်းကို ဖြောင့်မှန်သောလမ်းဟူ၍ ခွင့်မပြု (လက်မခံ) ပါ။ ထို့ကြောင့် ထိုအဓိပ္ပာယ်ကိုပင် ပြလိုသဖြင့် "ကိဉ္စာပိ ဘော ဂေါတမ" အစရှိသော စကားကို လျှောက်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။

Sabbāni tānīti liṅgavipallāsena vadati, sabbe teti vuttaṃ hoti. Bahūnīti aṭṭha vā dasa vā. Nānāmaggānīti mahantāmahantajaṅghamaggasakaṭamaggādivasena nānāvidhāni sāmantā gāmanadītaḷākakhettādīhi āgantvā gāmaṃ pavisanamaggāni.

"သဗ္ဗာနိ တာနိ" ဟူသော စကားကို လိင်ဖောက်ပြန်ခြင်း (ပုလ္လိင်ကို နပုလ္လိင်ပြု၍) အားဖြင့် လျှောက်ဆိုသည်။ "ထိုလမ်းအားလုံးတို့သည်" ဟု ဆိုလိုရင်းဖြစ်သည်။ "ဗဟူနိ" ဟူသည် ရှစ်လမ်း သို့မဟုတ် ဆယ်လမ်းကို ဆိုလိုသည်။ "နာနာမဂ္ဂါနိ" ဟူသည် ကြီးမားလှသော သလုံးမြင်းခေါင်းလမ်း (ခြေလျင်လမ်း)၊ လှည်းလမ်း စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် အပြားအမျိုးမျိုးရှိကုန်သော၊ အနီးအနားရှိ ရွာ၊ မြစ်၊ ကန်၊ လယ်ကွင်း စသည်တို့မှ လာ၍ ရွာသို့ ဝင်ရောက်ရာ လမ်းများဖြစ်သည်။

525-526. ‘‘Niyyantīti vāseṭṭha vadesī’’ti bhagavā tikkhattuṃ vacībhedaṃ katvā paṭiññaṃ kārāpesi. Kasmā? Titthiyā hi paṭijānitvā pacchā niggayhamānā avajānanti. So tathā kātuṃ na sakkhissatīti.

၅၂၅-၅၂၆. "နိယျန္တီတိ ဝါသေဋ္ဌ ဝဒေသိ" ဟု မြတ်စွာဘုရားသည် သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် နှုတ်မြွက်တော်မူ၍ ဝန်ခံချက် (ပဋိညာဉ်) ကို ပြုစေတော်မူသည်။ အဘယ်ကြောင့်နည်း။ အကြောင်းမူကား တိတ္ထိတို့သည် ဝန်ခံပြီးနောက် နှိပ်အပ် (စောဒနာအပ်) သောအခါ ငြင်းဆန်တတ်ကြကုန်၏။ ထိုဝါသေဋ္ဌသည် ဤသို့ ငြင်းဆန်ခြင်းကို မပြုနိုင်တော့ပေအံ့ ဟု မျှော်မြင်တော်မူသောကြောင့် သုံးကြိမ်တိုင်တိုင် နှုတ်မြွက်၍ ဝန်ခံစေတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

527-529. Teva tevijjāti te tevijjā. Vakāro āgamasandhimattaṃ. Andhaveṇīti andhapaveṇī, ekena cakkhumatā gahitayaṭṭhiyā koṭiṃ eko andho gaṇhati, taṃ andhaṃ añño taṃ aññoti evaṃ paṇṇāsasaṭṭhi andhā paṭipāṭiyā ghaṭitā andhaveṇīti vuccati. Paramparasaṃsattāti aññamaññaṃ laggā, yaṭṭhigāhakenapi cakkhumatā virahitāti attho. Eko kira dhutto andhagaṇaṃ disvā ‘‘asukasmiṃ nāma gāme khajjabhojjaṃ sulabha’’nti ussāhetvā ‘‘tena hi tattha no sāmi nehi, idaṃ nāma te demā’’ti vutte, lañjaṃ gahetvā antarāmagge maggā okkamma mahantaṃ gacchaṃ anuparigantvā purimassa hatthena pacchimassa kacchaṃ gaṇhāpetvā ‘‘kiñci kammaṃ atthi, gacchatha tāva tumhe’’ti vatvā palāyi, te divasampi gantvā maggaṃ avindamānā ‘‘kuhiṃ no cakkhumā, kuhiṃ maggo’’ti paridevitvā maggaṃ avindamānā tattheva mariṃsu. Te sandhāya vuttaṃ ‘‘paramparasaṃsattā’’ti. Purimopīti purimesu dasasu brāhmaṇesu ekopi. Majjhimopīti majjhimesu ācariyapācariyesu ekopi. Pacchimopīti idāni tevijjesu brāhmaṇesu ekopi. Hassakaññevāti hasitabbameva. Nāmakaññevāti lāmakaṃyeva. Tadetaṃ atthābhāvena rittakaṃ, rittakattāyeva tucchakaṃ. Idāni brahmaloko tāva tiṭṭhatu, yo tevijjehi na diṭṭhapubbova. Yepi candimasūriye tevijjā passanti, tesampi sahabyatāya maggaṃ desetuṃ nappahontīti dassanatthaṃ ‘‘taṃ kiṃ maññasī’’tiādimāha.

၅၂၇-၅၂၉. "တေဝ တေဝိဇ္ဇာ" ဟူသည် ဝေဒသုံးပုံတတ်သော ထိုပုဏ္ဏားတို့ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ဝ-အက္ခရာသည် အာဂမသန္ဓိမျှသာ ဖြစ်သည်။ "အန္ဓဝေဏိ" ဟူသည် မျက်စိမမြင်သောသူတို့၏ အစဉ်အတိုင်း ဆက်စပ်နေခြင်း ဖြစ်သည်။ မျက်စိအမြင်ရှိသူ တစ်ဦးကိုင်ထားသော တောင်ဝှေးအစွန်းကို မျက်စိမမြင်သူ တစ်ဦးက ဆွဲကိုင်၍၊ ထိုသူကို အခြားမျက်စိမမြင်သူ တစ်ဦးက၊ ထိုသူကိုလည်း အခြားတစ်ဦးက စသည်ဖြင့် အစဉ်အတိုင်း ငါးဆယ် သို့မဟုတ် ခြောက်ဆယ်သော မျက်စိမမြင်သူတို့ ဆက်စပ်နေခြင်းကို "အန္ဓဝေဏိ" ဟု ဆိုအပ်သည်။ "ပရမ္ပရသံသတ္တာ" ဟူသည် အချင်းချင်း ငြိကပ်တွယ်ချိတ်ထားပြီး၊ တောင်ဝှေးကို ဆွဲဆောင်မည့် မျက်စိအမြင်ရှိသူလည်း မရှိခြင်းဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ အကျယ်အားဖြင့် လူညစ်ပတ်တစ်ဦးသည် မျက်စိမမြင်သူအပေါင်းကို မြင်၍ "ဟိုရွာ၌ ခဲဖွယ်စားဖွယ် လွယ်ကူစွာ ရနိုင်သည်" ဟု အားတက်စေရာ၊ ၎င်းတို့က "အရှင်၊ သို့ဖြစ်လျှင် ကျွန်ုပ်တို့ကို ဆောင်ယူသွားပါ၊ ဤမည်သော လက်ဆောင်ကို ပေးပါမည်" ဟု ပြောသောအခါ၊ ထိုသူသည် တံစိုးလက်ဆောင်ကို ယူ၍ ခရီးအကြား၌ လမ်းမှဖဲကာ ကြီးစွာသော ချုံပုတ်ကို ပတ်လျက်၊ ရှေ့မျက်စိမမြင်သူ၏ လက်ဖြင့် နောက်မျက်စိမမြင်သူ၏ ခါးတောင်းမြိတ်ကို ကိုင်စေပြီးလျှင် "ငါ့မှာ အလုပ်တစ်ခု ရှိသေးသည်၊ သင်တို့ သွားနှင့်ကြလော့" ဟု ဆိုကာ ထွက်ပြေးလေသည်။ ထိုမျက်စိမမြင်သူတို့သည် တစ်နေ့လုံး သွားကြသော်လည်း လမ်းမှန်ကို မရကြသဖြင့် "ငါတို့၏ လမ်းပြမျက်စိရှိသူ ဘယ်မှာနည်း၊ လမ်းဘယ်မှာနည်း" ဟု မြည်တမ်းလျက် လမ်းမတွေ့ဘဲ ထိုနေရာ၌ပင် သေဆုံးကြရသည်။ ထိုမျက်စိမမြင်သူတို့ကို ရည်ရွယ်၍ "ပရမ္ပရသံသတ္တာ" ဟု မြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူခြင်းဖြစ်သည်။ "ပုရိမောပိ" ဟူသည် ရှေးဦးဖြစ်သော ပုဏ္ဏားရသေ့ ဆယ်ဦးတို့တွင် တစ်ဦးမျှလည်း ဟု ဆိုလိုသည်။ "မဇ္ဈိမောပိ" ဟူသည် အလယ်၌ဖြစ်သော ဆရာ၊ ဆရာ့ဆရာတို့တွင် တစ်ဦးမျှလည်း ဟု ဆိုလိုသည်။ "ပစ္ဆိမောပိ" ဟူသည် ယခုမျက်မှောက်ခေတ် ဝေဒသုံးပုံတတ်သော ပုဏ္ဏားတို့တွင် တစ်ဦးမျှလည်း မမြင်ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဟဿကညေဝ" ဟူသည် ရယ်ဖွယ်သက်သက်သာ ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "နာမကညေဝ" ဟူသည် ယုတ်ညံ့သိမ်ဖျင်းခြင်းသာ ဖြစ်သည်။ ထိုစကားသည် အနှစ်သာရမရှိသဖြင့် အချည်းနှီး သက်သက်သာ ဖြစ်သည်။ ယခုအခါ ဝေဒသုံးပုံတတ်သော ပုဏ္ဏားတို့ တစ်ခါမျှ မမြင်ဖူးသေးသော ထိုဗြဟ္မာ့ပြည်သည် ခေတ္တ တည်ပါစေဦး (ထားလိုက်ဦးတော့)။ ဝေဒသုံးပုံတတ်သော ပုဏ္ဏားတို့ ကိုယ်တိုင် မြင်တွေ့နေရသော လနှင့် နေတို့ထံ ရောက်ကြောင်းလမ်းကိုပင် ထိုပုဏ္ဏားတို့သည် ညွှန်ပြရန် မစွမ်းဆောင်နိုင်ကြပုံကို ပြလိုသဖြင့် "တံ ကိံ မညသိ" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူသည်။

530. Tattha [Pg.334] yato candimasūriyā uggacchantīti yasmiṃ kāle uggacchanti. Yattha ca oggacchantīti yasmiṃ kāle atthamenti, uggamanakāle ca atthaṅgamanakāle ca passantīti attho. Āyācantīti ‘‘udehi bhavaṃ canda, udehi bhavaṃ sūriyā’’ti evaṃ āyācanti. Thomayantīti ‘‘sommo cando, parimaṇḍalo cando, sappabho cando’’tiādīni vadantā pasaṃsanti. Pañjalikāti paggahitaañjalikā. Namassamānāti ‘‘namo namo’’ti vadamānā.

၅၃၀. ထို "တံ ကိံ မညသိ" အစရှိသော စကား၌ "ယတော စန္ဒိမသူရိယာ ဥဂ္ဂစ္ဆန္တိ" ဟူသည် အကြင်အချိန်၌ တက်လာ (ထွက်လာ) ကုန်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ "ယတ္ထ စ ဥဂ္ဂစ္ဆန္တိ (ဩဂစ္ဆန္တိ)" ဟူသည် အကြင်အချိန်၌ ချုပ်ငြိမ်း (ဝင်) ကုန်၏ ဟု ဆိုလိုပြီး၊ ထွက်ပေါ်လာချိန်နှင့် ဝင်သွားချိန်တို့၌ မြင်တွေ့ရသည် မဟုတ်လော ဟု အဓိပ္ပါယ်ရသည်။ "အာယာစန္တိ" ဟူသည် "အရှင်လမင်း ထွက်တော်မူပါ၊ အရှင်နေမင်း ထွက်တော်မူပါ" ဟု တောင်းတကြခြင်း ဖြစ်သည်။ "ထောမယန္တိ" ဟူသည် "လမင်းသည် အေးမြ၏၊ လမင်းသည် ဝိုင်းဝန်း၏၊ လမင်းသည် အရောင်အဝါရှိ၏" စသည်ဖြင့် ပြောဆို၍ ချီးမွမ်းကြခြင်း ဖြစ်သည်။ "ပဉ္စလိကာ" ဟူသည် လက်အုပ်မြှောက်ချီထားခြင်း ဖြစ်သည်။ "နမဿမာနာ" ဟူသည် "နမော နမော" ဟု ရွတ်ဆိုလျက် ရှိခိုးခြင်း ဖြစ်သည်။

531-532. Yaṃ passantīti ettha yanti nipātamattaṃ. Kiṃ pana na kirāti ettha idha pana kiṃ vattabbaṃ. Yattha kira tevijjehi brāhmaṇehi na brahmā sakkhidiṭṭhoti evamattho daṭṭhabbo.

၅၃၁-၅၃၂. "ယံ ပဿန္တိ" ဟူသော ပါဌ်၌ "ယံ" ဟူသော ပုဒ်သည် အနက်မရှိသော နိပါတ်မျှသာ ဖြစ်သည်။ "ကိံ ပန န ကိရာ" ဟူသော ပါဌ်၌ ယခု မျက်မှောက်မမြင်ရသော ဗြဟ္မာ့ပြည်သို့ ရောက်ရာလမ်းကို ညွှန်ပြခြင်း၌ ပြောဖွယ်ရာ အဘယ်ရှိတော့အံ့နည်း။ ဝေဒသုံးပုံတတ်သော ပုဏ္ဏားတို့သည် ဗြဟ္မာကို ကိုယ်တိုင် မျက်မှောက်မမြင်ဖူးသသဖြင့် ဤမျက်မှောက်မမြင်ရသော ဗြဟ္မာနှင့် ပေါင်းဖော်ရန် လမ်းညွှန်ခြင်း၌ ဆိုဖွယ်ရာ မရှိတော့ပြီ ဟူ၍ အနက်ကို မှတ်အပ်သည်။

Aciravatīnadīupamākathā

အစိရဝတီမြစ် ဥပမာစကား

542. Samatittikāti samabharitā. Kākapeyyāti yattha katthaci tīre ṭhitena kākena sakkā pātunti kākapeyyā. Pāraṃ taritukāmoti nadiṃ atikkamitvā paratīraṃ gantukāmo. Avheyyāti pakkoseyya. Ehi pārāpāranti ambho pāra apāraṃ ehi, atha maṃ sahasāva gahetvā gamissasi, atthi me accāyikakammanti attho.

၅၄၂. "သမတိတ္ထိကာ" ဟူသည် ရေတို့ဖြင့် အညီအမျှ ပြည့်နေခြင်း ဖြစ်သည်။ "ကာကပေယျာ" ဟူသည် မြစ်ကမ်းပါး၏ တစ်နေရာရာ၌ ရပ်နေသော ကျီးသည် ငုံ့၍ ရေသောက်နိုင်လောက်အောင် ရေပြည့်နေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ပါရံ တရိတုကာမော" ဟူသည် မြစ်ကို ဖြတ်ကျော်၍ တစ်ဖက်ကမ်းသို့ သွားလိုသောသူ ဖြစ်သည်။ "အဝှေယျာ

544. Ye dhammā brāhmaṇakārakāti ettha pañcasīladasakusalakammapathabhedā dhammā brāhmaṇakārakāti veditabbā, tabbiparītā abrāhmaṇakārakā. Indamavhāyāmāti indaṃ avhāyāma pakkosāma. Evaṃ brāhmaṇānaṃ avhāyanassa niratthakataṃ dassetvā punapi bhagavā aṇṇavakucchiyaṃ sūriyo viya jalamāno pañcasatabhikkhuparivuto aciravatiyā tīre nisinno aparampi nadīupamaṃyeva āharanto ‘‘seyyathāpī’’tiādimāha.

၅၄၄. ‘Ye dhammā brāhmaṇakārakā’ ဟူသော ဤပါဌ်၌ ငါးပါးသီလ၊ ကုသလကမ္မပထဆယ်ပါး အပြားရှိသော တရားတို့ကို ဗြာဟ္မဏ၏အဖြစ်ကို ပြုတတ်သော တရားများဟူ၍ သိအပ်ကုန်၏။ ထိုတရားတို့၏ ပြောင်းပြန်ဖြစ်သော ပါဏာတိပါတစသော ဝေရတို့ကို ဗြာဟ္မဏ၏အဖြစ်ကို မပြုတတ်သော တရားများဟူ၍ သိအပ်ကုန်၏။ ‘Indamavhāyāma’ ဟူသည်မှာ သိကြားမင်းကို ခေါ်ကြကုန်၏၊ ခေါ်ဖိတ်ကြကုန်၏ ဟူလိုသည်။ ဤသို့လျှင် ပုဏ္ဏားတို့၏ ခေါ်ခြင်းသည် အကျိုးမရှိကြောင်းကို ပြသတော်မူပြီး၍ တစ်ဖန်လည်း မြတ်စွာဘုရားသည် သမုဒ္ဒရာဝမ်း၌ နေမင်း တောက်ပသကဲ့သို့ တောက်ပတော်မူလျက်၊ ငါးရာသော ရဟန်းတို့ ခြံရံအပ်သည်ဖြစ်၍ အစိရဝတီမြစ်ကမ်းနား၌ သီတင်းသုံးတော်မူစဉ် အခြားသော မြစ်ဥပမာကိုပင် ဆောင်လိုတော်မူသဖြင့် ‘Seyyathāpi’ စသော စကားကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

546. Kāmaguṇāti kāmayitabbaṭṭhena kāmā, bandhanaṭṭhena guṇā. ‘‘Anujānāmi bhikkhave, ahatānaṃ vatthānaṃ diguṇaṃ saṅghāṭi’’nti (mahāva. 348) ettha hi paṭalaṭṭho guṇaṭṭho. ‘‘Accenti kālā tarayanti rattiyo, vayoguṇā anupubbaṃ jahantī’’ti ettha rāsaṭṭho guṇaṭṭho. ‘‘Sataguṇā dakkhiṇā pāṭikaṅkhitabbā’’ti [Pg.335] (ma. ni. 3.379) ettha ānisaṃsaṭṭho guṇaṭṭho. ‘‘Antaṃ antaguṇaṃ (khu. pā. 3.1) kayirā mālāguṇe bahū’’ti (dha. pa. 53) ca ettha bandhanaṭṭho guṇaṭṭho. Idhāpi eseva adhippeto. Tena vuttaṃ ‘‘bandhanaṭṭhena guṇā’’ti. Cakkhuviññeyyāti cakkhuviññāṇena passitabbā. Etenupāyena sotaviññeyyādīsupi attho veditabbo. Iṭṭhāti pariyiṭṭhā vā hontu, mā vā, iṭṭhārammaṇabhūtāti attho. Kantāti kāmanīyā. Manāpāti manavaḍḍhanakā. Piyarūpāti piyajātikā. Kāmūpasañhitāti ārammaṇaṃ katvā uppajjamānena kāmena upasañhitā. Rajanīyāti rañjanīyā, rāguppattikāraṇabhūtāti attho.

၅၄၆. ‘Kāmaguṇā’ ဟူသည်ကား လိုလားအပ်သော အနက်ကြောင့် ‘Kāma (ကာမ)’ မည်၏။ နှောင်ဖွဲ့တတ်သော အနက်ကြောင့် ‘Guṇa (ဂုဏ်)’ မည်၏။ 'ရဟန်းတို့၊ (အစာကြောအောင်) ထုရိုက်၍ မဖွပ်ရသေးသော အသစ်စက်စက် အဝတ်ဖြင့် ပြုလုပ်သော နှစ်ထပ်သင်္ကန်းကြီးကို ခွင့်ပြုတော်မူ၏' ဟူသော ဤပါဌ်၌ ‘Guṇa’ သဒ္ဒါသည် အထပ်အလွှာဟူသော အနက်ကို ဟော၏။ 'အချိန်တို့သည် လွန်သွားကုန်၏၊ ညဉ့်တို့သည် လွန်သွားကုန်၏၊ အရွယ်အစုတို့သည် အစဉ်အတိုင်း စွန့်သွားကုန်၏' ဟူသော ဤပါဌ်၌ ‘Guṇa’ သဒ္ဒါသည် အစုဟူသော အနက်ကို ဟော၏။ 'အဆတစ်ရာသော အကျိုးအာနိသင်ရှိသော အလှူကို မျှော်လင့်အပ်၏' ဟူသော ဤပါဌ်၌ ‘Guṇa’ သဒ္ဒါသည် အကျိုးအာနိသင်ဟူသော အနက်ကို ဟော၏။ 'အူမ၊ အူသိမ် (အူမကို ရစ်ပတ်ဖွဲ့ထားတတ်သော အူသိမ်)' ဟူသော ပါဌ်၌လည်းကောင်း၊ 'များစွာသော ပန်းကုံးတို့ကို ပြုရာ၏' ဟူသော ပါဌ်၌လည်းကောင်း ‘Guṇa’ သဒ္ဒါသည် အနှောင်အဖွဲ့ဟူသော အနက်ကို ဟော၏။ ဤ 'ကာမဂုဏ်' ဟူသော ပါဌ်၌လည်း ထိုနှောင်ဖွဲ့ခြင်း အနက်ကိုသာ အလိုရှိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ငါသည် 'နှောင်ဖွဲ့တတ်သော အနက်ကြောင့် ဂုဏ်မည်၏' ဟု ဆိုအပ်ပြီ။ ‘Cakkhuviññeyyā’ ဟူသည်ကား စက္ခုဝိညာဉ်ဖြင့် မြင်အပ်ကုန်သော (ရူပါရုံများ ဖြစ်သည်။) ဤနည်းအတိုင်း သောတဝိညေယျစသည်တို့၌လည်း အနက်ကို သိအပ်၏။ ‘Iṭṭhā’ ဟူသည်ကား ရှာမှီးအပ်သည်ဖြစ်စေ၊ မရှာမှီးအပ်သည်ဖြစ်စေ ဣဋ္ဌာရုံ ဖြစ်ကုန်သော ဟူသော အနက်တည်း။ ‘Kantā’ ဟူသည်ကား နှစ်သက်အပ်ကုန်သော။ ‘Manāpā’ ဟူသည်ကား စိတ်ကို တိုးပွားစေတတ်ကုန်သော။ ‘Piyarūpā’ ဟူသည်ကား ချစ်ခင်နှစ်သက်ဖွယ် သဘောရှိကုန်သော။ ‘Kāmūpasañhitā’ ဟူသည်ကား အာရုံကို ပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော ကိလေသာကာမနှင့် စပ်ယှဉ်ကုန်သော။ ‘Rajanīyā’ ဟူသည်ကား တပ်မက်စေတတ်ကုန်သော၊ ရာဂ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်ကုန်သော ဟူသော အနက်တည်း။

Gadhitāti gedhena abhibhūtā hutvā. Mucchitāti mucchākārappattāya adhimattakāya taṇhāya abhibhūtā. Ajjhopannāti adhiopannā ogāḷhā ‘‘idaṃ sāra’’nti pariniṭṭhānappattā hutvā. Anādīnavadassāvinoti ādīnavaṃ apassantā. Anissaraṇapaññāti idamettha nissaraṇanti, evaṃ parijānanapaññāvirahitā, paccavekkhaṇaparibhogavirahitāti attho.

‘ဂဓိတာ’ ဟူသည်မှာ မက်မောတတ်သော လောဘက လွှမ်းမိုးထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘မုစ္ဆိတာ’ ဟူသည်မှာ တွေဝေခြင်းအခြင်းအရာသို့ ရောက်၍ လွန်ကဲသော အတိုင်းအရှည်ရှိသော တဏှာက လွှမ်းမိုးထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘အဇ္ဈောသန္နာ’ ဟူသည်မှာ လွှမ်းမိုးသက်ဝင်၍ ‘ဤခံစားခြင်းသည်သာ အနှစ်ဖြစ်သည်’ ဟု အပြီးသတ် ဆုံးဖြတ်ချက်သို့ ရောက်ရှိနေခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘အနာဒီနဝဒဿာဝိနော’ ဟူသည်မှာ အပြစ်ကို မမြင်သူများ ဖြစ်သည်။ ‘အနိဿရဏပညာ’ ဟူသည်မှာ ‘ဤပစ္စည်းလေးပါး သုံးဆောင်ခြင်း၌ ဤဆင်ခြင်ခြင်းသည် ကိလေသာမှ ထွက်မြောက်ကြောင်းတည်း’ ဟု ဤသို့ ပိုင်းခြားသိတတ်သော ပညာမှ ကင်းဝေးခြင်း၊ ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်ဖြင့် သုံးဆောင်ခြင်းမှ ကင်းဝေးခြင်းဟု အနက်ရရှိသည်။

548. Āvaraṇātiādīsu āvarantīti āvaraṇā. Nivārentīti nīvaraṇā. Onandhantīti onāhanā. Pariyonandhantīti pariyonāhanā. Kāmacchandādīnaṃ vitthārakathā visuddhimaggato gahetabbā.

၅၄၈. ‘အာဝရဏ’ အစရှိသော ပုဒ်တို့၌ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏— ကုသိုလ်တရား ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို အစဦး၌ ပိတ်ဆို့တားမြစ်တတ်သောကြောင့် ‘အာဝရဏ’ မည်၏။ ကုသိုလ်ဖြစ်ခြင်းကို အကြွင်းမဲ့ တားမြစ်တတ်သောကြောင့် ‘နီဝရဏ’ မည်၏။ သက်ဝင်၍ ဖုံးအုပ်တတ်သောကြောင့် ‘ဩနဟာန’ မည်၏။ အလုံးစုံ လွှမ်းခြုံဖုံးအုပ်တတ်သောကြောင့် ‘ပရိယောနဟန’ မည်၏။ ကာမစ္ဆန္ဒအစရှိသော နီဝရဏတို့၏ အကျယ်ဖွင့်ဆိုချက်ကိုမူ ဝိသုဒ္ဓိမဂ်ကျမ်းမှ ယူရမည်။

549-550. Āvutā nivutā onaddhā pariyonaddhāti padāni āvaraṇādīnaṃ vasena vuttāni. Sapariggahoti itthipariggahena sapariggahoti pucchati. Apariggaho bho gotamātiādīsupi kāmacchandassa abhāvato itthipariggahena apariggaho. Byāpādassa abhāvato kenaci saddhiṃ veracittena avero. Thinamiddhassa abhāvato cittagelaññasaṅkhātena byāpajjena abyāpajjo. Uddhaccakukkuccābhāvato uddhaccakukkuccādīhi saṃkilesehi asaṃkiliṭṭhacitto suparisuddhamānaso. Vicikicchāya abhāvato cittaṃ vase vatteti. Yathā ca brāhmaṇā cittagatikā hontīti, cittassa vasena vattanti, na tādisoti vasavattī.

၅၄၉-၅၅၀. ‘အာဝုတ၊ နိဂုတ၊ ဩနဒ္ဓ၊ ပရိယောနဒ္ဓ’ ဟူသော ပုဒ်တို့ကို အာဝရဏအစရှိသော ပုဒ်တို့နှင့် စပ်လျဉ်း၍ ဟောတော်မူအပ်သည်။ ‘သပရိဂ္ဂဟ’ ဟူသည်မှာ ‘အမျိုးသမီးကို သိမ်းပိုက်ခြင်းနှင့်တကွ ဖြစ်သလော သို့မဟုတ် သိမ်းပိုက်ခြင်း ရှိပါသလော’ ဟု မေးတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘အပရိဂ္ဂဟော ဘော ဂေါတမ’ အစရှိသော ပါဠိရပ်တို့၌လည်း အနက်ကို ဤသို့ သိအပ်၏— ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏ မရှိခြင်းကြောင့် အမျိုးသမီးကို သိမ်းပိုက်ခြင်းမရှိပါ။ ဗျာပါဒနီဝရဏ မရှိခြင်းကြောင့် တစ်စုံတစ်ယောက်နှင့်မျှ ရန်လိုသောစိတ်ဖြင့် ရန်ငြိုးဖွဲ့ခြင်းမရှိပါ။ ထိနမိဒ္ဓ မရှိခြင်းကြောင့် စိတ်မကျန်းမာခြင်းဟု ဆိုအပ်သော စိတ်ဆင်းရဲခြင်းဖြင့် စိတ်ကို နှိပ်စက်ခြင်းမရှိပါ။ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စနီဝရဏ မရှိခြင်းကြောင့် ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စအစရှိသော ကိလေသာညစ်နွမ်းမှုတို့ဖြင့် စိတ်ညစ်နွမ်းခြင်းမရှိဘဲ အလွန်စင်ကြယ်သော စိတ်ရှိပါသည်။ ဝိစိကိစ္ဆာမရှိခြင်းကြောင့် စိတ်ကို မိမိအလို၌ ဖြစ်စေနိုင်ပါသည်။ တစ်ဖန် ပုဏ္ဏားတို့သည် စိတ်၏အလိုသို့ လိုက်ရသကဲ့သို့ ထိုသို့ စိတ်အလိုသို့ လိုက်ရသူမဟုတ်ဘဲ မိမိအလိုအတိုင်း စိတ်ကို ဖြစ်စေနိုင်သောကြောင့် ‘ဝသဝတ္တီ’ မည်ပါသည်။

552. Idha [Pg.336] kho panāti idha brahmalokamagge. Āsīditvāti amaggameva ‘‘maggo’’ti upagantvā. Saṃsīdantīti ‘‘samatala’’nti saññāya paṅkaṃ otiṇṇā viya anuppavisanti. Saṃsīditvā visāraṃ pāpuṇantīti evaṃ paṅke viya saṃsīditvā visāraṃ aṅgamaṅgasaṃbhañjanaṃ pāpuṇanti. Sukkhataraṃ maññe tarantīti marīcikāya vañcetvā ‘‘kākapeyyā nadī’’ti saññāya ‘‘tarissāmā’’ti hatthehi ca pādehi ca vāyamamānā sukkhataraṇaṃ maññe taranti. Tasmā yathā hatthapādādīnaṃ saṃbhañjanaṃ paribhañjanaṃ, evaṃ apāyesu saṃbhañjanaṃ paribhañjanaṃ pāpuṇanti. Idheva ca sukhaṃ vā sātaṃ vā na labhanti. Tasmā idaṃ tevijjānaṃ brāhmaṇānanti tasmā idaṃ brahmasahabyatāya maggadīpakaṃ tevijjakaṃ pāvacanaṃ tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ. Tevijjāiriṇanti tevijjāaraññaṃ iriṇanti hi agāmakaṃ mahāaraññaṃ vuccati. Tevijjāvivananti pupphaphalehi aparibhogarukkhehi sañchannaṃ nirudakaṃ araññaṃ. Yattha maggato ukkamitvā parivattitumpi na sakkā honti, taṃ sandhāyāha ‘‘tevijjāvivanantipi vuccatī’’ti. Tevijjābyasananti tevijjānaṃ pañcavidhabyasanasadisametaṃ. Yathā hi ñātirogabhoga diṭṭhi sīlabyasanappattassa sukhaṃ nāma natthi, evaṃ tevijjānaṃ tevijjakaṃ pāvacanaṃ āgamma sukhaṃ nāma natthīti dasseti.

၅၅၂. ‘ဤအရပ်၌မူကား’ (ဣဓ ခေါ ပန) ဟူသည်မှာ ဤဗြဟ္မာ့ပြည်သို့ သွားရာလမ်း၌ ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘အာသီဒိတွာ’ ဟူသည်မှာ လမ်းမှန်မဟုတ်သော အကျင့်ကိုပင် ‘လမ်းမှန်’ ဟု ယူဆ၍ ကပ်ရောက်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘သံသီဒန္တိ’ ဟူသည်မှာ ညီညာသော မြေပြင်ဟု အမှတ်မှားကာ ညွန်ဗွက်သို့ သက်ဆင်းမိသူများကဲ့သို့ နစ်မြုပ်သွားခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘သံသီဒိတွာ ဝိသာရံ ပါပုဏန္တိ’ ဟူသည်မှာ ထိုသို့ ညွန်ဗွက်ကြီးထဲ၌ နစ်မြုပ်သကဲ့သို့ နစ်မြုပ်၍ ဖောက်ပြန်ခြင်း၊ အင်္ဂါကြီးငယ်တို့ ကျိုးပျက်ခြင်းသို့ ရောက်ကြရကုန်၏။ ‘သုက္ခတရံ မညေ တရန္တိ’ ဟူသည်မှာ တံလျှပ်ကို ရေဟု လှည့်စားခံရသဖြင့် ‘ကျီးသောက်နိုင်သော ရေရှိသည့် မြစ်’ ဟု ထင်မှတ်ကာ ‘ကူးကြကုန်အံ့’ ဟု ကြံစည်ပြီး လက်ခြေတို့ဖြင့် အားထုတ်လျက် ရေမရှိသော မြစ်ခြောက်၌ အခြောက်တိုက် ကူးနေကြသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် လက်ခြေအစရှိသည်တို့ ကျိုးပျက်ခြင်းသို့ ရောက်ရသကဲ့သို့ အပါယ်တို့၌လည်း ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ကြရကုန်၏။ ဤပစ္စုပ္ပန်ဘဝ၌လည်း ဈာန်ချမ်းသာ သို့မဟုတ် သာယာအပ်သော ဝိပဿနာချမ်းသာကို မရကြကုန်။ ‘တသ္မာ ဣဒံ တေဝိဇ္ဇာနံ ဗြာဟ္မဏာနံ’ ဟူသည်မှာ ထို့ကြောင့် ဤဝေဒသုံးပုံသည် ဗြဟ္မာနှင့်အတူ ဖြစ်ခြင်းအကျိုးငှာ လမ်းညွှန်ဖြစ်သည်ဟု အသိအမှတ်ပြုအပ်သော ဝေဒသုံးပုံတတ် ပုဏ္ဏားတို့၏ ဝေဒကျမ်းဂန် ဖြစ်သည်။ ‘တေဝိဇ္ဇဣရိဏ’ ဟူသည်မှာ တေဝိဇ္ဇပုဏ္ဏားတို့၏ တောကြီးဟူလို၏၊ ရွာမရှိသော တောကြီးကို ‘ဣရိဏ’ ဟု ခေါ်သည်။ ‘တေဝိဇ္ဇဝိဝန’ ဟူသည်မှာ အပွင့်အသီးတို့ဖြင့် မသုံးဆောင်အပ်သော သစ်ပင်တို့ဖြင့် ဖုံးအုပ်ထားသည့် ရေမရှိသော တောရှုပ်ကို ဆိုသည်။ လမ်းမှ ဖဲခွာသွားပါက ပြန်လည်လှည့်ပတ်ရန်ပင် မစွမ်းနိုင်သော ထိုတောရှုပ်ကို ရည်ရွယ်၍ ‘တေဝိဇ္ဇဝိဝန’ ဟု မြတ်စွာဘုရား မိန့်တော်မူသည်။ ‘တေဝိဇ္ဇဗျသန’ ဟူသည်မှာ ဤဝေဒကျမ်းဂန်သည် တေဝိဇ္ဇပုဏ္ဏားတို့အတွက် ငါးပါးသော ပျက်စီးခြင်း (ဗျသန) နှင့် တူလှ၏။ ဆွေမျိုးပျက်စီးခြင်း၊ ရောဂါဖြစ်ခြင်း၊ စည်းစိမ်ပျက်စီးခြင်း၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဖြစ်ခြင်း၊ သီလပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်သူအား ချမ်းသာမရှိသကဲ့သို့ ဤတေဝိဇ္ဇပုဏ္ဏားတို့သည်လည်း မိမိတို့၏ ဝေဒကျမ်းကို အမှီပြု၍ ချမ်းသာကို မရနိုင်ကြကြောင်း ပြသတော်မူသည်။

554. Jātasaṃvaḍḍhoti jāto ca vaḍḍhito ca, yo hi kevalaṃ tattha jātova hoti, aññattha vaḍḍhito, tassa samantā gāmamaggā na sabbaso paccakkhā honti, tasmā jātasaṃvaḍḍhoti āha. Jātasaṃvaḍḍhopi yo ciranikkhanto, tassa na sabbaso paccakkhā honti. Tasmā ‘‘tāvadeva avasaṭa’’nti āha, taṅkhaṇameva nikkhantanti attho. Dandhāyitattanti ayaṃ nu kho maggo, ayaṃ na nukhoti kaṅkhāvasena cirāyitattaṃ. Vitthāyitattanti yathā sukhumaṃ atthajātaṃ sahasā pucchitassa kassaci sarīraṃ thaddhabhāvaṃ gaṇhāti, evaṃ thaddhabhāvaggahaṇaṃ. Na tvevāti iminā sabbaññutaññāṇassa appaṭihatabhāvaṃ dasseti. Tassa hi purisassa mārāvaṭṭanādivasena siyā ñāṇassa [Pg.337] paṭighāto. Tena so dandhāyeyya vā vitthāyeyya vā. Sabbaññutaññāṇaṃ pana appaṭihataṃ, na sakkā tassa kenaci antarāyo kātunti dīpeti.

၅၅၄. ‘ဇာတသံဝဍ္ဎ’ ဟူသည်မှာ ထိုအရပ်၌ မွေးဖွား၍ ကြီးပြင်းလာသူ ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုမနသာကဋရွာ၌ မွေးရုံသာမွေး၍ အခြားအရပ်၌ ကြီးပြင်းလာသော ယောကျ်ားအား ရွာပတ်ဝန်းကျင်ရှိ လမ်းများအားလုံး မျက်မှောက်မထင်ရှားနိုင်သောကြောင့် ‘ဇာတသံဝဍ္ဎ’ ဟု မိန့်တော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ မွေးဖွားကြီးပြင်းလာသူ ဖြစ်သော်လည်း ရွာမှ ထွက်ခွာသွားသည်မှာ ကြာမြင့်ပြီဖြစ်ပါက လမ်းများအားလုံး မျက်မှောက်မထင်ရှားနိုင်ချေ။ ထို့ကြောင့် ‘ထိုခဏ၌ပင် ထွက်လာသူ’ (ထိုခဏ၌ပင် ထွက်ခွာလာသူ) ဟု ဆိုလိုသည်။ ‘ဒန္ဓာယိတတ္တ’ ဟူသည်မှာ ‘ဤလမ်းသည် လမ်းမှန်ဟုတ်ပါသလော သို့မဟုတ် လမ်းမှန်မဟုတ်ပါသလော’ ဟု ယုံမှားသံသယကြောင့် တုန့်ဆိုင်းနှေးကွေးခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘ဝိတ္ထာယိတတ္တ’ ဟူသည်မှာ သိမ်မွေ့နက်နဲသောအရာကို ချက်ချင်းမေးမြန်းခံရသောအခါ တစ်စုံတစ်ယောက်၏ ခန္ဓာကိုယ်သည် တောင့်တင်းသွားသကဲ့သို့ တောင့်တင်းခိုင်မာသွားခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘န တွေဝ’ ဟူသော စကားဖြင့် သဗ္ဗညုတာဉာဏ်တော်၏ အဆီးအတားမရှိ ပိတ်ပင်မှုကင်းသော အဖြစ်ကို ပြတော်မူသည်။ ထိုသာမန်လူအား မာရ်နတ်၏ လှည့်ပတ်ခြင်း စသည်တို့ကြောင့် ဉာဏ်အပိတ်အဆို့ ရှိနိုင်ပြီး ထိုသို့ ဉာဏ်ပိတ်ဆို့ပါက တုန့်ဆိုင်းခြင်း သို့မဟုတ် တောင့်တင်းခြင်း ဖြစ်နိုင်သော်လည်း သဗ္ဗညုတာဉာဏ်တော်သည် အပိတ်အဆို့မရှိသဖြင့် မည်သူမျှ ထိုဉာဏ်တော်ကို အန္တရာယ်မပြုနိုင်ကြောင်း ပြသတော်မူသည်။

555. Ullumpatu bhavaṃ gotamoti uddharatu bhavaṃ gotamo. Brāhmaṇiṃ pajanti brāhmaṇadārakaṃ, bhavaṃ gotamo mama brāhmaṇaputtaṃ apāyamaggato uddharitvā brahmalokamagge patiṭṭhapetūti attho. Athassa bhagavā buddhuppādaṃ dassetvā saddhiṃ pubbabhāgapaṭipadāya mettāvihārādibrahmalokagāmimaggaṃ desetukāmo ‘‘tena hi vāseṭṭhā’’tiādimāha. Tattha ‘‘idha tathāgato’’tiādi sāmaññaphale vitthāritaṃ. Mettāsahagatenātiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ sabbaṃ visuddhimagge brahmavihārakammaṭṭhānakathāyaṃ vuttaṃ. Seyyathāpi vāseṭṭha balavā saṅkhadhamotiādi pana idha apubbaṃ. Tattha balavāti balasampanno. Saṅkhadhamoti saṅkhadhamako. Appakasirenāti akicchena adukkhena. Dubbalo hi saṅkhadhamo saṅkhaṃ dhamantopi na sakkoti catasso disā sarena viññāpetuṃ, nāssa saṅkhasaddo sabbato pharati. Balavato pana vipphāriko hoti, tasmā ‘‘balavā’’tiādimāha. Mettāya cetovimuttiyāti ettha mettāti vutte upacāropi appanāpi vaṭṭati, ‘‘cettovimuttī’’ti vutte pana appanāva vaṭṭati. Yaṃ pamāṇakataṃ kammanti pamāṇakataṃ kammaṃ nāma kāmāvacaraṃ vuccati. Appamāṇakataṃ kammaṃ nāma rūpārūpāvacaraṃ. Tañhi pamāṇaṃ atikkamitvā odissakaanodissakadisāpharaṇavasena vaḍḍhetvā katattā appamāṇakatanti vuccati. Na taṃ tatrāvasissati na taṃ tatrāvatiṭṭhatīti taṃ kāmāvacarakammaṃ tasmiṃ rūpāvacarārūpāvacarakamme na ohīyati, na tiṭṭhati. Kiṃ vuttaṃ hoti – taṃ kāmāvacarakammaṃ tassa rūpārūpāvacarakammassa antarā laggituṃ vā ṭhātuṃ vā rūpārūpāvacarakammaṃ pharitvā pariyādiyitvā attano okāsaṃ gahetvā patiṭṭhātuṃ na sakkoti. Atha kho rūpāvacarārūpāvacarakammameva kāmāvacaraṃ mahogho viya parittaṃ udakaṃ pharitvā pariyādiyitvā attano okāsaṃ gahetvā tiṭṭhati. Tassa vipākaṃ paṭibāhitvā sayameva brahmasahabyataṃ upanetīti. Evaṃvihārīti evaṃ mettādivihārī.

၅၅၅. "ရှင်ဂေါတမသည် ထုတ်ဆောင်ကယ်တင်တော်မူပါ" ဟူသည်မှာ ရှင်တော်ဂေါတမသည် ပုဏ္ဏား၏သားဖြစ်သော တပည့်တော်ကို အပါယ်သို့ရောက်ကြောင်းလမ်းမှ ဆွဲထုတ်ကယ်တင်၍ ဗြဟ္မာ့ပြည်သို့ ရောက်ကြောင်းလမ်း၌ တည်စေတော်မူပါ ဟူသော အနက်ဖြစ်သည်။ ထိုအခါ၌ ထိုဝါသေဋ္ဌအား မြတ်စွာဘုရားသည် ဘုရားပွင့်တော်မူခြင်းကို ပြသတော်မူပြီးလျှင် ရှေးအဖို့၌ဖြစ်သော အကျင့်နှင့်တကွ မေတ္တာဝိဟာရ စသည်ဖြင့် ဗြဟ္မာ့ပြည်သို့ သွားရာလမ်းကို ဟောကြားတော်မူလိုသဖြင့် "တေနဟိ ဝါသေဋ္ဌာ" အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားတို့တွင် "ဣဓ တထာဂတော" အစရှိသော စကားရပ်ကို သာမညဖလသုတ်၌ ငါသည် အကျယ်ချဲ့၍ ဟောခဲ့ပြီ။ "မေတ္တာသဟဂတေန" အစရှိသော ပါဠိတို့၌ ပြောဆိုထိုက်သမျှ အလုံးစုံကို ဝိသုဒ္ဓိမဂ် ဗြဟ္မဝိဟာရ ကမ္မဋ္ဌာန်းကထာတွင် ငါဆိုခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။ "သေယျထာပိ ဝါသေဋ္ဌ ဗလဝါ သင်္ခဓမော" အစရှိသော စကားမှာမူ ဤအဋ္ဌကထာ၌ အသစ် (ရှေးက မဖွင့်ဖူးသေးသည်) ဖြစ်သည်။ ထိုစကား၌ "ဗလဝါ" ဟူသည် အားနှင့် ပြည့်စုံသောသူ ဖြစ်သည်။ "သင်္ခဓမော" ဟူသည် ခရုသင်းမှုတ်သောသူ ဖြစ်သည်။ "အပ္ပကသိရေန" ဟူသည် မငြိုမငြင် မဆင်းမရဲဘဲ ဖြစ်သည်။ အားမရှိသော ခရုသင်းမှုတ်သူသည် ခရုသင်းကို မှုတ်သော်လည်း အရပ်လေးမျက်နှာရှိ လူတို့ကို အသံဖြင့် သိစေခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်၊ ထိုသူ၏ ခရုသင်းသံသည် အရပ်မျက်နှာအားလုံးသို့ မပြန့်နှံ့နိုင်ပေ။ အားရှိသော ခရုသင်းမှုတ်သူ၏ အသံသည်သာ ပြန့်နှံ့နိုင်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် "ဗလဝါ" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ "မေတ္တာယ စေတောဝိမုတ္တိယာ" ဟူသော ဤနေရာ၌ "မေတ္တာ" ဟု သာမညဆိုလျှင် ဥပစာရမေတ္တာ၊ အပ္ပနာမေတ္တာ နှစ်မျိုးလုံး သင့်တော်သော်လည်း "စေတောဝိမုတ္တိ" ဟု ဆိုလျှင်မူ အပ္ပနာမေတ္တာသာ လျော်ကန်သင့်မြတ်ပေသည်။ "ယံ ပမာဏကတံ ကမ္မံ" ဟူရာ၌ ကာမာဝစရကံကို အတိုင်းအရှည်ရှိသော "ပမာဏကတကံ" ဟု ခေါ်၏။ ရူပါဝစရ အရူပါဝစရကံကိုမူ အတိုင်းအရှည်မရှိသော "အပ္ပမာဏကတကံ" ဟု ခေါ်၏။ ထိုရူပါဝစရ အရူပါဝစရကံသည် အတိုင်းအရှည်ကို ကျော်လွန်၍ အပိုင်းအခြားအားဖြင့် ဖြန့်ခြင်း၊ အပိုင်းအခြားမရှိ ဖြန့်ခြင်း၊ အရပ်မျက်နှာတို့ကို ဖြန့်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် တိုးပွားစေကာ ပြုလုပ်အပ်သောကြောင့် "အပ္ပမာဏကတ" ဟု ဆိုအပ်သည်။ "န တံ တတြာဝသိဿတိ န တံ တတြာဝတိဋ္ဌတိ" ဟူသည် ထိုကာမာဝစရကံသည် ထိုရူပါဝစရ အရူပါဝစရကံ ရှိနေလျှင် ကျန်ရစ်ခြင်း မရှိ၊ တည်တံ့ခြင်း မရှိနိုင် ဟု ဆိုလိုသည်။ အဘယ်အနက်ကို ဆိုလိုသနည်းဟူမူ - ထိုကာမာဝစရကံသည် ထိုရူပါဝစရ အရူပါဝစရကံ၏ အကြား၌ ငြိကပ်ရန်သော်လည်းကောင်း၊ တည်တံ့ရန်သော်လည်းကောင်း၊ ထိုကံကို လွှမ်းမိုးဝါးမြို၍ မိမိ၏ အကျိုးပေးခွင့်ကို ယူကာ တည်တံ့ရန်သော်လည်းကောင်း မစွမ်းနိုင်ပေ။ စင်စစ်သော်ကား ကြီးစွာသော ရေအယဉ်သည် နည်းငယ်သော ရေကို လွှမ်းမိုးဝါးမြိုသကဲ့သို့ ရူပါဝစရ အရူပါဝစရကံသည်သာလျှင် ကာမာဝစရကံကို လွှမ်းမိုးကျော်လွန်၍ မိမိ၏ အကျိုးပေးခွင့်ကို ယူကာ တည်တံ့လေသည်။ ထိုကာမာဝစရကံ၏ အကျိုးပေးခြင်းကို တားမြစ်၍ မိမိကိုယ်တိုင်သာ ဗြဟ္မာတို့နှင့် အတူတကွ ဖြစ်ရခြင်းသို့ ဆောင်ယူပေးတတ်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ "ဧဝံဝိဟာရီ" ဟူသည် ဤသို့ မေတ္တာအစရှိသည်ဖြင့် နေလေ့ရှိသောသူ ဖြစ်သည်။

559. Ete [Pg.338] mayaṃ bhavantaṃ gotamanti idaṃ tesaṃ dutiyaṃ saraṇagamanaṃ. Paṭhamameva hete majjhimapaṇṇāsake vāseṭṭhasuttaṃ sutvā saraṇaṃ gatā, imaṃ pana tevijjasuttaṃ sutvā dutiyampi saraṇaṃ gatā. Katipāhaccayena pabbajitvā aggaññasutte upasampadañceva arahattañca alatthuṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

၅၅၉. "ဧတေ မယံ ဘဝန္တံ ဂေါတမံ" ဟူသော ဤစကားသည် ထိုဝါသေဋ္ဌနှင့် ဘာရဒွါဇတို့၏ ဒုတိယအကြိမ်မြောက် သရဏဂုံဆောက်တည်ခြင်း ဖြစ်သည်။ အကြောင်းမူကား ထိုဝါသေဋ္ဌနှင့် ဘာရဒွါဇတို့သည် ပထမဦးစွာ မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသလာ ဝါသေဋ္ဌသုတ်ကို နာကြားရစဉ်ကပင် သရဏဂုံ ဆည်းကပ်ခဲ့ကြပြီး ဖြစ်၍၊ ယခု ဤတေဝိဇ္ဇသုတ်ကို နာကြားရသဖြင့် ဒုတိယအကြိမ်မြောက် သရဏဂုံ ဆည်းကပ်ကြပြန်သည်။ အနည်းငယ်သော ရက်များ လွန်မြောက်သောအခါ ရဟန်းအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိပြီးလျှင် အဂ္ဂညသုတ်ကို ဟောကြားတော်မူရာ၌ ရဟန်းအဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ အရဟတ္တဖိုလ်ကိုလည်းကောင်း ရရှိသွားကြလေသည်။ ကြွင်းသောစကားလုံး အစီအရင်အားလုံးမှာ ထင်ရှားပေါ်လွင်ပါသဖြင့် တေဝိဇ္ဇသုတ် အဖွင့် ပြီးပြီ။

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

ဤသို့လျှင် သုမင်္ဂလဝိလာသိနီအမည်ရှိသော ဒီဃနိကာယအဋ္ဌကထာ၌ -

Tevijjasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

တေဝိဇ္ဇသုတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Niṭṭhitā ca terasasuttapaṭimaṇḍitassa sīlakkhandhavaggassa

သုတ်ပေါင်း တစ်ဆယ့်သုံးသုတ်တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော သီလက္ခန္ဓဝဂ်၏

Atthavaṇṇanāti.

အနက်အဓိပ္ပာယ် ဖွင့်ဆိုချက် အဋ္ဌကထာသည်

Sīlakkhandhavaggaṭṭhakathā niṭṭhitā.

သီလက္ခန္ဓဝဂ်အဋ္ဌကထာ ပြီးဆုံးပါပြီ။