বাংলা

中文
巴利義註複註藏外典籍
1101 巴拉基咖(波羅夷)
1102 巴吉帝亞(波逸提)
1103 大品(律藏)
1104 小品
1105 附隨
1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1
1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2
1203 巴吉帝亞(波逸提)義註
1204 大品義註(律藏)
1205 小品義註
1206 附隨義註
1301 心義燈-1
1302 心義燈-2
1303 心義燈-3
1401 疑惑度脫
1402 律攝註釋
1403 金剛智疏
1404 疑難解除疏-1
1405 疑難解除疏-2
1406 律莊嚴疏-1
1407 律莊嚴疏-2
1408 古老解惑疏
1409 律抉擇-上抉擇
1410 律抉擇疏-1
1411 律抉擇疏-2
1412 巴吉帝亞等啟請經
1413 小戒學-根本戒學

8401 清淨道論-1
8402 清淨道論-2
8403 清淨道大複註-1
8404 清淨道大複註-2
8405 清淨道論導論

8406 長部問答
8407 中部問答
8408 相應部問答
8409 增支部問答
8410 律藏問答
8411 論藏問答
8412 義注問答
8413 語言學詮釋手冊
8414 勝義顯揚
8415 隨燈論誦
8416 發趣論燈論
8417 禮敬文
8418 大禮敬文
8419 依相讚佛偈
8420 經讚
8421 蓮花供
8422 勝者莊嚴
8423 語蜜
8424 佛德偈集
8425 小史
8427 佛教史
8426 大史
8429 目犍連文法
8428 迦旃延文法
8430 文法寶鑑(詞幹篇)
8431 文法寶鑑(詞根篇)
8432 詞形成論
8433 目犍連五章
8434 應用成就讀本
8435 音韻論讀本
8436 阿毗曇燈讀本
8437 阿毗曇燈疏
8438 妙莊嚴論讀本
8439 妙莊嚴論疏
8440 初學入門義抉擇精要
8446 詩王智論
8447 智論花鬘
8445 法智論
8444 大羅漢智論
8441 世間智論
8442 經典智論
8443 勇士百智論
8450 考底利耶智論
8448 人眼燈
8449 四護衛燈
8451 妙味之流
8452 界清淨
8453 韋桑達拉頌
8454 目犍連語釋五章
8455 塔史
8456 佛牙史
8457 詞根讀本注釋
8458 舍利史
8459 象頭山寺史
8460 勝者行傳
8461 勝者宗燈
8462 油鍋偈
8463 彌蘭王問疏
8464 詞花鬘
8465 詞成就論
8466 正理滴論
8467 迦旃延詞根注
8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品
2102 大品(長部)
2103 波梨品
2201 戒蘊品註義註
2202 大品義註(長部)
2203 波梨品義註
2301 戒蘊品疏
2302 大品複註(長部)
2303 波梨品複註
2304 戒蘊品新複註-1
2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經
3102 中五十經
3103 後五十經
3201 根本五十義註-1
3202 根本五十義註-2
3203 中五十義註
3204 後五十義註
3301 根本五十經複註
3302 中五十經複註
3303 後五十經複註
4101 有偈品
4102 因緣品
4103 蘊品
4104 六處品
4105 大品(相應部)
4201 有偈品義注
4202 因緣品義注
4203 蘊品義注
4204 六處品義注
4205 大品義注(相應部)
4301 有偈品複註
4302 因緣品註
4303 蘊品複註
4304 六處品複註
4305 大品複註(相應部)
5101 一集經
5102 二集經
5103 三集經
5104 四集經
5105 五集經
5106 六集經
5107 七集經
5108 八集等經
5109 九集經
5110 十集經
5111 十一集經
5201 一集義註
5202 二、三、四集義註
5203 五、六、七集義註
5204 八、九、十、十一集義註
5301 一集複註
5302 二、三、四集複註
5303 五、六、七集複註
5304 八集等複註
6101 小誦
6102 法句經
6103 自說
6104 如是語
6105 經集
6106 天宮事
6107 餓鬼事
6108 長老偈
6109 長老尼偈
6110 譬喻-1
6111 譬喻-2
6112 諸佛史
6113 所行藏
6114 本生-1
6115 本生-2
6116 大義釋
6117 小義釋
6118 無礙解道
6119 導論
6120 彌蘭王問
6121 藏釋
6201 小誦義注
6202 法句義注-1
6203 法句義注-2
6204 自說義注
6205 如是語義註
6206 經集義注-1
6207 經集義注-2
6208 天宮事義注
6209 餓鬼事義注
6210 長老偈義注-1
6211 長老偈義注-2
6212 長老尼義注
6213 譬喻義注-1
6214 譬喻義注-2
6215 諸佛史義注
6216 所行藏義注
6217 本生義注-1
6218 本生義注-2
6219 本生義注-3
6220 本生義注-4
6221 本生義注-5
6222 本生義注-6
6223 本生義注-7
6224 大義釋義注
6225 小義釋義注
6226 無礙解道義注-1
6227 無礙解道義注-2
6228 導論義注
6301 導論複註
6302 導論明解
7101 法集論
7102 分別論
7103 界論
7104 人施設論
7105 論事
7106 雙論-1
7107 雙論-2
7108 雙論-3
7109 發趣論-1
7110 發趣論-2
7111 發趣論-3
7112 發趣論-4
7113 發趣論-5
7201 法集論義註
7202 分別論義註(迷惑冰消)
7203 五部論義註
7301 法集論根本複註
7302 分別論根本複註
7303 五論根本複註
7304 法集論複註
7305 五論複註
7306 阿毘達摩入門
7307 攝阿毘達磨義論
7308 阿毘達摩入門古複註
7309 阿毘達摩論母

English
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon PaliCommentairesSous-commentairesAutres
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-KanonKommentareSubkommentareSonstige
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैननकमेंट्रीउप-टिप्पणियाँअन्य
1101 पाराजिक पाळि
1102 पाचित्तिय पाळि
1103 महावग्ग पाळि (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळि
1105 परिवार पाळि
1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1
1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-1
1302 सारत्थदीपनी टीका-2
1303 सारत्थदीपनी टीका-3
1401 द्वेमातिकापाळि
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-1
1405 विमतिविनोदनी टीका-2
1406 विनयालंकार टीका-1
1407 विनयालंकार टीका-2
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-1
1411 विनयविनिच्छय टीका-2
1412 पाचित्यादियोजनापाळि
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-1
8402 विसुद्धिमग्ग-2
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवन्दना
8421 कमलाञ्जलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगन्थवंस
8427 सासनवंस
8426 महावंस
8429 मोग्गल्लानब्याकरणं
8428 कच्चायनब्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपञ्चिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमञ्जरी
8445 धम्मनीति
8444 महारहनीति
8441 लोकनीति
8442 सुत्तन्तनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8450 चाणक्यनीति
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8451 रसवाहिनी
8452 सीमविसोधनीपाठ
8453 वेस्सन्तरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमञ्जरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिन्दुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा
8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि
2102 महावग्ग पाळि (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळि
2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1
2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि
3102 मज्झिमपण्णास पाळि
3103 उपरिपण्णास पाळि
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि
4102 निदानवग्ग पाळि
4103 खन्धवग्ग पाळि
4104 सळायतनवग्ग पाळि
4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खन्धवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि
5102 दुकनिपात पाळि
5103 तिकनिपात पाळि
5104 चतुक्कनिपात पाळि
5105 पञ्चकनिपात पाळि
5106 छक्कनिपात पाळि
5107 सत्तकनिपात पाळि
5108 अट्ठकादिनिपात पाळि
5109 नवकनिपात पाळि
5110 दसकनिपात पाळि
5111 एकादसकनिपात पाळि
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि
6102 धम्मपद पाळि
6103 उदान पाळि
6104 इतिवुत्तक पाळि
6105 सुत्तनिपात पाळि
6106 विमानवत्थु पाळि
6107 पेतवत्थु पाळि
6108 थेरगाथा पाळि
6109 थेरीगाथा पाळि
6110 अपदान पाळि-1
6111 अपदान पाळि-2
6112 बुद्धवंस पाळि
6113 चरियापिटक पाळि
6114 जातक पाळि-1
6115 जातक पाळि-2
6116 महानिद्देस पाळि
6117 चूळनिद्देस पाळि
6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि
6119 नेत्तिप्पकरण पाळि
6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि
6121 पेटकोपदेस पाळि
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-1
6203 धम्मपद अट्ठकथा-2
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-1
6214 अपदान अट्ठकथा-2
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-1
6218 जातक अट्ठकथा-2
6219 जातक अट्ठकथा-3
6220 जातक अट्ठकथा-4
6221 जातक अट्ठकथा-5
6222 जातक अट्ठकथा-6
6223 जातक अट्ठकथा-7
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1
6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि
7102 विभङ्ग पाळि
7103 धातुकथा पाळि
7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि
7105 कथावत्थु पाळि
7106 यमक पाळि-1
7107 यमक पाळि-2
7108 यमक पाळि-3
7109 पट्ठान पाळि-1
7110 पट्ठान पाळि-2
7111 पट्ठान पाळि-3
7112 पट्ठान पाळि-4
7113 पट्ठान पाळि-5
7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका
7302 विभङ्ग-मूलटीका
7303 पञ्चपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका
7305 पञ्चपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon PaliKomentarSub-komentarLainnya
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典註釈書副註釈書その他
1101 パーラージカ・パーリ
1102 パーチッティヤ・パーリ
1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ)
1104 チューラヴァッガ・パーリ
1105 パリヴァーラ・パーリ
1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1
1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2
1203 パーチッティヤ・アッタカター
1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ)
1205 チューラヴァッガ・アッタカター
1206 パリヴァーラ・アッタカター
1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1
1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2
1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3
1401 ドヴェマーティカー・パーリ
1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター
1403 ヴァジラブッディ・ティーカー
1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1
1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2
1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1
1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2
1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー
1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ
1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1
1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2
1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ
1413 クッダシッカー-ムーラシッカー

8401 ヴィスッディマッガ-1
8402 ヴィスッディマッガ-2
8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1
8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2
8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター

8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ)
8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ)
8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ)
8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ)
8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ)
8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ)
8412 アッタカター(プ・ヴィ)
8413 ニルッティディーパニー
8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ
8415 アヌディーパニーパータ
8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ
8417 ナマッカラ・ティーカー
8418 マハーパナーマ・パータ
8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター
8420 スタヴァンダナー
8421 カマラーニャジャリ
8422 ジナランカーラ
8423 パッジャマドゥ
8424 ブッダグナガーター・ヴァリー
8425 チューラガンタヴァンサ
8427 サーサナヴァンサ
8426 マハーヴァンサ
8429 モッガラーナ・ビャーカラナン
8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン
8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー)
8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー)
8432 パダルーパシッディ
8433 モッガラーナ・パンチカー
8434 パヨーガシッディ・パータ
8435 ヴットーダヤ・パータ
8436 アビダーナッパディーピカー・パータ
8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー
8438 スボーダーランカーラ・パータ
8439 スボーダーランカーラ・ティーカー
8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ
8446 カヴィダッパナニーティ
8447 ニーティマンジャリー
8445 ダンマニーティ
8444 マハーラハニーティ
8441 ローカニーティ
8442 スタンタニーティ
8443 スーラッサティニーティ
8450 チャーナキャニーティ
8448 ナラダッカディーパニー
8449 チャトゥラーラッカディーパニー
8451 ラサヴァーヒニー
8452 シーマヴィソーダニー・パータ
8453 ヴェッサンタラ・ギーティ
8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー
8455 トゥーパヴァンサ
8456 ダーターヴァンサ
8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー
8458 ダートゥヴァンサ
8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ
8460 ジナチャリタヤ
8461 ジナヴァンサディーパン
8462 テーラカターガーター
8463 ミリダ・ティーカー
8464 パダマンジャリー
8465 パダサーダナン
8466 サッダビンドゥパカラナン
8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー
8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ
2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ)
2103 パーティカワッガ・パーリ
2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター
2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ)
2203 パーティカワッガ・アッタカター
2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー
2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ)
2303 パーティカワッガ・ティーカー
2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1
2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ
3102 マッジマパンナーサ・パーリ
3103 ウパリパンナーサ・パーリ
3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1
3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2
3203 マッジマパンナーサ・アッタカター
3204 ウパリパンナーサ・アッタカター
3301 ムーラパンナーサ・ティーカー
3302 マッジマパンナーサ・ティーカー
3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ
4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ
4103 カンダ・ワッガ・パーリ
4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ
4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ)
4201 サガーター・ワッガ・アッタカター
4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター
4203 カンダ・ワッガ・アッタカター
4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター
4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ)
4301 サガーター・ワッガ・ティーカー
4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー
4303 カンダ・ワッガ・ティーカー
4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー
4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ)
5101 エーカカニパータ・パーリ
5102 ドゥカニパータ・パーリ
5103 ティカニパータ・パーリ
5104 チャトゥッカニパータ・パーリ
5105 パンチャカニパータ・パーリ
5106 チャッカニパータ・パーリ
5107 サッタカニパータ・パーリ
5108 アッタカーディニパータ・パーリ
5109 ナヴァカニパータ・パーリ
5110 ダサカニパータ・パーリ
5111 エーカーダサカニパータ・パーリ
5201 エーカカニパータ・アッタカター
5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター
5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター
5204 アッタカーディニパータ・アッタカター
5301 エーカカニパータ・ティーカー
5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー
5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー
5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ
6102 ダンマパダ・パーリ
6103 ウダーナ・パーリ
6104 イティヴッタカ・パーリ
6105 スッタニパータ・パーリ
6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ
6107 ペーヴァットゥ・パーリ
6108 テーラガーター・パーリ
6109 テーリーガーター・パーリ
6110 アパダーナ・パーリ-1
6111 アパダーナ・パーリ-2
6112 ブッダヴァンサ・パーリ
6113 チャリヤーピタカ・パーリ
6114 ジャータカ・パーリ-1
6115 ジャータカ・パーリ-2
6116 マハーニッデーサ・パーリ
6117 チューラニッデーサ・パーリ
6118 パティサンビダーマッガ・パーリ
6119 ネッティッパカラナ・パーリ
6120 ミリンダパンハ・パーリ
6121 ペータコーパデーサ・パーリ
6201 クッダカパータ・アッタカター
6202 ダンマパダ・アッタカター-1
6203 ダンマパダ・アッタカター-2
6204 ウダーナ・アッタカター
6205 イティヴッタカ・アッタカター
6206 スッタニパータ・アッタカター-1
6207 スッタニパータ・アッタカター-2
6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター
6209 ペータヴァットゥ・アッタカター
6210 テーラガーター・アッタカター-1
6211 テーラガーター・アッタカター-2
6212 テーリーガーター・アッタカター
6213 アパダーナ・アッタカター-1
6214 アパダーナ・アッタカター-2
6215 ブッダヴァンサ・アッタカター
6216 チャリヤーピタカ・アッタカター
6217 ジャータカ・アッタカター-1
6218 ジャータカ・アッタカター-2
6219 ジャータカ・アッタカター-3
6220 ジャータカ・アッタカター-4
6221 ジャータカ・アッタカター-5
6222 ジャータカ・アッタカター-6
6223 ジャータカ・アッタカター-7
6224 マハーニッデーサ・アッタカター
6225 チューラニッデーサ・アッタカター
6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1
6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2
6228 ネッティッパカラナ・アッタカター
6301 ネッティッパカラナ・ティーカー
6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ
7102 ヴィバンガ・パーリ
7103 ダートゥカター・パーリ
7104 プッガラパンニャッティ・パーリ
7105 カター・ヴァットゥ・パーリ
7106 ヤマカ・パーリ-1
7107 ヤマカ・パーリ-2
7108 ヤマカ・パーリ-3
7109 パッターナ・パーリ-1
7110 パッターナ・パーリ-2
7111 パッターナ・パーリ-3
7112 パッターナ・パーリ-4
7113 パッターナ・パーリ-5
7201 ダンマサンガニ・アッタカター
7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター
7203 パンチャパカラナ・アッタカター
7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー
7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー
7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー
7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー
7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー
7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード
7307 アビダンマッタ・サンガホ
7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー
7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលីអដ្ឋកថាដីកាផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ
1102 បាចិត្តិយបាឡិ
1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ)
1104 ចូឡវគ្គបាឡិ
1105 បរិវារបាឡិ
1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១
1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២
1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា
1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ)
1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា
1206 បរិវារអដ្ឋកថា
1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១
1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២
1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣
1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ
1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា
1403 វជិរពុទ្ធិដីកា
1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១
1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២
1406 វិនយាលង្ការដីកា-១
1407 វិនយាលង្ការដីកា-២
1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា
1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ
1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១
1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២
1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ
1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា

8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១
8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២
8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១
8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២
8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា

8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ)
8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ)
8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ)
8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ)
8410 វិនយបិដក (បុ-វិ)
8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ)
8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ)
8413 និរុត្តិទីបនី
8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ
8415 អនុទីបនីបាឋ
8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ
8417 នមក្ការដីកា
8418 មហាបណាមបាឋ
8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា
8420 សុតវន្ទនា
8421 កមលាញ្ជលិ
8422 ជិនាលង្ការ
8423 បជ្ជមធុ
8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី
8425 ចូឡគន្ថវង្ស
8427 សាសនវង្ស
8426 មហាវង្ស
8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ
8428 កច្ចាយនព្យាករណំ
8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា)
8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា)
8432 បទរូបសិទ្ធិ
8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា
8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ
8435 វុត្តោទយបាឋ
8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ
8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា
8438 សុពោធាលង្ការបាឋ
8439 សុពោធាលង្ការដីកា
8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ
8446 កវិទប្បណនីតិ
8447 នីតិមញ្ជរី
8445 ធម្មនីតិ
8444 មហារហនីតិ
8441 លោកនីតិ
8442 សុត្តន្តនីតិ
8443 សូរស្សតិនីតិ
8450 ចាណក្យនីតិ
8448 នរទក្ខទីបនី
8449 ចតុរារក្ខទីបនី
8451 រសវាហិនី
8452 សីមវិសោធនីបាឋ
8453 វេស្សន្តរគីតិ
8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា
8455 ថូបវង្ស
8456 ទាឋាវង្ស
8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា
8458 ធាតុវង្ស
8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស
8460 ជិនចរិតយ
8461 ជិនវង្សទីបំ
8462 តេលកដាហគាថា
8463 មិលិទដីកា
8464 បទមញ្ជរី
8465 បទសាធនំ
8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ
8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា
8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ
2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ)
2103 បាថិកវគ្គបាឡិ
2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ)
2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា
2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា
2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ)
2303 បាថិកវគ្គដីកា
2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១
2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ
3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ
3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ
3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១
3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២
3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3301 មូលបណ្ណាសដីកា
3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា
3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ
4102 និទានវគ្គបាឡិ
4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ
4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ
4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)
4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា
4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា
4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា
4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)
4301 សគាថាវគ្គដីកា
4302 និទានវគ្គដីកា
4303 ខន្ធវគ្គដីកា
4304 សឡាយតនវគ្គដីកា
4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ
5102 ទុកនិបាតបាឡិ
5103 តិកនិបាតបាឡិ
5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ
5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ
5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ
5107 សត្តកនិបាតបាឡិ
5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ
5109 នវកនិបាតបាឡិ
5110 ទសកនិបាតបាឡិ
5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ
5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា
5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា
5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា
5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា
5301 ឯកកនិបាតដីកា
5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា
5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា
5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ
6102 ធម្មបទបាឡិ
6103 ឧទានបាឡិ
6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ
6105 សុត្តនិបាតបាឡិ
6106 វិមានវត្ថុបាឡិ
6107 បេតវត្ថុបាឡិ
6108 ថេរគាថាបាឡិ
6109 ថេរីគាថាបាឡិ
6110 អបទានបាឡិ-១
6111 អបទានបាឡិ-២
6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ
6113 ចរិយាបិដកបាឡិ
6114 ជាតកបាឡិ-១
6115 ជាតកបាឡិ-២
6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ
6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ
6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ
6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ
6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ
6121 បេដកោបទេសបាឡិ
6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា
6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១
6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២
6204 ឧទានអដ្ឋកថា
6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា
6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១
6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២
6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា
6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា
6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១
6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២
6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា
6213 អបទានអដ្ឋកថា-១
6214 អបទានអដ្ឋកថា-២
6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា
6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា
6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១
6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២
6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣
6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤
6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥
6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦
6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧
6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១
6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២
6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា
6301 នេត្តិប្បករណដីកា
6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ
7102 វិភង្គបាឡិ
7103 ធាតុកថាបាឡិ
7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ
7105 កថាវត្ថុបាឡិ
7106 យមកបាឡិ-១
7107 យមកបាឡិ-២
7108 យមកបាឡិ-៣
7109 បដ្ឋានបាឡិ-១
7110 បដ្ឋានបាឡិ-២
7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣
7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤
7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥
7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា
7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា
7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា
7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា
7302 វិភង្គ-មូលដីកា
7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា
7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា
7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា
7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ
7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ
7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា
7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경주석서부주석서기타
1101 빠라지카 빨리
1102 빠찟띠야 빨리
1103 마하왁가 빨리 (비나야)
1104 출라왁가 빨리
1105 빠리와라 빨리
1201 빠라지까깐다 앗타카타-1
1202 빠라지까깐다 앗타카타-2
1203 빠찟띠야 앗타카타
1204 마하왁가 앗타카타 (비나야)
1205 출라왁가 앗타카타
1206 빠리와라 앗타카타
1301 사랏타디빠니 띠까-1
1302 사랏타디빠니 띠까-2
1303 사랏타디빠니 띠까-3
1401 드베마띠까빨리
1402 위나야상가하 앗타카타
1403 와지라붓디 띠까
1404 위마띠위노다니 띠까-1
1405 위마띠위노다니 띠까-2
1406 위나야랑까라 띠까-1
1407 위나야랑까라 띠까-2
1408 깡카위따라니뿌라나 띠까
1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야
1410 위나야위닛차야 띠까-1
1411 위나야위닛차야 띠까-2
1412 빠찟땨디요자나빨리
1413 쿳닷시카-물라시카

8401 위숟디막가-1
8402 위숟디막가-2
8403 위숟디막가-마하띠까-1
8404 위숟디막가-마하띠까-2
8405 위숟디막가 니다나까타

8406 디가니까야 (뿌-위)
8407 맛지마니까야 (뿌-위)
8408 삼윳따니까야 (뿌-위)
8409 앙굳따라니까야 (뿌-위)
8410 위나야삐따까 (뿌-위)
8411 아비담마삐따까 (뿌-위)
8412 앗타카타 (뿌-위)
8413 니룻띠디빠니
8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타
8415 아누디빠니빠타
8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타
8417 나막까라띠까
8418 마하빠나마빠타
8419 락카나또 붓다토마나가타
8420 수타완다나
8421 까말란자리
8422 지나랑까라
8423 빳자마두
8424 붓다구나가타왈리
8425 출라간타왕사
8427 사사나왕사
8426 마하왕사
8429 목갈라나뱌까라낭
8428 깟차야나뱌까라낭
8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라)
8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라)
8432 빠다루빠싣디
8433 목갈라나빤찌까
8434 빠요가싣디빠타
8435 붇또다야빠타
8436 아비다나빠디피까빠타
8437 아비다나빠디피까띠까
8438 수보다랑까라빠타
8439 수보다랑까라띠까
8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라
8446 까위닷빠나니띠
8447 니띠만자리
8445 담마니띠
8444 마하라하니띠
8441 로까니띠
8442 숫딴따니띠
8443 수랏사띠니띠
8450 짜낙야니띠
8448 나라닥카디빠니
8449 짜뚜라락카디빠니
8451 라사와히니
8452 시마위소다니빠타
8453 웨산따라기띠
8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까
8455 투빠왕사
8456 다타왕사
8457 다두빠타윌라시니야
8458 다두왕사
8459 핟타와나갈라위하라왕사
8460 지나짜리따야
8461 지나왕사디빵
8462 떼라까타하가타
8463 밀리다띠까
8464 빠다만자리
8465 빠다사다낭
8466 삿다빈두빠까라낭
8467 깟차야나다두만주사
8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리
2102 마하왁가 빨리 (디가)
2103 빠티까왁가 빨리
2201 실락칸다왁가 앗타카타
2202 마하왁가 앗타카타 (디가)
2203 빠티까왁가 앗타카타
2301 실락칸다왁가 띠까
2302 마하왁가 띠까 (디가)
2303 빠티까왁가 띠까
2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1
2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리
3102 맛지마빤나사 빨리
3103 우빠리빤나사 빨리
3201 물라빤나사 앗타카타-1
3202 물라빤나사 앗타카타-2
3203 맛지마빤나사 앗타카타
3204 우빠리빤나사 앗타카타
3301 물라빤나사 띠까
3302 맛지마빤나사 띠까
3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리
4102 니다나왁가 빨리
4103 칸다왁가 빨리
4104 살라야따나왁가 빨리
4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)
4201 사가타왁가 앗타카타
4202 니다나왁가 앗타카타
4203 칸다왁가 앗타카타
4204 살라야따나왁가 앗타카타
4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)
4301 사가타왁가 띠까
4302 니다나왁가 띠까
4303 칸다왁가 띠까
4304 살라야따나왁가 띠까
4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리
5102 두까니빠따 빨리
5103 띠까니빠따 빨리
5104 짜뚝까니빠따 빨리
5105 빤짜까니빠따 빨리
5106 착까니빠따 빨리
5107 삿따까니빠따 빨리
5108 앗타까디니빠따 빨리
5109 나와까니빠따 빨리
5110 다사까니빠따 빨리
5111 에까다사까니빠따 빨리
5201 에까까니빠따 앗타카타
5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타
5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타
5204 앗타까디니빠따 앗타카타
5301 에까까니빠따 띠까
5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까
5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까
5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리
6102 담마빠다 빨리
6103 우다나 빨리
6104 이띠웃따까 빨리
6105 숫따니빠따 빨리
6106 위마나왓투 빨리
6107 베따왓투 빨리
6108 테라가타 빨리
6109 테리가타 빨리
6110 아빠다나 빨리-1
6111 아빠다나 빨리-2
6112 붓다왕사 빨리
6113 짜리야삐따까 빨리
6114 자따까 빨리-1
6115 자따까 빨리-2
6116 마하닷데사 빨리
6117 출라닷데사 빨리
6118 빠티삼비다막가 빨리
6119 넷띠빠까라나 빨리
6120 밀린다빤하 빨리
6121 뻬따꼬빠데사 빨리
6201 쿳닥까빠타 앗타카타
6202 담마빠다 앗타카타-1
6203 담마빠다 앗타카타-2
6204 우다나 앗타카타
6205 이띠웃따까 앗타카타
6206 숫따니빠따 앗타카타-1
6207 숫따니빠따 앗타카타-2
6208 위마나왓투 앗타카타
6209 베따왓투 앗타카타
6210 테라가타 앗타카타-1
6211 테라가타 앗타카타-2
6212 테리가타 앗타카타
6213 아빠다나 앗타카타-1
6214 아빠다나 앗타카타-2
6215 붓다왕사 앗타카타
6216 짜리야삐따까 앗타카타
6217 자따까 앗타카타-1
6218 자따까 앗타카타-2
6219 자따까 앗타카타-3
6220 자따까 앗타카타-4
6221 자따까 앗타카타-5
6222 자따까 앗타카타-6
6223 자따까 앗타카타-7
6224 마하닷데사 앗타카타
6225 출라닷데사 앗타카타
6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1
6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2
6228 넷띠빠까라나 앗타카타
6301 넷띠빠까라나 띠까
6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리
7102 위방가 빨리
7103 다뚜까타 빨리
7104 뿍갈라빤냣띠 빨리
7105 까타왓투 빨리
7106 야마까 빨리-1
7107 야마까 빨리-2
7108 야마까 빨리-3
7109 빳타나 빨리-1
7110 빳타나 빨리-2
7111 빳타나 빨리-3
7112 빳타나 빨리-4
7113 빳타나 빨리-5
7201 담마상가니 앗타카타
7202 삼모하위노다니 앗타카타
7203 빤짜빠까라나 앗타카타
7301 담마상가니-물라띠까
7302 위방가-물라띠까
7303 빤짜빠까라나-물라띠까
7304 담마상가니-아누띠까
7305 빤짜빠까라나-아누띠까
7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도
7307 아비담맛타상가호
7308 아비담마와따라-뿌라나띠까
7309 아비담마마띠까빨리


Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

나모 따싸 바가와또 아라하또 삼마삼붓다싸 (그분 복되신 분, 공양받아 마땅한 분, 바르게 깨달으신 분께 절합니다)

Dīghanikāye

디가 니까야(장부)

Sīlakkhandhavaggaṭṭhakathā

계온품 주석서 (실락칸다왁가 앗타카타)

Ganthārambhakathā

교재 서문 (간타람바카타)

Karuṇāsītalahadayaṃ[Pg.1], paññāpajjotavihatamohatamaṃ;

Sanarāmaralokagaruṃ, vande sugataṃ gativimuttaṃ.

대자비로 마음이 서늘하시고 지혜의 등불로 미혹의 어둠을 물리치셨으며, 인간과 천신을 포함한 세상의 스승이시고 윤회의 길에서 벗어나신 선서(善逝)께 절합니다.

Buddhopi buddhabhāvaṃ, bhāvetvā ceva sacchikatvā ca;

Yaṃ upagato gatamalaṃ, vande tamanuttaraṃ dhammaṃ.

부처님께서도 이를 닦고 실현하여 부처의 경지에 오르셨으니, 번뇌의 때를 벗어난 위없는 그 법에 절합니다.

Sugatassa orasānaṃ, puttānaṃ mārasenamathanānaṃ;

Aṭṭhannampi samūhaṃ, sirasā vande ariyasaṅghaṃ.

선서의 가슴에서 태어난 아들이요 마군의 군대를 격퇴한 분들이며, 여덟 성자들의 무리인 성스러운 상가에 머리 숙여 절합니다.

Iti me pasannamatino, ratanattayavandanāmayaṃ puññaṃ;

Yaṃ suvihatantarāyo, hutvā tassānubhāvena.

이와 같이 청정한 마음으로 삼보에 절하여 쌓은 공덕의 위력으로 모든 장애가 완전히 제거되기를 바랍니다.

Dīghassa dīghasuttaṅkitassa, nipuṇassa āgamavarassa;

Buddhānubuddhasaṃvaṇṇitassa, saddhāvahaguṇassa.

길고 긴 경전들로 이루어지고 미묘하며, 부처님과 그 가르침을 깨달은 성자들이 찬탄하셨으며, 신심을 불러일으키는 덕을 갖춘 수승한 성전(디가 니까야)의,

Atthappakāsanatthaṃ, aṭṭhakathā ādito vasisatehi;

Pañcahi yā saṅgītā, anusaṅgītā ca pacchāpi.

그 의미를 밝히기 위하여, 처음에 오백 명의 아라한들이 합송하였고 그 후에도 다시 합송되었던 주석서가,

Sīhaḷadīpaṃ pana ābhatātha, vasinā mahāmahindena;

Ṭhapitā sīhaḷabhāsāya, dīpavāsīnamatthāya.

마하 마힌다 존자에 의해 스리랑카 섬으로 전해졌고, 섬의 사람들을 위해 싱할라어로 보존되었습니다.

Apanetvāna [Pg.2] tatohaṃ, sīhaḷabhāsaṃ manoramaṃ bhāsaṃ;

Tantinayānucchavikaṃ, āropento vigatadosaṃ.

나는 이제 싱할라어를 걷어내고, 성전의 방식에 부합하며 결함이 없는 아름다운 언어로 다시 옮기고자 합니다.

Samayaṃ avilomento, therānaṃ theravaṃsapadīpānaṃ;

Sunipuṇavinicchayānaṃ, mahāvihāre nivāsīnaṃ.

마하위하라에 거주하며 상좌의 전승을 밝히는 등불이 되시고 미묘한 결정에 능숙하신 상좌들의 가르침을 거스르지 않으면서,

Hitvā punappunāgatamatthaṃ, atthaṃ pakāsayissāmi;

Sujanassa ca tuṭṭhatthaṃ, ciraṭṭhitatthañca dhammassa.

반복되는 설명은 생략하고 선한 이들의 기쁨과 법의 영원한 보존을 위해 그 의미를 밝힐 것입니다.

Sīlakathā dhutadhammā, kammaṭṭhānāni ceva sabbāni;

Cariyāvidhānasahito, jhānasamāpattivitthāro.

계에 관한 담론, 두타행, 모든 명상 주제, 그리고 수행의 법도와 함께 선정과 등지에 대한 상세한 설명,

Sabbā ca abhiññāyo, paññāsaṅkalananicchayo ceva;

Khandhadhātāyatanindriyāni, ariyāni ceva cattāri.

모든 신통력과 지혜의 체계적인 결정, 그리고 온·처·계·근과 네 가지 성스러운

Saccāni paccayākāradesanā, suparisuddhanipuṇanayā;

Avimuttatantimaggā, vipassanā bhāvanā ceva.

진리(사성제), 연기법에 대한 설법, 지극히 청정하고 미묘한 방식, 성전의 길에서 벗어나지 않은 위빠사나 수행에 관한 것들,

Iti pana sabbaṃ yasmā, visuddhimagge mayā suparisuddhaṃ;

Vuttaṃ tasmā bhiyyo, na taṃ idha vicārayissāmi.

이 모든 것은 내가 이미 위수디마가(청정도론)에서 매우 청정하게 설하였으므로, 여기서는 더 이상 자세히 다루지 않겠습니다.

‘‘Majjhe visuddhimaggo, esa catunnampi āgamānañhi;

Ṭhatvā pakāsayissati, tattha yathā bhāsitaṃ atthaṃ’’.

청정도론은 네 니까야의 한가운데 서서 그곳에서 설해진 의미들을 밝혀줄 것입니다.

Icceva kato tasmā, tampi gahetvāna saddhimetāya;

Aṭṭhakathāya vijānatha, dīghāgamanissitaṃ atthanti.

그러한 의도로 지어졌으니, 이 주석서와 함께 청정도론을 참고하여 디가 니까야에 담긴 의미를 명확히 아시기 바랍니다.

Nidānakathā

서론 (니다나카타)

Tattha dīghāgamo nāma sīlakkhandhavaggo, mahāvaggo, pāthikavaggoti vaggato tivaggo hoti; suttato catuttiṃsasuttasaṅgaho. Tassa vaggesu sīlakkhandhavaggo ādi, suttesu brahmajālaṃ. Brahmajālassāpi ‘‘evaṃ [Pg.3] me suta’’ntiādikaṃ āyasmatā ānandena paṭhamamahāsaṅgītikāle vuttaṃ nidānamādi.

거기서 디가 아가마(디가 니까야)란 계온품, 대품, 파티카품의 세 품으로 이루어져 있으며, 34개의 경을 포함합니다. 그 품들 가운데 계온품이 처음이고, 경들 가운데는 범망경(브라흐마잘라 숫타)이 처음입니다. 범망경에서도 아난다 존자가 제1차 결집 때 말씀하신 '이와 같이 나는 들었다'로 시작하는 서문이 그 처음입니다.

Paṭhamamahāsaṅgītikathā

제1차 대결집에 관한 이야기

Paṭhamamahāsaṅgīti nāma cesā kiñcāpi vinayapiṭake tantimārūḷhā, nidānakosallatthaṃ pana idhāpi evaṃ veditabbā. Dhammacakkappavattanañhi ādiṃ katvā yāva subhaddaparibbājakavinayanā katabuddhakicce, kusinārāyaṃ upavattane mallānaṃ sālavane yamakasālānamantare visākhapuṇṇamadivase paccūsasamaye anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbute bhagavati lokanāthe, bhagavato dhātubhājanadivase sannipatitānaṃ sattannaṃ bhikkhusatasahassānaṃ saṅghatthero āyasmā mahākassapo sattāhaparinibbute bhagavati subhaddena vuḍḍhapabbajitena – ‘‘alaṃ, āvuso, mā socittha, mā paridevittha, sumuttā mayaṃ tena mahāsamaṇena, upaddutā ca homa – ‘idaṃ vo kappati, idaṃ vo na kappatī’ti, idāni pana mayaṃ yaṃ icchissāma, taṃ karissāma, yaṃ na icchissāma na taṃ karissāmā’’ti (cūḷava. 437) vuttavacanamanussaranto, īdisassa ca saṅghasannipātassa puna dullabhabhāvaṃ maññamāno, ‘‘ṭhānaṃ kho panetaṃ vijjati, yaṃ pāpabhikkhū ‘atītasatthukaṃ pāvacana’nti maññamānā pakkhaṃ labhitvā nacirasseva saddhammaṃ antaradhāpeyyuṃ, yāva ca dhammavinayo tiṭṭhati, tāva anatītasatthukameva pāvacanaṃ hoti. Vuttañhetaṃ bhagavatā –

제1차 대결집에 대한 이 이야기는 비록 율장에 포함되어 있으나, 서문에 숙달하기 위해 여기에서도 이와 같이 알아야 합니다. 세존께서 법륜을 굴리신 때부터 유행자 수밧다를 교화하실 때까지 부처님의 일을 마치시고, 쿠시나라 말라족의 살라 나무 숲에서 비사카월 보름날 새벽에 반열반에 드신 후, 사리를 나누던 날에 모인 70만 명의 비구들 중 상좌이신 마하 캇사빠 존자께서는 부처님께서 반열반하신 지 7일째 되는 날 늙어서 출가한 수밧다가 '도반들이여, 슬퍼하지 마시오. 우리는 저 위대한 사문으로부터 이제 잘 벗어났소. 간섭을 받아왔으나 이제 우리는 우리가 하고 싶은 것은 하고 하기 싫은 것은 하지 않아도 되오'라고 말한 것을 기억하셨습니다. 또한 이러한 대중의 집결을 다시 얻기 어렵다는 점을 생각하시고, 나쁜 비구들이 법과 율은 스승이 없는 것이라 여기고 정법을 사라지게 할 수도 있음을 우려하셨습니다. 법과 율이 남아있는 한 그 가르침은 스승이 없는 것이 아닙니다.

‘Yo vo, ānanda, mayā dhammo ca vinayo ca desito paññatto, so vo mamaccayena satthā’ti (dī. ni. 2.216).

'아난다여, 내가 그대들에게 설하고 제정한 법과 율이 내가 떠난 뒤에 그대들의 스승이 될 것이다.'

‘Yaṃnūnāhaṃ dhammañca vinayañca saṅgāyeyyaṃ, yathayidaṃ sāsanaṃ addhaniyaṃ assa ciraṭṭhitikaṃ’.

'내가 법과 율을 결집하여 이 가르침이 오래도록 지속되게 하리라.'

Yañcāhaṃ bhagavatā –

또한 세존께서는 나에게,

‘Dhāressasi pana me tvaṃ, kassapa, sāṇāni paṃsukūlāni nibbasanānī’ti (saṃ. ni. 2.154) vatvā cīvare sādhāraṇaparibhogena.

'캇사빠여, 그대는 나의 낡은 분소의를 입겠느냐?'라고 말씀하시며 가사를 나누어 쓰심으로써 저를 예우하셨습니다.

‘Ahaṃ, bhikkhave, yāvadeva ākaṅkhāmi vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ [Pg.4] jhānaṃ upasampajja viharāmi; kassapopi, bhikkhave, yāvadeva, ākaṅkhati vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ pītisukhaṃ paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī’ti (saṃ. ni. 2.152).

'비구들이여, 나는 원하는 만큼 감각적 욕망을 멀리하여 초선에 들어 머문다. 캇사빠도 원하는 만큼 감각적 욕망을 멀리하여 초선에 들어 머문다.'

Evamādinā nayena navānupubbavihārachaḷabhiññāppabhede uttarimanussadhamme attanā samasamaṭṭhapanena ca anuggahito, tathā ākāse pāṇiṃ cāletvā alaggacittatāya ceva candopamapaṭipadāya ca pasaṃsito, tassa kimaññaṃ āṇaṇyaṃ bhavissati. Nanu maṃ bhagavā rājā viya sakakavacaissariyānuppadānena attano kulavaṃsappatiṭṭhāpakaṃ puttaṃ ‘saddhammavaṃsappatiṭṭhāpako me ayaṃ bhavissatī’ti, mantvā iminā asādhāraṇena anuggahena anuggahesi, imāya ca uḷārāya pasaṃsāya pasaṃsīti cintayanto dhammavinayasaṅgāyanatthaṃ bhikkhūnaṃ ussāhaṃ janesi. Yathāha –

이와 같이 아홉 단계의 차례대로 이르는 머묾(구차제정)과 여섯 가지 신통 등의 상인법에 있어 당신 자신과 동등하게 세워주심으로써 저를 보살펴 주셨고, 달과 같은 수행으로 저를 찬탄하셨습니다. 그러니 저에게 그 은혜를 갚는 일 외에 무슨 다른 일이 있겠습니까? 마치 왕이 아들에게 왕위를 물려주듯, 세존께서도 제가 정법의 대를 이을 것이라 여기시고 특별한 보살핌과 찬탄으로 저를 예우하신 것이 아니겠습니까? 이와 같이 생각하며 법과 율을 결집하기 위해 비구들의 의지를 북돋우셨습니다.

‘‘Atha kho āyasmā mahākassapo bhikkhū āmantesi – ‘ekamidāhaṃ, āvuso, samayaṃ pāvāya kusināraṃ addhānamaggappaṭipanno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehī’’ti (cūḷava. 437) sabbaṃ subhaddakaṇḍaṃ vitthārato veditabbaṃ. Atthaṃ panassa mahāparinibbānāvasāne āgataṭṭhāneyeva kathayissāma.

그때 마하깟사빠 존자가 비구들에게 말하였다. “도반들이여, 옛날에 내가 많은 비구 승가, 즉 오백 명의 비구들과 함께 빠와에서 꾸시나라로 가는 먼 길을 걷고 있었습니다.” (율장 소품 437) 이와 같이 수밧다에 관한 모든 내용은 상세히 알아야 한다. 그 의미는 마하빠리니빠나 숫따(대반열반경)의 끝부분에 전하는 대목에서 설명할 것이다.

Tato paraṃ āha –

그다음에 이렇게 말하였다.

‘‘Handa mayaṃ, āvuso, dhammañca vinayañca saṅgāyāma, pure adhammo dippati, dhammo paṭibāhiyyati; pure avinayo dippati, vinayo paṭibāhiyyati; pure adhammavādino balavanto honti, dhammavādino dubbalā honti, pure avinayavādino balavanto honti, vinayavādino dubbalā hontī’’ti (cūḷava. 437).

“도반들이여, 자, 우리가 법과 율을 결집합시다. 머지않아 비법(非法)이 성하고 법(法)이 쇠퇴할 것이며, 비율(非律)이 성하고 율(律)이 쇠퇴할 것입니다. 머지않아 비법을 말하는 자들은 힘을 얻고 법을 말하는 자들은 약해질 것이며, 비율을 말하는 자들은 힘을 얻고 율을 말하는 자들은 약해질 것입니다.” (율장 소품 437)

Bhikkhū āhaṃsu – ‘‘tena hi, bhante, thero bhikkhū uccinatū’’ti. Thero pana sakalanavaṅgasatthusāsanapariyattidhare puthujjanasotāpannasakadāgāmianāgāmi sukkhavipassaka khīṇāsavabhikkhū anekasate, anekasahasse ca [Pg.5] vajjetvā tipiṭakasabbapariyattippabhedadhare paṭisambhidāppatte mahānubhāve yebhuyyena bhagavato etadaggaṃ āropite tevijjādibhede khīṇāsavabhikkhūyeva ekūnapañcasate pariggahesi. Ye sandhāya idaṃ vuttaṃ – ‘‘atha kho āyasmā mahākassapo ekenūnāni pañca arahantasatāni uccinī’’ti (cūḷava. 437).

비구들이 말하였다. “존자시여, 그렇다면 장로께서 비구들을 선정해 주십시오.” 그러자 장로께서는 아홉 가지 구성으로 된 스승의 가르침(9분교)의 교학을 수지한 수많은 범부, 예류자, 일래자, 불환자, 마른 지혜의 아라한(순관 아라한) 수백 수천 명을 제외하고, 삼장의 모든 교학 체계를 갖추고 사무애해를 얻었으며 위대한 신통력이 있고 대부분 세존으로부터 해당 분야의 으뜸(에따닥가)으로 인정받은 삼명 등을 갖춘 아라한 비구들만을 사백구십구 명 선정하였다. 이를 두고 다음과 같이 전한다. “그때 마하깟사빠 존자가 한 명 모자란 오백 명의 아라한을 선정하였다.” (율장 소품 437)

Kissa pana thero ekenūnamakāsīti? Āyasmato ānandattherassa okāsakaraṇatthaṃ. Tenahāyasmatā sahāpi, vināpi, na sakkā dhammasaṅgītiṃ kātuṃ. So hāyasmā sekkho sakaraṇīyo, tasmā sahāpi na sakkā. Yasmā panassa kiñci dasabaladesitaṃ suttageyyādikaṃ appaccakkhaṃ nāma natthi. Yathāha –

왜 장로께서는 한 명 모자라게 선정하였는가? 아난다 존자에게 기회를 주기 위해서였다. 아난다 존자가 없이는 법의 결집을 하는 것이 불가능하며, (당시 상태의) 그와 함께하는 것 또한 불가능했기 때문이다. 그 존자는 아직 유학(學)으로서 닦아야 할 것이 남아 있었으므로 함께하는 것이 불가능했다. 그러나 그에게는 십력(부처님)께서 설하신 경(Sutta)과 게송(Geyya) 등의 가르침 중에서 직접 듣지 않은 것이 하나도 없었다. 다음과 같이 전하는 바와 같다.

‘‘Dvāsīti buddhato gaṇhiṃ, dve sahassāni bhikkhuto;

Caturāsīti sahassāni, ye me dhammā pavattino’’ti. (theragā. 1027);

“여든두 가지 법은 부처님으로부터 받았고, 두 가지 법은 비구들로부터 받았으니, 내 마음속에 흐르는 법은 모두 여든네 가지라네.” (장로게 1027)

Tasmā vināpi na sakkā.

그러므로 그가 없이는 (결집을 하는 것이) 불가능했던 것이다.

Yadi evaṃ sekkhopi samāno dhammasaṅgītiyā bahukārattā therena uccinitabbo assa, atha kasmā na uccinitoti? Parūpavādavivajjanato. Thero hi āyasmante ānande ativiya vissattho ahosi, tathā hi naṃ sirasmiṃ palitesu jātesupi ‘na vāyaṃ kumārako mattamaññāsī’ti, (saṃ. ni. 2.154) kumārakavādena ovadati. Sakyakulappasuto cāyasmā tathāgatassa bhātā cūḷapituputto. Tattha keci bhikkhū chandāgamanaṃ viya maññamānā – ‘‘bahū asekkhapaṭisambhidāppatte bhikkhū ṭhapetvā ānandaṃ sekkhapaṭisambhidāppattaṃ thero uccinī’’ti upavadeyyuṃ. Taṃ parūpavādaṃ parivajjento, ‘ānandaṃ vinā dhammasaṅgītiṃ na sakkā kātuṃ, bhikkhūnaṃyeva naṃ anumatiyā gahessāmī’ti na uccini.

만약 그렇다면 아난다 존자가 비록 유학일지라도 법의 결집에 큰 도움이 되기에 장로가 마땅히 선정했어야 하는데, 왜 선정하지 않았는가? 타인의 비난을 피하기 위해서였다. 장로는 아난다 존자와 매우 친밀하였는데, 그의 머리에 백발이 났을 때조차 “이 어린애는 제 분수를 모르는구나”라며 아이라는 호칭으로 훈계할 정도였다. 또한 아난다 존자는 석가족 출신으로 여래의 형제이자 숙부의 아들이었다. 그런 상황에서 어떤 비구들은 편애에 치우친 것으로 오해하여 “장로가 사무애해를 얻은 많은 무학 비구들을 제쳐두고, 사무애해를 얻은 유학인 아난다를 선정했다”라고 비난할 수도 있었다. 장로는 그러한 타인의 비난을 피하기 위해, ‘아난다 없이는 법의 결집이 불가능하지만, 비구들의 동의를 얻어 그를 받아들이리라’고 생각하여 (처음에는) 선정하지 않은 것이다.

Atha sayameva bhikkhū ānandassatthāya theraṃ yāciṃsu. Yathāha –

그 후 비구들이 스스로 아난다를 위해 장로에게 요청하였다. 전하는 바는 다음과 같다.

‘‘Bhikkhū āyasmantaṃ mahākassapaṃ etadavocuṃ – ‘ayaṃ, bhante, āyasmā ānando kiñcāpi sekkho abhabbo chandā dosā mohā bhayā agatiṃ gantuṃ, bahu cānena bhagavato santike dhammo ca vinayo ca pariyatto, tena hi, bhante, thero āyasmantampi [Pg.6] ānandaṃ uccinatū’ti. Atha kho āyasmā mahākassapo āyasmantampi ānandaṃ uccinī’’ti (cūḷava. 437).

“비구들이 마하깟사빠 존자에게 이렇게 말하였다. ‘존자시여, 이 아난다 존자는 비록 유학일지라도 애정, 증오, 어리석음, 공포로 인해 그릇된 길(아가띠)로 갈 분이 아닙니다. 또한 이분은 세존 곁에서 많은 법과 율을 배웠습니다. 그러니 존자시여, 장로께서 아난다 존자도 선정해 주십시오.’ 이에 마하깟사빠 존자가 아난다 존자도 선정하였다.” (율장 소품 437)

Evaṃ bhikkhūnaṃ anumatiyā uccinitena tenāyasmatā saddhiṃ pañcatherasatāni ahesuṃ.

이와 같이 비구들의 동의로 선정된 그 존자와 함께 오백 명의 장로들이 모이게 되었다.

Atha kho therānaṃ bhikkhūnaṃ etadahosi – ‘‘kattha nu kho mayaṃ dhammañca vinayañca saṅgāyeyyāmā’’ti? Atha kho therānaṃ bhikkhūnaṃ etadahosi – ‘‘rājagahaṃ kho mahāgocaraṃ pahūtasenāsanaṃ, yaṃnūna mayaṃ rājagahe vassaṃ vasantā dhammañca vinayañca saṅgāyeyyāma, na aññe bhikkhū rājagahe vassaṃ upagaccheyyu’’nti (cūḷava. 437).

그때 장로 비구들에게 이런 생각이 들었다. “우리는 어디에서 법과 율을 결집해야 할까?” 이어서 이런 생각이 들었다. “라자가하는 공양물이 풍부하고 처소가 넉넉하다. 우리가 라자가하에서 안거를 나며 법과 율을 결집하고, 다른 비구들은 라자가하에서 안거를 나지 못하게 하는 것이 좋겠다.” (율장 소품 437)

Kasmā pana nesaṃ etadahosi? ‘‘Idaṃ pana amhākaṃ thāvarakammaṃ, koci visabhāgapuggalo saṅghamajjhaṃ pavisitvā ukkoṭeyyā’’ti. Athāyasmā mahākassapo ñattidutiyena kammena sāvesi –

왜 그들에게 이런 생각이 들었는가? “이것은 우리의 영구적인 과업인데, (수밧다와 같이) 화합을 깨는 어떤 인물이 승가 중앙에 들어와 방해할지 모른다”라고 우려했기 때문이다. 그 후 마하깟사빠 존자가 백이갈마(안건을 한 번 공표하여 결정함)를 통해 승가에 알렸다.

‘‘Suṇātu me, āvuso saṅgho, yadi saṅghassa pattakallaṃ saṅgho imāni pañca bhikkhusatāni sammanneyya rājagahe vassaṃ vasantāni dhammañca vinayañca saṅgāyituṃ, na aññehi bhikkhūhi rājagahe vassaṃ vasitabba’’nti. Esā ñatti.

“도반들이여, 승가는 내 말을 들으십시오. 만약 승가의 시기가 적절하다면, 승가는 이 오백 명의 비구들이 라자가하에서 안거를 나며 법과 율을 결집하도록 승인하고, 다른 비구들은 라자가하에서 안거를 나지 않도록 해야 합니다. 이것이 제안(백)입니다.”

‘‘Suṇātu me, āvuso saṅgho, saṅgho imāni pañcabhikkhusatāni sammanna’’ti ‘rājagahe vassaṃ vasantāni dhammañca vinayañca saṅgāyituṃ, na aññehi bhikkhūhi rājagahe vassaṃ vasitabbanti. Yassāyasmato khamati imesaṃ pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ sammuti’ rājagahe vassaṃ vasantānaṃ dhammañca vinayañca saṅgāyituṃ, na aññehi bhikkhūhi rājagahe vassaṃ vasitabbanti, so tuṇhassa; yassa nakkhamati, so bhāseyya.

“도반들이여, 승가는 내 말을 들으십시오. 승가는 이 오백 명의 비구들이 라자가하에서 안거를 나며 법과 율을 결집하도록 승인하며, 다른 비구들은 라자가하에서 안거를 나지 않도록 합니다. 이 오백 명의 비구들이 라자가하에서 안거를 나며 법과 율을 결집하고 다른 비구들은 라자가하에서 안거를 나지 않게 함에 동의하는 존자는 침묵하고, 동의하지 않는 존자는 말하십시오.”

‘‘Sammatāni saṅghena imāni pañcabhikkhusatāni rājagahe vassaṃ vasantāni dhammañca vinayañca saṅgāyituṃ, na aññehi bhikkhūhi rājagahe vassaṃ vasitabbanti, khamati saṅghassa, tasmā tuṇhī, evametaṃ dhārayāmī’’ti (cūḷava. 438).

“승가는 이 오백 명의 비구들이 라자가하에서 안거를 나며 법과 율을 결집하고 다른 비구들은 라자가하에서 안거를 나지 않도록 하는 것을 승인하였습니다. 승가가 동의하므로 침묵하는 것이니, 이를 이와 같이 받아들입니다.” (율장 소품 438)

Ayaṃ [Pg.7] pana kammavācā tathāgatassa parinibbānato ekavīsatime divase katā. Bhagavā hi visākhapuṇṇamāyaṃ paccūsasamaye parinibbuto, athassa sattāhaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ sarīraṃ gandhamālādīhi pūjayiṃsu. Evaṃ sattāhaṃ sādhukīḷanadivasā nāma ahesuṃ. Tato sattāhaṃ citakāya agginā jhāyi, sattāhaṃ sattipañjaraṃ katvā sandhāgārasālāyaṃ dhātupūjaṃ kariṃsūti, ekavīsati divasā gatā. Jeṭṭhamūlasukkapakkhapañcamiyaṃyeva dhātuyo bhājayiṃsu. Etasmiṃ dhātubhājanadivase sannipatitassa mahābhikkhusaṅghassa subhaddena vuḍḍhapabbajitena kataṃ anācāraṃ ārocetvā vuttanayeneva ca bhikkhū uccinitvā ayaṃ kammavācā katā.

한편, 이 갈마문(kammavācā)은 여래께서 반열반에 드신 지 21일째 되는 날에 행해졌다. 왜냐하면 세존께서는 위사카(Visākha, 4월) 보름날 새벽에 반열반에 드셨고, 그 후 7일 동안 사람들이 향과 꽃 등으로 황금빛 찬연한 세존의 법체를 공양했기 때문이다. 이처럼 7일간은 이른바 사두킬라나(sādhukīḷana, 경축)의 날들이었다. 그 후 7일 동안 화장대(citaka) 위에서 불로 법체를 다비했고, 다시 7일 동안은 창으로 울타리를 만들고 선다가라(Sandhāgāra) 강당에서 사리 공양을 행했다. 이와 같이 21일이 지났다. 제타물라(Jeṭṭhamūla, 5월) 달의 밝은 보름의 5일째 되는 날에 사리를 나누었다. 이 사리를 나누는 날에 모인 많은 비구 승가에게 마하깟사빠 장로는 늙어서 출가한 수밧다(Subhadda)가 행한 부적절한 언행을 알리고, 앞서 말한 방식대로 비구들을 선발하여 이 갈마문을 행했다.

Imañca pana kammavācaṃ katvā thero bhikkhū āmantesi – ‘‘āvuso, idāni tumhākaṃ cattālīsa divasā okāso kato, tato paraṃ ‘ayaṃ nāma no palibodho atthī’ti, vattuṃ na labbhā, tasmā etthantare yassa rogapalibodho vā ācariyupajjhāyapalibodho vā mātāpitupalibodho vā atthi, pattaṃ vā pana pacitabbaṃ, cīvaraṃ vā kātabbaṃ, so taṃ palibodhaṃ chinditvā taṃ karaṇīyaṃ karotū’’ti.

또한 이 갈마문을 마친 후 장로(마하깟사빠)는 비구들에게 이와 같이 고했다. “도반들이여, 이제 여러분에게 40일간의 여유가 주어졌습니다. 그 후에는 ‘저에게 이러한 장애(palibodha)가 있습니다’라고 말할 권리가 없습니다. 그러므로 이 기간 중에 질병의 장애나 스승과 은사에 관한 장애, 혹은 부모님에 관한 장애가 있는 자, 또는 발우를 굽거나 가사를 지어야 하는 자는 그 장애를 끊어버리고 (결집이라는) 그 할 일을 완수하십시오.”

Evañca pana vatvā thero attano pañcasatāya parisāya parivuto rājagahaṃ gato. Aññepi mahātherā attano attano parivāre gahetvā sokasallasamappitaṃ mahājanaṃ assāsetukāmā taṃ taṃ disaṃ pakkantā. Puṇṇatthero pana sattasatabhikkhuparivāro ‘tathāgatassa parinibbānaṭṭhānaṃ āgatāgataṃ mahājanaṃ assāsessāmī’ti kusinārāyaṃyeva aṭṭhāsi.

이와 같이 말한 뒤, 장로는 자신의 500명의 대중에 둘러싸여 라자가하(Rājagaha, 왕사성)로 갔다. 다른 대장로들도 각자의 권속을 데리고 슬픔의 화살에 찔린 많은 사람을 위로하고자 여러 지역으로 떠났다. 그러나 뿐나(Puṇṇa) 장로는 700명의 비구 권속과 함께 “여래께서 반열반하신 곳에 계속해서 찾아오는 많은 사람을 위로하리라”고 생각하며 쿠시나라(Kusinārā)에 머물렀다.

Āyasmā ānando yathā pubbe aparinibbutassa, evaṃ parinibbutassāpi bhagavato sayameva pattacīvaramādāya pañcahi bhikkhusatehi saddhiṃ yena sāvatthi tena cārikaṃ pakkāmi. Gacchato gacchato panassa parivārā bhikkhū gaṇanapathaṃ vītivattā. Tenāyasmatā gatagataṭṭhāne mahāparidevo ahosi. Anupubbena pana sāvatthimanuppatte there sāvatthivāsino manussā ‘‘thero kira āgato’’ti sutvā gandhamālādihatthā paccuggantvā – ‘‘bhante, ānanda, pubbe bhagavatā saddhiṃ āgacchatha, ajja kuhiṃ bhagavantaṃ [Pg.8] ṭhapetvā āgatatthā’’tiādīni vadamānā parodiṃsu. Buddhassa bhagavato parinibbānadivase viya mahāparidevo ahosi.

아난다 존자는 예전에 반열반하시기 전의 세존께 하던 것과 마찬가지로, 반열반하신 후에도 세존의 발우와 가사를 직접 받들고 500명의 비구와 함께 사왓티(Sāvatthī)를 향해 유행을 떠났다. 길을 가는 동안 그를 따르는 비구들의 수는 헤아릴 수 없을 정도로 많아졌다. 그 존자가 이르는 곳마다 큰 슬피 우는 소리가 울려 퍼졌다. 점차 사왓티에 도착하자, 사왓티에 사는 사람들은 “장로께서 오셨다”라는 말을 듣고 손에 향과 꽃 등을 들고 마중 나와서 “아난다 존자시여, 전에는 세존과 함께 오셨는데, 오늘은 어디에 세존을 모셔두고 오셨습니까?”라고 말하며 슬피 울었다. 마치 부처님께서 반열반하신 날처럼 큰 통곡이 일어났다.

Tatra sudaṃ āyasmā ānando aniccatādipaṭisaṃyuttāya dhammiyākathāya taṃ mahājanaṃ saññāpetvā jetavanaṃ pavisitvā dasabalena vasitagandhakuṭiṃ vanditvā dvāraṃ vivaritvā mañcapīṭhaṃ nīharitvā papphoṭetvā gandhakuṭiṃ sammajjitvā milātamālākacavaraṃ chaḍḍetvā mañcapīṭhaṃ atiharitvā puna yathāṭhāne ṭhapetvā bhagavato ṭhitakāle karaṇīyaṃ vattaṃ sabbamakāsi. Kurumāno ca nhānakoṭṭhakasammajjanaudakupaṭṭhāpanādikālesu gandhakuṭiṃ vanditvā – ‘‘nanu bhagavā, ayaṃ tumhākaṃ nhānakālo, ayaṃ dhammadesanākālo, ayaṃ bhikkhūnaṃ ovādadānakālo, ayaṃ sīhaseyyakappanakālo, ayaṃ mukhadhovanakālo’’tiādinā nayena paridevamānova akāsi, yathā taṃ bhagavato guṇagaṇāmatarasaññutāya patiṭṭhitapemo ceva akhīṇāsavo ca anekesu ca jātisatasahassesu aññamaññassūpakārasañjanitacittamaddavo. Tamenaṃ aññatarā devatā – ‘‘bhante, ānanda, tumhe evaṃ paridevamānā kathaṃ aññe assāsessathā’’ti saṃvejesi. So tassā vacanena saṃviggahadayo santhambhitvā tathāgatassa parinibbānato pabhuti ṭhānanisajjabahulattā ussannadhātukaṃ kāyaṃ samassāsetuṃ dutiyadivase khīravirecanaṃ pivitvā vihāreyeva nisīdi. Yaṃ sandhāya subhena māṇavena pahitaṃ māṇavakaṃ etadavoca –

그곳 사왓티에서 아난다 존자는 무상함 등에 관한 법문으로 그 많은 사람을 이해시킨 뒤, 제따와나(Jetavana, 기원정사)로 들어가 십력존(Dasabala, 부처님)께서 머무시던 간다쿠띠(Gandhakuṭi, 향실)에 예배했다. 그리고 문을 열고 침상과 의자를 내어 먼지를 떨고 향실을 청소했으며, 시든 꽃과 쓰레기를 버리고 침상과 의자를 다시 원래 위치대로 가져다 놓는 등 세존께서 계실 때 하던 모든 일상적인 소임을 다했다. 목욕실을 청소하고 씻을 물을 준비하는 등의 시간에 향실에 예배하며 “세존이시여, 지금은 세존께서 목욕하실 시간이 아닙니까? 지금은 법을 설하실 시간이고, 지금은 비구들에게 훈계하실 시간이며, 지금은 사자의 자세로 잠드실 시간이고, 지금은 세수하실 시간이 아닙니까?”라는 식으로 슬피 울며 소임을 행했다. 이는 세존의 무량한 공덕의 맛을 알고 사랑이 확고히 뿌리 내렸으며, 아직 번뇌를 다하지 못했고(유학), 수많은 생 동안 서로 도우며 쌓아온 마음의 부드러움이 있었기 때문이었다. 이때 어떤 천인이 “아난다 존자시여, 당신께서 이처럼 슬피 우신다면 어떻게 다른 이들을 위로하겠습니까?”라고 말하며 그를 경책했다. 그는 천인의 말에 정신이 번쩍 들어 마음을 다잡았다. 그리고 여래의 반열반 이후 계속 서 있거나 앉아 있는 일이 많아 몸의 기운(수·담·풍)이 성해졌으므로, 몸을 추스르기 위해 이튿날 우유로 된 설사약을 복용하고 사원에 머물렀다. 이를 두고 수바(Subha) 청년이 보낸 심부름꾼에게 다음과 같이 말했다.

‘‘Akālo, kho māṇavaka, atthi me ajja bhesajjamattā pītā, appeva nāma svepi upasaṅkameyyāmā’’ti (dī. ni. 1.447).

“청년이여, 지금은 때가 아니오. 오늘 내가 약간의 약을 복용했기 때문이니, 아마 내일이면 방문할 수 있을 것이오.”

Dutiyadivase cetakattherena pacchāsamaṇena gantvā subhena māṇavena puṭṭho imasmiṃ dīghanikāye subhasuttaṃ nāma dasamaṃ suttaṃ abhāsi.

이튿날, 시자(pacchāsamaṇa)인 제따까(Cetaka) 장로와 함께 가서 수바 청년의 질문을 받고, 이 디가 니까야(Dīgha Nikāya)의 열 번째 경인 ‘수바 경(Subha Sutta)’을 설하셨다.

Atha ānandatthero jetavanamahāvihāre khaṇḍaphullappaṭisaṅkharaṇaṃ kārāpetvā upakaṭṭhāya vassūpanāyikāya bhikkhusaṅghaṃ ohāya rājagahaṃ gato [Pg.9] tathā aññepi dhammasaṅgāhakā bhikkhūti. Evañhi gate, te sandhāya ca idaṃ vuttaṃ – ‘‘atha kho therā bhikkhū rājagahaṃ agamaṃsu, dhammañca vinayañca saṅgāyitu’’nti (cūḷava. 438). Te āsaḷhīpuṇṇamāyaṃ uposathaṃ katvā pāṭipadadivase sannipatitvā vassaṃ upagacchiṃsu.

그 후 아난다 존자는 제따와나 대사원의 부서지거나 갈라진 곳들을 수리하게 하고, 안거(vassa)가 가까워지자 비구 승가를 떠나 라자가하로 갔다. 법을 결집할 다른 비구들도 그와 같았다. 이처럼 떠난 그들을 두고 “그때 장로 비구들은 법과 율을 결집하기 위해 라자가하로 갔다”라고 설해진 것이다. 그들은 아살하(Āsaḷhī, 6월) 보름날에 포살(uposatha)을 행하고, 그다음 날에 모여 안거에 들었다.

Tena kho pana samayena rājagahaṃ parivāretvā aṭṭhārasa mahāvihārā honti, te sabbepi chaḍḍitapatitauklāpā ahesuṃ. Bhagavato hi parinibbāne sabbepi bhikkhū attano attano pattacīvaramādāya vihāre ca pariveṇe ca chaḍḍetvā agamaṃsu. Tattha katikavattaṃ kurumānā therā bhagavato vacanapūjanatthaṃ titthiyavādaparimocanatthañca – ‘paṭhamaṃ māsaṃ khaṇḍaphullappaṭisaṅkharaṇaṃ karomā’ti cintesuṃ. Titthiyā hi evaṃ vadeyyuṃ – ‘‘samaṇassa gotamassa sāvakā satthari ṭhiteyeva vihāre paṭijaggiṃsu, parinibbute chaḍḍesuṃ, kulānaṃ mahādhanapariccāgo vinassatī’’ti. Tesañca vādaparimocanatthaṃ cintesunti vuttaṃ hoti. Evaṃ cintayitvā ca pana katikavattaṃ kariṃsu. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –

그때 라자가하 주변에는 18개의 대사원이 있었는데, 그곳들은 모두 버려져 허물어지고 더러운 상태였다. 부처님께서 반열반하시자 모든 비구가 각자의 발우와 가사를 챙겨 사원과 처소들을 버려두고 떠났기 때문이다. 그곳에서 장로들은 세존의 가르침을 받들고 외도들의 비난을 피하고자 “첫 번째 달에는 부서지거나 갈라진 곳들을 수리하자”라고 뜻을 모았다. 왜냐하면 외도들이 “사문 고따마의 제자들은 스승이 계실 때는 사원을 보살피더니, 반열반하시자마자 버려두었구나. 재가 신자들이 큰 재산을 희생하며 보시한 것이 헛되게 되었다”라고 말할 수 있기 때문이었다. 그러한 비난에서 벗어나고자 장로들이 고려했다는 뜻이다. 이와 같이 생각하고 나서 그들은 규약(katikavatta)을 정했다. 이를 두고 다음과 같이 설해진 것이다.

‘‘Atha kho therānaṃ bhikkhūnaṃ etadahosi – bhagavatā, kho āvuso, khaṇḍaphullappaṭisaṅkharaṇaṃ vaṇṇitaṃ, handa mayaṃ, āvuso, paṭhamaṃ māsaṃ khaṇḍaphullappaṭisaṅkharaṇaṃ karoma, majjhimaṃ māsaṃ sannipatitvā dhammañca vinayañca saṅgāyissāmā’’ti (cūḷava. 438).

그때 장로 비구들에게 이러한 생각이 들었다. "도반들이여, 세존께서는 허물어지고 부서진 곳을 수리하는 것을 찬탄하셨습니다. 자, 도반들이여, 우리는 첫 달에는 허물어지고 부서진 곳을 수리하고, 중간 달에는 함께 모여 법과 율을 결집합시다."

Te dutiyadivase gantvā rājadvāre aṭṭhaṃsu. Rājā āgantvā vanditvā – ‘‘kiṃ bhante, āgatatthā’’ti attanā kattabbakiccaṃ pucchi. Therā aṭṭhārasa mahāvihārapaṭisaṅkharaṇatthāya hatthakammaṃ paṭivedesuṃ. Rājā hatthakammakārake manusse adāsi. Therā paṭhamaṃ māsaṃ sabbavihāre paṭisaṅkharāpetvā rañño ārocesuṃ – ‘‘niṭṭhitaṃ, mahārāja, vihārapaṭisaṅkharaṇaṃ, idāni dhammavinayasaṅgahaṃ karomā’’ti. ‘‘Sādhu bhante visaṭṭhā karotha, mayhaṃ āṇācakkaṃ, tumhākañca dhammacakkaṃ hotu, āṇāpetha, bhante, kiṃ karomī’’ti. ‘‘Saṅgahaṃ karontānaṃ bhikkhūnaṃ sannisajjaṭṭhānaṃ mahārājā’’ti. ‘‘Kattha karomi, bhante’’ti? ‘‘Vebhārapabbatapasse sattapaṇṇi guhādvāre kātuṃ yuttaṃ mahārājā’’ti. ‘‘Sādhu, bhante’’ti kho rājā ajātasattu vissakammunā [Pg.10] nimmitasadisaṃ suvibhattabhittithambhasopānaṃ, nānāvidhamālākammalatākammavicittaṃ, abhibhavantamiva rājabhavanavibhūtiṃ, avahasantamiva devavimānasiriṃ, siriyā niketanamiva ekanipātatitthamiva ca devamanussanayanavihaṃgānaṃ, lokarāmaṇeyyakamiva sampiṇḍitaṃ daṭṭhabbasāramaṇḍaṃ maṇḍapaṃ kārāpetvā vividhakusumadāmolambakaviniggalantacāruvitānaṃ nānāratanavicittamaṇikoṭṭimatalamiva ca, naṃ nānāpupphūpahāravicittasupariniṭṭhitabhūmikammaṃ brahmavimānasadisaṃ alaṅkaritvā, tasmiṃ mahāmaṇḍape pañcasatānaṃ bhikkhūnaṃ anagghāni pañca kappiyapaccattharaṇasatāni paññapetvā, dakkhiṇabhāgaṃ nissāya uttarābhimukhaṃ therāsanaṃ, maṇḍapamajjhe puratthābhimukhaṃ buddhassa bhagavato āsanārahaṃ dhammāsanaṃ paññapetvā, dantakhacitaṃ bījaniñcettha ṭhapetvā, bhikkhusaṅghassa ārocāpesi – ‘‘niṭṭhitaṃ, bhante, mama kicca’’nti.

그들은 이튿날 왕궁 문으로 가서 섰다. 왕이 와서 절을 올리고 "존자들이여, 무슨 일로 오셨습니까?"라고 여쭈며 자신이 해야 할 일을 물었다. 장로들은 18곳의 대정사를 수리하기 위해 일손이 필요함을 알렸다. 왕은 일꾼들을 보내주었다. 장로들은 첫 달 동안 모든 정사를 수리하게 한 뒤 왕에게 알렸다. "대왕이여, 정사 수리가 끝났습니다. 이제 법과 율의 결집을 하려 합니다." 왕이 "존자들이여, 좋습니다. 거리낌 없이 하십시오. 저의 권력(아나짝까)이 있고, 여러분의 법력(담마짝까)이 있으니, 존자들이여, 명하시기만 하십시오. 제가 무엇을 하면 되겠습니까?"라고 여쭈었다. 장로들이 "대왕이여, 결집을 하는 비구들이 모여 앉을 장소가 필요합니다"라고 하자 왕이 "존자들이여, 어디에 만들까요?"라고 물었다. "대왕이여, 웨바라 산기슭 삿따빤니 동굴 입구에 만드는 것이 적당합니다." 아자따삿뚜 왕은 "좋습니다, 존자들이여"라고 답하고, 마치 천상의 건축신인 위사깜마가 만든 것처럼 정교한 벽과 기둥과 계단을 갖추고, 온갖 꽃무늬와 덩굴무늬로 장식된 화려한 강당을 건립하게 했다. 그 강당은 왕궁의 영광을 압도하고 천상 궁전의 아름다움을 능가하며, 모든 길상함이 모여 있고 신과 인간의 눈길이 머무는 곳으로서 세상의 온갖 아름다움을 한데 모아 놓은 듯한 장엄한 모습이었다. 왕은 다양한 꽃다발이 드리워진 아름다운 천장과 여러 보석으로 장식된 바닥, 꽃 공양으로 마감된 범천의 궁전 같은 강당을 꾸몄다. 그 거대한 강당에 500명의 비구들을 위해 값진 덮개 500개를 펴고, 남쪽을 등지고 북쪽을 향한 장로의 자리를 마련했으며, 중앙에는 동쪽을 향해 세존께 합당한 법좌를 마련하고 상아로 장식된 부채를 비치한 후 승가에게 알렸다. "존자들이여, 저의 소임이 끝났습니다."

Tasmiñca pana divase ekacce bhikkhū āyasmantaṃ ānandaṃ sandhāya evamāhaṃsu – ‘‘imasmiṃ bhikkhusaṅghe eko bhikkhu vissagandhaṃ vāyanto vicaratī’’ti. Thero taṃ sutvā imasmiṃ bhikkhusaṅghe añño vissagandhaṃ vāyanto vicaraṇakabhikkhu nāma natthi. Addhā ete maṃ sandhāya vadantīti saṃvegaṃ āpajji. Ekacce naṃ āhaṃsuyeva – ‘‘sve āvuso, ānanda, sannipāto, tvañca sekkho sakaraṇīyo, tena te na yuttaṃ sannipātaṃ gantuṃ, appamatto hohī’’ti.

그런데 그날 어떤 비구들이 아난다 존자를 겨냥하여 이렇게 말했다. "이 비구 승가 가운데 어떤 비구가 비린내를 풍기며 다니고 있다." 장로(아난다)는 그 말을 듣고 "이 승가에 나 말고 비린내를 풍기며 다니는 비구는 없다. 필시 이들이 나를 두고 하는 말이구나"라고 생각하며 절박함(상웨가)을 느꼈다. 어떤 이들은 그에게 직접 말하기도 했다. "아난다 도반이여, 내일은 결집이 있는 날입니다. 당신은 아직 유학(세카)으로서 더 닦아야 할 일이 남아 있으니, 그 상태로 결집에 가는 것은 적절하지 않습니다. 방일하지 마십시오."

Atha kho āyasmā ānando – ‘sve sannipāto, na kho metaṃ patirūpaṃ yvāhaṃ sekkho samāno sannipātaṃ gaccheyya’nti, bahudeva rattiṃ kāyagatāya satiyā vītināmetvā rattiyā paccūsasamaye caṅkamā orohitvā vihāraṃ pavisitvā ‘‘nipajjissāmī’’ti kāyaṃ āvajjesi, dve pādā bhūmito muttā, apattañca sīsaṃ bimbohanaṃ, etasmiṃ antare anupādāya āsavehi cittaṃ vimucci. Ayañhi āyasmā caṅkamena bahi vītināmetvā visesaṃ nibbattetuṃ asakkonto cintesi – ‘‘nanu maṃ bhagavā etadavoca – ‘katapuññosi tvaṃ, ānanda, padhānamanuyuñja, khippaṃ hohisi anāsavo’ti (dī. ni. 2.207). Buddhānañca kathādoso nāma natthi, mama pana accāraddhaṃ vīriyaṃ, tena me cittaṃ uddhaccāya saṃvattati. Handāhaṃ vīriyasamataṃ yojemī’’ti, caṅkamā orohitvā pādadhovanaṭṭhāne ṭhatvā pāde dhovitvā [Pg.11] vihāraṃ pavisitvā mañcake nisīditvā, ‘‘thokaṃ vissamissāmī’’ti kāyaṃ mañcake apanāmesi. Dve pādā bhūmito muttā, sīsaṃ bimbohanamappattaṃ, etasmiṃ antare anupādāya āsavehi cittaṃ vimuttaṃ, catuiriyāpathavirahitaṃ therassa arahattaṃ. Tena ‘‘imasmiṃ sāsane anipanno anisinno aṭṭhito acaṅkamanto ko bhikkhu arahattaṃ patto’’ti vutte ‘‘ānandatthero’’ti vattuṃ vaṭṭati.

그때 아난다 존자는 "내일이 결집인데, 유학인 채로 결집에 참여하는 것은 합당하지 않다"고 생각하며 밤늦도록 몸에 대한 마음챙김(신념처)으로 시간을 보냈다. 새벽녘에 경행처에서 내려와 정사로 들어가 "잠시 누워야겠다"며 몸을 뉘었는데, 두 발이 땅에서 떨어지고 머리가 베개에 닿기 전 그 찰나에 집착 없이 번뇌로부터 마음이 해방되었다. 이 존자는 밖에서 경행을 하며 수행했으나 특별한 성취를 얻지 못하자 이렇게 생각했었다. "세존께서 나에게 '아난다여, 그대는 공덕을 쌓았으니 정진하라. 머지않아 아라한이 될 것이다'라고 말씀하셨다. 부처님의 말씀에는 틀림이 없는데, 나의 정진이 너무 과도하여 마음이 들뜨고 있구나. 이제 정진과 평온의 균형을 맞춰야겠다." 그리하여 경행을 멈추고 발을 씻은 뒤 침상에 앉아 잠시 쉬려고 몸을 기울인 순간, 발은 땅을 떠나고 머리는 베개에 닿지 않은 상태에서 아라한과를 성취한 것이다. 이는 네 가지 위의(행주좌와) 중 어느 하나에도 속하지 않은 상태에서의 성취였다. 그러므로 "이 가르침에서 눕지도 앉지도 서지도 걷지도 않은 채 아라한이 된 비구가 누구인가?"라는 물음에는 "아난다 장로이다"라고 답해야 한다.

Atha therā bhikkhū dutiyadivase pañcamiyaṃ kāḷapakkhassa katabhattakiccā pattacīvaraṃ paṭisāmetvā dhammasabhāyaṃ sannipatiṃsu. Atha kho āyasmā ānando arahā samāno sannipātaṃ agamāsi. Kathaṃ agamāsi? ‘‘Idānimhi sannipātamajjhaṃ pavisanāraho’’ti haṭṭhatuṭṭhacitto ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā bandhanā muttatālapakkaṃ viya, paṇḍukambale nikkhittajātimaṇi viya, vigatavalāhake nabhe samuggatapuṇṇacando viya, bālātapasamphassavikasitareṇupiñjaragabbhaṃ padumaṃ viya ca, parisuddhena pariyodātena sappabhena sassirīkena ca mukhavarena attano arahattappattiṃ ārocayamāno viya agamāsi. Atha naṃ disvā āyasmato mahākassapassa etadahosi – ‘‘sobhati vata bho arahattappatto ānando, sace satthā dhareyya, addhā ajjānandassa sādhukāraṃ dadeyya, handa, dānissāhaṃ satthārā dātabbaṃ sādhukāraṃ dadāmī’’ti, tikkhattuṃ sādhukāramadāsi.

그 후 장로 비구들은 이튿날인 하현달 5일에 공양을 마치고 발바리와 가사를 정리한 뒤 법당에 모였다. 그때 아난다 존자는 아라한으로서 결집에 나아갔다. 그는 "이제 나는 결집의 한가운데에 들어갈 자격이 있다"며 기쁜 마음으로 가사를 걸치고, 마치 가지에서 떨어진 잘 익은 야자 열매처럼, 노란 비단 위의 보석처럼, 맑은 하늘의 보름달처럼, 햇살을 받아 활짝 핀 연꽃처럼 맑고 고귀한 얼굴로 자신의 성취를 드러내며 나아갔다. 이를 본 마하깟사빠 존자는 "아라한이 된 아난다여, 참으로 아름답구나. 만약 스승께서 계셨다면 오늘 아난다에게 찬탄을 보내셨을 것이다. 이제 내가 스승을 대신하여 찬탄하리라"고 생각하며 세 번 "사두(훌륭합니다)"라고 찬탄하였다.

Majjhimabhāṇakā pana vadanti – ‘‘ānandatthero attano arahattappattiṃ ñāpetukāmo bhikkhūhi saddhiṃ nāgato, bhikkhū yathāvuḍḍhaṃ attano attano pattāsane nisīdantā ānandattherassa āsanaṃ ṭhapetvā nisinnā. Tattha keci evamāhaṃsu – ‘etaṃ āsanaṃ kassā’ti? ‘Ānandassā’ti. ‘Ānando pana kuhiṃ gato’ti? Tasmiṃ samaye thero cintesi – ‘idāni mayhaṃ gamanakālo’ti. Tato attano ānubhāvaṃ dassento pathaviyaṃ nimujjitvā attano āsaneyeva attānaṃ dassesī’’ti, ākāsena gantvā nisīdītipi eke. Yathā vā tathā vā hotu. Sabbathāpi taṃ disvā āyasmato mahākassapassa sādhukāradānaṃ yuttameva.

그러나 마지마 니까야의 암송자들은 다음과 같이 말한다. “아난다 장로는 자신이 아라한과를 성취했음을 알리고자 하여 비구들과 함께 오지 않았다. 비구들이 법계(서열)에 따라 각자의 자리에 앉을 때 아난다 장로의 자리를 비워두고 앉았다. 그때 어떤 이들은 ‘이 자리는 누구의 자리인가?’라고 물으니, ‘아난다의 자리이다’라고 답했다. ‘그렇다면 아난다는 어디에 갔는가?’라고 물었다. 그때 장로는 ‘지금이 내가 갈 시간이다’라고 생각했다. 그러고 나서 자신의 신통력을 보이며 땅속으로 잠겼다가 자신의 자리에 나타났다.” 어떤 이들은 공중으로 날아와 앉았다고도 말한다. 어떠한 방식이든 상관없다. 어떤 경우라도 그를 보고 존자 마하깟사빠가 사두(잘하였도다)를 부른 것은 지극히 타당한 일이다.

Evaṃ āgate pana tasmiṃ āyasmante mahākassapatthero bhikkhū āmantesi – ‘‘āvuso, kiṃ paṭhamaṃ saṅgāyāma, dhammaṃ vā vinayaṃ vā’’ti? Bhikkhū [Pg.12] āhaṃsu – ‘‘bhante, mahākassapa, vinayo nāma buddhasāsanassa āyu. Vinaye ṭhite sāsanaṃ ṭhitaṃ nāma hoti. Tasmā paṭhamaṃ vinayaṃ saṅgāyāmā’’ti. ‘‘Kaṃ dhuraṃ katvā’’ti? ‘‘Āyasmantaṃ upāli’’nti. ‘‘Kiṃ ānando nappahotī’’ti? ‘‘No nappahoti’’. Api ca kho pana sammāsambuddho dharamānoyeva vinayapariyattiṃ nissāya āyasmantaṃ upāliṃ etadagge ṭhapesi – ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ vinayadharānaṃ yadidaṃ upālī’’ti (a. ni. 1.228). ‘Tasmā upālittheraṃ pucchitvā vinayaṃ saṅgāyāmā’ti.

존자가 이와 같이 도착했을 때, 마하깟사빠 장로는 비구들에게 물었다. “도반들이여, 무엇을 먼저 결집할까요? 법(Dhamma)입니까, 아니면 율(Vinaya)입니까?” 비구들이 대답했다. “존자 마하깟사빠여, 율은 부처님 가르침의 생명입니다. 율이 유지될 때 가르침이 머무는 것입니다. 그러므로 먼저 율을 결집합시다.” “누구를 우두머리로 삼겠습니까?” “존자 우빨리입니다.” “아난다는 능력이 부족합니까?” “능력이 부족한 것이 아닙니다. 다만 세존께서 살아 계실 때 율의 학문을 의지하여 존자 우빨리를 ‘비구 제자들 가운데 율을 지니는 이들 중 으뜸’이라고 칭송하시며 그 자리에 세우셨기 때문입니다. 그러므로 우빨리 장로에게 물어 율을 결집합시다.”

Tato thero vinayaṃ pucchanatthāya attanāva attānaṃ sammanni. Upālittheropi vissajjanatthāya sammanni. Tatrāyaṃ pāḷi – atha kho āyasmā mahākassapo saṅghaṃ ñāpesi –

그 후 장로는 율을 묻기 위해 스스로 자신을 지명했다. 우빨리 장로 또한 답변하기 위해 자신을 지명했다. 그에 관한 성전(Pāḷi)은 다음과 같다. 그때 존자 마하깟사빠가 승가에 공표했다.

‘‘Suṇātu me, āvuso, saṅgho, yadi saṅghassa pattakallaṃ,Ahaṃ upāliṃ vinayaṃ puccheyya’’nti.

“도반들이여, 승가는 내 말을 들으십시오. 만약 승가의 시기가 적절하다면, 내가 우빨리에게 율을 묻겠습니다.”

Āyasmāpi upāli saṅghaṃ ñāpesi –

존자 우빨리 또한 승가에 공표했다.

‘‘Suṇātu me, bhante, saṅgho, yadi saṅghassa pattakallaṃ,Ahaṃ āyasmatā mahākassapena vinayaṃ puṭṭho vissajjeyya’’nti. (cūḷava. 439);

“대덕들이여, 승가는 내 말을 들으십시오. 만약 승가의 시기가 적절하다면, 내가 존자 마하깟사빠의 질문을 받아 율에 대해 답변하겠습니다.”

Evaṃ attānaṃ sammannitvā āyasmā upāli uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā there bhikkhū vanditvā dhammāsane nisīdi dantakhacitaṃ bījaniṃ gahetvā, tato mahākassapatthero therāsane nisīditvā āyasmantaṃ upāliṃ vinayaṃ pucchi. ‘‘Paṭhamaṃ āvuso, upāli, pārājikaṃ kattha paññatta’’nti? ‘‘Vesāliyaṃ, bhante’’ti. ‘‘Kaṃ ārabbhā’’ti? ‘‘Sudinnaṃ kalandaputtaṃ ārabbhā’’ti. ‘‘Kismiṃ vatthusmi’’nti? ‘‘Methunadhamme’’ti.

이와 같이 자신을 지명한 뒤, 존자 우빨리는 자리에서 일어나 한쪽 어깨에 가사를 걸치고 장로 비구들에게 절한 뒤, 상아로 장식된 부채를 들고 설법석에 앉았다. 그 후 마하깟사빠 장로는 상좌석에 앉아 존자 우빨리에게 율을 물었다. “도반 우빨리여, 첫 번째 빠라지까는 어디서 제정되었습니까?” “존자여, 웨살리에서입니다.” “누구를 대상으로 하였습니까?” “깔란다의 아들 수딘나를 대상으로 하였습니다.” “어떤 사건 때문이었습니까?” “음행(methunadhamma) 때문이었습니다.”

‘‘Atha kho āyasmā mahākassapo āyasmantaṃ upāliṃ paṭhamassa pārājikassa vatthumpi pucchi, nidānampi pucchi, puggalampi pucchi, paññattimpi pucchi, anupaññattimpi pucchi, āpattimpi pucchi, anāpattimpi pucchi’’ (cūḷava. 439). Puṭṭho puṭṭho āyasmā upāli vissajjesi.

“그리하여 존자 마하깟사빠는 존자 우빨리에게 첫 번째 빠라지까의 본말(vatthu)을 물었고, 연기(nidāna)를 물었으며, 인물(puggala)을 물었고, 제정(paññatti)을 물었으며, 추가 제정(anupaññatti)을 물었고, 범계(āpatti)를 물었으며, 무범(anāpatti)을 물었다.” 존자 우빨리는 질문을 받을 때마다 답변했다.

Kiṃ panettha paṭhamapārājike kiñci apanetabbaṃ vā pakkhipitabbaṃ vā atthi natthīti? Apanetabbaṃ natthi. Buddhassa hi bhagavato bhāsite apanetabbaṃ nāma natthi. Na hi tathāgatā ekabyañjanampi niratthakaṃ vadanti. Sāvakānaṃ pana devatānaṃ [Pg.13] vā bhāsite apanetabbampi hoti, taṃ dhammasaṅgāhakattherā apanayiṃsu. Pakkhipitabbaṃ pana sabbatthāpi atthi, tasmā yaṃ yattha pakkhipituṃ yuttaṃ, taṃ pakkhipiṃsuyeva. Kiṃ pana tanti? ‘Tena samayenā’ti vā, ‘tena kho pana samayenā’ti vā, ‘atha khoti vā’, ‘evaṃ vutteti’ vā, ‘etadavocā’ti vā, evamādikaṃ sambandhavacanamattaṃ. Evaṃ pakkhipitabbayuttaṃ pakkhipitvā pana – ‘‘idaṃ paṭhamapārājika’’nti ṭhapesuṃ. Paṭhamapārājike saṅgahamārūḷhe pañca arahantasatāni saṅgahaṃ āropitanayeneva gaṇasajjhāyamakaṃsu – ‘‘tena samayena buddho bhagavā verañjāyaṃ viharatī’’ti. Tesaṃ sajjhāyāraddhakāleyeva sādhukāraṃ dadamānā viya mahāpathavī udakapariyantaṃ katvā akampittha.

여기서 첫 번째 빠라지까에 삭제하거나 추가해야 할 것이 있는가 없는가? 삭제할 것은 없다. 부처님, 즉 세존께서 말씀하신 것에는 삭제할 만한 것이 없기 때문이다. 여래께서는 한 글자라도 무의미하게 말씀하지 않으신다. 다만 제자들이나 천신들이 말한 것에는 삭제할 것이 있을 수도 있는데, 법을 결집한 장로들이 그것을 삭제했다. 그러나 추가해야 할 연결어는 어디에나 있다. 그러므로 어디든 추가하는 것이 타당한 곳에는 그것을 추가했다. 그것이 무엇인가? ‘그때에(tena samayena)’, ‘그런데 그때에(tena kho pana samayena)’, ‘그때에(atha kho)’, ‘이와 같이 말했을 때(evaṃ vutte)’, ‘이와 같이 말했다(etadavoca)’ 등과 같이 문장을 이어주는 말들일 뿐이다. 이와 같이 추가해야 할 말을 추가한 뒤, “이것이 첫 번째 빠라지까이다”라고 확정했다. 첫 번째 빠라지까가 결집에 오르자 오백 명의 아라한들은 결집된 방식에 따라 “그때에 부처님 세존께서는 웨란자에 머물고 계셨다”라고 함께 독송했다. 그들이 독송을 시작하자마자 대지는 찬탄을 보내는 듯 바다 끝까지 진동했다.

Eteneva nayena sesāni tīṇi pārājikāni saṅgahaṃ āropetvā ‘‘idaṃ pārājikakaṇḍa’’nti ṭhapesuṃ. Terasa saṅghādisesāni ‘‘terasaka’’nti ṭhapesuṃ. Dve sikkhāpadāni ‘‘aniyatānī’’ti ṭhapesuṃ. Tiṃsa sikkhāpadāni ‘‘nissaggiyāni pācittiyānī’’ti ṭhapesuṃ. Dvenavuti sikkhāpadāni ‘‘pācittiyānī’’ti ṭhapesuṃ. Cattāri sikkhāpadāni ‘‘pāṭidesanīyānī’’ti ṭhapesuṃ. Pañcasattati sikkhāpadāni ‘‘sekhiyānī’’ti ṭhapesuṃ. Satta dhamme ‘‘adhikaraṇasamathā’’ti ṭhapesuṃ. Evaṃ sattavīsādhikāni dve sikkhāpadasatāni ‘‘mahāvibhaṅgo’’ti kittetvā ṭhapesuṃ. Mahāvibhaṅgāvasānepi purimanayeneva mahāpathavī akampittha.

이와 같은 방식으로 나머지 세 가지 빠라지까를 결집에 올려 “이것이 빠라지까 편(Pārājikakaṇḍa)이다”라고 확정했다. 13가지 상가디세사는 ‘떼라사까(Terasaka)’로, 2가지 학처는 ‘아니야따(Aniyata)’로, 30가지 학처는 ‘닛사기야 빠찌띠야’로, 92가지 학처는 ‘빠찌띠야’로, 4가지 학처는 ‘빠띠데사니야’로, 75가지 학처는 ‘세끼야’로, 7가지 법은 ‘아디까라나사마타’로 확정했다. 이와 같이 227가지 학처를 ‘마하위방가(Mahāvibhaṅga)’라고 칭하여 확정했다. 마하위방가가 끝날 때에도 앞서와 마찬가지로 대지가 진동했다.

Tato bhikkhunīvibhaṅge aṭṭha sikkhāpadāni ‘‘pārājikakaṇḍaṃ nāma ida’’nti ṭhapesuṃ. Sattarasa sikkhāpadāni ‘‘sattarasaka’’nti ṭhapesuṃ. Tiṃsa sikkhāpadāni ‘‘nissaggiyāni pācittiyānī’’ti ṭhapesuṃ. Chasaṭṭhisatasikkhāpadāni ‘‘pācittiyānī’’ti ṭhapesuṃ. Aṭṭha sikkhāpadāni ‘‘pāṭidesanīyānī’’ti ṭhapesuṃ. Pañcasattati sikkhāpadāni ‘‘sekhiyānī’’ti ṭhapesuṃ. Satta dhamme ‘‘adhikaraṇasamathā’’ti ṭhapesuṃ. Evaṃ tīṇi sikkhāpadasatāni cattāri ca sikkhāpadāni ‘‘bhikkhunīvibhaṅgo’’ti kittetvā – ‘‘ayaṃ ubhato vibhaṅgo nāma catusaṭṭhibhāṇavāro’’ti ṭhapesuṃ. Ubhatovibhaṅgāvasānepi vuttanayeneva mahāpathavikampo ahosi.

그 후 비구니 위방가(Bhikkhunīvibhaṅga)에서 8가지 학처를 “이것이 빠라지까 편이다”라고 확정했다. 17가지 학처는 ‘삿따라사까(Sattarasaka)’로, 30가지 학처는 ‘닛사기야 빠찌띠야’로, 166가지 학처는 ‘빠찌띠야’로, 8가지 학처는 ‘빠띠데사니야’로, 75가지 학처는 ‘세끼야’로, 7가지 법은 ‘아디까라나사마타’로 확정했다. 이와 같이 304가지 학처를 ‘비구니 위방가’라고 칭하고, “이것이 양방 위방가(Ubhato Vibhaṅga)이며 64 바나와라(bhāṇavāra)이다”라고 확정했다. 양방 위방가가 끝날 때에도 앞서 말한 대로 대지의 진동이 있었다.

Etenevupāyena asītibhāṇavāraparimāṇaṃ khandhakaṃ, pañcavīsatibhāṇavāraparimāṇaṃ parivārañca saṅgahaṃ āropetvā ‘‘idaṃ vinayapiṭakaṃ nāmā’’ti ṭhapesuṃ[Pg.14]. Vinayapiṭakāvasānepi vuttanayeneva mahāpathavikampo ahosi. Taṃ āyasmantaṃ upāliṃ paṭicchāpesuṃ – ‘‘āvuso, imaṃ tuyhaṃ nissitake vācehī’’ti. Vinayapiṭakasaṅgahāvasāne upālitthero dantakhacitaṃ bījaniṃ nikkhipitvā dhammāsanā orohitvā there bhikkhū vanditvā attano pattāsane nisīdi.

이와 같은 방법으로 80바나와라 분량의 칸다카와 25바나와라 분량의 파리와라를 결집에 포함시킨 후, ‘이것이 율장(Vinaya Piṭaka)이다’라고 정하였다. 율장의 결집이 끝났을 때도 앞서 말한 것과 같이 큰 지진이 일어났다. 그 율장을 존자 우팔리에게 맡기며 ‘도반이여, 이것을 그대의 제자들에게 가르치시오’라고 하였다. 율장 결집이 끝나자 우팔리 장로는 상아로 장식된 부채를 내려놓고 설법좌에서 내려와 어른 스님들께 절한 후 자신의 자리에 앉았다.

Vinayaṃ saṅgāyitvā dhammaṃ saṅgāyitukāmo āyasmā mahākassapo bhikkhū pucchi – ‘‘dhammaṃ saṅgāyante hi kaṃ puggalaṃ dhuraṃ katvā dhammo saṅgāyitabbo’’ti? Bhikkhū – ‘‘ānandattheraṃ dhuraṃ katvā’’ti āhaṃsu.

율장을 결집한 후, 법(Dhamma)을 결집하고자 한 존자 마하깟사빠는 비구들에게 물었다. ‘법을 결집함에 있어 우리 중 누구를 주벽(主璧)으로 삼아 법을 결집해야 하겠습니까?’ 비구들은 ‘아난다 장로를 주벽으로 삼아야 합니다’라고 대답했다.

Atha kho āyasmā mahākassapo saṅghaṃ ñāpesi –

그러자 존자 마하깟사빠가 승가에 다음과 같이 공표하였다.

‘‘Suṇātu me, āvuso, saṅgho, yadi saṅghassa pattakallaṃ,Ahaṃ ānandaṃ dhammaṃ puccheyya’’nti;

‘도반들이여, 승가는 내 말을 들으십시오. 만약 승가의 시기가 적절하다면, 내가 아난다에게 법을 묻겠습니다.’

Atha kho āyasmā ānando saṅghaṃ ñāpesi –

그러자 존자 아난다가 승가에 다음과 같이 공표하였다.

‘‘Suṇātu me, bhante, saṅgho, yadi saṅghassa pattakallaṃ,Ahaṃ āyasmatā mahākassapena dhammaṃ puṭṭho vissajjeyya’’nti;

‘대덕이시여, 승가는 내 말을 들으십시오. 만약 승가의 시기가 적절하다면, 내가 존자 마하깟사빠의 질문을 받아 법을 답변하겠습니다.’

Atha kho āyasmā ānando uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ cīvaraṃ katvā there bhikkhū vanditvā dhammāsane nisīdi dantakhacitaṃ bījaniṃ gahetvā. Atha kho āyasmā mahākassapo bhikkhū pucchi – ‘‘kataraṃ, āvuso, piṭakaṃ paṭhamaṃ saṅgāyāmā’’ti? ‘‘Suttantapiṭakaṃ, bhante’’ti. ‘‘Suttantapiṭake catasso saṅgītiyo, tāsu paṭhamaṃ kataraṃ saṅgīti’’nti? ‘‘Dīghasaṅgītiṃ, bhante’’ti. ‘‘Dīghasaṅgītiyaṃ catutiṃsa suttāni, tayo vaggā, tesu paṭhamaṃ kataraṃ vagga’’nti? ‘‘Sīlakkhandhavaggaṃ, bhante’’ti. ‘‘Sīlakkhandhavagge terasa suttantā, tesu paṭhamaṃ kataraṃ sutta’’nti? ‘‘Brahmajālasuttaṃ nāma bhante, tividhasīlālaṅkataṃ, nānāvidhamicchājīvakuha lapanādividdhaṃsanaṃ, dvāsaṭṭhidiṭṭhijālaviniveṭhanaṃ, dasasahassilokadhātukampanaṃ, taṃ paṭhamaṃ saṅgāyāmā’’ti.

그러자 존자 아난다는 자리에서 일어나 가사를 한쪽 어깨에 걸치고 어른 스님들께 절한 후, 상아로 장식된 부채를 들고 설법좌에 앉았다. 이어서 존자 마하깟사빠가 비구들에게 물었다. ‘도반들이여, 어느 바구니(Piṭaka)를 먼저 결집할까요?’ ‘존자시여, 경장(Suttanta Piṭaka)입니다.’ ‘경장에는 네 가지 결집(상기띠, 즉 4부 니까야)이 있는데, 그중 어느 결집을 먼저 할까요?’ ‘디가 상기띠(Dīgha-saṅgīti)입니다.’ ‘디가 상기띠에는 34개의 경과 세 개의 품(Vagga)이 있는데, 그중 어느 품을 먼저 할까요?’ ‘실락칸다왁가(계온품)입니다.’ ‘실락칸다왁가에는 13개의 경이 있는데, 그중 어느 경을 먼저 할까요?’ ‘존자시여, 세 가지 종류의 계로 장식되어 있고, 여러 가지 그릇된 생계와 기만, 아첨 등을 부수며, 62가지 견해의 그물을 풀어버리고, 일만 세계를 진동시킨 범망경(Brahmajāla Sutta)입니다. 그것을 먼저 결집합시다.’

Atha kho āyasmā mahākassapo āyasmantaṃ ānandaṃ etadavoca, ‘‘brahmajālaṃ, āvuso ānanda, kattha bhāsita’’nti? ‘‘Antarā ca, bhante, rājagahaṃ antarā ca nāḷandaṃ rājāgārake ambalaṭṭhikāya’’nti. ‘‘Kaṃ ārabbhā’’ti[Pg.15]? ‘‘Suppiyañca paribbājakaṃ, brahmadattañca māṇava’’nti. ‘‘Kismiṃ vatthusmi’’nti? ‘‘Vaṇṇāvaṇṇe’’ti. Atha kho āyasmā mahākassapo āyasmantaṃ ānandaṃ brahmajālassa nidānampi pucchi, puggalampi pucchi, vatthumpi pucchi (cūḷava. 440). Āyasmā ānando vissajjesi. Vissajjanāvasāne pañca arahantasatāni gaṇasajjhāyamakaṃsu. Vuttanayeneva ca pathavikampo ahosi.

그러자 존자 마하깟사빠는 존자 아난다에게 이렇게 물었다. ‘도반 아난다여, 범망경은 어디서 설해졌습니까?’ ‘존자시여, 라자가하와 날란다 사이의 암발랏띠카 정원에 있는 왕의 별궁에서 설해졌습니다.’ ‘누구를 인연으로 하였습니까?’ ‘유행자 수삐야와 청년 브라흐마닷따를 인연으로 하였습니다.’ ‘어떤 일 때문이었습니까?’ ‘칭찬과 비방 때문이었습니다.’ 그러자 존자 마하깟사빠는 존자 아난다에게 범망경의 인연도 묻고, 인물도 묻고, 사건도 물었다. 존자 아난다가 이를 답변하였다. 답변이 끝났을 때 500명의 아라한들이 합송을 하였다. 그리고 앞서 말한 것과 같이 지진이 일어났다.

Evaṃ brahmajālaṃ saṅgāyitvā tato paraṃ ‘‘sāmaññaphalaṃ, panāvuso ānanda, kattha bhāsita’’ntiādinā nayena pucchāvissajjanānukkamena saddhiṃ brahmajālena sabbepi terasa suttante saṅgāyitvā – ‘‘ayaṃ sīlakkhandhavaggo nāmā’’ti kittetvā ṭhapesuṃ.

이와 같이 범망경을 결집한 후, 그 다음에 ‘도반 아난다여, 사문과경은 어디서 설해졌습니까?’ 등의 방법으로 문답의 순서에 따라 범망경과 함께 13개의 모든 경을 결집하고 ‘이것이 실락칸다왁가(계온품)이다’라고 선포하여 정하였다.

Tadanantaraṃ mahāvaggaṃ, tadanantaraṃ pāthikavagganti, evaṃ tivaggasaṅgahaṃ catutiṃsasuttapaṭimaṇḍitaṃ catusaṭṭhibhāṇavāraparimāṇaṃ tantiṃ saṅgāyitvā ‘‘ayaṃ dīghanikāyo nāmā’’ti vatvā āyasmantaṃ ānandaṃ paṭicchāpesuṃ – ‘‘āvuso, imaṃ tuyhaṃ nissitake vācehī’’ti.

그다음에 마하왁가(대품), 그 다음에 빠띠까왁가(특징품)를 이와 같이 세 품의 결집으로 하여, 34개의 경으로 장식되고 64바나와라 분량의 성전을 결집한 후 ‘이것이 디가 니까야(Dīgha Nikāya)이다’라고 말하고 존자 아난다에게 맡기며 ‘도반이여, 이것을 그대의 제자들에게 가르치시오’라고 하였다.

Tato anantaraṃ asītibhāṇavāraparimāṇaṃ majjhimanikāyaṃ saṅgāyitvā dhammasenāpatisāriputtattherassa nissitake paṭicchāpesuṃ – ‘‘imaṃ tumhe pariharathā’’ti.

그 다음으로 80바나와라 분량의 맛지마 니까야를 결집하여 법의 대장군 사리뿟따 장로의 제자들에게 맡기며 ‘이것을 그대들이 수지하고 공부하십시오’라고 하였다.

Tato anantaraṃ satabhāṇavāraparimāṇaṃ saṃyuttanikāyaṃ saṅgāyitvā mahākassapattheraṃ paṭicchāpesuṃ – ‘‘bhante, imaṃ tumhākaṃ nissitake vācethā’’ti.

그 다음으로 100바나와라 분량의 상윳따 니까야를 결집하여 마하깟사빠 장로에게 맡기며 ‘존자시여, 이것을 당신의 제자들에게 가르치십시오’라고 하였다.

Tato anantaraṃ vīsatibhāṇavārasataparimāṇaṃ aṅguttaranikāyaṃ saṅgāyitvā anuruddhattheraṃ paṭicchāpesuṃ – ‘‘imaṃ tumhākaṃ nissitake vācethā’’ti.

그 다음으로 120바나와라 분량의 앙굿따라 니까야를 결집하여 아누룻다 장로에게 맡기며 ‘이것을 당신의 제자들에게 가르치십시오’라고 하였다.

Tato anantaraṃ dhammasaṅgahavibhaṅgadhātukathāpuggalapaññattikathāvatthuyamakapaṭṭhānaṃ abhidhammoti vuccati. Evaṃ saṃvaṇṇitaṃ sukhumañāṇagocaraṃ tantiṃ saṅgāyitvā – ‘‘idaṃ abhidhammapiṭakaṃ nāmā’’ti vatvā pañca arahantasatāni sajjhāyamakaṃsu. Vuttanayeneva pathavikampo ahosīti.

그 다음으로 법집론, 분별론, 계설론, 인시설론, 논사, 쌍론, 발취론을 아비달마(Abhidhamma)라 한다. 이와 같이 설명된, 미세한 지혜의 영역인 성전을 결집하여 ‘이것이 논장(Abhidhamma Piṭaka)이다’라고 말하고 500명의 아라한들이 합송을 하였다. 앞서 말한 것과 같이 지진이 일어났다.

Tato paraṃ jātakaṃ, niddeso, paṭisambhidāmaggo, apadānaṃ, suttanipāto, khuddakapāṭho, dhammapadaṃ, udānaṃ, itivuttakaṃ, vimānavatthu, petavatthu, theragāthā[Pg.16], therīgāthāti imaṃ tantiṃ saṅgāyitvā ‘‘khuddakagantho nāmāya’’nti ca vatvā ‘‘abhidhammapiṭakasmiṃyeva saṅgahaṃ āropayiṃsū’’ti dīghabhāṇakā vadanti. Majjhimabhāṇakā pana ‘‘cariyāpiṭakabuddhavaṃsehi saddhiṃ sabbampetaṃ khuddakaganthaṃ nāma suttantapiṭake pariyāpanna’’nti vadanti.

그 후에 본생경, 의석, 무애해도, 비유경, 숫타니파타, 소송경, 법구경, 우다나, 이띠붓따까, 천궁사경, 아귀사경, 장로게경, 장로니게경 등의 성전을 결집하여 ‘이것은 소부(Khuddaka-gantha)이다’라고 말하고 ‘논장에 포함시켜 결집하였다’라고 디가-송지자들은 말한다. 그러나 맛지마-송지자들은 ‘행장, 불종성과 함께 이 모든 소부라는 문헌은 경장에 속한다’라고 말한다.

Evametaṃ sabbampi buddhavacanaṃ rasavasena ekavidhaṃ, dhammavinayavasena duvidhaṃ, paṭhamamajjhimapacchimavasena tividhaṃ. Tathā piṭakavasena. Nikāyavasena pañcavidhaṃ, aṅgavasena navavidhaṃ, dhammakkhandhavasena caturāsītisahassavidhanti veditabbaṃ.

이와 같이 이 모든 부처님의 말씀은 맛(Rasa)에 따라 한 가지, 법과 율에 따라 두 가지, 처음·중간·마지막에 따라 세 가지로 알 수 있다. 또한 바구니(Piṭaka)에 따라 세 가지, 니까야에 따라 다섯 가지, 구성 요소(Aṅga)에 따라 아홉 가지, 법온(Dhammakkhandha)에 따라 84,000가지로 알 수 있다.

Kathaṃ rasavasena ekavidhaṃ? Yañhi bhagavatā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhitvā yāva anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati, etthantare pañcacattālīsavassāni devamanussanāgayakkhādayo anusāsantena vā paccavekkhantena vā vuttaṃ, sabbaṃ taṃ ekarasaṃ vimuttirasameva hoti. Evaṃ rasavasena ekavidhaṃ.

어떻게 맛에 따라 한 가지인가? 세존께서 위없는 바른 깨달음을 성취하신 때부터 무여열반의 요소로 반열반하실 때까지, 그 사이에 45년 동안 신, 인간, 나 가, 야차 등을 교계하시거나 혹은 스스로 관조하며 말씀하신 모든 것은 오직 해탈이라는 한 가지 맛뿐이기 때문이다. 이와 같이 맛에 따라 한 가지이다.

Kathaṃ dhammavinayavasena duvidhaṃ? Sabbameva cetaṃ dhammo ceva vinayo cāti saṅkhyaṃ gacchati. Tattha vinayapiṭakaṃ vinayo, avasesaṃ buddhavacanaṃ dhammo. Tenevāha ‘‘yannūna mayaṃ dhammañca vinayañca saṅgāyeyyāmā’’ti (cūḷava. 437). ‘‘Ahaṃ upāliṃ vinayaṃ puccheyyaṃ, ānandaṃ dhammaṃ puccheyya’’nti ca. Evaṃ dhammavinayavasena duvidhaṃ.

어떻게 법(Dhamma)과 율(Vinaya)의 구분에 따라 두 가지가 되는가? 이 모든 부처님의 말씀은 '법'과 '율'이라는 이름으로 일컬어진다. 그중에서 율장(Vinaya Piṭaka)은 '율'이고, 나머지 부처님의 말씀은 '법'이다. 그렇기에 "자, 이제 우리가 법과 율을 결집하자"라고 하였고, 또한 "내가 우팔리에게 율을 묻고, 아난다에게 법을 묻겠다"라고 하였다. 이처럼 법과 율의 구분에 따라 두 가지가 된다.

Kathaṃ paṭhamamajjhimapacchimavasena tividhaṃ? Sabbameva hidaṃ paṭhamabuddhavacanaṃ, majjhimabuddhavacanaṃ, pacchimabuddhavacananti tippabhedaṃ hoti. Tattha –

어떻게 초기·중기·후기의 구분에 따라 세 가지가 되는가? 참으로 이 모든 부처님의 말씀은 초기 부처님의 말씀, 중기 부처님의 말씀, 후기 부처님의 말씀이라는 세 가지 분류로 나뉜다. 그중에서 —

‘‘Anekajātisaṃsāraṃ, sandhāvissaṃ anibbisaṃ;

Gahakāraṃ gavesanto, dukkhā jāti punappunaṃ.Gahakāraka diṭṭhosi, puna gehaṃ na kāhasi;

Sabbā te phāsukā bhaggā, gahakūṭaṃ visaṅkhataṃ;

Visaṅkhāragataṃ cittaṃ, taṇhānaṃ khayamajjhagā’’ti. (dha. pa. 153-54);

"수많은 생의 윤회를 거치며 집을 짓는 자를 찾아 헤매었으나 얻지 못한 채 떠돌았으니, 반복되는 태어남은 고통이었노라. 집을 짓는 자여! 이제 너를 보았노라. 너는 다시는 집을 짓지 못하리라. 너의 서까래는 모두 부서졌고 대들보는 파괴되었노라. 내 마음은 형성된 것 없는 곳(무위)에 이르렀고, 갈애의 소멸을 달성하였노라."

Idaṃ paṭhamabuddhavacanaṃ. Keci ‘‘yadā have pātubhavanti dhammā’’ti (mahāva. 1) khandhake udānagāthaṃ vadanti. Esā pana pāṭipadadivase sabbaññubhāvappattassa somanassamayañāṇena paccayākāraṃ paccavekkhantassa uppannā udānagāthāti veditabbā.

이것이 초기 부처님의 말씀이다. 어떤 이들은 칸다카(Khandhaka)에 나오는 "참으로 법들이 나타날 때"라는 우다나 게송을 초기 부처님의 말씀이라고 말한다. 그러나 이는 보름 다음 날(파티파다)에 일체지자의 상태에 도달하신 분이 희열에 찬 지혜로 연기법을 관찰하실 때 생겨난 우다나 게송으로 알아야 한다.

Yaṃ [Pg.17] pana parinibbānakāle abhāsi – ‘‘handa dāni, bhikkhave, āmantayāmi vo, vayadhammā saṅkhārā, appamādena sampādethā’’ti (dī. ni. 2.218) idaṃ pacchimabuddhavacanaṃ. Ubhinnamantare yaṃ vuttaṃ, etaṃ majjhimabuddhavacanaṃ nāma. Evaṃ paṭhamamajjhimapacchimabuddhavacanavasena tividhaṃ.

한편 반열반하실 때 "비구들이여, 이제 그대들에게 당부하노라. 형성된 것들은 소멸하기 마련인 법이니, 방일하지 말고 정진을 완수하라"라고 설하신 것이 후기 부처님의 말씀이다. 이 두 시기 사이에 설해진 것을 중기 부처님의 말씀이라 한다. 이와 같이 초기·중기·후기 부처님의 말씀에 따라 세 가지가 된다.

Kathaṃ piṭakavasena tividhaṃ? Sabbampi cetaṃ vinayapiṭakaṃ suttantapiṭakaṃ abhidhammapiṭakanti tippabhedameva hoti. Tattha paṭhamasaṅgītiyaṃ saṅgītañca asaṅgītañca sabbampi samodhānetvā ubhayāni pātimokkhāni, dve vibhaṅgā, dvāvīsati khandhakā, soḷasaparivārāti – idaṃ vinayapiṭakaṃ nāma. Brahmajālādicatuttiṃsasuttasaṅgaho dīghanikāyo, mūlapariyāyasuttādidiyaḍḍhasatadvesuttasaṅgaho majjhimanikāyo, oghataraṇasuttādisattasuttasahassasattasatadvāsaṭṭhisuttasaṅgaho saṃyuttanikāyo, cittapariyādānasuttādinavasuttasahassapañcasatasattapaññāsasuttasaṅgaho aṅguttaranikāyo, khuddakapāṭha-dhammapada-udāna-itivuttaka-suttanipāta-vimānavatthu-petavatthu-theragāthā-therīgāthā-jātaka-niddesa-paṭisambhidāmagga-apadāna-buddhavaṃsa-cariyāpiṭakavasena pannarasappabhedo khuddakanikāyoti idaṃ suttantapiṭakaṃ nāma. Dhammasaṅgaho, vibhaṅgo, dhātukathā, puggalapaññatti, kathāvatthu, yamakaṃ, paṭṭhānanti – idaṃ abhidhammapiṭakaṃ nāma. Tattha –

어떻게 삼장(Piṭaka)의 구분에 따라 세 가지가 되는가? 이 모든 것은 율장, 경장, 논장이라는 세 가지 분류로 나뉜다. 그중에서 제1차 결집 때 결집된 것과 결집되지 않은 것을 모두 합쳐서, 두 종류의 파티모카, 두 종류의 비방가, 22종의 칸다카, 16종의 파리와라 — 이것을 '율장'이라 한다. 범망경 등 34개의 경을 수록한 디가 니까야, 근본법문경 등 152개의 경을 수록한 맛지마 니까야, 오가타라나경 등 7,762개의 경을 수록한 상윳타 니까야, 짓타파리야다나경 등 9,557개의 경을 수록한 앙굿타라 니까야, 그리고 쿠다카파타·법구경·우다나·이티붓타카·숫타니파타·비마나왓투·페타왓투·테라가타·테리가타·자타카·닛데사·파티삼비다막가·아파다나·붓다왕사·차리야피타카의 15가지 분류로 이루어진 쿠다카 니까야 — 이것을 '경장'이라 한다. 법집론, 분별론, 계설론, 인시설론, 논사, 쌍론, 발취론 — 이것을 '논장'이라 한다. 그중에서 —

‘‘Vividhavisesanayattā, vinayanato ceva kāyavācānaṃ;

Vinayatthavidūhi ayaṃ, vinayo vinayoti akkhāto’’.

"다양하고 특수한 방법들이 있기 때문이며, 몸과 말의 행위를 다스리기(vinayana) 때문에, 율의 의미를 아는 지혜로운 이들은 이를 '율(Vinaya)'이라 불렀노라."

Vividhā hi ettha pañcavidhapātimokkhuddesapārājikādi satta āpattikkhandhamātikā vibhaṅgādippabhedā nayā. Visesabhūtā ca daḷhīkammasithilakaraṇappayojanā anupaññattinayā. Kāyikavācasikaajjhācāranisedhanato cesa kāyaṃ vācañca vineti, tasmā vividhanayattā visesanayattā kāyavācānaṃ vinayanato ceva vinayoti akkhāto. Tenetametassa vacanatthakosallatthaṃ vuttaṃ –

실로 여기에는 다섯 가지 파티모카의 암송, 바라직 등 일곱 가지 아바티 칸다, 마티카, 비방가 등의 분류에 따른 다양한 방법들이 있다. 또한 원래의 계율을 확고히 하거나 완화하는 목적을 가진 특수한 보조 계율의 방법들도 있다. 그리고 신체적·언어적 범계를 금지함으로써 몸과 말을 다스리기 때문에, 다양한 방법이 있고 특수한 방법이 있으며 몸과 말을 다스린다는 의미에서 '율'이라 불린다. 그러므로 이 단어의 의미에 능숙해지도록 다음과 같이 설해졌다.

‘‘Vividhavisesanayattā, vinayanato ceva kāyavācānaṃ;

Vinayatthavidūhi ayaṃ, vinayo vinayoti akkhāto’’ti.

"다양하고 특수한 방법들이 있기 때문이며, 몸과 말의 행위를 다스리기 때문에, 율의 의미를 아는 지혜로운 이들은 이를 '율'이라 불렀노라."

Itaraṃ [Pg.18] pana –

한편 다른 것(경)에 대해서는 다음과 같다.

‘‘Atthānaṃ sūcanato suvuttato, savanatotha sūdanato;

Suttāṇā suttasabhāgato ca, suttanti akkhātaṃ.

"의미를 나타내고(sūcana), 잘 설해졌으며(suvutta), 이익을 산출하고(savana), 흘려보내며(sūdana), 잘 보호하고(tāṇa), 먹줄(sutta)과 같은 성질을 가졌기에 '경(Sutta)'이라 불리노라."

Tañhi attatthaparatthādibhede atthe sūceti. Suvuttā cettha atthā, veneyyajjhāsayānulomena vuttattā. Savati cetaṃ atthe sassamiva phalaṃ, pasavatīti vuttaṃ hoti. Sūdati cetaṃ dhenu viya khīraṃ, paggharāpetīti vuttaṃ hoti. Suṭṭhu ca ne tāyati, rakkhatīti vuttaṃ hoti. Suttasabhāgañcetaṃ, yathā hi tacchakānaṃ suttaṃ pamāṇaṃ hoti, evametampi viññūnaṃ. Yathā ca suttena saṅgahitāni pupphāni na vikirīyanti, na viddhaṃsīyanti, evameva tena saṅgahitā atthā. Tenetametassa vacanatthakosallatthaṃ vuttaṃ –

참으로 그것은 자신과 타인의 이익 등의 의미를 나타낸다. 또한 여기에는 가르침을 받는 자들의 성향에 따라 법이 설해졌으므로 의미들이 잘 설해져 있다. 그리고 곡식이 열매를 맺듯이 이익을 낳기 때문에 산출한다는 뜻이다. 암소가 우유를 내주듯이 이익을 흘려보내기 때문에 흘려보낸다는 뜻이다. 또한 그것들을 잘 보호하고 유지하기 때문이다. 그리고 그것은 먹줄(sutta)과 같은 성질을 가진다. 마치 목수들에게 먹줄이 기준이 되듯, 지혜로운 이들에게 이것도 그러하다. 또한 실에 꿰어진 꽃들이 흩어지지 않듯이, 이것에 의해 결집된 의미들도 그러하다. 그러므로 이 단어의 의미에 능숙해지도록 다음과 같이 설해졌다.

‘‘Atthānaṃ sūcanato, suvuttato savanatotha sūdanato;

Suttāṇā suttasabhāgato ca, suttanti akkhāta’’nti.

"의미를 나타내고, 잘 설해졌으며, 산출하고, 흘려보내며, 잘 보호하고, 먹줄과 같은 성질을 가졌기에 '경'이라 불리노라."

Itaro pana –

한편 다른 것(논)에 대해서는 다음과 같다.

‘‘Yaṃ ettha vuḍḍhimanto, salakkhaṇā pūjitā paricchinnā;

Vuttādhikā ca dhammā, abhidhammo tena akkhāto’’.

"여기서 증장(vuḍḍhi)하고, 고유한 특징(lakkhaṇa)을 지니며, 존중(pūjita)받고, 구분(paricchinna)되며, 뛰어난(adhika) 법들이 설해졌으므로 '아비담마(Abhidhamma)'라 불리노라."

Ayañhi abhisaddo vuḍḍhilakkhaṇapūjitaparicchinnādhikesu dissati. Tathā hesa ‘‘bāḷhā me dukkhā vedanā abhikkamanti, no paṭikkamantī’’tiādīsu (ma. ni. 3.389) vuḍḍhiyaṃ āgato. ‘‘Yā tā rattiyo abhiññātā abhilakkhitā’’tiādīsu (ma. ni. 1.49) salakkhaṇe. ‘‘Rājābhirājā manujindo’’tiādīsu (ma. ni. 2.399) pūjite. ‘‘Paṭibalo vinetuṃ abhidhamme abhivinaye’’tiādīsu (mahāva. 85) paricchinne. Aññamaññasaṅkaravirahite dhamme ca vinaye cāti vuttaṃ hoti. ‘‘Abhikkantena vaṇṇenā’’tiādīsu (vi. va. 819) adhike.

실로 이 '아비(abhi)'라는 접두어는 증장, 특징, 존중, 구분, 뛰어남의 의미로 쓰인다. 즉, "나의 고통스러운 감각들이 증장하고(abhikkamanti) 물러나지 않는다" 등의 구절에서는 증장의 의미로 쓰였다. "잘 알려지고 잘 특징 지어진 저 밤들" 등의 구절에서는 특징의 의미로 쓰였다. "왕들 중의 왕(rājābhirājā)이며 인간들의 군주" 등의 구절에서는 존중의 의미로 쓰였다. "아비담마와 아비비나야를 가르칠 능력이 있는" 등의 구절에서는 서로 혼동되지 않도록 명확히 구분된 법과 율을 의미하므로 구분의 의미로 쓰였다. "뛰어난 광채로" 등의 구절에서는 뛰어남의 의미로 쓰였다.

Ettha ca ‘‘rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti’’ (dha. sa. 251), ‘‘mettāsahagatena cetasā ekaṃ disaṃ pharitvā viharatī’’tiādinā (vibha. 642) nayena vuḍḍhimantopi dhammā vuttā. ‘‘Rūpārammaṇaṃ vā saddārammaṇaṃ vā’’tiādinā (dha. sa. 1) nayena ārammaṇādīhi lakkhaṇīyattā [Pg.19] salakkhaṇāpi. ‘‘Sekkhā dhammā, asekkhā dhammā, lokuttarā dhammā’’tiādinā (dha. sa. tikamātikā 11, dukamātikā 12) nayena pūjitāpi, pūjārahāti adhippāyo. ‘‘Phasso hoti, vedanā hotī’’tiādinā (dha. sa. 1) nayena sabhāvaparicchinnattā paricchinnāpi. ‘‘Mahaggatā dhammā, appamāṇā dhammā (dha. sa. tikamātikā 11), anuttarā dhammā’’tiādinā (dha. sa. dukamātikā 11) nayena adhikāpi dhammā vuttā. Tenetametassa vacanatthakosallatthaṃ vuttaṃ –

또한 이 [아비담마]에서는 “색계에 태어나기 위해 도(magga)를 닦는다”, “자애가 함께한 마음으로 한 방향을 가득 채워 머문다”는 등의 방식에 따라 증대된(vuḍḍhimanta) 법들이 설해졌다. “색의 대상 혹은 소리의 대상”이라는 등의 방식에 따라 대상 등에 의해 특징지어질 수 있으므로 특징을 가진(salakkhaṇa) 법들이라고도 한다. “유학의 법들, 무학의 법들, 출세간의 법들”이라는 등의 방식에 따라 존중받으므로, ‘존중받는(pūjita)’, 즉 공경받을 만하다는 의미이다. “접촉이 있고 수(受)가 있다”는 등의 방식에 따라 자성으로 구분되므로 구분된(paricchinnā) 법들이라고도 한다. “고귀한 법들, 무량한 법들, 위없는 법들”이라는 등의 방식에 따라 뛰어난(adhika) 법들이 설해졌다. 그러므로 이 [아비담마] 단어의 뜻에 능숙해지도록 다음과 같이 설해졌다.

‘‘Yaṃ ettha vuḍḍhimanto, salakkhaṇā pūjitā paricchinnā;

Vuttādhikā ca dhammā, abhidhammo tena akkhāto’’ti.

“이곳에서 증대된 법, 특징을 가진 법, 존중받는 법, 구분된 법, 그리고 뛰어난 법들이 설해졌으므로, 그 때문에 아비담마라고 불린다.”

Yaṃ panettha avisiṭṭhaṃ, taṃ –

한편, 여기서 [율, 경, 논 사이에 어원상] 차이가 없는 [피타카라는 단어]에 대해서는 다음과 같이 말한다.

‘‘Piṭakaṃ piṭakatthavidū, pariyattibbhājanatthato āhu;

Tena samodhānetvā, tayopi vinayādayo ñeyyā’’.

“피타카를 아는 이들은 피타카를 ‘교학(pariyatti)’과 ‘그릇(bhājana)’의 의미로 부른다. 이것과 결합하여 율(律) 등 세 가지를 알아야 한다.”

Pariyattipi hi ‘‘mā piṭakasampadānenā’’tiādīsu (a. ni. 3.66) piṭakanti vuccati. ‘‘Atha puriso āgaccheyya kudālapiṭakamādāyā’’tiādīsu (a. ni. 3.70) yaṃ kiñci bhājanampi. Tasmā ‘piṭakaṃ piṭakatthavidū pariyattibhājanatthato āhu.

실제로 교학(pariyatti)도 “전승된 문헌(piṭaka-sampadāna)에 의해서라고 [하여 그대로 믿지 말라]”는 등의 구절에서 ‘피타카’라고 불린다. 또한 “그때 어떤 사람이 괭이와 바구니(piṭaka)를 들고 올 것이다”라는 등의 구절에서 어떤 그릇(bhājana)도 [피타카라고 한다]. 그러므로 피타카를 아는 이들은 ‘교학’과 ‘그릇’의 의미로 피타카를 부른다고 하였다.

Idāni ‘tena samodhānetvā tayopi vinayādayo ñeyyā’ti, tena evaṃ duvidhatthena piṭakasaddena saha samāsaṃ katvā vinayo ca so piṭakañca pariyattibhāvato, tassa tassa atthassa bhājanato cāti vinayapiṭakaṃ, yathāvutteneva nayena suttantañca taṃ piṭakañcāti suttantapiṭakaṃ, abhidhammo ca so piṭakañcāti abhidhammapiṭakanti. Evamete tayopi vinayādayo ñeyyā.

이제 ‘그것과 결합하여 율 등 세 가지를 알아야 한다’는 것은, 이와 같이 두 가지 의미를 가진 ‘피타카’라는 단어와 결합하여 [설명하는 것이다]. 율(vinaya)이면서 교학이고 각각의 의미를 담는 그릇이기에 ‘율장(vinayapiṭaka)’이라 하며, 앞서 말한 방식대로 경(suttanta)이면서 피타카이기에 ‘경장(suttantapiṭaka)’이라 하고, 아비담마이면서 피타카이기에 ‘논장(abhidhamma-piṭaka)’이라 한다. 이와 같이 율 등 이 세 가지를 알아야 한다.

Evaṃ ñatvā ca punapi tesuyeva piṭakesu nānappakārakosallatthaṃ –

이와 같이 알고 난 뒤, 다시 그 피타카들에 대해 여러 방면으로 능숙해지기 위해 다음과 같이 설한다.

‘‘Desanāsāsanakathābhedaṃ tesu yathārahaṃ;

Sikkhāppahānagambhīrabhāvañca paridīpaye.Pariyattibhedaṃ sampattiṃ, vipattiñcāpi yaṃ yahiṃ;

Pāpuṇāti yathā bhikkhu, tampi sabbaṃ vibhāvaye’’.

“피타카들에서 설교(desanā), 가르침(sāsana), 이야기(kathā)의 차이를 적절히 밝히고, 학습(sikkhā), 버림(pahāna), 심오함(gambhīrabhāva)을 드러내야 한다. 어떤 피타카에서 비구가 어떤 방식으로 교학의 차이와 성취(sampatti)와 실패(vipatti)에 이르게 되는지도 그 모두를 명확히 밝혀야 한다.”

Tatrāyaṃ paridīpanā vibhāvanā ca. Etāni hi tīṇi piṭakāni yathākkamaṃ āṇāvohāraparamatthadesanā, yathāparādhayathānulomayathādhammasāsanāni, saṃvarāsaṃvaradiṭṭhiviniveṭhananāmarūpaparicchedakathāti ca vuccanti. Ettha [Pg.20] hi vinayapiṭakaṃ āṇārahena bhagavatā āṇābāhullato desitattā āṇādesanā, suttantapiṭakaṃ vohārakusalena bhagavatā vohārabāhullato desitattā vohāradesanā, abhidhammapiṭakaṃ paramatthakusalena bhagavatā paramatthabāhullato desitattā paramatthadesanāti vuccati.

여기에 그 상세한 설명과 명확한 해설이 있다. 이 세 피타카는 순서대로 권위의 설교(āṇā-desanā), 관습의 설교(vohāra-desanā), 제일의(第一義)의 설교(paramattha-desanā)라 불린다. 또한 범계에 따른 가르침(yathāparādha-sāsana), 근기에 부합하는 가르침(yathānuloma-sāsana), 법성에 부합하는 가르침(yathādhamma-sāsana)이라 한다. 그리고 단속과 비단속의 이야기(saṃvarāsaṃvara-kathā), 견해의 타파에 관한 이야기(diṭṭhiviniveṭhana-kathā), 정신과 물질의 구분에 관한 이야기(nāmarūpapariccheda-kathā)라고도 불린다. 여기서 율장은 권위를 가질 만한 세존께서 권위가 위주가 되도록 설하셨기에 권위의 설교라 하고, 경장은 관습적 표현에 능숙하신 세존께서 관습적 표현이 위주가 되도록 설하셨기에 관습의 설교라 하며, 논장은 제일의에 능숙하신 세존께서 제일의가 위주가 되도록 설하셨기에 제일의의 설교라고 불린다.

Tathā paṭhamaṃ – ‘ye te pacurāparādhā sattā, te yathāparādhaṃ ettha sāsitā’ti yathāparādhasāsanaṃ, dutiyaṃ – ‘anekajjhāsayānusayacariyādhimuttikā sattā yathānulomaṃ ettha sāsitā’ti yathānulomasāsanaṃ, tatiyaṃ – ‘dhammapuñjamatte ‘‘ahaṃ mamā’’ti saññino sattā yathādhammaṃ ettha sāsitā’ti yathādhammasāsananti vuccati.

또한 첫 번째(율장)는 ‘허물이 많은 중생들을 그 허물에 따라 여기서 훈계하였다’고 하여 범계에 따른 가르침이라 하고, 두 번째(경장)는 ‘다양한 의도와 잠재성향과 성격과 신해(信解)를 가진 중생들을 그 근기에 부합하게 여기서 훈계하였다’고 하여 근기에 부합하는 가르침이라 하며, 세 번째(논장)는 ‘단지 법의 무더기일 뿐인 것에 대해 “나다, 내 것이다”라고 인식하는 중생들을 법성에 부합하게 여기서 훈계하였다’고 하여 법성에 부합하는 가르침이라 불린다.

Tathā paṭhamaṃ – ajjhācārapaṭipakkhabhūto saṃvarāsaṃvaro ettha kathitoti saṃvarāsaṃvarakathā. Saṃvarāsaṃvaroti khuddako ceva mahanto ca saṃvaro, kammākammaṃ viya, phalāphalaṃ viya ca, dutiyaṃ – ‘‘dvāsaṭṭhidiṭṭhipaṭipakkhabhūtā diṭṭhiviniveṭhanā ettha kathitā’’ti diṭṭhiviniveṭhanakathā, tatiyaṃ – ‘‘rāgādipaṭipakkhabhūto nāmarūpaparicchedo ettha kathito’’ti nāmarūpaparicchedakathāti vuccati.

또한 첫 번째(율장)는 범계(ajjhācāra)에 대치되는 단속과 비단속이 여기서 설해졌다고 하여 단속과 비단속의 이야기라 한다. 단속과 비단속이란 ‘업과 비업(kammākamma)’, ‘열매와 비열매(phalāphala)’라는 말처럼 작은 단속과 큰 단속을 말한다. 두 번째(경장)는 ‘62가지 견해에 대치되는 견해의 타파가 여기서 설해졌다’고 하여 견해의 타파에 관한 이야기라 하고, 세 번째(논장)는 ‘탐욕 등에 대치되는 정신과 물질의 구분이 여기서 설해졌다’고 하여 정신과 물질의 구분에 관한 이야기라 불린다.

Tīsupi cetesu tisso sikkhā, tīṇi pahānāni, catubbidho ca gambhīrabhāvo veditabbo. Tathā hi vinayapiṭake visesena adhisīlasikkhā vuttā, suttantapiṭake adhicittasikkhā, abhidhammapiṭake adhipaññāsikkhā.

이 세 가지 모두에서 세 가지 학습(sikkhā), 세 가지 버림(pahāna), 그리고 네 가지 심오함을 알아야 한다. 구체적으로 율장에서는 특별히 증상계학(adhisīla-sikkhā)이 설해졌고, 경장에서는 증상심학(adhicitta-sikkhā), 논장에서는 증상혜학(adhipaññā-sikkhā)이 설해졌다.

Vinayapiṭake ca vītikkamappahānaṃ, kilesānaṃ vītikkamapaṭipakkhattā sīlassa. Suttantapiṭake pariyuṭṭhānappahānaṃ, pariyuṭṭhānapaṭipakkhattā samādhissa. Abhidhammapiṭake anusayappahānaṃ, anusayapaṭipakkhattā paññāya. Paṭhame ca tadaṅgappahānaṃ, itaresu vikkhambhanasamucchedappahānāni. Paṭhame ca duccaritasaṃkilesappahānaṃ, itaresu taṇhādiṭṭhisaṃkilesappahānaṃ.

율장에서는 범애(vītikkama)의 버림이 설해졌는데, 이는 계(戒)가 번뇌의 범애에 대치되기 때문이다. 경장에서는 전현(pariyuṭṭhāna)의 버림이 설해졌는데, 이는 삼매가 전현에 대치되기 때문이다. 논장에서는 수면(anusaya)의 버림이 설해졌는데, 이는 통찰지(paññā)가 수면에 대치되기 때문이다. 또한 첫 번째(율장)에서는 부분적인 버림(tadaṅga-pahāna)이 설해졌고, 나머지 둘에서는 억누름에 의한 버림(vikkhambhana-pahāna)과 뿌리 뽑음에 의한 버림(samuccheda-pahāna)이 설해졌다. 그리고 첫 번째에서는 악행의 오염을 버림이, 나머지 둘에서는 갈애와 견해의 오염을 버림이 설해졌다.

Ekamekasmiñcettha catubbidhopi dhammatthadesanā paṭivedhagambhīrabhāvo veditabbo. Tattha dhammoti tanti. Atthoti tassāyeva attho. Desanāti tassā manasā vavatthāpitāya tantiyā desanā. Paṭivedhoti tantiyā tantiatthassa ca yathābhūtāvabodho. Tīsupi cetesu ete dhammatthadesanāpaṭivedhā. Yasmā sasādīhi viya mahāsamuddo [Pg.21] mandabuddhīhi dukkhogāḷhā alabbhaneyyapatiṭṭhā ca, tasmā gambhīrā. Evaṃ ekamekasmiṃ ettha catubbidhopi gambhīrabhāvo veditabbo.

또한 여기서 각각 법(dhamma), 의미(attha), 설교(desanā), 통달(paṭivedha)의 네 가지 심오함을 알아야 한다. 거기서 법이란 성전(tanti)을 말한다. 의미란 바로 그 성전의 의미이다. 설교란 마음으로 확립된 그 성전을 음성으로 설하는 것이다. 통달이란 성전과 성전의 의미를 있는 그대로 깨닫는 것이다. 이 세 피타카에서 이러한 법, 의미, 설교, 통달은 마치 토끼 등이 건너기에 대양(大洋)이 그러하듯 지혜가 부족한 이들에게는 들어가기 어렵고 발붙일 곳을 찾기 어렵기에 심오하다. 이와 같이 여기서 각각 네 가지 심오함을 알아야 한다.

Aparo nayo, dhammoti hetu. Vuttañhetaṃ – ‘‘hetumhi ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā’’ti. Atthoti hetuphalaṃ, vuttañhetaṃ – ‘‘hetuphale ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā’’ti (vibha. 720). Desanāti paññatti, yathā dhammaṃ dhammābhilāpoti adhippāyo. Anulomapaṭilomasaṅkhepavitthārādivasena vā kathanaṃ. Paṭivedhoti abhisamayo, so ca lokiyalokuttaro visayato asammohato ca, atthānurūpaṃ dhammesu, dhammānurūpaṃ atthesu, paññattipathānurūpaṃ paññattīsu avabodho. Tesaṃ tesaṃ vā tattha tattha vuttadhammānaṃ paṭivijjhitabbo salakkhaṇasaṅkhāto aviparītasabhāvo.

또 다른 방식으로는, 법(dhamma)이란 원인(hetu)을 말한다. “원인에 대한 지혜가 법무애해(dhamma-paṭisambhidā)이다”라고 설해졌기 때문이다. 의미(attha)란 원인의 결과이다. “원인의 결과에 대한 지혜가 의무애해(attha-paṭisambhidā)이다”라고 설해졌기 때문이다. 설교(desanā)란 개념(paññatti)이니, 곧 법에 부합하는 법의 표현이라는 뜻이다. 또는 순일(順日)과 역일(逆日), 요약과 상세함 등의 방식에 따른 가르침이다. 통달(paṭivedha)이란 꿰뚫음(abhisamaya)을 말하는데, 그것은 대상의 측면에서나 미혹 없음의 측면에서 세간적이고 출세간적인 지혜이며, 결과에 부합하게 원인들에서, 원인에 부합하게 결과들에서, 개념의 경로에 부합하게 개념들에서 깨닫는 것이다. 또는 그곳곳에서 설해진 각각의 법들에 대해 꿰뚫어 알아야 할, 자신의 고유한 특징으로 일컬어지는 전도되지 않은 자성(自性)이다.

Idāni yasmā etesu piṭakesu yaṃ yaṃ dhammajātaṃ vā atthajātaṃ vā, yā cāyaṃ yathā yathā ñāpetabbo attho sotūnaṃ ñāṇassa abhimukho hoti, tathā tathā tadatthajotikā desanā, yo cettha aviparītāvabodhasaṅkhāto paṭivedho, tesaṃ tesaṃ vā dhammānaṃ paṭivijjhitabbo salakkhaṇasaṅkhāto aviparītasabhāvo. Sabbampetaṃ anupacitakusalasambhārehi duppaññehi sasādīhi viya mahāsamuddo dukkhogāḷhaṃ alabbhaneyyapatiṭṭhañca, tasmā gambhīraṃ. Evampi ekamekasmiṃ ettha catubbidhopi gambhīrabhāvo veditabbo.

이제 이러한 삼장들 가운데 어떤 법(Dhamma)이나 어떤 의미(Attha)든지, 가르침을 받는 이들의 지혜에 맞게 이해시켜야 할 의미가 나타날 때, 그 의미를 밝혀주는 설법(Desanā)과, 여기서 전도되지 않은 깨달음이라 불리는 통찰(Paṭivedha), 또는 그 법들이 통찰되어야 할 개별적 특징으로서의 전도되지 않은 본성이 있다. 이 모든 것은 공덕의 자량을 쌓지 못한 어리석은 자들에게는 토끼가 대해를 건너는 것과 같아서 뛰어들기 어렵고 발붙일 곳을 얻기 힘들기에 심오하다. 이와 같이 여기서 각각의 삼장에는 네 종류의 심오함이 있음을 알아야 한다.

Ettāvatā ca –

이로써 —

‘‘Desanāsāsanakathā, bhedaṃ tesu yathārahaṃ;

Sikkhāppahānagambhīra, bhāvañca paridīpaye’’ti –

“설법, 교계, 설화와 그 분류를 적절하게, 학습, 버림, 심오함의 상태를 상세히 밝혀야 한다.”

Ayaṃ gāthā vuttatthāva hoti.

이 게송은 앞에서 설명한 의미와 같다.

‘‘Pariyattibhedaṃ sampattiṃ, vipattiñcāpi yaṃ yahiṃ;

Pāpuṇāti yathā bhikkhu, tampi sabbaṃ vibhāvaye’’ti –

“교학의 분류와 성취, 그리고 실패를 비구가 어떻게 얻게 되는지, 그 모든 것을 상세히 밝혀야 한다.”

Ettha pana tīsu piṭakesu tividho pariyattibhedo daṭṭhabbo. Tisso hi pariyattiyo – alagaddūpamā, nissaraṇatthā, bhaṇḍāgārikapariyattīti.

여기서 세 가지 삼장에는 세 종류의 교학 분류가 있음을 보아야 한다. 즉, 뱀의 비유와 같은 교학(alagaddūpamā), 해탈을 위한 교학(nissaraṇatthā), 보장고와 같은 교학(bhaṇḍāgārikapariyatti)의 세 가지이다.

Tattha yā duggahitā, upārambhādihetu pariyāpuṭā, ayaṃ alagaddūpamā. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, puriso alagaddatthiko alagaddagavesī [Pg.22] alagaddapariyesanaṃ caramāno, so passeyya mahantaṃ alagaddaṃ, tamenaṃ bhoge vā naṅguṭṭhe vā gaṇheyya, tassa so alagaddo paṭiparivattitvā hatthe vā bāhāyaṃ vā aññatarasmiṃ vā aṅgapaccaṅge ḍaṃseyya, so tato nidānaṃ maraṇaṃ vā nigaccheyya, maraṇamattaṃ vā dukkhaṃ. Taṃ kissa hetu? Duggahitattā, bhikkhave, alagaddassa. Evameva kho, bhikkhave, idhekacce moghapurisā dhammaṃ pariyāpuṇanti, suttaṃ…pe… vedallaṃ, te taṃ dhammaṃ pariyāpuṇitvā tesaṃ dhammānaṃ paññāya atthaṃ na upaparikkhanti, tesaṃ te dhammā paññāya atthaṃ anupaparikkhataṃ na nijjhānaṃ khamanti, te upārambhānisaṃsā ceva dhammaṃ pariyāpuṇanti, itivādappamokkhānisaṃsā ca, yassa catthāya dhammaṃ pariyāpuṇanti, tañcassa atthaṃ nānubhonti, tesaṃ te dhammā duggahitā dīgharattaṃ ahitāya dukkhāya saṃvattanti. Taṃ kissa hetu? Duggahitattā, bhikkhave, dhammāna’’nti (ma. ni. 1.238).

그중에서 잘못 파악되고, 남을 비방하려는 등의 목적으로 배운 것은 뱀의 비유와 같은 교학이다. 이를 두고 다음과 같이 말씀하셨다. “비구들이여, 예를 들어 독사를 필요로 하고 독사를 찾는 어떤 사람이 독사를 찾아다니다가 커다란 독사를 보고는 그 몸통이나 꼬리를 잡았다고 하자. 그러면 그 독사가 되돌아와 그의 손이나 팔, 또는 다른 지체 중 하나를 물 것이고, 그는 그로 인해 죽음에 이르거나 죽음에 비견되는 고통을 겪을 것이다. 그것은 무슨 까닭인가? 비구들이여, 독사를 잘못 잡았기 때문이다. 비구들이여, 이와 같이 이 법 안에서 어떤 어리석은 자들이 법을 배우니, 즉 경(Sutta)... 내지... 미증유법(Vedalla)을 배우고는, 그 법을 배우고 나서 지혜로써 그 법들의 의미를 면밀히 살피지 않는다. 그들이 지혜로써 의미를 살피지 않으므로 그 법들은 사유를 통한 통찰을 허용하지 않는다. 그들은 남을 비방하기 위한 공덕만을 위해 법을 배우고, 논쟁에서 벗어나기 위한 공덕만을 위해 배운다. 그리고 법을 배우는 목적인 그 의미를 누리지 못한다. 그들이 잘못 파악한 그 법들은 오랜 세월 그들에게 이롭지 못하고 고통이 된다. 그것은 무슨 까닭인가? 비구들이여, 법을 잘못 파악했기 때문이다.” (M. 1.238)

Yā pana suggahitā sīlakkhandhādipāripūriṃyeva ākaṅkhamānena pariyāpuṭā, na upārambhādihetu, ayaṃ nissaraṇatthā. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘tesaṃ te dhammā suggahitā dīgharattaṃ hitāya sukhāya saṃvattanti. Taṃ kissa hetu? Suggahitattā, bhikkhave, dhammāna’’nti (ma. ni. 1.239).

반면, 잘 파악되고 계목(sīlakkhandha) 등을 원만히 성취하려는 자에 의해 학습된 것이며, 남을 비방하기 위한 목적 등이 아닌 것은 해탈을 위한 교학이다. 이를 두고 다음과 같이 말씀하셨다. “그들이 잘 파악한 그 법들은 오랜 세월 그들에게 이익과 행복이 된다. 그것은 무슨 까닭인가? 비구들이여, 법을 잘 파악했기 때문이다.” (M. 1.239)

Yaṃ pana pariññātakkhandho pahīnakileso bhāvitamaggo paṭividdhākuppo sacchikatanirodho khīṇāsavo kevalaṃ paveṇīpālanatthāya vaṃsānurakkhaṇatthāya pariyāpuṇāti, ayaṃ bhaṇḍāgārikapariyattīti.

또한, 오온을 철저히 알고 번뇌를 끊었으며 도를 닦고 불퇴전의 경지를 통찰하고 멸성제를 체득한 아라한이, 오직 법의 전승을 보존하고 법맥을 수호하기 위해 배우는 것은 보장고와 같은 교학이다.

Vinaye pana suppaṭipanno bhikkhu sīlasampadaṃ nissāya tisso vijjā pāpuṇāti, tāsaṃyeva ca tattha pabhedavacanato. Sutte suppaṭipanno samādhisampadaṃ nissāya cha abhiññā pāpuṇāti, tāsaṃyeva ca tattha pabhedavacanato. Abhidhamme suppaṭipanno paññāsampadaṃ nissāya catasso paṭisambhidā pāpuṇāti, tāsañca tattheva pabhedavacanato, evametesu suppaṭipanno yathākkamena imaṃ vijjāttayachaḷabhiññācatuppaṭisambhidābhedaṃ sampattiṃ pāpuṇāti.

율장(Vinaya)을 잘 닦은 비구는 계의 구족(sīlasampada)에 의지하여 세 가지 명지(tisso vijjā)를 얻으니, 거기서 그것들의 분류를 설했기 때문이다. 경장(Sutta)을 잘 닦은 자는 삼매의 구족(samādhisampada)에 의지하여 여섯 가지 신통(cha abhiññā)을 얻으니, 거기서 그것들의 분류를 설했기 때문이다. 논장(Abhidhamma)을 잘 닦은 자는 지혜의 구족(paññāsampada)에 의지하여 네 가지 무애해(catasso paṭisambhidā)를 얻으니, 바로 거기서 그것들의 분류를 설했기 때문이다. 이와 같이 이 삼장을 잘 닦은 자는 순차적으로 세 가지 명지, 여섯 가지 신통, 네 가지 무애해의 분류인 성취(sampatti)를 얻게 된다.

Vinaye pana duppaṭipanno anuññātasukhasamphassaattharaṇapāvuraṇādiphassasāmaññato paṭikkhittesu upādinnakaphassādīsu anavajjasaññī hoti. Vuttampi [Pg.23] hetaṃ – ‘‘tathāhaṃ bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmi, yathā ye me antarāyikā dhammā antarāyikā vuttā bhagavatā, te paṭisevato nālaṃ antarāyāyā’’ti (ma. ni. 1.234). Tato dussīlabhāvaṃ pāpuṇāti. Sutte duppaṭipanno – ‘‘cattāro me, bhikkhave, puggalā santo saṃvijjamānā’’tiādīsu (a. ni. 4.5) adhippāyaṃ ajānanto duggahitaṃ gaṇhāti, yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘attanā duggahitena amhe ceva abbhācikkhati, attānañca khaṇati, bahuñca apuññaṃ pasavatī’’ti (ma. ni. 1.236). Tato micchādiṭṭhitaṃ pāpuṇāti. Abhidhamme duppaṭipanno dhammacintaṃ atidhāvanto acinteyyānipi cinteti. Tato cittakkhepaṃ pāpuṇāti, vuttañhetaṃ – ‘‘cattārimāni, bhikkhave, acinteyyāni, na cintetabbāni, yāni cintento ummādassa vighātassa bhāgī assā’’ti (a. ni. 4.77). Evametesu duppaṭipanno yathākkamena imaṃ dussīlabhāva micchādiṭṭhitā cittakkhepabhedaṃ vipattiṃ pāpuṇātī’’ti.

그러나 율장(Vinaya)을 잘못 닦은 자는, 허용된 부드러운 감촉의 깔개나 덮개 등의 촉감과 비슷하다는 이유로, 금지된 여인의 신체 접촉 등에 대해 허물이 없다는 생각을 갖게 된다. 이를 두고 말씀하시기를 “내가 세존께서 설하신 법을 알기로는, 세존께서 장애가 되는 법이라고 말씀하신 것들을 행하더라도 장애가 되지 않는다” (M. 1.234)라고 하였다. 그로 인해 파계(dussīlabhāva)에 이르게 된다. 경장(Sutta)을 잘못 닦은 자는 “비구들이여, 여기 세상에 존재하는 네 부류의 사람이 있다” (A. 4.5) 등에서 부처님의 의도를 알지 못하고 잘못 파악한다. 이를 두고 말씀하시기를 “스스로 잘못 파악함으로써 우리를 비방하고, 자신을 해치며, 많은 불선업을 쌓는다” (M. 1.236)라고 하셨다. 그로 인해 사견(micchādiṭṭhitā)에 이르게 된다. 논장(Abhidhamma)을 잘못 닦은 자는 법에 대한 사유가 지나쳐서 생각할 수 없는 것들까지 생각하게 된다. 그로 인해 마음의 혼란(cittakkhepa)에 이르게 되니, 이를 두고 말씀하시기를 “비구들이여, 이 네 가지는 생각할 수 없는 것이니 생각해서는 안 된다. 이를 생각하는 자는 미치거나 고통에 빠질 것이다” (A. 4.77)라고 하셨다. 이와 같이 이 삼장을 잘못 닦은 자는 순차적으로 파계, 사견, 마음의 혼란이라는 실패(vipatti)를 겪게 된다.

Ettāvatā ca –

이로써 —

‘‘Pariyattibhedaṃ sampattiṃ, vipattiñcāpi yaṃ yahiṃ;

Pāpuṇāti yathā bhikkhu, tampi sabbaṃ vibhāvaye’’ti –

“교학의 분류와 성취, 그리고 실패를 비구가 어떻게 얻게 되는지, 그 모든 것을 상세히 밝혀야 한다.”

Ayampi gāthā vuttatthāva hoti. Evaṃ nānappakārato piṭakāni ñatvā tesaṃ vasenetaṃ buddhavacanaṃ tividhanti ñātabbaṃ.

이 게송 또한 앞에서 설명한 의미와 같다. 이와 같이 여러 방면으로 삼장을 앎으로써 부처님의 말씀을 세 가지로 보아야 한다.

Kathaṃ nikāyavasena pañcavidhaṃ? Sabbameva cetaṃ dīghanikāyo, majjhimanikāyo, saṃyuttanikāyo, aṅguttaranikāyo, khuddakanikāyoti pañcappabhedaṃ hoti. Tattha katamo dīghanikāyo? Tivaggasaṅgahāni brahmajālādīni catuttiṃsa suttāni.

어떻게 니카야(Nikāya)에 따라 다섯 가지가 되는가? 부처님의 모든 말씀은 디가 니카야(Dīghanikāyo), 맛지마 니카야(Majjhimanikāyo), 상윳타 니카야(Saṃyuttanikāyo), 앙굿타라 니카야(Aṅguttaranikāyo), 굿다카 니카야(Khuddakanikāyo)의 다섯 가지 분류가 된다. 그중에서 디가 니카야란 무엇인가? 세 권의 품(vagga)으로 모아진 범망경(Brahmajāla Sutta) 등 34개의 경들이다.

‘‘Catuttiṃseva suttantā, tivaggo yassa saṅgaho;

Esa dīghanikāyoti, paṭhamo anulomiko’’ti.

“서른네 개의 경들이 있고, 세 권의 품으로 모인 것, 이것이 디가 니카야이니, (부처님의 말씀에) 부합하는 첫 번째 것이다.”

Kasmā panesa dīghanikāyoti vuccati? Dīghappamāṇānaṃ suttānaṃ samūhato nivāsato ca. Samūhanivāsā hi nikāyoti vuccanti. ‘‘Nāhaṃ, bhikkhave, aññaṃ ekanikāyampi samanupassāmi evaṃ cittaṃ, yathayidaṃ, bhikkhave[Pg.24], tiracchānagatā pāṇā’’ (saṃ. ni. 2.100). Poṇikanikāyo cikkhallikanikāyoti evamādīni cettha sādhakāni sāsanato lokato ca. Evaṃ sesānampi nikāyabhāve vacanattho veditabbo.

그런데 왜 이것을 디가니까야(Dīghanikāya, 장부)라고 부르는가? 긴 분량의 경들의 모음(samūha)이자 거처(nivāsa)이기 때문이다. 모음이나 거처를 '니까야'라고 부르기 때문이다. "비구들이여, 나는 축생의 무리만큼 이토록 다양한 다른 어떤 하나의 집단(nikāya)도 보지 못하노라."(S.ii.100) 또한 포니까(Poṇika)족의 무리, 칙할리까(Cikkhallika)족의 무리 등과 같은 것들이 교설(sāsana)과 세간(loka)에서 그 증거가 된다. 이와 같이 나머지 니까야들에 대해서도 그 이름의 의미를 알아야 한다.

Katamo majjhimanikāyo? Majjhimappamāṇāni pañcadasavaggasaṅgahāni mūlapariyāyasuttādīni diyaḍḍhasataṃ dve ca suttāni.

맛지마니까야(Majjhimanikāya, 중부)란 무엇인가? 중간 분량으로 15개의 품(vagga)으로 분류된, 물라빠리야야 경(Mūlapariyāyasutta) 등을 포함한 152개의 경들을 말한다.

‘‘Diyaḍḍhasatasuttantā, dve ca suttāni yattha so;

Nikāyo majjhimo pañca, dasavaggapariggaho’’ti.

“152개의 경들이 있으며, 15개의 품으로 구성된 그 니까야를 맛지마(중부)라고 한다.”

Katamo saṃyuttanikāyo? Devatāsaṃyuttādivasena kathitāni oghataraṇādīni satta suttasahassāni satta ca suttasatāni dvāsaṭṭhi ca suttāni.

상윳따니까야(Saṃyuttanikāya, 상응부)란 무엇인가? 데와따 상윳따(Devatāsaṃyutta, 천신 상응) 등을 통하여 설해진 오가따라나 경(Oghataraṇasutta) 등 7,762개의 경들을 말한다.

‘‘Sattasuttasahassāni, sattasuttasatāni ca;

Dvāsaṭṭhi ceva suttantā, eso saṃyuttasaṅgaho’’ti.

“7,762개의 경들, 이것이 상윳따(상응부)의 모음이다.”

Katamo aṅguttaranikāyo? Ekekaaṅgātirekavasena kathitāni cittapariyādānādīni nava suttasahassāni pañca suttasatāni sattapaññāsañca suttāni.

앙굿따라니까야(Aṅguttaranikāya, 증지부)란 무엇인가? 하나씩 숫자가 늘어나는 방식(aṅgātireka)으로 설해진 짓따빠리야다나 경(Cittapariyādānasutta) 등 9,557개의 경들을 말한다.

‘‘Nava suttasahassāni, pañca suttasatāni ca;

Sattapaññāsa suttāni, saṅkhyā aṅguttare aya’’nti.

“9,557개의 경들, 이것이 앙굿따라(증지부)의 숫자이다.”

Katamo khuddakanikāyo? Sakalaṃ vinayapiṭakaṃ, abhidhammapiṭakaṃ, khuddakapāṭhādayo ca pubbe dassitā pañcadasappabhedā, ṭhapetvā cattāro nikāye avasesaṃ buddhavacanaṃ.

꿋다까니까야(Khuddakanikāya, 소부)란 무엇인가? 율장(Vinayapiṭaka) 전체와 논장(Abhidhammapiṭaka) 전체, 그리고 앞에서 언급된 꿋다까빠타(Khuddakapāṭha) 등 15가지 분류를 포함하며, 앞의 네 가지 니까야를 제외한 나머지 모든 부처님의 말씀을 말한다.

‘‘Ṭhapetvā caturopete, nikāye dīghaādike;

Tadaññaṃ buddhavacanaṃ, nikāyo khuddako mato’’ti.

“디가니까야를 비롯한 이 네 가지 니까야를 제외한 그 밖의 모든 부처님의 말씀을 꿋다까니까야라고 알아야 한다.”

Evaṃ nikāyavasena pañcavidhaṃ.

이와 같이 니까야(부)의 구분에 따라 다섯 가지(오부)가 된다.

Kathaṃ aṅgavasena navavidhaṃ? Sabbameva hidaṃ suttaṃ, geyyaṃ, veyyākaraṇaṃ, gāthā, udānaṃ, itivuttakaṃ, jātakaṃ, abbhutadhammaṃ, vedallanti navappabhedaṃ hoti. Tattha ubhatovibhaṅganiddesakhandhakaparivārā, suttanipāte maṅgalasuttaratanasuttanālakasuttatuvaṭṭakasuttāni ca aññampi ca suttanāmakaṃ tathāgatavacanaṃ [Pg.25] suttanti veditabbaṃ. Sabbampi sagāthakaṃ suttaṃ geyyanti veditabbaṃ. Visesena saṃyuttake sakalopi sagāthavaggo, sakalampi abhidhammapiṭakaṃ, niggāthakaṃ suttaṃ, yañca aññampi aṭṭhahi aṅgehi asaṅgahitaṃ buddhavacanaṃ, taṃ veyyākaraṇanti veditabbaṃ. Dhammapadaṃ, theragāthā, therīgāthā, suttanipāte nosuttanāmikā suddhikagāthā ca gāthāti veditabbā. Somanassaññāṇamayikagāthā paṭisaṃyuttā dveasīti suttantā udānanti veditabbaṃ. ‘‘Vuttañhetaṃ bhagavatā’’tiādinayappavattā dasuttarasatasuttantā itivuttakanti veditabbaṃ. Apaṇṇakajātakādīni paññāsādhikāni pañcajātakasatāni ‘jātaka’nti veditabbaṃ. ‘‘Cattārome, bhikkhave, acchariyā abbhutā dhammā ānande’’tiādinayappavattā (dī. ni. 2.209) sabbepi acchariyabbhutadhammapaṭisaṃyuttasuttantā abbhutadhammanti veditabbaṃ. Cūḷavedalla-mahāvedalla-sammādiṭṭhi-sakkapañha-saṅkhārabhājaniya-mahāpuṇṇamasuttādayo sabbepi vedañca tuṭṭhiñca laddhā laddhā pucchitasuttantā vedallanti veditabbaṃ. Evaṃ aṅgavasena navavidhaṃ.

어떻게 구성 요소(aṅga)에 따라 아홉 가지(구분교)가 되는가? 모든 부처님의 말씀은 숫따(Sutta, 경), 게이야(Geyya, 응송), 웨이야까라나(Veyyākaraṇa, 수기), 가타(Gāthā, 게송), 우다나(Udāna, 자설경), 이띠웃따까(Itivuttaka, 여시어경), 자따까(Jātaka, 본생경), 압부따담마(Abbhutadhamma, 미증유법), 웨달라(Vedalla, 방등)의 아홉 가지 분류가 된다. 그중 양면의 비방가(Vibhaṅga), 닛데사(Niddesa), 칸다까(Khandhaka), 빠리와라(Parivāra)와 숫따니빠따(Suttanipāta) 중의 망갈라 경, 라따나 경, 날라까 경, 뚜와따까 경 및 그 밖에 '숫따'라는 이름이 붙은 여래의 말씀을 '숫따'라고 알아야 한다. 게송(gāthā)이 포함된 모든 숫따를 '게이야'라고 알아야 하며, 특히 상윳따니까야의 사가타왁가(Sagāthāvagga) 전체가 그러하다. 논장(Abhidhammapiṭaka) 전체와 게송이 없는 숫따들, 그리고 나머지 여덟 가지 요소에 포함되지 않는 부처님의 말씀을 '웨이야까라나'라고 알아야 한다. 담마빠다(Dhammapada), 테라가타(Theragāthā), 테리가타(Therīgāthā), 숫따니빠따 중 '숫따'라는 이름이 붙지 않은 순수한 게송들을 '가타'라고 알아야 한다. 기쁨에서 우러나온 지혜의 게송과 관련된 82개의 경들을 '우다나'라고 알아야 한다. "이와 같이 부처님께서 말씀하셨다(Vuttañhetaṃ bhagavatā)"는 방식으로 전해지는 110개의 경들을 '이띠웃따까'라고 알아야 한다. 아빤나까 자따까(Apaṇṇakajātaka) 등 550개의 본생담을 '자따까'라고 알아야 한다. "비구들이여, 아난다에게는 네 가지 경이롭고 놀라운 법이 있다"는 등의 방식으로 전해지는 경이롭고 놀라운 법(acchariyabbhutadhamma)에 관한 모든 경들을 '압부따담마'라고 알아야 한다. 쭐라웨달라(Cūḷavedalla), 마하웨달라(Mahāvedalla), 삼마딧티(Sammādiṭṭhi), 사까빤하(Sakkapañha), 상카라바자니야(Saṅkhārabhājaniya), 마하뿐나마(Mahāpuṇṇama) 경 등과 같이 지혜와 기쁨을 얻고 거듭 질문하여 설해진 모든 경들을 '웨달라'라고 알아야 한다. 이와 같이 구성 요소에 따라 아홉 가지가 된다.

Kathaṃ dhammakkhandhavasena caturāsītisahassavidhaṃ? Sabbameva cetaṃ buddhavacanaṃ –

어떻게 법의 무리(dhammakkhandha, 법온)에 따라 84,000가지가 되는가? 부처님의 모든 말씀은 다음과 같다.

‘‘Dvāsīti buddhato gaṇhiṃ, dve sahassāni bhikkhuto;

Caturāsīti sahassāni, ye me dhammā pavattino’’ti.

“나는 부처님으로부터 82,000 법문을 받았고, 비구들로부터 2,000 법문을 받았으니, 내가 수지하여 유통하는 법은 모두 84,000이다.”

Evaṃ paridīpitadhammakkhandhavasena caturāsītisahassappabhedaṃ hoti. Tattha ekānusandhikaṃ suttaṃ eko dhammakkhandho. Yaṃ anekānusandhikaṃ, tattha anusandhivasena dhammakkhandhagaṇanā. Gāthābandhesu pañhāpucchanaṃ eko dhammakkhandho, vissajjanaṃ eko. Abhidhamme ekamekaṃ tikadukabhājanaṃ, ekamekañca cittavārabhājanaṃ, ekameko dhammakkhandho. Vinaye atthi vatthu, atthi mātikā, atthi padabhājanīyaṃ, atthi antarāpatti, atthi āpatti, atthi anāpatti, atthi tikacchedo. Tattha ekameko koṭṭhāso ekameko dhammakkhandhoti veditabbo. Evaṃ dhammakkhandhavasena caturāsītisahassavidhaṃ.

이와 같이 밝혀진 법의 무리에 따라 84,000가지 분류가 된다. 그중 하나의 주제(anusandhi)로 된 경은 하나의 법의 무리(dhammakkhandha)이다. 여러 주제로 된 경은 그 주제의 수에 따라 법의 무리를 센다. 게송으로 된 문답에서는 질문이 하나의 법의 무리이고 대답이 하나의 법의 무리이다. 아비담마(논장)에서는 각각의 삼모법(tika)과 이모법(duka)의 분류, 그리고 각각의 마음의 과정(cittavāra)의 분류가 각각 하나의 법의 무리이다. 율장(Vinaya)에는 인연담(vatthu), 본문(mātikā), 구절 풀이(padabhājanīya), 범계의 중간 단계(antarāpatti), 범계(āpatti), 범계 아님(anāpatti), 삼모법의 결정(tikacchedo) 등이 있는데, 거기서 각각의 부분(koṭṭhāsa)이 하나의 법의 무리라고 알아야 한다. 이와 같이 법의 무리에 따라 84,000가지가 된다.

Evametaṃ abhedato rasavasena ekavidhaṃ, bhedato dhammavinayādivasena duvidhādibhedaṃ buddhavacanaṃ saṅgāyantena mahākassapappamukhena vasīgaṇena ‘‘ayaṃ [Pg.26] dhammo, ayaṃ vinayo, idaṃ paṭhamabuddhavacanaṃ, idaṃ majjhimabuddhavacanaṃ, idaṃ pacchimabuddhavacanaṃ, idaṃ vinayapiṭakaṃ, idaṃ suttantapiṭakaṃ, idaṃ abhidhammapiṭakaṃ, ayaṃ dīghanikāyo…pe… ayaṃ khuddakanikāyo, imāni suttādīni navaṅgāni, imāni caturāsīti dhammakkhandhasahassānī’’ti, imaṃ pabhedaṃ vavatthapetvāva saṅgītaṃ. Na kevalañca imameva, aññampi uddānasaṅgaha-vaggasaṅgaha-peyyālasaṅgaha-ekakanipāta-dukanipātādinipātasaṅgaha-saṃyuttasaṅgaha-paṇṇāsasaṅgahādi-anekavidhaṃ tīsu piṭakesu sandissamānaṃ saṅgahappabhedaṃ vavatthapetvā eva sattahi māsehi saṅgītaṃ.

이와 같이 부처님의 말씀은 차별이 없는 맛(rasa, 해탈맛)의 관점에서는 한 가지이며, 법과 율 등의 차별에 따라서는 두 가지 등으로 나뉜다. 마하깟사빠(Mahākassapa) 장로를 수장으로 하는 아라한들의 무리는 "이것은 법(dhamma)이고, 이것은 율(vinaya)이다. 이것은 초전법륜이고, 이것은 중전법륜이며, 이것은 후전법륜이다. 이것은 율장이고, 이것은 경장이며, 이것은 논장이다. 이것은 디가니까야이고... 이것은 꿋다까니까야이다. 이것들은 숫따 등의 구지교(navaṅga)이며, 이것들은 84,000 법의 무리이다"라고 이 분류를 확정하여 결집(saṅgīta)하였다. 단지 이것뿐만 아니라, 세 가지 피따까(삼장)에서 보이는 목차의 요약(uddānasaṅgaha), 품의 분류(vaggasaṅgaha), 생략의 분류(peyyālasaṅgaha), 일법·이법 등의 니빠따 분류(nipātasaṅgaha), 상윳따 분류, 빠나사 분류 등 다양한 결집의 형식을 확정하여 7개월 만에 결집을 마쳤다.

Saṅgītipariyosāne cassa – ‘‘idaṃ mahākassapattherena dasabalassa sāsanaṃ pañcavassasahassaparimāṇakālaṃ pavattanasamatthaṃ kata’’nti sañjātappamodā sādhukāraṃ viya dadamānā ayaṃ mahāpathavī udakapariyantaṃ katvā anekappakāraṃ kampi saṅkampi sampakampi sampavedhi, anekāni ca acchariyāni pāturahesunti, ayaṃ paṭhamamahāsaṅgīti nāma. Yā loke –

결집의 마지막에, "마하깟사빠 장로에 의해 십력자(부처님)의 교설이 5,000년 동안 지속될 수 있게 되었다"라며 환희가 일어나 찬탄(sādhukāra)을 보내는 듯이, 이 대지는 물의 경계까지 이르는 곳마다 여러 방식으로 흔들리고 크게 흔들리고 격렬하게 진동하였으며, 수많은 기이한 일들이 나타났다. 이것이 세상에 알려진 '제1차 대결집'이다.

‘‘Satehi pañcahi katā, tena pañcasatāti ca;

Thereheva katattā ca, therikāti pavuccatī’’ti.

“오백 명의 아라한들에 의해 이루어졌으므로 ‘판차사타(Pañcasatā, 오백 인 결집)’라 하며, 오직 장로(Thera)들에 의해서만 이루어졌기 때문에 ‘테리카(Therikā, 장로 결집)’라고도 불린다.”

1. Brahmajālasuttavaṇṇanā

1. 범망경 주석 (Brahmajālasutta-vaṇṇanā)

Paribbājakakathāvaṇṇanā

유행자 이야기(Paribbājaka-kathā)에 대한 설명

Imissā [Pg.27] paṭhamamahāsaṅgītiyā vattamānāya vinayasaṅgahāvasāne suttantapiṭake ādinikāyassa ādisuttaṃ brahmajālaṃ pucchantena āyasmatā mahākassapena – ‘‘brahmajālaṃ, āvuso ānanda, kattha bhāsita’’nti, evamādivuttavacanapariyosāne yattha ca bhāsitaṃ, yañcārabbha bhāsitaṃ, taṃ sabbaṃ pakāsento āyasmā ānando evaṃ me sutantiādimāha. Tena vuttaṃ ‘‘brahmajālassāpi evaṃ me sutantiādikaṃ āyasmatā ānandena paṭhamamahāsaṅgītikāle vuttaṃ nidānamādī’’ti.

이 제1차 대결집이 진행될 때, 율장의 결집이 끝난 뒤 경장 중에서 최초의 니까야(디가 니까야)의 첫 번째 경인 범망경에 대해 묻는 존자 마하깟사빠가 “도반 아난다여, 범망경은 어디에서 설해졌습니까?”라고 시작하는 질문의 말을 마쳤을 때, 설해진 장소와 그 기연 등 그 모든 것을 밝히면서 존자 아난다는 “이와 같이 나는 들었다”라는 등의 서두를 말하였다. 그 때문에 “범망경의 ‘이와 같이 나는 들었다’는 등의 서두 부분(Nidāna)은 존자 아난다에 의해 제1차 대결집 당시에 설해진 것이다”라고 말해지는 것이다.

1. Tattha evanti nipātapadaṃ. Metiādīni nāmapadāni. Paṭipanno hotīti ettha paṭīti upasaggapadaṃ, hotīti ākhyātapadanti. Iminā tāva nayena padavibhāgo veditabbo.

1. 거기서 ‘에방(evaṃ)’은 불변사(nipātapada)이다. ‘메(me)’ 등은 명사(nāmapada)이다. ‘빠띠빤노 호띠(paṭipanno hoti)’에서 ‘빠띠(paṭi)’는 접두사(upasaggapada)이고, ‘호띠(hoti)’는 동사(ākhyātapada)이다. 이와 같은 방식으로 우선 단어의 분석(padavibhāga)을 알아야 한다.

Atthato pana evaṃ-saddo tāva upamūpadesasampahaṃsanagarahaṇavacanasampaṭiggahākāranidassanāvadhāraṇādianekatthappabhedo. Tathāhesa – ‘‘evaṃ jātena maccena, kattabbaṃ kusalaṃ bahu’’nti (dha. pa. 53) evamādīsu upamāyaṃ āgato. ‘‘Evaṃ te abhikkamitabbaṃ, evaṃ te paṭikkamitabba’’ntiādīsu (a. ni. 4.122) upadese. ‘‘Evametaṃ bhagavā, evametaṃ sugatā’’tiādīsu (a. ni. 3.66) sampahaṃsane. ‘‘Evamevaṃ panāyaṃ vasalī yasmiṃ vā tasmiṃ vā tassa muṇḍakassa samaṇakassa vaṇṇaṃ bhāsatī’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.187) garahaṇe. ‘‘Evaṃ, bhanteti kho te bhikkhū bhagavato paccassosu’’ntiādīsu (ma. ni. 1.1) vacanasampaṭiggahe. ‘‘Evaṃ byā kho ahaṃ, bhante, bhagavatā dhammaṃ desitaṃ ājānāmī’’tiādīsu (ma. ni. 1.398) ākāre. ‘‘Ehi tvaṃ, māṇavaka, yena samaṇo ānando tenupasaṅkama, upasaṅkamitvā mama vacanena samaṇaṃ ānandaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ puccha. ‘‘Subho māṇavo todeyyaputto bhavantaṃ ānandaṃ appābādhaṃ appātaṅkaṃ lahuṭṭhānaṃ balaṃ phāsuvihāraṃ pucchatī’’ti. ‘‘Evañca vadehi, sādhu kira bhavaṃ ānando yena subhassa [Pg.28] māṇavassa todeyyaputtassa nivesanaṃ, tenupasaṅkamatu anukampaṃ upādāyā’’tiādīsu (dī. ni. 1.445) nidassane. ‘‘Taṃ kiṃ maññatha, kālāmā, ime dhammā kusalā vā akusalā vāti? Akusalā, bhante. Sāvajjā vā anavajjā vāti? Sāvajjā, bhante. Viññugarahitā vā viññuppasatthā vāti? Viññugarahitā, bhante. Samattā samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattanti no vā, kathaṃ vo ettha hotīti? Samattā, bhante, samādinnā ahitāya dukkhāya saṃvattanti, evaṃ no ettha hotī’’tiādīsu (a. ni. 3.66) avadhāraṇe. Svāyamidha ākāranidassanāvadhāraṇesu daṭṭhabbo.

의미론적으로 볼 때 ‘에방(evaṃ)’이라는 단어는 비유(upama), 지시(upadesa), 칭찬(sampahaṃsana), 비난(garahaṇa), 수긍(vacanasampaṭiggaha), 양상(ākāra), 예시(nidassana), 한정(avadhāraṇa) 등 여러 가지 의미의 구분이 있다. 즉, “이와 같이 태어난 죽을 운명의 인간은 많은 선행을 지어야 한다” 등에서는 비유의 의미로 쓰였다. “이와 같이 나아가야 하고 이와 같이 물러나야 한다” 등에서는 지시의 의미로 쓰였다. “세존이시여, 참으로 그러합니다. 선서여, 참으로 그러합니다” 등에서는 칭찬의 의미로 쓰였다. “이 천한 계집이 아무 데서나 저 머리 깎은 사문의 찬사를 늘어놓는구나” 등에서는 비난의 의미로 쓰였다. “세존이시여, 알겠습니다라고 비구들이 세존께 대답했다” 등에서는 수긍의 의미로 쓰였다. “세존이시여, 저는 세존께서 설하신 법을 이와 같은 양상으로 이해하고 있습니다” 등에서는 양상의 의미로 쓰였다. “청년아, 오너라... 아난다 존자께 내 말로 안부를 여쭈어라... 또한 이와 같이 말하여라. 아난다 존자께서는 부디 자비로운 마음으로 수바 청년의 집으로 와 주십시오” 등에서는 예시의 의미로 쓰였다. “깔라마들이여, 이를 어떻게 생각하는가? 이 법들은 유익한가, 해로운가? ... 이와 같이 생각합니다” 등에서는 한정의 의미로 쓰였다. 여기서는 양상, 예시, 한정의 세 가지 의미로 보아야 한다.

Tattha ākāratthena evaṃ-saddena etamatthaṃ dīpeti, nānānayanipuṇamanekajjhāsayasamuṭṭhānaṃ, atthabyañjanasampannaṃ, vividhapāṭihāriyaṃ, dhammatthadesanāpaṭivedhagambhīraṃ, sabbasattānaṃ sakasakabhāsānurūpato sotapathamāgacchantaṃ tassa bhagavato vacanaṃ sabbappakārena ko samattho viññātuṃ, sabbathāmena pana sotukāmataṃ janetvāpi ‘evaṃ me sutaṃ’ mayāpi ekenākārena sutanti.

그중에서 ‘양상(ākāra)’의 의미인 ‘에방’이라는 단어로 이 뜻을 밝힌다. 즉, “다양한 방법으로 정교하고 수많은 성향에서 기인하며, 뜻과 문채를 갖추었고, 갖가지 신통력을 지녔으며, 법·의미·설법·통찰이 깊고, 모든 중생에게 각자의 언어에 맞추어 귀의 길에 도달하는 저 세존의 말씀을 그 누가 모든 방면으로 온전히 이해할 수 있겠는가? 그러나 온 힘을 다해 듣고자 하는 의욕을 일으켜서 ‘이와 같이 나는 들었다’, 즉 나 또한 한 가지 양상으로 들었다”는 뜻을 밝히는 것이다.

Nidassanatthena – ‘‘nāhaṃ sayambhū, na mayā idaṃ sacchikata’’nti attānaṃ parimocento – ‘evaṃ me sutaṃ’, ‘mayāpi evaṃ suta’nti idāni vattabbaṃ sakalaṃ suttaṃ nidasseti.

‘예시(nidassana)’의 의미로는 “나는 스스로 깨달은 자가 아니며, 이것은 내가 직접 증득한 것이 아니다”라고 자신을 법을 가로챈 잘못에서 벗어나게 하면서, “이와 같이 나는 들었다”, “나 또한 이와 같이 들었다”라고 하며 이제 말하게 될 경의 전체 내용을 가리키는 것이다.

Avadhāraṇatthena – ‘‘etadaggaṃ, bhikkhave, mama sāvakānaṃ bhikkhūnaṃ bahussutānaṃ yadidaṃ ānando, gatimantānaṃ, satimantānaṃ, dhitimantānaṃ, upaṭṭhākānaṃ yadidaṃ ānando’’ti (a. ni. 1.223). Evaṃ bhagavatā – ‘‘āyasmā ānando atthakusalo, dhammakusalo, byañjanakusalo, niruttikusalo, pubbāparakusalo’’ti (a. ni. 5.169). Evaṃ dhammasenāpatinā ca pasatthabhāvānurūpaṃ attano dhāraṇabalaṃ dassento sattānaṃ sotukāmataṃ janeti – ‘evaṃ me sutaṃ’, tañca kho atthato vā byañjanato vā anūnamanadhikaṃ, evameva na aññathā daṭṭhabba’’nti.

‘한정(avadhāraṇa)’의 의미로는, “비구들이여, 다문(多聞)한 나의 비구 제자들 가운데 아난다가 으뜸이며... 기억하는 자... 시봉하는 자들 가운데 아난다가 으뜸이다”라고 세존께서 말씀하셨고, 또한 법의 장군(사리불)에 의해서도 “존자 아난다는 의미에 능숙하고, 법에 능숙하며, 문채에 능숙하고, 어원에 능숙하며, 전후 맥락에 능숙하다”라고 칭송받은 사실에 걸맞게 자신의 수지(受持)하는 능력을 드러내어 중생들에게 듣고자 하는 의욕을 불러일으킨다. 즉, “‘이와 같이 나는 들었다’라고 할 때, 그것은 의미로나 문채로나 부족함도 없고 넘침도 없으며, 바로 이와 같고 다른 식이 아님을 알아야 한다”는 것이다.

Me-saddo tīsu atthesu dissati. Tathā hissa – ‘‘gāthābhigītaṃ me abhojaneyya’’ntiādīsu (su. ni. 81) mayāti attho. ‘‘Sādhu me, bhante, bhagavā saṅkhittena dhammaṃ desetū’’tiādīsu (saṃ. ni. 4.88) mayhanti attho. ‘‘Dhammadāyādā me, bhikkhave[Pg.29], bhavathā’’tiādīsu (ma. ni. 1.29) mamāti attho. Idha pana mayā sutanti ca, mama sutanti ca atthadvaye yujjati.

‘메(me)’라는 단어는 세 가지 의미로 나타난다. 즉, “내가(me) 게송으로 읊은 것은 먹어서는 안 된다” 등에서는 ‘마야(mayā, 나에 의해)’라는 뜻이다. “세존이시여, 저에게(me) 간략하게 법을 설해주소서” 등에서는 ‘마이항(mayhaṃ, 나에게)’이라는 뜻이다. “비구들이여, 나의(me) 법의 상속자가 되어라” 등에서는 ‘마마(mama, 나의)’라는 뜻이다. 여기서는 “나에 의해(mayā) 들려졌다”는 뜻과 “나의(mama) 들음”이라는 두 가지 의미 모두에 적합하다.

Sutanti ayaṃ suta-saddo saupasaggo ca anupasaggo ca – gamanavissutakilinna-upacitānuyoga-sotaviññeyya-sotadvārānusāra-viññātādianekatthappabhedo, tathā hissa ‘‘senāya pasuto’’tiādīsu gacchantoti attho. ‘‘Sutadhammassa passato’’tiādīsu (udā. 11) vissutadhammassāti attho. ‘‘Avassutā avassutassā’’tiādīsu (pāci. 657) kilinnākilinnassāti attho. ‘‘Tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappaka’’ntiādīsu (khu. pā. 7.12) upacitanti attho. ‘‘Ye jhānapasutā dhīrā’’tiādīsu (dha. pa. 181) jhānānuyuttāti attho. ‘Diṭṭhaṃ sutaṃ muta’ntiādīsu (ma. ni. 1.241) sotaviññeyyanti attho. ‘‘Sutadharo sutasannicayo’’tiādīsu (ma. ni. 1.339) sotadvārānusāraviññātadharoti attho. Idha panassa sotadvārānusārena upadhāritanti vā upadhāraṇanti vāti attho. ‘Me’ saddassa hi ‘mayā’ti atthe sati ‘evaṃ mayā sutaṃ’ sotadvārānusārena upadhāritanti yujjati. ‘Mamā’ti atthe sati evaṃ mama sutaṃ sotadvārānusārena upadhāraṇanti yujjati.

'sutaṃ'에서 이 'suta'라는 단어는 접두사가 붙기도 하고 붙지 않기도 하며, 감(gaman), 명성(vissuta), 젖음(kilinna), 쌓임(upacita), 전념(anuyoga), 이식으로 알 수 있는 것(sotaviññeyya), 이문의 전개에 따라 인식된 것(sotadvārānusāra-viññāta) 등 여러 가지 의미의 차이가 있습니다. 실제로 이 단어는 'senāya pasuto(군대에 간 자)' 등의 구절에서는 '가는 것(gacchanto)'이라는 의미입니다. 'sutadhammassa passato(명성 있는 법을 보는 자)' 등의 구절에서는 '명성 있는 법(vissutadhamma)'이라는 의미입니다. 'avassutā avassutassa(욕탐으로 젖은 여자가 젖은 남자에게)' 등의 구절에서는 '젖은(kilinna)'이라는 의미입니다. 'tumhehi puññaṃ pasutaṃ anappakaṃ(그대들에 의해 적지 않은 공덕이 쌓였다)' 등의 구절에서는 '쌓인(upacita)'이라는 의미입니다. 'ye jhānapasutā dhīrā(선정에 전념하는 현자들)' 등의 구절에서는 '선정에 전념하는(jhānānuyutta)'이라는 의미입니다. 'diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ(본 것, 들은 것, 닿은 것)' 등의 구절에서는 '이식(귀의 알음알이)으로 알 수 있는 것(sotaviññeyya)'이라는 의미입니다. 'sutadharo sutasannicayo(배운 것을 간직하고 배운 것을 축적한 자)' 등의 구절에서는 '이문의 전개에 따라 인식된 것을 간직한 자(sotadvārānusāraviññātadharo)'라는 의미입니다. 하지만 여기(evaṃ me sutaṃ)서는 이 단어의 의미가 '이문의 전개에 따라 파악된 것(upadhārita)' 또는 '파악함(upadhāraṇa)'입니다. 'me'라는 단어가 '나에 의해서(mayā)'라는 의미일 때는 '이와 같이 나에 의해서 이문의 전개에 따라 파악되었다'라고 하는 것이 타당합니다. 만약 '나의(mama)'라는 의미라면 '이와 같이 나의 들음, 즉 이문의 전개에 따라 파악함이 있었다'라고 하는 것이 타당합니다.

Evametesu tīsu padesu evanti sotaviññāṇādiviññāṇakiccanidassanaṃ. Meti vuttaviññāṇasamaṅgipuggalanidassanaṃ. Sutanti assavanabhāvapaṭikkhepato anūnādhikāviparītaggahaṇanidassanaṃ. Tathā evanti tassā sotadvārānusārena pavattāya viññāṇavīthiyā nānappakārena ārammaṇe pavattibhāvappakāsanaṃ. Meti attappakāsanaṃ. Sutanti dhammappakāsanaṃ. Ayañhettha saṅkhepo – ‘‘nānappakārena ārammaṇe pavattāya viññāṇavīthiyā mayā na aññaṃ kataṃ, idaṃ pana kataṃ, ayaṃ dhammo suto’’ti.

이와 같이 이 세 단어 중에서 'evaṃ(이와 같이)'은 이식(귀의 알음알이) 등의 식의 작용을 나타내는 것입니다. 'me(나에게/나에 의해)'는 앞에서 언급한 식을 갖춘 보갈라(개인)를 나타내는 것입니다. 'sutaṃ(들었다)'은 듣지 못했다는 상태를 부정함으로써, 부족함도 넘침도 없고 전도됨도 없이 수지했음을 나타내는 것입니다. 또한 'evaṃ'은 이문의 전개에 따라 일어난 그 인식 과정(vīthi)이 다양한 방식으로 대상에 작용하고 있음을 드러내는 것입니다. 'me'는 자기 자신을 드러내는 것이고, 'sutaṃ'은 법을 드러내는 것입니다. 여기서 요점은 이렇습니다. '다양한 방식으로 대상에 작용하는 인식 과정을 통해 나는 다른 일을 하지 않았고, 오직 이 일만을 하였으니, 곧 이 법을 들었다'는 것입니다.

Tathā evanti niddisitabbadhammappakāsanaṃ. Meti puggalappakāsanaṃ. Sutanti puggalakiccappakāsanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti. ‘‘Yaṃ suttaṃ niddisissāmi, taṃ mayā evaṃ suta’’nti.

또한 'evaṃ'은 설해져야 할 법을 드러내는 것이고, 'me'는 보갈라(개인)를 드러내는 것이며, 'sutaṃ'은 그 보갈라의 행위를 드러내는 것입니다. 이는 다음과 같은 의미입니다. '내가 장차 설하게 될 그 경을, 나는 이와 같이 들었다'는 뜻입니다.

Tathā evanti yassa cittasantānassa nānākārappavattiyā nānatthabyañjanaggahaṇaṃ hoti, tassa nānākāraniddeso. Evanti hi ayamākārapaññatti. Meti kattuniddeso. Sutanti visayaniddeso. Ettāvatā nānākārappavattena [Pg.30] cittasantānena taṃ samaṅgino kattu visayaggahaṇasanniṭṭhānaṃ kataṃ hoti.

또한 'evaṃ'은 어떤 마음의 상속(cittasantāna)이 다양한 양상으로 전개되어 다양한 의미와 문구를 파악하게 될 때, 그 마음 상속의 다양한 양상을 지시하는 것입니다. 실제로 이 'evaṃ'은 양상시설(ākārapaññatti, 상태에 대한 명칭)입니다. 'me'는 행위자(kattu)를 지시하는 것이고, 'sutaṃ'은 대상(visaya)을 지시하는 것입니다. 이로써 다양한 양상으로 전개되는 마음의 상속을 통해, 그것을 갖춘 행위자가 대상을 파악하여 확정했음이 나타나게 됩니다.

Athavā evanti puggalakiccaniddeso. Sutanti viññāṇakiccaniddeso. Meti ubhayakiccayuttapuggalaniddeso. Ayaṃ panettha saṅkhepo, ‘‘mayā savanakiccaviññāṇasamaṅginā puggalena viññāṇavasena laddhasavanakiccavohārena suta’’nti.

또 다른 방식으로는, 'evaṃ'은 보갈라의 행위를 지시하는 것이고, 'sutaṃ'은 식(viññāṇa)의 기능을 지시하는 것이며, 'me'는 이 두 가지 기능(행위와 식의 작용)을 갖춘 보갈라를 지시하는 것입니다. 여기서 요점은 이렇습니다. '듣는 기능의 식을 갖춘 보갈라인 나에 의해서, 식의 힘으로 얻어진 듣는 행위라는 명칭의 작용이 이루어졌다'는 것입니다.

Tattha evanti ca meti ca saccikaṭṭhaparamatthavasena avijjamānapaññatti. Kiñhettha taṃ paramatthato atthi, yaṃ evanti vā meti vā niddesaṃ labhetha? Sutanti vijjamānapaññatti. Yañhi taṃ ettha sotena upaladdhaṃ, taṃ paramatthato vijjamānanti. Tathā ‘eva’nti ca, meti ca, taṃ taṃ upādāya vattabbato upādāpaññatti. ‘Suta’nti diṭṭhādīni upanidhāya vattabbato upanidhāpaññatti. Ettha ca evanti vacanena asammohaṃ dīpeti. Na hi sammūḷho nānappakārapaṭivedhasamattho hoti. ‘Suta’nti vacanena sutassa asammosaṃ dīpeti. Yassa hi sutaṃ sammuṭṭhaṃ hoti, na so kālantarena mayā sutanti paṭijānāti. Iccassa asammohena paññāsiddhi, asammosena pana satisiddhi. Tattha paññāpubbaṅgamāya satiyā byañjanāvadhāraṇasamatthatā, satipubbaṅgamāya paññāya atthapaṭivedhasamatthatā. Tadubhayasamatthatāyogena atthabyañjanasampannassa dhammakosassa anupālanasamatthato dhammabhaṇḍāgārikattasiddhi.

그중 'evaṃ'과 'me'는 진실한 의미인 승의(paramattha)의 관점에서는 무자성시설(avijjamānapaññatti, 실재하지 않는 것에 대한 명칭)입니다. 승의의 관점에서 '이와 같이'라거나 '나'라고 지시할 만한 것이 여기에 무엇이 있겠습니까? 반면 'sutaṃ'은 유자성시설(vijjamānapaññatti, 실재하는 것에 대한 명칭)입니다. 여기서 귀를 통해 얻어진 것(소리 등)은 승의의 관점에서도 실재하기 때문입니다. 또한 'evaṃ'과 'me'는 그것들을 근거로 하여 일컬어지므로 근거시설(upādāpaññatti)이며, 'sutaṃ'은 본 것(diṭṭha) 등을 대비하여 일컬어지므로 대비시설(upanidhāpaññatti)입니다. 여기서 'evaṃ'이라는 말로는 미혹 없음(asammoha)을 드러냅니다. 미혹된 자는 다양한 양상을 꿰뚫어 알 능력이 없기 때문입니다. 'sutaṃ'이라는 말로는 들은 것을 잊지 않음(asammosa)을 드러냅니다. 들은 것을 잊어버린 자는 시간이 흐른 뒤에 '내가 들었다'라고 확언할 수 없기 때문입니다. 이처럼 미혹 없음으로 통찰지(paññā)가 완성되고, 잊지 않음으로 마음챙김(sati)이 완성됩니다. 그중 통찰지가 앞선 마음챙김에 의해 문구를 파악하는 능력이 생기고, 마음챙김이 앞선 통찰지에 의해 의미를 꿰뚫어 아는 능력이 생깁니다. 이 두 가지 능력을 모두 갖춤으로써, 의미와 문구가 구족된 법의 창고(dhammakosa)를 수호할 수 있게 되므로 법의 창고지기(dhammabhaṇḍāgārika)로서의 자격이 완성되는 것입니다.

Aparo nayo, evanti vacanena yoniso manasikāraṃ dīpeti. Ayoniso manasikaroto hi nānappakārapaṭivedhābhāvato. Sutanti vacanena avikkhepaṃ dīpeti, vikkhittacittassa savanābhāvato. Tathā hi vikkhittacitto puggalo sabbasampattiyā vuccamānopi ‘‘na mayā sutaṃ, puna bhaṇathā’’ti bhaṇati. Yoniso manasikārena cettha attasammāpaṇidhiṃ pubbe ca katapuññataṃ sādheti, sammā appaṇihitattassa pubbe akatapuññassa vā tadabhāvato. Avikkhepena saddhammassavanaṃ sappurisūpanissayañca sādheti. Na hi vikkhittacitto sotuṃ sakkoti, na ca sappurise anupassayamānassa savanaṃ atthīti.

또 다른 방식으로는, 'evaṃ'이라는 말로 여리작의(yoniso manasikāra)를 드러냅니다. 비여리작의를 하는 자에게는 다양한 양상을 꿰뚫어 아는 일이 없기 때문입니다. 'sutaṃ'이라는 말로는 불산란(avikkhepa, 흩어지지 않음)을 드러냅니다. 마음이 산란한 자에게는 들음이 없기 때문입니다. 실제로 마음이 산란한 사람은 모든 완벽한 가르침이 설해지고 있음에도 불구하고 '나는 듣지 못했으니 다시 말해주십시오'라고 말하곤 합니다. 여기서 여리작의를 통해 '자신을 바르게 확립함(attasammāpaṇidhi)'과 '과거에 쌓은 공덕(pubbe ca katapuññatā)'을 성취하게 됩니다. 자신을 바르게 확립하지 못했거나 과거에 쌓은 공덕이 없는 자에게는 여리작의가 없기 때문입니다. 또한 불산란을 통해 '참된 법을 들음(saddhammassavana)'과 '선지식에 의지함(sappurisūpanissaya)'을 성취하게 됩니다. 마음이 산란한 자는 들을 수 없으며, 선지식에 의지하지 않는 자에게도 들음은 없기 때문입니다.

Aparo [Pg.31] nayo, yasmā evanti yassa cittasantānassa nānākārappavattiyā nānatthabyañjanaggahaṇaṃ hoti, tassa nānākāraniddesoti vuttaṃ, so ca evaṃ bhaddako ākāro na sammāappaṇihitattano pubbe akatapuññassa vā hoti, tasmā evanti iminā bhaddakenākārena pacchimacakkadvayasampattimattano dīpeti. Sutanti savanayogena purimacakkadvayasampattiṃ. Na hi appatirūpadese vasato sappurisūpanissayavirahitassa vā savanaṃ atthi. Iccassa pacchimacakkadvayasiddhiyā āsayasuddhisiddhā hoti, purimacakkadvayasiddhiyā payogasuddhi, tāya ca āsayasuddhiyā adhigamabyattisiddhi, payogasuddhiyā āgamabyattisiddhi. Iti payogāsayasuddhassa āgamādhigamasampannassa vacanaṃ aruṇuggaṃ viya sūriyassa udayato yoniso manasikāro viya ca kusalakammassa arahati bhagavato vacanassa pubbaṅgamaṃ bhavitunti ṭhāne nidānaṃ ṭhapento – ‘‘evaṃ me suta’’ntiādimāha.

또 다른 방식으로는, 앞에서 'evaṃ'은 다양한 양상으로 전개되는 마음 상속에 의한 의미와 문구의 파악을 나타내는 '다양한 양상의 지시'라고 하였는데, 이러한 훌륭한 양상은 자신을 바르게 확립하지 못했거나 과거에 공덕을 쌓지 않은 자에게는 일어나지 않습니다. 그러므로 'evaṃ'이라는 이 훌륭한 양상을 통해 자신의 뒤의 두 가지 바퀴(pacchimacakkadvaya, 자신을 바르게 확립함과 과거의 공덕)의 구족을 드러냅니다. 'sutaṃ'은 듣는 행위와의 결합을 통해 앞의 두 가지 바퀴(purimacakkadvaya, 적절한 곳에 거주함과 선지식에 의지함)의 구족을 드러냅니다. 적절하지 않은 곳에 살거나 선지식에 의지함이 없는 자에게는 들음이 없기 때문입니다. 이와 같이 뒤의 두 가지 바퀴가 성취됨으로써 아사야(āsaya, 의도)의 청정함이 이루어지고, 앞의 두 가지 바퀴가 성취됨으로써 파요가(payoga, 노력)의 청정함이 이루어집니다. 그 아사야의 청정함으로 인해 증득(adhigama)에 대한 숙달이 완성되고, 파요가의 청정함으로 인해 전승된 교학(āgama)에 대한 숙달이 완성됩니다. 이와 같이 노력과 의도가 청정하고 교학과 증득을 구족한 장자의 말은, 마치 해가 뜨기 전의 여명과 같고 유익한 업이 일어나기 전의 여리작의와 같습니다. 그러므로 세존의 말씀을 이끌어내는 서두가 되기에 적합하므로, 적절한 위치에 서술(nidāna)을 두어 '이와 같이 나는 들었다' 등의 말씀을 하신 것입니다.

Aparo nayo, ‘eva’nti iminā nānappakārapaṭivedhadīpakena vacanena attano atthapaṭibhānapaṭisambhidāsampattisabbhāvaṃ dīpeti. ‘Suta’nti iminā sotabbappabhedapaṭivedhadīpakena dhammaniruttipaṭisambhidāsampattisabbhāvaṃ. ‘Eva’nti ca idaṃ yoniso manasikāradīpakaṃ vacanaṃ bhāsamāno – ‘‘ete mayā dhammā manasānupekkhitā, diṭṭhiyā suppaṭividdhā’’ti dīpeti. ‘Suta’nti idaṃ savanayogadīpakaṃ vacanaṃ bhāsamāno – ‘‘bahū mayā dhammā sutā dhātā vacasā paricitā’’ti dīpeti. Tadubhayenāpi atthabyañjanapāripūriṃ dīpento savane ādaraṃ janeti. Atthabyañjanaparipuṇṇañhi dhammaṃ ādarena assuṇanto mahatā hitā paribāhiro hotīti, tasmā ādaraṃ janetvā sakkaccaṃ ayaṃ dhammo sotabboti.

또 다른 방식으로는, '에왕(이와 같이)'이라는 이 말로써 갖가지 차별된 통찰을 보여주는 말씀을 통해 자신의 의무사해(義無礙解)와 변재무사해(辯才無礙解)의 구족함이 실재함을 나타낸다. '수땅(들었다)'이라는 이 말로써 들어야 할 법의 차별된 통찰을 보여주는 말씀을 통해 법무사해(法無礙解)와 사무사해(辭無礙解)의 구족함이 실재함을 나타낸다. 또한 '에왕'이라는 이 여리작의(如理作意)를 보여주는 말씀을 하심으로써, 아난다 존자는 '이러한 법들을 내가 마음으로 거듭 관찰하였고, 지혜로써 잘 통찰하였다'는 점을 나타낸다. '수땅'이라는 이 듣는 수행(문요성)을 보여주는 말씀을 하심으로써, '많은 법을 내가 들었고 지니었으며, 말로써 거듭 익혔다'는 점을 나타낸다. 이 두 가지로써 뜻(義)과 글자(文)의 원만함을 나타내어 청중으로 하여금 듣는 일에 공경하는 마음을 일으키게 한다. 참으로 뜻과 글자가 원만한 법을 공경하는 마음으로 듣지 않는 자는 큰 이익에서 멀어지기 때문이다. 그러므로 공경하는 마음을 일으켜서 '이 법을 마땅히 정성껏 들어야 한다'고 권하는 것이다.

‘‘Evaṃ me suta’’nti iminā pana sakalena vacanena āyasmā ānando tathāgatappaveditaṃ dhammaṃ attano adahanto asappurisabhūmiṃ atikkamati. Sāvakattaṃ paṭijānanto sappurisabhūmiṃ okkamati. Tathā asaddhammā cittaṃ vuṭṭhāpeti, saddhamme cittaṃ patiṭṭhāpeti. ‘‘Kevalaṃ sutamevetaṃ mayā, tasseva bhagavato vacana’’nti dīpento attānaṃ parimoceti, satthāraṃ apadisati, jinavacanaṃ appeti, dhammanettiṃ patiṭṭhāpeti.

한편 '에왕 메 수땅(이와 같이 나는 들었다)'이라는 이 전체 문장으로써 아난다 존자는 여래께서 선포하신 법을 자신의 것으로 여기지 않음으로써 비선사(非善士)의 경지를 넘어선다. 제자임을 자처함으로써 선사(善士)의 경지에 들어선다. 이와 같이 사법(邪法)에서 마음을 일으켜 정법(正法)에 마음을 안주시킨다. '이것은 단지 내가 들은 것일 뿐이며, 그 세존의 말씀이다'라고 나타냄으로써 자신을 (아만 등에서) 벗어나게 하고, 스승을 지시하며, 부처님의 말씀을 공표하고, 법의 법도(法度)를 확립한다.

Apica [Pg.32] ‘‘evaṃ me suta’’nti attanā uppāditabhāvaṃ appaṭijānanto purimavacanaṃ vivaranto – ‘‘sammukhā paṭiggahitamidaṃ mayā tassa bhagavato catuvesārajjavisāradassa dasabaladharassa āsabhaṭṭhānaṭṭhāyino sīhanādanādino sabbasattuttamassa dhammissarassa dhammarājassa dhammādhipatino dhammadīpassa dhammasaraṇassa saddhammavaracakkavattino sammāsambuddhassa vacanaṃ, na ettha atthe vā dhamme vā pade vā byañjane vā kaṅkhā vā vimati vā kātabbā’’ti sabbesaṃ devamanussānaṃ imasmiṃ dhamme assaddhiyaṃ vināseti, saddhāsampadaṃ uppādeti. Tenetaṃ vuccati –

또한 '에왕 메 수땅'이라고 함으로써 자신이 만들어낸 것이 아님을 밝히고 이전의 말씀을 드러내며, '사무소외(四無所畏)에 당당하시고, 십력(十力)을 지니셨으며, 가장 존귀한 위치(위풍당당한 자리)에 머무시고, 사자후를 토하시며, 모든 중생 가운데 으뜸이시고, 법의 주인이시며, 법왕이시고, 법의 통치자이시며, 법의 등불이시고, 법의 귀의처이시며, 정법의 전륜성왕이신 그 세존, 정등각자의 면전에서 이 말씀을 내가 직접 받았다. 그러므로 이 법의 뜻이나 가르침이나 단어나 문장에 대하여 어떠한 의심이나 망설임도 가져서는 안 된다'라고 하여, 모든 천신과 인간들의 이 법에 대한 불신을 없애고 신심의 구족을 일으킨다. 그러므로 이와 같이 말해진다.

‘‘Vināsayati assaddhaṃ, saddhaṃ vaḍḍheti sāsane;

Evaṃ me sutamiccevaṃ, vadaṃ gotamasāvako’’ti.

불신을 없애고 교법에 대한 신심을 증장시키나니, 고따마의 제자(아난다)가 이와 같이 '이와 같이 나는 들었다'라고 말하도다.

Ekanti gaṇanaparicchedaniddeso. Samayanti paricchinnaniddeso. Ekaṃ samayanti aniyamitaparidīpanaṃ. Tattha samayasaddo –

'에깡'이라는 단어는 수량의 한정을 나타내는 말이다. '사마양'은 그 수량으로 한정된 때(時)를 나타내는 말이다. '에깡 사마양'이라는 두 단어의 조합은 특정한 때를 지정하지 않은 부정(不定)의 표현이다. 거기서 '사마야'라는 단어는 다음과 같은 의미로 쓰인다.

‘‘Samavāye khaṇe kāle, samūhe hetudiṭṭhisu;

Paṭilābhe pahāne ca, paṭivedhe ca dissati’’.

사마야는 화합(和合), 기회(刹那), 시간, 무리(集), 원인(因), 견해(見), 얻음(得), 버림(捨), 통찰(通達)의 의미로 나타난다.

Tathā hissa – ‘‘appevanāma svepi upasaṅkameyyāma kālañca samayañca upādāyā’’ti evamādīsu (dī. ni. 1.447) samavāyo attho. ‘‘Ekova kho bhikkhave, khaṇo ca samayo ca brahmacariyavāsāyā’’tiādīsu (a. ni. 8.29) khaṇo. ‘‘Uṇhasamayo pariḷāhasamayo’’tiādīsu (pāci. 358) kālo. ‘‘Mahāsamayo pavanasmi’’ntiādīsu (dī. ni. 2.332) samūho. ‘‘Samayopi kho te, bhaddāli, appaṭividdho ahosi, bhagavā kho sāvatthiyaṃ viharati, bhagavāpi maṃ jānissati, bhaddāli nāma bhikkhu satthusāsane sikkhāya aparipūrakārī’ti. Ayampi kho, te bhaddāli, samayo appaṭividdho ahosī’’tiādīsu (ma. ni. 2.135) hetu. ‘‘Tena kho pana samayena uggahamāno paribbājako samaṇamuṇḍikāputto samayappavādake tindukācīre ekasālake mallikāya ārāme paṭivasatī’’tiādīsu (ma. ni. 2.260) diṭṭhi.

참으로 '조건과 시간을 고려하여 내일이라도 갈 수 있을 것이다' 등의 구절에서는 화합(samavāyo)이 그 뜻이다. '비구들이여, 청정범행을 닦을 수 있는 단 하나의 기회(khaṇo)이자 때(samayo)이다' 등의 구절에서는 기회이다. '무더운 때(uṇhasamayo), 열기가 있는 때' 등의 구절에서는 시간(kālo)이다. '숲속에 큰 모임(mahāsamayo)이 있도다' 등의 구절에서는 무리(samūho)이다. '밧달리여, 그대에게는 (학처를 성취할) 원인(samayo)에 대한 통찰이 없었구나... 세존께서는 사왓띠에 머물고 계시니 세존께서도 나를 아실 것이다... 이 또한 밧달리여, 그대에게는 원인(hetu)에 대한 통찰이 없었음이라' 등의 구절에서는 원인이다. '그 무렵에 응가하마나라는 유행자가 견해를 논하는(samayappavādake) 띤두까 나무 숲속의 말리까 왕비의 동산에 머물고 있었다' 등의 구절에서는 견해(diṭṭhi)이다.

‘‘Diṭṭhe dhamme ca yo attho, yo cattho samparāyiko;

Atthābhisamayā dhīro, paṇḍitoti pavuccatī’’ti. (saṃ. ni. 1.128) –

현세의 이익과 내세의 이익, 이 두 가지 이익을 얻음(atthābhisamayā)으로 인해 현자는 지혜로운 이라 불린다.

Ādīsu [Pg.33] paṭilābho. ‘‘Sammā mānābhisamayā antamakāsi dukkhassā’’tiādīsu (a. ni. 7.9) pahānaṃ. ‘‘Dukkhassa pīḷanaṭṭho saṅkhataṭṭho santāpaṭṭho vipariṇāmaṭṭho abhisamayaṭṭho’’tiādīsu (paṭi. 108) paṭivedho. Idha panassa kālo attho. Tena saṃvaccharautumāsaḍḍhamāsarattidivapubbaṇhamajjhanhikasāyanhapaṭhamamajjhi-mapacchimayāmamuhuttādīsu kālappabhedabhūtesu samayesu ekaṃ samayanti dīpeti.

위의 구절 등에서는 얻음(paṭilābho)이다. '자만을 완전히 버림(mānābhisamayā)으로써 괴로움의 끝을 보았다' 등의 구절에서는 버림(pahānaṃ)이다. '괴로움의 핍박하는 의미, 형성된 의미, 불타는 의미, 변하는 의미는 통찰(abhisamaya)의 의미이다' 등의 구절에서는 통찰(paṭivedho)이다. 그러나 여기서는 시간(kālo)이 그 뜻이다. 그것으로 연(年), 계절(候), 월(月), 반월(半月), 밤과 낮, 오전, 정오, 오후, 초경, 중경, 종경, 모후르따(須臾) 등 시간의 차별로 이루어진 때들 가운데 '한때(ekaṃ samayaṃ)'임을 나타낸다.

Tattha kiñcāpi etesu saṃvaccharādīsu samayesu yaṃ yaṃ suttaṃ yasmiṃ yasmiṃ saṃvacchare utumhi māse pakkhe rattibhāge vā divasabhāge vā vuttaṃ, sabbaṃ taṃ therassa suviditaṃ suvavatthāpitaṃ paññāya. Yasmā pana – ‘‘evaṃ me sutaṃ’’ asukasaṃvacchare asukautumhi asukamāse asukapakkhe asukarattibhāge asukadivasabhāge vāti evaṃ vutte na sakkā sukhena dhāretuṃ vā uddisituṃ vā uddisāpetuṃ vā, bahu ca vattabbaṃ hoti, tasmā ekeneva padena tamatthaṃ samodhānetvā ‘‘ekaṃ samaya’’nti āha. Ye vā ime gabbhokkantisamayo, jātisamayo, saṃvegasamayo, abhinikkhamanasamayo, dukkarakārikasamayo, māravijayasamayo, abhisambodhisamayo diṭṭhadhammasukhavihārasamayo, desanāsamayo, parinibbānasamayoti, evamādayo bhagavato devamanussesu ativiya pakāsā anekakālappabhedā eva samayā. Tesu samayesu desanāsamayasaṅkhātaṃ ekaṃ samayanti dīpeti. Yo cāyaṃ ñāṇakaruṇākiccasamayesu karuṇākiccasamayo, attahitaparahitapaṭipattisamayesu parahitapaṭipattisamayo, sannipatitānaṃ karaṇīyadvayasamayesu dhammikathāsamayo desanāpaṭipattisamayesu desanāsamayo, tesupi samayesu aññataraṃ samayaṃ sandhāya ‘‘ekaṃ samaya’’nti āha.

여기서 비록 그 연도, 계절, 월, 반월, 밤이나 낮의 부분들 중에서 해당 경이 설해진 때를 장로(아난다)가 지혜로써 잘 알고 잘 분별하였을지라도, 만약 '이와 같이 나는 들었다. 아무 해, 아무 계절, 아무 달, 아무 보름, 아무 날의 밤이나 낮에'라고 말한다면, 쉽게 기억하거나 암송하거나 가르치기 어렵고 말이 너무 많아지게 된다. 그러므로 단 하나의 단어로 그 뜻을 모아서 '한때(ekaṃ samayaṃ)'라고 말한 것이다. 혹은 태중에 드신 때, 탄생하신 때, 출가하신 때, 고행하신 때, 마라를 항복시키신 때, 정등각을 성취하신 때, 현법락주에 머무신 때, 설법하신 때, 반열반에 드신 때 등 세존께서 천신과 인간들 사이에서 매우 분명하게 드러내신 갖가지 시간의 차별인 '때'들이 있다. 그 때들 중에서 설법하신 때라고 하는 '한때'임을 나타낸다. 또한 지혜의 작용과 자비의 작용의 때들 중에서는 자비의 작용의 때이며, 자신을 위한 수행과 남을 위한 수행의 때들 중에서는 남을 위한 수행의 때이며, 모인 자들이 해야 할 두 가지 일(법담과 침묵)의 때들 중에서는 법담의 때이며, 설법과 수행의 때들 중에서는 설법의 때이니, 이러한 때들 중 어느 하나를 염두에 두고 '한때'라고 말한 것이다.

Kasmā panettha yathā abhidhamme ‘‘yasmiṃ samaye kāmāvacara’’nti (dha. sa. 1) ca, ito aññesu ca suttapadesu – ‘‘yasmiṃ samaye, bhikkhave, bhikkhu vivicceva kāmehī’’ti ca bhummavacananiddeso kato, vinaye ca – ‘‘tena samayena buddho bhagavā’’ti karaṇavacanena, tathā akatvā ‘‘ekaṃ samaya’’nti upayogavacananiddeso katoti? Tattha tathā idha ca aññathā atthasambhavato. Tattha hi abhidhamme ito aññesu suttapadesu ca adhikaraṇattho [Pg.34] bhāvena bhāvalakkhaṇattho ca sambhavati. Adhikaraṇañhi kālattho, samūhattho ca samayo, tattha tattha vuttānaṃ phassādidhammānaṃ khaṇasamavāyahetusaṅkhātassa ca samayassa bhāvena tesaṃ bhāvo lakkhīyati, tasmā tadatthajotanatthaṃ tattha bhummavacananiddeso kato.

그런데 여기서 왜 아비담마의 ‘어느 때에 욕계의…(Dhamma-saṅgaṇī 1)’나, 이 구절 외의 다른 경전들에서 ‘비구들이여, 어느 때에 비구가 감각적 욕망을 멀리하고…(Dīgha Nikāya 등)’라고 처소격(bhummavacana)으로 나타낸 것과 같지 않으며, 율장(Vinaya)에서 ‘그때에 부처님 세존께서는…’이라며 구격(karaṇavacana)으로 나타낸 것과도 다르게, 이곳(서문)에서는 ‘한때(ekaṃ samayaṃ)’라고 대격(upayogavacana)으로 나타냈는가? 그것은 그곳(아비담마 등)에서는 그러한 의미가 성립하고, 이곳에서는 다른 의미가 성립하기 때문이다. 진실로 아비담마와 그 외의 경전 구절들에서는 장소(adhikaraṇa)의 의미와 상태에 의한 상태의 특징(bhāvena bhāvalakkhaṇa)이라는 의미가 성립한다. 장소란 시간의 의미이자 무더기(집합)의 의미인 ‘때(samaya)’를 말하는데, 그곳들에서 설해진 촉(phassa) 등의 법들이 생겨나는 순간의 화합과 원인이라 불리는 그 ‘때’의 상태에 의해 그 법들의 생겨남이 특징지어지기 때문이다. 그러므로 그러한 의미를 드러내기 위해 그곳에서는 처소격으로 나타낸 것이다.

Vinaye ca hetuattho karaṇattho ca sambhavati. Yo hi so sikkhāpadapaññattisamayo sāriputtādīhipi dubbiññeyyo, tena samayena hetubhūtena karaṇabhūtena ca sikkhāpadāni paññāpayanto sikkhāpadapaññattihetuñca apekkhamāno bhagavā tattha tattha vihāsi, tasmā tadatthajotanatthaṃ tattha karaṇavacanena niddeso kato.

또한 율장에서는 원인(hetu)의 의미와 수단(karaṇa)의 의미가 성립한다. 사리풋타 존자 등도 알기 어려운 그 학처 제정의 시기에, 세존께서는 원인이 되고 수단이 되는 그 시기에 따라 학처들을 제정하시고 학처 제정의 원인을 살피시며 곳곳에 머무셨다. 그러므로 그러한 의미를 드러내기 위해 그곳에서는 구격으로 나타낸 것이다.

Idha pana aññasmiñca evaṃ jātike accantasaṃyogattho sambhavati. Yañhi samayaṃ bhagavā imaṃ aññaṃ vā suttantaṃ desesi, accantameva taṃ samayaṃ karuṇāvihārena vihāsi, tasmā tadatthajotanatthaṃ idha upayogavacananiddeso katoti.

그러나 이 구절과 이와 유사한 종류의 다른 구절에서는 철저한 지속(accantasaṃyoga)의 의미가 성립한다. 세존께서 이 경이나 다른 경을 설하신 그 시간 동안, 세존께서는 오로지 자비의 머묾(karuṇāvihāra)으로써 시종일관 머무셨기 때문이다. 그러므로 그러한 의미를 드러내기 위해 여기서는 대격으로 나타낸 것이다.

Tenetaṃ vuccati –

그래서 다음과 같이 말한다.

‘‘Taṃ taṃ atthamapekkhitvā, bhummena karaṇena ca;

Aññatra samayo vutto, upayogena so idhā’’ti.

‘각각의 의미를 고려하여, 다른 곳에서는 처소격과 구격으로 그 때(samaya)를 설하였으나, 여기서는 대격으로 그것을 설하였네.’

Porāṇā pana vaṇṇayanti – ‘‘tasmiṃ samaye’’ti vā, ‘‘tena samayenā’’ti vā, ‘‘ekaṃ samaya’’nti vā, abhilāpamattabhedo esa, sabbattha bhummamevatthoti. Tasmā ‘‘ekaṃ samaya’’nti vuttepi ‘‘ekasmiṃ samaye’’ti attho veditabbo.

그러나 고대 스승들(Porāṇā)은 ‘그때에(tasmiṃ samaye)’나 ‘그 시기에(tena samayena)’ 혹은 ‘한때(ekaṃ samayaṃ)’라는 표현은 단지 표현상의 차이일 뿐이며, 모든 경우에 처소격의 의미를 지닌다고 설명한다. 따라서 ‘한때(ekaṃ samayaṃ)’라고 말해졌을지라도 ‘한 시기에(ekasmiṃ samaye)’라는 의미로 이해해야 한다.

Bhagavāti garu. Garuñhi loke bhagavāti vadanti. Ayañca sabbaguṇavisiṭṭhatāya sabbasattānaṃ garu, tasmā bhagavāti veditabbo. Porāṇehipi vuttaṃ –

‘세존(Bhagavā)’이란 존귀한 분(garu)을 말한다. 세상 사람들은 존귀한 분을 ‘바가와’라고 부르기 때문이다. 또한 이분은 모든 덕성이 뛰어나기에 모든 중생의 스승(존귀한 분)이시며, 따라서 세존이라 알아야 한다. 고대 스승들도 이렇게 말씀하셨다.

‘‘Bhagavāti vacanaṃ seṭṭhaṃ, bhagavāti vacanamuttamaṃ;

Garu gāravayutto so, bhagavā tena vuccatī’’ti.

‘바가와(Bhagavā)라는 말은 최상의 명칭이며, 바가와라는 말은 으뜸가는 명칭이다. 그분은 존귀하며 공경을 받으시니, 그 때문에 바가와라 불린다.’

Api ca –

또한 다음과 같다.

‘‘Bhāgyavā bhaggavā yutto, bhagehi ca vibhattavā;

Bhattavā vantagamano, bhavesu bhagavā tato’’ti.

‘복을 가졌고(bhāgyavā), 번뇌를 꺾었으며(bhaggavā), 여러 영광을 갖추었고(yutto bhagehi), 법을 분류하셨으며(vibhattavā), 도를 닦으셨고(bhattavā), 윤회에서 갈애를 뱉어내셨으니(vantagamano bhavesu), 그러므로 세존(bhagavā)이라 한다.’

Imissā [Pg.35] gāthāya vasenassa padassa vitthāraattho veditabbo. So ca visuddhimagge buddhānussatiniddese vuttoyeva.

이 게송에 따라 이 단어의 상세한 의미를 이해해야 한다. 그것은 청정도론(Visuddhimagga)의 불수념(buddhānussati) 설명 부분에서 이미 자세히 설해졌다.

Ettāvatā cettha evaṃ me sutanti vacanena yathāsutaṃ dhammaṃ dassento bhagavato dhammakāyaṃ paccakkhaṃ karoti. Tena ‘‘nayidaṃ atikkantasatthukaṃ pāvacanaṃ, ayaṃ vo satthā’’ti satthu adassanena ukkaṇṭhitaṃ janaṃ samassāseti.

그리고 여기서 ‘이와 같이 내가 들었다’라는 말로써 들은 그대로의 법을 제시함으로써 세존의 법신(dhammakāya)을 목격하게 한다. 이를 통해 ‘이 가르침은 스승이 안 계신 것이 아니라, 이것이 바로 그대들의 스승이다’라고 하여, 스승을 뵙지 못해 상심한 사람들을 위로한다.

Ekaṃ samayaṃ bhagavāti vacanena tasmiṃ samaye bhagavato avijjamānabhāvaṃ dassento rūpakāyaparinibbānaṃ sādheti. Tena ‘‘evaṃvidhassa nāma ariyadhammassa desako dasabaladharo vajirasaṅghāta samānakāyo sopi bhagavā parinibbuto, kena aññena jīvite āsā janetabbā’’ti jīvitamadamattaṃ janaṃ saṃvejeti, saddhamme cassa ussāhaṃ janeti.

‘한때 세존께서는’이라는 말로써 그때에 세존께서 계시지 않음을 보여주어 색신(rūpakāya)의 반열반을 확증한다. 이를 통해 ‘이와 같은 성스러운 법을 설하시고 십력을 갖추셨으며 금강석처럼 견고한 몸을 지니셨던 그 세존께서도 반열반하셨거늘, 다른 누가 삶에 대한 애착을 일으키겠는가’라고 하여, 삶의 교만에 취한 사람들에게 경각심(saṃvega)을 일으키고 정법에 힘쓰게 한다.

Evanti ca bhaṇanto desanāsampattiṃ niddisati. Me sutanti sāvakasampattiṃ. Ekaṃ samayanti kālasampattiṃ. Bhagavāti desakasampattiṃ.

‘이와 같이’라고 말함으로써 설법의 원만함(desanāsampatti)을 나타내고, ‘내가 들었다’로 청자의 원만함(sāvakasampatti)을, ‘한때’로 시간의 원만함(kālasampatti)을, ‘세존’으로 설법자의 원만함(desakasampatti)을 나타낸다.

Antarā ca rājagahaṃ antarā ca nāḷandanti antarā-saddo kāraṇakhaṇacittavemajjhavivarādīsu dissati. ‘‘Tadantaraṃ ko jāneyya aññatra tathāgatā’’ti (a. ni. 6.44) ca, ‘‘janā saṅgamma mantenti mañca tañca kimantara’’nti (saṃ. ni. 1.228) ca ādīsu hi kāraṇe antarā-saddo. ‘‘Addasa maṃ, bhante, aññatarā itthī vijjantarikāya bhājanaṃ dhovantī’’tiādīsu (ma. ni. 2.149) khaṇe. ‘‘Yassantarato na santi kopā’’tiādīsu (udā. 20) citte. ‘‘Antarā vosānamāpādī’’tiādīsu (cūḷava. 350) vemajjhe. ‘‘Api cāyaṃ, bhikkhave, tapodā dvinnaṃ mahānirayānaṃ antarikāya āgacchatī’’tiādīsu (pārā. 231) vivare. Svāyamidha vivare vattati, tasmā rājagahassa ca nāḷandāya ca vivareti evametthattho veditabbo. Antarā-saddena pana yuttattā upayogavacanaṃ kataṃ. Īdisesu ca ṭhānesu akkharacintakā ‘‘antarā gāmañca nadiñca yātī’’ti evaṃ ekameva antarāsaddaṃ payujjanti, so dutiyapadenapi yojetabbo hoti, ayojiyamāne upayogavacanaṃ na pāpuṇāti. Idha pana yojetvāyeva vuttoti.

‘라자가하와 날란다 사이에서’라는 구절에서 ‘사이(antarā)’라는 단어는 원인, 순간, 마음, 중간, 틈(공간) 등의 의미로 쓰인다. ‘그 사이를 여래 외에 누가 알겠는가(A. ni. 6.44)’ 등에서는 원인의 의미로 ‘사이’가 쓰였고, ‘사람들이 모여서 나와 당신 사이에 무슨 일이 있는지 의논한다(S. ni. 1.228)’ 등에서도 그러하다. ‘존자여, 어떤 여인이 번개 치는 찰나(사이)에 그릇을 닦다가 나를 보았습니다(M. ni. 2.149)’ 등에서는 순간의 의미로, ‘그의 내면(마음속)에 분노가 없는 자(Udā. 20)’ 등에서는 마음의 의미로, ‘중도에 포기하게 되었다(Cūḷava. 350)’ 등에서는 중간의 의미로, ‘비구들이여, 이 타포다 강은 두 대지옥 사이의 빈틈을 통해 흐른다(Pārā. 231)’ 등에서는 틈(공간)의 의미로 쓰였다. 여기서는 공간의 의미로 쓰였으므로, 라자가하와 날란다 사이의 지역이라고 그 의미를 이해해야 한다. ‘antarā’라는 단어와 결합했기 때문에 대격이 사용된 것이다. 이러한 경우에 문법학자들은 ‘마을과 강 사이를 간다(antarā gāmañca nadiñca yāti)’와 같이 ‘antarā’라는 단어를 한 번만 사용하지만, 그것은 두 번째 단어에도 연결되어야 하며, 연결되지 않으면 대격이 성립하지 않는다. 여기서는 직접 연결하여 설한 것이다.

Addhānamaggappaṭipanno [Pg.36] hotīti addhānasaṅkhātaṃ maggaṃ paṭipanno hoti, ‘‘dīghamagga’’nti attho. Addhānagamanasamayassa hi vibhaṅge ‘‘aḍḍhayojanaṃ gacchissāmīti bhuñjitabba’’ntiādivacanato (pāci. 218) aḍḍhayojanampi addhānamaggo hoti. Rājagahato pana nāḷandā yojanameva.

‘긴 길을 가고 계셨다(addhānamaggappaṭipanno hoti)’는 것은 머나먼 길이라 불리는 노정에 올랐다는 뜻으로, ‘긴 여정’이라는 의미다. 길을 가는 시기에 대한 분석에서 ‘반 유순(aḍḍhayojana)을 가려 할 때 음식을 먹어야 한다(Pāci. 218)’는 등의 말씀이 있으므로 반 유순도 긴 길(addhānamagga)에 해당한다. 그런데 라자가하에서 날란다까지는 정확히 1유순(yojana) 거리이다.

Mahatā bhikkhusaṅghena saddhinti ‘mahatā’ti guṇamahattenapi mahatā, saṅkhyāmahattenapi mahatā. So hi bhikkhusaṅgho guṇehipi mahā ahosi, appicchatādiguṇasamannāgatattā. Saṅkhyāyapi mahā, pañcasatasaṅkhyattā. Bhikkhūnaṃ saṅgho ‘bhikkhusaṅgho’, tena bhikkhusaṅghena. Diṭṭhisīlasāmaññasaṅghātasaṅkhātena samaṇagaṇenāti attho. Saddhinti ekato.

‘많은 비구 승가와 함께’에서 ‘많다(mahatā)’는 것은 덕성이 높다는 측면에서도 위대하고, 숫자가 많다는 측면에서도 거대하다는 뜻이다. 진실로 그 비구 승가는 소욕지족 등의 덕성을 갖추었기에 위대하였고, 오백 명이라는 숫자 때문에 거대하였다. 비구들의 무리가 ‘비구 승가’이며, 그 비구 승가와 함께라는 뜻이다. 견해와 계율의 평등함으로 결합된 수행자 집단이라는 의미다. ‘함께(saddhiṃ)’는 한데 모여 같이 있다는 뜻이다.

Pañcamattehi bhikkhusatehīti pañcamattā etesanti pañcamattāni. Mattāti pamāṇaṃ vuccati, tasmā yathā ‘‘bhojane mattaññū’’ti vutte ‘‘bhojane mattaṃ jānāti, pamāṇaṃ jānātī’’ti attho hoti, evamidhāpi – ‘‘tesaṃ bhikkhusatānaṃ pañcamattā pañcapamāṇa’’nti evamattho daṭṭhabbo. Bhikkhūnaṃ satāni bhikkhusatāni, tehi pañcamattehi bhikkhusatehi.

‘약 오백 명의 비구들과 함께’(pañcamattehi bhikkhusatehī)라는 구절에서 ‘약 다섯’(pañcamattā)이란 이들(백 명 단위들)의 수량이 다섯이라는 뜻이다. ‘맛따’(mattā)는 수량(pamāṇa)을 말한다. 그러므로 마치 ‘음식에 적당량을 아는 자’(bhojane mattaññū)라고 했을 때 ‘음식에서 그 양을 안다, 수량을 안다’는 뜻이 되는 것처럼, 여기에서도 ‘그 비구 백 명 단위들의 수량이 다섯이다, 다섯 배의 수량이다’라고 이와 같이 그 의미를 보아야 한다. 비구들의 백 명 단위들이 ‘비구 사따’(bhikkhusatāni)이며, 그 약 다섯인 비구 백 명 단위들과 함께한다는 뜻이다.

Suppiyopi kho paribbājakoti suppiyoti tassa nāmaṃ. Pi-kāro maggappaṭipannasabhāgatāya puggalasampiṇḍanattho. Kho-kāro padasandhikaro, byañjanasiliṭṭhatāvasena vutto. Paribbājakoti sañjayassa antevāsī channaparibbājako. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘yadā bhagavā taṃ addhānamaggaṃ paṭipanno, tadā suppiyopi paribbājako paṭipanno ahosī’’ti. Atītakālattho hettha hoti-saddo.

‘수삐야 유행자도 또한’(Suppiyopi kho paribbājako)이라는 구절에서 ‘수삐야’(Suppiyo)는 그의 이름이다. ‘삐’(pi, 또한)라는 글자는 길을 가는 자로서의 공통점 때문에 인물을 결합시키는 의미를 가진다. ‘코’(kho)라는 글자는 문장을 연결하는 말로, 음절의 부드러움을 위해 쓰였다. ‘유행자’(Paribbājaka)란 산자야(Sañjaya)의 제자인 옷을 입은 유행자(channaparibbājako)를 말한다. 이것은 ‘세존께서 그 길을 가실 때, 수삐야 유행자 또한 그 길을 갔다’는 것을 말한다. 여기서 ‘호띠’(hoti)라는 단어는 과거의 의미를 지닌다.

Saddhiṃ antevāsinā brahmadattena māṇavenāti – ettha ante vasatīti antevāsī. Samīpacāro santikāvacaro sissoti attho. Brahmadattoti tassa nāmaṃ. Māṇavoti sattopi coropi taruṇopi vuccati.

‘제자 브라흐마다따 청년과 함께’(saddhiṃ antevāsinā brahmadattena māṇavena)라는 구절에서, 스승의 곁(ante)에 머물기(vasati) 때문에 ‘안떼와시’(antevāsī, 제자)라고 한다. 가까이 머물며 시봉하는 제자라는 뜻이다. ‘브라흐마다따’(Brahmadatto)는 그의 이름이다. ‘마나와’(māṇavo)는 중생, 도둑, 혹은 청년을 일컫는다.

‘‘Coditā devadūtehi, ye pamajjanti māṇavā;

Te dīgharattaṃ socanti, hīnakāyūpagā narā’’ti. (ma. ni. 3.271) –

“천사의 전령(devadūta)들의 독촉을 받고도 방일한 자들(māṇavā), 그들 낮은 몸(악처)에 떨어진 사람들은 긴긴 밤 동안 슬퍼하리라.” (중부 3.271)

Ādīsu [Pg.37] hi satto māṇavoti vutto. ‘‘Māṇavehipi samāgacchanti katakammehipi akatakammehipī’’tiādīsu (ma. ni. 2.149) coro. ‘‘Ambaṭṭho māṇavo, aṅgako māṇavo’’tiādīsu (dī. ni. 1.316) taruṇo ‘māṇavo’ti vutto. Idhāpi ayamevattho. Idañhi vuttaṃ hoti – brahmadattena nāma taruṇantevāsinā saddhinti.

위 구절 등에서 중생을 ‘마나와’(māṇavo)라고 불렀다. ‘도둑질을 한 자나 하지 않은 자나 그 청년(māṇava)들과 마주친다’(중부 2.149) 등에서는 도둑을 의미한다. ‘암밧따 청년, 앙가까 청년’(장부 1.316) 등에서는 청년을 ‘마나와’라고 불렀다. 여기에서도 바로 이(청년의) 의미이다. 즉, ‘브라흐마다따라는 이름의 젊은 제자와 함께’라는 뜻이다.

Tatrāti tasmiṃ addhānamagge, tesu vā dvīsu janesu. Sudanti nipātamattaṃ. Anekapariyāyenāti pariyāya-saddo tāva vāradesanākāraṇesu vattati. ‘‘Kassa nu kho, ānanda, ajja pariyāyo bhikkhuniyo ovaditu’’ntiādīsu (ma. ni. 3.398) hi vāre pariyāyasaddo vattati. ‘‘Madhupiṇḍikapariyāyotveva naṃ dhārehī’’tiādīsu (ma. ni. 1.205) desanāyaṃ. ‘‘Imināpi kho, te rājañña, pariyāyena evaṃ hotū’’tiādīsu (dī. ni. 2.411) kāraṇe. Svāyamidhāpi kāraṇe vattati, tasmā ayamettha attho – ‘‘anekavidhena kāraṇenā’’ti, ‘‘bahūhi kāraṇehī’’ti vuttaṃ hoti.

‘거기서’(Tatra)란 그 먼 여행길에서, 혹은 그 두 사람 사이에서라는 뜻이다. ‘수당’(Sudaṃ)은 단지 어조를 고르는 불변어(nipāta)일 뿐이다. ‘여러 가지 방식으로’(Anekapariyāyenāti)에서 ‘빠리야야’(pariyāya)라는 단어는 우선 차례(vāra), 설법(desanā), 원인(kāraṇa) 등의 의미로 쓰인다. ‘아난다여, 오늘은 비구니들을 훈계할 누구의 차례(pariyāyo)인가’(중부 3.398) 등에서는 차례의 의미로 쓰였다. ‘이것을 꿀덩어리의 가르침(pariyāya)이라고 기억하라’(중부 1.205) 등에서는 설법의 의미이다. ‘왕족이여, 이러한 이유(pariyāyena)로도 역시 그러하다’(장부 2.411) 등에서는 원인의 의미이다. 여기서도 원인의 의미로 쓰였으므로, 여기서는 ‘여러 가지 종류의 원인으로’, 즉 ‘많은 이유로’라는 뜻이다.

Buddhassa avaṇṇaṃ bhāsatīti avaṇṇavirahitassa aparimāṇavaṇṇasamannāgatassāpi buddhassa bhagavato – ‘‘yaṃ loke jātivuḍḍhesu kattabbaṃ abhivādanādisāmīcikammaṃ ‘sāmaggiraso’ti vuccati, taṃ samaṇassa gotamassa natthi tasmā arasarūpo samaṇo gotamo, nibbhogo, akiriyavādo, ucchedavādo, jegucchī, venayiko, tapassī, apagabbho. Natthi samaṇassa gotamassa uttarimanussadhammo alamariyañāṇadassanaviseso. Takkapariyāhataṃ samaṇo gotamo dhammaṃ deseti, vīmaṃsānucaritaṃ, sayaṃpaṭibhānaṃ. Samaṇo gotamo na sabbaññū, na lokavidū, na anuttaro, na aggapuggalo’’ti. Evaṃ taṃ taṃ akāraṇameva kāraṇanti vatvā tathā tathā avaṇṇaṃ dosaṃ nindaṃ bhāsati.

‘부처님을 비방했다’(Buddhassa avaṇṇaṃ bhāsati)는 것은 흠결이 없고 무한한 덕성(vaṇṇa)을 갖추신 세존 부처님에 대해 다음과 같이 말하는 것이다. “세상에서 나이 많은 어른들에게 행해야 할 절 등의 예우(sāmīcikamma)를 ‘화합의 맛’(sāmaggiraso)이라 하는데, 사문 고따마에게는 그것이 없다. 그러므로 사문 고따마는 맛이 없는 자(arasarūpo)요, 즐거움이 없는 자(nibbhogo)요, 무작론자(akiriyavādo)요, 단멸론자(ucchedavādo)요, 혐오하는 자(jegucchī)요, 파괴하는 자(venayiko)요, 고행자(tapassī)요, 태(胎)를 갖지 못한 자(apagabbho)이다. 사문 고따마에게는 인간의 법을 넘어선 수승한 성자의 지혜와 통찰(alamariyañāṇadassanaviseso)이 없다. 사문 고따마는 사유(takka)로 이끌어내고 조사를 거쳐 스스로 얻은 영감에 따른 법을 설할 뿐이다. 사문 고따마는 일체지자도 아니고, 세상의 모든 것을 아는 자도 아니며, 무상사도 아니고, 가장 뛰어난 분도 아니다.” 이와 같이 터무니없는 비이성적인 것을 이유(kāraṇa)라고 내세우며 그에 따라 비방과 허물과 비난을 말하는 것이다.

Yathā ca buddhassa, evaṃ dhammassāpi taṃ taṃ akāraṇameva kāraṇato vatvā – ‘‘samaṇassa gotamassa dhammo durakkhāto, duppaṭivedito, aniyyāniko, anupasamasaṃvattaniko’’ti tathā tathā avaṇṇaṃ bhāsati.

부처님께 한 것과 마찬가지로 법(Dhamma)에 대해서도 비이성적인 것을 이유로 삼아 “사문 고따마의 법은 잘못 설해졌고, 잘못 깨달아졌으며, (윤회에서) 벗어나게 해주지 못하고, 평온으로 인도하지 못한다”라고 하며 그와 같이 비방한다.

Yathā [Pg.38] ca dhammassa, evaṃ saṅghassāpi yaṃ vā taṃ vā akāraṇameva kāraṇato vatvā – ‘‘micchāpaṭipanno samaṇassa gotamassa sāvakasaṅgho, kuṭilapaṭipanno, paccanīkapaṭipadaṃ ananulomapaṭipadaṃ adhammānulomapaṭipadaṃ paṭipanno’’ti tathā tathā avaṇṇaṃ bhāsati.

법에 대해 비방한 것처럼 승가(Saṅgha)에 대해서도 근거 없는 것을 이유로 삼아 “사문 고따마의 제자 승가는 잘못 수행하고 있으며, 굽게 수행하고, (진리에) 반하는 길을 가며, 적절하지 못한 길을 가고, 법에 어긋나는 길을 간다”라고 하며 그와 같이 비방한다.

Antevāsī panassa – ‘‘amhākaṃ ācariyo aparāmasitabbaṃ parāmasati, anakkamitabbaṃ akkamati, svāyaṃ aggiṃ gilanto viya, hatthena asidhāraṃ parāmasanto viya, muṭṭhinā sineruṃ padāletukāmo viya, kakacadantapantiyaṃ kīḷamāno viya, pabhinnamadaṃ caṇḍahatthiṃ hatthena gaṇhanto viya ca vaṇṇārahasseva ratanattayassa avaṇṇaṃ bhāsamāno anayabyasanaṃ pāpuṇissati. Ācariye kho pana gūthaṃ vā aggiṃ vā kaṇṭakaṃ vā kaṇhasappaṃ vā akkamante, sūlaṃ vā abhirūhante, halāhalaṃ vā visaṃ khādante, khārodakaṃ vā pakkhalante, narakapapātaṃ vā papatante, na antevāsinā taṃ sabbamanukātabbaṃ hoti. Kammassakā hi sattā attano kammānurūpameva gatiṃ gacchanti. Neva pitā puttassa kammena gacchati, na putto pitu kammena, na mātā puttassa, na putto mātuyā, na bhātā bhaginiyā, na bhaginī bhātu, na ācariyo antevāsino, na antevāsī ācariyassa kammena gacchati. Mayhañca ācariyo tiṇṇaṃ ratanānaṃ avaṇṇaṃ bhāsati, mahāsāvajjo kho panāriyūpavādoti. Evaṃ yoniso ummujjitvā ācariyavādaṃ maddamāno sammākāraṇameva kāraṇato apadisanto anekapariyāyena tiṇṇaṃ ratanānaṃ vaṇṇaṃ bhāsitumāraddho, yathā taṃ paṇḍitajātiko kulaputto’’. Tena vuttaṃ – ‘‘suppiyassa pana paribbājakassa antevāsī brahmadatto māṇavo anekapariyāyena buddhassa vaṇṇaṃ bhāsati, dhammassa vaṇṇaṃ bhāsati, saṅghassa vaṇṇaṃ bhāsatī’’ti.

그러나 그의 제자는 이렇게 생각했다. “우리 스승님은 만져서는 안 될 것을 만지고, 넘어서는 안 될 것을 넘고 계신다. 마치 불길을 삼키는 자처럼, 손으로 칼날을 만지는 자처럼, 주먹으로 시네루 산을 부수려 하는 자처럼, 톱날 위에서 노는 자처럼, 발정 난 사나운 코끼리를 맨손으로 잡으려는 자처럼, 찬탄받아 마땅한 삼보(Ratanattaya)를 비방함으로써 멸망과 재앙에 이르게 될 것이다. 스승이 오물이나 불길이나 가시나 독사를 밟거나, 창끝에 올라가거나, 치명적인 독을 먹거나, 거친 물살에 휩쓸리거나, 지옥의 낭떠러지로 떨어질 때, 제자가 그 모든 것을 따라 할 필요는 없다. 중생은 각자 자신의 업을 소유한 자(kammassaka)이며, 자신의 업에 따라 그에 맞는 곳으로 가기 때문이다. 아버지가 아들의 업으로 가는 것이 아니며, 아들이 아버지의 업으로 가는 것도 아니다. 어머니와 아들, 형제와 자매, 스승과 제자 사이도 마찬가지이다. 그런데 나의 스승님은 삼보를 비방하고 계시니, 성자를 비방하는 것은 참으로 큰 허물이다.” 이와 같이 지혜롭게 판단하여 스승의 주장을 억누르고, 올바른 근거를 제시하며 여러 가지 방식으로 삼보의 덕성을 찬탄하기 시작했으니, 이는 마치 지혜로운 가문의 아들이 하는 것과 같았다. 그래서 ‘수삐야 유행자의 제자인 브라흐마다따 청년은 여러 가지 방식으로 부처님의 덕을 찬탄하고, 법의 덕을 찬탄하고, 승가의 덕을 찬탄했다’라고 설해진 것이다.

Tattha vaṇṇanti vaṇṇa-saddo saṇṭhāna-jāti-rūpāyatana-kāraṇa-pamāṇa-guṇa-pasaṃsādīsu dissati. Tattha ‘‘mahantaṃ sapparājavaṇṇaṃ abhinimminitvā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.142) saṇṭhānaṃ vuccati. ‘‘Brāhmaṇova seṭṭho vaṇṇo, hīno añño vaṇṇo’’tiādīsu (ma. ni. 2.402) jāti. ‘‘Paramāya vaṇṇapokkharatāya samannāgato’’tiādīsu (dī. ni. 1.303) rūpāyatanaṃ.

여기서 ‘덕성/색’(vaṇṇa)이라는 단어는 형태(saṇṭhāna), 계급(jāti), 형색(rūpāyatana), 원인(kāraṇa), 수량(pamāṇa), 덕성(guṇa), 찬탄(pasaṃsā) 등의 의미로 나타난다. 그중 ‘거대한 용왕의 형체(vaṇṇa)를 만들어내어’(상응부 1.142) 등에서는 형태를 의미한다. ‘브라만 계급(vaṇṇa)만이 최고이며, 다른 계급은 비천하다’(중부 2.402) 등에서는 계급을 의미한다. ‘더할 나위 없는 아름다운 용모(vaṇṇa)를 갖추었다’(장부 1.303) 등에서는 형색을 의미한다.

‘‘Na [Pg.39] harāmi na bhañjāmi, ārā siṅghāmi vārijaṃ;

Atha kena nu vaṇṇena, gandhatthenoti vuccatī’’ti. (saṃ. ni. 1.234) –

“나는 가져가지도 않고 꺾지도 않으며, 멀리서 연꽃 향기만을 맡을 뿐입니다. 그런데 어찌하여 '향기 도둑'이라 불리는 것입니까?”

Ādīsu kāraṇaṃ. ‘‘Tayo pattassa vaṇṇā’’tiādīsu (pārā. 602) pamāṇaṃ. ‘‘Kadā saññūḷhā pana, te gahapati, ime samaṇassa gotamassa vaṇṇā’’tiādīsu (ma. ni. 2.77) guṇo. ‘‘Vaṇṇārahassa vaṇṇaṃ bhāsatī’’tiādīsu (a. ni. 2.135) pasaṃsā. Idha guṇopi pasaṃsāpi. Ayaṃ kira taṃ taṃ bhūtameva kāraṇaṃ apadisanto anekapariyāyena ratanattayassa guṇūpasañhitaṃ pasaṃsaṃ abhāsi. Tattha – ‘‘itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho’’tiādinā (pārā. 1) nayena, ‘‘ye bhikkhave, buddhe pasannā agge te pasannā’’tiādinā ‘‘ekapuggalo, bhikkhave, loke uppajjamāno uppajjati…pe… asamo asamasamo’’tiādinā (a. ni. 1.174) ca nayena buddhassa vaṇṇo veditabbo. ‘‘Svākkhāto bhagavatā dhammo’’ti (dī. ni. 2.159) ca ‘‘ālayasamugghāto vaṭṭupacchedo’’ti (iti. 90, a. ni. 4.34) ca, ‘‘ye bhikkhave, ariye aṭṭhaṅgike magge pasannā, agge te pasannā’’ti ca evamādīhi nayehi dhammassa vaṇṇo veditabbo. ‘‘Suppaṭipanno bhagavato sāvakasaṅgho’’ti (dī. ni. 2.159) ca, ‘‘ye, bhikkhave, saṅghe pasannā, agge te pasannā’’ti (a. ni. 4.34) ca evamādīhi pana nayehi saṅghassa vaṇṇo veditabbo. Pahontena pana dhammakathikena pañcanikāye navaṅgaṃ satthusāsanaṃ caturāsītidhammakkhandhasahassāni ogāhitvā buddhādīnaṃ vaṇṇo pakāsetabbo. Imasmiñhi ṭhāne buddhādīnaṃ guṇe pakāsento atitthena pakkhando dhammakathikoti na sakkā vattuṃ. Īdisesu hi ṭhānesu dhammakathikassa thāmo veditabbo. Brahmadatto pana māṇavo anussavādimattasambandhitena attano thāmena ratanattayassa vaṇṇaṃ bhāsati.

위 구절 등에서 '완나(vaṇṇa)'는 원인(kāraṇa)을 의미한다. ‘바루에는 세 가지 종류(vaṇṇā)가 있다’ 등에서는 치수(pamāṇa)를 의미한다. ‘거사여, 언제 그대는 사문 고타마의 이러한 덕성(vaṇṇā)을 찬탄하였는가?’ 등에서는 덕성(guṇo)을 의미한다. ‘찬탄받을 만한 분의 찬탄(vaṇṇaṃ)을 말한다’ 등에서는 찬탄(pasaṃsā)을 의미한다. 여기서는 덕성과 찬탄 둘 다를 의미한다. 전해오는 바에 의하면, 이 브라마닷타 학도는 사실에 입각한 여러 가지 이유를 들어 다양한 방법으로 삼보의 덕성과 관련된 찬탄을 말하였다. 거기에서 부처님의 덕성은 ‘그분 세존께서는 이러한 이유로 아라한이시며...’라는 방식과, ‘비구들이여, 부처님께 청정한 믿음을 가진 자들은 으뜸가는 것에 믿음을 가진 자들이다’라는 방식, 그리고 ‘비구들이여, 세상에 한 사람이 출현하시니... 비길 데 없고 비길 자가 없는 분이시다’라는 방식 등으로 알아야 한다. 법의 덕성은 ‘세존에 의해 법은 잘 설해졌고...’와 ‘갈애를 뿌리 뽑고 윤회를 끊는 것’, 그리고 ‘비구들이여, 고귀한 여덟 가지 성스러운 도에 청정한 믿음을 가진 자들은 으뜸가는 것에 믿음을 가진 자들이다’라는 방식 등으로 알아야 한다. 승가의 덕성은 ‘세존의 제자 승가는 잘 도를 닦고...’와 ‘비구들이여, 승가에 청정한 믿음을 가진 자들은 으뜸가는 것에 믿음을 가진 자들이다’라는 방식 등으로 알아야 한다. 유능한 법사는 오니카야, 구분교(九分敎), 팔만사천 법온(法蘊)을 깊이 탐구하여 부처님 등의 덕성을 밝혀야 한다. 이 대목에서 삼보의 덕성을 밝히는 법사는 정당한 길(tittha)을 벗어나 함부로 뛰어든 법사라고 말할 수 없다. 참으로 이러한 경우에 법사의 역량이 드러나는 법이다. 그러나 브라마닷타 학도는 단지 전해 들은 지식 등에 근거한 자신의 능력으로 삼보의 덕성을 말하고 있다.

Itiha te ubho ācariyantevāsīti evaṃ te dve ācariyantevāsikā. Aññamaññassāti añño aññassa. Ujuvipaccanīkavādāti īsakampi apariharitvā ujumeva vividhapaccanīkavādā, anekavāraṃ viruddhavādā eva hutvāti attho. Ācariyena hi ratanattayassa avaṇṇe bhāsite antevāsī vaṇṇaṃ bhāsati, puna itaro avaṇṇaṃ, itaro vaṇṇanti evaṃ ācariyo sāraphalake visarukkhaāṇiṃ ākoṭayamāno viya [Pg.40] punappunaṃ ratanattayassa avaṇṇaṃ bhāsati. Antevāsī pana suvaṇṇarajatamaṇimayāya āṇiyā taṃ āṇiṃ paṭibāhayamāno viya punappunaṃ ratanattayassa vaṇṇaṃ bhāsati. Tena vuttaṃ – ‘‘ujuvipaccanīkavādā’’ti.

‘이와 같이 그들 스승과 제자 두 사람은’이란 그 두 명의 스승과 제자를 말한다. ‘서로에 대하여’란 서로 간에(스승은 제자에 대해, 제자는 스승에 대해)라는 뜻이다. ‘정반대의 주장을 하며 따라왔다’라는 것은 조금도 피하지 않고 곧바로 여러 가지 상반된 주장을 하며, 여러 차례 대립되는 견해를 가졌다는 의미이다. 즉 스승이 삼보의 허물을 말하면 제자는 찬탄을 말하고, 다시 스승이 허물을 말하면 제자는 찬탄을 말하는 식이다. 마치 스승은 단단한 판자에 독나무 쐐기를 박으려 하고, 제자는 금·은·보석으로 만든 쐐기로 그 쐐기를 밀어내듯 거듭해서 삼보의 허물과 찬탄을 번갈아 말한 것이다. 그래서 ‘정반대의 주장을 하며 따라왔다’라고 설해진 것이다.

Bhagavantaṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandhā honti bhikkhusaṅghañcāti bhagavantañca bhikkhusaṅghañca pacchato pacchato dassanaṃ avijahantā iriyāpathānubandhanena anubandhā honti, sīsānulokino hutvā anugatā hontīti attho.

‘세존과 비구 승가의 뒤를 바짝 따라왔다’는 것은 세존과 비구 승가의 뒤에서 시선을 떼지 않은 채 그분들의 움직임을 따라 계속 뒤를 쫓아왔으며, 머리를 들어 우러러보며 뒤따랐다는 의미이다.

Kasmā pana bhagavā taṃ addhānaṃ paṭipanno? Kasmā ca suppiyo anubandho? Kasmā ca so ratanattayassa avaṇṇaṃ bhāsatīti? Bhagavā tāva tasmiṃ kāle rājagahaparivattakesu aṭṭhārasasu mahāvihāresu aññatarasmiṃ vasitvā pātova sarīrappaṭijagganaṃ katvā bhikkhācāravelāyaṃ bhikkhusaṅghaparivuto rājagahe piṇḍāya carati. So taṃ divasaṃ bhikkhusaṅghassa sulabhapiṇḍapātaṃ katvā pacchābhattaṃ piṇḍapātapaṭikkanto bhikkhusaṅghaṃ pattacīvaraṃ gāhāpetvā – ‘‘nāḷandaṃ gamissāmī’’ti, rājagahato nikkhamitvā taṃ addhānaṃ paṭipanno. Suppiyopi kho tasmiṃ kāle rājagahaparivattake aññatarasmiṃ paribbājakārāme vasitvā paribbājakaparivuto rājagahe bhikkhāya carati. Sopi taṃ divasaṃ paribbājakaparisāya sulabhabhikkhaṃ katvā bhuttapātarāso paribbājake paribbājakaparikkhāraṃ gāhāpetvā – nāḷandaṃ gamissāmicceva bhagavato taṃ maggaṃ paṭipannabhāvaṃ ajānantova anubandho. Sace pana jāneyya nānubandheyya. So ajānitvāva gacchanto gīvaṃ ukkhipitvā olokayamāno bhagavantaṃ addasa buddhasiriyā sobhamānaṃ rattakambalaparikkhittamiva jaṅgamakanakagirisikharaṃ.

그런데 왜 세존께서는 그 먼 길에 오르셨는가? 왜 수피야는 뒤따라왔는가? 왜 그는 삼보의 허물을 말했는가? 우선 세존께서는 당시 라자가하 주변의 18개 대사원 중 한 곳에 머무시다가, 아침 일찍 몸을 단정히 하시고 탁발할 시간이 되자 비구 승가에 둘러싸여 라자가하로 탁발을 나가셨다. 그날 비구 승가가 공양을 쉽게 얻도록 배려하신 뒤, 식사를 마치고 탁발에서 돌아와 비구들에게 발우와 가사를 챙기게 하시고는 ‘나란다로 가리라’고 마음먹고 라자가하를 떠나 그 길에 오르신 것이다. 수피야 유행자 역시 당시 라자가하 주변의 한 유행자 거처에 머물며 제자들과 함께 라자가하로 탁발을 나갔다. 그 역시 그날 유행자 무리가 공양을 쉽게 얻게 한 뒤 아침 식사를 마치고, 제자들에게 유행자의 도구들을 챙기게 하여 나란다로 가려고 길을 나섰는데, 세존께서 그 길을 가고 계신 줄은 전혀 모른 채 뒤따르게 된 것이다. 만약 알았다면 뒤따르지 않았을 것이다. 그는 알지 못한 채 가다가 고개를 들어 앞을 보게 되었고, 부처님의 영광으로 빛나며 마치 붉은 담요를 두른 듯한 움직이는 황금 산봉우리와도 같은 세존의 모습을 보게 되었다.

Tasmiṃ kira samaye dasabalassa sarīrato nikkhamitvā chabbaṇṇarasmiyo samantā asītihatthappamāṇe padese ādhāvanti vidhāvanti ratanāveḷaratanadāmaratanacuṇṇavippakiṇṇaṃ viya, pasāritaratanacittakañcanapaṭamiva, rattasuvaṇṇarasanisiñcamānamiva, ukkāsatanipātasamākulamiva, nirantaravippakiṇṇakaṇikārapupphamiva vāyuvegakkhittacīnapiṭṭhacuṇṇamiva, indadhanuvijjulatātārāgaṇappabhāvisaravipphuritaviccharitamiva ca taṃ vanantaraṃ hoti.

전해오는 바에 의하면, 그때 십력존(十力尊)의 몸에서 육색 광명이 뿜어져 나와 사방 80암바(약 40미터)의 공간을 가득 채우며 이리저리 뻗어 나갔다. 그 숲 사이의 공간은 마치 보석 관과 보석 목걸이, 보석 가루를 흩뿌려 놓은 듯하고, 펼쳐 놓은 보석 장식 황금 옷감과 같으며, 붉은 황금물을 부어 놓은 듯하고, 유성이 쏟아져 내리는 듯하며, 빽빽하게 흩뿌려진 카니카라 꽃 같기도 하고, 바람에 날리는 고운 가루 같기도 했다. 또한 무지개와 번개, 별무리들의 빛이 어우러져 찬란하게 번뜩이며 사방으로 퍼져 나가는 것처럼 보였다.

Asīti [Pg.41] anubyañjanānurañjitañca pana bhagavato sarīraṃ vikasitakamaluppalamiva, saraṃ sabbapāliphullamiva pāricchattakaṃ, tārāmarīcivikasitamiva, gaganatalaṃ siriyā avahasantamiva, byāmappabhāparikkhepavilāsinī cassa dvattiṃsavaralakkhaṇamālā ganthetvā ṭhapitadvattiṃsacandamālāya dvattiṃsasūriyamālāya paṭipāṭiyā ṭhapitadvattiṃsacakkavattidvattiṃsasakkadevarājadvattiṃsamahābrahmānaṃ siriṃ siriyā abhibhavantimiva. Tañca pana bhagavantaṃ parivāretvā ṭhitā bhikkhū sabbeva appicchā santuṭṭhā pavivittā asaṃsaṭṭhā codakā pāpagarahino vattāro vacanakkhamā sīlasampannā samādhipaññāvimuttivimuttiññāṇadassanasampannā. Tesaṃ majjhe bhagavā rattakambalapākāraparikkhitto viya kañcanathambho, rattapadumasaṇḍamajjhagatā viya suvaṇṇanāvā, pavāḷavedikāparikkhitto viya aggikkhandho, tārāgaṇaparivārito viya puṇṇacando migapakkhīnampi cakkhūni pīṇayati, pageva devamanussānaṃ. Tasmiñca pana divase yebhuyyena asītimahātherā meghavaṇṇaṃ paṃsukūlaṃ ekaṃsaṃ karitvā kattaradaṇḍaṃ ādāya suvammavammitā viya gandhahatthino vigatadosā vantadosā bhinnakilesā vijaṭitajaṭā chinnabandhanā bhagavantaṃ parivārayiṃsu. So sayaṃ vītarāgo vītarāgehi, sayaṃ vītadoso vītadosehi, sayaṃ vītamoho vītamohehi, sayaṃ vītataṇho vītataṇhehi, sayaṃ nikkileso nikkilesehi, sayaṃ buddho anubuddhehi parivārito; pattaparivāritaṃ viya kesaraṃ, kesaraparivāritā viya kaṇṇikā, aṭṭhanāgasahassaparivārito viya chaddanto nāgarājā, navutihaṃsasahassaparivārito viya dhataraṭṭho haṃsarājā, senaṅgaparivārito viya cakkavattirājā, devagaṇaparivārito viya sakko devarājā, brahmagaṇaparivārito viya hārito mahābrahmā, aparimitakālasañcitapuññabalanibbattāya acinteyyāya anopamāya buddhalīlāya cando viya gaganatalaṃ taṃ maggaṃ paṭipanno hoti.

또한, 80가지 부수적인 특징(종호)으로 찬란하게 빛나는 세존의 신체는 만개한 연꽃과 청련화가 핀 호수와 같고, 온 산방에 꽃이 활짝 핀 파리차타카 나무와 같으며, 별빛으로 점철된 밤하늘과도 같아 그 아름다움으로 세상을 압도하는 듯합니다. 한 팔 너비의 광명에 둘러싸여 우아하게 빛나는 그분의 32가지 대인상의 화관은, 마치 정교하게 배치된 32개의 달이나 해의 행렬 같으며, 32명의 전륜성왕이나 제석천, 대범천들의 영광을 그 고귀한 위광으로 능가하는 듯합니다. 또한 그 세존을 에워싸고 서 있는 비구들은 모두 욕심이 적고 만족할 줄 알며, 홀로 은둔하여 세속과 섞이지 않고, 잘못을 지적해 주며 악행을 꾸짖고, 유익한 조언을 하며 타인의 충고를 잘 받아들이고, 계율과 삼매와 지혜와 해탈과 해탈지견을 원만히 갖춘 이들이었습니다. 그들 가운데 계신 세존은 붉은 모포 담장에 둘러싸인 황금 기둥 같고, 붉은 연꽃 무리 속에 있는 황금 배 같으며, 산호 난간에 둘러싸인 불덩이 같고, 별 무리에 둘러싸인 보름달 같아서 짐승과 새들의 눈마저 즐겁게 하시니, 인간과 천신들이야 말할 것도 없습니다. 그날 대부분의 80대 장로들은 구름 빛깔의 분소의를 한쪽 어깨에 걸치고 지팡이를 든 채, 잘 무장된 전사나 향상(gandhahatthi)처럼 번뇌를 없애고 결박을 끊어낸 아라한이 되어 세존을 호위했습니다. 스스로 탐욕과 성냄과 어리석음과 갈애를 벗어나고 모든 번뇌를 끊어낸 부처님께서, 마찬가지로 번뇌를 벗어난 아라한들에 둘러싸여, 꽃잎에 둘러싸인 꽃술처럼, 혹은 꽃술에 둘러싸인 연꽃 꼬투리처럼, 8천 마리 코끼리에 둘러싸인 차단타 코끼리 왕처럼, 9만 마리 황금 거위의 호위를 받는 다타랏타 거위 왕처럼, 사군(四軍)에 둘러싸인 전륜성왕처럼, 천신들에 둘러싸인 제석천처럼, 범천들에게 옹위받는 대범천처럼, 헤아릴 수 없는 세월 동안 쌓아온 복덕의 힘으로 이루어진 생각할 수 없고 비할 바 없는 부처님의 위신력으로 마치 달이 밤하늘을 운행하듯 그 길을 가셨습니다.

Athevaṃ bhagavantaṃ anopamāya buddhalīlāya gacchantaṃ bhikkhū ca okkhittacakkhū santindriye santamānase uparinabhe ṭhitaṃ puṇṇacandaṃ viya bhagavantaṃyeva namassamāne disvāva paribbājako attano parisaṃ avalokesi. Sā hoti kājadaṇḍake olambetvā gahitoluggaviluggapiṭṭhakatidaṇḍamorapiñchamattikāpattapasibbakakuṇḍikādianekaparikkhārabhārabharitā[Pg.42]. ‘‘Asukassa hatthā sobhaṇā, asukassa pādā’’ti evamādiniratthakavacanā mukharā vikiṇṇavācā adassanīyā apāsādikā. Tassa taṃ disvā vippaṭisāro udapādi.

이와 같이 비할 데 없는 부처님의 위신력으로 유행하시는 세존과, 시선을 아래로 두고 감각 기관과 마음을 평온히 한 채 하늘에 뜬 보름달 같은 세존을 경배하며 따르는 비구들을 보고서, 유행자 수삐야는 자신의 무리를 돌아보았습니다. 그의 무리는 어깨 지팡이에 낡고 부서진 침상과 의자, 공작 깃털, 흙 발우, 가방, 물병 등 온갖 잡다한 수행 도구들을 매달아 짊어진 채 지치고 남루한 모습이었습니다. 게다가 그들은 "누구의 손이 예쁘네, 누구의 발이 어떠네" 하는 등 무익한 말들을 지껄이며 시끄럽고 보기 흉하여 사람들에게 신뢰감을 주지 못했습니다. 수삐야는 그 광경을 보고 자괴감과 뉘우침이 일어났습니다.

Idāni tena bhagavato vaṇṇo vattabbo bhaveyya. Yasmā panesa lābhasakkārahāniyā ceva pakkhahāniyā ca niccampi bhagavantaṃ usūyati. Aññatitthiyānañhi yāva buddho loke nuppajjati, tāvadeva lābhasakkārā nibbattanti, buddhuppādato pana paṭṭhāya parihīnalābhasakkārā honti, sūriyuggamane khajjopanakā viya nissirīkataṃ āpajjanti. Upatissakolitānañca sañjayassa santike pabbajitakāleyeva paribbājakā mahāparisā ahesuṃ, tesu pana pakkantesu sāpi tesaṃ parisā bhinnā. Iti imehi dvīhi kāraṇehi ayaṃ paribbājako yasmā niccampi bhagavantaṃ usūyati, tasmā taṃ usūyavisuggāraṃ uggiranto ratanattayassa avaṇṇameva bhāsatīti veditabbo.

이때 그는 당연히 부처님의 덕을 찬탄해야 마땅했으나, 이 유행자는 이득과 명성이 줄어들고 추종자들이 떠나가는 것 때문에 항상 부처님을 시기하고 있었습니다. 태양이 뜨면 반딧불이가 빛을 잃듯이, 부처님이 세상에 출현하시기 전까지만 외도들에게 이득과 공양이 생겨났을 뿐, 부처님이 출현하신 뒤로는 그들의 명성이 사라졌기 때문입니다. 또한 사리뿟따와 목갈라나(우빠띳사와 꼴리따)가 산자야를 떠나 출가했을 때처럼 그의 큰 무리도 갈라져 버렸습니다. 이러한 두 가지 이유로 이 유행자는 부처님을 늘 시기하였고, 그 시기심이라는 독을 내뱉으며 삼보에 대한 비방만을 일삼았던 것으로 이해해야 합니다.

2. Atha kho bhagavā ambalaṭṭhikāyaṃ rājāgārake ekarattivāsaṃ upagacchi saddhiṃ bhikkhusaṅghenāti bhagavā tāya buddhalīlāya gacchamāno anupubbena ambalaṭṭhikādvāraṃ pāpuṇitvā sūriyaṃ oloketvā – ‘‘akālo dāni gantuṃ, atthasamīpaṃ gato sūriyo’’ti ambalaṭṭhikāyaṃ rājāgārake ekarattivāsaṃ upagacchi.

2. 그 후 세존께서는 그러한 부처님의 위엄 있는 모습으로 가시다가 차례로 암발랏띠카의 입구에 도달하셨습니다. 세존께서는 해를 보시고 "지금 더 가기에는 때가 늦었고 해가 지려 하는구나"라고 생각하시어, 비구 승가와 함께 암발랏띠카 정원 안에 있는 왕의 휴식처(라자가라까)에서 하룻밤 머물기로 하셨습니다.

Tattha ambalaṭṭhikāti rañño uyyānaṃ. Tassa kira dvārasamīpe taruṇaambarukkho atthi, taṃ ‘‘ambalaṭṭhikā’’ti vadanti. Tassa avidūre bhavattā uyyānampi ambalaṭṭhikā tveva saṅkhyaṃ gataṃ. Taṃ chāyūdakasampannaṃ pākāraparikkhittaṃ suyojitadvāraṃ mañjusā viya suguttaṃ. Tattha rañño kīḷanatthaṃ paṭibhānacittavicittaṃ agāraṃ akaṃsu. Taṃ ‘‘rājāgāraka’’nti vuccati.

여기서 '암발랏띠카'란 왕의 정원을 말합니다. 그 정원 문 근처에 어린 망고 나무가 있어 그렇게 불렸습니다. 그 정원은 그늘과 물이 풍부하고 담장으로 둘러싸여 있으며 문이 잘 달려 있어 마치 보석함처럼 안전하고 안락했습니다. 그곳에는 왕이 즐겁게 휴식할 수 있도록 정교하고 아름다운 벽화로 장식된 집이 있었는데, 이를 '라자가라까(왕의 휴식처)'라고 부릅니다.

Suppiyopi khoti suppiyopi tasmiṃ ṭhāne sūriyaṃ oloketvā – ‘‘akālo dāni gantuṃ, bahū khuddakamahallakā paribbājakā, bahuparissayo ca ayaṃ maggo corehipi vāḷayakkhehipi vāḷamigehipi. Ayaṃ kho pana samaṇo gotamo uyyānaṃ paviṭṭho, samaṇassa ca gotamassa vasanaṭṭhāne [Pg.43] devatā ārakkhaṃ gaṇhanti, handāhampi idha ekarattivāsaṃ upagantvā sveva gamissāmī’’ti tadevuyyānaṃ pāvisi. Tato bhikkhusaṅgho bhagavato vattaṃ dassetvā attano attano vasanaṭṭhānaṃ sallakkhesi. Paribbājakopi uyyānassa ekapasse paribbājakaparikkhāre otāretvā vāsaṃ upagacchi saddhiṃ attano parisāya. Pāḷiyamārūḷhavaseneva pana – ‘‘saddhiṃ attano antevāsinā brahmadattena māṇavenā’’ti vuttaṃ.

수삐야 역시 그곳에서 해를 보고는 "지금 더 가기에는 늦었다. 나이 어린 유행자들도 많고 이 길은 도적이나 야차, 맹수들이 많아 위험하다. 그런데 사문 고따마가 정원에 들어갔으니, 그가 머무는 곳은 천신들이 수호할 것이다. 그러니 나도 여기서 하룻밤 묵고 내일 떠나자"라고 생각하며 정원으로 들어갔습니다. 그 후 비구 승가는 세존께 시봉의 예를 올린 뒤 각자 머물 곳을 정했습니다. 유행자 수삐야도 정원 한쪽 구석에 짐을 풀고 자신의 무리와 함께 머물렀습니다. 다만 경전에서는 문맥상의 이유로 "그의 제자인 브라흐마다따 청년과 함께"라고만 언급된 것입니다.

Evaṃ vāsaṃ upagato pana so paribbājako rattibhāge dasabalaṃ olokesi. Tasmiñca samaye samantā vippakiṇṇatārakā viya padīpā jalanti, majjhe bhagavā nisinno hoti, bhikkhusaṅgho ca bhagavantaṃ parivāretvā. Tattha ekabhikkhussapi hatthakukkuccaṃ vā pādakukkuccaṃ vā ukkāsitasaddo vā khipitasaddo vā natthi. Sā hi parisā attano ca sikkhitasikkhatāya satthari ca gāravenāti dvīhi kāraṇehi nivāte padīpasikhā viya niccalā sannisinnāva ahosi. Paribbājako taṃ vibhūtiṃ disvā attano parisaṃ olokesi. Tattha keci hatthaṃ khipanti, keci pādaṃ, keci vippalapanti, keci nillālitajivhā paggharitakheḷā, dante khādantā kākacchamānā gharugharupassāsino sayanti. So ratanattayassa guṇavaṇṇe vattabbepi issāvasena puna avaṇṇameva ārabhi. Brahmadatto pana vuttanayeneva vaṇṇaṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘tatrāpi sudaṃ suppiyo paribbājako’’ti sabbaṃ vattabbaṃ. Tattha tatrāpīti tasmimpi, ambalaṭṭhikāyaṃ uyyāneti attho.

이와 같이 거처에 든 그 유행자는 밤중에 십력자 부처님을 바라보았다. 그때 사방에서 흩어진 별들처럼 등불들이 빛나고 있었고, 그 가운데 세존께서 앉아 계셨으며 비구 승가가 세존을 둘러싸고 앉아 있었다. 거기에는 단 한 명의 비구에게서도 손장난이나 발장난, 헛기침 소리나 재채기 소리조차 없었다. 참으로 그 대중은 스스로 잘 훈련되었고 스승에 대한 존경심을 가졌다는 이 두 가지 이유로 인해, 바람 없는 곳의 등불 불꽃처럼 미동도 없이 잘 앉아 있었던 것이다. 유행자는 그 장엄함을 보고 자신의 무리를 돌아보았다. 거기서 어떤 이들은 손을 내젓고, 어떤 이들은 발을 내젓고, 어떤 이들은 헛소리를 하며, 어떤 이들은 혀를 내밀고 침을 흘리거나, 이를 갈고 코를 골며 씩씩거리는 숨소리를 내며 잠들어 있었다. 그는 삼보의 공덕을 찬탄해야 마땅함에도 불구하고 시기심 때문에 다시 비방만을 시작했다. 그러나 브라흐마닷따는 앞서 언급한 방식대로 찬탄하였다. 그리하여 '거기서도 수삐야 유행자는'이라는 등의 모든 내용을 기술해야 한다. 여기서 '거기서도(tatrāpi)'란 '그 암발랏띠까 공원에서도'라는 뜻이다.

3. Sambahulānanti bahukānaṃ. Tattha vinayapariyāyena tayo janā ‘‘sambahulā’’ti vuccanti. Tato paraṃ saṅgho. Suttantapariyāyena pana tayo tayova tato paṭṭhāya sambahulā. Idha suttantapariyāyena ‘‘sambahulā’’ti veditabbā. Maṇḍalamāḷeti katthaci dve kaṇṇikā gahetvā haṃsavaṭṭakacchannena katā kūṭāgārasālāpi ‘‘maṇḍalamāḷo’’ti vuccati, katthaci ekaṃ kaṇṇikaṃ gahetvā thambhapantiṃ parikkhipitvā katā upaṭṭhānasālāpi ‘‘maṇḍalamāḷo’’ti vuccati. Idha pana nisīdanasālā ‘‘maṇḍalamāḷo’’ti veditabbo. Sannisinnānanti nisajjanavasena. Sannipatitānanti samodhānavasena. Ayaṃ saṅkhiyadhammoti saṅkhiyā vuccati kathā[Pg.44], kathādhammoti attho. Udapādīti uppanno. Katamo pana soti? Acchariyaṃ āvusoti evamādi. Tattha andhassa pabbatārohaṇaṃ viya niccaṃ na hotīti acchariyaṃ. Ayaṃ tāva saddanayo. Ayaṃ pana aṭṭhakathānayo – accharāyogganti acchariyaṃ. Accharaṃ paharituṃ yuttanti attho. Abhūtapubbaṃ bhūtanti abbhutaṃ. Ubhayaṃ petaṃ vimhayassevādhivacanaṃ. Yāvañcidanti yāva ca idaṃ tena suppaṭividitatāya appameyyattaṃ dasseti.

3. '삼바훌라(Sambahulānaṃ)'는 '많은 수'를 의미한다. 거기서 율장의 방식으로는 세 명의 수행자를 '삼바훌라'라 부르고, 그보다 많으면 '승가'라 한다. 그러나 경장의 방식으로는 세 명까지는 '세 명'이라 하고, 그 이상부터 '삼바훌라'라 한다. 여기서는 경장의 방식에 따라 '삼바훌라'로 이해해야 한다. '만달라말라(Maṇḍalamāḷa)'는 어떤 곳에서는 두 개의 상량보를 얹어 거위 깃털 모양의 지붕으로 만든 첨탑형 강당을 말하기도 하고, 어떤 곳에서는 하나의 상량보를 세우고 기둥 열을 둘러 만든 접견실을 말하기도 한다. 그러나 여기서는 '앉아 있는 강당'으로 이해해야 한다. '산니신나낭(Sannisinnānaṃ)'은 앉아 있는 상태를, '산니빠띠따낭(Sannipatitānaṃ)'은 모여 있는 상태를 의미한다. '이 토론 주제(ayaṃ saṅkhiyadhammo)'에서 '상키야'는 이야기(kathā)를 뜻하므로, 이야기의 주제라는 의미이다. '우다빠디(Udapādi)'는 발생했다는 뜻이다. 그렇다면 그것은 무엇인가? 그것은 '벗들이여, 경이롭도다' 등으로 시작되는 말이다. 거기서 '경이롭다(acchariya)'는 것은 맹인이 산에 오르는 것이 늘 있는 일이 아니듯 드문 일을 뜻한다. 이것은 우선 문법적인 설명이다. 주석서의 설명에 따르면 '손가락을 튕길 만한 것'이 '경이로운 것(acchariya)'이다. 즉 손가락을 튕겨 찬탄할 만큼 놀랍다는 뜻이다. '미증유(abbhuta)'는 이전에 없었던 일이 일어난 것을 말한다. 이 두 단어는 모두 놀라운 일에 대한 동의어이다. '야완치당(yāvañcidaṃ)'은 '야와 차 이당(yāva ca idaṃ)'이며, 그것에 의해 (부처님의) 통찰이 헤아릴 수 없음을 보여준다.

Tena bhagavatā jānatā…pe… suppaṭividitāti etthāyaṃ saṅkhepattho. Yo so bhagavā samatiṃsa pāramiyo pūretvā sabbakilese bhañjitvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho, tena bhagavatā tesaṃ tesaṃ sattānaṃ āsayānusayaṃ jānatā, hatthatale ṭhapitaṃ āmalakaṃ viya sabbañeyyadhammaṃ passatā.

'그 세존께서는 아시며…(중략)… 잘 통찰하셨다'는 이 대목의 요약된 의미는 다음과 같다. 서른 가지 바라밀을 성취하고 모든 번뇌를 부수어 위없는 정등각을 성취하신 그 세존께서는, 중생들의 성향과 잠재성향을 아시는 분이며, 손바닥 위에 놓인 아말라까 열매를 보듯 모든 알 수 있는 법을 보시는 분이라는 뜻이다.

Api ca pubbenivāsādīhi jānatā, dibbena cakkhunā passatā. Tīhi vijjāhi chahi vā pana abhiññāhi jānatā, sabbattha appaṭihatena samantacakkhunā passatā. Sabbadhammajānanasamatthāya vā paññāya jānatā, sabbasattānaṃ cakkhuvisayātītāni tirokuṭṭādigatānipi rūpāni ativisuddhena maṃsacakkhunā passatā. Attahitasādhikāya vā samādhipadaṭṭhānāya paṭivedhapaññāya jānatā, parahitasādhikāya karuṇāpadaṭṭhānāya desanāpaññāya passatā.

또한 숙명통 등으로 아시고 천안통으로 보시는 분이며, 삼명이나 혹은 육신통으로 아시는 분이며, 모든 곳에 막힘없는 보편적인 눈(삼만따짝쿠)으로 보시는 분이다. 혹은 모든 법을 아는 데 능숙한 지혜로 아시는 분이며, 모든 중생의 눈의 영역을 벗어난 것이나 벽 너머에 있는 형색들조차도 지극히 청정한 육안으로 보시는 분이다. 혹은 자신의 이익을 성취하는 삼매를 근거로 한 통찰지로 아시는 분이며, 타인의 이익을 성취하는 자비를 근거로 한 설법의 지혜로 보시는 분이다.

Arīnaṃ hatattā paccayādīnañca arahattā arahatā. Sammā sāmañca sabbadhammānaṃ buddhattā sammāsambuddhena antarāyikadhamme vā jānatā, niyyānikadhamme passatā, kilesārīnaṃ hatattā arahatā. Sammā sāmañca sabbadhammānaṃ buddhattā sammāsambuddhenāti. Evaṃ catūvesārajjavasena catūhākārehi thomitena sattānaṃ nānādhimuttikatā nānajjhāsayatā suppaṭividitā yāva ca suṭṭhu paṭividitā.

번뇌라는 적을 죽였기에, 그리고 공양 등을 받을 가치가 있기에 '아라한'이시다. 바르게 스스로 모든 법을 깨달았기에 '정등각자'이시다. 혹은 장애가 되는 법을 아시고 벗어남의 법을 보시는 분이며, 번뇌의 적을 죽였기에 '아라한'이시며, 바르게 스스로 모든 법을 깨달았기에 '정등각자'이신 분이다. 이와 같이 네 가지 두려움 없음을 통해 네 가지 방식으로 찬탄받으시는 그 세존께서는 중생들의 다양한 확신과 다양한 의도를 잘 통찰하셨으며, 아주 훌륭하게 통찰하셨다.

Idānissa suppaṭividitabhāvaṃ dassetuṃ ayañhītiādimāha. Idaṃ vuttaṃ hoti yā ca ayaṃ bhagavatā ‘‘dhātuso, bhikkhave, sattā saṃsandanti samenti, hīnādhimuttikā hīnādhimuttikehi saddhiṃ saṃsandanti samenti, kalyāṇādhimuttikā kalyāṇādhimuttikehi saddhiṃ saṃsandanti samenti. Atītampi kho, bhikkhave, addhānaṃ dhātusova sattā saṃsandiṃsu samiṃsu, hīnādhimuttikā [Pg.45] hīnādhimuttikehi…pe… kalyāṇādhimuttikā kalyāṇādhimuttikehi saddhiṃ saṃsandiṃsu samiṃsu, anāgatampi kho, bhikkhave, addhānaṃ…pe… saṃsandissanti samessanti, etarahipi kho, bhikkhave, paccuppannaṃ addhānaṃ dhātusova sattā saṃsandanti samenti, hīnādhimuttikā hīnādhimuttikehi…pe… kalyāṇādhimuttikā kalyāṇādhimuttikehi saddhiṃ saṃsandanti samentī’’ti evaṃ sattānaṃ nānādhimuttikatā, nānajjhāsayatā, nānādiṭṭhikatā, nānākhantitā, nānārucitā, nāḷiyā minantena viya tulāya tulayantena viya ca nānādhimuttikatāñāṇena sabbaññutaññāṇena viditā, sā yāva suppaṭividitā. Dvepi nāma sattā ekajjhāsayā dullabhā lokasmiṃ. Ekasmiṃ gantukāme eko ṭhātukāmo hoti, ekasmiṃ pivitukāme eko bhuñjitukāmo. Imesu cāpi dvīsu ācariyantevāsīsu ayañhi ‘‘suppiyo paribbājako…pe… bhagavantaṃ piṭṭhito piṭṭhito anubandhā honti bhikkhusaṅghañcā’’ti. Tattha itihameti itiha ime, evaṃ imeti attho. Sesaṃ vuttanayameva.

이제 그분의 통찰하심을 보여주기 위해 '그분은 참으로(ayañhi)' 등으로 시작하는 문장을 말씀하셨다. 그 의미는 다음과 같다. 세존께서 '비구들이여, 중생들은 요소(성향)에 따라 서로 어울리고 모인다. 저열한 확신을 가진 자들은 저열한 확신을 가진 자들과 함께 어울리고 모이며, 훌륭한 확신을 가진 자들은 훌륭한 확신을 가진 자들과 함께 어울리고 모인다. 비구들이여, 과거에도 중생들은 요소에 따라 어울리고 모였으며…(중략)… 미래에도 그러할 것이며, 비구들이여, 지금 현재에도 중생들은 요소에 따라 어울리고 모인다'라고 하신 것과 같다. 이처럼 중생들의 다양한 확신, 다양한 의도, 다양한 견해, 다양한 인욕, 다양한 취향이 마치 되(nāḷi)로 재거나 저울(tulā)로 다는 것처럼 '다양한 확신을 아는 지혜'인 일체지(sabbaññutaññāṇa)에 의해 알려졌으며, 그것은 아주 잘 통찰된 것이다. 참으로 세상에서 마음이 똑같은 두 중생을 찾기란 어렵다. 한 사람이 가고 싶어 할 때 다른 한 사람은 머물고 싶어 하고, 한 사람이 마시고 싶어 할 때 다른 한 사람은 먹고 싶어 한다. 이 두 스승과 제자 사이에서도 수삐야 유행자는 세존과 비구 승가를 뒤쫓으며 계속해서 비방하였다. 거기서 '이띠하메(itihame)'는 '이띠 하 이메(iti ha ime)'로, '이와 같이 이들은'이라는 뜻이다. 나머지는 앞서 언급한 방식과 같다.

4. Atha kho bhagavā tesaṃ bhikkhūnaṃ imaṃ saṅkhiyadhammaṃ viditvāti ettha viditvāti sabbaññutaññāṇena jānitvā. Bhagavā hi katthaci maṃsacakkhunā disvā jānāti – ‘‘addasā kho bhagavā mahantaṃ dārukkhandhaṃ gaṅgāya nadiyā sotena vuyhamāna’’ntiādīsu (saṃ. ni. 4.241) viya. Katthaci dibbacakkhunā disvā jānāti – ‘‘addasā kho bhagavā dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena tā devatāyo sahassasseva pāṭaligāme vatthūni parigaṇhantiyo’’tiādīsu (dī. ni. 2.152) viya. Katthaci pakatisotena sutvā jānāti – ‘‘assosi kho bhagavā āyasmato ānandassa subhaddena paribbājakena saddhiṃ imaṃ kathāsallāpa’’ntiādīsu (dī. ni. 2.213) viya. Katthaci dibbasotena sutvā jānāti – ‘‘assosi kho bhagavā dibbāya sotadhātuyā visuddhāya atikkantamānusikāya sandhānassa gahapatissa nigrodhena paribbājakena saddhiṃ imaṃ kathāsallāpa’’ntiādīsu (dī. ni. 3.54) viya. Idha pana sabbaññutaññāṇena sutvā aññāsi. Kiṃ karonto aññāsi? Pacchimayāmakiccaṃ, kiccañca nāmetaṃ sātthakaṃ, niratthakanti duvidhaṃ hoti. Tattha niratthakakiccaṃ bhagavatā bodhipallaṅkeyeva arahattamaggena samugghātaṃ kataṃ. Sātthakaṃyeva pana [Pg.46] bhagavato kiccaṃ hoti. Taṃ pañcavidhaṃ – purebhattakiccaṃ, pacchābhattakiccaṃ, purimayāmakiccaṃ, majjhimayāmakiccaṃ, pacchimayāmakiccanti.

4. 그때 세존께서는 비구들의 이러한 의논을 아시고, 여기서 ‘아시고(viditvā)’라는 것은 일체지(sabbaññutaññāṇa)로 아신 것을 의미한다. 대개 세존께서는 어떤 경우에는 육안(maṃsacakkhu)으로 보고 아시니, 상윳타 니까야의 ‘세존께서는 갠지스강 물결에 떠내려가는 큰 나무토막을 보셨다’는 등의 구절과 같다. 어떤 경우에는 천안(dibbacakkhu)으로 보고 아시니, 디가 니까야의 ‘세존께서는 청정하고 인간의 한계를 넘어선 천안으로 파탈리 마을에서 수천의 천신들이 집터를 점유하고 있는 것을 보셨다’는 등의 구절과 같다. 어떤 경우에는 평범한 귀(pakatisota)로 듣고 아시니, 디가 니까야의 ‘세존께서는 존자 아난다와 유행자 수밧다 사이에 오간 이 대화를 들으셨다’는 등의 구절과 같다. 어떤 경우에는 천이(dibbasota)로 듣고 아시니, 디가 니까야의 ‘세존께서는 청정하고 인간의 한계를 넘어선 천이계(dibbasotadhātu)로 거사 산다나와 유행자 니그로다 사이에 오간 이 대화를 들으셨다’는 등의 구절과 같다. 하지만 여기서는 일체지로 듣고 아셨다. 무엇을 하시면서 아셨는가? 새벽의 일과(pacchimayāmakicca)를 수행하시며 아셨다. 일과(kicca)라는 것은 유익한 것(sātthaka)과 무익한 것(niratthaka)의 두 종류가 있다. 그중 무익한 일과는 세존께서 보리도량에서 아라한과(arahattamagga)를 얻으실 때 이미 완전히 뿌리 뽑으셨다. 세존께는 오직 유익한 일과만이 있으며, 그것은 다섯 가지이니 오전의 일과(purebhattakicca), 오후의 일과(pacchābhattakicca), 초저녁의 일과(purimayāmakicca), 한밤의 일과(majjhimayāma), 새벽의 일과(pacchimayāmakicca)이다.

Tatridaṃ purebhattakiccaṃ –

그중 오전의 일과는 다음과 같다.

Bhagavā hi pātova uṭṭhāya upaṭṭhākānuggahatthaṃ sarīraphāsukatthañca mukhadhovanādisarīraparikammaṃ katvā yāva bhikkhācāravelā tāva vivittāsane vītināmetvā, bhikkhācāravelāyaṃ nivāsetvā kāyabandhanaṃ bandhitvā cīvaraṃ pārupitvā pattamādāya kadāci ekako, kadāci bhikkhusaṅghaparivuto, gāmaṃ vā nigamaṃ vā piṇḍāya pavisati; kadāci pakatiyā, kadāci anekehi pāṭihāriyehi vattamānehi. Seyyathidaṃ, piṇḍāya pavisato lokanāthassa purato purato gantvā mudugatavātā pathaviṃ sodhenti, valāhakā udakaphusitāni muñcantā magge reṇuṃ vūpasametvā upari vitānaṃ hutvā tiṭṭhanti, apare vātā pupphāni upasaṃharitvā magge okiranti, unnatā bhūmippadesā onamanti, onatā unnamanti, pādanikkhepasamaye samāva bhūmi hoti, sukhasamphassāni padumapupphāni vā pāde sampaṭicchanti. Indakhīlassa anto ṭhapitamatte dakkhiṇapāde sarīrato chabbaṇṇarasmiyo nikkhamitvā suvaṇṇarasapiñjarāni viya citrapaṭaparikkhittāni viya ca pāsādakūṭāgārādīni alaṅkarontiyo ito cito ca dhāvanti, hatthiassavihaṅgādayo sakasakaṭṭhānesu ṭhitāyeva madhurenākārena saddaṃ karonti, tathā bherivīṇādīni tūriyāni manussānañca kāyūpagāni ābharaṇāni. Tena saññāṇena manussā jānanti – ‘‘ajja bhagavā idha piṇḍāya paviṭṭho’’ti. Te sunivatthā supārutā gandhapupphādīni ādāya gharā nikkhamitvā antaravīthiṃ paṭipajjitvā bhagavantaṃ gandhapupphādīhi sakkaccaṃ pūjetvā vanditvā – ‘‘amhākaṃ, bhante, dasa bhikkhū, amhākaṃ vīsati, paññāsaṃ…pe… sataṃ dethā’’ti yācitvā bhagavatopi pattaṃ gahetvā āsanaṃ paññapetvā sakkaccaṃ piṇḍapātena paṭimānenti. Bhagavā katabhattakicco tesaṃ sattānaṃ cittasantānāni oloketvā tathā dhammaṃ deseti, yathā keci saraṇagamanesu patiṭṭhahanti, keci pañcasu sīlesu, keci sotāpattisakadāgāmianāgāmiphalānaṃ aññatarasmiṃ; keci pabbajitvā aggaphale arahatteti. Evaṃ mahājanaṃ anuggahetvā uṭṭhāyāsanā vihāraṃ gacchati. Tattha [Pg.47] gantvā maṇḍalamāḷe paññattavarabuddhāsane nisīdati, bhikkhūnaṃ bhattakiccapariyosānaṃ āgamayamāno. Tato bhikkhūnaṃ bhattakiccapariyosāne upaṭṭhāko bhagavato nivedeti. Atha bhagavā gandhakuṭiṃ pavisati. Idaṃ tāva purebhattakiccaṃ.

세존께서는 아침 일찍 일어나시어 시봉하는 비구를 보살피고 몸의 안락을 위해 세수 등 몸을 단장하는 일을 하신다. 그리고 탁발할 시간이 될 때까지 한적한 곳에 앉아 계시다가, 탁발 시간이 되면 하의를 입고 허리띠를 매고 가사를 걸치신 후 발다를 들고 때로는 혼자서, 때로는 비구 승가에 둘러싸여 마을이나 성읍으로 탁발하러 들어가신다. 때로는 평범하게 들어가시고, 때로는 여러 가지 신통 변화를 나타내며 들어가신다. 예를 들면, 세존께서 탁발을 위해 들어가실 때 그 앞길에는 부드러운 바람이 불어 땅을 깨끗이 청소하고, 구름은 물방울을 뿌려 길의 먼지를 가라앉힌 뒤 위에서 차일(vitāna)처럼 머물며, 다른 바람들은 꽃들을 실어와 길에 뿌린다. 높은 땅은 낮아지고 낮은 땅은 높아지며, 발을 내디딜 때마다 땅은 평탄해지고 부드러운 연꽃들이 발을 받쳐준다. 성문의 문턱 안으로 오른발을 들여놓으시는 순간 세존의 몸에서는 육색광명이 뿜어져 나와, 마치 금색 유약이 칠해진 듯 혹은 화려한 천을 두른 듯 그곳의 저택과 누각 등을 장엄하며 이리저리 퍼져나간다. 코끼리, 말, 새 등의 동물들은 제자리에 머문 채 감미로운 소리를 내고, 북이나 비파 같은 악기들과 사람들이 몸에 지닌 장신구들도 그와 같이 소리를 낸다. 사람들은 이 징표를 통해 ‘오늘 세존께서 이곳에 탁발하러 오셨다’는 것을 알게 된다. 그들은 의복을 단정히 갖추고 향과 꽃 등을 들고 집에서 나와 큰길로 나아가 세존께 정중히 공양 올리고 예배한 뒤, ‘세존이시여, 저희에게 비구 열 분을 주십시오, 스무 분을, 쉰 분을... 백 분을 주십시오’라고 청한다. 그리고 세존의 발다를 받아 들고 자리를 마련하여 정성껏 공양물을 올린다. 식사를 마친 세존께서는 그 중생들의 마음 상태를 살피시고, 어떤 이들은 삼귀의에 머물게 하고, 어떤 이들은 오계에, 어떤 이들은 예류과·일래과·불환과 중 어느 하나에, 어떤 이들은 출가하여 최상의 과인 아라한과에 머물게 하는 등 그에 알맞은 법을 설하신다. 이처럼 대중을 보살피신 뒤 자리에서 일어나 사원으로 돌아가신다. 사원에 도착하면 강당(maṇḍalamāḷa)에 마련된 고귀한 부처님의 자리에 앉아 비구들이 식사를 마칠 때까지 기다리신다. 비구들이 식사를 마치면 시봉 비구가 세존께 이를 알리고, 그때 세존께서는 향실(gandhakuṭi)로 들어가신다. 이것이 오전의 일과이다.

Atha bhagavā evaṃ katapurebhattakicco gandhakuṭiyā upaṭṭhāne nisīditvā pāde pakkhāletvā pādapīṭhe ṭhatvā bhikkhusaṅghaṃ ovadati – ‘‘bhikkhave, appamādena sampādetha, dullabho buddhuppādo lokasmiṃ, dullabho manussattapaṭilābho, dullabhā sampatti, dullabhā pabbajjā, dullabhaṃ saddhammassavana’’nti. Tattha keci bhagavantaṃ kammaṭṭhānaṃ pucchanti. Bhagavāpi tesaṃ cariyānurūpaṃ kammaṭṭhānaṃ deti. Tato sabbepi bhagavantaṃ vanditvā attano attano rattiṭṭhānadivāṭṭhānāni gacchanti. Keci araññaṃ, keci rukkhamūlaṃ, keci pabbatādīnaṃ aññataraṃ, keci cātumahārājikabhavanaṃ…pe… keci vasavattibhavananti. Tato bhagavā gandhakuṭiṃ pavisitvā sace ākaṅkhati, dakkhiṇena passena sato sampajāno muhuttaṃ sīhaseyyaṃ kappeti. Atha samassāsitakāyo vuṭṭhahitvā dutiyabhāge lokaṃ voloketi. Tatiyabhāge yaṃ gāmaṃ vā nigamaṃ vā upanissāya viharati tattha mahājano purebhattaṃ dānaṃ datvā pacchābhattaṃ sunivattho supāruto gandhapupphādīni ādāya vihāre sannipatati. Tato bhagavā sampattaparisāya anurūpena pāṭihāriyena gantvā dhammasabhāyaṃ paññattavarabuddhāsane nisajja dhammaṃ deseti kālayuttaṃ samayayuttaṃ, atha kālaṃ viditvā parisaṃ uyyojeti, manussā bhagavantaṃ vanditvā pakkamanti. Idaṃ pacchābhattakiccaṃ.

오전의 일과를 마치신 세존께서는 향실 근처에 앉아 발을 씻으신 뒤 발 받침대(pādapīṭhe) 위에 서서 비구 승가에게 훈계하신다. “비구들이여, 방일하지 말고 정진하라. 세상에서 부처님의 출현은 만나기 어렵고, 인간으로 태어나기 어려우며, 구족함(sampatti)을 얻기 어렵고, 출가하기 어려우며, 바른 법을 듣기는 더더욱 어렵다.” 그때 어떤 비구들은 세존께 명상 주제(kammaṭṭhāna)를 여쭙고, 세존께서는 그들의 성향에 맞는 명상 주제를 주신다. 그 후 모든 비구는 세존께 예배하고 각자 밤을 보낼 곳이나 낮을 보낼 곳으로 가는데, 숲이나 나무 아래, 산 등지로 가기도 하고 어떤 이들은 사천왕천이나 타화자재천 등으로 가기도 한다. 그 후 세존께서는 향실로 들어가 원하시면 마음챙김과 알아차림을 유지하며 오른쪽 옆구리로 누워 잠시 사자처럼 휴식을 취하신다. 몸이 회복되면 일어나셔서 오후의 두 번째 시간에는 세상을 살피신다. 세 번째 시간에는 머물고 계신 마을이나 성읍의 사람들이 오전에는 보시를 올리고 오후에는 의복을 단정히 하고 향과 꽃 등을 들고 사원으로 모여든다. 그러면 세존께서는 모여든 대중에게 알맞은 신통력을 보이시며 법당에 나아가 마련된 자리에 앉아 때와 장소에 맞는 법을 설하신다. 설법을 마치신 후 때가 되었음을 아시고 대중을 돌려보내시면, 사람들은 세존께 예배하고 물러간다. 이것이 오후의 일과이다.

So evaṃ niṭṭhitapacchābhattakicco sace gattāni osiñcitukāmo hoti, buddhāsanā vuṭṭhāya nhānakoṭṭhakaṃ pavisitvā upaṭṭhākena paṭiyāditaudakena gattāni utuṃ gaṇhāpeti. Upaṭṭhākopi buddhāsanaṃ ānetvā gandhakuṭipariveṇe paññapeti. Bhagavā surattadupaṭṭaṃ nivāsetvā kāyabandhanaṃ bandhitvā uttarāsaṅgaṃ ekaṃsaṃ karitvā tattha gantvā nisīdati ekakova muhuttaṃ paṭisallīno, atha bhikkhū tato tato āgamma bhagavato upaṭṭhānaṃ āgacchanti. Tattha ekacce pañhaṃ pucchanti, ekacce kammaṭṭhānaṃ, ekacce [Pg.48] dhammassavanaṃ yācanti. Bhagavā tesaṃ adhippāyaṃ sampādento purimayāmaṃ vītināmeti. Idaṃ purimayāmakiccaṃ.

세존께서 이와 같이 식후의 일과(niṭṭhitapacchābhattakicca)를 마치시고, 만약 몸을 씻고자 하시면(목욕하고자 하시면) 부처님의 좌석에서 일어나 목욕실로 들어가셔서 시봉하는 비구가 준비한 물로 몸의 열기를 식히십니다. 시봉하는 비구 또한 부처님의 좌석을 가져와 간다쿠티(gandhakuṭi)의 경내에 마련합니다. 세존께서는 잘 물들인 이중 가사를 입으시고 허리띠를 매신 뒤, 대가사를 한쪽 어깨에 걸치시고 그곳으로 가셔서 홀로 잠시 명상에 드셨다가 앉으십니다. 그때 비구들이 여기저기서 세존을 친견하기 위해 찾아옵니다. 그중 어떤 이들은 질문을 하고, 어떤 이들은 명상 주제(kammaṭṭhāna)를 묻고, 어떤 이들은 법문을 청합니다. 세존께서는 그들의 의도를 충족시켜 주시며 초야(purimayāma)를 보내십니다. 이것이 초야의 일과입니다.

Purimayāmakiccapariyosāne pana bhikkhūsu bhagavantaṃ vanditvā pakkantesu sakaladasasahassilokadhātudevatāyo okāsaṃ labhamānā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchanti, yathābhisaṅkhataṃ antamaso caturakkharampi. Bhagavā tāsaṃ devatānaṃ pañhaṃ vissajjento majjhimayāmaṃ vītināmeti. Idaṃ majjhimayāmakiccaṃ.

초야의 일과가 끝날 무렵 비구들이 세존께 절을 올리고 물러가면, 일만 세계의 모든 천신(devatā)들이 기회를 얻어 세존께 다가와서, 미리 준비한 질문들을 적게는 네 글자로 된 것까지 질문합니다. 세존께서는 그 천신들의 질문에 답하시며 중야(majjhimayāma)를 보내십니다. 이것이 중야의 일과입니다.

Pacchimayāmaṃ pana tayo koṭṭhāse katvā purebhattato paṭṭhāya nisajjāya pīḷitassa sarīrassa kilāsubhāvamocanatthaṃ ekaṃ koṭṭhāsaṃ caṅkamena vītināmeti. Dutiyakoṭṭhāse gandhakuṭiṃ pavisitvā dakkhiṇena passena sato sampajāno sīhaseyyaṃ kappeti. Tatiyakoṭṭhāse paccuṭṭhāya nisīditvā purimabuddhānaṃ santike dānasīlādivasena katādhikārapuggaladassanatthaṃ buddhacakkhunā lokaṃ voloketi. Idaṃ pacchimayāmakiccaṃ.

후야(pacchimayāma)를 세 부분으로 나누어, 먼저 탁발 전부터 앉아 계심으로 인해 피로해진 몸의 뻣뻣함을 풀기 위해 한 부분 동안 경행을 하십니다. 두 번째 부분에는 간다쿠티로 들어가셔서 오른쪽 옆구리로 누워 마음 챙기고 알아차리며 사자 누움(sīhaseyya)을 하십니다. 세 번째 부분에는 다시 일어나 앉으셔서, 과거 부처님들 처소에서 보시와 지계 등을 통해 선업(adhikāra)을 쌓은 인연 있는 이들을 살피기 위해 부처님의 눈(buddhacakkhu)으로 세상을 조망하십니다. 이것이 후야의 일과입니다.

Tasmiṃ pana divase bhagavā purebhattakiccaṃ rājagahe pariyosāpetvā pacchābhatte maggaṃ āgato, purimayāme bhikkhūnaṃ kammaṭṭhānaṃ kathetvā, majjhimayāme devatānaṃ pañhaṃ vissajjetvā, pacchimayāme caṅkamaṃ āruyha caṅkamamāno pañcannaṃ bhikkhusatānaṃ imaṃ sabbaññutaññāṇaṃ ārabbha pavattaṃ kathaṃ sabbaññutaññāṇeneva sutvā aññāsīti. Tena vuttaṃ – ‘‘pacchimayāmakiccaṃ karonto aññāsī’’ti.

한편 그날 세존께서는 라자가하에서 식전의 일과를 마치시고, 오후에 길을 오셔서 초야에는 비구들에게 명상 주제를 설하시고, 중야에는 천신들의 질문에 답하신 뒤, 후야에는 경행대에 오르셔서 경행하시던 중에, 오백 명의 비구들이 당신의 일체지(sabbaññutaññāṇa)에 관해 나누는 대화를 일체지로 직접 들으시고 아셨습니다. 그래서 "후야의 일과를 수행하시던 중에 아셨다"라고 설해진 것입니다.

Ñatvā ca panassa etadahosi – ‘‘ime bhikkhū mayhaṃ sabbaññutaññāṇaṃ ārabbha guṇaṃ kathenti, etesañca sabbaññutaññāṇakiccaṃ na pākaṭaṃ, mayhameva pākaṭaṃ. Mayi pana gate ete attano kathaṃ nirantaraṃ ārocessanti, tato nesaṃ ahaṃ taṃ aṭṭhuppattiṃ katvā tividhaṃ sīlaṃ vibhajanto, dvāsaṭṭhiyā ṭhānesu appaṭivattiyaṃ sīhanādaṃ nadanto, paccayākāraṃ samodhānetvā buddhaguṇe pākaṭe katvā, sineruṃ ukkhipento viya suvaṇṇakūṭena nabhaṃ paharanto viya ca dasasahassilokadhātukampanaṃ brahmajālasuttantaṃ arahattanikūṭena niṭṭhāpento desessāmi, sā me desanā parinibbutassāpi pañcavassasahassāni sattānaṃ amatamahānibbānaṃ sampāpikā bhavissatī’’ti. Evaṃ cintetvā yena maṇḍalamāḷo tenupasaṅkamīti[Pg.49]. Yenāti yena disābhāgena, so upasaṅkamitabbo. Bhummatthe vā etaṃ karaṇavacanaṃ, yasmiṃ padese so maṇḍalamāḷo, tattha gatoti ayamettha attho.

이를 아신 세존께서는 이렇게 생각하셨습니다. '이 비구들이 나의 일체지에 대해 찬탄하고 있구나. 하지만 이들에게 일체지의 역할은 분명하지 않고 나에게만 분명하다. 내가 가면 이들은 자신들의 이야기를 계속 이어갈 것이다. 그때 나는 그 이야기를 인연(aṭṭhuppatti)으로 삼아 세 가지 계(sīla)를 분류하고, 예순두 가지 견처(ṭhāna)에 대해 누구도 반박할 수 없는 사자후를 토하며, 연기법(paccayākāra)을 결합하여 부처님의 덕성을 분명히 드러내리라. 마치 시네루 산을 들어 올리듯, 황금 망치로 하늘을 치듯, 일만 세계를 진동시키는 이 브라만자라 수타(범망경)를 아라한과의 정점으로 마무리하며 설하리라. 나의 이 설법은 내가 반열반한 후에도 오천 년 동안 중생들을 불사의 감로인 위대한 니르바나로 인도하게 될 것이다.' 이렇게 생각하시고 원형 정각(maṇḍalamāḷa)이 있는 곳으로 가셨습니다. 'yena'란 그 방향으로 가야 할 곳을 뜻합니다. 또는 이것은 처소의 의미를 지닌 도구격(karaṇavacana)으로, 그 원형 정각이 있는 곳에 가셨다는 것이 여기서의 의미입니다.

Paññatte āsane nisīdīti buddhakāle kira yattha yattha ekopi bhikkhu viharati sabbattha buddhāsanaṃ paññattameva hoti. Kasmā? Bhagavā kira attano santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā phāsukaṭṭhāne viharante manasi karoti – ‘‘asuko mayhaṃ santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā gato, sakkhissati nu kho visesaṃ nibbattetuṃ no vā’’ti. Atha naṃ passati kammaṭṭhānaṃ vissajjetvā akusalavitakkaṃ vitakkayamānaṃ, tato ‘‘kathañhi nāma mādisassa satthu santike kammaṭṭhānaṃ gahetvā viharantaṃ imaṃ kulaputtaṃ akusalavitakkā abhibhavitvā anamatagge vaṭṭadukkhe saṃsāressantī’’ti tassa anuggahatthaṃ tattheva attānaṃ dassetvā taṃ kulaputtaṃ ovaditvā ākāsaṃ uppatitvā puna attano vasanaṭṭhānameva gacchati. Athevaṃ ovadiyamānā te bhikkhū cintayiṃsu – ‘‘satthā amhākaṃ manaṃ jānitvā āgantvā amhākaṃ samīpe ṭhitaṃyeva attānaṃ dasseti’’. Tasmiṃ khaṇe – ‘‘bhante, idha nisīdatha, idha nisīdathā’’ti āsanapariyesanaṃ nāma bhāroti. Te āsanaṃ paññapetvāva viharanti. Yassa pīṭhaṃ atthi, so taṃ paññapeti. Yassa natthi, so mañcaṃ vā phalakaṃ vā kaṭṭhaṃ vā pāsāṇaṃ vā vālukapuñjaṃ vā paññapeti. Taṃ alabhamānā purāṇapaṇṇānipi saṅkaḍḍhitvā tattha paṃsukūlaṃ pattharitvā ṭhapenti. Idha pana rañño nisīdanāsanameva atthi, taṃ papphoṭetvā paññapetvā parivāretvā te bhikkhū bhagavato adhimuttikañāṇamārabbha guṇaṃ thomayamānā nisīdiṃsu. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘paññatte āsane nisīdī’’ti.

'마련된 자리에 앉으셨다'는 것에 대하여: 부처님 당시에는 단 한 명의 비구가 머무는 곳이라도 어디든 부처님의 자리가 마련되어 있었다고 합니다. 왜냐하면 세존께서는 당신에게서 명상 주제를 받아 적당한 곳에 머무는 이들을 마음에 두시고, "아무개 비구가 내게서 명상 주제를 받아 갔는데, 과연 특별한 법(visesa, 도·과·열반)을 성취할 수 있을 것인가, 없을 것인가?"라고 살피시기 때문입니다. 만약 그가 명상 주제를 놓아버리고 악한 사유(akusalavitakka)를 하는 것을 보시면, "어찌 나 같은 스승에게서 명상 주제를 받아 머무는 이 선남자를 악한 사유들이 압도하여 끝없는 윤회의 고통 속에 빠뜨리게 두겠는가?"라고 생각하시며 그를 돕기 위해 그 비구가 있는 곳에 직접 모습을 나타내시거나, 혹은 허공으로 솟구쳐 오르셨다가 다시 당신이 계신 곳으로 돌아가며 그를 훈계하십니다. 이와 같이 훈계를 받은 비구들은 생각했습니다. "스승님께서는 우리 마음을 아시고 오셔서 우리 곁에 서서 모습을 보여주신다. 그때 '존자시여, 여기 앉으십시오'라며 자리를 찾는 것은 번거로운 일이다." 그래서 그들은 아예 자리를 마련해두고 지냈습니다. 의자가 있는 이는 의자를 마련하고, 없는 이는 침상이나 판자, 나무, 돌, 모래더미 등을 마련했습니다. 그것조차 구하지 못하면 헌 나뭇잎이라도 모아 그 위에 분소의(paṃsukūla)를 펴서 두었습니다. 여기서는 왕의 좌석이 있었는데, 비구들이 그것을 털고 정돈하여 마련한 뒤 둘러앉아 세존의 의향을 아는 지혜(adhimuttikañāṇa)에 기초하여 그 덕성을 찬탄하고 있었습니다. 그것을 염두에 두고 "마련된 자리에 앉으셨다"고 설해진 것입니다.

Evaṃ nisinno pana jānantoyeva kathāsamuṭṭhāpanatthaṃ bhikkhū pucchi. Te cassa sabbaṃ kathayiṃsu. Tena vuttaṃ – ‘‘nisajja kho bhagavā’’tiādi. Tattha kāya nutthāti katamāya nu kathāya sannisinnā bhavathāti attho. Kāya netthātipi pāḷi, tassā katamāya nu etthāti attho kāya notthātipi pāḷi. Tassāpi purimoyeva attho.

이처럼 앉으신 세존께서는 이미 다 알고 계셨지만 대화를 시작하시기 위해 비구들에게 물으셨습니다. 비구들은 세존께 모든 사정을 말씀드렸습니다. 그래서 "세존께서 앉으셔서..." 등이 설해진 것입니다. 거기서 'kāyanutthā'는 "도대체 어떤 이야기로 모여 앉아 있는가?"라는 뜻입니다. 'kāyanetthā'라는 문구도 있는데, 그 뜻은 "도대체 여기서 무엇을 하고 있는가?"라는 뜻입니다. 'kāyanotthā'라는 문구도 있는데, 그 뜻 역시 앞서 말한 것과 같습니다.

Antarākathāti[Pg.50], kammaṭṭhānamanasikārauddesaparipucchādīnaṃ antarā aññā ekā kathā. Vippakatāti, mama āgamanapaccayā apariniṭṭhitā sikhaṃ appattā. Tena kiṃ dasseti? ‘‘Nāhaṃ tumhākaṃ kathābhaṅgatthaṃ āgato, ahaṃ pana sabbaññutāya tumhākaṃ kathaṃ niṭṭhāpetvā matthakappattaṃ katvā dassāmīti āgato’’ti nisajjeva sabbaññupavāraṇaṃ pavāreti. Ayaṃ kho no, bhante, antarākathā vippakatā, atha bhagavā anuppattoti etthāpi ayamadhippāyo. Ayaṃ bhante amhākaṃ bhagavato sabbaññutaññāṇaṃ ārabbha guṇakathā vippakatā, na rājakathādikā tiracchānakathā, atha bhagavā anuppatto; taṃ no idāni niṭṭhāpetvā desethāti.

'중간에 하던 이야기(antarākathā)'란 명상 수행(kammaṭṭhāna), 경전 암송(uddesa), 의미 문답(paripucchā) 등의 중간에 이루어지는 다른 한 가지 이야기를 말한다. '중단된(vippakatā)'이란 내가 왔기 때문에 아직 마무리되지 못하고 정점에 도달하지 못한 것을 의미한다. 그것으로 무엇을 보여주는가? “나는 그대들의 이야기를 끊으러 온 것이 아니라, 내가 일체지자(sabbaññū)이므로 그대들의 이야기를 매듭지어 정점에 이르게 해주려고 왔다.”라고 하며 앉으시자마자 일체지자로서의 권위(sabbaññupavāraṇa)를 드러내신다. “세존이시여, 저희가 하던 이 중간의 이야기는 아직 끝나지 않았는데 마침 세존께서 오셨습니다.”라는 대목도 같은 취지이다. “세존이시여, 저희가 세존의 일체지(sabbaññutaññāṇa)를 주제로 공덕에 관한 이야기(guṇakathā)를 나누던 중 중단된 것이지, 왕에 관한 이야기 등과 같은 저급한 이야기(tiracchānakathā)가 아닙니다. 마침 세존께서 오셨으니, 이제 그것을 마무리하여 설해 주십시오.”라는 뜻이다.

Ettāvatā ca yaṃ āyasmatā ānandena kamalakuvalayujjalavimalasādhurasasalilāya pokkharaṇiyā sukhāvataraṇatthaṃ nimmalasilātalaracanavilāsasobhitaratanasopānaṃ, vippakiṇṇamuttātalasadisavālukākiṇṇapaṇḍarabhūmibhāgaṃ titthaṃ viya suvibhattabhittivicitravedikāparikkhittassa nakkhattapathaṃ phusitukāmatāya viya, vijambhitasamussayassa pāsādavarassa sukhārohaṇatthaṃ dantamayasaṇhamuduphalakakañcanalatāvinaddhamaṇigaṇappabhāsamudayujjalasobhaṃ sopānaṃ viya, suvaṇṇavalayanūpurādisaṅghaṭṭanasaddasammissitakathitahasitamadhurassaragehajanavicaritassa uḷārissarivibhavasobhitassa mahāgharassa sukhappavesanatthaṃ suvaṇṇarajatamaṇimuttapavāḷādijutivissaravijjotitasuppatiṭṭhitavisāladvārabāhaṃ mahādvāraṃ viya ca atthabyañjanasampannassa buddhaguṇānubhāvasaṃsūcakassa imassa suttassa sukhāvagahaṇatthaṃ kāladesadesakavatthuparisāpadesapaṭimaṇḍitaṃ nidānaṃ bhāsitaṃ, tassatthavaṇṇanā samattāti.

이로써 아난다 존자가 설한 서론(nidāna)에 대한 주석이 마무리되었다. 이 서론은 마치 연꽃들로 빛나고 맑고 맛 좋은 물이 가득한 연못에 쉽게 내려가기 위해 깨끗한 바닥과 화려한 보석 계단이 갖춰진 나루터와 같고, 별들의 길인 하늘에 닿고 싶어 기지개를 켜듯 높이 솟은 궁전에 쉽게 오르기 위해 상아로 만든 부드러운 발판과 황금 덩굴로 엮인 보석들의 광채로 빛나는 계단과 같으며, 금팔찌와 발찌 등이 부딪치는 소리와 어우러진 달콤한 목소리의 사람들이 드나들고 고귀한 위상과 부유함으로 빛나는 대저택에 쉽게 들어가기 위해 금, 은, 보석, 진주, 산호 등의 광채로 빛나고 잘 세워진 넓은 문기둥이 있는 대문과 같다. 이처럼 뜻과 글자가 완벽하고 부처님의 공덕과 위신력을 잘 보여주는 이 브라흐마잘라 숫타(범망경)에 쉽게 들어가도록 하기 위해 시간, 장소, 설법자, 인연, 청중을 밝히며 장엄한 그 서론에 대한 의미 설명(atthavaṇṇanā)이 끝났다.

5. Idāni – ‘‘mamaṃ vā, bhikkhave, pare avaṇṇaṃ bhāseyyu’’ntiādinā nayena bhagavatā nikkhittassa suttassa vaṇṇanāya okāso anuppatto. Sā panesā suttavaṇṇanā. Yasmā suttanikkhepaṃ vicāretvā vuccamānā pākaṭā hoti, tasmā suttanikkhepaṃ tāva vicārayissāma. Cattāro hi suttanikkhepā – attajjhāsayo, parajjhāsayo, pucchāvasiko, aṭṭhuppattikoti.

5. 이제 “비구들이여, 만일 다른 사람들이 나에 대해 비방을 한다면” 등의 방식으로 세존께서 설하신 경(sutta)을 주석할 기회가 왔다. 그런데 경의 주석은 그 경을 설하게 된 계기(nikkhepa)를 살피며 말할 때 분명해지므로, 먼저 경을 설하게 된 계기를 고찰해 보겠다. 경을 설하게 된 계기(suttanikkhepa)에는 네 가지가 있으니, 자발적인 의도에 의한 것(attajjhāsayo), 타인의 의도에 의한 것(parajjhāsayo), 질문에 의한 것(pucchāvasiko), 그리고 발생한 사건에 의한 것(aṭṭhuppattiko)이다.

Tattha [Pg.51] yāni suttāni bhagavā parehi anajjhiṭṭho kevalaṃ attano ajjhāsayeneva kathesi; seyyathidaṃ, ākaṅkheyyasuttaṃ, vatthasuttaṃ, mahāsatipaṭṭhānaṃ, mahāsaḷāyatanavibhaṅgasuttaṃ, ariyavaṃsasuttaṃ, sammappadhānasuttantahārako, iddhipādaindriyabalabojjhaṅgamaggaṅgasuttantahārakoti evamādīni; tesaṃ attajjhāsayo nikkhepo.

그중 세존께서 다른 사람의 권유 없이 오직 당신의 의도만으로 설하신 경들이 있는데, 예를 들어 ‘아깡케이야 경(Ākaṅkheyyasutta)’, ‘왓타 경(Vatthasutta)’, ‘대념처경(Mahāsatipaṭṭhāna)’, ‘대육처분별경(Mahāsaḷāyatanavibhaṅgasutta)’, ‘성종성경(Ariyavaṃsasutta)’, ‘사정근에 관한 경전들의 모음(sammappadhānasuttantahārako)’, ‘신족·근·력·각지·도지에 관한 경전들의 모음’ 등이다. 이 경들이 자발적인 의도에 의해 설해진 계기(attajjhāsayo nikkhepo)에 해당한다.

Yāni pana ‘‘paripakkā kho rāhulassa vimuttiparipācaniyā dhammā; yaṃnūnāhaṃ rāhulaṃ uttariṃ āsavānaṃ khaye vineyya’’nti; (saṃ. ni. 4.121) evaṃ paresaṃ ajjhāsayaṃ khantiṃ manaṃ abhinīhāraṃ bujjhanabhāvañca avekkhitvā parajjhāsayavasena kathitāni; seyyathidaṃ, cūḷarāhulovādasuttaṃ, mahārāhulovādasuttaṃ, dhammacakkappavattanaṃ, dhātuvibhaṅgasuttanti evamādīni; tesaṃ parajjhāsayo nikkhepo.

한편, “라훌라의 해탈을 성숙시키는 법들이 무르익었구나. 내가 라훌라를 번뇌의 멸진으로 더 인도하면 좋겠다.”라고 하시며 타인의 의도, 성향, 마음, 서원, 이해력 등을 살피어 그들의 의도에 따라 설하신 경들이 있다. 예를 들어 ‘소라훌라교계경(Cūḷarāhulovādasutta)’, ‘대라훌라교계경(Mahārāhulovādasutta)’, ‘초전법륜경(Dhammacakkappavattana)’, ‘계분별경(Dhātuvibhaṅgasutta)’ 등이다. 이 경들이 타인의 의도에 의해 설해진 계기(parajjhāsayo nikkhepo)에 해당한다.

Bhagavantaṃ pana upasaṅkamitvā catasso parisā, cattāro vaṇṇā, nāgā, supaṇṇā, gandhabbā, asurā, yakkhā, mahārājāno, tāvatiṃsādayo devā, mahābrahmāti evamādayo – ‘‘bojjhaṅgā bojjhaṅgā’’ti, bhante, vuccanti. ‘‘Nīvaraṇā nīvaraṇā’’ti, bhante, vuccanti; ‘‘ime nu kho, bhante, pañcupādānakkhandhā’’. ‘‘Kiṃ sūdha vittaṃ purisassa seṭṭha’’ntiādinā nayena pañhaṃ pucchanti. Evaṃ puṭṭhena bhagavatā yāni kathitāni bojjhaṅgasaṃyuttādīni, yāni vā panaññānipi devatāsaṃyutta-mārasaṃyutta-brahmasaṃyutta-sakkapañha-cūḷavedalla-mahāvedalla-sāmaññaphala-āḷavaka-sūciloma-kharalomasuttādīni; tesaṃ pucchāvasiko nikkhepo.

또한 네 부류의 제자들, 네 계급의 사람들, 나가(nāga), 갈루다(supaṇṇa), 건달바, 아수라, 야차, 사천왕, 타화자재천 등의 신들, 마하브라흐마 등이 세존께 다가와서 “세존이시여, ‘칠각지, 칠각지’라고 하는데 무엇입니까?”, “세존이시여, ‘오개, 오개’라고 하는데 무엇입니까?”, “세존이시여, 이것이 다섯 가지 취착의 무리(pañcupādānakkhandhā)입니까?”, “이 세상에서 사람의 가장 고귀한 재산은 무엇입니까?” 등의 방식으로 질문을 하였을 때, 질문을 받고 설하신 ‘칠각지 상윳타’ 등이나 그 외의 ‘천신 상윳타’, ‘마라 상윳타’, ‘범천 상윳타’, ‘삭카 질문 경’, ‘소유교경’, ‘대유교경’, ‘사문과경’, ‘아라바까 경’, ‘수찔로마 경’, ‘카랄로마 경’ 등이다. 이 경들이 질문에 의해 설해진 계기(pucchāvasiko nikkhepo)에 해당한다.

Yāni pana tāni uppannaṃ kāraṇaṃ paṭicca kathitāni, seyyathidaṃ – dhammadāyādaṃ, cūḷasīhanādaṃ, candūpamaṃ, puttamaṃsūpamaṃ, dārukkhandhūpamaṃ, aggikkhandhūpamaṃ, pheṇapiṇḍūpamaṃ, pāricchattakūpamanti evamādīni; tesaṃ aṭṭhuppattiko nikkhepo.

그리고 발생한 어떤 원인(사건)에 근거하여 설하신 경들이 있으니, 예를 들어 ‘법상속경(Dhammadāyāda)’, ‘사자후소경(Cūḷasīhanāda)’, ‘달의 비유 경(Candūpama)’, ‘아들 살점의 비유 경(Puttamaṃsūpama)’, ‘나무토막의 비유 경(Dārukkhandhūpama)’, ‘불덩이의 비유 경(Aggikkhandhūpama)’, ‘거품 덩어리의 비유 경(Pheṇapiṇḍūpama)’, ‘파리찻따까 나무의 비유 경(Pāricchattakūpama)’ 등이다. 이 경들이 사건의 발생에 의해 설해진 계기(aṭṭhuppattiko nikkhepo)에 해당한다.

Evametesu catūsu nikkhepesu imassa suttassa aṭṭhuppattiko nikkhepo. Aṭṭhuppattiyā hi idaṃ bhagavatā nikkhittaṃ. Katarāya aṭṭhuppattiyā? Vaṇṇāvaṇṇe. Ācariyo ratanattayassa avaṇṇaṃ abhāsi, antevāsī vaṇṇaṃ. Iti imaṃ vaṇṇāvaṇṇaṃ aṭṭhuppattiṃ katvā desanākusalo bhagavā – ‘‘mamaṃ vā, bhikkhave, pare avaṇṇaṃ bhāseyyu’’nti desanaṃ ārabhi. Tattha mamanti[Pg.52], sāmivacanaṃ, mamāti attho. saddo vikappanattho. Pareti, paṭiviruddhā sattā. Tatrāti ye avaṇṇaṃ vadanti tesu.

이 네 가지 계기 중에서 이 경(범망경)은 사건의 발생에 의해 설해진 계기(aṭṭhuppattiko nikkhepo)에 속한다. 진실로 이 경은 어떤 사건이 발생했기 때문에 세존에 의해 설해진 것이다. 어떤 사건인가? 바로 칭찬과 비방(vaṇṇāvaṇṇa)이다. 스승은 삼보에 대해 비방을 하였고, 제자는 칭찬을 하였다. 이처럼 칭찬과 비방의 사건을 계기로 삼아 설법에 능숙하신 세존께서는 “비구들이여, 만일 다른 사람들이 나에 대해 비방을 한다면”이라는 설법을 시작하신 것이다. 여기서 ‘나를(mamanti)’은 소유격(sāmivacana)으로서 ‘나의’라는 뜻이다. ‘혹은(vāsaddo)’은 선택적인 의미를 나타낸다. ‘타인들(pare)’이란 가르침에 반대하는 중생들을 말한다. ‘거기에(tatrāti)’란 비방을 말하는 그 중생들에 대하여라는 뜻이다.

Na āghātotiādīhi kiñcāpi tesaṃ bhikkhūnaṃ āghātoyeva natthi, atha kho āyatiṃ kulaputtānaṃ īdisesupi ṭhānesu akusaluppattiṃ paṭisedhento dhammanettiṃ ṭhapeti. Tattha āhanati cittanti ‘āghāto’; kopassetaṃ adhivacanaṃ. Appatītā honti tena atuṭṭhā asomanassikāti appaccayo; domanassassetaṃ adhivacanaṃ. Neva attano na paresaṃ hitaṃ abhirādhayatīti anabhiraddhi; kopassetaṃ adhivacanaṃ. Evamettha dvīhi padehi saṅkhārakkhandho, ekena vedanākkhandhoti dve khandhā vuttā. Tesaṃ vasena sesānampi sampayuttadhammānaṃ kāraṇaṃ paṭikkhittameva.

“원한을 품지 말아야 한다” 등의 말씀은 비록 그 비구들에게 원한이 전혀 없었을지라도, 미래의 선남자들이 그와 같은 상황에서 불선법이 일어나는 것을 막기 위해 법의 지침(dhammanetti)을 세우신 것이다. 여기서 마음을 타격하는 것이 ‘원한(āghāto)’이며, 이는 화(kopa)의 동의어이다. 그것으로 인해 기쁘지 않고 만족하지 못하며 즐겁지 않게 되는 것이 ‘불만(appaccayo)’이며, 이는 근심(domanassa)의 동의어이다. 자신이나 타인의 이익을 충족시키지 못하는 것이 ‘불만족(anabhiraddhi)’이며, 이는 화(kopa)의 동의어이다. 이처럼 여기서 두 단어(원한, 불만족)로는 행온(saṅkhārakkhandho)을, 한 단어(불만)로는 수온(vedanākkhandho)을 설하셨으므로 두 가지 온(khandha)이 언급된 것이다. 이것들을 통해 그와 결합된 나머지 법들이 일어나는 원인 또한 배격된 것이다.

Evaṃ paṭhamena nayena manopadosaṃ nivāretvā, dutiyena nayena tattha ādīnavaṃ dassento āha – ‘‘tatra ce tumhe assatha kupitā vā anattamanā vā, tumhaṃ yevassa tena antarāyo’’ti. Tattha ‘tatra ce tumhe assathā’ti tesu avaṇṇabhāsakesu, tasmiṃ vā avaṇṇe tumhe bhaveyyātha ce; yadi bhaveyyāthāti attho. ‘Kupitā’ kopena, anattamanā domanassena. ‘Tumhaṃ yevassa tena antarāyo’ti tumhākaṃyeva tena kopena, tāya ca anattamanatāya paṭhamajjhānādīnaṃ antarāyo bhaveyya.

이와 같이 첫 번째 방법으로 마음의 타락(분노)을 막으시고, 두 번째 방법으로 그 타락의 과실을 보여주시며 “거기에 만약 너희가 화를 내거나 불쾌해한다면, 그것은 바로 너희에게 장애가 될 뿐이다”라고 말씀하셨다. 여기서 ‘거기에 만약 너희가 있다면’이란 비방하는 이들이나 그 비방 자체에 너희가 (동요하여) 머물게 된다면, 즉 만약 그렇게 된다면이라는 뜻이다. ‘화난(kupitā)’은 분노로 인한 것이고, ‘불쾌한(anattamanā)’은 도마낫사(불만족)로 인해 자신의 마음을 잃은 것이다. ‘그것은 너희에게 장애가 될 뿐이다’라는 것은 그 분노와 불쾌함 때문에 너희에게 초선정 등의 수승한 법을 얻는 데 장애가 생길 것이라는 의미이다.

Evaṃ dutiyena nayena ādīnavaṃ dassetvā, tatiyena nayena vacanatthasallakkhaṇamattepi asamatthataṃ dassento – ‘‘api nu tumhe paresa’’ntiādimāha. Tattha paresanti yesaṃ kesaṃ ci. Kupito hi neva buddhapaccekabuddhaariyasāvakānaṃ, na mātāpitūnaṃ, na paccatthikānaṃ subhāsitadubbhāsitassa atthaṃ ājānāti. Yathāha –

이와 같이 두 번째 방법으로 과실을 보여주시고, 세 번째 방법으로는 말의 의미를 파악하는 것조차 불가능함을 보여주시며 “너희가 다른 이들의…” 등을 말씀하셨다. 여기서 ‘다른 이들’이란 어떤 사람들이든 가리지 않는 일체의 존재들을 뜻한다. 화가 난 사람은 부처님, 벽지불, 성문 제자들의 훌륭한 말씀이나, 부모님의 훌륭한 말씀, 혹은 원수들의 잘못된 말의 의미조차 명확히 알지 못한다. 다음과 같이 말씀하신 바와 같다.

‘‘Kuddho atthaṃ na jānāti, kuddho dhammaṃ na passati;

Andhaṃ tamaṃ tadā hoti, yaṃ kodho sahate naraṃ.

“화가 난 자는 이익(뜻)을 알지 못하고, 화가 난 자는 법을 보지 못한다. 분노가 사람을 압도할 때, 그때는 지혜의 눈을 멀게 하는 칠흑 같은 어둠이 된다.”

Anatthajanano kodho, kodho cittappakopano;

Bhayamantarato jātaṃ, taṃ jano nāvabujjhatī’’ti. (a. ni. 7.64);

“분노는 재앙을 낳고, 분노는 마음을 뒤흔든다. 안(마음)으로부터 위험이 생겨나지만, 사람들은 그것을 깨닫지 못한다.” (앙굿따라 니까야 7.64)

Evaṃ [Pg.53] sabbathāpi avaṇṇe manopadosaṃ nisedhetvā idāni paṭipajjitabbākāraṃ dassento – ‘‘tatra tumhehi abhūtaṃ abhūtato’’tiādimāha.

이와 같이 모든 면에서 비방에 대해 마음이 타락하는 것을 금하신 뒤, 이제 대응해야 할 방식을 보여주시며 “거기에 너희는 사실이 아닌 것을 사실이 아니라고…” 등을 말씀하셨다.

Tattha tatra tumhehīti, tasmiṃ avaṇṇe tumhehi. Abhūtaṃ abhūtato nibbeṭhetabbanti yaṃ abhūtaṃ, taṃ abhūtabhāveneva apanetabbaṃ. Kathaṃ? Itipetaṃ abhūtantiādinā nayena. Tatrāyaṃ yojanā – ‘‘tumhākaṃ satthā na sabbaññū, dhammo durakkhāto, saṅgho duppaṭipanno’’tiādīni sutvā na tuṇhī bhavitabbaṃ. Evaṃ pana vattabbaṃ – ‘‘iti petaṃ abhūtaṃ, yaṃ tumhehi vuttaṃ, taṃ imināpi kāraṇena abhūtaṃ, imināpi kāraṇena atacchaṃ, ‘natthi cetaṃ amhesu’, ‘na ca panetaṃ amhesu saṃvijjati’, sabbaññūyeva amhākaṃ satthā, svākkhāto dhammo, suppaṭipanno saṅgho, tatra idañcidañca kāraṇa’’nti. Ettha ca dutiyaṃ padaṃ paṭhamassa, catutthañca tatiyassa vevacananti veditabbaṃ. Idañca avaṇṇeyeva nibbeṭhanaṃ kātabbaṃ, na sabbattha. Yadi hi ‘‘tvaṃ dussīlo, tavācariyo dussīlo, idañcidañca tayā kataṃ, tavācariyena kata’’nti vutte tuṇhībhūto adhivāseti, āsaṅkanīyo hoti. Tasmā manopadosaṃ akatvā avaṇṇo nibbeṭhetabbo. ‘‘Oṭṭhosi, goṇosī’’tiādinā pana nayena dasahi akkosavatthūhi akkosantaṃ puggalaṃ ajjhupekkhitvā adhivāsanakhantiyeva tattha kātabbā.

여기서 ‘거기에 너희는’이란 그 비방에 대하여 너희가 (대응해야 함을) 뜻한다. ‘사실이 아닌 것을 사실이 아닌 것으로 해명해야 한다’는 것은 사실이 아닌 것을 사실이 아니라는 상태 그대로 제거해야 한다는 뜻이다. 어떻게 하는가? “이러한 이유로 이것은 사실이 아니다”라는 등의 방법으로 한다. 여기서 문맥의 연결은 이러하다. “너희의 스승은 일체지자가 아니다, 법은 잘못 설해졌다, 승가는 잘못 수행한다” 등의 말을 듣고도 침묵해서는 안 된다. 오히려 이렇게 말해야 한다. “너희가 말한 것은 사실이 아니다. 이런저런 이유로 그것은 사실이 아니며 허위이다. ‘우리에게는 그런 것이 없다’, ‘우리에게는 그런 것이 존재하지 않는다’. 우리 스승은 참으로 일체지자이시며, 법은 잘 설해졌고, 성스러운 승가는 잘 수행한다. 그 사실에 대하여 이러저러한 증거가 있다”라고 말해야 한다. 여기서 두 번째 단어(atacchaṃ)는 첫 번째 단어(abhūtaṃ)의, 네 번째 문구는 세 번째 문구의 동의어로 이해해야 한다. 그리고 이러한 해명은 비방에 대해서만 해야 하며 모든 경우에 다 하는 것은 아니다. 만약 “너는 계행이 나쁘다, 네 스승은 계행이 나쁘다, 너나 네 스승이 이런저런 잘못을 저질렀다”라는 말을 듣고 침묵하며 받아들인다면, 참으로 그러한 것으로 의심을 사게 된다. 그러므로 마음의 타락 없이 비방을 해명해야 한다. 그러나 “너는 낙타다, 너는 소다”라는 식의 열 가지 욕설로 욕하는 자에 대해서는 그를 무시하고 오직 평온을 유지하는 인내(adhivāsana-khanti)만을 실천해야 한다.

6. Evaṃ avaṇṇabhūmiyaṃ tādilakkhaṇaṃ dassetvā idāni vaṇṇabhūmiyaṃ dassetuṃ ‘‘mamaṃ vā, bhikkhave, pare vaṇṇaṃ bhāseyyu’’ntiādimāha. Tattha pareti ye keci pasannā devamanussā. Ānandanti etenāti ānando, pītiyā etaṃ adhivacanaṃ. Sumanassa bhāvo somanassaṃ, cetasikasukhassetaṃ adhivacanaṃ. Uppilāvino bhāvo uppilāvitattaṃ. Kassa uppilāvitattanti? Cetasoti. Uddhaccāvahāya uppilāpanapītiyā etaṃ adhivacanaṃ. Idhāpi dvīhi padehi saṅkhārakkhandho, ekena vedanākkhandho vutto.

6. 이와 같이 비방의 자리에서 성자의 특징을 보여주신 뒤, 이제 칭찬의 자리에서 특징을 보여주기 위해 “비구들이여, 만약 다른 이들이 나를 칭찬한다면…” 등을 말씀하셨다. 여기서 ‘다른 이들’이란 삼보에 신심이 있는 어떤 하늘 사람이나 인간들을 뜻한다. 그것으로 매우 즐거워한다는 의미에서 ‘아난다(ānando)’이며, 이는 기쁨(pīti)의 다른 이름이다. 좋은 마음의 상태가 ‘소마낫사(somanassa)’이며, 이는 마음의 즐거운 느낌(vedanā)을 뜻한다. 들뜬 상태가 ‘웁삘라위딋따(uppilāvitatta)’이다. 무엇이 들뜨는가 하면 마음이 들뜨는 것이다. 이는 들뜸을 가져오는 고양된 기쁨의 다른 이름이다. 여기서도 두 단어로는 상온(saṅkhārakkhandho)을, 한 단어로는 수온(vedanākkhandho)을 말씀하신 것이다.

Evaṃ paṭhamanayena uppilāvitattaṃ nivāretvā, dutiyena tattha ādīnavaṃ dassento – ‘‘tatra ce tumhe assathā’’tiādimāha. Idhāpi tumhaṃ yevassa tena antarāyoti tena uppilāvitattena tumhākaṃyeva paṭhamajjhānādīnaṃ [Pg.54] antarāyo bhaveyyāti attho veditabbo. Kasmā panetaṃ vuttaṃ? Nanu bhagavatā –

이와 같이 첫 번째 방법으로 마음의 들뜸을 막으시고, 두 번째로 그 과실을 보여주시며 “거기에 만약 너희가 있다면…” 등을 말씀하셨다. 여기서도 “그것은 너희에게 장애가 될 뿐이다”라는 것은 그 들뜬 기쁨 때문에 너희에게 초선정 등을 얻는 데 장애가 될 것이라는 뜻으로 이해해야 한다. 그런데 왜 이 말씀을 하셨는가? 세존께서는 다음과 같이 말씀하시지 않았던가?

‘‘Buddhoti kittayantassa, kāye bhavati yā pīti;

Varameva hi sā pīti, kasiṇenāpi jambudīpassa.

“‘부처님’이라고 찬탄하는 자의 몸에 생겨나는 기쁨은 참으로 수승하니, 온 점부주(잠부디파)를 다 가지는 것보다 낫다.”

Dhammoti kittayantassa, kāye bhavati yā pīti;

Varameva hi sā pīti, kasiṇenāpi jambudīpassa.

“‘법’이라고 찬탄하는 자의 몸에 생겨나는 기쁨은 참으로 수승하니, 온 점부주를 다 가지는 것보다 낫다.”

Saṅghoti kittayantassa, kāye bhavati yā pīti;

Varameva hi sā pīti, kasiṇenāpi jambudīpassā’’ti ca.

“‘승가’라고 찬탄하는 자의 몸에 생겨나는 기쁨은 참으로 수승하니, 온 점부주를 다 가지는 것보다 낫다.”

‘‘Ye, bhikkhave, buddhe pasannā, agge te pasannā’’ti ca evamādīhi anekasatehi suttehi ratanattaye pītisomanassameva vaṇṇitanti. Saccaṃ vaṇṇitaṃ, taṃ pana nekkhammanissitaṃ. Idha – ‘‘amhākaṃ buddho, amhākaṃ dhammo’’tiādinā nayena āyasmato channassa uppannasadisaṃ gehassitaṃ pītisomanassaṃ adhippetaṃ. Idañhi jhānādipaṭilābhāya antarāyakaraṃ hoti. Tenevāyasmā channopi yāva buddho na parinibbāyi, tāva visesaṃ nibbattetuṃ nāsakkhi, parinibbānakāle paññattena pana brahmadaṇḍena tajjito taṃ pītisomanassaṃ pahāya visesaṃ nibbattesi. Tasmā antarāyakaraṃyeva sandhāya idaṃ vuttanti veditabbaṃ. Ayañhi lobhasahagatā pīti. Lobho ca kodhasadisova. Yathāha –

또한 “비구들이여, 부처님께 청정한 믿음을 가진 자들은 가장 수승한 것에 믿음을 가진 것이다”라는 등 수백 가지 경전에서 삼보에 대한 기쁨과 만족을 찬탄하셨다. 찬탄하신 것은 사실이나, 그것은 출리(욕망에서 벗어남)에 바탕을 둔 것이다. 하지만 여기서는 “우리 부처님, 우리 법, 우리 승가”라는 식으로 찬나 존자에게 생겨났던 것과 유사한 세속적인 기쁨과 만족을 의미한다. 참으로 이러한 세속적 기쁨은 선정 등을 얻는 데 장애가 된다. 그래서 찬나 존자도 부처님께서 반열반하실 때까지 수승한 법을 성취할 수 없었으나, 반열반 시에 제정된 브라만 벌(brahmadaṇḍa)에 의해 위협을 느끼고 그 기쁨과 만족을 버린 뒤에야 수승한 법을 성취했다. 그러므로 수행에 장애가 되는 것만을 염두에 두고 이 말씀을 하신 것으로 알아야 한다. 이 기쁨은 탐욕(lobha)과 결합된 것이며, 탐욕은 분노와 마찬가지이기 때문이다. 다음과 같이 말씀하신 바와 같다.

‘‘Luddho atthaṃ na jānāti, luddho dhammaṃ na passati;

Andhaṃ tamaṃ tadā hoti, yaṃ lobho sahate naraṃ.

“탐욕에 눈먼 자는 이익(뜻)을 알지 못하고, 탐욕에 눈먼 자는 법을 보지 못한다. 탐욕이 사람을 압도할 때, 그때는 지혜의 눈을 멀게 하는 칠흑 같은 어둠이 된다.”

Anatthajanano lobho, lobho cittappakopano;

Bhayamantarato jātaṃ, taṃ jano nāvabujjhatī’’ti. (itivu. 88);

“탐욕은 재앙을 낳고, 탐욕은 마음을 뒤흔든다. 안으로부터 위험이 생겨나지만, 사람들은 그것을 깨닫지 못한다.” (이띠부따까 88)

Tatiyavāro pana idha anāgatopi atthato āgato yevāti veditabbo. Yatheva hi kuddho, evaṃ luddhopi atthaṃ na jānātīti.

세 번째 경우(칭찬에 대한 파악 불능)는 여기서 직접 언급되지는 않았으나 의미상 포함된 것으로 이해해야 한다. 화가 난 자와 마찬가지로, 탐욕에 빠진 자도 뜻을 알지 못하기 때문이다.

Paṭipajjitabbākāradassanavāre panāyaṃ yojanā – ‘‘tumhākaṃ satthā sabbaññū arahaṃ sammāsambuddho, dhammo svākkhāto, saṅgho suppaṭipanno’’tiādīni sutvā na tuṇhī bhavitabbaṃ. Evaṃ pana paṭijānitabbaṃ – ‘‘itipetaṃ bhūtaṃ[Pg.55], yaṃ tumhehi vuttaṃ, taṃ imināpi kāraṇena bhūtaṃ, imināpi kāraṇena tacchaṃ. So hi bhagavā itipi arahaṃ, itipi sammāsambuddho; dhammo itipi svākkhāto, itipi sandiṭṭhiko; saṅgho itipi suppaṭipanno, itipi ujuppaṭipanno’’ti. ‘‘Tvaṃ sīlavā’’ti pucchitenāpi sace sīlavā, ‘‘sīlavāhamasmī’’ti paṭijānitabbameva. ‘‘Tvaṃ paṭhamassa jhānassa lābhī…pe… arahā’’ti puṭṭhenāpi sabhāgānaṃ bhikkhūnaṃyeva paṭijānitabbaṃ. Evañhi pāpicchatā ceva parivajjitā hoti, sāsanassa ca amoghatā dīpitā hotīti. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ.

실천해야 할 방식(paṭipajjitabbākāra)을 보여주는 단락에서의 연결(yojanā)은 이러하다. "그대들의 스승은 일체지자이시며, 아라한이시며, 정등각자이시다. 법은 잘 설해졌으며, 승가는 잘 실천하고 있다"는 등의 말을 들었을 때 침묵해서는 안 된다. 오히려 이와 같이 인정해야 한다. "그대들이 말한 것은 사실이며 참된 것이다. 이런 이유로도 사실이고 저런 이유로도 참되다. 그분 세존께서는 이러이러한 이유로 아라한이시며, 이러이러한 이유로 정등각자이시다. 법은 이러이러한 이유로 잘 설해졌으며, 이러이러한 이유로 스스로 보아 알 수 있는 것이다. 승가는 이러이러한 이유로 잘 실천하며, 이러이러한 이유로 곧게 실천하는 분들이다"라고. "그대는 계를 갖추었는가?"라는 질문을 받았을 때도 계가 있다면 "나는 계를 갖춘 자입니다"라고 인정해야만 한다. "그대는 초선을 얻었는가... 아라한인가?"라는 질문을 받았을 때도 동료 비구들에게만은 인정해야 한다. 그렇게 함으로써 악한 욕심(pāpicchatā)을 멀리하게 되고, 가르침(sāsana)이 헛되지 않음(amoghatā)이 드러나기 때문이다. 나머지는 앞에서 말한 방식대로 알아야 한다.

Cūḷasīlavaṇṇanā

소계(小戒)에 대한 설명

7. Appamattakaṃ kho panetaṃ, bhikkhaveti ko anusandhi? Idaṃ suttaṃ dvīhi padehi ābaddhaṃ vaṇṇena ca avaṇṇena ca. Tattha avaṇṇo – ‘‘iti petaṃ abhūtaṃ iti petaṃ ataccha’’nti, ettheva udakantaṃ patvā aggiviya nivatto. Vaṇṇo pana bhūtaṃ bhūtato paṭijānitabbaṃ – ‘‘iti petaṃ bhūta’’nti evaṃ anuvattatiyeva. So pana duvidho brahmadattena bhāsitavaṇṇo ca bhikkhusaṅghena acchariyaṃ āvusotiādinā nayena āraddhavaṇṇo ca. Tesu bhikkhusaṅghena vuttavaṇṇassa upari suññatāpakāsane anusandhiṃ dassessati. Idha pana brahmadattena vuttavaṇṇassa anusandhiṃ dassetuṃ ‘‘appamattakaṃ kho panetaṃ, bhikkhave’’ti desanā āraddhā.

7. "비구들이여, 이것은 참으로 사소한 것이며..."라고 하신 말씀은 무엇에 대한 연결(anusandhi)인가? 이 경은 찬탄(vaṇṇa)과 비난(avaṇṇa)이라는 두 부분으로 결합되어 있다. 그중 비난은 "이것은 사실이 아니며, 이것은 참되지 않다"라는 구절에서 마치 물가에 도달한 불이 꺼지듯 그쳤다. 그러나 찬탄은 사실을 사실대로 인정해야 한다는 "이것은 사실이다"라는 구절로 이어진다. 그 찬탄은 두 가지인데, 브라흐마다타가 말한 찬탄과 비구 승가가 "도반들이여, 경이롭습니다"라며 시작한 찬탄이다. 그중 비구 승가가 말한 찬탄에 대해서는 나중에 공성(suññatā)을 드러내는 대목에서 연결을 보여줄 것이다. 여기서는 브라흐마다타가 말한 찬탄에 대한 연결을 보여주기 위해 "비구들이여, 이것은 참으로 사소한 것이며"라는 설법을 시작하신 것이다.

Tattha appamattakanti parittassa nāmaṃ. Oramattakanti tasseva vevacanaṃ. Mattāti vuccati pamāṇaṃ. Appaṃ mattā etassāti appamattakaṃ. Oraṃ mattā etassāti oramattakaṃ. Sīlameva sīlamattakaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘appamattakaṃ kho, panetaṃ bhikkhave, oramattakaṃ sīlamattakaṃ’ nāma yena ‘‘tathāgatassa vaṇṇaṃ vadāmī’’ti ussāhaṃ katvāpi vaṇṇaṃ vadamāno puthujjano vadeyyāti. Tattha siyā – nanu idaṃ sīlaṃ nāma yogino aggavibhūsanaṃ? Yathāhu porāṇā –

거기서 'appamattaka'(사소한 것)는 작은 것의 이름이다. 'oramattaka'(낮은 수준의 것)는 그것의 동의어이다. 'mattā'는 분량(정도)을 의미한다. 분량이 적기에 'appamattaka'라 하고, 분량이 낮기에 'oramattaka'라 한다. 계 자체를 'sīlamattaka'(단순한 계)라 한다. "비구들이여, 이것은 참으로 사소하고 낮은 수준이며 단순한 계일 뿐이다"라고 하신 의미는, 범부가 "나는 여래의 덕을 찬탄하겠다"고 애를 써서 칭송하더라도 말할 수 있는 그런 수준의 계를 가리킨다. 여기서 이런 의문이 생길 수 있다. "계라고 하는 것은 수행자(yogin)의 최상의 장식(vibhūsana)이 아닌가?" 옛 스승들도 이렇게 말하지 않았던가.

‘‘Sīlaṃ yogissa’laṅkāro, sīlaṃ yogissa maṇḍanaṃ;

Sīlehi’laṅkato yogī, maṇḍane aggataṃ gato’’ti.

"계는 수행자의 장식이며, 계는 수행자의 화장이다. 계로 장식된 수행자는 치장의 정점에 도달한 자이다."

Bhagavatāpi [Pg.56] ca anekesu suttasatesu sīlaṃ mahantameva katvā kathitaṃ. Yathāha – ‘‘ākaṅkheyya ce, bhikkhave, bhikkhu ‘sabrahmacārīnaṃ piyo cassaṃ manāpo ca garu ca bhāvanīyo cā’ti, sīlesvevassa paripūrakārī’’ti (ma. ni. 1.65) ca.

또한 세존께서도 수많은 경전에서 계를 위대한 것으로 강조하여 설하셨다. "비구들이여, 만일 비구가 '내가 동료 수행자들에게 사랑받고 마음에 들며 존경받고 존중받는 자가 되기를' 원한다면, 그는 계를 온전히 지켜야 한다"는 등의 말씀이 그것이다.

‘‘Kikīva aṇḍaṃ, camarīva vāladhiṃ;

Piyaṃva puttaṃ, nayanaṃva ekakaṃ.Tatheva sīlaṃ, anurakkhamānā;

Supesalā hotha, sadā sagāravā’’ti ca.

"꿩이 알을 보호하듯, 야크가 꼬리털을 보호하듯, 부모가 외아들을 보호하듯, 사람이 하나뿐인 눈을 보호하듯, 그와 같이 계를 보호하며 항상 공경하는 마음을 지니고 계를 사랑하는 자가 되어라."

‘‘Na pupphagandho paṭivātameti;

Na candanaṃ taggaramallikā vā.Satañca gandho paṭivātameti;

Sabbā disā sappuriso pavāyati.

"꽃향기는 바람을 거슬러 가지 못하고, 샌달우드나 타가라 혹은 말리카 향기도 그러하다. 그러나 참된 사람의 향기는 바람을 거슬러 가니, 선한 사람의 향기는 모든 방향으로 퍼져 나간다.

Candanaṃ tagaraṃ vāpi, uppalaṃ atha vassikī;

Etesaṃ gandhajātānaṃ, sīlagandho anuttaro.

샌달우드나 타가라, 연꽃이나 자스민 향기가 아무리 좋아도, 이 모든 향기들 중에서 계의 향기가 으뜸이다.

Appamatto ayaṃ gandho, yvāyaṃ tagaracandanaṃ;

Yo ca sīlavataṃ gandho, vāti devesu uttamo.

타가라와 샌달우드의 향기는 미미하지만, 계를 갖춘 이들의 향기는 신들 사이에서도 최상으로 퍼져 나간다.

Tesaṃ sampannasīlānaṃ, appamādavihārinaṃ;

Sammadaññā vimuttānaṃ, māro maggaṃ na vindatī’’ti ca. (dha. pa. 57);

계를 구족하고 방일하지 않으며 살고, 바른 지혜로 해탈한 그들의 길을 마왕은 찾아내지 못한다"고 하셨다.

‘‘Sīle patiṭṭhāya naro sapañño, cittaṃ paññañca bhāvayaṃ;

Ātāpī nipako bhikkhu, so imaṃ vijaṭaye jaṭa’’nti ca. (saṃ. ni. 1.23);

"지혜로운 사람이 계에 굳건히 서서 마음과 지혜를 닦고, 근면하고 슬기로운 비구가 되어 이 얽히고설킨 엉킨 실타래를 푼다"고도 하셨다.

‘‘Seyyathāpi, bhikkhave, ye keci bījagāmabhūtagāmā vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjanti, sabbe te pathaviṃ nissāya, pathaviyaṃ patiṭṭhāya; evamete bījagāmabhūtagāmā vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ āpajjanti. Evameva kho, bhikkhave, bhikkhu sīlaṃ nissāya sīle patiṭṭhāya sattabojjhaṅge bhāvento sattabojjhaṅge bahulīkaronto vuḍḍhiṃ virūḷhiṃ vepullaṃ pāpuṇāti dhammesū’’ti (saṃ. ni. 5.150) ca. Evaṃ aññānipi anekāni suttāni daṭṭhabbāni. Evamanekesu suttasatesu sīlaṃ mahantameva katvā kathitaṃ. Taṃ ‘‘kasmā [Pg.57] imasmiṃ ṭhāne appamattaka’’nti āhāti? Upari guṇe upanidhāya. Sīlañhi samādhiṃ na pāpuṇāti, samādhi paññaṃ na pāpuṇāti, tasmā uparimaṃ upanidhāya heṭṭhimaṃ oramattakaṃ nāma hoti. Kathaṃ sīlaṃ samādhiṃ na pāpuṇāti? Bhagavā hi abhisambodhito sattame saṃvacchare sāvatthinagara – dvāre kaṇḍambarukkhamūle dvādasayojane ratanamaṇḍape yojanappamāṇe ratanapallaṅke nisīditvā tiyojanike dibbasetacchatte dhāriyamāne dvādasayojanāya parisāya attādānaparidīpanaṃ titthiyamaddanaṃ – ‘‘uparimakāyato aggikkhandho pavattati, heṭṭhimakāyato udakadhārā pavattati…pe… ekekalomakūpato aggikkhandho pavattati, ekekalomakūpato udakadhārā pavattati, channaṃ vaṇṇāna’’ntiādinayappavattaṃ yamakapāṭihāriyaṃ dasseti. Tassa suvaṇṇavaṇṇasarīrato suvaṇṇavaṇṇā rasmiyo uggantvā yāva bhavaggā gacchanti, sakaladasasahassacakkavāḷassa alaṅkaraṇakālo viya hoti, dutiyā dutiyā rasmiyo purimāya purimāya yamakayamakā viya ekakkhaṇe viya pavattanti.

"비구들이여, 예를 들어 씨앗이나 식물들이 성장하고 번식하고 무성해지는 것은 모두 대지에 의지하고 대지에 서 있기 때문이다. 이와 마찬가지로 비구는 계에 의지하고 계에 서서 칠보리분을 닦고 많이 행함으로써 법에 있어서 성장하고 번식하고 무성함에 이른다"고 하셨다. 이와 같은 다른 많은 경전들을 보아야 한다. 이렇게 수많은 경전에서 계를 위대한 것으로 설하셨는데, 왜 이곳에서는 "사소한 것"이라고 말씀하셨는가? 그것은 상위의 공덕(upari-guṇa)과 비교했기 때문이다. 계는 삼매에 미치지 못하고, 삼매는 지혜에 미치지 못한다. 그러므로 상위의 것을 기준으로 할 때 하위의 것은 낮은 수준이라 불리는 것이다. 계가 어떻게 삼매에 미치지 못하는가? 세존께서는 깨달음을 얻으신 지 7년째 되는 해에 사밧티 성문 근처의 간담바 나무 아래, 12유순 크기의 보석 보궁에서 1유순 크기의 보석 보좌에 앉으셨다. 3유순 크기의 천상의 흰 우산이 펼쳐진 가운데 12유순의 대중에게 자신의 기량을 드러내고 외도들을 굴복시키기 위해, "상반신에서는 불덩이가 나오고 하반신에서는 물줄기가 나오며... 모공 하나하나에서 불덩이가 나오고 물줄기가 나오며, 여섯 가지 색깔이 뿜어져 나오는" 등의 방식으로 쌍신변(yamakapāṭihāriya)을 보여주셨다. 그분의 황금빛 몸에서 황금빛 광명이 솟아올라 범천의 끝까지 도달하니, 온 우주 일만 세계가 장식되는 때와 같았다. 두 번째, 두 번째 광명들이 이전 광명들의 쌍처럼 한순간에 일어나는 듯했다.

Dvinnañca cittānaṃ ekakkhaṇe pavatti nāma natthi. Buddhānaṃ pana bhagavantānaṃ bhavaṅgaparivāsassa lahukatāya pañcahākārehi āciṇṇavasitāya ca, tā ekakkhaṇe viya pavattanti. Tassā tassā pana rasmiyā āvajjanaparikammādhiṭṭhānāni visuṃ visuṃyeva.

두 마음이 한순간에 일어나는 법은 없다. 그러나 복되신 부대각자들께서는 바왕가의 흐름이 매우 빠르고 다섯 가지 방식의 숙달(vasitā)이 있기 때문에, 그것들이 한순간에 일어나는 것처럼 보이는 것이다. 그러나 그 광명 하나하나에 대한 전향, 예비, 결심은 각각 별개로 일어난다.

Nīlarasmiatthāya hi bhagavā nīlakasiṇaṃ samāpajjati, pītarasmiatthāya pītakasiṇaṃ, lohitaodātarasmiatthāya lohitaodātakasiṇaṃ, aggikkhandhatthāya tejokasiṇaṃ, udakadhāratthāya āpokasiṇaṃ samāpajjati. Satthā caṅkamati, nimmito tiṭṭhati vā nisīdati vā seyyaṃ vā kappetīti sabbaṃ vitthāretabbaṃ. Ettha ekampi sīlassa kiccaṃ natthi, sabbaṃ samādhikiccameva. Evaṃ sīlaṃ samādhiṃ na pāpuṇāti.

실로 세존께서는 청색 광채를 내기 위해 청색 편처(靑色遍處) 삼매에 드시고, 황색 광채를 위해 황색 편처 삼매에, 적색과 백색 광채를 위해 적색 및 백색 편처 삼매에, 불무더기를 위해 화대(火大) 편처 삼매에, 물줄기를 위해 수대(水大) 편처 삼매에 드신다. 스승께서는 경행하시고, [부처님이] 변화시킨 존재는 서 있거나 앉아 있거나 누워 계시기도 하는 등의 모든 내용을 상세히 기술해야 한다. 여기에서 단 하나도 계(戒)의 작용은 없으며, 모든 것이 오직 삼매(三昧)의 작용일 뿐이다. 이와 같이 계는 삼매에 미치지 못한다.

Yaṃ pana bhagavā kappasatasahassādhikāni cattāri asaṅkhyeyyāni pāramiyo pūretvā, ekūnatiṃsavassakāle cakkavattisirīnivāsabhūtā bhavanā nikkhamma anomānadītīre pabbajitvā, chabbassāni padhānayogaṃ katvā, visākhapuṇṇamāyaṃ uruvelagāme sujātāya dinnaṃ pakkhittadibbojaṃ madhupāyāsaṃ paribhuñjitvā, sāyanhasamaye dakkhiṇuttarena bodhimaṇḍaṃ pavisitvā [Pg.58] assatthadumarājānaṃ tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā, pubbuttarabhāge ṭhito tiṇasanthāraṃ santharitvā, tisandhipallaṅkaṃ ābhujitvā, caturaṅgasamannāgataṃ mettākammaṭṭhānaṃ pubbaṅgamaṃ katvā, vīriyādhiṭṭhānaṃ adhiṭṭhāya, cuddasahatthapallaṅkavaragato suvaṇṇapīṭhe ṭhapitaṃ rajatakkhandhaṃ viya paññāsahatthaṃ bodhikkhandhaṃ piṭṭhito katvā, upari maṇichattena viya bodhisākhāya dhāriyamāno, suvaṇṇavaṇṇe cīvare pavāḷasadisesu bodhiaṅkuresu patamānesu, sūriye atthaṃ upagacchante mārabalaṃ vidhamitvā, paṭhamayāme pubbenivāsaṃ anussaritvā, majjhimayāme dibbacakkhuṃ visodhetvā, paccūsakāle sabbabuddhānamāciṇṇe paccayākāre ñāṇaṃ otāretvā, ānāpānacatutthajjhānaṃ nibbattetvā, tadeva pādakaṃ katvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā, maggapaṭipāṭiyā adhigatena catutthamaggena sabbakilese khepetvā sabbabuddhaguṇe paṭivijjhi, idamassa paññākiccaṃ. Evaṃ samādhi paññaṃ na pāpuṇāti.

한편, 세존께서 4아승기 10만 겁이 넘는 세월 동안 바라밀을 채우시고, 29세 때 전륜성왕의 영광이 깃든 궁전을 떠나 아노마 강가에서 출가하시어, 6년 동안 고행을 닦으신 뒤, 위사카월 보름날 우루벨라 마을에서 수자타가 올린 천상의 영양분이 가득한 꿀 우유죽을 드셨다. 저녁때 남북으로 난 길을 따라 보리도량(菩提道場)에 드시어 보리수 임금을 세 번 오른쪽으로 도신 뒤, 북동쪽 방향에 서서 풀을 깔고 견고한 가부좌를 트셨다. 네 가지 요소를 갖춘 자애 수행을 앞세워 정진의 결의를 다지시고, 14암마 넓이의 고귀한 보좌에 앉으시어, 마치 황금 의자 뒤에 은기둥을 세운 듯 50암마 크기의 보리수 줄기를 등 뒤에 두셨다. 머리 위로는 보리수 가지가 보석 우산처럼 드리워져 있고, 황금빛 가사 위로 산호 같은 보리수 싹들이 떨어지는 가운데, 해가 서산으로 저물 때 마군(魔軍)의 군대를 물리치셨다. 초야(初夜)에는 숙명통(宿命通)을 회상하시고, 중야(中夜)에는 천안통(天眼通)을 청정히 하셨으며, 새벽녘에는 모든 부처님들이 닦으신 연기(緣起)의 이치에 지혜를 내리시어 아나파나 제4선정을 일으키셨다. 바로 그 삼매를 기초로 위빳사나를 증장시켜 네 가지 도(道)의 단계에 따라 얻어진 제4의 도(아라한도)로 모든 번뇌를 소멸시키고 모든 부처님의 공덕을 꿰뚫어 아셨으니, 이것이 그분의 지혜(智慧)의 작용이다. 이와 같이 삼매는 지혜에 미치지 못한다.

Tattha yathā hatthe udakaṃ pātiyaṃ udakaṃ na pāpuṇāti, pātiyaṃ udakaṃ ghaṭe udakaṃ na pāpuṇāti, ghaṭe udakaṃ kolambe udakaṃ na pāpuṇāti, kolambe udakaṃ cāṭiyaṃ udakaṃ na pāpuṇāti, cāṭiyaṃ udakaṃ mahākumbhiyaṃ udakaṃ na pāpuṇāti, mahākumbhiyaṃ udakaṃ kusobbhe udakaṃ na pāpuṇāti, kusobbhe udakaṃ kandare udakaṃ na pāpuṇāti, kandare udakaṃ kunnadiyaṃ udakaṃ na pāpuṇāti, kunnadiyaṃ udakaṃ pañcamahānadiyaṃ udakaṃ na pāpuṇāti, pañcamahānadiyaṃ udakaṃ cakkavāḷamahāsamudde udakaṃ na pāpuṇāti, cakkavāḷamahāsamudde udakaṃ sinerupādake mahāsamudde udakaṃ na pāpuṇāti. Pātiyaṃ udakaṃ upanidhāya hatthe udakaṃ parittaṃ…pe… sinerupādakamahāsamudde udakaṃ upanidhāya cakkavāḷamahāsamudde udakaṃ parittaṃ. Iti uparūpari udakaṃ bahukaṃ upādāya heṭṭhā heṭṭhā udakaṃ parittaṃ hoti.

거기에서 마치 손 안의 물이 물그릇의 물에 미치지 못하고, 물그릇의 물이 물항아리의 물에 미치지 못하며, 물항아리의 물이 가마솥의 물에 미치지 못하고, 가마솥의 물이 큰 항아리의 물에 미치지 못하며, 큰 항아리의 물이 거대한 저장 항아리의 물에 미치지 못하고, 거대한 저장 항아리의 물이 연못의 물에 미치지 못하며, 연못의 물이 골짜기의 물에 미치지 못하고, 골짜기의 물이 작은 강의 물에 미치지 못하며, 작은 강의 물이 다섯 대강(大江)의 물에 미치지 못하고, 다섯 대강의 물이 전륜성왕이 다스리는 대양의 물에 미치지 못하며, 대양의 물이 시네루 산 기슭의 대해(大海)에 미치지 못하는 것과 같다. 물그릇의 물에 비하면 손 안의 물은 적은 것이고, (중략) 시네루 산 기슭의 대해에 비하면 대양의 물은 적은 것이다. 이와 같이 위로 갈수록 물이 많아지는 것을 기준으로 삼을 때, 그 아래 단계의 물은 적은 것이 된다.

Evameva upari upari guṇe upādāya heṭṭhā heṭṭhā sīlaṃ appamattakaṃ oramattakanti veditabbaṃ. Tenāha – ‘‘appamattakaṃ kho panetaṃ, bhikkhave, oramattakaṃ sīlamattaka’’nti.

이와 같이 상위의 공덕들을 기준으로 삼을 때, 하위의 계(戒)는 아주 작고 미미한 것임을 알아야 한다. 그러므로 세존께서는 "비구들이여, 이것은 실로 아주 작고 보잘것없는 계의 수준에 불과한 것이다"라고 말씀하셨다.

Yena puthujjanoti, ettha –

'어떤 자를 범부라고 하는가'라는 구절에 대하여 다음과 같이 설명한다.

‘‘Duve puthujjanā vuttā, buddhenādiccabandhunā;

Andho puthujjano eko, kalyāṇeko puthujjano’’ti.

"태양의 후예이신 부처님께서는 두 종류의 범부(凡夫)를 말씀하셨으니, 하나는 눈먼 범부요, 다른 하나는 선한 범부이다."

Tattha [Pg.59] yassa khandhadhātuāyatanādīsu uggahaparipucchāsavanadhāraṇapaccavekkhaṇāni natthi, ayaṃ andhaputhujjano. Yassa tāni atthi, so kalyāṇaputhujjano. Duvidhopi panesa –

그중에서 온(蘊)·계(界)·처(處) 등에 대하여 배우고, 거듭 묻고, 듣고, 수지하여 기억하고, 반조하여 숙고함이 없는 자를 '눈먼 범부'라 한다. 그러한 배움 등이 있는 자를 '선한 범부'라 한다. 또한 이 두 종류의 범부는 다음과 같은 이유로 범부라 불린다.

‘‘Puthūnaṃ jananādīhi, kāraṇehi puthujjano;

Puthujjanantogadhattā, puthuvāyaṃ jano iti’’.

"허다한 번뇌 등을 일으키는 등의 원인들로 인해 범부(puthujjana)라 하며, 수많은 사람들 사이에 포함되어 있기 때문에 범부라 하고, 이 사람들은 성자들로부터 멀리 떨어져 존재하기 때문에 범부라 한다."

So hi puthūnaṃ nānappakārānaṃ kilesādīnaṃ jananādīhi kāraṇehi puthujjano. Yathāha –

실로 그는 허다하고 다양한 종류의 번뇌 등을 일으키는 등의 원인으로 인해 범부라 불린다. 다음과 같이 설해진 바와 같다.

‘‘Puthu kilese janentīti puthujjanā, puthu avihatasakkāyadiṭṭhikāti puthujjanā, puthu satthārānaṃ mukhullokikāti puthujjanā, puthu sabbagatīhi avuṭṭhitāti puthujjanā, puthu nānābhisaṅkhāre abhisaṅkharontīti puthujjanā, puthu nānāoghehi vuyhanti, puthu santāpehi santappanti, puthu pariḷāhehi pariḍayhanti, puthu pañcasu kāmaguṇesu rattā giddhā gathitā mucchitā ajjhopannā laggā laggitā palibuddhāti puthujjanā, puthu pañcahi nīvaraṇehi āvutā nivutā ovutā pihitā paṭicchannā paṭikujjitāti puthujjanā’’ti. Puthūnaṃ gaṇanapathamatītānaṃ ariyadhammaparammukhānaṃ nīcadhammasamācārānaṃ janānaṃ antogadhattāpi puthujjano, puthuvāyaṃ visuṃyeva saṅkhyaṃ gato visaṃsaṭṭho sīlasutādiguṇayuttehi ariyehi janehīti puthujjanoti.

"허다한 번뇌를 일으키기에 범부(凡夫)요, 허다한 유신견(有身見)을 제거하지 못했기에 범부이며, 허다한 스승들의 얼굴을 우러러보기에 범부요, 허다한 모든 태어남의 경지(趣)에서 벗어나지 못했기에 범부이다. 허다한 여러 업의 형성을 지어내기에 범부요, 허다한 여러 폭류(暴流)에 휩쓸려 가기에 범부이며, 허다한 여러 열기에 고통받기에 범부요, 허다한 여러 번뇌의 불길에 불타기에 범부이다. 또한 허다한 다섯 가지 감각적 욕망에 물들고 탐착하고 결박되고 매혹되고 집착하고 얽매이고 지체되기에 범부라 하며, 허다한 다섯 가지 장애(蓋)에 닫히고 가로막히고 엉키고 덮이고 가려지고 엎어지기에 범부라고 한다." 또한 수치를 셀 수 없을 만큼 많고 성스러운 가르침을 외면하며 저열한 법을 행하는 사람들 속에 포함되어 있기 때문에 범부라 하며, 또는 이 사람들은 계(戒)와 다문(多聞) 등의 덕을 갖춘 성스러운 사람들과는 단연코 분리되어 따로 세어지는 자들이기에 범부라고 한다.

Tathāgatassāti aṭṭhahi kāraṇehi bhagavā tathāgato. Tathā āgatoti tathāgato, tathā gatoti tathāgato, tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato, tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato, tathadassitāya tathāgato, tathavāditāya tathāgato, tathākāritāya tathāgato, abhibhavanaṭṭhena tathāgatoti.

'여래(tathāgata)'에 대해서는 여덟 가지 이유로 세존을 여래라 부른다. [이전 부처님들과] 똑같은 방식으로 오셨기에 여래이고, 똑같은 방식으로 가셨기에 여래이며, 참된 특징(實相)에 도달하셨기에 여래이고, 참된 법을 있는 그대로 깨달으셨기에 여래이며, 참되게 보시는 분이기에 여래이고, 참되게 말씀하시는 분이기에 여래이며, 말씀하신 대로 행하시는 분이기에 여래이고, [모든 것을] 압도하는 의미에서 여래이시다.

Kathaṃ bhagavā tathā āgatoti tathāgato? Yathā sabbalokahitāya ussukkamāpannā purimakā sammāsambuddhā āgatā, yathā vipassī bhagavā āgato, yathā sikhī bhagavā, yathā vessabhū bhagavā, yathā kakusandho bhagavā, yathā koṇāgamano bhagavā, yathā kassapo bhagavā āgato. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yena abhinīhārena ete [Pg.60] bhagavanto āgatā, teneva amhākampi bhagavā āgato. Atha vā yathā vipassī bhagavā…pe… yathā kassapo bhagavā dānapāramiṃ pūretvā, sīlanekkhammapaññāvīriyakhantisaccaadhiṭṭhānamettāupekkhāpāramiṃ pūretvā, imā dasa pāramiyo, dasa upapāramiyo, dasa paramatthapāramiyoti samatiṃsapāramiyo pūretvā aṅgapariccāgaṃ, nayanadhanarajjaputtadārapariccāganti ime pañca mahāpariccāge pariccajitvā pubbayogapubbacariyadhammakkhānañātatthacariyādayo pūretvā buddhicariyāya koṭiṃ patvā āgato; tathā amhākampi bhagavā āgato. Atha vā yathā vipassī bhagavā…pe… kassapo bhagavā cattāro satipaṭṭhāne, cattāro sammappadhāne, cattāro iddhipāde, pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅge, ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvetvā brūhetvā āgato, tathā amhākampi bhagavā āgato. Evaṃ tathā āgatoti tathāgato.

어떻게 세존께서는 그와 같이(tathā) 오셨다(āgato)고 하여 여래(Tathāgata)라 불리시는가? 모든 세상의 이익을 위해 노력하신 이전의 정등각자들께서 오신 방식 그대로 우리 세존께서도 오셨기 때문이다. 즉, 위빳시 세존께서 오신 것처럼, 시키 세존, 웨쌉부 세존, 까꾸산다 세존, 꼬나가마나 세존, 가쌉빠 세존께서 오신 것처럼 오셨다. 이것은 무엇을 뜻하는가? 그분 세존들께서 어떤 서원(abhinīhārena)을 가지고 오셨는지, 바로 그 서원으로 우리 세존께서도 오셨다는 것이다. 또한 위빳시 세존으로부터 가쌉빠 세존에 이르기까지 보시 바라밀을 채우고, 지계·출리·지혜·정진·인욕·진실·결정·자애·평온 바라밀을 채워 이와 같이 십바라밀, 십중바라밀, 십승의바라밀의 서른 가지 바라밀을 가득 채우고, 신체 부위의 보시, 눈·재물·왕위·자녀와 아내의 보시라는 다섯 가지 큰 보시를 실천하고, 전생의 수행(pubbayoga)과 이전의 실천(pubbacariya), 법의 설파, 친족을 위한 헌신 등을 성취하고 깨달음의 실천(buddhicariya)의 정점에 도달하여 오셨으니, 그와 같이 우리 세존께서도 오셨다. 혹은 위빳시 세존으로부터 가쌉빠 세존에 이르기까지 네 가지 마음챙김의 확립(사념처), 네 가지 바른 노력(사정근), 네 가지 신통의 토대(사신족), 다섯 가지 능력(오근), 다섯 가지 힘(오력), 일곱 가지 깨달음의 요소(칠각지), 성스러운 여덟 가지 도(팔정도)를 닦고 증장시켜 오셨으니, 그와 같이 우리 세존께서도 오셨다. 이와 같이 그와 같이 오셨다고 하여 여래라 한다.

‘‘Yatheva lokamhi vipassiādayo,Sabbaññubhāvaṃ munayo idhāgatā;

Tathā ayaṃ sakyamunīpi āgato,Tathāgato vuccati tena cakkhumā’’ti.

“위빳시 등의 성자들이 이 세상에서 일체지자의 상태에 도달하신 바로 그 방식대로, 이 사카의 성자께서도 도달하셨으니, 그러므로 눈을 갖춘 분을 여래라 부른다.”

Evaṃ tathā āgatoti tathāgato.

이와 같이 그와 같이 오셨다고 하여 여래라 한다.

Kathaṃ tathā gatoti tathāgato? Yathā sampatijāto vipassī bhagavā gato…pe… kassapo bhagavā gato.

어떻게 그와 같이(tathā) 가셨다(gato)고 하여 여래라 불리시는가? 갓 태어난 위빳시 세존께서 가신 것처럼, 가쌉빠 세존에 이르기까지 그분들이 가신 방식 그대로 우리 세존께서도 가셨기 때문이다.

Kathañca so bhagavā gato? So hi sampati jātova samehi pādehi pathaviyaṃ patiṭṭhāya uttarābhimukho sattapadavītihārena gato. Yathāha – ‘‘sampatijāto kho, ānanda, bodhisatto samehi pādehi patiṭṭhahitvā uttarābhimukho sattapadavītihārena gacchati, setamhi chatte anudhāriyamāne sabbā ca disā anuviloketi, āsabhiṃ vācaṃ bhāsati – ‘aggohamasmi lokassa, jeṭṭhohamasmi lokassa, seṭṭhohamasmi lokassa, ayamantimā jāti, natthidāni punabbhavo’ti’’ (dī. ni. 2.31).

그 세존께서는 어떻게 가셨는가? 그분은 태어나자마자 평평한 발로 땅을 딛고 서서, 북쪽을 향해 일곱 걸음을 걸어가셨다. 설해진 바와 같다. “아난다여, 보살은 태어나자마자 평평한 발로 서서 북쪽을 향해 일곱 걸음을 걷는다. 흰 일산이 받쳐진 가운데 모든 방향을 둘러보고 당당한 목소리로 말한다. ‘나는 세상의 으뜸이다, 나는 세상의 어른이다, 나는 세상의 제일이다. 이것이 마지막 태어남이며 이제 더 이상의 태어남은 없다.’”

Tañcassa [Pg.61] gamanaṃ tathaṃ ahosi? Avitathaṃ anekesaṃ visesādhigamānaṃ pubbanimittabhāvena. Yañhi so sampatijātova samehi pādehi patiṭṭhahi. Idamassa caturiddhipādapaṭilābhassa pubbanimittaṃ.

그분의 그러한 걸음은 참되고 틀림이 없었으니, 이는 수많은 특별한 성취들의 예표(pubbanimitta)가 되었기 때문이다. 그분이 태어나자마자 평평한 발로 서신 것, 이것은 네 가지 신통의 토대(사신족)를 얻으실 것임을 나타내는 예표이다.

Uttarābhimukhabhāvo pana sabbalokuttarabhāvassa pubbanimittaṃ.

북쪽을 향하신 것은 모든 세상을 넘어선 분(출세간의 상태)이 되실 것임을 나타내는 예표이다.

Sattapadavītihāro, sattabojjhaṅgaratanapaṭilābhassa.

일곱 걸음을 걸으신 것은 일곱 가지 깨달음의 보배(칠각지)를 얻으실 것임을 나타내는 예표이다.

‘‘Suvaṇṇadaṇḍā vītipatanti cāmarā’’ti, ettha vuttacāmarukkhepo pana sabbatitthiyanimmaddanassa.

“황금 자루의 꼬리 부채가 흔들린다”고 한 구절에서 언급된 부채를 흔드는 것은 모든 외도들을 굴복시키실 것임을 나타내는 예표이다.

Setacchattadhāraṇaṃ, arahattavimuttivaravimalasetacchattapaṭilābhassa.

흰 일산을 받쳐 든 것은 아라한과라는 해탈의 고귀하고 정결한 흰 일산을 얻으실 것임을 나타내는 예표이다.

Sattamapadūpari ṭhatvā sabbadisānuvilokanaṃ, sabbaññutānāvaraṇañāṇapaṭilābhassa.

일곱 번째 발걸음 위에 서서 모든 방향을 둘러보신 것은 일체지자로서 장애 없는 지혜를 얻으실 것임을 나타내는 예표이다.

Āsabhivācābhāsanaṃ appaṭivattiyavaradhammacakkappavattanassa pubbanimittaṃ.

당당한 목소리로 말씀하신 것은 아무도 되돌릴 수 없는 고귀한 법의 바퀴를 굴리실 것임을 나타내는 예표이다.

Tathā ayaṃ bhagavāpi gato, tañcassa gamanaṃ tathaṃ ahosi, avitathaṃ, tesaṃyeva visesādhigamānaṃ pubbanimittabhāvena.

그와 같이 우리 세존께서도 가셨으며, 그분의 그러한 걸음은 바로 그러한 특별한 성취들의 예표가 되었기에 참되고 틀림이 없었다.

Tenāhu porāṇā –

그러므로 옛 스승들께서 이렇게 말씀하셨다.

‘‘Muhuttajātova gavampatī yathā,Samehi pādehi phusī vasundharaṃ;

So vikkamī satta padāni gotamo,Setañca chattaṃ anudhārayuṃ marū.

“갓 태어난 황소 왕처럼 평평한 발로 대지를 딛고, 그분 고따마께서는 일곱 걸음을 걸으셨으며, 신들은 흰 일산을 받쳐 들었다.

Gantvāna so satta padāni gotamo,Disā vilokesi samā samantato;

Aṭṭhaṅgupetaṃ giramabbhudīrayi,Sīho yathā pabbatamuddhaniṭṭhito’’ti.

일곱 걸음을 걸어가신 뒤 고따마께서는 사방을 평등하게 둘러보셨고, 산꼭대기에 선 사자처럼 여덟 가지 성질을 갖춘 목소리를 발하셨다.”

Evaṃ tathā gatoti tathāgato.

이와 같이 그와 같이 가셨다고 하여 여래라 한다.

Atha vā yathā vipassī bhagavā…pe… yathā kassapo bhagavā, ayampi bhagavā tatheva nekkhammena kāmacchandaṃ pahāya gato, abyāpādena byāpādaṃ, ālokasaññāya thinamiddhaṃ, avikkhepena uddhaccakukkuccaṃ, dhammavavatthānena vicikicchaṃ pahāya ñāṇena avijjaṃ padāletvā, pāmojjena [Pg.62] aratiṃ vinodetvā, paṭhamajjhānena nīvaraṇakavāṭaṃ ugghāṭetvā, dutiyajjhānena vitakkavicāraṃ vūpasametvā, tatiyajjhānena pītiṃ virājetvā, catutthajjhānena sukhadukkhaṃ pahāya, ākāsānañcāyatanasamāpattiyā rūpasaññāpaṭighasaññānānattasaññāyo samatikkamitvā, viññāṇañcāyatanasamāpattiyā ākāsānañcāyatanasaññaṃ, ākiñcaññāyatanasamāpattiyā viññāṇañcāyatanasaññaṃ, nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā ākiñcaññāyatanasaññaṃ samatikkamitvā gato.

혹은 위빳시 세존으로부터 가쌉빠 세존에 이르기까지 그러하셨던 것처럼, 이 세존께서도 그와 같이 출리(nekkhamma)로써 감각적 욕망을 버리고 가셨으며, 악의 없음으로써 악의를, 광명상으로써 해태와 혼침을, 불산란으로써 들뜸과 후회를, 법의 분석으로써 의심을 버리고 지혜로써 무명을 깨뜨리고, 환희로써 불만족을 물리치고, 초선으로써 장애의 문을 열고, 제2선으로써 위딱까와 위짜라를 가라앉히고, 제3선으로써 희열을 멀리하고, 제4선으로써 즐거움과 괴로움을 버리고, 공무변처정으로써 색상·유대삼·다성상을 초월하고, 식무변처정으로써 공무변처상을, 무소유처정으로써 식무변처상을, 비상비비상처정으로써 무소유처상을 초월하여 가셨다.

Aniccānupassanāya niccasaññaṃ pahāya, dukkhānupassanāya sukhasaññaṃ, anattānupassanāya attasaññaṃ, nibbidānupassanāya nandiṃ, virāgānupassanāya rāgaṃ, nirodhānupassanāya samudayaṃ, paṭinissaggānupassanāya ādānaṃ, khayānupassanāya ghanasaññaṃ, vayānupassanāya āyūhanaṃ, vipariṇāmānupassanāya dhuvasaññaṃ, animittānupassanāya nimittaṃ, appaṇihitānupassanāya paṇidhiṃ, suññatānupassanāya abhinivesaṃ, adhipaññādhammavipassanāya sārādānābhinivesaṃ, yathābhūtañāṇadassanena sammohābhinivesaṃ, ādīnavānupassanāya ālayābhinivesaṃ, paṭisaṅkhānupassanāya appaṭisaṅkhaṃ, vivaṭṭānupassanāya saṃyogābhinivesaṃ, sotāpattimaggena diṭṭhekaṭṭhe kilese bhañjitvā, sakadāgāmimaggena oḷārike kilese pahāya, anāgāmimaggena aṇusahagate kilese samugghāṭetvā, arahattamaggena sabbakilese samucchinditvā gato. Evampi tathā gatoti tathāgato.

무상관으로써 상(常)이라는 인식을 버리고, 고관으로써 락(樂)이라는 인식을, 무아관으로써 아(我)라는 인식을, 염오관으로써 기쁨(탐애)을, 이탐관으로써 탐욕을, 소멸관으로써 일어남을, 포기(거사)관으로써 집착을, 다함(진)의 관찰로써 덩어리라는 인식을, 사라짐(멸)의 관찰로써 축적을, 변계관으로써 견고하다는 인식을, 무표상관으로써 표상을, 무원관으로써 원함(갈애)을, 공관으로써 고집을, 증상혜법위빳사나로써 핵심을 취하려는 고집을, 여실지견으로써 미혹에 의한 고집을, 과환관으로써 안식처에 대한 고집을, 심려관으로써 사유하지 않음을, 유전관으로써 결합에 대한 고집을 버리고, 소타빤나 도로써 견도에 속하는 번뇌들을 꺾고, 사카다가미 도로써 거친 번뇌들을 버리고, 아나가미 도로써 미세하게 함께하는 번뇌들을 뿌리 뽑고, 아라한 도로써 모든 번뇌를 끊어버리고 가셨다. 이와 같이 그와 같이 가셨다고 하여 여래라 한다.

Kathaṃ tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato?Pathavīdhātuyā kakkhaḷattalakkhaṇaṃ tathaṃ avitathaṃ. Āpodhātuyā paggharaṇalakkhaṇaṃ. Tejodhātuyā uṇhattalakkhaṇaṃ. Vāyodhātuyā vitthambhanalakkhaṇaṃ. Ākāsadhātuyā asamphuṭṭhalakkhaṇaṃ. Viññāṇadhātuyā vijānanalakkhaṇaṃ.

어떻게 참된 특질(tathalakkhaṇa)에 이르렀다고 하여 타타가타(Tathāgata, 여래)라 합니까? 지계(地界)의 단단한 특질은 참되며(tatha) 어긋남이 없습니다(avitatha). 수계(水界)의 흘러내리는 특질, 화계(火界)의 뜨거운 특질, 풍계(風界)의 지탱하는 특질, 허공계(虛空界)의 닿지 않는 특질, 식계(識界)의 아는 특질도 그러합니다.

Rūpassa ruppanalakkhaṇaṃ. Vedanāya vedayitalakkhaṇaṃ. Saññāya sañjānanalakkhaṇaṃ. Saṅkhārānaṃ abhisaṅkharaṇalakkhaṇaṃ. Viññāṇassa vijānanalakkhaṇaṃ.

색(Rūpa)의 변형되는 특질, 수(Vedanā)의 경험하는 특질, 상(Saññā)의 인식하는 특질, 행(Saṅkhāra)의 형성하는 특질, 식(Viññāṇa)의 아는 특질도 (참되며 어긋남이 없습니다).

Vitakkassa [Pg.63] abhiniropanalakkhaṇaṃ. Vicārassa anumajjanalakkhaṇaṃ pītiyā pharaṇalakkhaṇaṃ. Sukhassa sātalakkhaṇaṃ. Cittekaggatāya avikkhepalakkhaṇaṃ. Phassassa phusanalakkhaṇaṃ.

위딱까(Vitakka, 일으킨 생각)의 대상을 향하게 하는 특질, 위짜라(Vicāra, 지속적 고찰)의 대상을 파고드는 특질, 희열(Pīti)의 퍼지는 특질, 행복(Sukha)의 즐거운 특질, 심일경성(Cittekaggatā)의 산만하지 않은 특질, 촉(Phassa)의 닿는 특질도 (참되며 어긋남이 없습니다).

Saddhindriyassa adhimokkhalakkhaṇaṃ. Vīriyindriyassa paggahalakkhaṇaṃ. Satindriyassa upaṭṭhānalakkhaṇaṃ. Samādhindriyassa avikkhepalakkhaṇaṃ. Paññindriyassa pajānanalakkhaṇaṃ.

신근(信根)의 확신하는 특질, 정진근(精進根)의 고취하는 특질, 염근(念根)의 확립되는 특질, 정근(定根)의 산만하지 않은 특질, 혜근(慧根)의 꿰뚫어 아는 특질도 (참되며 어긋남이 없습니다).

Saddhābalassa assaddhiye akampiyalakkhaṇaṃ. Vīriyabalassa kosajje, satibalassa muṭṭhassacce. Samādhibalassa uddhacce, paññābalassa avijjāya akampiyalakkhaṇaṃ.

신력(信力)의 불신(不信)에 흔들리지 않는 특질, 정진력의 게으름에, 염력(念力)의 망각에, 정력(定力)의 들뜸에, 혜력(慧力)의 무명에 흔들리지 않는 특질도 (참되며 어긋남이 없습니다).

Satisambojjhaṅgassa upaṭṭhānalakkhaṇaṃ. Dhammavicayasambojjhaṅgassa pavicayalakkhaṇaṃ. Vīriyasambojjhaṅgassa paggahalakkhaṇaṃ. Pītisambojjhaṅgassa pharaṇalakkhaṇaṃ. Passaddhisambojjhaṅgassa vūpasamalakkhaṇaṃ. Samādhisambojjhaṅgassa avikkhepalakkhaṇaṃ. Upekkhāsambojjhaṅgassa paṭisaṅkhānalakkhaṇaṃ.

염각지(念覺支)의 확립되는 특질, 택법각지의 분석하는 특질, 정진각지의 고취하는 특질, 희각지의 퍼지는 특질, 경안각지의 가라앉는 특질, 정각지의 산만하지 않은 특질, 사각지(捨覺支)의 평온하게 성찰하는 특질도 (참되며 어긋남이 없습니다).

Sammādiṭṭhiyā dassanalakkhaṇaṃ. Sammāsaṅkappassa abhiniropanalakkhaṇaṃ. Sammāvācāya pariggahalakkhaṇaṃ. Sammākammantassa samuṭṭhānalakkhaṇaṃ. Sammāājīvassa vodānalakkhaṇaṃ. Sammāvāyāmassa paggahalakkhaṇaṃ. Sammāsatiyā upaṭṭhānalakkhaṇaṃ. Sammāsamādhissa avikkhepalakkhaṇaṃ.

정견(正見)의 보는 특질, 정사유의 대상을 향하게 하는 특질, 정어의 제어하는 특질, 정업의 일어나는 특질, 정명의 정화하는 특질, 정정진의 고취하는 특질, 정념의 확립되는 특질, 정정(正定)의 산만하지 않은 특질도 (참되며 어긋남이 없습니다).

Avijjāya aññāṇalakkhaṇaṃ. Saṅkhārānaṃ cetanālakkhaṇaṃ. Viññāṇassa vijānanalakkhaṇaṃ. Nāmassa namanalakkhaṇaṃ. Rūpassa ruppanalakkhaṇaṃ. Saḷāyatanassa āyatanalakkhaṇaṃ. Phassassa phusanalakkhaṇaṃ. Vedanāya vedayitalakkhaṇaṃ. Taṇhāya hetulakkhaṇaṃ. Upādānassa gahaṇalakkhaṇaṃ. Bhavassa āyūhanalakkhaṇaṃ. Jātiyā nibbattilakkhaṇaṃ. Jarāya jīraṇalakkhaṇaṃ. Maraṇassa cutilakkhaṇaṃ.

무명의 알지 못하는 특질, 행(行)의 의도하는 특질, 식(識)의 아는 특질, 명(名)의 기울어지는 특질, 색(色)의 변형되는 특질, 육입(六入)의 장소로서의 특질, 촉(觸)의 닿는 특질, 수(受)의 경험하는 특질, 애(愛)의 원인이 되는 특질, 취(取)의 집착하는 특질, 유(有)의 축적하는 특질, 생(生)의 태어나는 특질, 노(老)의 쇠퇴하는 특질, 사(死)의 소멸하는 특질도 (참되며 어긋남이 없습니다).

Dhātūnaṃ suññatālakkhaṇaṃ. Āyatanānaṃ āyatanalakkhaṇaṃ. Satipaṭṭhānānaṃ upaṭṭhānalakkhaṇaṃ. Sammappadhānānaṃ padahanalakkhaṇaṃ. Iddhipādānaṃ ijjhanalakkhaṇaṃ. Indriyānaṃ adhipatilakkhaṇaṃ. Balānaṃ akampiyalakkhaṇaṃ. Bojjhaṅgānaṃ niyyānalakkhaṇaṃ. Maggassa hetulakkhaṇaṃ.

제계(諸界)의 공(空)한 특질, 제처(諸處)의 장소로서의 특질, 사념처의 확립되는 특질, 사정근의 정진하는 특질, 사신족의 성취하는 특질, 제근(諸根)의 지배하는 특질, 제력(諸力)의 흔들리지 않는 특질, 제각지(諸覺支)의 벗어나는 특질, 도(道)의 원인이 되는 특질도 (참되며 어긋남이 없습니다).

Saccānaṃ [Pg.64] tathalakkhaṇaṃ. Samathassa avikkhepalakkhaṇaṃ. Vipassanāya anupassanālakkhaṇaṃ. Samathavipassanānaṃ ekarasalakkhaṇaṃ. Yuganaddhānaṃ anativattanalakkhaṇaṃ.

제성제(諸聖諦)의 참된 특질, 사마타의 산만하지 않은 특질, 위빳사나의 관찰하는 특질, 사마타와 위빳사나의 하나된 맛의 특질, 유가나따(止觀雙運)의 서로 넘어서지 않는 특질도 (참되며 어긋남이 없습니다).

Sīlavisuddhiyā saṃvaralakkhaṇaṃ. Cittavisuddhiyā avikkhepalakkhaṇaṃ. Diṭṭhivisuddhiyā dassanalakkhaṇaṃ.

계청정의 단속하는 특질, 심청정의 산만하지 않은 특질, 견청정의 보는 특질도 (참되며 어긋남이 없습니다).

Khaye ñāṇassa samucchedanalakkhaṇaṃ. Anuppāde ñāṇassa passaddhilakkhaṇaṃ.

번뇌의 소멸(Khaya)에 있어서 지혜의 단절하는 특질, 번뇌가 다시 생겨나지 않음(Anuppāda)에 있어서 지혜의 가라앉는 특질도 (참되며 어긋남이 없습니다).

Chandassa mūlalakkhaṇaṃ. Manasikārassa samuṭṭhāpanalakkhaṇaṃ. Phassassa samodhānalakkhaṇaṃ. Vedanāya samosaraṇalakkhaṇaṃ. Samādhissa pamukhalakkhaṇaṃ. Satiyā ādhipateyyalakkhaṇaṃ. Paññāya tatuttariyalakkhaṇaṃ. Vimuttiyā sāralakkhaṇaṃ… amatogadhassa nibbānassa pariyosānalakkhaṇaṃ tathaṃ avitathaṃ. Evaṃ tathalakkhaṇaṃ ñāṇagatiyā āgato avirajjhitvā patto anuppattoti tathāgato. Evaṃ tathalakkhaṇaṃ āgatoti tathāgato.

욕구(Chanda)의 근본이 되는 특질, 작의(Manasikāra)의 일으키는 특질, 촉의 만나는 특질, 수의 모여드는 특질, 정의 으뜸이 되는 특질, 염의 지배하는 특질, 혜의 탁월한 특질, 해탈의 정수인 특질, 불사(不死)로 나아가는 열반의 마지막인 특질은 참되며 어긋남이 없습니다. 이와 같이 참된 특질에 지혜의 흐름으로 도달하고, 틀림없이 도달하고, 얻고, 성취하였다고 하여 타타가타라 합니다. 이와 같이 참된 특질에 이르렀다고 하여 타타가타라 합니다.

Kathaṃ tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato? Tathadhammā nāma cattāri ariyasaccāni. Yathāha – ‘‘cattārimāni, bhikkhave, tathāni avitathāni anaññathāni. Katamāni cattāri? ‘Idaṃ dukkha’nti bhikkhave, tathametaṃ avitathametaṃ anaññathameta’’nti (saṃ. ni. 5.1090) vitthāro. Tāni ca bhagavā abhisambuddho, tasmā tathānaṃ dhammānaṃ abhisambuddhattā tathāgatoti vuccati. Abhisambuddhattho hettha gatasaddo.

어떻게 참된 법(tathadhamma)을 있는 그대로 깨달았다고 하여 타타가타라 합니까? 참된 법이란 네 가지 성스러운 진리(사성제)를 말합니다. 말씀하신 바와 같습니다. "비구들이여, 참되고 어긋남이 없고 다르지 않은 네 가지가 있다. 무엇이 네 가지인가? 비구들이여, '이것이 괴로움이다'라는 이것은 참되고 어긋남이 없으며 다르지 않다"라는 상세한 내용이 그것입니다. 세존께서는 그것들을 깨달으셨으니, 참된 법들을 깨달으셨기 때문에 타타가타라고 불립니다. 여기서 '가타(gata)'라는 말은 깨달았다는 의미입니다.

Api ca jarāmaraṇassa jātipaccayasambhūtasamudāgataṭṭho tatho avitatho anaññatho…pe…, saṅkhārānaṃ avijjāpaccayasambhūtasamudāgataṭṭho tatho avitatho anaññatho…pe…, tathā avijjāya saṅkhārānaṃ paccayaṭṭho, saṅkhārānaṃ viññāṇassa paccayaṭṭho…pe…, jātiyā jarāmaraṇassa paccayaṭṭho tatho avitatho anaññatho. Taṃ sabbaṃ bhagavā abhisambuddho, tasmāpi tathānaṃ dhammānaṃ abhisambuddhattā tathāgatoti vuccati. Evaṃ tathadhamme yāthāvato abhisambuddhoti tathāgato.

또한 노사가 태어남을 조건으로 하여 생겨나고 나타난다는 이치는 참되고 어긋남이 없으며 다르지 않습니다. (중략) 행이 무명을 조건으로 하여 생겨나고 나타난다는 이치는 참되고 어긋남이 없으며 다르지 않습니다. (중략) 또한 무명이 행의 조건이 된다는 이치, 행이 식의 조건이 된다는 이치, (중략) 태어남이 노사의 조건이 된다는 이치는 참되고 어긋남이 없으며 다르지 않습니다. 세존께서는 그 모든 것을 깨달으셨으니, 그러므로 참된 법들을 깨달으셨기 때문에 타타가타라고 불립니다. 이와 같이 참된 법을 있는 그대로 깨달았다고 하여 타타가타라 합니다.

Kathaṃ tathadassitāya tathāgato? Bhagavā yaṃ sadevake loke…pe…, sadevamanussāya pajāya aparimāṇāsu lokadhātūsu aparimāṇānaṃ [Pg.65] sattānaṃ cakkhudvāre āpāthamāgacchantaṃ rūpārammaṇaṃ nāma atthi, taṃ sabbākārato jānāti passati. Evaṃ jānatā passatā ca, tena taṃ iṭṭhāniṭṭhādivasena vā diṭṭhasutamutaviññātesu labbhamānakapadavasena vā. ‘‘Katamaṃ taṃ rūpaṃ rūpāyatanaṃ? Yaṃ rūpaṃ catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāya vaṇṇanibhā sanidassanaṃ sappaṭighaṃ nīlaṃ pītaka’’ntiādinā (dha. sa. 616) nayena anekehi nāmehi terasahi vārehi dvepaññāsāya nayehi vibhajjamānaṃ tathameva hoti, vitathaṃ natthi. Esa nayo sotadvārādīsupi āpāthaṃ āgacchantesu saddādīsu. Vuttañcetaṃ bhagavatā – ‘‘yaṃ bhikkhave, sadevakassa lokassa…pe… sadevamanussāya pajāya diṭṭhaṃ sutaṃ mutaṃ viññātaṃ pattaṃ pariyesitaṃ anuvicaritaṃ manasā, tamahaṃ jānāmi. Tamahaṃ abbhaññāsiṃ, taṃ tathāgatassa viditaṃ, taṃ tathāgato na upaṭṭhāsī’’ti (a. ni. 4.24). Evaṃ tathadassitāya tathāgato. Tattha tathadassī atthe tathāgatoti padasambhavo veditabbo.

어떻게 참된 것을 보는 성질(tathadassitāya) 때문에 여래(Tathāgato)라고 하는가? 세존께서는 신을 포함한 세상과 마라와 범천의 세상에서, 사문과 바라문, 신과 인간을 포함한 중생들 가운데, 무한한 세계(lokadhātūsu)에서 무한한 중생들의 안근(눈)의 영역에 들어오는 소위 형색(rūpārammaṇa)이라는 것이 있다면, 그것을 모든 측면에서 아시고 보신다. 이와 같이 아시고 보시는 그분께서는 그 형색을 즐겁거나 즐겁지 않은 것 등의 방식이나, 보고 듣고 닿고 아는 것(diṭṭhasutamutaviññātesu) 중에서 얻어지는 명칭의 방식에 따라 분류하신다. ‘그 형색의 요소인 형색의 터(rūpāyatana)란 무엇인가? 어떤 형색이 사대종(mahābhūtānaṃ)에 근거하여 색깔과 빛을 띠며, 볼 수 있고 부딪침이 있으며, 푸르고 노랗다’는 등의 방식(Dhs. 616)으로, 여러 명칭과 13가지 단락, 52가지 방식을 통해 분석되더라도 그것은 오직 참된 그대로(tathameva)일 뿐이며, 틀림(vitatha)이 없다. 이러한 방식은 이근(귀) 등에 들어오는 소리 등에도 적용된다. 세존께서는 다음과 같이 말씀하셨다. ‘비구들이여, 신을 포함한 세상과... 신과 인간을 포함한 중생들이 보고 듣고 닿고 알고 도달하고 찾고 마음으로 고찰한 것, 그것을 나는 안다. 그것을 나는 특별한 지혜로 알았으며, 그것은 여래에게 알려진 바이나, 여래는 그것에 (갈애나 견해로) 머물지 않는다’(A. ni. 4.24). 이와 같이 참된 것을 보는 성질 때문에 여래라 한다. 여기에서 참된 것을 본다는 의미에서 ‘여래(Tathāgato)’라는 명칭의 성립을 이해해야 한다.

Kathaṃ tathavāditāya tathāgato? Yaṃ rattiṃ bhagavā bodhimaṇḍe aparājitapallaṅke nisinno tiṇṇaṃ mārānaṃ matthakaṃ madditvā anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambuddho, yañca rattiṃ yamakasālānamantare anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyi, etthantare pañcacattālīsavassaparimāṇe kāle paṭhamabodhiyāpi majjhimabodhiyāpi pacchimabodhiyāpi yaṃ bhagavatā bhāsitaṃ – suttaṃ, geyyaṃ…pe… vedallaṃ, taṃ sabbaṃ atthato ca byañjanato ca anupavajjaṃ, anūnamanadhikaṃ, sabbākāraparipuṇṇaṃ, rāgamadanimmadanaṃ, dosamohamadanimmadanaṃ. Natthi tattha vālaggamattampi avakkhalitaṃ, sabbaṃ taṃ ekamuddikāya lañchitaṃ viya, ekanāḷiyā mitaṃ viya, ekatulāya tulitaṃ viya ca, tathameva hoti avitathaṃ anaññathaṃ. Tenāha – ‘‘yañca, cunda, rattiṃ tathāgato anuttaraṃ sammāsambodhiṃ abhisambujjhati, yañca rattiṃ anupādisesāya nibbānadhātuyā parinibbāyati, yaṃ etasmiṃ antare bhāsati lapati niddisati, sabbaṃ taṃ tatheva hoti, no aññathā. Tasmā ‘tathāgato’ti vuccatī’’ti (a. ni. 4.23). Gadattho hettha gatasaddo. Evaṃ tathavāditāya tathāgato.

어떻게 참된 것을 말하는 성질(tathavāditāya) 때문에 여래라고 하는가? 세존께서 보리좌의 정복할 수 없는 보좌에 앉으시어 세 마라의 머리를 짓누르고 위없는 정등각을 깨달으신 밤부터, 쌍살수 나무 사이에서 유여의열반의 요소로 반열반하신 밤까지, 그 중간의 45년의 기간 동안 세존께서 설하신 경(sutta), 응송(geyya)... 수기(vedalla) 등의 모든 가르침은 그 의미(attha)와 표현(byañjana)에 있어서 비난할 데가 없고, 부족함도 지나침도 없으며, 모든 측면에서 완벽하고, 탐욕의 취기, 성냄과 어리석음의 취기를 없애는 것이다. 거기에는 머리카락 끝만큼의 오류도 없으며, 그 모든 것은 마치 하나의 인장으로 찍은 듯이, 하나의 되로 잰 듯이, 하나의 저울로 단 듯이 오직 참되며(tatha), 틀림없고(avitatha), 다른 방식이 아니다(anaññatha). 그래서 이렇게 말씀하셨다. ‘춘다여, 여래가 위없는 정등각을 깨달은 밤부터 반열반한 밤까지, 그 중간에 말하고 읊고 지시한 모든 것은 오직 그러할 뿐이며(tatheva), 다른 방식이 아니다. 그러므로 여래라고 한다’(A. ni. 4.23). 여기서 ‘가타(gata)’라는 단어는 ‘가다(gada, 말하다)’의 의미를 담고 있다. 이와 같이 참된 것을 말하는 성질 때문에 여래라 한다.

Api [Pg.66] ca āgadanaṃ āgado, vacananti attho. Tayo aviparīto āgado assāti, da-kārassa ta-kāraṃ katvā tathāgatoti evametasmiṃ atthe padasiddhi veditabbā.

또한 ‘아가다나(āgadana)’란 ‘아가다(āgado)’, 즉 ‘말(vacana)’이라는 뜻이다. 그분에게는 틀림없는 참된 말(tatho aviparīto āgado)이 있으므로, ‘d’를 ‘t’로 바꾸어 ‘여래(Tathāgato)’라고 한다. 이와 같은 의미에서 명칭의 성립을 이해해야 한다.

Kathaṃ tathākāritāya tathāgato? Bhagavato hi vācāya kāyo anulometi, kāyassapi vācā, tasmā yathāvādī tathākārī, yathākārī tathāvādī ca hoti. Evaṃbhūtassa cassa yathāvācā, kāyopi tathā gato pavattoti attho. Yathā ca kāyo, vācāpi tathā gatā pavattāti tathāgato. Tenevāha – ‘‘yathāvādī, bhikkhave, tathāgato tathākārī, yathākārī tathāvādī. Iti yathāvādī tathākārī yathākārī tathāvādī. Tasmā ‘tathāgato’ti vuccatī’’ti (a. ni. 4.23). Evaṃ tathākāritāya tathāgato.

어떻게 참된 것을 행하는 성질(tathākāritāya) 때문에 여래라고 하는가? 세존의 말씀에는 몸의 행동이 부합하고, 몸의 행동에도 말씀이 부합한다. 그러므로 말씀하시는 대로 행하시고, 행하시는 대로 말씀하신다. 이와 같은 분의 말씀이 그러하듯이(tathā vācā), 몸 또한 그와 같이 따르고(gato) 작용했다는 뜻이다. 또한 몸이 그러하듯이 말씀 또한 그와 같이 따르고 작용했으므로 여래라 한다. 그래서 이렇게 말씀하셨다. ‘비구들이여, 여래는 말하는 대로 행하고, 행하는 대로 말한다. 이와 같이 말하는 대로 행하고 행하는 대로 말하기에 여래라고 한다’(A. ni. 4.23). 이와 같이 참된 것을 행하는 성질 때문에 여래라 한다.

Kathaṃ abhibhavanaṭṭhena tathāgato? Upari bhavaggaṃ heṭṭhā avīciṃ pariyantaṃ katvā tiriyaṃ aparimāṇāsu lokadhātūsu sabbasatte abhibhavati sīlenapi samādhināpi paññāyapi vimuttiyāpi, vimuttiñāṇadassanenapi na tassa tulā vā pamāṇaṃ vā atthi; atulo appameyyo anuttaro rājātirājā devadevo sakkānaṃ atisakko brahmānaṃ atibrahmā. Tenāha – ‘‘sadevake, bhikkhave, loke…pe… sadevamanussāya pajāya tathāgato abhibhū anabhibhūto aññadatthudaso vasavattī, tasmā ‘tathāgato’ti vuccatī’’ti.

어떻게 압도하는 의미(abhibhavanaṭṭhena)에서 여래인가? 위로는 유정천을 한계로 하고 아래로는 아비지옥을 한계로 하여, 사방의 무한한 세계에서 모든 중생을 계(sīla), 정(samādhi), 혜(paññā), 해탈(vimutti), 해탈지견(vimuttiñāṇadassana)으로 압도하신다. 그분께는 비교할 대상이나 척도가 없으니, 비교할 길 없고 측량할 수 없으며 위가 없는 분이다. 왕 중의 왕이요 신 중의 신이며, 제석천들보다 뛰어난 제석천이고 범천들보다 뛰어난 범천이다. 그래서 이렇게 말씀하셨다. ‘비구들이여, 신을 포함한 세상에서... 신과 인간을 포함한 중생들 가운데 여래는 압도하는 자요, 압도당하지 않는 자이며, 모든 것을 보는 자요, 지배하는 자이다. 그러므로 여래라고 한다’.

Tatrevaṃ padasiddhi veditabbā. Agado viya agado. Ko panesa? Desanāvilāsamayo ceva puññussayo ca. Tena hesa mahānubhāvo bhisakko dibbāgadena sappe viya sabbaparappavādino sadevakañca lokaṃ abhibhavati. Iti sabbālokābhibhavane tatho aviparīto desanāvilāsamayo ceva puññussayo ca agado assāti. Da-kārassa ta-kāraṃ katvā tathāgatoti veditabbo. Evaṃ abhibhavanaṭṭhena tathāgato.

거기서 명칭의 성립은 다음과 같이 이해해야 한다. ‘아가다(agado, 약)’와 같으므로 ‘아가다’라 한다. 그것은 무엇인가? 그것은 바로 설법의 묘미와 공덕의 쌓임이다. 참으로 큰 위신력을 가진 의사가 신묘한 약(dibbāgadena)으로 뱀들을 제압하듯이, 그분은 모든 외도와 신을 포함한 세상을 압도하신다. 이와 같이 온 세상을 압도함에 있어 참되고 틀림없는 설법의 묘미와 공덕의 쌓임이라는 ‘신묘한 약(agado)’이 그분에게 있으므로, ‘d’를 ‘t’로 바꾸어 ‘여래(Tathāgato)’라고 이해해야 한다. 이와 같이 압도하는 의미에서 여래라 한다.

Api ca tathāya gatotipi tathāgato, tathaṃ gatotipi tathāgato. Gatoti avagato, atīto patto paṭipannoti attho.

또한 참된 상태에 도달했기에(tathāya gato), 혹은 참된 곳으로 갔기에(tathaṃ gato) 여래라 한다. ‘가타(gato)’는 꿰뚫어 알았고(avagato), 넘어섰으며(atīto), 도달했고(patto), 실천했다(paṭipanno)는 뜻이다.

Tattha [Pg.67] sakalalokaṃ tīraṇapariññāya tathāya gato avagatoti tathāgato. Lokasamudayaṃ pahānapariññāya tathāya gato atītoti tathāgato. Lokanirodhaṃ sacchikiriyāya tathāya gato pattoti tathāgato. Lokanirodhagāminiṃ paṭipadaṃ tathaṃ gato paṭipannoti tathāgato. Tena vuttaṃ bhagavatā –

거기서 온 세상(고성제)을 티라나-빠릿냐(판단하는 철저한 앎)를 통해 참되게 꿰뚫어 알았으므로 여래이다. 세상의 발생(집성제)을 빠하나-빠릿냐(버리는 철저한 앎)를 통해 참되게 넘어섰으므로 여래이다. 세상의 소멸(멸성제)을 실현(sacchikiriyā)을 통해 참되게 도달했으므로 여래이다. 세상의 소멸로 이끄는 길(도성제)을 참되게 실천했으므로 여래이다. 이에 대해 세존께서는 다음과 같이 말씀하셨다.

‘‘Loko, bhikkhave, tathāgatena abhisambuddho, lokasmā tathāgato visaṃyutto. Lokasamudayo, bhikkhave, tathāgatena abhisambuddho, lokasamudayo tathāgatassa pahīno. Lokanirodho, bhikkhave, tathāgatena abhisambuddho, lokanirodho tathāgatassa sacchikato. Lokanirodhagāminī paṭipadā, bhikkhave, tathāgatena abhisambuddhā, lokanirodhagāminī paṭipadā tathāgatassa bhāvitā. Yaṃ bhikkhave, sadevakassa lokassa…pe… sabbaṃ taṃ tathāgatena abhisambuddhaṃ. Tasmā, tathāgatoti vuccatī’’ti (a. ni. 4.23).

‘비구들이여, 세상은 여래에 의해 완전히 깨달아졌고, 여래는 세상으로부터 벗어났다. 비구들이여, 세상의 발생은 여래에 의해 완전히 깨달아졌고, 세상의 발생은 여래에 의해 버려졌다. 비구들이여, 세상의 소멸은 여래에 의해 완전히 깨달아졌고, 세상의 소멸은 여래에 의해 실현되었다. 비구들이여, 세상의 소멸로 이끄는 길은 여래에 의해 완전히 깨달아졌고, 세상의 소멸로 이끄는 길은 여래에 의해 닦여졌다. 비구들이여, 신을 포함한 세상의... 모든 것을 여래는 완전히 깨달았다. 그러므로 여래라고 한다’(A. ni. 4.23).

Tassapi evaṃ attho veditabbo. Idampi ca tathāgatassa tathāgatabhāvadīpane mukhamattameva. Sabbākārena pana tathāgatova tathāgatassa tathāgatabhāvaṃ vaṇṇeyya.

그 구절의 의미도 이와 같이 이해해야 한다. 이것 또한 여래의 여래 되심을 밝히는 데 있어 단편적인 단서에 불과하다. 진실로 모든 측면에서 여래의 여래 되심을 설명할 수 있는 분은 오직 여래뿐이다.

Katamañca taṃ bhikkhaveti yena appamattakena oramattakena sīlamattakena puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyya, taṃ katamanti pucchati? Tattha pucchā nāma adiṭṭhajotanā pucchā, diṭṭhasaṃsandanā pucchā, vimaticchedanā pucchā, anumatipucchā, kathetukamyatā pucchāti pañcavidhā hoti.

“비구들이여, 범부가 여래의 덕을 찬탄하며 말할 때, 어떤 사소하고 하찮은 정도의 계율을 가지고 말하겠는가? 그것은 무엇인가?”라고 묻습니다. 거기서 질문(pucchā)이라 함은 보지 못한 것을 밝히는 질문(adiṭṭhajotanā pucchā), 본 것을 비교하는 질문(diṭṭhasaṃsandanā pucchā), 의심을 끊는 질문(vimaticchedanā pucchā), 동의를 구하는 질문(anumatipucchā), 설명하고 싶어 하는 질문(kathetukamyatā pucchā)의 다섯 가지가 있습니다.

Tattha katamā adiṭṭhajotanā pucchā? Pakatiyā lakkhaṇaṃ aññātaṃ hoti, adiṭṭhaṃ atulitaṃ atīritaṃ avibhūtaṃ avibhāvitaṃ, tassa ñāṇāya dassanāya tulanāya tīraṇāya vibhāvanāya pañhaṃ pucchati, ayaṃ adiṭṭhajotanā pucchā.

거기서 무엇이 보지 못한 것을 밝히는 질문입니까? 본래 그 특징을 지혜로 알지 못하고, 보지 못하고, 달아보지 못하고, 판단하지 못하고, 분명하지 않고, 드러나지 않았을 때, 그것을 알고 보고 달아보고 판단하고 드러내기 위해 묻는 질문을 보지 못한 것을 밝히는 질문이라 합니다.

Katamā diṭṭhasaṃsandanā pucchā? Pakatiyā lakkhaṇaṃ ñātaṃ hoti, diṭṭhaṃ tulitaṃ tīritaṃ vibhūtaṃ vibhāvitaṃ, tassa aññehi paṇḍitehi saddhiṃ saṃsandanatthāya pañhaṃ pucchati, ayaṃ diṭṭhasaṃsandanā pucchā.

무엇이 본 것을 비교하는 질문입니까? 본래 그 특징을 지혜로 이미 알고, 보고, 달아보고, 판단하고, 분명히 드러냈을 때, 그것을 다른 현자들과 함께 대조해 보기 위해 묻는 질문을 본 것을 비교하는 질문이라 합니다.

Katamā [Pg.68] vimaticchedanā pucchā? Pakatiyā saṃsayapakkhando hoti, vimatipakkhando, dveḷhakajāto, ‘‘evaṃ nu kho, na nu kho, kinnu kho, kathaṃ nu kho’’ti. So vimaticchedanatthāya pañhaṃ pucchati. Ayaṃ vimaticchedanā pucchā.

무엇이 의심을 끊는 질문입니까? 본래 의심에 빠지거나 회의에 빠져 “이러한가, 저러한가, 무엇인가, 어떠한가”라며 마음이 둘로 갈라져 있을 때, 그 의심을 끊기 위해 묻는 질문을 의심을 끊는 질문이라 합니다.

Katamā anumatipucchā? Bhagavā bhikkhūnaṃ anumatiyā pañhaṃ pucchati – ‘‘taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti. Aniccaṃ, bhante. Yaṃ panāniccaṃ, dukkhaṃ vā taṃ sukhaṃ vāti? Dukkhaṃ bhanteti (mahāva. 21) sabbaṃ vattabbaṃ, ayaṃ anumatipucchā.

무엇이 동의를 구하는 질문입니까? 세존께서 비구들의 동의를 얻기 위해 “비구들이여, 이를 어떻게 생각하는가? 색(rūpa)은 영원한가 무상한가?”라고 묻는 것과 같습니다. “무상합니다, 세존이시여.” “무상한 것은 괴로움인가 즐거움인가?” “괴로움입니다, 세존이시여.” 이와 같은 모든 구절의 질문을 동의를 구하는 질문이라 합니다.

Katamā kathetukamyatā pucchā? Bhagavā bhikkhūnaṃ kathetukamyatāya pañhaṃ pucchati. Cattārome, bhikkhave, satipaṭṭhānā. Katame cattāro?…Pe… aṭṭhime bhikkhave maggaṅgā. Katame aṭṭhāti, ayaṃ kathetukamyatā pucchā.

무엇이 설명하고 싶어 하는 질문입니까? 세존께서 비구들에게 설명해 주고자 하는 의도로 질문하시는 것입니다. “비구들이여, 이 네 가지 사념처가 있다. 무엇이 네 가지인가? … 비구들이여, 이 여덟 가지 도의 구성 요소가 있다. 무엇이 여덟 가지인가?”라고 묻는 것을 설명하고 싶어 하는 질문이라 합니다.

Iti imāsu pañcasu pucchāsu adiṭṭhassa tāva kassaci dhammassa abhāvato tathāgatassa adiṭṭhajotanā pucchā natthi. ‘‘Idaṃ nāma aññehi paṇḍitehi samaṇabrāhmaṇehi saddhiṃ saṃsanditvā desessāmī’’ti samannāhārasseva anuppajjanato diṭṭhasaṃsandanā pucchāpi natthi. Yasmā pana buddhānaṃ ekadhammepi āsappanā parisappanā natthi, bodhimaṇḍeyeva sabbā kaṅkhā chinnā; tasmā vimaticchedanā pucchāpi natthiyeva. Avasesā pana dve pucchā buddhānaṃ atthi, tāsu ayaṃ kathetukamyatā pucchā nāma.

이와 같이 이 다섯 가지 질문 중에서, 여래에게는 지혜로 보지 못한 법이 전혀 없으므로 보지 못한 것을 밝히는 질문은 없습니다. 또한 “이것을 다른 현자들인 사문·바라문들과 비교하여 설하리라”는 마음을 일으키지 않으시므로 본 것을 비교하는 질문도 없습니다. 부처님들께는 단 하나의 법에 대해서도 동요나 의심이 없으며 보리수 아래에서 이미 모든 의혹을 끊으셨으므로 의심을 끊는 질문도 결코 없습니다. 나머지 두 가지 질문이 부처님들께 있으며, 그중 여기서의 질문은 설명하고 싶어 하는 질문입니다.

8. Idāni taṃ kathetukamyatāya pucchāya pucchitamatthaṃ kathetuṃ ‘‘pāṇātipātaṃ pahāyā’’tiādimāha.

8. 이제 그 설명하고자 하는 질문으로 물으신 내용을 설명하기 위해 “살생을 버리고” 등의 구절을 말씀하셨습니다.

Tattha pāṇassa atipāto pāṇātipāto, pāṇavadho, pāṇaghātoti vuttaṃ hoti. Pāṇoti cettha vohārato satto, paramatthato jīvitindriyaṃ, tasmiṃ pana pāṇe pāṇasaññino jīvitindriyupacchedakaupakkamasamuṭṭhāpikā kāyavacīdvārānaṃ aññataradvārappavattā vadhakacetanā pāṇātipāto. So guṇavirahitesu tiracchānagatādīsu pāṇesu khuddake pāṇe appasāvajjo, mahāsarīre mahāsāvajjo, kasmā? Payogamahantatāya. Payogasamattepi vatthumahantatāya. Guṇavantesu manussādīsu appaguṇe pāṇe appasāvajjo, mahāguṇe mahāsāvajjo. Sarīraguṇānaṃ pana samabhāve sati kilesānaṃ upakkamānañca mudutāya appasāvajjo, tibbatāya mahāsāvajjoti veditabbo.

거기서 생명(pāṇa)을 떨어뜨리는 것이 살생(pāṇātipāta)이며, 생명을 해치거나 죽이는 것을 뜻합니다. 여기서 생명이란 관습적으로는 중생(satta)을, 실재적 측면에서는 명근(jīvitindriya)을 의미합니다. 그 생명에 대해 생명이라는 인식을 가지고 명근을 끊으려는 노력을 일으켜 신체나 언어의 문 중 어느 하나를 통해 일어나는 살해의 의도가 살생입니다. 이는 공덕이 없는 축생 등의 생명체 중 작은 것을 죽일 때는 허물이 적고, 큰 것을 죽일 때는 허물이 큽니다. 왜냐하면 노력이 많이 들기 때문입니다. 노력이 같더라도 대상이 크면 허물이 큽니다. 공덕이 있는 인간 등의 경우에는 공덕이 적으면 허물이 적고, 공덕이 크면 허물이 큽니다. 몸의 크기와 공덕이 같을 때는 번뇌와 노력의 강도에 따라 허물이 적거나 크다고 이해해야 합니다.

Tassa [Pg.69] pañca sambhārā honti – pāṇo, pāṇasaññitā, vadhakacittaṃ, upakkamo, tena maraṇanti. Cha payogā – sāhatthiko, āṇattiko, nissaggiyo, thāvaro, vijjāmayo, iddhimayoti. Imasmiṃ panatthe vitthāriyamāne ativiya papañco hoti, tasmā taṃ na vitthārayāma, aññañca evarūpaṃ. Atthikehi pana samantapāsādikaṃ vinayaṭṭhakathaṃ oloketvā gahetabbaṃ.

살생에는 다섯 가지 구성 요소가 있으니, 생명체임, 생명체라는 인식, 살해의 마음, 노력, 그로 인한 죽음입니다. 여섯 가지 방법은 직접 죽임, 시켜서 죽임, 무기 등을 발사하여 죽임, 함정을 설치함, 마법으로 죽임, 신통력으로 죽임입니다. 이 내용을 자세히 설명하면 너무 길어지므로 여기서는 상술하지 않겠습니다. 자세한 내용을 원하는 이들은 “사만타파사디카”라는 율장 주석서를 참고해야 합니다.

Pahāyāti imaṃ pāṇātipātacetanāsaṅkhātaṃ dussīlyaṃ pajahitvā. Paṭiviratoti pahīnakālato paṭṭhāya tato dussīlyato orato viratova. Natthi tassa vītikkamissāmīti cakkhusotaviññeyyā dhammā pageva kāyikāti imināva nayena aññesupi evarūpesu padesu attho veditabbo.

“버리고”라는 것은 살생의 의도라고 하는 이 악덕(dussīlya)을 포기하는 것입니다. “멀리 여의어”라는 것은 버린 시점부터 그 악덕으로부터 완전히 멀어진 상태를 말합니다. 그분에게는 “범하리라”는 의도로 눈이나 귀로 인식될 법들이 없으며, 하물며 신체적인 범계는 말할 것도 없다는 뜻입니다. 이와 같은 방식으로 다른 구절들의 의미도 알아야 합니다.

Samaṇoti bhagavā samitapāpatāya laddhavohāro. Gotamoti gottavasena. Na kevalañca bhagavāyeva pāṇātipātā paṭivirato, bhikkhusaṅghopi paṭivirato, desanā pana ādito paṭṭhāya evaṃ āgatā, atthaṃ pana dīpentena bhikkhusaṅghavasenāpi dīpetuṃ vaṭṭati.

“사문”이란 세존께서 악을 가라앉히셨기에 얻으신 명칭이며, “고타마”는 성씨에 따른 것입니다. 세존뿐만 아니라 비구 승가도 살생을 멀리 여의었으나, 설법이 처음부터 이와 같이 전해져 왔습니다. 하지만 그 의미를 드러낼 때는 비구 승가의 관점에서도 설명하는 것이 타당합니다.

Nihitadaṇḍo nihitasatthoti parūpaghātatthāya daṇḍaṃ vā satthaṃ vā ādāya avattanato nikkhittadaṇḍo ceva nikkhittasattho cāti attho. Ettha ca ṭhapetvā daṇḍaṃ sabbampi avasesaṃ upakaraṇaṃ sattānaṃ viheṭhanabhāvato satthanti veditabbaṃ. Yaṃ pana bhikkhū kattaradaṇḍaṃ vā dantakaṭṭhaṃ vā vāsiṃ pipphalikaṃ vā gahetvā vicaranti, na taṃ parūpaghātatthāya. Tasmā nihitadaṇḍo nihitasattho tveva saṅkhyaṃ gacchati.

“몽둥이를 내려놓고 무기를 내려놓고”라는 것은 타인을 해치기 위해 몽둥이나 무기를 들지 않으므로 몽둥이와 무기를 버린 자라는 뜻입니다. 여기서 몽둥이를 제외한 나머지 도구들도 중생을 괴롭히는 것이라면 무기(sattha)라고 알아야 합니다. 비구들이 지팡이나 양치질 나무, 또는 칼이나 손톱깎이 등을 지니고 다니는 것은 타인을 해치기 위함이 아닙니다. 그러므로 “몽둥이를 내려놓고 무기를 내려놓은 자”라는 칭호에 해당합니다.

Lajjīti pāpajigucchanalakkhaṇāya lajjāya samannāgato. Dayāpannoti dayaṃ mettacittataṃ āpanno. Sabbapāṇabhūtahitānukampīti; sabbe pāṇabhūte hitena anukampako. Tāya dayāpannatāya sabbesaṃ pāṇabhūtānaṃ hitacittakoti attho. Viharatīti iriyati yapeti yāpeti pāleti[Pg.70]. Iti vā hi, bhikkhaveti evaṃ vā bhikkhave. Vā saddo upari ‘‘adinnādānaṃ pahāyā’’tiādīni apekkhitvā vikappattho vutto, evaṃ sabbattha purimaṃ vā pacchimaṃ vā apekkhitvā vikappabhāvo veditabbo.

“부끄러워할 줄 알고”란 악을 혐오하는 성질인 부끄러움을 갖춘 것이며, “자애로운 마음을 가진”이란 자애로운 마음의 상태에 이른 것입니다. “모든 생명체의 이익을 위해 연민하는”이란 모든 생명체를 이익으로 연민한다는 뜻이니, 자애로운 마음을 가졌기에 모든 생명체의 이익을 바라는 마음을 가졌다는 의미입니다. “머문다”란 살아가고 유지하며 지내는 것을 뜻합니다. “비구들이여, 이와 같이”에서 “혹은(vā)”이라는 단어는 뒤에 올 “주지 않은 것을 취하는 것을 버리고” 등의 구절을 고려하여 선택적인 의미로 사용된 것입니다. 이와 같이 모든 곳에서 앞뒤의 구절을 고려하여 선택적인 성격임을 알아야 합니다.

Ayaṃ panettha saṅkhepo – bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno evaṃ vadeyya – ‘‘samaṇo gotamo pāṇaṃ na hanati, na ghāteti, na tattha samanuñño hoti, virato imasmā dussīlyā; aho, vata re buddhaguṇā mahantā’’ti, iti mahantaṃ ussāhaṃ katvā vaṇṇaṃ vattukāmopi appamattakaṃ oramattakaṃ ācārasīlamattakameva vakkhati. Upari asādhāraṇabhāvaṃ nissāya vaṇṇaṃ vattuṃ na sakkhissati. Na kevalañca puthujjanova sotāpannasakadāgāmianāgāmiarahantopi paccekabuddhāpi na sakkontiyeva; tathāgatoyeva pana sakkoti, taṃ vo upari vakkhāmīti, ayamettha sādhippāyā atthavaṇṇanā. Ito paraṃ pana apubbapadameva vaṇṇayissāma.

이와 관련하여 여기서 요약은 이러하다. 비구들이여, 범부가 여래의 공덕을 말할 때 다음과 같이 말할 것이다. '사문 고따마는 생명을 죽이지 않고, 죽이게 하지 않으며, 그것을 기뻐하지 않고, 이러한 파계에서 멀리 여의어 있다. 오, 참으로 부처님의 공덕은 위대하구나!'라고. 이와 같이 큰 노력을 기울여 공덕을 말하고자 하더라도, 사소하고 미미한 수준인 행실의 계율(아짜라 실라) 정도만을 말할 것이다. 그 이상의 특별하고 비범한 공덕에 의거하여 공덕을 말하지는 못할 것이다. 단지 범부뿐만 아니라 예류자, 일래자, 불환자, 아라한, 그리고 벽지불조차도 그 이상의 비범한 공덕에 의거하여 말하지는 못한다. 오직 여래만이 그것을 말할 수 있으며, 그에 대해서는 뒤에서 설할 것이다. 이것이 여기서 의도된 뜻의 해설이다. 이 뒤로는 이전에 나오지 않은 새로운 구절들만을 설명할 것이다.

Adinnādānaṃ pahāyāti ettha adinnassa ādānaṃ adinnādānaṃ, parasaṃharaṇaṃ, theyyaṃ, corikāti vuttaṃ hoti. Tattha adinnanti parapariggahitaṃ, yattha paro yathākāmakāritaṃ āpajjanto adaṇḍāraho anupavajjo ca hoti. Tasmiṃ parapariggahite parapariggahitasaññino, tadādāyakaupakkamasamuṭṭhāpikā theyyacetanā adinnādānaṃ. Taṃ hīne parasantake appasāvajjaṃ, paṇīte mahāsāvajjaṃ, kasmā? Vatthupaṇītatāya. Vatthusamatte sati guṇādhikānaṃ santake vatthusmiṃ mahāsāvajjaṃ. Taṃ taṃ guṇādhikaṃ upādāya tato tato hīnaguṇassa santake vatthusmiṃ appasāvajjaṃ.

'주지 않은 것을 가져가는 것을 버리고'라는 구절에서, '주지 않은 것을 취함(아딘나다나)'이란 주인이 주지 않은 타인의 물건을 가져가는 것, 즉 절도나 도둑질을 의미한다. 여기서 '주지 않은 것'이란 타인이 소유한 것으로서, 그 주인이 그것에 대해 처분권을 가지며 처벌받거나 비난받지 않는 상태에 있는 것을 말한다. 그러한 타인의 소유물에 대해 타인의 소유라는 인식을 가지고, 그것을 취하려는 노력에서 일어나는 도둑질의 마음(절도 의사)이 바로 '주지 않은 것을 취함(투도)'이다. 그것은 천한 자의 소유물인 경우에는 죄가 작고, 수승한 자의 소유물인 경우에는 죄가 크다. 왜냐하면 물건의 가치가 수승하기 때문이다. 설령 물건의 가치가 같더라도 덕이 높은 자의 소유물인 경우에는 죄가 크다. 덕이 높은 정도에 따라 그보다 덕이 낮은 자의 소유물인 경우에는 상대적으로 죄가 작다.

Tassa pañca sambhārā honti – parapariggahitaṃ, parapariggahitasaññitā, theyyacittaṃ, upakkamo, tena haraṇanti. Cha payogā – sāhatthikādayova. Te ca kho yathānurūpaṃ theyyāvahāro, pasayhāvahāro, paṭicchannāvahāro, parikappāvahāro, kusāvahāroti imesaṃ avahārānaṃ vasena pavattā, ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana samantapāsādikāyaṃ vutto.

그 투도에는 다섯 가지 구성 요소가 있으니, 타인의 소유물일 것, 타인의 소유물이라는 인식, 절도의 마음, 가져가려는 노력, 그것에 의한 탈취이다. 실행 방법(빠요가)에는 직접 빼앗는 방법(사핫띠까) 등 여섯 가지가 있다. 그것들은 상황에 따라 비밀리에 훔치기(테야바하라), 강압적으로 빼앗기(빠사야바하라), 은폐하여 훔치기(빠띳찬나바하라), 계략을 써서 훔치기(빠리카빠바하라), 제비뽑기 등을 바꿔치기하여 훔치기(꾸사바하라)라는 절도의 방식들에 의해 일어난다. 이것이 여기서의 요약이다. 자세한 내용은 '사만따빠사디까(율장 주석서)'에 설해져 있다.

Dinnameva [Pg.71] ādiyatīti dinnādāyī. Cittenapi dinnameva paṭikaṅkhatīti dinnapāṭikaṅkhī. Thenetīti theno. Na thenena athenena. Athenattāyeva sucibhūtena. Attanāti attabhāvena. Athenaṃ sucibhūtaṃ attānaṃ katvā viharatīti vuttaṃ hoti. Sesaṃ paṭhamasikkhāpade vuttanayeneva yojetabbaṃ. Yathā ca idha, evaṃ sabbattha.

'준 것만을 취한다'는 것은 준 것을 취하는 자(딘나다이)라는 뜻이다. 마음으로도 준 것만을 바란다는 것은 '준 것을 바라는 자(딘나빠띠깡키)'라는 뜻이다. 훔치는 자는 도둑(테나)이다. 도둑이 아니므로 '도둑이 아닌 자(아테나)'이다. 도둑질을 하지 않음으로써 청정하게 되었다는 것이다. '자신으로'라는 것은 '자신의 존재(아따바바)로'라는 뜻이다. 도둑질을 하지 않는 청정한 존재가 되어 머문다는 의미이다. 나머지는 첫 번째 학습계목에서 설한 방식대로 연결해야 한다. 여기서와 마찬가지로 모든 곳에서도 그러하다.

Abrahmacariyanti aseṭṭhacariyaṃ. Brahmaṃ seṭṭhaṃ ācāraṃ caratīti brahmacārī. Ārācārīti abrahmacariyato dūracārī. Methunāti rāgapariyuṭṭhānavasena sadisattā methunakāti laddhavohārehi paṭisevitabbato methunāti saṅkhyaṃ gatā asaddhammā. Gāmadhammāti gāmavāsīnaṃ dhammā.

'비범행(아브라흐마짜리야)'이란 수승하지 못한 자들의 행위인 음행을 말한다. '범행(브라흐마짜리야)'이란 수승하고 고귀한 행실을 닦는 자라는 뜻이다. '멀리하는 자(아라짜리)'란 비범행으로부터 멀리 떨어져 수행하는 자를 의미한다. '음행(메투나)'이란 탐욕에 휩싸여 서로 비슷한 처지에 있는 남녀 한 쌍이 행하는 것이라는 뜻에서 얻어진 명칭으로, 성취해야 할 것이라는 이유로 '메투나'라고 불리게 된 저속한 법(비도덕적 행위)이다. '속가법(가마담마)'이란 마을에 거주하는 자들(재가자들)의 습속을 말한다.

9. Musāvādaṃ pahāyāti ettha musāti visaṃvādanapurekkhārassa atthabhañjanako vacīpayogo kāyapayogo, vā visaṃvādanādhippāyena panassa paravisaṃvādakakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā musāvādo.

9. '거짓말(무사와다)을 버리고'라는 구절에서, '무사(거짓)'란 상대방을 속이려는 의도를 앞세워 이익을 해치는 언어적 수단이나 신체적 수단을 말한다. 혹은 상대방을 속이려는 의도로서, 타인을 기망하는 신체적·언어적 수단을 일으키는 의지(쩨따나)가 바로 거짓말(망어)이다.

Aparo nayo, ‘musā’ti abhūtaṃ atacchaṃ vatthu. ‘Vādo’ti tassa bhūtato tacchato viññāpanaṃ. Lakkhaṇato pana atathaṃ vatthuṃ tathato paraṃ viññāpetukāmassa tathāviññattisamuṭṭhāpikā cetanā musāvādo. So yamatthaṃ bhañjati, tassa appatāya appasāvajjo, mahantatāya mahāsāvajjo.

또 다른 방식으로는, '무사'란 존재하지 않는 것, 사실이 아닌 대상을 말한다. '와다'란 그것을 사실인 것처럼, 진실인 것처럼 알리는 것이다. 그 특징으로 보면, 사실이 아닌 대상을 사실인 것처럼 타인에게 알리고자 하는 자의 그러한 알림을 일으키는 의지가 거짓말이다. 그 거짓말이 파괴하는 이익이 작으면 죄가 작고, 파괴하는 이익이 크면 죄가 크다.

Api ca gahaṭṭhānaṃ attano santakaṃ adātukāmatāya natthītiādinayappavatto appasāvajjo, sakkhinā hutvā atthabhañjanatthaṃ vutto mahāsāvajjo, pabbajitānaṃ appakampi telaṃ vā sappiṃ vā labhitvā hasādhippāyena – ‘‘ajja gāme telaṃ nadī maññe sandatī’’ti pūraṇakathānayena pavatto appasāvajjo, adiṭṭhaṃyeva pana diṭṭhantiādinā nayena vadantānaṃ mahāsāvajjo.

또한 재가자가 자신의 물건을 주기 싫어서 '없습니다'라고 말하는 등의 방식으로 일어나는 거짓말은 죄가 작지만, 증인이 되어 타인의 이익을 해칠 목적으로 하는 거짓말은 죄가 크다. 출가자가 적은 양의 기름이나 버터를 얻고서 즐거워하는 마음에 '오늘 마을에 기름이 강물처럼 흐릅니다'라고 부풀려 말하는 방식으로 일어나는 거짓말은 죄가 작지만, 보지 못한 것을 보았다고 말하는 등의 방식으로 하는 거짓말은 죄가 크다.

Tassa cattāro sambhārā honti – atathaṃ vatthu, visaṃvādanacittaṃ, tajjo vāyāmo, parassa tadatthavijānananti. Eko payogo sāhatthikova. So kāyena vā kāyapaṭibaddhena vā vācāya vā paravisaṃvādanakiriyākaraṇena daṭṭhabbo. Tāya ce kiriyāya paro tamatthaṃ jānāti, ayaṃ kiriyasamuṭṭhāpikacetanākkhaṇeyeva musāvādakammunā bajjhati.

그 거짓말에는 네 가지 구성 요소가 있으니, 사실이 아닌 대상, 기망하려는 마음, 그에 합당한 노력, 상대방이 그 의미를 이해함이다. 실행 방법은 직접 하는 것(사핫띠까) 하나뿐이다. 그것은 몸으로나 몸에 부속된 것으로나 말로써 타인을 속이는 행위를 함으로써 성립되는 것으로 보아야 한다. 그러한 행위로 인해 상대방이 그 내용을 이해한다면, 이 행위를 일으키는 의지의 찰나에 바로 거짓말의 업에 묶이게 된다.

Yasmā [Pg.72] pana yathā kāyakāyapaṭibaddhavācāhi paraṃ visaṃvādeti, tathā ‘‘idamassa bhaṇāhī’’ti āṇāpentopi paṇṇaṃ likhitvā purato nissajjantopi, ‘‘ayamattho evaṃ daṭṭhabbo’’ti kuḍḍādīsu likhitvā ṭhapentopi. Tasmā ettha āṇattikanissaggiyathāvarāpi payogā yujjanti, aṭṭhakathāsu pana anāgatattā vīmaṃsitvā gahetabbā.

그러나 몸이나 몸에 부속된 것, 혹은 말로써 타인을 속이는 것처럼, '그에게 이것을 말하라'고 시키는 경우(아낫띠까), 서신을 써서 상대 앞에 놓아두는 경우(닛삿기야), '이 일은 이와 같이 이해되어야 한다'고 벽 등에 써서 남겨두는 경우(타와라)도 타인을 속일 수 있다. 그러므로 여기에는 명령(아낫띠까), 포기(닛삿기야), 영구적 방법(타와라)의 실행 방법들도 타당하다. 다만 옛 주석서들에는 명시되지 않았으므로 잘 살피어 수용해야 한다.

Saccaṃ vadatīti saccavādī. Saccena saccaṃ sandahati ghaṭetīti saccasandho. Na antarantarā musā vadatīti attho. Yo hi puriso kadāci musā vadati, kadāci saccaṃ, tassa musāvādena antaritattā saccaṃ saccena na ghaṭīyati; tasmā so na saccasandho. Ayaṃ pana na tādiso, jīvitahetupi musā avatvā saccena saccaṃ sandahati yevāti saccasandho.

진실을 말하므로 '진실을 말하는 자(삿짜와디)'이다. 진실로써 진실을 잇고 결합하므로 '진실에 견고한 자(삿짜산다)'이다. 사이사이에 거짓을 섞어 말하지 않는다는 뜻이다. 어떤 사람이 때로는 거짓을 말하고 때로는 진실을 말한다면, 그에게는 거짓말로 인해 진실이 가로막혀 있으므로 진실과 진실이 서로 이어지지 않는다. 따라서 그는 '진실에 견고한 자'라고 불리지 않는다. 그러나 이분(부처님)은 그러한 분이 아니시며, 목숨을 위해서라도 거짓을 말하지 않고 오직 진실로써 진실을 이어가시기에 '진실에 견고한 자'라고 불린다.

Thetoti thiro thirakathoti attho. Eko hi puggalo haliddirāgo viya, thusarāsimhi nikhātakhāṇu viya, assapiṭṭhe ṭhapitakumbhaṇḍamiva ca na thirakatho hoti, eko pāsāṇalekhā viya, indakhīlo viya ca thirakatho hoti, asinā sīsaṃ chindantepi dve kathā na katheti, ayaṃ vuccati theto.

'확실한 자(테또)'란 견고한 자, 즉 말이 견고한 자라는 뜻이다. 어떤 사람은 강황으로 물들인 색(금방 변하는 색)과 같거나, 겨 더미에 박힌 말뚝과 같거나, 말의 등에 놓인 호박과 같아서 그 말이 견고하지 못하다. 그러나 어떤 사람은 바위에 새긴 글씨와 같고 성문의 기둥과 같아서 말이 견고하다. 칼로 머리를 베는 상황이라 하더라도 두 말을 하지 않으니, 이러한 사람을 '확실한 자(테또)'라고 부른다.

Paccayikoti pattiyāyitabbako, saddhāyitabbakoti attho. Ekacco hi puggalo na paccayiko hoti, ‘‘idaṃ kena vuttaṃ, asukenā’’ti vutte ‘‘mā tassa vacanaṃ saddahathā’’ti vattabbataṃ āpajjati. Eko paccayiko hoti, ‘‘idaṃ kena vuttaṃ, asukenā’’ti vutte ‘‘yadi tena vuttaṃ, idameva pamāṇaṃ, idāni upaparikkhitabbaṃ natthi, evameva ida’’nti vattabbataṃ āpajjati, ayaṃ vuccati paccayiko. Avisaṃvādako lokassāti tāya saccavāditāya lokaṃ na visaṃvādetīti attho.

‘신뢰할 만한 자(paccayiko)’란 믿을 수 있는 자, 신뢰할 수 있는 자라는 뜻이다. 어떤 사람은 신뢰할 만한 자가 아니어서, “이 말은 누가 했는가? 아무개가 했다”라고 말하면 “그의 말을 믿지 말라”는 말을 듣게 된다. 어떤 사람은 신뢰할 만한 자여서, “이 말은 누가 했는가? 아무개가 했다”라고 말하면 “그가 말한 것이라면 그것만으로도 충분한 기준이 된다. 이제 더 이상 조사할 필요가 없다. 이 일은 바로 그가 말한 그대로이다”라는 말을 듣게 되는데, 이러한 사람을 ‘신뢰할 만한 자’라고 부른다. ‘세상을 속이지 않는 자(avisaṃvādako lokassa)’란 그러한 진실한 말하기를 통해 사람들을 기만하지 않는다는 뜻이다.

Pisuṇaṃ vācaṃ pahāyātiādīsu yāya vācāya yassa taṃ vācaṃ bhāsati, tassa hadaye attano piyabhāvaṃ, parassa ca suññabhāvaṃ karoti, sā pisuṇā vācā.

‘이간질하는 말을 버리고(pisuṇaṃ vācaṃ pahāya)’ 등의 구절에서, 어떤 말을 함으로써 그 말을 듣는 사람의 마음속에 자기 자신에 대해서는 사랑하는 마음을 생기게 하고, 타인에 대해서는 멀어지는 마음을 생기게 한다면 그것이 ‘이간질하는 말(pisuṇā vāca)’이다.

Yāya pana attānampi parampi pharusaṃ karoti, yā vācā sayampi pharusā, neva kaṇṇasukhā na hadayaṅgamā, ayaṃ pharusā vācā.

반면, 어떤 말로써 자기 자신도 타인도 거칠게 만들며, 그 말 자체가 거칠어서 귀에 즐겁지 않고 마음에도 와닿지 않는다면 이것이 ‘거친 말(pharusā vāca)’이다.

Yena [Pg.73] samphaṃ palapati niratthakaṃ, so samphappalāpo.

유익함이 없는 쓸데없는 말을 늘어놓는 것, 그것이 ‘쓸데없는 말(samphappalāpo, 기어)’이다.

Tesaṃ mūlabhūtā cetanāpi pisuṇavācādināmeva labhati, sā eva ca idhādhippetāti.

이러한 말들의 근본이 되는 의도(cetanā) 또한 ‘이간질하는 말’ 등의 명칭으로 불리며, 여기(소계)에서는 바로 그 의도를 의미하는 것으로 이해해야 한다.

Tattha saṃkiliṭṭhacittassa paresaṃ vā bhedāya attano piyakamyatāya vā kāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā cetanā pisuṇavācā. Sā yassa bhedaṃ karoti, tassa appaguṇatāya appasāvajjā, mahāguṇatāya mahāsāvajjā.

그중에서 오염된 마음을 가지고 타인을 갈라놓기 위해서나 혹은 자신이 사랑받고 싶은 욕망으로 몸과 말의 행위를 일으키는 의도를 ‘이간질하는 말’이라 한다. 그 이간질이 실현되었을 때, 대상이 된 자의 덕이 적으면 그 과보가 작고, 대상의 덕이 크면 그 과보도 크다.

Tassā cattāro sambhārā – bhinditabbo paro, ‘‘iti ime nānā bhavissanti, vinā bhavissantī’’ti bhedapurekkhāratā vā, ‘‘iti ahaṃ piyo bhavissāmi vissāsiko’’ti piyakamyatā vā, tajjo vāyāmo, tassa tadatthavijānananti. Imesaṃ bhedāyāti, yesaṃ itoti vuttānaṃ santike sutaṃ tesaṃ bhedāya.

이간질하는 말의 네 가지 요소(sambhārā)는 다음과 같다. 1. 갈라놓아야 할 타인이 존재함. 2. ‘이들이 서로 갈라지게 하리라’는 분리 의도나 ‘내가 사랑받고 친밀해지리라’는 욕망. 3. 그에 따른 노력. 4. 상대방이 그 의미를 이해함. ‘이들의 화합을 깨기 위해’라는 구절은, 이쪽에서 들은 말을 저쪽 사람들에게 전하여 그들 사이를 갈라놓기 위함이라는 뜻이다.

Bhinnānaṃ vā sandhātāti dvinnaṃ mittānaṃ vā samānupajjhāyakādīnaṃ vā kenacideva kāraṇena bhinnānaṃ ekamekaṃ upasaṅkamitvā ‘‘tumhākaṃ īdise kule jātānaṃ evaṃ bahussutānaṃ idaṃ na yutta’’ntiādīni vatvā sandhānaṃ kattā anukattā. Anuppadātāti sandhānānuppadātā. Dve jane samagge disvā – ‘‘tumhākaṃ evarūpe kule jātānaṃ evarūpehi guṇehi samannāgatānaṃ anucchavikameta’’ntiādīni vatvā daḷhīkammaṃ kattāti attho. Samaggo ārāmo assāti samaggārāmo. Yattha samaggā natthi, tattha vasitumpi na icchatīti attho. Samaggarāmotipi pāḷi, ayamevettha attho. Samaggaratoti samaggesu rato, te pahāya aññattha gantumpi na icchatīti attho. Samagge disvāpi sutvāpi nandatīti samagganandī, samaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitāti yā vācā satte samaggeyeva karoti, taṃ sāmaggiguṇaparidīpikameva vācaṃ bhāsati, na itaranti.

‘갈라진 자들을 화합시키고(bhinnānaṃ vā sandhātā)’란 친구 사이나 동료 수행자들 등이 어떤 이유로든 갈라졌을 때, 양쪽을 찾아가 “이러한 가문에서 태어나고 이토록 많이 배운 당신들에게 이런 불화는 어울리지 않습니다”라고 말하며 화합을 이루고 유지하는 자를 말한다. ‘화합을 돕는 자(anuppadātā)’란 화합을 더욱 굳건하게 하는 자이다. 화합한 자들을 보고는 “이런 가문에 태어나고 이런 덕망을 갖춘 당신들에게 이러한 화합은 참으로 합당합니다”라고 말하며 그 화합을 더욱 공고히 한다는 뜻이다. ‘화합을 즐거움으로 삼는 자(samaggārāmo)’란 화합이 있는 곳을 처소로 삼는다는 뜻이다. 화합이 없는 곳에는 머물고자 하지 않는다는 의미이다. ‘화합을 기뻐하는 자(samaggarato)’란 화합한 이들 사이에서 즐거워하며 그들을 떠나 다른 곳으로 가려 하지 않는다는 뜻이다. 화합한 모습을 보거나 듣기만 해도 기뻐하므로 ‘화합을 기뻐하는 자(samagganandī)’라 한다. ‘화합을 이끄는 말을 하는 자(samaggakaraṇiṃ vācaṃ bhāsitā)’란 중생들을 화합하게만 만드는 말, 오직 화합의 공덕만을 드러내는 말을 하고 그 반대의 말은 하지 않는다는 뜻이다.

Parassa mammacchedakakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā ekantapharusacetanā pharusāvācā. Tassā āvibhāvatthamidaṃ vatthu – eko kira dārako mātuvacanaṃ anādiyitvā araññaṃ gacchati, taṃ mātā nivattetumasakkontī – ‘‘caṇḍā taṃ mahiṃsī anubandhatū’’ti akkosi. Athassa tatheva araññe mahiṃsī [Pg.74] uṭṭhāsi. Dārako ‘‘yaṃ mama mātā mukhena kathesi, taṃ mā hotu, yaṃ cittena cintesi taṃ hotū’’ti, saccakiriyamakāsi. Mahiṃsī tattheva baddhā viya aṭṭhāsi. Evaṃ mammacchedakopi payogo cittasaṇhatāya na pharusā vācā hoti. Mātāpitaro hi kadāci puttake evaṃ vadanti – ‘‘corā vo khaṇḍākhaṇḍaṃ karontū’’ti, uppalapattampi ca nesaṃ upari patantaṃ na icchanti. Ācariyupajjhāyā ca kadāci nissitake evaṃ vadanti – ‘‘kiṃ ime ahirīkā anottappino caranti, niddhamatha ne’’ti, atha ca nesaṃ āgamādhigamasampattiṃ icchanti. Yathā ca cittasaṇhatāya pharusā vācā na hoti, evaṃ vacanasaṇhatāya apharusā vācā na hoti. Na hi mārāpetukāmassa – ‘‘imaṃ sukhaṃ sayāpethā’’ti vacanaṃ apharusā vācā hoti, cittapharusatāya panesā pharusā vācāva. Sā yaṃ sandhāya pavattitā, tassa appaguṇatāya appasāvajjā, mahāguṇatāya mahāsāvajjā. Tassā tayo sambhārā – akkositabbo paro, kupitacittaṃ, akkosanāti.

타인의 급소를 찌르는 듯한 몸과 말의 행위를 일으키는 지극히 거친 의도를 ‘거친 말(pharusāvāca)’이라 한다. 이를 밝히기 위한 이야기가 있다. 한 아이가 어머니의 말을 듣지 않고 숲으로 가려 하자, 어머니는 아이를 멈추게 할 수 없어 “사나운 암물소가 너를 쫓아가게 될 거다!”라고 저주하며 꾸짖었다. 그러자 숲에서 정말로 암물소가 나타났다. 아이는 “어머니께서 입으로 하신 말씀은 실현되지 말고, 마음으로 생각하신 바가 실현되게 하소서”라며 진실한 맹세(saccakiriya)를 하였다. 그러자 암물소는 마치 줄에 묶인 듯 그 자리에 멈춰 섰다. 이처럼 비록 급소를 찌르는 듯한 표현일지라도 마음이 부드럽다면 ‘거친 말’이 되지 않는다. 부모가 때때로 자녀에게 “도적들이 너를 토막 내버릴 거다!”라고 말할지라도, 자녀 위에 연꽃잎 하나 떨어지는 것조차 원치 않는 것과 같다. 스승이 제자들에게 “이 부끄러움도 모르는 자들이 왜 돌아다니느냐, 이들을 쫓아내라”고 할지라도, 속으로는 제자들이 배움과 깨달음을 성취하기를 바라는 것과 같다. 마음이 부드러우면 거친 표현도 거친 말이 되지 않듯, 말씨가 부드럽더라도 마음이 거칠면 ‘부드러운 말’이 되지 않는다. 죽이려는 의도를 가진 자가 “이 사람을 편히 잠들게 하라”고 말하는 것은 결코 부드러운 말이 아니며, 마음의 거칠음 때문에 그것은 ‘거친 말’일 뿐이다. 그 말의 과보는 대상의 덕이 적으면 작고, 덕이 크면 크다. 거친 말의 세 가지 요소는 1. 꾸짖을 대상이 존재함. 2. 분노한 마음. 3. 꾸짖음(욕설)이다.

Nelāti elaṃ vuccati doso, nāssā elanti nelā, niddosāti attho. ‘‘Nelaṅgo setapacchādo’’ti, (udā. 65) ettha vuttanelaṃ viya. Kaṇṇasukhāti byañjanamadhuratāya kaṇṇānaṃ sukhā, sūcivijjhanaṃ viya kaṇṇasūlaṃ na janeti. Atthamadhuratāya sakalasarīre kopaṃ ajanetvā pemaṃ janetīti pemanīyā. Hadayaṃ gacchati, appaṭihaññamānā sukhena cittaṃ pavisatīti hadayaṅgamā. Guṇaparipuṇṇatāya pure bhavāti porī pure saṃvaḍḍhanārī viya sukumārātipi porī. Purassa esātipi porī. Nagaravāsīnaṃ kathāti attho. Nagaravāsino hi yuttakathā honti. Pitimattaṃ pitāti vadanti, bhātimattaṃ bhātāti vadanti, mātimattaṃ mātāti vadanti. Evarūpī kathā bahuno janassa kantā hotīti bahujanakantā. Kantabhāveneva bahuno janassa manāpā cittavuḍḍhikarāti bahujanamanāpā.

‘결점 없는(nelā)’에서 ‘ela’는 허물을 뜻하므로, 허물이 없다는 것이 ‘nela’의 의미이다. ‘결점 없는 몸체에 하얀 덮개를 씌운’이라는 구절에 나오는 ‘nela’와 같다. ‘귀에 즐거운(kaṇṇasukhā)’이란 표현이 감미로워 귀에 즐거움을 주며, 바늘로 찌르는 듯한 통증을 유발하지 않는다는 것이다. ‘사랑스러운(pemanīyā)’이란 의미가 감미로워 온몸에 분노를 일으키지 않고 사랑을 일으킨다는 뜻이다. ‘마음에 와닿는(hadayaṅgamā)’이란 분노에 가로막히지 않고 편안하게 마음속으로 들어간다는 의미이다. ‘도시의(porī)’란 덕이 가득하여 도성(pure)에서 사용되는 말이라는 뜻이거나, 도시에서 자란 여인처럼 우아하고 부드럽기에 ‘porī’라 한다. 또한 도시 사람들의 말이라는 뜻이기도 하다. 도시 사람들은 격식에 맞는 말을 한다. 아버지뻘에게는 ‘아버지’, 형제뻘에게는 ‘형제’, 어머니뻘에게는 ‘어머니’라고 부른다. 이러한 말은 많은 이들에게 사랑받으므로 ‘많은 이들이 사랑하는(bahujanakantā)’이라 하며, 그 사랑스러움으로 인해 사람들의 마음을 북돋우고 즐겁게 하기에 ‘많은 이들이 기뻐하는(bahujanamanāpā)’이라 한다.

Anatthaviññāpikā kāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā akusalacetanā samphappalāpo. So āsevanamandatāya appasāvajjo, āsevanamahantatāya mahāsāvajjo, tassa dve sambhārā – bhāratayuddhasītāharaṇādiniratthakakathāpurekkhāratā, tathārūpī kathā kathanañca.

유익하지 않은 것을 알게 하고 몸과 말의 악한 행위를 일으키는 해로운 의도가 ‘쓸데없는 말(samphappalāpo)’이다. 이는 반복의 정도가 적으면 과보가 작고, 반복의 정도가 심하면 과보가 크다. 쓸데없는 말의 두 가지 요소는 1. 바라타 전쟁이나 시타의 납치 이야기와 같이 무익한 이야기를 앞세우는 마음. 2. 그러한 종류의 이야기를 실제로 말하는 것이다.

Kālena [Pg.75] vadatīti kālavādī vattabbayuttakālaṃ sallakkhetvā vadatīti attho. Bhūtaṃ tathaṃ tacchaṃ sabhāvameva vadatīti bhūtavādī. Diṭṭhadhammikasamparāyikatthasannissitameva katvā vadatīti atthavādī. Navalokuttaradhammasannissitaṃ katvā vadatīti dhammavādī saṃvaravinayapahānavinayasannissitaṃ katvā vadatīti vinayavādī.

‘칼라와디(kālavādī, 때에 맞춰 말하는 이)’란 말해야 할 적절한 때를 잘 살펴서 말하는 것을 의미한다. 사실이고 진실이며 실재하는 본성 그대로를 말하기에 ‘부타와디(bhūtavādī, 진실을 말하는 이)’라 한다. 현세와 내생의 이익에 의지하여 말하기에 ‘앗타와디(atthavādī, 이익을 말하는 이)’라 한다. 아홉 가지 출세간법에 의지하여 말하기에 ‘담마와디(dhammavādī, 법을 말하는 이)’라 하며, 단속의 규율(상와라 위나야)과 버림의 규율(빠하나 위나야)에 의지하여 말하기에 ‘위나야와디(vinayavādī, 율을 말하는 이)’라 한다.

Nidhānaṃ vuccati ṭhapanokāso, nidhānamassā atthīti nidhānavatī. Hadaye nidhātabbayuttakaṃ vācaṃ bhāsitāti attho. Kālenāti evarūpiṃ bhāsamānopi ca – ‘‘ahaṃ nidhānavatiṃ vācaṃ bhāsissāmī’’ti na akālena bhāsati, yuttakālaṃ pana apekkhitvāva bhāsatīti attho. Sāpadesanti saupamaṃ, sakāraṇanti attho. Pariyantavatinti paricchedaṃ dassetvā yathāssā paricchedo paññāyati, evaṃ bhāsatīti attho. Atthasaṃhitanti anekehipi nayehi vibhajantena pariyādātuṃ asakkuṇeyyatāya atthasampannaṃ bhāsati. Yaṃ vā so atthavādī atthaṃ vadati, tena atthena sahitattā atthasaṃhitaṃ vācaṃ bhāsati, na aññaṃ nikkhipitvā aññaṃ bhāsatīti vuttaṃ hoti.

‘니다나(nidhāna)’는 보관하는 장소를 말하며, 그러한 보관처를 가진 말을 ‘니다나와티(nidhānavatī)’라 한다. 이는 마음속에 간직할 만한 가치가 있는 말을 한다는 의미이다. ‘칼레나(kālena, 때에 맞춰)’라는 것은, 이러한 보물 같은 말을 할 때라도 ‘나는 가치 있는 말을 하리라’고 생각하며 부적절한 때에 말하는 것이 아니라, 오직 적절한 때를 기다려 말한다는 뜻이다. ‘사빠데상(sāpadesaṃ)’은 비유와 함께 이유를 갖추어 말한다는 뜻이다. ‘빠리얀따와팅(pariyantavatī)’은 한계를 보여주어 그 끝이 분명하게 드러나도록 말한다는 뜻이다. ‘앗타상히땅(atthasaṃhitaṃ)’은 여러 가지 방법으로 상세히 분석하더라도 다함이 없을 정도로 의미가 풍부한 말을 한다는 것이다. 또는 그 ‘앗타와디’인 분이 말하는 그 이익과 결합된 말을 하므로 ‘앗타상히따’라 하며, 다른 것을 제쳐두고 엉뚱한 것을 말하지 않는다는 뜻이다.

10. Bījagāmabhūtagāmasamārambhāti mūlabījaṃ khandhabījaṃ phaḷubījaṃ aggabījaṃ bījabījanti pañcavidhassa bījagāmassa ceva, yassa kassaci nīlatiṇarukkhādikassa bhūtagāmassa ca samārambhā, chedanabhedanapacanādibhāvena vikopanā paṭiviratoti attho.

10. ‘비자가마 부따가마 사마람바(bījagāma bhūtagāma samārambhā)’에서 비자가마는 뿌리 종자, 줄기 종자, 마디 종자, 끝 종자, 씨앗 종자의 다섯 가지 종자의 무리를 말하며, 부따가마는 푸른 풀이나 나무와 같은 생명력 있는 식물의 무리를 말한다. 이들을 자르거나 쪼개거나 찌는 등의 방식으로 파괴하는 일로부터 멀리 여의어 쉬었다는 의미이다.

Ekabhattikoti pātarāsabhattaṃ sāyamāsabhattanti dve bhattāni, tesu pātarāsabhattaṃ antomajjhanhikena paricchinnaṃ, itaraṃ majjhanhikato uddhaṃ anto aruṇena. Tasmā antomajjhanhike dasakkhattuṃ bhuñjamānopi ekabhattikova hoti. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘ekabhattiko’’ti.

‘에까밧띠꼬(ekabhattiko, 하루 한 번 먹는 이)’에서 식사(bhatta)에는 아침 식사와 저녁 식사의 두 종류가 있다. 그중 아침 식사는 정오 이전의 시간으로 제한되며, 그 외의 식사인 저녁 식사는 정오 이후부터 다음 날 새벽 전까지를 말한다. 그러므로 정오 이전의 시간 안에서 열 번을 먹더라도 여전히 ‘하루 한 번 먹는 이’가 된다. 이것을 염두에 두고 ‘에까밧띠꼬’라고 설하신 것이다.

Rattiyā bhojanaṃ ratti, tato uparatoti rattūparato. Atikkante majjhanhike yāva sūriyatthaṅgamanā bhojanaṃ vikālabhojanaṃ nāma. Tato viratattā virato vikālabhojanā. Kadā virato? Anomānadītīre pabbajitadivasato paṭṭhāya.

밤에 먹는 것을 ‘랏띠(ratti)’라 하며, 그것으로부터 멀리 벗어났기에 ‘랏뚜빠라또(rattūparato)’라 한다. 정오가 지난 후부터 일몰 때까지 먹는 것을 ‘위깔라보자나(vikālabhojana, 때 아닌 때의 식사)’라 한다. 그것으로부터 멀리 여의었기에 ‘위라또 위깔라보자나(virato vikālabhojanā)’라 한다. 언제부터 여의었는가? 아노마 강변에서 출가하신 날부터이다.

Sāsanassa ananulomattā visūkaṃ paṭāṇībhūtaṃ dassananti visūkadassanaṃ. Attanā naccananaccāpanādivasena naccā ca gītā ca vāditā ca antamaso [Pg.76] mayūranaccādivasenapi pavattānaṃ naccādīnaṃ visūkabhūtā dassanā cāti naccagītavāditavisūkadassanā. Naccādīni hi attanā payojetuṃ vā parehi payojāpetuṃ vā payuttāni passituṃ vā neva bhikkhūnaṃ na bhikkhunīnañca vaṭṭanti.

부처님의 가르침에 어긋나고 수행의 장애가 되는 볼거리를 ‘위수까(visūka)’라 한다. 스스로 춤추거나 춤추게 하는 등의 춤과 노래, 악기 연주, 그리고 작게는 공작의 춤과 같은 것들이라도 수행의 방해가 되는 공연들을 보는 것이 ‘낫짜기따와디따 위수까다싸나’이다. 춤 등을 스스로 하거나 남에게 시키는 것, 또는 그러한 공연을 보는 것은 비구와 비구니 모두에게 허용되지 않는다.

Mālādīsu mālāti yaṃ kiñci pupphaṃ. Gandhanti yaṃ kiñci gandhajātaṃ. Vilepananti chavirāgakaraṇaṃ. Tattha piḷandhanto dhāreti nāma, ūnaṭṭhānaṃ pūrento maṇḍeti nāma, gandhavasena chavirāgavasena ca sādiyanto vibhūseti nāma. Ṭhānaṃ vuccati kāraṇaṃ. Tasmā yāya dussīlyacetanāya tāni mālādhāraṇādīni mahājano karoti, tato paṭiviratoti attho.

‘말라(mālā)’ 등에서 말라는 모든 종류의 꽃을, ‘간다(gandha)’는 모든 종류의 향기를, ‘윌레빠나(vilepana)’는 피부색을 돋보이게 하는 화장품을 의미한다. 여기서 꽃을 꽂는 것을 ‘다레띠(dhāreti)’라 하고, 결점을 보완하여 꾸미는 것을 ‘만데띠(maṇḍeti)’라 하며, 향기나 피부색에 탐닉하여 아름답게 치장하는 것을 ‘위부세띠(vibhūseti)’라 한다. ‘타나(ṭhāna)’는 원인을 말한다. 그러므로 많은 사람이 부도덕한 마음으로 행하는 꽃으로 치장하는 등의 행위로부터 멀리 여의었다는 의미이다.

Uccāsayanaṃ vuccati pamāṇātikkantaṃ. Mahāsayananti akappiyapaccattharaṇaṃ. Tato viratoti attho.

‘웃짜사야나(uccāsayana)’는 규격보다 높은 발을 가진 침상이나 자리를 말하며, ‘마하사야나(mahāsayana)’는 수행자에게 허용되지 않는 사치스러운 깔개를 말한다. 그러한 것들로부터 멀리 여의었다는 뜻이다.

Jātarūpanti suvaṇṇaṃ. Rajatanti kahāpaṇo, lohamāsako, jatumāsako, dārumāsakoti ye vohāraṃ gacchanti. Tassa ubhayassāpi paṭiggahaṇā paṭivirato, neva naṃ uggaṇhāti, na uggaṇhāpeti, na upanikkhittaṃ sādiyatīti attho.

‘자따루빠(jātarūpa)’는 금을 말한다. ‘라자따(rajata)’는 까하빠나(화폐), 구리 동전, 옻칠 동전, 나무 동전 등 거래에 쓰이는 화폐들을 말한다. 이 두 가지 모두를 받는 일로부터 멀리 여의었으니, 스스로 받지도 않고 남에게 받게 하지도 않으며, 자신을 위해 맡겨진 것을 기뻐하지도 않는다는 의미이다.

Āmakadhaññapaṭiggahaṇāti, sālivīhiyavagodhūmakaṅguvarakakudrūsakasaṅkhātassa sattavidhassāpi āmakadhaññassa paṭiggahaṇā. Na kevalañca etesaṃ paṭiggahaṇameva, āmasanampi bhikkhūnaṃ na vaṭṭatiyeva. Āmakamaṃsapaṭiggahaṇāti ettha aññatra odissa anuññātā āmakamaṃsamacchānaṃ paṭiggahaṇameva bhikkhūnaṃ na vaṭṭati, no āmasanaṃ.

‘아마까단냐 빠띠갓하나(āmakadhañña paṭiggahaṇā)’는 살리(쌀), 위히(벼), 보리, 밀, 조, 수수, 율무라고 불리는 일곱 가지 생곡물을 받는 것을 말한다. 비구들에게는 이들을 받는 것뿐만 아니라 손으로 만지는 것조차 허용되지 않는다. ‘아마까망사 빠띠갓하나’에 대해서는, 특별히 허용된 경우를 제외하고 생고기와 생선을 받는 것은 비구들에게 허용되지 않으나, 만지는 것은 허용되지 않는 것이 아니다(즉, 만지는 것은 가능하다).

Itthikumārikapaṭiggahaṇāti ettha itthīti purisantaragatā, itarā kumārikā nāma, tāsaṃ paṭiggahaṇampi āmasanampi akappiyameva.

‘잇티꾸마리까 빠띠갓하나’에서 ‘잇티(itthī)’는 혼인한 여성을, ‘꾸마리까(kumārikā)’는 미혼의 처녀를 말한다. 이들을 받는 것이나 신체적으로 접촉하는 것은 수행자에게 결코 허용되지 않는다.

Dāsidāsapaṭiggahaṇāti ettha dāsidāsavaseneva tesaṃ paṭiggahaṇaṃ na vaṭṭati. ‘‘Kappiyakārakaṃ dammi, ārāmikaṃ dammī’’ti evaṃ vutte pana vaṭṭati.

‘다시다사 빠띠갓하나’에서 노비나 종의 신분으로 그들을 받는 것은 허용되지 않는다. 그러나 “수행자를 돕는 이(깝삐야까라까)를 보냅니다”라거나 “사원을 돌보는 이(아라미까)를 보냅니다”라고 말하며 보내는 경우에는 허용된다.

Ajeḷakādīsu khettavatthupariyosānesu kappiyākappiyanayo vinayavasena upaparikkhitabbo. Tattha khettaṃ nāma yasmiṃ pubbaṇṇaṃ ruhati. Vatthu nāma yasmiṃ aparaṇṇaṃ ruhati. Yattha vā ubhayampi ruhati, taṃ khettaṃ. Tadatthāya [Pg.77] akatabhūmibhāgo vatthu. Khettavatthusīsena cettha vāpitaḷākādīnipi saṅgahitāneva.

염소와 양 등의 가축부터 논과 밭에 이르기까지, 허용되는 것과 허용되지 않는 법도는 율장에 따라 면밀히 살펴야 한다. 여기서 ‘켓따(khetta, 논)’란 곡물이 자라는 땅을 말하고, ‘왓투(vatthu, 밭)’란 콩 종류가 자라는 땅을 말한다. 또는 두 종류가 모두 자라는 곳을 논이라 하고, 그것을 위해 아직 개간되지 않은 땅을 밭이라 한다. 또한 여기에는 논과 밭뿐만 아니라 저수지나 연못 등도 포함된다.

Dūteyyaṃ vuccati dūtakammaṃ, gihīnaṃ pahitaṃ paṇṇaṃ vā sāsanaṃ vā gahetvā tattha tattha gamanaṃ. Pahiṇagamanaṃ vuccati gharā gharaṃ pesitassa khuddakagamanaṃ. Anuyogo nāma tadubhayakaraṇaṃ. Tasmā dūteyyapahiṇagamanānaṃ anuyogāti. Evamettha attho veditabbo.

‘두떼이야(dūteyya)’는 전령의 업무를 말하는데, 재가자의 편지나 구두 메시지를 받아 여기저기 다니는 것이다. ‘빠히나가마나(pahiṇagamana)’는 심부름을 받아 집집마다 다니는 짧은 이동을 말한다. ‘아누요가(anuyoga)’는 이 두 가지 일을 행하는 것을 뜻한다. 그러므로 전령의 업무와 심부름을 다니는 일에 종사하는 것으로부터 멀리 여의었다는 의미로 이해해야 한다.

Kayavikkayāti kayā ca vikkayā ca. Tulākūṭādīsu kūṭanti vañcanaṃ. Tattha tulākūṭaṃ nāma rūpakūṭaṃ aṅgakūṭaṃ, gahaṇakūṭaṃ, paṭicchannakūṭanti catubbidhaṃ hoti. Tattha rūpakūṭaṃ nāma dve tulā samarūpā katvā gaṇhanto mahatiyā gaṇhāti, dadanto khuddikāya deti. Aṅgakūṭaṃ nāma gaṇhanto pacchābhāge hatthena tulaṃ akkamati, dadanto pubbabhāge. Gahaṇakūṭaṃ nāma gaṇhanto mūle rajjuṃ gaṇhāti, dadanto agge. Paṭicchannakūṭaṃ nāma tulaṃ susiraṃ katvā anto ayacuṇṇaṃ pakkhipitvā gaṇhanto taṃ pacchābhāge karoti, dadanto aggabhāge.

‘까야위까야(kayavikkaya)’는 사고파는 매매 행위를 말한다. ‘뚤라꾸따(tulākūṭa)’ 등에서 ‘꾸따(kūṭa)’는 속이는 것이다. 뚤라꾸따(저울로 속임)에는 네 가지가 있다. ‘루빠꾸따’는 모양이 똑같은 두 저울을 만들어 자신이 받을 때는 큰 저울로 받고 줄 때는 작은 저울로 주는 것이다. ‘앙가꾸따’는 저울질할 때 손가락으로 저울대를 누르는 것이다. ‘갓하나꾸따’는 저울 줄을 잡는 위치를 조절하여 속이는 것이다. ‘빠띳찬나꾸따’는 저울대 속을 비워 쇳가루를 넣고, 받을 때와 줄 때 저울대의 기울기를 조절하여 속이는 것이다.

Kaṃso vuccati suvaṇṇapāti, tāya vañcanaṃ kaṃsakūṭaṃ. Kathaṃ? Ekaṃ suvaṇṇapātiṃ katvā aññā dve tisso lohapātiyo suvaṇṇavaṇṇe karoti, tato janapadaṃ gantvā kiñcideva aḍḍhaṃ kulaṃ pavisitvā – ‘‘suvaṇṇabhājanāni kiṇathā’’ti vatvā agghe pucchite samagghataraṃ dātukāmā honti. Tato tehi – ‘‘kathaṃ imesaṃ suvaṇṇabhāvo jānitabbo’’ti vutte, ‘‘vīmaṃsitvā gaṇhathā’’ti suvaṇṇapātiṃ pāsāṇe ghaṃsitvā sabbā pātiyo datvā gacchati.

'캄사(Kaṃsa)'란 황금 그릇을 말하며, 그것을 이용해 속이는 것을 '캄사쿠타(kaṃsakūṭa, 금속 사기)'라고 한다. 어떻게 하는가? 하나의 진짜 황금 그릇을 만들고 다른 두세 개의 구리 그릇을 황금색으로 만든다. 그런 다음 시골로 가서 어느 부유한 집안에 들어가 "황금 그릇을 사십시오"라고 말한다. 가격을 물으면 아주 저렴하게 팔고 싶다고 한다. 그때 그들이 "이것이 황금인 줄 어떻게 알 수 있습니까?"라고 물으면, "조사해보고 사십시오"라고 말하며 진짜 황금 그릇을 시금석에 문질러 보여준 뒤, 모든 그릇을 건네주고 떠나버리는 것이다.

Mānakūṭaṃ nāma hadayabhedasikhābhedarajjubhedavasena tividhaṃ hoti. Tattha hadayabhedo sappitelādiminanakāle labbhati. Tāni hi gaṇhanto heṭṭhāchiddena mānena – ‘‘saṇikaṃ āsiñcā’’ti vatvā antobhājane bahuṃ paggharāpetvā gaṇhāti, dadanto chiddaṃ pidhāya sīghaṃ pūretvā deti.

'마나쿠타(Mānakūṭa, 측정 사기)'는 하야다베다(속 깨기), 시카베다(꼭대기 깨기), 랏주베다(줄 깨기)의 세 가지 방식이 있다. 그중 하야다베다는 버터나 기름 등을 잴 때 일어난다. 즉, 물건을 받을 때는 바닥에 구멍이 난 측정 용기를 사용하여 "천천히 부으시오"라고 말하며 용기 안으로 많이 흘러 들어가게 해서 챙기고, 물건을 줄 때는 구멍을 막고 재빨리 채워서 준다.

Sikhābhedo tilataṇḍulādiminanakāle labbhati. Tāni hi gaṇhanto saṇikaṃ sikhaṃ ussāpetvā gaṇhāti, dadanto vegena pūretvā sikhaṃ chindanto deti.

'시카베다(Sikhābheda, 꼭대기 사기)'는 깨나 쌀 등을 잴 때 일어난다. 물건을 받을 때는 천천히 꼭대기를 높이 쌓아 올리고, 물건을 줄 때는 급하게 채워 넣으면서 꼭대기를 깎아서 준다.

Rajjubhedo [Pg.78] khettavatthuminanakāle labbhati. Lañjaṃ alabhantā hi khettaṃ amahantampi mahantaṃ katvā minanti.

'랏주베다(Rajjubheda, 측량 사기)'는 논밭 등의 토지를 측량할 때 일어난다. 뇌물을 받지 못한 측량사들이 작은 땅임에도 불구하고 큰 것처럼 측량하는 것이다.

Ukkoṭanādīsu ukkoṭananti assāmike sāmike kātuṃ lañjaggahaṇaṃ. Vañcananti tehi tehi upāyehi paresaṃ vañcanaṃ. Tatridamekaṃ vatthu – eko kira luddako migañca migapotakañca gahetvā āgacchati, tameko dhutto – ‘‘kiṃ bho, migo agghati, kiṃ migapotako’’ti āha. ‘‘Migo dve kahāpaṇe, migapotako eka’’nti ca vutte ekaṃ kahāpaṇaṃ datvā migapotakaṃ gahetvā thokaṃ gantvā nivatto – ‘‘na me bho, migapotakena attho, migaṃ me dehī’’ti āha. Tena hi – dve kahāpaṇe dehīti. So āha – ‘‘nanu te bho, mayā paṭhamaṃ eko kahāpaṇo dinno’’ti? ‘‘Āma, dinno’’ti. ‘‘Idaṃ migapotakaṃ gaṇha, evaṃ so ca kahāpaṇo, ayañca kahāpaṇagghanako migapotakoti dve kahāpaṇā bhavissantī’’ti. So ‘‘kāraṇaṃ vadatī’’ti sallakkhetvā migapotakaṃ gahetvā migaṃ adāsīti. Nikatīti yogavasena vā māyāvasena vā apāmaṅgaṃ pāmaṅganti, amaṇiṃ maṇinti, asuvaṇṇaṃ suvaṇṇanti katvā patirūpakena vañcanaṃ. Sāciyogoti kuṭilayogo, etesaṃyeva ukkoṭanādīnametaṃ nāmaṃ. Tasmā – ukkoṭanasāciyogo, vañcanasāciyogo, nikatisāciyogoti, evamettha attho daṭṭhabbo. Keci aññaṃ dassetvā aññassa parivattanaṃ sāciyogoti vadanti. Taṃ pana vañcaneneva saṅgahitaṃ.

'욱코타나(Ukkoṭana)' 등에서 '욱코타나'란 주인이 아닌 자를 주인으로 만들기 위해 뇌물을 받는 것을 말한다. '완차나(Vañcana)'란 여러 가지 방책으로 타인을 속이는 것이다. 여기에 한 사례가 있다. 어떤 사냥꾼이 큰 사슴과 어린 사슴을 가지고 오는데, 한 건달이 "이보게, 큰 사슴은 얼마고 어린 사슴은 얼마인가?"라고 물었다. "큰 사슴은 2카하파나이고 어린 사슴은 1카하파나입니다"라고 대답하자, 건달은 1카하파나를 주고 어린 사슴을 취해 조금 가다가 되돌아와서 말했다. "이보게, 나는 어린 사슴이 필요 없으니 큰 사슴을 주게." 사냥꾼이 "그렇다면 2카하파나를 주게"라고 하자, 건달은 "내가 처음에 1카하파나를 주지 않았는가? 이 어린 사슴을 다시 받게. 그러면 처음에 준 1카하파나와 1카하파나 가치의 이 어린 사슴을 합해 2카하파나가 되지 않는가?"라고 했다. 사냥꾼은 그 말이 이치에 맞는다고 생각하여 어린 사슴을 받고 큰 사슴을 내주었다. '니카티(Nikati)'란 방술이나 눈속임으로 장식품이 아닌 것을 장식품이라 하고, 보석이 아닌 것을 보석이라 하며, 금이 아닌 것을 금이라 하여 가짜로 속이는 것이다. '사치요가(Sāciyoga)'란 비뚤어진 행위라는 뜻으로, 욱코타나 등의 총칭이다. 그러므로 욱코타나-사치요가, 완차나-사치요가, 니카티-사치요가로 그 의미를 이해해야 한다. 어떤 이들은 어떤 물건을 보여주고 다른 물건으로 바꿔치기하는 것을 사치요가라고 하지만, 그것은 완차나에 포함된다.

Chedanādīsu chedananti hatthacchedanādi. Vadhoti māraṇaṃ. Bandhoti rajjubandhanādīhi bandhanaṃ. Viparāmosoti himaviparāmoso, gumbaviparāmosoti duvidho. Yaṃ himapātasamaye himena paṭicchannā hutvā maggappaṭipannaṃ janaṃ musanti, ayaṃ himaviparāmoso. Yaṃ gumbādīhi paṭicchannā musanti, ayaṃ gumbaviparāmoso. Ālopo vuccati gāmanigamādīnaṃ vilopakaraṇaṃ. Sahasākāroti sāhasikakiriyā. Gehaṃ pavisitvā manussānaṃ ure satthaṃ ṭhapetvā icchitabhaṇḍānaṃ gahaṇaṃ. Evametasmā chedana…pe… sahasākārā paṭivirato samaṇo gotamoti. Iti vā hi, bhikkhave, puthujjano tathāgatassa vaṇṇaṃ vadamāno vadeyyāti.

'체다나(Chedana)' 등에서 '체다나'란 손을 자르는 것 등이며, '바다(Vadha)'란 죽이는 것이며, '반다(Bandha)'란 밧줄 등으로 묶는 것이다. '위파라모사(Viparāmosa, 매복 약탈)'에는 눈(雪)을 이용한 것과 숲을 이용한 것의 두 종류가 있다. 눈이 내릴 때 눈 속에 몸을 숨겼다가 길 가는 사람을 약탈하는 것이 눈-위파라모사이고, 숲 등에 숨어 있다가 약탈하는 것이 숲-위파라모사이다. '알로파(Ālopa)'란 마을이나 도읍 등을 약탈하는 것을 말하며, '사하사카라(Sāhasākāra)'란 강도 행위를 뜻하니, 집에 침입하여 사람의 가슴에 무기를 들이대고 원하는 물건을 빼앗는 것이다. 이와 같이 사문 고타마는 이러한 절단, 살해, 포박, 매복 약탈, 마을 약탈, 강도 행위로부터 멀리 떠나 계신다. 비구들이여, 범부가 여래의 덕을 찬탄하며 말할 때 이와 같이 말할 것이다.

Ettāvatā cūḷasīlaṃ niṭṭhitaṃ hoti.

이것으로 소계(小戒, Cūḷasīla)에 대한 설명이 끝났다.

Majjhimasīlavaṇṇanā

중계(中戒, Majjhimasīla)에 대한 해설

11. Idāni [Pg.79] majjhimasīlaṃ vitthārento ‘‘yathā vā paneke bhonto’’tiādimāha. Tatrāyaṃ anuttānapadavaṇṇanā. Saddhādeyyānīti kammañca phalañca idhalokañca paralokañca saddahitvā dinnāni. ‘Ayaṃ me ñātī’ti vā, ‘mitto’ti vā, idaṃ paṭikarissati, idaṃ vā tena katapubbanti vā, evaṃ na dinnānīti attho. Evaṃ dinnāni hi na saddhādeyyāni nāma honti. Bhojanānīti desanāsīsamattametaṃ, atthato pana saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā cīvarāni pārupitvā senāsanāni sevamānā gilānabhesajjaṃ paribhuñjamānāti sabbametaṃ vuttameva hoti.

11. 이제 중계(中戒)를 상세히 설명하기 위해 "혹은 어떤 존자들은..." 등의 말씀을 하셨다. 여기에 드러나지 않은 구절들에 대한 해설이 있다. '삿다데이야(Saddhādeyyāni, 믿음으로 보시된 것)'란 업과 그 결과, 이 세상과 저 세상을 믿으며 보시된 것들을 의미한다. '이 사람은 나의 친척이다'라거나 '친구다'라는 생각으로, 혹은 '이 보답을 하겠지'라거나 '전에 나에게 보답을 했었지'라는 생각으로 준 것이 아니라는 뜻이다. 그렇게 준 것은 '삿다데이야'라고 할 수 없다. '음식(Bhojanāni)'이라는 말은 설법의 대표적인 예시일 뿐이며, 실제 의미는 믿음으로 보시된 음식을 먹고, 가사를 입고, 처소를 사용하며, 의약품을 수용하는 이 모든 것이 이미 언급된 것과 같다.

Seyyathidanti nipāto. Tassattho katamo so bījagāmabhūtagāmo, yassa samārambhaṃ anuyuttā viharantīti. Tato taṃ dassento mūlabījantiādimāha. Tattha mūlabījaṃ nāma haliddi, siṅgiveraṃ, vacā, vacattaṃ, ativisā, kaṭukarohiṇī, usīraṃ, bhaddamuttakanti evamādi. Khandhabījaṃ nāma assattho, nigrodho, pilakkho, udumbaro, kacchako, kapitthanoti evamādi. Phaḷubījaṃ nāma ucchu, naḷo, veḷūti evamādi. Aggabījaṃ nāma ajjakaṃ, phaṇijjakaṃ, hiriveranti evamādi. Bījabījaṃ nāma pubbaṇṇaṃ aparaṇṇanti evamādi. Sabbañhetaṃ rukkhato viyojitaṃ viruhanasamatthameva ‘‘bījagāmo’’ti vuccati. Rukkhato pana aviyojitaṃ asukkhaṃ ‘‘bhūtagāmo’’ti vuccati. Tattha bhūtagāmasamārambho pācittiyavatthu, bījagāmasamārambho dukkaṭavatthūti veditabbo.

'세이야티당(Seyyathidaṃ)'은 불변사이다. 그 의미는 "그들이 전념하여 지내는 그 종자 집단과 식물 집단은 무엇인가?" 하는 것이다. 이어 그것을 보여주기 위해 '뿌리 종자' 등의 말씀을 하셨다. 거기서 '뿌리 종자'란 강황, 생강, 창포, 사초, 초과, 몰약, 향부자 등을 말한다. '줄기 종자'란 보리수, 니그로다 나무, 피락카 나무, 우둠바라 나무, 카차카 나무, 까핏타나 나무 등을 말한다. '마디 종자'란 사탕수수, 갈대, 대나무 등을 말한다. '싹 종자'란 카뇨(Kanyo), 융퓨(Yungpyu), 향기로운 풀 등을 말한다. '씨앗 종자'란 곡식과 콩류 등을 말한다. 이 모든 것 중에서 나무에서 떨어졌으나 싹을 틔울 능력이 있는 것을 '비자가마(bījagāmo, 종자 집단)'라 하고, 나무에서 떨어지지 않은 싱싱한 상태의 것을 '부타가마(bhūtagāmo, 식물 집단)'라 한다. 그중 식물 집단을 손상시키는 것은 파일제(Pācittiya)의 근거가 되고, 종자 집단을 손상시키는 것은 돌길라(Dukkaṭa)의 근거가 된다고 이해해야 한다.

12. Sannidhikāraparibhoganti sannidhikatassa paribhogaṃ. Tattha duvidhā kathā, vinayavasena ca sallekhavasena ca. Vinayavasena tāva yaṃ kiñci annaṃ ajja paṭiggahitaṃ aparajju sannidhikārakaṃ hoti, tassa paribhoge pācittiyaṃ. Attanā laddhaṃ pana sāmaṇerānaṃ datvā, tehi laddhaṃ ṭhapāpetvā dutiyadivase bhuñjituṃ vaṭṭati, sallekho pana na hoti.

12. '산니디카라-파리보가(Sannidhikāraparibhoganti)'란 저축해 둔 것을 수용하는 것이다. 여기에는 율(律)에 따른 측면과 살레카(Sallekha, 번뇌를 깎아내는 수행)의 측면 두 가지 설명이 있다. 우선 율에 따르면, 오늘 받은 어떤 음식이든 다음 날까지 두면 '저축한 것'이 되며, 그것을 수용하면 파일제(Pācittiya)가 된다. 하지만 자기가 얻은 음식을 사미들에게 주고, 그들이 그것을 보관하게 했다가 다음 날 먹는 것은 허용되지만, 그것은 살레카 수행은 아니다.

Pānasannidhimhipi eseva nayo. Tattha pānaṃ nāma ambapānādīni aṭṭha pānāni, yāni ca tesaṃ anulomāni. Tesaṃ vinicchayo samantapāsādikāyaṃ vutto.

음료를 저축하는 것에도 이와 같은 방식이 적용된다. 거기서 '음료'란 망고 음료 등 여덟 가지 음료와 그에 준하는 것들을 말한다. 이에 대한 판별은 ‘사만타파사디카(Samantapāsādikā)’에 설명되어 있다.

Vatthasannidhimhi [Pg.80] anadhiṭṭhitaṃ avikappitaṃ sannidhi ca hoti, sallekhañca kopeti, ayaṃ pariyāyakathā. Nippariyāyato pana ticīvarasantuṭṭhena bhavitabbaṃ, catutthaṃ labhitvā aññassa dātabbaṃ. Sace yassa kassaci dātuṃ na sakkoti, yassa pana dātukāmo hoti, so uddesatthāya vā paripucchatthāya vā gato, āgatamatte dātabbaṃ, adātuṃ na vaṭṭati. Cīvare pana appahonte satiyā paccāsāya anuññātakālaṃ ṭhapetuṃ vaṭṭati. Sūcisuttacīvarakārakānaṃ alābhena tato parampi vinayakammaṃ katvā ṭhapetuṃ vaṭṭati. ‘‘Imasmiṃ jiṇṇe puna īdisaṃ kuto labhissāmī’’ti pana ṭhapetuṃ na vaṭṭati, sannidhi ca hoti, sallekhañca kopeti.

의복의 축적(vatthasannidhi)에 있어서, 아디탄(adhiṭṭhita, 확정)하지 않았거나 위카파나(avikappita, 양도)하지 않은 의복을 보관하는 것은 축적이 되며, 삭감(sallekha, 번뇌를 줄이는 수행)의 덕을 해칩니다. 이것은 방편적인 설법(pariyāyakathā)입니다. 그러나 실제로는(nippariyāyato) 삼의(三衣)만으로 만족해야 하며, 네 번째 의복을 얻으면 다른 이에게 주어야 합니다. 만일 어떤 사람에게도 줄 수 없다면, 가르침을 청하거나 질문을 하러 온 이가 있을 때 그가 오자마자 주어야 하며, 주지 않는 것은 합당하지 않습니다. 의복이 부족할 때는 보관하고자 하는 마음이 있을 때 허용된 기간(anuññātakāla) 동안 보관하는 것이 합당합니다. 바늘, 실, 가사 만드는 기술자가 없어 만들지 못할 경우, 그 기간 이후라도 율의 갈마(vinayakamma)를 행한 뒤 보관하는 것이 합당합니다. 그러나 '이 옷이 낡으면 나중에 이런 옷을 어디서 구하겠는가'라고 생각하며 보관하는 것은 합당하지 않으며, 이는 축적이 되어 삭감의 수행을 해칩니다.

Yānasannidhimhi yānaṃ nāma vayhaṃ, ratho, sakaṭaṃ, sandamānikā, sivikā, pāṭaṅkīti; netaṃ pabbajitassa yānaṃ. Upāhanā pana pabbajitassa yānaṃyeva. Ekabhikkhussa hi eko araññatthāya, eko dhotapādakatthāyāti, ukkaṃsato dve upāhanasaṅghāṭā vaṭṭanti. Tatiyaṃ labhitvā aññassa dātabbo. ‘‘Imasmiṃ jiṇṇe aññaṃ kuto labhissāmī’’ti hi ṭhapetuṃ na vaṭṭati, sannidhi ca hoti, sallekhañca kopeti.

탈것의 축적(yānasannidhi)에서 '탈것(yāna)'이란 수레, 전차, 마차, 가마, 천 가마 등을 말하며, 이것들은 출가자의 탈것이 아닙니다. 출가자에게는 신발(upāhanā)이 곧 탈것입니다. 한 비구에게는 숲에 가기 위한 것 하나와 씻은 발을 보호하기 위한 것 하나로, 최대한 두 켤레의 신발 뭉치(upāhanasaṅghāṭā)가 허용됩니다. 세 번째 것을 얻으면 다른 이에게 주어야 합니다. '이것이 낡으면 다른 것을 어디서 구하겠는가'라고 생각하며 보관하는 것은 합당하지 않으며, 이는 축적이 되어 삭감의 수행을 해칩니다.

Sayanasannidhimhi sayananti mañco. Ekassa bhikkhuno eko gabbhe, eko divāṭhāneti ukkaṃsato dve mañcā vaṭṭanti. Tato uttari labhitvā aññassa bhikkhuno vā gaṇassa vā dātabbo; adātuṃ na vaṭṭati. Sannidhi ca hoti, sallekhañca kopeti.

침상의 축적(sayanasannidhi)에서 '침상(sayana)'은 평상(mañco)을 의미합니다. 한 비구에게 방 안에 하나, 낮에 머무는 곳에 하나로 최대 두 개의 평상이 허용됩니다. 그보다 더 많이 얻으면 다른 비구나 승단(gaṇa)에 주어야 하며, 주지 않는 것은 합당하지 않습니다. 그것은 축적이 되며 삭감의 수행을 해칩니다.

Gandhasannidhimhi bhikkhuno kaṇḍukacchuchavidosādiābādhe sati gandhā vaṭṭanti. Te gandhe āharāpetvā tasmiṃ roge vūpasante aññesaṃ vā ābādhikānaṃ dātabbā, dvāre pañcaṅguligharadhūpanādīsu vā upanetabbā. ‘‘Puna roge sati bhavissantī’’ti pana ṭhapetuṃ na vaṭṭati, sannidhi ca hoti, sallekhañca kopeti.

향료의 축적(gandhasannidhi)에 있어서, 비구에게 가려움증, 옴, 피부병 등의 질환이 있을 때 향료를 사용하는 것이 허용됩니다. 그 향료를 가져오게 하여 병이 나으면, 다른 아픈 이들에게 주거나 문이나 정사의 훈증 등을 위해 사용해야 합니다. 그러나 다시 병이 생길 것을 대비해 보관하는 것은 합당하지 않으며, 이는 축적이 되어 삭감의 수행을 해칩니다.

Āmisanti vuttāvasesaṃ daṭṭhabbaṃ. Seyyathidaṃ, idhekacco bhikkhu – ‘‘tathārūpe kāle upakārāya bhavissatī’’ti tilataṇḍulamuggamāsanāḷikeraloṇamacchamaṃsavallūrasappitelaguḷabhājanādīni āharāpetvā ṭhapeti. So vassakāle kālasseva sāmaṇerehi yāguṃ pacāpetvā paribhuñjitvā ‘‘sāmaṇera, udakakaddame dukkhaṃ gāmaṃ pavisituṃ, gaccha asukaṃ kulaṃ [Pg.81] gantvā mayhaṃ vihāre nisinnabhāvaṃ ārocehi; asukakulato dadhiādīni āharā’’ti peseti. Bhikkhūhi – ‘‘kiṃ, bhante, gāmaṃ pavisissathā’’ti vuttepi, ‘‘duppaveso, āvuso, idāni gāmo’’ti vadati. Te – ‘‘hotu, bhante, acchatha tumhe, mayaṃ bhikkhaṃ pariyesitvā āharissāmā’’ti gacchanti. Atha sāmaṇeropi dadhiādīni āharitvā bhattañca byañjanañca sampādetvā upaneti, taṃ bhuñjantasseva upaṭṭhākā bhattaṃ pahiṇanti, tatopi manāpaṃ manāpaṃ bhuñjati. Atha bhikkhū piṇḍapātaṃ gahetvā āgacchanti, tatopi manāpaṃ manāpaṃ gīvāyāmakaṃ bhuñjatiyeva. Evaṃ catumāsampi vītināmeti. Ayaṃ vuccati – ‘‘bhikkhu muṇḍakuṭumbikajīvikaṃ jīvati, na samaṇajīvika’’nti. Evarūpo āmisasannidhi nāma hoti.

음식물(āmisa)이란 앞에서 언급한 것 외에 남은 것들을 말합니다. 예를 들어, 어떤 비구가 '그럴듯한 때(마을에 들어가기 어려운 때)에 도움이 될 것이다'라고 생각하여 깨, 쌀, 녹두, 콩, 기름, 소금, 생선, 고기, 육포, 버터 항아리, 기름 항아리, 당밀 항아리 등을 가져다 보관합니다. 그는 우기에 일찍이 사미들에게 죽을 끓이게 하여 먹은 뒤, '사미야, 물과 진흙 때문에 마을에 들어가기 힘드니, 아무개 집에 가서 내가 정사에 있다고 전하고, 그 집에서 요거트 등을 가져오너라'고 심부름을 보냅니다. 다른 비구들이 '스님, 마을에 들어가시겠습니까?'라고 물어도 '도반들이여, 지금은 마을에 들어가기 힘들다'라고 말합니다. 그 비구들이 '스님, 그냥 계십시오. 저희가 탁발해서 가져오겠습니다' 하고 떠나면, 사미가 요거트 등을 가져오고 밥과 반찬을 준비해 올립니다. 그것을 먹고 있을 때 신도들이 음식을 보내오면 그중 마음에 드는 것을 또 먹습니다. 또한 비구들이 탁발해 오면 그중에서도 마음에 드는 것을 목이 꽉 찰 정도로 먹습니다. 이렇게 네 달간의 우기를 보냅니다. 이런 비구를 가리켜 '머리 깎은 거사의 삶을 살 뿐, 사문의 삶을 사는 것이 아니다'라고 합니다. 이런 것이 음식물의 축적입니다.

Bhikkhuno pana vasanaṭṭhāne ekā taṇḍulanāḷi, eko guḷapiṇḍo, catubhāgamattaṃ sappīti ettakaṃ nidhetuṃ vaṭṭati, akāle sampattacorānaṃ atthāya. Te hi ettakampi āmisapaṭisanthāraṃ alabhantā jīvitāpi voropeyyuṃ, tasmā sace ettakaṃ natthi, āharāpetvāpi ṭhapetuṃ vaṭṭati. Aphāsukakāle ca yadettha kappiyaṃ, taṃ attanāpi paribhuñjituṃ vaṭṭati. Kappiyakuṭiyaṃ pana bahuṃ ṭhapentassāpi sannidhi nāma natthi. Tathāgatassa pana taṇḍulanāḷiādīsu vā yaṃ kiñci caturatanamattaṃ vā pilotikakhaṇḍaṃ ‘‘idaṃ me ajja vā sve vā bhavissatī’’ti ṭhapitaṃ nāma natthi.

비구가 머무는 곳에 쌀 한 되, 당밀 한 덩이, 4분의 1 정도의 버터를 보관하는 것은 때가 아닐 때 들이닥친 도적이나 반란군들을 위해 허용됩니다. 그들이 이런 적은 음식물조차 대접받지 못하면 목숨을 앗아갈 수도 있기 때문입니다. 만일 이런 것이 없다면 가져다 두는 것도 합당합니다. 또한 몸이 불편할 때 그중 허용되는 것(kappiya)은 스스로 먹어도 됩니다. 가비야 정사(kappiyakuṭi)에 많이 보관하는 것은 축적이라고 하지 않습니다. 그러나 여래(부처님)께서는 쌀 한 되나 네 팔 길이의 천 조각조차 '이것이 오늘이나 내일 필요할 것이다'라고 생각하며 보관하신 적이 없습니다.

13. Visūkadassanesu naccaṃ nāma yaṃ kiñci naccaṃ, taṃ maggaṃ gacchantenāpi gīvaṃ pasāretvā daṭṭhuṃ na vaṭṭati. Vitthāravinicchayo panettha samantapāsādikāyaṃ vuttanayeneva veditabbo. Yathā cettha, evaṃ sabbesu sikkhāpadapaṭisaṃyuttesu suttapadesu. Ito parañhi ettakampi avatvā tattha tattha payojanamattameva vaṇṇayissāmāti.

13. 구경거리(visūkadassana)에서 '춤(nacca)'이란 모든 종류의 춤을 말하며, 길을 가다가도 목을 길게 빼고 구경하는 것은 합당하지 않습니다. 이에 대한 자세한 판결은 사만타파사디카(Samantapāsādikā)에 설명된 방식대로 이해해야 합니다. 계율과 관련된 모든 경전의 구절도 이와 같습니다. 이 이후로는 이처럼 길게 말하지 않고, 각 대목에서 필요한 의미만을 설명하겠습니다.

Pekkhanti naṭasamajjaṃ. Akkhānanti bhāratayujjhanādikaṃ. Yasmiṃ ṭhāne kathīyati, tattha gantumpi na vaṭṭati. Pāṇissaranti kaṃsatāḷaṃ, pāṇitāḷantipi vadanti. Vetāḷanti ghanatāḷaṃ, mantena matasarīruṭṭhāpanantipi eke. Kumbhathūṇanti caturassaambaṇakatāḷaṃ, kumbhasaddantipi eke. Sobhanakanti naṭānaṃ [Pg.82] abbhokkiraṇaṃ, sobhanakaraṃ vā, paṭibhānacittanti vuttaṃ hoti. Caṇḍālanti ayoguḷakīḷā, caṇḍālānaṃ sāṇadhovanakīḷātipi vadanti. Vaṃsanti veḷuṃ ussāpetvā kīḷanaṃ.

'페카(Pekkhanti)'는 배우들의 공연입니다. '아카나(Akkhānanti)'는 바라타 전쟁과 같은 서사시입니다. 그것을 읊는 곳에는 가는 것조차 합당하지 않습니다. '파닛사라(Pāṇissaranti)'는 청동 심벌즈 소리이며, 손뼉 소리라고도 합니다. '웨탈라(Vetāḷanti)'는 징 소리이며, 어떤 이들은 주문으로 시신을 일으키는 것이라고도 합니다. '쿰바투나(Kumbhathūṇanti)'는 사각형의 항아리 모양 북소리이며, 항아리 치는 소리라고도 합니다. '소바나카(Sobhanakanti)'는 배우들이 공물을 뿌리는 것, 혹은 아름답게 장식된 그림이나 조각을 말합니다. '짠달라(Caṇḍālanti)'는 쇠공 놀이이며, 짠달라 계급의 삼베 씻기 놀이라고도 합니다. '왐사(Vaṃsanti)'는 대나무를 세워놓고 하는 놀이입니다.

Dhovananti aṭṭhidhovanaṃ, ekaccesu kira janapadesu kālaṅkate ñātake na jhāpenti, nikhaṇitvā ṭhapenti. Atha nesaṃ pūtibhūtaṃ kāyaṃ ñatvā nīharitvā aṭṭhīni dhovitvā gandhehi makkhetvā ṭhapenti. Te nakkhattakāle ekasmiṃ ṭhāne aṭṭhīni ṭhapetvā ekasmiṃ ṭhāne surādīni ṭhapetvā rodantā paridevantā suraṃ pivanti. Vuttampi cetaṃ – ‘‘atthi, bhikkhave, dakkhiṇesu janapadesu aṭṭhidhovanaṃ nāma, tattha hoti annampi pānampi khajjampi bhojjampi leyyampi peyyampi naccampi gītampi vāditampi. Atthetaṃ, bhikkhave, dhovanaṃ, netaṃ natthīti vadāmī’’ti (a. ni. 10.107). Ekacce pana indajālena aṭṭhidhovanaṃ dhovanantipi vadanti.

'도와나(Dhovananti)'는 뼈 씻기(aṭṭhidhovana) 축제입니다. 어떤 지방에서는 친척이 죽으면 화장하지 않고 땅에 묻어둡니다. 시신이 썩은 것을 확인한 뒤 꺼내어 뼈를 씻고 향료를 발라 보관합니다. 그들은 축제 때 한곳에 뼈를 두고, 다른 한곳에는 술 등을 두고 울며 슬퍼하며 술을 마십니다. 부처님께서도 '비구들이여, 남쪽 지방에 뼈 씻기라는 것이 있어 음식과 술, 춤과 노래가 곁들여진다. 그런 축제가 없다고 말하는 것이 아니다'라고 말씀하셨습니다. 어떤 이들은 마술(indajāla)로 뼈를 씻어 보이는 것을 '도와나'라고도 합니다.

Hatthiyuddhādīsu bhikkhuno neva hatthiādīhi saddhiṃ yujjhituṃ, na te yujjhāpetuṃ, na yujjhante daṭṭhuṃ vaṭṭati. Nibbuddhanti mallayuddhaṃ. Uyyodhikanti yattha sampahāro dissati. Balagganti balagaṇanaṭṭhānaṃ. Senābyūhanti senāniveso, sakaṭabyūhādivasena senāya nivesanaṃ. Anīkadassananti – ‘‘tayo hatthī pacchimaṃ hatthānīka’’ntiādinā (pāci. 324) nayena vuttassa anīkassa dassanaṃ.

코끼리 싸움 등(hatthiyuddhādīsu)에 대하여: 비구는 코끼리 등과 직접 싸우거나, 그들을 싸우게 하거나, 싸우는 것을 구경하는 것이 허용되지 않는다. '니붓다(nibbuddha)'는 무술인들의 격투나 권투를 의미한다. '우요디카(uyyodhika)'는 전투가 벌어지는 광경을 볼 수 있는 곳이다. '발락가(balagga)'는 군대를 집결시켜 인원수를 세는 장소이다. '세나뷰하(senābyūha)'는 수레 진형(사카타뷰하) 등을 갖추어 군대를 배치하거나 주둔시키는 방식이다. '아니카다사나(anīkadassana)'는 '세 마리의 코끼리가 최소 부대이다'라는 등의 방식으로 설해진 군대를 사열하거나 구경하는 것이다.

14. Pamādo ettha tiṭṭhatīti pamādaṭṭhānaṃ. Jūtañca taṃ pamādaṭṭhānañcāti jūtappamādaṭṭhānaṃ. Ekekāya pantiyā aṭṭha aṭṭha padāni assāti aṭṭhapadaṃ dasapadepi eseva nayo. Ākāsanti aṭṭhapadadasapadesu viya ākāseyeva kīḷanaṃ. Parihārapathanti bhūmiyaṃ nānāpathamaṇḍalaṃ katvā tattha tattha pariharitabbaṃ, pathaṃ pariharantānaṃ kīḷanaṃ. Santikanti santikakīḷanaṃ. Ekajjhaṃ ṭhapitā sāriyo vā sakkharāyo vā acālentā nakheneva apanenti ca upanenti ca, sace tattha kāci calati, parājayo hoti, evarūpāya kīḷāyetaṃ adhivacanaṃ. Khalikanti jūtaphalake pāsakakīḷanaṃ. Ghaṭikā vuccati dīghadaṇḍakena rassadaṇḍakaṃ paharaṇakīḷanaṃ. Salākahatthanti lākhāya vā mañjiṭṭhikāya vā piṭṭhodakena vā salākahatthaṃ temetvā – ‘‘kiṃ [Pg.83] hotū’’ti bhūmiyaṃ vā bhittiyaṃ vā taṃ paharitvā hatthiassādirūpadassanakīḷanaṃ. Akkhanti guḷakīḷā. Paṅgacīraṃ vuccati paṇṇanāḷikaṃ, taṃ dhamantā kīḷanti. Vaṅkakanti gāmadārakānaṃ kīḷanakaṃ khuddakanaṅgalaṃ. Mokkhacikā vuccati samparivattanakīḷā, ākāse vā daṇḍakaṃ gahetvā bhūmiyaṃ vā sīsaṃ ṭhapetvā heṭṭhupariyabhāvena parivattanakīḷāti vuttaṃ hoti. Ciṅgulikaṃ vuccati tālapaṇṇādīhi kataṃ vātappahārena paribbhamanacakkaṃ. Pattāḷhakaṃ vuccati paṇṇanāḷikā. Tāya vālukādīni minantā kīḷanti. Rathakanti khuddakarathaṃ. Dhanukanti khuddakadhanumeva. Akkharikā vuccati ākāse vā piṭṭhiyaṃ vā akkharajānanakīḷā. Manesikā nāma manasā cintitajānanakīḷā. Yathāvajjaṃ nāma kāṇakuṇikhujjādīnaṃ yaṃ yaṃ vajjaṃ, taṃ taṃ payojetvā dassanakīḷā.

14. '방일함이 여기에 머문다' 하여 '방일함의 토대(pamādaṭṭhāna)'라고 한다. 도박이면서 동시에 방일함의 토대인 것을 '도박 방일의 토대(jūtappamādaṭṭhāna)'라고 한다. 바둑판의 한 줄에 여덟 칸씩 있는 것을 '아타파다(aṭṭhapada)', 열 칸씩 있는 것을 '다사파다(dasapada)'라 하며 방식은 동일하다. '아카사(ākāsa)'는 판 없이 허공에 상상하며 두는 놀이이다. '파리하라파타(parihārapatha)'는 땅에 여러 경로를 그려놓고 그 길을 따라 피하며 노는 것이다. '산티카(santika)'는 조약돌이나 주사위 알을 쌓아놓고 손톱으로 건드려 움직이지 않게 빼내거나 모으는 놀이로, 만약 움직이면 지게 되는 놀이의 명칭이다. '칼리카(khalika)'는 주사위 판에서 하는 주사위 놀이이다. '가티카(ghaṭikā)'는 긴 막대기로 짧은 막대기를 치는 놀이이다. '살라카하타(salākahattha)'는 옻이나 물감 등을 손에 묻혀 땅이나 벽을 쳐서 코끼리나 말 등의 형상을 만드는 놀이이다. '아카(akkha)'는 열매나 공을 가지고 하는 놀이이다. '팡가찌라(paṅgacīra)'는 나뭇잎 피리를 불며 노는 것이다. '왕카카(vaṅkakaka)'는 아이들이 가지고 노는 작은 쟁기이다. '목카찌카(mokkhacikā)'는 공중에서 막대기를 잡거나 땅에 머리를 박고 물구나무를 서서 구르는 재주 넘기이다. '찡굴리카(ciṅgulika)'는 종려나무 잎 등으로 만들어 바람에 돌아가게 하는 바람개비이다. '파탈라카(pattāḷhaka)'는 나뭇잎으로 만든 측량 용기로 모래 등을 재며 노는 것이다. '라타카(rathaka)'는 장난감 수레, '다누카(dhanuka)'는 장난감 활이다. '악카리카(akkharikā)'는 허공이나 등 위에 글자를 써서 알아맞히는 놀이이다. '마네시카(manesikā)'는 상대가 마음으로 생각한 것을 맞히는 놀이이다. '야타왓자(yathāvajja)'는 눈먼 이나 꼽추 등의 결함을 흉내 내는 놀이이다.

15. Āsandinti pamāṇātikkantāsanaṃ. Anuyuttā viharantīti idaṃ apekkhitvā pana sabbapadesu upayogavacanaṃ kataṃ. Pallaṅkoti pādesu vāḷarūpāni ṭhapetvā kato. Gonakoti dīghalomako mahākojavo, caturaṅgulādhikāni kira tassa lomāni. Cittakanti vānavicittaṃ uṇṇāmayattharaṇaṃ. Paṭikāti uṇṇāmayo setattharaṇo. Paṭalikāti ghanapupphako uṇṇāmayattharaṇo. Yo āmalakapattotipi vuccati. Tūlikāti tiṇṇaṃ tūlānaṃ aññatarapuṇṇā tūlikā. Vikatikāti sīhabyagghādirūpavicitro uṇṇāmayattharaṇo. Uddalomīti ubhayatodasaṃ uṇṇāmayattharaṇaṃ, keci ‘‘ekatouggatapuppha’’nti vadanti. Ekantalomīti ekatodasaṃ uṇṇāmayattharaṇaṃ. Keci ‘‘ubhatouggatapuppha’’nti vadanti. Kaṭṭissanti ratanaparisibbitaṃ koseyyakaṭṭissamayapaccattharaṇaṃ. Koseyyanti ratanaparisibbitameva kosiyasuttamayapaccattharaṇaṃ. Suddhakoseyyaṃ pana vaṭṭatīti vinaye vuttaṃ. Dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘ṭhapetvā tūlikaṃ sabbāneva gonakādīni ratanaparisibbitāni na vaṭṭantī’’ti vuttaṃ.

15. '아산디(āsandī)'는 치수를 초과하여 다리가 높은 의자나 평상이다. '아누윳타 위하란티'라는 구절에 맞추어 모든 용어에 목적격을 사용했다. '팔랑카(pallaṅka)'는 다리에 맹수의 형상을 새겨 만든 의자이다. '고나카(gonaka)'는 털의 길이가 네 손가락 폭을 넘는 털이 긴 대형 검은 카페트이다. '찌타카(cittaka)'는 털로 짠 화려한 무늬의 깔개이다. '파티카(paṭikā)'는 흰색 모직 깔개이다. '파탈리카(paṭalikā)'는 꽃무늬가 빽빽한 모직 깔개로 '여우구슬 잎' 무늬라고도 한다. '툴리카(tūlikā)'는 솜으로 속을 채운 요이다. '위카티카(vikatikā)'는 사자나 호랑이 그림이 있는 모직 깔개이다. '웃달로미(uddalomī)'는 양면에 털이나 장식이 있는 모직 깔개이다. '에칸탈로미(ekantalomī)'는 한 면에만 털이나 장식이 있는 것이다. '카티사(kaṭṭissa)'는 보석이나 금실로 수놓은 비단 덮개이다. '코세이야(koseyya)'는 보석으로 장식된 실크 덮개이다. 율장에서는 보석 장식이 없는 순수한 비단은 허용된다고 하였으나, 주석서에서는 솜 요를 제외한 화려한 덮개들은 허용되지 않는다고 하였다.

Kuttakanti soḷasannaṃ nāṭakitthīnaṃ ṭhatvā naccanayoggaṃ uṇṇāmayattharaṇaṃ. Hatthattharaṃ assattharanti hatthiassapiṭṭhīsu attharaṇaattharakāyeva. Rathattharepi eseva nayo. Ajinappaveṇīti ajinacammehi mañcappamāṇena sibbitvā katā [Pg.84] paveṇī. Kadalīmigapavarapaccattharaṇanti kadalīmigacammaṃ nāma atthi, tena kataṃ pavarapaccattharaṇaṃ; uttamapaccattharaṇanti attho. Taṃ kira setavatthassa upari kadalīmigacammaṃ pattharitvā sibbetvā karonti. Sauttaracchadanti saha uttaracchadena, uparibaddhena rattavitānena saddhinti attho. Setavitānampi heṭṭhā akappiyapaccattharaṇe sati na vaṭṭati, asati pana vaṭṭati. Ubhatolohitakūpadhānanti sīsūpadhānañca pādūpadhānañcāti mañcassa ubhatolohitakaṃ upadhānaṃ, etaṃ na kappati. Yaṃ pana ekameva upadhānaṃ ubhosu passesu rattaṃ vā hoti padumavaṇṇaṃ vā vicitraṃ vā, sace pamāṇayuttaṃ, vaṭṭati. Mahāupadhānaṃ pana paṭikkhittaṃ. Alohitakāni dvepi vaṭṭantiyeva. Tato uttari labhitvā aññesaṃ dātabbāni. Dātuṃ asakkonto mañce tiriyaṃ attharitvā upari paccattharaṇaṃ datvā nipajjitumpi labhati. Āsandīādīsu pana vuttanayeneva paṭipajjitabbaṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘anujānāmi, bhikkhave, āsandiyā pāde chinditvā paribhuñjituṃ, pallaṅkassa vāḷe bhinditvā paribhuñjituṃ, tūlikaṃ vijaṭetvā bimbohanaṃ kātuṃ, avasesaṃ bhummattharaṇaṃ kātu’’nti (cūḷava. 297).

'쿠타카(kuttaka)'는 무희들이 올라가 춤을 추기에 적합한 모직 카페트이다. '하타타라'와 '아사타라'는 코끼리와 말의 등에 까는 덮개이며 수레 덮개도 마찬가지다. '아지나파웨니(ajinappaveṇī)'는 검은 사슴 가죽을 평상 크기로 꿰매어 만든 여러 겹의 깔개이다. '카달리미가파와라파짜타라나'는 카달리 사슴 가죽으로 만든 고귀한 덮개로, 흰 천 위에 가죽을 덧대어 만든다. '사웃타랏차다(sauttaracchada)'는 붉은 천장 장식이 달린 침상을 의미한다. 흰색 천장 장식은 아래에 허용되지 않는 깔개가 있을 때는 금지되나, 없을 때는 허용된다. '우바토로히타쿠파다나(ubhatolohitakūpadhāna)'는 침상의 양 끝에 놓인 붉은 베개로 이는 금지된다. 그러나 베개 하나가 양옆이 붉거나 화려하더라도 크기가 적당하면 허용된다. 대형 베개는 금지되었으며, 붉지 않은 베개 두 개까지는 허용된다. 그 이상은 보시해야 하며, 보시할 수 없다면 가로로 깔고 그 위에 다른 천을 덮어 누울 수 있다. 아산디 등에서도 이와 같이 대처해야 한다. 부처님께서는 '아산디의 다리를 자르거나 팔랑카의 맹수 조각을 떼어내고 사용하는 것, 솜 요를 풀어 베개를 만드는 것, 나머지를 바닥 깔개로 사용하는 것'을 허용하셨기 때문이다.

16. Ucchādanādīsu mātukucchito nikkhantadārakānaṃ sarīragandho dvādasavassapattakāle nassati, tesaṃ sarīraduggandhaharaṇatthāya gandhacuṇṇādīhi ucchādenti, evarūpaṃ ucchādanaṃ na vaṭṭati. Puññavante pana dārake ūrūsu nipajjāpetvā telena makkhetvā hatthapādaūrunābhiādīnaṃ saṇṭhānasampādanatthaṃ parimaddanti, evarūpaṃ parimaddanaṃ na vaṭṭati.

16. '웃차다나(ucchādana)' 등에 대하여: 아이들의 몸 냄새는 12세쯤 사라지는데, 그 전의 악취를 없애려 향 가루 등으로 몸을 문질러주는 것은 비구에게 허용되지 않는다. 또한 귀한 아이들을 허벅지에 눕히고 기름을 발라 팔다리와 배의 모양을 잡아주기 위해 주무르는 '파리마다나(parimaddana)' 역시 비구에게는 허용되지 않는다.

Nhāpananti tesaṃyeva dārakānaṃ gandhādīhi nhāpanaṃ. Sambāhananti mahāmallānaṃ viya hatthapāde muggarādīhi paharitvā bāhuvaḍḍhanaṃ. Ādāsanti yaṃ kiñci ādāsaṃ pariharituṃ na vaṭṭati. Añjananti alaṅkārañjanameva. Mālāti baddhamālā vā abaddhamālā vā. Vilepananti yaṃ kiñci chavirāgakaraṇaṃ. Mukhacuṇṇaṃ mukhalepananti mukhe kāḷapīḷakādīnaṃ haraṇatthāya mattikakakkaṃ denti, tena lohite calite sāsapakakkaṃ denti, tena dose khādite tilakakkaṃ denti, tena lohite sannisinne haliddikakkaṃ denti, tena chavivaṇṇe ārūḷhe mukhacuṇṇakena mukhaṃ cuṇṇenti, taṃ sabbaṃ na vaṭṭati.

'나파나(목욕)'는 바로 그 아이들을 향수 등으로 목욕시키는 것을 말한다. '삼바하나(마사지)'는 거대한 레슬링 선수들처럼 손과 발을 망치 등으로 때려서 팔다리를 자라게(강화하게) 하는 것을 말한다. '아다사(거울)'는 어떤 종류의 거울이라도 소지하는 것이 허용되지 않는다. '안자나(연고)'는 화장을 위한 눈 연고를 말한다. '말라(꽃)'는 엮은 꽃다발이나 엮지 않은 꽃을 말한다. '빌레파나(화장품)'는 피부의 색을 내는 모든 종류의 화장품을 말한다. 얼굴 가루와 얼굴 연고는 얼굴의 검은 점 등을 제거하기 위해 진흙 가루를 바르고, 그로 인해 나쁜 피가 움직이면 겨자 가루를 바르고, 그 결점이 제거되면 깨 가루를 바르며, 그로 인해 피가 안정되면 강황 가루를 발라 피부색이 좋아지게 한 뒤 얼굴 가루로 얼굴을 문지르는 것인데, 이 모든 것은 허용되지 않는다.

Hatthabandhādīsu [Pg.85] hatthe vicitrasaṅkhakapālādīni bandhitvā vicaranti, taṃ vā aññaṃ vā sabbampi hatthābharaṇaṃ na vaṭṭati, apare sikhaṃ bandhitvā vicaranti. Suvaṇṇacīrakamuttalatādīhi ca taṃ parikkhipanti; taṃ sabbaṃ na vaṭṭati. Apare catuhatthadaṇḍaṃ vā aññaṃ vā pana alaṅkatadaṇḍakaṃ gahetvā vicaranti, tathā itthipurisarūpādivicittaṃ bhesajjanāḷikaṃ suparikkhittaṃ vāmapasse olaggitaṃ; apare kaṇṇikaratanaparikkhittakosaṃ atitikhiṇaṃ asiṃ, pañcavaṇṇasuttasibbitaṃ makaradantakādivicittaṃ chattaṃ, suvaṇṇarajatādivicitrā morapiñchādiparikkhittā upāhanā, keci ratanamattāyāmaṃ caturaṅgulavitthataṃ kesantaparicchedaṃ dassetvā meghamukhe vijjulataṃ viya nalāṭe uṇhīsapaṭṭaṃ bandhanti, cūḷāmaṇiṃ dhārenti, cāmaravālabījaniṃ dhārenti, taṃ sabbaṃ na vaṭṭati.

손목 띠 등에 관하여, 손에 화려한 조개껍데기 등을 묶고 다니는 것이나 그 외의 모든 손 장식물은 허용되지 않는다. 어떤 이들은 머리를 묶어 상투를 틀고 다니며 금실이나 진주 줄 등으로 그것을 감는데, 이 모든 것은 허용되지 않는다. 어떤 이들은 4암마(약 2m) 길이의 지팡이나 장식된 지팡이를 짚고 다니며, 또한 남녀 형상 등으로 장식되고 잘 보관되어 왼쪽 옆구리에 매달린 약통을 가지고 다닌다. 어떤 이들은 보석으로 장식된 칼집에 넣은 매우 날카로운 칼이나, 다섯 가지 색실로 꿰매고 마카라 문양 등으로 장식된 일산, 금과 은 등으로 장식되고 공작 깃털 등으로 둘러싸인 신발을 가지고 다닌다. 어떤 이들은 1라타나(약 50cm) 길이와 4인치 너비의 머리카락 경계를 드러내어 구름 사이의 번개처럼 이마에 머리띠를 묶고, 정수리 보석을 달며, 사라수 꼬리 부채를 들고 다니는데, 이 모든 것은 허용되지 않는다.

17. Aniyyānikattā saggamokkhamaggānaṃ tiracchānabhūtā kathāti tiracchānakathā. Tattha rājānaṃ ārabbha mahāsammato mandhātā dhammāsoko evaṃ mahānubhāvotiādinā nayena pavattā kathā rājakathā. Esa nayo corakathādīsu. Tesu asuko rājā abhirūpo dassanīyotiādinā nayena gehassitakathāva tiracchānakathā hoti. Sopi nāma evaṃ mahānubhāvo khayaṃ gatoti evaṃ pavattā pana kammaṭṭhānabhāve tiṭṭhati. Coresu mūladevo evaṃ mahānubhāvo, meghamālo evaṃ mahānubhāvoti tesaṃ kammaṃ paṭicca aho sūrāti gehassitakathāva tiracchānakathā. Yuddhepi bhāratayuddhādīsu asukena asuko evaṃ mārito, evaṃ viddhoti kāmassādavaseneva kathā tiracchānakathā. Tepi nāma khayaṃ gatāti evaṃ pavattā pana sabbattha kammaṭṭhānameva hoti. Api ca annādīsu evaṃ vaṇṇavantaṃ gandhavantaṃ rasavantaṃ phassasampannaṃ khādimha bhuñjimhāti kāmassādavasena kathetuṃ na vaṭṭati. Sātthakaṃ pana katvā pubbe evaṃ vaṇṇādisampannaṃ annaṃ pānaṃ vatthaṃ sayanaṃ mālaṃ gandhaṃ sīlavantānaṃ adamha, cetiye pūjaṃ karimhāti kathetuṃ vaṭṭati. Ñātikathādīsu pana ‘‘amhākaṃ ñātakā sūrā samatthā’’ti vā ‘‘pubbe mayaṃ evaṃ vicitrehi yānehi vicarimhā’’ti vā assādavasena vattuṃ na vaṭṭati. Sātthakaṃ pana katvā ‘‘tepi no ñātakā khayaṃ gatā’’ti vā ‘‘pubbe mayaṃ evarūpā upāhanā saṅghassa adamhā’’ti vā kathetuṃ vaṭṭati. Gāmakathāpi suniviṭṭhadunniviṭṭhasubhikkhadubbhikkhādivasena vā ‘‘asukagāmavāsino sūrā samatthā’’ti [Pg.86] vā evaṃ assādavasena na vaṭṭati. Sātthakaṃ pana katvā ‘‘saddhā pasannā’’ti vā ‘‘khayavayaṃ gatā’’ti vā vattuṃ vaṭṭati. Nigamanagarajanapadakathādīsupi eseva nayo.

17. 해탈로 이끌지 못하고 천상과 해탈의 길을 가로막기 때문에 '티랏차나카타(저속한 이야기)'라고 한다. 거기서 왕에 관한 이야기는 마하삼마타 왕, 만다타 왕, 담마소카 왕 등이 이처럼 큰 신통력이 있었다는 등의 방식으로 전개되는 왕의 이야기이다. 도둑의 이야기 등도 이와 같은 방식이다. 그중에서 어떤 왕이 용모가 뛰어나고 볼만하다는 등의 방식으로 하는 세속적인 이야기가 티랏차나카타가 된다. 그러나 '그처럼 큰 신통력이 있었던 이도 결국 사라졌다'는 식으로 전개되는 이야기는 명상의 상태에 머무는 것이다. 도둑들 중에서 물라데바가 이처럼 신통력이 있고 메가말라가 이처럼 신통력이 있다는 등의 그들의 행위에 대하여 '오, 용감하다'라고 하는 세속적인 이야기가 티랏차나카타이다. 전쟁에 대해서도 바라타 전쟁 등에서 '누가 누구를 이렇게 죽였고 이렇게 찔렀다'는 식으로 감각적 즐거움의 관점에서 하는 이야기가 티랏차나카타이다. 그러나 '그들도 결국 사라졌다'는 식으로 전개되면 어디서든 명상이 된다. 또한 음식 등에 대해서도 '이처럼 색과 향과 맛과 감촉이 좋은 음식을 먹었다'는 식으로 감각적 즐거움의 관점에서 말하는 것은 허용되지 않는다. 그러나 유익하게 '예전에 이처럼 색 등이 훌륭한 음식, 음료, 의복, 침상, 꽃, 향을 계를 갖춘 분들께 보시했고, 탑에 공양을 올렸다'고 말하는 것은 허용된다. 친척에 관한 이야기 등에서도 '우리 친척들은 용감하고 유능하다'거나 '예전에 우리는 이처럼 화려한 탈것을 타고 다녔다'는 식으로 즐거움의 관점에서 말하는 것은 허용되지 않는다. 그러나 유익하게 '그 우리 친척들도 결국 사라졌다'거나 '예전에 우리는 이런 종류의 신발을 승가에 보시했다'고 말하는 것은 허용된다. 마을에 관한 이야기도 입지 조건이나 풍작과 흉작의 여부, 혹은 '어느 마을 사람들은 용감하고 유능하다'는 식으로 즐거움의 관점에서 말하는 것은 허용되지 않는다. 그러나 유익하게 '그들은 신심이 있고 청정하다'거나 '그들도 사라지고 없어졌다'고 말하는 것은 허용된다. 읍과 도시와 지방에 관한 이야기 등도 이와 같은 방식이다.

Itthikathāpi vaṇṇasaṇṭhānādīni paṭicca assādavasena na vaṭṭati, saddhā pasannā khayavayaṃ gatāti evameva vaṭṭati. Sūrakathāpi ‘nandimitto nāma yodho sūro ahosī’ti assādavasena na vaṭṭati. Saddho ahosi khayaṃ gatoti evameva vaṭṭati. Visikhākathāpi ‘‘asukā visikhā suniviṭṭhā dunniviṭṭhā sūrā samatthā’’ti assādavasena na vaṭṭati. Saddhā pasannā khayavayaṃ gatāti evameva vaṭṭati.

여인에 관한 이야기도 외모와 형체 등을 근거로 즐거움의 관점에서 하는 것은 허용되지 않으며, '신심이 있고 청정하며 사라지고 없어졌다'는 식으로는 허용된다. 영웅에 관한 이야기도 '난디밋타라는 전사는 용감했다'는 식으로 즐거움의 관점에서 하는 것은 허용되지 않는다. '신심이 있었고 사라졌다'는 식으로는 허용된다. 거리(길)에 관한 이야기도 '어느 거리는 잘 닦였고 못 닦였으며, 거기 사는 사람들이 용감하고 유능하다'는 식으로 즐거움의 관점에서 하는 것은 허용되지 않는다. '신심이 있고 청정하며 사라지고 없어졌다'는 식으로는 허용된다.

Kumbhaṭṭhānakathāti udakaṭṭhānakathā, udakatitthakathātipi vuccati, kumbhadāsikathā vā, sāpi ‘‘pāsādikā naccituṃ gāyituṃ chekā’’ti assādavasena na vaṭṭati; saddhā pasannātiādinā nayeneva vaṭṭati. Pubbapetakathāti atītañātikathā. Tattha vattamānañātikathāsadiso vinicchayo.

'쿰밧타나카타(물터 이야기)'는 물이 있는 곳에 관한 이야기로, '우다카팃타카타(나루터 이야기)'라고도 불리며, 혹은 물 긷는 여종에 관한 이야기이다. 그것도 '아름답다, 춤추고 노래하는 데 능숙하다'는 식으로 즐거움의 관점에서 말하는 것은 허용되지 않으며, '신심이 있고 청정하다'는 등의 방식으로만 허용된다. '뿝바뻬타카타(조상 이야기)'는 세상을 떠난 친척에 관한 이야기이다. 거기서는 현재 살아있는 친척에 관한 이야기와 같은 방식으로 판별한다.

Nānattakathāti purimapacchimakathāhi vimuttā avasesā nānāsabhāvā niratthakakathā. Lokakkhāyikāti ayaṃ loko kena nimmito, asukena nāma nimmito. Kāko seto, aṭṭhīnaṃ setattā; balākā rattā. Lohitassa rattattāti evamādikā lokāyatavitaṇḍasallāpakathā.

'나낫타카타(여러 가지 이야기)'는 앞뒤의 이야기들에서 벗어난, 남은 여러 성질의 무익한 이야기이다. '로칵카이카(세상에 대한 고찰)'는 '이 세상은 누구에 의해 창조되었는가, 아무개(범천이나 비슈누 등)에 의해 창조되었다'거나, '까마귀는 왜 하얀가, 뼈가 하얗기 때문이다', '백로는 왜 붉은가, 피가 붉기 때문이다'라는 식의 로카야타(순세파)나 비딴다(궤변)의 대화이다.

Samuddakkhāyikā nāma kasmā samuddo sāgaro? Sāgaradevena khato, tasmā sāgaro. Khato meti hatthamuddāya sayaṃ niveditattā ‘‘samuddo’’ti evamādikā niratthakā samuddakkhāyanakathā. Bhavoti vuḍḍhi. Abhavoti hāni. Iti bhavo, iti abhavoti yaṃ vā taṃ vā niratthakakāraṇaṃ vatvā pavattitakathā itibhavābhavakathā.

'사뭇닥카이카(바다 이야기)'란 '왜 바다를 사가라라고 하는가? 사가라 신이 팠기 때문에 사가라라고 한다', '내가 팠다며 손짓으로 스스로 알렸기 때문에 사뭇다라 한다'는 식의 무익한 바다에 관한 이야기이다. '바바(번영)'는 증장이고 '아바바(쇠퇴)'는 손실이다. '이러한 이유로 번영하고, 이러한 이유로 쇠퇴한다'는 식으로 이런저런 무익한 원인을 말하며 나누는 이야기가 '이띠바바바바카타(번영과 쇠퇴에 관한 이야기)'이다.

18. Viggāhikakathāti viggahakathā, sārambhakathā. Tattha sahitaṃ meti mayhaṃ vacanaṃ sahitaṃ siliṭṭhaṃ atthayuttaṃ kāraṇayuttanti attho. Asahitaṃ teti tuyhaṃ vacanaṃ asahitaṃ asiliṭṭhaṃ. Adhiciṇṇaṃ te viparāvattanti yaṃ tuyhaṃ dīgharattāciṇṇavasena suppaguṇaṃ, taṃ mayhaṃ ekavacaneneva viparāvattaṃ parivattitvā ṭhitaṃ, na kiñci jānāsīti attho.

18. '윅가히카카타(논쟁하는 이야기)'란 다투는 이야기, 공격적인 이야기이다. 거기서 '나의 말은 사히따(이치에 맞다)이다'라는 것은 나의 말이 앞뒤가 연결되고 매끄러우며, 이익 및 원인과 결합되어 있다는 뜻이다. '너의 말은 아사히따(이치에 맞지 않다)이다'라는 것은 너의 말이 앞뒤가 맞지 않고 매끄럽지 않다는 뜻이다. '너의 숙련된 것이 뒤바뀌었다'는 것은 네가 오랜 세월 익혀서 매우 능숙한 것이 나의 단 한마디 말로 뒤바뀌어 버려서 너는 이제 아무것도 모른다는 뜻이다.

Āropito [Pg.87] te vādoti mayā tava doso āropito. Cara vādappamokkhāyāti dosamocanatthaṃ cara, vicara; tattha tattha gantvā sikkhāti attho. Nibbeṭhehi vā sace pahosīti atha sayaṃ pahosi, idānimeva nibbeṭhehīti.

'그대는 논박되었다'는 말은 내가 그대의 주장에 대해 허물을 지적했다는 뜻이다. '그 논박에서 벗어나기 위해 돌아다녀라'는 것은 지적된 허물에서 벗어나기 위해 여기저기 돌아다니고 유랑하며, 이곳저곳 스승들에게 가서 배우라는 의미이다. '능력이 있다면 해결하라'는 것은 만약 스스로 해결할 수 있다면 지금 당장 그 허물을 풀어서 설명하라는 뜻이다.

19. Dūteyyakathāyaṃ idha gacchāti ito asukaṃ nāma ṭhānaṃ gaccha. Amutrāgacchāti tato asukaṃ nāma ṭhānaṃ āgaccha. Idaṃ harāti ito idaṃ nāma hara. Amutra idaṃ āharāti asukaṭṭhānato idaṃ nāma idha āhara. Saṅkhepato pana idaṃ dūteyyaṃ nāma ṭhapetvā pañca sahadhammike ratanattayassa upakārapaṭisaṃyuttañca gihīsāsanaṃ aññesaṃ na vaṭṭati.

19. 심부름하는 말에서 '이곳으로 가라'는 것은 여기서 어떤 장소로 가라는 것이며, '저리로 오라'는 것은 그곳에서 어떤 장소로 오라는 뜻이다. '이것을 가져가라'는 여기서 어떤 물건을 가져가라는 것이며, '저기서 이것을 가져오라'는 저곳에서 어떤 물건을 여기로 가져오라는 뜻이다. 요약하자면, 다섯 부류의 법우(法友)들을 제외하고, 삼보의 공양과 관련된 재가자의 소식을 전하는 것을 제외한 다른 이들의 심부름을 하는 것은 허용되지 않는다.

20. Kuhakātiādīsu tividhena kuhanavatthunā lokaṃ kuhayanti, vimhāpayantīti kuhakā. Lābhasakkāratthikā hutvā lapantīti lapakā. Nimittaṃ sīlametesanti nemittikā. Nippeso sīlametesanti nippesikā. Lābhena lābhaṃ nijigīsanti magganti pariyesantīti lābhena lābhaṃ nijigīsitāro. Kuhanā, lapanā, nemittikatā, nippesikatā, lābhena lābhaṃ nijigīsanatāti etāhi samannāgatānaṃ puggalānaṃ etaṃ adhivacanaṃ. Ayamettha saṅkhepo. Vitthārena panetā kuhanādikā visuddhimagge sīlaniddeseyeva pāḷiñca aṭṭhakathañca āharitvā pakāsitāti.

20. '속이는 자들(kuhaka)' 등의 구절에서, 세 가지 방식의 속임수(kuhanavatthu)로 세상을 속이고 놀라게 하므로 '속이는 자들'이라 한다. 이익과 공경을 바라고 아첨하며 말하므로 '아첨하는 자들(lapaka)'이라 한다. 예시적인 표징(nimitta)을 보여주는 습성이 있는 자들을 '표징을 나타내는 자들(nemittika)'이라 한다. 남의 덕을 깎아내리는(nippeso) 습성이 있는 자들을 '비방하는 자들(nippesika)'이라 한다. 이익으로 이익을 얻으려고 탐내고 찾아다니므로 '이익으로 이익을 탐하는 자들(lābhena lābhaṃ nijigīsitāro)'이라 한다. 이것은 속임수, 아첨, 표징 보여주기, 비방, 이익으로 이익을 구하는 행위를 갖춘 사람들에 대한 명칭이다. 이것이 요약된 뜻이다. 상세한 내용은 청정도론의 계(Sīla)에 대한 설명에서 경전과 주석서를 인용하여 상세히 밝혀 놓았다.

Ettāvatā majjhimasīlaṃ niṭṭhitaṃ hoti.

이로써 중간 정도의 계(Majjhimasīla)가 끝났다.

Mahāsīlavaṇṇanā

커다란 계(Mahāsīla)에 대한 설명

21. Ito paraṃ mahāsīlaṃ hoti. Aṅganti hatthapādādīsu yena kenaci evarūpena aṅgena samannāgato dīghāyu yasavā hotītiādinayappavattaṃ aṅgasatthaṃ. Nimittanti nimittasatthaṃ. Paṇḍurājā kira tisso muttāyo muṭṭhiyaṃ katvā nemittikaṃ pucchi – ‘‘kiṃ me hatthe’’ti? So ito cito ca vilokesi, tasmiñca samaye gharagolikāya makkhikā gayhantī muttā, so ‘‘muttā’’ti āha. Puna ‘‘katī’’ti puṭṭho kukkuṭassa tikkhattuṃ ravantassa saddaṃ sutvā ‘‘tisso’’ti āha. Evaṃ taṃ taṃ ādisitvā nimittamanuyuttā viharanti.

21. 이 다음은 커다란 계(Mahāsīla)이다. '신체 부위의 특징(aṅga)'이란 손과 발 등의 부위에 어떤 특징을 갖춘 사람이 장수하거나 명성을 얻는다는 등의 내용으로 전해지는 관상학(aṅgasattha)을 말한다. '징조(nimitta)'란 징조의 학문(nimittasattha)을 말한다. 전해오는 이야기에 따르면, 판두(Paṇḍu) 왕이 진주 세 알을 손에 쥐고 점술가에게 '내 손에 무엇이 있느냐?'라고 물었다. 점술가는 여기저기를 살피던 중, 마침 도마뱀이 파리를 잡으려다 놓치는(muttā) 것을 보고 '진주(muttā)'라고 답했다. 다시 '몇 개냐?'라는 질문을 받았을 때, 닭이 세 번 우는 소리를 듣고 '세 개입니다'라고 답했다. 이와 같이 여러 가지 징조를 제시하며 징조의 학문에 전념하며 지내는 것을 말한다.

Uppātanti [Pg.88] asanipātādīnaṃ mahantānaṃ uppatitaṃ, tañhi disvā ‘‘idaṃ bhavissati, evaṃ bhavissatī’’ti ādisanti. Supinanti yo pubbaṇhasamaye supinaṃ passati, evaṃ vipāko hoti; yo idaṃ nāma passati, tassa idaṃ nāma hotītiādinā nayena supinakaṃ anuyuttā viharanti. Lakkhaṇanti iminā lakkhaṇena samannāgato rājā hoti, iminā uparājātiādikaṃ. Mūsikacchinnanti undūrakhāyitaṃ. Tenāpi hi ahate vā vatthe anahate vā vatthe ito paṭṭhāya evaṃ chinne idaṃ nāma hotīti ādisanti. Aggihomanti evarūpena dārunā evaṃ hute idaṃ nāma hotīti aggijuhanaṃ. Dabbihomādīnipi aggihomāneva, evarūpāya dabbiyā īdisehi kaṇādīhi hute idaṃ nāma hotīti evaṃ pavattivasena pana visuṃ vuttāni.

'천재지변(uppāta)'이란 벼락이 떨어지는 등의 큰 징조가 일어나는 것을 말한다. 그것을 보고 '이런 일이 일어날 것이다, 저런 일이 생길 것이다'라고 예언하는 것이다. '꿈(supina)'이란 이른 아침에 꿈을 꾸면 이런 과보가 있고, 어떤 꿈을 꾸면 어떤 일이 생긴다는 등의 방식으로 꿈해몽서(supinaka)에 전념하며 지내는 것이다. '신체적 특징(lakkhaṇa)'이란 이런 특징을 갖추면 왕이 되고, 이런 특징은 부왕이 된다는 등의 학문을 말한다. '쥐가 갉아먹음(mūsikacchinna)'이란 쥐가 갉아먹은 흔적을 보는 것이다. 새 옷이든 헌 옷이든 여기서부터 이렇게 갉아먹히면 이런 일이 생긴다고 예언하는 것이다. '화공(aggihoma)'이란 이러한 종류의 나무로 이렇게 공양을 올리면 이런 결과가 생긴다는 불 공양 학문이다. 국자로 올리는 공양(dabbihoma) 등도 불 공양의 일종이지만, 어떤 국자로 부스러기 쌀 등을 공양하느냐에 따라 이런 결과가 생긴다는 등의 전개 방식에 따라 별도로 언급된 것이다.

Tattha kaṇoti kuṇḍako. Taṇḍulāti sāliādīnañceva tiṇajātīnañca taṇḍulā. Sappīti gosappiādikaṃ. Telanti tilatelādikaṃ. Sāsapādīni pana mukhena gahetvā aggimhi pakkhipanaṃ, vijjaṃ parijappitvā juhanaṃ vā mukhahomaṃ. Dakkhiṇakkhakajaṇṇulohitādīhi juhanaṃ lohitahomaṃ. Aṅgavijjāti pubbe aṅgameva disvā byākaraṇavasena aṅgaṃ vuttaṃ, idha aṅgulaṭṭhiṃ disvā vijjaṃ parijappitvā ayaṃ kulaputto vā no vā, sirīsampanno vā no vātiādibyākaraṇavasena aṅgavijjā vuttā. Vatthuvijjāti gharavatthuārāmavatthādīnaṃ guṇadosasallakkhaṇavijjā. Mattikādivisesaṃ disvāpi hi vijjaṃ parijappitvā heṭṭhā pathaviyaṃ tiṃsaratanamatte, ākāse ca asītiratanamatte padese guṇadosaṃ passanti. Khattavijjāti abbheyyamāsurakkharājasatthādisatthaṃ. Sivavijjāti susāne pavisitvā santikaraṇavijjā, siṅgālarutavijjātipi vadanti. Bhūtavijjāti bhūtavejjamanto. Bhūrivijjāti bhūrighare vasantena uggahetabbamanto. Ahivijjāti sappadaṭṭhatikicchanavijjā ceva sappāvhāyanavijjā ca. Visavijjāti yāya, purāṇavisaṃ vā rakkhanti, navavisaṃ vā karonti visavantameva vā. Vicchikavijjāti vicchikadaṭṭhatikicchanavijjā. Mūsikavijjāyapi [Pg.89] eseva nayo. Sakuṇavijjāti sapakkhakaapakkhakadvipadacatuppadānaṃ rutagatādivasena sakuṇañāṇaṃ. Vāyasavijjāti kākarutañāṇaṃ, taṃ visuññeva satthaṃ, tasmā visuṃ vuttaṃ.

거기서 '부스러기 쌀(kaṇa)'은 곡식의 가루를 말한다. '곡물(taṇḍula)'은 쌀이나 풀 종류의 곡물 알갱이를 말한다. '버터(sappi)'는 소에서 난 버터 등을 말한다. '기름(tela)'은 참기름 등의 기름을 말한다. '입으로 하는 화공(mukhahoma)'은 겨자씨 등을 입에 물고 불속에 던지거나, 주문을 외우며 공양을 올리는 것이다. '피 화공(lohitahoma)'은 오른쪽 쇄골이나 무릎 등의 피로 공양을 올리는 것이다. '신체 관상학(aṅgavijjā)'은 앞서 신체 부위를 보고 판단하는 것이라 하였으나, 여기서는 손가락 뼈마디 등을 보고 주문을 외워 '이 사람은 명문가 자제다 혹은 아니다, 영광을 누릴 자다 혹은 아니다'라고 판별하는 기술을 말한다. '부지 점술(vatthuvijjā)'은 집터나 정원 부지 등의 장단점을 파악하는 기술이다. 흙의 상태 등을 보고 주문을 외워 땅 밑으로 30암나(ratana), 공중으로 80암나 범위의 장단점을 본다. '정치학(khattavijjā)'은 아베야(abbheyya), 마수라카(māsurakkha), 라자사타(rājasattha) 등의 학문이다. '시바 술법(sivavijjā)'은 묘지에 들어가서 재앙을 물리치는 술법이며, 여우 울음소리 점술이라고도 한다. '귀신 술법(bhūtavijjā)'은 귀신을 다루는 주문이다. '지식 술법(bhūrivijjā)'은 토굴에 거주하며 배워야 하는 주문이다. '독사 술법(ahivijjā)'은 뱀에 물린 상처를 치료하거나 뱀을 부르는 술법이다. '독 술법(visavijjā)'은 그것을 통해 오래된 독을 막거나 새로운 독을 만들거나 독을 뱉어내게 하는 것이다. '전갈 술법(vicchikavijjā)'은 전갈에 물린 것을 치료하는 술법이다. '쥐 술법(mūsikavijjā)'도 같은 방식이다. '새 점술(sakuṇavijjā)'은 날개가 있거나 없는 것, 발이 두 개거나 네 개인 짐승의 울음소리와 움직임 등으로 아는 점술이다. '까마귀 점술(vāyasavijjā)'은 까마귀 울음소리를 아는 것인데, 이것은 별개의 학문이기에 따로 언급되었다.

Pakkajjhānanti paripākagatacintā. Idāni ‘‘ayaṃ ettakaṃ jīvissati, ayaṃ ettaka’’nti evaṃ pavattaṃ ādiṭṭhañāṇanti attho. Saraparittāṇanti sararakkhaṇaṃ, yathā attano upari na āgacchati, evaṃ karaṇavijjā. Migacakkanti idaṃ sabbasaṅgāhikaṃ sabbasakuṇacatuppadānaṃ rutañāṇavasena vuttaṃ.

'수명 예언(pakkajjhāna)'이란 무르익은 수명에 대한 고찰이다. '이 사람은 이만큼 살 것이다, 저 사람은 저만큼 살 것이다'라고 전개되는 예언의 지혜를 뜻한다. '화살 막기(saraparittāṇa)'는 화살로부터 보호하는 것이니, 화살이 자신에게 날아오지 못하게 하는 기술이다. '짐승의 바퀴(migacakka)'라는 것은 모든 새와 네발짐승의 울음소리를 아는 지혜를 통틀어 말한 것이다.

22. Maṇilakkhaṇādīsu evarūpo maṇi pasattho, evarūpo apasattho, sāmino ārogyaissariyādīnaṃ hetu hoti, na hotīti, evaṃ vaṇṇasaṇṭhānādivasena maṇiādīnaṃ lakkhaṇaṃ anuyuttā viharantīti attho. Tattha āvudhanti ṭhapetvā asiādīni avasesaṃ āvudhaṃ. Itthilakkhaṇādīnipi yamhi kule te itthipurisādayo vasanti, tassa vuḍḍhihānivaseneva veditabbāni. Ajalakkhaṇādīsu pana evarūpānaṃ ajādīnaṃ maṃsaṃ khāditabbaṃ, evarūpānaṃ na khāditabbanti ayaṃ viseso veditabbo.

22. 보석의 특징(maṇilakkhaṇa) 등에 대한 학문에서 '이러한 보석은 훌륭하고, 이러한 보석은 좋지 않으며, 주인에게 건강과 권세 등을 가져다준다 혹은 그렇지 않다'라는 식으로 색상과 형태 등에 근거하여 보석 등의 특징을 연구하며 지낸다는 뜻이다. 거기서 '무기(āvudha)'란 칼 등을 제외한 나머지 무기를 말한다. 여자의 특징(itthilakkhaṇa) 등도 그 여인이나 남자 등이 머무는 가문의 번영과 쇠퇴에 따라 알 수 있는 것들이다. 한편, 염소의 특징(ajalakkhaṇa) 등에서는 '이런 종류의 염소 고기는 먹어도 되고, 이런 종류는 먹어서는 안 된다'라는 차이를 알아야 한다.

Api cettha godhāya lakkhaṇe cittakammapiḷandhanādīsupi evarūpāya godhāya sati idaṃ nāma hotīti ayaṃ viseso veditabbo. Idañcettha vatthu – ekasmiṃ kira vihāre cittakamme godhaṃ aggiṃ dhamamānaṃ akaṃsu. Tato paṭṭhāya bhikkhūnaṃ mahāvivādo jāto. Eko āgantukabhikkhu taṃ disvā makkhesi. Tato paṭṭhāya vivādo mandībhūto hoti. Kaṇṇikalakkhaṇaṃ piḷandhanakaṇṇikāyapi gehakaṇṇikāyapi vasena veditabbaṃ. Kacchapalakkhaṇaṃ godhālakkhaṇasadisameva. Migalakkhaṇaṃ sabbasaṅgāhikaṃ sabbacatuppadānaṃ lakkhaṇavasena vuttaṃ.

게다가 여기서 왕도마뱀(godha)의 특징에 있어서는, 채색된 그림이나 장신구 등에서도 이와 같은 왕도마뱀의 형상이 있을 때 이러한 이익이나 손해가 생긴다는 차이점을 알아야 한다. 이에 대한 이야기가 있다. 전해오는 바에 따르면, 어느 사찰에서 채색된 그림에 왕도마뱀이 불을 뿜고 있는 모습을 그려 넣었다. 그때부터 비구들 사이에 큰 논쟁이 일어났다. 어떤 유행승(āgantukabhikkhu)이 그것을 보고 지워버렸다. 그 후부터 논쟁이 가라앉았다. '칸니카(Kaṇṇika, 귀걸이 혹은 집의 꼭대기)'의 특징은 몸에 장식하는 귀걸이나 집의 꼭대기의 관점에서 이해해야 한다. 거북이의 특징은 왕도마뱀의 특징과 유사하다. 사슴의 특징은 모든 짐승을 포함하는 것으로서, 모든 사족보행 동물의 특징에 따라 설해진 것이다.

23. Raññaṃ niyyānaṃ bhavissatīti asukadivase asukanakkhattena asukassa nāma rañño niggamanaṃ bhavissatīti evaṃ rājūnaṃ pavāsagamanaṃ byākaroti. Esa nayo sabbattha. Kevalaṃ panettha aniyyānanti vippavutthānaṃ puna āgamanaṃ. Abbhantarānaṃ raññaṃ upayānaṃ bhavissati, bāhirānaṃ raññaṃ apayānanti antonagare amhākaṃ rājā paṭiviruddhaṃ bahirājānaṃ upasaṅkamissati, tato tassa paṭikkamanaṃ bhavissatīti evaṃ raññaṃ upayānāpayānaṃ [Pg.90] byākaroti. Dutiyapadepi eseva nayo. Jayaparājayā pākaṭāyeva.

23. '왕들의 출정(niyyāna)이 있을 것이다'라는 것은, 어느 날 어느 별자리에 어느 왕의 출격이 있을 것이라고 하여, 이처럼 왕들의 원정(pavāsagamana)을 예언하는 것이다. 이 방식은 모든 곳에 적용된다. 다만 여기서 '아니야나(aniyyāna)'란 멀리 떠났던 왕들이 다시 돌아오는 것을 의미한다. '내부 왕들의 진군(upayāna)이 있을 것이고 외부 왕들의 퇴각(apayana)이 있을 것이다'라는 것은, 성안의 우리 왕이 적대적인 외부 왕에게 다가갈 것이며, 그로 인해 그 외부 왕이 물러나게 될 것이라고 하여, 이와 같이 왕들의 진격과 후퇴를 예언하는 것이다. 두 번째 구절에서도 이와 같은 방식이다. 승리와 패배는 분명하다.

24. Candaggāhādayo asukadivase rāhu candaṃ gahessatīti byākaraṇavaseneva veditabbā. Api ca nakkhattassa aṅgārakādigāhasamāyogopi nakkhattagāhoyeva. Ukkāpātoti ākāsato ukkānaṃ patanaṃ. Disāḍāhoti disākālusiyaṃ aggisikhadhūmasikhādīhi ākulabhāvo viya. Devadudrabhīti sukkhavalāhakagajjanaṃ. Uggamananti udayanaṃ. Okkamananti atthaṅgamanaṃ. Saṃkilesanti avisuddhatā. Vodānanti visuddhatā. Evaṃ vipākoti lokassa evaṃ vividhasukhadukkhāvaho.

24. 월식 등은 '어느 날 라후가 달을 잡을 것이다'라고 예언하는 방식에 따라 이해해야 한다. 또한 별자리가 화성 등의 행성과 결합하는 것도 '별자리를 잡는 것(nakkhattagāha)'에 포함된다. '유성(ukkāpāta)'이란 하늘에서 횃불 같은 빛들이 떨어지는 것이다. '방위의 불타오름(disāḍāho)'이란 불꽃이나 연기 등으로 어지러워진 것처럼 방위가 혼탁해지는 것이다. '천둥(devadudrabhi)'이란 비가 오지 않는데 마른 구름이 울리는 것이다. '떠오름(uggamana)'은 해가 뜨는 것이고, '내려감(okkaman)'은 해가 지는 것이다. '번뇌(saṃkilesa)'는 불청결함이고, '정화(vodāna)'는 청결함이다. '이와 같은 결과(evaṃ vipāka)'란 세상 사람들에게 이와 같은 다양한 즐거움과 괴로움을 가져다준다는 것이다.

25. Suvuṭṭhikāti devassa sammādhārānuppavecchanaṃ. Dubbuṭṭhikāti avaggāho, vassavibandhoti vuttaṃ hoti. Muddāti hatthamuddā. Gaṇanā vuccati acchiddakagaṇanā. Saṅkhānanti saṅkalanasaṭuppādanādivasena piṇḍagaṇanā. Yassa sā paguṇā hoti, so rukkhampi disvā ettakāni ettha paṇṇānīti jānāti. Kāveyyanti ‘‘cattārome, bhikkhave, kavī. Katame cattāro? Cintākavi, sutakavi, atthakavi, paṭibhānakavī’’ti (a. ni. 4.231). Imesaṃ catunnaṃ kavīnaṃ attano cintāvasena vā; ‘‘vessantaro nāma rājā ahosī’’tiādīni sutvā sutavasena vā; imassa ayaṃ attho, evaṃ taṃ yojessāmīti evaṃ atthavasena vā; kiñcideva disvā tappaṭibhāgaṃ kattabbaṃ karissāmīti evaṃ ṭhānuppattikapaṭibhānavasena vā; jīvikatthāya kabyakaraṇaṃ. Lokāyataṃ vuttameva.

25. '수붓티카(suvuṭṭhikā)'는 하늘이 비를 알맞게 계속 내려주는 것이다. '둡붓티카(dubbuṭṭhikā)'는 가뭄 즉 비가 오지 않는 것을 말한다. '뭇다(muddā)'는 손가락을 굽혀 셈하는 법이다. '가나나(gaṇanā)'는 끊임없는 계산을 말한다. '상카나(saṅkhāna)'는 합산과 분리 등을 통한 총합 계산이다. 이를 잘 익힌 사람은 나무를 보고도 '여기에 잎이 이만큼 있다'는 것을 안다. '시(kāveyya)'에 대하여 '비구들이여, 네 부류의 시인이 있다. 무엇이 넷인가? 생각하는 시인(cintākavi), 들은 것을 읊는 시인(sutakavi), 의미를 읊는 시인(atthakavi), 즉흥 시인(paṭibhānakavi)이다'라고 (앙굿타라 니까야에) 설해졌다. 이 네 시인이 자신의 생각에 따라, 혹은 '웨산타라라는 왕이 있었다'는 등의 이야기를 듣고 그 들은 바에 따라, 혹은 이 단어의 의미는 이러하니 이렇게 연결하겠다고 하여 그 의미에 따라, 혹은 어떤 일을 보고 그에 대응하여 해야 할 일을 즉흥적인 지혜로 읊는 것과 같이, 생계를 위해 시를 짓는 것을 말한다. 로카야타(lokāyata)는 이미 설명한 바와 같다.

26. Āvāhanaṃ nāma imassa dārakassa asukakulato asukanakkhattena dārikaṃ ānethāti āvāhakaraṇaṃ. Vivāhananti imaṃ dārikaṃ asukassa nāma dārakassa asukanakkhattena detha, evamassā vuḍḍhi bhavissatīti vivāhakaraṇaṃ. Saṃvaraṇanti saṃvaraṇaṃ nāma ‘ajja nakkhattaṃ sundaraṃ, ajjeva samaggā hotha, iti vo viyogo na bhavissatī’ti evaṃ samaggakaraṇaṃ. Vivaraṇaṃ nāma ‘sace viyujjitukāmattha, ajjeva viyujjatha[Pg.91], iti vo puna saṃyogo na bhavissatī’ti evaṃ visaṃyogakaraṇaṃ. Saṅkiraṇanti ‘uṭṭhānaṃ vā iṇaṃ vā dinnaṃ dhanaṃ ajja saṅkaḍḍhatha, ajja saṅkaḍḍhitañhi taṃ thāvaraṃ hotī’ti evaṃ dhanapiṇḍāpanaṃ. Vikiraṇanti ‘sace payogauddhārādivasena dhanaṃ payojitukāmattha, ajja payojitaṃ diguṇacatugguṇaṃ hotī’ti evaṃ dhanapayojāpanaṃ. Subhagakaraṇanti piyamanāpakaraṇaṃ vā sassirīkakaraṇaṃ vā. Dubbhagakaraṇanti tabbiparītaṃ. Viruddhagabbhakaraṇanti viruddhassa vilīnassa aṭṭhitassa matassa gabbhassa karaṇaṃ. Puna avināsāya bhesajjadānanti attho. Gabbho hi vātena, pāṇakehi, kammunā cāti tīhi kāraṇehi vinassati. Tattha vātena vinassante nibbāpanīyaṃ sītalaṃ bhesajjaṃ deti, pāṇakehi vinassante pāṇakānaṃ paṭikammaṃ karoti, kammunā vinassante pana buddhāpi paṭibāhituṃ na sakkonti.

26. '아와하나(āvāhana)'란 '이 소년을 위해 어느 가문에서 어느 별자리에 소녀를 데려오라'고 하여 혼인을 성사시키는 것이다. '위와하나(vivāhana)'란 '이 소녀를 어느 소년에게 어느 별자리에 주어라, 그러면 그녀에게 번영이 있을 것이다'라고 하여 시집보내는 것을 성사시키는 것이다. '상와라나(saṃvaraṇa)'란 '오늘 별자리가 좋으니 오늘 화합하라, 그러면 너희에게 이별이 없을 것이다'라고 하여 화합하게 하는 것이다. '위와라나(vivaraṇa)'란 '만약 헤어지고 싶다면 오늘 헤어져라, 그러면 너희에게 다시 결합하는 일이 없을 것이다'라고 하여 이별하게 하는 것이다. '상키라나(saṅkiraṇa)'란 '세금이나 빌려준 돈을 오늘 거두어들여라, 오늘 거둔 것은 견고할 것이다'라고 하여 재물을 모으게 하는 것이다. '위키라나(vikiraṇa)'란 '만약 장사나 대출 등으로 재물을 운용하고 싶다면 오늘 운용하라, 그러면 두 배나 네 배가 될 것이다'라고 하여 재물을 운용하게 하는 것이다. '수바가카라나(subhagakaraṇa)'란 사랑받고 귀하게 여겨지도록 하거나 품위 있게 만드는 것이고, '둡바가카라나'는 그 반대이다. '위룻다가바카라나(viruddhagabbhakaraṇa)'란 뒤틀리거나 녹아내리거나 안착하지 못하거나 죽은 태아를 처치하는 것을 말한다. 또는 다시는 파괴되지 않도록 약을 주는 것을 의미한다. 태아는 바람, 벌레, 업이라는 세 가지 원인으로 파괴된다. 그중 바람으로 인해 파괴될 때는 바람을 진정시키는 시원한 약을 주고, 벌레로 인해 파괴될 때는 벌레를 처치하는 치료를 하지만, 업으로 인해 파괴될 때는 부처님들조차 막을 수 없다.

Jivhānibandhananti mantena jivhāya bandhakaraṇaṃ. Hanusaṃhanananti mukhabandhamantena yathā hanukaṃ cāletuṃ na sakkonti, evaṃ bandhakaraṇaṃ. Hatthābhijappananti hatthānaṃ parivattanatthaṃ mantajappanaṃ. Tasmiṃ kira mante sattapadantare ṭhatvā jappite itaro hatthe parivattetvā khipati. Kaṇṇajappananti kaṇṇehi saddaṃ assavanatthāya vijjāya jappanaṃ. Taṃ kira jappitvā vinicchayaṭṭhāne yaṃ icchati, taṃ bhaṇati, paccatthiko taṃ na suṇāti, tato paṭivacanaṃ sampādetuṃ na sakkoti. Ādāsapañhanti ādāse devataṃ otāretvā pañhapucchanaṃ. Kumārikapañhanti kumārikāya sarīre devataṃ otāretvā pañhapucchanaṃ. Devapañhanti dāsiyā sarīre devataṃ otāretvā pañhapucchanaṃ. Ādiccupaṭṭhānanti jīvikatthāya ādiccapāricariyā. Mahatupaṭṭhānanti tatheva mahābrahmapāricariyā. Abbhujjalananti mantena mukhato aggijālānīharaṇaṃ. Sirivhāyananti ‘‘ehi siri, mayhaṃ sire patiṭṭhāhī’’ti evaṃ sirena siriyā avhāyanaṃ.

'지와니반다나(jivhānibandhana)'란 주문으로 혀를 묶는 것이다. '하누상하나(hanusaṃhanana)'란 입을 묶는 주문으로 턱을 움직일 수 없도록 묶는 것이다. '핫타비잣파나(hatthābhijappana)'란 무기를 든 손을 돌리기 위해 주문을 외는 것이다. 전해오는 바에 따르면, 그 주문을 일곱 걸음 안에서 외우면 상대방이 손을 돌려 무기를 던져버린다고 한다. '칸나잣파나(kaṇṇajappana)'란 귀로 소리를 듣지 못하게 하기 위해 비법(vijjā)을 외는 것이다. 그것을 외우고 재판정에서 원하는 바를 말하면 상대방이 그 소리를 듣지 못해 반박을 할 수 없게 된다고 한다. '아다사빤하(ādāsapañha)'란 거울에 신을 내리게 하여 질문하는 것이다. '쿠마리카빤하(kumārikapañha)'란 소녀의 몸에 신을 내리게 하여 질문하는 것이다. '데와빤하(devapañha)'란 여종의 몸에 신을 내리게 하여 질문하는 것이다. '아딧춥빳타나(ādiccupaṭṭhāna)'란 생계를 위해 태양을 숭배하는 것이다. '마하뚭빳타나(mahatupaṭṭhāna)'란 마찬가지로 대범천을 숭배하는 것이다. '압붓잘라나(abbhujjalana)'란 주문으로 입에서 불꽃을 내뿜는 것이다. '시리화야나(sirivhāyana)'란 '시리(행운)여 오소서, 내 머리에 머무소서'라고 하여 머리로써 행운을 부르는 비법이다.

27. Santikammanti devaṭṭhānaṃ gantvā sace me idaṃ nāma samijjhissati, tumhākaṃ iminā ca iminā ca upahāraṃ karissāmīti samiddhikāle kattabbaṃ santipaṭissavakammaṃ. Tasmiṃ pana samiddhe tassa karaṇaṃ paṇidhikammaṃ nāma. Bhūrikammanti bhūrighare vasitvā gahitamantassa payogakaraṇaṃ. Vassakammaṃ vossakammanti ettha vassoti puriso, vossoti paṇḍako. Iti vossassa [Pg.92] vassakaraṇaṃ vassakammaṃ, vassassa vossakaraṇaṃ vossakammaṃ. Taṃ pana karonto acchandikabhāvamattaṃ pāpeti, na liṅgaṃ antaradhāpetuṃ sakkoti. Vatthukammanti akatavatthusmiṃ gehapatiṭṭhāpanaṃ. Vatthuparikammanti ‘‘idañcidañcāharathā’’ti vatvā vatthubalikammakaraṇaṃ. Ācamananti udakena mukhasuddhikaraṇaṃ. Nhāpananti aññesaṃ nhāpanaṃ. Juhananti tesaṃ atthāya aggijuhanaṃ. Vamananti yogaṃ datvā vamanakaraṇaṃ. Virecanepi eseva nayo. Uddhaṃvirecananti uddhaṃ dosānaṃ nīharaṇaṃ. Adhovirecananti adho dosānaṃ nīharaṇaṃ. Sīsavirecananti sirovirecanaṃ. Kaṇṇatelanti kaṇṇānaṃ bandhanatthaṃ vā vaṇaharaṇatthaṃ vā bhesajjatelapacanaṃ. Nettatappananti akkhitappanatelaṃ. Natthukammanti telena yojetvā natthukaraṇaṃ. Añjananti dve vā tīṇi vā paṭalāni nīharaṇasamatthaṃ khārañjanaṃ. Paccañjananti nibbāpanīyaṃ sītalabhesajjañjanaṃ. Sālākiyanti salākavejjakammaṃ. Sallakattiyanti sallakattavejjakammaṃ. Dārakatikicchā vuccati komārabhaccavejjakammaṃ. Mūlabhesajjānaṃ anuppādananti iminā kāyatikicchanaṃ dasseti. Osadhīnaṃ paṭimokkhoti khārādīni datvā tadanurūpe vaṇe gate tesaṃ apanayanaṃ.

27. 'Santikamma'(서원 의식)란 신의 거처(나당)에 가서 "나에게 이러한 이름의 성과가 성취된다면, 당신들에게 이것저것으로 공물을 바치겠습니다"라고 말하고, 성취된 때에 행해야 할 서원의 약속을 뜻한다. 그것이 성취된 후에 이를 행하는 것을 'Paṇidhikamma'(서원 성취 의식)라고 한다. 'Bhūrikamma'(지거 의식)란 지하실(토실)에 거주하면서 익힌 만트라를 수행하는 것을 말한다. 'Vassakamma'(남성화 의식)와 'Vossakamma'(거세 의식)에서 'vassa'는 남자이고 'vosso'는 내시(paṇḍaka)를 의미한다. 이처럼 남자가 아니게(내시로) 만드는 의술이 'vassakamma'이며, 남자를 내시로 만드는 의술이 'vossakamma'이다. 그러나 이를 행하는 스승은 단지 여성에 대한 욕망이 없게 할 뿐이며, 성기(liṅga)를 사라지게 할 수는 없다. 'Vatthukamma'(대지 의식)란 집이 없는 대지에 집을 세우는 의술이다. 'Vatthuparikamma'(대지 정화 의식)란 "이것저것을 가져오너라"라고 말하며 대지에서 정령들에게 제사(bali)를 지내는 의술이다. 'Ācamana'(입 헹구기)란 물로 입을 씻어 (만트라를 위해) 깨끗하게 하는 의술이다. 'Nhāpana'(목욕시키기)란 타인을 목욕시켜 주는 의술이다. 'Juhana'(호마)란 그들을 위해 불에 공물을 바치는 의술이다. 'Vamana'(토법)란 약을 투여하여 구토하게 하는 의술이다. 'Virecana'(하법) 역시 이와 같은 방식이다. 'Uddhaṃvirecana'(상분하법)란 위로 노폐물을 배출하는 의술이다. 'Adhovirecana'(하분하법)란 아래로 노폐물을 배출하는 의술이다. 'Sīsavirecana'(두부 정화)란 머리의 노폐물을 배출하는 의술이다. 'Kaṇṇatela'(귀 기름)란 귀를 붙이거나 상처를 치유하기 위해 약기름을 달이는 의술이다. 'Nettatappana'(안구 정양)란 눈의 열기를 식히는 기름이다. 'Natthukamma'(비강 투약)란 기름과 섞어 코에 넣는 의술이다. 'Añjana'(안연)란 두 겹 혹은 세 겹의 막(백내장 등)을 제거할 수 있는 강한 안연이다. 'Paccañjana'(진정 안연)란 열기를 식히는 시원한 약용 안연이다. 'Sālākiya'(침술 의학)란 꼬챙이로 찌르는 것과 같은 안과 치료법이다. 'Sallakattiya'(외과 수술)란 박힌 가시를 뽑아내는 외과 의술이다. 'Dārakatikicchā'(소아과)란 소아를 돌보는 의술(komārabhacca)을 말한다. 'Mūlabhesajjānaṃ anuppādāna'(근본 약제 투여)란 이를 통해 내과 치료법을 보여준다. 'Osadhīnaṃ paṭimokkho'(약제 제거)란 강한 약 등을 투여한 후 그에 상응하게 상처가 나으면 이를 제거하는 것이다.

Ettāvatā mahāsīlaṃ niṭṭhitaṃ hoti.

이로써 '대계(Mahāsīla)'가 끝났다.

Pubbantakappikasassatavādavaṇṇanā

전제(과거)를 추론하여 상주를 주장하는 견해(Pubbantakappikasassatavāda)에 대한 설명

28. Evaṃ brahmadattena vuttavaṇṇassa anusandhivasena tividhaṃ sīlaṃ vitthāretvā idāni bhikkhusaṅghena vuttavaṇṇassa anusandhivasena – ‘‘atthi, bhikkhave, aññeva dhammā gambhīrā duddasā’’tiādinā nayena suññatāpakāsanaṃ ārabhi. Tattha dhammāti guṇe, desanāyaṃ, pariyattiyaṃ, nissatteti evamādīsu dhammasaddo vattati.

28. 이와 같이 브라마닷타가 말한 칭송의 연결에 따라 세 가지 계(sīla)를 상세히 설명하시고, 이제 비구 승가가 말한 칭송의 연결에 따라 "비구들이여, 여래에게는 깊고 보기 어렵고..." 등의 방식으로 공성(suññatā)의 현양을 시작하셨다. 여기서 'Dhammā'라는 말은 덕성(guṇa), 설법(desanā), 교학(pariyatti), 무자아(nissatta) 등의 의미로 쓰인다.

‘‘Na hi dhammo adhammo ca, ubho samavipākino;

Adhammo nirayaṃ neti, dhammo pāpeti suggati’’nti. (theragā. 304);

"참으로 법(Dhamma)과 비법(Adhamma)은 둘의 과보가 같지 않으니, 비법은 지옥으로 인도하고 법은 선처로 인도한다."

Ādīsu hi guṇe dhammasaddo. ‘‘Dhammaṃ, vo bhikkhave, desessāmi ādikalyāṇa’’ntiādīsu (ma. ni. 3.420) desanāyaṃ. ‘‘Idha bhikkhu dhammaṃ pariyāpuṇāti suttaṃ[Pg.93], geyya’’ntiādīsu (a. ni. 5.73) pariyattiyaṃ. ‘‘Tasmiṃ kho pana samaye dhammā honti, khandhā hontī’’tiādīsu (dha. sa. 121) nissatte. Idha pana guṇe vattati. Tasmā atthi, bhikkhave, aññeva tathāgatassa guṇāti evamettha attho daṭṭhabbo.

등의 구절에서 'Dhamma'는 덕성(guṇa)의 의미로 쓰였다. "비구들이여, 그대들에게 처음도 좋고... 법을 설하리라" 등에서는 설법(desanā)의 의미다. "여기 비구가 법을 배우니, 즉 경(sutta)과 응송(geyya)..." 등에서는 교학(pariyatti)의 의미다. "그때에 법들이 있고, 무더기(khandhā)들이 있다" 등에서는 무자아(nissatta)의 의미다. 그러나 여기서는 덕성(guṇa)의 의미로 쓰였다. 그러므로 "비구들이여, (이미 설한 계 외에) 여래에게는 다른 덕성들이 있다"라고 여기서 그 의미를 이해해야 한다.

Gambhīrāti mahāsamuddo viya makasatuṇḍasūciyā aññatra tathāgatā aññesaṃ ñāṇena alabbhaneyyapatiṭṭhā, gambhīrattāyeva duddasā. Duddasattāyeva duranubodhā. Nibbutasabbapariḷāhattā santā, santārammaṇesu pavattanatopi santā. Atittikaraṇaṭṭhena paṇītā, sādurasabhojanaṃ viya. Uttamañāṇavisayattā na takkena avacaritabbāti atakkāvacarā. Nipuṇāti saṇhasukhumasabhāvattā. Bālānaṃ avisayattā, paṇḍitehiyeva veditabbāti paṇḍitavedanīyā.

'Gambhīrā'(깊은)란 대해가 모기 입 끝의 바늘로는 바닥에 닿을 수 없듯이, 여래를 제외한 다른 이들의 지혜로는 그 근거(바닥)에 도달할 수 없음을 뜻하며, 깊기 때문에 '보기 어려운'(duddasā) 것이다. 보기 어렵기 때문에 '깨닫기 어려운'(duranubodhā) 것이다. 모든 번뇌의 열기가 식었기에 '평온한'(santā) 것이며, 평온한 대상에서 일어나기에 '평온한' 것이다. 마치 맛있는 음식처럼 (만족함을 주지 않고 더 갈구하게 하는 의미에서) '수승한'(paṇītā) 것이다. 최상의 지혜의 영역이기에 추론(takka)으로는 도달할 수 없어 '사유의 영역을 넘어선'(atakkāvacarā) 것이다. 미세하고 섬세한 자성을 가졌기에 '미묘한'(nipuṇā) 것이다. 어리석은 자들의 영역이 아니며 오직 현자들에 의해서만 알아야 하기에 '현자만이 알 수 있는'(paṇḍitavedanīyā) 것이다.

Ye tathāgato sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedetīti ye dhamme tathāgato anaññaneyyo hutvā sayameva abhivisiṭṭhena ñāṇena paccakkhaṃ katvā pavedeti, dīpeti, katheti, pakāsetīti attho. Yehīti yehi guṇadhammehi. Yathābhuccanti yathābhūtaṃ. Vaṇṇaṃ sammā vadamānā vadeyyunti tathāgatassa vaṇṇaṃ vattukāmā sammā vadeyyuṃ, ahāpetvā vattuṃ sakkuṇeyyunti attho. Katame ca pana te dhammā bhagavatā evaṃ thomitāti? Sabbaññutaññāṇaṃ. Yadi evaṃ, kasmā bahuvacananiddeso katoti? Puthucittasamāyogato ceva, puthuārammaṇato ca. Tañhi catūsu ñāṇasampayuttamahākiriyacittesu labbhati, na cassa koci dhammo ārammaṇaṃ nāma na hoti. Yathāha – ‘‘atītaṃ sabbaṃ jānātīti sabbaññutaññāṇaṃ, tattha āvaraṇaṃ natthīti anāvaraṇañāṇa’’ntiādi (paṭi. ma. 1.120). Iti puthucittasamāyogato punappunaṃ uppattivasena puthuārammaṇato ca bahuvacananiddeso katoti.

'Ye tathāgato sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti'는 여래가 타인에게 의존하지 않고 스스로 최상의 지혜로써 직접 깨달아 알리고, 드러내고, 말하고, 밝히는 덕성들을 의미한다. 'Yehi'는 '그 덕성들에 의해서'라는 뜻이다. 'Yathābhuccaṃ'은 '사실 그대로'를 뜻한다. 'Vaṇṇaṃ sammā vadamānā vadeyyuṃ'은 여래의 덕성을 말하고자 하는 자들이 그 덕성을 줄임 없이 온전하게 말할 수 있다는 의미다. "세존께서 이와 같이 칭송하신 그 법들은 무엇인가?" 그것은 '일체지(Sabbaññutaññāṇa)'이다. "그렇다면 왜 복수(dhammā)로 표현했는가?" 많은 마음과 결합하기 때문이고, 또한 많은 대상을 가지기 때문이다. 그것은 네 가지 지혜와 결합된 대작용심(mahākiriyacitta)에서 얻어지며, 어떠한 법도 그 대상이 되지 않는 것이 없기 때문이다. "과거의 모든 것을 아는 것이 일체지이며, 거기에 장애가 없는 것이 무애지(anāvaraṇaññāṇa)이다"라고 하신 바와 같다. 이처럼 많은 마음과 결합하여 거듭 일어나는 방식에 따라, 그리고 많은 대상을 가지기에 복수로 표현된 것이다.

‘‘Aññevā’’ti idaṃ panettha vavatthāpanavacanaṃ, ‘‘aññeva, na pāṇātipātā veramaṇiādayo. Gambhīrāva na uttānā’’ti evaṃ sabbapadehi yojetabbaṃ. Sāvakapāramīñāṇañhi gambhīraṃ, paccekabodhiñāṇaṃ pana tato gambhīrataranti tattha vavatthānaṃ natthi, sabbaññutaññāṇañca tatopi gambhīrataranti tatthāpi vavatthānaṃ natthi, ito panaññaṃ gambhīrataraṃ natthi; tasmā gambhīrā vāti vavatthānaṃ labbhati. Tathā duddasāva duranubodhā vāti sabbaṃ veditabbaṃ.

'Aññeva'(오직 다른)라는 표현은 여기서 한정하는 말(vavatthāpanavacana)이다. "오직 다른 것이며 살생을 멀리하는 등의 계가 아니다. 오직 깊은 것이며 얕은 것이 아니다"라고 모든 구절에 연결해야 한다. 제자의 파라미 지혜(Sāvakapāramī-ñāṇa)는 깊고, 벽지불의 지혜(Paccekabodhi-ñāṇa)는 그보다 더 깊기에 거기에는 (최종적인 것이라는) 한정이 없다. 일체지(Sabbaññuta-ñāṇa)는 그보다도 더 깊으며, 이보다 더 깊은 지혜는 없기에 "오직 깊은 것"이라는 한정이 성립한다. "오직 보기 어려운 것", "오직 깨닫기 어려운 것" 등도 모두 이와 같이 알아야 한다.

Katame [Pg.94] ca te bhikkhaveti ayaṃ pana tesaṃ dhammānaṃ kathetukamyatā pucchā. Santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇātiādi pucchāvissajjanaṃ. Kasmā panetaṃ evaṃ āraddhanti ce? Buddhānañhi cattāri ṭhānāni patvā gajjitaṃ mahantaṃ hoti, ñāṇaṃ anupavisati, buddhañāṇassa mahantabhāvo paññāyati, desanā gambhīrā hoti, tilakkhaṇāhatā, suññatāpaṭisaṃyuttā. Katamāni cattāri? Vinayapaññattiṃ, bhūmantaraṃ, paccayākāraṃ, samayantaranti. Tasmā – ‘‘idaṃ lahukaṃ, idaṃ garukaṃ, idaṃ satekicchaṃ, idaṃ atekicchaṃ, ayaṃ āpatti, ayaṃ anāpatti, ayaṃ chejjagāminī, ayaṃ vuṭṭhānagāminī, ayaṃ desanāgāminī, ayaṃ lokavajjā, ayaṃ paṇṇattivajjā, imasmiṃ vatthusmiṃ idaṃ paññapetabba’’nti yaṃ evaṃ otiṇṇe vatthusmiṃ sikkhāpadapaññāpanaṃ nāma, tattha aññesaṃ thāmo vā balaṃ vā natthi; avisayo esa aññesaṃ, tathāgatasseva visayo. Iti vinayapaññattiṃ patvā buddhānaṃ gajjitaṃ mahantaṃ hoti, ñāṇaṃ anupavisati…pe… suññatāpaṭisaṃyuttāti.

"비구들이여, 그것들은 어떠한 것인가?"라는 이 질문은 그 법들을 설하고자 하는 원력에서 비롯된 질문이다. "비구들이여, 어떤 사문·바라문들은..." 등으로 시작하는 문구는 그 질문에 대한 답변이다. 그렇다면 왜 이와 같이 설하기 시작하셨는가? 부처님들께서는 네 가지 경우(ṭhāna)에 이르렀을 때 그 사자후가 위대해지며, 지혜가 깊이 침투하고, 부처님 지혜의 위대함이 드러나며, 설법이 깊고 세 가지 특성(삼특상)에 부합하며 공(空)과 관련되기 때문이다. 그 네 가지란 무엇인가? 계율의 제정(Vinayapaññatti), 경계의 차이(Bhūmantara, 범주), 조건의 방식(Paccayākāra, 연기), 그리고 다른 교설들(Samayantara, 외도의 견해)이다. 그러므로 "이것은 가벼운 죄이다, 이것은 무거운 죄이다, 이것은 치유할 수 있는 죄이다, 이것은 치유할 수 없는 죄이다, 이것은 범계이다, 이것은 범계가 아니다, 이것은 파멸에 이르는 것이다, 이것은 출죄(出罪)에 이르는 것이다, 이것은 고백에 이르는 것이다, 이것은 세상 사람들이 비난할 일이다, 이것은 제정된 규범을 어긴 것이다, 이 인연(vatthu)에 대해서는 이러한 계목을 제정해야 한다"라고 하는 것과 같이, 인연이 갖추어졌을 때 학습계율을 제정하는 일은 다른 이들에게는 그럴 만한 지력이나 능력이 없으며, 다른 이들의 영역이 아니고 오직 여래만의 영역이다. 이와 같이 계율의 제정에 이르렀을 때 부처님들의 사자후는 위대해지며, 지혜가 깊이 침투하고... (생략) ...공과 관련되게 된다.

Tathā ime cattāro satipaṭṭhānā nāma…pe… ariyo aṭṭhaṅgiko maggo nāma, pañca khandhā nāma, dvādasa āyatanāni nāma, aṭṭhārasa dhātuyo nāma, cattāri ariyasaccāni nāma, bāvīsatindriyāni nāma, nava hetū nāma, cattāro āhārā nāma, satta phassā nāma, satta vedanā nāma, satta saññā nāma, satta cetanā nāma, satta cittāni nāma. Etesu ettakā kāmāvacarā dhammā nāma, ettakā rūpāvacaraarūpāvacarapariyāpannā dhammā nāma, ettakā lokiyā dhammā nāma, ettakā lokuttarā dhammā nāmāti catuvīsatisamantapaṭṭhānaṃ anantanayaṃ abhidhammapiṭakaṃ vibhajitvā kathetuṃ aññesaṃ thāmo vā balaṃ vā natthi, avisayo esa aññesaṃ, tathāgatasseva visayo. Iti bhūmantaraparicchedaṃ patvā buddhānaṃ gajjitaṃ mahantaṃ hoti, ñāṇaṃ anupavisati…pe… suññatāpaṭisaṃyuttāti.

그와 같이 "이것들은 네 가지 사념처라 한다... (생략) ...거룩한 여덟 가지 성도(팔정도)라 한다, 다섯 가지 무더기(오온)라 한다, 열두 가지 감각장소(십이처)라 한다, 열여덟 가지 요소(십팔계)라 한다, 네 가지 성스러운 진리(사성제)라 한다, 스물두 가지 능력(이십이근)이라 한다, 아홉 가지 원인(hetu)이라 한다, 네 가지 음식이라 한다, 일곱 가지 접촉(파사)이라 한다, 일곱 가지 느낌(웨다나)이라 한다, 일곱 가지 인식(산냐)이라 한다, 일곱 가지 의도(체타나)라 한다, 일곱 가지 마음(치타)이라 한다"라고 하는 것들 중에서, 이만큼은 욕계에 속하는 법들이라 하며, 이만큼은 색계·무색계에 포함되는 법들이라 하며, 이만큼은 세간의 법들이라 하며, 이만큼은 출세간의 법들이라 한다고 하면서, 스물네 가지 두루한 원인의 조건(사만타파타나)과 무한한 체계를 가진 아비담마 비석(아비담마 피타카)을 분석하여 설하는 것 역시 다른 이들에게는 그럴 만한 지력이나 능력이 없으며, 다른 이들의 영역이 아니고 오직 여래만의 영역이다. 이와 같이 경계의 구분(Bhūmantarapariccheda)에 이르렀을 때 부처님들의 사자후는 위대해지며, 지혜가 깊이 침투하고... (생략) ...공과 관련되게 된다.

Tathā ayaṃ avijjā saṅkhārānaṃ navahākārehi paccayo hoti, uppādo hutvā paccayo hoti, pavattaṃ hutvā, nimittaṃ, āyūhanaṃ, saṃyogo, palibodho, samudayo, hetu, paccayo hutvā paccayo hoti, tathā saṅkhārādayo viññāṇādīnaṃ. Yathāha – ‘‘kathaṃ paccayapariggahe paññā dhammaṭṭhitiñāṇaṃ? Avijjā saṅkhārānaṃ uppādaṭṭhiti ca pavattaṭṭhiti ca, nimittaṭṭhiti [Pg.95] ca, āyūhanaṭṭhiti ca, saṃyogaṭṭhiti ca, palibodhaṭṭhiti ca, samudayaṭṭhiti ca, hetuṭṭhiti ca, paccayaṭṭhiti ca, imehi navahākārehi avijjā paccayo, saṅkhārā paccayasamuppannā, ubhopete dhammā paccayasamuppannāti paccayapariggahe paññā dhammaṭṭhitiñāṇaṃ. Atītampi addhānaṃ, anāgatampi addhānaṃ avijjā saṅkhārānaṃ uppādaṭṭhiti ca…pe… jāti jarāmaraṇassa uppādaṭṭhiti ca…pe… paccayaṭṭhiti ca, imehi navahākārehi jāti paccayo, jarāmaraṇaṃ paccayasamuppannaṃ, ubhopete dhammā paccayasamuppannāti paccayapariggahe paññā dhammaṭṭhitiñāṇa’’nti (paṭi. ma. 1.45). Evamimaṃ tassa tassa dhammassa tathā tathā paccayabhāvena pavattaṃ tivaṭṭaṃ tiyaddhaṃ tisandhiṃ catusaṅkhepaṃ vīsatākāraṃ paṭiccasamuppādaṃ vibhajitvā kathetuṃ aññesaṃ thāmo vā balaṃ vā natthi, avisayo esa aññesaṃ, tathāgatasseva visayo, iti paccayākāraṃ patvā buddhānaṃ gajjitaṃ mahantaṃ hoti, ñāṇaṃ anupavisati…pe… suññatāpaṭisaṃyuttāti.

그와 같이 이 무명은 아홉 가지 방식으로 형성들(행)의 조건이 되니, 즉 일어남(uppāda)이 되어 조건이 되고, 지속(pavatta), 표상(nimitta), 노력(āyūhana), 결합(saṃyoga), 장애(palibodha), 발생(samudaya), 원인(hetu), 조건(paccayo)이 되어 조건이 된다. 그와 같이 형성 등은 식(識) 등의 조건이 된다. [무애해도]에서 설하신 바와 같다. "어떻게 조건을 파악하는 지혜가 법주지혜(dhammaṭṭhitiñāṇa)인가? 무명은 형성들의 일어남의 근거(uppādaṭṭhiti)이며, 지속의 근거(pavattaṭṭhiti)이며, 표상의 근거, 노력의 근거, 결합의 근거, 장애의 근거, 발생의 근거, 원인의 근거, 조건의 근거이다. 이 아홉 가지 방식으로 무명은 조건이고 형성들은 조건에서 생긴 것이니, 이 두 법 모두가 조건에서 생긴 것이라고 조건을 파악하는 지혜가 법주지혜이다. 과거의 시간에서도, 미래의 시간에서도 무명은 형성들의 일어남의 근거이며... (생략) ...태어남(jāti)은 늙음과 죽음(jarāmaraṇa)의 일어남의 근거이며... (생략) ...조건의 근거이다. 이 아홉 가지 방식으로 태어남은 조건이고 늙음과 죽음은 조건에서 생긴 것이니, 이 두 법 모두가 조건에서 생긴 것이라고 조건을 파악하는 지혜가 법주지혜이다." 이와 같이 각각의 법에 대하여 그와 같은 조건의 상태로 전개되는 세 가지 윤회(삼전), 세 가지 시간(삼세), 세 가지 연결(삼결), 네 가지 요약(사섭), 스무 가지 형태(이십아카라)의 연기법을 분석하여 설하는 것 또한 다른 이들에게는 그럴 만한 지력이나 능력이 없으며, 다른 이들의 영역이 아니고 오직 여래만의 영역이다. 이와 같이 조건의 방식(Paccayākāra)에 이르렀을 때 부처님들의 사자후는 위대해지며, 지혜가 깊이 침투하고... (생략) ...공과 관련되게 된다.

Tathā cattāro janā sassatavādā nāma, cattāro ekaccasassatavādā, cattāro antānantikā, cattāro amarāvikkhepikā, dve adhiccasamuppannikā, soḷasa saññīvādā, aṭṭha asaññīvādā, aṭṭha nevasaññīnāsaññīvādā, satta ucchedavādā, pañca diṭṭhadhammanibbānavādā nāma. Te idaṃ nissāya idaṃ gaṇhantīti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni bhinditvā nijjaṭaṃ niggumbaṃ katvā kathetuṃ aññesaṃ thāmo vā balaṃ vā natthi, avisayo esa aññesaṃ, tathāgatasseva visayo. Iti samayantaraṃ patvā buddhānaṃ gajjitaṃ mahantaṃ hoti, ñāṇaṃ anupavisati, buddhañāṇassa mahantatā paññāyati, desanā gambhīrā hoti, tilakkhaṇāhatā, suññatāpaṭisaṃyuttāti.

그와 같이 상주론자(sassatavāda)라 불리는 네 부류의 사람들, 일부상주론자(ekaccasassatavāda) 네 부류, 유변무변론자(antānantika) 네 부류, 애매모호론자(amarāvikkhepika) 네 부류, 우연발생론자(adhiccasamuppannika) 두 부류, 유상론자(saññīvāda) 열여섯 부류, 무상론자(asaññīvāda) 여덟 부류, 비상비비상론자(nevasaññīnāsaññīvāda) 여덟 부류, 단멸론자(ucchedavāda) 일곱 부류, 현세열반론자(diṭṭhadhammanibbānavāda) 다섯 부류가 있다. 그들이 "이것을 의지하여 이것을 취한다"라고 하는 예순두 가지 그릇된 견해들을 타파하여, 엉킨 실타래나 덤불 같지 않게 명확히 정리하여 설하는 것 역시 다른 이들에게는 그럴 만한 지력이나 능력이 없으며, 다른 이들의 영역이 아니고 오직 여래만의 영역이다. 이와 같이 다른 교설들(Samayantara)에 이르렀을 때 부처님들의 사자후는 위대해지며, 지혜가 깊이 침투하고, 부처님 지혜의 위대함이 드러나며, 설법이 깊고 세 가지 특성에 부합하며 공과 관련되게 된다.

Imasmiṃ pana ṭhāne samayantaraṃ labbhati, tasmā sabbaññutaññāṇassa mahantabhāvadassanatthaṃ desanāya ca suññatāpakāsanavibhāvanatthaṃ samayantaraṃ anupavisanto dhammarājā – ‘‘santi, bhikkhave, eke samaṇabrāhmaṇā’’ti evaṃ pucchāvissajjanaṃ ārabhi.

그런데 이 대목에서는 다른 교설(Samayantara)이 언급되고 있다. 그러므로 일체지(sabbaññutaññāṇa)의 위대함을 보여주기 위해서, 그리고 설법의 공성을 밝히고 드러내기 위해서, 다른 교설들에 지혜로써 깊이 침투하신 법왕(法王) 부처님께서 "비구들이여, 어떤 사문·바라문들은..."이라며 이와 같이 질문에 대한 답변을 시작하신 것이다.

29. Tattha santīti atthi saṃvijjanti upalabbhanti. Bhikkhaveti ālapanavacanaṃ. Eketi ekacce. Samaṇabrāhmaṇāti pabbajjūpagatabhāvena samaṇā, jātiyā brāhmaṇā. Lokena vā samaṇāti ca brāhmaṇāti ca evaṃ sammatā. Pubbantaṃ kappetvā vikappetvā gaṇhantīti pubbantakappikā. Pubbantakappo vā [Pg.96] etesaṃ atthīti pubbantakappikā. Tattha antoti ayaṃ saddo antaabbhantaramariyādalāmakaparabhāgakoṭṭhāsesu dissati. ‘‘Antapūro udarapūro’’tiādīsu hi ante antasaddo. ‘‘Caranti loke parivārachannā anto asuddhā bahi sobhamānā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.122) abbhantare. ‘‘Kāyabandhanassa anto jīrati (cūḷava. 278). ‘‘Sā haritantaṃ vā panthantaṃ vā selantaṃ vā udakantaṃ vā’’tiādīsu (ma. ni. 1.304) mariyādāyaṃ. ‘‘Antamidaṃ, bhikkhave, jīvikānaṃ yadidaṃ piṇḍolya’’ntiādīsu (saṃ. ni. 3.80) lāmake. ‘‘Esevanto dukkhassā’’tiādīsu (saṃ. ni. 2.51) parabhāge. Sabbapaccayasaṅkhayo hi dukkhassa parabhāgo koṭīti vuccati. ‘‘Sakkāyo kho, āvuso, eko anto’’tiādīsu (a. ni. 6.61) koṭṭhāse. Svāyaṃ idhāpi koṭṭhāse vattati.

29. 그 가운데 '있다(santi)'는 것은 존재한다(atthi), 분명하게 있다(saṃvijjanti), 지혜로써 얻을 수 있다(upalabbhanti)는 뜻이다. '비구들이여(bhikkhave)'는 부처님께서 부르시는 말씀이다. '일부(eke)'는 어떤 이들을 말한다. '사문·바라문(samaṇabrāhmaṇā)'이란 출가하여 수행자가 되었기에 사문(samaṇā)이라 하고, 종성(jāti)에 의해 바라문(brāhmaṇā)이라 한다. 또는 세상 사람들이 사문이라고, 바라문이라고 그렇게 부르는 자들이다. 과거의 온(khandha)을 갈애와 견해로 추측하고 사유하여 붙잡기에 '과거를 추측하는 자들(pubbentakappikā)'이라 한다. 또는 이들에게 과거를 추측함이 있기에 '과거를 추측하는 자들'이라 한다. 여기서 '끝(anta)'이라는 말은 내장, 내부, 한계, 저열함, 저편의 부분, 부분(구획) 등의 의미로 나타난다. '내장으로 가득 찼고 위장 속의 음식물로 가득 찼다(antapūro udarapūro)'는 등에서는 '내장'의 의미로 쓰였다. '세상에 유행하며... 안(anto)은 청정하지 않으나 겉은 아름다워 보인다'는 등에서는 '내부'의 의미이다. '허리띠의 끝(anto)이 해어진다'거나 '그것이 푸른 풀밭의 끝(anta), 길의 끝, 바위의 끝, 물의 끝에 이른다'는 등에서는 '한계'의 의미이다. '비구들이여, 이 걸식(piṇḍolyaṃ)은 생계 수단 중에서 가장 저열한(anta) 것이다'라는 등에서는 '저열함'의 의미이다. '이것이 바로 괴로움의 끝(anta)이다'라는 등에서는 '저편의 부분'의 의미이다. 모든 조건의 소멸(열반)을 괴로움의 저편의 부분, 즉 끝이라 부르기 때문이다. '도반들이여, 유신(sakkāyo)은 하나의 끝(부분)이다'라는 등에서는 '부분'의 의미이다. 이 말은 여기서도 '부분'의 의미로 사용되었다.

Kappasaddopi – ‘‘tiṭṭhatu, bhante bhagavā kappaṃ’’ (dī. ni. 2.167), ‘‘atthi kappo nipajjituṃ’’ (a. ni. 8.80), ‘‘kappakatena akappakataṃ saṃsibbitaṃ hotī’’ti, (pāci. 371) evaṃ āyukappalesakappavinayakappādīsu sambahulesu atthesu vattati. Idha taṇhādiṭṭhīsu vattatīti veditabbo. Vuttampi cetaṃ – ‘‘kappāti dve kappā, taṇhākappo ca diṭṭhikappo cā’’ti (mahāni. 28). Tasmā taṇhādiṭṭhivasena atītaṃ khandhakoṭṭhāsaṃ kappetvā pakappetvā ṭhitāti pubbantakappikāti evamettha attho veditabbo. Tesaṃ evaṃ pubbantaṃ kappetvā ṭhitānaṃ punappunaṃ uppajjanavasena pubbantameva anugatā diṭṭhīti pubbantānudiṭṭhino. Te evaṃdiṭṭhino taṃ pubbantaṃ ārabbha āgamma paṭicca aññampi janaṃ diṭṭhigatikaṃ karontā anekavihitāni adhimuttipadāni abhivadanti aṭṭhārasahi vatthūhi.

'겁(kappa)'이라는 단어도 '세존이시여, 세존께서는 일 겁(kappa) 동안 머무소서', '누울 만한 때(kappa)가 있다', '가수(kappabindu)를 찍은 옷과 찍지 않은 옷이 꿰매어져 있다'는 등 수명겁(āyukappa), 미세한 이유(lesakappa), 율장의 규정(vinayakappa) 등 여러 의미로 사용된다. 여기서는 갈애와 견해의 의미로 쓰였다고 알아야 한다. 이와 같이 설해졌다. '추측(kappā)에는 갈애에 의한 추측과 견해에 의한 추측 두 가지가 있다.' 그러므로 갈애와 견해의 힘으로 과거의 온(khandha)의 부분을 추측하고 특별히 사유하여 머물러 있는 자들이기에 '과거를 추측하는 자들'이라 한다고 그 의미를 알아야 한다. 그렇게 과거를 추측하며 머무는 자들에게 반복해서 일어남으로써 과거만을 따르는 견해가 있기에 '과거를 따르는 견해를 가진 자들(pubbentānudiṭṭhino)'이라 한다. 그러한 견해를 가진 자들이 그 과거를 목표로 삼고, 의지하고, 연하여 다른 사람들까지 그릇된 견해에 빠지게 하면서, 여러 가지 명칭이나 견해의 문구들을 18가지 근거(vatthū)를 가지고 강력하게 주장한다.

Tattha anekavihitānīti anekavidhāni. Adhimuttipadānīti adhivacanapadāni. Atha vā bhūtaṃ atthaṃ abhibhavitvā yathāsabhāvato aggahetvā pavattanato adhimuttiyoti diṭṭhiyo vuccanti. Adhimuttīnaṃ padāni adhimuttipadāni, diṭṭhidīpakāni vacanānīti attho. Aṭṭhārasahi vatthūhīti aṭṭhārasahi kāraṇehi.

여기서 '여러 가지(anekavihitāni)'란 다양한 종류를 말한다. '확신하는 문구(adhimuttipadāni)'란 명칭의 문구들을 말한다. 또는 실재하는 의미를 압도하여 있는 그대로 파악하지 않고 일어나기에 그 견해들을 '확신(adhimutti)'이라 부른다. 그 확신(그릇된 견해)들의 문구들이 확신하는 문구들이며, 그릇된 견해를 나타내는 말들이라는 뜻이다. '18가지 근거(vatthū)'란 18가지 이유를 말한다.

30. Idāni [Pg.97] yehi aṭṭhārasahi vatthūhi abhivadanti, tesaṃ kathetukamyatāya pucchāya ‘‘te ca kho bhonto’’tiādinā nayena pucchitvā tāni vatthūni vibhajitvā dassetuṃ ‘‘santi, bhikkhave’’tiādimāha. Tattha vadanti etenāti vādo, diṭṭhigatassetaṃ adhivacanaṃ. Sassato vādo etesanti sassatavādā, sassatadiṭṭhinoti attho. Eteneva nayena ito paresampi evarūpānaṃ padānaṃ attho veditabbo. Sassataṃ attānañca lokañcāti rūpādīsu aññataraṃ attāti ca lokoti ca gahetvā taṃ sassataṃ amaraṃ niccaṃ dhuvaṃ paññapenti. Yathāha – ‘‘rūpaṃ attā ceva loko ca sassato cāti attānañca lokañca paññapenti tathā vedanaṃ, saññaṃ, saṅkhāre, viññāṇaṃ attā ceva loko ca sassato cāti attānañca lokañca paññapentī’’ti.

30. 이제 그들이 주장하는 18가지 근거를 설명하고자 하는 의도로 '그 존자들은...' 등으로 물으신 뒤, 그 근거들을 상세히 분류하여 보여주시기 위해 '비구들이여, [사문·바라문들이] 있다'라는 등의 말씀을 하셨다. 거기서 '이것으로써 말한다'고 해서 '주장(vāda)'이라 하며, 이는 그릇된 견해를 지칭하는 말이다. 이들에게 상주한다는 주장이 있기에 '상주론자(sassatavādā)'이며, 상주견을 가진 자들이라는 뜻이다. 이와 같은 방식으로 이후의 이와 유사한 단어들의 의미도 알아야 한다. '자아와 세상이 상주한다'는 것은 물질 등의 오온 중 어느 하나를 자아라고 또는 세상이라고 붙잡고는, 그것이 상주하며 죽지 않고 영원하고 견고하다고 천명하는 것이다. 설해진 바와 같다. '물질이 자아이자 세상이며 상주한다'고 자아와 세상을 천명하며, 마찬가지로 수, 상, 행, 식에 대해서도 그것이 자아이자 세상이며 상주한다고 천명한다.

31. Ātappamanvāyātiādīsu vīriyaṃ kilesānaṃ ātāpanabhāvena ātappanti vuttaṃ. Tadeva padahanavasena padhānaṃ. Punappunaṃ yuttavasena anuyogoti. Evaṃ tippabhedaṃ vīriyaṃ anvāya āgamma paṭiccāti attho. Appamādo vuccati satiyā avippavāso. Sammā manasikāroti upāyamanasikāro, pathamanasikāro, atthato ñāṇanti vuttaṃ hoti. Yasmiñhi manasikāre ṭhitassa pubbenivāsānussati ñāṇaṃ ijjhati, ayaṃ imasmiṃ ṭhāne manasikāroti adhippeto. Tasmā vīriyañca satiñca ñāṇañca āgammāti ayamettha saṅkhepattho. Tathārūpanti tathājātikaṃ. Cetosamādhinti cittasamādhiṃ. Phusatīti vindati paṭilabhati. Yathā samāhite citteti yena samādhinā sammā āhite suṭṭhu ṭhapite cittamhi anekavihitaṃ pubbenivāsantiādīnaṃ attho visuddhimagge vutto.

31. '열심히 노력하여' 등에서 정진(vīriya)이 번뇌를 불태우기에 '열기(ātappa)'라고 불린다. 그것이 애쓰는 것이기에 '노력(padhāna)'이며, 반복해서 몰두하기에 '전념(anuyoga)'이라 한다. 이와 같이 세 종류의 정진을 따르고, 도달하고, 의지한다는 뜻이다. '방일하지 않음(appamāda)'은 마음챙김(sati)에서 벗어나지 않는 것을 말한다. '바른 주의력(sammā manasikāro)'이란 올바른 방법으로 수행 주제를 반조하는 것, 바른 길로 반조하는 것이며, 실재적으로는 지혜(ñāṇa)를 말한다. 어떠한 주의력에 머물 때 숙명통이 완성되는데, 여기서 말하는 주의력이란 바로 그것을 뜻한다. 그러므로 정진과 마음챙김과 지혜에 의지한다는 것이 여기서의 요약된 의미이다. '그러한 종류의'란 그러한 성질의 것이라는 뜻이며, '마음의 삼매'란 마음의 삼매(제4선의 삼매)를 뜻한다. '체득한다(phusati)'는 것은 얻는다, 획득한다는 뜻이다. '마음이 집중되었을 때'란 어떤 삼매에 의해 마음이 바르게 놓이고 잘 안주했을 때를 말하며, '여러 가지 전생의 거처' 등의 의미는 청정도론(Visuddhimagga)에 설해져 있다.

So evamāhāti so evaṃ jhānānubhāvasampanno hutvā diṭṭhigatiko evaṃ vadati. Vañjhoti vañjhapasuvañjhatālādayo viya aphalo kassaci ajanakoti. Etena ‘‘attā’’ti ca ‘‘loko’’ti ca gahitānaṃ jhānādīnaṃ rūpādijanakabhāvaṃ paṭikkhipati. Pabbatakūṭaṃ viya ṭhitoti kūṭaṭṭho. Esikaṭṭhāyiṭṭhitoti esikaṭṭhāyī viya hutvā ṭhitoti esikaṭṭhāyiṭṭhito. Yathā sunikhāto esikatthambho niccalo tiṭṭhati, evaṃ ṭhitoti attho. Ubhayenapi lokassa vināsābhāvaṃ dīpeti. Keci pana īsikaṭṭhāyiṭṭhitoti pāḷiṃ vatvā muñje īsikā viya ṭhitoti vadanti[Pg.98]. Tatrāyamadhippāyo – yadidaṃ jāyatīti vuccati, taṃ muñjato īsikā viya vijjamānameva nikkhamati. Yasmā ca īsikaṭṭhāyiṭṭhito, tasmā teva sattā sandhāvanti, ito aññattha gacchantīti attho.

'그는 이와 같이 말한다'는 것은 그 사문·바라문이 선정의 위신력을 갖추고 그릇된 견해에 빠져 이와 같이 말한다는 것이다. '불임이다(vañjho)'라는 것은 새끼를 못 낳는 짐승이나 열매를 못 맺는 종려나무처럼 결과가 없고 아무것도 생성하지 못한다는 뜻이다. 이로써 자아나 세상으로 붙잡힌 선정 등이 물질 등을 생성한다는 것을 부정한다. 산봉우리처럼 서 있기에 '산봉우리처럼 견고한(kūṭaṭṭho)'이라 한다. '대문 기둥처럼 서 있다(esikaṭṭhāyiṭṭhito)'는 것은 대문 기둥처럼 흔들림 없이 확고하게 서 있다는 뜻이다. 잘 박힌 기둥이 미동도 없이 서 있듯이 그렇게 서 있다는 의미이다. 이 두 단어 모두 세상(자아)이 파괴되지 않음을 나타낸다. 그러나 어떤 스승들은 'īsikaṭṭhāyiṭṭhito'라고 읽으며 문자(muñja) 풀 속의 속대(īsikā)처럼 존재한다고 말한다. 거기에는 이런 의도가 있다. '생겨난다'고 불리는 것(자아)은 문자 풀에서 속대가 이미 존재하다가 빠져나오듯, 본래 존재하다가 나타나는 것일 뿐이다. 속대처럼 존재하기에 중생들은 이 생에서 저 생으로 유전하고, 여기서 다른 곳으로 가는 것이라는 의미이다.

Saṃsarantīti aparāparaṃ sañcaranti. Cavantīti evaṃ saṅkhyaṃ gacchanti. Tathā upapajjantīti. Aṭṭhakathāyaṃ pana pubbe ‘‘sassato attā ca loko cā’’ti vatvā idāni te ca sattā sandhāvantītiādinā vacanena ayaṃ diṭṭhigatiko attanāyeva attano vādaṃ bhindati, diṭṭhigatikassa dassanaṃ nāma na nibaddhaṃ, thusarāsimhi nikhātakhāṇu viya cañcalaṃ, ummattakapacchiyaṃ pūvakhaṇḍagūthagomayādīni viya cettha sundarampi asundarampi hoti yevāti vuttaṃ. Atthitveva sassatisamanti ettha sassatīti niccaṃ vijjamānatāya mahāpathaviṃva maññati, tathā sinerupabbatacandimasūriye. Tato tehi samaṃ attānaṃ maññamānā atthi tveva sassatisamanti vadanti.

‘윤회한다(Saṃsarantī)’는 것은 이 생에서 저 생으로(또는 이리저리) 돌아다닌다는 의미이다. ‘죽어 옮겨간다(Cavantī)’는 것은 그러한 명칭(수치)으로 불리는 상태에 이르는 것을 말한다. ‘태어난다(upapajjantī)’는 것도 이와 마찬가지이다. 주석서에서는 이전의 내용에서 “자아와 세상은 영원하다”라고 말해놓고, 이제 “그 중생들이 유전한다”는 등의 말로 이 사견에 빠진 자가 스스로 자신의 주장을 깨뜨리고 있음을 보여준다. 사견을 가진 자의 견해라는 것은 고정된 것이 아니어서, 겨 더미에 박아놓은 말뚝처럼 흔들린다. 마치 미친 사람의 바구니 속에 빵 조각, 변, 소똥 등이 섞여 있는 것처럼, 이 사견 안에는 옳은 점도 있고 옳지 않은 점도 섞여 있다고 설해진 것이다. ‘영원한 것과 같이 존재한다(Atthitveva sassatisamaṃ)’는 구절에서 ‘영원함(sassatī)’이란 항상 존재하기 때문에 거대한 대지(大地)와 같다고 여기는 것이다. 수미산이나 해와 달처럼 여기는 것이다. 그리하여 그것들과 똑같이 자아를 생각하며 “영원한 것과 같이 존재한다”라고 말하는 것이다.

Idāni sassato attā ca loko cātiādikāya paṭiññāya sādhanatthaṃ hetuṃ dassento ‘‘taṃ kissa hetu? Ahañhi ātappamanvāyā’’tiādimāha. Tattha imināmahaṃ etaṃ jānāmīti iminā visesādhigamena ahaṃ etaṃ paccakkhato jānāmi, na kevalaṃ saddhāmattakeneva vadāmīti dasseti, makāro panettha padasandhikaraṇatthaṃ vutto. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ ṭhānanti catūhi vatthūhīti vatthusaddena vuttesu catūsu ṭhānesu idaṃ paṭhamaṃ ṭhānaṃ, idaṃ jātisatasahassamattānussaraṇaṃ paṭhamaṃ kāraṇanti attho.

이제 “자아와 세상은 영원하다”라는 등의 선언을 증명하기 위해 그 원인을 보여주려고 “그것은 무슨 이유인가? 나는 열정적으로 노력하여”라는 등의 말씀을 하셨다. 거기서 ‘이것으로써 나는 이것을 안다’는 구절은 이러한 특별한 성취(숙명통)를 통해 내가 이것을 직접 체험하여 아는 것이지, 단지 믿음만으로 말하는 것이 아님을 보여준다. 여기서 ‘ma’라는 글자는 단어의 연성을 위해 삽입된 것이다. “비구들이여, 이것이 첫 번째 근거이다”라는 것은 네 가지 사실(vatthu)로 설해진 네 가지 근거 중 이것이 첫 번째 근거라는 뜻이다. 즉, 십만 생 정도를 기억하는 것이 첫 번째 원인이라는 의미이다.

32-33. Upari vāradvayepi eseva nayo. Kevalañhi ayaṃ vāro anekajātisatasahassānussaraṇavasena vutto. Itare dasacattālīsasaṃvaṭṭavivaṭṭakappānussaraṇavasena. Mandapañño hi titthiyo anekajātisatasahassamattaṃ anussarati, majjhimapañño dasasaṃvaṭṭavivaṭṭakappāni, tikkhapañño cattālīsaṃ, na tato uddhaṃ.

32-33. 나머지 두 단락에서도 방법은 이와 같다. 다만 이 첫 번째 단락은 수많은 십만 생을 기억하는 것을 근거로 설해진 것이다. 다른 단락들은 10겁 또는 40겁의 수축과 팽창(성주괴공)의 겁을 기억하는 것을 근거로 한다. 지혜가 둔한 외도는 수많은 십만 생 정도를 기억하고, 중간 정도의 지혜를 가진 외도는 10겁의 성주괴공을 기억하며, 날카로운 지혜를 가진 외도는 40겁을 기억한다. 그 이상의 범위는 기억하지 못한다.

34. Catutthavāre takkayatīti takkī, takko vā assa atthīti takkī. Takketvā vitakketvā diṭṭhigāhino etaṃ adhivacanaṃ. Vīmaṃsāya samannāgatoti vīmaṃsī. Vīmaṃsā nāma tulanā ruccanā khamanā. Yathā hi puriso yaṭṭhiyā udakaṃ vīmaṃsitvā otarati, evameva yo tulayitvā ruccitvā [Pg.99] khamāpetvā diṭṭhiṃ gaṇhāti, so ‘‘vīmaṃsī’’ti veditabbo. Takkapariyāhatanti takkena pariyāhataṃ, tena tena pariyāyena takketvāti attho. Vīmaṃsānucaritanti tāya vuttappakārāya vīmaṃsāya anucaritaṃ. Sayaṃpaṭibhānanti attano paṭibhānamattasañjātaṃ. Evamāhāti sassatadiṭṭhiṃ gahetvā evaṃ vadati.

34. 네 번째 단락에서 ‘추론하는 자(takkī)’란 추론하는 성향이 있거나 추론하는 능력이 있는 자를 말한다. 사유하고 고찰하여 사견을 움켜쥐는 자를 일컫는 명칭이다. 탐구(vīmaṃsā)를 갖춘 자를 ‘탐구하는 자(vīmaṃsī)’라고 한다. 탐구란 비교하고 좋아하고 받아들이는 것을 말한다. 비유하자면 어떤 사람이 막대기로 물의 깊이를 재어보고(탐구하여) 내려가는 것과 같이, 이와 같이 비교하고 좋아하고 동의하여 사견을 취하는 자를 ‘탐구하는 자’라고 알아야 한다. ‘추론에 의해 타파된 것(takkapariyāhataṃ)’이란 추론에 의해 두드려진 것, 즉 이런저런 방식으로 추론된 것이라는 뜻이다. ‘탐구에 의해 반복된 것(vīmaṃsānucaritaṃ)’이란 앞에서 말한 방식의 탐구에 의해 뒤따라진 것이다. ‘스스로의 직관에서 생겨난 것(sayaṃpaṭibhānaṃ)’이란 자신의 직관(변재)만으로 생겨난 것을 뜻한다. ‘이와 같이 말한다’는 것은 영원하다는 견해(상견)를 취하여 이와 같이 말한다는 것이다.

Tattha catubbidho takkī – anussutiko, jātissaro, lābhī, suddhatakkikoti. Tattha yo ‘‘vessantaro nāma rājā ahosī’’tiādīni sutvā ‘‘tena hi yadi vessantarova bhagavā, sassato attā’’ti takkayanto diṭṭhiṃ gaṇhāti, ayaṃ anussutiko nāma. Dve tisso jātiyo saritvā – ‘‘ahameva pubbe asukasmiṃ nāma ahosiṃ, tasmā sassato attā’’ti takkayanto jātissaratakkiko nāma. Yo pana lābhitāya ‘‘yathā me idāni attā sukhī hoti, atītepi evaṃ ahosi, anāgatepi bhavissatī’’ti takkayitvā diṭṭhiṃ gaṇhāti, ayaṃ lābhītakkiko nāma. ‘‘Evaṃ sati idaṃ hotī’’ti takkamatteneva gaṇhanto pana suddhatakkiko nāma.

거기에는 네 종류의 추론자가 있으니, 전승에 의한 자(anussutiko), 숙명을 기억하는 자(jātissaro), 얻음이 있는 자(lābhī), 순수 추론자(suddhatakkiko)이다. 그중 ‘웨산타라라는 왕이 있었다’는 등의 말을 듣고 ‘그렇다면 만약 웨산타라가 곧 세존이라면 자아는 영원하다’라고 추론하며 사견을 취하는 자가 전승에 의한 자이다. 두세 생을 기억하고 ‘내가 과거에 아무개라는 이름으로 있었다. 그러므로 자아는 영원하다’라고 추론하는 자가 숙명을 기억하는 추론자이다. 반면 이득이 있음으로 인해 ‘현재 나의 자아가 행복하듯이 과거에도 그러했고 미래에도 그러할 것이다’라고 추론하여 사견을 취하는 자가 이득이 있는 추론자이다. ‘이러하면 저러하다’는 식으로 단지 추론만으로 사견을 취하는 자가 순수 추론자이다.

35. Etesaṃ vā aññatarenāti etesaṃyeva catunnaṃ vatthūnaṃ aññatarena ekena vā dvīhi vā tīhi vā. Natthi ito bahiddhāti imehi pana vatthūhi bahi aññaṃ ekaṃ kāraṇampi sassatapaññattiyā natthīti appaṭivattiyaṃ sīhanādaṃ nadati.

35. ‘이들 중 어느 하나에 의해서’라는 것은 이들 네 가지 근거 중 어느 하나나 둘 또는 셋에 의해서라는 뜻이다. ‘이것 외에는 없다’는 것은 이 근거들 외에는 상주론을 규정할 다른 어떠한 원인도 없다는 것으로, 누구도 반박할 수 없는 사자후를 토하시는 것이다.

36. Tayidaṃ, bhikkhave, tathāgato pajānātīti bhikkhave, taṃ idaṃ catubbidhampi diṭṭhigataṃ tathāgato nānappakārato jānāti. Tato taṃ pajānanākāraṃ dassento ime diṭṭhiṭṭhānātiādimāha. Tattha diṭṭhiyova diṭṭhiṭṭhānā nāma. Api ca diṭṭhīnaṃ kāraṇampi diṭṭhiṭṭhānameva. Yathāha ‘‘katamāni aṭṭha diṭṭhiṭṭhānāni? Khandhāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ, avijjāpi, phassopi, saññāpi, vitakkopi, ayonisomanasikāropi, pāpamittopi, paratoghosopi diṭṭhiṭṭhāna’’nti. ‘‘Khandhā hetu, khandhā paccayo diṭṭhiṭṭhānaṃ upādāya samuṭṭhānaṭṭhena, evaṃ khandhāpi diṭṭhiṭṭhānaṃ. Avijjā hetu…pe… pāpamitto hetu. Paratoghoso hetu, paratoghoso paccayo diṭṭhiṭṭhānaṃ upādāya samuṭṭhānaṭṭhena, evaṃ paratoghosopi diṭṭhiṭṭhāna’’nti (paṭi. ma. 1.124). Evaṃgahitāti diṭṭhisaṅkhātā tāva [Pg.100] diṭṭhiṭṭhānā – ‘‘sassato attā ca loko cā’’ti evaṃgahitā ādinnā, pavattitāti attho. Evaṃparāmaṭṭhāti nirāsaṅkacittatāya punappunaṃ āmaṭṭhā parāmaṭṭhā, ‘idameva saccaṃ, moghamañña’nti pariniṭṭhāpitā. Kāraṇasaṅkhātā pana diṭṭhiṭṭhānā yathā gayhamānā diṭṭhiyo samuṭṭhāpenti, evaṃ ārammaṇavasena ca pavattanavasena ca āsevanavasena ca gahitā. Anādīnavadassitāya punappunaṃ gahaṇavasena parāmaṭṭhā. Evaṃgatikāti evaṃ nirayatiracchānapettivisayagatikānaṃ aññataragatikā. Evaṃ abhisamparāyāti idaṃ purimapadasseva vevacanaṃ, evaṃvidhaparalokāti vuttaṃ hoti.

36. “비구들이여, 여래는 이 네 가지 사견의 흐름을 여러 방면으로 안다”는 구절에서 여래는 이 네 종류의 사견을 다양한 측면에서 안다는 것이다. 그리고 그 아는 방식을 보여주기 위해 “이러한 견해의 토대들”이라는 등의 말씀을 하셨다. 거기서 사견 자체가 곧 견해의 토대이다. 또한 사견의 원인 역시 견해의 토대이다. 설해진 바와 같이 “여덟 가지 견해의 토대란 무엇인가? 오온도 견해의 토대이며, 무명, 촉, 상, 심사(vitakka), 비리작의, 악우, 타인의 음성도 견해의 토대이다.” (중략) ‘이와 같이 취해진 것(evaṃgahitā)’이란 사견이라 불리는 견해의 토대들이 “자아와 세상은 영원하다”라고 취해지고 받아들여지고 일어났다는 뜻이다. ‘이와 같이 집착된 것(evaṃparāmaṭṭhā)’이란 의심 없는 마음으로 거듭 만져지고 집착된 것, 즉 “이것만이 진리이고 다른 것은 거짓이다”라고 확정된 것이다. 원인이라 불리는 견해의 토대들은 사견을 일으키는 방식대로 대상에 의해서나 일어남이나 습관적 수행에 의해 취해진 것이다. 재난(허물)을 보지 못하기 때문에 반복적으로 취해짐으로써 집착된 것이다. ‘이러한 운명을 갖는 것(evaṃgatikā)’이란 이와 같이 지옥, 축생, 아귀도 중 어느 한 곳의 운명을 갖게 된다는 것이다. ‘이러한 내생을 갖는 것(evaṃ abhisamparāyā)’은 앞 단어의 동의어로서, 그러한 종류의 저세상을 갖게 된다는 뜻이다.

Tañca tathāgato pajānātīti na kevalañca tathāgato sakāraṇaṃ sagatikaṃ diṭṭhigatameva pajānāti, atha kho tañca sabbaṃ pajānāti, tato ca uttaritaraṃ sīlañceva samādhiñca sabbaññutaññāṇañca pajānāti. Tañca pajānanaṃ na parāmasatīti tañca evaṃvidhaṃ anuttaraṃ visesaṃ pajānantopi ahaṃ pajānāmīti taṇhādiṭṭhimānaparāmāsavasena tañca na parāmasati. Aparāmasato cassa paccattaññeva nibbuti viditāti evaṃ aparāmasato cassa aparāmāsapaccayā sayameva attanāyeva tesaṃ parāmāsakilesānaṃ nibbuti viditā. Pākaṭaṃ, bhikkhave, tathāgatassa nibbānanti dasseti.

'여래는 그것을 안다'는 것은, 여래께서 단지 원인과 결과가 있는 삿된 견해들만을 아시는 것이 아니라, 그 모든 삿된 견해를 꿰뚫어 아시고, 그보다 더 뛰어난 계, 정, 그리고 일체지(일체종지)를 꿰뚫어 아신다는 의미입니다. '그것을 알면서도 집착하지 않는다'는 것은, 이와 같이 비할 데 없는 특별한 법을 꿰뚫어 아시면서도 '내가 안다'라는 갈애, 견해, 자만의 집착(parāmāsa)에 휩쓸려 그것을 거머쥐지 않으신다는 뜻입니다. '집착하지 않음으로써 그분에게는 스스로 적정이 알려졌다'는 것은, 이와 같이 갈애·자만·견해로 집착하지 않기 때문에, 그 집착하지 않음을 원인으로 삼아 스스로 직접 그 집착의 번뇌들이 소멸(적정)된 것을 아셨다는 것입니다. 비구들이여, 이로써 여래의 열반(번뇌의 소멸)이 분명함을 보여주시는 것입니다.

Idāni yathāpaṭipannena tathāgatena sā nibbuti adhigatā, taṃ paṭipattiṃ dassetuṃ yāsu vedanāsu rattā titthiyā ‘‘idha sukhino bhavissāma, ettha sukhino bhavissāmā’’ti diṭṭhigahanaṃ pavisanti, tāsaṃyeva vedanānaṃ vasena kammaṭṭhānaṃ ācikkhanto vedanānaṃ samudayañcātiādimāha. Tattha yathābhūtaṃ viditvāti ‘‘avijjāsamudayā vedanāsamudayoti paccayasamudayaṭṭhena vedanākkhandhassa udayaṃ passati, taṇhāsamudayā vedanāsamudayoti paccayasamudayaṭṭhena vedanākkhandhassa udayaṃ passati, kammasamudayā vedanāsamudayoti paccayasamudayaṭṭhena vedanākkhandhassa udayaṃ passati, phassasamudayā vedanāsamudayoti paccayasamudayaṭṭhena vedanākkhandhassa udayaṃ passati (paṭi. ma. 1.50). Nibbattilakkhaṇaṃ passantopi vedanākkhandhassa udayaṃ passatī’’ti imesaṃ pañcannaṃ lakkhaṇānaṃ vasena vedanānaṃ samudayaṃ yathābhūtaṃ viditvā; ‘‘avijjānirodhā vedanānirodhoti paccayanirodhaṭṭhena vedanākkhandhassa vayaṃ passati, taṇhānirodhā vedanānirodhoti paccayanirodhaṭṭhena vedanākkhandhassa vayaṃ passati[Pg.101], kammanirodhā vedanānirodhoti paccayanirodhaṭṭhena vedanākkhandhassa vayaṃ passati, phassanirodhā vedanānirodhoti paccayanirodhaṭṭhena vedanākkhandhassa vayaṃ passati. Vipariṇāmalakkhaṇaṃ passantopi vedanākkhandhassa vayaṃ passatī’’ti (paṭi. ma. 1.50) imesaṃ pañcannaṃ lakkhaṇānaṃ vasena vedanānaṃ atthaṅgamaṃ yathābhūtaṃ viditvā, ‘‘yaṃ vedanaṃ paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ vedanāya assādo’’ti (saṃ. ni. 3.26) evaṃ assādañca yathābhūtaṃ viditvā, ‘‘yaṃ vedanā aniccā dukkhā vipariṇāmadhammā, ayaṃ vedanāya ādīnavo’’ti evaṃ ādīnavañca yathābhūtaṃ viditvā, ‘‘yo vedanāya chandarāgavinayo chandarāgappahānaṃ, idaṃ vedanāya nissaraṇa’’nti evaṃ nissaraṇañca yathābhūtaṃ viditvā vigatachandarāgatāya anupādāno anupādāvimutto, bhikkhave, tathāgato; yasmiṃ upādāne sati kiñci upādiyeyya, upādinnattā ca khandho bhaveyya, tassa abhāvā kiñci dhammaṃ anupādiyitvāva vimutto bhikkhave tathāgatoti.

이제 여래께서 어떤 실천을 통하여 그 적정(열반)을 증득하셨는지 보여주기 위해, 외도들이 탐착하여 '여기서 우리가 행복해지리라, 이 속에서 우리가 행복해지리라'라고 생각하며 견해의 숲으로 빠져들게 만드는 바로 그 느낌(vedanā)들에 대하여, 그 느낌들을 수행의 주제(kammaṭṭhāna)로 삼아 설하시며 '느낌들의 일어남' 등을 말씀하셨습니다. 여기서 '있는 그대로 알아서'라는 것은, 무명의 일어남으로 느낌이 일어난다는 조건적 발생의 의미에서 느낌의 무더기(受蘊)가 일어나는 것을 보며, 갈애의 일어남, 업의 일어남, 접촉(phassa)의 일어남으로 느낌이 일어난다는 조건적 발생의 의미에서 느낌의 무더기가 일어남을 보는 것입니다. 또한 생겨나는 특징(nibbattilakkhaṇa)을 관찰하면서도 느낌의 무더기가 일어남을 봅니다. 이와 같이 다섯 가지 특징을 통하여 느낌의 일어남을 있는 그대로 압니다. 또한 무명의 소멸로 느낌이 소멸한다는 조건적 소멸의 의미에서 느낌의 무더기가 사라지는 것을 보며, 갈애, 업, 접촉의 소멸로 느낌이 소멸한다는 조건적 소멸의 의미에서 느낌의 무더기가 사라짐을 봅니다. 또한 변하고 무너지는 특징(vipariṇāmalakkhaṇa)을 관찰하면서도 느낌의 무더기가 사라짐을 봅니다. 이와 같이 다섯 가지 특징을 통하여 느낌의 소멸을 있는 그대로 압니다. '느낌을 인연으로 일어나는 즐거움과 기쁨, 이것이 느낌의 달콤함(assāda)이다'라고 그 달콤함을 있는 그대로 알고, '느낌은 무상하고 고통이며 변하기 마련인 성질을 가졌으니, 이것이 느낌의 재난(ādīnava)이다'라고 그 재난을 있는 그대로 알며, '느낌에 대한 욕탐을 조절하고 버리는 것, 이것이 느낌에서의 벗어남(nissaraṇa)이다'라고 그 벗어남을 있는 그대로 압니다. 비구들이여, 여래는 이와 같이 욕탐이 사라졌기에 취착이 없으며, 취착하지 않음으로써 해탈하였습니다. 비구들이여, 어떤 취착이 있다면 무언가를 붙잡게 되고 그 붙잡음으로 인해 새로운 존재의 무더기(khandha)가 생겨나겠지만, 여래는 그것이 없기에 어떤 법도 붙잡지 않고 해탈한 것입니다.

37. Ime kho te, bhikkhaveti ye te ahaṃ – ‘‘katame, ca te, bhikkhave, dhammā gambhīrā’’ti apucchiṃ, ‘‘ime kho te, bhikkhave, tañca tathāgato pajānāti tato ca uttaritaraṃ pajānātī’’ti evaṃ niddiṭṭhā sabbaññutaññāṇadhammā gambhīrā duddasā…pe… paṇḍitavedanīyāti veditabbā. Yehi tathāgatassa neva puthujjano, na sotāpannādīsu aññataro vaṇṇaṃ yathābhūtaṃ vattuṃ sakkoti, atha kho tathāgatova yathābhūtaṃ vaṇṇaṃ sammā vadamāno vadeyyāti evaṃ pucchamānenāpi sabbaññutaññāṇameva puṭṭhaṃ, niyyātentenāpi tadeva niyyātitaṃ, antarā pana diṭṭhiyo vibhattāti.

37. '비구들이여, 이것들이 바로'라는 말씀은, 제가 '비구들이여, 깊고...'라고 물었던 그 일체지의 법들을 가리킵니다. '비구들이여, 이것들이 바로 여래가 꿰뚫어 알고 그보다 더 뛰어난 것을 아는 것'이라고 설하신 이 일체지의 법들은 깊고, 보기 어렵고, 오직 현자(여래)만이 알 수 있는 것임을 알아야 합니다. 이러한 덕들로 인하여 범부나 예류자 등 그 어떤 성자도 여래의 공덕을 있는 그대로 다 말할 수 없으며, 오직 여래만이 있는 그대로의 공덕을 바르게 말씀하실 수 있습니다. 이처럼 질문하실 때도 오직 일체지(sabbaññutaññāṇa)만을 물으신 것이고, 결론지으실 때도 그것만을 드러내신 것이며, 그 사이에서 여러 견해들을 분석해 보여주신 것입니다.

Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

제1 암송분(Paṭhamabhāṇavāra)의 주석이 끝났다.

Ekaccasassatavādavaṇṇanā

일부 상주론(Ekaccasassatavāda)에 대한 주석

38. Ekaccasassatikāti ekaccasassatavādā. Te duvidhā honti – sattekaccasassatikā, saṅkhārekaccasassatikāti. Duvidhāpi idha gahitāyeva.

38. '일부 상주론자(ekaccasassatikā)'란 일부가 상주한다고 주장하는 자들입니다. 그들은 두 종류가 있으니, 중생(유정)의 일부가 상주한다고 하는 자들과 형성된 것(행)의 일부가 상주한다고 하는 자들입니다. 여기서는 이 두 종류를 모두 포함합니다.

39. Yanti nipātamattaṃ. Kadācīti kismiñci kāle. Karahacīti tasseva vevacanaṃ. Dīghassa addhunoti dīghassa kālassa. Accayenāti atikkamena[Pg.102]. Saṃvaṭṭatīti vinassati. Yebhuyyenāti ye uparibrahmalokesu vā arūpesu vā nibbattanti, tadavasese sandhāya vuttaṃ. Jhānamanena nibbattattā manomayā. Pīti tesaṃ bhakkho āhāroti pītibhakkhā. Attanova tesaṃ pabhāti sayaṃpabhā. Antalikkhe carantīti antalikkhacarā. Subhesu uyyānavimānakapparukkhādīsu tiṭṭhantīti, subhaṭṭhāyino subhā vā manorammavatthābharaṇā hutvā tiṭṭhantīti subhaṭṭhāyino. Ciraṃ dīghamaddhānanti ukkaṃsena aṭṭha kappe.

39. 'Yan'은 단지 어조를 고르는 불변사(nipāta)일 뿐입니다. 'Kadāci'는 어느 때에라는 뜻이며, 'karahaci'는 그 유의어입니다. 'Dīghassa addhuno'는 긴 시간을 의미하며, 'accayena'는 그 시간이 지난 후를 말합니다. 'Saṃvaṭṭati'는 파괴되어 멸한다는 뜻입니다. 'Yebhuyyena'라는 말은 상층 범천이나 무색계에 태어난 자들을 제외한 나머지 대다수의 중생들을 염두에 두고 하신 말씀입니다. 선정의 마음(jhānamana)으로 태어났기에 '마음으로 이루어진 자들(manomayā)'이라 하며, 희열(pīti)을 음식으로 삼기에 '희열을 먹는 자들(pītibhakkhā)'이라 합니다. 스스로 광명을 가졌기에 '스스로 빛나는 자들(sayaṃpabhā)'이며, 허공을 다니기에 '허공을 다니는 자들(antalikkhacarā)'입니다. 아름다운 정원, 궁전, 여의주 나무 등에 머물거나, 혹은 아름다운 의복과 장신구를 걸치고 머물기에 '아름다움에 머무는 자들(subhaṭṭhāyino)'이라고 합니다. '오랜 긴 세월 동안'이란 최대 8 대겁(kappa) 동안을 의미합니다.

40. Vivaṭṭatīti saṇṭhāti. Suññaṃ brahmavimānanti pakatiyā nibbattasattānaṃ natthitāya suññaṃ, brahmakāyikabhūmi nibbattatīti attho. Tassa kattā vā kāretā vā natthi, visuddhimagge vuttanayena pana kammapaccayautusamuṭṭhānā ratanabhūmi nibbattati. Pakatinibbattiṭṭhānesuyeva cettha uyyānakapparukkhādayo nibbattanti. Atha sattānaṃ pakatiyā vasitaṭṭhāne nikanti uppajjati, te paṭhamajjhānaṃ bhāvetvā tato otaranti, tasmā atha kho aññataro sattotiādimāha. Āyukkhayā vā puññakkhayā vāti ye uḷāraṃ puññakammaṃ katvā yattha katthaci appāyuke devaloke nibbattanti, te attano puññabalena ṭhātuṃ na sakkonti, tassa pana devalokassa āyuppamāṇeneva cavantīti āyukkhayā cavantīti vuccanti. Ye pana parittaṃ puññakammaṃ katvā dīghāyukadevaloke nibbattanti, te yāvatāyukaṃ ṭhātuṃ na sakkonti, antarāva cavantīti puññakkhayā cavantīti vuccanti. Dīghamaddhānaṃ tiṭṭhatīti kappaṃ vā upaḍḍhakappaṃ vā.

40. '위왔따띠(vivaṭṭatī)'는 잘 서 있다(안정되다)는 뜻이다. '텅 빈 범천의 궁전(suññaṃ brahmavimānaṃ)'이란 본래 태어날 중생들이 아직 없기 때문에 비어 있는 범천의 영역(초선천)이 생긴다는 의미이다. 그것을 직접 만들거나 시켜서 만드는 자는 없으며, 위숫디막가에서 설한 방식대로 업의 반연과 기후의 조건으로 보석의 땅이 생긴다. 이곳의 본래 생겨나는 장소들에는 공원과 전설의 나무 등이 생겨난다. 그 후 중생들에게 예전에 살던 곳에 대한 애착이 생기고, 그들은 초선을 닦아 그곳(이선천 등)에서 내려오게 된다. 그래서 '그때 어떤 중생이' 등의 말씀이 시작된 것이다. '수명이 다하거나 공덕이 다하여'라는 것은, 뛰어난 선업을 지어 어떤 수명이 짧은 천상에 태어난 이들이 자신의 공덕의 힘으로 더 오래 머물 수 없고 그 천상의 수명만큼만 살다가 죽는 것을 '수명이 다하여 죽는다'고 한다. 반면, 적은 선업을 지어 수명이 긴 천상에 태어난 이들이 수명을 다 채우지 못하고 중간에 죽는 것을 '공덕이 다하여 죽는다'고 한다. '오랜 세월 동안 머문다'는 것은 일 겁 또는 반 겁을 의미한다.

41. Anabhiratīti aparassāpi sattassa āgamanapatthanā. Yā pana paṭighasampayuttā ukkaṇṭhitā, sā brahmaloke natthi. Paritassanāti ubbijjanā phandanā, sā panesā tāsatassanā, taṇhātassanā, diṭṭhitassanā, ñāṇatassanāti catubbidhā hoti. Tattha ‘‘jātiṃ paṭicca bhayaṃ bhayānakaṃ chambhitattaṃ lomahaṃso cetaso utrāso. Jaraṃ… byādhiṃ… maraṇaṃ paṭicca…pe… utrāso’’ti (vibha. 921) ayaṃ tāsatassanā nāma. ‘‘Aho vata aññepi sattā itthattaṃ āgaccheyyu’’nti (dī. ni. 3.38) ayaṃ taṇhātassanā nāma. ‘‘Paritassitavipphanditamevā’’ti ayaṃ diṭṭhitassanā nāma. ‘‘Tepi tathāgatassa dhammadesanaṃ [Pg.103] sutvā yebhuyyena bhayaṃ saṃvegaṃ santāsaṃ āpajjantī’’ti (a. ni. 4.33) ayaṃ ñāṇatassanā nāma. Idha pana taṇhātassanāpi diṭṭhitassanāpi vaṭṭati. Brahmavimānanti idha pana paṭhamābhinibbattassa atthitāya suññanti na vuttaṃ. Upapajjantīti upapattivasena upagacchanti. Sahabyatanti sahabhāvaṃ.

41. '아나비라띠(anabhirati, 즐거워하지 않음)'는 다른 중생이 오기를 바라는 마음이다. 그러나 성냄과 결합된 권태로움은 범천의 세계에는 없다. '빠리따사나(paritassanā, 갈망/전율)'는 동요와 요동을 의미하는데, 이는 공포에 의한 전율(tāsatassanā), 갈망에 의한 전율(taṇhātassanā), 사견에 의한 전율(diṭṭhitassanā), 지혜에 의한 전율(ñāṇatassanā)의 네 가지가 있다. 그중 태어남·늙음·병듦·죽음을 반연하여 생기는 공포와 두려움, 소름 끼침, 마음의 놀람 등은 '공포에 의한 전율'이라 한다. "아, 다른 중생들도 이곳에 오면 좋겠구나"라고 하는 것은 '갈망에 의한 전율'이다. 갈망과 사견으로 동요하는 것은 '사견에 의한 전율'이다. "그들(신들)도 여래의 법문을 듣고 대체로 두려움과 소생과 공포를 느낀다"고 할 때의 이것은 '지혜에 의한 전율'이라 한다. 여기서는 갈망에 의한 전율과 사견에 의한 전율이 적절하다. '범천의 궁전'에 대해 여기서는 첫 번째로 태어난 중생이 존재하기 때문에 '텅 비었다'고 말하지 않는다. '우빠빳잔띠(upapajjanti)'는 재생연결의 방식으로 태어남을 의미한다. '사하뱌땅(sahabyataṃ)'은 함께함, 즉 동료가 됨을 뜻한다.

42. Abhibhūti abhibhavitvā ṭhito jeṭṭhakohamasmīti. Anabhibhūtoti aññehi anabhibhūto. Aññadatthūti ekaṃsavacane nipāto. Dassanavasena daso, sabbaṃ passāmīti attho. Vasavattīti sabbaṃ janaṃ vase vattemi. Issaro kattā nimmātāti ahaṃ loke issaro, ahaṃ lokassa kattā ca nimmātā ca, pathavī – himavanta-sineru-cakkavāḷa-mahāsamudda-candima-sūriyā mayā nimmitāti. Seṭṭho sajitāti ahaṃ lokassa uttamo ca sajitā ca, ‘‘tvaṃ khattiyo nāma hohi, tvaṃ brāhmaṇo, vesso, suddo, gahaṭṭho, pabbajito nāma. Antamaso tvaṃ oṭṭho hohi, goṇo hohī’’ti ‘‘evaṃ sattānaṃ saṃvisajetā aha’’nti maññati. Vasī pitā bhūtabhabyānanti (dī. ni. 1.17) ahamasmi ciṇṇavasitāya vasī, ahaṃ pitā bhūtānañca bhabyānañcāti maññati. Tattha aṇḍajajalābujā sattā antoaṇḍakose ceva antovatthimhi ca bhabyā nāma, bahi nikkhantakālato paṭṭhāya bhūtā nāma. Saṃsedajā paṭhamacittakkhaṇe bhabyā, dutiyato paṭṭhāya bhūtā. Opapātikā paṭhamairiyāpathe bhabyā, dutiyato paṭṭhāya bhūtāti veditabbā. Te sabbepi mayhaṃ puttāti saññāya ‘‘ahaṃ pitā bhūtabhabyāna’’nti maññati.

42. '아비부(abhibhū, 정복자)'는 다른 이들을 압도하여 서서 "내가 가장 뛰어나다"고 생각하는 것이다. '아나비부또(anabhibhūto)'는 다른 이들에 의해 압도당하지 않는다는 것이다. '안냐닷투(aññadatthu)'는 '확실히'라는 의미의 불변어이다. '다소(daso, 보는 자)'는 보는 힘에 의해 모든 것을 다 본다는 의미이다. '와사왓띠(vasavattī, 지배자)'는 모든 대중을 자신의 의지대로 따르게 한다는 뜻이다. '잇사라(issaro, 주재자), 깟따(kattā, 창조자), 님마따(nimmātā, 설계자)'는 "내가 세상의 주인이며, 내가 세상의 창조자이자 설계자이다. 땅, 히말라야, 시네루산, 세간해, 큰 바다, 달과 해는 나에 의해 창조되었다"고 여기는 것이다. '셋또(seṭṭho, 최상권자), 사지따(sajitā, 배치자)'는 "내가 세상에서 으뜸이며 배치하는 자이다. 너는 왕족이 되고, 너는 바라문, 유서, 수다라, 재가자, 출가자가 되어라. 하물며 너는 낙타가 되고 너는 소가 되어라"라고 이와 같이 중생들을 분별하여 배치하는 자가 나라고 생각하는 것이다. '와시(vasī, 자재자), 과거와 미래 중생의 아버지'라는 것은 다섯 가지 자재력(vasi)을 익혀 능력이 있는 자이며, 태어난 중생(bhūta)과 태어날 중생(bhabyā)의 아버지라고 여기는 것이다. 거기서 난생과 태생 중생은 알껍데기 속이나 모태 속에 있을 때를 '태어날 중생'이라 하고, 밖으로 나온 때부터 '태어난 중생'이라 한다. 습생은 첫 번째 마음의 순간에는 '태어날 중생'이고, 두 번째 마음부터 '태어난 중생'이다. 화생은 첫 번째 자세에서는 '태어날 중생'이고, 두 번째 자세부터 '태어난 중생'으로 알아야 한다. 그들 모두가 나의 아들들이라는 생각으로 "나는 과거와 미래 중생들의 아버지이다"라고 여기는 것이다.

Idāni kāraṇato sādhetukāmo – ‘‘mayā ime sattā nimmitā’’ti paṭiññaṃ katvā ‘‘taṃ kissa hetū’’tiādimāha. Itthattanti itthabhāvaṃ, brahmabhāvanti attho. Iminā mayanti attano kammavasena cutāpi upapannāpi ca kevalaṃ maññanāmatteneva ‘‘iminā mayaṃ nimmitā’’ti maññamānā vaṅkacchidde vaṅkaāṇī viya onamitvā tasseva pādamūlaṃ gacchantīti.

이제 원인을 통해 증명하고자 "내가 이 중생들을 창조했다"는 선언을 한 뒤, "그것은 무슨 이유 때문인가"라는 등의 말씀을 하셨다. '잇탓땅(itthattaṃ)'은 이러한 상태, 즉 범천의 상태라는 뜻이다. '이분에 의해 우리들은'이라는 것은 자신의 업에 따라 죽고 태어났음에도 불구하고, 단지 사견에 의한 착각만으로 "이분에 의해 우리가 창조되었다"고 생각하며, 굽은 구멍에 굽은 쐐기가 박히듯 굽신거리며 바로 그 범천의 발치로 간다는 의미이다.

43. Vaṇṇavantataro cāti vaṇṇavantataro, abhirūpo pāsādikoti attho. Mahesakkhataroti issariyaparivāravasena mahāyasataro.

43. '완나완따따로 짜(vaṇṇavantataro cā, 더욱 아름답고)'는 더욱 아름다운 용모를 가졌으며, 보기 좋고 신뢰감을 준다는 의미이다. '마헤삭카따로(mahesakkhataro, 더욱 권능이 있는)'는 권세와 권속의 측면에서 명성이 더욱 자자하다는 뜻이다.

44. Ṭhānaṃ [Pg.104] kho panetanti kāraṇaṃ kho panetaṃ. So tato cavitvā aññatra na gacchati, idheva āgacchati, taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Agārasmāti gehā. Anagāriyanti pabbajjaṃ. Pabbajjā hi yasmā agārassa hi taṃ kasigorakkhādikammaṃ tattha natthi, tasmā anagāriyanti vuccati. Pabbajatīti upagacchati. Tato paraṃ nānussaratīti tato pubbenivāsā paraṃ na sarati, sarituṃ asakkonto tattha ṭhatvā diṭṭhiṃ gaṇhāti.

44. '타낭 코 빠넷땅(ṭhānaṃ kho panetaṃ)'은 그럴만한 원인이 있다는 뜻이다. 그가 그 범천의 세계에서 죽어 다른 곳으로 가지 않고 바로 이곳(인간 세상)으로 오는 경우를 염두에 두고 하신 말씀이다. '집에서'란 가옥으로부터라는 뜻이다. '출가(anagāriyaṃ)'란 수행자의 삶을 의미한다. 왜냐하면 출가 생활에는 농사나 목축 같은 집안의 이익을 위한 일이 없기 때문에 '집 없음'이라 불리는 것이다. '출가한다(pabbajati)'는 것은 그러한 상태로 들어간다는 뜻이다. '그 이상의 것을 기억하지 못한다'는 것은 그 전생 이상의 과거 삶을 기억하지 못한다는 것이니, 기억할 수 없기에 그 지점에 머물러 사견을 갖게 된다.

Niccotiādīsu tassa upapattiṃ apassanto niccoti vadati, maraṇaṃ apassanto dhuvoti, sadābhāvato sassatoti, jarāvasenāpi vipariṇāmassa abhāvato avipariṇāmadhammoti. Sesamettha paṭhamavāre uttānamevāti.

'니쪼(nicco, 영원함)' 등의 구절에서, 그 범천의 태어남을 보지 못하기에 '영원하다'고 말하고, 죽음을 보지 못하기에 '견고하다'고 하며, 항상 존재하기에 '상주한다'고 말한다. 또한 늙음에 의한 변함이 없기에 '변하지 않는 성질을 가졌다'고 말한다. 이 첫 번째 단락의 나머지는 의미가 명백하다.

45-46. Dutiyavāre khiḍḍāya padussanti vinassantīti khiḍḍāpadosikā, padūsikātipi pāḷiṃ likhanti, sā aṭṭhakathāyaṃ natthi. Ativelanti atikālaṃ, aticiranti attho. Hassakhiḍḍāratidhammasamāpannāti hassarati dhammañceva khiḍḍāratidhammañca samāpannā anuyuttā, keḷihassasukhañceva kāyikavācasikakīḷāsukhañca anuyuttā, vuttappakāraratidhammasamaṅgino hutvā viharantīti attho.

45-46. 두 번째 단락에서, 놀이에 지나치게 빠져 파멸하고 멸망하기에 '키다빠도시카(khiḍḍāpadosikā)'라 한다. '빠두시카(padūsikā)'라고 기록된 판본도 있으나 주석서에는 없다. '아띠웰랑(ativelaṃ)'은 시간을 넘긴 것, 즉 매우 오랫동안이라는 뜻이다. '웃음과 놀이와 즐거움의 성질에 빠진 자들'이란 웃음의 즐거움(성적 즐거움)과 몸과 말로 하는 놀이의 즐거움에 완전히 빠져들어 전념하는 것이니, 앞에서 설한 여러 가지 즐거움의 성질을 갖추고 머문다는 의미이다.

Sati sammussatīti khādanīyabhojanīyesu sati sammussati. Te kira puññavisesādhigatena mahantena attano sirivibhavena nakkhattaṃ kīḷantā tāya sampattimahantatāya – ‘‘āhāraṃ paribhuñjimha, na paribhuñjimhā’’tipi na jānanti. Atha ekāhārātikkamanato paṭṭhāya nirantaraṃ khādantāpi pivantāpi cavantiyeva, na tiṭṭhanti. Kasmā? Kammajatejassa balavatāya, karajakāyassa mandatāya, manussānañhi kammajatejo mando, karajakāyo balavā. Tesaṃ tejassa mandatāya karajakāyassa balavatāya sattāhampi atikkamitvā uṇhodakaacchayāguādīhi sakkā vatthuṃ upatthambhetuṃ. Devānaṃ pana tejo balavā hoti, karajaṃ mandaṃ. Te ekaṃ āhāravelaṃ atikkamitvāva saṇṭhātuṃ na sakkonti. Yathā nāma gimhānaṃ majjhanhike tattapāsāṇe ṭhapitaṃ padumaṃ vā uppalaṃ vā sāyanhasamaye ghaṭasatenāpi siñciyamānaṃ pākatikaṃ na hoti, vinassatiyeva. Evameva pacchā nirantaraṃ khādantāpi pivantāpi cavantiyeva, na [Pg.105] tiṭṭhanti. Tenāha ‘‘satiyā sammosā te devā tamhā kāyā cavantī’’ti. Katame pana te devāti? Ime devāti aṭṭhakathāyaṃ vicāraṇā natthi, ‘‘devānaṃ kammajatejo balavā hoti, karajaṃ manda’’nti avisesena vuttattā pana ye keci kabaḷīkārāhārūpajīvino devā evaṃ karonti, teyeva cavantīti veditabbā. Keci panāhu – ‘‘nimmānaratiparanimmitavasavattino te devā’’ti. Khiḍḍāpadussanamatteneva hete khiḍḍāpadosikāti vuttā. Sesamettha purimanayeneva veditabbaṃ.

'마음챙김을 잃어버림(Sati sammussatī)'이란 먹을 것과 마실 것에 대해 마음챙김이 사라지는 것을 의미한다. 그 신들은 공덕의 탁월함으로 얻은 자신들의 거대한 위엄과 영화로 축제를 즐기느라, 그 풍요로움이 너무 커서 "우리가 음식을 먹었는가, 먹지 않았는가"조차 알지 못한다고 한다. 그래서 한 번의 식사 시간을 놓친 때부터 시작하여, 나중에 계속해서 먹고 마실지라도 반드시 죽게 되며 머물 수 없다. 왜 그런가? 업에서 생긴 소화의 불꽃(kammajateja)은 강력한데, 육체(karajakāya)는 미약하기 때문이다. 인간의 소화 불꽃은 미약하고 육체는 강하다. 그래서 인간은 소화 불꽃이 약하고 육체가 강하기 때문에 7일이 지나더라도 따뜻한 물이나 묽은 죽 등으로 몸을 지탱할 수 있다. 그러나 신들의 소화 불꽃은 강력하고 육체는 미약하다. 그들은 한 번의 식사 시간을 놓치면 결코 견뎌낼 수 없다. 마치 여름날 한낮에 달구어진 돌 위에 놓인 연꽃이나 청련화가 저녁때에 백 개의 물동이로 물을 뿌려도 본래대로 회복되지 못하고 시들어버리는 것과 같다. 이와 같이 나중에 계속해서 먹고 마실지라도 반드시 죽게 되며 머물 수 없다. 그래서 세존께서는 "마음챙김을 잃어버림으로 인해 그 신들은 그 몸에서 죽는다"라고 말씀하셨다. 그렇다면 그들은 어떤 신들인가? '이러한 신들이다'라고 주석서에서 구체적으로 논의되지는 않았으나, "신들의 소화 불꽃은 강력하고 육체는 미약하다"라고 일반론적으로 언급되었기에, 덩어리진 음식(kabaḷīkārāhāra)을 의지해 살아가는 어떤 신들이든 이와 같이 탐닉하면 죽는 것으로 이해해야 한다. 어떤 스승들은 "그들은 화락천(Nimmānaratī)과 타화자재천(Paranimmitavasavattī)의 신들이다"라고 말한다. 그들은 오직 즐거움에 빠져 마음이 오염되었기 때문에 '희락천(Khiḍḍāpadosika)'이라 불린다. 나머지는 이전의 방식대로 이해해야 한다.

47-48. Tatiyavāre manena padussanti vinassantīti manopadosikā, ete cātumahārājikā. Tesu kira eko devaputto – nakkhattaṃ kīḷissāmīti saparivāro rathena vīthiṃ paṭipajjati, athañño nikkhamanto taṃ purato gacchantaṃ disvā – ‘bho ayaṃ kapaṇo’, adiṭṭhapubbaṃ viya etaṃ disvā – ‘‘pītiyā uddhumāto viya bhijjamāno viya ca gacchatī’’ti kujjhati. Purato gacchantopi nivattitvā taṃ kuddhaṃ disvā – kuddhā nāma suviditā hontīti kuddhabhāvamassa ñatvā – ‘‘tvaṃ kuddho, mayhaṃ kiṃ karissasi, ayaṃ sampatti mayā dānasīlādīnaṃ vasena laddhā, na tuyhaṃ vasenā’’ti paṭikujjhati. Ekasmiñhi kuddhe itaro akuddho rakkhati, ubhosu pana kuddhesu ekassa kodho itarassa paccayo hoti. Tassapi kodho itarassa paccayo hotīti ubho kandantānaṃyeva orodhānaṃ cavanti. Ayamettha dhammatā. Sesaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ.

47-48. 세 번째 단락에서, 마음으로 오염되어 멸망하는 자들을 '의분천(Manopadosika)'이라 하며, 이들은 사왕천의 신들이다. 그들 중 한 신이 "축제를 즐기리라" 생각하며 추종자들과 함께 수레를 타고 거리로 나선다. 그때 다른 신이 나오다가 앞서가는 그를 보고, "보라, 이 가련한 자가 일찍이 보지 못한 것처럼 이것(부귀)을 보고 기쁨에 부풀어 터질 듯이 가고 있구나"라며 화를 낸다. 앞서가던 신도 뒤돌아보고 그가 화가 난 것을 보고는, '화난 자들은 알아보기 쉬운 법이다'라며 그의 노여움을 알아채고는, "그대가 화가 난들 내게 무엇을 하겠느냐? 이 영화는 내가 보시와 지계 등의 힘으로 얻은 것이지, 그대의 힘으로 얻은 것이 아니다"라고 맞서 화를 낸다. 만약 한 명만 화를 냈다면 다른 쪽이 화를 내지 않아 지탱할 수 있었겠으나, 둘 다 화를 내면 한쪽의 분노가 다른 쪽의 조건이 되고, 그쪽의 분노가 다시 다른 쪽의 조건이 된다. 그리하여 두 신은 후궁들이 울부짖는 가운데 죽게 된다. 이것이 여기서의 법칙(dhammatā)이다. 나머지는 설해진 방식대로 이해해야 한다.

49-52. Takkīvāde ayaṃ cakkhādīnaṃ bhedaṃ passati, cittaṃ pana yasmā purimaṃ purimaṃ pacchimassa pacchimassa paccayaṃ datvāva nirujjhati, tasmā cakkhādīnaṃ bhedato balavatarampi cittassa bhedaṃ na passati. So taṃ apassanto yathā nāma sakuṇo ekaṃ rukkhaṃ jahitvā aññasmiṃ nilīyati, evameva imasmiṃ attabhāve bhinne cittaṃ aññatra gacchatīti gahetvā evamāha. Sesamettha vuttanayeneva veditabbaṃ.

49-52. 논리적 사유가(Takkī)에 관한 단락에서, 그는 눈 등의 물질적 요소들의 파괴는 보지만, 마음(citta)에 대해서는 앞선 마음이 뒤의 마음에 조건을 부여하고 소멸하기 때문에, 눈 등의 파괴보다 더 강력한 마음의 파괴는 보지 못한다. 그는 그것을 보지 못하기 때문에 마치 새가 한 나무를 버리고 다른 나무에 내려앉듯이, 이 몸(attabhāva)이 무너질 때 마음이 다른 곳으로 옮겨간다고 취하여 이와 같이 말한다. 나머지는 설해진 방식대로 이해해야 한다.

Antānantavādavaṇṇanā

유변무변론(Antānantavāda)에 대한 설명

53. Antānantikāti antānantavādā, antaṃ vā anantaṃ vā antānantaṃ vā nevantānānantaṃ vā ārabbha pavattavādāti attho.

53. 유변무변론자(Antānantikā)란 유변무변의 견해를 가진 자들로서, 세상의 끝(anta)이 있다거나, 끝이 없다거나(ananta), 끝이 있기도 하고 없기도 하다거나, 끝이 있는 것도 아니고 없는 것도 아니라는 점을 근거로 주장을 펼치는 자들을 의미한다.

54-60. Antasaññī [Pg.106] lokasmiṃ viharatīti paṭibhāganimittaṃ cakkavāḷapariyantaṃ avaḍḍhetvā taṃ – ‘‘loko’’ti gahetvā antasaññī lokasmiṃ viharati, cakkavāḷapariyantaṃ katvā vaḍḍhitakasiṇo pana anantasaññī hoti, uddhamadho avaḍḍhetvā pana tiriyaṃ vaḍḍhetvā uddhamadho antasaññī, tiriyaṃ anantasaññī. Takkīvādo vuttanayeneva veditabbo. Ime cattāropi attanā diṭṭhapubbānusāreneva diṭṭhiyā gahitattā pubbantakappikesu paviṭṭhā.

54-60. '세상에 대해 유변(끝이 있음)의 지각을 가지고 머문다'는 것은 닮은 표상(paṭibhāganimitta)을 세계의 끝까지 확장하지 않고 그것을 '세상'이라 취하여 유변의 지각을 가지고 머무는 것을 말한다. 반면 세계의 끝까지 카시나를 확장한 자는 무변(끝이 없음)의 지각을 가진다. 위아래로는 확장하지 않고 옆으로만 확장한 자는 위아래로는 유변의 지각을, 옆으로는 무변의 지각을 가진다. 사유가에 대한 내용은 설해진 방식대로 이해해야 한다. 이들 넷 모두 자신이 이전에 본 것에 따라 견해를 가졌으므로 과거를 추론하는 자들(pubbantakappika)에 포함된다.

Amarāvikkhepavādavaṇṇanā

불사교란론(Amarāvikkhepavāda)에 대한 설명

61. Na maratīti amarā. Kā sā? Evantipi me notiādinā nayena pariyantarahitā diṭṭhigatikassa diṭṭhi ceva vācā ca. Vividho khepoti vikkhepo, amarāya diṭṭhiyā vācāya ca vikkhepoti amarāvikkhepo, so etesaṃ atthīti amarāvikkhepikā, aparo nayo – amarā nāma ekā macchajāti, sā ummujjananimujjanādivasena udake sandhāvamānā gahetuṃ na sakkāti, evameva ayampi vādo itocito ca sandhāvati, gāhaṃ na upagacchatīti amarāvikkhepoti vuccati. So etesaṃ atthīti amarāvikkhepikā.

61. 끝이 나지 않는 것을 '아마라(Amarā)'라 한다. 그것은 무엇인가? "내게는 이렇지도 않고 저렇지도 않다"는 등의 방식으로 끝이 없는 사견을 가진 자의 견해와 말을 뜻한다. 다양한 방식으로 회피하는 것을 '빅케파(vikkhepo, 교란)'라 하니, 모호한 견해와 말로 교란하는 것이 불사교란(Amarāvikkhepo)이다. 이러한 특징을 가진 자들을 불사교란론자(Amarāvikkhepikā)라 한다. 다른 해석으로는 '아마라'라는 물고기 종류가 있는데, 그것이 물속에서 솟았다 잠겼다 하며 헤엄치면 잡을 수 없는 것처럼, 이 이론 또한 이리저리 도망 다니며 파악되지 않기에 불사교란이라 불린다. 이러한 특징을 가진 자들을 불사교란론자라 한다.

62. ‘‘Idaṃ kusala’’nti yathābhūtaṃ nappajānātīti dasa kusalakammapathe yathābhūtaṃ nappajānātīti attho. Akusalepi dasa akusalakammapathāva adhippetā. So mamassa vighātoti ‘‘musā mayā bhaṇita’’nti vippaṭisāruppattiyā mama vighāto assa, dukkhaṃ bhaveyyāti attho. So mamassa antarāyoti so mama saggassa ceva maggassa ca antarāyo assa. Musāvādabhayā musāvādaparijegucchāti musāvāde ottappena ceva hiriyā ca. Vācāvikkhepaṃ āpajjatīti vācāya vikkhepaṃ āpajjati. Kīdisaṃ? Amarāvikkhepaṃ, apariyantavikkhepanti attho.

62. "이것이 유익한 것이라고 있는 그대로 알지 못한다"는 것은 열 가지 유익한 업의 길(kusalakammapatha)을 있는 그대로 알지 못한다는 뜻이다. 해로운 것(akusala)에 대해서도 열 가지 해로운 업의 길이 의도된 것이다. "그것은 나에게 고통이 된다"는 것은 "내가 거짓을 말하였다"는 후회(vippaṭisāra)가 생겨나 나에게 괴로움과 고통이 된다는 뜻이다. "그것은 나에게 장애가 된다"는 것은 그것이 나의 천상으로 가는 길과 도(magga)에 장애가 된다는 뜻이다. "거짓말에 대한 두려움과 혐오"는 거짓말에 대한 두려움(ottappa)과 수치심(hiri)을 의미한다. "말의 교란에 빠진다"는 것은 말로써 이리저리 회피한다는 것이다. 어떤 종류인가? 즉, 불사교란(끝없는 교란)에 빠진다는 의미이다.

Evantipi me notiādīsu evantipi me noti aniyamitavikkhepo. Tathātipi me noti ‘‘sassato attā ca loko cā’’ti vuttaṃ sassatavādaṃ paṭikkhipati. Aññathātipi me noti sassatato aññathā vuttaṃ ekaccasassataṃ paṭikkhipati. Notipi me noti – ‘‘na [Pg.107] hoti tathāgato paraṃ maraṇā’’ti vuttaṃ ucchedaṃ paṭikkhipati. No notipi me noti ‘‘neva hoti na na hotī’’ti vuttaṃ takkīvādaṃ paṭikkhipati. Sayaṃ pana ‘‘idaṃ kusala’’nti vā ‘‘akusala’’nti vā puṭṭho na kiñci byākaroti. ‘‘Idaṃ kusala’’nti puṭṭho ‘‘evantipi me no’’ti vadati. Tato ‘‘kiṃ akusala’’nti vutte ‘‘tathātipi me no’’ti vadati. ‘‘Kiṃ ubhayato aññathā’’ti vutte ‘‘aññathātipi me no’’ti vadati. Tato ‘‘tividhenāpi na hoti, kiṃ te laddhī’’ti vutte ‘‘notipi me no’’ti vadati. Tato ‘‘kiṃ no noti te laddhī’’ti vutte ‘‘no notipi me no’’ti evaṃ vikkhepameva āpajjati, ekasmimpi pakkhe na tiṭṭhati.

‘에완띠삐 메 노(evantipi me no)’ 등의 구절에서 ‘에완띠삐 메 노’는 정해지지 않은 회피(aniyemitavikkhepo)를 의미한다. ‘따따띠삐 메 노(tathātipi me no)’라는 구절로 ‘자아와 세상은 영원하다’라고 설해진 상주론(sassatavāda)을 부정한다. ‘안냐따띠삐 메 노(aññathātipi me no)’라는 구절로는 상주론과 다른 방식으로 설해진 일부상주론(ekaccasassata)을 부정한다. ‘노띠삐 메 노(notipi me no)’로는 ‘여래는 사후에 존재하지 않는다’라고 설해진 단멸론(uccheda)을 부정한다. ‘노 노띠삐 메 노(no notipi me no)’로는 ‘여래는 사후에 존재하는 것도 아니고 존재하지 않는 것도 아니다’라고 설해진 논리주의자들의 견해(takkīvāda)를 부정한다. 그러나 자신은 ‘이것이 선(kusala)인가’ 또는 ‘불선(akusala)인가’라는 질문을 받았을 때 아무것도 답변하지 않는다. ‘이것이 선인가’라고 물으면 ‘그렇게도 생각하지 않는다(evantipi me no)’라고 말한다. 이어서 ‘그럼 불선인가’라고 물으면 ‘그렇다고도 생각하지 않는다(tathātipi me no)’라고 말한다. ‘그럼 양자 이외의 다른 것인가’라고 물으면 ‘다르다고도 생각하지 않는다(aññathātipi me no)’라고 말한다. 이어서 ‘세 가지 방식 모두 아니라는 것인가, 그대의 견해는 무엇인가’라고 물으면 ‘아니라고도 생각하지 않는다(notipi me no)’라고 말한다. 이어서 ‘그대의 견해는 아니요, 아니요라는 것인가’라고 물으면 ‘아니요, 아니요라고도 생각하지 않는다(no notipi me no)’라고 답하며, 이와 같이 회피만 할 뿐 어느 한쪽의 입장에도 서지 않는다.

63. Chando vā rāgo vāti ajānantopi sahasā kusalameva ‘‘kusala’’nti vatvā akusalameva ‘‘akusala’’nti vatvā mayā asukassa nāma evaṃ byākataṃ, kiṃ taṃ subyākatanti aññe paṇḍite pucchitvā tehi – ‘‘subyākataṃ, bhadramukha, kusalameva tayā kusalaṃ, akusalameva akusalanti byākata’’nti vutte natthi mayā sadiso paṇḍitoti evaṃ me tattha chando vā rāgo vā assāti attho. Ettha ca chando dubbalarāgo, rāgo balavarāgo. Doso vā paṭigho vāti kusalaṃ pana ‘‘akusala’’nti, akusalaṃ vā ‘‘kusala’’nti vatvā aññe paṇḍite pucchitvā tehi – ‘‘dubyākataṃ tayā’’ti vutte ettakampi nāma na jānāmīti tattha me assa doso vā paṭigho vāti attho. Idhāpi doso dubbalakodho, paṭigho balavakodho.

63. ‘찬도 와 라고 와(chando vā rāgo vā)’에 대하여, 비록 알지 못하더라도 성급하게 선을 ‘선’이라 말하고 불선을 ‘불선’이라 말한 뒤, ‘내가 누구에게 이렇게 답변했는데 그 답변이 잘 된 것인가’라고 다른 현자들에게 물었을 때, 그들이 ‘현자여, 답변이 잘 되었소. 그대는 선을 선이라 하고 불선을 불선이라 잘 답변하였소’라고 말하면, ‘나와 같은 현자는 없다’라는 생각에 그 정답을 맞힌 것에 대해 열의(chando)나 탐욕(rāgo)이 생길 수 있다는 의미이다. 여기서 찬도(chando)는 약한 탐욕이고, 라고(rāgo)는 강한 탐욕이다. ‘도소 와 빠띠고 와(doso vā paṭigho vā)’에 대하여, 선을 ‘불선’이라 하거나 불선을 ‘선’이라 말한 뒤 다른 현자들에게 물었을 때, 그들이 ‘그대는 답변을 잘못하였소’라고 말하면, ‘내가 이것조차 모른단 말인가’라는 생각에 그 오답에 대해 분노(doso)나 저항감(paṭigho)이 생길 수 있다는 의미이다. 여기서도 도소(doso)는 약한 성냄이고, 빠띠고(paṭigho)는 강한 성냄이다.

Taṃ mamassa upādānaṃ, so mamassa vighātoti taṃ chandarāgadvayaṃ mama upādānaṃ assa, dosapaṭighadvayaṃ vighāto. Ubhayampi vā daḷhaggahaṇavasena upādānaṃ, vihananavasena vighāto. Rāgo hi amuñcitukāmatāya ārammaṇaṃ gaṇhāti jalūkā viya. Doso vināsetukāmatāya āsīviso viya. Ubhopi cete santāpakaṭṭhena vihananti yevāti ‘‘upādāna’’nti ca ‘‘vighāto’’ti ca vuttā. Sesaṃ paṭhamavārasadisameva.

‘땅 마맛사 우빠다낭, 소 마맛사 위가또(taṃ mamassa upādānaṃ, so mamassa vighāto)’라는 구절은 그 열의와 탐욕의 쌍이 나의 집착(upādāna)이 되고, 분노와 저항감의 쌍이 나의 괴로움(vighāto)이 된다는 뜻이다. 혹은 두 가지 모두 강하게 움켜쥐는 측면에서는 집착이라 하고, 괴롭히고 압박하는 측면에서는 괴로움이라 한다. 참으로 탐욕은 놓아주지 않으려는 성질 때문에 거머리처럼 대상을 움켜쥐고, 분노는 파괴하려는 성질 때문에 독사처럼 대상을 움켜쥐기 때문이다. 또한 이 두 가지는 번뇌의 열기로 태우기 때문에 집착이라고도 하고 괴로움이라고도 한다. 나머지는 첫 번째 경우와 같다.

64. Paṇḍitāti [Pg.108] paṇḍiccena samannāgatā. Nipuṇāti saṇhasukhumabuddhino sukhumaatthantaraṃ paṭivijjhanasamatthā. Kataparappavādāti viññātaparappavādā ceva parehi saddhiṃ katavādaparicayā ca. Vālavedhirūpāti vālavedhidhanuggahasadisā. Te bhindantā maññeti vālavedhi viya vālaṃ sukhumānipi paresaṃ diṭṭhigatāni attano paññāgatena bhindantā viya carantīti attho. Te maṃ tatthāti te samaṇabrāhmaṇā maṃ tesu kusalākusalesu. Samanuyuñjeyyunti ‘‘kiṃ kusalaṃ, kiṃ akusalanti attano laddhiṃ vadā’’ti laddhiṃ puccheyyuṃ. Samanugāheyyunti ‘‘idaṃ nāmā’’ti vutte ‘‘kena kāraṇena etamatthaṃ gāheyyu’’nti kāraṇaṃ puccheyyuṃ. Samanubhāseyyunti ‘‘iminā nāma kāraṇenā’’ti vutte kāraṇe dosaṃ dassetvā ‘‘na tvaṃ idaṃ jānāsi, idaṃ pana gaṇha, idaṃ vissajjehī’’ti evaṃ samanuyuñjeyyuṃ. Na sampāyeyyanti na sampādeyyaṃ, sampādetvā kathetuṃ na sakkuṇeyyanti attho. So mamassa vighātoti yaṃ taṃ punappunaṃ vatvāpi asampāyanaṃ nāma, so mama vighāto assa, oṭṭhatālujivhāgalasosanadukkhameva assāti attho. Sesametthāpi paṭhamavārasadisameva.

64. ‘빤디따(paṇḍitā)’는 지혜를 갖춘 자들을 말한다. ‘니뿌나(nipuṇā)’는 미세하고 정교한 지혜를 가져서 깊고 오묘한 의미를 꿰뚫어 아는 능력이 있는 자들을 말한다. ‘까따빠랍빠와다(kataparappavādā)’는 타인의 교설을 잘 알고 타인과 더불어 문답을 나눈 경험이 많은 자들을 말한다. ‘왈라웨디루빠(vālavedhirūpā)’는 머리카락을 쏠 수 있는 궁수와 같은 자들을 말한다. ‘떼 빈단따 만녜(te bhindantā maññe)’는 머리카락을 쏘는 궁수가 머리카락을 맞히듯이, 타인의 미세한 견해들을 자신의 특별한 지혜로 깨뜨리며 다니는 듯하다는 의미이다. ‘떼 망 땃따(te maṃ tattha)’는 그 사문·바라문들이 그 선과 불선의 문제에 대해 나를 향해 ‘사마누윤제용(samanuyuñjeyyuṃ)’ 즉, ‘무엇이 선이고 무엇이 불선인지 그대의 견해를 말하라’고 견해를 물을 것이라는 뜻이다. ‘사마눅가헤용(samanuggāheyyuṃ)’은 답변을 했을 때 ‘어떤 근거로 그 의미를 취하는가’라며 근거를 물을 것이라는 뜻이다. ‘사마누바세용(samanubhāseyyuṃ)’은 근거를 말했을 때 그 근거의 오류를 지적하며 ‘그대는 이것을 모른다. 이것을 취하고 저것은 버려라’라며 다그치고 훈계할 것이라는 뜻이다. ‘나 삼빠옝(na sampāyeyyaṃ)’은 제대로 답변을 마칠 수 없거나 조리 있게 답변할 능력이 없음을 의미한다. ‘소 마맛사 위가또’는 거듭 답변을 하더라도 제대로 답변하지 못하는 것 자체가 나의 괴로움이 될 것이며, 입술과 입천장, 혀와 목구멍이 마르는 고통이 될 것이라는 의미이다. 이 부분의 나머지 내용도 첫 번째 경우와 같다.

65-66. Mandoti mandapañño apaññassevetaṃ nāmaṃ. Momūhoti atisammūḷho. Hoti tathāgatotiādīsu satto ‘‘tathāgato’’ti adhippeto. Sesamettha uttānameva. Imepi cattāro pubbe pavattadhammānusāreneva diṭṭhiyā gahitattā pubbantakappikesu paviṭṭhā.

65-66. ‘만도(mando)’는 지혜가 둔한 자를 말하며 지혜 없는 자의 이름이다. ‘모무호(momūho)’는 매우 미혹된 자이다. ‘호띠 따따가또’ 등의 구절에서 ‘따따가또’는 중생(satta)을 의미한다. 여기서 나머지 내용은 명백하다. 이들 네 부류의 사문·바라문들도 과거에 발생한 법의 흐름에 따라 잘못된 견해를 집착했기 때문에 과거를 추론하는 자들(pubbantakappika)에 포함된다.

Adhiccasamuppannavādavaṇṇanā

무인론(Adhiccasamuppannavāda)에 대한 해설

67. ‘‘Adhiccasamuppanno attā ca loko cā’’ti dassanaṃ adhiccasamuppannaṃ. Taṃ etesaṃ atthīti adhiccasamuppannikā. Adhiccasamuppannanti akāraṇasamuppannaṃ.

67. ‘자아와 세상은 원인 없이 생겨났다’라는 견해가 무인론(adhiccasamuppanna)이다. 그러한 견해를 가진 자들이 무인론자(adhiccasamuppannikā)이다. 무인론이란 원인 없이 발생했다는 뜻이다.

68-73. Asaññasattāti desanāsīsametaṃ, acittuppādā rūpamattakaattabhāvāti attho. Tesaṃ evaṃ uppatti veditabbā – ekacco hi titthāyatane pabbajitvā vāyokasiṇe parikammaṃ katvā catutthajjhānaṃ nibbattetvā jhānā vuṭṭhāya – ‘‘citte dosaṃ passati, citte sati hatthacchedādidukkhañceva [Pg.109] sabbabhayāni ca honti, alaṃ iminā cittena, acittakabhāvova santo’’ti, evaṃ citte dosaṃ passitvā aparihīnajjhāno kālaṃ katvā asaññasattesu nibbattati, cittamassa cuticittanirodhena idheva nivattati, rūpakkhandhamattameva tattha pātubhavati. Te tattha yathā nāma jiyāvegakkhitto saro yattako jiyāvego, tattakameva ākāse gacchati. Evameva jhānavegakkhittā upapajjitvā yattako jhānavego, tattakameva kālaṃ tiṭṭhanti, jhānavege pana parihīne tattha rūpakkhandho antaradhāyati, idha pana paṭisandhisaññā uppajjati. Yasmā pana tāya idha uppannasaññāya tesaṃ tattha cuti paññāyati, tasmā ‘‘saññuppādā ca pana te devā tamhā kāyā cavantī’’ti vuttaṃ. Santatāyāti santabhāvāya. Sesamettha uttānameva. Takkīvādopi vuttanayeneva veditabboti.

68-73. ‘아산냐삿따(asaññasattā, 무상유정)’는 설법의 핵심 용어로, 마음과 마음부수가 일어나지 않고 오직 물질(rūpa)만 있는 존재라는 의미이다. 그들의 탄생 과정은 다음과 같이 이해해야 한다. 어떤 이가 외도의 가르침에 출가하여 풍(風)까시나를 수행하고 제4선을 성취한 뒤, 선정에서 깨어나 마음의 결점을 본다. ‘마음이 있으면 손발이 잘리는 등의 고통과 온갖 두려움이 있게 된다. 이 마음은 필요 없다. 마음이 없는 상태가 평온하다’라고 이와 같이 마음의 결점을 보고 선정을 잃지 않은 채 죽어서 무상유정천에 태어난다. 그의 마음은 죽음의 마음(cuticitta)이 소멸함과 동시에 이곳(욕계/색계)에서 멈추고, 그곳(무상유정천)에서는 오직 물질의 무더기(rūpakkhandha)만 나타난다. 그들은 그곳에서 마치 시위의 힘으로 발사된 화살이 그 힘이 남아 있는 동안만 허공을 날아가듯이, 선정의 힘으로 태어나 선정의 힘이 남아 있는 동안만 그곳에 머문다. 그러나 선정의 힘이 다하면 그곳에서 물질의 무더기가 사라지고, 다시 이곳(욕계)에서 재생연결의 인식(paṭisandhisaññā)이 일어난다. 이곳에서 인식(saññā)이 일어남으로써 그들의 그곳에서의 죽음이 알려지기 때문에, 세존께서는 ‘인식이 일어남으로써 그 신(천신)들은 그 몸에서 죽는다’라고 설하신 것이다. ‘산따따야(santatāya)’는 실재함을 위한 것이라는 뜻이다. 여기서 나머지 내용은 명백하다. 논리주의자들의 견해(takkīvāda)도 앞서 설한 방식대로 이해해야 한다. 이것으로 과거를 추론하는 자들에 대한 설명을 마친다.

Aparantakappikavaṇṇanā

미래를 추론하는 자들(Aparantakappika)에 대한 해설

74. Evaṃ aṭṭhārasa pubbantakappike dassetvā idāni catucattārīsaṃ aparantakappike dassetuṃ – ‘‘santi, bhikkhave’’tiādimāha. Tattha anāgatakoṭṭhāsasaṅkhātaṃ aparantaṃ kappetvā gaṇhantīti aparantakappikā, aparantakappo vā etesaṃ atthīti aparantakappikā. Evaṃ sesampi pubbe vuttappakāranayeneva veditabbaṃ.

74. 이와 같이 18가지 과거에 관한 사유를 가진 자들을 보여주신 뒤, 이제 44가지 미래에 관한 사유를 가진 자들을 보여주시기 위해 ‘비구들이여, 있다’ 등으로 시작하는 말씀을 하셨다. 거기서 ‘미래의 몫’이라 일컬어지는 미래(aparantā)를 사유하여 집착하기에 ‘아파란따깟삐까(aparantakappikā)’라고 하며, 또는 그들에게 미래에 관한 사유가 있기에 ‘아파란따깟삐까’라고 한다. 이와 같이 그 밖의 나머지도 앞에서 설한 방식에 따라 알아야 한다.

Saññīvādavaṇṇanā

산니와다(유상론, 有想論)에 대한 설명

75. Uddhamāghātanikāti āghātanaṃ vuccati maraṇaṃ, uddhamāghātanā attānaṃ vadantīti uddhamāghātanikā. Saññīti pavatto vādo, saññīvādo, so etesaṃ atthīti saññīvādā.

75. ‘웃다마가따니까(uddhamāghātanikā)’에서 ‘아가따나(āghātana)’는 죽음을 말한다. 죽음 이후의 시기에 자아가 있다고 말하기에 ‘웃다마가따니까’라고 한다. ‘산니(saññī, 상이 있다)’라고 일어난 주장이 ‘산니와다’이며, 그들에게 그러한 주장이 있기에 ‘산니와다(유상론자)’라고 한다.

76-77. Rūpī attātiādīsu kasiṇarūpaṃ ‘‘attā’’ti tattha pavattasaññañcassa ‘‘saññā’’ti gahetvā vā ājīvakādayo viya takkamatteneva vā ‘‘rūpī attā hoti, arogo paraṃ maraṇā saññī’’ti naṃ paññapenti. Tattha arogoti nicco. Arūpasamāpattinimittaṃ pana ‘‘attā’’ti samāpattisaññañcassa ‘‘saññā’’ti gahetvā vā nigaṇṭhādayo viya takkamatteneva vā ‘‘arūpī attā hoti, arogo paraṃ maraṇā saññī’’ti naṃ paññapenti. Tatiyā pana missakagāhavasena pavattā diṭṭhi. Catutthā takkagāheneva. Dutiyacatukkaṃ [Pg.110] antānantikavāde vuttanayeneva veditabbaṃ. Tatiyacatukke samāpannakavasena ekattasaññī, asamāpannakavasena nānattasaññī, parittakasiṇavasena parittasaññī, vipulakasiṇavasena appamāṇasaññīti veditabbā. Catutthacatukke pana dibbena cakkhunā tikacatukkajjhānabhūmiyaṃ nibbattamānaṃ disvā ‘‘ekantasukhī’’ti gaṇhāti. Niraye nibbattamānaṃ disvā ‘‘ekantadukkhī’’ti. Manussesu nibbattamānaṃ disvā ‘‘sukhadukkhī’’ti. Vehapphaladevesu nibbattamānaṃ disvā ‘‘adukkhamasukhī’’ti gaṇhāti. Visesato hi pubbenivāsānussatiñāṇalābhino pubbantakappikā honti, dibbacakkhukā aparantakappikāti.

76-77. ‘루삐 앗따(rūpī attā, 물질을 가진 자아)’ 등의 구절에서, 까시나의 형상(kasiṇarūpa)을 ‘자아’라고 여기거나, 그 형상에서 일어난 ‘상(saññā)’을 자아의 상이라고 여겨서, 혹은 아지위까(ājīvaka) 등처럼 단지 추론만으로 ‘자아는 물질을 가졌으며, 죽은 뒤에도 병 없이 상을 가진 채 존재한다’라고 규정한다. 거기서 ‘아로고(arogo, 병 없음)’는 영원하다(nicco)는 뜻이다. 한편 ‘아루삐(arūpī, 무색)’는 무색계 등지(arūpasamāpatti)의 표상을 ‘자아’라고 여기거나, 그 등지에서의 상을 자아의 상이라고 여겨서, 혹은 니간타(nigaṇṭha) 등처럼 단지 추론만으로 ‘자아는 물질이 없으며, 죽은 뒤에도 병 없이 상을 가진 채 존재한다’라고 규정한다. 세 번째는 혼합하여 취하는 방식에 의해 일어난 견해이다. 네 번째는 단지 추론에 의한 것이다. 두 번째 4개 조항은 안따난띠까(유한무한론)에서 설한 방식대로 알아야 한다. 세 번째 4개 조항에서는, 선정에 든 상태에 따라 ‘단일한 상을 가진 자(ekattasaññī)’, 선정에 들지 않은 상태에 따라 ‘다양한 상을 가진 자(nānattasaññī)’, 작은 까시나의 힘에 따라 ‘한정된 상을 가진 자(parittasaññī)’, 광대한 까시나의 힘에 따라 ‘무량한 상을 가진 자(appamāṇasaññī)’라고 알아야 한다. 네 번째 4개 조항에서는 천안으로 3선이나 4선의 지위에 태어나는 중생을 보고 ‘전적으로 행복한 자’라고 취한다. 지옥에 태어나는 중생을 보고 ‘전적으로 고통스러운 자’라고, 인간들 사이에 태어나는 중생을 보고 ‘행복과 고통을 함께 겪는 자’라고, 웨합팔라(광과천) 신들에게 태어나는 중생을 보고 ‘괴롭지도 즐겁지도 않은 자’라고 취한다. 특히 과거의 삶을 기억하는 지혜(숙명통)를 얻은 자들은 과거에 관한 견해를 갖게 되고, 천안을 가진 자들은 미래에 관한 견해를 갖게 된다.

Asaññīvādavaṇṇanā

아산니와다(무상론, 無想論)에 대한 설명

78-83. Asaññīvādo saññīvāde ādimhi vuttānaṃ dvinnaṃ catukkānaṃ vasena veditabbo. Tathā nevasaññīnāsaññīvādo. Kevalañhi tattha ‘‘saññī attā’’ti gaṇhantānaṃ tā diṭṭhiyo, idha ‘‘asaññī’’ti ca ‘‘nevasaññīnāsaññī’’ti ca. Tattha na ekantena kāraṇaṃ pariyesitabbaṃ. Diṭṭhigatikassa hi gāho ummattakapacchisadisoti vuttametaṃ.

78-83. 아산니와다는 산니와다의 처음에 설한 두 가지 4개 조항의 방식에 따라 알아야 한다. 네와산니나산니와다(비상비비상론)도 그와 같다. 다만 저기(산니와다)서는 ‘자아는 상을 가졌다’라고 집착하는 자들의 견해들이고, 여기서는 ‘자아는 상이 없다’ 혹은 ‘자아는 상이 있는 것도 아니고 없는 것도 아니다’라고 집착하는 자들의 견해들이다. 거기서 그 원인을 굳이 찾으려 해서는 안 된다. 견해에 빠진 자의 집착은 ‘미친 사람의 바구니’와 같다고 설해졌기 때문이다.

Ucchedavādavaṇṇanā

웃체다와다(단멸론, 斷滅論)에 대한 설명

84. Ucchedavāde satoti vijjamānassa. Ucchedanti upacchedaṃ. Vināsanti adassanaṃ. Vibhavanti bhāvavigamaṃ. Sabbānetāni aññamaññavevacanāneva. Tattha dve janā ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhanti, lābhī ca alābhī ca. Lābhī arahato dibbena cakkhunā cutiṃ disvā upapattiṃ apassanto, yo vā cutimattameva daṭṭhuṃ sakkoti, na upapātaṃ; so ucchedadiṭṭhiṃ gaṇhāti. Alābhī ca ‘‘ko paralokaṃ na jānātī’’ti kāmasukhagiddhatāya vā. ‘‘Yathā rukkhato paṇṇāni patitāni na puna viruhanti, evameva sattā’’tiādinā takkena vā ucchedaṃ gaṇhāti. Idha pana taṇhādiṭṭhīnaṃ vasena tathā ca aññathā ca vikappetvāva imā satta diṭṭhiyo uppannāti veditabbā.

84. 웃체다와다에서 ‘사또(sato)’는 존재하는 자를 뜻한다. ‘웃체당(ucchedaṃ)’은 단절을, ‘위나상(vināsaṃ)’은 사라짐을, ‘위바왕(vibhavaṃ)’은 존재의 소멸을 뜻한다. 이것들은 모두 서로 동의어이다. 거기서 두 종류의 사람, 즉 (신통을) 얻은 자와 얻지 못한 자가 단멸론을 갖는다. 얻은 자는 천안으로 죽음은 보았으나 재생을 보지 못했거나, 혹은 오직 죽음만 볼 수 있고 태어남을 볼 수 없는 자로서 단멸론을 갖는다. 얻지 못한 자는 ‘누가 저 세상을 알겠는가’라며 감각적 쾌락에 탐닉하기 때문이거나, ‘나무에서 떨어진 잎이 다시 자라나지 않는 것처럼 중생도 그러하다’라는 등의 추론에 의해 단멸론을 갖는다. 여기서는 갈애와 견해의 힘에 따라 이와 같이 혹은 저와 같이 다양하게 분별함으로써 이 일곱 가지 견해가 생겨난 것이라 알아야 한다.

85. Tattha rūpīti rūpavā. Cātumahābhūtikoti catumahābhūtamayo. Mātāpitūnaṃ etanti mātāpettikaṃ. Kiṃ taṃ? Sukkasoṇitaṃ. Mātāpettike [Pg.111] sambhūto jātoti mātāpettikasambhavo. Iti rūpakāyasīsena manussattabhāvaṃ ‘‘attā’’ti vadati. Ittheketi itthaṃ eke evameketi attho.

85. 거기서 ‘루삐(rūpī)’는 물질을 가진 것을 뜻한다. ‘짜뚜마하부띠꼬(cātumahābhūtiko)’는 사대(四大)로 이루어진 것이다. ‘부모의 것’이라는 뜻이 ‘마따뻿띠까(mātāpettika)’이다. 그것은 무엇인가? 정액과 난자이다. 부모에게서 생긴 것이기에 ‘마따뻿띠까삼바워(mātāpettikasambhavo)’라 한다. 이와 같이 육신을 머리로 하여 인간의 몸(자아)을 ‘자아’라고 말한다. ‘잇테께(ittheke)’는 ‘이와 같이 어떤 이들은’이라는 뜻이다.

86. Dutiyo taṃ paṭikkhipitvā dibbattabhāvaṃ vadati. Dibboti devaloke sambhūto. Kāmāvacaroti cha kāmāvacaradevapariyāpanno. Kabaḷīkāraṃ āhāraṃ bhakkhatīti kabaḷīkārāhārabhakkho.

86. 두 번째는 그것을 부정하고 천상의 자아를 말한다. ‘디보(dibbo)’는 천상 세계에서 태어난 것을 뜻한다. ‘까마와짜로(kāmāvacaro)’는 욕계 6천에 포함된 것이다. ‘덩어리진 음식을 먹는다’는 것은 ‘까발리까라하라박코’라 한다.

87. Manomayoti jhānamanena nibbatto. Sabbaṅgapaccaṅgīti sabbaṅgapaccaṅgayutto. Ahīnindriyoti paripuṇṇindriyo. Yāni brahmaloke atthi, tesaṃ vasena itaresañca saṇṭhānavasenetaṃ vuttaṃ.

87. ‘마노마요(manomayo)’는 선정의 마음으로 생긴 것이다. ‘삽방가빳짱기(sabbaṅgapaccaṅgī)’는 모든 수족과 지체를 갖춘 것이다. ‘아히닌드리요(ahīnindriyo)’는 감각기관이 온전한 것이다. 범천의 세계에 존재하는 감각기관들(안근, 이근)과 그 밖의 기관들의 형태적 구조의 힘에 따라 이와 같이 설해졌다.

88-92. Sabbaso rūpasaññānaṃ samatikkamātiādīnaṃ attho visuddhimagge vutto. Ākāsānañcāyatanūpagotiādīsu pana ākāsānañcāyatanabhavaṃ upagatoti, evamattho veditabbo. Sesamettha uttānamevāti.

88-92. ‘모든 면에서 물질에 대한 지각을 초월하여’ 등의 의미는 위숫디막가에서 설해졌다. ‘허공무변처에 도달한’ 등에서는 허공무변처의 존재로 나아간 것이라고 그 의미를 알아야 한다. 그 밖의 나머지는 여기서 명백한 것들이다.

Diṭṭhadhammanibbānavādavaṇṇanā

딧타담마니바나와다(현법열반론, 現法涅槃論)에 대한 설명

93. Diṭṭhadhammanibbānavāde diṭṭhadhammoti paccakkhadhammo vuccati, tattha tattha paṭiladdhattabhāvassetaṃ adhivacanaṃ. Diṭṭhadhamme nibbānaṃ diṭṭhadhammanibbānaṃ, imasmiṃyeva attabhāve dukkhavūpasamananti attho. Taṃ vadantīti diṭṭhadhammanibbānavādā. Paramadiṭṭhadhammanibbānanti paramaṃ diṭṭhadhammanibbānaṃ uttamanti attho.

93. 현법열반론에서 ‘현법(diṭṭhadhamma)’은 눈앞의 상태를 말하며, 곳곳에서 얻어진 자아의 상태에 대한 명칭이다. ‘현법에서의 열반’은 현법열반이니, 바로 이 자아의 상태에서 괴로움이 가라앉는 것이라는 뜻이다. 그것을 주장하는 자들이 현법열반론자들이다. ‘빠라마딧타담마니바낭’은 최상의 현법열반, 즉 으뜸가는 것이라는 뜻이다.

94. Pañcahi kāmaguṇehīti manāpiyarūpādīhi pañcahi kāmakoṭṭhāsehi bandhanehi vā. Samappitoti suṭṭhu appito allīno hutvā. Samaṅgībhūtoti samannāgato. Paricāretīti tesu kāmaguṇesu yathāsukhaṃ indriyāni cāreti sañcāreti itocito ca upaneti. Atha vā laḷati ramati kīḷati. Ettha ca duvidhā kāmaguṇā – mānusakā ceva dibbā ca. Mānusakā mandhātukāmaguṇasadisā daṭṭhabbā, dibbā paranimmitavasavattidevarājassa kāmaguṇasadisāti. Evarūpe kāme upagatānañhi te diṭṭhadhammanibbānasampattiṃ paññapenti.

94. ‘다섯 가지 감각적 욕망의 가닥들로’는 마음에 드는 형색 등 다섯 가지 욕망의 부분들이나 속박들을 뜻한다. ‘사맛삐또(samappito)’는 잘 갖추어져 밀착된 것이고, ‘사망기부또(samaṅgībhūto)’는 구족한 것이다. ‘빠리짜레띠(paricāreti)’는 그 감각적 욕망의 가닥들 속에서 즐거움에 따라 감각기관들을 움직이고 이리저리 이끄는 것이다. 또는 기뻐하고 즐기고 노니는 것이다. 여기서 감각적 욕망의 가닥들은 인간의 것과 천상의 것 두 종류가 있다. 인간의 것은 만다따 왕의 감각적 욕망과 같은 것이라 보아야 하고, 천상의 것은 타화자재천 왕의 감각적 욕망과 같은 것이라 보아야 한다. 이러한 종류의 욕망에 도달한 자들에 대해 그들은 현법열반의 성취라고 규정한다.

95. Dutiyavāre [Pg.112] hutvā abhāvaṭṭhena aniccā paṭipīḷanaṭṭhena dukkhā, pakatijahanaṭṭhena vipariṇāmadhammāti veditabbā. Tesaṃ vipariṇāmaññathābhāvāti tesaṃ kāmānaṃ vipariṇāmasaṅkhātā aññathābhāvā, yampi me ahosi, tampi me natthīti vuttanayena uppajjanti sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā. Tattha antonijjhāyanalakkhaṇo soko, tannissitalālappanalakkhaṇo paridevo, kāyappaṭipīḷanalakkhaṇaṃ dukkhaṃ, manovighātalakkhaṇaṃ domanassaṃ, visādalakkhaṇo upāyāso, vivicceva kāmehītiādīnamattho visuddhimagge vutto.

95. 두 번째 대목에서, 존재했다가 없어지는 의미에서 무상(aniccā)이며, [적들에 의해] 핍박받는 의미에서 고(dukkhā)이고, 본래의 성품을 버리는 의미에서 변하기 마련인 법(vipariṇāmadhammā)이라고 알아야 한다. ‘그것들의 변함과 달라짐 때문’이라는 말은, 그 욕망들의 변함이라고 불리는 다른 상태로의 변화 때문에, ‘나에게 있었던 것이 이제는 없다’는 식으로 설해진 방법에 따라 슬픔(soka), 비탄(parideva), 고통(dukkha), 근심(domanassa), 절망(upāyāsa)이 일어난다는 뜻이다. 여기서 슬픔은 내면에서 타오르는 특징이 있고, 비탄은 그 슬픔에 의지하여 울부짖는 특징이 있으며, 고통은 몸을 핍박하는 특징이 있고, 근심은 마음을 괴롭히는 특징이 있으며, 절망은 [마음이] 맑지 못하고 즐겁지 못한 특징이 있다. ‘감각적 욕망들을 멀리하여’ 등의 구절에 대한 뜻은 위숫디막가(청정도론)에서 내가 이미 설명하였다.

96. Vitakkitanti abhiniropanavasena pavatto vitakko. Vicāritanti anumajjanavasena pavatto vicāro. Etenetanti etena vitakkitena ca vicāritena ca etaṃ paṭhamajjhānaṃ oḷārikaṃ sakaṇḍakaṃ viya khāyati.

96. ‘일으킨 생각(vitakkita)’이란 마음을 대상에 고정시키는 힘으로 일어나는 일으킨 생각(vitakka)을 말한다. ‘지속적 고찰(vicārita)’이란 대상을 반복적으로 문지르는 힘으로 일어나는 지속적 고찰(vicāra)을 말한다. ‘이것 때문에 이것은’이라는 말은, 이 일으킨 생각과 지속적 고찰 때문에 이 초선정(제1선)이 거칠게 보이고 가시가 있는 것처럼 보인다는 뜻이다.

97-98. Pītigatanti pītiyeva. Cetaso uppilāvitattanti cittassa uppilabhāvakaraṇaṃ. Cetaso ābhogoti jhānā vuṭṭhāya tasmiṃ sukhe punappunaṃ cittassa ābhogo manasikāro samannāhāroti. Sesamettha diṭṭhadhammanibbānavāde uttānameva.

97-98. ‘희열에 이른(pītigata)’이란 희열(pīti) 그 자체를 말한다. ‘마음의 들뜸(cetaso uppilāvitatta)’이란 마음을 들뜨게 만드는 성질을 의미한다. ‘마음의 숙고(cetaso ābhogo)’란 선정에서 나와 그 즐거움에 대해 반복적으로 마음을 기울이고(ābhoga), 주의를 기울이며(manasikāra), 마음을 모으는 것(samannāhāro)을 말한다. 이 현법열반론(diṭṭhadhammanibbānavāda)에서 나머지 구절들은 그 뜻이 명백하다.

Ettāvatā sabbāpi dvāsaṭṭhidiṭṭhiyo kathitā honti. Yāsaṃ satteva ucchedadiṭṭhiyo, sesā sassatadiṭṭhiyo.

이로써 62가지 모든 견해가 다 설해졌다. 그중 7가지만이 단견(ucchedadiṭṭhi, 허무주의)이고, 나머지는 상견(sassatadiṭṭhi, 영원주의)이다.

100-104. Idāni – ‘‘imehi kho te, bhikkhave’’ti iminā vārena sabbepi te aparantakappike ekajjhaṃ niyyātetvā sabbaññutaññāṇaṃ vissajjeti. Puna – ‘‘imehi, kho te bhikkhave’’tiādinā vārena sabbepi te pubbantāparantakappike ekajjhaṃ niyyātetvā tadeva ñāṇaṃ vissajjeti. Iti ‘‘katame ca te, bhikkhave, dhammā’’tiādimhi pucchamānopi sabbaññutaññāṇameva pucchitvā vissajjamānopi sattānaṃ ajjhāsayaṃ tulāya tulayanto viya sinerupādato vālukaṃ uddharanto viya dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni uddharitvā sabbaññutaññāṇameva vissajjeti. Evamayaṃ yathānusandhivasena desanā āgatā.

100-104. 이제 ‘비구들이여, 이러한’으로 시작되는 이 단락을 통해, 미래에 대해 견해를 갖는 자(aparantakappike)들을 모두 하나로 묶어 결론지으면서 일체지자 지혜(sabbaññutaññāṇa)를 밝히신다. 다시 ‘비구들이여, 그들에게 이러한’ 등으로 시작되는 단락을 통해 과거와 미래에 대해 견해를 갖는 자(pubbantāparantakappike)들을 모두 하나로 묶어 결론지으면서 바로 그 지혜를 밝히신다. 이와 같이 ‘비구들이여, 그러면 어떤 법들인가’라고 시작되는 대목에서 질문을 하실 때나, 일체지자 지혜를 물으신 뒤 답변을 하실 때나, 중생들의 성향(ajjhāsaya)을 저울로 달아보듯 하시고, 마치 시네루 산 기슭에서 모래를 끄집어내듯 62가지 견해의 그물들을 들어내어 일체지자의 지혜만을 밝히신다. 이와 같이 이 가르침은 문맥의 연결(yathānusandhi)에 따라 나타난 것이다.

Tayo hi suttassa anusandhī – pucchānusandhi, ajjhāsayānusandhi, yathānusandhīti. Tattha ‘‘evaṃ vutte aññataro bhikkhu bhagavantaṃ etadavoca – kiṃ nu [Pg.113] kho, bhante, orimaṃ tīraṃ, kiṃ pārimaṃ tīraṃ, ko majjhe saṃsīdo, ko thale ussādo, ko manussaggāho, ko amanussaggāho, ko āvaṭṭaggāho, ko antopūtibhāvo’’ti (saṃ. ni. 4.241) evaṃ pucchantānaṃ bhagavatā vissajjitasuttavasena pucchānusandhi veditabbo.

경의 결합(anusandhi)에는 세 가지가 있으니, 질문에 의한 결합(pucchānusandhi), 성향에 의한 결합(ajjhāsayānusandhi), 그리고 문맥에 따른 결합(yathānusandhi)이다. 그중에서 ‘이와 같이 말씀하시자 어떤 비구가 세존께 이렇게 여쭈었다. 세존이시여, 이쪽 기슭은 무엇이며 저쪽 기슭은 무엇입니까? 중간에 빠지는 것은 무엇이며, 모래톱에 걸리는 것은 무엇입니까? 인간에게 붙잡히는 것, 비인간에게 붙잡히는 것, 소용돌이에 휘말리는 것, 안으로 썩어가는 것은 각각 무엇입니까?’라고 묻는 이들에게 부처님께서 답변하신 경의 방식이 바로 질문에 의한 결합(pucchānusandhi)임을 알아야 한다.

Atha kho aññatarassa bhikkhuno evaṃ cetaso parivitakko udapādi – ‘‘iti kira bho rūpaṃ anattā…, vedanā…, saññā…, saṅkhārā …, viññāṇaṃ anattā, anattakatāni kira kammāni kamattānaṃ phusissantī’’ti. Atha kho bhagavā tassa bhikkhuno cetasā ceto parivitakkamaññāya bhikkhū āmantesi – ‘‘ṭhānaṃ kho panetaṃ, bhikkhave, vijjati, yaṃ idhekacco moghapuriso avidvā avijjāgato taṇhādhipateyyena cetasā satthusāsanaṃ atidhāvitabbaṃ maññeyya – ‘‘iti kira bho rūpaṃ anattā…pe… phusissantī’’ti. Taṃ kiṃ maññatha, bhikkhave, rūpaṃ niccaṃ vā aniccaṃ vā’’ti (ma. ni. 3.10). Evaṃ paresaṃ ajjhāsayaṃ viditvā bhagavatā vuttasuttavasena ajjhāsayānusandhi veditabbo.

그때 어떤 비구의 마음속에 이런 생각이 일어났다. ‘이처럼 물질도 무아이고, 외도나 인식, 형성, 의식도 무아라고 한다면, 무아에 의해 지어진 업들이 장차 어떤 자아에게 닿겠는가?’ 그러자 세존께서는 그 비구의 마음속 생각을 당신의 마음으로 아시고 비구들에게 말씀하셨다. ‘비구들이여, 여기 어떤 어리석은 자가 무지하고 무명에 빠져 갈애의 지배를 받는 마음으로, “물질은 무아이다… (중략) …업들이 도대체 누구에게 닿겠는가”라며 스승의 가르침을 앞질러가려 생각하는 경우가 있을 수 있다. 비구들이여, 그대들은 어떻게 생각하느냐? 물질은 영원하냐, 무상하냐?’ 이와 같이 타인의 성향을 아시고 부처님께서 설하신 경의 방식이 성향에 의한 결합(ajjhāsayānusandhi)임을 알아야 한다.

Yena pana dhammena ādimhi desanā uṭṭhitā, tassa dhammassa anurūpadhammavasena vā paṭipakkhavasena vā yesu suttesu upari desanā āgacchati, tesaṃ vasena yathānusandhi veditabbo. Seyyathidaṃ, ākaṅkheyyasutte heṭṭhā sīlena desanā uṭṭhitā, upari cha abhiññā āgatā. Vatthasutte heṭṭhā kilesena desanā uṭṭhitā, upari brahmavihārā āgatā. Kosambakasutte heṭṭhā bhaṇḍanena uṭṭhitā, upari sāraṇīyadhammā āgatā. Kakacūpame heṭṭhā akkhantiyā uṭṭhitā, upari kakacūpamā āgatā. Imasmimpi brahmajāle heṭṭhā diṭṭhivasena desanā uṭṭhitā, upari suññatāpakāsanaṃ āgataṃ. Tena vuttaṃ – ‘‘evamayaṃ yathānusandhivasena desanā āgatā’’ti.

한편, 처음에 시작된 어떤 법에 대해 그 법에 적합한 법의 힘으로나 혹은 반대되는 법의 힘으로 뒤에 가르침이 이어지는 경들의 경우, 그 힘에 따른 것을 문맥에 따른 결합(yathānusandhi)이라고 알아야 한다. 예를 들어, 아캉케이야 경(Ākaṅkheyyasutta)에서는 앞부분에서 계율로 가르침이 시작되어 뒷부분에서 여섯 가지 신통(abhiññā)이 나오고, 왓타 경(Vatthasutta)에서는 앞부분에서 번뇌로 시작하여 뒷부분에서 사무량심(brahmavihārā)이 나오며, 코삼바카 경(Kosambakasutta)에서는 앞부분에서 다툼으로 시작하여 뒷부분에서 사라니야 법(sāraṇīyadhammā, 기억해야 할 법)이 나오고, 까까쭈빠마 경(Kakacūpamasutta, 톱의 비유 경)에서는 앞부분에서 인내하지 못함으로 시작하여 뒷부분에서 톱의 비유가 나온다. 이 브라흐마잘라 경(범망경)에서도 앞부분에서 견해의 힘으로 가르침이 시작되어 뒷부분에서 공성(suññatā)을 드러내는 가르침이 나온다. 그래서 ‘이와 같이 이 가르침은 문맥의 연결에 따라 나타난 것이다’라고 설해진 것이다.

Paritassitavipphanditavāravaṇṇanā

갈망과 동요의 대목(Paritassitavipphanditavāra)에 대한 설명

105-117. Idāni mariyādavibhāgadassanatthaṃ – ‘‘tatra bhikkhave’’tiādikā desanā āraddhā. Tadapi tesaṃ bhavataṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ ajānataṃ apassataṃ vedayitaṃ taṇhāgatānaṃ paritassitavipphanditamevāti yena diṭṭhiassādena [Pg.114] diṭṭhisukhena diṭṭhivedayitena te somanassajātā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi, tadapi tesaṃ bhavantānaṃ samaṇabrāhmaṇānaṃ yathābhūtaṃ dhammānaṃ sabhāvaṃ ajānantānaṃ apassantānaṃ vedayitaṃ taṇhāgatānaṃ kevalaṃ taṇhāgatānaṃyeva taṃ vedayitaṃ, tañca kho panetaṃ paritassitavipphanditameva. Diṭṭhisaṅkhātena ceva taṇhāsaṅkhātena ca paritassitena vipphanditameva calitameva kampitameva thusarāsimhi nikhātakhāṇusadisaṃ, na sotāpannassa dassanamiva niccalanti dasseti. Esa nayo ekaccasassatavādādīsupi.

105-117. 이제 [그릇된 견해와 바른 지혜의] 경계를 구분하여 보여주기 위해 ‘거기서 비구들이여’ 등으로 시작되는 가르침이 전개된다. ‘그것 또한 저 사문·바라문들이 알지도 못하고 보지도 못하면서, 갈애에 빠져 느끼고 갈망하며 동요하는 것일 뿐이다’라는 구절은, 견해의 달콤함이나 견해의 즐거움, 견해에 의한 느낌 때문에 그 사문·바라문들이 기쁨에 넘쳐 네 가지 근거로 자아와 세상이 영원하다고 주장하지만, 법의 자성을 있는 그대로 알지도 못하고 보지도 못하는 그들의 그 느낌은 갈애에 빠진 것일 뿐이며, 오직 갈애에 휩싸인 그들의 느낌일 뿐이라는 뜻이다. 또한 그것은 갈망하고 동요하는 것일 뿐이다. ‘견해’라고 불리는 것과 ‘갈애’라고 불리는 갈망 때문에 동요하고 흔들리고 떨리는 것일 뿐이며, 이는 마치 겨 더미에 박힌 말뚝과 같아서 예류자의 통찰처럼 흔들림 없는 것이 아님을 보여준다. 이러한 원리는 유한무변론 등 다른 주장들에도 동일하게 적용된다.

Phassapaccayavāravaṇṇanā

접촉을 조건으로 함의 대목(Phassapaccayavāra)에 대한 설명

118-130. Puna – ‘‘tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā sassatavādā’’tiādi paramparapaccayadassanatthaṃ āraddhaṃ. Tattha tadapi phassapaccayāti yena diṭṭhiassādena diṭṭhisukhena diṭṭhivedayitena te somanassajātā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi, tadapi taṇhādiṭṭhipariphanditaṃ vedayitaṃ phassapaccayāti dasseti. Esa nayo sabbattha.

118-130. 다시 ‘거기서 비구들이여, 저 사문·바라문들이 영원주의자들이라면’ 등의 구절은 연쇄적인 조건 관계를 보여주기 위해 시작되었다. 여기서 ‘그것 또한 접촉을 조건으로 한다’는 것은, 견해의 달콤함이나 견해의 즐거움, 견해에 의한 느낌 때문에 그들이 기쁨에 넘쳐 네 가지 근거로 자아와 세상이 영원하다고 주장하지만, 갈애와 견해에 의해 동요하는 그 느낌조차도 접촉(phassa)이라는 조건 때문에 발생한다는 것을 보여준다. 이러한 원리는 모든 경우에 다 적용된다.

131-143. Idāni tassa paccayassa diṭṭhivedayite balavabhāvadassanatthaṃ puna – ‘‘tatra, bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā sassatavādā’’tiādimāha. Tattha te vata aññatra phassāti te vata samaṇabrāhmaṇā taṃ vedayitaṃ vinā phassena paṭisaṃvedissantīti kāraṇametaṃ natthīti. Yathā hi patato gehassa upatthambhanatthāya thūṇā nāma balavapaccayo hoti, na taṃ thūṇāya anupatthambhitaṃ ṭhātuṃ sakkoti, evameva phassopi vedanāya balavapaccayo, taṃ vinā idaṃ diṭṭhivedayitaṃ natthīti dasseti. Esa nayo sabbattha.

131-143. 이제 그 조건인 촉(phassa)이 견해의 원인이 되는 수(vedanā)에 있어서 강력한 힘을 가졌음을 보이기 위해 다시 "비구들이여, 거기서 상주론자인 저 사문·바라문들은..." 등을 말씀하셨다. 거기서 '촉을 통하지 않고는 참으로'라는 말은, 그 사문·바라문들이 촉 없이 그 느낌을 경험한다는 것은 있을 수 없는 일이라는 뜻이다. 비유하자면 무너지려는 집을 지탱하는 데 기둥이 강력한 조건이 되어, 그 집이 기둥의 지탱 없이는 서 있을 수 없는 것과 같다. 이와 같이 촉 또한 느낌에 대해 강력한 조건이 되므로, 촉 없이는 이러한 견해의 원인이 되는 느낌이 존재하지 않음을 보여주신다. 이러한 방식은 모든 경우에 적용된다.

Diṭṭhigatikādhiṭṭhānavaṭṭakathāvaṇṇanā

견해를 가진 자들의 근거가 되는 윤회에 대한 설명

144. Idāni tatra bhikkhave, ye te samaṇabrāhmaṇā sassatavādā sassataṃ attānañca lokañca paññapenti catūhi vatthūhi, yepi te samaṇabrāhmaṇā ekaccasassatikātiādinā nayena sabbadiṭṭhivedayitāni sampiṇḍeti. Kasmā? Upari phasse pakkhipanatthāya. Kathaṃ? Sabbe te chahi phassāyatanehi phussa phussa paṭisaṃvedentīti. Tattha cha phassāyatanāni nāma – cakkhuphassāyatanaṃ, sotaphassāyatanaṃ, ghānaphassāyatanaṃ, jivhāphassāyatanaṃ, kāyaphassāyatanaṃ, manophassāyatananti imāni cha. Sañjāti-samosaraṇa-kāraṇa-paṇṇattimattatthesu hi ayaṃ [Pg.115] āyatanasaddo pavattati. Tattha – ‘‘kambojo assānaṃ āyatanaṃ, gunnaṃ dakkhiṇāpatho’’ti sañjātiyaṃ pavattati, sañjātiṭṭhāneti attho. ‘‘Manorame āyatane, sevanti naṃ vihaṅgamā’’ti (a. ni. 5.38) samosaraṇe. ‘‘Sati satiāyatane’’ti (a. ni. 3.102) kāraṇe. ‘‘Araññāyatane paṇṇakuṭīsu sammantī’’ti (saṃ. ni. 1.255) paṇṇattimatte. Svāyamidha sañjātiādiatthattayepi yujjati. Cakkhādīsu hi phassapañcamakā dhammā sañjāyanti samosaranti, tāni ca tesaṃ kāraṇanti āyatanāni. Idha pana ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṃ, tiṇṇaṃ saṅgati phasso’’ti (saṃ. ni. 2.43) iminā nayena phassasīseneva desanaṃ āropetvā phassaṃ ādiṃ katvā paccayaparamparaṃ dassetuṃ phassāyatanādīni vuttāni.

144. 이제 "비구들이여, 거기서 상주론자로서 네 가지 근거로 자아와 세상이 상주한다고 주장하는 저 사문·바라문들과, 또한 일부상주론자들인 저 사문·바라문들..."이라는 방식으로 모든 견해의 원인이 되는 느낌들을 하나로 모으신다. 왜 모으시는가? 나중에 촉(phassa)의 범주에 포함시키기 위해서이다. 어떻게 그러한가? "그들 모두는 여섯 가지 촉의 장소(phassāyatana)를 통해 거듭 접촉하며 경험한다"라고 하셨기 때문이다. 여기서 여섯 가지 촉의 장소란 안촉처, 이촉처, 비촉처, 설촉처, 신촉처, 의촉처의 여섯 가지를 말한다. '아야따나(āyatana)'라는 단어는 발생지(sañjāti), 모이는 곳(samosaraṇa), 원인(kāraṇa), 단순한 명칭(paṇṇattimatta)의 의미로 쓰인다. 그중 "깜보자는 말들의 산지(āyatana)요, 닥키나빠타는 소들의 산지이다"라는 구절에서는 발생지의 의미로 쓰였다. "아름다운 곳(āyatane)에 새들이 모여든다"에서는 모이는 곳의 의미이다. "근거(āyatane)가 있을 때"에서는 원인의 의미이다. "숲이라는 처소(araññāyatane)의 잎집에서 쉬고 있다"에서는 단순한 명칭의 의미이다. 여기서는 발생지 등 세 가지 의미가 모두 적합하다. 안(眼) 등의 기관에서 촉을 비롯한 다섯 가지 법들이 생겨나고 모이며, 그것들이 그 법들의 원인이 되기 때문에 '처(āyatana)'라고 한다. 다만 여기서는 "눈과 색을 인연으로 안비뉴가 생기며, 이 세 가지의 화합이 촉이다"라는 방식에 따라, 촉을 우두머리로 하여 설법을 전개하고, 촉을 시작으로 인과의 연쇄를 보여주기 위해 촉의 장소 등을 말씀하신 것이다.

Phussa phussa paṭisaṃvedentīti phusitvā phusitvā paṭisaṃvedenti. Ettha ca kiñcāpi āyatanānaṃ phusanakiccaṃ viya vuttaṃ, tathāpi na tesaṃ phusanakiccatā veditabbā. Na hi āyatanāni phusanti, phassova taṃ taṃ ārammaṇaṃ phusati, āyatanāni pana phasse upanikkhipitvā dassitāni; tasmā sabbe te cha phassāyatanasambhavena phassena rūpādīni ārammaṇāni phusitvā taṃ diṭṭhivedanaṃ paṭisaṃvedayantīti evamettha attho veditabbo.

'거듭 접촉하며 경험한다'는 것은 반복해서 접촉하며 경험한다는 뜻이다. 여기서 비록 처(āyatana)들이 접촉하는 작용을 하는 것처럼 설해졌으나, 처들이 실제로 접촉하는 작용을 한다고 이해해서는 안 된다. 왜냐하면 처들이 접촉하는 것이 아니라, 오직 촉(phassa)만이 그 각각의 대상을 접촉하기 때문이다. 다만 처들을 촉의 범주에 넣어 보여주신 것뿐이다. 그러므로 그들 사문·바라문 모두가 여섯 가지 촉의 장소에서 생긴 촉으로써 색 등의 대상을 접촉하여 그 견해의 원인이 되는 느낌을 경험한다는 것이 이 대목의 의미이다.

Tesaṃ vedanāpaccayā taṇhātiādīsu vedanāti cha phassāyatanasambhavā vedanā. Sā rūpataṇhādibhedāya taṇhāya upanissayakoṭiyā paccayo hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘tesaṃ vedanāpaccayā taṇhā’’ti. Sā pana catubbidhassa upādānassa upanissayakoṭiyā ceva sahajātakoṭiyā ca paccayo hoti. Tathā upādānaṃ bhavassa. Bhavo jātiyā upanissayakoṭiyā paccayo hoti.

"그들에게 느낌을 조건으로 갈애가 (일어난다)" 등의 구절에서 '느낌'이란 여섯 가지 촉의 장소에서 생긴 느낌이다. 그것은 색애(rūpataṇhā) 등으로 분류되는 갈애에 대하여 강력한 의지처(upanissaya)의 단계로서 조건이 된다. 그래서 세존께서 "그들에게 느낌을 조건으로 갈애가 일어난다"라고 말씀하신 것이다. 또한 그 느낌은 네 가지 취착(upādāna)에 대해서 강력한 의지처의 단계로서뿐만 아니라 함께 일어나는(sahajātakoṭi) 단계로서도 조건이 된다. 마찬가지로 취착은 유(bhava)의 조건이 되고, 유는 생(jāti)에 대해 강력한 의지처로서 조건이 된다.

Jātīti panettha savikārā pañcakkhandhā daṭṭhabbā, jāti jarāmaraṇassa ceva sokādīnañca upanissayakoṭiyā paccayo hoti. Ayamettha saṅkhepo, vitthārato pana paṭiccasamuppādakathā visuddhimagge vuttā. Idha panassa payojanamattameva veditabbaṃ. Bhagavā hi vaṭṭakathaṃ kathento – ‘‘purimā, bhikkhave, koṭi na paññāyati avijjāya, ‘ito pubbe avijjā nāhosi, atha pacchā samabhavī’ti evañcetaṃ, bhikkhave, vuccati, atha ca pana paññāyati ‘‘idappaccayā avijjā’’ti (a. ni. 10.61) evaṃ avijjāsīsena vā, purimā, bhikkhave, koṭi [Pg.116] na paññāyati bhavataṇhāya…pe… ‘‘idappaccayā bhavataṇhā’’ti (a. ni. 10.62) evaṃ taṇhāsīsena vā, purimā, bhikkhave, koṭi na paññāyati bhavadiṭṭhiyā…pe… ‘‘idappaccayā bhavadiṭṭhī’’ti evaṃ diṭṭhisīsena vā kathesi’’. Idha pana diṭṭhisīsena kathento vedanārāgena uppajjamānā diṭṭhiyo kathetvā vedanāmūlakaṃ paṭiccasamuppādaṃ kathesi. Tena idaṃ dasseti – ‘‘evamete diṭṭhigatikā, idaṃ dassanaṃ gahetvā tīsu bhavesu catūsu yonīsu pañcasu gatīsu sattasu viññāṇaṭṭhitīsu navasu sattāvāsesu ito ettha etto idhāti sandhāvantā saṃsarantā yante yuttagoṇo viya, thambhe upanibaddhakukkuro viya, vātena vippannaṭṭhanāvā viya ca vaṭṭadukkhameva anuparivattanti, vaṭṭadukkhato sīsaṃ ukkhipituṃ na sakkontī’’ti.

여기서 '생(jāti)'이란 변화를 수반하는 오온(五蘊)을 의미하는 것으로 보아야 한다. 생은 노사와 수·비·고·우·뇌 등에 대해 강력한 의지처로서 조건이 된다. 이것이 여기서의 요약된 설명이며, 상세한 내용은 내가 ‘청정도론’의 '연기설'에서 이미 설명하였다. 다만 여기서는 연기의 활용에 대해서만 알아두어야 한다. 세존께서는 윤회에 대해 설하시면서 "비구들이여, 무명의 앞선 끝은 알려지지 않는다. '이전에는 무명이 없었는데, 그 후에 생겨났다'라고 말할 수 없다. 비구들이여, 이와 같이 설해지지만, '이것을 조건으로 무명이 있다'는 사실은 알려져 있다"라고 하시며 무명을 필두로 설하셨다. 또한 "비구들이여, 유애(bhavataṇhā)의 앞선 끝은 알려지지 않는다... 이것을 조건으로 유애가 있다"라며 갈애를 필두로, "비구들이여, 유견(bhavadiṭṭhi)의 앞선 끝은 알려지지 않는다... 이것을 조건으로 유견이 있다"라며 견해를 필두로 설하셨다. 여기서는 견해를 필두로 설하시면서, 느낌에 대한 탐욕으로 인해 일어나는 그릇된 견해들을 말씀하신 뒤, 느낌을 근본으로 하는 연기를 설하셨다. 이를 통해 세존께서는 다음과 같은 사실을 보여주신다. "이와 같이 이 사견을 가진 자들은 이러한 견해를 붙들고 세 가지 존재(유), 네 가지 태생(요니), 다섯 가지 갈래(가티), 일곱 가지 식의 머묾(비늰나티티), 아홉 가지 중생의 거처(사타바사)에서 '여기서 저기로, 저기서 여기로' 끊임없이 치달리고 유리하며, 마치 연자맷돌에 매인 소처럼, 기둥에 묶인 개처럼, 바람에 난파된 배처럼 윤회의 괴로움 속을 맴돌 뿐, 윤회의 괴로움에서 머리를 치켜들어 벗어날 수 없다."

Vivaṭṭakathādivaṇṇanā

윤회에서 벗어남에 대한 설명

145. Evaṃ diṭṭhigatikādhiṭṭhānaṃ vaṭṭaṃ kathetvā idāni yuttayogabhikkhuadhiṭṭhānaṃ katvā vivaṭṭaṃ dassento – ‘‘yato kho, bhikkhave, bhikkhū’’tiādimāha. Tattha yatoti yadā. Channaṃ phassāyatanānanti yehi chahi phassāyatanehi phusitvā paṭisaṃvedayamānānaṃ diṭṭhigatikānaṃ vaṭṭaṃ vattati, tesaṃyeva channaṃ phassāyatanānaṃ. Samudayantiādīsu avijjāsamudayā cakkhusamudayotiādinā vedanākammaṭṭhāne vuttanayena phassāyatanānaṃ samudayādayo veditabbā. Yathā pana tattha ‘‘phassasamudayā phassanirodhā’’ti vuttaṃ, evamidha, taṃ cakkhādīsu – ‘‘āhārasamudayā āhāranirodhā’’ti veditabbaṃ. Manāyatane ‘‘nāmarūpasamudayā nāmarūpanirodhā’’ti.

145. 이와 같이 사견을 가진 자들의 근거인 윤회에 대해 설하신 뒤, 이제 수행에 전념하는 비구가 도달할 곳을 정하여 윤회에서 벗어남을 보이시려고 "비구들이여, 비구가... 할 때" 등을 말씀하셨다. 여기서 '할 때(yato)'란 '그때(yadā)'를 의미한다. '여섯 가지 촉의 장소에 대하여'란, 여섯 가지 촉의 장소를 통해 접촉하며 경험하는 사견을 가진 자들에게 윤회가 돌아가는데, 바로 그 동일한 여섯 가지 촉의 장소들을 뜻한다. '발생' 등의 구절에 대해서는 "무명의 발생으로 안(眼)의 발생이 있고..." 등의 방식으로 '느낌 공부(vedanākammaṭṭhāna)'에서 설한 내용에 따라 촉의 장소들의 발생 등을 이해해야 한다. 다만 거기서 "촉의 발생으로 촉의 소멸이 있다"라고 설한 것과 같이, 여기서는 안(眼) 등에서 "음식의 발생으로 음식의 소멸이 있다"라고 이해해야 하며, 의처(manāyatana)에서는 "명색의 발생으로 명색의 소멸이 있다"라고 이해해야 한다.

Uttaritaraṃ pajānātīti diṭṭhigatiko diṭṭhimeva jānāti. Ayaṃ pana diṭṭhiñca diṭṭhito ca uttaritaraṃ sīlasamādhipaññāvimuttinti yāva arahattā jānāti. Ko evaṃ jānātīti? Khīṇāsavo jānāti, anāgāmī, sakadāgāmī, sotāpanno, bahussuto, ganthadharo bhikkhu jānāti, āraddhavipassako jānāti. Desanā pana arahattanikūṭeneva niṭṭhāpitāti.

'그 너머를 안다'라는 것은 사견을 가진 자는 사견만을 알 뿐이지만, 이 수행자(비구)는 사견뿐만 아니라 사견보다 더 수승한 계·정·혜·해탈을 아라한과에 이르기까지 안다는 의미이다. 누가 이와 같이 아는가? 번뇌가 다한 자(아라한)가 알고, 아나함, 사다함, 수다원, 그리고 널리 배우고 경전을 수지한 비구가 알며, 위빳사나를 닦기 시작한 자가 안다. 그러나 이 설법은 아라한과라는 정점에서 마무리되었다.

146. Evaṃ [Pg.117] vivaṭṭaṃ kathetvā idāni ‘‘desanājālavimutto diṭṭhigatiko nāma natthī’’ti dassanatthaṃ puna – ‘‘ye hi keci, bhikkhave’’ti ārabhi. Tattha antojālīkatāti imassa mayhaṃ desanājālassa antoyeva katā. Ettha sitā vāti etasmiṃ mama desanājāle sitā nissitā avasitāva. Ummujjamānā ummujjantīti kiṃ vuttaṃ hoti? Te adho osīdantāpi uddhaṃ uggacchantāpi mama desanājāle sitāva hutvā osīdanti ca uggacchanti ca. Ettha pariyāpannāti ettha mayhaṃ desanājāle pariyāpannā, etena ābaddhā antojālīkatā ca hutvā ummujjamānā ummujjanti, na hettha asaṅgahito diṭṭhigatiko nāma atthīti.

146. 이와 같이 윤회에서 벗어남(vivaṭṭa)을 설하신 뒤, 이제 '가르침의 그물에서 벗어난 사견을 가진 자는 없다'는 것을 보이시기 위해 다시 '비구들이여, 누구든지...'라고 시작하셨다. 거기서 '그물 안에 들었다(antojālīkatā)'는 것은 나의 이 가르침의 그물 안에 있게 되었다는 뜻이다. '여기에 머문다(ettha sitā)'는 것은 나의 이 가르침의 그물에 의지하고 머문다는 것이다. '떠오르면서 떠오른다(ummujjamānā ummujjanti)'는 것은 무엇을 말하는가? 그들이 아래로 가라앉거나 위로 떠오르더라도 나의 가르침의 그물에 머문 채 가라앉고 떠오른다는 의미이다. '여기에 포함되었다(ettha pariyāpannā)'는 것은 나의 이 가르침의 그물에 포함되어, 이 그물에 묶이고 그물 안에 갇힌 채 떠오르면서 떠오른다는 것이다. 참으로 이 가르침의 그물에 섭수되지 않은 사견을 가진 자는 없다.

Sukhumacchikenāti saṇhaacchikena sukhumacchiddenāti attho. Kevaṭṭo viya hi bhagavā, jālaṃ viya desanā, parittaudakaṃ viya dasasahassilokadhātu, oḷārikā pāṇā viya dvāsaṭṭhidiṭṭhigatikā. Tassa tīre ṭhatvā olokentassa oḷārikānaṃ pāṇānaṃ antojālīkatabhāvadassanaṃ viya bhagavato sabbadiṭṭhigatānaṃ desanājālassa antokatabhāvadassananti evamettha opammasaṃsandanaṃ veditabbaṃ.

'촘촘한 그물눈을 가진 것(sukhumacchika)'이란 미세하고 작은 구멍을 가진 것이라는 뜻이다. 세존은 어부와 같고, 가르침은 그물과 같으며, 일만 세계는 작은 물웅덩이와 같고, 예순두 가지 사견을 가진 자들은 큰 물고기들과 같다. 어부가 기슭에 서서 바라볼 때 큰 물고기들이 그물 안에 갇힌 것을 보는 것처럼, 세존께서 모든 사견을 가진 자들이 가르침의 그물 안에 갇힌 것을 보시는 것과 같으니, 이와 같이 여기서 비유의 대조를 알아야 한다.

147. Evaṃ imāhi dvāsaṭṭhiyā diṭṭhīhi sabbadiṭṭhīnaṃ saṅgahitattā sabbesaṃ diṭṭhigatikānaṃ etasmiṃ desanājāle pariyāpannabhāvaṃ dassetvā idāni attano katthaci apariyāpannabhāvaṃ dassento – ‘‘ucchinnabhavanettiko, bhikkhave, tathāgatassa kāyo’’tiādimāha. Tattha nayanti etāyāti netti. Nayantīti gīvāya bandhitvā ākaḍḍhanti, rajjuyā etaṃ nāmaṃ. Idha pana nettisadisatāya bhavataṇhā nettīti adhippetā. Sā hi mahājanaṃ gīvāya bandhitvā taṃ taṃ bhavaṃ neti upanetīti bhavanetti. Arahattamaggasatthena ucchinnā bhavanetti assāti ucchinnabhavanettiko.

147. 이와 같이 예순두 가지 사견으로써 모든 사견이 섭수되었기에 모든 사견을 가진 자들이 이 가르침의 그물에 포함됨을 보이신 뒤, 이제 당신께서는 그 어떤 존재나 태생에도 포함되지 않음을 보이시며 '비구들이여, 여래의 몸은 존재의 끈이 끊어졌다' 등을 말씀하셨다. 거기서 '그것으로 끌어당긴다'고 해서 '끈(netti)'이라 한다. 목에 묶어 끌어당기므로 이는 밧줄의 이름이다. 그러나 여기서는 밧줄과 흡사하기 때문에 '존재에 대한 갈애(bhavataṇhā)'를 '끈(netti)'이라 한다. 참으로 그 갈애는 많은 중생을 목에 묶어 그들을 여러 존재로 실어나르고 이끌기 때문에 '존재의 끈(bhavanetti)'이라 한다. 아라한 도라는 칼로 그 존재의 끈인 갈애를 끊으셨기에 '존재의 끈이 끊어진 분(ucchinnabhavanettiko)'이라 한다.

Kāyassa bhedā uddhanti kāyassa bhedato uddhaṃ. Jīvitapariyādānāti jīvitassa sabbaso pariyādinnattā parikkhīṇattā, puna appaṭisandhikabhāvāti attho. Na taṃ dakkhantīti taṃ tathāgataṃ. Devā vā manussā vā na dakkhissanti, apaṇṇattikabhāvaṃ gamissatīti attho.

'몸이 무너진 뒤(kāyassa bhedā uddhaṃ)'란 육신이 파괴된 이후를 말한다. '생명이 다함으로 인해(jīvitapariyādānā)'란 정신과 육체의 생명 기능이 완전히 다하고 소멸되어 다시는 재생 연결이 없게 되었다는 의미이다. '그를 보지 못할 것이다(na taṃ dakkhanti)'란 그 여래를 신들이나 인간들이 더 이상 보지 못할 것이며, 명칭조차 없는 상태에 이르게 될 것이라는 뜻이다.

Seyyathāpi[Pg.118], bhikkhaveti, upamāyaṃ pana idaṃ saṃsandanaṃ. Ambarukkho viya hi tathāgatassa kāyo, rukkhe jātamahāvaṇṭo viya taṃ nissāya pubbe pavattataṇhā. Tasmiṃ vaṇṭe upanibaddhā pañcapakkadvādasapakkaaṭṭhārasapakkaparimāṇā ambapiṇḍī viya taṇhāya sati taṇhūpanibandhanā hutvā āyatiṃ nibbattanakā pañcakkhandhā dvādasāyatanāni aṭṭhārasa dhātuyo. Yathā pana tasmiṃ vaṇṭe chinne sabbāni tāni ambāni tadanvayāni honti, taṃyeva vaṇṭaṃ anugatāni, vaṇṭacchedā chinnāni yevāti attho; evameva ye bhavanettivaṇṭassa anupacchinnattā āyatiṃ uppajjeyyuṃ pañcakkhandhā dvādasāyatanāni aṭṭhārasadhātuyo, sabbe te dhammā tadanvayā honti bhavanettiṃ anugatā, tāya chinnāya chinnā yevāti attho.

'비구들이여, 이를테면'이라는 비유의 대조는 다음과 같다. 여래의 몸은 망고나무와 같고, 그 몸을 의지하여 전생에 일어났던 갈애는 나무에 달린 큰 줄기(꼭지)와 같다. 갈애가 있을 때 그 갈애에 묶여 미래에 태어날 오온, 십이처, 십팔계는 그 줄기에 매달린 5개, 12개, 18개 들이 망고 송이와 같다. 그 줄기가 끊어지면 모든 망고가 그 줄기를 따라가듯 줄기가 끊어짐에 따라 망고도 끊어지는 것처럼, 존재의 끈인 갈애라는 줄기가 끊어지지 않았을 때는 미래에 생겨날 오온, 십이처, 십팔계가 모두 그 존재의 갈애를 따르게 되지만, 그 갈애가 끊어지면 그 모든 법도 끊어지게 된다는 의미이다.

Yathā pana tasmimpi rukkhe maṇḍūkakaṇṭakavisasamphassaṃ āgamma anupubbena sussitvā mate – ‘‘imasmiṃ ṭhāne evarūpo nāma rukkho ahosī’’ti vohāramattameva hoti, na taṃ rukkhaṃ koci passati, evaṃ ariyamaggasamphassaṃ āgamma taṇhāsinehassa pariyādinnattā anupubbena sussitvā viya bhinne imasmiṃ kāye, kāyassa bhedā uddhaṃ jīvitapariyādānā na taṃ dakkhanti, tathāgatampi devamanussā na dakkhissanti, evarūpassa nāma kira satthuno idaṃ sāsananti vohāramattameva bhavissatīti anupādisesanibbānadhātuṃ pāpetvā desanaṃ niṭṭhapesi.

또한 그 망고나무가 개구리의 독가시와 접촉하여 점차 말라 죽었을 때 '이곳에 이러한 나무가 있었다'라는 말만 남을 뿐 아무도 그 나무를 볼 수 없는 것처럼, 성스러운 도(聖道)라는 접촉을 통해 갈애의 습기가 다하여 점차 말라가는 것과 같다가, 이 몸이 무너진 뒤 생명이 다하면 신과 인간들은 더 이상 여래를 보지 못할 것이다. 단지 '이러한 스승의 가르침이었다'라는 말만 남게 될 것이다. 이와 같이 [세존께서는] 무여열반(anupādisesa nibbānadhātu)에 이르게 함으로써 설법을 마무리하셨다.

148. Evaṃ vutte āyasmā ānandoti evaṃ bhagavatā imasmiṃ sutte vutte thero ādito paṭṭhāya sabbaṃ suttaṃ samannāharitvā evaṃ buddhabalaṃ dīpetvā kathitasuttassa na bhagavatā nāmaṃ gahitaṃ, handassa nāmaṃ gaṇhāpessāmīti cintetvā bhagavantaṃ etadavoca.

148. '이와 같이 말씀하시자 아난다 존자가'라는 것은, 세존께서 이 수타(Sutta)를 이와 같이 말씀하시자 아난다 장로가 처음부터 모든 수타를 마음에 새기고, 부처님의 지혜의 힘을 이처럼 드러내어 설하신 이 수타의 이름을 세존께서 아직 정하지 않으셨음을 알고, '이제 이 수타의 이름을 정하시게 해야겠다'라고 생각하여 세존께 이와 같이 여쭈었다.

Tasmātiha tvantiādīsu ayamatthayojanā – ānanda, yasmā imasmiṃ dhammapariyāye idhatthopi paratthopi vibhatto, tasmātiha tvaṃ imaṃ dhammapariyāyaṃ ‘‘atthajāla’’ntipi naṃ dhārehi; yasmā panettha bahū tantidhammā kathitā, tasmā ‘‘dhammajāla’’ntipi naṃ dhārehi; yasmā ca ettha seṭṭhaṭṭhena brahmaṃ sabbaññutaññāṇaṃ vibhattaṃ, tasmā ‘‘brahmajāla’’ntipi naṃ dhārehi; yasmā ettha dvāsaṭṭhidiṭṭhiyo vibhattā, tasmā ‘‘diṭṭhijāla’’ntipi naṃ dhārehi; yasmā pana imaṃ dhammapariyāyaṃ sutvā devaputtamārampi khandhamārampi maccumārampi kilesamārampi [Pg.119] sakkā maddituṃ, tasmā ‘‘anuttaro saṅgāmavijayotipi naṃ dhārehī’’ti.

'그러므로 여기에서 그대는' 등의 대목은 다음과 같은 의미의 연결이다. '아난다여, 이 법문(Dhammapariyāya)에서 현세의 이익과 내세의 이익을 상세히 설명하였으니, 이 법문을 <이익의 그물(Atthajāla)>이라고 기억하라. 또한 여기서 많은 성전의 법들을 설하였으니 <법의 그물(Dhammajāla)>이라고도 기억하라. 그리고 여기서 가장 뛰어난 의미에서 수승한 일체지(一切知)의 지혜를 상세히 설명하였으니 <범망(Brahmajāla, 수승한 그물)>이라고도 기억하라. 여기서 예순두 가지 사견을 상세히 설명하였으니 <견해의 그물(Diṭṭhijāla)>이라고도 기억하라. 또한 이 법문을 듣고 천자마(天子魔), 오온마(五蘊魔), 사마(死魔), 번뇌마(煩惱魔), 행마(行魔)의 다섯 가지 마군을 굴복시킬 수 있으니 <더할 나위 없는 전쟁의 승리(Saṅgāmavijaya)>라고도 기억하라'는 것이다.

Idamavoca bhagavāti idaṃ nidānāvasānato pabhuti yāva ‘‘anuttaro saṅgāmavijayotipi naṃ dhārehī’’ti sakalaṃ suttantaṃ bhagavā paresaṃ paññāya alabbhaneyyapatiṭṭhaṃ paramagambhīraṃ sabbaññutaññāṇaṃ pakāsento sūriyo viya andhakāraṃ diṭṭhigatamahandhakāraṃ vidhamanto avoca.

'세존께서 이와 같이 말씀하셨다'라는 것은, 서문의 끝부분부터 '더할 나위 없는 전쟁의 승리라고 기억하라'에 이르기까지 이 모든 경전(suttanta)을 말씀하시며, 다른 이들의 지혜로는 도달할 수 없는 지극히 깊은 일체지(一切知)의 지혜를 드러내셨음을 의미한다. 태양이 어둠을 몰아내듯, 사견이라는 거대한 어둠을 타파하며 말씀하신 것이다.

149. Attamanā te bhikkhūti te bhikkhū attamanā sakamanā, buddhagatāya pītiyā udaggacittā hutvāti vuttaṃ hoti. Bhagavato bhāsitanti evaṃ vicitranayadesanāvilāsayuttaṃ idaṃ suttaṃ karavīkarutamañjunā kaṇṇasukhena paṇḍitajanahadayānaṃ amatābhisekasadisena brahmassarena bhāsamānassa bhagavato vacanaṃ. Abhinandunti anumodiṃsu ceva sampaṭicchiṃsu ca. Ayañhi abhinandasaddo – ‘‘abhinandati abhivadatī’’tiādīsu (saṃ. ni. 3.5) taṇhāyampi āgato. ‘‘Annamevābhinandanti, ubhaye devamānusā’’tiādīsu (saṃ. ni. 1.43) upagamanepi.

149. ‘그 비구들은 기뻐하며(attamanā te bhikkhū)’라는 것은, 그 비구들이 부처님께 향한 기쁨으로 마음이 고양되어 즐거운 마음을 가졌음을 뜻한다. ‘세존의 말씀을(bhagavato bhāsitaṃ)’이라는 것은 이와 같이 공교로운 가르침의 방식과 우아한 설법이 어우러진 이 경이, 가릉빈가의 소리처럼 감미롭고 귀에 즐거우며, 지혜로운 이들의 마음에 불사의 감로수를 뿌리는 것과 같은 범음(梵音)으로 설하시는 세존의 말씀이라는 것이다. ‘기뻐하였다(abhinanduṃ)’는 것은 거듭 기뻐하고(anumodiṃsu) 받아들였다(sampaṭicchiṃsu)는 뜻이다. 참으로 이 ‘아비난다(abhinandati)’라는 단어는 ‘기뻐하고 찬탄한다(abhinandati abhivadati)’ 등의 구절에서처럼 갈애(taṇhā)의 의미로도 쓰이고, ‘인간과 천신들 모두 음식을 반긴다(annamevābhinandanti, ubhaye devamānusā)’ 등의 구절에서처럼 다가감(upagamana)의 의미로도 쓰인다.

‘‘Cirappavāsiṃ purisaṃ, dūrato sotthimāgataṃ;

Ñātimittā suhajjā ca, abhinandanti āgata’’nti. (dha. pa. 219);

“오랫동안 멀리 떠나 있다가 타향에서 무사히 돌아온 사람을, 친지들과 벗들과 동료들이 반갑게 맞이하듯이.”

Ādīsu sampaṭicchanepi. ‘‘Abhinanditvā anumoditvā’’tiādīsu (ma. ni. 1.205) anumodanepi. Svāyamidha anumodanasampaṭicchanesu yujjati. Tena vuttaṃ – ‘‘abhinandunti anumodiṃsu ceva sampaṭicchiṃsu cā’’ti.

위의 구절 등에서처럼 받아들임(sampaṭicchanā)의 의미로도 쓰이고, ‘기뻐하고 즐거워하며(abhinanditvā anumoditvā)’ 등의 구절에서처럼 거듭 기뻐함(anumodana)의 의미로도 쓰인다. 여기서는 거듭 기뻐함과 받아들임의 의미가 적절하다. 그러므로 “기뻐하였다는 것은 거듭 기뻐하고 받아들였다는 뜻이다”라고 설명한 것이다.

Subhāsitaṃ sulapitaṃ, ‘‘sādhu sādhū’’ti tādino;

Anumodamānā sirasā, sampaṭicchiṃsu bhikkhavoti.

“말씀으로 잘 설해지고 뜻으로 잘 일러주신 타디(Tādi, 여여한 분)의 이 경을, 비구들은 ‘장하도다, 장하도다’라고 거듭 기뻐하며 머리 숙여 받들었다.”

Imasmiñca pana veyyākaraṇasminti imasmiṃ niggāthakasutte. Niggāthakattā hi idaṃ veyyākaraṇanti vuttaṃ.

‘이 상세한 설명(veyyākaraṇa)이 설해질 때’라는 것은 게송이 없는 이 경을 뜻한다. 게송이 없으므로 결집자들이 이 경을 ‘상세한 설명(veyyākaraṇa)’이라 부른 것이다.

Dasasahassī lokadhātūti dasasahassacakkavāḷaparimāṇā lokadhātu. Akampitthāti na suttapariyosāneyeva akampitthāti veditabbā. Bhaññamāneti hi vuttaṃ. Tasmā dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatesu viniveṭhetvā desiyamānesu [Pg.120] tassa tassa diṭṭhigatassa pariyosāne pariyosāneti dvāsaṭṭhiyā ṭhānesu akampitthāti veditabbā.

‘일만 세계(dasasahassī lokadhātū)’란 일만 개의 소우주(cakkavāḷa)의 범위를 가진 세계를 말한다. ‘진동하였다(akampittha)’는 것은 경의 끝에서만 진동한 것으로 알아서는 안 된다. ‘설해질 때(bhaññamāne)’라고 하였기 때문이다. 그러므로 예순두 가지 사견들을 하나하나 풀어서 설하실 때, 그 각각의 견해가 끝날 때마다 예순두 번의 지점에서 땅이 진동한 것으로 알아야 한다.

Tattha aṭṭhahi kāraṇehi pathavīkampo veditabbo – dhātukkhobhena, iddhimato ānubhāvena, bodhisattassa gabbhokkantiyā, mātukucchito nikkhamanena, sambodhippattiyā, dhammacakkappavattanena, āyusaṅkhārossajjanena, parinibbānenāti. Tesaṃ vinicchayaṃ – ‘‘aṭṭha kho ime, ānanda, hetū aṭṭha paccayā mahato bhūmicālassa pātubhāvāyā’’ti evaṃ mahāparinibbāne āgatāya tantiyā vaṇṇanākāle vakkhāma. Ayaṃ pana mahāpathavī aparesupi aṭṭhasu ṭhānesu akampittha – mahābhinikkhamane, bodhimaṇḍūpasaṅkamane, paṃsukūlaggahaṇe, paṃsukūladhovane, kāḷakārāmasutte, gotamakasutte, vessantarajātake, imasmiṃ brahmajāleti. Tattha mahābhinikkhamanabodhimaṇḍūpasaṅkamanesu vīriyabalena akampittha. Paṃsukūlaggahaṇe dvisahassadīpaparivāre cattāro mahādīpe pahāya pabbajitvā susānaṃ gantvā paṃsukūlaṃ gaṇhantena dukkaraṃ bhagavatā katanti acchariyavegābhihatā akampittha. Paṃsukūladhovanavessantarajātakesu akālakampanena akampittha. Kāḷakārāmagotamakasuttesu – ‘‘ahaṃ sakkhī bhagavā’’ti sakkhibhāvena akampittha. Imasmiṃ pana brahmajāle dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatesu vijaṭetvā niggumbaṃ katvā desiyamānesu sādhukāradānavasena akampitthāti veditabbā.

여기서 땅의 진동은 여덟 가지 원인으로 알아야 하니, 지대(地大)의 요동, 신통력 있는 이의 위신력, 보살의 입태, 모태로부터의 출산, 성도, 초전법륜, 수명 설정의 포기, 반열반이다. 이에 대한 판별은 ‘아난다여, 이러한 여덟 가지 원인과 여덟 가지 조건이 거대한 지진이 일어나는 데 있느니라’고 대반열반경에 전해지는 구절을 주석할 때 설명할 것이다. 그런데 이 대지는 이외에도 다른 여덟 지점에서도 진동하였으니, 위대한 출가, 보디 만다(Bodhimanda)로 나아가심, 분소의(가사)를 취하심, 분소의를 세탁하심, 깔라까라마 경, 고따마까 경, 벳산따라 자타카, 그리고 이 범망경의 설법 때이다. 그중 위대한 출가와 보디 만다로 나아가실 때는 정진의 힘으로 진동하였다. 분소의를 취하실 때는, 이천 개의 섬이 딸린 사대주를 버리고 출가하여 묘지로 가서 분소의를 취하시는 세존을 보고 ‘세존께서 참으로 행하기 어려운 일을 하셨다’며 경이로움의 충격으로 진동하였다. 분소의 세탁과 벳산따라 자타카에서는 때아닌 진동으로 진동하였다. 깔라까라마 경과 고따마까 경에서는 ‘세존이시여, 제가 증인입니다’라고 땅이 증인이 되는 의미로 진동하였다. 그러나 이 범망경에서는 예순두 가지 견해의 얽힘을 풀어 헤쳐 덤불이 없게 하여 설하실 때, ‘사두(잘하셨도다)’라는 찬탄의 목소리를 내는 의미로 진동한 것으로 알아야 한다.

Na kevalañca etesu ṭhānesuyeva pathavī akampittha, atha kho tīsu saṅgahesupi mahāmahindattherassa imaṃ dīpaṃ āgantvā jotivane nisīditvā dhammaṃ desitadivasepi akampittha. Kalyāṇiyavihāre ca piṇḍapātiyattherassa cetiyaṅgaṇaṃ sammajjitvā tattheva nisīditvā buddhārammaṇaṃ pītiṃ gahetvā imaṃ suttantaṃ āraddhassa suttapariyosāne udakapariyantaṃ katvā akampittha. Lohapāsādassa pācīnaambalaṭṭhikaṭṭhānaṃ nāma ahosi. Tattha nisīditvā dīghabhāṇakattherā brahmajālasuttaṃ ārabhiṃsu, tesaṃ sajjhāyapariyosānepi udakapariyantameva katvā pathavī akampitthāti.

단지 이 지점들에서만 대지가 진동한 것이 아니라, 세 차례의 결집 때와 마한다 어른(Mahāmahindatthera)께서 이 섬(실론)에 오셔서 조띠바나(Jotivana)에 앉아 법을 설하신 날에도 진동하였다. 또한 깔라니야 사원(Kalyāṇiyavihāra)에서 삔다빠띠야 어른(Piṇḍapātiyatthera)이 제티야 광장을 청소하고 그곳에 앉아 부처님을 대상으로 한 기쁨을 일으켜 이 경을 송독하기 시작하여 경이 끝날 때, 물의 경계에 이르기까지 땅이 진동하였다. 로하빠사다(Lohapāsāda)의 동쪽 암발랏띠까(Ambalaṭṭhika)라는 곳이 있었는데, 거기서 디가니까야를 암송하는 어른들(Dīghabhāṇaka)이 범망경을 송독하기 시작하여 그 송독이 끝날 때에도 물의 경계에 이르기까지 땅이 진동하였다.

Evaṃ [Pg.121] yassānubhāvena, akampittha anekaso;

Medanī suttaseṭṭhassa, desitassa sayambhunā.

“이와 같이 스스로 깨달으신 분(Sayambhu)에 의해 설해진 이 수승한 경의 위신력으로 대지는 여러 번 진동하였다.”

Brahmajālassa tassīdha, dhammaṃ atthañca paṇḍitā;

Sakkaccaṃ uggahetvāna, paṭipajjantu yonisoti.

“지혜로운 이들은 여기서 이 범망경의 법과 뜻을 공경히 배우고 익혀서, 이치에 맞게(yoniso) 실천해야 하리라.”

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

이와 같이 수망갈라빌라시니라 이름하는 디가니까야 주석서에서,

Brahmajālasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

범망경의 주석이 끝났다.

2. Sāmaññaphalasuttavaṇṇanā

2. 사문과경(沙門果經)의 주석

Rājāmaccakathāvaṇṇanā

왕과 신하들에 대한 이야기의 주석

150. Evaṃ [Pg.122] me sutaṃ…pe… rājagaheti sāmaññaphalasuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā – rājagaheti evaṃnāmake nagare. Tañhi mandhātumahāgovindādīhi pariggahitattā rājagahanti vuccati. Aññepi ettha pakāre vaṇṇayanti, kiṃ tehi? Nāmamattametaṃ tassa nagarassa. Taṃ panetaṃ buddhakāle ca cakkavattikāle ca nagaraṃ hoti, sesakāle suññaṃ hoti yakkhapariggahitaṃ, tesaṃ vasanavanaṃ hutvā tiṭṭhati. Viharatīti avisesena iriyāpathadibbabrahmaariyavihāresu aññataravihārasamaṅgiparidīpanametaṃ. Idha pana ṭhānagamananisajjasayanappabhedesu iriyāpathesu aññatarairiyāpathasamāyogaparidīpanaṃ. Tena ṭhitopi gacchantopi nisinnopi sayānopi bhagavā viharati ceva veditabbo. So hi ekaṃ iriyāpathabādhanaṃ aññena iriyāpathena vicchinditvā aparipatantaṃ attabhāvaṃ harati pavatteti, tasmā viharatīti vuccati.

150. ‘이와 같이 나는 들었다... 라자가하에서’로 시작되는 이 경이 사문과경이다. 여기에 나오는 새로운 단어들에 대한 설명은 다음과 같다. ‘라자가하(Rājagaha, 왕사성)’란 이러한 이름의 도시를 말한다. 이곳은 만다따 왕과 마하고빈다 등의 인물들이 거처를 삼았기 때문에 ‘왕들의 거처(Rājagaha)’라 불린다. 다른 이들은 여기에 대해 여러 설을 늘어놓지만, 그것이 무슨 소용이겠는가? 그것은 그저 그 도시의 이름일 뿐이다. 그런데 이 도시는 부처님 시대와 전륜성왕의 시대에는 도시가 되지만, 그 외의 시기에는 텅 비게 되어 야차들이 점유하여 그들의 거주지가 된다. ‘머무셨다(viharati)’는 것은 차별 없이 사위의(iriyāpatha)나 천상의 머묾, 범천의 머묾, 성스러운 머묾 중 어느 하나의 머묾을 갖추고 계심을 나타내는 것이다. 여기서는 서고, 걷고, 앉고, 눕는 등의 사위의 중에서 어느 한 위의를 취하고 계심을 나타낸다. 그러므로 세존께서는 서 계시든, 걸어가시든, 앉아 계시든, 누워 계시든 ‘머물고 계신 것’으로 알아야 한다. 세존께서는 한 위의가 주는 괴로움을 다른 위의로 해소함으로써 무너지지 않게 이 몸(attabhāva)을 유지하고 지속시키신다. 그러므로 ‘머무신다(viharati)’라고 한다.

Jīvakassa komārabhaccassa ambavaneti idamassa yaṃ gocaragāmaṃ upanissāya viharati, tassa samīpanivāsanaṭṭhānaparidīpanaṃ. Tasmā – rājagahe viharati jīvakassa komārabhaccassa ambavaneti rājagahasamīpe jīvakassa komārabhaccassa ambavane viharatīti evamettha attho veditabbo. Samīpatthe hetaṃ bhummavacanaṃ. Tattha jīvatīti jīvako, kumārena bhatoti komārabhacco. Yathāha – ‘‘kiṃ bhaṇe, etaṃ kākehi samparikiṇṇanti? Dārako devāti. Jīvati bhaṇeti? Jīvati, devāti. Tena hi, bhaṇe taṃ dārakaṃ amhākaṃ antepuraṃ netvā dhātīnaṃ detha posetunti. Tassa jīvatīti jīvakoti nāmaṃ akaṃsu. Kumārena posāpitoti komārabhaccoti nāmaṃ akaṃsū’’ti (mahāva. 328) ayaṃ panettha saṅkhepo. Vitthārena pana jīvakavatthukhandhake āgatameva. Vinicchayakathāpissa samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāyaṃ vuttā.

'지위까 꼬마라밧짜의 망고 숲에서'라는 이 구절은 그(세존)께서 의지하여 머무시는 공양 마을에 가까운 거처임을 나타내는 말이다. 그러므로 '라자가하에서 지위까 꼬마라밧짜의 망고 숲에 머무셨다'는 것은 라자가하 근처의 지위까 꼬마라밧짜의 망고 숲에 머무셨다는 뜻으로 이해해야 한다. 여기서 처격(thattami)은 근접한 의미로 쓰였다. 그(지위까)의 이름 중 '지위까(Jīvaka)'는 '살아 있다'는 뜻에서 유래했으며, '꼬마라밧짜(Komārabhacca)'는 왕자(아바야)에 의해 길러졌기에 붙여진 이름이다. 이와 관련하여 (율장 마하왁가에) 이르기를, "여보게들, 까마귀들이 둘러싸고 있는 저것이 무엇이냐?" "왕자님, 아기입니다." "여보게들, 살아 있느냐?" "왕자님, 살아 있습니다." "그렇다면 여보게들, 그 아기를 우리 궁전으로 데려가 유모들에게 주어 기르게 하라."고 하였다. 그가 살아 있었기에 '지위까'라는 이름을 지어주었고, 왕자에 의해 양육되었기에 '꼬마라밧짜'라는 이름을 지어준 것이다. 이것이 여기서의 요약된 의미이다. 자세한 내용은 지위까 이야기가 나오는 칸다까(마하왁가 치와락깐다까)에 전해진다. 그에 대한 판결의 말씀도 사만따빠사디까라 불리는 율장 주석서에 내가 설명해 놓았다.

Ayaṃ [Pg.123] pana jīvako ekasmiṃ samaye bhagavato dosābhisannaṃ kāyaṃ virecetvā siveyyakaṃ dussayugaṃ datvā vatthānumodanāpariyosāne sotāpattiphale patiṭṭhāya cintesi – ‘‘mayā divasassa dvattikkhattuṃ buddhupaṭṭhānaṃ gantabbaṃ, idañca veḷuvanaṃ atidūre, mayhaṃ pana ambavanaṃ uyyānaṃ āsannataraṃ, yaṃnūnāhaṃ ettha bhagavato vihāraṃ kāreyya’’nti. So tasmiṃ ambavane rattiṭṭhānadivāṭhānaleṇakuṭimaṇḍapādīni sampādetvā bhagavato anucchavikaṃ gandhakuṭiṃ kārāpetvā ambavanaṃ aṭṭhārasahatthubbedhena tambapaṭṭavaṇṇena pākārena parikkhipāpetvā buddhappamukhaṃ bhikkhusaṅghaṃ sacīvarabhattena santappetvā dakkhiṇodakaṃ pātetvā vihāraṃ niyyātesi. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘jīvakassa komārabhaccassa ambavane’’ti.

한편 이 지위까는 어느 때 세존의 (풍대와 담즙 등의) 독소가 가득한 몸을 설사 요법으로 치료해 드리고, 시위(Sivi) 지방의 귀한 옷 한 쌍을 보시하였다. 옷 보시의 축원 법문을 듣고 나서 예류과(sotāpattiphala)에 머물게 된 그는 다음과 같이 생각했다. "나는 하루에 두세 번씩 부처님을 시봉하러 가야 하는데, 이 웨루와나(죽림정사)는 너무 멀다. 하지만 나의 망고 숲 유원지는 매우 가까우니, 내가 이곳에 세존을 위한 처소를 세우면 어떨까?" 그는 그 망고 숲에 밤에 머무는 곳, 낮에 머무는 곳, 굴, 변소, 만다빠 등을 갖추고 세존께 적합한 향실(Gandhakuṭi)을 지었다. 또한 망고 숲을 18암나(hattha) 높이의 구리판 색깔을 띤 담장으로 둘러치고, 부처님을 비롯한 비구 승가에 가사와 공양을 정성껏 대접한 뒤, 보시의 물을 붓고 정사를 기증하였다. 그것을 가리켜 '지위까 꼬마라밧짜의 망고 숲에서'라고 한 것이다.

Aḍḍhateḷasehi bhikkhusatehīti aḍḍhasatena ūnehi terasahi bhikkhusatehi. Rājātiādīsu rājati attano issariyasampattiyā catūhi saṅgahavatthūhi mahājanaṃ rañjeti vaḍḍhetīti rājā. Magadhānaṃ issaroti māgadho. Ajātoyeva rañño sattu bhavissatīti nemittakehi niddiṭṭhoti ajātasattu.

'천이백오십 명의 비구들과 함께'라는 것은 백 명의 절반(50명)이 빠진 13개의 백 명(1300명 - 50명)을 의미한다. '왕(Rājā)' 등의 명칭에 대하여, 스스로의 권능과 성취로 빛나기에 '라자'라 하며, 또한 네 가지 섭수법(saṅgahavatthu)으로 대중을 기쁘게 하고 번영하게 하기에 '라자'라고 한다. 마가다국의 통치자이므로 '마가다 사람(Māgadha)'이라 한다. 아직 태어나기도 전부터 이미 왕의 원수가 될 것이라고 점술가들에 의해 예언되었기에 '아자따삿뚜(Ajātasattu, 태어나지 않은 원수)'라 부른다.

Tasmiṃ kira kucchigate deviyā evarūpo dohaḷo uppajji – ‘‘aho vatāhaṃ rañño dakkhiṇabāhulohitaṃ piveyya’’nti, sā ‘‘bhāriye ṭhāne dohaḷo uppanno, na sakkā kassaci ārocetu’’nti taṃ kathetuṃ asakkontī kisā dubbaṇṇā ahosi. Taṃ rājā pucchi – ‘‘bhadde, tuyhaṃ attabhāvo na pakativaṇṇo, kiṃ kāraṇa’’nti? ‘‘Mā puccha, mahārājāti’’. ‘‘Bhadde, tvaṃ attano ajjhāsayaṃ mayhaṃ akathentī kassa kathessasī’’ti tathā tathā nibandhitvā kathāpesi. Sutvā ca – ‘‘bāle, kiṃ ettha tuyhaṃ bhāriyasaññā ahosī’’ti vejjaṃ pakkosāpetvā suvaṇṇasatthakena bāhuṃ phālāpetvā suvaṇṇasarakena lohitaṃ gahetvā udakena sambhinditvā pāyesi. Nemittakā taṃ sutvā – ‘‘esa gabbho rañño sattu bhavissati, iminā rājā haññissatī’’ti byākariṃsu. Devī sutvā – ‘‘mayhaṃ kira kucchito nikkhanto rājānaṃ māressatī’’ti gabbhaṃ pātetukāmā uyyānaṃ gantvā kucchiṃ maddāpesi, gabbho na patati. Sā punappunaṃ gantvā tatheva kāresi. Rājā kimatthaṃ ayaṃ [Pg.124] abhiṇhaṃ uyyānaṃ gacchatīti parivīmaṃsanto taṃ kāraṇaṃ sutvā – ‘‘bhadde, tava kucchiyaṃ puttoti vā dhītāti vā na paññāyati, attano nibbattadārakaṃ evamakāsīti mahā aguṇarāsipi no jambudīpatale āvibhavissati, mā tvaṃ evaṃ karohī’’ti nivāretvā ārakkhaṃ adāsi. Sā gabbhavuṭṭhānakāle ‘‘māressāmī’’ti cintesi. Tadāpi ārakkhamanussā dārakaṃ apanayiṃsu. Athāparena samayena vuḍḍhippattaṃ kumāraṃ deviyā dassesuṃ. Sā taṃ disvāva puttasinehaṃ uppādesi, tena naṃ māretuṃ nāsakkhi. Rājāpi anukkamena puttassa oparajjamadāsi.

전해지는 바에 따르면, 그가 모태에 있을 때 왕비에게 다음과 같은 태기가 생겼다. '아, 왕의 오른쪽 팔의 혈액을 마실 수 있다면 얼마나 좋을까!' 왕비는 '이런 끔찍한 갈망이 생겼으니 누구에게도 말할 수 없구나'라고 생각하며 그 사실을 말하지 못해 수척해지고 안색이 나빠졌다. 왕이 묻기를, "부인, 그대의 몸이 평소와 같지 않으니 무슨 까닭이오?" 하니, 왕비는 "대왕이시여, 묻지 마소서."라고 답했다. 왕이 "부인, 그대가 자신의 속마음을 나에게 말하지 않으면 누구에게 말하겠소?"라며 거듭 다그쳐 묻자 결국 털어놓았다. 이를 듣고 왕은 "어리석은 사람아, 그것이 무슨 큰일이라고 걱정했소?"라며 의사를 불러 황금 칼로 자신의 팔을 가르게 하고, 황금 잔에 피를 받아 물과 섞어 마시게 하였다. 점술가들은 이 이야기를 듣고 "이 아이는 왕의 원수가 될 것이며, 이 아이로 인해 왕이 살해될 것입니다."라고 예언했다. 왕비는 이를 듣고 '내 배 속에서 나온 아이가 왕을 죽인단 말인가'라고 생각하여 낙태를 하고자 유원지에 가서 배를 압박했으나 아이는 떨어지지 않았다. 왕비가 반복해서 그곳에 가서 그렇게 하자, 왕은 '왕비가 왜 저토록 자주 유원지에 가는가'라고 조사하다가 그 이유를 듣게 되었다. 왕은 "부인, 그대의 태중에 있는 아이가 아들인지 딸인지도 아직 알 수 없소. 제 몸에서 난 아이에게 이토록 모질게 구는 것은 온 염부제에 큰 불명예가 될 것이니 그러지 마시오."라며 만류하고 호위병을 붙여주었다. 왕비는 해산할 때 아이를 죽이려 했으나, 그때도 호위병들이 아기를 데려가 버렸다. 그 후 세월이 흘러 장성한 왕자를 왕비에게 보여주자, 왕비는 그를 보자마자 자식에 대한 애정이 솟구쳐 그를 죽일 수 없었다. 왕 또한 차례에 따라 아들에게 부왕(태자)의 자리를 주었다.

Athekasmiṃ samaye devadatto rahogato cintesi – ‘‘sāriputtassa parisā mahāmoggallānassa parisā mahākassapassa parisāti, evamime visuṃ visuṃ dhurā, ahampi ekaṃ dhuraṃ nīharāmī’’ti. So ‘‘na sakkā vinā lābhena parisaṃ uppādetuṃ, handāhaṃ lābhaṃ nibbattemī’’ti cintetvā khandhake āgatanayena ajātasattuṃ kumāraṃ iddhipāṭihāriyena pasādetvā sāyaṃ pātaṃ pañcahi rathasatehi upaṭṭhānaṃ āgacchantaṃ ativissatthaṃ ñatvā ekadivasaṃ upasaṅkamitvā etadavoca – ‘‘pubbe kho, kumāra, manussā dīghāyukā, etarahi appāyukā, tena hi tvaṃ kumāra, pitaraṃ hantvā rājā hohi, ahaṃ bhagavantaṃ hantvā buddho bhavissāmī’’ti kumāraṃ pituvadhe uyyojeti.

그러던 어느 때 제바닷따가 홀로 조용한 곳에서 생각했다. '사리뿟따에게도 큰 대중이 있고, 마하목갈라나에게도, 마하깟사빠에게도 큰 대중이 있다. 이들은 각각 한 무리의 지도자들이다. 나 또한 한 무리를 이끄는 지도자가 되리라.' 그는 '공양물(lābha) 없이는 대중을 모을 수 없으니, 이제 내가 공양을 생기게 하리라'고 생각했다. 그는 (율장) 칸다까에 전해지는 방식대로 아자따삿뚜 왕자를 신통력으로 감복시켰다. 아침저녁으로 오백 대의 수레를 거느리고 자신을 시봉하러 오는 왕자가 자신을 매우 깊이 신뢰함을 알고, 어느 날 그에게 다가가 이렇게 말했다. "왕자여, 옛날 사람들은 수명이 길었으나 지금 사람들은 수명이 짧습니다. 그러니 왕자여, 그대는 부친을 죽이고 왕이 되십시오. 나는 세존을 죽이고 부처가 되겠습니다." 이처럼 왕자에게 부친을 살해하도록 부추겼다.

So – ‘‘ayyo devadatto mahānubhāvo, etassa aviditaṃ nāma natthī’’ti ūruyā potthaniyaṃ bandhitvā divā divassa bhīto ubbiggo ussaṅkī utrasto antepuraṃ pavisitvā vuttappakāraṃ vippakāraṃ akāsi. Atha naṃ amaccā gahetvā anuyuñjitvā – ‘‘kumāro ca hantabbo, devadatto ca, sabbe ca bhikkhū hantabbā’’ti sammantayitvā rañño āṇāvasena karissāmāti rañño ārocesuṃ.

왕자는 '제바닷따 존자께서는 큰 위신력을 지니셨으니, 그분이 모르시는 것이란 없다'고 생각하며, 넓적다리에 단검을 묶고 대낮에 두려움과 떨림, 의심과 공포에 휩싸인 채 궁궐로 들어가 앞서 말한 것과 같은 반역 행위를 도모했다. 그때 신하들이 그를 붙잡아 문초한 뒤, "왕자도 죽여야 하고, 제바닷따도 죽여야 하며, 모든 비구들도 죽여야 한다"고 의논하고 왕의 명령을 받아 집행하겠다고 왕에게 보고하였다.

Rājā ye amaccā māretukāmā ahesuṃ, tesaṃ ṭhānantarāni acchinditvā, ye na māretukāmā, te uccesu ṭhānesu ṭhapetvā kumāraṃ pucchi – ‘‘kissa pana tvaṃ, kumāra, maṃ māretukāmosī’’ti? ‘‘Rajjenamhi, deva, atthiko’’ti. Rājā tassa rajjaṃ adāsi.

왕(빔비사라)은 왕자를 죽여야 한다고 주장한 신하들의 관직을 박탈하고, 죽여서는 안 된다고 한 신하들을 높은 지위에 임명한 뒤 왕자에게 물었다. "왕자야, 너는 어찌하여 나를 죽이려 했느냐?" "대왕이시여, 왕위를 원하기 때문입니다." 이에 왕은 그에게 왕위를 넘겨주었다.

So [Pg.125] mayhaṃ manoratho nipphannoti devadattassa ārocesi. Tato naṃ so āha – ‘‘tvaṃ siṅgālaṃ antokatvā bheripariyonaddhapuriso viya sukiccakārimhīti maññasi, katipāheneva te pitā tayā kataṃ avamānaṃ cintetvā sayameva rājā bhavissatī’’ti. Atha, bhante, kiṃ karomīti? Mūlaghaccaṃ ghātehīti. Nanu, bhante, mayhaṃ pitā na satthavajjhoti? Āhārupacchedena naṃ mārehīti. So pitaraṃ tāpanagehe pakkhipāpesi, tāpanagehaṃ nāma kammakaraṇatthāya kataṃ dhūmagharaṃ. ‘‘Mama mātaraṃ ṭhapetvā aññassa daṭṭhuṃ mā dethā’’ti āha. Devī suvaṇṇasarake bhattaṃ pakkhipitvā ucchaṅgenādāya pavisati. Rājā taṃ bhuñjitvā yāpeti. So – ‘‘mayhaṃ pitā kathaṃ yāpetī’’ti pucchitvā taṃ pavattiṃ sutvā – ‘‘mayhaṃ mātu ucchaṅgaṃ katvā pavisituṃ mā dethā’’ti āha. Tato paṭṭhāya devī moḷiyaṃ pakkhipitvā pavisati. Tampi sutvā ‘‘moḷiṃ bandhitvā pavisituṃ mā dethā’’ti. Tato suvaṇṇapādukāsu bhattaṃ ṭhapetvā pidahitvā pādukā āruyha pavisati. Rājā tena yāpeti. Puna ‘‘kathaṃ yāpetī’’ti pucchitvā tamatthaṃ sutvā ‘‘pādukā āruyha pavisitumpi mā dethā’’ti āha. Tato paṭṭhāya devī gandhodakena nhāyitvā sarīraṃ catumadhurena makkhetvā pārupitvā pavisati. Rājā tassā sarīraṃ lehitvā yāpeti. Puna pucchitvā taṃ pavattiṃ sutvā ‘‘ito paṭṭhāya mayhaṃ mātu pavesanaṃ nivārethā’’ti āha. Devī dvāramūle ṭhatvā ‘‘sāmi, bimbisāra, etaṃ daharakāle māretuṃ na adāsi, attano sattuṃ attanāva posesi, idaṃ pana dāni te pacchimadassanaṃ, nāhaṃ ito paṭṭhāya tumhe passituṃ labhāmi, sace mayhaṃ doso atthi, khamatha devā’’ti roditvā kanditvā nivatti.

아자타삿투 왕자는 "나의 소원이 이루어졌습니다"라고 데와닷타에게 아뢰었다. 그러자 데와닷타가 그에게 말했다. "그대는 여우를 안에 넣고 가죽을 씌운 북을 든 사람처럼 자신이 할 일을 잘 했다고 생각하는가? 며칠 지나지 않아 그대의 부친은 그대가 한 무례함을 생각하고 스스로 다시 왕이 될 것이다." "그러면 존자시여, 제가 무엇을 해야 합니까?" "뿌리를 뽑아 죽여라(철저히 죽여라)." "존자시여, 저의 부친은 무기로 죽여서는 안 되는 분이 아닙니까?" "음식을 끊어 그를 죽여라." 그는 부친을 타파나게하(가열실)에 가두었는데, 타파나게하란 고문을 하기 위해 만든 연기 방이다. 그는 "나의 어머니를 제외하고는 다른 누구도 보지 못하게 하라"고 명령했다. 왕비는 황금 그릇에 밥을 담아 품에 숨겨 들어갔다. 왕은 그것을 먹고 연명했다. 아자타삿투가 "나의 부친이 어떻게 연명하는가?"라고 묻고 그 사정을 듣고는 "나의 어머니가 품에 숨겨 들어오는 것을 허용하지 마라"고 했다. 그때부터 왕비는 머리 타래 속에 음식을 넣어 들어갔다. 그것도 듣고는 "머리를 묶고 들어오는 것을 허용하지 마라"고 했다. 그다음에는 황금 신발에 밥을 담아 덮고 신발을 신고 들어갔다. 왕은 그것으로 연명했다. 다시 "어떻게 연명하는가?" 묻고 그 사정을 듣고는 "신발을 신고 들어오는 것도 허용하지 마라"고 했다. 그때부터 왕비는 향수로 목욕하고 몸에 네 가지 단 것(사투마두라)을 바르고 옷을 입고 들어갔다. 왕은 그녀의 몸을 핥으며 연명했다. 다시 묻고 그 사정을 듣고는 "이제부터 나의 어머니가 들어오는 것을 막으라"고 했다. 왕비는 옥문 앞에 서서 "주여, 빔비사라여, 이 아들이 어렸을 때 당신은 그를 죽이게 두지 않았고, 자신의 원수를 스스로 길렀습니다. 이제 이것이 당신을 뵙는 마지막입니다. 저는 이제부터 당신을 뵙지 못합니다. 대왕이여, 만약 저에게 허물이 있다면 용서하십시오"라고 울며 통곡하고 돌아갔다.

Tato paṭṭhāya rañño āhāro natthi. Rājā maggaphalasukhena caṅkamena yāpeti. Ativiya assa attabhāvo virocati. So – ‘‘kathaṃ, me bhaṇe, pitā yāpetī’’ti pucchitvā ‘‘caṅkamena, deva, yāpeti; ativiya cassa attabhāvo virocatī’’ti sutvā ‘caṅkamaṃ dānissa hāressāmī’ti cintetvā – ‘‘mayhaṃ pitu pāde khurena phāletvā loṇatelena makkhetvā khadiraṅgārehi vītaccitehi pacathā’’ti nhāpite pesesi. Rājā te disvā – ‘‘nūna mayhaṃ putto kenaci saññatto bhavissati, ime mama massukaraṇatthāyāgatā’’ti [Pg.126] cintesi. Te gantvā vanditvā aṭṭhaṃsu. ‘Kasmā āgatatthā’ti ca puṭṭhā taṃ sāsanaṃ ārocesuṃ. ‘‘Tumhākaṃ rañño manaṃ karothā’’ti ca vuttā ‘nisīda, devā’ti vatvā ca rājānaṃ vanditvā – ‘‘deva, mayaṃ rañño āṇaṃ karoma, mā amhākaṃ kujjhittha, nayidaṃ tumhādisānaṃ dhammarājūnaṃ anucchavika’’nti vatvā vāmahatthena gopphake gahetvā dakkhiṇahatthena khuraṃ gahetvā pādatalāni phāletvā loṇatelena makkhetvā khadiraṅgārehi vītaccitehi paciṃsu. Rājā kira pubbe cetiyaṅgaṇe saupāhano agamāsi, nisajjanatthāya paññattakaṭasārakañca adhotehi pādehi akkami, tassāyaṃ nissandoti vadanti. Rañño balavavedanā uppannā. So – ‘‘aho buddho, aho dhammo, aho saṅgho’’ti anussarantoyeva cetiyaṅgaṇe khittamālā viya milāyitvā cātumahārājikadevaloke vessavaṇassa paricārako janavasabho nāma yakkho hutvā nibbatti.

그때부터 왕에게는 음식이 없었다. 왕은 도과(道果)의 즐거움을 누리며 경행(經行)함으로써 연명했다. 그의 신체는 매우 빛났다. 아자타삿투가 "여보게들, 나의 부친이 어떻게 연명하는가?"라고 묻자, "대왕이여, 경행을 하며 연명하십니다. 그의 신체는 매우 빛납니다"라는 답을 듣고, '이제 그의 경행을 못 하게 하리라'고 생각했다. "나의 부친의 발을 면도칼로 째고 소금 섞은 기름을 발라 불꽃 없는 까치밥나무 숯불로 구워라"고 하며 이발사들을 보냈다. 왕은 그들을 보고 '분명 나의 아들이 누군가에게 설득되었을 것이다. 이들이 나의 수염을 깎아주러 왔구나'라고 생각했다. 그들은 가서 절을 하고 곁에 섰다. "어째서 왔느냐?"라고 물으니 그 명령을 아뢰었다. "너희 왕의 뜻대로 하라"고 말하자, 그들은 "대왕이여, 앉으십시오"라고 말하고 왕에게 절하며 "대왕이여, 저희는 왕의 명령을 수행합니다. 저희에게 노여워하지 마십시오. 이것은 당신 같은 법왕에게 어울리지 않는 일입니다"라고 말하고는, 왼손으로 발목을 잡고 오른손으로 면도칼을 들어 발바닥을 째고 소금 기름을 발라 불꽃 없는 까치밥나무 숯불로 구웠다. 전하는 바에 따르면 왕은 예전에 신발을 신은 채 제티야(탑) 마당에 갔었고, 수행자들이 앉으려고 깔아둔 돗자리를 씻지 않은 발로 밟았는데, 이것이 그 업의 결과라고 말한다. 왕에게 극심한 통증이 일어났다. 그는 "아, 부처님이시여! 아, 가르침이시여! 아, 상가여!"라고 계속 염송하다가, 제티야 마당에 버려진 꽃송이처럼 시들어 사천왕천의 웨사바나 왕의 시종인 자나와사바라는 이름의 야차(Yakkha)로 태어났다.

Taṃ divasameva ajātasattussa putto jāto, puttassa jātabhāvañca pitumatabhāvañca nivedetuṃ dve lekhā ekakkhaṇeyeva āgatā. Amaccā – ‘‘paṭhamaṃ puttassa jātabhāvaṃ ārocessāmā’’ti taṃ lekhaṃ rañño hatthe ṭhapesuṃ. Rañño taṅkhaṇeyeva puttasineho uppajjitvā sakalasarīraṃ khobhetvā aṭṭhimiñjaṃ āhacca aṭṭhāsi. Tasmiṃ khaṇe pituguṇamaññāsi – ‘‘mayi jātepi mayhaṃ pitu evameva sineho uppanno’’ti. So – ‘‘gacchatha, bhaṇe, mayhaṃ pitaraṃ vissajjethā’’ti āha. ‘‘Kiṃ vissajjāpetha, devā’’ti itaraṃ lekhaṃ hatthe ṭhapayiṃsu.

바로 그날 아자타삿투의 아들이 태어났고, 아들의 탄생 소식과 부친의 서거 소식을 알리는 두 서신이 동시에 도착했다. 신하들은 "먼저 아들의 탄생 소식을 아뢰자"고 하여 그 서신을 왕의 손에 놓았다. 왕은 그 순간 아들에 대한 사랑이 솟구쳐 온몸을 뒤흔들고 골수까지 사무쳤다. 그 순간 그는 부친의 은덕을 깨달았다. '내가 태어났을 때도 나의 부친에게 이와 같은 사랑이 생겨났겠구나.' 그는 "여보게들, 가서 나의 부친을 석방하라"고 말했다. "대왕이여, 무엇 때문에 석방하라 하십니까?"라며 다른 서신을 손에 놓아주었다.

So taṃ pavattiṃ sutvā rodamāno mātusamīpaṃ gantvā – ‘‘ahosi nu, kho, amma, mayhaṃ pitu mayi jāte sineho’’ti? Sā āha – ‘‘bālaputta, kiṃ vadesi, tava daharakāle aṅguliyā pīḷakā uṭṭhahi. Atha taṃ rodamānaṃ saññāpetuṃ asakkontā taṃ gahetvā vinicchayaṭṭhāne nisinnassa tava pitu santikaṃ agamaṃsu. Pitā te aṅguliṃ mukhe ṭhapesi. Pīḷakā mukheyeva bhijji. Atha kho pitā tava sinehena taṃ lohitamissakaṃ pubbaṃ aniṭṭhubhitvāva ajjhohari. Evarūpo te pitu sineho’’ti. So roditvā paridevitvā pitu sarīrakiccaṃ akāsi.

그는 그 소식을 듣고 울면서 어머니에게 가서 물었다. "어머니, 제가 태어났을 때 저의 부친께서 저를 사랑하셨습니까?" 그녀가 말했다. "어리석은 아들아, 무슨 말을 하느냐? 네가 어렸을 때 손가락에 종기가 났단다. 그때 네가 우는 것을 달랠 길이 없어 너를 데리고 재판석에 앉아 계신 네 부친에게 갔다. 네 부친은 네 손가락을 입에 넣으셨고, 입안에서 종기가 터졌단다. 그때 네 부친은 너를 사랑하는 마음 때문에 피가 섞인 그 고름을 뱉지 않고 그대로 삼키셨다. 네 부친의 사랑은 그와 같았단다." 그는 울며 통곡하고 부친의 장례를 치렀다.

Devadattopi [Pg.127] ajātasattuṃ upasaṅkamitvā – ‘‘purise, mahārāja, āṇāpehi, ye samaṇaṃ gotamaṃ jīvitā voropessantī’’ti vatvā tena dinne purise pesetvā sayaṃ gijjhakūṭaṃ āruyha yantena silaṃ pavijjhitvā nāḷāgirihatthiṃ muñcāpetvāpi kenaci upāyena bhagavantaṃ māretuṃ asakkonto parihīnalābhasakkāro pañca vatthūni yācitvā tāni alabhamāno tehi janaṃ saññāpessāmīti saṅghabhedaṃ katvā sāriputtamoggallānesu parisaṃ ādāya pakkantesu uṇhalohitaṃ mukhena chaḍḍetvā navamāse gilānamañce nipajjitvā vippaṭisārajāto – ‘‘kuhiṃ etarahi satthā vasatī’’ti pucchitvā ‘‘jetavane’’ti vutte mañcakena maṃ āharitvā satthāraṃ dassethāti vatvā āhariyamāno bhagavato dassanārahassa kammassa akatattā jetavane pokkharaṇīsamīpeyeva dvedhā bhinnaṃ pathaviṃ pavisitvā mahāniraye patiṭṭhitoti. Ayamettha saṅkhepo. Vitthārakathānayo khandhake āgato. Āgatattā pana sabbaṃ na vuttanti. Evaṃ ajātoyeva rañño sattu bhavissatīti nemittakehi niddiṭṭhoti ajātasattu.

데와닷따 또한 아자따삿뚜 왕에게 가서 “대왕이시여, 사문 고따마의 목숨을 빼앗을 사람들에게 명령을 내리십시오”라고 말하고 그가 보내준 사람들을 보낸 뒤, 스스로 깃자가꾸따 산에 올라 기계로 바위를 굴려 떨어뜨리고, 날라기리 코끼리를 풀어놓게까지 하였으나 어떤 방법으로도 세존을 시해할 수 없게 되자, 공양과 명성이 줄어들고 다섯 가지 항목을 요구했다가 그것을 얻지 못하자 ‘이것들로 사람들을 설득하리라’고 생각하여 승가를 분열시켰다. 사리뿟따와 목갈라나 존자가 대중을 이끌고 떠나가자 입으로 뜨거운 피를 토하고 9개월 동안 병상에 누워 후회에 휩싸였다. ‘지금 스승님께서는 어디에 계시는가?’라고 묻고 ‘제따와나에 계십니다’라는 말을 듣자 ‘침상째로 나를 메고 가서 스승님을 뵙게 해다오’라고 말하여 옮겨지던 중, 세존을 친견할 만한 업을 짓지 못했기에 제따와나의 연못 근처에서 땅이 두 갈래로 갈라지며 그 속으로 들어가 대지옥에 떨어졌다. 이것이 여기서의 요약이다. 자세한 내용은 칸다까에 나온다. 이미 나왔으므로 여기서는 모두 말하지 않았다. 이처럼 ‘태어나기도 전부터 왕의 원수가 될 것이다’라고 관상가들이 예언했기에 아자따삿뚜라 불린다.

Vedehiputtoti ayaṃ kosalarañño dhītāya putto, na videharañño. Vedehīti pana paṇḍitādhivacanametaṃ. Yathāha – ‘‘vedehikā gahapatānī (ma. ni. 1.226), ayyo ānando vedehamunī’’ti (saṃ. ni. 2.154). Tatrāyaṃ vacanattho – vidanti etenāti vedo, ñāṇassetaṃ adhivacanaṃ. Vedena īhati ghaṭati vāyamatīti vedehī. Vedehiyā putto vedehiputto.

‘웨데히뿟또’란 이 아자따삿뚜 왕이 꼬살라 왕의 따님의 아들이지 위데하 왕의 아들이 아니라는 뜻이다. 그러나 ‘웨데히’는 현명한 여인을 일컫는 말이다. 예를 들어 ‘웨데히까 가부인’, ‘아난다 존자는 위데하 성자’라고 한 것과 같다. 여기서 어원은 이러하다. 이것으로 알기 때문에 ‘웨도’이니, 지혜를 일컫는 말이다. 지혜로써 애쓰고 노력하고 정진하므로 ‘웨데히’이다. 웨데히의 아들이기에 ‘웨데히뿟또’이다.

Tadahūti tasmiṃ ahu, tasmiṃ divaseti attho. Upavasanti etthāti uposatho, upavasantīti sīlena vā anasanena vā upetā hutvā vasantīti attho. Ayaṃ panettha atthuddhāro – ‘‘āyāmāvuso, kappina, uposathaṃ gamissāmā’’tiādīsu pātimokkhuddeso uposatho. ‘‘Evaṃ aṭṭhaṅgasamannāgato kho, visākhe, uposatho upavuttho’’tiādīsu (a. ni. 8.43) sīlaṃ. ‘‘Suddhassa ve sadā phaggu, suddhassuposatho sadā’’tiādīsu (ma. ni. 1.79) upavāso. ‘‘Uposatho nāma nāgarājā’’tiādīsu (dī. ni. 2.246) paññatti[Pg.128]. ‘‘Na, bhikkhave, tadahuposathe sabhikkhukā āvāsā’’tiādīsu (mahāva. 181) upavasitabbadivaso. Idhāpi soyeva adhippeto. So panesa aṭṭhamī cātuddasī pannarasībhedena tividho. Tasmā sesadvayanivāraṇatthaṃ pannaraseti vuttaṃ. Teneva vuttaṃ – ‘‘upavasanti etthāti uposatho’’ti.

‘따다후’란 그날에, 즉 그날이라는 뜻이다. ‘우뽀사또’란 이곳에서 함께 머문다는 뜻이다. ‘우뽀산띠’는 계율을 갖추거나 단식을 하며 머문다는 의미이다. 여기서 뜻을 추출해 보면 ‘도반 깝삐나여, 갑시다, 우뽀사따하러 갑시다’ 등의 구절에서는 빠띠목까 암송이 우뽀사따이다. ‘위사카여, 이와 같이 여덟 가지 요소를 갖추어 우뽀사따를 지켰다’ 등의 구절에서는 계를 말한다. ‘청정한 자에게는 항상 빠구이고, 청정한 자에게는 항상 우뽀사따이다’ 등의 구절에서는 재계를 뜻한다. ‘우뽀사따라는 이름의 용왕’ 등의 구절에서는 명칭이다. ‘비구들이여, 우뽀사따 날에는 비구가 있는 처소에서 떠나지 말라’ 등의 구절에서는 지켜야 할 날을 의미한다. 여기에서도 바로 그 지켜야 할 날을 뜻한다. 그런데 그것은 8일, 14일, 15일의 차이에 따라 세 가지가 있다. 그러므로 나머지 두 날을 배제하기 위해 ‘15일’이라고 말한 것이다. 그래서 ‘이곳에서 함께 머문다고 하여 우뽀사따이다’라고 말한 것이다.

Komudiyāti kumudavatiyā. Tadā kira kumudāni supupphitāni honti, tāni ettha santīti komudī. Cātumāsiniyāti cātumāsiyā, sā hi catunnaṃ māsānaṃ pariyosānabhūtāti cātumāsī. Idha pana cātumāsinīti vuccati. Māsapuṇṇatāya utupuṇṇatāya saṃvaccharapuṇṇatāya puṇṇā sampuṇṇāti puṇṇā. Mā iti cando vuccati, so ettha puṇṇoti puṇṇamā. Evaṃ puṇṇāya puṇṇamāyāti imasmiṃ padadvaye ca attho veditabbo.

‘꼬무디야’란 꾸무다가 있는 때를 말한다. 그때 진실로 꾸무다 꽃들이 활짝 피어 있으며, 그것들이 이곳에 있기에 ‘꼬무디’라 한다. ‘짜뚜마시니야’란 네 달의 마감이라는 뜻이다. 그것은 진실로 네 달의 마지막이 되기에 ‘짜뚜마시’라 한다. 그러나 여기서는 ‘짜뚜마시니’라고 불린다. 달이 차고, 계절이 차고, 한 해가 찼기에 가득 찼다는 의미에서 ‘뿐나’이다. ‘마’는 달을 의미하는데, 달이 여기서 가득 찼으므로 ‘뿐나마’라 한다. 이와 같이 ‘뿐나야 뿐나마야’라는 이 두 단어의 뜻을 알아야 한다.

Rājāmaccaparivutoti evarūpāya rajataghaṭaviniggatāhi khīradhārāhi dhoviyamānadisābhāgāya viya, rajatavimānaviccutehi muttāvaḷisumanakusumadāmasetadukūlakumudavisarehi samparikiṇṇāya viya ca, caturupakkilesavimuttapuṇṇacandappabhāsamudayobhāsitāya rattiyā rājāmaccehi parivutoti attho. Uparipāsādavaragatoti pāsādavarassa uparigato. Mahārahe samussitasetacchatte kañcanāsane nisinno hoti. Kasmā nisinno? Niddāvinodanatthaṃ. Ayañhi rājā pitari upakkantadivasato paṭṭhāya – ‘‘niddaṃ okkamissāmī’’ti nimīlitamattesuyeva akkhīsu sattisataabbhāhato viya kandamānoyeva pabujjhi. Kimetanti ca vutte, na kiñcīti vadati. Tenassa amanāpā niddā, iti niddāvinodanatthaṃ nisinno. Api ca tasmiṃ divase nakkhattaṃ saṅghuṭṭhaṃ hoti. Sabbaṃ nagaraṃ sittasammaṭṭhaṃ vippakiṇṇavālukaṃ pañcavaṇṇakusumalājapuṇṇaghaṭapaṭimaṇḍitagharadvāraṃ samussitadhajapaṭākavicitrasamujjalitadīpamālālaṅkatasabbadisābhāgaṃ vīthisabhāgena racchāsabhāgena nakkhattakīḷaṃ anubhavamānena mahājanena samākiṇṇaṃ hoti. Iti nakkhattadivasatāyapi nisinnoti vadanti. Evaṃ pana vatvāpi – ‘‘rājakulassa nāma sadāpi nakkhattameva, niddāvinodanatthaṃyeva panesa nisinno’’ti sanniṭṭhānaṃ kataṃ.

‘라자맛짜빠리우또’란 이와 같이 은항아리에서 쏟아지는 우유 줄기로 씻어낸 듯한 방위와, 은궁전에서 뿜어져 나오는 진주 목걸이, 말리까 꽃다발, 흰 비단, 꾸무다 꽃무리로 뒤덮인 듯한, 그리고 네 가지 번뇌에서 벗어난 보름달의 빛무리가 비추는 밤에 왕의 신하들에게 둘러싸여 있다는 뜻이다. ‘우빠리빠사다와라가또’란 훌륭한 궁전 위층에 올라갔다는 뜻이다. 값진 흰 우산이 높이 들린 황금 좌석에 앉아 있었다. 왜 앉아 있었는가? 잠을 쫓기 위해서였다. 이 왕은 부왕을 살해하려고 시도한 날부터 ‘잠에 들리라’며 눈을 감기만 하면 마치 백 개의 창에 찔린 듯 비명을 지르며 깨어났다. ‘이게 무엇입니까?’라고 물으면 ‘아무것도 아니다’라고 대답했다. 그래서 그에게 잠은 즐겁지 않은 것이었고, 잠을 쫓기 위해 앉아 있었던 것이다. 또한 그날은 축제가 선포된 날이었다. 온 성 안은 깨끗이 쓸리고 모래가 뿌려졌으며, 오색 꽃과 튀긴 쌀과 물이 가득 찬 항아리로 집 대문이 장식되었고, 높이 세운 깃발과 채색된 등불들이 모든 곳을 장식하고 있었다. 거리와 골목마다 축제를 즐기는 사람들로 가득 차 있었다. 그래서 축제의 날이기에 앉아 있었다고도 말한다. 그러나 그렇게 말하더라도 ‘왕실은 언제나 축제와 같으나, 이 왕은 오직 잠을 쫓기 위해 앉아 있었던 것이다’라고 결론지었다.

Udānaṃ [Pg.129] udānesīti udāhāraṃ udāhari, yathā hi yaṃ telaṃ mānaṃ gahetuṃ na sakkoti, vissanditvā gacchati, taṃ avasekoti vuccati. Yañca jalaṃ taḷākaṃ gahetuṃ na sakkoti, ajjhottharitvā gacchati, taṃ oghoti vuccati; evameva yaṃ pītivacanaṃ hadayaṃ gahetuṃ na sakkoti, adhikaṃ hutvā anto asaṇṭhahitvā bahinikkhamati, taṃ udānanti vuccati. Evarūpaṃ pītimayaṃ vacanaṃ nicchāresīti attho.

‘우다낭 우다네시’란 감흥어린 말을 내뱉었다는 뜻이다. 비유하자면 기름이 그릇에 다 담기지 못하고 흘러넘치는 것을 ‘아와세까’라 하고, 물이 저수지에 다 담기지 못하고 넘쳐흐르는 것을 ‘오가’라고 하는 것과 같다. 이처럼 기쁨에 겨운 말이 마음속에 다 담기지 못하고 넘쳐서 밖으로 나오는 것을 ‘우다나’라고 한다. 이와 같은 기쁨에 찬 말을 발했다는 의미이다.

Dosināti dosāpagatā, abbhā, mahikā, dhūmo, rajo, rāhūti imehi pañcahi upakkilesehi virahitāti vuttaṃ hoti. Tasmā ramaṇīyātiādīni pañca thomanavacanāni. Sā hi mahājanassa manaṃ ramayatīti ramaṇīyā. Vuttadosavimuttāya candappabhāya obhāsitattā ativiya surūpāti abhirūpā. Dassituṃ yuttāti dassanīyā. Cittaṃ pasādetīti pāsādikā. Divasamāsādīnaṃ lakkhaṇaṃ bhavituṃ yuttāti lakkhaññā.

‘도시나’란 허물이 없는 상태를 말한다. 구름, 안개, 연기, 먼지, 라후라는 다섯 가지 번뇌에서 벗어난 것을 말한다. 그러므로 ‘라마니야’ 등 다섯 가지는 찬탄하는 말이다. 사람들의 마음을 즐겁게 하기에 ‘라마니야’이다. 앞서 말한 허물에서 벗어난 달빛에 비쳐 매우 고운 모습이기에 ‘아비루빠’이다. 볼 만하기에 ‘닷사니야’이다. 마음을 맑게 하기에 ‘빠사디까’이다. 날과 달 등의 특징이 되기에 적합하므로 ‘락깐냐’이다.

Kaṃ nu khvajjāti kaṃ nu kho ajja. Samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vāti samitapāpatāya samaṇaṃ. Bāhitapāpatāya brāhmaṇaṃ. Yaṃ no payirupāsatoti vacanabyattayo esa, yaṃ amhākaṃ pañhapucchanavasena payirupāsantānaṃ madhuraṃ dhammaṃ sutvā cittaṃ pasīdeyyāti attho. Iti rājā iminā sabbenapi vacanena obhāsanimittakammaṃ akāsi. Kassa akāsīti? Jīvakassa. Kimatthaṃ? Bhagavato dassanatthaṃ. Kiṃ bhagavantaṃ sayaṃ dassanāya upagantuṃ na sakkotīti? Āma, na sakkoti. Kasmā? Mahāparādhatāya.

'누구를 오늘(Kaṃ nu khvajjā)'이란 '오늘 누구를... 인가'라는 뜻이다. '사문이나 바라문(Samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā)'이란 악을 가라앉혔기에 사문(Samaṇa)이며, 악을 밀어냈기에 바라문(Brāhmaṇa)이다. '우리가 누구를 가까이 모셔야 할까(Yaṃ no payirupāsato)'라는 구절은 문법적인 격의 변화가 있는 표현으로, '우리가 질문을 함으로써 가까이 모실 때 달콤한 법을 듣고 마음이 맑아질 수 있는 분'이라는 뜻이다. 이와 같이 왕은 이 모든 말로써 넌지시 암시하는 행위(obhāsanimittakamma)를 하였다. 누구를 위해서 했는가? 지바카를 위해서이다. 무엇을 위해서인가? 세존을 뵙기 위해서이다. 왕은 스스로 세존을 뵙기 위해 갈 수 없었는가? 그렇다, 갈 수 없었다. 왜인가? 큰 죄(대죄)를 지었기 때문이다.

Tena hi bhagavato upaṭṭhāko ariyasāvako attano pitā mārito, devadatto ca tameva nissāya bhagavato bahuṃ anatthamakāsi, iti mahāparādho esa, tāya mahāparādhatāya sayaṃ gantuṃ na sakkoti. Jīvako pana bhagavato upaṭṭhāko, tassa piṭṭhichāyāya bhagavantaṃ passissāmīti obhāsanimittakammaṃ akāsi. Kiṃ jīvako pana – ‘‘mayhaṃ idaṃ obhāsanimittakamma’’nti jānātīti? Āma jānāti. Atha kasmā tuṇhī ahosīti? Vikkhepapacchedanatthaṃ.

그 이유는 이러하다. 세존의 시봉이자 성스러운 제자였던 자신의 아버지를 왕이 죽였고, 데와닷타는 바로 그 왕을 의지하여 세존께 많은 해를 끼쳤다. 이와 같이 그는 큰 죄를 지은 자(mahāparādho)이며, 그 큰 죄 때문에 스스로 갈 수 없었다. 그러나 지바카는 세존의 시봉이므로, 그의 등 뒤의 그림자를 빌려(그의 도움을 의지하여) 세존을 뵙겠다고 생각하며 암시를 주는 행위를 한 것이다. 그렇다면 지바카는 '이것이 나를 향한 암시구나'라는 것을 알았는가? 그렇다, 알았다. 그런데 왜 침묵했는가? 자신의 말이 가로막히는 혼란을 끊어내기 위해서였다.

Tassañhi parisati channaṃ satthārānaṃ upaṭṭhākā bahū sannipatitā, te asikkhitānaṃ payirupāsanena sayampi asikkhitāva. Te mayi bhagavato guṇakathaṃ [Pg.130] āraddhe antarantarā uṭṭhāyuṭṭhāya attano satthārānaṃ guṇaṃ kathessanti, evaṃ me satthu guṇakathā pariyosānaṃ na gamissati. Rājā pana imesaṃ kulūpake upasaṅkamitvā gahitāsāratāya tesaṃ guṇakathāya anattamano hutvā maṃ paṭipucchissati, athāhaṃ nibbikkhepaṃ satthu guṇaṃ kathetvā rājānaṃ satthu santikaṃ gahetvā gamissāmīti jānantova vikkhepapacchedanatthaṃ tuṇhī ahosīti.

그 회중에는 여섯 스승의 시봉들인 많은 대신이 모여 있었는데, 그들은 배움이 없는 이들을 가까이했기에 스스로도 배움이 없는 자들이었다. 만약 내가 세존의 공덕에 대해 이야기를 시작하면, 그들은 중간중간 일어나 자신들의 스승의 공덕을 말할 것이며, 그러면 내 스승의 공덕에 대한 이야기가 끝을 맺지 못할 것이다. 그러나 왕이 이 대신들의 단골 스승(kulūpaka)들에게 다가갔다가 그들이 알맹이가 없음을 알게 되어 그들의 공덕 이야기에 만족하지 못하고 나에게 다시 물을 것이니, 그때 내가 방해받지 않고 스승의 공덕을 말하여 왕을 스승의 처소로 모시고 가겠다고 생각했다. 이와 같이 (자신을 향한 말임을) 알면서도 혼란을 막기 위해 침묵하고 있었던 것이다.

Tepi amaccā evaṃ cintesuṃ – ‘‘ajja rājā pañcahi padehi rattiṃ thometi, addhā kiñci samaṇaṃ vā brāhmaṇaṃ vā upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchitvā dhammaṃ sotukāmo, yassa cesa dhammaṃ sutvā pasīdissati, tassa ca mahantaṃ sakkāraṃ karissati, yassa pana kulūpako samaṇo rājakulūpako hoti, bhaddaṃ tassā’’ti.

그 대신들도 이렇게 생각했다. '오늘 왕께서 다섯 구절로 밤을 찬탄하시니, 분명 어떤 사문이나 바라문을 찾아가 질문을 던지고 법을 듣고자 하시는 것이다. 왕께서 누구의 법을 듣고 기뻐하신다면 그에게 큰 공경을 바칠 것이니, 자신의 가문에 출입하는 사문이 왕의 스승이 된다면 그에게는 상서로운 일이 될 것이다'라고.

151-152. Te evaṃ cintetvā – ‘‘ahaṃ attano kulūpakasamaṇassa vaṇṇaṃ vatvā rājānaṃ gahetvā gamissāmi, ahaṃ gamissāmī’’ti attano attano kulūpakānaṃ vaṇṇaṃ kathetuṃ āraddhā. Tenāha – ‘‘evaṃ vutte aññataro rājāmacco’’tiādi. Tattha pūraṇoti tassa satthupaṭiññassa nāmaṃ. Kassapoti gottaṃ. So kira aññatarassa kulassa ekūnadāsasataṃ pūrayamāno jāto, tenassa pūraṇoti nāmaṃ akaṃsu. Maṅgaladāsattā cassa ‘‘dukkaṭa’’nti vattā natthi, akataṃ vā na katanti. So ‘‘kimahaṃ ettha vasāmī’’ti palāyi. Athassa corā vatthāni acchindiṃsu, so paṇṇena vā tiṇena vā paṭicchādetumpi ajānanto jātarūpeneva ekaṃ gāmaṃ pāvisi. Manussā taṃ disvā ‘‘ayaṃ samaṇo arahā appiccho, natthi iminā sadiso’’ti pūvabhattādīni gahetvā upasaṅkamanti. So – ‘‘mayhaṃ sāṭakaṃ anivatthabhāvena idaṃ uppanna’’nti tato paṭṭhāya sāṭakaṃ labhitvāpi na nivāsesi, tadeva pabbajjaṃ aggahesi, tassa santike aññepi aññepīti pañcasatamanussā pabbajiṃsu. Taṃ sandhāyāha – ‘‘pūraṇo kassapo’’ti.

151-152. 그들은 그렇게 생각하고는 '내가 내 스승의 공덕을 말하여 왕을 모시고 가리라'라며 각자 자기 단골 스승들의 찬사를 말하기 시작했다. 그래서 '이렇게 말했을 때 어떤 대신이...' 등의 말씀이 있게 된 것이다. 거기서 '푸라나(Pūraṇa)'는 스스로 스승이라 자처하는 그자의 이름이고, '캇사파(Kassapa)'는 성(gotta)이다. 전하는 바에 따르면 그는 어떤 가문에서 백 명에서 하나가 부족한 아흔아홉 명의 노비 중 백 번째가 되어 숫자를 채우며 태어났기에 그 이름을 '푸라나(채우는 자)'라고 지었다고 한다. 그는 복을 가져다주는 노비였으므로 그가 한 일에 대해 '잘못되었다'고 말하는 이가 없었고, 하지 않은 일에 대해서도 '하지 않았다'고 말하는 이가 없었다. 그는 '내가 왜 여기서 살아야 하는가?'라고 생각하며 도망쳤다. 그때 도적들이 그의 옷을 빼앗았는데, 그는 나뭇잎이나 풀로 몸을 가릴 줄도 모른 채 태어난 그대로의 모습으로 한 마을에 들어갔다. 사람들은 그를 보고 '이 사문은 아라한이며 욕심이 없구나, 이와 같은 분은 없다'라며 과자와 밥 등을 가지고 다가왔다. 그는 '내가 옷을 입지 않았기 때문에 이런 것들이 생겼구나'라고 생각하여 그 후로는 옷을 얻더라도 입지 않았고, 바로 그 상태를 출가로 삼았다. 그의 곁에서 다른 500명의 사람도 출가했다. 그를 가리켜 '푸라나 캇사파'라고 한 것이다.

Pabbajitasamūhasaṅkhāto saṅgho assa atthīti saṅghī. Sveva gaṇo assa atthīti gaṇī. Ācārasikkhāpanavasena tassa gaṇassa ācariyoti gaṇācariyo. Ñātoti paññāto pākaṭo. ‘‘Appiccho [Pg.131] santuṭṭho. Appicchatāya vatthampi na nivāsetī’’ti evaṃ samuggato yaso assa atthīti yasassī. Titthakaroti laddhikaro. Sādhusammatoti ayaṃ sādhu, sundaro, sappurisoti evaṃ sammato. Bahujanassāti assutavato andhabālaputhujjanassa. Pabbajitato paṭṭhāya atikkantā bahū rattiyo jānātīti rattaññū. Ciraṃ pabbajitassa assāti cirapabbajito, acirapabbajitassa hi kathā okappanīyā na hoti, tenāha ‘‘cirapabbajito’’ti. Addhagatoti addhānaṃ gato, dve tayo rājaparivaṭṭe atītoti adhippāyo. Vayoanuppattoti pacchimavayaṃ anuppatto. Idaṃ ubhayampi – ‘‘daharassa kathā okappanīyā na hotī’’ti etaṃ sandhāya vuttaṃ.

'출가자 집단'이라 불리는 무리가 있기에 상기(Saṅghī)라 하며, 그 무리인 '군(gaṇa)'이 있기에 가니(Gaṇī)라 한다. 행실을 가르친다는 의미에서 그 무리의 스승이기에 가나자리야(Gaṇācariya)라 한다. 냐토(Ñāto)는 널리 알려지고 유명하다는 뜻이다. '욕심이 없고 만족할 줄 알며, 욕심이 없기에 옷조차 입지 않는다'라고 하여 널리 퍼진 명성이 있기에 야삿시(Yasassī)라 한다. 팃타카로(Titthakaro)는 교설을 만드는 자라는 뜻이다. 사두 삼마토(Sādhu sammato)는 '이분은 선하고 훌륭하며 참된 사람이다'라고 인정받는다는 뜻이다. 바후자낫사(Bahujanassā)는 가르침을 듣지 못한 어리석은 범부들을 의미한다. 출가한 후로 많은 밤이 지났음을 안다 하여 랏탄뉴(Rattaññū, 오랜 경험이 있는 자)라 한다. 출가한 지 오랜 시간이 흘렀기에 지라빳바지토(Cirapabbajito)라 하니, 출가한 지 얼마 안 된 이의 말은 신뢰를 주기 어렵기 때문에 '오래전에 출가한 분'이라고 한 것이다. 앗다가토(Addhagato)는 긴 세월을 지나왔다는 뜻으로, 두세 번의 왕조가 바뀌는 것을 겪었다는 의미이다. 와요아눕빳토(Vayoanuppatto)는 말년의 나이에 이르렀음을 뜻한다. 이 두 가지는 '나이 어린 자의 말은 신뢰하기 어렵다'는 점을 염두에 두고 하신 말씀이다.

Tuṇhī ahosīti suvaṇṇavaṇṇaṃ madhurarasaṃ ambapakkaṃ khāditukāmo puriso āharitvā hatthe ṭhapitaṃ kājarapakkaṃ disvā viya jhānābhiññādiguṇayuttaṃ tilakkhaṇabbhāhataṃ madhuraṃ dhammakathaṃ sotukāmo pubbe pūraṇassa dassanenāpi anattamano idāni guṇakathāya suṭṭhutaraṃ anattamano hutvā tuṇhī ahosi. Anattamano samānopi pana ‘‘sacāhaṃ etaṃ tajjetvā gīvāyaṃ gahetvā nīharāpessāmi, ‘yo yo kathesi, taṃ taṃ rājā evaṃ karotī’ti bhīto aññopi koci kiñci na kathessatī’’ti amanāpampi taṃ kathaṃ adhivāsetvā tuṇhī eva ahosi. Athañño – ‘‘ahaṃ attano kulūpakassa vaṇṇaṃ kathessāmī’’ti cintetvā vattuṃ ārabhi. Tena vuttaṃ – aññataropi khotiādi. Taṃ sabbaṃ vuttanayeneva veditabbaṃ.

'침묵하였다'는 것은, 황금빛에 달콤한 맛이 나는 잘 익은 망고를 먹고 싶어 하는 사람이 손에 놓인 까란자(kārañja) 열매를 보고 기분이 상하는 것과 같다. 선정과 신통 등의 덕성을 갖추고 삼법인(三法印)의 특징이 각인된 달콤한 법문을 듣고 싶어 했던 왕은, 예전에 푸라나를 보았을 때도 불만족스러웠는데 지금 공덕 이야기(거짓된 공덕)를 듣고 더욱 불만족스러워져서 침묵한 것이다. 비록 마음은 좋지 않았지만, 왕은 '만약 내가 이 대신을 꾸짖어 목덜미를 잡아 내쫓는다면, "말하는 사람마다 왕이 저렇게 하는구나"라고 겁을 먹어 다른 어떤 대신도 아무 말을 하지 않겠지'라고 생각하며, 그 마음에 들지 않는 말을 참고 침묵을 지켰던 것이다. 그러자 다른 대신이 '내가 내 스승의 공덕을 말하리라' 생각하고 말하기 시작했다. 그래서 '또 다른 대신이...' 등의 말씀이 있게 된 것이다. 그 모든 내용은 앞에서 설명한 방식대로 이해해야 한다.

Ettha pana makkhalīti tassa nāmaṃ. Gosālāya jātattā gosāloti dutiyaṃ nāmaṃ. Taṃ kira sakaddamāya bhūmiyā telaghaṭaṃ gahetvā gacchantaṃ – ‘‘tāta, mā khalī’’ti sāmiko āha. So pamādena khalitvā patitvā sāmikassa bhayena palāyituṃ āraddho. Sāmiko upadhāvitvā dussakaṇṇe aggahesi. So sāṭakaṃ chaḍḍetvā acelako hutvā palāyi. Sesaṃ pūraṇasadisameva.

여기서 '막칼리(Makkhalī)'는 그의 이름이다. 외양간(gosālā)에서 태어났기에 '고살라(Gosāla)'라는 두 번째 이름이 생겼다. 전해지는 바로는, 그가 진흙탕인 땅에서 기름 항아리를 들고 갈 때 주인이 '이보게, 미끄러지지 말게(mā khalī)'라고 말했다고 한다. 그는 부주의하여 미끄러져 넘어졌고, 주인이 두려워 도망치기 시작했다. 주인이 달려와 옷자락을 붙잡자, 그는 옷을 버려두고 벌거숭이가 된 채 도망쳤다. 나머지는 푸라나의 경우와 같다.

153. Ajitoti tassa nāmaṃ. Kesakambalaṃ dhāretīti kesakambalo. Iti nāmadvayaṃ saṃsanditvā ajito kesakambaloti vuccati[Pg.132]. Tattha kesakambalo nāma manussakesehi katakambalo. Tato paṭikiṭṭhataraṃ vatthaṃ nāma natthi. Yathāha – ‘‘seyyathāpi, bhikkhave, yāni kānici tantāvutānaṃ vatthānaṃ, kesakambalo tesaṃ paṭikiṭṭho akkhāyati. Kesakambalo, bhikkhave, sīte sīto, uṇhe uṇho, dubbaṇṇo duggandho dukkhasamphasso’’ti (a. ni. 3.138).

153. '아지따(Ajita)'는 그의 이름이다. 사람의 머리카락으로 만든 담요(kambala)를 입었으므로 '께사깜발라(Kesakambala)'라고 부른다. 이 두 이름을 합하여 '아지따 께사깜발라'라고 일컬어진다. 여기서 께사깜발라란 사람의 머리카락으로 만든 담요를 말한다. 그보다 더 비천한 옷은 없다. 다음과 같이 말씀하신 바와 같다. "비구들이여, 직조된 모든 옷들 중에서 사람의 머리카락으로 만든 담요가 가장 비천하다고 일컬어진다. 비구들이여, 사람의 머리카락으로 만든 담요는 추울 때 더 춥고 더울 때 더 더우며, 색깔이 흉하고 냄새가 나며 감촉이 거칠다."

154. Pakudhoti tassa nāmaṃ. Kaccāyanoti gottaṃ. Iti nāmagottaṃ saṃsanditvā pakudho kaccāyanoti vuccati. Sītudakapaṭikkhittako esa, vaccaṃ katvāpi udakakiccaṃ na karoti, uṇhodakaṃ vā kañjiyaṃ vā labhitvā karoti, nadiṃ vā maggodakaṃ vā atikkamma – ‘‘sīlaṃ me bhinna’’nti vālikathūpaṃ katvā sīlaṃ adhiṭṭhāya gacchati. Evarūpo nissirīkaladdhiko esa.

154. '빠꾸다(Pakudha)'는 그의 이름이다. '깟짜야나(Kaccāyana)'는 그의 성(gotta)이다. 이 이름과 성을 합하여 '빠꾸다 깟짜야나'라고 부른다. 그는 찬물을 멀리하는 자여서 대변을 본 후에도 찬물로 세정하지 않으며, 더운물이나 쌀뜨물을 얻었을 때만 세정한다. 강을 건너거나 길에 고인 물을 지나치게 되면 "나의 계행이 깨어졌다"라고 생각하여, 모래 더미를 쌓고 계(그들의 수행법)를 다시 세운 뒤에 길을 간다. 그는 이와 같이 상서롭지 못한 견해를 가진 자이다.

155. Sañcayoti tassa nāmaṃ. Belaṭṭhassa puttoti belaṭṭhaputto.

155. '산자야(Sañcaya)'는 그의 이름이다. 벨랏따의 아들이라는 뜻에서 '벨랏띠뿟따(Belaṭṭhaputto)'라고 한다.

156. Amhākaṃ gaṇṭhanakileso palibandhanakileso natthi, kilesagaṇṭharahitā mayanti evaṃvāditāya laddhanāmavasena nigaṇṭho. Nāṭassa putto nāṭaputto.

156. "우리에게는 얽매는 번뇌나 속박하는 번뇌가 없다. 우리는 번뇌의 매듭에서 벗어났다"라고 말하기 때문에 얻게 된 이름이 '니간타(Nigaṇṭha)'이다. 나타(Nāṭa)의 아들이라는 뜻에서 '나따뿟따(Nāṭaputto)'라고 한다.

Komārabhaccajīvakakathāvaṇṇanā

꼬마라밧짜 지바까에 관한 이야기의 주해

157. Atha kho rājāti rājā kira tesaṃ vacanaṃ sutvā cintesi – ‘‘ahaṃ yassa yassa vacanaṃ na sotukāmo, so so eva kathesi. Yassa panamhi vacanaṃ sotukāmo, esa nāgavasaṃ pivitvā ṭhito supaṇṇo viya tuṇhībhūto, anattho vata me’’ti. Athassa etadahosi – ‘‘jīvako upasantassa buddhassa bhagavato upaṭṭhāko, sayampi upasanto, tasmā vattasampanno bhikkhu viya tuṇhībhūtova nisinno, na esa mayi akathente kathessati, hatthimhi kho pana maddante hatthisseva pādo gahetabbo’’ti tena saddhiṃ sayaṃ mantetumāraddho. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho rājā’’ti. Tattha kiṃ tuṇhīti kena kāraṇena tuṇhī. Imesaṃ amaccānaṃ attano attano kulūpakasamaṇassa vaṇṇaṃ kathentānaṃ mukhaṃ nappahoti[Pg.133]. Kiṃ yathā etesaṃ, evaṃ tava kulūpakasamaṇo natthi, kiṃ tvaṃ daliddo, na te mama pitarā issariyaṃ dinnaṃ, udāhu assaddhoti pucchati.

157. '그러자 왕은(Atha kho rājā)'이라는 구절에 대하여: 왕은 대신들의 말을 듣고 다음과 같이 생각했다. "내가 듣고 싶지 않은 말을 하는 대신들만 말을 하는구나. 정작 내가 듣고 싶은 이(지바까)는 용의 기름을 마신 금시조처럼 침묵하고 있으니 참으로 내게 손해로다." 그리고 그는 다시 생각했다. "지바까는 고요하신 부처님, 세존의 시봉이며 자신도 고요한 자이다. 그래서 계행을 갖춘 비구처럼 침묵하며 앉아 있는 것이다. 내가 먼저 말을 꺼내지 않으면 그는 말하지 않을 것이다. 코끼리가 짓밟을 때 코끼리의 발을 잡아야 하듯이(기회를 잡아야 하듯이), 내가 직접 그와 상의하리라." 그리하여 존자 아난다 어른은 '그러자 왕은'이라고 말씀하신 것이다. 거기서 '왜 침묵하는가'라는 것은 무슨 이유로 침묵하느냐는 뜻이다. 대신들이 저마다 자신들이 모시는 수행자의 공덕을 말할 때 그 칭송이 끊이지 않았다. "이들에게는 스승이 있듯이 그대에게는 없단 말인가? 그대는 가난한가? 나의 부왕께서 그대에게 권세를 주지 않으셨는가? 아니면 그대는 믿음이 없는 자인가?"라고 묻는 것이다.

Tato jīvakassa etadahosi – ‘‘ayaṃ rājā maṃ kulūpakasamaṇassa guṇaṃ kathāpeti, na dāni me tuṇhībhāvassa kālo, yathā kho panime rājānaṃ vanditvā nisinnāva attano kulūpakasamaṇānaṃ guṇaṃ kathayiṃsu, na mayhaṃ evaṃ satthuguṇe kathetuṃ yutta’’nti uṭṭhāyāsanā bhagavato vihārābhimukho pañcapatiṭṭhitena vanditvā dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjaliṃ sirasi paggahetvā – ‘‘mahārāja, mā maṃ evaṃ cintayittha, ‘ayaṃ yaṃ vā taṃ vā samaṇaṃ upasaṅkamatī’ti, mama satthuno hi mātukucchiokkamane, mātukucchito nikkhamane, mahābhinikkhamane, sambodhiyaṃ, dhammacakkappavattane ca, dasasahassilokadhātu kampittha, evaṃ yamakapāṭihāriyaṃ akāsi, evaṃ devorohaṇaṃ, ahaṃ satthuno guṇe kathayissāmi, ekaggacitto suṇa, mahārājā’’ti vatvā – ‘‘ayaṃ deva, bhagavā arahaṃ sammāsambuddho’’tiādimāha. Tattha taṃ kho pana bhagavantanti itthambhūtākhyānatthe upayogavacanaṃ, tassa kho pana bhagavatoti attho. Kalyāṇoti kalyāṇaguṇasamannāgato, seṭṭhoti vuttaṃ hoti. Kittisaddoti kittiyeva. Thutighoso vā. Abbhuggatoti sadevakaṃ lokaṃ ajjhottharitvā uggato. Kinti? ‘‘Itipi so bhagavā arahaṃ sammāsambuddho…pe… bhagavā’’ti.

그러자 지바까에게 이런 생각이 들었다. "왕께서 나에게 내가 모시는 스승의 공덕을 말하게 하려 하시는구나. 지금은 침묵할 때가 아니다. 그러나 이 대신들이 왕에게 절을 올리고 앉은 채로 자신들의 스승의 공덕을 말한 것처럼 나도 그렇게 해서는 안 된다." 그는 자리에서 일어나 세존의 사원을 향해 오체투지로 절을 올리고, 열 손가락 손톱이 가지런히 빛나는 두 손을 머리 위로 모아 합장하며 말하였다. "대왕이시여, '이 지바까가 아무 수행자에게나 다가간다'라고 생각하지 마소서. 참으로 나의 스승께서 모태에 드실 때와 나오실 때, 위대한 출가를 하실 때와 정등각을 이루실 때, 그리고 법의 바퀴를 굴리실 때 일만 세계가 진동하였습니다. 그와 같이 쌍신변을 보이셨고, 그와 같이 천상에서 내려오셨습니다. 대왕이시여, 제가 스승의 공덕을 말씀드릴 테니 일념으로 경청하소서." 이렇게 말하고 "대왕이시여, 저 세존께서는 아라한이시며 정등각자이십니다..."라며 찬탄을 시작했다. 여기서 '저 세존을(taṃ kho pana bhagavantaṃ)'은 그러한 분임을 나타내기 위한 대격 구절로, '저 세존의'라는 의미를 담고 있다. '깔라나(Kalyāṇa)'는 훌륭한 공덕을 갖춘 '수승한(seṭṭho)' 분이라는 뜻이다. '낏띠삿다(Kittisadda)'는 훌륭한 명성 또는 찬탄의 목소리이다. '압부가따(Abbhuggata)'는 천신을 포함한 온 세상을 뒤덮어 솟아오른 것이다. 어떻게 그러한가? "이와 같이 저 세존께서는 아라한이시며 정등각자이시며... (중략) ...세존이시다"라고 널리 알려졌기 때문이다.

Tatrāyaṃ padasambandho – so bhagavā itipi arahaṃ itipi sammāsambuddho…pe… itipi bhagavāti. Iminā ca iminā ca kāraṇenāti vuttaṃ hoti. Tattha ārakattā arīnaṃ, arānañca hatattā, paccayādīnaṃ arahattā, pāpakaraṇe rahābhāvāti, imehi tāva kāraṇehi so bhagavā arahanti veditabbotiādinā nayena mātikaṃ nikkhipitvā sabbāneva cetāni padāni visuddhimagge buddhānussatiniddese vitthāritānīti tato nesaṃ vitthāro gahetabbo.

여기서 문장의 연결은 다음과 같다. '저 세존께서는 이러한 이유로 아라한이시고, 이러한 이유로 정등각자이시며... (중략) ...이러한 이유로 세존이시다'라는 뜻이다. 즉, 이러한 저런 이유로 '아라한'이라 불린다는 의미이다. 거기서 번뇌로부터 멀리 벗어나셨기 때문에(āraka), 적(번뇌)들을 죽이셨기 때문에(ari-hata), 수레바퀴의 살(윤회)을 부수셨기 때문에(ara-hata), 공양을 받기에 합당하시기 때문에(arahatta), 그리고 은밀한 곳에서도 악행을 하지 않으시기 때문에(raha-abhāva) '아라한'이라 알아야 한다. 이러한 방식으로 요강을 세워 '아라한' 등 모든 구절을 청정도론의 불수념 항목에서 상세히 설명하였으니, 그 상세한 내용은 거기서 확인해야 한다.

Jīvako pana ekamekassa padassa atthaṃ niṭṭhāpetvā – ‘‘evaṃ, mahārāja, arahaṃ mayhaṃ satthā, evaṃ sammāsambuddho…pe… evaṃ bhagavā’’ti vatvā – ‘‘taṃ, devo, bhagavantaṃ payirupāsatu, appeva nāma devassa taṃ bhagavantaṃ payirupāsato cittaṃ pasīdeyyā’’ti āha. Ettha ca taṃ devo payirupāsatūti vadanto ‘‘mahārāja, tumhādisānañhi satenapi sahassenapi satasahassenapi puṭṭhassa [Pg.134] mayhaṃ satthuno sabbesaṃ cittaṃ gahetvā kathetuṃ thāmo ca balañca atthi, vissattho upasaṅkamitvā puccheyyāsi mahārājā’’ti āha.

지바까는 각 구절의 의미를 설명하고 "대왕이시여, 이와 같이 저의 스승께서는 아라한이시며, 이와 같이 정등각자이시며... (중략) ...이와 같이 세존이십니다"라고 말하고, 이어서 "대왕이시여, 저 세존께 나아가십시오. 대왕께서 저 세존께 나아가 친견하신다면 아마도 마음이 청정해질 것입니다"라고 말하였다. 여기서 "대왕이시여, 나아가십시오"라고 말하면서 지바까는 "대왕이시여, 당신과 같은 분들이 백 명, 천 명, 혹은 십만 명이 질문을 하더라도 저의 스승께서는 모든 이들의 마음을 헤아려 답변하실 수 있는 지혜의 힘과 십력을 갖추고 계십니다. 대왕이시여, 확신을 가지고 나아가 질문을 하소서"라고 말한 것이다.

Raññopi bhagavato guṇakathaṃ suṇantassa sakalasarīraṃ pañcavaṇṇāya pītiyā nirantaraṃ phuṭaṃ ahosi. So taṅkhaṇaññeva gantukāmo hutvā – ‘‘imāya kho pana velāya mayhaṃ dasabalassa santikaṃ gacchato na añño koci khippaṃ yānāni yojetuṃ sakkhissati aññatra jīvakā’’ti cintetvā – ‘‘tena hi, samma jīvaka, hatthiyānāni kappāpehī’’ti āha.

왕 또한 부처님의 공덕에 대한 이야기를 듣는 동안 온몸에 다섯 가지 종류의 희열(pīti)이 가득 찼다. 그는 그 즉시 가고 싶은 마음이 간절해졌으나, "지금 이 시간에 내가 십력자(부처님)의 처소로 가려 할 때, 지바까 외에는 그 누구도 신속하게 탈것을 준비하지 못할 것이다"라고 생각하여 "그렇다면 벗 지바까여, 코끼리 탈것들을 준비하게"라고 말하였다.

158. Tattha tena hīti uyyojanatthe nipāto. Gaccha, samma jīvakāti vuttaṃ hoti. Hatthiyānānīti anekesu assarathādīsu yānesu vijjamānesupi hatthiyānaṃ uttamaṃ; uttamassa santikaṃ uttamayāneneva gantabbanti ca, assayānarathayānāni sasaddāni, dūratova tesaṃ saddo suyyati, hatthiyānassa padānupadaṃ gacchantāpi saddaṃ na suṇanti. Nibbutassa pana kho bhagavato santike nibbuteheva yānehi gantabbanti ca cintayitvā hatthiyānānīti āha.

158. 그 문맥에서 ‘테나 히(tena hi, 그러니 이제)’라는 말은 권유의 의미로 쓰인 불변어입니다. “지바카여, 어서 가십시오”라는 뜻입니다. ‘코끼리 탈것들’이라고 한 것은 말이나 전차 등 여러 탈것이 있지만, 코끼리 탈것이 가장 수승하기 때문입니다. 가장 수승하신 분(부처님)의 곁으로 나아갈 때는 가장 수승한 탈것을 타고 가야 한다는 생각과, 말이나 전차는 소음이 있어 멀리서도 그 소리가 들리지만 코끼리는 앞 발자국을 뒤 발자국이 바짝 뒤따르며 가더라도 사람들이 그 소리를 듣지 못할 정도로 조용하기 때문입니다. 번뇌가 꺼져 평온하신 세존의 곁으로 나아갈 때는 정숙한 탈것들을 타고 가야 한다고 생각하여 ‘코끼리 탈것들’이라고 말한 것입니다.

Pañcamattāni hatthinikāsatānīti pañca kareṇusatāni. Kappāpetvāti ārohaṇasajjāni kāretvā. Ārohaṇīyanti ārohaṇayoggaṃ, opaguyhanti attho. Kiṃ panesa raññā vuttaṃ akāsi avuttanti? Avuttaṃ. Kasmā? Paṇḍitatāya. Evaṃ kirassa ahosi – rājā imāya velāya gacchāmīti vadati, rājāno ca nāma bahupaccatthikā. Sace antarāmagge koci antarāyo hoti, mampi garahissanti – ‘‘jīvako rājā me kathaṃ gaṇhātīti akālepi rājānaṃ gahetvā nikkhamatī’’ti. Bhagavantampi garahissanti ‘‘samaṇo gotamo, ‘mayhaṃ kathā vattatī’ti kālaṃ asallakkhetvāva dhammaṃ kathetī’’ti. Tasmā yathā neva mayhaṃ, na bhagavato, garahā uppajjati; rañño ca rakkhā susaṃvihitā hoti, tathā karissāmī’’ti.

‘약 500마리의 암코끼리’란 500마리의 암코끼리를 의미합니다. ‘준비하게 하고’란 탈 수 있도록 장비를 갖추게 한 것을 뜻합니다. ‘왕이 탈 코끼리’란 타기에 적합한, 왕을 모실 수 있는 코끼리를 뜻합니다. 그런데 이 지바카는 왕이 지시한 대로만 했습니까, 지시하지 않은 것도 했습니까? 지시하지 않은 것도 했습니다. 왜 그랬습니까? 지혜로움 때문입니다. 지바카는 이렇게 생각했습니다. ‘왕께서 이 시간에 가겠다고 하시지만, 왕에게는 적이 많다. 만약 도중에 사고라도 나면 사람들이 나를 비난할 것이다. 지바카가 왕의 말을 듣고 때가 아닌데도 왕을 데리고 나갔다고 할 것이다. 또한 세존께도 고타마 사문이 자신의 설법에만 마음을 써서 때를 살피지 않고 법을 설한다고 비난할 것이다. 그러니 나도, 세존도 비난받지 않고 왕의 호위도 잘 갖추어지도록 하겠다’라고 생각한 것입니다.

Tato itthiyo nissāya purisānaṃ bhayaṃ nāma natthi, ‘sukhaṃ itthiparivuto gamissāmī’ti pañca hatthinikāsatāni kappāpetvā pañca itthisatāni purisavesaṃ gāhāpetvā – ‘‘asitomarahatthā rājānaṃ parivāreyyāthā’’ti vatvā puna cintesi – ‘‘imassa rañño imasmiṃ attabhāve maggaphalānaṃ [Pg.135] upanissayo natthi, buddhā ca nāma upanissayaṃ disvāva dhammaṃ kathenti. Handāhaṃ, mahājanaṃ sannipātāpemi, evañhi sati satthā kassacideva upanissayena dhammaṃ desessati, sā mahājanassa upakārāya bhavissatī’’ti. So tattha tattha sāsanaṃ pesesi, bheriṃ carāpesi – ‘‘ajja rājā bhagavato santikaṃ gacchati, sabbe attano vibhavānurūpena rañño ārakkhaṃ gaṇhantū’’ti.

그리하여 ‘여인들이 함께 있으면 남자들에게 두려움이란 없으니, 여인들에 둘러싸여 편안하게 가리라’ 생각하고 암코끼리 500마리를 준비시키고, 여인 500명에게 남자 옷을 입혀서 “칼과 창을 들고 왕을 호위하라”고 일렀습니다. 그리고 다시 생각하기를, ‘이 왕은 이번 생에 도와 과를 얻을 강력한 토대가 없지만, 부처님께서는 그런 토대를 보시고 나서야 법을 설하신다. 자, 이제 대중을 모으자. 그러면 누군가의 토대에 맞춰 스승께서 법을 설하실 것이고, 그것이 대중에게 큰 도움이 될 것이다’라고 했습니다. 그는 여기저기에 소식을 전하고 북을 쳐서 알리게 했습니다. “오늘 왕께서 세존께 가시니, 모두 각자의 형편에 맞게 왕의 호위를 맡으라”고 말입니다.

Tato mahājano cintesi – ‘‘rājā kira satthudassanatthaṃ gacchati, kīdisī vata bho dhammadesanā bhavissati, kiṃ no nakkhattakīḷāya, tattheva gamissāmā’’ti. Sabbe gandhamālādīni gahetvā rañño āgamanaṃ ākaṅkhamānā magge aṭṭhaṃsu. Jīvakopi rañño paṭivedesi – ‘‘kappitāni kho te, deva, hatthiyānāni, yassa dāni kālaṃ maññasī’’ti. Tattha yassa dāni kālaṃ maññasīti upacāravacanametaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘yaṃ tayā āṇattaṃ, taṃ mayā kataṃ, idāni tvaṃ yassa gamanassa vā agamanassa vā kālaṃ maññasi, tadeva attano ruciyā karohī’’ti.

그러자 대중은 생각했습니다. “왕께서 스승을 뵙기 위해 가신다니, 오, 어떤 법문이 펼쳐질까? 축제 놀이가 무슨 소용인가, 우리도 그곳에 가자.” 모두 향과 꽃 등을 들고 왕이 나오기를 기다리며 길가에 섰습니다. 지바카도 왕에게 보고했습니다. “대왕이시여, 코끼리들이 준비되었습니다. 이제 왕께서 가실 때라고 생각하시는 대로 하소서.” 여기서 ‘왕께서 가실 때라고 생각하시는 대로’라는 말은 예우를 갖춘 관용구입니다. 즉, “왕께서 명하신 준비를 제가 다 마쳤으니, 이제 왕의 뜻에 따라 가시든 가지 않으시든 결정하십시오”라는 뜻입니다.

159. Paccekā itthiyoti pāṭiyekkā itthiyo, ekekissā hatthiniyā ekekaṃ itthinti vuttaṃ hoti. Ukkāsu dhāriyamānāsūti daṇḍadīpikāsu dhāriyamānāsu. Mahacca rājānubhāvenāti mahatā rājānubhāvena. Mahaccātipi pāḷi, mahatiyāti attho, liṅgavipariyāyo esa. Rājānubhāvo vuccati rājiddhi. Kā panassa rājiddhi? Tiyojanasatānaṃ dvinnaṃ mahāraṭṭhānaṃ issariyasirī. Tassa hi asukadivasaṃ rājā tathāgataṃ upasaṅkamissatīti paṭhamataraṃ saṃvidahane asatipi taṅkhaṇaññeva pañca itthisatāni purisavesaṃ gahetvā paṭimukkaveṭhanāni aṃse āsattakhaggāni maṇidaṇḍatomare gahetvā nikkhamiṃsu. Yaṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘paccekā itthiyo āropetvā’’ti.

159. ‘여인들이 각기’란 개별적으로 코끼리 한 마리당 여인 한 명씩 탔다는 뜻입니다. ‘횃불을 들고’란 막대기 형태의 등불을 든 것을 말합니다. ‘큰 왕의 위엄으로’란 거대한 왕의 권능을 뜻합니다. ‘마핫짜(mahacca)’라는 빨리어 본문도 있는데, ‘마하띠야(mahatiyā, 거대한)’라는 뜻으로 성별이 바뀐 형태입니다. 왕의 권능(위엄)이란 왕의 신통력을 말합니다. 그 권능이란 무엇인가? 그것은 300유순에 달하는 거대한 두 나라인 앙가와 마가다를 다스리는 영화로움입니다. 미리 준비하지 않았음에도 그 즉시 500명의 여인이 남장하고 머리 수건을 두르고 어깨에 칼을 메고 보석 장식 창을 든 채 나섰는데, 이를 두고 아난다 존자께서 “여인들을 각기 태우고”라고 말씀하신 것입니다.

Aparāpi soḷasasahassakhattiyanāṭakitthiyo rājānaṃ parivāresuṃ. Tāsaṃ pariyante khujjavāmanakakirātādayo. Tāsaṃ pariyante antepurapālakā vissāsikapurisā. Tesaṃ pariyante vicitravesavilāsino saṭṭhisahassamattā mahāmattā. Tesaṃ pariyante vividhālaṅkārapaṭimaṇḍitā nānappakāraāvudhahatthā [Pg.136] vijjādharataruṇā viya navutisahassamattā raṭṭhiyaputtā. Tesaṃ pariyante satagghanikāni nivāsetvā pañcasatagghanikāni ekaṃsaṃ katvā sunhātā suvilittā kañcanamālādinānābharaṇasobhitā dasasahassamattā brāhmaṇā dakkhiṇahatthaṃ ussāpetvā jayasaddaṃ ghosantā gacchanti. Tesaṃ pariyante pañcaṅgikāni tūriyāni. Tesaṃ pariyante dhanupantiparikkhepo. Tassa pariyante hatthighaṭā. Hatthīnaṃ pariyante gīvāya gīvaṃ paharamānā assapanti. Assapariyante aññamaññaṃ saṅghaṭṭanarathā. Rathapariyante bāhāya bāhaṃ paharayamānā yodhā. Tesaṃ pariyante attano attano anurūpāya ābharaṇasampattiyā virocamānā aṭṭhārasa seniyo. Iti yathā pariyante ṭhatvā khitto saro rājānaṃ na pāpuṇāti, evaṃ jīvako komārabhacco rañño parisaṃ saṃvidahitvā attanā rañño avidūreneva gacchati – ‘‘sace koci upaddavo hoti, paṭhamatara rañño jīvitadānaṃ dassāmī’’ti. Ukkānaṃ pana ettakāni satāni vā sahassāni vāti paricchedo natthīti evarūpiṃ rājiddhiṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘mahaccarājānubhāvena yena jīvakassa komārabhaccassa ambavanaṃ, tena pāyāsī’’ti.

또한 1만 6천 명의 크샤트리아 출신 무희들이 왕을 에워쌌습니다. 그 주변을 꼽추와 난쟁이, 키라타족 여인 등이 둘러쌌고, 그 밖으로는 궁궐을 지키는 신뢰할 만한 남자들이, 그 밖으로는 화려한 복장을 한 6만 명의 대신들이 호위했습니다. 그 주변에는 온갖 장신구로 치장하고 무기를 든, 마치 비자다라 청년들 같은 9만 명의 귀족 자제들이 있었습니다. 그 뒤로 100카하파나 가치의 옷을 입고 500카하파나 가치의 옷을 어깨에 걸친 채, 깨끗이 씻고 향을 바르고 황금 꽃등 장신구로 치장한 1만 명의 브라만들이 오른손을 들고 승리의 소리를 외치며 나아갔습니다. 그 주변에는 오분타악기 연주단이, 그 밖으로는 궁수 부대가, 그 뒤로는 코끼리 부대가 뒤따랐습니다. 코끼리들 뒤로는 서로 목이 닿을 듯이 말 부대가, 그 뒤로는 서로 부딪칠 듯이 전차 부대가, 그 뒤로는 어깨를 맞댈 정도로 밀집한 보병들이 뒤따랐습니다. 그 외곽에는 각자의 지위에 맞는 장신구를 갖춘 18개 길드원들이 행진했습니다. 이처럼 외곽에서 쏜 화살이 왕에게 닿지 않을 정도로 대오를 갖추고, 코마라밧차 지바카는 왕의 곁에서 아주 가까이 가며 ‘만약 무슨 일이 생기면 내가 먼저 왕에게 목숨을 바치리라’ 생각했습니다. 횃불의 수는 수백, 수천을 헤아릴 수 없었으니, 이러한 왕의 위엄을 두고 “지바카 코마라밧차의 망고 숲으로 큰 왕의 위엄을 갖추어 나아갔다”라고 말씀하신 것입니다.

Ahudeva bhayanti ettha cittutrāsabhayaṃ, ñāṇabhayaṃ, ārammaṇabhayaṃ, ottappabhayanti catubbidhaṃ bhayaṃ, tattha ‘‘jātiṃ paṭicca bhayaṃ bhayānaka’’ntiādinā nayena vuttaṃ cittutrāsabhayaṃ nāma. ‘‘Tepi tathāgatassa dhammadesanaṃ sutvā yebhuyyena bhayaṃ saṃvegaṃ santāsaṃ āpajjantī’’ti (saṃ. ni. 3.78) evamāgataṃ ñāṇabhayaṃ nāma. ‘‘Etaṃ nūna taṃ bhayabheravaṃ āgacchatī’’ti (ma. ni. 1.49) ettha vuttaṃ ārammaṇabhayaṃ nāma.

‘아후데와 바양(ahudeva bhayaṃ)’이라는 대목에서 두려움(bhaya)에는 네 가지가 있으니, 마음의 전율로 인한 두려움(cittutrāsabhayaṃ), 지혜로 인한 두려움(ñāṇabhayaṃ), 대상에 의한 두려움(ārammaṇabhayaṃ), 도덕적 두려움(ottappabhayaṃ)이다. 그중에서 ‘태어남을 연하여 일어나는 무시무시한 두려움’ 등의 방식으로 설해진 것이 마음의 전율로 인한 두려움이다. ‘그들도 여래의 법문을 듣고서 대체로 두려움과 경각심(saṃvega)과 공포에 휩싸인다’라고 전해지는 것이 지혜로 인한 두려움이다. ‘참으로 저 무서운 공포가 다가온다’라는 구절에서 설해진 것이 대상에 의한 두려움이다.

‘‘Bhīruṃ pasaṃsanti, na hi tattha sūraṃ;

Bhayā hi santo, na karonti pāpa’’nti. (saṃ. ni. 1.33);

‘사람들은 두려워하는 자를 칭송하나니, 거기에는 용맹한 자가 없도다. 참으로 성자들은 두려움 때문에 악을 행하지 않기 때문이라’고 하였다.

Idaṃ ottappabhayaṃ nāma. Tesu idha cittutrāsabhayaṃ, ahu ahosīti attho. Chambhitattanti chambhitassa bhāvo. Sakalasarīracalananti attho. Lomahaṃsoti lomahaṃsanaṃ, uddhaṃ ṭhitalomatāti attho. So panāyaṃ lomahaṃso dhammassavanādīsu pītiuppattikāle pītiyāpi hoti[Pg.137]. Bhīrukajātikānaṃ sampahārapisācādidassanesu bhayenāpi. Idha bhayalomahaṃsoti veditabbo.

이것이 도덕적 두려움(ottappabhaya)이다. 이 네 가지 두려움 중에서 여기서는 ‘마음의 전율로 인한 두려움’이 ‘아후(ahu, 있었다)’, 즉 일어났다는 뜻이다. ‘창비따딴(chambhitattaṃ)’은 굳어버린 상태, 즉 온몸이 떨리는 것을 의미한다. ‘로마항소(lomahaṃso)’는 소름이 돋는 것, 즉 털이 위로 꼿꼿이 서는 것을 의미한다. 이러한 소름은 법을 들을 때와 같이 기쁨(pīti)이 생길 때도 일어나고, 겁쟁이들이 싸움이나 귀신 등을 볼 때처럼 두려움 때문에 일어나기도 한다. 여기서는 두려움으로 인한 소름(bhayalomahaṃso)으로 알아야 한다.

Kasmā panesa bhītoti? Andhakārenāti eke vadanti. Rājagahe kira dvattiṃsa mahādvārāni, catusaṭṭhi khuddakadvārāni. Jīvakassa ambavanaṃ pākārassa ca gijjhakūṭassa ca antarā hoti. So pācīnadvārena nikkhamitvā pabbatacchāyāya pāvisi, tattha pabbatakūṭena cando chādito, pabbatacchāyāya ca rukkhacchāyāya ca andhakāraṃ ahosīti, tampi akāraṇaṃ. Tadā hi ukkānaṃ satasahassānampi paricchedo natthi.

그런데 왕은 왜 두려워했는가? 어떤 이들은 어둠 때문이라고 말한다. 전하는 바에 따르면 라자가하에는 서른두 개의 큰 문과 예순네 개의 작은 문이 있다고 한다. 지바카의 망고 숲은 성벽과 기좌꾸따(영취산) 사이에 있다. 왕은 동문으로 나가 산 그림자 속으로 들어갔는데, 그곳은 산봉우리에 달이 가려지고 산 그림자와 나무 그늘 때문에 어두워졌다고 그들은 말한다. 하지만 그것은 합당한 이유가 아니다. 왜냐하면 당시에는 수십만 개의 횃불이 밝혀져 있어 어둠의 경계가 없었기 때문이다.

Ayaṃ pana appasaddataṃ nissāya jīvake āsaṅkāya bhīto. Jīvako kirassa uparipāsādeyeva ārocesi – ‘‘mahārāja appasaddakāmo bhagavā, appasaddeneva upasaṅkamitabbo’’ti. Tasmā rājā tūriyasaddaṃ nivāresi. Tūriyāni kevalaṃ gahitamattāneva honti, vācampi uccaṃ anicchārayamānā accharāsaññāya gacchanti. Ambavanepi kassaci khipitasaddopi na suyyati. Rājāno ca nāma saddābhiratā honti. So taṃ appasaddataṃ nissāya ukkaṇṭhito jīvakepi āsaṅkaṃ uppādesi. ‘‘Ayaṃ jīvako mayhaṃ ambavane aḍḍhateḷasāni bhikkhusatānī’’ti āha. Ettha ca khipitasaddamattampi na suyyati, abhūtaṃ maññe, esa vañcetvā maṃ nagarato nīharitvā purato balakāyaṃ upaṭṭhapetvā maṃ gaṇhitvā attanā chattaṃ ussāpetukāmo. Ayañhi pañcannaṃ hatthīnaṃ balaṃ dhāreti. Mama ca avidūreneva gacchati, santike ca me āvudhahattho ekapurisopi natthi. Aho vata me anattho’’ti. Evaṃ bhāyitvā ca pana abhīto viya sandhāretumpi nāsakkhi. Attano bhītabhāvaṃ tassa āvi akāsi. Tena vuttaṃ. ‘‘Atha kho rājā…pe… na nigghoso’’ti. Tattha sammāti vayassābhilāpo esa, kacci maṃ vayassāti vuttaṃ hoti. Na palambhesīti yaṃ natthi taṃ atthīti vatvā kacci maṃ na vippalambhayasi. Nigghosoti kathāsallāpanigghoso.

오히려 왕은 정적(appasaddataṃ) 때문에 지바카를 의심하여 두려워한 것이다. 전하는 바에 따르면 지바카는 궁전 위에서 왕에게 ‘대왕이시여, 세존께서는 고요함을 좋아하시니 조용히 다가가야 합니다’라고 아뢰었다. 그래서 왕은 악기 소리를 금지시켰다. 악기들은 그저 들고만 있었고, 목소리도 크게 내지 않은 채 손가락 신호로 이동했다. 망고 숲에서는 누군가의 기침 소리조차 들리지 않았다. 본래 왕들이란 소란스러운 것을 즐기는 법이다. 그는 그 정적 때문에 불안해져서 지바카에 대해 의심을 품었다. ‘이 지바카가 내 망고 숲에 1,250명의 비구들이 있다고 말했는데, 여기서는 기침 소리조차 들리지 않는구나. 필시 지바카가 나를 속여 성 밖으로 끌어낸 뒤, 앞에 군대를 배치해 나를 붙잡고 스스로 왕권을 차지하려는 것이리라. 이 지바카는 코끼리 다섯 마리의 힘을 가졌고, 내 바로 근처에서 걷고 있는데, 내 곁에는 무기를 든 자가 단 한 명도 없구나. 아, 나에게 재앙이 닥쳤구나!’라고 생각했다. 이처럼 두려워하면서도 두렵지 않은 척 평정을 유지할 수 없었다. 그래서 자신의 두려움을 지바카에게 드러냈다. 그리하여 ‘그때 왕은... (중략) ...아무런 소리도 없구나’라고 아난다 존자가 말한 것이다. 거기서 ‘삼마(samma)’는 나이가 비슷한 이를 부르는 호칭으로, ‘이보게 친구여’라는 뜻이다. ‘나 빨람베시(na palambhesi)’는 없는 것을 있다고 말하여 나를 속이는 것이 아니냐는 뜻이다. ‘니고사(nigghoso)’는 담소 나누는 소리를 말한다.

Mā bhāyi, mahārājāti jīvako – ‘‘ayaṃ rājā maṃ na jānāti ‘nāyaṃ paraṃ jīvitā voropetī’ti; sace kho pana naṃ na assāsessāmi, vinasseyyā’’ti [Pg.138] cintayitvā daḷhaṃ katvā samassāsento ‘‘mā bhāyi mahārājā’’ti vatvā ‘‘na taṃ devā’’tiādimāha. Abhikkamāti abhimukho kama gaccha, pavisāti attho. Sakiṃ vutte pana daḷhaṃ na hotīti taramānova dvikkhattuṃ āha. Ete maṇḍalamāḷe dīpā jhāyantīti mahārāja, corabalaṃ nāma na dīpe jāletvā tiṭṭhati, ete ca maṇḍalamāḷe dīpā jalanti. Etāya dīpasaññāya yāhi mahārājāti vadati.

‘대왕이시여, 두려워 마십시오’라고 지바카가 말했다. 지바카는 ‘이 왕은 내가 다른 이의 생명을 해치지 않는 성자임을 모르는구나. 만약 왕을 안심시키지 않으면 왕이 큰 화를 입을 수도 있겠구나’라고 생각했다. 그래서 마음을 굳게 먹고 왕을 안심시키며 ‘대왕이시여, 두려워 마십시오’라고 말하고 ‘대왕이시여, 그것은 그렇지 않습니다’ 등으로 아뢰었다. ‘아빅까마(abhikkama)’는 앞을 향해 나아가라, 들어가라는 뜻이다. 한 번 말해서는 확신을 주기 어려웠기에 서둘러 두 번이나 말한 것이다. ‘저 원형 강당(maṇḍalamāḷe)에 등불들이 켜져 있습니다’라고 한 것은 ‘대왕이시여, 도적 떼라면 등불을 켜고 있지는 않을 것입니다. 저기 강당에 등불들이 밝게 빛나고 있습니다. 대왕이시여, 저 등불 빛을 보고 안심하고 가십시오’라고 아뢴 것이다.

Sāmaññaphalapucchāvaṇṇanā

사문과경의 질문에 대한 설명

160. Nāgassa bhūmīti yattha sakkā hatthiṃ abhirūḷhena gantuṃ, ayaṃ nāgassa bhūmi nāma. Nāgā paccorohitvāti vihārassa bahidvārakoṭṭhake hatthito orohitvā. Bhūmiyaṃ patiṭṭhitasamakālameva pana bhagavato tejo rañño sarīraṃ phari. Athassa tāvadeva sakalasarīrato sedā mucciṃsu, sāṭakā pīḷetvā apanetabbā viya ahesuṃ. Attano aparādhaṃ saritvā mahābhayaṃ uppajji. So ujukaṃ bhagavato santikaṃ gantuṃ asakkonto jīvakaṃ hatthe gahetvā ārāmacārikaṃ caramāno viya ‘‘idaṃ te samma jīvaka suṭṭhu kāritaṃ idaṃ suṭṭhu kārita’’nti vihārassa vaṇṇaṃ bhaṇamāno anukkamena yena maṇḍalamāḷassa dvāraṃ tenupasaṅkami, sampattoti attho.

160. ‘코끼리가 갈 수 있는 곳(Nāgassa bhūmī)’이란 코끼리를 타고 갈 수 있는 지점을 말한다. ‘코끼리에서 내려서(nāgā paccorohitvā)’는 사원 바깥 문 입구에서 코끼리에서 내린 것을 의미한다. 땅에 발을 내디딘 바로 그 순간, 부처님의 위신력이 왕의 몸에 가득 찼다. 그러자 즉시 온몸에서 땀이 흘러나와 마치 옷을 짜서 버려야 할 정도가 되었다. 자신의 죄를 기억하며 큰 두려움이 일어난 것이다. 그는 부처님 곁으로 똑바로 나아갈 수 없어서, 지바카의 손을 잡고 마치 정원을 산책하는 것처럼 ‘이보게 지바카, 이것을 참 잘 만들었구나, 참 잘 지었구나’라며 사원의 아름다움을 찬탄하며 차례로 원형 강당의 문이 있는 곳으로 다가갔다. ‘도착했다(sampatto)’는 것이 그 의미이다.

Kahaṃ pana sammāti kasmā pucchīti. Eke tāva ‘‘ajānanto’’ti vadanti. Iminā kira daharakāle pitarā saddhiṃ āgamma bhagavā diṭṭhapubbo, pacchā pana pāpamittasaṃsaggena pitughātaṃ katvā abhimāre pesetvā dhanapālaṃ muñcāpetvā mahāparādho hutvā bhagavato sammukhībhāvaṃ na upagatapubboti asañjānanto pucchatīti. Taṃ akāraṇaṃ, bhagavā hi ākiṇṇavaralakkhaṇo anubyañjanapaṭimaṇḍito chabbaṇṇāhi rasmīhi sakalaṃ ārāmaṃ obhāsetvā tārāgaṇaparivuto viya puṇṇacando bhikkhugaṇaparivuto maṇḍalamāḷamajjhe nisinno, taṃ ko na jāneyya. Ayaṃ pana attano issariyalīlāya pucchati. Pakati hesā rājakulānaṃ, yaṃ jānantāpi ajānantā viya pucchanti. Jīvako pana taṃ sutvā – ‘ayaṃ rājā pathaviyaṃ ṭhatvā kuhiṃ pathavīti, nabhaṃ ulloketvā kuhiṃ candimasūriyāti, sinerumūle ṭhatvā [Pg.139] kuhiṃ sinerūti vadamāno viya dasabalassa purato ṭhatvā kuhiṃ bhagavā’ti pucchati. ‘‘Handassa bhagavantaṃ dassessāmī’’ti cintetvā yena bhagavā tenañjaliṃ paṇāmetvā ‘‘eso mahārājā’’tiādimāha. Purakkhatoti parivāretvā nisinnassa purato nisinno.

그런데 '벗이여, 어디인가'라고 왜 물었는가? 어떤 이들은 (마하위하라파) '알지 못해서'라고 말한다. 전해오는 바에 따르면, 이 왕은 어린 시절에 부왕과 함께 와서 부처님을 뵌 적이 있었으나, 나중에 악우(데와닷타)와 교제하여 부왕을 살해하고 자객을 보내고 다나빨라(날라기리) 코끼리를 풀어놓는 등 큰 죄를 지어 부처님 앞에 나아가지 못했기에 알아보지 못하고 물었다는 것이다. 그러나 그것은 타당한 이유가 아니다. 부처님께서는 수많은 수승한 상호(32상)와 팔십종호로 장엄되시고 육색 광명으로 온 도량을 비추시며, 마치 별들에 둘러싸인 만월처럼 비구 승가에 둘러싸여 강당 한가운데 앉아 계시는데, 누가 그분을 알아보지 못하겠는가? 다만 이 왕은 자신의 위엄을 갖춘 왕의 태도로 묻는 것이다. 원래 왕가에서는 알면서도 모르는 것처럼 묻는 것이 본성이다. 지와까는 그 말을 듣고 '이 왕이 땅 위에 서서 땅이 어디냐고 묻고, 하늘을 우러러보며 달과 해가 어디냐고 묻고, 시네루 산 기슭에 서서 시네루 산이 어디냐고 말하는 것처럼 십력존 앞에서 부처님이 어디 계시냐고 묻는구나'라고 생각했다. 그리고 '이제 부처님을 보여드리리라'고 생각하고 부처님 계신 곳을 향해 합장하며 '대왕이여, 저분입니다'라고 시작하는 말을 했다. '앞에 모시고'(Purakkhato)라는 것은 둘러싸고 앉아 있는 비구 승가의 앞에 앉아 계시다는 뜻이다.

161. Yena bhagavā tenupasaṅkamīti yattha bhagavā tattha gato, bhagavato santikaṃ upagatoti attho. Ekamantaṃ aṭṭhāsīti bhagavantaṃ vā bhikkhusaṃghaṃ vā asaṅghaṭṭayamāno attano ṭhātuṃ anucchavike ekasmiṃ padese bhagavantaṃ abhivādetvā ekova aṭṭhāsi. Tuṇhībhūtaṃ tuṇhībhūtanti yato yato anuviloketi, tato tato tuṇhībhūtamevāti attho. Tattha hi ekabhikkhussapi hatthakukkuccaṃ vā pādakukkuccaṃ vā khipitasaddo vā natthi, sabbālaṅkārapaṭimaṇḍitaṃ nāṭakaparivāraṃ bhagavato abhimukhe ṭhitaṃ rājānaṃ vā rājaparisaṃ vā ekabhikkhupi na olokesi. Sabbe bhagavantaṃyeva olokayamānā nisīdiṃsu.

161. '부처님께서 계신 곳으로 다가갔다'는 것은 부처님께서 계신 그곳으로 가서 부처님 곁으로 다가갔다는 뜻이다. '한 곁에 섰다'는 것은 부처님이나 비구 승가에 부딪히지 않고 자신이 서 있기에 적당한 한 장소에서 부처님께 절을 하고 홀로 서 있었다는 의미이다. '침묵하고 침묵했다'는 것은 여기저기 둘러보아도 오직 침묵만이 흐르고 있었다는 뜻이다. 거기에는 단 한 명의 비구도 손이나 발을 꼼지락거리거나 기침 소리를 내지 않았다. 온갖 장신구로 치장하고 무희들을 거느린 채 부처님 앞에 서 있는 왕이나 왕의 무리를 단 한 명의 비구도 쳐다보지 않았다. 모두가 부처님만을 우러러보며 앉아 있었다.

Rājā tesaṃ upasame pasīditvā vigatapaṅkatāya vippasannarahadamiva upasantindriyaṃ bhikkhusaṅghaṃ punappunaṃ anuviloketvā udānaṃ udānesi. Tattha imināti yena kāyikena ca vācasikena ca mānasikena ca sīlūpasamena bhikkhusaṅgho upasanto, iminā upasamenāti dīpeti. Tattha ‘‘aho vata me putto pabbajitvā ime bhikkhū viya upasanto bhaveyyā’’ti nayidaṃ sandhāya esa evamāha. Ayaṃ pana bhikkhusaṅghaṃ disvā pasanno puttaṃ anussari. Dullabhañhi laddhā acchariyaṃ vā disvā piyānaṃ ñātimittādīnaṃ anussaraṇaṃ nāma lokassa pakatiyeva. Iti bhikkhusaṅghaṃ disvā puttaṃ anussaramāno esa evamāha.

왕은 그들의 고요함에 신심이 생겨, 오염원이 제거되어 매우 맑은 호수처럼 감관이 고요해진 비구 승가를 거듭 두루 살펴보고 감흥어린 말(우다나)을 읊었다. 거기서 '이것(이러한)'이라는 말은 몸과 말과 마음의 계행으로 말미암은 고요함으로 비구 승가가 평온해졌으니, '이 고요함과 (함께하기를)'이라는 뜻을 나타낸다. 여기서 '아, 내 아들도 출가하여 이 비구들처럼 고요해졌으면 좋겠구나'라는 의도로 이 말을 한 것은 아니다. 다만 비구 승가를 보고 신심이 생겨 아들을 떠올린 것이다. 얻기 어려운 것을 얻거나 경이로운 것을 보았을 때 사랑하는 친지나 친구 등을 떠올리는 것은 세상 사람들의 본성이기 때문이다. 이처럼 비구 승가를 보고 아들을 떠올리며 이와 같이 말한 것이다.

Api ca putte āsaṅkāya tassa upasamaṃ icchamāno pesa evamāha. Evaṃ kirassa ahosi, putto me pucchissati – ‘‘mayhaṃ pitā daharo. Ayyako me kuhi’’nti. So ‘‘pitarā te ghātito’’ti sutvā ‘‘ahampi pitaraṃ ghātetvā rajjaṃ kāressāmī’’ti maññissati. Iti putte āsaṅkāya tassa upasamaṃ icchamāno pesa evamāha. Kiñcāpi hi esa evamāha. Atha kho naṃ putto ghātessatiyeva. Tasmiñhi vaṃse pituvadho pañcaparivaṭṭe gato. Ajātasattu bimbisāraṃ ghātesi, udayo ajātasattuṃ[Pg.140]. Tassa putto mahāmuṇḍiko nāma udayaṃ. Tassa putto anuruddho nāma mahāmuṇḍikaṃ. Tassa putto nāgadāso nāma anuruddhaṃ. Nāgadāsaṃ pana – ‘‘vaṃsacchedakarājāno ime, kiṃ imehī’’ti raṭṭhavāsino kupitā ghātesuṃ.

또한 아들에 대한 의구심 때문에 그 아들이 고요해지기를 바라며 이와 같이 말하기도 했다. 전해오는 바에 따르면 왕에게 이런 생각이 들었다고 한다. '내 아들이 나에게 묻겠지. 나의 아버지는 젊으신데 할아버지는 어디 계시냐고. 그가 아버지가 할아버지를 죽였다는 말을 듣고, 나도 아버지를 죽이고 왕이 되어야겠다고 생각할 것이다.' 이처럼 아들에 대한 의구심 때문에 그가 고요해지기를 바라며 이와 같이 말한 것이다. 그가 비록 이렇게 말했을지라도, 결국 아들이 그를 죽이게 된다. 그 가계에서는 부왕을 살해하는 일이 5대에 걸쳐 이어졌기 때문이다. 아자따삿뚜가 빔비사라를 죽였고, 우다야가 아자따삿뚜를 죽였다. 그의 아들 마하문디까가 우다야를 죽였고, 그의 아들 아누룻다가 마하문디까를 죽였으며, 그의 아들 나가다사가 아누룻다를 죽였다. 나가다사에 이르러서는 '이들은 가문을 파멸시키는 왕들이다, 이들이 무슨 소용인가'라며 나라 사람들이 분노하여 죽였다.

Agamā kho tvanti kasmā evamāha? Bhagavā kira rañño vacībhede akateyeva cintesi – ‘‘ayaṃ rājā āgantvā tuṇhī niravo ṭhito, kiṃ nu kho cintesī’’ti. Athassa cittaṃ ñatvā – ‘‘ayaṃ mayā saddhiṃ sallapituṃ asakkonto bhikkhusaṅghaṃ anuviloketvā puttaṃ anussari, na kho panāyaṃ mayi anālapante kiñci kathetuṃ sakkhissati, karomi tena saddhiṃ kathāsallāpa’’nti. Tasmā rañño vacanānantaraṃ ‘‘agamā kho tvaṃ, mahārāja, yathāpema’’nti āha. Tassattho – mahārāja, yathā nāma unname vuṭṭhaṃ udakaṃ yena ninnaṃ tena gacchati, evameva tvaṃ bhikkhusaṅghaṃ anuviloketvā yena pemaṃ tena gatoti.

'대왕이여, 그대는 왔는가'라고 왜 말씀하셨는가? 부처님께서는 왕이 입을 떼기도 전에 '이 왕이 와서 침묵하며 소리 없이 서 있는데 무슨 생각을 하고 있는 것일까'라고 헤아리셨다. 그리고 그의 마음을 아시고 '이 왕이 나와 대화하지 못하고 비구 승가를 두루 살펴보고는 아들을 떠올렸구나. 내가 말을 걸지 않으면 아무 말도 하지 못하겠구나. 내가 먼저 대화를 시작해야겠다'라고 생각하셨다. 그래서 왕의 말이 끝나자마자 '대왕이여, 그대는 그대의 사랑이 있는 곳(아들)으로 (생각이) 갔구나'라고 말씀하셨다. 그 뜻은 '대왕이여, 비유하자면 높은 곳에 내린 빗물이 낮은 곳으로 흘러가듯이, 그대는 비구 승가를 두루 살펴보고 사랑하는 마음이 있는 곳으로 생각이 흘러갔다'는 의미이다.

Atha rañño etadahosi – ‘‘aho acchariyā buddhaguṇā, mayā sadiso bhagavato aparādhakārako nāma natthi, mayā hissa aggupaṭṭhāko ghātito, devadattassa ca kathaṃ gahetvā abhimārā pesitā, nāḷāgiri mutto, maṃ nissāya devadattena silā paviddhā, evaṃ mahāparādhaṃ nāma maṃ ālapato dasabalassa mukhaṃ nappahoti; aho bhagavā pañcahākārehi tādilakkhaṇe suppatiṭṭhito. Evarūpaṃ nāma satthāraṃ pahāya bahiddhā na pariyesissāmā’’ti so somanassajāto bhagavantaṃ ālapanto ‘‘piyo me, bhante’’tiādimāha.

그때 왕에게 이런 생각이 들었다. '오, 부처님의 덕성은 참으로 경이롭구나. 나만큼 부처님께 죄를 지은 자는 없을 것이다. 나는 부처님의 제일가는 시자였던 부왕을 죽였고, 데와닷타의 말을 듣고 자객을 보냈으며, 날라기리 코끼리를 풀었고, 나 때문에 데와닷타가 바위를 굴렸다. 이토록 큰 죄를 지은 나에게 먼저 말을 걸어주시는 십력존의 입은 한량이 없구나. 아, 부처님께서는 다섯 가지 측면에서 평정의 특징(타디 상)에 확고히 서 계시구나. 이런 스승을 두고 밖에서 다른 스승을 찾지 않으리라.' 그는 기쁨이 솟구쳐 부처님께 '세존이시여, 제 아들은 저에게 소중합니다'라고 시작하는 말을 올렸다.

162. Bhikkhusaṅghassa añjaliṃ paṇāmetvāti evaṃ kirassa ahosi bhagavantaṃ vanditvā itocito ca gantvā bhikkhusaṅghaṃ vandantena ca bhagavā piṭṭhito kātabbo hoti, garukāropi cesa na hoti. Rājānaṃ vanditvā uparājānaṃ vandantenapi hi rañño agāravo kato hoti. Tasmā bhagavantaṃ vanditvā ṭhitaṭṭhāneyeva bhikkhusaṅghassa añjaliṃ paṇāmetvā ekamantaṃ nisīdi. Kañcideva desanti kañci okāsaṃ.

162. '비구 승가에 합장하고'라는 말은 그에게 이런 생각이 들었기 때문이다. '부처님께 절을 올리고 여기저기 다니며 비구 승가에 절을 하면 부처님께 등을 돌리게 되니 이는 공경하는 태도가 아니다.' 왕에게 절을 한 뒤 부왕에게 절을 하는 것도 왕에게 무례한 일이 될 수 있는 것과 같다. 그래서 부처님께 절을 올리고 서 있던 그 자리에서 비구 승가에 합장하고 한 곁에 앉았다. '어느 한 곳(Kañcideva desaṃ)'이란 어느 한 장소를 말한다.

Athassa [Pg.141] bhagavā pañhapucchane ussāhaṃ janento āha – ‘‘puccha, mahārāja, yadākaṅkhasī’’ti. Tassattho – ‘‘puccha yadi ākaṅkhasi, na me pañhavissajjane bhāro atthi’’. Atha vā ‘‘puccha, yaṃ ākaṅkhasi, sabbaṃ te vissajjessāmī’’ti sabbaññupavāraṇaṃ pavāresi, asādhāraṇaṃ paccekabuddhaaggasāvakamahāsāvakehi. Te hi yadākaṅkhasīti na vadanti, sutvā vedissāmāti vadanti. Buddhā pana – ‘‘puccha, āvuso, yadākaṅkhasī’’ti (saṃ. ni. 1.237), vā ‘‘puccha, mahārāja, yadākaṅkhasī’’ti vā,

그때 세존께서는 왕에게 질문을 하려는 의욕을 불러일으키며 "대왕이여, 그대가 원하는 것을 물으시오."라고 말씀하셨다. 그 뜻은 "그대가 원한다면 물으시오. 나에게는 질문에 답하는 데 있어 아무런 부담이 없소."라는 것이다. 또는 "그대가 원하는 것을 물으시오. 그대에게 모든 것을 답해 주겠소."라고 하여, 벽지불이나 상좌 제자, 대제자들과는 공통되지 않는 '일체지자의 초대(sabbaññupavāraṇaṃ)'를 하신 것이다. 왜냐하면 그들은 "원하는 대로 물으라"고 말하지 않고, "듣고 나서 알겠다"라고 말하기 때문이다. 그러나 부처님들은 "도반이여, 그대가 원하는 것을 물으시오."라거나 "대왕이여, 그대가 원하는 것을 물으시오."라고 말씀하신다.

‘‘Puccha, vāsava, maṃ pañhaṃ, yaṃ kiñci manasicchasi;

Tassa tasseva pañhassa, ahaṃ antaṃ karomi te’’ti. (dī. ni. 2.356) vā;

"바사바(제석천)여, 그대가 마음으로 원하는 것은 무엇이든 나에게 질문하시오. 그 각각의 질문에 대해 내가 그대에게 끝을 맺어 주리라(답을 주리라)."라고 하시거나,

Tena hi tvaṃ, bhikkhu, sake āsane nisīditvā puccha, yadākaṅkhasīti vā,

"비구여, 그러니 그대는 자신의 자리에 앉아서 원하는 것을 물으시오."라고 하시거나,

‘‘Bāvarissa ca tuyhaṃ vā, sabbesaṃ sabbasaṃsayaṃ;

Katāvakāsā pucchavho, yaṃ kiñci manasicchathā’’ti. (su. ni. 1036) vā;

"바바리와 그대들 모두의 온갖 의문을 (풀기 위해), 질문할 기회를 얻었으니 마음으로 원하는 것은 무엇이든 물으시오."라고 하시거나,

‘‘Puccha maṃ, sabhiya, pañhaṃ, yaṃ kiñci manasicchasi;

Tassa tasseva pañhassa, ahaṃ antaṃ karomi te’’ti. (su. ni. 517) vā;

"사비야여, 그대가 마음으로 원하는 것은 무엇이든 나에게 질문하시오. 그 각각의 질문에 대해 내가 그대에게 끝을 맺어 주리라."라고 하시며,

Tesaṃ tesaṃ yakkhanarindadevasamaṇabrāhmaṇaparibbājakānaṃ sabbaññupavāraṇaṃ pavārenti. Anacchariyañcetaṃ, yaṃ bhagavā buddhabhūmiṃ patvā etaṃ pavāraṇaṃ pavāreyya. Yo bodhisattabhūmiyaṃ padesañāṇe ṭhito –

여러 야차, 인간의 왕, 천신, 사문, 바라문, 유행자들에게 '일체지자의 초대'를 하신다. 세존께서 부처의 경지에 도달하여 이러한 초대를 하시는 것은 놀라운 일이 아니다. 보살의 단계에서 일부분의 지혜(padesañāṇa)에 머물렀을 때도—

‘‘Koṇḍañña, pañhāni viyākarohi;

Yācanti taṃ isayo sādhurūpā.Koṇḍañña, eso manujesu dhammo;

Yaṃ vuddhamāgacchati esa bhāro’’ti. (jā. 2.17.60);

"꼰단냐여, 질문들에 답해 주시오. 훌륭한 성자들이 그대에게 요청하고 있소. 꼰단냐여, 지혜가 성숙한 이에게 이러한 책임이 주어지는 것은 사람들 사이의 도리라오."

Evaṃ sakkādīnaṃ atthāya isīhi yācito –

이와 같이 제석천 등의 이익을 위해 성자들로부터 요청을 받자—

‘‘Katāvakāsā pucchantu bhonto,Yaṃ kiñci pañhaṃ manasābhipatthitaṃ;

Ahañhi taṃ taṃ vo viyākarissaṃ,Ñatvā sayaṃ lokamimaṃ parañcā’’ti. (jā. 2.17.61);

"허락을 얻었으니 존자들이여, 마음으로 바라는 어떤 질문이든 물으시오. 나는 이 세상과 저 세상을 스스로 알고서, 그대들에게 그 각각을 해설해 주겠소."

Evaṃ [Pg.142] sarabhaṅgakāle. Sambhavajātake ca sakalajambudīpaṃ tikkhattuṃ vicaritvā pañhānaṃ antakaraṃ adisvā suciratena brāhmaṇena, pañhaṃ puṭṭhuṃ okāse kārite jātiyā sattavassiko rathikāya paṃsuṃ kīḷanto pallaṅkamābhujitvā antaravīthiyaṃ nisinnova –

사라방가 성자 시절에 이와 같았다. 또한 삼바바 자따까에서, 온 잠부디파를 세 번이나 유행하고도 질문의 끝을 맺어줄 사람을 찾지 못한 수찌라따 바라문이 질문을 할 기회를 청했을 때, 태어난 지 겨우 7년 된 삼바바 동자가 큰길에서 흙장난을 하다가 가부좌를 틀고 길 한복판에 앉은 채로—

‘‘Taggha te ahamakkhissaṃ, yathāpi kusalo tathā;

Rājā ca kho taṃ jānāti, yadi kāhati vā na vā’’ti. (jā. 1.16.172);

"참으로 내가 숙련된 자처럼 그대에게 말해 주겠소. 하지만 왕이 그것을 행할지 말지는 왕 자신이 알 것이오."라고 하며,

Sabbaññupavāraṇaṃ pavāresi.

일체지자의 초대를 하였다.

163. Evaṃ bhagavatā sabbaññupavāraṇāya pavāritāya attamano rājā pañhaṃ pucchanto – ‘‘yathā nu kho imāni, bhante’’tiādimāha. Tattha sippameva sippāyatanaṃ. Puthusippāyatanānīti bahūni sippāni. Seyyathidanti katame pana te. Hatthārohātiādīhi ye taṃ taṃ sippaṃ nissāya jīvanti, te dasseti. Ayañhi assādhippāyo – ‘‘yathā imesaṃ sippūpajīvīnaṃ taṃ taṃ sippaṃ nissāya sandiṭṭhikaṃ sippaphalaṃ paññāyati. Sakkā nu kho evaṃ sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ paññāpetu’’nti. Tasmā sippāyatanāni āharitvā sippūpajīvino dasseti.

163. 이와 같이 세존께서 일체지자의 초대를 하시자 왕은 기뻐하며 "세존이시여, 예를 들어 이와 같이..."라는 말로 시작하여 질문을 올렸다. 거기서 '기술의 영역(sippāyatana)'이란 기술 그 자체를 말한다. '여러 가지 기술의 영역들(puthusippāyatanānī)'이란 많은 기술을 의미한다. '예를 들면(seyyathidaṃ)'은 구체적으로 무엇인지를 묻는 것이다. '코끼리 부리는 자' 등의 표현을 통해 각각의 기술에 의지해 살아가는 사람들을 보여준다. 이것이 왕의 의도였다. "이러한 기술자들에게 각각의 기술을 의지하여 눈에 보이는 기술의 결실이 나타나듯이, 그와 같이 눈에 보이는 사문의 결실을 보여주실 수 있겠습니까?"라는 뜻이다. 그래서 기술의 영역들을 언급하며 기술을 생업으로 하는 자들을 보여준 것이다.

Tattha hatthārohāti sabbepi hatthācariyahatthivejjahatthimeṇḍādayo dasseti. Assārohāti sabbepi assācariyaassavejjaassameṇḍādayo. Rathikāti sabbepi rathācariyarathayodharatharakkhādayo. Dhanuggahāti dhanuācariyā issāsā. Celakāti ye yuddhe jayadhajaṃ gahetvā purato gacchanti. Calakāti idha rañño ṭhānaṃ hotu, idha asukamahāmattassāti evaṃ senābyūhakārakā. Piṇḍadāyakāti sāhasikamahāyodhā. Te kira parasenaṃ pavisitvā parasīsaṃ piṇḍamiva chetvā chetvā dayanti, uppatitvā uppatitvā niggacchantīti attho. Ye vā saṅgāmamajjhe yodhānaṃ bhattapātiṃ gahetvā parivisanti, tesampetaṃ nāmaṃ. Uggā rājaputtāti uggatuggatā saṅgāmāvacarā rājaputtā. Pakkhandinoti ye ‘‘kassa sīsaṃ vā āvudhaṃ vā āharāmā’’ti [Pg.143] ‘‘vatvā asukassā’’ti vuttā saṅgāmaṃ pakkhanditvā tadeva āharanti, ime pakkhandantīti pakkhandino. Mahānāgāti mahānāgā viya mahānāgā, hatthiādīsupi abhimukhaṃ āgacchantesu anivattitayodhānametaṃ adhivacanaṃ. Sūrāti ekantasūrā, ye sajālikāpi sacammikāpi samuddaṃ tarituṃ sakkonti. Cammayodhinoti ye cammakañcukaṃ vā pavisitvā saraparittāṇacammaṃ vā gahetvā yujjhanti. Dāsikaputtāti balavasinehā gharadāsayodhā. Āḷārikāti pūvikā. Kappakāti nhāpikā. Nhāpakāti ye nhāpenti. Sūdāti bhattakārakā. Mālākārādayo pākaṭāyeva. Gaṇakāti acchiddakapāṭhakā. Muddikāti hatthamuddāya gaṇanaṃ nissāya jīvino. Yāni vā panaññānipīti ayakāradantakāracittakārādīni. Evaṃgatānīti evaṃ pavattāni. Te diṭṭheva dhammeti te hatthārohādayo tāni puthusippāyatanāni dassetvā rājakulato mahāsampattiṃ labhamānā sandiṭṭhikameva sippaphalaṃ upajīvanti. Sukhentīti sukhitaṃ karonti. Pīṇentīti pīṇitaṃ thāmabalūpetaṃ karonti. Uddhaggikādīsu upari phalanibbattanato uddhaṃ aggamassā atthīti uddhaggikā. Saggaṃ arahatīti sovaggikā. Sukho vipāko assāti sukhavipākā. Suṭṭhu agge rūpasaddagandharasaphoṭṭhabbaāyuvaṇṇasukhayasaādhipateyyasaṅkhāte dasa dhamme saṃvatteti nibbattetīti saggasaṃvattanikā. Taṃ evarūpaṃ dakkhiṇaṃ dānaṃ patiṭṭhapentīti attho. Sāmaññaphalanti ettha paramatthato maggo sāmaññaṃ. Ariyaphalaṃ sāmaññaphalaṃ. Yathāha – ‘‘katamañca, bhikkhave, sāmaññaṃ? Ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. Seyyathidaṃ, sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhi. Idaṃ vuccati, bhikkhave, sāmaññaṃ. Katamāni ca, bhikkhave, sāmaññaphalāni? Sotāpattiphalaṃ…pe… arahattaphala’’nti (saṃ. ni. 5.35). Taṃ esa rājā na jānāti. Upari āgataṃ pana dāsakassakopamaṃ sandhāya pucchati.

거기서 '코끼리를 타는 이들(hatthārohā)'이란 코끼리 스승, 코끼리 전사, 코끼리 의사, 코끼리 조련사 등 모든 이들을 가리킨다. '말을 타는 이들(assārohā)'이란 말 스승, 말 전사, 말 의사, 말 조련사 등 모든 이들을 가리킨다. '전차병(rathikā)'이란 전차 스승, 전차 전사, 전차 호위병 등 모든 이들을 가리킨다. '궁수(dhanuggahā)'란 활쏘기 스승과 궁수들을 말한다. '체라카(celakā)'란 전쟁터에서 승전 깃발을 들고 앞장서 가는 이들이다. '찰라카(calakā)'란 여기는 왕의 자리다, 여기는 아무개 대신의 자리다라고 하며 군대를 배치하는 이들이다. '핀다다야카(piṇḍadāyakā)'란 용맹한 대전사들이다. 그들은 적진에 뛰어들어 적의 머리를 고깃덩어리나 야자 열매처럼 베어버리고 뛰어올라 빠져나온다는 뜻이다. 또는 전쟁터 한가운데서 전사들에게 밥그릇을 들고 음식을 서빙하는 이들을 일컫는 이름이기도 하다. '고귀한 왕자들(uggā rājaputtā)'이란 매우 유명하고 전쟁터에 익숙한 왕자들을 말한다. '팍칸디노(pakkhandino)'란 '누구의 머리나 무기를 가져올까요?'라고 말하거나, '아무개의 머리를 가져오라'는 말을 듣고 전쟁터로 뛰어들어 그것을 가져오는 이들이니, 이처럼 뛰어든다고 해서 팍칸디노라고 한다. '마하나가(mahānāgā)'란 큰 코끼리 같은 이들로, 코끼리 군대 등이 정면으로 다가와도 물러서지 않는 전사들을 일컫는 이름이다. '수라(sūrā)'란 오로지 용맹한 전사들로, 갑옷을 입고 방패를 든 채 바다라도 건널 수 있는 이들이다. '잠마요디(cammayodhinoti)'란 가죽 갑옷을 입거나 화살을 막는 가죽 방패를 들고 싸우는 이들이다. '다시카풋타(dāsikaputtā)'란 주인에 대한 애정이 강한 집의 노비 출신 전사들이다. '아라리카(āḷārikā)'란 과자를 만드는 이들 또는 음식을 만드는 이들이다. '캇파카(kappakā)'란 이발사들이다. '나파카(nhāpakā)'란 목욕을 시켜주는 이들이다. '수다(sūdā)'란 밥 짓는 이들 또는 국 끓이는 이들이다. 꽃을 만드는 이(mālākārā) 등은 명백하다. '가나카(gaṇakā)'란 끊임없이 계산서를 읽는 산술 전문가들이다. '뭇디카(muddikā)'란 손가락 셈법으로 계산하며 살아가는 이들이다. '혹은 그 밖의 다른 것들(yāni vā panaññānipi)'이란 대장장이, 상아 조각가, 화공 등을 말한다. '이와 같은 것들(evaṃgatānīti)'이란 이와 같이 전개되는 것들이다. '그들이 현생에서(te diṭṭheva dhamme)'란 코끼리를 타는 이들 등이 그러한 여러 기술을 보여주어 왕가로부터 큰 재물을 얻어 스스로 직접 보게 되는 기술의 열매로 살아가는 것을 말한다. '즐겁게 한다(sukhentīti)'는 것은 행복하게 만드는 것이다. '기쁘게 한다(pīṇentīti)'는 것은 매우 만족하게 하고 힘과 능력을 갖추게 하는 것이다. '웃닥기카(uddhaggikā)' 등에서 그 의미는 다음과 같이 알아야 한다. 그 보시의 위로 천상에서 결과가 나타나기 때문에 위로 불꽃과 같거나 수승한 과보가 있다고 해서 '웃닥기카'라 한다. 천상(sagga)에 합당하다고 해서 '소왁기카(sovaggikā)'라 한다. 행복한 과보가 있다고 해서 '수카위파카(sukhavipākā)'라 한다. 매우 수승한 형색, 소리, 냄새, 맛, 감촉, 수명, 용모, 행복, 명성, 권세라고 하는 열 가지 법을 성취시키고 생겨나게 하므로 '삭가상왓타니카(saggasaṃvattanikā)'라 한다. 그러한 종류의 보시를 확립한다는 뜻이다. '사문 과보(sāmaññaphala)'라는 말에서 궁극적인 의미로는 도(maggo)가 사문성(sāmañña)이고, 성스러운 과보(ariyaphala)가 사문의 과보이다. 경전에서 설하신 바와 같다. '비구들이여, 무엇이 사문성인가? 그것은 바로 여덟 가지 성스러운 도이니, 정견... 정정이다. 비구들이여, 이를 사문성이라 한다. 무엇이 사문의 과보인가? 예류과... 아라한과이다.' 이 왕은 그것을 알지 못한다. 다만 뒤에 나오는 노비와 농부의 비유를 염두에 두고 질문한 것이다.

Atha bhagavā pañhaṃ avissajjetvāva cintesi – ‘‘ime bahū aññatitthiyasāvakā rājāmaccā idhāgatā, te kaṇhapakkhañca sukkapakkhañca dīpetvā kathīyamāne amhākaṃ rājā mahantena ussāhena idhāgato, tassāgatakālato paṭṭhāya samaṇo gotamo samaṇakolāhalaṃ samaṇabhaṇḍanameva [Pg.144] kathetīti ujjhāyissanti, na sakkaccaṃ dhammaṃ sossanti, raññā pana kathīyamāne ujjhāyituṃ na sakkhissanti, rājānameva anuvattissanti. Issarānuvattako hi loko. ‘Handāhaṃ raññova bhāraṃ karomī’ti rañño bhāraṃ karonto ‘‘abhijānāsi no tva’’ntiādimāha.

그때 세존께서는 질문에 곧바로 답하지 않으시고 이렇게 생각하셨다. '여기에 외도의 제자들인 많은 왕의 대신들이 와 있다. 만약 흑(kaṇha)의 측면과 백(sukka)의 측면을 드러내어 법을 설하면, 그들은 '우리 왕께서 큰 정성을 들여 이곳에 오셨는데, 사문 고타마는 왕이 온 때부터 사문들의 떠들썩한 교설과 다툼만을 말한다'고 비난하며 공경히 법을 듣지 않을 것이다. 하지만 왕이 대답하게 하면 그들은 비난하지 못하고 왕을 따를 것이다. 세상은 권력자를 따르기 때문이다. 이제 내가 왕에게 책임을 맡기리라'고 생각하셨다. 이처럼 왕에게 책임을 맡기고자 하시어 '그대는 기억하는가?' 등을 말씀하셨다.

164. Tattha abhijānāsi no tvanti abhijānāsi nu tvaṃ. Ayañca no-saddo parato pucchitāti padena yojetabbo. Idañhi vuttaṃ hoti – ‘‘mahārāja, tvaṃ imaṃ pañhaṃ aññe samaṇabrāhmaṇe pucchitā nu, abhijānāsi ca naṃ puṭṭhabhāvaṃ, na te sammuṭṭha’’nti. Sace te agarūti sace tuyhaṃ yathā te byākariṃsu, tathā idha bhāsituṃ bhāriyaṃ na hoti, yadi na koci aphāsukabhāvo atthi, bhāsassūti attho. Na kho me bhanteti kiṃ sandhāyāha? Paṇḍitapatirūpakānañhi santike kathetuṃ dukkhaṃ hoti, te pade pade akkhare akkhare dosameva vadanti. Ekantapaṇḍitā pana kathaṃ sutvā sukathitaṃ pasaṃsanti, dukkathitesu pāḷipadaatthabyañjanesu yaṃ yaṃ virujjhati, taṃ taṃ ujukaṃ katvā denti. Bhagavatā ca sadiso ekantapaṇḍito nāma natthi. Tenāha – ‘‘na kho me, bhante, garu; yatthassa bhagavā nisinno bhagavantarūpo vā’’ti.

164. 거기서 'abhijānāsi no tvaṃ'은 '그대는 알고 있는가(기억하는가)'라는 뜻이다. 이 'no'라는 단어는 뒤의 'pucchitā'라는 단어와 연결해야 한다. 즉 이런 뜻이다. '대왕이여, 그대는 이 문제를 다른 사문이나 바라문들에게 물어본 적이 있는가? 그렇게 물어보았던 사실을 기억하는가, 아니면 잊어버렸는가?'라는 말이다. '만약 그대에게 부담이 되지 않는다면(sace te agarū)'이란, 그들이 답변한 내용을 여기서 말하는 것이 그대에게 짐이 되지 않고 아무런 불편함이 없다면 말해 보라는 뜻이다. 왕이 '제게는 부담이 되지 않습니다'라고 말한 것은 무엇을 염두에 둔 것인가? 가짜 지혜로운 자들 앞에서는 말하기가 어렵다. 그들은 구절마다 글자마다 허물만을 찾기 때문이다. 반면에 진정으로 지혜로운 이들은 말을 듣고 잘된 말은 칭찬하며, 잘못 말해진 경전의 구절이나 의미나 문구 중에서 틀린 부분이 있으면 그것을 바르게 고쳐준다. 그리고 세존과 같은 진정으로 지혜로운 이는 세상에 없다. 그래서 왕은 '세존께서 앉아 계신 곳이나 세존과 같은 분이 계신 곳에서는 제게 부담이 되지 않습니다'라고 아뢴 것이다.

Pūraṇakassapavādavaṇṇanā

푸라나 캇사파의 교설에 대한 설명

165. Ekamidāhanti ekaṃ idha ahaṃ. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvāti sammodajanakaṃ saritabbayuttakaṃ kathaṃ pariyosāpetvā.

165. '한때 내가 이곳에 있었다'는 말은 '한때 여기에 내가 있었다'는 뜻이다. '환담과 기억할 만한 이야기를 나눈 뒤'란 즐거움을 주고 기억할 만한 대화를 마친 뒤라는 뜻이다.

166. ‘‘Karoto kho, mahārāja, kārayato’’tiādīsu karototi sahatthā karontassa. Kārayatoti āṇattiyā kārentassa. Chindatoti paresaṃ hatthādīni chindantassa. Pacatoti pare daṇḍena pīḷentassa. Socayatoti parassa bhaṇḍaharaṇādīhi socayato. Socāpayatoti sokaṃ sayaṃ karontassapi parehi kārāpentassapi[Pg.145]. Kilamatoti āhārupacchedabandhanāgārappavesanādīhi sayaṃ kilamantassapi parehi kilamāpentassapi. Phandato phandāpayatoti paraṃ phandantaṃ phandanakāle sayampi phandato parampi phandāpayato. Pāṇamatipātāpayatoti pāṇaṃ hanantassapi hanāpentassapi. Evaṃ sabbattha karaṇakāraṇavaseneva attho veditabbo.

166. '대왕이여, 행하거나 행하게 하거나' 등의 구절에서 '행하는 자(karoto)'란 자기 손으로 직접 행하는 자를 말한다. '행하게 하는 자(kārayato)'란 명령으로 시키는 자를 말한다. '자르는 자(chindato)'란 타인의 손 등을 자르는 자를 말한다. '괴롭히는 자(pacato)'란 타인을 몽둥이로 핍박하는 자를 말한다. '슬프게 하거나 슬프게 만들거나(socayato socāpayato)'란 타인의 재물을 빼앗는 등의 행위로 스스로 슬픔을 만들거나 타인에게 시키는 것을 말한다. '지치게 하거나 지치게 만들거나(kilamato kilamāpayato)'란 음식 공급을 끊거나 감옥에 가두는 등의 일로 스스로 고초를 겪거나 타인에게 고초를 겪게 하는 것을 말한다. '떨게 하거나 떨게 만들거나(phandato phandāpayato)'란 떨고 있는 타인을 보며 그 떨리는 때에 스스로도 떨거나 타인을 떨게 만드는 것을 말한다. '생명을 죽이거나 죽이게 하거나(pāṇamatipātāpayato)'란 생명을 직접 죽이거나 죽이게 시키는 것을 말한다. 이와 같이 모든 구절에서 직접 행함과 시킴의 관점에서 그 의미를 알아야 한다.

Sandhinti gharasandhiṃ. Nillopanti mahāvilopaṃ. Ekāgārikanti ekameva gharaṃ parivāretvā viluppanaṃ. Paripantheti āgatāgatānaṃ acchindanatthaṃ magge tiṭṭhato. Karoto na karīyati pāpanti yaṃ kiñci pāpaṃ karomīti saññāya karotopi pāpaṃ na karīyati, natthi pāpaṃ. Sattā pana pāpaṃ karomāti evaṃsaññino hontīti dīpeti. Khurapariyantenāti khuraneminā, khuradhārasadisapariyantena vā. Ekaṃ maṃsakhalanti ekaṃ maṃsarāsiṃ. Puñjanti tasseva vevacanaṃ. Tatonidānanti ekamaṃsakhalakaraṇanidānaṃ.

'산딩(sandhiṃ)'은 집의 이음새인 벽을 뜻한다. '닐로빵(nillopaṃ)'은 대규모의 약탈을 의미한다. '에까가리깡(ekāgārikaṃ)'은 단 한 채의 집만을 포위하여 약탈하는 것을 말한다. '빠리빤테띠(paripantheti)'는 오가는 사람들의 물건을 빼앗기 위해 길목에 서 있는 것을 말한다. '까로또 나 까리야띠 빠빵(karoto na karīyati pāpaṃ)'은 '죄를 짓는 자에게 죄가 되지 않는다'는 뜻으로, '나는 어떤 죄를 짓는다'는 생각으로 죄를 지을지라도 실질적으로 죄가 지어지는 것이 아니며 죄라는 것은 존재하지 않는다는 말이다. 그러나 중생들이 '우리는 죄를 짓고 있다'는 생각을 갖게 됨을 보여준다. '쿠라빠리얀떼나(khurapariyantena)'는 면도날의 테두리로, 또는 면도날처럼 날카로운 경계로라는 뜻이다. '에깡 망사칼랑(ekaṃ maṃsakhalaṃ)'은 하나의 고기 무더기를 의미한다. '뿐장(puñjaṃ)'은 바로 이 '칼라(khala, 무더기)'의 동의어이다. '따또니다낭(tatonidānaṃ)'은 하나의 고기 무더기를 만드는 것을 원인으로 한다는 뜻이다.

Dakkhiṇanti dakkhiṇatīre manussā kakkhaḷā dāruṇā, te sandhāya ‘‘hananto’’tiādimāha. Uttaratīre sattā saddhā honti pasannā buddhamāmakā dhammamāmakā saṅghamāmakā, te sandhāya dadantotiādimāha. Tattha yajantoti mahāyāgaṃ karonto. Damenāti indriyadamena uposathakammena vā. Saṃyamenāti sīlasaṃyamena. Saccavajjenāti saccavacanena. Āgamoti āgamanaṃ, pavattīti attho. Sabbathāpi pāpapuññānaṃ kiriyameva paṭikkhipati.

'닥키낭(dakkhiṇaṃ)'은 갠지스강 남쪽 기슭의 사람들이 거칠고 잔인하기 때문에 그들을 염두에 두고 '죽이는 것' 등의 말을 한 것이다. 북쪽 기슭의 중생들은 믿음이 있고 청정한 마음을 가졌으며 부처님과 가르침과 승가를 받드는데, 그들을 염두에 두고 '보시하는 것' 등의 말을 한 것이다. 거기서 '야잔또(yajanto)'는 큰 제사를 지내는 것을 말한다. '다메나(damena)'는 감각기관의 제어나 포살의 실천을 의미한다. '상야메나(saṃyamena)'는 계율의 절제를 뜻한다. '삿짜밧제나(saccavajjena)'는 진실한 말을 의미한다. '아가모(āgamo)'는 도래함 또는 일어남이라는 뜻이다. 어떤 방식으로든 악행과 공덕의 행위 그 자체를 부정하는 것이다.

Ambaṃ puṭṭho labujaṃ byākaroti nāma, yo kīdiso ambo kīdisāni vā ambassa khandhapaṇṇapupphaphalānīti vutte ediso labujo edisāni vā labujassa khandhapaṇṇapupphaphalānīti byākaroti. Vijiteti āṇāpavattidese. Apasādetabbanti viheṭhetabbaṃ. Anabhinanditvāti ‘‘sādhu sādhū’’ti evaṃ pasaṃsaṃ akatvā. Appaṭikkositvāti bāladubbhāsitaṃ tayā bhāsitanti evaṃ appaṭibāhitvā. Anuggaṇhantoti sārato aggaṇhanto. Anikkujjantoti sāravaseneva idaṃ nissaraṇaṃ, ayaṃ paramatthoti hadaye aṭṭhapento. Byañjanaṃ pana tena uggahitañceva nikkujjitañca.

'망고에 대해 질문을 받고 빵나무에 대해 답한다'는 것은, 어떤 망고나무인지 또는 망고나무의 줄기, 잎, 꽃, 열매가 어떠한지에 대해 질문을 받았을 때, 빵나무가 이러하며 빵나무의 줄기, 잎, 꽃, 열매가 이러하다고 답하는 것과 같다. '위지떼(vijite)'는 통치권이 미치는 지역을 뜻한다. '아빠사데땁방(apasādetabbaṃ)'은 괴롭히거나 비난해야 함을 의미한다. '아나비난딧와(anabhinanditvā)'는 '훌륭하도다, 훌륭하도다'라고 찬탄하지 않는 것이다. '압빠띡꼬싯와(appaṭikkositvā)'는 '어리석은 자여, 그대는 잘못 말하였다'라고 물리치지 않는 것이다. '아눅간한또(anuggaṇhanto)'는 핵심으로 받아들이지 않는 것이다. '아닉꿋잔또(anikkujjanto)'는 '이것이 벗어남이며, 이것이 궁극의 의미이다'라고 마음속에 확립하지 않는 것을 말한다. 그러나 그 말의 문구(byañjana)는 왕에 의해 습득되고 마음속에 담겼다.

Makkhaligosālavādavaṇṇanā

막칼리 고살라의 학설에 대한 설명

167-169. Makkhalivāde [Pg.146] paccayoti hetuvevacanameva, ubhayenāpi vijjamānameva kāyaduccaritādīnaṃ saṃkilesapaccayaṃ, kāyasucaritādīnañca visuddhipaccayaṃ paṭikkhipati. Attakāreti attakāro. Yena attanā katakammena ime sattā devattampi mārattampi brahmattampi sāvakabodhimpi paccekabodhimpi sabbaññutampi pāpuṇanti, tampi paṭikkhipati. Dutiyapadena yaṃ parakāraṃ parassa ovādānusāsaniṃ nissāya ṭhapetvā mahāsattaṃ avaseso jano manussasobhagyataṃ ādiṃ katvā yāva arahattaṃ pāpuṇāti, taṃ parakāraṃ paṭikkhipati. Evamayaṃ bālo jinacakke pahāraṃ deti nāma. Natthi purisakāreti yena purisakārena sattā vuttappakārā sampattiyo pāpuṇanti, tampi paṭikkhipati. Natthi balanti yamhi attano bale patiṭṭhitā sattā vīriyaṃ katvā tā sampattiyo pāpuṇanti, taṃ balaṃ paṭikkhipati. Natthi vīriyantiādīni sabbāni purisakāravevacanāneva. ‘‘Idaṃ no vīriyena idaṃ purisathāmena, idaṃ purisaparakkamena pavatta’’nti evaṃ pavattavacanapaṭikkhepakaraṇavasena panetāni visuṃ ādiyanti.

167-169. 막칼리의 학설에서 '빳짜요(paccayo)'는 '헤뚜(hetu, 원인)'의 동의어일 뿐이다. 두 가지(원인이 없고 조건이 없다는 말) 모두로 실재하는 신체적 악행 등의 오염원의 원인과 신체적 선행 등의 청정함의 원인을 부정한다. '앗따까레(attakāre)'는 '자아의 행위'를 뜻한다. 자신이 행한 업에 의해 이 중생들이 천상의 존재, 마라의 존재, 범천의 존재, 성문 보리, 벽지불 보리 또는 일체지자의 상태에 이르게 된다는 것조차도 부정한다. 두 번째 구절(빠라까레)로 다른 사람의 훈계와 가르침이라는 '타인의 행위'에 의지하여, 대사(보살)를 제외한 나머지 사람들이 인간의 복된 상태를 시작으로 아라한과에 이르기까지 도달하게 된다는 그 타인의 행위를 부정한다. 이와 같이 이 어리석은 자는 승리자(부처님)의 권능에 타격을 가하는 것이다. '낫티 뿌리사까레(natthi purisakāre)'는 인간의 노력을 통해 중생들이 앞서 말한 성취들에 도달한다는 것을 부정하는 말이다. '낫티 발랑(natthi balaṃ)'은 중생들이 자신의 힘에 의지해 정진을 함으로써 그러한 성취들에 도달한다는 그 힘을 부정하는 것이다. '낫티 위리양(natthi vīriyaṃ)' 등의 모든 구절은 인간의 노력(뿌리사까라)에 대한 동의어들일 뿐이다. 그러나 '이것은 우리의 정진에 의한 것이고, 이것은 인간의 힘에 의한 것이며, 이것은 인간의 진보에 의한 것이다'라고 일어나는 다른 이들의 주장을 부정하기 위해 이들을 별도로 채택한 것이다.

Sabbe sattāti oṭṭhagoṇagadrabhādayo anavasese pariggaṇhāti. Sabbe pāṇāti ekindriyo pāṇo, dvindriyo pāṇotiādivasena vadati. Sabbe bhūtāti aṇḍakosavatthikosesu bhūte sandhāya vadati. Sabbe jīvāti sāliyavagodhumādayo sandhāya vadati. Tesu hi so virūhanabhāvena jīvasaññī. Avasā abalā avīriyāti tesaṃ attano vaso vā balaṃ vā vīriyaṃ vā natthi. Niyatisaṅgatibhāvapariṇatāti ettha niyatīti niyatā. Saṅgatīti channaṃ abhijātīnaṃ tattha tattha gamanaṃ. Bhāvoti sabhāvoyeva. Evaṃ niyatiyā ca saṅgatiyā ca bhāvena ca pariṇatā nānappakārataṃ pattā. Yena hi yathā bhavitabbaṃ, so tatheva bhavati. Yena na bhavitabbaṃ, so na bhavatīti dasseti. Chasvevābhijātīsūti chasu eva abhijātīsu ṭhatvā sukhañca dukkhañca paṭisaṃvedenti. Aññā sukhadukkhabhūmi natthīti dasseti.

'삽베 삿따(sabbe sattā)'는 낙타, 소, 나귀 등을 포함하여 남김없이 모두를 포괄한다. '삽베 빠나(sabbe pāṇā)'는 하나의 감각기관을 가진 생명, 두 개의 감각기관을 가진 생명 등의 방식으로 말한 것이다. '삽베 부따(sabbe bhūtā)'는 알에서 태어나거나 모태에서 태어난 생명들을 염두에 두고 말한 것이다. '삽베 지와(sabbe jīvā)'는 쌀, 보리, 밀 등의 식물들을 염두에 두고 말한 것이다. 그는 식물들이 성장하는 성질 때문에 그것들을 생명체라고 생각하기 때문이다. '아와사 아발라 아위리야(avasā abalā avīriyā)'는 그들에게 스스로의 통제력이나 힘이나 정진이 없다는 뜻이다. '니야띠상가띠바와빠리나따(niyatisaṅgatibhāvapariṇatā)'에서 '니야띠'는 결정된 운명(숙명)을 뜻한다. '상가띠'는 여섯 가지 계급(abhijāti)의 태어남 사이를 오가는 것을 말한다. '바와'는 본성 그 자체를 의미한다. 이와 같이 숙명과 태어남의 결합과 본성에 의해 변형되어 다양한 상태에 이르게 된다. 일어날 일은 그대로 일어나고, 일어나지 않을 일은 일어나지 않는다는 것을 보여준다. '차스웨와비자띠수(chasvevābhijātīsū)'는 오직 여섯 가지 계급에 머물며 즐거움과 괴로움을 겪는다는 뜻이다. 즐거움과 괴로움을 겪는 다른 영역은 없음을 보여준다.

Yonipamukhasatasahassānīti pamukhayonīnaṃ uttamayonīnaṃ cuddasasatasahassāni aññāni ca saṭṭhisatāni aññāni ca chasatāni. Pañca ca kammuno [Pg.147] satānīti pañcakammasatāni ca. Kevalaṃ takkamattakena niratthakaṃ diṭṭhiṃ dīpeti. Pañca ca kammāni tīṇi ca kammānītiādīsupi eseva nayo. Keci panāhu – ‘‘pañca ca kammānīti pañcindriyavasena bhaṇati. Tīṇīti kāyakammādivasenā’’ti. Kamme ca upaḍḍhakamme cāti ettha panassa kāyakammañca vacīkammañca kammanti laddhi, manokammaṃ upaḍḍhakammanti. Dvaṭṭhipaṭipadāti dvāsaṭṭhi paṭipadāti vadati. Dvaṭṭhantarakappāti ekasmiṃ kappe catusaṭṭhi antarakappā nāma honti. Ayaṃ pana aññe dve ajānanto evamāha.

'요니빠무카사따사하싸니(yonipamukhasatasahassāni)'는 주요한 모태들, 즉 뛰어난 모태들이 140만 개가 있고, 그 외에 6,000개와 600개가 더 있다는 뜻이다. '빤짜 짜 깜무노 사따니(pañca ca kammuno satānīti)'는 500가지의 업이 있다는 말이다. 순전히 사유에 의해서만 가치 없는 견해를 드러낸다. '빤짜 짜 깜마니 띠니 짜 깜마니' 등의 구절도 이와 같은 방식이다. 그러나 어떤 이들은 '다섯 가지 업은 다섯 가지 감각기관을 의미하며, 세 가지 업은 신체적 행위 등을 의미한다'고 말한다. '깜메 짜 우빳다깜메 짜(kamme ca upaḍḍhakamme ca)'에서 그의 학설은 신업과 구업은 온전한 업이고 의업은 절반의 업(upaḍḍhakamma)이라는 것이다. '드왓티빠띠빠다(dvaṭṭhipaṭipadā)'는 62가지의 수행의 길을 말한다. '드왓탄따라깝빠(dvaṭṭhantarakappā)'는 하나의 대겁에 64가지의 중간겁이 있는데, 그는 나머지 두 겁을 알지 못하여 이와 같이 말한 것이다.

Chaḷābhijātiyoti kaṇhābhijāti, nīlābhijāti, lohitābhijāti, haliddābhijāti, sukkābhijāti, paramasukkābhijātīti imā cha abhijātiyo vadati. Tattha orabbhikā, sākuṇikā, māgavikā, sūkarikā, luddā, macchaghātakā corā, coraghātakā, bandhanāgārikā, ye vā panaññepi keci kurūrakammantā, ayaṃ kaṇhābhijātīti (a. ni. 6.57) vadati. Bhikkhū nīlābhijātīti vadati, te kira catūsu paccayesu kaṇṭake pakkhipitvā khādanti. ‘‘Bhikkhū kaṇṭakavuttikā’’ti (a. ni. 6.57) ayañhissa pāḷiyeva. Atha vā kaṇṭakavuttikā eva nāma eke pabbajitāti vadati. Lohitābhijāti nāma nigaṇṭhā ekasāṭakāti vadati. Ime kira purimehi dvīhi paṇḍaratarā. Gihī odātavasanā acelakasāvakā haliddābhijātīti vadati. Evaṃ attano paccayadāyake nigaṇṭhehipi jeṭṭhakatare karoti. Ājīvakā ājīvakiniyo sukkābhijātīti vadati. Te kira purimehi catūhi paṇḍaratarā. Nando, vaccho, kiso, saṅkiccho, makkhaligosālo, paramasukkābhijātīti (a. ni. 6.57) vadati. Te kira sabbehi paṇḍaratarā.

'여섯 가지 태생(chaḷābhi jāti)'이란 검은 태생, 푸른 태생, 붉은 태생, 노란 태생, 하얀 태생, 지극히 하얀 태생을 말하며, [막칼리 고살라는] 이 여섯 가지 태생을 설한다. 그중 검은 태생(kaṇhābhijāti)은 도살자, 새잡이, 사냥꾼, 돼지 도살자, 엽사, 어부, 도둑, 사형 집행인, 간수, 그리고 그 밖의 잔인한 일을 업으로 삼는 모든 자를 말한다. 푸른 태생(nīlābhijāti)은 비구들을 말하는데, 그들은 네 가지 필수품에 대해 '가시'(갈애와 같은 번뇌)를 꽂아두고 누리기 때문이다. '비구들은 가시와 같은 삶을 사는 자들이다'라는 구절은 바로 그의 교설(Pāḷi)에 있는 내용이다. 또는 '가시와 같은 삶을 사는 자'라고 불리는 어떤 출가자들을 [푸른 태생이라] 말한다. 붉은 태생(lohitābhijāti)은 한 벌의 옷을 입는 니간타들을 말한다. 이들은 앞의 두 부류보다 더 깨끗하다고 한다. 노란 태생(haliddābhijāti)은 흰 옷을 입은 아첼라카(무소유자)의 재가 제자들을 말한다. 이처럼 그는 자신의 공양주들을 니간타들보다 더 높은 단계로 설정한다. 하얀 태생(sukkābhijāti)은 아지와카(사명외도) 남녀 수행자들을 말한다. 이들은 앞의 네 부류보다 더 깨끗하다고 한다. 지극히 하얀 태생(paramasukkābhijāti)은 난다, 왓차, 끼사, 상낏차, 막칼리 고살라를 말한다. 이들은 모든 태생 중에서 가장 깨끗하다고 한다.

Aṭṭha purisabhūmiyoti mandabhūmi, khiḍḍābhūmi, padavīmaṃsabhūmi, ujugatabhūmi, sekkhabhūmi, samaṇabhūmi, jinabhūmi, pannabhūmīti imā aṭṭha purisabhūmiyoti vadati. Tattha jātadivasato paṭṭhāya sattadivase sambādhaṭṭhānato nikkhantattā sattā mandā honti momūhā, ayaṃ mandabhūmīti vadati. Ye pana duggatito āgatā honti, te abhiṇhaṃ rodanti ceva viravanti ca, sugatito āgatā taṃ anussaritvā hasanti, ayaṃ khiḍḍābhūmi nāma. Mātāpitūnaṃ hatthaṃ vā pādaṃ vā mañcaṃ vā pīṭhaṃ vā gahetvā bhūmiyaṃ padanikkhipanaṃ padavīmaṃsabhūmi nāma. Padasā gantuṃ samatthakāle ujugatabhūmi nāma. Sippāni sikkhitakāle [Pg.148] sekkhabhūmi nāma. Gharā nikkhamma pabbajitakāle samaṇabhūmi nāma. Ācariyaṃ sevitvā jānanakāle jinabhūmi nāma. Bhikkhu ca pannako jino na kiñci āhāti evaṃ alābhiṃ samaṇaṃ pannabhūmīti vadati.

'여덟 가지 인간의 단계(aṭṭha purisabhūmi)'란 영아기(mandabhūmi), 유희기(khiḍḍābhūmi), 보행 시도기(padavīmaṃsabhūmi), 직립 보행기(ujugatabhūmi), 학습기(sekkhabhūmi), 사문기(samaṇabhūmi), 승리자 단계(jinabhūmi), 노쇠 단계(pannabhūmi)의 여덟 가지를 말한다. 그중 영아기는 태어난 날부터 7일 동안으로, 좁은 모태에서 갓 나와 중생들이 어리석고 멍한 상태를 말한다. 한편, 악처에서 온 자들은 끊임없이 울고 비명을 지르며, 선처에서 온 자들은 그 선처를 기억하며 웃는데, 이 단계를 유희기라 한다. 부모의 손이나 발, 침상이나 의자를 잡고 땅에 발을 내딛는 시기를 보행 시도기라 한다. 발로 걸을 수 있게 된 시기를 직립 보행기라 한다. 기술들을 배우는 시기를 학습기라 한다. 집에서 나와 출가하는 시기를 사문기라 한다. 스승을 모시고 [진위를] 아는 시기를 승리자 단계라 한다. 음식을 구걸하며 돌아다니거나 자신의 수행을 실천하는 늙은 수행자, 혹은 자신의 수행으로 반대되는 것을 이겨낸 비구가 더 이상 아무것도 말하지 않는 것과 같이, 얻은 것이 없는 사문을 노쇠 단계라고 말한다.

Ekūnapaññāsa ājīvakasateti ekūnapaññāsaājīvakavuttisatāni. Paribbājakasateti paribbājakapabbajjāsatāni. Nāgāvāsasateti nāgamaṇḍalasatāni. Vīse indriyasateti vīsatindriyasatāni. Tiṃse nirayasateti tiṃsa nirayasatāni. Rajodhātuyoti rajaokiraṇaṭṭhānāni, hatthapiṭṭhipādapiṭṭhādīni sandhāya vadati. Satta saññīgabbhāti oṭṭhagoṇagadrabhaajapasumigamahiṃse sandhāya vadati. Satta asaññīgabbhāti sālivīhiyavagodhūmakaṅguvarakakudrūsake sandhāya vadati. Nigaṇṭhigabbhāti gaṇṭhimhi jātagabbhā, ucchuveḷunaḷādayo sandhāya vadati. Satta devāti bahū devā. So pana sattāti vadati. Manussāpi anantā, so sattāti vadati. Satta pisācāti pisācā mahantamahantā sattāti vadati. Sarāti mahāsarā, kaṇṇamuṇḍarathakāraanotattasīhappapātachaddantamandākinīkuṇāladahe gahetvā vadati.

'4900가지 아지와카의 생계 수단'이란 하나가 부족한 오십(49)의 백 배(4900)에 달하는 아지와카의 생활 방식을 말한다. '100가지 유행자'란 4900가지 유행자의 출가 형태를 말한다. '100가지 나가의 거처'란 4900가지 나의 영역을 말한다. '20가지 100가지 감관'이란 2000가지 감관을 말한다. '30가지 100가지 지옥'이란 3000가지 지옥을 말한다. '먼지 요소(rajodhātuyo)'는 손등이나 발등처럼 먼지가 내려앉는 곳을 가리킨다. '일곱 가지 유정의 모태'는 낙타, 소, 당나귀, 염소, 가축, 사슴, 버펄로 등을 가리킨다. '일곱 가지 무정의 모태'는 벼, 보리, 밀, 조, 수수, 콩류 등을 가리킨다. '매듭의 모태(nigaṇṭhigabbhā)'는 마디(gaṇṭhi)에서 생겨나는 것들로 사탕수수, 대나무, 갈대 등을 가리킨다. '일곱 천신'은 천신들이 많음에도 그는 일곱이라 말한다. 인간도 무수하지만 그는 일곱이라 말한다. '일곱 귀신'은 귀신이 매우 많지만 그는 일곱이라 말한다. '호수'란 큰 호수들을 말하는데, 깐나무다, 라타까라, 아노딋따, 시하빠빠따, 차딋따, 만다끼니, 꾸날라 호수를 가리킨다.

Pavuṭāti gaṇṭhikā. Papātāti mahāpapātā. Papātasatānīti khuddakapapātasatāni. Supināti mahāsupinā. Supinasatānīti khuddakasupinasatāni. Mahākappinoti mahākappānaṃ. Tattha ekamhā mahāsarā vassasate vassasate kusaggena ekaṃ udakabinduṃ nīharitvā sattakkhattuṃ tamhi sare nirudake kate eko mahākappoti vadati. Evarūpānaṃ mahākappānaṃ caturāsītisatasahassāni khepetvā bāle ca paṇḍite ca dukkhassantaṃ karontīti ayamassa laddhi. Paṇḍitopi kira antarā visujjhituṃ na sakkoti. Bālopi tato uddhaṃ na gacchati.

'파우따(pavuṭā)'는 마디가 있는 것들을 말한다. '절벽(papātā)'은 큰 절벽을 말한다. '백 가지 절벽'은 700개의 작은 절벽들을 말한다. '꿈'은 큰 꿈을 말한다. '백 가지 꿈'은 700개의 작은 꿈들을 말한다. '마하깝빠'는 840만 대겁을 의미한다. 그중 하나의 대겁에 대해 그는 큰 호수에서 100년에 한 번씩 풀끝으로 물 한 방울을 찍어내어 그 호수의 물이 다 마르기를 일곱 번 반복했을 때가 1대겁이라고 말한다. 이와 같은 대겁을 840만 번 보내고 나서야 어리석은 자든 지혜로운 자든 괴로움의 끝에 도달한다는 것이 그의 견해이다. 지혜로운 자라도 그 사이에는 정화될 수 없으며, 어리석은 자라도 그 기간 이상을 넘기지 않는다는 것이다.

Sīlenāti acelakasīlena vā aññena vā yena kenaci. Vatenāti tādiseneva vatena. Tapenāti tapokammena. Aparipakkaṃ paripāceti nāma, yo ‘‘ahaṃ paṇḍito’’ti antarā visujjhati. Paripakkaṃ phussa phussa byantiṃ karoti nāma yo ‘‘ahaṃ bālo’’ti vuttaparimāṇaṃ kālaṃ atikkamitvā yāti. Hevaṃ natthīti evaṃ natthi. Tañhi ubhayampi na sakkā [Pg.149] kātunti dīpeti. Doṇamiteti doṇena mitaṃ viya. Sukhadukkheti sukhadukkhaṃ. Pariyantakateti vuttaparimāṇena kālena katapariyante. Natthi hāyanavaḍḍhaneti natthi hāyanavaḍḍhanāni. Na saṃsāro paṇḍitassa hāyati, na bālassa vaḍḍhatīti attho. Ukkaṃsāvakaṃseti ukkaṃsāvakaṃsā. Hāyanavaḍḍhanānametaṃ adhivacanaṃ.

'계율로써'란 아첼라카의 계율이나 그 밖의 어떤 계율을 말한다. '의례로써'란 그와 같은 수행의 규범을 말한다. '고행으로써'란 고행의 실천을 말한다. 아직 익지 않은 업을 익게 한다고 함은, "나는 지혜롭다"고 생각하며 정해진 기간이 되기 전에 정화되려 하는 것을 말한다. 익은 업을 계속 접하여 소멸시킨다고 함은, "나는 어리석다"고 생각하며 정해진 기간을 지나가며 업을 끝내려 하는 것을 말한다. '그와 같은 것은 없다'는 것은 업을 이와 같이 임의로 조절할 수 없다는 뜻이다. 두 가지 모두 할 수 없음을 나타낸다. '도나(doṇa)로 잰 듯하다'는 것은 행복과 괴로움이 되로 잰 것처럼 정해져 있다는 뜻이다. '한계가 지어졌다'는 것은 정해진 기간에 의해 끝이 정해졌다는 뜻이다. '줄어듦도 늘어남도 없다'는 것은 윤회가 지혜로운 자라고 해서 줄어들지 않고, 어리석은 자라고 해서 늘어나지 않는다는 의미이다. '높아짐과 낮아짐'은 '줄어듦과 늘어남'에 대한 다른 표현이다.

Idāni tamatthaṃ upamāya sādhento ‘‘seyyathāpi nāmā’’tiādimāha. Tattha suttaguḷeti veṭhetvā katasuttaguḷe. Nibbeṭhiyamānameva paletīti pabbate vā rukkhagge vā ṭhatvā khittaṃ suttappamāṇena nibbeṭhiyamānameva gacchati, sutte khīṇe tattheva tiṭṭhati, na gacchati. Evameva vuttakālato uddhaṃ na gacchatīti dasseti.

이제 그 의미를 비유로 증명하기 위해 "예를 들면"이라는 구절을 설한다. 거기서 '실타래'란 감아 놓은 실 뭉치를 말한다. '풀리면서 굴러간다'는 것은 산 위나 나무 꼭대기에 서서 던져진 실타래가 실의 길이만큼만 풀리며 나아가고, 실이 다하면 그 자리에서 멈추어 더 이상 가지 않는 것과 같다. 이와 같이 정해진 시간 이상으로는 더 나아가지 않음을 보여준다.

Ajitakesakambalavādavaṇṇanā

아지따 께사깜발라(Ajita Kesakambala)의 학설에 대한 설명

170-172. Ajitavāde natthi dinnanti dinnaphalābhāvaṃ sandhāya vadati. Yiṭṭhaṃ vuccati mahāyāgo. Hutanti paheṇakasakkāro adhippeto. Tampi ubhayaṃ phalābhāvameva sandhāya paṭikkhipati. Sukatadukkaṭānanti sukatadukkaṭānaṃ, kusalākusalānanti attho. Phalaṃ vipākoti yaṃ phalanti vā vipākoti vā vuccati, taṃ natthīti vadati. Natthi ayaṃ lokoti paraloke ṭhitassa ayaṃ loko natthi, natthi paro lokoti idha loke ṭhitassāpi paro loko natthi, sabbe tattha tattheva ucchijjantīti dasseti. Natthi mātā natthi pitāti tesu sammāpaṭipattimicchāpaṭipattīnaṃ phalābhāvavasena vadati. Natthi sattā opapātikāti cavitvā upapajjanakā sattā nāma natthīti vadati.

170-172. 아지타의 주장(Ajitavāda)에서 '보시한 것의 과보는 없다(natthi dinnaṃ)'는 것은 보시의 결과가 없음을 염두에 두고 말한 것이다. '공희(yiṭṭhaṃ)'는 큰 제사를 의미하며 '공물(hutaṃ)'은 손님에게 바치는 공양(pāhunakasakkāro)을 뜻한다. 그 두 가지 모두 과보가 없다는 점을 염두에 두고 부정한다. '선행과 악행(sukatadukkaṭānaṃ)'은 잘 행한 것과 잘못 행한 것, 즉 유익한 업과 해로운 업을 뜻한다. '결과와 과보(phalaṃ vipāko)'는 결과라고도 하고 과보라고도 불리는 것이 없다고 말하는 것이다. '이 세상도 없다(natthi ayaṃ loko)'는 것은 저 세상에 있는 자에게 이 세상은 없다는 뜻이고, '저 세상도 없다(natthi paro loko)'는 것은 이 세상에 있는 자에게도 저 세상은 없다는 뜻이며, 모든 중생은 각자의 세상에서 그저 단멸할 뿐임을 보여준다. '어머니도 없고 아버지도 없다'는 것은 부모에 대한 바른 행실이나 잘못된 행실의 과보가 없다는 관점에서 말하는 것이다. '화생하는 중생도 없다'는 것은 죽어서 다시 태어나는 중생이란 존재하지 않는다고 말하는 것이다.

Cātumahābhūtikoti catumahābhūtamayo. Pathavī pathavikāyanti ajjhattikapathavīdhātu bāhirapathavīdhātuṃ. Anupetīti anuyāyati. Anupagacchatīti tasseva vevacanaṃ. Anugacchatītipi attho. Ubhayenāpi upeti, upagacchatīti dasseti. Āpādīsupi eseva nayo. Indriyānīti manacchaṭṭhāni indriyāni ākāsaṃ pakkhandanti. Āsandipañcamāti nipannamañcena pañcamā, mañco ceva cattāro mañcapāde gahetvā ṭhitā cattāro purisā cāti attho. Yāvāḷāhanāti yāva susānā. Padānīti ‘ayaṃ evaṃ sīlavā [Pg.150] ahosi, evaṃ dussīlo’tiādinā nayena pavattāni guṇāguṇapadāni, sarīrameva vā ettha padānīti adhippetaṃ. Kāpotakānīti kapotavaṇṇāni, pārāvatapakkhavaṇṇānīti attho. Bhassantāti bhasmantā, ayameva vā pāḷi. Āhutiyoti yaṃ paheṇakasakkārādibhedaṃ dinnadānaṃ, sabbaṃ taṃ chārikāvasānameva hoti, na tato paraṃ phaladāyakaṃ hutvā gacchatīti attho. Dattupaññattanti dattūhi bālamanussehi paññattaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘bālehi abuddhīhi paññattamidaṃ dānaṃ, na paṇḍitehi. Bālā denti, paṇḍitā gaṇhantī’ti dasseti.

'네 가지 거대한 요소로 이루어진(cātumahābhūtikā)'이란 사대(四大)로 만들어졌다는 뜻이다. '땅은 땅의 무리로(pathavī pathavikāyaṃ)'는 안의 지계(地界)가 밖의 지계로 [돌아가는 것이다]. '가다(anupeti)'는 따라가는 것이다. '도달하다(anupagacchati)'는 그 단어의 동의어이다. '따라가다(anugacchati)'라는 뜻도 있다. 두 단어 모두 '접근하다', '도달하다'라는 뜻을 나타낸다. 물 등의 다른 요소들도 이와 같은 방식이다. '감각기관들(indriyānī)'은 의근(意根)을 여섯 번째로 하는 감각기관들이 허공으로 날아가는 것을 말한다. '침상을 다섯 번째로 하여(āsandipañcamā)'는 누워 있는 침상을 다섯 번째로 하여, 침상과 침상의 네 다리를 들고 서 있는 네 사람을 합친 것이라는 뜻이다. '화장터까지(yāvāḷāhanā)'는 묘지까지를 말한다. '찬탄하는 말들(padānī)'은 '이 사람은 이와 같이 계를 지켰고, 이와 같이 계를 어겼다'는 등의 방식으로 전해지는 공덕과 허물에 대한 말들을 뜻하거나, 혹은 여기서는 신체 그 자체를 의미한다. '비둘기 색(kāpotakānī)'은 비둘기 빛깔, 즉 비둘기 날개와 같은 색이라는 뜻이다. '재가 될 뿐이다(bhassantā)'는 재를 끝으로 한다는 뜻이며, 이것이 바로 본문(pāḷi)의 의미이다. '제물(āhutiyo)'은 손님 공양 등으로 분류되는 보시를 말하며, 그 모든 것은 결국 재로 끝날 뿐이며 그 이후에 과보를 주는 것으로 이어지지 않는다는 뜻이다. '어리석은 자들이 규정한 것(dattupaññattaṃ)'은 어리석은 인간들에 의해 규정되었다는 뜻이다. 이것은 '지혜가 없는 어리석은 자들에 의해 이 보시가 규정된 것이지, 현자들에 의한 것이 아니다. 어리석은 자들은 주고, 현자들은 받는다'는 것을 보여준다.

Tattha pūraṇo ‘‘karoto na karīyati pāpa’’nti vadanto kammaṃ paṭibāhati. Ajito ‘‘kāyassa bhedā ucchijjatī’’ti vadanto vipākaṃ paṭibāhati. Makkhali ‘‘natthi hetū’’ti vadanto ubhayaṃ paṭibāhati. Tattha kammaṃ paṭibāhantenāpi vipāko paṭibāhito hoti, vipākaṃ paṭibāhantenāpi kammaṃ paṭibāhitaṃ hoti. Iti sabbepete atthato ubhayappaṭibāhakā ahetukavādā ceva akiriyavādā ca natthikavādā ca honti.

그들 중 푸라나(Pūraṇa)는 '행해도 죄가 되지 않는다'고 말하며 업(kamma)을 부정한다. 아지타(Ajito)는 '몸이 무너지면 단멸한다'고 말하며 과보(vipāka)를 부정한다. 막칼리(Makkhali)는 '원인은 없다'고 말하며 업과 과보 둘 다를 부정한다. 그중 업을 부정하는 자에 의해서도 과보가 부정되는 셈이며, 과보를 부정하는 자에 의해서도 업이 부정되는 셈이다. 이처럼 이들 모두는 실제적인 의미에서 업과 과보 둘 다를 부정하는 자들이며, 무인론자(ahetukavāda)이자 무작론자(akiriyavāda)이자 허무인론자(natthikavāda)들이다.

Ye vā pana tesaṃ laddhiṃ gahetvā rattiṭṭhāne divāṭhāne nisinnā sajjhāyanti vīmaṃsanti, tesaṃ ‘‘karoto na karīyati pāpaṃ, natthi hetu, natthi paccayo, mato ucchijjatī’’ti tasmiṃ ārammaṇe micchāsati santiṭṭhati, cittaṃ ekaggaṃ hoti, javanāni javanti, paṭhamajavane satekicchā honti, tathā dutiyādīsu, sattame buddhānampi atekicchā anivattino ariṭṭhakaṇṭakasadisā. Tattha koci ekaṃ dassanaṃ okkamati, koci dve, koci tīṇipi, ekasmiṃ okkantepi, dvīsu tīsu okkantesupi, niyatamicchādiṭṭhikova hoti; patto saggamaggāvaraṇañceva mokkhamaggāvaraṇañca, abhabbo tassattabhāvassa anantaraṃ saggampi gantuṃ, pageva mokkhaṃ. Vaṭṭakhāṇu nāmesa satto pathavigopako, yebhuyyena evarūpassa bhavato vuṭṭhānaṃ natthi.

또한 그들의 교설을 받아들여 밤낮으로 거처하는 곳에 앉아 암송하고 고찰하는 자들에게는 '행해도 죄가 되지 않고, 원인도 없고, 조건도 없으며, 죽으면 단멸한다'는 그 대상에 대해 그릇된 마음챙김(micchāsati)이 확립되고 마음이 한곳으로 집중된다. 그러면 속행(javana)이 일어나는데, 첫 번째 속행에서는 치유 가능하지만(satekicchā), 두 번째 이후로도 그러하다가 일곱 번째 속행에 이르면 부처님들조차 치유할 수 없고 사견에서 돌이킬 수 없게 되어 아릿타 비구나 깐타까 사미와 같이 된다. 그들 중 어떤 이는 한 가지 견해에 빠지고, 어떤 이는 두 가지, 어떤 이는 세 가지 모두에 빠지기도 한다. 한 가지든 두 가지든 세 가지든 견해에 빠지면 정해진 사견(niyatamicchādiṭṭhi, 결정사견)을 가진 자가 된다. 그는 천상으로 가는 길을 막고 해탈로 가는 길을 막게 되어, 그 생의 바로 다음 생에 천상에 가는 것조차 불가능하며, 해탈은 말할 것도 없다. 이런 중생을 '윤회의 말뚝(vaṭṭakhāṇu)'이라 부르며 대지를 지키는 자라 하는데, 대개 이런 종류의 사견을 가진 자는 존재(bhavato)로부터의 벗어남이 없다.

‘‘Tasmā akalyāṇajanaṃ, āsīvisamivoragaṃ;

Ārakā parivajjeyya, bhūtikāmo vicakkhaṇo’’ti.

"그러므로 번영을 바라는 지혜로운 자는 맹독을 가진 뱀을 피하듯 악인을 멀리 피해야 한다."

Pakudhakaccāyanavādavaṇṇanā

파쿠다 캇차야나의 주장에 대한 설명

173-175. Pakudhavāde [Pg.151] akaṭāti akatā. Akaṭavidhāti akatavidhānā. Evaṃ karohīti kenaci kārāpitāpi na hontīti attho. Animmitāti iddhiyāpi na nimmitā. Animmātāti animmāpitā, keci animmāpetabbāti padaṃ vadanti, taṃ neva pāḷiyaṃ, na aṭṭhakathāyaṃ dissati. Vañjhādipadattayaṃ vuttatthameva. Na iñjantīti esikatthambho viya ṭhitattā na calanti. Na vipariṇamantīti pakatiṃ na jahanti. Na aññamaññaṃ byābādhentīti na aññamaññaṃ upahananti. Nālanti na samatthā. Pathavikāyotiādīsu pathavīyeva pathavikāyo, pathavisamūho vā. Tatthāti tesu jīvasattamesu kāyesu. Sattannaṃ tveva kāyānanti yathā muggarāsiādīsu pahataṃ satthaṃ muggādīnaṃ antarena pavisati, evaṃ sattannaṃ kāyānaṃ antarena chiddena vivarena satthaṃ pavisati. Tattha ahaṃ imaṃ jīvitā voropemīti kevalaṃ saññāmattameva hotīti dasseti.

173-175. 파쿠다의 주장(Pakudhavāde)에서 '만들어지지 않은(akaṭā)'은 생성되지 않은 것이다. '만들어진 법이 아닌(akaṭavidhā)'은 만들어진 구성이 아니라는 뜻이다. '이렇게 하라'고 누군가에 의해 시켜질 수도 없는 것이라는 뜻이다. '창조되지 않은(animmitā)'은 신통력으로도 창조되지 않은 것이다. '창조하게 할 수 없는(animmātā)'은 창조하게 시킬 수 없는 것이다. 어떤 이들은 'animmāpetabbā'라는 단어로 말하기도 하지만, 그것은 본문(pāḷi)이나 주석서(aṭṭhakathā)에는 보이지 않는다. '불임(vañjhā)' 등의 세 단어는 이미 설명한 바와 같다. '흔들리지 않는(na iñjanti)'은 성문 앞의 기둥(esikatthambho)처럼 확고히 서 있어서 움직이지 않는다는 뜻이다. '변하지 않는(na vipariṇamantīti)'은 본성을 버리지 않는다는 것이다. '서로 해치지 않는(na aññamaññaṃ byābādhentīti)'은 서로를 파괴하지 않는다는 것이다. '능력이 없는(nālanti)'은 감당할 수 없다는 것이다. '지신(地身, pathavikāyo)' 등의 단어에서 지계(地界) 자체가 지신이며, 혹은 지계의 무리이다. '거기서(tatthāti)'는 영혼을 일곱 번째로 하는 그 몸들 사이에서를 말한다. '일곱 몸(sattannaṃ tveva kāyānaṃ)'이란 마치 녹두 더미 등에 휘두른 칼이 녹두들 사이의 틈으로 들어가는 것처럼, 일곱 몸 사이의 틈이나 구멍으로 칼이 들어가는 것과 같다. 거기서 '내가 이 자의 생명을 끊는다'고 하는 것은 단지 관념일 뿐(saññāmattameva)임을 보여준다.

Nigaṇṭhanāṭaputtavādavaṇṇanā

니간타 나타풋타의 주장에 대한 설명

176-178. Nāṭaputtavāde cātuyāmasaṃvarasaṃvutoti catukoṭṭhāsena saṃvarena saṃvuto. Sabbavārivārito ti vāritasabbaudako paṭikkhittasabbasītodakoti attho. So kira sītodake sattasaññī hoti, tasmā na taṃ vaḷañjeti. Sabbavāriyuttoti sabbena pāpavāraṇena yutto. Sabbavāridhutoti sabbena pāpavāraṇena dhutapāpo. Sabbavāriphuṭoti sabbena pāpavāraṇena phuṭṭho. Gatattoti koṭippattacitto. Yatattoti saṃyatacitto. Ṭhitattoti suppatiṭṭhitacitto. Etassa vāde kiñci sāsanānulomampi atthi, asuddhaladdhitāya pana sabbā diṭṭhiyeva jātā.

176-178. 나타풋타의 주장(Nāṭaputtavāde)에서 '네 가지 제어로 제어된(cātuyāmasaṃvarasaṃvutoti)'은 네 부분의 제어로 제어된 것을 말한다. '모든 물을 막은(sabbavārivārito cāti)'은 모든 물을 사용하지 않도록 막은 것, 즉 모든 찬물을 거부한다는 뜻이다. 그는 찬물 속에 중생이 있다는 관념(sattasaññī)을 가지고 있어서 그것을 사용하지 않는다고 한다. '모든 제어를 갖춘(sabbavāriyuttoti)'은 모든 악을 막는 제어와 결합된 것이다. '모든 제어로 악을 털어버린(sabbavāridhutoti)'은 모든 악을 막음으로써 악을 털어낸 자를 뜻한다. '모든 제어에 닿은(sabbavāriphuṭoti)'은 모든 악을 막는 제어에 닿은 자를 뜻한다. '최고에 이른 마음을 가진 자(gatattoti)', '제어된 마음을 가진 자(yatattoti)', '잘 확립된 마음을 가진 자(ṭhitattoti)'라고 불린다. 그의 주장에는 가르침(sāsana)에 부합하는 측면도 조금 있으나, 사견이 정화되지 않았기에 모든 것이 그저 사견이 되어버렸다.

Sañcayabelaṭṭhaputtavādavaṇṇanā

산자야 벨랏티풋타의 주장에 대한 설명

179-181. Sañcayavādo amarāvikkhepe vuttanayo eva.

179-181. 산자야의 주장(Sañcayavādo)은 '불사론적 궤변(amarāvikkhepe)'에서 설명된 방식과 같다.

Paṭhamasandiṭṭhikasāmaññaphalavaṇṇanā

첫 번째 현생의 사문 과보에 대한 설명

182. Sohaṃ[Pg.152], bhanteti so ahaṃ bhante, vālukaṃ pīḷetvā telaṃ alabhamāno viya titthiyavādesu sāraṃ alabhanto bhagavantaṃ pucchāmīti attho.

182. '대덕이시여, 저(Sohaṃ bhante)'라는 것은 '대덕이시여, 모래를 짜서 기름을 얻으려 해도 얻지 못하는 것처럼 외도들의 주장 속에서 실질적인 핵심(sāraṃ)을 얻지 못하여 부처님께 여쭙습니다'라는 뜻이다.

183. Yathā te khameyyāti yathā te rucceyya. Dāsoti antojātadhanakkītakaramarānītasāmaṃdāsabyopagatānaṃ aññataro. Kammakāroti analaso kammakaraṇasīloyeva. Dūrato disvā paṭhamameva uṭṭhahatīti pubbuṭṭhāyī. Evaṃ uṭṭhito sāmino āsanaṃ paññapetvā pādadhovanādikattabbakiccaṃ katvā pacchā nipatati nisīdatīti pacchānipātī. Sāmikamhi vā sayanato avuṭṭhite pubbeyeva vuṭṭhātīti pubbuṭṭhāyī. Paccūsakālato paṭṭhāya yāva sāmino rattiṃ niddokkamanaṃ, tāva sabbakiccāni katvā pacchā nipatati, seyyaṃ kappetīti pacchānipātī. Kiṃ karomi, kiṃ karomīti evaṃ kiṃkārameva paṭisuṇanto vicaratīti kiṃ kārapaṭissāvī. Manāpameva kiriyaṃ karotīti manāpacārī. Piyameva vadatīti piyavādī. Sāmino tuṭṭhapahaṭṭhaṃ mukhaṃ ullokayamāno vicaratīti mukhullokako.

183. 'yathā te khameyya'는 '당신이 원하는 대로(당신에게 좋게 여겨지는 대로)'라는 뜻이다. 'dāsa(종)'는 집안에서 태어난 자, 돈으로 산 자, 포로로 잡혀온 자, 스스로 종이 된 자 중의 하나이다. 'kammakāra(일꾼)'는 게으르지 않고 일하는 습관을 가진 자를 말한다. 'pubbuṭṭhāyī'는 멀리서 주인을 보고 주인보다 먼저 일어나는 자를 말한다. 그렇게 일어나 주인의 자리를 마련하고 발을 씻기는 등 해야 할 일을 다 한 뒤에 나중에 눕거나 앉는 자를 'pacchānipātī'라고 한다. 또는 주인이 침상에서 일어나기 전에 먼저 일어나는 자를 'pubbuṭṭhāyī'라 하고, 새벽부터 주인이 밤에 잠들 때까지 모든 일을 다 마치고 나중에 잠자리에 드는 자를 'pacchānipātī'라고 한다. "무엇을 할까요? 무엇을 할까요?"라고 하며 시중들 일을 물으며 대기하는 자가 'kiṃkārapaṭissāvī'이다. 주인의 마음에 드는 행동만 하는 자가 'manāpacārī'이다. 사랑스러운 말만 하는 자가 'piyavādī'이다. 주인의 기쁘고 즐거운 얼굴을 살피는 자가 'mukhullokako'이다.

Devo maññeti devo viya. So vatassāhaṃ puññāni kareyyanti so vata ahaṃ evarūpo assaṃ, yadi puññāni kareyyanti attho. ‘‘So vatassa’ssa’’ntipi pāṭho, ayamevattho. Yaṃnūnāhanti sace dānaṃ dassāmi, yaṃ rājā ekadivasaṃ deti, tato satabhāgampi yāvajīvaṃ na sakkhissāmi dātunti pabbajjāyaṃ ussāhaṃ katvā evaṃ cintanabhāvaṃ dasseti.

'devo maññe'는 '신(천신)과 같다'는 뜻이다. 'so vatassāhaṃ puññāni kareyyaṃ'은 "만일 내가 공덕을 쌓는다면, 참으로 나도 이와 같은 자(왕)가 될 것이다"라는 의미이다. 'so vatassa'ssa'라는 문구도 있는데, 이 역시 같은 뜻이다. 'yaṃ nūnāhaṃ'은 "만일 내가 보시를 한다 해도, 왕이 하루에 베푸는 것의 백분의 일조차 평생토록 베풀 수 없을 것이니 차라리 출가하겠다"라고 출가에 대한 열의를 내어 생각하는 상태를 보여준다.

Kāyena saṃvutoti kāyena pihito hutvā akusalassa pavesanadvāraṃ thaketvāti attho. Eseva nayo sesapadadvayepi. Ghāsacchādanaparamatāyāti ghāsacchādanena paramatāya uttamatāya, etadatthampi anesanaṃ pahāya aggasallekhena santuṭṭhoti attho. Abhirato paviveketi ‘‘kāyaviveko ca vivekaṭṭhakāyānaṃ, cittaviveko ca nekkhammābhiratānaṃ, paramavodānappattānaṃ upadhiviveko ca nirupadhīnaṃ puggalānaṃ visaṅkhāragatāna’’nti evaṃ vutte tividhepi viveke rato; gaṇasaṅgaṇikaṃ [Pg.153] pahāya kāyena eko viharati, cittakilesasaṅgaṇikaṃ pahāya aṭṭhasamāpattivasena eko viharati, phalasamāpattiṃ vā nirodhasamāpattiṃ vā pavisitvā nibbānaṃ patvā viharatīti attho. Yaggheti codanatthe nipāto.

'kāyena saṃvuto'는 신문(身門)을 단속하여 신체적 불선법이 들어오는 문을 막았다는 의미이다. 나머지 두 구절(말과 마음의 단속)도 이와 같은 방식이다. 'ghāsacchādanaparamatā'는 음식과 의복에 있어 최상의 소욕지족을 실천하는 것으로, 이를 위해 부정한 생계 수단을 버리고 고귀한 삭제(sallekha)의 행으로 만족한다는 뜻이다. 'abhirato paviveke'는 세 가지 원리(viveka)를 즐거워하는 것을 말한다. 즉, 대중을 떠나 몸소 홀로 머무는 신원리(kāyaviveka), 마음의 번뇌를 떠나 팔등지(八等至)의 힘으로 홀로 머무는 심원리(cittaviveka), 그리고 과등지나 멸진정에 들어 모든 형성물을 여읜 열반을 증득하여 머무는 유의원리(upadhiviveka)에 머무는 것을 의미한다. 'yagghe'는 권유의 의미를 지닌 불변사이다.

184. Āsanenapi nimanteyyāmāti nisinnāsanaṃ papphoṭetvā idha nisīdathāti vadeyyāma. Abhinimanteyyāmapi nanti abhiharitvāpi naṃ nimanteyyāma. Tattha duvidho abhihāro – vācāya ceva kāyena ca. Tumhākaṃ icchiticchitakkhaṇe amhākaṃ cīvarādīhi vadeyyātha yenatthoti vadanto hi vācāya abhiharitvā nimanteti nāma. Cīvarādivekallaṃ sallakkhetvā idaṃ gaṇhāthāti tāni dento pana kāyena abhiharitvā nimanteti nāma. Tadubhayampi sandhāya abhinimanteyyāmapi nanti āha. Ettha ca gilānapaccayabhesajjaparikkhāroti yaṃ kiñci gilānassa sappāyaṃ osadhaṃ. Vacanattho pana visuddhimagge vutto. Rakkhāvaraṇaguttinti rakkhāsaṅkhātañceva āvaraṇasaṅkhātañca guttiṃ. Sā panesā na āvudhahatthe purise ṭhapentena dhammikā nāma saṃvidahitā hoti. Yathā pana avelāya kaṭṭhahārikapaṇṇahārikādayo vihāraṃ na pavisanti, migaluddakādayo vihārasīmāya mige vā macche vā na gaṇhanti, evaṃ saṃvidahantena dhammikā nāma rakkhā saṃvihitā hoti, taṃ sandhāyāha – ‘‘dhammika’’nti.

184. 'āsanenapi nimanteyyāma'는 앉아 있던 자리를 털며 "여기에 앉으십시오"라고 말하는 것을 의미한다. 'abhinimanteyyāmapi naṃ'은 그 비구를 모셔와서 청하는 것이다. 여기에는 말로 하는 청함과 몸으로 하는 청함 두 가지가 있다. "원하시는 때에 가사 등의 필수품을 말씀해 주십시오"라고 말하며 청하는 것이 말로 하는 청함이다. 한편, 가사 등이 부족한 것을 살피고 "이것을 받으십시오"라며 드리는 것이 몸으로 하는 청함이다. 이 두 가지를 모두 고려하여 'abhinimanteyyāmapi naṃ'이라고 하였다. 'gilānapaccayabhesajjaparikkhāra'는 병자에게 적합한 어떤 약을 말하며, 그 어원적 의미는 청정도론에 설명되어 있다. 'rakkhāvaraṇagutti'는 보호(rakkhā)와 차단(āvaraṇa)을 통한 수호를 뜻한다. 이는 무기를 든 사람들을 배치하는 것이 아니라, 법다운 보호(dhammikā)를 제공하는 것을 말한다. 즉, 부적절한 시간에 나무나 채소를 채취하는 이들이 사원 내부로 들어오지 못하게 하고, 사냥꾼들이 사원 경계 내에서 짐승이나 물고기를 잡지 못하도록 조치를 취하는 것이 법다운 보호이다. 이를 염두에 두고 'dhammika'라고 하였다.

185. Yadi evaṃ santeti yadi tava dāso tuyhaṃ santikā abhivādanādīni labheyya. Evaṃ sante. Addhāti ekaṃsavacanametaṃ. Paṭhamanti bhaṇanto aññassāpi atthitaṃ dīpeti. Teneva ca rājā sakkā pana, bhante, aññampītiādimāha.

185. 'yadi evaṃ sante'는 "만일 당신의 종이 당신으로부터 예배 등을 받는 일이 일어난다면"이라는 의미이다. 'addhā'는 확언하는 말이다. 'paṭhamam'이라고 말씀하신 것은 부처님께서 첫 번째 현법사문과 외에도 다른 사문과가 있음을 나타내신 것이다. 그 때문에 왕이 "존자시여, 혹시 다른 사문과도 있습니까?"라고 여쭈었다.

Dutiyasandiṭṭhikasāmaññaphalavaṇṇanā

두 번째 현법사문과(現法沙門果)에 대한 설명

186-188. Kasatīti kassako. Gehassa pati, ekagehamatte jeṭṭhakoti gahapatiko. Balisaṅkhātaṃ karaṃ karotīti karakārako. Dhaññarāsiṃ dhanarāsiñca vaḍḍhetīti rāsivaḍḍhako.

밭을 갈기 때문에 'kassako(농부)'이다. 집의 주인, 즉 한 집안의 우두머리이므로 'gahapatiko(가주)'이다. 조세(kara)를 바치는 자이므로 'karakārako(납세자)'이다. 곡식과 재물을 증식시키는 자이므로 'rāsivaḍḍhako(재산 증식가)'이다.

Appaṃ [Pg.154] ti parittakaṃ vā antamaso taṇḍulanāḷimattakampi. Bhogakkhandhanti bhogarāsiṃ. Mahantaṃ vāti vipulaṃ vā. Yathā hi mahantaṃ pahāya pabbajituṃ dukkaraṃ, evaṃ appampīti dassanatthaṃ ubhayamāha. Dāsavāre pana yasmā dāso attanopi anissaro, pageva bhogānaṃ. Yañhi tassa dhanaṃ, taṃ sāmikānaññeva hoti, tasmā bhogaggahaṇaṃ na kataṃ. Ñātiyeva ñātiparivaṭṭo.

'appaṃ vā'는 적은 양, 즉 적어도 쌀 한 되 정도의 재물을 말한다. 'bhogakkhandha'는 재물의 무리이다. 'mahantaṃ vā'는 풍부하고 많은 양의 재물을 말한다. 큰 재산을 버리고 출가하기가 어렵듯이 적은 재산을 버리는 것도 그러함을 보여주기 위해 두 가지를 모두 말씀하셨다. 종의 경우, 종은 자기 자신에 대해서도 주권을 갖지 못하며 재물에 대해서는 더더욱 그러하다. 종의 재산은 주인의 것이기 때문에 종에 대해서는 'bhoga(재물)'라는 표현을 쓰지 않았다. 'ñātiparivaṭṭo'는 친족의 울타리를 의미한다.

Paṇītatarasāmaññaphalavaṇṇanā

더 수승한 사문과에 대한 설명

189. Sakkā pana, bhante, aññampi diṭṭheva dhammeti idha evamevāti na vuttaṃ. Taṃ kasmāti ce, evamevāti hi vuccamāne pahoti bhagavā sakalampi rattindivaṃ tato vā bhiyyopi evarūpāhi upamāhi sāmaññaphalaṃ dīpetuṃ. Tattha kiñcāpi etassa bhagavato vacanasavane pariyantaṃ nāma natthi, tathāpi attho tādisoyeva bhavissatīti cintetvā upari visesaṃ pucchanto evamevāti avatvā – ‘‘abhikkantatarañca paṇītatarañcā’’ti āha. Tattha abhikkantataranti abhimanāpataraṃ atiseṭṭhataranti attho. Paṇītataranti uttamataraṃ. Tena hīti uyyojanatthe nipāto. Savane uyyojento hi naṃ evamāha. Suṇohīti abhikkantatarañca paṇītatarañca sāmaññaphalaṃ suṇāti.

189. 여기서 "그와 같이(evameva)"라고 말하지 않은 이유는 무엇인가? 부처님께서는 밤낮으로, 혹은 그 이상이라도 종이나 농부의 비유와 같은 여러 비유를 들어 사문과의 이익을 설명하실 수 있기 때문이다. 부처님의 말씀을 듣는 데는 끝이 없겠지만, 그 의미는 앞서 설명한 것과 유사할 것이라고 생각하여, 더 특별한 사문과를 여쭙기 위해 "그와 같이"라고 하지 않고 "더 뛰어나고 더 수승한 것"이라고 여쭈었다. 'abhikkantatara'는 더 마음에 들고 매우 뛰어나다는 뜻이며, 'paṇītatara'는 더 수승하다는 뜻이다. 'tena hi'는 권유의 의미를 지닌 불변사이다. 들을 것을 권유하시며 그렇게 말씀하신 것이다. 'suṇohi'는 더 뛰어나고 수승한 사문과를 들으라는 뜻이다.

Sādhukaṃ manasikarohīti ettha pana sādhukaṃ sādhūti ekatthametaṃ. Ayañhi sādhu-saddo āyācanasampaṭicchanasampahaṃsanasundara daḷhīkammādīsu dissati. ‘‘Sādhu me, bhante, bhagavā saṅkhittena dhammaṃ desetū’’tiādīsu (saṃ. ni. 4.95) hi āyācane dissati. ‘‘Sādhu, bhanteti kho so bhikkhu bhagavato bhāsitaṃ abhinanditvā anumoditvā’’tiādīsu (ma. ni. 3.86) sampaṭicchane. ‘‘Sādhu sādhu, sāriputtā’’tiādīsu (dī. ni. 3.349) sampahaṃsane.

'sādhukaṃ manasikarohi'에서 'sādhukaṃ'과 'sādhu'는 같은 뜻이다. 'sādhu'라는 단어는 간청, 수용, 찬탄, 훌륭함, 확증 등의 의미로 쓰인다. "존자시여, 세존께서 제게 간략히 법을 설해주시기를 간청합니다(sādhu)" 등의 구절에서는 간청의 의미로 쓰인다. "존자시여, 좋습니다(sādhu)라고 하며 그 비구는 세존의 말씀을 기뻐하고 찬탄하며" 등의 구절에서는 수용의 의미로 쓰인다. "장하다 장하다(sādhu sādhu), 사리붓다여" 등의 구절에서는 찬탄의 의미로 쓰인다.

‘‘Sādhu dhammaruci rājā, sādhu paññāṇavā naro;

Sādhu mittānamaddubbho, pāpassākaraṇaṃ sukha’’nti. (jā. 2.17.101);

“법을 즐기는 왕은 훌륭하고, 지혜로운 사람은 훌륭하다. 친구를 배신하지 않는 자는 훌륭하고, 악을 행하지 않음은 행복이다.” (Jā. 2.17.101)

Ādīsu sundare. ‘‘Tena hi, brāhmaṇa, suṇohi sādhukaṃ manasi karohī’’tiādīsu (a. ni. 5.192) sādhukasaddoyeva daḷhīkamme, āṇattiyantipi vuccati[Pg.155]. Idhāpi assa ettheva daḷhīkamme ca āṇattiyañca veditabbo. Sundarepi vaṭṭati. Daḷhīkammatthena hi daḷhamimaṃ dhammaṃ suṇāhi, suggahitaṃ gaṇhanto. Āṇattiatthena mama āṇattiyā suṇāhi, sundaratthena sundaramimaṃ bhaddakaṃ dhammaṃ suṇāhīti evaṃ dīpitaṃ hoti.

‘훌륭함’ 등의 의미에서 그러하다. “그러니 바라문이여, 잘[sādhukaṃ] 듣고 마음에 새기십시오”(A. ni. 5.192) 등의 구절에서 ‘sādhukaṃ’이라는 단어는 확고하게 함(강조)이나 명령의 의미로도 쓰인다. 여기에서도 강조와 명령의 의미로 이해해야 한다. ‘훌륭함’의 의미로도 적절하다. 강조의 의미로는 ‘이 법을 확고하게 잘 듣고, 잘 파악하며 들어라’는 뜻이고, 명령의 의미로는 ‘나의 명령에 따라 들어라’는 뜻이며, 훌륭함의 의미로는 ‘훌륭하고 유익한 이 법을 들어라’는 의미가 나타나 있다.

Manasi karohīti āvajja, samannāharāti attho, avikkhittacitto hutvā nisāmehi, citte karohīti adhippāyo. Api cettha suṇohīti sotindriyavikkhepanivāraṇametaṃ. Sādhukaṃ manasi karohīti manasikāre daḷhīkammaniyojanena manindriyavikkhepanivāraṇaṃ. Purimañcettha byañjanavipallāsaggāhavāraṇaṃ, pacchimaṃ atthavipallāsaggāhavāraṇaṃ. Purimena ca dhammassavane niyojeti, pacchimena sutānaṃ dhammānaṃ dhāraṇūpaparikkhādīsu. Purimena ca sabyañjano ayaṃ dhammo, tasmā savanīyoti dīpeti. Pacchimena sattho, tasmā sādhukaṃ manasi kātabboti. Sādhukapadaṃ vā ubhayapadehi yojetvā yasmā ayaṃ dhammo dhammagambhīro ceva desanāgambhīro ca, tasmā suṇāhi sādhukaṃ, yasmā atthagambhīro ca paṭivedhagambhīro ca, tasmā sādhukaṃ manasi karohīti evaṃ yojanā veditabbā. Bhāsissāmīti sakkā mahārājāti evaṃ paṭiññātaṃ sāmaññaphaladesanaṃ vitthārato bhāsissāmi. ‘‘Desessāmī’’ti hi saṅkhittadīpanaṃ hoti. Bhāsissāmīti vitthāradīpanaṃ. Tenāha vaṅgīsatthero –

‘마음에 새기라(manasi karohi)’는 반조하고 마음속에 잘 가져오라는 뜻으로, 산란하지 않은 마음으로 주의 깊게 듣고 마음속에 간직하라는 의도이다. 또한 여기서 ‘들으라(suṇohi)’는 것은 청각 기관(이근)의 산란함을 막는 것이다. ‘잘 마음에 새기라(sādhukaṃ manasi karohi)’는 마음의 작용을 확고히 하도록 권장함으로써 마음(의근)의 산란함을 막는 것이다. 앞의 구절은 문자의 왜곡된 파악을 막는 것이고, 뒤의 구절은 의미의 왜곡된 파악을 막는 것이다. 또한 앞의 것으로는 법을 듣는 일에 매진하게 하고, 뒤의 것으로는 들은 법을 기억하고 조사하는 등의 일에 매진하게 한다. 앞의 것으로는 ‘이 법은 형식을 갖추고 있으니 들을 만하다’는 것을 보여주고, 뒤의 것으로는 ‘의미를 갖추고 있으니 잘 마음에 새겨야 한다’는 것을 보여준다. 또는 ‘잘(sādhukaṃ)’이라는 단어를 두 구절 모두에 연결하여, ‘이 법은 법의 측면에서 깊고 설법의 측면에서 깊으므로 잘 듣고, 의미의 측면에서 깊고 깨달음의 측면에서 깊으므로 잘 마음에 새겨라’고 해석해야 한다. ‘말하리라(bhāsissāmi)’는 것은 ‘대왕이여, 좋습니다’라고 확답한 후 사문과의 설법을 상세히 말하겠다는 뜻이다. ‘설하리라(desessāmi)’는 요약을 보여주는 것이고, ‘말하리라’는 상세한 설명을 보여주는 것이다. 그래서 방기사 장로가 이렇게 말했다.

‘‘Saṅkhittenapi deseti, vitthārenapi bhāsati;

Sāḷikāyiva nigghoso, paṭibhānaṃ udīrayī’’ti. (saṃ. ni. 1.214);

“요약해서 설하기도 하고, 상세하게 말하기도 하시니, 사리카 새의 음성처럼 변재를 발휘하시네.” (Saṃ. ni. 1.214)

Evaṃ vutte ussāhajāto hutvā – ‘‘evaṃ, bhante’’ti kho rājā māgadho ajātasattu vedehiputto bhagavato paccassosi bhagavato vacanaṃ sampaṭicchi, paṭiggahesīti vuttaṃ hoti.

이렇게 말씀하시자 의욕이 솟구친 마가다의 왕 웨데히 부인의 아들 아자타삿투는 “세존이시여, 그렇게 하겠습니다(evaṃ bhante)”라고 세존께 응답하였으니, 세존의 말씀을 받아들이고 수용했다는 뜻이다.

190. Athassa bhagavā etadavoca, etaṃ avoca, idāni vattabbaṃ ‘‘idha mahārājā’’tiādiṃ sakalaṃ suttaṃ avocāti attho. Tattha idhāti desāpadese nipāto, svāyaṃ katthaci lokaṃ upādāya vuccati. Yathāha – ‘‘idha tathāgato loke uppajjatī’’ti. Katthaci sāsanaṃ yathāha [Pg.156] – ‘‘idheva, bhikkhave, paṭhamo samaṇo, idha dutiyo samaṇo’’ti (a. ni. 4.241). Katthaci okāsaṃ. Yathāha –

190. 그러자 세존께서는 그에게 이 말씀을 하셨다. ‘이 구절을 말씀하셨다’는 것은 이제 설해야 할 ‘대왕이여, 여기(idha)...’로 시작되는 경전 전체를 말씀하셨다는 뜻이다. 거기서 ‘idha’는 장소를 나타내는 불변어(니파타)인데, 어떤 경우에는 세상을 근거로 쓰인다. “여기 여래께서 세상에 출현하시어”라고 할 때와 같다. 어떤 경우에는 가르침을 근거로 하는데, “비구들이여, 오직 이 가르침에만 첫 번째 사문이 있고, 여기 두 번째 사문이 있다”(A. ni. 4.241)라고 할 때와 같다. 어떤 경우에는 장소를 근거로 한다. 예를 들어 이렇게 말할 때와 같다.

‘‘Idheva tiṭṭhamānassa, devabhūtassa me sato;

Punarāyu ca me laddho, evaṃ jānāhi mārisā’’ti. (dī. ni. 2.369);

“여기 머물고 있는 나에게, 신이 된 나에게 다시 수명이 얻어졌으니, 벗들이여 이와 같이 아십시오.” (Dī. ni. 2.369)

Katthaci padapūraṇamattameva. Yathāha ‘‘idhāhaṃ, bhikkhave, bhuttāvī assaṃ pavārito’’ti (ma. ni. 1.30). Idha pana lokaṃ upādāya vuttoti veditabbo. Mahārājāti yathā paṭiññātaṃ desanaṃ desetuṃ puna mahārājāti ālapati. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘mahārāja imasmiṃ loke tathāgato uppajjati arahaṃ…pe… buddho bhagavā’’ti. Tattha tathāgatasaddo brahmajāle vutto. Arahantiādayo visuddhimagge vitthāritā. Loke uppajjatīti ettha pana lokoti – okāsaloko sattaloko saṅkhāralokoti tividho. Idha pana sattaloko adhippeto. Sattaloke uppajjamānopi ca tathāgato na devaloke, na brahmaloke, manussalokeva uppajjati. Manussalokepi na aññasmiṃ cakkavāḷe, imasmiṃyeva cakkavāḷe. Tatrāpi na sabbaṭṭhānesu, ‘‘puratthimāya disāya gajaṅgalaṃ nāma nigamo tassāparena mahāsālo, tato parā paccantimā janapadā orato majjhe, puratthimadakkhiṇāya disāya salaḷavatī nāma nadī. Tato parā paccantimā janapadā, orato majjhe, dakkhiṇāya disāya setakaṇṇikaṃ nāma nigamo, tato parā paccantimā janapadā, orato majjhe, pacchimāya disāya thūṇaṃ nāma brāhmaṇagāmo, tato parā paccantimā janapadā, orato majjhe, uttarāya disāya usiraddhajo nāma pabbato, tato parā paccantimā janapadā orato majjhe’’ti evaṃ paricchinne āyāmato tiyojanasate, vitthārato aḍḍhateyyayojanasate, parikkhepato navayojanasate majjhimapadese uppajjati. Na kevalañca tathāgato, paccekabuddhā, aggasāvakā, asītimahātherā, buddhamātā, buddhapitā, cakkavattī rājā aññe ca sārappattā brāhmaṇagahapatikā etthevuppajjanti.

어떤 경우에는 단지 구절을 채우는 용도로만 쓰인다. “비구들이여, 여기 내가 식사를 마치고 거절하였을 때”(Ma. ni. 1.30)라고 할 때와 같다. 그러나 여기서는 세상을 근거로 설해진 것으로 이해해야 한다. ‘대왕이여’라고 부른 것은 약속한 대로 설법을 하기 위해 다시 대왕을 부른 것이다. 이는 “대왕이여, 이 세상에 아라한이며... 부처님이신 세존께서 출현하신다”는 의미이다. 거기서 ‘여래(Tathāgata)’라는 단어는 범망경에서 설명되었고, ‘아라한(Arahaṃ)’ 등은 청정도론에서 상세히 설명되었다. ‘세상에 출현한다’에서 세상(loka)은 기세간, 중생세간, 형성세간의 세 종류가 있다. 여기서는 중생세간을 의미한다. 중생세간에 출현하시더라도 여래는 천상계나 범천계가 아닌 인간계에서만 출현하신다. 인간계 중에서도 다른 우주가 아닌 이 사바세계에서만 출현하신다. 그중에서도 모든 장소가 아니라, 동쪽으로는 가장갈라 마을, 남쪽으로는 살랄라와티 강, 서쪽으로는 투나 마을, 북쪽으로는 우시랏다자 산 등으로 구획된, 길이 300유순, 너비 250유순, 둘레 900유순의 중간 지방(Majjhimapadesa)에서 출현하신다. 여래뿐만 아니라 벽지불, 상수제자, 80대 장로, 부처님의 부모님, 전륜성왕, 그리고 그 외의 수승한 상태에 도달한 바라문과 장자들도 오직 이곳에서만 태어난다.

Tattha [Pg.157] tathāgato sujātāya dinnamadhupāyāsabhojanato yāva arahattamaggo, tāva uppajjati nāma, arahattaphale uppanno nāma. Mahābhinikkhamanato vā yāva arahattamaggo. Tusitabhavanato vā yāva arahattamaggo. Dīpaṅkarapādamūlato vā yāva arahattamaggo, tāva uppajjati nāma, arahattaphale uppanno nāma. Idha sabbapaṭhamaṃ uppannabhāvaṃ sandhāya uppajjatīti vuttaṃ. Tathāgato loke uppanno hotīti ayañhettha attho.

거기서 여래는 수자타가 올린 우유 죽 공양을 드신 때부터 아라한 도에 이르기까지를 ‘출현하고 있는 중(uppajjati)’이라 하고, 아라한 과에 이른 때를 ‘출현한 분(uppanno)’이라 한다. 또는 위대한 출가 때부터, 혹은 도솔천에서부터, 혹은 디팡카라 부처님 발치에서부터 아라한 도에 이르기까지를 ‘출현하고 있는 중’이라 하고, 아라한 과에 이른 때를 ‘출현한 분’이라 한다. 여기서는 가장 먼저 출현하신 상태를 염두에 두고 ‘출현한다(uppajjati)’고 설한 것이다. ‘여래께서 세상에 출현하셨다’는 것이 여기서의 의미이다.

So imaṃ lokanti so bhagavā imaṃ lokaṃ. Idāni vattabbaṃ nidasseti. Sadevakanti saha devehi sadevakaṃ. Evaṃ saha mārena samārakaṃ, saha brahmunā sabrahmakaṃ, saha samaṇabrāhmaṇehi sassamaṇabrāhmaṇiṃ. Pajātattā pajā, taṃ pajaṃ. Saha devamanussehi sadevamanussaṃ. Tattha sadevakavacanena pañca kāmāvacaradevaggahaṇaṃ veditabbaṃ. Samāraka – vacanena chaṭṭhakāmāvacaradevaggahaṇaṃ. Sabrahmakavacanena brahmakāyikādibrahmaggahaṇaṃ. Sassamaṇabrāhmaṇīvacanena sāsanassa paccatthikapaccāmittasamaṇabrāhmaṇaggahaṇaṃ, samitapāpabāhitapāpasamaṇabrāhmaṇaggahaṇañca. Pajāvacanena sattalokaggahaṇaṃ. Sadevamanussavacanena sammutidevaavasesamanussaggahaṇaṃ. Evamettha tīhi padehi okāsalokena saddhiṃ sattaloko. Dvīhi pajāvasena sattalokova gahitoti veditabbo.

‘이 세상을(imaṃ lokaṃ)’이란 그 세존께서 이 세상을, 즉 지금 설해야 할 세상을 이 ‘imaṃ lokaṃ’이라는 구절로 지시하시는 것이다. ‘신들을 포함한(sadevakaṃ)’이란 신들과 함께하는 세계라는 뜻이다. 이와 같이 ‘마라를 포함한(samārakaṃ)’은 마라와 함께하는 세계, ‘범천을 포함한(sabrahmakaṃ)’은 범천과 함께하는 세계, ‘사문·바라문을 포함한(sassamaṇabrāhmaṇiṃ)’은 사문·바라문과 함께하는 세계를 의미한다. 업과 번뇌로 인해 여러 모습으로 태어나기에 ‘중생(pajā)’이라 하며, 그 중생의 무리를 가리킨다. ‘신과 인간을 포함한(sadevamanussaṃ)’이란 신 및 인간과 함께하는 세계이다. 여기서 ‘신들을 포함한’이라는 말로는 (첫 번째부터) 다섯 번째 욕계 천상의 신들을 포함하는 것으로 알아야 한다. ‘마라를 포함한’이라는 말로는 여섯 번째 욕계 천상(타화자재천)의 신들을 포함하는 것으로, ‘범천을 포함한’이라는 말로는 범중천 등의 범천들을 포함하는 것으로 알아야 한다. ‘사문·바라문을 포함한’이라는 말로는 가르침에 반대하고 적대하는 사문·바라문들과, 악을 가라앉히고(samita) 악을 제거한(bāhita) 참된 사문·바라문들을 모두 포함하는 것으로 알아야 한다. ‘중생’이라는 말로는 유정세간(sattaloka)을 포함하는 것으로, ‘신과 인간을 포함한’이라는 말로는 가정된 신(sammutideva, 왕 등)과 나머지 인간들을 포함하는 것으로 알아야 한다. 이와 같이 여기서 세 구절(sadevaka 등)로는 기세간(okāsaloka)과 함께 유정세간을 포함한 것이며, 두 구절(sassamaṇabrāhmaṇiṃ 등)로는 중생의 관점에서 유정세간만을 포함한 것으로 알아야 한다.

Aparo nayo, sadevakaggahaṇena arūpāvacaradevaloko gahito. Samārakaggahaṇena cha kāmāvacaradevaloko. Sabrahmakaggahaṇena rūpī brahmaloko. Sassamaṇabrāhmaṇādiggahaṇena catuparisavasena sammutidevehi vā saha manussaloko, avasesasabbasattaloko vā.

또 다른 방법으로는, ‘신들을 포함한’이라는 말로 무색계 천상을 포함하고, ‘마라를 포함한’으로 욕계 6천을 포함하며, ‘범천을 포함한’으로 색계 범천 세상을 포함한다. ‘사문·바라문 등’이라는 말로는 사부대중의 관점에서의 인간 세상이나, 가정된 신들과 함께하는 인간 세상, 혹은 나머지 모든 유정세간을 포함하는 것으로 본다.

Api cettha sadevakavacanena ukkaṭṭhaparicchedato sabbassa lokassa sacchikatabhāvamāha. Tato yesaṃ ahosi – ‘‘māro mahānubhāvo cha kāmāvacarissaro vasavattī, kiṃ sopi etena sacchikato’’ti, tesaṃ vimatiṃ vidhamanto ‘‘samāraka’’nti āha. Yesaṃ pana ahosi – ‘‘brahmā mahānubhāvo ekaṅguliyā ekasmiṃ cakkavāḷasahasse ālokaṃ pharati, dvīhi [Pg.158] …pe… dasahi aṅgulīhi dasasu cakkavāḷasahassesu ālokaṃ pharati. Anuttarañca jhānasamāpattisukhaṃ paṭisaṃvedeti, kiṃ sopi sacchikato’’ti, tesaṃ vimatiṃ vidhamanto sabrahmakanti āha. Tato ye cintesuṃ – ‘‘puthū samaṇabrāhmaṇā sāsanassa paccatthikā, kiṃ tepi sacchikatā’’ti, tesaṃ vimatiṃ vidhamanto sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajanti āha. Evaṃ ukkaṭṭhukkaṭṭhānaṃ sacchikatabhāvaṃ pakāsetvā atha sammutideve avasesamanusse ca upādāya ukkaṭṭhaparicchedavasena sesasattalokassa sacchikatabhāvaṃ pakāsento sadevamanussanti āha. Ayamettha bhāvānukkamo.

또한 여기에서 ‘신들을 포함한’이라는 말로써 최상의 범주를 구분하여 온 세상에 대해 스스로 깨달으셨음을 말씀하신 것이다. 그 후 ‘마라는 큰 위신력이 있고 욕계 6천의 지배자로서 자재하게 다스리는데, 그 또한 세존에 의해 깨달아진(통찰된) 대상인가?’라는 의구심을 가진 자들에게 그 의혹을 물리치시며 ‘마라를 포함한’이라고 말씀하셨다. 또한 ‘범천은 큰 위신력이 있어 손가락 하나로 천 개의 세계에 빛을 퍼뜨리고, 열 개의 손가락으로 만 개의 세계에 빛을 퍼뜨리며, 위없는 선정의 즐거움을 누리는데, 그 또한 깨달아진 대상인가?’라는 의구심을 가진 자들에게 그 의혹을 물리치시며 ‘범천을 포함한’이라고 말씀하셨다. 그 후 ‘가르침에 적대적인 수많은 사문·바라문들도 깨달아진 대상인가?’라고 생각하는 자들의 의혹을 물리치시며 ‘사문·바라문을 포함한 중생’이라고 말씀하셨다. 이와 같이 가장 뛰어난 존재들에 대한 깨달음을 밝히신 뒤, 가정된 신들과 나머지 인간들을 포함하여 최상의 구분으로써 남은 유정세간에 대한 깨달음을 밝히시며 ‘신과 인간을 포함한’이라고 말씀하셨다. 이것이 여기서의 존재들의 순서(bhāvānukkamo)이다.

Porāṇā panāhu sadevakanti devehi saddhiṃ avasesalokaṃ. Samārakanti mārena saddhiṃ avasesalokaṃ. Sabrahmakanti brahmehi saddhiṃ avasesalokaṃ. Evaṃ sabbepi tibhavūpage satte tīhākārehi tīsu padesu pakkhipitvā puna dvīhi padehi pariyādiyanto sassamaṇabrāhmaṇiṃ pajaṃ sadevamanussanti āha. Evaṃ pañcahipi padehi tena tenākārena tedhātukameva pariyādinnanti.

그러나 옛 스승들께서는 ‘신들을 포함한’이란 (무색계) 신들과 함께하는 나머지 세상을, ‘마라를 포함한’이란 마라와 함께하는 나머지 세상을, ‘범천을 포함한’이란 (색계) 범천들과 함께하는 나머지 세상을 의미한다고 말씀하셨다. 이처럼 세 가지 양식으로써 세 구절에 삼계(tibhuva)에 속한 모든 중생을 포함시킨 뒤, 다시 두 구절로써 모두를 포괄하시고자 ‘사문·바라문을 포함한 중생과 신과 인간’이라고 말씀하신 것이다. 이와 같이 다섯 구절로써 각각의 양상에 따라 삼계(tedhātuka) 전체를 포괄하신 것이라고 말씀하셨다.

Sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedetīti ettha pana sayanti sāmaṃ aparaneyyo hutvā. Abhiññāti abhiññāya, adhikena ñāṇena ñatvāti attho. Sacchikatvāti paccakkhaṃ katvā, etena anumānādipaṭikkhepo kato hoti. Pavedetīti bodheti viññāpeti pakāseti.

‘스스로 특별한 지혜로 증득하여 알리신다(sayaṃ abhiññā sacchikatvā pavedeti)’라는 구절에서, ‘스스로(sayaṃ)’란 자기 자신이 직접 하신 것으로 남에게 인도받은 것이 아님을 뜻한다. ‘특별한 지혜로(abhiññā)’란 수승한 지혜로 알았다는 의미이다. ‘증득하여(sacchikatvā)’란 직접 목격하여 확인했다는 뜻으로, 이로써 추론 등에 의한 앎이 배제된다. ‘알리신다(pavedeti)’란 깨우쳐 주시고, 이해시키시며, 드러내신다는 뜻이다.

So dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ…pe… pariyosānakalyāṇanti so bhagavā sattesu kāruññataṃ paṭicca hitvāpi anuttaraṃ vivekasukhaṃ dhammaṃ deseti. Tañca kho appaṃ vā bahuṃ vā desento ādikalyāṇādippakārameva deseti. Ādimhipi, kalyāṇaṃ bhaddakaṃ anavajjameva katvā deseti, majjhepi, pariyosānepi, kalyāṇaṃ bhaddakaṃ anavajjameva katvā desetīti vuttaṃ hoti. Tattha atthi desanāya ādimajjhapariyosānaṃ, atthi sāsanassa. Desanāya tāva catuppadikāyapi gāthāya paṭhamapādo ādi nāma, tato dve majjhaṃ nāma, ante eko pariyosānaṃ nāma. Ekānusandhikassa suttassa nidānaṃ ādi, idamavocāti pariyosānaṃ, ubhinnamantarā [Pg.159] majjhaṃ. Anekānusandhikassa suttassa paṭhamānusandhi ādi, ante anusandhi pariyosānaṃ, majjhe eko vā dve vā bahū vā majjhameva.

‘그분은 법을 설하시니, 시작도 훌륭하고… (중략) … 끝도 훌륭하다’라는 것은, 세존께서 중생들에 대한 대비심으로 인해 위없는 은둔의 즐거움을 내려놓고 법을 설하신다는 것이다. 그것이 짧든 길든 설하실 때 시작도 훌륭한 등의 방식으로만 설하신다. 시작에도 훌륭하고 유익하며 결점이 없게 하여 설하시고, 중간에도, 끝에도 훌륭하고 유익하며 결점이 없게 하여 설하신다는 의미이다. 여기서 시작·중간·끝은 설법(desanā)에도 있고 교법(sāsana, 수행)에도 있다. 우선 설법에 있어서는, 네 구절로 된 게송의 경우 첫 번째 구절이 시작이고, 그다음 두 구절이 중간이며, 마지막 한 구절이 끝이다. 하나의 결론(anusandhi)으로 된 경(sutta)에서는 서술(nidāna)이 시작이고, ‘이와 같이 말씀하셨다(idamavoca)’는 부분이 끝이며, 그 두 부분 사이가 중간이다. 여러 결론으로 된 경에서는 첫 번째 결론이 시작이고, 마지막 결론이 끝이며, 그 중간에 있는 하나 혹은 둘 또는 그 이상의 결론들이 모두 중간이다.

Sāsanassa pana sīlasamādhivipassanā ādi nāma. Vuttampi cetaṃ – ‘‘ko cādi kusalānaṃ dhammānaṃ? Sīlañca suvisuddhaṃ diṭṭhi ca ujukā’’ti (saṃ. ni. 5.369). ‘‘Atthi, bhikkhave, majjhimā paṭipadā tathāgatena abhisambuddhā’’ti evaṃ vutto pana ariyamaggo majjhaṃ nāma. Phalañceva nibbānañca pariyosānaṃ nāma. ‘‘Etadatthamidaṃ, brāhmaṇa, brahmacariyaṃ, etaṃ sāraṃ, etaṃ pariyosāna’’nti (ma. ni. 1.324) hi ettha phalaṃ pariyosānanti vuttaṃ. ‘‘Nibbānogadhaṃ hi, āvuso visākha, brahmacariyaṃ vussati, nibbānaparāyanaṃ nibbānapariyosāna’’nti (ma. ni. 1.466) ettha nibbānaṃ pariyosānanti vuttaṃ. Idha desanāya ādimajjhapariyosānaṃ adhippetaṃ. Bhagavā hi dhammaṃ desento ādimhi sīlaṃ dassetvā majjhe maggaṃ pariyosāne nibbānaṃ dasseti. Tena vuttaṃ – ‘‘so dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ majjhekalyāṇaṃ pariyosānakalyāṇa’’nti. Tasmā aññopi dhammakathiko dhammaṃ kathento –

교법(수행의 가르침)에 있어서는 계(sīla)·정(samādhi)·위빳사나(vipassanā)가 시작이다. 이에 대해 “수행자들이여, 유익한 법들의 시작은 무엇인가? 아주 청정한 계와 올바른 견해이다.”라고 세존께서 말씀하신 바 있다. ‘중간’이란 “비구들이여, 여래에 의해 깨달아진 중도가 있다”라고 말씀하신 팔정도를 의미한다. ‘끝’이란 과(phala)와 열반(nibbāna)을 의미한다. “바라문이여, 이 범행(brahmacariya)은 이것을 목적으로 하고, 이것을 핵심으로 하며, 이것을 끝으로 한다”라는 구절에서는 ‘과’를 끝이라 하였고, “위사카 선인이여, 범행은 열반에 뛰어드는 것이며, 열반을 향하고 열반으로 끝맺는 것이다”라는 구절에서는 ‘열반’을 끝이라 하였다. 여기(본문)에서는 설법의 시작·중간·끝을 의도한 것이다. 부처님께서는 법을 설하실 때 시작에 계를 보여주시고, 중간에 도(magga)를, 끝에 열반을 보여주시기 때문이다. 그래서 “그는 법을 설하시니 시작도 훌륭하고 중간도 훌륭하고 끝도 훌륭하다”라고 설해진 것이다. 그러므로 다른 법사들도 법을 설할 때 다음과 같이 해야 한다.

‘‘Ādimhi sīlaṃ dasseyya, majjhe maggaṃ vibhāvaye;

Pariyosānamhi nibbānaṃ, esā kathikasaṇṭhitī’’ti.

“시작에는 계를 보여주고, 중간에는 도를 밝혀야 하며, 끝에는 열반을 밝혀야 하니, 이것이 법사의 올바른 설법 방식이다.”

Sātthaṃ sabyañjananti yassa hi yāgubhattaitthipurisādivaṇṇanānissitā desanā hoti, na so sātthaṃ deseti. Bhagavā pana tathārūpaṃ desanaṃ pahāya catusatipaṭṭhānādinissitaṃ desanaṃ deseti. Tasmā sātthaṃ desetīti vuccati. Yassa pana desanā ekabyañjanādiyuttā vā sabbaniroṭṭhabyañjanā vā sabbavissaṭṭhasabbaniggahītabyañjanā vā, tassa damiḷakirātasavarādimilakkhūnaṃ bhāsā viya byañjanapāripūriyā abhāvato abyañjanā nāma desanā hoti. Bhagavā pana –

‘의미와 문자를 갖춘(Sātthaṃ sabyañjanan)’이라는 구절에서, 참으로 어떤 이의 설법이 죽, 밥, 여인, 남자 등에 대한 묘사에 의존한다면, 그는 의미를 갖춘(sātthaṃ) 설법을 하는 것이 아니다. 그러나 세존께서는 그러한 형태의 설법을 버리시고 사념처 등에 의존하는 설법을 하신다. 그러므로 ‘의미를 갖춘 법을 설하신다’고 한다. 반면 어떤 이의 설법이 단 하나의 문자(단조로운 소리)만을 사용하거나, 입술소리가 전혀 없거나, 모든 문자가 흩어져 있거나, 모든 문자가 비음(niggahīta)으로만 되어 있다면, 그것은 다밀라, 키라타, 사바라 등 야만인들의 언어처럼 문자의 완전함이 없기 때문에 ‘문자가 없는(abyañjanā)’ 설법이라 불린다. 그러나 세존께서는 —

‘‘Sithilaṃ dhanitañca dīgharassaṃ, garukaṃ lahukañca niggahītaṃ;

Sambandhavavatthitaṃ vimuttaṃ, dasadhā byañjanabuddhiyā pabhedo’’ti.

“연한 소리와 강한 소리, 길고 짧은 소리, 무거운 소리와 가벼운 소리, 그리고 비음, 연결된 소리와 끊어진 소리, 그리고 열린 소리, 이와 같이 문자를 인식하는 지혜에는 열 가지 구분이 있다.”

Evaṃ [Pg.160] vuttaṃ dasavidhaṃ byañjanaṃ amakkhetvā paripuṇṇabyañjanameva katvā dhammaṃ deseti, tasmā sabyañjanaṃ dhammaṃ desetīti vuccati. Kevalaparipuṇṇanti ettha kevalanti sakalādhivacanaṃ. Paripuṇṇanti anūnādhikavacanaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti sakalaparipuṇṇameva deseti, ekadesanāpi aparipuṇṇā natthīti. Upanetabbaapanetabbassa abhāvato kevalaparipuṇṇanti veditabbaṃ. Parisuddhanti nirupakkilesaṃ. Yo hi imaṃ dhammadesanaṃ nissāya lābhaṃ vā sakkāraṃ vā labhissāmīti deseti, tassa aparisuddhā desanā hoti. Bhagavā pana lokāmisanirapekkho hitapharaṇena mettābhāvanāya muduhadayo ullumpanasabhāvasaṇṭhitena cittena deseti. Tasmā parisuddhaṃ dhammaṃ desetīti vuccati.

이와 같이 설해진 열 가지 방식의 문자를 훼손하지 않고 완전한 문자를 갖추어 법을 설하시므로, ‘문자를 갖춘(sabyañjanaṃ) 법을 설하신다’고 한다. ‘전적으로 완전한(kevalaparipuṇṇa)’이라는 구절에서 ‘kevala’는 전체를 의미하는 말이고, ‘paripuṇṇa’는 부족함이나 넘침이 없음을 의미하는 말이다. 이는 전체적으로 완전한 설법만을 하시며, 부분적인 설법이라도 불완전한 것이 없다는 뜻이다. 덧붙여야 할 것이나 제거해야 할 것이 없기 때문에 ‘전적으로 완전한 것’으로 알아야 한다. ‘청정한(parisuddha)’이란 번뇌가 없음을 뜻한다. 참으로 어떤 이가 이 설법에 의지하여 이익이나 명예를 얻으리라는 생각으로 설법한다면, 그의 설법은 청정하지 못한 것이다. 그러나 세존께서는 세상의 물질적 이익에 연연하지 않으시고, 이익을 베푸는 자애의 수행으로 마음이 부드러워지시어, (중생을 고통에서) 건져 올리려는 성질이 확립된 마음으로 설법하신다. 그러므로 ‘청정한 법을 설하신다’고 한다.

Brahmacariyaṃ pakāsetīti ettha panāyaṃ brahmacariya-saddo dāne veyyāvacce pañcasikkhāpadasīle appamaññāsu methunaviratiyaṃ sadārasantose vīriye uposathaṅgesu ariyamagge sāsaneti imesvatthesu dissati.

‘청정범행(brahmacariya)을 드러내신다’는 구절에서 이 ‘brahmacariya’라는 단어는 보시, 봉사, 오계, 사무량심, 음행의 금지, 자기 아내로 만족함, 정진, 포살의 요소들, 성스러운 도, 그리고 가르침(sāsana) 등의 의미에서 발견된다.

‘‘Kiṃ te vataṃ kiṃ pana brahmacariyaṃ,Kissa suciṇṇassa ayaṃ vipāko;

Iddhī jutī balavīriyūpapatti,Idañca te nāga, mahāvimānaṃ.

“그대의 서원은 무엇이며 청정범행은 무엇이었습니까? 무엇을 잘 닦은 결과로 이러한 과보가 있습니까? 신통과 광휘와 힘과 정진의 성취, 그리고 나가(Nāga)여, 그대의 이 거대한 궁전은 무엇입니까?”

Ahañca bhariyā ca manussaloke,Saddhā ubho dānapatī ahumhā;

Opānabhūtaṃ me gharaṃ tadāsi,Santappitā samaṇabrāhmaṇā ca.

“나와 아내는 인간 세상에서 둘 다 믿음이 있고 보시의 주인이었습니다. 당시 나의 집은 (누구나 마실 수 있는) 우물과 같아서 사문과 바라문들을 만족시켰습니다.”

Taṃ me vataṃ taṃ pana brahmacariyaṃ,Tassa suciṇṇassa ayaṃ vipāko;

Iddhī jutī balavīriyūpapatti,Idañca me dhīra mahāvimāna’’nti. (jā. 2.17.1595);

“그것이 나의 서원이었고 나의 청정범행이었습니다. 그것을 잘 닦은 결과로 이러한 과보를 얻었습니다. 신통과 광휘와 힘과 정진의 성취, 그리고 오 지혜로운 이여, 이것이 나의 거대한 궁전입니다.” (본생경 2.17.1595)

Imasmiñhi puṇṇakajātake dānaṃ brahmacariyanti vuttaṃ.

이 푼나카 본생경(Puṇṇakajātaka)에서는 보시(dāna)를 청정범행이라 불렀다.

‘‘Kena pāṇi kāmadado, kena pāṇi madhussavo;

Kena te brahmacariyena, puññaṃ pāṇimhi ijjhati.

“무엇으로 그대의 손은 원하는 것을 다 주며, 무엇으로 그대의 손에서는 꿀이 흐릅니까? 어떤 청정범행으로 그대의 손에 공덕이 성취되었습니까?”

Tena [Pg.161] pāṇi kāmadado, tena pāṇi madhussavo;

Tena me brahmacariyena, puññaṃ pāṇimhi ijjhatī’’ti. (pe. va. 275,277);

“그것으로 나의 손은 원하는 것을 다 주며, 그것으로 나의 손에서는 꿀이 흐릅니다. 그러한 나의 청정범행으로 나의 손에 공덕이 성취되었습니다.” (아귀사 275, 277)

Imasmiṃ aṅkurapetavatthumhi veyyāvaccaṃ brahmacariyanti vuttaṃ. ‘‘Evaṃ, kho taṃ bhikkhave, tittiriyaṃ nāma brahmacariyaṃ ahosī’’ti (cūḷava. 311) imasmiṃ tittirajātake pañcasikkhāpadasīlaṃ brahmacariyanti vuttaṃ. ‘‘Taṃ kho pana me, pañcasikha, brahmacariyaṃ neva nibbidāya na virāgāya na nirodhāya…pe… yāvadeva brahmalokūpapattiyā’’ti (dī. ni. 2.329) imasmiṃ mahāgovindasutte catasso appamaññāyo brahmacariyanti vuttā. ‘‘Pare abrahmacārī bhavissanti, mayamettha brahmacārī bhavissāmā’’ti (ma. ni. 1.83) imasmiṃ sallekhasutte methunavirati brahmacariyanti vuttā.

이 앙쿠라 아귀 이야기(Aṅkurapetavatthu)에서는 봉사(veyyāvacca)를 청정범행이라 불렀다. “비구들이여, 이와 같이 티띠리야(Tittiriya)라 불리는 청정범행이 있었다” (율장 소품 311)는 이 티띠리 본생경(Tittirajātaka)에서는 오계를 청정범행이라 불렀다. “판차시카여, 그러나 나의 그 청정범행은 염오를 위한 것도, 탐욕의 빛바램을 위한 것도, 소멸을 위한 것도 아니며... 다만 범천의 세상에 태어나기 위한 것일 뿐이다” (장아함 2.329)는 이 마하고빈다 경(Mahāgovindasutta)에서는 네 가지 사무량심을 청정범행이라 불렀다. “다른 이들은 범행을 닦지 않더라도 우리는 여기서 범행을 닦는 자가 되리라” (중아함 1.83)는 이 살레카 경(Sallekhasutta)에서는 음행의 금지를 청정범행이라 불렀다.

‘‘Mayañca bhariyā nātikkamāma,Amhe ca bhariyā nātikkamanti;

Aññatra tāhi brahmacariyaṃ carāma,Tasmā hi amhaṃ daharā na mīyare’’ti. (jā. 1.4.97);

“우리는 아내의 범위를 넘지 않으며, 아내들도 우리를 넘어가지 않습니다. 아내들 외에는 청정범행을 닦습니다. 그러므로 우리들 중 젊은이들은 죽지 않습니다.” (본생경 1.4.97)

Mahādhammapālajātake sadārasantoso brahmacariyanti vutto. ‘‘Abhijānāmi kho panāhaṃ, sāriputta, caturaṅgasamannāgataṃ brahmacariyaṃ caritā, tapassī sudaṃ homī’’ti (ma. ni. 1.155) lomahaṃsanasutte vīriyaṃ brahmacariyanti vuttaṃ.

마하담마팔라 본생경(Mahādhammapālajātaka)에서는 자기 아내로 만족함(sadārasantosa)을 청정범행이라 불렀다. “사리풋타여, 나는 네 가지 요소를 갖춘 청정범행을 닦았고 고행자가 되었음을 분명히 기억한다” (중아함 1.155)는 로마항사나 경(Lomahaṃsanasutta)에서는 정진(vīriya)을 청정범행이라 불렀다.

‘‘Hīnena brahmacariyena, khattiye upapajjati;

Majjhimena ca devattaṃ, uttamena visujjhatī’’ti. (jā. 1.8.75);

“열등한 청정범행으로는 크샤트리아로 태어나고, 중간의 청정범행으로는 천신의 상태에 이르며, 최상의 청정범행으로는 청정해진다.” (본생경 1.8.75)

Evaṃ nimijātake attadamanavasena kato aṭṭhaṅgiko uposatho brahmacariyanti vutto. ‘‘Idaṃ kho pana me, pañcasikha, brahmacariyaṃ ekantanibbidāya virāgāya nirodhāya…pe… ayameva ariyo aṭṭhaṅgiko maggo’’ti (dī. ni. 2.329) mahāgovindasuttasmiṃyeva ariyamaggo brahmacariyanti vutto. ‘‘Tayidaṃ brahmacariyaṃ iddhañceva phītañca vitthārikaṃ bāhujaññaṃ puthubhūtaṃ yāva devamanussehi suppakāsita’’nti (dī. ni. 3.174) pāsādikasutte sikkhattayasaṅgahitaṃ sakalasāsanaṃ brahmacariyanti vuttaṃ. Imasmimpi ṭhāne idameva brahmacariyanti adhippetaṃ. Tasmā brahmacariyaṃ pakāsetīti so dhammaṃ deseti ādikalyāṇaṃ…pe… parisuddhaṃ. Evaṃ desento ca sikkhattayasaṅgahitaṃ sakalasāsanaṃ brahmacariyaṃ pakāsetīti [Pg.162] evamettha attho daṭṭhabbo. Brahmacariyanti seṭṭhaṭṭhena brahmabhūtaṃ cariyaṃ. Brahmabhūtānaṃ vā buddhādīnaṃ cariyanti vuttaṃ hoti.

이와 같이 니미 본생경(Nimijātaka)에서는 자기 절제의 수단으로 행해진 팔지포살(aṭṭhaṅgika uposatha)을 청정범행이라 불렀다. “판차시카여, 나의 이 청정범행은 오직 염오와 탐욕의 빛바램과 소멸을 위한 것이니... 이것은 바로 성스러운 팔정도이다” (장아함 2.329)라고 같은 마하고빈다 경에서 성스러운 도(ariyamagga)를 청정범행이라 불렀다. “이 청정범행은 성공적이고 번영하며 널리 퍼졌고, 대중들에게 알려졌으며, 천신과 인간에 이르기까지 잘 설해졌다” (장아함 3.174)는 파사디카 경(Pāsādikasutta)에서는 삼학(sikkhattaya)을 포함한 전체 가르침(sakalasāsana)을 청정범행이라 불렀다. 이 (사문과) 곳에서도 바로 이것을 청정범행의 의미로 의도한 것이다. 그러므로 ‘청정범행을 드러내신다’는 것은 그분께서 처음도 좋고... 청정한 법을 설하신다는 뜻이다. 이와 같이 설하시면서 삼학을 포함한 전체 가르침인 청정범행을 드러내신다고 여기에서 그 의미를 보아야 한다. 청정범행(brahmacariya)이란 수승하다는 의미에서 수승한 수행(cariya)을 뜻한다. 또는 수승하게 된 분들인 부처님 등의 수행이라는 뜻이다.

191. Taṃ dhammanti taṃ vuttappakārasampadaṃ dhammaṃ. Suṇāti gahapati vāti kasmā paṭhamaṃ gahapatiṃ niddisati? Nihatamānattā, ussannattā ca. Yebhuyyena hi khattiyakulato pabbajitā jātiṃ nissāya mānaṃ karonti. Brāhmaṇakulā pabbajitā mante nissāya mānaṃ karonti. Hīnajaccakulā pabbajitā attano attano vijātitāya patiṭṭhātuṃ na sakkonti. Gahapatidārakā pana kacchehi sedaṃ muñcantehi piṭṭhiyā loṇaṃ pupphamānāya bhūmiṃ kasitvā tādisassa mānassa abhāvato nihatamānadappā honti. Te pabbajitvā mānaṃ vā dappaṃ vā akatvā yathābalaṃ sakalabuddhavacanaṃ uggahetvā vipassanāya kammaṃ karontā sakkonti arahatte patiṭṭhātuṃ. Itarehi ca kulehi nikkhamitvā pabbajitā nāma na bahukā, gahapatikāva bahukā. Iti nihatamānattā ussannattā ca paṭhamaṃ gahapatiṃ niddisatīti.

191. “그 법(taṃ dhammaṃ)”이란 앞에서 설명한 공덕을 갖춘 그 법을 말한다. “가부(gahapati, 집 주인)가 듣거나”라는 구절에서 왜 가부를 먼저 언급하는가? 아만이 꺾였기 때문이고, 또한 수가 많기 때문이다. 대개 왕족 출신으로 출가한 자들은 가문에 의지하여 아만을 부리고, 바라문 출신으로 출가한 자들은 베다 주문에 의지하여 아만을 부린다. 비천한 가문에서 출가한 자들은 각자 자신의 신분이 미천함으로 인해 계(戒)나 도과(道果)에 굳건히 서지 못한다. 그러나 가부의 아들들은 겨드랑이에서 땀을 흘리고 등에 소금 꽃이 필 정도로 땅을 일구며 일하기 때문에, 그러한 아만이 없어 아만과 자만이 꺾여 있다. 그들은 출가하여 아만이나 자만을 부리지 않고 힘닿는 대로 모든 부처님의 말씀을 배우고 위빳사나를 수행하여 아라한과에 굳건히 설 수 있다. 또한 다른 가문에서 나와 출가한 자들은 많지 않고, 오직 가부들이 많기 때문이다. 이와 같이 아만이 꺾였기 때문이며 또한 수가 많기 때문에 가부를 먼저 언급한 것이다.

Aññatarasmiṃ vāti itaresaṃ vā kulānaṃ aññatarasmiṃ. Paccājātoti patijāto. Tathāgate saddhaṃ paṭilabhatīti parisuddhaṃ dhammaṃ sutvā dhammassāmimhi tathāgate – ‘‘sammāsambuddho vata so bhagavā’’ti saddhaṃ paṭilabhati. Iti paṭisañcikkhatīti evaṃ paccavekkhati. Sambādho gharāvāsoti sacepi saṭṭhihatthe ghare yojanasatantarepi vā dve jāyampatikā vasanti, tathāpi nesaṃ sakiñcanasapalibodhaṭṭhena gharāvāso sambādhoyeva. Rajopathoti rāgarajādīnaṃ uṭṭhānaṭṭhānanti mahāaṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Āgamanapathotipi vadanti. Alagganaṭṭhena abbhokāso viyāti abbhokāso. Pabbajito hi kūṭāgāraratanapāsādadevavimānādīsu pihitadvāravātapānesu paṭicchannesu vasantopi neva laggati, na sajjati, na bajjhati. Tena vuttaṃ – ‘‘abbhokāso pabbajjā’’ti. Api ca sambādho gharāvāso kusalakiriyāya okāsābhāvato. Rajopatho asaṃvutasaṅkāraṭṭhānaṃ viya rajānaṃ kilesarajānaṃ sannipātaṭṭhānato. Abbhokāso pabbajjā kusalakiriyāya yathāsukhaṃ okāsasabbhāvato.

“어떤 (가문)”이란 다른 가문들 중의 어느 하나를 의미한다. “태어난(paccājāto)”이란 태어남(patijāto)을 뜻한다. “여래에 대한 신심을 얻는다”는 것은 청정한 법을 듣고 법의 주인이신 여래에 대해 “그 세존께서는 참으로 정등각자이시다”라고 신심을 얻는 것이다. “이와 같이 숙고한다”는 것은 이와 같이 관찰한다는 뜻이다. “집에서의 삶은 장애가 많고(sambādho)”라는 것은 설령 60암마(ammana) 크기의 집이나 백 유순 떨어진 곳에 부부가 살더라도, 걱정거리와 장애가 따르기 때문에 집에서의 삶은 답답하고 좁은 것이다. “먼지가 일어나는 길(rajopatho)”이란 탐욕 등의 먼지가 일어나는 장소라고 대주석서(Mahāaṭṭhakatha)에서 설명한다. 또한 먼지가 들어오는 길이라고도 한다. “얽매임이 없기 때문에 노지(露地)와 같음”이 곧 노지(abbhokāso)이다. 출가자는 문과 창문이 닫힌 첨탑 건물이나 보석 궁전, 천상의 궁전 등에 살더라도 결코 머물거나 집착하거나 매이지 않는다. 그래서 세존께서 “출가는 노지와 같다”고 말씀하신 것이다. 또한 집에서의 삶은 선법(善法)을 행할 기회가 없기 때문에 장애가 많은 것이며, 덮개 없는 쓰레기장에 먼지가 모이듯 번뇌의 먼지가 모이는 곳이기에 먼지가 일어나는 길이다. 출가는 원하는 대로 선법을 행할 기회가 충분하기 때문에 노지인 것이다.

Nayidaṃ [Pg.163] sukaraṃ…pe… pabbajeyyanti etthāyaṃ saṅkhepakathā, yadetaṃ sikkhattayabrahmacariyaṃ ekampi divasaṃ akhaṇḍaṃ katvā carimakacittaṃ pāpetabbatāya ekantaparipuṇṇaṃ, caritabbaṃ ekadivasampi ca kilesamalena amalīnaṃ katvā carimakacittaṃ pāpetabbatāya ekantaparisuddhaṃ. Saṅkhalikhitanti likhitasaṅkhasadisaṃ dhotasaṅkhasappaṭibhāgaṃ caritabbaṃ. Idaṃ na sukaraṃ agāraṃ ajjhāvasatā agāramajjhe vasantena ekantaparipuṇṇaṃ…pe… carituṃ, yaṃnūnāhaṃ kese ca massuñca ohāretvā kasāyarasapītatāya kāsāyāni brahmacariyaṃ carantānaṃ anucchavikāni vatthāni acchādetvā paridahitvā agārasmā nikkhamitvā anagāriyaṃ pabbajeyyanti. Ettha ca yasmā agārassa hitaṃ kasivāṇijjādikammaṃ agāriyanti vuccati, tañca pabbajjāya natthi, tasmā pabbajjā anagāriyanti ñātabbā, taṃ anagāriyaṃ. Pabbajeyyanti paṭipajjeyyaṃ.

“이것은 쉽지 않다... (중략) ... 출가하리라”라는 구절의 요지는 이러하다. 즉, 이 세 가지 학습(삼학)인 범행(brahmacariya)을 단 하루라도 결함 없이 수행하여 죽음에 이르는 순간까지 전적으로 원만하게 닦아야 하며, 단 하루라도 번뇌의 때가 없이 깨끗하게 하여 죽음에 이르는 순간까지 전적으로 청정하게 닦아야 한다. “조개껍데기를 닦아 놓은 듯이”란 잘 닦여진 조개껍데기처럼 빛나게 닦아야 한다는 뜻이다. 이러한 범행을 집에서 거주하는 자가 집 안에서 살면서 전적으로 원만하게... (중략) ... 닦는 것은 쉽지 않다. 그러니 “나는 머리카락과 수염을 깎고, 범행을 닦는 이들에게 적절한 가사를 입고, 집에서 나와 출가하리라”는 것이다. 여기서 집안의 이익이 되는 농사나 상업 등의 일을 '아거리야(agāriya, 재가의 일)'라 하는데, 출가에는 그러한 일이 없으므로 출가를 '아나가리야(anagāriya, 비재가/출가)'라고 알아야 한다. 그러한 출가를 “하리라(pabbajeyyaṃ)”는 것은 실천하겠다는 뜻이다.

192-193. Appaṃ vāti sahassato heṭṭhā bhogakkhandho appo nāma hoti, sahassato paṭṭhāya mahā. Ābandhanaṭṭhena ñātiyeva ñātiparivaṭṭo. Sopi vīsatiyā heṭṭhā appo nāma hoti, vīsatiyā paṭṭhāya mahā. Pātimokkhasaṃvarasaṃvutoti pātimokkhasaṃvarena samannāgato. Ācāragocarasampannoti ācārena ceva gocarena ca sampanno. Aṇumattesūti appamattakesu. Vajjesūti akusaladhammesu. Bhayadassāvīti bhayadassī. Samādāyāti sammā ādiyitvā. Sikkhati sikkhāpadesūti sikkhāpadesu taṃ taṃ sikkhāpadaṃ samādiyitvā sikkhati. Ayamettha saṅkhepo, vitthāro pana visuddhimagge vutto.

192-193. “적거나(appaṃ vā)”에서 천(1,000) 미만의 재산은 '적은 것'이라 하고, 천부터는 '많은 것'이라 한다. “친족의 무리”란 묶여 있다는 의미에서 친척들을 말한다. 이것 역시 20인 미만은 '적은 것'이라 하고, 20인부터는 '많은 것'이라 한다. “계목의 단속으로 단속하며”란 계목의 단속(파띠목카 상와라)을 구족함을 의미한다. “올바른 행실과 사귀어야 할 곳을 갖추고”란 행실과 유행지(gocara)를 모두 갖춘 것이다. “아주 작은”이란 아주 사소한 정도를 뜻한다. “허물”이란 불선법들을 말한다. “두려움을 보는 자”란 위험으로 보는 습성이 있는 자를 말한다. “받아들여(samādāya)”란 올바르게 취하여라는 뜻이다. “학습계율들을 공부한다”란 학습계율들 중에서 각 학습계율을 수지하여 닦는 것이다. 이것이 여기서의 요약이며, 자세한 설명은 위숫디막가(청정도론)에서 이미 설명되었다.

Kāyakammavacīkammena samannāgato kusalena parisuddhājīvoti ettha ācāragocaraggahaṇeneva ca kusale kāyakammavacīkamme gahitepi yasmā idaṃ ājīvapārisuddhisīlaṃ nāma na ākāse vā rukkhaggādīsu vā uppajjati, kāyavacīdvāresuyeva pana uppajjati; tasmā tassa uppattidvāradassanatthaṃ kāyakammavacīkammena samannāgato kusalenāti vuttaṃ. Yasmā pana tena samannāgato, tasmā parisuddhājīvo. Samaṇamuṇḍikaputtasuttantavasena (ma. ni. 2.260) vā evaṃ vuttaṃ. Tattha hi ‘‘katame ca, thapati, kusalā sīlā? Kusalaṃ [Pg.164] kāyakammaṃ, kusalaṃ vacīkammaṃ, parisuddhaṃ ājīvampi kho ahaṃ thapati sīlasmiṃ vadāmī’’ti vuttaṃ. Yasmā pana tena samannāgato, tasmā parisuddhājīvoti veditabbo.

“유익한 몸의 업과 말의 업을 구족하고 청정한 생계를 유지하며”라는 구절에서, 비록 올바른 행실과 유행지(ācāragocara)를 취함으로써 유익한 몸과 말의 업이 포함되지만, 이 생계 청정계(ājīvapārisuddhisīla)라는 것은 허공이나 나뭇가지 끝 등에서 일어나는 것이 아니라 오직 몸과 말의 문(dvāra)에서만 일어나기 때문에, 그것이 일어나는 문을 보여주기 위해 “유익한 몸의 업과 말의 업을 구족하고”라고 말씀하신 것이다. 또한 그것을 구족했기 때문에 청정한 생계라고 한다. 혹은 사마나무디까뿟따 경(Samaṇamuṇḍikaputta Sutta)의 방식에 따라 이와 같이 말씀하신 것이다. 그 경에서는 “목수여, 어떤 것이 유익한 계인가? 유익한 몸의 업, 유익한 말의 업, 그리고 청정한 생계도 나는 계에 포함된다고 말한다”라고 하셨다. 그러므로 그것을 구족했기 때문에 청정한 생계라고 알아야 한다.

Sīlasampannoti brahmajāle vuttena tividhena sīlena samannāgato hoti. Indriyesu guttadvāroti manacchaṭṭhesu indriyesu pihitadvāro hoti. Satisampajaññena samannāgatoti abhikkante paṭikkantetiādīsu sattasu ṭhānesu satiyā ceva sampajaññena ca samannāgato hoti. Santuṭṭhoti catūsu paccayesu tividhena santosena santuṭṭho hoti.

“계(戒)를 구족하고”란 범망경(Brahmajāla Sutta)에서 설한 세 종류의 계(소계, 중계, 대계)를 구족한 것이다. “감각기관의 문을 단속하고”란 의근(마음)을 여섯 번째로 하는 감각기관들의 문을 닫는 것이다. “마음챙김과 알아차림을 구족하고”란 나아가고 물러나는 것 등 일곱 가지 경우에서 마음챙김(sati)과 알아차림(sampajañña)을 구족하는 것이다. “만족하고”란 네 가지 필수품에 대해 세 가지 방식의 만족으로 만족하는 것이다.

Cūḷasīlavaṇṇanā

소계(小戒)에 대한 설명

194-211. Evaṃ mātikaṃ nikkhipitvā anupubbena bhājento ‘‘kathañca, mahārāja, bhikkhu sīlasampanno hotī’’tiādimāha. Tattha idampissa hoti sīlasminti idampi assa bhikkhuno pāṇātipātā veramaṇi sīlasmiṃ ekaṃ sīlaṃ hotīti attho. Paccattavacanatthe vā etaṃ bhummaṃ. Mahāaṭṭhakathāyañhi idampi tassa samaṇassa sīlanti ayameva attho vutto. Sesaṃ brahmajāle vuttanayeneva veditabbaṃ. Idamassa hoti sīlasminti idaṃ assa sīlaṃ hotīti attho.

194-211. 이와 같이 마띠까(본문 목록)를 제시한 뒤, 순서대로 상세히 설명하시기 위해 “대왕이여, 그러면 어떻게 비구가 계를 구족하게 됩니까?” 등을 말씀하셨다. 그중 “이것도 그의 계에 속한다(idampissa hoti sīlasmiṃ)”라는 것은 “비구가 살생을 멀리하는 이것도 계의 무리 중에서 하나의 계가 된다”는 뜻이다. 혹은 처격(sīlasmiṃ)이 주격의 의미로 쓰인 것이다. 대주석서에서도 “이것도 그 사문의 계이다(idampi tassa samaṇassa sīlaṃ)”라고 하여 바로 이 주격의 의미로 설명하고 있다. 나머지는 범망경에서 설명한 방식대로 알아야 한다. “이것이 그의 계에 속한다”는 것은 “이것이 그의 계이다”라는 뜻이다.

212. Na kutoci bhayaṃ samanupassati, yadidaṃ sīlasaṃvaratoti yāni asaṃvaramūlakāni bhayāni uppajjanti, tesu yaṃ idaṃ bhayaṃ sīlasaṃvarato bhaveyya, taṃ kutoci ekasaṃvaratopi na samanupassati. Kasmā? Saṃvarato asaṃvaramūlakassa bhayassa abhāvā. Muddhābhisittoti yathāvidhānavihitena khattiyābhisekena muddhani avasitto. Yadidaṃ paccatthikatoti yaṃ kutoci ekapaccatthikatopi bhayaṃ bhaveyya, taṃ na samanupassati. Kasmā? Yasmā nihatapaccāmitto. Ajjhattanti niyakajjhattaṃ, attano santāneti attho. Anavajjasukhanti anavajjaṃ aninditaṃ kusalaṃ sīlapadaṭṭhānehi avippaṭisārapāmojjapītipassaddhidhammehi pariggahitaṃ kāyikacetasikasukhaṃ paṭisaṃvedeti. Evaṃ kho, mahārāja, bhikkhu sīlasampanno hotīti evaṃ nirantaraṃ vitthāretvā dassitena tividhena sīlena samannāgato bhikkhu sīlasampanno nāma hotīti sīlakathaṃ niṭṭhāpesi.

212. ‘계의 단속으로 인하여 어디에서도 두려움을 보지 않는다’는 것은, 단속하지 않음을 근본으로 하여 발생하는 두려움들, 즉 자기 비난의 두려움, 타인 비난의 두려움, 형벌의 두려움, 악처의 두려움들 중에서, 계의 단속으로 인하여 생길 수 있는 두려움은 단 하나도 보지 못한다는 뜻이다. 왜인가? 단속함으로 인해 단속하지 않음을 근본으로 하는 두려움이 존재하지 않기 때문이다. ‘관정 받은 자(Muddhābhisitto)’란 규정에 따라 거행된 왕의 관정식에서 정수리에 물이 부어진 자를 말한다. ‘적(敵)으로부터’란 어떤 한 명의 적이라도 그로부터 생길 수 있는 두려움을 보지 않는다는 뜻이다. 왜인가? 적을 물리쳤기 때문이다. ‘안으로(Ajjhattaṃ)’란 자신에게 속한 안, 즉 자신의 상속(santāna)을 의미한다. ‘허물없는 행복(Anavajjasukhaṃ)’이란 비난받지 않고 현자들이 칭송하는 유익한 것(kusala)으로, 계를 발판으로 하여 후회 없음, 희열, 환희, 경안의 법들로 감싸여진 신체적·정신적 행복을 경험한다는 뜻이다. ‘대왕이여, 이와 같이 비구는 계를 구족한다’는 것은 이와 같이 끊임없이 상세히 설명된 세 가지 계를 갖춘 비구를 계를 구족한 비구라 한다는 것이며, 이로써 계에 대한 설명을 마쳤다.

Indriyasaṃvarakathā

인드리아(감각기관)의 단속에 대한 설명

213. Indriyesu [Pg.165] guttadvārabhājanīye cakkhunā rūpanti ayaṃ cakkhusaddo katthaci buddhacakkhumhi vattati, yathāha – ‘‘buddhacakkhunā lokaṃ volokesī’’ti (mahāva. 9). Katthaci sabbaññutaññāṇasaṅkhāte samantacakkhumhi, yathāha – ‘‘tathūpamaṃ dhammamayaṃ, sumedha, pāsādamāruyha samantacakkhū’’ti (mahāva. 8). Katthaci dhammacakkhumhi ‘‘virajaṃ vītamalaṃ dhammacakkhuṃ udapādī’’ti (mahāva. 16) hi ettha ariyamaggattayapaññā. ‘‘Cakkhuṃ udapādi ñāṇaṃ udapādī’’ti (mahāva. 15) ettha pubbenivāsādiñāṇaṃ paññācakkhūti vuccati. ‘‘Dibbena cakkhunā’’ti (ma. ni. 1.284) āgataṭṭhānesu dibbacakkhumhi vattati. ‘‘Cakkhuñca paṭicca rūpe cā’’ti ettha pasādacakkhumhi vattati. Idha panāyaṃ pasādacakkhuvohārena cakkhuviññāṇe vattati, tasmā cakkhuviññāṇena rūpaṃ disvāti ayametthattho. Sesapadesu yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ visuddhimagge vuttaṃ. Abyāsekasukhanti kilesabyāsekavirahitattā abyāsekaṃ asammissaṃ parisuddhaṃ adhicittasukhaṃ paṭisaṃvedetīti.

213. 인드리아의 문을 보호함의 분류에서 ‘눈으로 형색을 보고’라고 할 때, 이 ‘눈(cakkhu)’이라는 단어는 어떤 경전에서는 ‘부처님의 눈(buddhacakkhu)’의 의미로 쓰인다. 예컨대 “부처님의 눈으로 세상을 관찰하셨다”라고 한 바와 같다. 어떤 곳에서는 일체지(sabbaññutaññāṇa)라고 하는 ‘두루 보는 눈(samantacakkhu)’의 의미로 쓰인다. 예컨대 “지혜로운 자여, 그와 같이 법으로 이루어진 누각에 올라 두루 보는 눈으로(살펴보라)”라고 한 바와 같다. 어떤 곳에서는 ‘법의 눈(dhammacakkhu)’의 의미로 쓰인다. “티끌 없고 때 묻지 않은 법의 눈이 생겨났다”라고 할 때 여기서는 하위 세 가지 성스러운 도의 지혜를 말한다. “눈이 생겨나고 지혜가 생겨났다”라고 할 때 여기서 숙명통 등의 지혜를 ‘지혜의 눈(paññācakkhu)’이라 한다. “천안(天眼)으로”라고 나타나는 곳에서는 ‘천안(dibbacakkhu)’의 의미로 쓰인다. “눈을 연하여 형색이(생긴다)”라고 할 때는 ‘안식처(pasādacakkhu)’의 의미로 쓰인다. 하지만 여기서는 ‘안식처’라는 용어를 빌려 ‘안식(cakkhuviññāṇa, 눈의 알음알이)’의 의미로 쓰였으므로, “안식으로 형색을 보고”라는 뜻이다. 나머지 구절들에 대해 설명해야 할 모든 것은 청정도론(Visuddhimagga)에서 이미 언급되었다. ‘번뇌의 오염이 없는 행복(Abyāsekasukhaṃ)’이란 번뇌를 쏟아붓는 일이 없기 때문에 섞임이 없고 청정한 고귀한 마음(adhicitta, 삼매)의 행복을 경험한다는 뜻이다. 이로써 인드리아 단속에 대한 설명을 마친다.

Satisampajaññakathā

마음챙김과 알아차림(sati-sampajañña)에 대한 설명

214. Satisampajaññabhājanīyamhi abhikkante paṭikkanteti ettha tāva abhikkantaṃ vuccati gamanaṃ, paṭikkantaṃ nivattanaṃ, tadubhayampi catūsu iriyāpathesu labbhati. Gamane tāva purato kāyaṃ abhiharanto abhikkamati nāma. Paṭinivattanto paṭikkamati nāma. Ṭhānepi ṭhitakova kāyaṃ purato onāmento abhikkamati nāma, pacchato apanāmento paṭikkamati nāma. Nisajjāya nisinnakova āsanassa purimaaṅgābhimukho saṃsaranto abhikkamati nāma, pacchimaaṅgapadesaṃ paccāsaṃsaranto paṭikkamati nāma. Nipajjanepi eseva nayo.

214. 마음챙김과 알아차림의 분류에서 ‘나아갈 때와 물러날 때’에 대하여, 우선 ‘나아감(abhikkanta)’은 가는 것(gamana)을 말하고, ‘물러남(paṭikkanta)’은 돌아오는 것(nivattana)을 말한다. 이 둘은 네 가지 위儀(행주좌와) 모두에서 얻어진다. 우선 가는 것에서는, 몸을 앞으로 이끄는 것을 ‘나아감’이라 하고, 되돌아오는 것을 ‘물러남’이라 한다. 서 있는 경우에도, 선 채로 몸을 앞으로 기울이는 것을 ‘나아감’이라 하고, 몸을 뒤로 물리는 것을 ‘물러남’이라 한다. 앉아 있는 경우에도, 자리에 앉은 채 앞쪽을 향해 움직이는 것을 ‘나아감’이라 하고, 뒤쪽으로 물러나는 것을 ‘물러남’이라 한다. 눕는 경우에도 이와 같다.

Sampajānakārī hotīti sampajaññena sabbakiccakārī. Sampajaññameva vā kārī. So hi abhikkantādīsu sampajaññaṃ karoteva. Na katthaci sampajaññavirahito hoti. Tattha sātthakasampajaññaṃ, sappāyasampajaññaṃ, gocarasampajaññaṃ asammohasampajaññanti catubbidhaṃ sampajaññaṃ. Tattha abhikkamanacitte uppanne cittavaseneva agantvā – ‘‘kinnu me ettha gatena attho atthi natthī’’ti atthānatthaṃ pariggahetvā atthapariggaṇhanaṃ sātthakasampajaññaṃ. Tattha [Pg.166] ca atthoti cetiyadassanabodhisaṅghatheraasubhadassanādivasena dhammato vuḍḍhi. Cetiyaṃ vā bodhiṃ vā disvāpi hi buddhārammaṇaṃ, saṅghadassanena saṅghārammaṇaṃ, pītiṃ uppādetvā tadeva khayavayato sammasanto arahattaṃ pāpuṇāti. There disvā tesaṃ ovāde patiṭṭhāya, asubhaṃ disvā tattha paṭhamajjhānaṃ uppādetvā tadeva khayavayato sammasanto arahattaṃ pāpuṇāti. Tasmā etesaṃ dassanaṃ sātthakanti vuttaṃ. Keci pana āmisatopi vuḍḍhi atthoyeva, taṃ nissāya brahmacariyānuggahāya paṭipannattāti vadanti.

‘알아차리며 행하는 자가 된다’는 것은 알아차림(sampajañña, 지혜)으로써 모든 일을 행하거나, 혹은 알아차림 자체를 행하는 것을 말한다. 그는 나아가는 것 등의 일에서 항상 알아차림을 일으키며, 어떤 일에서도 알아차림이 없는 경우가 없다. 여기에는 이익에 대한 알아차림, 적합함에 대한 알아차림, 영역에 대한 알아차림, 미혹 없음의 알아차림의 네 가지가 있다. 그중 나아가려는 마음이 일어났을 때, 마음 내키는 대로 가지 않고 “내가 여기 감으로써 이익이 있는가 없는가”라고 이익과 무익을 분별하여 이익을 파악하는 것이 ‘이익에 대한 알아차림’이다. 여기서 이익이란 불탑 친견, 보리수 친견, 승가나 장로 친견, 부정관 등 법에 따른 성장을 말한다. 불탑이나 보리수를 보고 부처님을 대상으로 하는 희열을 일으키거나, 승가를 보고 승가를 대상으로 하는 희열을 일으킨 뒤, 그 희열 자체를 소멸과 멸진의 관점에서 관찰하여 아라한과에 이를 수 있기 때문이다. 또한 장로들을 뵙고 그 가르침에 머물거나, 부정한 대상을 보고 초선정을 일으켜 그것을 소멸과 멸진의 관점에서 관찰하여 아라한과에 이른다. 그러므로 이들을 뵙는 것을 ‘이익이 있다’고 말한 것이다. 한편 어떤 이들은 공양물을 얻는 것도 이익이라 한다. 그것에 의지해 청정범행을 돕기 위해 수행하기 때문이라고 한다.

Tasmiṃ pana gamane sappāyāsappāyaṃ pariggahetvā sappāyapariggaṇhanaṃ sappāyasampajaññaṃ. Seyyathidaṃ – cetiyadassanaṃ tāva sātthakaṃ, sace pana cetiyassa mahāpūjāya dasadvādasayojanantare parisā sannipatanti, attano vibhavānurūpā itthiyopi purisāpi alaṅkatapaṭiyattā cittakammarūpakāni viya sañcaranti. Tatra cassa iṭṭhe ārammaṇe lobho hoti, aniṭṭhe paṭigho, asamapekkhane moho uppajjati, kāyasaṃsaggāpattiṃ vā āpajjati. Jīvitabrahmacariyānaṃ vā antarāyo hoti, evaṃ taṃ ṭhānaṃ asappāyaṃ hoti. Vuttappakāraantarāyābhāve sappāyaṃ. Bodhidassanepi eseva nayo. Saṅghadassanampi sātthaṃ. Sace pana antogāme mahāmaṇḍapaṃ kāretvā sabbarattiṃ dhammassavanaṃ karontesu manussesu vuttappakāreneva janasannipāto ceva antarāyo ca hoti, evaṃ taṃ ṭhānaṃ asappāyaṃ hoti. Antarāyābhāve sappāyaṃ. Mahāparisaparivārānaṃ therānaṃ dassanepi eseva nayo.

그러나 그 나아감에서 적합함과 부적합함을 분별하여 적합함을 파악하는 것을 ‘적합함에 대한 알아차림’이라 한다. 예컨대 불탑 친견은 이익이 되지만, 만약 불탑의 큰 공양 축제에 십 리 내지 십이 리 안의 군중이 모여들고, 남녀들이 각자의 형편에 맞게 치장을 하고 그림이나 조각상처럼 돌아다닌다면, 거기서 좋아하는 대상에 탐욕이 생기고, 싫어하는 대상에 분노가 생기며, 고르게 살피지 못할 때 어리석음이 생긴다. 혹은 신체 접촉의 계율을 범하거나 생명과 청정범행에 장애가 될 수도 있다. 이럴 때 그 장소는 ‘부적합’하다. 위와 같은 장애가 없을 때 ‘적합’하다. 보리수 친견도 이와 같다. 승가 친견도 유익하지만, 마을 안에 큰 정자를 짓고 밤새 법문을 들을 때 위에서 말한 것과 같이 군중이 모여 장애가 생긴다면 부적합하다. 장애가 없으면 적합하다. 대중을 거느린 장로들을 뵙는 것도 이와 같다.

Asubhadassanampi sātthaṃ, tadatthadīpanatthañca idaṃ vatthu – eko kira daharabhikkhu sāmaṇeraṃ gahetvā dantakaṭṭhatthāya gato. Sāmaṇero maggā okkamitvā purato gacchanto asubhaṃ disvā paṭhamajjhānaṃ nibbattetvā tadeva pādakaṃ katvā saṅkhāre sammasanto tīṇi phalāni sacchikatvā uparimaggatthāya kammaṭṭhānaṃ pariggahetvā aṭṭhāsi. Daharo taṃ apassanto sāmaṇerāti pakkosi. So ‘mayā pabbajitadivasato paṭṭhāya bhikkhunā saddhiṃ dve kathā nāma na kathitapubbā. Aññasmimpi divase upari visesaṃ nibbattessāmī’ti cintetvā kiṃ, bhanteti paṭivacanamadāsi. ‘Ehī’ti ca vutte ekavacaneneva āgantvā, ‘bhante, iminā tāva maggeneva gantvā mayā ṭhitokāse muhuttaṃ [Pg.167] puratthābhimukho ṭhatvā olokethā’ti āha. So tathā katvā tena pattavisesameva pāpuṇi. Evaṃ ekaṃ asubhaṃ dvinnaṃ janānaṃ atthāya jātaṃ. Evaṃ sātthampi panetaṃ purisassa mātugāmāsubhaṃ asappāyaṃ, mātugāmassa ca purisāsubhaṃ asappāyaṃ, sabhāgameva sappāyanti evaṃ sappāyapariggaṇhanaṃ sappāyasampajaññaṃ nāma.

부정(不淨)을 관찰하는 것 또한 유익함(sāttha)이 있다. 그 유익함의 의미를 밝히기 위해 이 이야기가 전해진다. 전하는 바에 따르면, 어떤 젊은 비구가 사미를 데리고 양치 도구(치목)를 구하러 갔다. 사미는 길에서 벗어나 앞서가다가 시체(부정물)를 보고 초선(初禪)을 일으켰고, 그것을 기초로 삼아 상카라(형성된 것들)를 통찰하여 세 가지 과(果, 수다원·사다함·아나함)를 증득했다. 그는 더 높은 도(아라한과)를 얻기 위해 명상 주제를 장악하고 서 있었다. 젊은 비구는 사미가 보이지 않자 '사미야'라고 불렀다. 사미는 '나는 출가한 날부터 비구와 더불어 (수행과 무관한) 사사로운 대화를 한 적이 없다. 오늘도 더 높은 수승함을 얻으리라'고 생각하고, '예, 스님'이라고 대답했다. '오너라'는 말에 사미는 곧장 다가와 '스님, 이 길을 따라 제가 서 있던 곳으로 가서 잠시 동쪽을 향해 서서 보십시오'라고 말했다. 비구도 그와 같이 하여 그 사미가 얻었던 수승한 법을 얻었다. 이처럼 하나의 부정물이 두 사람에게 이익이 되었다. 이와 같이 유익함이 있더라도, 남자에게 여자의 시체는 적절하지 않고(asappāya), 여자에게 남자의 시체는 적절하지 않다. 같은 성별의 시체라야 적절하다. 이처럼 적절한 것을 파악하는 것을 적절함에 대한 분명한 알아차림(sappāya-sampajañña)이라 한다.

Evaṃ pariggahitasātthakasappāyassa pana aṭṭhatiṃsāya kammaṭṭhānesu attano cittaruciyaṃ kammaṭṭhānasaṅkhātaṃ gocaraṃ uggahetvā bhikkhācāragocare taṃ gahetvāva gamanaṃ gocarasampajaññaṃ nāma. Tassāvibhāvanatthaṃ idaṃ catukkaṃ veditabbaṃ –

이와 같이 유익함과 적절함을 파악한 비구가 서른여덟 가지 명상 주제 중에서 자신의 마음에 드는 명상 주제라 불리는 대상(gocara)을 익혀서, 탁발하러 가는 영역(gocara)에서도 그 명상 주제를 유지하며 가는 것을 영역에 대한 분명한 알아차림(gocara-sampajañña)이라 한다. 그것을 밝히기 위해 다음의 네 가지 구분을 알아야 한다.

Idhekacco bhikkhu harati, na paccāharati; ekacco paccāharati, na harati; ekacco pana neva harati, na paccāharati; ekacco harati ca, paccāharati cāti. Tattha yo bhikkhu divasaṃ caṅkamena nisajjāya ca āvaraṇīyehi dhammehi cittaṃ parisodhetvā tathā rattiyā paṭhamayāme, majjhimayāme seyyaṃ kappetvā pacchimayāmepi nisajjacaṅkamehi vītināmetvā pageva cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇavattaṃ katvā bodhirukkhe udakaṃ āsiñcitvā, pānīyaṃ paribhojanīyaṃ paccupaṭṭhapetvā ācariyupajjhāyavattādīni sabbāni khandhakavattāni samādāya vattati. So sarīraparikammaṃ katvā senāsanaṃ pavisitvā dve tayo pallaṅke usumaṃ gāhāpento kammaṭṭhānaṃ anuyuñjitvā bhikkhācāravelāyaṃ uṭṭhahitvā kammaṭṭhānasīseneva pattacīvaramādāya senāsanato nikkhamitvā kammaṭṭhānaṃ manasikarontova cetiyaṅgaṇaṃ gantvā, sace buddhānussatikammaṭṭhānaṃ hoti, taṃ avissajjetvāva cetiyaṅgaṇaṃ pavisati. Aññaṃ ce kammaṭṭhānaṃ hoti, sopānamūle ṭhatvā hatthena gahitabhaṇḍaṃ viya taṃ ṭhapetvā buddhārammaṇaṃ pītiṃ gahetvā cetiyaṅgaṇaṃ āruyha, mahantaṃ cetiyaṃ ce, tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā catūsu ṭhānesu vanditabbaṃ. Khuddakaṃ cetiyaṃ ce, tatheva padakkhiṇaṃ katvā aṭṭhasu ṭhānesu vanditabbaṃ. Cetiyaṃ vanditvā bodhiyaṅgaṇaṃ pattenāpi buddhassa bhagavato sammukhā viya nipaccākāraṃ dassetvā bodhi vanditabbā. So evaṃ cetiyañca bodhiñca vanditvā paṭisāmitaṭṭhānaṃ gantvā paṭisāmitabhaṇḍakaṃ hatthena gaṇhanto viya nikkhittakammaṭṭhānaṃ gahetvā gāmasamīpe kammaṭṭhānasīseneva cīvaraṃ pārupitvā gāmaṃ piṇḍāya pavisati. Atha naṃ manussā disvā ayyo no āgatoti paccuggantvā pattaṃ gahetvā āsanasālāya vā gehe vā [Pg.168] nisīdāpetvā yāguṃ datvā yāva bhattaṃ na niṭṭhāti, tāva pāde dhovitvā telena makkhetvā purato te nisīditvā pañhaṃ vā pucchanti, dhammaṃ vā sotukāmā honti. Sacepi na kathāpenti, janasaṅgahatthaṃ dhammakathā nāma kātabbā yevāti aṭṭhakathācariyā vadanti. Dhammakathā hi kammaṭṭhānavinimuttā nāma natthi, tasmā kammaṭṭhānasīseneva dhammakathaṃ kathetvā kammaṭṭhānasīseneva āhāraṃ paribhuñjitvā anumodanaṃ katvā nivattiyamānehipi manussehi anugatova gāmato nikkhamitvā tattha te nivattetvā maggaṃ paṭipajjati.

여기에 어떤 비구는 (명상 주제를) 가지고 가지만 가지고 돌아오지는 않으며, 어떤 비구는 가지고 돌아오지만 가지고 가지는 않으며, 어떤 비구는 가지고 가지도 않고 가지고 돌아오지도 않으며, 어떤 비구는 가지고 가기도 하고 가지고 돌아오기도 한다. 그중에서 (첫 번째) 비구는 낮 동안 경행과 좌선으로 장애가 되는 법들(nīvaraṇa)로부터 마음을 청정하게 하고, 밤의 초야에도 그와 같이 하며, 중야에는 잠을 자고, 후야에도 좌선과 경행으로 시간을 보내며, 이른 아침에 탑의 뜰과 보리수 뜰의 의무를 행하고, 보리수에 물을 주고, 마실 물과 쓸 물을 준비하며, 스승과 은사에 대한 의무 등 모든 칸다카(건도)의 의무를 다하며 수행한다. 그는 몸을 돌보는 일을 마친 뒤 처소에 들어가 두세 차례 가부좌를 틀고 몸의 온기를 유지하며 명상 주제에 전념하다가, 탁발할 시간이 되면 일어나 명상 주제를 중심으로 발우와 가사를 챙겨 처소에서 나온다. 명상 주제를 계속 주의 깊게 마음속에 기울이며 탑의 뜰로 가서, 만약 불수념(佛隨念)이 명상 주제라면 그것을 놓지 않은 채 뜰로 들어간다. 만약 다른 명상 주제라면, 마치 손에 든 물건을 계단 아래에 놓아두듯 그것을 잠시 내려놓고 부처님을 대상으로 하는 희열(pīti)을 일으켜 탑의 뜰로 올라간다. 큰 탑이면 세 번 오른쪽으로 돌며 네 곳에서 예배해야 하고, 작은 탑이면 똑같이 세 번 돌며 여덟 곳에서 예배해야 한다. 탑에 예배하고 보리수 뜰에 도착해서도 부처님 세존을 직접 뵙는 듯이 공경을 표하며 보리수에 예배해야 한다. 그는 이와 같이 탑과 보리수에 예배하고 물건을 보관한 곳으로 가서 마치 보관해둔 물건을 손으로 집어 들듯 내려놓았던 명상 주제를 다시 붙잡는다. 마을 근처에서 명상 주제를 중심으로 가사를 수하고 탁발을 위해 마을로 들어간다. 그때 사람들이 그를 보고 '우리 스님께서 오셨다'며 마중 나와 발우를 받아 들고, 쉼터나 집으로 모셔 앉힌 뒤 미음(yāgu)을 올린다. 공양이 다 준비될 때까지 발을 씻기고 기름을 발라주며 그 앞에 앉아 질문을 하거나 법을 듣고자 한다. 비록 청하지 않더라도 사람들을 섭수하기 위해 법문은 반드시 해야 한다고 주석서 스승들은 말씀하신다. 진실로 명상 주제에서 벗어난 법문이란 없기 때문이다. 그러므로 명상 주제를 중심으로 법문을 하고, 명상 주제를 중심으로 음식을 먹고 축원을 한 뒤, 돌아갈 때 사람들이 배웅하면 마을을 나와 그곳에서 사람들을 돌려보내고 길을 간다.

Atha naṃ puretaraṃ nikkhamitvā bahigāme katabhattakiccā sāmaṇeradaharabhikkhū disvā paccuggantvā pattacīvaramassa gaṇhanti. Porāṇakabhikkhū kira amhākaṃ upajjhāyo ācariyoti na mukhaṃ oloketvā vattaṃ karonti, sampattaparicchedeneva karonti. Te taṃ pucchanti – ‘‘bhante, ete manussā tumhākaṃ kiṃ honti, mātipakkhato sambandhā pitipakkhato’’ti? Kiṃ disvā pucchathāti? Tumhesu etesaṃ pemaṃ bahumānanti. Āvuso, yaṃ mātāpitūhipi dukkaraṃ, taṃ ete amhākaṃ karonti, pattacīvarampi no etesaṃ santakameva, etesaṃ ānubhāvena neva bhaye bhayaṃ, na chātake chātakaṃ jānāma. Īdisā nāma amhākaṃ upakārino natthīti tesaṃ guṇe kathento gacchati. Ayaṃ vuccati harati na paccāharatīti.

그때 그보다 먼저 마을에서 나와 마을 밖에서 공양을 마친 사미나 젊은 비구들이 그를 보고 마중 나와 그의 발우와 가사를 받아 든다. 옛 비구들은 '우리 은사님이다, 스승님이다'라고 해서 그 얼굴을 보고 의무를 다하는 것이 아니라, 단지 도착한 순서에 따라 의무를 행했다고 한다. 그들은 그 비구에게 '스님, 저 사람들은 스님과 어떤 관계입니까? 모계 쪽 친척입니까, 부계 쪽 친척입니까?'라고 묻는다. '무엇을 보고 묻느냐?'라고 하면, '그들이 스님께 보여준 애정과 존경 때문입니다'라고 답한다. 그러면 '도반들이여, 부모조차 하기 어려운 일을 저들이 우리에게 해준다네. 우리의 발우와 가사도 저들의 것이나 다름없고, 저들의 위력 덕분에 위급한 때에도 두려움을 모르고 흉년에도 굶주림을 모른다네. 이와 같이 우리에게 도움을 주는 이들은 없네'라며 그들의 공덕을 이야기하며 길을 간다. 이 비구를 일러 '(명상 주제를) 가지고 가지만 가지고 돌아오지는 않는 자'라고 한다.

Yassa pana pageva vuttappakāraṃ vattapaṭipattiṃ karontassa kammajatejodhātu pajjalati, anupādinnakaṃ muñcitvā upādinnakaṃ gaṇhāti, sarīrato sedā muñcanti, kammaṭṭhānaṃ vīthiṃ nārohati, so pageva pattacīvaramādāya vegasā cetiyaṃ vanditvā gorūpānaṃ nikkhamanavelāyameva gāmaṃ yāgubhikkhāya pavisitvā yāguṃ labhitvā āsanasālaṃ gantvā pivati, athassa dvattikkhattuṃ ajjhoharaṇamatteneva kammajatejodhātu upādinnakaṃ muñcitvā anupādinnakaṃ gaṇhāti, ghaṭasatena nhāto viya tejodhātu pariḷāhanibbānaṃ patvā kammaṭṭhānasīsena yāguṃ paribhuñjitvā pattañca mukhañca dhovitvā antarābhatte kammaṭṭhānaṃ manasikatvā avasesaṭṭhāne piṇḍāya caritvā kammaṭṭhānasīsena āhārañca paribhuñjitvā tato paṭṭhāya poṅkhānupoṅkhaṃ upaṭṭhahamānaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvā āgacchati, ayaṃ vuccati paccāharati [Pg.169] na haratīti. Edisā ca bhikkhū yāguṃ pivitvā vipassanaṃ ārabhitvā buddhasāsane arahattappattā nāma gaṇanapathaṃ vītivattā. Sīhaḷadīpeyeva tesu tesu gāmesu āsanasālāyaṃ vā na taṃ āsanamatthi, yattha yāguṃ pivitvā arahattappattā bhikkhū natthīti.

반면, 일찍부터 앞에서 언급한 바와 같은 의무 수행(제띠양가나, 보디양가나 등에 대한 의무)을 실천하는 비구에게 업에서 생겨난 열기(위장열)가 타오르는 경우가 있습니다. 그 열기는 아직 섭취하지 않은 음식물(비집착색)을 놓아두고 신체 조직(집착색)을 태우게 됩니다. 그러면 몸에서는 땀이 흐르고 명상 주제가 마음의 길에 오르지 못합니다. 그러므로 그 비구는 일찍이 발우와 가사를 갖추고 서둘러 제띠야에 참배한 뒤, 소들이 우리를 나설 무렵에 마을로 죽을 얻기 위해 들어가 죽을 얻어서 좌석이 마련된 강당으로 가서 마십니다. 그때 그 비구가 두세 번 삼키는 것만으로도 업에서 생긴 열기는 신체 조직을 태우는 것을 멈추고 음식물을 취하게 됩니다. 마치 백 개의 항아리로 목욕한 듯 열기가 가라앉고 평온함을 얻어, 명상 주제를 선두로 하여 죽을 수용하고 발우와 입을 씻은 뒤, 식사 전까지 명상 주제를 주의 깊게 살피고, 나머지 장소에서 탁발을 마친 뒤에도 명상 주제를 선두로 하여 음식을 수용합니다. 그때부터 화살 깃이 잇따르듯 끊임없이 나타나는 명상 주제를 유지하며 돌아옵니다. 이 비구를 '돌아올 때는 가져오되 갈 때는 가져가지 않는 자'라고 부릅니다. 이와 같이 죽을 마시고 위빠사나를 시작하여 부처님의 가르침 안에서 아라한과에 도달한 비구들은 그 수를 헤아릴 수 없습니다. 실론 섬(시할라디파)의 도처에 있는 마을들의 강당마다 죽을 마시고 아라한이 된 비구가 없는 자리가 없을 정도입니다.

Yo pana pamādavihārī hoti, nikkhittadhuro sabbavattāni bhinditvā pañcavidhacetokhīlavinibandhacitto viharanto – ‘‘kammaṭṭhānaṃ nāma atthī’’ti saññampi akatvā gāmaṃ piṇḍāya pavisitvā ananulomikena gihisaṃsaggena saṃsaṭṭho caritvā ca bhuñjitvā ca tuccho nikkhamati, ayaṃ vuccati neva harati na paccāharatīti.

반면에 어떤 자가 방일하게 지내며 수행의 짐을 내려놓고 모든 의무를 저버린 채, 다섯 가지 심적 거칠음과 속박에 마음이 얽혀 머문다면, 그는 '명상 주제라는 것이 있다'는 생각조차 하지 않고 마을로 탁발하러 들어갑니다. 그는 비구에게 적절하지 않은 재가자와의 사귐으로 뒤섞여 다니며 음식을 먹고는, 명상 주제 없이 빈손으로 마을에서 나옵니다. 이 비구를 '갈 때도 가져가지 않고 돌아올 때도 가져오지 않는 자'라고 합니다.

Yo panāyaṃ – ‘‘harati ca paccāharati cā’’ti vutto, so gatapaccāgatavattavaseneva veditabbo. Attakāmā hi kulaputtā sāsane pabbajitvā dasapi vīsampi tiṃsampi cattālīsampi paññāsampi satampi ekato vasantā katikavattaṃ katvā viharanti, ‘‘āvuso, tumhe na iṇaṭṭā, na bhayaṭṭā, na jīvikāpakatā pabbajitā, dukkhā muccitukāmā panettha pabbajitā, tasmā gamane uppannakilesaṃ gamaneyeva niggaṇhatha, tathā ṭhāne, nisajjāya, sayane uppannakilesaṃ sayaneva niggaṇhathā’’ti.

또한 '갈 때도 가져가고 돌아올 때도 가져오는 자'라고 불리는 이는 가타빳차가따 의무(오고 가며 명상 주제를 유지하는 수행)를 통해 알 수 있습니다. 자신을 아끼는 선남자들이 부처님의 가르침 안에서 출가하여 열 명, 스무 명, 서른 명, 마흔 명, 쉰 명 혹은 백 명씩 함께 거주할 때, 다음과 같이 서약을 맺고 지냅니다. '도반들이여, 그대들은 빚에 쪼들려서도, 두려움 때문도, 생계 수단이 막막해서 출가한 것도 아닙니다. 오직 윤회의 괴로움에서 벗어나고자 이 가르침 안에서 출가한 것입니다. 그러므로 길을 갈 때 생겨난 번뇌는 가는 그 자세에서 제압하십시오. 그와 같이 서 있을 때, 앉아 있을 때, 누워 있을 때 생겨난 번뇌는 바로 그 자세에서 제압하십시오.'

Te evaṃ katikavattaṃ katvā bhikkhācāraṃ gacchantā aḍḍhausabhausabhaaḍḍhagāvutagāvutantaresu pāsāṇā honti, tāya saññāya kammaṭṭhānaṃ manasikarontāva gacchanti. Sace kassaci gamane kileso uppajjati, tattheva naṃ niggaṇhāti. Tathā asakkonto tiṭṭhati, athassa pacchato āgacchantopi tiṭṭhati. So ‘‘ayaṃ bhikkhu tuyhaṃ uppannavitakkaṃ jānāti, ananucchavikaṃ te eta’’nti attānaṃ paṭicodetvā vipassanaṃ vaḍḍhetvā tattheva ariyabhūmiṃ okkamati; tathā asakkonto nisīdati. Athassa pacchato āgacchantopi nisīdatīti soyeva nayo. Ariyabhūmiṃ okkamituṃ asakkontopi taṃ kilesaṃ vikkhambhetvā kammaṭṭhānaṃ manasikarontova gacchati, na kammaṭṭhānavippayuttena cittena pādaṃ uddharati, uddharati ce, paṭinivattitvā purimapadesaṃyeva eti. Ālindakavāsī mahāphussadevatthero viya.

그들은 이와 같이 서약을 맺고 탁발을 하러 갈 때, 반 우사바, 한 우사바, 반 가부따, 한 가부따 거리마다 있는 돌들을 표식으로 삼아 명상 주제를 주의 깊게 살피며 나아갑니다. 만약 누군가 길을 가는 도중 번뇌가 일어나면, 바로 그 자세에서 번뇌를 제압합니다. 그렇게 하지 못하면 그 자리에 멈춰 서야 하며, 그러면 뒤따라오던 비구도 멈춰 섭니다. 그 비구는 '이 비구가 그대에게 일어난 사악한 생각을 알고 있다. 이것은 그대에게 적절하지 않다'라고 스스로를 꾸짖으며 위빠사나를 증장시켜 그 자리에서 성자의 지위(아라한과)에 들어갑니다. 만약 그와 같이 하지 못하더라도 그 번뇌를 물리치고 명상 주제를 주의 깊게 살피며 나아갑니다. 명상 주제와 떨어진 마음으로는 발을 내딛지 않으며, 만약 내딛었다면 다시 되돌아와 이전의 발자국으로 돌아갑니다. 이는 알린다카에 거주하던 마하풋사데바 장로의 경우와 같습니다.

So [Pg.170] kira ekūnavīsativassāni gatapaccāgatavattaṃ pūrento eva vihāsi, manussāpi addasaṃsu antarāmagge kasantā ca vapantā ca maddantā ca kammāni ca karontā theraṃ tathāgacchantaṃ disvā – ‘‘ayaṃ thero punappunaṃ nivattitvā gacchati, kinnu kho maggamūḷho, udāhu kiñci pamuṭṭho’’ti samullapanti. So taṃ anādiyitvā kammaṭṭhānayuttacitteneva samaṇadhammaṃ karonto vīsativassabbhantare arahattaṃ pāpuṇi, arahattappattadivase cassa caṅkamanakoṭiyaṃ adhivatthā devatā aṅgulīhi dīpaṃ ujjāletvā aṭṭhāsi. Cattāropi mahārājāno sakko ca devānamindo brahmā ca sahampati upaṭṭhānaṃ agamaṃsu. Tañca obhāsaṃ disvā vanavāsī mahātissatthero taṃ dutiyadivase pucchi – ‘‘rattibhāge āyasmato santike obhāso ahosi, kiṃ so obhāso’’ti? Thero vikkhepaṃ karonto obhāso nāma dīpobhāsopi hoti, maṇiobhāsopīti evamādimāha. Tato ‘paṭicchādetha tumhe’ti nibaddho ‘āmā’ti paṭijānitvā ārocesi. Kāḷavallimaṇḍapavāsī mahānāgatthero viya ca.

전해오는 바에 따르면, 그 마하풋사데바 장로는 19년 동안이나 가타빳차가따 의무를 실천하며 지냈습니다. 길가에서 밭을 갈고 씨를 뿌리고 곡식을 밟으며 일하던 사람들도 장로가 그렇게 행하는 것을 보았습니다. 장로가 거듭 되돌아가는 모습을 보고 사람들은 '이 장로님이 길을 헤매시는 것인가, 아니면 무언가를 잃어버리셨는가?'라고 서로 수군거렸습니다. 장로는 그 말을 마음에 두지 않고 명상 주제와 결합된 마음으로 사문법을 실천하여 20년째 되던 해에 아라한과에 도달했습니다. 아라한이 된 바로 그날, 경행처 끝에 거주하던 여신이 손가락으로 등불을 밝혀 비추었습니다. 사천왕과 신들의 왕인 제석천, 그리고 사함빳띠 범천도 장로를 친견하러 왔습니다. 그 광명을 보고 숲에 거주하던 마하띳사 장로가 이튿날 물었습니다. '어젯밤 학덕 높은 이의 처소에 광명이 있었는데, 그것이 무엇이었습니까?' 장로는 이를 숨기려고 '광명이라는 것은 등불의 빛일 수도 있고 보석의 빛일 수도 있습니다'라고 말했습니다. 그러나 '숨기지 마십시오'라고 끈질기게 묻자, 장로는 '그렇습니다'라고 인정하고 아라한이 되었음을 알렸습니다. 깔라왈리만다빠에 거주하던 마하나가 장로의 경우도 이와 같습니다.

Sopi kira gatapaccāgatavattaṃ pūrento – paṭhamaṃ tāva bhagavato mahāpadhānaṃ pūjessāmīti sattavassāni ṭhānacaṅkamameva adhiṭṭhāsi. Puna soḷasavassāni gatapaccāgatavattaṃ pūretvā arahattaṃ pāpuṇi. So kammaṭṭhānayutteneva cittena pādaṃ uddharanto, viyuttena uddhaṭe paṭinivattento gāmasamīpaṃ gantvā ‘‘gāvī nu pabbajito nū’’ti āsaṅkanīyapadese ṭhatvā cīvaraṃ pārupitvā kacchakantarato udakena pattaṃ dhovitvā udakagaṇḍūsaṃ karoti. Kiṃ kāraṇā? Mā me bhikkhaṃ dātuṃ vā vandituṃ vā āgate manusse ‘dīghāyukā hothā’ti vacanamattenāpi kammaṭṭhānavikkhepo ahosīti. ‘‘Ajja, bhante, katimī’’ti divasaṃ vā bhikkhugaṇanaṃ vā pañhaṃ vā pucchito pana udakaṃ gilitvā āroceti. Sace divasādīni pucchakā na honti, nikkhamanavelāya gāmadvāre niṭṭhubhitvāva yāti.

그 장로 역시 가타빳차가따 의무를 실천했는데, 전해지는 바에 따르면 처음에는 세존의 위대한 정진을 공경하기 위해 7년 동안 오직 서 있거나 경행하는 수행만을 결수택했습니다. 그 후 다시 16년 동안 가타빳차가따 의무를 실천하여 아라한과에 도달했습니다. 그는 명상 주제와 결합된 마음으로만 발을 내디뎠으며, 명상 주제와 떨어진 채 발을 내디뎠을 때는 다시 되돌아갔습니다. 마을 근처에 이르러 '소인가, 아니면 출가자인가?' 하고 의심받을 만한 곳에 멈춰 서서 가사를 수하고, 겨드랑이에 끼워둔 물병의 물로 발우를 씻고 입에 물을 머금었습니다. 왜 그렇게 했습니까? 자신에게 보시를 하거나 예배하러 오는 사람들에게 '장수하십시오'라고 말하는 것만으로도 명상 주제가 흩어질까 염려했기 때문입니다. 만약 '스님, 오늘이 며칠입니까?' 하고 날짜나 비구의 수 혹은 법에 관한 질문을 받으면, 물을 삼키고 나서 답해 주었습니다. 만약 날짜 등을 묻는 사람이 없으면, 마을을 나갈 때 마을 입구에서 물을 뱉고 갔습니다.

Kalambatitthavihāre vassūpagatā paññāsabhikkhū viya ca. Te kira āsaḷhipuṇṇamāyaṃ katikavattaṃ akaṃsu – ‘‘arahattaṃ appatvā aññamaññaṃ nālapissāmā’’ti, gāmañca piṇḍāya pavisantā udakagaṇḍūsaṃ katvā pavisiṃsu. Divasādīsu pucchitesu vuttanayeneva paṭipajjiṃsu. Tattha manussā niṭṭhubhanaṃ [Pg.171] disvā jāniṃsu – ‘‘ajjeko āgato, ajja dve’’ti. Evañca cintesuṃ – ‘‘kinnu kho ete amhehiyeva saddhiṃ na sallapanti, udāhu aññamaññampi. Sace aññamaññampi na sallapanti, addhā vivādajātā bhavissanti. Etha ne aññamaññaṃ khamāpessāmā’’ti, sabbe vihāraṃ gantvā paññāsāya bhikkhūsu dvepi bhikkhū ekokāse nāddasaṃsu. Tato yo tesu cakkhumā puriso, so āha – ‘‘na bho kalahakārakānaṃ vasanokāso īdiso hoti, susammaṭṭhaṃ cetiyaṅgaṇabodhiyaṅgaṇaṃ, sunikkhittā sammajjaniyo, sūpaṭṭhapitaṃ pānīyaṃ paribhojanīya’’nti, te tatova nivattā. Tepi bhikkhū anto temāseyeva arahattaṃ patvā mahāpavāraṇāya visuddhipavāraṇaṃ pavāresuṃ.

또한 깔람바띳타 사원에서 안거를 지낸 쉰 명의 비구들처럼 해야 한다. 그들은 아살하월 보름날에 '아라한과에 이르지 못하면 서로 말을 하지 않겠다'고 규약을 맺었다고 한다. 마을로 탁발하러 들어갈 때는 물을 입에 머금고 들어갔다. 낮이나 다른 때에 질문을 받으면 앞서 언급한 방식대로 행했다. 그곳 사람들은 그들이 물을 내뱉는 것을 보고 '오늘은 한 분이 오셨고, 오늘은 두 분이 오셨다'는 것을 알았다. 그리고 이렇게 생각했다. '어찌하여 이분들은 우리와도 말을 하지 않고 서로서로도 말을 하지 않는 것일까? 만약 서로서로도 말을 하지 않는다면 분명 갈등이 생긴 것이리라. 가서 그들을 서로 화해시키자.' 모든 사람이 사원으로 가서 쉰 명의 비구 중 두 비구라도 한 장소에 있는 것을 보지 못했다. 그때 그들 중 지혜로운 사람이 말하기를, '여보게들, 다투는 자들이 사는 곳은 이렇지 않다네. 제띠야 마당과 보리수 마당이 아주 잘 쓸려 있고, 빗자루도 잘 정돈되어 있으며, 마실 물과 쓸 물도 잘 갖추어져 있네'라고 했다. 사람들은 그 길로 되돌아갔다. 그 비구들도 안거 삼 개월 이내에 아라한과를 얻어 마하빠와라나일에 청정한 자백(위숫디 빠와라나)을 행했다.

Evaṃ kāḷavallimaṇḍapavāsī mahānāgatthero viya, kalambatitthavihāre vassūpagatabhikkhū viya ca kammaṭṭhānayutteneva cittena pādaṃ uddharanto gāmasamīpaṃ gantvā udakagaṇḍūsaṃ katvā vīthiyo sallakkhetvā, yattha surāsoṇḍadhuttādayo kalahakārakā caṇḍahatthiassādayo vā natthi, taṃ vīthiṃ paṭipajjati. Tattha ca piṇḍāya caramāno na turitaturito viya javena gacchati. Na hi javena piṇḍapātiyadhutaṅgaṃ nāma kiñci atthi. Visamabhūmibhāgappattaṃ pana udakasakaṭaṃ viya niccalo hutvā gacchati. Anugharaṃ paviṭṭho ca dātukāmaṃ vā adātukāmaṃ vā sallakkhetvā tadanurūpaṃ kālaṃ āgamento bhikkhaṃ paṭilabhitvā ādāya antogāme vā bahigāme vā vihārameva vā āgantvā yathā phāsuke patirūpe okāse nisīditvā kammaṭṭhānaṃ manasikaronto āhāre paṭikūlasaññaṃ upaṭṭhapetvā akkhabbhañjana – vaṇalepanaputtamaṃsūpamavasena paccavekkhanto aṭṭhaṅgasamannāgataṃ āhāraṃ āhāreti, neva davāya na madāya na maṇḍanāya na vibhūsanāya…pe… bhuttāvī ca udakakiccaṃ katvā muhuttaṃ bhattakilamathaṃ paṭippassambhetvā yathā purebhattaṃ, evaṃ pacchābhattaṃ purimayāmaṃ pacchimayāmañca kammaṭṭhānameva manasi karoti, ayaṃ vuccati harati ca paccāharati cāti.

이와 같이 깔라왈리만다빠에 거주했던 마하나가 어른 스님처럼, 그리고 깔람바띳타 사원에서 안거를 지낸 비구들처럼 명상 주제(업처)와 결합한 마음으로 발을 들어 올리며 마을 근처에 가서, 물을 입에 머금고 길을 살펴서 술꾼이나 건달 등 다투는 자들이나 거친 코끼리나 말 등이 없는 길로 나아간다. 그곳에서 탁발하며 다닐 때 너무 서두르는 것처럼 빨리 걷지 않는다. 실로 빨리 걷는 것은 탁발의 수행(두땅가)에 속하지 않기 때문이다. 다만 울퉁불퉁한 길을 가는 물 수레처럼 흔들림 없이 걷는다. 집집마다 들어갈 때 보시하려는 자와 그렇지 않은 자를 살펴서 그에 적절한 시간을 기다려 음식을 얻어 가지고 마을 안이나 마을 밖, 혹은 사원으로 돌아와서, 편안하고 적당한 장소에 앉아 명상 주제를 마음속에 새기며, 음식에 대해 혐오스러운 것이라는 인식(고자상)을 확립하고, 수레축에 기름을 바르는 것, 상처에 약을 바르는 것, 아들의 고기를 먹는 비유를 통해 반조하며 여덟 가지 특징을 갖춘 음식을 섭취한다. 결코 유희를 위해서도, 취하기 위해서도, 장식을 위해서도, 단장을 위해서도 아니며... (중략) ...식사를 마치고 세면을 한 뒤 잠시 식후의 피로를 풀고, 식전과 마찬가지로 식후에도 초저녁과 새벽녘에도 명상 주제만을 마음속에 새긴다. 이런 비구를 (명상을) '가지고 가고 가지고 돌아오는 자'라고 부른다.

Idaṃ pana haraṇapaccāharaṇasaṅkhātaṃ gatapaccāgatavattaṃ pūrento yadi upanissayasampanno hoti, paṭhamavaye eva arahattaṃ pāpuṇāti. No ce paṭhamavaye pāpuṇāti, atha majjhimavaye; no ce majjhimavaye pāpuṇāti, atha maraṇasamaye; no ce maraṇasamaye pāpuṇāti, atha [Pg.172] devaputto hutvā; no ce devaputto hutvā pāpuṇāti, anuppanne buddhe nibbatto paccekabodhiṃ sacchikaroti. No ce paccekabodhiṃ sacchikaroti, atha buddhānaṃ sammukhībhāve khippābhiñño hoti; seyyathāpi thero bāhiyo dārucīriyo mahāpañño vā, seyyathāpi thero sāriputto mahiddhiko vā, seyyathāpi thero mahāmoggallāno dhutavādo vā, seyyathāpi thero mahākassapo dibbacakkhuko vā, seyyathāpi thero anuruddho vinayadharo vā, seyyathāpi thero upāli dhammakathiko vā, seyyathāpi thero puṇṇo mantāṇiputto āraññiko vā, seyyathāpi thero revato bahussuto vā, seyyathāpi thero ānando bhikkhākāmo vā, seyyathāpi thero rāhulo buddhaputtoti. Iti imasmiṃ catukke yvāyaṃ harati ca paccāharati ca, tassa gocarasampajaññaṃ sikhāpattaṃ hoti.

이와 같이 '가지고 가고 가지고 돌아옴'이라 일컬어지는 '가고 오는 수행(가탐차갓다왓다)'을 완수하는 자가 만약 강력한 의지처(의지연)를 갖추었다면, 첫 번째 시기(청년기)에 곧바로 아라한과에 도달한다. 만약 첫 번째 시기에 도달하지 못하면 중간 시기에, 중간 시기에 도달하지 못하면 임종 시기에, 임종 시기에 도달하지 못하면 천신이 되어서 도달한다. 천신이 되어서도 도달하지 못하면 부처님이 출현하지 않은 시기에 태어나서 벽지불이 되어 깨달음을 실현한다. 벽지불이 되어 실현하지 못하면 부처님들을 직접 뵙는 시기에, 마치 바히야 다루찌리야 장로처럼 빨리 깨닫는 자(속통지자)가 되거나, 사리뿟따 장로처럼 큰 지혜를 가진 자가 되거나, 마하목갈라나 장로처럼 큰 신통을 가진 자가 되거나, 마하깟사빠 장로처럼 두타행을 설하는 자가 되거나, 아누룻다 장로처럼 천안을 가진 자가 되거나, 우빨리 장로처럼 율을 지니는 자가 되거나, 만따니뿟따 뿐나 장로처럼 법을 설하는 자가 되거나, 레와따 장로처럼 숲에 사는 자가 되거나, 아난다 장로처럼 다문하는 자가 되거나, 부처님의 아들 라훌라 장로처럼 배움을 열망하는 자가 될 것이다. 이와 같이 이 네 가지 유형 중에서 (명상을) 가지고 가고 가지고 돌아오는 자의 영역에 대한 분명한 앎(고짜라삼빠잔냐)은 절정에 이른 것이다.

Abhikkamādīsu pana asammuyhanaṃ asammohasampajaññaṃ, taṃ evaṃ veditabbaṃ – idha bhikkhu abhikkamanto vā paṭikkamanto vā yathā andhabālaputhujjanā abhikkamādīsu – ‘‘attā abhikkamati, attanā abhikkamo nibbattito’’ti vā, ‘‘ahaṃ abhikkamāmi, mayā abhikkamo nibbattito’’ti vā sammuyhanti, tathā asammuyhanto ‘‘abhikkamāmī’’ti citte uppajjamāne teneva cittena saddhiṃ cittasamuṭṭhānā vāyodhātu viññattiṃ janayamānā uppajjati. Iti cittakiriyavāyodhātuvipphāravasena ayaṃ kāyasammato aṭṭhisaṅghāto abhikkamati. Tassevaṃ abhikkamato ekekapāduddharaṇe pathavīdhātu āpodhātūti dve dhātuyo omattā honti mandā, itarā dve adhimattā honti balavatiyo; tathā atiharaṇavītiharaṇesu. Vossajjane tejodhātu vāyodhātūti dve dhātuyo omattā honti mandā, itarā dve adhimattā balavatiyo, tathā sannikkhepanasannirujjhanesu. Tattha uddharaṇe pavattā rūpārūpadhammā atiharaṇaṃ na pāpuṇanti, tathā atiharaṇe pavattā vītiharaṇaṃ, vītiharaṇe pavattā vossajjanaṃ, vossajjane pavattā sannikkhepanaṃ, sannikkhepane pavattā sannirujjhanaṃ na pāpuṇanti. Tattha tattheva pabbaṃ pabbaṃ sandhi sandhi odhi odhi hutvā tattakapāle [Pg.173] pakkhittatilāni viya paṭapaṭāyantā bhijjanti. Tattha ko eko abhikkamati, kassa vā ekassa abhikkamanaṃ? Paramatthato hi dhātūnaṃyeva gamanaṃ, dhātūnaṃ ṭhānaṃ, dhātūnaṃ nisajjanaṃ, dhātūnaṃ sayanaṃ. Tasmiṃ tasmiṃ koṭṭhāse saddhiṃ rūpena.

나아감 등에 있어서 미혹되지 않는 것이 '미혹 없음의 분명한 앎(아삼모하삼빠잔냐)'이다. 그것은 다음과 같이 알아야 한다. 여기서 비구가 나아가거나 물러날 때, 어리석은 범부들이 나아감 등에 대해 "자아가 나아간다"거나 "자아에 의해 나아감이 만들어졌다", 혹은 "내가 나아간다"거나 "나에 의해 나아감이 만들어졌다"라고 미혹되는 것과 달리, 미혹됨이 없이 '나아가리라'는 마음이 일어날 때 그 마음과 함께 마음에서 생긴 풍대(바람의 요소)가 암시(위냣띠)를 일으키며 발생한다. 이와 같이 마음의 작용인 풍대의 확산에 힘입어 몸이라고 일컬어지는 이 뼈들의 무리가 나아가는 것이다. 그렇게 나아가는 자의 매번 발을 들어 올릴 때마다 지대(땅의 요소)와 아대(물의 요소)라는 두 요소는 약해지고, 다른 두 요소(화대와 풍대)는 강해진다. 나아감과 옮김에 있어서도 그와 같다. 발을 내려놓을 때 화대(불의 요소)와 풍대(바람의 요소)라는 두 요소는 약해지고, 다른 두 요소(지대와 아대)는 강해진다. 발을 놓고 누르는 순간에도 그와 같다. 거기서 들어 올릴 때 일어난 물질과 비물질의 법들은 나아가는 단계에 이르지 못한다. 또한 나아갈 때 일어난 법들은 옮길 때에, 옮길 때의 법들은 내려놓을 때에, 내려놓을 때의 법들은 발을 놓을 때에, 발을 놓을 때 일어난 물질과 비물질의 법들은 누르는 단계에 이르지 못한다. 그 단계마다 마디마디, 연결부위마다, 부분부분마다 뜨거운 철판 위에 던져진 깨가 '탁탁' 소리를 내며 터지듯이 부서진다. 그곳에 어떤 '하나의 존재'가 나아가는가? 혹은 누구의 나아감인가? 궁극적 의미(제일의제)로는 단지 요소들의 감, 요소들의 서 있음, 요소들의 앉음, 요소들의 누움만이 있을 뿐이다. 그 각각의 부분에서 물질과 함께.

Aññaṃ uppajjate cittaṃ, aññaṃ cittaṃ nirujjhati;

Avīcimanusambandho, nadīsotova vattatīti.

하나의 마음이 일어나고, 또 다른 마음은 소멸하네. 끊임없이 이어지는 (물질과 정신의) 흐름은 마치 강물의 흐름처럼 이어지네.

Evaṃ abhikkamādīsu asammuyhanaṃ asammohasampajaññaṃ nāmāti.

이와 같이 나아감 등에 있어서 미혹되지 않는 것을 '미혹 없음의 분명한 앎(아삼모하삼빠잔냐)'이라 한다.

Niṭṭhito abhikkante paṭikkante sampajānakārī hotīti padassa attho.

‘나아가고 물러날 때 분명하게 알아차리며 행한다’는 구절의 의미가 끝났다.

Ālokite vilokiteti ettha pana ālokitaṃ nāma purato pekkhaṇaṃ. Vilokitaṃ nāma anudisāpekkhaṇaṃ. Aññānipi heṭṭhā upari pacchato pekkhaṇavasena olokitaullokitāpalokitāni nāma honti, tāni idha na gahitāni. Sāruppavasena pana imāneva dve gahitāni, iminā vā mukhena sabbānipi tāni gahitānevāti.

‘앞을 보거나 둘러볼 때’에 있어서, 앞을 본다는 것(ālokita)은 정면을 보는 것을 말한다. 둘러본다는 것(vilokita)은 주변을 살펴보는 것을 말한다. 그 외에도 아래(heṭṭhā), 위(upari), 뒤(pacchato)를 보는 것에 따라 내려다보는 것(olokita), 올려다보는 것(ullokita), 뒤돌아보는 것(apalokita) 등이 있으나, 여기서는 그것들을 취하지 않았다. 그러나 (수행자에게) 적절함에 따라 이 두 가지만을 취했거나, 혹은 이 두 가지를 방편으로 삼아 그 모든 봄(pekkhaṇa)들을 다 포함시킨 것으로 알아야 한다.

Tattha ‘‘ālokessāmī’’ti citte uppanne cittavaseneva anoloketvā atthapariggaṇhanaṃ sātthakasampajaññaṃ, taṃ āyasmantaṃ nandaṃ kāyasakkhiṃ katvā veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ bhagavatā – ‘‘sace, bhikkhave, nandassa puratthimā disā āloketabbā hoti, sabbaṃ cetasā samannāharitvā nando puratthimaṃ disaṃ āloketi – ‘evaṃ me puratthimaṃ disaṃ ālokayato na abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssavissantī’ti. Itiha tattha sampajāno hoti (a. ni. 8.9). Sace, bhikkhave, nandassa pacchimā disā…pe… uttarā disā…pe… dakkhiṇā disā…pe… uddhaṃ…pe… adho…pe… anudisā anuviloketabbā hoti, sabbaṃ cetasā samannāharitvā nando anudisaṃ anuviloketi – ‘evaṃ me anudisaṃ anuvilokayato na abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssavissantī’ti. Itiha tattha sampajāno hotī’’ti.

거기서 ‘앞을 보리라’는 마음이 일어났을 때, 마음이 시키는 대로만 보지 않고 이익을 파악하는 것이 유익한 분명한 알아차림(sātthakasampajañña)이다. 그것은 난다(Nanda) 존자를 본보기로 삼아 알아야 한다. 이에 대해 세존께서는 다음과 같이 말씀하셨다. ‘비구들이여, 만약 난다가 동쪽을 보아야 한다면, 난다는 온 마음을 다해 주의를 기울인 뒤에 ‘내가 이와 같이 동쪽을 볼 때 탐욕과 고통이라는 사악하고 불선한 법들이 나를 따라 흐르지 않게 하리라’고 생각하며 동쪽을 본다. 그렇게 함으로써 거기서 분명하게 알아차리는 자가 된다. 비구들이여, 만약 난다가 서쪽을… (중략) … 북쪽을… 남쪽을… 위를… 아래를… 주변을 둘러보아야 한다면, 온 마음을 다해 주의를 기울인 뒤에 ‘내가 이와 같이 주변을 둘러볼 때 탐욕과 고통이라는 사악하고 불선한 법들이 나를 따라 흐르지 않게 하리라’고 생각하며 주변을 둘러본다. 그렇게 함으로써 거기서 분명하게 알아차리는 자가 된다’라고 하셨다.

Api ca idhāpi pubbe vuttacetiyadassanādivaseneva sātthakatā ca sappāyatā ca veditabbā, kammaṭṭhānassa pana avijahanameva gocarasampajaññaṃ. Tasmā [Pg.174] ettha khandhadhātuāyatanakammaṭṭhānikehi attano kammaṭṭhānavaseneva, kasiṇādikammaṭṭhānikehi vā pana kammaṭṭhānasīseneva ālokanaṃ vilokanaṃ kātabbaṃ. Abbhantare attā nāma āloketā vā viloketā vā natthi, ‘ālokessāmī’ti pana citte uppajjamāne teneva cittena saddhiṃ cittasamuṭṭhānā vāyodhātu viññattiṃ janayamānā uppajjati. Iti cittakiriyavāyodhātuvipphāravasena heṭṭhimaṃ akkhidalaṃ adho sīdati, uparimaṃ uddhaṃ laṅgheti. Koci yantakena vivaranto nāma natthi. Tato cakkhuviññāṇaṃ dassanakiccaṃ sādhentaṃ uppajjatīti evaṃ pajānanaṃ panettha asammohasampajaññaṃ nāma. Api ca mūlapariññā āgantukatāva kālikabhāvavasena pettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ. Mūlapariññāvasena tāva –

또한 여기서도 이전에 말한 불탑을 참배하는 등의 방식에 따라 유익함(sātthakatā)과 적절함(sappāyatā)을 알아야 한다. 명상 주제(kammaṭṭhāna)를 버리지 않는 것이 영역의 분명한 알아차림(gocarasampajañña)이다. 그러므로 여기서 무·계·처를 명상 주제로 삼는 이들은 자신의 명상 주제의 힘으로, 까시나(kasiṇa) 등을 명상 주제로 삼는 이들은 명상 주제를 위주로 하여 앞을 보고 둘러보아야 한다. 내부에 앞을 보거나 둘러보는 ‘자아’라는 것은 없다. ‘앞을 보리라’는 마음이 일어날 때, 그 마음과 함께 마음에서 생긴 풍대(vāyodhātu)가 암시(viññatti)를 일으키며 일어난다. 이와 같이 마음의 작용인 풍대의 확산에 따라 아래 눈꺼풀은 아래로 내려가고 위 눈꺼풀은 위로 올라간다. 어떤 기계 장치로 눈을 뜨게 하는 자는 없다. 그 후 안식(cakkhuviññāṇa)이 보는 기능을 완수하며 일어난다. 이와 같이 아는 것이 여기서 미혹 없음의 분명한 알아차림(asammohasampajañña)이다. 또한 근원적인 철저한 앎(mūlapariññā), 방문객의 상태(āgantukabhāva), 일시적인 상태(tāvakālikabhāva)를 통해서도 여기서 미혹 없음의 분명한 알아차림을 알아야 한다. 우선 근원적인 철저한 앎의 측면에서는 다음과 같다.

Bhavaṅgāvajjanañceva, dassanaṃ sampaṭicchanaṃ;

Santīraṇaṃ voṭṭhabbanaṃ, javanaṃ bhavati sattamaṃ.

바왕가(bhavaṅga)와 광고(āvajjana), 보는 것(dassana)과 수용(sampaṭicchana), 조사(santīraṇa)와 결정(voṭṭhabbana), 그리고 일곱 번째 속행(javana)이 일어난다.

Tattha bhavaṅgaṃ upapattibhavassa aṅgakiccaṃ sādhayamānaṃ pavattati, taṃ āvaṭṭetvā kiriyamanodhātu āvajjanakiccaṃ sādhayamānā, taṃnirodhā cakkhuviññāṇaṃ dassanakiccaṃ sādhayamānaṃ, taṃnirodhā vipākamanodhātu sampaṭicchanakiccaṃ sādhayamānā, taṃnirodhā vipākamanoviññāṇadhātu santīraṇakiccaṃ sādhayamānā, taṃnirodhā kiriyamanoviññāṇadhātu voṭṭhabbanakiccaṃ sādhayamānā, taṃnirodhā sattakkhattuṃ javanaṃ javati. Tattha paṭhamajavanepi – ‘‘ayaṃ itthī, ayaṃ puriso’’ti rajjanadussanamuyhanavasena ālokitavilokitaṃ nāma na hoti. Dutiyajavanepi…pe… sattamajavanepi. Etesu pana yuddhamaṇḍale yodhesu viya heṭṭhupariyavasena bhijjitvā patitesu – ‘‘ayaṃ itthī, ayaṃ puriso’’ti rajjanādivasena ālokitavilokitaṃ hoti. Evaṃ tāvettha mūlapariññāvasena asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.

그중 바왕가는 재생의 존재를 유지하는 부분의 기능을 수행하며 지속된다. 그것을 돌려 작용 마노다뚜(kiriyāmanodhātu)가 광고의 기능을 수행하고, 그것이 멸함에 따라 안식(cakkhuviññāṇa)이 보는 기능을 수행하며, 그것이 멸함에 따라 이숙 마노다뚜(vipākamanodhātu)가 수용의 기능을 수행하고, 그것이 멸함에 따라 이숙 마노윈냐나다뚜(vipākamanoviññāṇadhātu)가 조사의 기능을 수행하며, 그것이 멸함에 따라 작용 마노윈냐나다뚜(kiriyamanoviññāṇadhātu)가 결정의 기능을 수행하고, 그것이 멸함에 따라 일곱 번의 속행(javana)이 일어난다. 그 일곱 번의 속행 중 첫 번째 속행에서도 ‘이것은 여자다, 이것은 남자다’라며 탐욕, 분노, 미혹의 힘으로 앞을 보거나 둘러보는 일은 일어나지 않는다. 두 번째 속행에서 일곱 번째 속행까지도 마찬가지다. 그러나 전장에서 전사들이 위아래로 흩어져 쓰러지는 것처럼, 이것들이 소멸한 뒤에 ‘이것은 여자다, 이것은 남자다’라며 탐욕 등의 힘으로 앞을 보거나 둘러보는 일이 생긴다. 이와 같이 먼저 근원적인 철저한 앎의 측면에서 미혹 없음의 분명한 알아차림을 알아야 한다.

Cakkhudvāre pana rūpe āpāthamāgate bhavaṅgacalanato uddhaṃ sakakiccanipphādanavasena āvajjanādīsu uppajjitvā niruddhesu avasāne javanaṃ uppajjati, taṃ pubbe uppannānaṃ āvajjanādīnaṃ gehabhūte cakkhudvāre āgantukapuriso viya hoti. Tassa yathā paragehe kiñci yācituṃ paviṭṭhassa āgantukapurisassa gehassāmikesu tuṇhīmāsinesu āṇākaraṇaṃ na yuttaṃ, evaṃ [Pg.175] āvajjanādīnaṃ gehabhūte cakkhudvāre āvajjanādīsupi arajjantesu adussantesu amuyhantesu ca rajjanadussanamuyhanaṃ ayuttanti evaṃ āgantukabhāvavasena asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.

반면에 안문(眼門)에 형색이 나타났을 때, 바왕가의 동요 이후에 자신의 기능을 완수하는 광고 등의 마음들이 일어났다 멸한 뒤 마지막에 속행(javana)이 일어난다. 그 속행은 이전에 일어난 광고 등의 집인 안문에 찾아온 방문객과 같다. 마치 다른 사람의 집에 무언가를 구하러 들어온 방문객이 집주인들이 가만히 앉아 있을 때 명령을 내리는 것이 적절하지 않은 것처럼, 광고 등의 집인 안문에서 광고 등이 탐하지도 화내지도 미혹되지도 않을 때 속행이 탐하거나 화내거나 미혹되는 것은 적절하지 않다. 이와 같이 방문객의 상태라는 측면에서 미혹 없음의 분명한 알아차림을 알아야 한다.

Yāni panetāni cakkhudvāre voṭṭhabbanapariyosānāni cittāni uppajjanti, tāni saddhiṃ sampayuttadhammehi tattha tattheva bhijjanti, aññamaññaṃ na passantīti, ittarāni tāvakālikāni honti. Tattha yathā ekasmiṃ ghare sabbesu mānusakesu matesu avasesassa ekassa taṅkhaṇaññeva maraṇadhammassa na yuttā naccagītādīsu abhirati nāma. Evameva ekadvāre sasampayuttesu āvajjanādīsu tattha tattheva matesu avasesassa taṅkhaṇeyeva maraṇadhammassa javanassāpi rajjanadussanamuyhanavasena abhirati nāma na yuttāti. Evaṃ tāvakālikabhāvavasena asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.

또한 안문에서 결정(voṭṭhabbana)으로 끝나는 마음들이 일어나는데, 그것들은 상응하는 법들과 함께 그 찰나에 바로 소멸하며 서로를 보지 못한다. 따라서 그것들은 매우 짧고 일시적이다. 마치 한 집의 모든 사람이 죽었을 때, 살아남은 한 사람이 곧 죽을 운명임에도 춤과 노래 등을 즐기는 것이 적절하지 않은 것과 같다. 이와 같이 한 문에서 상응하는 법들과 함께 일어난 광고 등이 그 자리에서 소멸했을 때, 역시 곧 죽을 운명인 남은 속행이 탐욕과 분노와 미혹의 힘으로 즐거워하는 것은 적절하지 않다. 이와 같이 일시적인 상태라는 측면에서 미혹 없음의 분명한 알아차림을 알아야 한다.

Api ca khandhāyatanadhātupaccayapaccavekkhaṇavasena petaṃ veditabbaṃ. Ettha hi cakkhu ceva rūpā ca rūpakkhandho, dassanaṃ viññāṇakkhandho, taṃsampayuttā vedanā vedanākkhandho, saññā saññākkhandho, phassādikā saṅkhārakkhandho. Evametesaṃ pañcannaṃ khandhānaṃ samavāye ālokanavilokanaṃ paññāyati. Tattha ko eko āloketi, ko viloketi?

또한 온(khandha), 처(āyatana), 계(dhātu), 연(paccaya)을 관찰하는 측면에서도 이것을 알아야 한다. 여기서 눈과 형색은 색온(rūpakkhandho)이고, 보는 것은 식온(viññāṇakkhandho)이며, 그와 상응하는 느낌은 수온(vedanākkhandho), 지각은 상온(saññākkhandho), 촉 등은 행온(saṅkhārakkhandho)이다. 이와 같이 다섯 가지 온(khandha)이 결합했을 때 앞을 보거나 둘러보는 것이 나타난다. 거기서 어떤 단일한 존재가 앞을 보고, 어떤 존재가 둘러보는가?

Tathā cakkhu cakkhāyatanaṃ, rūpaṃ rūpāyatanaṃ, dassanaṃ manāyatanaṃ, vedanādayo sampayuttadhammā dhammāyatanaṃ. Evametesaṃ catunnaṃ āyatanānaṃ samavāye ālokanavilokanaṃ paññāyati. Tattha ko eko āloketi, ko viloketi?

이와 같이 눈은 안처(cakkhāyatanaṃ), 형색은 색처(rūpāyatanaṃ), 보는 것은 의처(manāyatanaṃ), 느낌 등 상응하는 법들은 법처(dhammāyatanaṃ)이다. 이와 같이 네 가지 처(āyatana)가 결합했을 때 앞을 보거나 둘러보는 것이 나타난다. 거기서 어떤 단일한 존재가 앞을 보고, 어떤 존재가 둘러보는가?

Tathā cakkhu cakkhudhātu, rūpaṃ rūpadhātu, dassanaṃ cakkhuviññāṇadhātu, taṃsampayuttā vedanādayo dhammā dhammadhātu. Evametāsaṃ catunnaṃ dhātūnaṃ samavāye ālokanavilokanaṃ paññāyati. Tattha ko eko āloketi, ko viloketi?

이와 같이 눈은 안계(眼界)이고, 형상은 색계(色界)이며, 보는 것(안식)은 안비방계(眼識界)이고, 그것과 결합된 수(受) 등의 법들은 법계(法界)이다. 이와 같이 이 네 가지 요소의 화합에 의해 앞을 보고 주위를 보는 것이 나타난다. 그중에서 어느 하나의 자아가 앞을 보고, 어느 누가 주위를 보는가?

Tathā cakkhu nissayapaccayo, rūpā ārammaṇapaccayo, āvajjanaṃ anantarasamanantarūpanissayanatthivigatapaccayo, āloko upanissayapaccayo, vedanādayo sahajātapaccayo. Evametesaṃ paccayānaṃ samavāye [Pg.176] ālokanavilokanaṃ paññāyati. Tattha ko eko āloketi, ko viloketīti? Evamettha khandhāyatanadhātupaccayapaccavekkhaṇavasenapi asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.

이와 같이 눈은 의지연(依止緣)이고, 형상은 대상연(所緣緣)이며, 전오문전향(前五門轉向)은 무간연(無間緣), 등무간연(等無間緣), 친의지연(親依止緣), 부재연(不在緣), 이거연(離去緣)이고, 빛은 친의지연(親依止緣)이며, 수(受) 등의 법들은 구생연(俱生緣) 등이다. 이와 같이 이러한 조건들의 화합에 의해 앞을 보고 주위를 보는 것이 나타난다. 그중에서 어느 하나의 자아가 앞을 보고, 어느 누가 주위를 보는가? 이와 같이 여기서 오온(五蘊), 십이처(十二處), 십팔계(十八界), 연(緣)을 성찰함에 의해서도 미혹 없음의 알아차림(不癡正知)을 알아야 한다.

Samiñjite pasāriteti pabbānaṃ samiñjanapasāraṇe. Tattha cittavaseneva samiñjanapasāraṇaṃ akatvā hatthapādānaṃ samiñjanapasāraṇapaccayā atthānatthaṃ pariggaṇhitvā atthapariggaṇhanaṃ sātthakasampajaññaṃ. Tattha hatthapāde aticiraṃ samiñjetvā vā pasāretvā vā ṭhitassa khaṇe khaṇe vedanā uppajjati, cittaṃ ekaggataṃ na labhati, kammaṭṭhānaṃ paripatati, visesaṃ nādhigacchati. Kāle samiñjentassa kāle pasārentassa pana tā vedanā nuppajjanti, cittaṃ ekaggaṃ hoti, kammaṭṭhānaṃ phātiṃ gacchati, visesamadhigacchatīti, evaṃ atthānatthapariggaṇhanaṃ veditabbaṃ.

'구부리고 펼 때에'라는 것은 관절을 구부리고 펴는 행위에 대한 것이다. 거기서 마음의 의지대로만 구부리고 펴는 행위를 하지 않고, 손과 발을 구부리고 펴는 조건에 따른 유익함과 무익함을 파악하여 유익함을 파악하는 것이 유익함의 알아차림(有義正知)이다. 거기서 손과 발을 너무 오랫동안 구부리고 있거나 펴고 있는 사람에게는 순간순간 고통이 생기고, 마음은 집중을 얻지 못하며, 명상 주제는 떨어져 나가고, 특별한 성취(증득)를 얻지 못한다. 그러나 적절한 때에 구부리고 적절한 때에 펴는 사람에게는 그러한 고통이 생기지 않고, 마음은 집중되며, 명상 주제는 증장하고, 특별한 성취를 얻게 된다. 이와 같이 유익함과 무익함을 파악하는 것을 알아야 한다.

Atthe pana satipi sappāyāsappāyaṃ pariggaṇhitvā sappāyapariggaṇhanaṃ sappāyasampajaññaṃ. Tatrāyaṃ nayo –

유익함이 있을지라도 적절함과 부적절함을 파악하여 적절함을 파악하는 것이 적절함의 알아차림(適宜正知)이다. 여기에는 다음과 같은 방법이 있다.

Mahācetiyaṅgaṇe kira daharabhikkhū sajjhāyaṃ gaṇhanti, tesaṃ piṭṭhipassesu daharabhikkhuniyo dhammaṃ suṇanti. Tatreko daharo hatthaṃ pasārento kāyasaṃsaggaṃ patvā teneva kāraṇena gihī jāto. Aparo bhikkhu pādaṃ pasārento aggimhi pasāresi, aṭṭhimāhacca pādo jhāyi. Aparo vammike pasāresi, so āsīvisena ḍaṭṭho. Aparo cīvarakuṭidaṇḍake pasāresi, taṃ maṇisappo ḍaṃsi. Tasmā evarūpe asappāye apasāretvā sappāye pasāretabbaṃ. Idamettha sappāyasampajaññaṃ.

전해오는 이야기에 따르면, 대탑(大塔)의 뜰에서 젊은 비구들이 암송 공부를 하고 있었는데, 그들의 뒤편에서 젊은 비구니들이 법을 듣고 있었다. 거기서 한 젊은 비구가 손을 펴다가 (비구니와) 신체 접촉이 일어나 그 원인으로 재가자가 되었다. 다른 비구는 발을 펴다가 불 속에 폈는데, 뼈에 닿아 발이 탔다. 다른 비구는 개미둑에 발을 폈는데 독사에게 물렸다. 또 다른 비구는 가사 막대기에 폈는데 마니 뱀에게 물렸다. 그러므로 이러한 부적절한 곳에서는 펴지 말고 적절한 곳에서 펴야 한다. 이것이 여기서의 적절함의 알아차림이다.

Gocarasampajaññaṃ pana mahātheravatthunā dīpetabbaṃ – mahāthero kira divāṭhāne nisinno antevāsikehi saddhiṃ kathayamāno sahasā hatthaṃ samiñjetvā puna yathāṭhāne ṭhapetvā saṇikaṃ samiñjesi. Taṃ antevāsikā pucchiṃsu – ‘‘kasmā, bhante, sahasā hatthaṃ samiñjitvā puna yathāṭhāne ṭhapetvā saṇikaṃ samiñjiyitthā’’ti? Yato paṭṭhāyāhaṃ, āvuso, kammaṭṭhānaṃ manasikātuṃ āraddho, na me kammaṭṭhānaṃ muñcitvā hattho samiñjitapubbo, idāni pana me tumhehi saddhiṃ kathayamānena kammaṭṭhānaṃ muñcitvā samiñjito. Tasmā puna yathāṭhāne ṭhapetvā samiñjesinti. Sādhu[Pg.177], bhante, bhikkhunā nāma evarūpena bhavitabbanti. Evametthāpi kammaṭṭhānāvijahanameva gocarasampajaññanti veditabbaṃ.

수행 영역의 알아차림(境域正知)은 마하테라 장로의 이야기로 설명되어야 한다. 전해오는 이야기에 따르면, 마하테라 장로가 낮에 머무는 곳에 앉아 제자들과 함께 이야기를 나누다가 갑자기 손을 구부렸는데, 다시 원래 자리에 둔 다음 천천히 구부렸다. 제자들이 "스님, 어째서 갑자기 손을 구부렸다가 다시 원래 자리에 두고 나서 천천히 구부리셨습니까?"라고 물었다. 장로는 "벗들이여, 내가 명상 주제를 마음속에 기울이기 시작한 때부터 명상 주제를 놓치고 손을 구부린 적이 없었네. 그런데 지금 그대들과 이야기하다가 명상 주제를 놓친 채 구부렸네. 그래서 다시 원래 자리에 두고 (수행을 놓치지 않고) 구부린 것이라네."라고 말했다. 제자들은 "스님, 훌륭하십니다. 비구라면 마땅히 이와 같아야 합니다."라고 말했다. 이와 같이 여기서 명상 주제를 버리지 않는 것 자체가 수행 영역의 알아차림임을 알아야 한다.

Abbhantare attā nāma koci samiñjento vā pasārento vā natthi, vuttappakāracittakiriyavāyodhātuvipphārena pana suttākaḍḍhanavasena dāruyantassa hatthapādalacalanaṃ viya samiñjanapasāraṇaṃ hotīti evaṃ parijānanaṃ panettha asammohasampajaññanti veditabbaṃ.

내부에 구부리거나 펴는 자아라고 하는 어떤 존재도 없다. 다만 앞에서 말한 것과 같은 마음의 작용인 의도와 풍대(風界)의 확산에 의해, 줄을 당김으로써 목각 인형의 손발이 움직이는 것처럼 구부리고 펴는 일이 일어날 뿐이다. 이와 같이 온전히 아는 것이 여기서 미혹 없음의 알아차림(不癡正知)임을 알아야 한다.

Saṅghāṭipattacīvaradhāraṇeti ettha saṅghāṭicīvarānaṃ nivāsanapārupanavasena pattassa bhikkhāpaṭiggahaṇādivasena paribhogo dhāraṇaṃ nāma. Tattha saṅghāṭicīvaradhāraṇe tāva nivāsetvā vā pārupitvā vā piṇḍāya carato āmisalābho sītassa paṭighātāyātiādinā nayena bhagavatā vuttappakāroyeva ca attho attho nāma. Tassa vasena sātthakasampajaññaṃ veditabbaṃ.

'가사, 발바리, 옷을 수지함에'라는 구절에서 가사 등을 입고 걸치는 방식과 발바리로 음식을 받는 등의 방식으로 사용하는 것을 수지(dhāraṇa)라고 한다. 거기서 먼저 가사를 수지함에 있어서, 입거나 걸치고 탁발을 하러 가는 비구에게 음식을 얻는 것이나 '추위를 막기 위함'이라는 등의 방식으로 세존께서 설하신 바와 같은 목적이 바로 '이익(attha)'이다. 그 이익에 따라 유익함의 알아차림(有義正知)을 알아야 한다.

Uṇhapakatikassa pana dubbalassa ca cīvaraṃ sukhumaṃ sappāyaṃ, sītālukassa ghanaṃ dupaṭṭaṃ. Viparītaṃ asappāyaṃ. Yassa kassaci jiṇṇaṃ asappāyameva, aggaḷādidānena hissa taṃ palibodhakaraṃ hoti. Tathā paṭṭuṇṇadukūlādibhedaṃ lobhanīyacīvaraṃ. Tādisañhi araññe ekakassa nivāsantarāyakaraṃ jīvitantarāyakarañcāpi hoti. Nippariyāyena pana yaṃ nimittakammādimicchājīvavasena uppannaṃ, yañcassa sevamānassa akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti, taṃ asappāyaṃ. Viparītaṃ sappāyaṃ. Tassa vasenettha sappāyasampajaññaṃ. Kammaṭṭhānāvijahanavaseneva gocarasampajaññaṃ veditabbaṃ.

몸에 열이 많은 비구나 허약한 비구에게는 얇은 가사가 적절하고, 추위를 잘 타는 비구에게는 두껍고 두 겹으로 된 가사가 적절하다. 그 반대는 부적절하다. 누구에게나 해진 가사는 부적절한데, 깁거나 꿰매는 등의 일로 수행에 장애를 일으키기 때문이다. 또한 견직물이나 아마포 등으로 된 탐낼 만한 가사도 그러하다. 그런 가사는 숲에서 홀로 지내는 이에게 거처의 위험이나 생명의 위험을 초래하기도 하기 때문이다. 절대적인 의미에서는 예시(豫示)나 아첨 등 그릇된 생계 수단으로 얻은 가사나, 그것을 사용함으로써 해로운 법들은 증장하고 유익한 법들은 쇠퇴하게 만드는 가사는 부적절하다. 그 반대는 적절하다. 그러한 적절함에 따라 여기서 적절함의 알아차림(適宜正知)을 알아야 하며, 명상 주제를 버리지 않는 것에 따라 수행 영역의 알아차림(境域正知)을 알아야 한다.

Abbhantare attā nāma koci cīvaraṃ pārupento natthi, vuttappakārena cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva pana cīvarapārupanaṃ hoti. Tattha cīvarampi acetanaṃ, kāyopi acetano. Cīvaraṃ na jānāti – ‘‘mayā kāyo pārupito’’ti. Kāyopi na jānāti – ‘‘ahaṃ cīvarena pārupito’’ti. Dhātuyova dhātusamūhaṃ paṭicchādenti paṭapilotikāyapotthakarūpapaṭicchādane viya. Tasmā neva sundaraṃ cīvaraṃ labhitvā somanassaṃ kātabbaṃ, na asundaraṃ labhitvā domanassaṃ.

내부에 가사를 입는 자아라고 하는 어떤 존재도 없다. 다만 앞에서 말한 것과 같은 마음의 작용과 풍대(風界)의 확산에 의해 가사를 입는 일이 일어날 뿐이다. 거기서 가사도 의식이 없는 무정물이고, 몸도 의식이 없는 무정물이다. 가사는 "내가 몸을 덮었다"라고 알지 못하고, 몸도 "가사가 나를 덮었다"라고 알지 못한다. 단지 요소(界)들이 요소의 무리를 덮고 있을 뿐이니, 마치 헝겊 조각으로 인형을 덮는 것과 같다. 그러므로 좋은 가사를 얻었다고 해서 기뻐해서는 안 되며, 좋지 않은 가사를 얻었다고 해서 불만스러워해서는 안 된다.

Nāgavammikacetiyarukkhādīsu [Pg.178] hi keci mālāgandhadhūmavatthādīhi sakkāraṃ karonti, keci gūthamuttakaddamadaṇḍasatthappahārādīhi asakkāraṃ. Na tehi nāgavammikarukkhādayo somanassaṃ vā domanassaṃ vā karonti. Evameva neva sundaraṃ cīvaraṃ labhitvā somanassaṃ kātabbaṃ, na asundaraṃ labhitvā domanassanti, evaṃ pavattapaṭisaṅkhānavasenettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.

참으로 용이 사는 개미둑이나 성소(聖所), 나무 등에 어떤 사람들은 꽃과 향, 향연, 의복 등으로 공경을 표하고, 어떤 사람들은 대소변이나 진흙, 몽둥이, 무기 등으로 모욕을 주기도 한다. 그러나 그러한 것들로 인해 용이 사는 개미둑이나 나무 등이 기뻐하거나 슬퍼하지 않는다. 이와 같이 좋은 가사를 얻었다고 해서 기뻐해서는 안 되며, 좋지 않은 가사를 얻었다고 해서 불만스러워해서는 안 된다. 이와 같이 일어나는 성찰의 힘에 의해 여기서 미혹 없음의 알아차림(不癡正知)을 알아야 한다.

Pattadhāraṇepi pattaṃ sahasāva aggahetvā imaṃ gahetvā piṇḍāya caramāno bhikkhaṃ labhissāmīti, evaṃ pattaggahaṇapaccayā paṭilabhitabbaṃ atthavasena sātthakasampajaññaṃ veditabbaṃ.

발다라(발때를 지님)에 있어서도, 발때를 성급하게 잡지 말고 '이것을 들고 탁발을 다니면 공양물을 얻으리라'라고 이와 같이 발때를 잡는 것을 원인으로 얻게 될 이익의 관점에서 유익한 지혜(사타카 삼빠잔냐)를 알아야 한다.

Kisadubbalasarīrassa pana garupatto asappāyo, yassa kassaci catupañcagaṇṭhikāhato dubbisodhanīyo asappāyova. Duddhotapattopi na vaṭṭati, taṃ dhovantasseva cassa palibodho hoti. Maṇivaṇṇapatto pana lobhanīyo, cīvare vuttanayeneva asappāyo, nimittakammādivasena laddho pana yañcassa sevamānassa akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti, ayaṃ ekantaasappāyova. Viparīto sappāyo. Tassa vasenettha sappāyasampajaññaṃ. Kammaṭṭhānāvijahanavaseneva ca gocarasampajaññaṃ veditabbaṃ.

그러나 야위고 기력이 없는 이에게 무거운 발때는 적절하지 않으며, 누구든 네다섯 군데를 기워 닦기 어려운 발때 또한 적절하지 않다. 깨끗이 씻기지 않은 발때도 적당하지 않으니, 그것을 씻는 동안에도 그에게 장애가 되기 때문이다. 보석 색깔의 발때는 탐심을 일으키므로 가사에서 말한 것과 같은 이유로 적절하지 않다. 또한 표상을 만드는 등의 방법으로 얻은 것이나, 그것을 사용함으로써 해로운 법들은 증장하고 유익한 법들은 줄어든다면, 이것은 전적으로 적절하지 않은 것이다. 그 반대의 경우가 적절한 것이다. 이러한 적절함의 관점에서 적절한 지혜(삽빠야 삼빠잔냐)를 알아야 하며, 명상 주제를 포기하지 않는 관점에서 영역의 지혜(고짜라 삼빠잔냐)를 알아야 한다.

Abbhantare attā nāma koci pattaṃ gaṇhanto natthi, vuttappakārena cittakiriyavāyodhātuvipphāravaseneva pattaggahaṇaṃ nāma hoti. Tattha pattopi acetano, hatthāpi acetanā. Patto na jānāti – ‘‘ahaṃ hatthehi gahito’’ti. Hatthāpi na jānanti – ‘‘amhehi patto gahito’’ti. Dhātuyova dhātusamūhaṃ gaṇhanti, saṇḍāsena aggivaṇṇapattaggahaṇe viyāti. Evaṃ pavattapaṭisaṅkhānavasenettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.

내부에 발때를 잡는 '자아'라고 하는 어떤 존재도 없으며, 앞에서 설명한 방식대로 마음의 작용에 의한 풍대(바요다뚜)의 확산으로 발때를 잡는 일이 일어날 뿐이다. 거기서 발때도 무정물이고 손도 무정물이다. 발때는 '내가 손들에 의해 잡혔다'고 알지 못하며, 손들도 '우리가 발때를 잡았다'고 알지 못한다. 단지 요소들이 요소들의 집합을 잡는 것이니, 마치 집게로 달궈진 발때를 잡는 것과 같다. 이와 같이 일어나는 통찰의 관점에서 미혹 없는 지혜(아삼모하 삼빠잔냐)를 알아야 한다.

Api ca yathā chinnahatthapāde vaṇamukhehi paggharitapubbalohitakimikule nīlamakkhikasamparikiṇṇe anāthasālāyaṃ nipanne anāthamanusse disvā, ye dayālukā purisā, te tesaṃ vaṇamattacoḷakāni ceva kapālādīhi ca bhesajjāni upanāmenti. Tattha coḷakānipi kesañci saṇhāni, kesañci thūlāni pāpuṇanti. Bhesajjakapālakānipi kesañci [Pg.179] susaṇṭhānāni, kesañci dussaṇṭhānāni pāpuṇanti, na te tattha sumanā vā dummanā vā honti. Vaṇapaṭicchādanamatteneva hi coḷakena, bhesajjapaṭiggahaṇamatteneva ca kapālakena tesaṃ attho. Evameva yo bhikkhu vaṇacoḷakaṃ viya cīvaraṃ, bhesajjakapālakaṃ viya ca pattaṃ, kapāle bhesajjamiva ca patte laddhaṃ bhikkhaṃ sallakkheti, ayaṃ saṅghāṭipattacīvaradhāraṇe asammohasampajaññena uttamasampajānakārīti veditabbo.

또한, 마치 손발이 잘리고 상처 구멍에서 고름과 피가 흐르며 구더기가 끓고 청파리들이 들끓는, 구호소에 누워 있는 의지할 데 없는 사람들을 보고 자비로운 사람들이 그들의 상처 크기만 한 헝겊 조각과 사발 조각 등에 담긴 약을 가져다주는 것과 같다. 거기서 어떤 이들에게는 부드러운 천이, 어떤 이들에게는 거친 천이 돌아간다. 약을 담은 사발 조각도 어떤 이들에게는 모양이 좋은 것이, 어떤 이들에게는 모양이 좋지 않은 것이 돌아가지만, 그들은 그것에 대해 기뻐하거나 불쾌해하지 않는다. 오직 상처를 덮기 위한 천과 약을 받기 위한 사발 조각만이 그들에게 필요할 뿐이기 때문이다. 이와 마찬가지로 어떤 비구가 가사를 상처를 덮는 헝겊처럼, 발때를 약을 담는 사발 조각처럼, 발때에 담긴 공양물을 사발 조각에 담긴 약처럼 여긴다면, 이 비구는 가사와 발때 등을 지님에 있어 미혹 없는 지혜로 최상의 지혜로운 수행을 하는 자라고 알아야 한다.

Asitādīsu asiteti piṇḍapātabhojane. Pīteti yāguādipāne. Khāyiteti piṭṭhakhajjādikhādane. Sāyiteti madhuphāṇitādisāyane. Tattha neva davāyātiādinā nayena vutto aṭṭhavidhopi attho attho nāma. Tasseva vasena sātthakasampajaññaṃ veditabbaṃ.

'먹고 마시고 씹고 맛볼 때'에서 '먹는 것(아시따)'은 발다나(공양물)를 먹는 것이고, '마시는 것(삐따)'은 죽 등을 마시는 것이며, '씹는 것(카이다)'은 가루로 만든 음식 등을 씹어 먹는 것이고, '맛보는 것(사이다)'은 꿀이나 설탕물 등을 맛보는 것이다. 거기서 '유희를 위해서가 아니라'는 등의 방식으로 설해진 여덟 가지 목적이 바로 '유익(앗따)'이라 불린다. 바로 그 유익함의 관점에서 유익한 지혜를 알아야 한다.

Lūkhapaṇītatittamadhurarasādīsu pana yena bhojanena yassa phāsu na hoti, taṃ tassa asappāyaṃ. Yaṃ pana nimittakammādivasena paṭiladdhaṃ, yañcassa bhuñjato akusalā dhammā abhivaḍḍhanti, kusalā dhammā parihāyanti, taṃ ekantaasappāyameva, viparītaṃ sappāyaṃ. Tassa vasenettha sappāyasampajaññaṃ. Kammaṭṭhānāvijahanavaseneva ca gocarasampajaññaṃ veditabbaṃ.

거칠거나 맛깔나거나 쓰거나 단 맛 등의 음식들 중에서 어떤 음식으로 인해 편안함이 생기지 않는다면 그것은 그에게 적절하지 않은 것이다. 또한 표상을 만드는 등의 방법으로 얻은 것이나, 그것을 먹음으로써 해로운 법들은 증장하고 유익한 법들은 줄어든다면, 그것은 전적으로 적절하지 않은 것이며, 그 반대의 경우가 적절한 것이다. 이러한 적절함의 관점에서 적절한 지혜를 알아야 하며, 명상 주제를 포기하지 않는 관점에서 영역의 지혜를 알아야 한다.

Abbhantare attā nāma koci bhuñjako natthi, vuttappakāracittakiriyavāyodhātuvipphāreneva pattappaṭiggahaṇaṃ nāma hoti. Cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva hatthassa patte otāraṇaṃ nāma hoti. Cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva ālopakaraṇaṃ ālopauddhāraṇaṃ mukhavivaraṇañca hoti, na koci kuñcikāya yantakena vā hanukaṭṭhīni vivarati. Cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva ālopassa mukhe ṭhapanaṃ, uparidantānaṃ musalakiccasādhanaṃ, heṭṭhimadantānaṃ udukkhalakiccasādhanaṃ, jivhāya hatthakiccasādhanañca hoti. Iti tattha aggajivhāya tanukakheḷo mūlajivhāya bahalakheḷo makkheti. Taṃ heṭṭhādantaudukkhale jivhāhatthaparivattakaṃ kheḷodakena temitaṃ uparidantamusalasañcuṇṇitaṃ koci kaṭacchunā vā dabbiyā vā antopavesento nāma natthi, vāyodhātuyāva pavisati. Paviṭṭhaṃ paviṭṭhaṃ koci palālasanthāraṃ katvā dhārento nāma natthi, vāyodhātuvaseneva tiṭṭhati. Ṭhitaṃ ṭhitaṃ koci uddhanaṃ katvā aggiṃ jāletvā pacanto nāma natthi, tejodhātuyāva paccati. Pakkaṃ pakkaṃ koci daṇḍakena vā [Pg.180] yaṭṭhiyā vā bahi nīhārako nāma natthi, vāyodhātuyeva nīharati. Iti vāyodhātu paṭiharati ca, vītiharati ca, dhāreti ca, parivatteti ca, sañcuṇṇeti ca, visoseti ca, nīharati ca. Pathavīdhātu dhāreti ca, parivatteti ca, sañcuṇṇeti ca, visoseti ca. Āpodhātu sineheti ca, allattañca anupāleti. Tejodhātu antopaviṭṭhaṃ paripāceti. Ākāsadhātu añjaso hoti. Viññāṇadhātu tattha tattha sammāpayogamanvāya ābhujatīti. Evaṃ pavattapaṭisaṅkhānavasenettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.

내부에 먹는 '자아'라고 하는 어떤 존재도 없으며, 앞에서 말한 방식대로 마음의 작용에 의한 풍대의 확산으로 발때를 받는 일이 일어난다. 마음의 작용에 의한 풍대의 확산으로 손을 발때 속으로 내리는 일이 일어난다. 마음의 작용에 의한 풍대의 확산으로 음식 덩어리를 만들고, 음식 덩어리를 들어 올리고, 입을 벌리는 일이 일어나는 것이지, 어떤 자아가 열쇠나 기계로 턱뼈를 벌리는 것이 아니다. 마음의 작용에 의한 풍대의 확산으로 음식 덩어리를 입에 넣고, 윗니는 절굿공이의 역할을 수행하며, 아랫니는 절구통의 역할을 수행하고, 혀는 손의 역할을 수행하게 된다. 그리하여 입 안에서 혀끝의 묽은 침과 혀 뿌리의 걸쭉한 침이 음식을 적신다. 아랫니라는 절구통 위에서 혀라는 손에 의해 이리저리 굴려지고 침이라는 물에 젖으며 윗니라는 절굿공이에 의해 잘게 부서진 그 음식 덩어리를, 어떤 이가 국자나 주걱으로 입안으로 밀어 넣는 것이 아니라, 오직 풍대에 의해 들어가는 것이다. 들어간 음식을 누군가 짚을 깔아 받치고 있는 것이 아니라 풍대의 힘으로 머무는 것이다. 머물러 있는 음식을 누군가 화덕을 만들고 불을 지펴 익히는 것이 아니라 오직 화대(떼조다뚜)에 의해 소화된다. 소화된 것을 누군가 막대기나 지팡이로 밖으로 밀어내는 것이 아니라 오직 풍대가 밖으로 내보낸다. 이와 같이 풍대는 음식을 가져오고, 옮기고, 머물게 하고, 굴리고, 부수고, 말리고, 내보낸다. 지대(빠따위다뚜)는 머물게 하고, 굴리고, 부수고, 말린다. 수대(아뽀다뚜)는 적시고 젖은 상태를 유지한다. 화대는 안으로 들어온 것을 소화시킨다. 공대(아까사다뚜)는 통로가 된다. 식대(윈냐나다뚜)는 곳곳에서 올바른 노력을 따라 이를 알아차린다. 이와 같이 일어나는 통찰의 관점에서 미혹 없는 지혜를 알아야 한다.

Api ca gamanato pariyesanato paribhogato āsayato nidhānato aparipakkato paripakkato phalato nissandato sammakkhanatoti, evaṃ dasavidhapaṭikūlabhāvapaccavekkhaṇato pettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ. Vitthārakathā panettha visuddhimagge āhārapaṭikūlasaññāniddesato gahetabbā.

또한 가는 것, 구하는 것, 먹는 것, (담즙 등이 있는) 부위, 저장된 곳(위장), 소화되지 않은 것, 소화된 것, 결과물, 흘러나오는 것, 온통 뒤섞여 더러워지는 것이라는 열 가지 방식의 혐오스러움을 반조함에 있어서도 미혹 없는 지혜를 알아야 한다. 이에 대한 자세한 설명은 위수띠막가(청정도론)의 '식혐오상'의 설명에서 가져와야 한다.

Uccārapassāvakammeti uccārassa ca passāvassa ca karaṇe. Tattha pattakāle uccārapassāvaṃ akarontassa sakalasarīrato sedā muccanti, akkhīni bhamanti, cittaṃ na ekaggaṃ hoti, aññe ca rogā uppajjanti. Karontassa pana sabbaṃ taṃ na hotīti ayamettha attho. Tassa vasena sātthakasampajaññaṃ veditabbaṃ.

'대소변을 볼 때'란 대변과 소변을 배설할 때를 말한다. 그때 적절한 때에 대소변을 보지 않는 자에게는 온몸에서 땀이 나고, 눈이 어지러우며, 마음이 집중되지 않고, 그 외의 다른 질병들이 생긴다. 그러나 배설하는 자에게는 그 모든 나쁜 결과가 일어나지 않으니, 이것이 여기서의 이익이다. 이러한 이익의 관점에서 유익한 지혜를 알아야 한다.

Aṭṭhāne uccārapassāvaṃ karontassa pana āpatti hoti, ayaso vaḍḍhati, jīvitantarāyo hoti, patirūpe ṭhāne karontassa sabbaṃ taṃ na hotīti idamettha sappāyaṃ tassa vasena sappāyasampajaññaṃ. Kammaṭṭhānāvijahanavaseneva ca gocarasampajaññaṃ veditabbaṃ.

부적절한 장소에서 대소변을 보는 수행자에게는 아빳띠(죄)가 생기고, 명성이 깎이며, 생명의 위험이 따른다. 그러나 적절한 장소에서 보는 이에게는 그러한 해로운 일들이 생기지 않으니, 이것이 여기서의 '적합함(sappāya)'이며 그에 기초한 '적합함의 분명한 알아차림(sappāyasampajañña)'이다. 또한 명상 주제(kammaṭṭhāna)를 포기하지 않는 힘으로써 '수행 영역의 분명한 알아차림(gocarasampajañña)'을 알아야 한다.

Abbhantare attā nāma uccārapassāvakammaṃ karonto natthi, cittakiriyavāyodhātuvipphāreneva pana uccārapassāvakammaṃ hoti. Yathā vā pana pakke gaṇḍe gaṇḍabhedena pubbalohitaṃ akāmatāya nikkhamati. Yathā ca atibharitā udakabhājanā udakaṃ akāmatāya nikkhamati. Evaṃ pakkāsayamuttavatthīsu sannicitā uccārapassāvā vāyuvegasamuppīḷitā akāmatāyapi nikkhamanti. So panāyaṃ evaṃ nikkhamanto uccārapassāvo neva [Pg.181] tassa bhikkhuno attano hoti, na parassa, kevalaṃ sarīranissandova hoti. Yathā kiṃ? Yathā udakatumbato purāṇudakaṃ chaḍḍentassa neva taṃ attano hoti, na paresaṃ; kevalaṃ paṭijagganamattameva hoti; evaṃ pavattapaṭisaṅkhānavasenettha asammohasampajaññaṃ veditabbaṃ.

몸 안에 대소변을 보는 '자아'라고 할 만한 것은 없으며, 단지 마음의 작용에 의한 풍대(風界)의 활동으로 대소변을 보는 일이 일어날 뿐이다. 마치 잘 익은 종기가 터져 고름과 피가 본인의 의사와 상관없이 나오듯이, 또는 가득 찬 물그릇에서 물이 본인의 의사와 상관없이 넘쳐 나오듯이, 이와 같이 대장과 방광에 모인 대소변도 풍대의 힘에 눌려 본인의 의사와 상관없이 나온다. 이렇게 나오는 대소변은 그 비구 자신의 것도 아니고 타인의 것도 아니며, 오직 신체의 배출물일 뿐이다. 마치 물병에서 헌 물을 버리는 사람에게 그 물이 자신의 것도 타인의 것도 아니며 단지 물병을 청소하는 것일 뿐인 것과 같다. 이와 같이 일어나는 현상을 관찰하는 힘으로써 여기서의 '미혹 없음의 분명한 알아차림(asammohasampajañña)'을 알아야 한다.

Gatādīsu gateti gamane. Ṭhiteti ṭhāne. Nisinneti nisajjāya. Sutteti sayane. Jāgariteti jāgaraṇe. Bhāsiteti kathane. Tuṇhībhāveti akathane. ‘‘Gacchanto vā gacchāmīti pajānāti, ṭhito vā ṭhitomhīti pajānāti, nisinno vā nisinnomhīti pajānāti, sayāno vā sayānomhīti pajānātī’’ti imasmiñhi sutte addhānairiyāpathā kathitā. ‘‘Abhikkante paṭikkante ālokite vilokite samiñjite pasārite’’ti imasmiṃ majjhimā. ‘‘Gate ṭhite nisinne sutte jāgarite’’ti idha pana khuddakacuṇṇiyairiyāpathā kathitā. Tasmā tesupi vuttanayeneva sampajānakāritā veditabbā.

'가고(gate)' 등의 구절에서 '가고'는 보행을, '서고(ṭhite)'는 서 있는 상태를, '앉고(nisinne)'는 앉아 있는 것을, '잠들고(sutte)'는 누워 잠자는 것을, '깨고(jāgarite)'는 깨어 있는 것을, '말하고(bhāsite)'는 말하는 것을, '침묵하고(tuṇhībhāve)'는 말하지 않는 것을 의미한다. "가면서 '가고 있다'고 꿰뚫어 알고, 서서 '서 있다'고 꿰뚫어 알며, 앉아서 '앉아 있다'고 꿰뚫어 알고, 누워서 '누워 있다'고 꿰뚫어 안다"라고 이 경(대념처경)에서는 장시간의 자세(addhānairiyāpathā)를 설하셨고, "나아갈 때나 물러날 때, 앞을 볼 때나 옆을 볼 때, 굽힐 때나 펼 때" 등의 구절에서는 중간 정도의 자세를 설하셨다. 여기 "가고, 서고, 앉고, 잠들고, 깨고" 등의 구절에서는 아주 미세한 자세(khuddakacuṇṇiyairiyāpathā)를 설하셨다. 그러므로 이들에서도 앞서 언급한 방식대로 '분명한 알아차림을 행함(sampajānakāritā)'을 알아야 한다.

Tipiṭakamahāsivatthero panāha – yo ciraṃ gantvā vā caṅkamitvā vā aparabhāge ṭhito iti paṭisañcikkhati – ‘‘caṅkamanakāle pavattā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā’’ti. Ayaṃ gate sampajānakārī nāma.

띠삐따까 마하시와 어른 스님께서는 이렇게 말씀하셨다. "오랫동안 길을 가거나 경행을 한 뒤에 나중에 서서 '경행할 때 일어났던 색법과 명법(rūpārūpadhammā)들이 바로 그곳에서 소멸했다'라고 사유하는 자, 이를 '가면서 분명한 알아차림을 행하는 자'라고 한다."

Yo sajjhāyaṃ vā karonto, pañhaṃ vā vissajjento, kammaṭṭhānaṃ vā manasikaronto ciraṃ ṭhatvā aparabhāge nisinno iti paṭisañcikkhati – ‘‘ṭhitakāle pavattā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā’’ti. Ayaṃ ṭhite sampajānakārī nāma.

"암송을 하거나, 질문에 답하거나, 명상 주제를 마음에 잡도리하며 오랫동안 서 있다가 나중에 앉아서 '서 있을 때 일어났던 색법과 명법들이 바로 그곳에서 소멸했다'라고 사유하는 자, 이를 '서 있으면서 분명한 알아차림을 행하는 자'라고 한다."

Yo sajjhāyādikaraṇavaseneva ciraṃ nisīditvā aparabhāge uṭṭhāya iti paṭisañcikkhati – ‘‘nisinnakāle pavattā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā’’ti. Ayaṃ nisinne sampajānakārī nāma.

"암송 등을 하느라 오랫동안 앉아 있다가 나중에 일어나서 '앉아 있을 때 일어났던 색법과 명법들이 바로 그곳에서 소멸했다'라고 사유하는 자, 이를 '앉아 있으면서 분명한 알아차림을 행하는 자'라고 한다."

Yo pana nipannako sajjhāyaṃ vā karonto kammaṭṭhānaṃ vā manasikaronto niddaṃ okkamitvā aparabhāge uṭṭhāya iti paṭisañcikkhati – ‘‘sayanakāle pavattā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā’’ti. Ayaṃ sutte jāgarite ca sampajānakārī nāma. Kiriyamayacittānañhi appavattanaṃ soppaṃ nāma, pavattanaṃ jāgaritaṃ nāma.

"누워서 암송을 하거나 명상 주제를 마음에 잡도리하다가 잠이 든 뒤에 나중에 깨어나서 '누워 있을 때 일어났던 색법과 명법들이 바로 그곳에서 소멸했다'라고 사유하는 자, 이를 '잠들고 깸에 있어 분명한 알아차림을 행하는 자'라고 한다. 진실로 작용하는 마음(kiriyamayacitta)들이 일어나지 않는 것을 '잠'이라 하고, 일어나는 것을 '깸'이라 한다."

Yo [Pg.182] pana bhāsamāno – ‘‘ayaṃ saddo nāma oṭṭhe ca paṭicca, dante ca jivhañca tāluñca paṭicca, cittassa ca tadanurūpaṃ payogaṃ paṭicca jāyatī’’ti sato sampajānova bhāsati. Ciraṃ vā pana kālaṃ sajjhāyaṃ vā katvā, dhammaṃ vā kathetvā, kammaṭṭhānaṃ vā pavattetvā, pañhaṃ vā vissajjetvā, aparabhāge tuṇhībhūto iti paṭisañcikkhati – ‘‘bhāsitakāle uppannā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā’’ti. Ayaṃ bhāsite sampajānakārī nāma.

"말할 때 '이 소리라는 것은 입술, 치아, 혀, 입천장을 의지하고, 또 그 소리에 적합한 마음의 노력을 의지하여 일어난다'라고 마음을 챙겨 분명히 알면서 말하는 자, 또는 오랫동안 암송을 하거나, 법을 설하거나, 명상 주제를 이어가거나, 질문에 답한 뒤에 나중에 침묵하면서 '말할 때 일어났던 색법과 명법들이 바로 그곳에서 소멸했다'라고 사유하는 자, 이를 '말함에 있어 분명한 알아차림을 행하는 자'라고 한다."

Yo tuṇhībhūto ciraṃ dhammaṃ vā kammaṭṭhānaṃ vā manasikatvā aparabhāge iti paṭisañcikkhati – ‘‘tuṇhībhūtakāle pavattā rūpārūpadhammā ettheva niruddhā’’ti. Upādārūpappavattiyañhi sati bhāsati nāma, asati tuṇhī bhavati nāmāti. Ayaṃ tuṇhībhāve sampajānakārī nāmāti.

"침묵하면서 오랫동안 법이나 명상 주제를 마음에 잡도리하다가 나중에 '침묵할 때 일어났던 색법과 명법들이 바로 그곳에서 소멸했다'라고 사유하는 자를 말한다. 진실로 파생된 물질(upādārūpa)인 소리의 일어남이 있을 때를 '말함'이라 하고, 없을 때를 '침묵함'이라 한다. 이와 같이 사유하는 이를 '침묵함에 있어 분명한 알아차림을 행하는 자'라고 한다." 이상은 띠삐따까 마하시와 어른 스님의 말씀이다.

Tayidaṃ mahāsivattherena vuttaṃ asammohadhuraṃ mahāsatipaṭṭhānasutte adhippetaṃ. Imasmiṃ pana sāmaññaphale sabbampi catubbidhaṃ sampajaññaṃ labbhati. Tasmā vuttanayeneva cettha catunnaṃ sampajaññānaṃ vasena sampajānakāritā veditabbā. Sampajānakārīti ca sabbapadesu satisampayuttasseva sampajaññassa vasena attho veditabbo. Satisampajaññena samannāgatoti etassa hi padassa ayaṃ vitthāro. Vibhaṅgappakaraṇe pana – ‘‘sato sampajāno abhikkamati, sato sampajāno paṭikkamatī’’ti evaṃ etāni padāni vibhattāneva. Evaṃ, kho mahārājāti evaṃ satisampayuttassa sampajaññassa vasena abhikkamādīni pavattento satisampajaññena samannāgato nāma hotīti attho.

마하시와 어른 스님께서 말씀하신 이 내용은 '미혹 없음(asammoha)'을 주된 것으로 하며 대념처경에서 의도된 것이다. 그러나 이 사문과경에서는 네 가지 종류의 분명한 알아차림이 모두 포함된다. 그러므로 앞서 말한 방식대로 여기서도 네 가지 분명한 알아차림에 의거하여 '분명한 알아차림을 행함'을 알아야 한다. '분명한 알아차림을 행하는 자'라는 말은 모든 구절에서 마음챙김(sati)과 결합된 분명한 알아차림에 의거하여 그 의미를 알아야 한다. '마음챙김과 분명한 알아차림을 갖춘 자'라는 구절은 바로 이에 대한 상세한 설명이다. 위방가(Vibhaṅga, 분별론)에서는 '마음챙김과 분명한 알아차림을 갖추고 나아가며, 마음챙김과 분명한 알아차림을 갖추고 물러난다'라고 이 구절들을 상세히 분류하고 있다. '대왕이여, 이와 같이'라는 말은 이처럼 마음챙김과 결합된 분명한 알아차림에 의거하여 나아가는 등의 행위를 하는 비구가 '마음챙김과 분명한 알아차림을 갖춘 자'가 된다는 의미이다.

Santosakathā

만족(santoṣa)에 대한 설명

215. Idha, mahārāja, bhikkhu santuṭṭho hotīti ettha santuṭṭhoti itarītarapaccayasantosena samannāgato. So panesa santoso dvādasavidho hoti, seyyathidaṃ – cīvare yathālābhasantoso, yathābalasantoso, yathāsāruppasantosoti tividho. Evaṃ piṇḍapātādīsu. Tassāyaṃ pabhedavaṇṇanā –

215. "대왕이여, 여기 비구는 만족해한다(santuṭṭho hoti)'라는 구절에서 '만족함'이란 이런저런 필수품에 대해 만족함을 갖춘 것이다. 그 만족함은 열두 가지가 있으니, 가사에 있어서 '얻은 대로 만족함(yathālābha)', '기력대로 만족함(yathābala)', '적절함에 따른 만족함(yathāsāruppa)'의 세 가지가 있다. 탁발 음식 등에 있어서도 이와 같다. 이것이 그 열두 가지 분류에 대한 설명이다.

Idha bhikkhu cīvaraṃ labhati, sundaraṃ vā asundaraṃ vā. So teneva yāpeti, aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhati. Ayamassa cīvare yathālābhasantoso. Atha pana pakatidubbalo vā hoti, ābādhajarābhibhūto [Pg.183] vā, garucīvaraṃ pārupanto kilamati. So sabhāgena bhikkhunā saddhiṃ taṃ parivattetvā lahukena yāpentopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa cīvare yathābalasantoso. Aparo paṇītapaccayalābhī hoti. So pattacīvarādīnaṃ aññataraṃ mahagghapattacīvaraṃ bahūni vā pana pattacīvarāni labhitvā idaṃ therānaṃ cirapabbajitānaṃ, idaṃ bahussutānaṃ anurūpaṃ, idaṃ gilānānaṃ, idaṃ appalābhīnaṃ hotūti datvā tesaṃ purāṇacīvaraṃ vā gahetvā saṅkārakūṭādito vā nantakāni uccinitvā tehi saṅghāṭiṃ katvā dhārentopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa cīvare yathāsāruppasantoso.

여기 한 비구가 좋거나 좋지 않은 가사를 얻는다. 그는 오직 그것만으로 지탱하며 다른 것을 바라지 않고, 설령 얻더라도 받지 않는다. 이것이 그의 가사에 대한 '얻은 대로의 만족(yathālābhasantoso)'이다. 한편, 본래 몸이 약하거나 병과 노쇠에 짓눌려 무거운 가사를 수할 때 피로를 느낀다면, 그는 자신과 처지가 비슷한 비구와 그 가사를 맞바꾸어 가벼운 것으로 지탱하더라도 여전히 만족하는 자이다. 이것이 그의 가사에 대한 '기력에 맞는 만족(yathābalasantoso)'이다. 또 다른 비구는 수승한 필수품을 얻는 자이다. 그는 이중 가사 등 값비싼 가사나 많은 가사를 얻었을 때, "이것은 오래 출가하신 장로님들께 적당하다", "이것은 다문 비구들께 적당하다", "이것은 병든 비구들을 위한 것이다", "이것은 공양물이 적은 비구들을 위한 것이다"라고 생각하며 보시한다. 그러고 나서 그들의 헌 가사를 받거나 쓰레기더미 등에서 천 조각들을 주워 모아 가사를 만들어 입더라도 만족하는 자이다. 이것이 그의 가사에 대한 '적절함에 따른 만족(yathāsāruppasantoso)'이다.

Idha pana bhikkhu piṇḍapātaṃ labhati lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā, so teneva yāpeti, aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhati. Ayamassa piṇḍapāte yathālābhasantoso. Yo pana attano pakativiruddhaṃ vā byādhiviruddhaṃ vā piṇḍapātaṃ labhati, yenassa paribhuttena aphāsu hoti. So sabhāgassa bhikkhuno taṃ datvā tassa hatthato sappāyabhojanaṃ bhuñjitvā samaṇadhammaṃ karontopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa piṇḍapāte yathābalasantoso. Aparo bahuṃ paṇītaṃ piṇḍapātaṃ labhati. So taṃ cīvaraṃ viya theracirapabbajitabahussutaappalābhīgilānānaṃ datvā tesaṃ vā sesakaṃ piṇḍāya vā caritvā missakāhāraṃ bhuñjantopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa piṇḍapāte yathāsāruppasantoso.

또한 여기 한 비구가 거칠거나 수승한 탁발 음식을 얻는다. 그는 그것만으로 지탱하며 다른 것을 바라지 않고, 설령 얻더라도 받지 않는다. 이것이 그의 탁발 음식에 대한 '얻은 대로의 만족'이다. 한편, 어떤 비구가 자신에게 본래 맞지 않거나 병 때문에 맞지 않는 탁발 음식을 얻어, 그것을 먹으면 몸이 불편해지는 경우가 있다. 그는 자신과 처지가 비슷한 비구에게 그것을 주고 그의 손으로부터 적절한 음식을 받아 먹으며 수행(사문법)을 닦더라도 여전히 만족하는 자이다. 이것이 그의 탁발 음식에 대한 '기력에 맞는 만족'이다. 또 다른 비구는 많은 수승한 탁발 음식을 얻는다. 그는 가사의 경우와 마찬가지로 장로, 다문 비구, 공양물이 적은 비구, 병든 비구들에게 그것을 보시하고, 그들이 남긴 것이나 탁발하여 얻은 섞인 음식을 먹더라도 여전히 만족하는 자이다. 이것이 그의 탁발 음식에 대한 '적절함에 따른 만족'이다.

Idha pana bhikkhu senāsanaṃ labhati, manāpaṃ vā amanāpaṃ vā, so tena neva somanassaṃ, na domanassaṃ uppādeti; antamaso tiṇasanthārakenapi yathāladdheneva tussati. Ayamassa senāsane yathālābhasantoso. Yo pana attano pakativiruddhaṃ vā byādhiviruddhaṃ vā senāsanaṃ labhati, yatthassa vasato aphāsu hoti, so taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa santake sappāyasenāsane vasantopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa senāsane yathābalasantoso.

또한 여기 한 비구가 마음에 들거나 들지 않는 처소를 얻는다. 그는 그것으로 인해 기뻐하지도 않고 슬퍼하지도 않으며, 최소한 풀 깔개라도 얻은 대로 기뻐하며 만족한다. 이것이 그의 처소에 대한 '얻은 대로의 만족'이다. 한편, 어떤 비구가 자신에게 본래 맞지 않거나 병 때문에 맞지 않는 처소를 얻어 그곳에 머물면 몸이 불편해지는 경우가 있다. 그는 그 처소를 처지가 비슷한 비구에게 주고 그의 소유인 적절한 처소에 머물더라도 여전히 만족하는 자이다. 이것이 그의 처소에 대한 '기력에 맞는 만족'이다.

Aparo mahāpuñño leṇamaṇḍapakūṭāgārādīni bahūni paṇītasenāsanāni labhati. So tāni cīvaraṃ viya theracirapabbajitabahussutaappalābhīgilānānaṃ datvā yattha katthaci vasantopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa [Pg.184] senāsane yathāsāruppasantoso. Yopi – ‘‘uttamasenāsanaṃ nāma pamādaṭṭhānaṃ, tattha nisinnassa thinamiddhaṃ okkamati, niddābhibhūtassa puna paṭibujjhato kāmavitakkā pātubhavantī’’ti paṭisañcikkhitvā tādisaṃ senāsanaṃ pattampi na sampaṭicchati. So taṃ paṭikkhipitvā abbhokāsarukkhamūlādīsu vasantopi santuṭṭhova hoti. Ayampissa senāsane yathāsāruppasantoso.

또 다른 큰 복덕이 있는 비구는 동굴, 정자, 다락집 등 수많은 수승한 처소들을 얻는다. 그는 가사 등과 마찬가지로 장로, 다문 비구, 공양물이 적은 비구, 병든 비구들에게 그것들을 주고 자신은 아무 데서나 머물더라도 여전히 만족하는 자이다. 이것이 그의 처소에 대한 '적절함에 따른 만족'이다. 또한 어떤 비구는 "수승한 처소라는 것은 방일의 장소이다. 그곳에 앉아 있으면 졸음이 쏟아지고, 잠에 취했다가 다시 깨어날 때면 감각적 사유(욕탐)가 나타난다"라고 성찰하여, 그러한 처소를 얻더라도 받아들이지 않는다. 그는 그것을 거절하고 노지나 나무 아래 등에서 지내더라도 여전히 만족하는 자이다. 이것 역시 그의 처소에 대한 '적절함에 따른 만족'이다.

Idha pana bhikkhu bhesajjaṃ labhati, lūkhaṃ vā paṇītaṃ vā, so yaṃ labhati, teneva tussati, aññaṃ na pattheti, labhantopi na gaṇhati. Ayamassa gilānapaccaye yathālābhasantoso. Yo pana telena atthiko phāṇitaṃ labhati. So taṃ sabhāgassa bhikkhuno datvā tassa hatthato telaṃ gahetvā aññadeva vā pariyesitvā bhesajjaṃ karontopi santuṭṭhova hoti. Ayamassa gilānapaccaye yathābalasantoso.

또한 여기 한 비구가 거칠거나 수승한 약품을 얻는다. 그는 얻은 것이 무엇이든 그것만으로 기뻐하며 다른 것을 바라지 않고, 설령 얻더라도 받지 않는다. 이것이 그의 병자 필수품(약품)에 대한 '얻은 대로의 만족'이다. 한편, 어떤 비구가 기름이 필요한데 당밀을 얻은 경우, 그는 그것을 처지가 비슷한 비구에게 주고 그의 손에서 기름을 받거나 혹은 다른 기름을 구하여 약으로 쓰더라도 여전히 만족하는 자이다. 이것이 그의 병자 필수품에 대한 '기력에 맞는 만족'이다.

Aparo mahāpuñño bahuṃ telamadhuphāṇitādipaṇītabhesajjaṃ labhati. So taṃ cīvaraṃ viya theracirapabbajitabahussutaappalābhīgilānānaṃ datvā tesaṃ ābhatena yena kenaci yāpentopi santuṭṭhova hoti. Yo pana ekasmiṃ bhājane muttaharīṭakaṃ ṭhapetvā ekasmiṃ catumadhuraṃ – ‘‘gaṇhāhi, bhante, yadicchasī’’ti vuccamāno sacassa tesu aññatarenapi rogo vūpasammati, atha muttaharīṭakaṃ nāma buddhādīhi vaṇṇitanti catumadhuraṃ paṭikkhipitvā muttaharīṭakeneva bhesajjaṃ karonto paramasantuṭṭhova hoti. Ayamassa gilānapaccaye yathāsāruppasantoso.

또 다른 큰 복덕이 있는 비구는 기름, 꿀, 당밀 등 많은 수승한 약품을 얻는다. 그는 가사와 마찬가지로 장로, 다문 비구, 공양물이 적은 비구, 병든 비구들에게 그것들을 주고, 그들이 가져다준 것이라면 무엇이든 그것으로 지탱하며 만족한다. 또한 어떤 비구는 한 그릇에는 오줌에 절인 할리타(가자) 열매를 두고, 다른 한 그릇에는 네 가지 단 약(사구맥)을 둔 채 "스님, 원하시는 것을 드십시오"라는 요청을 받는다. 이때 그 두 가지 약 중 어느 것으로도 병이 나을 수 있다면, 그는 "오줌에 절인 할리타 열매야말로 부처님 등 성자들이 찬탄하신 것이다"라고 생각하며 네 가지 단 약을 거절하고 오줌 절임 열매로만 약을 삼으니, 이는 지극히 만족하는 자이다. 이것이 그의 병자 필수품에 대한 '적절함에 따른 만족'이다.

Iminā pana dvādasavidhena itarītarapaccayasantosena samannāgatassa bhikkhuno aṭṭha parikkhārā vaṭṭanti. Tīṇi cīvarāni, patto, dantakaṭṭhacchedanavāsi, ekā sūci, kāyabandhanaṃ parissāvananti. Vuttampi cetaṃ –

이와 같이 12가지 방식으로 이것저것 가리지 않는 필수품의 만족을 구족한 비구에게는 8가지 필수품이 허용된다. 즉, 세 벌의 가사, 발우, 면도칼(혹은 작은 칼), 바늘 하나, 허리띠, 물 거르는 수건이다. 이에 대하여 다음과 같이 설해졌다.

‘‘Ticīvarañca patto ca, vāsi sūci ca bandhanaṃ;

Parissāvanena aṭṭhete, yuttayogassa bhikkhuno’’ti.

"세 벌의 가사, 발우, 칼, 바늘, 그리고 허리띠와 물 거르는 수건까지, 이 여덟 가지가 수행에 전념하는 비구의 필수품이다."

Te sabbe kāyaparihārikāpi honti kucchiparihārikāpi. Kathaṃ? Ticīvaraṃ tāva nivāsetvā ca pārupitvā ca vicaraṇakāle kāyaṃ pariharati, posetīti kāyaparihārikaṃ hoti. Cīvarakaṇṇena udakaṃ parissāvetvā [Pg.185] pivanakāle khāditabbaphalāphalagahaṇakāle ca kucchiṃ pariharati; posetīti kucchiparihārikaṃ hoti.

그 모든 것들은 몸을 보호하는 것(kāyaparihārika)이기도 하고 배를 채우는 것(kucchiparihārika)이기도 하다. 어떻게 그러한가? 우선 세 벌의 가사는 입거나 두르고 다닐 때 몸을 보호하고 유지하므로 '몸을 보호하는 것'이 된다. 가사 자락으로 물을 걸러 마실 때나 먹을 수 있는 여러 과일들을 담을 때 배를 보호하고 유지하므로 '배를 채우는 것'이 된다.

Pattopi tena udakaṃ uddharitvā nhānakāle kuṭiparibhaṇḍakaraṇakāle ca kāyaparihāriko hoti. Āhāraṃ gahetvā bhuñjanakāle kucchiparihāriko.

발우 또한 그것으로 물을 떠서 목욕할 때나 처소를 깨끗이 닦을 때 몸을 보호하는 것이 된다. 음식을 담아 먹을 때는 배를 채우는 것이 된다.

Vāsipi tāya dantakaṭṭhacchedanakāle mañcapīṭhānaṃ aṅgapādacīvarakuṭidaṇḍakasajjanakāle ca kāyaparihārikā hoti. Ucchuchedananāḷikerāditacchanakāle kucchiparihārikā.

칼 또한 그것으로 양치 도구를 깎을 때나 침상과 의자의 다리, 가사 걸이, 처소의 막대기 등을 손질할 때 몸을 보호하는 것이 된다. 사탕수수를 자르거나 야자 등의 껍질을 벗길 때는 배를 채우는 것이 된다.

Sūcipi cīvarasibbanakāle kāyaparihārikā hoti. Pūvaṃ vā phalaṃ vā vijjhitvā khādanakāle kucchiparihārikā.

바늘 또한 가사를 꿰맬 때는 몸을 보호하는 것이 된다. 과자나 과일을 찔러서 먹을 때는 배를 채우는 것이 된다.

Kāyabandhanaṃ bandhitvā vicaraṇakāle kāyaparihārikaṃ. Ucchuādīni bandhitvā gahaṇakāle kucchiparihārikaṃ.

허리띠는 띠를 매고 다닐 때는 몸을 보호하는 것이 된다. 사탕수수 등을 묶어서 가져올 때는 배를 채우는 것이 된다.

Parissāvanaṃ tena udakaṃ parissāvetvā nhānakāle, senāsanaparibhaṇḍakaraṇakāle ca kāyaparihārikaṃ. Pānīyaṃ parissāvanakāle, teneva tilataṇḍulaputhukādīni gahetvā khādanakāle ca kucchiparihāriyaṃ. Ayaṃ tāva aṭṭhaparikkhārikassa parikkhāramattā. Navaparikkhārikassa pana seyyaṃ pavisantassa tatraṭṭhakaṃ paccattharaṇaṃ vā kuñcikā vā vaṭṭati. Dasaparikkhārikassa nisīdanaṃ vā cammakhaṇḍaṃ vā vaṭṭati. Ekādasaparikkhārikassa pana kattarayaṭṭhi vā telanāḷikā vā vaṭṭati. Dvādasaparikkhārikassa chattaṃ vā upāhanaṃ vā vaṭṭati. Etesu ca aṭṭhaparikkhārikova santuṭṭho, itare asantuṭṭhā mahicchā mahābhārāti na vattabbā. Etepi hi appicchāva santuṭṭhāva subharāva sallahukavuttinova. Bhagavā pana na yimaṃ suttaṃ tesaṃ vasena kathesi, aṭṭhaparikkhārikassa vasena kathesi. So hi khuddakavāsiñca sūciñca parissāvane pakkhipitvā pattassa anto ṭhapetvā pattaṃ aṃsakūṭe laggetvā ticīvaraṃ kāyapaṭibaddhaṃ katvā yenicchakaṃ sukhaṃ pakkamati. Paṭinivattetvā gahetabbaṃ nāmassa na hoti. Iti [Pg.186] imassa bhikkhuno sallahukavuttitaṃ dassento bhagavā – ‘‘santuṭṭho hoti kāyaparihārikena cīvarenā’’tiādimāha. Tattha kāyaparihārikenāti kāyapariharaṇamattakena. Kucchiparihārikenāti kucchipariharaṇamattakena. Samādāyeva pakkamatīti aṭṭhaparikkhāramattakaṃ sabbaṃ gahetvāva kāyapaṭibaddhaṃ katvāva gacchati. ‘‘Mama vihāro pariveṇaṃ upaṭṭhāko’’ti āsaṅgo vā bandho vā na hoti. So jiyā mutto saro viya, yūthā apakkanto madahatthī viya ca icchiticchitaṃ senāsanaṃ vanasaṇḍaṃ rukkhamūlaṃ vanapabbhāraṃ paribhuñjanto ekova tiṭṭhati, ekova nisīdati. Sabbiriyāpathesu ekova adutiyo.

정수용 거르개(parissāvana)는 그것으로 물을 걸러 목욕할 때나 처소의 주변을 정돈할 때 몸을 유지하고 휴대하는 수단(kāyaparihārika)이 된다. 마실 물을 거를 때나 그것으로 깨, 쌀, 볶은 곡식 등을 담아 먹을 때는 배를 유지하고 채우는 수단(kucchiparihāriya)이 된다. 이것은 우선 여덟 가지 필수품을 가진 비구의 필수품 한도이다. 그러나 아홉 가지 필수품을 가진 비구가 침소에 들어갈 때 그곳에 놓인 깔개나 열쇠(kuñcikā) 등은 허용된다. 열 가지 필수품을 가진 비구에게는 좌구(nisīdana)나 가죽 조각이 허용된다. 열한 가지 필수품을 가진 비구에게는 지팡이(kattarayaṭṭhi)나 기름통(telanāḷikā)이 허용된다. 열두 가지 필수품을 가진 비구에게는 우산이나 신발이 허용된다. 이들 중에서 여덟 가지 필수품을 가진 비구만이 만족할 줄 아는 이이며, 그 외의 아홉 가지 필수품 등을 가진 비구들이 만족할 줄 모르고 욕심이 많으며 짐이 많은 이들이라고 말해서는 안 된다. 이들 또한 참으로 욕심이 적고 만족할 줄 알며, 공양하기 쉽고 생활이 가벼운 이들이다. 다만 세존께서는 이 경을 그들을 기준으로 설하신 것이 아니라, 여덟 가지 필수품을 가진 비구를 기준으로 설하셨다. 그는 작은 칼과 바늘을 거르개에 넣어 발우 안에 두고, 발우를 어깨에 메고 세 벌의 가사(ticīvara)를 몸에 밀착시킨 채 어디든 원하는 곳으로 안락하게 떠난다. 돌아와서 챙겨야 할 물건이 그에게는 없다. 이와 같이 이 비구의 생활이 가벼움을 보이시며 세존께서는 ‘몸을 유지하는 가사로 만족한다’라는 등의 말씀을 하셨다. 거기서 ‘몸을 유지하는(kāyaparihārikena)’이란 몸을 보호하고 유지할 정도라는 뜻이다. ‘배를 유지하는(kucchiparihārikena)’이란 배를 채우고 유지할 정도라는 뜻이다. ‘취하여 떠난다(samādāyeva pakkamati)’는 것은 여덟 가지 필수품뿐인 모든 물건을 챙겨 몸에 지니고 간다는 뜻이다. ‘나의 사원, 나의 처소, 나의 후원자’라는 집착이나 결박이 없다. 그는 시위에서 벗어난 화살처럼, 무리에서 벗어나 떠나는 발정 난 코끼리처럼 원하는 처소, 숲, 나무 아래, 동굴 등을 사용하며 홀로 머물고 홀로 앉는다. 모든 위儀에서 둘도 없는 홀로인 것이다.

‘‘Cātuddiso appaṭigho ca hoti,Santussamāno itarītarena;

Parissayānaṃ sahitā achambhī,Eko care khaggavisāṇakappo’’ti. (su. ni. 42);

“사방의 어디에도 걸림이 없고, 어떤 것이든 얻은 것으로 만족하며, 위험을 견뎌내고 두려움이 없는 자는 무소의 뿔처럼 혼자서 가라.”

Evaṃ vaṇṇitaṃ khaggavisāṇakappataṃ āpajjati.

이와 같이 찬탄된 무소의 뿔과 같은 경지에 이르게 된다.

Idāni tamatthaṃ upamāya sādhento – ‘‘seyyathāpī’’tiādimāha. Tattha pakkhī sakuṇoti pakkhayutto sakuṇo. Ḍetīti uppatati. Ayaṃ panettha saṅkhepattho – sakuṇā nāma ‘‘asukasmiṃ padese rukkho paripakkaphalo’’ti ñatvā nānādisāhi āgantvā nakhapattatuṇḍādīhi tassa phalāni vijjhantā vidhunantā khādanti. ‘Idaṃ ajjatanāya, idaṃ svātanāya bhavissatī’ti tesaṃ na hoti. Phale pana khīṇe neva rukkhassa ārakkhaṃ ṭhapenti, na tattha pattaṃ vā nakhaṃ vā tuṇḍaṃ vā ṭhapenti. Atha kho tasmiṃ rukkhe anapekkho hutvā, yo yaṃ disābhāgaṃ icchati, so tena sapattabhārova uppatitvā gacchati. Evameva ayaṃ bhikkhu nissaṅgo nirapekkho yena kāmaṃ pakkamati. Tena vuttaṃ ‘‘samādāyeva pakkamatī’’ti.

이제 그 의미를 비유로 증명하시며 ‘비유하자면(seyyathāpi)’ 등의 말씀을 하셨다. 거기서 ‘날개 달린 새(pakkhī sakuṇo)’란 날개를 갖춘 새를 말한다. ‘난다는(ḍeti)’ 것은 솟아오르는 것이다. 여기 요약된 의미는 이러하다. 새들은 ‘어느 곳의 나무에 열매가 잘 익었다’라는 것을 알고 여러 방향에서 날아와 발톱, 날개, 부리 등으로 그 나무의 열매를 쪼고 흔들며 먹는다. ‘이것은 오늘 먹을 것, 이것은 내일 먹을 것’이라는 생각이 그들에게는 없다. 열매가 다 떨어지면 나무를 지키지도 않고, 그곳에 날개나 발톱이나 부리를 남겨두지도 않는다. 그 나무에 미련 없이 자신이 원하는 방향으로 날개의 무게만을 지닌 채 날아간다. 이와 같이 이 비구도 집착과 미련 없이 원하는 대로 떠난다. 그래서 ‘가지고 떠난다’라고 말씀하신 것이다.

Nīvaraṇappahānakathā

장애의 제거에 대한 설명

216. So [Pg.187] iminā cātiādinā kiṃ dasseti? Araññavāsassa paccayasampattiṃ dasseti. Yassa hi ime cattāro paccayā natthi, tassa araññavāso na ijjhati. Tiracchānagatehi vā vanacarakehi vā saddhiṃ vattabbataṃ āpajjati. Araññe adhivatthā devatā – ‘‘kiṃ evarūpassa pāpabhikkhuno araññavāsenā’’ti bheravasaddaṃ sāventi, hatthehi sīsaṃ paharitvā palāyanākāraṃ karonti. ‘‘Asuko bhikkhu araññaṃ pavisitvā idañcidañca pāpakammaṃ akāsī’’ti ayaso pattharati. Yassa panete cattāro paccayā atthi, tassa araññavāso ijjhati. So hi attano sīlaṃ paccavekkhanto kiñci kāḷakaṃ vā tilakaṃ vā apassanto pītiṃ uppādetvā taṃ khayavayato sammasanto ariyabhūmiṃ okkamati. Araññe adhivatthā devatā attamanā vaṇṇaṃ bhaṇanti. Itissa udake pakkhittatelabindu viya yaso vitthāriko hoti.

216. 그분은 ‘그는 이와 같이(so iminā ca)’라는 구절로 무엇을 보여주시는가? 숲에 머무는 것에 대한 자산의 구족(paccayasampatti)을 보여주신다. 참으로 이 네 가지 자산이 없는 이에게는 숲에서의 수행이 성취되지 않는다. 그는 짐승들이나 숲을 떠도는 사냥꾼들과 같이 언급되는 처지에 이르게 된다. 숲에 거주하는 천신들은 ‘이런 악한 비구가 숲에 살아서 무엇하겠는가’라고 생각하며 무서운 소리를 들려주고, 손으로 머리를 쳐서 쫓아버리려 한다. ‘아무개 비구가 숲에 들어와 이런저런 악행을 저질렀다’라는 불명예가 퍼진다. 그러나 이 네 가지 자산이 있는 이에게는 숲에서의 수행이 성취된다. 그는 자신의 계율을 반조할 때, 어떤 검은 점이나 잡티 같은 허물도 보지 못하고 희열(pīti)을 일으키며, 그것의 소멸과 사라짐을 관찰하여 성자의 지위(ariyabhūmi)에 들어선다. 숲에 거주하는 천신들은 기뻐하며 그의 덕을 칭송한다. 그리하여 그의 명성은 물에 떨어진 기름 방울처럼 널리 퍼지게 된다.

Tattha vivittanti suññaṃ, appasaddaṃ, appanigghosanti attho. Etadeva hi sandhāya vibhaṅge – ‘‘vivittanti santike cepi senāsanaṃ hoti, tañca anākiṇṇaṃ gahaṭṭhehi pabbajitehi. Tena taṃ vivitta’’nti vuttaṃ. Seti ceva āsati ca etthāti senāsanaṃ mañcapīṭhādīnametaṃ adhivacanaṃ. Tenāha – ‘‘senāsananti mañcopi senāsanaṃ, pīṭhampi, bhisipi, bimbohanampi, vihāropi, aḍḍhayogopi, pāsādopi, hammiyampi, guhāpi, aṭṭopi, māḷopi leṇampi, veḷugumbopi, rukkhamūlampi, maṇḍapopi, senāsanaṃ, yattha vā pana bhikkhū paṭikkamanti, sabbametaṃ senāsana’’nti (vibha. 527).

거기서 ‘적막한(vivitta)’이란 텅 비어 있고, 소음이 적으며, 시끄러운 소리가 적다는 뜻이다. 바로 이 의미를 의도하여 위방가(Vibhaṅga)에서 ‘적막한 곳이란 마을 가까이에 처소가 있더라도 재가자나 출가자들로 붐비지 않는 곳을 말한다. 그래서 그것을 적막하다고 한다’라고 설해졌다. ‘자거나 앉는 곳’이기에 처소(senāsana)라 하며, 이는 침상이나 의자 등의 명칭이다. 그래서 ‘처소란 침상도 처소이고, 의자, 방석, 베개, 사원, 반원형 집(aḍḍhayogo), 궁전, 누각, 동굴, 탑, 정자, 은신처, 대나무 숲, 나무 아래, 원두막 등도 처소이며, 비구들이 머무는 곳은 모두 처소이다’라고 말씀하셨다.

Api ca – ‘‘vihāro aḍḍhayogo pāsādo hammiyaṃ guhā’’ti idaṃ vihārasenāsanaṃ nāma. ‘‘Mañco pīṭhaṃ bhisi bimbohana’’nti idaṃ mañcapīṭhasenāsanaṃ nāma. ‘‘Cimilikā cammakhaṇḍo tiṇasanthāro paṇṇasanthāro’’ti idaṃ santhatasenāsanaṃ nāma. ‘‘Yattha vā pana bhikkhū paṭikkamantī’’ti idaṃ okāsasenāsanaṃ nāmāti. Evaṃ catubbidhaṃ senāsanaṃ hoti, taṃ sabbaṃ senāsanaggahaṇena saṅgahitameva.

또한 ‘사원, 반원형 집, 궁전, 누각, 동굴’은 거처로서의 처소(vihārasenāsana)라 한다. ‘침상, 의자, 방석, 베개’는 가구로서의 처소(mañcapīṭhasenāsana)라 한다. ‘거친 천, 가죽 조각, 풀 깔개, 잎사귀 깔개’는 깔개로서의 처소(santhatasenāsana)라 한다. ‘비구들이 머무는 곳’은 장소로서의 처소(okāsasenāsana)라 한다. 이와 같이 처소에는 네 가지 종류가 있으며, 이 모든 것은 ‘처소(senāsana)’라는 말에 포함된다.

Idha panassa sakuṇasadisassa cātuddisassa bhikkhuno anucchavikasenāsanaṃ dassento araññaṃ rukkhamūlantiādimāha. Tattha araññanti nikkhamitvā [Pg.188] bahi indakhīlā sabbametaṃ araññanti. Idaṃ bhikkhunīnaṃ vasena āgataṃ. ‘‘Āraññakaṃ nāma senāsanaṃ pañcadhanusatikaṃ pacchima’’nti (pārā. 654) idaṃ pana imassa bhikkhuno anurūpaṃ. Tassa lakkhaṇaṃ visuddhimagge dhutaṅganiddese vuttaṃ. Rukkhamūlanti yaṃ kiñci sandacchāyaṃ vivittarukkhamūlaṃ. Pabbatanti selaṃ. Tattha hi udakasoṇḍīsu udakakiccaṃ katvā sītāya rukkhacchāyāya nisinnassa nānādisāsu khāyamānāsu sītena vātena bījiyamānassa cittaṃ ekaggaṃ hoti. Kandaranti kaṃ vuccati udakaṃ, tena dāritaṃ, udakena bhinnaṃ pabbatapadesaṃ. Yaṃ nadītumbantipi, nadīkuñjantipi vadanti. Tattha hi rajatapaṭṭasadisā vālikā hoti, matthake maṇivitānaṃ viya vanagahaṇaṃ, maṇikhandhasadisaṃ udakaṃ sandati. Evarūpaṃ kandaraṃ oruyha pānīyaṃ pivitvā gattāni sītāni katvā vālikaṃ ussāpetvā paṃsukūlacīvaraṃ paññapetvā nisinnassa samaṇadhammaṃ karoto cittaṃ ekaggaṃ hoti. Giriguhanti dvinnaṃ pabbatānaṃ antare, ekasmiṃyeva vā umaggasadisaṃ mahāvivaraṃ susānalakkhaṇaṃ visuddhimagge vuttaṃ. Vanapatthanti gāmantaṃ atikkamitvā manussānaṃ anupacāraṭṭhānaṃ, yattha na kasanti na vapanti, tenevāha – ‘‘vanapatthanti dūrānametaṃ senāsanānaṃ adhivacana’’ntiādi. Abbhokāsanti acchannaṃ. Ākaṅkhamāno panettha cīvarakuṭiṃ katvā vasati. Palālapuñjanti palālarāsi. Mahāpalālapuñjato hi palālaṃ nikkaḍḍhitvā pabbhāraleṇasadise ālaye karonti, gacchagumbhādīnampi upari palālaṃ pakkhipitvā heṭṭhā nisinnā samaṇadhammaṃ karonti. Taṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ.

한편, 여기 이 사마냐팔라 수타에서 새와 같고 사방을 다니는 그 비구에게 적절한 처소를 보여주기 위해 '숲, 나무 아래' 등의 말씀을 하셨다. 그중 '숲(arañña)'이란 마을 입구의 기둥 밖으로 나가서 있는 모든 곳을 말한다. 이는 비구니들의 규정에 따라 전해진 것이다. '아란야(āraññaka)라고 하는 처소'는 가장 가까운 마을에서 500 활 정도 떨어진 곳을 말하는데, 이것이 이 비구에게 적절한 처소이다. 그 특징은 ‘위수디마가’의 '두타행 편'에서 설명했다. '나무 아래(rukkhamūla)'란 그늘이 시원하고 한적한 어떤 나무의 근처를 말한다. '산(pabbata)'이란 바위산을 말한다. 진실로 거기서 물웅덩이의 물로 할 일을 마친 뒤, 시원한 나무 그늘에 앉아 사방이 탁 트인 곳을 바라보며 시원한 바람을 맞을 때 비구의 마음은 일경성에 이르게 된다. '골짜기(kandara)'에서 '카(ka)'는 물을 의미하며, 물에 의해 깎이거나 갈라진 산의 부위를 말한다. 이를 '나디툼바' 혹은 '나디꾼자'라고도 부른다. 거기에는 은판 같은 모래가 있고, 머리 위에는 보석 천장 같은 숲이 우거져 있으며, 보석 덩어리 같은 물이 흐른다. 이러한 골짜기에 내려가 물을 마시고 몸을 식힌 뒤, 모래를 모으고 분소의를 펴고 앉아 사문법을 닦는 비구의 마음은 일경성에 이르게 된다. '산의 굴(giriguha)'이란 두 산 사이의 틈이나, 혹은 한 산에 있는 굴과 같은 큰 구멍을 말한다. 묘지의 특징은 ‘위수디마가’에 설명했다. '숲속의 외딴곳(vanapattha)'이란 마을 경계를 넘어 사람들이 다니지 않는 곳으로, 밭을 갈지도 씨를 뿌리지도 않는 곳을 말한다. 그래서 '바나빳타는 멀리 떨어진 처소들의 명칭이다'라고 말씀하신 것이다. '노지(abbhokāsa)'란 지붕이 없는 곳을 말한다. 비구가 원한다면 거기서 가사로 막사를 만들어 머물 수 있다. '볏짚 더미(palālapuñja)'란 볏짚의 무더기를 말한다. 큰 볏짚 더미에서 짚을 빼내어 산비탈의 굴과 같은 거처를 만들기도 하고, 덤불이나 나무 위에 짚을 얹고 그 아래 앉아 사문법을 닦기도 한다. 그것을 염두에 두고 이 말씀을 하신 것이다.

Pacchābhattanti bhattassa pacchato. Piṇḍapātapaṭikkantoti piṇḍapātapariyesanato paṭikkanto. Pallaṅkanti samantato ūrubaddhāsanaṃ. Ābhujitvāti bandhitvā. Ujuṃ kāyaṃ paṇidhāyāti uparimaṃ sarīraṃ ujuṃ ṭhapetvā aṭṭhārasa piṭṭhikaṇṭakaṭṭhike koṭiyā koṭiṃ paṭipādetvā. Evañhi nisinnassa cammamaṃsanhārūni na paṇamanti. Athassa yā tesaṃ paṇamanapaccayā khaṇe khaṇe vedanā uppajjeyyuṃ, tā nuppajjanti. Tāsu anuppajjamānāsu cittaṃ ekaggaṃ hoti, kammaṭṭhānaṃ na paripatati, vuḍḍhiṃ phātiṃ vepullaṃ upagacchati. Parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvāti kammaṭṭhānābhimukhaṃ satiṃ ṭhapayitvā. Mukhasamīpe [Pg.189] vā katvāti attho. Teneva vibhaṅge vuttaṃ – ‘‘ayaṃ sati upaṭṭhitā hoti sūpaṭṭhitā nāsikagge vā mukhanimitte vā, tena vuccati parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā’’ti (vibha. 537). Athavā parīti pariggahaṭṭho. Mukhanti niyyānaṭṭho. Satīti upaṭṭhānaṭṭho. Tena vuccati – ‘‘parimukhaṃ sati’’nti. Evaṃ paṭisambhidāyaṃ vuttanayenapettha attho daṭṭhabbo. Tatrāyaṃ saṅkhepo – ‘‘pariggahitaniyyānasatiṃ katvā’’ti.

'식후(pacchābhatta)'란 식사 시간 뒤를 말한다. '탁발에서 돌아와(piṇḍapātapaṭikkanto)'란 탁발을 위해 다니던 곳에서 돌아온 것을 말한다. '가부좌(pallaṅka)'란 다리를 꼬고 앉는 자세를 말한다. '맺고(ābhujitvā)'란 결가부좌하여 묶는 것이다. '몸을 곧게 세우고(ujuṃ kāyaṃ paṇidhāya)'란 상체를 곧게 세워 18개의 등뼈 끝과 끝을 서로 맞추어 세우는 것을 말한다. 이와 같이 앉은 비구는 피부와 근육과 힘줄이 굽지 않는다. 그러면 그것들이 굽음으로 인해 매 순간 생길 수 있는 통증이 일어나지 않는다. 통증이 일어나지 않을 때 마음은 일경성에 이르고, 명상 주제를 놓치지 않으며, 증장하고 번창하고 충만해진다. '코앞에 마음챙김을 확립하여(parimukhaṃ satiṃ upaṭṭhapetvā)'란 명상 대상을 향해 마음챙김을 두는 것을 말한다. 즉, 입 주변에 마음챙김을 둔다는 뜻이다. 그래서 ‘위방가’에서 '이 마음챙김이 코끝이나 입의 표상에 잘 확립되어 있다. 그래서 코앞에 마음챙김을 확립하여라고 한다'고 설하셨다. 또는 '빠리(pari)'는 움켜쥐는 의미이고, '무카(mukha)'는 벗어나는(출리) 의미이며, '사티(sati)'는 확립하는 의미이다. 그래서 '코앞에 마음챙김(parimukhaṃ sati)'이라 한다. 이와 같이 ‘빠티삼비다막가’에서 설한 방식에 따라 그 의미를 이해해야 한다. 요약하자면 '망각에서 벗어나도록 움켜쥐는 마음챙김을 확립하여'라는 뜻이다.

217. Abhijjhaṃ loketi ettha lujjanapalujjanaṭṭhena pañcupādānakkhandhā loko, tasmā pañcasu upādānakkhandhesu rāgaṃ pahāya kāmacchandaṃ vikkhambhetvāti ayametthattho. Vigatābhijjhenāti vikkhambhanavasena pahīnattā vigatābhijjhena, na cakkhuviññāṇasadisenāti attho. Abhijjhāya cittaṃ parisodhetīti abhijjhāto cittaṃ parimoceti. Yathā taṃ sā muñcati ceva, muñcitvā ca na puna gaṇhati, evaṃ karotīti attho. Byāpādapadosaṃ pahāyātiādīsupi eseva nayo. Byāpajjati iminā cittaṃ pūtikummāsādayo viya purimapakatiṃ vijahatīti byāpādo. Vikārāpattiyā padussati, paraṃ vā padūseti vināsetīti padoso. Ubhayametaṃ kodhassevādhivacanaṃ. Thinaṃ cittagelaññaṃ. Middhaṃ cetasikagelaññaṃ, thinañca middhañca thinamiddhaṃ. Ālokasaññīti rattimpi divādiṭṭhālokasañjānanasamatthāya vigatanīvaraṇāya parisuddhāya saññāya samannāgato. Sato sampajānoti satiyā ca ñāṇena ca samannāgato. Idaṃ ubhayaṃ ālokasaññāya upakārattā vuttaṃ. Uddhaccañca kukkuccañca uddhaccakukkuccaṃ. Tiṇṇavicikicchoti vicikicchaṃ taritvā atikkamitvā ṭhito. ‘‘Kathamidaṃ kathamida’’nti evaṃ nappavattatīti akathaṃkathī. Kusalesu dhammesūti anavajjesu dhammesu. ‘‘Ime nu kho kusalā kathamime kusalā’’ti evaṃ na vicikicchati. Na kaṅkhatīti attho. Ayamettha saṅkhepo. Imesu pana nīvaraṇesu vacanatthalakkhaṇādibhedato yaṃ vattabbaṃ siyā, taṃ sabbaṃ visuddhimagge vuttaṃ.

217. '세상에 대한 탐욕(abhijjhaṃ loke)'에서 부서지고 파괴된다는 의미로 인해 5취온이 곧 세상이다. 그러므로 5취온에 대한 탐욕을 버리고 감각적 욕망을 억제한다는 것이 여기서의 뜻이다. '탐욕이 없는(vigatābhijjha)'이란 억제를 통해 제거되었으므로 탐욕이 사라진 상태를 말하며, 안식(眼識)과 같은 상태가 아니라는 뜻이다. '탐욕으로부터 마음을 청정하게 한다(abhijjhāya cittaṃ parisodheti)'란 탐욕으로부터 마음을 해방시키는 것이다. 그 탐욕이 마음을 놓아주게 하고, 놓아준 뒤에 다시 잡지 않도록 하는 것을 의미한다. '악의와 분노를 버리고' 등의 구절에서도 이와 같은 방식이 적용된다. 이 분노로 인해 마음이 부패한 보리떡처럼 본래의 성질을 잃고 변질되기에 '악의(byāpāda)'라 한다. 변질되어 파괴되거나 타인을 파괴하기에 '분노(padosa)'라 한다. 이 두 가지는 모두 화(kodha)의 다른 명칭이다. '혼침(thina)'은 마음의 병이고, '수면(middha)'은 마음부수의 병이다. '광명상(ālokasaññī)'이란 밤에도 낮에 본 빛을 인식할 수 있는 능력이 있으며, 장애가 제거되어 청정한 인식을 갖춘 상태를 말한다. '마음챙김과 알아차림(sato sampajāno)'이란 마음챙김과 통찰지(지혜)를 갖춘 것이다. 이 두 가지는 광명상을 돕기 위해 설해졌다. '들뜸과 후회'는 도거(uddhacca)와 악작(kukkucca)이다. '의심을 건너온 자(tiṇṇavicikiccha)'란 의심을 넘어서 확고히 서 있는 자를 말한다. '이것이 어찌 된 일인가' 하는 의문이 일어나지 않으므로 '의혹이 없는 자(akathaṃkathī)'라 한다. '유익한 법들(kusalesu dhammesu)'이란 허물없는 법들을 말한다. '이것들이 진정 유익한 법인가, 어찌하여 유익한가' 하고 의심하지 않는다는 뜻이다. 이상이 여기서의 요약이다. 이 장애(nīvaraṇa)들에 대해 어원과 특징 등 상세히 설명해야 할 것은 모두 ‘위수디마가’에서 설했다.

218. Yā panāyaṃ seyyathāpi mahārājāti upamā vuttā. Tattha iṇaṃ ādāyāti vaḍḍhiyā dhanaṃ gahetvā. Byantiṃ kareyyāti vigatantaṃ kareyya[Pg.190], yathā tesaṃ kākaṇikamattopi pariyanto nāma nāvasissati, evaṃ kareyya; sabbaso paṭiniyyāteyyāti attho. Tato nidānanti āṇaṇyanidānaṃ. So hi ‘‘aṇaṇomhī’’ti āvajjanto balavapāmojjaṃ labhati, somanassaṃ adhigacchati, tena vuttaṃ – ‘‘labhetha pāmojjaṃ, adhigaccheyya somanassa’’nti.

218. '대왕이여, 예를 들면' 하고 설하신 비유에 대하여, '빚을 내어(iṇaṃ ādāya)'란 이자를 붙여 재물을 빌리는 것을 말한다. '청산하다(byantiṃ kareyya)'란 끝을 없애는 것이니, 그 빚이 단 한 푼이라도 남지 않도록 다 갚는 것을 말한다. 즉, 모든 것을 다 상환한다는 뜻이다. '그 원인으로(tato nidānaṃ)'란 빚이 없는 상태를 원인으로 한다는 것이다. 그는 '나는 이제 빚이 없다'고 반조하며 강한 환희를 얻고 즐거움(somanassa)을 경험한다. 그래서 '환희를 얻고 즐거움에 이를 것이다'라고 말씀하신 것이다.

219. Visabhāgavedanuppattiyā kakaceneva catuiriyāpathaṃ chindanto ābādhatīti ābādho, svāssa atthīti ābādhiko. Taṃ samuṭṭhānena dukkhena dukkhito. Adhimattagilānoti bāḷhagilāno. Nacchādeyyāti adhimattabyādhiparetatāya na rucceyya. Balamattāti balameva, balañcassa kāye na bhaveyyāti attho. Tatonidānanti ārogyanidānaṃ. Tassa hi – ‘‘arogomhī’’ti āvajjayato tadubhayaṃ hoti. Tena vuttaṃ – ‘‘labhetha pāmojjaṃ, adhigaccheyya somanassa’’nti.

219. 서로 맞지 않는(불쾌한) 느낌의 발생으로 인해 마치 톱으로 써는 것처럼 네 가지 자세(행주좌와)를 끊어버리며 몹시 괴롭히기에 '병(ābādha, 압박)'이라 하며, 그러한 병이 그에게 있기에 '병든 자(ābādhika)'라고 한다. 그 근본 원인인 고통으로 인해 몹시 괴로워하게 된다. '심하게 병든 자(adhimattagilāno)'란 위중하게 병든 자를 말한다. '즐거워하지 않는다(nacchādeyya)'는 것은 지나친 병세에 압도되었기 때문에 좋아하지 않는다는 뜻이다. '기력(balamattā)'이란 힘 그 자체를 말하며, 그의 몸에 힘이 없게 된다는 의미이다. '그 원인으로(tatonidānaṃ)'란 건강이라는 원인 때문이다. 실로 그가 '나는 병이 없다'라고 반조하면 그 두 가지(환희와 희열)가 생긴다. 그래서 세존께서는 '환희를 얻고 희열에 이를 것이다'라고 말씀하신 것이다.

220. Na cassa kiñci bhogānaṃ vayoti kākaṇikamattampi bhogānaṃ vayo na bhaveyya. Tatonidānanti bandhanāmokkhanidānaṃ. Sesaṃ vuttanayeneva sabbapadesu yojetabbaṃ.

220. '그에게 재산의 손실이 조금도 없다'는 것은 아주 적은 양(가까니카, 동전 한 닢 정도)의 재산 손실도 없다는 것이다. '그 원인으로(tatonidānaṃ)'란 속박(감옥)에서 풀려남을 원인으로 한다는 뜻이다. 나머지는 이미 설명한 방식대로 모든 구절(세 번째, 네 번째, 다섯 번째 비유)에 적용해야 한다.

221-222. Anattādhīnoti na attani adhīno, attano ruciyā kiñci kātuṃ na labhati. Parādhīnoti paresu adhīno parasseva ruciyā vattati. Na yena kāmaṃ gamoti yena disābhāgenassa gantukāmatā hoti, icchā uppajjati gamanāya, tena gantuṃ na labhati. Dāsabyāti dāsabhāvā. Bhujissoti attano santako. Tatonidānanti bhujissanidānaṃ. Kantāraddhānamagganti kantāraṃ addhānamaggaṃ, nirudakaṃ dīghamagganti attho. Tatonidānanti khemantabhūminidānaṃ.

'자신에게 매이지 않음(anattādhīno)'이란 자신에게 의존하지 않는 것이니, 자신의 뜻대로 어떤 것도 할 수 없는 것을 말한다. '타인에게 매임(parādhīno)'이란 타인에게 의존하는 것이니, 오직 타인의 뜻에 따라 움직여야 함을 뜻한다. '가고자 하는 곳으로 가지 못함(na yena kāmaṃ gamo)'이란 그가 가고 싶어 하는 방향, 즉 가고자 하는 의지가 생겨도 그곳으로 가지 못하는 것을 말한다. '노예 상태(dāsabyā)'란 종의 신분을 말한다. '자유인(bhujisso)'이란 자기 자신의 주인인 것을 말한다. '그 원인으로(tatonidānaṃ)'란 종이 아닌 신분(자유인)을 원인으로 함을 뜻한다. '광야의 먼 길(kantāraddhānamaggaṃ)'이란 건너야 할 광야, 즉 물이 없는 긴 여로를 의미한다. '그 원인으로(tatonidānaṃ)'란 안온한 땅(위험이 없는 곳)에 도달함을 원인으로 한다는 뜻이다.

223. Ime pañca nīvaraṇe appahīneti ettha bhagavā appahīnakāmacchandanīvaraṇaṃ iṇasadisaṃ, sesāni rogādisadisāni katvā dasseti. Tatrāyaṃ sadisatā. Yo hi paresaṃ iṇaṃ gahetvā vināseti, so tehi iṇaṃ dehīti vuccamānopi pharusaṃ vuccamānopi bajjhamānopi vadhīyamānopi [Pg.191] kiñci paṭibāhituṃ na sakkoti, sabbaṃ titikkhati. Titikkhākāraṇaṃ hissa taṃ iṇaṃ hoti. Evameva yo yamhi kāmacchandena rajjati, taṇhāsahagatena taṃ vatthuṃ gaṇhati, so tena pharusaṃ vuccamānopi bajjhamānopi vadhīyamānopi sabbaṃ titikkhati, titikkhākāraṇaṃ hissa so kāmacchando hoti, gharasāmikehi vadhīyamānānaṃ itthīnaṃ viyāti, evaṃ iṇaṃ viya kāmacchando daṭṭhabbo.

223. '이 다섯 가지 장애를 버리지 못한 상태'라는 구절에서 세존께서는 버려지지 않은 감각적 욕망의 장애(kāmacchanda-nīvaraṇa)를 빚(iṇa)에 비유하시고, 나머지 장애들은 병 등에 비유하여 보여주신다. 그 유사점은 다음과 같다. 다른 사람의 빚을 가져다 써버린 사람은 빚쟁이들이 '빚을 갚아라'고 말하거나 거친 말을 하거나, 그를 포박하거나 매질을 해도 아무런 저항을 하지 못하고 모든 것을 참아내야 한다. 그 빚이 그가 참아야 하는 원인이 되기 때문이다. 이와 마찬가지로 감각적 욕망에 물든 자는 갈애와 함께 그 대상을 움켜쥐며, 그 대상으로 인해 거친 말을 듣거나 포박되거나 매질을 당해도 모든 것을 참아낸다. 그 감각적 욕망이 그가 참아야 하는 원인이 되기 때문이다. 이는 마치 집주인에게 매를 맞는 여인들이 참는 것과도 같다. 이와 같이 감각적 욕망은 빚과 같은 것으로 보아야 한다.

Yathā pana pittarogāturo madhusakkarādīsupi dinnesu pittarogāturatāya tesaṃ rasaṃ na vindati, ‘‘tittakaṃ tittaka’’nti uggiratiyeva. Evameva byāpannacitto hitakāmehi ācariyupajjhāyehi appamattakampi ovadiyamāno ovādaṃ na gaṇhati. ‘‘Ati viya me tumhe upaddavethā’’tiādīni vatvā vibbhamati. Pittarogāturatāya so puriso madhusakkarādīnaṃ viya kodhāturatāya jhānasukhādibhedaṃ sāsanarasaṃ na vindatīti. Evaṃ rogo viya byāpādo daṭṭhabbo.

한편, 담즙병(황달)에 걸린 환자는 꿀이나 설탕 등을 주어도 담즙병 때문에 그 맛을 느끼지 못하고 '쓰다, 쓰다' 하며 뱉어버리는 것과 같다. 이와 마찬가지로 악의(byāpāda, 일그러진 마음)에 빠진 비구는 이익을 바라는 스승이나 법사들이 아주 조금만 훈계해도 그 훈계를 받아들이지 않는다. '당신들은 나를 너무 괴롭힌다'는 등의 말을 하고 환속해 버린다. 담즙병 환자가 꿀이나 설탕의 맛을 느끼지 못하듯, 분노에 병들었기 때문에 선정의 즐거움 등 여러 가지 교법의 맛(sāsanarasa)을 느끼지 못한다. 이와 같이 악의(byāpāda)는 병과 같은 것으로 보아야 한다.

Yathā pana nakkhattadivase bandhanāgāre baddho puriso nakkhattassa neva ādiṃ na majjhaṃ na pariyosānaṃ passati. So dutiyadivase mutto aho hiyyo nakkhattaṃ manāpaṃ, aho naccaṃ, aho gītantiādīni sutvāpi paṭivacanaṃ na deti. Kiṃ kāraṇā? Nakkhattassa ananubhūtattā. Evameva thinamiddhābhibhūto bhikkhu vicittanayepi dhammassavane pavattamāne neva tassa ādiṃ na majjhaṃ na pariyosānaṃ jānāti. Sopi uṭṭhite dhammassavane aho dhammassavanaṃ, aho kāraṇaṃ, aho upamāti dhammassavanassa vaṇṇaṃ bhaṇamānānaṃ sutvāpi paṭivacanaṃ na deti. Kiṃ kāraṇā? Thinamiddhavasena dhammakathāya ananubhūtattā. Evaṃ bandhanāgāraṃ viya thinamiddhaṃ daṭṭhabbaṃ.

한편, 축젯날에 감옥에 갇힌 사람은 축제의 시작도 중간도 끝도 보지 못하는 것과 같다. 그는 다음 날 풀려나서 '어제 축제는 정말 멋졌어, 춤도 노래도 훌륭했어'라는 등의 말을 들어도 대답을 해줄 수가 없다. 왜 그런가? 축제를 경험하지 못했기 때문이다. 이와 마찬가지로 해태와 혼침(thina-middha)에 압도된 비구는 다채로운 방법으로 설법이 진행되어도 그 설법의 시작도 중간도 끝도 알지 못한다. 그 비구 역시 설법이 끝난 뒤에 '오, 법문이 정말 좋았어, 논리도 비유도 훌륭했어'라며 설법의 공덕을 찬탄하는 비구들의 말을 들어도 대답을 해줄 수가 없다. 왜 그런가? 해태와 혼침으로 인해 법문의 내용을 경험하지 못했기 때문이다. 이와 같이 해태와 혼침은 감옥과 같은 것으로 보아야 한다.

Yathā pana nakkhattaṃ kīḷantopi dāso – ‘‘idaṃ nāma accāyikaṃ karaṇīyaṃ atthi, sīghaṃ tattha gacchāhi. No ce gacchasi, hatthapādaṃ vā te chindāmi kaṇṇanāsaṃ vā’’ti vutto sīghaṃ gacchatiyeva. Nakkhattassa ādimajjhapariyosānaṃ anubhavituṃ na labhati, kasmā? Parādhīnatāya, evameva vinaye apakataññunā vivekatthāya araññaṃ paviṭṭhenāpi kismiñcideva [Pg.192] antamaso kappiyamaṃsepi akappiyamaṃsasaññāya uppannāya vivekaṃ pahāya sīlavisodhanatthaṃ vinayadharassa santikaṃ gantabbaṃ hoti, vivekasukhaṃ anubhavituṃ na labhati, kasmā? Uddhaccakukkuccābhibhūtatāyāti. Evaṃ dāsabyaṃ viya uddhaccakukkuccaṃ daṭṭhabbaṃ.

한편, 축제에서 놀고 있던 노예에게 '급히 해야 할 일이 있으니 빨리 그곳으로 가라. 가지 않으면 네 손발이나 귀와 코를 잘라버리겠다'라고 말하면 그는 즉시 갈 수밖에 없는 것과 같다. 그는 축제의 시작과 중간과 끝을 즐길 수 없으니, 왜 그런가? 타인에게 매여 있기 때문이다. 이와 마찬가지로 율(Vinaya)의 판결(결정)을 잘 모르는 비구가 은둔을 위해 숲에 들어갔더라도, 아주 사소한 것, 예컨대 허용된 고기를 허용되지 않은 고기라고 생각하는 의심이 생기면 은둔을 포기하고 계율을 청정하게 하기 위해 율사(Vinaya-dhara)에게 가야만 한다. 그는 은둔의 즐거움을 누릴 수 없으니, 왜 그런가? 들뜸과 후회(uddhacca-kukkucca)에 압도되었기 때문이다. 이와 같이 들뜸과 후회는 노예 상태와 같은 것으로 보아야 한다.

Yathā pana kantāraddhānamaggappaṭipanno puriso corehi manussānaṃ viluttokāsaṃ pahatokāsañca disvā daṇḍakasaddenapi sakuṇasaddenapi ‘‘corā āgatā’’ti ussaṅkitaparisaṅkitova hoti, gacchatipi tiṭṭhatipi nivattatipi, gataṭṭhānato agataṭṭhānameva bahutaraṃ hoti. So kicchena kasirena khemantabhūmiṃ pāpuṇāti vā na vā pāpuṇāti. Evameva yassa aṭṭhasu ṭhānesu vicikicchā uppannā hoti, so – ‘‘buddho nu kho, no nu kho buddho’’tiādinā nayena vicikicchanto adhimuccitvā saddhāya gaṇhituṃ na sakkoti. Asakkonto maggaṃ vā phalaṃ vā na pāpuṇātīti. Yathā kantāraddhānamagge – ‘‘corā atthi natthī’’ti punappunaṃ āsappanaparisappanaṃ apariyogāhanaṃ chambhitattaṃ cittassa uppādento khemantapattiyā antarāyaṃ karoti, evaṃ vicikicchāpi – ‘‘buddho nu kho, na buddho’’tiādinā nayena punappunaṃ āsappanaparisappanaṃ apariyogāhanaṃ chambhitattaṃ cittassa uppādayamānā ariyabhūmippattiyā antarāyaṃ karotīti kantāraddhānamaggo viya vicikicchā daṭṭhabbā.

한편, 광야의 먼 길을 가는 사람이 도적들이 사람들을 약탈하거나 구타한 장소를 보고서, 나뭇가지 부러지는 소리나 새소리만 들어도 '도적들이 나타났다'며 의심하고 두려워하는 것과 같다. 그는 가다 서다를 반복하거나 되돌아가기도 하며, 이미 지나온 길보다 아직 가야 할 길이 훨씬 더 많게 느껴진다. 그는 고생 끝에 간신히 안온한 땅에 도착하거나 혹은 도착하지 못할 수도 있다. 이와 마찬가지로 여덟 가지 경우에 대해 의심이 생긴 비구는 '부처님이 진짜일까, 아닐까'라는 식으로 의심하며 확신을 가지고 믿음으로 받아들이지 못한다. 그렇게 하지 못하기에 도(道)나 과(果)에 이르지 못한다. 광야의 길에서 '도적이 있을까 없을까' 하며 반복적으로 머뭇거리고 깊이 들어가지 못하며 마음의 동요를 일으켜 안온한 곳에 이르는 데 장애가 되는 것처럼, 의심 또한 '부처님일까 아닐까' 하는 식으로 거듭 머뭇거리고 깊이 이해하지 못하며 마음의 동요를 일으켜 성자의 경지(Ariya-bhūmi)에 이르는 데 장애가 된다. 그러므로 의심(vicikicchā)은 광야의 먼 길과 같은 것으로 보아야 한다.

224. Idāni – ‘‘seyyathāpi, mahārāja, āṇaṇya’’nti ettha bhagavā pahīnakāmacchandanīvaraṇaṃ āṇaṇyasadisaṃ, sesāni ārogyādisadisāni katvā dasseti. Tatrāyaṃ sadisatā, yathā hi puriso iṇaṃ ādāya kammante payojetvā samiddhataṃ patto – ‘‘idaṃ iṇaṃ nāma palibodhamūla’’nti cintetvā savaḍḍhikaṃ iṇaṃ niyyātetvā paṇṇaṃ phālāpeyya. Athassa tato paṭṭhāya neva koci dūtaṃ peseti, na paṇṇaṃ. So iṇasāmike disvāpi sace icchati, āsanā uṭṭhahati, no ce na uṭṭhahati, kasmā? Tehi saddhiṃ nillepatāya alaggatāya. Evameva bhikkhu – ‘‘ayaṃ kāmacchando nāma palibodhamūla’’nti cintetvā cha dhamme bhāvetvā kāmacchandanīvaraṇaṃ pajahati. Te pana cha dhamme mahāsatipaṭṭhāne vaṇṇayissāma. Tassevaṃ pahīnakāmacchandassa [Pg.193] yathā iṇamuttassa purisassa iṇassāmike disvā neva bhayaṃ na chambhitattaṃ hoti. Evameva paravatthumhi neva saṅgo na baddho hoti. Dibbānipi rūpāni passato kileso na samudācarati. Tasmā bhagavā āṇaṇyamiva kāmacchandappahānaṃ āha.

224. 이제 ‘대왕이여, 마치 빚이 없는 것과 같이’라는 이 대목에서 세존께서는 버려진 감각적 욕망의 장애(탐욕)를 빚이 없는 상태에 비유하고, 나머지 장애들을 건강함 등에 비유하여 보여주십니다. 그 비유의 유사함은 다음과 같습니다. 마치 어떤 사람이 빚을 내어 사업을 하여 번창하게 된 뒤, ‘이 빚이라는 것은 장애의 근본이다’라고 생각하고 이자와 함께 빚을 갚고 차용증을 찢어버리는 것과 같습니다. 그러면 그때부터 누구도 그에게 전령을 보내지도 않고 독촉장도 보내지 않습니다. 그는 채권자들을 보더라도 자기가 원하면 자리에서 일어나고, 원하지 않으면 일어나지 않습니다. 왜냐하면 그들과 아무런 관련도 없고 얽매여 있지도 않기 때문입니다. 이와 같이 비구는 ‘이 감각적 욕망이라는 것은 장애의 근본이다’라고 생각하고 여섯 가지 법(부정관 등)을 닦아 감각적 욕망의 장애를 버립니다. 그 여섯 가지 법에 대해서는 대염처경에서 상세히 설명할 것입니다. 이와 같이 감각적 욕망을 버린 비구는 마치 빚에서 벗어난 사람이 채권자를 보아도 두려움이나 떨림이 없는 것과 같습니다. 이와 같이 외부의 대상에 대해서도 얽매임이 없고 속박됨이 없습니다. 천상의 형색들을 보더라도 번뇌가 일어나지 않습니다. 그러므로 세존께서는 감각적 욕망을 버리는 것을 빚이 없는 상태에 비유하여 말씀하셨습니다.

Yathā pana so pittarogāturo puriso bhesajjakiriyāya taṃ rogaṃ vūpasametvā tato paṭṭhāya madhusakkarādīnaṃ rasaṃ vindati. Evameva bhikkhu ‘‘ayaṃ byāpādo nāma mahā anatthakaro’’ti cha dhamme bhāvetvā byāpādanīvaraṇaṃ pajahati. Sabbanīvaraṇesu cha dhamme mahāsatipaṭṭhāneyeva vaṇṇayissāma. Na kevalañca teyeva, yepi thinamiddhādīnaṃ pahānāya bhāvetabbā, tepi sabbe tattheva vaṇṇayissāma. So evaṃ pahīnabyāpādo yathā pittarogavimutto puriso madhusakkarādīnaṃ rasaṃ sampiyāyamāno paṭisevati, evameva ācārapaṇṇattiādīni sikkhāpadāni sirasā sampaṭicchitvā sampiyāyamāno sikkhati. Tasmā bhagavā ārogyamiva byāpādappahānaṃ āha.

한편, 담즙병으로 앓던 사람이 치료를 통해 그 병을 가라앉힌 뒤에 그때부터 꿀과 설탕 등의 맛을 느끼는 것과 같습니다. 이와 같이 비구는 ‘이 악의(byāpāda)라는 것은 큰 해악을 끼친다’라고 생각하며 여섯 가지 법(자애의 수행 등)을 닦아 악의의 장애를 버립니다. 모든 장애를 버리는 여섯 가지 법에 대해서는 대염처경에서 설명할 것입니다. 단순히 그 여섯 가지 법들만 설명하는 것이 아니라, 해태와 혼침 등을 버리기 위해 닦아야 할 모든 법들도 그곳에서 함께 설명할 것입니다. 이와 같이 악의를 버린 비구는 마치 담즙병에서 벗어난 사람이 꿀과 설탕 등의 맛을 즐거워하며 맛보는 것처럼, 예절과 관련된 규정 등 계율의 조항들을 머리 숙여 받아들이고 즐거워하며 닦습니다. 그러므로 세존께서는 악의를 버리는 것을 건강함에 비유하여 말씀하셨습니다.

Yathā so nakkhattadivase bandhanāgāraṃ pavesito puriso aparasmiṃ nakkhattadivase – ‘‘pubbepi ahaṃ pamādadosena baddho, tena nakkhattaṃ nānubhaviṃ. Idāni appamatto bhavissāmī’’ti yathāssa paccatthikā okāsaṃ na labhanti, evaṃ appamatto hutvā nakkhattaṃ anubhavitvā – ‘aho nakkhattaṃ, aho nakkhatta’nti udānaṃ udānesi, evameva bhikkhu – ‘‘idaṃ thinamiddhaṃ nāma mahāanatthakara’’nti cha dhamme bhāvetvā thinamiddhanīvaraṇaṃ pajahati, so evaṃ pahīnathinamiddho yathā bandhanā mutto puriso sattāhampi nakkhattassa ādimajjhapariyosānaṃ anubhavati, evameva dhammanakkhattassa ādimajjhapariyosānaṃ anubhavanto saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇāti. Tasmā bhagavā bandhanā mokkhamiva thinamiddhappahānaṃ āha.

마치 축젯날에 감옥에 갇혔던 사람이 다음 축젯날에 ‘예전에도 나는 방일함의 잘못으로 구속되었고, 그 때문에 축제를 즐기지 못했다. 이제는 방일하지 않으리라’라고 생각하여, 적들이 틈을 타지 못하도록 방일하지 않고 축제를 즐기며 ‘오, 즐거운 축제여!’라고 감흥어를 읊조리는 것과 같습니다. 이와 같이 비구는 ‘이 해태와 혼침(thina-middha)이라는 것은 큰 해악을 끼친다’라고 생각하며 여섯 가지 법을 닦아 해태와 혼침의 장애를 버립니다. 이와 같이 해태와 혼침을 버린 비구는 마치 감옥에서 풀려난 사람이 이레 동안 축제의 처음과 중간과 끝을 즐기는 것처럼, 법의 축제의 처음과 중간과 끝을 즐기며 무애해(paṭisambhidā)와 함께 아라한과에 도달합니다. 그러므로 세존께서는 해태와 혼침을 버리는 것을 감옥에서 벗어남에 비유하여 말씀하셨습니다.

Yathā pana dāso kiñcideva mittaṃ upanissāya sāmikānaṃ dhanaṃ datvā attānaṃ bhujissaṃ katvā tato paṭṭhāya yaṃ icchati, taṃ karoti. Evameva bhikkhu – ‘‘idaṃ uddhaccakukkuccaṃ nāma mahā anatthakara’’nti cha dhamme bhāvetvā uddhaccakukkuccaṃ pajahati. So evaṃ pahīnauddhaccakukkucco yathā bhujisso puriso yaṃ icchati, taṃ karoti, na taṃ koci balakkārena tato nivatteti[Pg.194], evameva yathā sukhaṃ nekkhammapaṭipadaṃ paṭipajjati, na taṃ uddhaccakukkuccaṃ balakkārena tato nivatteti. Tasmā bhagavā bhujissaṃ viya uddhaccakukkuccappahānaṃ āha.

또한 마치 어떤 종이 친구의 도움을 받아 주인들에게 돈을 갚고 자신을 자유인으로 만든 뒤에, 그때부터 자기가 원하는 것을 하는 것과 같습니다. 이와 같이 비구는 ‘이 들뜸과 후회(uddhaccakukkucca)라는 것은 큰 해악을 끼친다’라고 생각하며 여섯 가지 법을 닦아 들뜸과 후회를 버립니다. 이와 같이 들뜸과 후회를 버린 비구는 마치 자유인이 된 사람이 자기가 원하는 것을 하고 누구도 강압적으로 그것을 막지 못하는 것처럼, 안락하게 출리의 도를 닦으며 들뜸과 후회가 강압적으로 그 수행을 막지 못하게 됩니다. 그러므로 세존께서는 들뜸과 후회를 버리는 것을 자유인이 된 것에 비유하여 말씀하셨습니다.

Yathā balavā puriso hatthasāraṃ gahetvā sajjāvudho saparivāro kantāraṃ paṭipajjeyya, taṃ corā dūratova disvā palāyeyyuṃ. So sotthinā taṃ kantāraṃ nittharitvā khemantaṃ patto haṭṭhatuṭṭho assa. Evameva bhikkhu ‘‘ayaṃ vicikicchā nāma mahā anatthakārikā’’ti cha dhamme bhāvetvā vicikicchaṃ pajahati. So evaṃ pahīnavicikiccho yathā balavā puriso sajjāvudho saparivāro nibbhayo core tiṇaṃ viya agaṇetvā sotthinā nikkhamitvā khemantabhūmiṃ pāpuṇāti, evameva bhikkhu duccaritakantāraṃ nittharitvā paramaṃ khemantabhūmiṃ amataṃ mahānibbānaṃ pāpuṇāti. Tasmā bhagavā khemantabhūmiṃ viya vicikicchāpahānaṃ āha.

마치 힘센 사람이 재산을 챙기고 무기를 갖추고 일행과 함께 황야의 길에 들어섰을 때, 도적들이 멀리서 보고 도망치는 것과 같습니다. 그는 안전하게 그 황야를 건너 평온한 땅에 도달하여 기뻐할 것입니다. 이와 같이 비구는 ‘이 의심(vicikicchā)이라는 것은 큰 해악을 끼치는 것이다’라고 생각하며 여섯 가지 법을 닦아 의심을 버립니다. 이와 같이 의심을 버린 비구는 마치 힘센 사람이 무기를 갖추고 일행과 함께 두려움 없이 도적들을 풀조각처럼 여기며 안전하게 나아가 평온한 땅에 도달하는 것처럼, 의심으로 인한 악행의 황야를 건너 지고의 평온한 땅인 불사(amata)의 대열반에 도달합니다. 그러므로 세존께서는 의심을 버리는 것을 평온한 땅에 도달하는 것에 비유하여 말씀하셨습니다.

225. Pāmojjaṃ jāyatīti tuṭṭhākāro jāyati. Pamuditassa pīti jāyatīti tuṭṭhassa sakalasarīraṃ khobhayamānā pīti jāyati. Pītimanassa kāyo passambhatīti pītisampayuttacittassa puggalassa nāmakāyo passambhati, vigatadaratho hoti. Sukhaṃ vedetīti kāyikampi cetasikampi sukhaṃ vedayati. Cittaṃ samādhiyatīti iminā nekkhammasukhena sukhitassa upacāravasenapi appanāvasenapi cittaṃ samādhiyati.

225. ‘환희(pāmojja)가 생긴다’는 것은 기뻐하는 모습이 생기는 것입니다. ‘환희하는 자에게 희열(pīti)이 생긴다’는 것은 기뻐하는 사람의 온몸을 진동시키는 충만한 희열(pharaṇā-pīti)이 생긴다는 것입니다. ‘마음에 희열이 있는 자는 몸이 경안하다’라는 것은 희열과 결합된 마음을 가진 사람의 정신적 몸(nāmakāya)이 가라앉아 번뇌의 고통이 없어지는 것입니다. ‘행복을 느낀다’는 것은 육체적인 행복과 정신적인 행복을 느끼는 것입니다. ‘마음이 삼매에 든다’는 것은 이러한 출리의 행복으로 행복해진 사람의 마음이 근접삼매나 본삼매의 힘으로 집중되는 것입니다.

Paṭhamajjhānakathā

제1선(초선정)에 대한 설명

226. So vivicceva kāmehi…pe… paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharatītiādi pana upacārasamādhinā samāhite citte uparivisesadassanatthaṃ appanāsamādhinā samāhite citte tassa samādhino pabhedadassanatthaṃ vuttanti veditabbaṃ. Imameva kāyanti imaṃ karajakāyaṃ. Abhisandetīti temeti sneheti, sabbattha pavattapītisukhaṃ karoti. Parisandetīti samantato sandeti. Paripūretīti vāyunā bhastaṃ viya pūreti. Parippharatīti samantato phusati. Sabbāvato kāyassāti assa bhikkhuno sabbakoṭṭhāsavato kāyassa kiñci upādinnakasantatipavattiṭṭhāne chavimaṃsalohitānugataṃ [Pg.195] aṇumattampi ṭhānaṃ paṭhamajjhānasukhena aphuṭaṃ nāma na hoti.

226. ‘그는 감각적 욕망을 멀리하고…(줄임)… 제1선에 들어 머문다’ 등의 구절은 근접삼매로 마음이 집중되었을 때 그 위의 수승함을 보여주기 위해서이거나, 본삼매로 마음이 집중되었을 때 그 삼매의 차별성을 보여주기 위해 설해진 것이라고 알아야 합니다. ‘바로 이 몸을’이라는 것은 이 육신(karajakāya)을 말합니다. ‘적신다(abhisandeti)’는 것은 스며들게 하고 윤기 있게 하는 것이니, 온몸에 일어나는 희열과 행복을 만드는 것입니다. ‘골고루 적신다(parisandeti)’는 것은 사방으로 스며들게 하는 것입니다. ‘가득 채운다(paripūreti)’는 것은 풀무에 바람을 채우듯 가득 채우는 것입니다. ‘두루 퍼지게 한다(parippharati)’는 것은 사방으로 퍼뜨려 닿게 하는 것입니다. ‘모든 몸에’라는 것은 이 비구의 모든 신체 부위를 가진 육신에서, 업에서 생긴 물질의 상속이 일어나는 곳이라면 피부와 살과 피에 이르는 아주 미세한 부분까지도 제1선의 행복이 닿지 않은 곳이 없다는 뜻입니다.

227. Dakkhoti cheko paṭibalo nhānīyacuṇṇāni kātuñceva payojetuñca sannetuñca. Kaṃsathāleti yena kenaci lohena katabhājane. Mattikabhājanaṃ pana thiraṃ na hoti. Sannentassa bhijjati. Tasmā taṃ na dasseti. Paripphosakaṃ paripphosakanti siñcitvā siñcitvā. Sanneyyāti vāmahatthena kaṃsathālaṃ gahetvā dakkhiṇahatthena pamāṇayuttaṃ udakaṃ siñcitvā siñcitvā parimaddanto piṇḍaṃ kareyya. Snehānugatāti udakasinehena anugatā. Snehaparetāti udakasinehena pariggahitā. Santarabāhirāti saddhiṃ antopadesena ceva bahipadesena ca sabbatthakameva udakasinehena phuṭāti attho. Na ca paggharaṇīti na ca bindu bindu udakaṃ paggharati, sakkā hoti hatthenapi dvīhipi tīhipi aṅgulīhi gahetuṃ ovaṭṭikāyapi kātunti attho.

227. ‘숙련된 자(Dakkho)’란 솜씨 좋고 능력이 있는 자를 말한다. 목욕 가루를 만들고 반죽하는 데 능숙한 자이다. ‘청동 그릇(Kaṃsathāla)’이란 어떤 금속으로든 만든 그릇을 말한다. 반면 흙으로 만든 그릇은 견고하지 않아서 반죽할 때 깨지기 쉽다. 그래서 [비유에서] 그것을 언급하지 않았다. ‘물기를 뿌리고 또 뿌려(Paripphosakaṃ)’란 물을 뿌리고 또 뿌리는 것이다. ‘반죽한다(Sanneyyā)’는 것은 왼손으로 청동 그릇을 잡고 오른손으로 적당량의 물을 뿌리며 주물러서 덩어리를 만드는 것이다. ‘습기가 스며든(Snehānugatā)’이란 물의 습기가 따라 들어간 것을 의미한다. ‘습기가 가득 찬(Snehaparetā)’이란 물의 습기로 두루 덮인 것이다. ‘안팎으로(Santarabāhirā)’란 안쪽 부위와 바깥쪽 부위가 함께, 모든 곳에 물의 습기가 퍼져 있다는 뜻이다. ‘흘러내리지 않는(Na ca paggharaṇī)’이란 이와 같이 안팎으로 습기가 가득 찼음에도 불구하고 물이 한 방울씩 흘러내리지는 않는다는 것이다. 손이나 두세 손가락으로 집어 들 수 있고, 옷의 허리춤에 넣을 수도 있다는 의미이다.

Dutiyajjhānakathā

제2선에 대한 설명

228-229. Dutiyajjhānasukhūpamāyaṃ ubbhidodakoti ubbhinnaudako, na heṭṭhā ubbhijjitvā uggacchanakaudako. Antoyeva pana ubbhijjanakaudakoti attho. Āyamukhanti āgamanamaggo. Devoti megho. Kālena kālanti kāle kāle, anvaddhamāsaṃ vā anudasāhaṃ vāti attho. Dhāranti vuṭṭhiṃ. Na anuppaveccheyyāti na ca paveseyya, na vasseyyāti attho. Sītā vāridhārā ubbhijjitvāti sītaṃ dhāraṃ uggantvā rahadaṃ pūrayamānaṃ ubbhijjitvā. Heṭṭhā uggacchanaudakañhi uggantvā uggantvā bhijjantaṃ udakaṃ khobheti, catūhi disāhi pavisanaudakaṃ purāṇapaṇṇatiṇakaṭṭhadaṇḍakādīhi udakaṃ khobheti, vuṭṭhiudakaṃ dhārānipātapubbuḷakehi udakaṃ khobheti. Sannisinnameva pana hutvā iddhinimmitamiva uppajjamānaṃ udakaṃ imaṃ padesaṃ pharati, imaṃ padesaṃ na pharatīti natthi, tena aphuṭokāso nāma na hotīti. Tattha rahado viya karajakāyo. Udakaṃ viya dutiyajjhānasukhaṃ. Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ.

228-229. 제2선의 행복에 대한 비유에서 ‘솟아나는 물이 있는(ubbhidodako)’이란 물이 솟아오르는 것을 말하며, 아래에서 뚫고 올라오는 물이 있는 호수를 뜻한다. 밖에서 들어오는 물이 아니라 호수 안에서만 솟아나는 물이라는 의미이다. ‘입구(āyamukha)’란 물이 들어오는 통로이다. ‘하늘(devo)’이란 구름[비]을 말한다. ‘때맞추어(kālena kālaṃ)’란 제때제때, 즉 보름마다 혹은 열흘마다라는 뜻이다. ‘물줄기(dhāra)’란 빗물을 뜻한다. ‘유입시키지 않는다면(na anuppaveccheyyā)’이란 들여보내지 않거나 비가 내리지 않는다는 뜻이다. ‘찬 물줄기가 솟아나와(sītā vāridhārā ubbhijjitvā)’란 찬 물줄기 혹은 물이 솟아올라 호수를 가득 채우는 것이다. 아래에서 솟아오르는 물은 솟구쳐 올라서 흩어질 때 물을 출렁이게(khobheti) 할 뿐이다. 사방에서 들어오는 물은 묵은 잎, 풀, 나무토막 등을 동반하여 물을 요동치게 하고, 빗물은 떨어지는 충격과 거품으로 물을 요동치게 한다. 그러나 안에서 솟아나는 물은 고요하게 가라앉아 신통으로 만든 천상의 물처럼 온 사방에 퍼지며, 퍼지지 않는 곳이 없다. 여기서 호수는 육신(karajakāya)과 같고, 물은 제2선의 행복과 같다. 나머지는 이전의 방식대로 이해해야 한다.

Tatiyajjhānakathā

제3선에 대한 설명

230-231. Tatiyajjhānasukhūpamāyaṃ [Pg.196] uppalāni ettha santīti uppalinī. Sesapadadvayepi eseva nayo. Ettha ca setarattanīlesu yaṃ kiñci uppalaṃ uppalameva. Ūnakasatapattaṃ puṇḍarīkaṃ, satapattaṃ padumaṃ. Pattaniyamaṃ vā vināpi setaṃ padumaṃ, rattaṃ puṇḍarīkanti ayamettha vinicchayo. Udakānuggatānīti udakato na uggatāni. Anto nimuggaposīnīti udakatalassa anto nimuggāniyeva hutvā posīni, vaḍḍhīnīti attho. Sesaṃ purimanayeneva veditabbaṃ.

230-231. 제3선의 행복에 대한 비유에서 ‘청련화가 있는(uppalinī)’이란 그곳에 청련화들이 있다는 뜻이다. 나머지 두 단어(paduminī, puṇḍarikinī)도 같은 방식이다. 여기서 백련, 홍련, 청련 중에서 어떤 것이든 ‘우빨라(uppala)’라 한다. 꽃잎이 백 장 미만인 것은 ‘뿐다리까(puṇḍarīka)’이고, 백 장 이상인 것은 ‘빠두마(paduma)’이다. 또는 꽃잎의 수와 상관없이 흰색은 ‘빠두마’이고 붉은색은 ‘뿐다리까’라고 정의하기도 한다. ‘물 밖으로 나오지 않은(udakānuggatāni)’이란 물 위로 솟아오르지 않은 것을 말한다. ‘물속에 잠겨서 자라는(anto nimuggaposīnī)’이란 수면 아래 잠긴 채로 성장하고 번성한다는 뜻이다. 나머지는 이전 방식대로 이해해야 한다.

Catutthajjhānakathā

제4선에 대한 설명

232-233. Catutthajjhānasukhūpamāyaṃ parisuddhena cetasā pariyodātenāti ettha nirupakkilesaṭṭhena parisuddhaṃ, pabhassaraṭṭhena pariyodātanti veditabbaṃ. Odātena vatthenāti idaṃ utupharaṇatthaṃ vuttaṃ. Kiliṭṭhavatthena hi utupharaṇaṃ na hoti, taṅkhaṇadhotaparisuddhena utupharaṇaṃ balavaṃ hoti. Imissāya hi upamāya vatthaṃ viya karajakāyo, utupharaṇaṃ viya catutthajjhānasukhaṃ. Tasmā yathā sunhātassa purisassa parisuddhaṃ vatthaṃ sasīsaṃ pārupitvā nisinnassa sarīrato utu sabbameva vatthaṃ pharati. Na koci vatthassa aphuṭokāso hoti. Evaṃ catutthajjhānasukhena bhikkhuno karajakāyassa na koci okāso aphuṭo hotīti. Evamettha attho daṭṭhabbo. Imesaṃ pana catunnaṃ jhānānaṃ anupadavaṇṇanā ca bhāvanānayo ca visuddhimagge vuttoti idha na vitthārito.

232-233. 제4선의 행복에 대한 비유에서 ‘깨끗하고 선명한 마음으로’라는 구절에서, 오염원이 없으므로 ‘깨끗함(parisuddha)’이며, 빛이 나므로 ‘선명함(pariyodāta)’이라고 이해해야 한다. ‘흰 천으로’라는 말은 온기가 퍼지는 것을 보여주기 위해 설해진 것이다. 더러운 천으로는 온기가 잘 퍼지지 않지만, 방금 빨아 깨끗한 천으로는 온기가 강하게 퍼진다. 이 비유에서 천은 육신(karajakāya)과 같고, 온기가 퍼지는 것은 제4선의 행복과 같다. 그러므로 마치 목욕을 잘 마친 사람이 깨끗한 천을 머리까지 두르고 앉아 있을 때, 몸의 온기가 천 전체에 퍼져서 천에 온기가 닿지 않는 곳이 없는 것과 같다. 이와 같이 제4선의 행복으로 수행승의 육신에 퍼지지 않는 곳이 없다. 이 네 가지 선(jhāna)에 대한 순차적인 설명과 수행 방법은 위숫디막가(청정도론)에서 설명했으므로 여기서는 상세히 다루지 않는다.

Ettāvatā cesa rūpajjhānalābhīyeva, na arūpajjhānalābhīti na veditabbo. Na hi aṭṭhasu samāpattīsu cuddasahākārehi ciṇṇavasībhāvaṃ vinā upari abhiññādhigamo hoti. Pāḷiyaṃ pana rūpajjhānāniyeva āgatāni. Arūpajjhānāni āharitvā kathetabbāni.

이로써 이 수행자가 색계 선만을 얻고 무색계 선은 얻지 못한 것이라고 이해해서는 안 된다. 여덟 가지 등지(samāpatti)에서 열네 가지 방식으로 숙달(vasībhāva)되지 않고서는 그 위의 신통(abhiññā)을 체득하는 일이 없기 때문이다. 비록 경전(Pāḷi)에는 색계 선들만 나타나 있지만, 무색계 선들도 가져와서 설명해야 한다.

Vipassanāñāṇakathā

위빳사나 지혜에 대한 설명

234. So evaṃ samāhite citte…pe… āneñjappatteti so cuddasahākārehi aṭṭhasu samāpattīsu ciṇṇavasībhāvo bhikkhūti dasseti[Pg.197]. Sesamettha visuddhimagge vuttanayena veditabbaṃ. Ñāṇadassanāya cittaṃ abhinīharatīti ettha ñāṇadassananti maggañāṇampi, vuccati phalañāṇampi, sabbaññutaññāṇampi, paccavekkhaṇañāṇampi, vipassanāñāṇampi. ‘‘Kiṃ nu kho, āvuso, ñāṇadassanavisuddhatthaṃ bhagavati brahmacariyaṃ vussatī’’ti (mahāni. 1.257) ettha hi maggañāṇaṃ ñāṇadassananti vuttaṃ. ‘‘Ayamañño uttarimanussadhammo alamariyañāṇadassanaviseso adhigato phāsuvihāro’’ti (ma. ni. 1.328) ettha phalañāṇaṃ. ‘‘Bhagavatopi kho ñāṇadassanaṃ udapādi sattāhakālaṅkato āḷāro kālāmo’’ti (mahāva. 10) ettha sabbaññutaññāṇaṃ. ‘‘Ñāṇañca pana me dassanaṃ udapādi akuppā me vimutti, ayamantimā jātī’’ti (mahāva. 16) ettha paccavekkhaṇañāṇaṃ idha pana ñāṇadassanāya cittanti idaṃ vipassanāñāṇaṃ ñāṇadassananti vuttanti.

234. “그는 이와 같이 마음이 집중되고… 흔들림 없는 상태에 이르렀을 때”라는 구절은, 그 수행승이 여덟 가지 등지에서 열네 가지 방식으로 숙달되었음을 보여준다. 여기서 나머지 내용은 위숫디막가에서 설명한 방식대로 이해해야 한다. “지견(知見)을 위해 마음을 기울인다”라는 구절에서 ‘지견(ñāṇadassana)’은 도의 지혜, 과의 지혜, 일체지, 반조의 지혜, 위빳사나의 지혜를 모두 의미할 수 있다. 예를 들어 어떤 구절에서는 도의 지혜를 ‘지견’이라 했고, 다른 곳에서는 과의 지혜를, 또 다른 곳에서는 세존의 일체지를 ‘지견’이라 했으며, “나에게 지와 견이 생겼다”라는 구절에서는 반조의 지혜를 ‘지견’이라 하였다. 그러나 여기 이 사만냐팔라 숫따(사문과경)에서 “지견을 위한 마음”이라 할 때의 이 지견은 ‘위빳사나의 지혜’를 의미한다고 이해해야 한다.

Abhinīharatīti vipassanāñāṇassa nibbattanatthāya tanninnaṃ tappoṇaṃ tappabbhāraṃ karoti. Rūpīti ādīnamattho vuttoyeva. Odanakummāsūpacayoti odanena ceva kummāsena ca upacito vaḍḍhito. Aniccucchādanaparimaddanabhedanaviddhaṃsanadhammoti hutvā abhāvaṭṭhena aniccadhammo. Duggandhavighātatthāya tanuvilepanena ucchādanadhammo. Aṅgapaccaṅgābādhavinodanatthāya khuddakasambāhanena parimaddanadhammo. Daharakāle vā ūrūsu sayāpetvā gabbhāvāsena dussaṇṭhitānaṃ tesaṃ tesaṃ aṅgānaṃ saṇṭhānasampādanatthaṃ añchanapīḷanādivasena parimaddanadhammo. Evaṃ pariharitopi bhedanaviddhaṃsanadhammo bhijjati ceva vikirati ca, evaṃ sabhāvoti attho. Tattha rūpī cātumahābhūtikotiādīsu chahi padehi samudayo kathito. Aniccapadena saddhiṃ pacchimehi dvīhi atthaṅgamo. Ettha sitaṃ ettha paṭibaddhanti ettha cātumahābhūtike kāye nissitañca paṭibaddhañca.

'이끌어낸다(abhinīharati)'는 것은 위빳사나 지혜를 생기게 하기 위해 마음을 그 위빳사나 지혜로 향하게 하고, 그것으로 기울게 하며, 그것으로 치우치게 하는 것을 의미한다. '밥과 죽으로 쌓아 올려진 것(odanakummāsūpacayo)'이란 밥과 죽으로 보존되고 증장된 것이다. '무상하고, 바르고, 주무르고, 파괴되고, 흩어지는 성질'에 대해 살펴보면, 생겨났다가 사라지는 의미에서 무상한 성질(aniccadhammo)이다. 악취를 제거하기 위해 얇게 바르기 때문에 바르는 성질(ucchādanadhammo)이다. 사지의 피로를 풀기 위해 가볍게 주무르기 때문에 주무르는 성질(parimaddanadhammo)이다. 혹은 어릴 때 유모가 무릎에 뉘어 자궁 속에 있었던 탓에 잘못된 형상을 가진 여러 지체들을 바른 형상으로 만들기 위해 당기고 누르는 등의 방법으로 주무르기 때문에 주무르는 성질이다. 이와 같이 관리하더라도 파괴되고 흩어지는 성질이기에 부서지기도 하고 흩어지기도 하니, 이와 같은 자성을 가졌다는 뜻이다. 거기서 '물질로 이루어지고 사대로 된 것' 등의 여섯 구절로 '일어남(samudayo)'을 설하셨다. '무상하다'는 구절과 함께 뒤의 두 구절로 '사라짐(atthaṅgamo)'을 설하셨다. '여기에 의지하고 여기에 매여 있다'는 것은 이 사대로 된 몸에 (의식이) 의지하고 매여 있다는 것이다.

235. Subhoti sundaro. Jātimāti parisuddhākarasamuṭṭhito. Suparikammakatoti suṭṭhu kataparikammo apanītapāsāṇasakkharo. Acchoti tanucchavi. Vippasannoti suṭṭhu pasanno. Sabbākārasampannoti dhovanavedhanādīhi sabbehi ākārehi sampanno. Nīlantiādīhi vaṇṇasampattiṃ dasseti. Tādisañhi āvutaṃ pākaṭaṃ hoti. Evameva khoti ettha evaṃ upamāsaṃsandanaṃ veditabbaṃ. Maṇi viya hi karajakāyo. Āvutasuttaṃ [Pg.198] viya vipassanāñāṇaṃ. Cakkhumā puriso viya vipassanālābhī bhikkhu, hatthe karitvā paccavekkhato ayaṃ kho maṇīti maṇino āvibhūtakālo viya vipassanāñāṇaṃ, abhinīharitvā nisinnassa bhikkhuno cātumahābhūtikakāyassa āvibhūtakālo, tatridaṃ suttaṃ āvutanti suttassāvibhūtakālo viya vipassanāñāṇaṃ, abhinīharitvā nisinnassa bhikkhuno tadārammaṇānaṃ phassapañcamakānaṃ vā sabbacittacetasikānaṃ vā vipassanāñāṇasseva vā āvibhūtakāloti.

235. '깨끗한(subho)'은 아름다운 것이고, '질 좋은(jātimā)'은 순수한 산지에서 나온 것이다. '잘 가공된(suparikammakata)'은 연마가 잘 되어 돌이나 모래가 제거된 것이다. '투명한(accho)'은 껍질이 얇은 것이고, '아주 맑은(vippasanno)'은 매우 투명한 것이다. '모든 특징을 갖춘(sabbākārasampanno)'은 씻고 구멍을 뚫는 등의 모든 특징을 갖춘 것이다. '푸른색' 등의 구절로 색의 원만함을 보여준다. 그와 같은 보석에 꿰어진 실은 분명하게 드러나기 때문이다. '이와 같이(evameva kho)'라는 말에서 이와 같은 비유의 결합을 알아야 한다. 보석은 육신(karajakāyo)과 같고, 꿰어진 실은 위빳사나 지혜와 같다. 눈 있는 사람이 손에 놓고 관찰할 때 '이것이 보석이다'라고 보석이 분명하게 드러나는 때는 위빳사나 지혜를 얻은 수행승과 같다. 즉, 위빳사나 지혜를 이끌어내어 앉아 있는 수행승에게 사대로 된 몸이 분명하게 드러나는 때와 같다. '여기에 실이 꿰어져 있다'고 실이 분명하게 드러나는 때는 위빳사나 지혜를 이끌어내어 앉아 있는 수행승에게 그 대상인 촉을 비롯한 다섯 가지 법이나 모든 마음과 마음부수, 혹은 위빳사나 지혜 자체가 분명하게 드러나는 때와 같다.

Idañca vipassanāñāṇaṃ maggañāṇānantaraṃ. Evaṃ santepi yasmā abhiññāvāre āraddhe etassa antarāvāro natthi tasmā idheva dassitaṃ. Yasmā ca aniccādivasena akatasammasanassa dibbāya sotadhātuyā bheravaṃ saddaṃ suṇato, pubbenivāsānussatiyā bherave khandhe anussarato, dibbena cakkhunā bheravampi rūpaṃ passato bhayasantāso uppajjati, na aniccādivasena katasammasanassa tasmā abhiññaṃ pattassa bhayavinodanahetusampādanatthampi idaṃ idheva dassitaṃ. Api ca yasmā vipassanāsukhaṃ nāmetaṃ maggaphalasukhasampādakaṃ pāṭiyekkaṃ sandiṭṭhikaṃ sāmaññaphalaṃ tasmāpi āditova idaṃ idha dassitanti veditabbaṃ.

또한 이 위빳사나 지혜는 도(道)의 지혜 바로 다음에 오는 것이다. 그럼에도 불구하고 신통(abhiññā)의 장이 시작되었을 때 이것의 순서가 따로 없으므로 여기에서 보여준 것이다. 또한 무상 등의 관찰을 하지 않은 요가 수행자가 천이통으로 무서운 소리를 듣거나, 숙명통으로 무서운 오온을 기억하거나, 천안통으로 무서운 형상을 볼 때 두려움과 공포가 생기지만, 무상 등의 관찰을 한 이에게는 생기지 않기 때문이다. 그러므로 신통을 얻은 이의 두려움을 제거하는 원인을 성취하기 위해서도 이 지혜를 여기 신통의 앞에서 보여준 것이다. 게다가 이른바 위빳사나의 행복은 도의 행복과 과의 행복을 가져다주며, 별도로 현세에서 스스로 보는 사문 과(sāmaññaphala)이기 때문에 처음부터 이것을 여기서 보여준 것이라고 알아야 한다.

Manomayiddhiñāṇakathā

마음으로 만든 신통의 지혜(Manomayiddhiñāṇa)에 대한 설명

236-237. Manomayanti manena nibbattitaṃ. Sabbaṅgapaccaṅginti sabbehi aṅgehi ca paccaṅgehi ca samannāgataṃ. Ahīnindriyanti saṇṭhānavasena avikalindriyaṃ. Iddhimatā nimmitarūpañhi sace iddhimā odāto tampi odātaṃ. Sace aviddhakaṇṇo tampi aviddhakaṇṇanti evaṃ sabbākārehi tena sadisameva hoti. Muñjamhā īsikantiādi upamāttayampi hi sadisabhāvadassanatthameva vuttaṃ. Muñjasadisā eva hi tassa anto īsikā hoti. Kosisadisoyeva asi, vaṭṭāya kosiyā vaṭṭaṃ asimeva pakkhipanti, patthaṭāya patthaṭaṃ. Karaṇḍāti idampi ahikañcukassa nāmaṃ, na vilīvakaraṇḍakassa. Ahikañcuko hi ahinā sadisova hoti. Tattha kiñcāpi ‘‘puriso ahiṃ karaṇḍā uddhareyyā’’ti hatthena uddharamāno viya dassito, atha kho cittenevassa uddharaṇaṃ veditabbaṃ. Ayañhi ahi nāma sajātiyaṃ ṭhito, kaṭṭhantaraṃ vā rukkhantaraṃ vā nissāya, tacato sarīraṃ nikkaḍḍhanappayogasaṅkhātena [Pg.199] thāmena, sarīraṃ khādayamānaṃ viya purāṇatacaṃ jigucchantoti imehi catūhi kāraṇehi sayameva kañcukaṃ pajahati, na sakkā tato aññena uddharituṃ, tasmā cittena uddharaṇaṃ sandhāya idaṃ vuttanti veditabbaṃ. Iti muñjādisadisaṃ imassa bhikkhuno sarīraṃ, īsikādisadisaṃ nimmitarūpanti. Idamettha opammasaṃsandanaṃ. Nimmānavidhānaṃ panettha parato ca iddhividhādipañcaabhiññākathā sabbākārena visuddhimagge vitthāritāti tattha vuttanayeneva veditabbā. Upamāmattameva hi idha adhikaṃ.

236-237. '마음으로 만든(manomaya)'이란 마음으로 생겨나게 한 것이다. '모든 수지(肢)를 갖춘(sabbaṅgapaccaṅgi)'이란 모든 큰 지체와 작은 지체를 갖춘 것이다. '감각기관에 결함이 없는(ahīnindriya)'이란 외형상 결함이 없는 감각기관을 가진 것이다. 신통이 있는 자가 만든 형상은 만약 신통자가 희면 그것도 희고, 귀를 뚫지 않았으면 그것도 귀를 뚫지 않은 것처럼 모든 면에서 그와 똑같다. '문자 풀에서 갈대 속을 빼내듯' 등의 세 가지 비유도 그와 같음을 보여주기 위해 설해진 것이다. 문자 풀 안에는 그와 똑같은 갈대 속이 있고, 칼집 안에는 그와 똑같은 칼이 있다. 둥근 칼집에는 둥근 칼을 넣고, 넓은 칼집에는 넓은 칼을 넣는다. '가란다(karaṇḍa)'라는 이름은 뱀의 허물을 가리키는 것이지 대나무 상자의 이름이 아니다. 뱀의 허물은 뱀과 똑같기 때문이다. 거기서 비록 '사람이 상자에서 뱀을 꺼내듯'이라 하여 손으로 꺼내는 것처럼 묘사되었으나, 실은 마음으로 꺼내는 것으로 알아야 한다. 뱀은 자기 종족의 습성에 따라 나무 사이나 수풀 사이에 의지하여 낡은 허물을 혐오하며 스스로의 힘으로 몸을 빼내 허물을 벗는 것이지, 다른 사람이 빼낼 수 있는 것이 아니다. 그러므로 마음으로 꺼내는 것을 염두에 두고 이 비유를 설하신 것이라고 알아야 한다. 이와 같이 이 수행승의 몸은 문자 풀 등과 같고, 만들어진 형상은 갈대 속 등과 같다는 것이 여기서 비유를 결합한 것이다. 한편, 여기서 형상을 만드는 방법과 뒤에 나오는 신변통 등 다섯 가지 신통에 대한 설명은 모든 면에서 ‘청정도론’에 상세히 설명되어 있으므로 거기서 설해진 방식대로 알아야 한다. 여기서는 비유만이 추가된 것이다.

Iddhividhañāṇādikathā

신변통의 지혜(Iddhividhañāṇa) 등에 대한 설명

238-239. Tattha chekakumbhakārādayo viya iddhividhañāṇalābhī bhikkhu daṭṭhabbo. Suparikammakatamattikādayo viya iddhividhañāṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Icchiticchitabhājanavikatiādikaraṇaṃ viya tassa bhikkhuno vikubbanaṃ daṭṭhabbaṃ.

238-239. 거기서 숙련된 옹기장 등은 신변통의 지혜를 얻은 수행승으로 보아야 한다. 잘 반죽된 찰흙 등은 신변통의 지혜로 보아야 한다. 원하는 대로 여러 그릇의 형태를 만드는 것은 그 수행승의 신통 변화(vikubbana)로 보아야 한다.

240-241. Dibbasotadhātuupamāyaṃ yasmā kantāraddhānamaggo sāsaṅko hoti sappaṭibhayo. Tattha ussaṅkitaparisaṅkitena ‘ayaṃ bherisaddo’, ‘ayaṃ mudiṅgasaddo’ti na sakkā vavatthapetuṃ, tasmā kantāraggahaṇaṃ akatvā khemamaggaṃ dassento addhānamaggappaṭipannoti āha. Appaṭibhayañhi khemamaggaṃ sīse sāṭakaṃ katvā saṇikaṃ paṭipanno vuttappakāre sadde sukhaṃ vavatthapeti. Tassa savanena tesaṃ tesaṃ saddānaṃ āvibhūtakālo viya yogino dūrasantikabhedānaṃ dibbānañceva mānussakānañca saddānaṃ āvibhūtakālo veditabbo.

240-241. 천이통(dibbasotadhātu)의 비유에서 광야의 길은 위험하고 공포가 따르기 때문에, 거기서 의심하고 두려워하는 자는 '이것은 북소리다', '이것은 소북소리다'라고 확정할 수 없다. 그러므로 광야라는 표현을 쓰지 않고 안전한 길임을 보여주기 위해 '길을 가는 사람'이라고 하셨다. 공포가 없는 안전한 길에서 머리에 옷을 두르고 천천히 가는 사람은 설해진 소리들을 편안하게 확정한다. 그가 소리를 들음으로써 각 소리가 분명하게 드러나는 것처럼, 요가 수행자에게 멀고 가까운 차이가 있는 천상과 인간의 소리들이 분명하게 드러나는 것으로 알아야 한다.

242-243. Cetopariyañāṇūpamāyaṃ daharoti taruṇo. Yuvāti yobbannena samannāgato. Maṇḍanakajātikoti yuvāpi samāno na ālasiyo na kiliṭṭhavatthasarīro, atha kho maṇḍanapakatiko, divasassa dve tayo vāre nhāyitvā suddhavatthaparidahanaalaṅkārakaraṇasīloti attho. Sakaṇikanti kāḷatilakavaṅgamukhadūsipīḷakādīnaṃ aññatarena sadosaṃ. Tattha yathā tassa mukhanimittaṃ paccavekkhato mukhe doso pākaṭo hoti, evaṃ cetopariyañāṇāya cittaṃ abhinīharitvā nisinnassa bhikkhuno paresaṃ soḷasavidhaṃ cittaṃ pākaṭaṃ hotīti veditabbaṃ.

[타심통의 비유] '다하라(daharo)'는 젊은이를 의미한다. '유와(yuvā)'는 청춘의 기운이 가득한 사람이다. '만다나카-자티카(maṇḍanakajātiko)'는 장식하기를 좋아하는 성향을 가진 사람으로, 비록 젊더라도 게으르지 않고 옷이나 몸이 더럽지 않으며, 하루에 두세 번 목욕하고 깨끗한 옷을 입으며 장신구를 착용하는 습관이 있는 사람이라는 뜻이다. '사카니카(sakaṇikaṃ)'는 검은 점이나 얼굴의 흉터, 여드름 등 어떤 결점이 있는 상태를 말한다. 여기에서 그 젊은이가 자신의 얼굴 모습을 비추어볼 때 얼굴의 결점이 뚜렷하게 드러나는 것처럼, 타심통을 얻기 위해 마음을 기울여 선정에 든 비구에게 다른 이들의 16가지 마음 상태가 명확하게 드러나는 것임을 알아야 한다.

244-245. Pubbenivāsañāṇūpamāyaṃ [Pg.200] taṃ divasaṃ katakiriyā pākaṭā hotīti taṃ divasaṃ gatagāmattayameva gahitaṃ. Tattha gāmattayagatapuriso viya pubbenivāsañāṇalābhī daṭṭhabbo, tayo gāmā viya tayo bhavā daṭṭhabbā, tassa purisassa tīsu gāmesu taṃ divasaṃ katakiriyāya āvibhāvo viya pubbenivāsāya cittaṃ abhinīharitvā nisinnassa bhikkhuno tīsu bhavesu katakiriyāya pākaṭabhāvo daṭṭhabbo.

[숙명통의 비유] 그날 행한 일이 명확하게 드러나므로 그날 방문한 세 마을만이 비유로 취해졌다. 거기에서 세 마을을 다녀온 사람을 숙명통을 얻은 비구에 비유할 수 있고, 세 마을은 세 가지 존재(bhavā)에 비유할 수 있다. 그 사람이 세 마을에서 그날 행한 일들이 분명하게 떠오르는 것처럼, 숙명통을 위해 마음을 기울여 선정에 든 비구에게 세 가지 존재에서 행했던 일들이 명확하게 드러나는 것으로 보아야 한다.

246-247. Dibbacakkhūpamāyaṃ vīthiṃ sañcaranteti aparāparaṃ sañcarante. Vīthiṃ carantetipi pāṭho. Ayamevattho. Tattha nagaramajjhe siṅghāṭakamhi pāsādo viya imassa bhikkhuno karajakāyo daṭṭhabbo, pāsāde ṭhito cakkhumā puriso viya ayameva dibbacakkhuṃ patvā ṭhito bhikkhu, gehaṃ pavisantā viya paṭisandhivasena mātukucchiyaṃ pavisantā, gehā nikkhamantā viya mātukucchito nikkhamantā, rathikāya vīthiṃ sañcarantā viya aparāparaṃ sañcaraṇakasattā, purato abbhokāsaṭṭhāne majjhe siṅghāṭake nisinnā viya tīsu bhavesu tattha tattha nibbattasattā, pāsādatale ṭhitapurisassa tesaṃ manussānaṃ āvibhūtakālo viya dibbacakkhuñāṇāya cittaṃ abhinīharitvā nisinnassa bhikkhuno tīsu bhavesu nibbattasattānaṃ āvibhūtakālo daṭṭhabbo. Idañca desanāsukhatthameva vuttaṃ. Āruppe pana dibbacakkhussa gocaro natthīti.

[천안통의 비유] '거리(vīthi)를 오가는 자'란 이리저리 돌아다니는 자들을 말한다. 'vīthiṃ caranteti'라는 독송본도 있는데 그 의미는 동일하다. 여기에서 도시 중앙의 교차로에 서 있는 궁전은 이 비구의 육신(karajakāyo)과 같고, 궁전 위에 서 있는 눈 밝은 사람은 바로 천안통을 얻어 머무는 비구와 같다. 집으로 들어가는 사람들은 재생연결에 의해 모태에 들어가는 중생들과 같고, 집에서 나오는 사람들은 모태에서 나오는 중생들과 같으며, 거리를 오가는 사람들은 이 생에서 저 생으로 유전하는 중생들과 같고, 앞의 광장 중앙 교차로에 앉아 있는 사람들은 세 가지 존재의 여기저기에서 태어난 중생들과 같다. 궁전 위에 있는 사람에게 사람들의 모습이 분명히 보이는 것처럼, 천안통을 위해 마음을 기울인 비구에게 세 가지 존재에서 태어난 중생들의 모습이 명확하게 나타나는 것으로 보아야 한다. 그리고 이것은 설법의 편의를 위해 말씀하신 것이다. 무색계(āruppe)에는 천안통의 대상이 없기 때문이다.

Āsavakkhayañāṇakathā

누진통(번뇌 멸진의 지혜)에 대한 설명

248. So evaṃ samāhite citteti idha vipassanāpādakaṃ catutthajjhānacittaṃ veditabbaṃ. Āsavānaṃ khayañāṇāyāti āsavānaṃ khayañāṇanibbattanatthāya. Ettha ca āsavānaṃ khayo nāma maggopi phalampi nibbānampi bhaṅgopi vuccati. ‘‘Khaye ñāṇaṃ, anuppāde ñāṇa’’nti ettha hi maggo āsavānaṃ khayoti vutto. ‘‘Āsavānaṃ khayā samaṇo hotī’’ti (ma. ni. 1.438) ettha phalaṃ.

248. "그가 이와 같이 마음이 안정되었을 때(so evaṃ samāhite citte)"라는 구절에서, 여기서는 위빳사나의 기초가 되는 제4선정의 마음임을 알아야 한다. "번뇌를 소멸하는 지혜를 위하여(āsavānaṃ khayañāṇāya)"란 번뇌를 소멸하는 지혜(아라한도)를 일으키기 위해서라는 뜻이다. 여기에서 '번뇌의 소멸(āsavānaṃ khaya)'이란 도(magga), 과(phala), 열반(nibbāna), 혹은 소멸(bhaṅga)을 의미한다. "소멸에 대한 지혜(khaye ñāṇaṃ), 불발생에 대한 지혜(anuppāde ñāṇaṃ)"라는 구절에서는 '도'를 번뇌의 소멸이라 하였다. "번뇌의 소멸로 인해 사문이 된다"는 구절에서는 '과'를 의미한다.

‘‘Paravajjānupassissa, niccaṃ ujjhānasaññino;

Āsavā tassa vaḍḍhanti, ārā so āsavakkhayā’’ti. (dha. pa. 253);

"타인의 잘못을 살피고 항상 비난할 구실만 찾는 사람, 그런 자는 번뇌가 늘어만 가니 번뇌의 소멸(열반)로부터 멀리 떨어져 있다."

Ettha [Pg.201] nibbānaṃ. ‘‘Āsavānaṃ khayo vayo bhedo aniccatā antaradhāna’’nti ettha bhaṅgo. Idha pana nibbānaṃ adhippetaṃ. Arahattamaggopi vaṭṭatiyeva.

이 게송에서는 열반을 의미한다. "번뇌의 소멸, 사라짐, 파괴, 무상함, 소멸"이라는 구절에서는 '붕괴(bhaṅga)'를 의미한다. 그러나 여기(누진통의 문맥)서는 열반을 의도한 것이며, 아라한도(arahattamagga)라고 해도 타당하다.

Cittaṃ abhinīharatīti vipassanā cittaṃ tanninnaṃ tappoṇaṃ tappabbhāraṃ karoti. So idaṃ dukkhantiādīsu ‘‘ettakaṃ dukkhaṃ, na ito bhiyyo’’ti sabbampi dukkhasaccaṃ sarasalakkhaṇapaṭivedhena yathābhūtaṃ pajānātīti attho. Tassa ca dukkhassa nibbattikaṃ taṇhaṃ ‘‘ayaṃ dukkhasamudayo’’ti. Tadubhayampi yaṃ ṭhānaṃ patvā nirujjhati, taṃ tesaṃ appavattiṃ nibbānaṃ ‘‘ayaṃ dukkhanirodho’’ti; tassa ca sampāpakaṃ ariyamaggaṃ ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadā’’ti sarasalakkhaṇapaṭivedhena yathābhūtaṃ pajānātīti attho.

"마음을 기울인다(cittaṃ abhinīharati)"는 것은 위빳사나의 마음을 그 누진통으로 향하게 하고 인도한다는 뜻이다. "그는 '이것이 괴로움이다'라고..." 등의 구절은 "이만큼이 괴로움이며 이보다 더한 괴로움은 없다"라고 모든 괴로움의 진리(고성제)를 그 자성(sarasalakkhaṇa)을 꿰뚫어 앎으로써 있는 그대로 아는 것을 의미한다. 또한 그 괴로움을 일으키는 갈애를 "이것이 괴로움의 일어남(집성제)이다"라고 안다. 그 두 가지가 소멸하는 경지, 즉 그것들이 다시는 일어나지 않는 열반을 "이것이 괴로움의 소멸(멸성제)이다"라고 안다. 그리고 그곳에 도달하게 하는 성스러운 도를 "이것이 괴로움의 소멸로 인도하는 길(도성제)이다"라고 자성을 꿰뚫어 앎으로써 있는 그대로 아는 것을 의미한다.

Evaṃ sarūpato saccāni dassetvā puna kilesavasena pariyāyato dassento ‘‘ime āsavā’’tiādimāha. Tassa evaṃ jānato evaṃ passatoti tassa bhikkhuno evaṃ jānantassa evaṃ passantassa, saha vipassanāya koṭippattaṃ maggaṃ kathesi. Kāmāsavāti kāmāsavato. Vimuccatīti iminā maggakkhaṇaṃ dasseti. Vimuttasminti iminā phalakkhaṇaṃ. Vimuttamiti ñāṇaṃ hotīti iminā paccavekkhaṇañāṇaṃ. Khīṇā jātītiādīhi tassa bhūmiṃ. Tena hi ñāṇena khīṇāsavo paccavekkhanto khīṇā jātītiādīni pajānāti.

이와 같이 구체적인 모습으로 사성제를 보이신 후, 다시 번뇌(kilesa)의 관점에서 방편으로 사성제를 보이시려고 "이것들이 번뇌다" 등의 말씀을 하셨다. "이와 같이 알고 이와 같이 보는 그에게"란 그 비구가 이와 같이 알고 보았을 때, 위빳사나와 함께 정점에 도달한 출세간의 도(magga)를 설하신 것이다. "감각적 욕망의 번뇌로부터"라는 구절은 감각적 욕망의 번뇌로부터 "해탈한다(vimuccati)"는 것으로 '도의 순간(maggakkhaṇa)'을 보여준다. "해탈했을 때(vimuttasmiṃ)"라는 구절은 '과의 순간'을, "해탈했다는 지혜가 생긴다"는 구절은 '반조의 지혜(paccavekkhaṇaññāṇa)'를 보여준다. "태어남은 다했다" 등의 구절로 그 지혜의 토대를 보여준다. 번뇌가 다한 아라한은 그 지혜로 반조하면서 태어남이 다했다는 등의 사실을 분명히 알기 때문이다.

Katamā panassa jāti khīṇā? Kathañca naṃ pajānātīti? Na tāvassa atītā jāti khīṇā, pubbeva khīṇattā. Na anāgatā, anāgate vāyāmābhāvato. Na paccuppannā, vijjamānattā. Yā pana maggassa abhāvitattā uppajjeyya ekacatupañcavokārabhavesu ekacatupañcakkhandhappabhedā jāti, sā maggassa bhāvitattā āyatiṃ anuppādadhammataṃ āpajjanena khīṇā. Taṃ so maggabhāvanāya pahīnakilese paccavekkhitvā ‘‘kilesābhāve vijjamānampi kammaṃ āyatiṃ appaṭisandhikaṃva hotī’’ti jānanto pajānāti.

그의 어떤 태어남이 다했는가? 그리고 그것을 어떻게 아는가? 우선 그의 과거의 태어남은 이미 소멸했기에 다한 것이 아니다. 미래의 태어남은 아직 오지 않았으므로 다한 것이 아니다. 현재의 태어남은 지금 존재하고 있기에 다한 것이 아니다. 그러나 도(magga)를 닦지 않았더라면 1온, 4온, 또는 5온의 존재에서 생겨났을 그 태어남이, 도를 닦음으로써 미래에 다시는 일어나지 않는 법성(anuppādadhammata)에 도달하여 소멸한 것이다. 그는 도의 수행을 통해 제거된 번뇌들을 반조하면서, "번뇌가 없을 때 업이 존재하더라도 미래에 재생연결을 일으키지 않는다"는 것을 알면서 태어남이 다했음을 분명히 아는 것이다.

Vusitanti vutthaṃ parivutthaṃ. Brahmacariyanti maggabrahmacariyaṃ. Puthujjanakalyāṇakena hi saddhiṃ satta sekkhā brahmacariyavāsaṃ vasanti nāma, khīṇāsavo vutthavāso, tasmā so attano brahmacariyavāsaṃ paccavekkhanto vusitaṃ brahmacariyanti pajānāti. Kataṃ karaṇīyanti catūsu saccesu catūhi maggehi pariññāpahānasacchikiriyābhāvanāvasena [Pg.202] soḷasavidhaṃ kiccaṃ niṭṭhāpitaṃ. Tena tena maggena pahātabbakilesā pahīnā, dukkhamūlaṃ samucchinnanti attho. Puthujjanakalyāṇakādayo hi taṃ kiccaṃ karonti, khīṇāsavo katakaraṇīyo. Tasmā so attano karaṇīyaṃ paccavekkhanto kataṃ karaṇīyanti pajānāti. Nāparaṃ itthattāyāti idāni puna itthabhāvāya evaṃ soḷasakiccabhāvāya kilesakkhayabhāvāya vā kattabbaṃ maggabhāvanākiccaṃ me natthīti pajānāti. Atha vā itthattāyāti itthabhāvato imasmā evaṃ pakārā. Idāni vattamānakhandhasantānā aparaṃ khandhasantānaṃ mayhaṃ natthi. Ime pana pañcakkhandhā pariññātā tiṭṭhanti chinnamūlakā rukkhā viya, te carimakacittanirodhena anupādāno viya jātavedo nibbāyissanti apaṇṇattikabhāvañca gamissantīti pajānāti.

'수행은 이미 완성되었다(vusitaṃ)'는 것은 실천되었고 완성되었다는 의미이다. '범행(brahmacariyaṃ)'은 도(道)의 범행을 말한다. 참으로 선량한 범부와 더불어 일곱 부류의 유학(有學)들이 범행의 삶을 살고 있는 중이라면, 번뇌가 다한 아라한은 범행의 삶을 이미 완성한 자이다. 그러므로 그는 자신의 범행을 반조하며 '범행은 완성되었다'고 꿰뚫어 안다. '할 일을 다 마쳤다(kataṃ karaṇīyaṃ)'는 것은 네 가지 성스러운 진리에 대하여 네 가지 도(道)로써 수행해야 할 열여섯 가지 과업(편지·단·증·수의 4기능)을 모두 마무리했다는 뜻이다. 즉, 각각의 도에 의해 끊어야 할 번뇌들이 끊어졌고, 괴로움의 뿌리가 완전히 잘려 나갔음을 의미한다. 참으로 선량한 범부 등은 그 일을 하고 있는 중이지만, 아라한은 할 일을 다 마친 자이다. 그러므로 그는 자신의 할 일을 반조하며 '할 일을 다 마쳤다'고 꿰뚫어 안다. '다시는 이런 상태로 돌아오지 않는다(nāparaṃ itthattāya)'는 것은 이제 다시는 이러한 열여섯 가지 과업의 상태를 위해, 혹은 번뇌의 소멸을 위해 더 이상 닦아야 할 도의 수행이 나에게는 없음을 꿰뚫어 아는 것이다. 혹은 '이런 상태(itthattā)'란 이와 같은 형태의 지금의 오온의 상속으로부터 다른 오온의 상속이 나에게는 더 이상 없다는 뜻이다. 다만 이 다섯 가지 무더기(五蘊)는 이미 꿰뚫어 알아진 상태로, 마치 뿌리가 뽑힌 나무처럼 머물 뿐이다. 그것들은 마지막 마음의 소멸과 함께, 연료가 없는 불이 꺼지듯이 소멸할 것이며, 명칭조차 없는 상태에 이르게 될 것임을 꿰뚫어 안다.

249. Pabbatasaṅkhepeti pabbatamatthake. Anāviloti nikkaddamo. Sippiyo ca sambukā ca sippisambukaṃ. Sakkharā ca kathalāni ca sakkharakathalaṃ. Macchānaṃ gumbā ghaṭāti macchagumbaṃ. Tiṭṭhantampi carantampīti ettha sakkharakathalaṃ tiṭṭhatiyeva, itarāni carantipi tiṭṭhantipi. Yathā pana antarantarā ṭhitāsupi nisinnāsupi vijjamānāsupi ‘‘etā gāvo carantī’’ti carantiyo upādāya itarāpi carantīti vuccanti. Evaṃ tiṭṭhantameva sakkharakathalaṃ upādāya itarampi dvayaṃ tiṭṭhantanti vuttaṃ. Itarañca dvayaṃ carantaṃ upādāya sakkharakathalampi carantanti vuttaṃ. Tattha cakkhumato purisassa tīre ṭhatvā passato sippikasambukādīnaṃ vibhūtakālo viya āsavānaṃ khayāya cittaṃ abhinīharitvā nisinnassa bhikkhuno catunnaṃ saccānaṃ vibhūtakālo daṭṭhabboti.

249. '산의 협곡(또는 웅덩이, pabbatasaṅkhepe)'이란 산 정상을 의미한다. '맑고 깨끗하여(anāvilo)'란 진흙이 없음을 뜻한다. '조개와 소라'는 조개류를, '자갈과 토기 조각'은 자갈과 그릇 파편을, '물고기 떼(macchagumbo)'는 물고기 무리를 의미한다. '멈추어 있는 것이나 움직이는 것(tiṭṭhantampi carantampī)'에 대하여, 여기서 자갈과 토기 조각은 멈추어 있을 뿐이고, 나머지는 움직이기도 하고 멈추어 있기도 한다. 하지만 비유하자면, 서 있거나 앉아 있는 소들이 섞여 있더라도 '이 소들이 움직인다'고 할 때 움직이는 소들을 근거로 나머지 소들도 움직인다고 말하는 것과 같다. 이와 같이 항상 머물러 있는 자갈과 토기 조각을 근거로 나머지도 '멈추어 있다(tiṭṭhantaṃ)'고 하였고, 움직이는 나머지 둘을 근거로 자갈과 토기 조각도 '움직인다(carantaṃ)'고 표현한 것이다. 거기서 눈 밝은 사람이 언덕에 서서 조개와 소라 등을 명확히 보는 때와 같이, 번뇌를 소멸하기 위해 마음을 기울여 앉아 있는 비구에게 네 가지 성스러운 진리가 명확히 드러나는 때를 이와 같이 보아야 한다.

Ettāvatā vipassanāñāṇaṃ, manomayañāṇaṃ, iddhividhañāṇaṃ, dibbasotañāṇaṃ, cetopariyañāṇaṃ, pubbenivāsañāṇaṃ, dibbacakkhuvasena nipphannaṃ anāgataṃsañāṇayathākammūpagañāṇadvayaṃ, dibbacakkhuñāṇaṃ, āsavakkhayañāṇanti dasa ñāṇāni niddiṭṭhāni honti. Tesaṃ ārammaṇavibhāgo jānitabbo – tattha vipassanāñāṇaṃ parittamahaggataatītānāgatapaccuppannaajjhattabahiddhāvasena sattavidhārammaṇaṃ. Manomayañāṇaṃ nimmitabbarūpāyatanamattameva ārammaṇaṃ karotīti [Pg.203] parittapaccuppannabahiddhārammaṇaṃ. Āsavakkhayañāṇaṃ appamāṇabahiddhānavattabbārammaṇaṃ. Avasesānaṃ ārammaṇabhedo visuddhimagge vutto. Uttaritaraṃ vā paṇītataraṃ vāti yena kenaci pariyāyena ito seṭṭhataraṃ sāmaññaphalaṃ nāma natthīti bhagavā arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpesi.

이로써 위빳사나 지혜, 마음으로 만든 몸의 지혜, 신통의 지혜, 천이통의 지혜, 타심통의 지혜, 숙명통의 지혜, 천안통의 능력으로 완성된 미래분 지혜와 업에 따라가는 지혜의 두 가지, 천안통의 지혜, 번뇌 소멸의 지혜라는 열 가지 지혜가 상세히 제시되었다. 그 지혜들의 대상의 분류를 알아야 한다. 그중 위빳사나 지혜는 욕계, 색계·무색계, 과거, 미래, 현재, 안, 밖이라는 일곱 가지 구분에 의한 대상을 가진다. 마음으로 만든 몸의 지혜는 만들어질 색처(色處)만을 대상으로 하므로 욕계와 현재와 외부의 대상을 가진다. 번뇌 소멸의 지혜는 무량하고 외부이며 설명할 수 없는 대상을 가진다. 나머지 지혜들의 대상의 차이는 ‘청정도론’에 서술하였다. '더 이상 높거나 나은 것이 없다(uttaritaraṃ vā paṇītataraṃ vā)'는 것은 어떤 방편으로도 이 번뇌 소멸의 지혜보다 더 뛰어난 사문의 과보라는 것은 없다는 뜻이며, 세존께서는 아라한과라는 정점으로 설법을 마무리하셨다.

Ajātasattuupāsakattapaṭivedanākathā

아자따삿뚜 왕이 청신사가 되었음을 표명한 이야기에 대한 주해

250. Rājā tattha tattha sādhukāraṃ pavattento ādimajjhapariyosānaṃ sakkaccaṃ sutvā ‘‘ciraṃ vatamhi ime pañhe puthū samaṇabrāhmaṇe pucchanto, thuse koṭṭento viya kiñci sāraṃ nālatthaṃ, aho vata bhagavato guṇasampadā, yo me dīpasahassaṃ jālento viya mahantaṃ ālokaṃ katvā ime pañhe vissajjesi. Suciraṃ vatamhi dasabalassa guṇānubhāvaṃ ajānanto vañcito’’ti cintetvā buddhaguṇānussaraṇasambhūtāya pañcavidhāya pītiyā phuṭasarīro attano pasādaṃ āvikaronto upāsakattaṃ paṭivedesi. Taṃ dassetuṃ ‘‘evaṃ vutte rājā’’tiādi āraddhaṃ.

250. 왕은 설법의 도처에서 '장하십니다'라고 환호하며 설법의 처음과 중간과 끝을 정성껏 듣고는 이렇게 생각했다. "아, 참으로 오랜 세월 나는 여러 사문과 바라문들에게 이 질문들을 던졌으나, 마치 겨를 찧는 자와 같아서 아무런 알맹이도 얻지 못했구나. 오, 세존의 공덕의 원만함이여! 마치 나에게 천 개의 등불을 밝혀주듯 커다란 광명을 비추어 이 질문들에 답해주셨구나. 참으로 오랜 세월 십력(十力)을 지니신 분의 공덕의 위력을 알지 못한 채 속아 살아왔구나." 그는 부처님의 공덕을 거듭 생각하여 생긴 다섯 가지 희열(pīti)로 온몸이 가득 차서, 자신의 청정한 믿음을 드러내며 청신사가 되었음을 보고하였다. 그것을 보여주기 위해 "이와 같이 말씀하시자 왕은" 등의 구절이 결집자들에 의해 시작되었다.

Tattha abhikkantaṃ, bhanteti ayaṃ abhikkantasaddo khayasundarābhirūpaabbhanumodanesu dissati. ‘‘Abhikkantā bhante, ratti, nikkhanto paṭhamo yāmo, ciranisinno bhikkhusaṅgho’’tiādīsu (a. ni. 8.20) hi khaye dissati. ‘‘Ayaṃ me puggalo khamati, imesaṃ catunnaṃ puggalānaṃ abhikkantataro ca paṇītataro cā’’tiādīsu (a. ni. 4.100) sundare.

거기서 '경이롭습니다(abhikkantaṃ), 존자시여'라고 할 때, 이 '아빅깐따(abhikkanta)'라는 단어는 소멸, 뛰어남, 수려함, 찬동의 의미로 쓰인다. "존자시여, 밤이 다했고(abhikkantā), 초경이 지났으며, 비구 승가가 오래 앉아 있었습니다" 등의 구절에서는 소멸의 의미로 쓰인다. "이 사람은 나에게 만족스럽다. 이 네 부류의 사람 중에서 이 사람이 더 뛰어나고(abhikkantataro) 더 수승하다" 등의 구절에서는 뛰어남의 의미로 쓰인다.

‘‘Ko me vandati pādāni, iddhiyā yasasā jalaṃ;

Abhikkantena vaṇṇena, sabbā obhāsayaṃ disā’’ti. (vi. va. 857);

"누가 신통과 명성으로 빛나며, 수려한(abhikkantena) 용모로 모든 방향을 비추며 내 발에 절하는가?" 등의 구절에서 수려함의 의미로 쓰인다.

Ādīsu abhirūpe. ‘‘Abhikkantaṃ bho, gotamā’’tiādīsu (pārā. 15) abbhanumodane. Idhāpi abbhanumodaneyeva. Yasmā ca abbhanumodane, tasmā ‘sādhu sādhu bhante’ti vuttaṃ hotīti veditabbo.

"경이롭습니다(abhikkantaṃ), 고따마시여" 등의 구절에서는 찬동의 의미로 쓰인다. 여기에서도 찬동의 의미로 쓰였다. 찬동의 의미이므로 "훌륭합니다, 훌륭합니다, 존자시여"라고 말한 것과 같다고 이해해야 한다.

Bhaye kodhe pasaṃsāyaṃ, turite kotūhalacchare;

Hāse soke pasāde ca, kare āmeḍitaṃ budhoti.

"두려움, 분노, 찬탄, 급박함, 호기심, 놀라움, 즐거움, 슬픔, 청정한 믿음이 있을 때 현자는 (단어를) 중첩하여 사용한다."

Iminā [Pg.204] ca lakkhaṇena idha pasādavasena, pasaṃsāvasena cāyaṃ dvikkhattuṃ vuttoti veditabbo. Athavā abhikkantanti abhikantaṃ atiiṭṭhaṃ atimanāpaṃ atisundaranti vuttaṃ hoti.

이 법칙에 따라 여기서는 청정한 믿음 때문에, 그리고 찬탄하기 위해서 이 단어를 두 번 말한 것이라고 이해해야 한다. 혹은 '아빅깐따(abhikkantaṃ)'란 지극히 원하고, 지극히 마음에 들며, 지극히 훌륭하다는 의미이다.

Ettha ekena abhikkantasaddena desanaṃ thometi, ekena attano pasādaṃ. Ayañhettha adhippāyo, abhikkantaṃ bhante, yadidaṃ bhagavato dhammadesanā, ‘abhikkantaṃ’ yadidaṃ bhagavato dhammadesanaṃ āgamma mama pasādoti. Bhagavatoyeva vā vacanaṃ dve dve atthe sandhāya thometi. Bhagavato vacanaṃ abhikkantaṃ dosanāsanato, abhikkantaṃ guṇādhigamanato. Tathā saddhājananato, paññājananato, sātthato, sabyañjanato, uttānapadato, gambhīratthato, kaṇṇasukhato, hadayaṅgamato, anattukkaṃsanato, aparavambhanato, karuṇāsītalato, paññāvadātato, āpātharamaṇīyato, vimaddakkhamato, suyyamānasukhato, vīmaṃsiyamānahitatoti evamādīhi yojetabbaṃ.

여기서 한 번의 ‘아비깐따(abhikkanta, 경이롭습니다)’라는 말로는 설법을 찬탄하고, 또 한 번으로는 자신의 신심을 나타낸다. 여기서의 취지는 이러하다. ‘존자시여, 세존의 법문은 참으로 경이롭습니다. 세존의 법문에 힘입어 저에게 신심이 생겼으니 참으로 경이롭습니다’라는 것이다. 또는 세존의 말씀이 두 가지 의미를 함축하고 있음을 찬탄하는 것이다. 세존의 말씀은 허물을 제거하기에 경이롭고, 덕성을 성취하기에 경이롭다. 또한 믿음을 일으키고, 지혜를 일으키며, 유익한 의미가 있고(sātthato), 문자가 구비되었으며(sabyañjanato), 문구는 명확하고(uttānapadato), 의미는 깊으며(gambhīratthato), 귀에 즐겁고(kaṇṇasukhato), 마음에 와닿으며(hadayaṅgamato), 자신을 높이지 않고(anattukkaṃsanato), 남을 비하하지 않으며(aparavambhanato), 자비로써 시원하고(karuṇāsītalato), 지혜로써 깨끗하며(paññāvadātato), 드러난 모습이 아름답고(āpātharamaṇīyato), 깊이 음미할 만하며(vimaddakkhamato), 듣기에 즐겁고, 조사해 보았을 때 이익이 된다는 등의 방식으로 연결하여 이해해야 한다.

Tato parampi catūhi upamāhi desanaṃyeva thometi. Tattha nikkujjitanti adhomukhaṭhapitaṃ heṭṭhāmukhajātaṃ vā. Ukkujjeyyāti upari mukhaṃ kareyya. Paṭicchannanti tiṇapaṇṇādichāditaṃ. Vivareyyāti ugghāṭeyya. Mūḷhassa vāti disāmūḷhassa. Maggaṃ ācikkheyyāti hatthe gahetvā ‘‘esa maggo’’ti vadeyya, andhakāreti kāḷapakkhacātuddasī aḍḍharattaghanavanasaṇḍameghapaṭalehi caturaṅge tame. Ayaṃ tāva anuttānapadattho. Ayaṃ pana sādhippāyayojanā. Yathā koci nikkujjitaṃ ukkujjeyya, evaṃ saddhammavimukhaṃ asaddhamme patitaṃ maṃ asaddhammā vuṭṭhāpentana. Yathā paṭicchannaṃ vivareyya, evaṃ kassapassa bhagavato sāsanantaradhānā pabhuti micchādiṭṭhigahanapaṭicchannaṃ sāsanaṃ vivarantena, yathā mūḷhassa maggaṃ ācikkheyya, evaṃ kummaggamicchāmaggappaṭipannassa me saggamokkhamaggaṃ āvikarontena, yathā andhakāre telapajjotaṃ dhāreyya, evaṃ mohandhakāranimuggassa me buddhādiratanarūpāni apassato tappaṭicchādakamohandhakāraviddhaṃsakadesanāpajjotadhārakena mayhaṃ bhagavatā etehi pariyāyehi pakāsitattā anekapariyāyena dhammo pakāsitoti.

그 뒤에 다시 네 가지 비유로써 설법 자체를 찬탄한다. 여기서 ‘거꾸로 된 것(nikkujjitaṃ)’이란 아가리를 아래로 하여 놓아둔 것이나 저절로 엎어진 그릇을 말한다. ‘바로 세우듯이(ukkujjeyyāti)’란 아가리를 위로 향하게 하는 것과 같다. ‘덮인 것(paṭicchannaṃ)’이란 풀이나 나뭇잎 등으로 덮인 물건을 말한다. ‘드러내듯이(vivareyyāti)’란 그것을 열어 보이는 것과 같다. ‘길을 잃은 자(mūḷhassa)’란 방향 감각을 잃고 헤매는 자를 말한다. ‘길을 가리켜 주듯이(maggaṃ ācikkheyyāti)’란 손을 잡고 “이것이 길이다”라고 말해 주는 것과 같다. ‘어둠 속에서(andhakāreti)’란 그믐날 밤의 자정, 울창한 숲, 구름 낀 하늘이라는 네 가지 요소가 겹친 암흑을 말한다. 이것은 우선 명확하지 않은 문구의 뜻이다. 그 취지의 연결은 다음과 같다. 마치 누군가 엎어진 그릇을 바로 세우는 것처럼, 이와 같이 바른 법을 등지고 그릇된 법에 빠져 있던 저를 그릇된 법에서 일으켜 세워 주셨으며, 덮여 있는 것을 열어 보이듯, 가섭 부처님의 교법이 사라진 때부터 사견의 숲에 덮여 있던 교법을 열어 보여 주셨으며, 길 잃은 자에게 길을 가리켜 주듯, 그릇된 길과 사악한 길에 들어선 저에게 천상과 해탈의 길을 보여 주셨으며, 어둠 속에서 등불을 비추어 주듯, 미혹의 어둠 속에 빠져 부처님 등 삼보의 형상을 보지 못하던 저에게, 그것을 가리고 있던 미혹의 어둠을 부수어 버리는 설법의 등불을 비추어 주셨다. 이처럼 세존께서는 이러한 여러 방편으로 법을 밝혀 주셨으므로, 여러 가지 방편으로 법이 분명하게 드러났다는 취지이다.

Evaṃ desanaṃ thometvā imāya desanāya ratanattaye pasannacitto pasannākāraṃ karonto esāhantiādimāha. Tattha esāhanti eso ahaṃ[Pg.205]. Bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmīti bhagavā me saraṇaṃ, parāyanaṃ, aghassa tātā, hitassa ca vidhātāti. Iminā adhippāyena bhagavantaṃ gacchāmi bhajāmi sevāmi payirupāsāmi, evaṃ vā jānāmi bujjhāmīti. Yesañhi dhātūnaṃ gatiattho, buddhipi tesaṃ attho. Tasmā gacchāmīti imassa jānāmi bujjhāmīti ayampi attho vutto. Dhammañca bhikkhusaṅghañcāti ettha pana adhigatamagge sacchikatanirodhe yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne catūsu apāyesu apatamāne dhāretīti dhammo, so atthato ariyamaggo ceva nibbānañca. Vuttañcetaṃ – ‘‘yāvatā, bhikkhave, dhammā saṅkhatā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo tesaṃ aggamakkhāyatī’’ti (a. ni. 4.34) vitthāro. Na kevalañca ariyamaggo ceva nibbānañca. Api ca kho ariyaphalehi saddhiṃ pariyattidhammopi. Vuttañhetaṃ chattamāṇavakavimāne –

이와 같이 설법을 찬탄한 뒤, 이 설법으로 인해 삼보에 신심이 생겨 신심 있는 자의 태도를 취하고자 “저는 ~입니다(esāhaṃ)” 등을 말하였다. 거기서 “에사-항(esāhaṃ)”은 “이 저는(eso ahaṃ)”이라는 뜻이다. “세존께 귀의합니다(bhagavantaṃ saraṇaṃ gacchāmi)”라는 것은 세존께서 저의 귀의처이시고, 나아갈 곳이며, 재앙으로부터 보호해주시는 분이며, 이익을 마련해주시는 분이라는 뜻이다. 이러한 의도로 “세존께 나아가고, 받들고, 섬기고, 가까이 모십니다”라고 하거나, 혹은 “이와 같이 알고 이해합니다”라는 뜻이다. ‘가다(gati)’라는 뜻을 가진 어근들은 ‘앎(buddhi)’이라는 뜻도 가지기 때문이다. 그러므로 ‘가다(gacchāmi)’라는 말에는 ‘안다, 이해한다’는 뜻도 있다고 설명된다. “법과 비구 승가에”에서 법(Dhamma)이란, 도(道)를 증득하고 멸(滅)을 체험하여 가르침에 따라 실천하는 이들을 네 가지 악도에 떨어지지 않게 붙들어 주기에(dhāreti) 법이라 한다. 그것은 실제적인 의미에서 성스러운 도(聖道)와 열반을 말한다. 이에 대해 “비구들이여, 형성된 법들 중에서 성스러운 팔정도가 으뜸이라고 불린다”(A4.34)는 등의 상세한 내용이 설해졌다. 단지 성도와 열반만이 법인 것은 아니다. 성스러운 과(果)와 더불어 교학의 법(pariyatti-dhamma) 또한 법이라 불린다. 사따 마나바까 천궁사(Chattamāṇavaka-vimāna)에서 다음과 같이 말씀하셨다.

‘‘Rāgavirāgamanejamasokaṃ, dhammamasaṅkhatamappaṭikūlaṃ;

Madhuramimaṃ paguṇaṃ suvibhattaṃ, dhammamimaṃ saraṇatthamupehī’’ti. (vi. va. 887);

“탐욕을 여의고 동요가 없으며 슬픔이 없는 법, 형성되지 않고 거스름이 없는 법, 감미롭고 능숙하게 잘 분류된 이 법, 이 법에 귀의하고자 나아갑니다.”

Ettha hi rāgavirāgoti maggo kathito. Anejamasokanti phalaṃ. Dhammamasaṅkhatanti nibbānaṃ. Appaṭikūlaṃ madhuramimaṃ paguṇaṃ suvibhattanti piṭakattayena vibhattā dhammakkhandhāti. Diṭṭhisīlasaṃghātena saṃhatoti saṅgho, so atthato aṭṭha ariyapuggalasamūho. Vuttañhetaṃ tasmiññeva vimāne –

여기서 ‘탐욕을 여의고(rāgavirāgo)’라는 말로 도(道)를 설했다. ‘동요가 없고 슬픔이 없는(anejamasokaṃ)’으로 과(果)를 설했다. ‘형성되지 않은 법(dhammamasaṅkhatanti)’으로 열반을 설했다. ‘거스름이 없고 감미로우며 능숙하게 잘 분류된 것’으로 삼장으로 분류된 모든 법의 무리(dhammakkhandha)를 설한 것이다. 견해와 계율의 화합으로 이루어졌기에 승가(saṅgho)라 하며, 그것은 실제적인 의미에서 여덟 부류의 성스러운 보살들의 무리이다. 같은 천궁사에서 다음과 같이 설해졌다.

‘‘Yattha ca dinnamahapphalamāhu, catūsu sucīsu purīsayugesu;

Aṭṭha ca puggaladhammadasā te, saṅghamimaṃ saraṇatthamupehī’’ti. (vi. va. 888);

“그곳에 보시하면 큰 과보가 있다고들 하는, 청정한 네 쌍의 장부들, 법을 본 여덟 부류의 그 성자들, 이 승가에 귀의하고자 나아가십시오.”

Bhikkhūnaṃ saṅgho bhikkhusaṅgho. Ettāvatā rājā tīṇi saraṇagamanāni paṭivedesi.

비구들의 모임이 비구 승가이다. 이로써 왕은 세 가지 귀의를 표명했다.

Saraṇagamanakathā

귀의(歸依)에 대한 설명

Idāni tesu saraṇagamanesu kosallatthaṃ saraṇaṃ, saraṇagamanaṃ, yo ca saraṇaṃ gacchati, saraṇagamanappabhedo, saraṇagamanaphalaṃ, saṅkileso, bhedoti, ayaṃ vidhi veditabbo. Seyyathidaṃ – saraṇatthato tāva hiṃsatīti saraṇaṃ. Saraṇagatānaṃ teneva saraṇagamanena bhayaṃ santāsaṃ dukkhaṃ duggatiparikilesaṃ hanati vināsetīti attho, ratanattayassevetaṃ adhivacanaṃ.

이제 그 귀의들에 대해 능숙해지기 위해, 귀의(saraṇa), 귀의함(saraṇagamana), 귀의하는 자, 귀의의 분류, 귀의의 과보, 귀의의 오염, 귀의의 파괴라는 이 체계를 알아야 한다. 우선 ‘귀의(saraṇa)’라는 단어의 의미상, 해치고 파괴하기에 귀의라 한다. 귀의한 자들에게 바로 그 귀의함으로 인하여 두려움, 공포, 괴로움, 악도의 고통을 제거하고 파괴한다는 뜻이니, 이는 삼보를 지칭하는 말이다.

Atha [Pg.206] vā hite pavattanena ahitā ca nivattanena sattānaṃ bhayaṃ hiṃsati buddho. Bhavakantārā uttāraṇena assāsadānena ca dhammo; appakānampi kārānaṃ vipulaphalapaṭilābhakaraṇena saṅgho. Tasmā imināpi pariyāyena ratanattayaṃ saraṇaṃ. Tappasādataggarutāhi vihatakileso tapparāyaṇatākārappavatto cittuppādo saraṇagamanaṃ. Taṃ samaṅgīsatto saraṇaṃ gacchati. Vuttappakārena cittuppādena etāni me tīṇi ratanāni saraṇaṃ, etāni parāyaṇanti evaṃ upetīti attho. Evaṃ tāva saraṇaṃ, saraṇagamanaṃ, yo ca saraṇaṃ gacchati, idaṃ tayaṃ veditabbaṃ.

또는 부처님께서는 이익이 되는 일에 들게 하고 해로운 일에서 물러나게 함으로써 중생들의 두려움을 물리치신다. 법은 윤회의 광야에서 건져주고 안도감을 줌으로써, 승가는 아주 적은 공덕이라도 큰 과보를 얻게 함으로써 중생들의 두려움을 물리치신다. 그러므로 이러한 방식으로도 삼보를 귀의처(saraṇa)라 한다. 그 삼보에 대한 청정한 믿음과 존경으로 인하여 번뇌가 꺾이고, 삼보를 최고의 의지처로 삼는 경향으로 일어나는 마음의 작용(cittuppādo)이 바로 ‘귀의함(saraṇagamana)’이다. 그러한 귀의함을 갖춘 중생이 귀의하는 자이다. 앞에서 언급한 마음의 작용으로써 “이 세 가지 보배가 나의 귀의처이다, 이것들이 나의 나아갈 곳이다”라고 이와 같이 나아가는 것을 뜻한다. 이와 같이 우선 귀의, 귀의함, 귀의하는 자라는 이 세 가지를 알아야 한다.

Saraṇagamanappabhede pana duvidhaṃ saraṇagamanaṃ – lokuttaraṃ lokiyañca. Tattha lokuttaraṃ diṭṭhasaccānaṃ maggakkhaṇe saraṇagamanupakkilesasamucchedena ārammaṇato nibbānārammaṇaṃ hutvā kiccato sakalepi ratanattaye ijjhati. Lokiyaṃ puthujjanānaṃ saraṇagamanupakkilesavikkhambhanena ārammaṇato buddhādiguṇārammaṇaṃ hutvā ijjhati. Taṃ atthato buddhādīsu vatthūsu saddhāpaṭilābho saddhāmūlikā ca sammādiṭṭhi dasasu puññakiriyavatthūsu diṭṭhijukammanti vuccati. Tayidaṃ catudhā vattati – attasanniyyātanena, tapparāyaṇatāya, sissabhāvūpagamanena, paṇipātenāti.

한편 귀의의 분류에는 출세간의 귀의와 세간의 귀의라는 두 가지 종류가 있다. 그중 출세간의 귀의는 사성제를 깨달은 성자들에게 도(道)의 순간에 나타나는데, 귀의를 더럽히는 번뇌들을 완전히 끊어냄으로써(samuccheda) 대상의 측면에서는 열반을 대상으로 하고, 역할의 측면에서는 삼보 전체에서 성취된다. 세간의 귀의는 범부들에게 나타나는데, 귀의를 더럽히는 번뇌들을 억누름으로써(vikkhambhana) 대상의 측면에서는 부처님 등의 공덕을 대상으로 하여 성취된다. 그것은 본질적으로 부처님 등의 대상에 대해 신심을 얻는 것이며, 신심을 근간으로 하는 정견(正見)으로서 열 가지 복업사(福業事) 중의 '견해를 바로 세움(diṭṭhijukamma)'이라고 불린다. 이러한 세간의 귀의는 자신을 내맡김(attasanniyyātana), 그것을 최상의 의지처로 삼음(tapparāyaṇatā), 제자가 됨(sissabhāvūpagamana), 경배함(paṇipāta)의 네 가지 방식으로 이루어진다.

Tattha attasanniyyātanaṃ nāma – ‘‘ajjādiṃ katvā ahaṃ attānaṃ buddhassa niyyātemi, dhammassa, saṅghassā’’ti evaṃ buddhādīnaṃ attapariccajanaṃ. Tapparāyaṇatā nāma ‘‘ajjādiṃ katvā ‘ahaṃ buddhaparāyaṇo, dhammaparāyaṇo, saṅghaparāyaṇo’ti. Maṃ dhārethā’’ti evaṃ tapparāyaṇabhāvo. Sissabhāvūpagamanaṃ nāma – ‘‘ajjādiṃ katvā – ‘ahaṃ buddhassa antevāsiko, dhammassa, saṅghassa antevāsiko’ti maṃ dhārethā’’ti evaṃ sissabhāvūpagamo. Paṇipāto nāma – ‘‘ajjādiṃ katvā ahaṃ abhivādanapaccuṭṭhānaañjalikammasāmīcikammaṃ buddhādīnaṃyeva tiṇṇaṃ vatthūnaṃ karomī’ti maṃ dhārethā’’ti evaṃ buddhādīsu paramanipaccākāro. Imesañhi catunnaṃ ākārānaṃ aññatarampi karontena gahitaṃyeva hoti saraṇaṃ.

거기서 '자신을 내맡김'이란, '오늘부터 저는 제 자신을 부처님께, 법에, 승가에 바칩니다'라고 하며 부처님 등에게 자신을 헌신하는 것이다. '최상의 의지처로 삼음'이란, '오늘부터 저를 부처님을 최상의 의지처로 삼는 자, 법을 최상의 의지처로 삼는 자, 승가를 최상의 의지처로 삼는 자로 기억해 주십시오'라고 하며 그분들을 의지처로 삼는 상태를 말한다. '제자가 됨'이란, '오늘부터 저를 부처님의 제자, 법의 제자, 승가의 제자로 기억해 주십시오'라고 하며 제자의 상태에 들어가는 것이다. '경배함'이란, '오늘부터 저는 예배, 영접, 합장, 공경의 행위를 오직 부처님 등의 세 가지 대상에만 하겠습니다'라고 하며 부처님 등에게 지극한 공경의 예를 표하는 것이다. 이 네 가지 방식 중 어느 하나라도 행하는 자는 귀의를 한 것이 된다.

Api ca bhagavato attānaṃ pariccajāmi, dhammassa, saṅghassa, attānaṃ pariccajāmi, jīvitaṃ pariccajāmi, pariccattoyeva me attā, pariccattaṃyeva jīvitaṃ, jīvitapariyantikaṃ buddhaṃ saraṇaṃ gacchāmi, buddho me saraṇaṃ leṇaṃ tāṇanti[Pg.207]; evampi attasanniyyātanaṃ veditabbaṃ. ‘‘Satthārañca vatāhaṃ passeyyaṃ, bhagavantameva passeyyaṃ, sugatañca vatāhaṃ passeyyaṃ, bhagavantameva passeyyaṃ, sammāsambuddhañca vatāhaṃ passeyyaṃ, bhagavantameva passeyya’’nti (saṃ. ni. 2.154). Evampi mahākassapassa saraṇagamanaṃ viya sissabhāvūpagamanaṃ veditabbaṃ.

또한 "세존께 제 자신을 바칩니다, 법에, 승가에 제 자신을 바칩니다, 제 생명을 바칩니다. 제 자신은 이미 바쳐졌고, 제 생명도 이미 바쳐졌습니다. 생명이 다할 때까지 부처님을 귀의처로 삼아 나아갑니다. 부처님은 저의 귀의처이며 은신처이며 보호처입니다"라고 하는 것 또한 자신을 내맡기는 귀의로 알아야 한다. "참으로 제가 스승을 뵙는다면 오직 세존만을 뵙겠습니다. 참으로 제가 선서(善逝)를 뵙는다면 오직 세존만을 뵙겠습니다. 참으로 제가 정등각자를 뵙는다면 오직 세존만을 뵙겠습니다"라고 한 마하까사빠 존자의 귀의와 같은 것은 제자가 되는 귀의로 알아야 한다.

‘‘So ahaṃ vicarissāmi, gāmā gāmaṃ purā puraṃ;

Namassamāno sambuddhaṃ, dhammassa ca sudhammata’’nti. (su. ni. 194);

"저는 정등각자와 법의 훌륭함에 경배하며 마을에서 마을로, 성읍에서 성읍으로 돌아다니겠습니다."

Evampi āḷavakādīnaṃ saraṇagamanaṃ viya tapparāyaṇatā veditabbā. Atha kho brahmāyu brāhmaṇo uṭṭhāyāsanā ekaṃsaṃ uttarāsaṅgaṃ karitvā bhagavato pādesu sirasā nipatitvā bhagavato pādāni mukhena ca paricumbati, pāṇīhi ca parisambāhati, nāmañca sāveti – ‘‘brahmāyu ahaṃ, bho gotama brāhmaṇo, brahmāyu ahaṃ, bho gotama brāhmaṇo’’ti (ma. ni. 2.394) evampi paṇipāto daṭṭhabbo.

이와 같은 아라와까(Āḷavaka) 등의 귀의는 최상의 의지처로 삼는 귀의로 알아야 한다. 또한 브라마유(Brahmāyu) 바라문이 자리에서 일어나 한쪽 어깨에 겉옷을 걸치고 세존의 발 아래 머리를 숙여 엎드려, 입으로 세존의 발에 입을 맞추고 손으로 그 발을 문지르며, "고따마 존자시여, 저는 브라마유 바라문입니다. 고따마 존자시여, 저는 브라마유 바라문입니다"라고 자신의 이름을 알린 것과 같은 것은 경배에 의한 귀의로 보아야 한다.

So panesa ñātibhayācariyadakkhiṇeyyavasena catubbidho hoti. Tattha dakkhiṇeyyapaṇipātena saraṇagamanaṃ hoti, na itarehi. Seṭṭhavaseneva hi saraṇaṃ gaṇhāti, seṭṭhavasena ca bhijjati. Tasmā yo sākiyo vā koliyo vā – ‘‘buddho amhākaṃ ñātako’’ti vandati, aggahitameva hoti saraṇaṃ. Yo vā – ‘‘samaṇo gotamo rājapūjito mahānubhāvo avandīyamāno anatthampi kareyyā’’ti bhayena vandati, aggahitameva hoti saraṇaṃ. Yo vā bodhisattakāle bhagavato santike kiñci uggahitaṃ saramāno buddhakāle vā –

그런데 이 경배는 친족, 두려움, 스승, 공양 받을 자(복전)라는 네 가지 원인에 의해 일어난다. 그중 공양 받을 자로서 경배할 때만 귀의가 성립하며, 다른 원인들에 의한 경우에는 성립하지 않는다. 왜냐하면 귀의는 오직 최상의 대상이라는 가치로 받아들이는 것이며, 또한 그 가치가 무너질 때 귀의가 깨지기 때문이다. 그러므로 사끼야 인이나 꼴리야 인이 "부처님은 우리의 친족이다"라고 생각하며 절하는 것은 귀의를 취한 것이 아니다. 또한 "사문 고따마는 왕들의 숭배를 받으며 큰 위신력이 있으니, 내가 절하지 않으면 나에게 불이익을 줄 수도 있다"라고 두려움 때문에 절하는 것도 귀의를 취한 것이 아니다. 또한 보살 시절에 세존의 곁에서 어떤 학문을 배웠던 것을 기억하거나, 부처님이 되신 후에 다음과 같은,

‘‘Catudhā vibhaje bhoge, paṇḍito gharamāvasaṃ;

Ekena bhogaṃ bhuñjeyya, dvīhi kammaṃ payojaye;

Catutthañca nidhāpeyya, āpadāsu bhavissatī’’ti. (dī. ni. 3.265);

"현명하게 집안 생활을 하는 자는 재물을 네 부분으로 나누어야 한다. 한 부분으로는 향유하고, 두 부분으로는 업(사업)에 투자하며, 네 번째 부분은 재난에 대비하여 저축해야 한다."

Evarūpaṃ anusāsaniṃ uggahetvā – ‘‘ācariyo me’’ti vandati, aggahitameva hoti saraṇaṃ. Yo pana – ‘‘ayaṃ loke aggadakkhiṇeyyo’’ti vandati, teneva gahitaṃ hoti saraṇaṃ.

이와 같은 가르침을 배우고서 "나의 스승이다"라고 생각하며 절하는 것 역시 귀의를 취한 것이 아니다. 그러나 "이분은 세상에서 으뜸가는 공양 받을 분(복전)이다"라고 생각하며 절하는 자는 바로 그 행위로 귀의를 취한 것이 된다.

Evaṃ gahitasaraṇassa ca upāsakassa vā upāsikāya vā aññatitthiyesu pabbajitampi ñātiṃ – ‘‘ñātako me aya’’nti vandato saraṇagamanaṃ na [Pg.208] bhijjati, pageva apabbajitaṃ. Tathā rājānaṃ bhayavasena vandato. So hi raṭṭhapūjitattā avandīyamāno anatthampi kareyyāti. Tathā yaṃ kiñci sippaṃ sikkhāpakaṃ titthiyampi – ‘‘ācariyo me aya’’nti vandatopi na bhijjati, evaṃ saraṇagamanappabhedo veditabbo.

이와 같이 귀의를 한 우바새나 우바이가 외도에 출가한 친척일지라도 "나의 친척이다"라고 생각하며 절할 때 그의 귀의는 깨지지 않는다. 출가하지 않은 친척에게 절하는 경우는 말할 것도 없다. 또한 왕에 대해 두려움 때문에 절하는 경우도 마찬가지로 귀의가 깨지지 않는다. 왜냐하면 왕은 나라의 숭배를 받는 존재이므로 절을 하지 않았을 때 해를 끼칠 수도 있기 때문이다. 또한 어떤 기술을 가르쳐 주는 스승이라면 그가 외도일지라도 "나의 스승이다"라고 생각하며 절하더라도 귀의는 깨지지 않는다. 이와 같이 귀의의 차별을 알아야 한다.

Ettha ca lokuttarassa saraṇagamanassa cattāri sāmaññaphalāni vipākaphalaṃ, sabbadukkhakkhayo ānisaṃsaphalaṃ. Vuttañhetaṃ –

여기서 출세간 귀의의 과보는 네 가지 사문과가 그 이숙의 과보(vipākaphala)이며, 모든 괴로움의 소멸(열반)이 공덕의 과보(ānisaṃsaphala)이다. 이에 대해 다음과 같이 말씀하셨다.

‘‘Yo ca buddhañca dhammañca, saṅghañca saraṇaṃ gato;

Cattāri ariyasaccāni, sammappaññāya passati.

"누구든지 부처님과 법과 승가에 귀의하여, 바른 지혜로써 사성제를 보는 자는,

Dukkhaṃ dukkhasamuppādaṃ, dukkhassa ca atikkamaṃ;

Ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ, dukkhūpasamagāminaṃ.

괴로움과 괴로움의 발생, 괴로움의 초월, 그리고 괴로움의 가라앉힘으로 인도하는 고귀한 여덟 가지 성스러운 도(팔정도)를 본다.

Etaṃ kho saraṇaṃ khemaṃ, etaṃ saraṇamuttamaṃ;

Etaṃ saraṇamāgamma, sabbadukkhā pamuccatī’’ti. (dha. pa. 192);

이것이야말로 안온한 귀의처이며, 이것이야말로 최상의 귀의처이다. 이 귀의처에 의지하여 모든 괴로움에서 벗어난다."

Api ca niccādito anupagamanādivasena petassa ānisaṃsaphalaṃ veditabbaṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘aṭṭhānametaṃ anavakāso, yaṃ diṭṭhisampanno puggalo kañci saṅkhāraṃ niccato upagaccheyya…pe… kañci saṅkhāraṃ sukhato…pe… kañci dhammaṃ attato upagaccheyya…pe… mātaraṃ jīvitā voropeyya…pe… pitaraṃ…pe… arahantaṃ…pe… paduṭṭhacitto tathāgatassa lohitaṃ uppādeyya…pe…. saṅghaṃ bhindeyya…pe… aññaṃ satthāraṃ uddiseyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjatī’’ti (a. ni. 1.290). Lokiyassa pana saraṇagamanassa bhavasampadāpi bhogasampadāpi phalameva. Vuttañhetaṃ –

또한 영원함 등으로 집착하지 않는 것 등을 통해서도 이 출세간 귀의의 공덕의 과보를 알 수 있다. 이에 대해 다음과 같이 말씀하셨다. "비구들이여, 견해를 갖춘 자(성자)가 어떤 형성된 것(행)을 영원하다고 간주하는 것은 있을 수 없는 일이며 불가능하다... (중략) ...어떤 형성된 것을 즐거움이라고... 어떤 법을 자아라고 간주하는 것... 어머니를 살해하는 것... 아버지를... 아라한을... 악의를 품고 여래의 몸에 피를 내는 것... 승가를 분열시키는 것... 다른 스승을 내세우는 것은 있을 수 없는 일이다." 한편 세간의 귀의의 경우에는 선처에 태어남(bhavasampadā)과 부유함(bhogasampadā) 등이 그 과보이다. 이에 대해 다음과 같이 말씀하셨다.

‘‘Ye keci buddhaṃ saraṇaṃ gatāse, na te gamissanti apāyabhūmiṃ;

Pahāya mānusaṃ dehaṃ, devakāyaṃ paripūressantī’’ti. (saṃ. ni. 1.37);

“누구든지 부처님께 귀의한 이들은 악처(지옥 등)에 떨어지지 않을 것이며, 인간의 몸을 벗어난 뒤에 천상 세계를 가득 채울 것이다.”(상윳따 니까야 1.37)라고 세존께서 말씀하셨다.

Aparampi vuttaṃ – ‘‘atha kho sakko devānamindo asītiyā devatāsahassehi saddhiṃ yenāyasmā mahāmoggallāno tenupasaṅkami…pe… ekamantaṃ ṭhitaṃ kho sakkaṃ devānamindaṃ āyasmā mahāmoggallāno etadavoca – ‘‘sādhu kho, devānaminda, buddhaṃ saraṇagamanaṃ hoti. Buddhaṃ saraṇagamanahetu kho, devānaminda, evamidhekacce sattā kāyassa bhedā paraṃ [Pg.209] maraṇā sugatiṃ saggaṃ lokaṃ upapajjanti…pe… te aññe deve dasahi ṭhānehi adhigaṇhanti – dibbena āyunā, dibbena vaṇṇena, dibbena sukhena, dibbena yasena, dibbena ādhipateyyena, dibbehi rūpehi saddehi gandhehi rasehi phoṭṭhabbehī’’ti (saṃ. ni. 4.341). Esa nayo dhamme ca saṅghe ca. Api ca velāmasuttādīnaṃ vasenāpi saraṇagamanassa phalaviseso veditabbo. Evaṃ saraṇagamanassa phalaṃ veditabbaṃ.

다른 곳에서도 다음과 같이 말씀하셨다. “그때 천신들의 왕 삭카(제석천)가 8만의 천신들과 함께 존자 마하모갈라나가 계신 곳으로 다가갔다. ... 한쪽 곁에 서 있는 천신들의 왕 삭카에게 존자 마하모갈라나는 이렇게 말했다. ‘천신들의 왕이시여, 부처님께 귀의함은 참으로 좋은 일입니다. 천신들의 왕이시여, 부처님께 귀의한 인연으로 인해 이 세상의 어떤 중생들은 몸이 무너져 죽은 뒤에 선처인 천상 세계에 태어납니다. ... 그들은 다른 천신들을 열 가지 면에서 압도합니다. 즉, 천상의 수명, 천상의 용모, 천상의 행복, 천상의 명성, 천상의 위세, 그리고 천상의 형색, 소리, 향기, 맛, 감촉으로 압도합니다.’(상윳따 니까야 4.341)” 이 원리는 법(Dhamme)과 승가(Saṅghe)에 대해서도 동일하다. 또한 웰라마 경(Velāmasutta) 등을 통해서도 귀의의 특별한 과보를 알 수 있다. 이와 같이 귀의의 과보를 알아야 한다.

Tattha ca lokiyasaraṇagamanaṃ tīsu vatthūsu aññāṇasaṃsayamicchāñāṇādīhi saṃkilissati, na mahājutikaṃ hoti, na mahāvipphāraṃ. Lokuttarassa natthi saṃkileso. Lokiyassa ca saraṇagamanassa duvidho bhedo – sāvajjo ca anavajjo ca. Tattha sāvajjo aññasatthārādīsu attasanniyyātanādīhi hoti, so ca aniṭṭhaphalo hoti. Anavajjo kālakiriyāya hoti, so avipākattā aphalo. Lokuttarassa pana nevatthi bhedo. Bhavantarepi hi ariyasāvako aññaṃ satthāraṃ na uddisatīti. Evaṃ saraṇagamanassa saṃkileso ca bhedo ca veditabboti.

그중 세속적인 귀의(lokiyasaraṇagamana)는 세 가지 대상(삼보)에 대해 무지, 의심, 그릇된 견해 등으로 인해 오염될 수 있으며, 큰 광휘나 큰 위력을 갖지 못한다. 출세간의 귀의(lokuttara)에는 오염이 없다. 세속적인 귀의의 파괴(bheda)에는 두 종류가 있으니, 허물이 있는 파괴(sāvajja)와 허물이 없는 파괴(anavajja)이다. 그중 허물이 있는 파괴는 [불교 외의] 다른 스승 등에게 자신을 헌신하는 것 등으로 인해 발생하며, 원치 않는 결과를 가져온다. 허물이 없는 파괴는 죽음으로 인해 발생하며, 이는 과보를 낳는 업이 아니기에 과보가 없다. 그러나 출세간의 귀의에는 파괴가 전혀 없다. 성스러운 제자는 다른 생에서도 다른 스승을 최고의 스승으로 내세우지 않기 때문이다. 이와 같이 귀의의 오염과 파괴에 대해 알아야 한다.

Upāsakaṃ maṃ bhante bhagavā dhāretūti maṃ bhagavā ‘‘upāsako aya’’nti evaṃ dhāretu, jānātūti attho. Upāsakavidhikosallatthaṃ panettha – ko upāsako? Kasmā upāsakoti vuccati? Kimassa sīlaṃ? Ko ājīvo? Kā vipatti? Kā sampattīti? Idaṃ pakiṇṇakaṃ veditabbaṃ.

“세존이시여, 세존께서는 저를 재가 신자(upāsaka)로 받아주소서”라는 말은, 세존께서 “이 사람은 재가 신자이다”라고 이와 같이 마음속에 간직하시고 알아달라는 뜻이다. 여기서 재가 신자의 규범에 능숙해지기 위해 다음의 여러 사항을 알아야 한다. “누가 재가 신자인가? 왜 재가 신자라고 불리는가? 그의 계율은 무엇인가? 생계는 무엇인가? 실패(vipatti)는 무엇인가? 성취(sampatti)는 무엇인가?”

Tattha ko upāsakoti yo koci saraṇagato gahaṭṭho. Vuttañhetaṃ – ‘‘yato kho, mahānāma, buddhaṃ saraṇaṃ gato hoti, dhammaṃ saraṇaṃ gato hoti, saṅghaṃ saraṇaṃ gato hoti. Ettāvatā kho, mahānāma, upāsako hotī’’ti (saṃ. ni. 5.1033).

그중 “누가 재가 신자인가?”에 대한 답은, 귀의한 어떤 재가자(집에 거주하는 이)라도 재가 신자이다. 이와 관련하여 다음과 같이 말씀하셨다. “마하나마여, 부처님께 귀의하고, 법에 귀의하고, 승가에 귀의했을 때, 마하나마여, 이만하면 재가 신자가 된 것이다.”(상윳따 니까야 5.1033)

Kasmā upāsakoti ratanattayaṃ upāsanato. So hi buddhaṃ upāsatīti upāsako, tathā dhammaṃ saṃghaṃ.

“왜 재가 신자(upāsaka)라고 하는가?”에 대한 답은, 삼보를 가까이 모시기(upāsanato) 때문이다. 그는 부처님을 가까이 모시기에 재가 신자라 하며, 법과 승가에 대해서도 마찬가지이다.

Kimassa sīlanti pañca veramaṇiyo. Yathāha – ‘‘yato kho, mahānāma, upāsako pāṇātipātā paṭivirato hoti, adinnādānā… kāmesumicchācārā… musāvādā… surāmerayamajjapamādaṭṭhānā paṭivirato hoti, ettāvatā kho, mahānāma, upāsako sīlavā hotī’’ti (saṃ. ni. 5.1033).

“그의 계율은 무엇인가?”에 대한 답은 다섯 가지 금하는 도리(오계)이다. 말씀하신 바와 같이, “마하나마여, 재가 신자가 살생을 멀리하고, 도둑질을... 그릇된 음행을... 거짓말을... 취하게 하는 술과 약물을 멀리할 때, 마하나마여, 이만하면 재가 신자가 계율을 갖춘(sīlavā) 것이 된다.”(상윳따 니까야 5.1033)

Ko [Pg.210] ājīvoti pañca micchāvaṇijjā pahāya dhammena samena jīvitakappanaṃ. Vuttañhetaṃ – ‘‘pañcimā, bhikkhave, vaṇijjā upāsakena akaraṇīyā. Katamā pañca? Satthavaṇijjā, sattavaṇijjā, maṃsavaṇijjā, majjavaṇijjā, visavaṇijjā. Imā kho, bhikkhave, pañca vaṇijjā upāsakena akaraṇīyā’’ti (a. ni. 5.177).

“생계는 무엇인가?”에 대한 답은 다섯 가지 그릇된 거래를 버리고 법답고 평등하게 생계를 꾸리는 것이다. 이와 관련하여 다음과 같이 말씀하셨다. “비구들이여, 재가 신자가 해서는 안 될 다섯 가지 거래가 있다. 무엇이 다섯인가? 무기 거래, 인간 거래, 고기 거래, 술 거래, 독약 거래이다. 비구들이여, 이 다섯 가지 거래는 재가 신자가 해서는 안 되는 것이다.”(앙굿따라 니까야 5.177)

Kā vipattīti yā tasseva sīlassa ca ājīvassa ca vipatti, ayamassa vipatti. Api ca yāya esa caṇḍālo ceva hoti, malañca patikuṭṭho ca, sāpissa vipattīti veditabbā. Te ca atthato assaddhiyādayo pañca dhammā honti. Yathāha – ‘‘pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato upāsako upāsakacaṇḍālo ca hoti, upāsakamalañca, upāsakapatikuṭṭho ca. Katamehi pañcahi? Assaddho hoti, dussīlo hoti, kotūhalamaṅgaliko hoti, maṅgalaṃ pacceti, no kammaṃ, ito ca bahiddhā dakkhiṇeyyaṃ pariyesati, tattha ca pubbakāraṃ karotī’’ti (a. ni. 5.175).

“실패(vipatti)란 무엇인가?”에 대한 답은 바로 그 계율과 생계의 실패가 그의 실패이다. 또한 어떤 잘못된 행위로 인해 그가 재가 신자 중의 천민(caṇḍāla)이 되고, 오염원이 되고, 저열한 자가 된다면 그것 또한 그의 실패로 알아야 한다. 그것들은 실제 법의 의미상 믿음 없음 등 다섯 가지 법이다. 말씀하신 바와 같이, “비구들이여, 다섯 가지 법을 갖춘 재가 신자는 재가 신자 중의 천민이고, 오염원이며, 저열한 자이다. 무엇이 다섯인가? 믿음이 없고, 계율이 없으며, 기이한 길조(kotūhalamaṅgala)를 믿고, 길조를 믿되 업(kamma)을 믿지 않으며, 이 가르침 밖에서 보시받을 만한 이를 찾고 그곳에 먼저 공양을 올리는 것이다.”(앙굿따라 니까야 5.175)

Kā sampattīti yā cassa sīlasampadā ceva ājīvasampadā ca, sā sampatti; ye cassa ratanabhāvādikarā saddhādayo pañca dhammā. Yathāha – ‘‘pañcahi, bhikkhave, dhammehi samannāgato upāsako upāsakaratanañca hoti, upāsakapadumañca, upāsakapuṇḍarīkañca. Katamehi pañcahi? Saddho hoti, sīlavā hoti, na kotūhalamaṅgaliko hoti, kammaṃ pacceti, no maṅgalaṃ, na ito bahiddhā dakkhiṇeyyaṃ gavesati, idha ca pubbakāraṃ karotī’’ti (a. ni. 5.175).

“성취(sampatti)란 무엇인가?”에 대한 답은 그의 계율의 구족과 생계의 구족이 성취이다. 또한 그를 보석과 같은 존재로 만드는 믿음 등 다섯 가지 법이다. 말씀하신 바와 같이, “비구들이여, 다섯 가지 법을 갖춘 재가 신자는 재가 신자 중의 보석이고, 홍연화(paduma)이며, 백연화(puṇḍarīka)이다. 무엇이 다섯인가? 믿음이 있고, 계율을 갖추었으며, 기이한 길조를 믿지 않고, 업을 믿되 길조를 믿지 않으며, 이 가르침 밖에서 보시받을 만한 이를 찾지 않고 이곳에 먼저 공양을 올리는 것이다.”(앙굿따라 니까야 5.175)

Ajjataggeti etthāyaṃ aggasaddo ādikoṭikoṭṭhāsaseṭṭhesu dissati. ‘‘Ajjatagge, samma dovārika, āvarāmi dvāraṃ nigaṇṭhānaṃ nigaṇṭhīna’’ntiādīsu (ma. ni. 2.70) hi ādimhi dissati. ‘‘Teneva aṅgulaggena taṃ aṅgulaggaṃ parāmaseyya. Ucchaggaṃ veḷagga’’ntiādīsu (kathā. 281) koṭiyaṃ. ‘‘Ambilaggaṃ vā madhuraggaṃ vā tittakaggaṃ vā vihāraggena vā pariveṇaggena vā bhājetu’’ntiādīsu (cūḷava. 317) koṭṭhāse. ‘‘Yāvatā, bhikkhave, sattā apadā vā…pe… tathāgato tesaṃ aggamakkhāyatī’’tiādīsu (a. ni. 4.34) seṭṭhe. Idha panāyaṃ ādimhi daṭṭhabbo. Tasmā ajjataggeti ajjataṃ ādiṃ katvāti evametthattho veditabbo. Ajjatanti [Pg.211] ajjabhāvaṃ. Ajjadaggeti vā pāṭho, dakāro padasandhikaro. Ajja agganti attho.

‘아자타게(ajjatagge)’에서 이 ‘악가(agga)’라는 말은 시작, 끝, 부분, 최상의 의미로 쓰인다. “아자타게(오늘을 시작으로), 여보게 문지기여, 나는 니간타와 니간티들에게 문을 닫노라.” 등의 구절에서는 ‘시작(ādi)’의 의미로 쓰였다. “바로 그 손가락 끝(aṅgulagga)으로 그 손가락 끝을 만져야 한다. 사탕수수 끝, 대나무 끝” 등의 구절에서는 ‘끝(koṭi)’의 의미로 쓰였다. “비구들이여, 신맛 나는 과일 부분(agga), 단맛 나는... 쓴맛 나는 과일 부분이나 혹은 거처의 구획(agga), 뜰의 구획에 따라 나누는 것을 허락하노라.” 등의 구절에서는 ‘부분(koṭṭhāsa)’의 의미로 쓰였다. “비구들이여, 발이 없는 중생이든... 여래가 그들 중 최상(agga)이라고 불린다.” 등의 구절에서는 ‘최상(seṭṭha)’의 의미로 쓰였다. 하지만 여기서는 ‘시작’의 의미로 보아야 한다. 그러므로 ‘아자타게’는 “오늘을 시작으로 하여”라는 뜻으로 이해해야 한다. ‘아자탕(ajjataṃ)’은 ‘오늘의 상태’를 뜻한다. 혹은 ‘아자다게(ajjadagge)’라고도 읽는데, ‘다(d)’ 자는 단어 결합을 돕는 글자이며, ‘오늘이 시작이다’라는 뜻이다.

Pāṇupetanti pāṇehi upetaṃ. Yāva me jīvitaṃ pavattati, tāva upetaṃ anaññasatthukaṃ tīhi saraṇagamanehi saraṇaṃ gataṃ upāsakaṃ kappiyakārakaṃ maṃ bhagavā dhāretu jānātu. Ahañhi sacepi me tikhiṇena asinā sīsaṃ chindeyya, neva buddhaṃ ‘‘na buddho’’ti vā, dhammaṃ ‘‘na dhammo’’ti vā, saṅghaṃ ‘‘na saṅgho’’ti vā vadeyyanti.

‘빠누뻬땅(pāṇupetaṃ)’은 목숨을 바쳐 따르는 것이다. “제 목숨이 이어지는 한, [오늘부터] 삼보에 귀의하고 다른 스승을 모시지 않는 재가 신자이자 시봉자로서 세존께서는 저를 받아주시고 알아주소서. 참으로 누가 날카로운 칼로 제 머리를 벤다 할지라도, 저는 결코 부처님을 ‘부처님이 아니다’라고 하거나, 법을 ‘법이 아니다’라고 하거나, 승가를 ‘승가가 아니다’라고 말하지 않을 것이기 때문입니다.”라는 뜻이다.

Evaṃ attasanniyyātanena saraṇaṃ gantvā attanā kataṃ aparādhaṃ pakāsento accayo maṃ, bhantetiādimāha. Tattha accayoti aparādho. Maṃ accagamāti maṃ atikkamma abhibhavitvā pavatto. Dhammikaṃ dhammarājānanti ettha dhammaṃ caratīti dhammiko. Dhammeneva rājā jāto, na pitughātanādinā adhammenāti dhammarājā. Jīvitā voropesinti jīvitā viyojesiṃ. Paṭiggaṇhātūti khamatu. Āyatiṃ saṃvarāyāti anāgate saṃvaratthāya. Puna evarūpassa aparādhassa dosassa khalitassa akaraṇatthāya.

이와 같이 자신을 온전히 바침으로써 귀의하고, 자신이 저지른 잘못을 고백하고자 '세존이시여, 제게 허물이...'라고 시작하는 말씀을 드렸다. 여기서 '허물(accayo)'이란 잘못(aparādho)을 뜻한다. '나를 넘어섰다(maṃ accagamā)'는 것은 나를 압도하여 일어났다는 뜻이다. '법다운 법왕(dhammikaṃ dhammarājānaṃ)'에서 법(dhamma)을 행하므로 '법답다(dhammiko)'라고 한다. 정법으로써 왕이 되었고, 부왕을 시해하는 등의 비법(adhamma)으로 왕이 된 것이 아니기에 '법왕(dhammarājā)'이라 한다. '목숨을 빼앗았다(jīvitā voropesiṃ)'는 것은 생명에서 떼어놓았다는 의미다. '받아주소서(paṭiggaṇhātu)'는 용서해달라는 뜻이다. '미래의 단속을 위해(āyatiṃ saṃvarāya)'는 장래에 스스로를 단속하기 위해서이며, 다시는 이와 같은 잘못과 죄, 실수를 저지르지 않기 위함이다.

251. Tagghāti ekaṃse nipāto. Yathā dhammaṃ paṭikarosīti yathā dhammo ṭhito tatheva karosi, khamāpesīti vuttaṃ hoti. Taṃ te mayaṃ paṭiggaṇhāmāti taṃ tava aparādhaṃ mayaṃ khamāma. Vuḍḍhihesā, mahārāja ariyassa vinayeti esā, mahārāja, ariyassa vinaye buddhassa bhagavato sāsane vuḍḍhi nāma. Katamā? Yāyaṃ accayaṃ accayato disvā yathādhammaṃ paṭikaritvā āyatiṃ saṃvarāpajjanā, desanaṃ pana puggalādhiṭṭhānaṃ karonto – ‘‘yo accayaṃ accayato disvā yathādhammaṃ paṭikaroti, āyatiṃ saṃvaraṃ āpajjatī’’ti āha.

251. '확실히(Tagghā)'는 단정적인 불변어다. '법대로 조치하다(yathādhammaṃ paṭikarosi)'는 법이 정해진 그대로 행하는 것, 즉 사죄함을 뜻한다. '우리가 그것을 용납한다(taṃ te mayaṃ paṭiggaṇhāma)'는 것은 그대의 그 잘못을 우리가 용서한다는 의미다. '대왕이여, 이것이 성자의 율에서의 성장이다'라는 말은 대왕이여, 이것이 성자의 율, 즉 부처님 세존의 가르침 안에서 일컫는 진보라는 뜻이다. 어떤 것이 성장인가? 허물을 허물로 알고 법에 따라 참회하여 미래에 단속에 이르는 것이 성장이다. 한편 (부처님께서는) 설법의 대상을 인물로 설정하여 '누구든지 허물을 허물로 알고 법에 따라 참회하며 미래에 단속에 이르면'이라고 말씀하셨다.

252. Evaṃ vutteti evaṃ bhagavatā vutte. Handa ca dāni mayaṃ bhanteti ettha handāti vacasāyatthe nipāto. So hi gamanavacasāyaṃ katvā evamāha. Bahukiccāti balavakiccā. Bahukaraṇīyāti tasseva vevacanaṃ. Yassadāni tvanti yassa idāni tvaṃ mahārāja gamanassa kālaṃ maññasi jānāsi, tassa kālaṃ tvameva jānāsīti vuttaṃ hoti. Padakkhiṇaṃ katvā pakkāmīti tikkhattuṃ padakkhiṇaṃ katvā dasanakhasamodhānasamujjalaṃ añjaliṃ [Pg.212] sirasi patiṭṭhapetvā yāva dassanavisayaṃ bhagavato abhimukhova paṭikkamitvā dassanavijahanaṭṭhānabhūmiyaṃ pañcapatiṭṭhitena vanditvā pakkāmi.

252. '이와 같이 말씀하시자'는 세존께서 이와 같이 말씀하셨을 때를 말한다. '자, 이제 저희들은... 세존이시여'에서 '자(handa)'는 말을 끝맺을 때 쓰는 불변어다. 왕은 떠나겠다는 인사를 마치며 이와 같이 말한 것이다. '할 일이 많다(bahukiccā)'는 것은 긴박하고 중대한 업무가 많다는 뜻이며, '수행해야 할 일이 많다(bahukaraṇīyā)'는 그 동의어다. '대왕이여, 이제 그대가 떠날 시기를 안다면'이라는 말은 '대왕이여, 이제 그대가 떠날 시간이 적절하다고 생각한다면, 그 시기는 그대 스스로 판단하라'는 뜻이다. '오른쪽으로 돌고 떠났다'는 것은 오른쪽으로 세 번 돌아 경의를 표하고, 열 손가락을 모아 빛나는 합장을 머리에 얹은 뒤, 시야가 닿는 곳까지는 부처님을 향해 뒷걸음질로 물러나다가, 더 이상 보이지 않는 지점에서 오체투지로 절하고 떠났음을 의미한다.

253. Khatāyaṃ, bhikkhave, rājāti khato ayaṃ, bhikkhave, rājā. Upahatāyanti upahato ayaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ayaṃ, bhikkhave, rājā khato upahato bhinnapatiṭṭho jāto, tathānena attanāva attā khato, yathā attano patiṭṭhā na jātāti. Virajanti rāgarajādivirahitaṃ. Rāgamalādīnaṃyeva vigatattā vītamalaṃ. Dhammacakkhunti dhammesu vā cakkhuṃ, dhammamayaṃ vā cakkhuṃ, aññesu ṭhānesu tiṇṇaṃ maggānametaṃ adhivacanaṃ. Idha pana sotāpattimaggasseva. Idaṃ vuttaṃ hoti – sace iminā pitā ghātito nābhavissa, idāni idhevāsane nisinno sotāpattimaggaṃ patto abhavissa, pāpamittasaṃsaggena panassa antarāyo jāto. Evaṃ santepi yasmā ayaṃ tathāgataṃ upasaṅkamitvā ratanattayaṃ saraṇaṃ gato, tasmā mama sāsanamahantatāya yathā nāma koci purisassa vadhaṃ katvā pupphamuṭṭhimattena daṇḍena mucceyya, evameva lohakumbhiyaṃ nibbattitvā tiṃsavassasahassāni adho patanto heṭṭhimatalaṃ patvā tiṃsavassasahassāni uddhaṃ gacchanto punapi uparimatalaṃ pāpuṇitvā muccissatīti idampi kira bhagavatā vuttameva, pāḷiyaṃ pana na ārūḷhaṃ.

253. '비구들이여, 이 왕은 스스로를 팠다'는 것은 비구들이여, 이 왕이 자신의 공덕을 파버려 파멸했다는 뜻이다. '상처 입었다'는 것은 파괴되었다는 뜻이다. 즉 비구들이여, 이 왕은 스스로를 파괴하여 기반이 무너졌으며, 마치 뿌리가 자라지 못하게 하듯 스스로 자신을 파버렸다는 뜻이다. '티끌 없는(virajaṃ)'은 탐욕 등의 먼지가 없는 것이고, 탐욕 등의 때가 사라졌으므로 '때 없는(vītamalaṃ)'이라 한다. '법의 눈(dhammacakkhu)'이란 법(사성제)을 통찰하는 눈이며, 혹은 법으로 이루어진 눈이다. 다른 문맥에서는 이 용어가 아래의 세 가지 도를 가리키지만, 여기서는 예류도만을 의미한다. 즉, 만약 이 왕이 부왕을 시해하지 않았더라면 지금 이 자리에서 예류도를 얻었을 것이나, 악한 친구와 사귄 탓에 장애가 생겼다는 뜻이다. 그럼에도 불구하고 이 왕이 여래께 나아와 삼보에 귀의하였고 내 가르침이 위대하기 때문에, 마치 어떤 사람이 살인을 저지르고도 꽃 한 줌 정도의 가벼운 벌로 풀려나듯 지옥에서 벗어나게 될 것이다. 로하쿰비 지옥에 태어나 3만 년 동안 아래로 떨어져 바닥에 닿고, 다시 3만 년 동안 위로 올라와 꼭대기에 이르면 마침내 해탈할 것이라고 세존께서 말씀하셨으나, 이 내용은 빠알리 경전 본문에는 실리지 않았다.

Idaṃ pana suttaṃ sutvā raññā koci ānisaṃso laddhoti? Mahāānisaṃso laddho. Ayañhi pitu māritakālato paṭṭhāya neva rattiṃ na divā niddaṃ labhati, satthāraṃ pana upasaṅkamitvā imāya madhurāya ojavantiyā dhammadesanāya sutakālato paṭṭhāya niddaṃ labhi. Tiṇṇaṃ ratanānaṃ mahāsakkāraṃ akāsi. Pothujjanikāya saddhāya samannāgato nāma iminā raññā sadiso nāhosi. Anāgate pana vijitāvī nāma paccekabuddho hutvā parinibbāyissatīti. Idamavoca bhagavā. Attamanā te bhikkhū bhagavato bhāsitaṃ abhinandunti.

이 경을 듣고 왕이 얻은 이익이 있는가? 큰 이익을 얻었다. 왕은 부왕을 살해한 때부터 밤낮으로 잠을 이루지 못했으나, 스승께 나아가 이 감미롭고 정수가 담긴 법문을 들은 때부터 잠을 이룰 수 있게 되었다. 또한 삼보에 큰 공양을 올렸으며, 범부가 지닌 신심에 있어서는 이 왕과 대등한 자가 없었다. 미래에는 '위지타비'라는 이름의 벽지불이 되어 반열반에 들 것이다. 세존께서 이 말씀을 하시자 비구들은 기뻐하며 세존의 말씀을 찬탄하였다.

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

이상으로 수망갈라빌라시니 디가 니까야 주석서 중에서

Sāmaññaphalasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

사문과경에 대한 설명이 끝났다.

3. Ambaṭṭhasuttavaṇṇanā

3. 암밧타경 설명

Addhānagamanavaṇṇanā

원행(遠行)에 대한 설명

254. Evaṃ [Pg.213] me sutaṃ…pe… kosalesūti ambaṭṭhasuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā. Kosalesūti kosalā nāma jānapadino rājakumārā. Tesaṃ nivāso ekopi janapado rūḷhīsaddena kosalāti vuccati, tasmiṃ kosalesu janapade. Porāṇā panāhu – yasmā pubbe mahāpanādaṃ rājakumāraṃ nānānāṭakādīni disvā sitamattampi akarontaṃ sutvā rājā āha – ‘‘yo mama puttaṃ hasāpeti, sabbālaṅkārena naṃ alaṅkaromī’’ti. Tato naṅgalānipi chaḍḍetvā mahājanakāye sannipatite manussā sātirekāni sattavassāni nānākīḷāyo dassetvāpi taṃ hasāpetuṃ nāsakkhiṃsu, tato sakko devarājā nāṭakaṃ pesesi, so dibbanāṭakaṃ dassetvā hasāpesi. Atha te manussā attano attano vasanokāsābhimukhā pakkamiṃsu. Te paṭipathe mittasuhajjādayo disvā paṭisanthāraṃ karontā – ‘‘kacci bho kusalaṃ, kacci bho kusala’’nti āhaṃsu. Tasmā taṃ ‘‘kusala’’nti vacanaṃ upādāya so padeso kosalāti vuccatīti.

254. '이와 같이 나는 들었다... 코살라국에서'라는 구절은 암밧타경의 시작이다. 여기서는 예전에 다루지 않은 새로운 구절들에 대해 설명한다. '코살라에서'라 함은 코살라라고 불리는 지방의 왕자들을 말한다. 그들이 거주하는 지역 역시 관습적으로 '코살라'라고 불리며, 그 지역을 가리킨다. 옛 주석가들은 다음과 같이 전한다. 옛날에 마하파나다 왕자가 온갖 연희를 보고도 미소조차 짓지 않자, 왕이 '내 아들을 웃게 하는 자에게 모든 장신구로 치장해 주겠다'고 하였다. 이에 사람들이 농기구도 버려둔 채 모여들어 7년이 넘도록 온갖 놀이를 보여주었으나 왕자를 웃기지 못했다. 그때 천신들의 왕인 제석천이 무희를 보냈고, 그 천상의 연희를 보고서야 왕자가 미소를 지었다. 그러자 사람들은 각자 거처로 돌아갔는데, 길에서 친지나 벗들을 만나 '보시오, 평안(kusala)하신가? 평안하신가?'라고 인사를 나누었다. 그 '평안(kusala)'이라는 말에서 유래하여 그 지역을 '코살라'라고 부르게 되었다고 한다.

Cārikaṃ caramānoti addhānagamanaṃ gacchanto. Cārikā ca nāmesā bhagavato duvidhā hoti – turitacārikā ca, aturitacārikā ca. Tattha dūrepi bodhaneyyapuggalaṃ disvā tassa bodhanatthāya sahasā gamanaṃ turitacārikā nāma, sā mahākassapassa paccuggamanādīsu daṭṭhabbā. Bhagavā hi mahākassapattheraṃ paccuggacchanto muhuttena tigāvutaṃ maggaṃ agamāsi. Āḷavakassatthāya tiṃsayojanaṃ, tathā aṅgulimālassa. Pakkusātissa pana pañcacattālīsayojanaṃ. Mahākappinassa vīsayojanasataṃ. Dhaniyassatthāya sattayojanasatāni agamāsi. Dhammasenāpatino saddhivihārikassa vanavāsītissasāmaṇerassa tigāvutādhikaṃ vīsayojanasataṃ.

"두루 다니며 유행함(Cārikaṃ caramāno)"이란 긴 여행(addhānagamanaṃ)을 떠나는 것을 말한다. 세존의 유행은 두 가지가 있으니, 곧 '신속한 유행(turitacārikā)'과 '완만한 유행(aturitacārikā)'이다. 그중에서 멀리 있더라도 깨달음을 얻을 수 있는 사람(bodhaneyyapuggala)을 보시고 그를 깨우치기 위해 급히 가시는 것을 '신속한 유행'이라 하며, 이는 마하깟사빠 존자를 마중 가신 일 등에서 볼 수 있다. 세존께서는 마하깟사빠 존자를 마중 가실 때 잠깐 사이에 3가부따(tigāvuta)의 길을 가셨다. 알라와까를 위해서는 30유순을, 앙굴리말라를 위해서도 그와 같이 가셨다. 뿟꾸사띠를 위해서는 45유순을, 마하깝삐나를 위해서는 120유순을, 다니야를 위해서는 700유순의 길을 가셨다. 법의 장군(사리뿟따)의 공주 제자인 와나와시 띳사 사미를 위해서는 120유순에 3가부따를 더한 길을 가셨다.

Ekadivasaṃ kira thero – ‘‘tissasāmaṇerassa santikaṃ, bhante, gacchāmī’’ti āha. Bhagavā – ‘‘ahampi gamissāmī’’ti vatvā āyasmantaṃ ānandaṃ [Pg.214] āmantesi – ‘‘ānanda, vīsatisahassānaṃ chaḷabhiññānaṃ ārocehi, bhagavā kira vanavāsissa tissasāmaṇerassa santikaṃ gamissatī’’ti. Tato dutiyadivase vīsatisahassakhīṇāsavaparivāro ākāse uppatitvā vīsatiyojanasatamatthake tassa gocaragāmadvāre otaritvā cīvaraṃ pārupi. Taṃ kammantaṃ gacchamānā manussā disvā – ‘‘satthā no āgato, mā kammantaṃ agamitthā’’ti vatvā āsanāni paññapetvā yāguṃ datvā pātarāsabhattaṃ karontā – ‘‘kuhiṃ, bhante, bhagavā gacchatī’’ti daharabhikkhū pucchiṃsu. Upāsakā na bhagavā aññattha gacchati, idheva tissasāmaṇerassa dassanatthāyāgatoti. Te – ‘‘amhākaṃ kulūpakassa kira therassa dassanatthāya satthā āgato, no vata no thero oramattako’’ti somanassajātā ahesuṃ.

전해오는 이야기에 따르면, 어느 날 (사리뿟따) 장로가 "세존이시여, 띳사 사미가 있는 곳으로 가고자 합니다"라고 말씀드렸다. 세존께서 "나도 가겠노라" 하시고 아난다 존자에게 말씀하시기를 "아난다여, 여섯 가지 신통을 지닌 이만 명의 비구들에게 세존께서 와나와시 띳사 사미가 있는 곳으로 가신다고 전하라"고 하셨다. 그리하여 다음 날, 이만 명의 아라한들에게 둘러싸여 공중으로 솟아올라 120유순 떨어진 곳에 있는 그 사미의 탁발 마을 어귀에 내려와 가사를 입으셨다. 일하러 가던 사람들이 그분을 뵙고 "우리 스승께서 오셨으니 일하러 가지 마시오"라고 말하며 자리를 마련하고 죽을 공양한 뒤, 아침 식사를 준비하며 젊은 비구들에게 "스님, 세존께서는 어디로 가시는 중입니까?"라고 물었다. (비구들이 답하기를) "재가신도들이여, 세존께서는 다른 곳으로 가시는 것이 아니라, 오직 이곳에 띳사 사미를 보러 오신 것입니다"라고 했다. 그들은 "스승께서 우리를 지도해주시는 장로님을 보러 오셨구나. 우리 장로님은 결코 덕이 적은 분이 아니시로다"라며 기쁨에 가득 찼다.

Atha kho bhagavato bhattakiccapariyosāne sāmaṇero gāme piṇḍāya caritvā – ‘‘upāsakā, mahābhikkhusaṅgho’’ti pucchi. Athassa te ‘‘satthā, bhante, āgato’’ti ārocesuṃ. So bhagavantaṃ upasaṅkamitvā piṇḍapātena āpucchi. Satthā tassa pattaṃ hatthena gahetvā – ‘‘alaṃ, tissa, niṭṭhitaṃ bhattakicca’’nti āha. Tato upajjhāyaṃ āpucchitvā attano pattāsane nisīditvā bhattakiccamakāsi. Athassa bhattakiccapariyosāne satthā maṅgalaṃ vatvā nikkhamitvā gāmadvāre ṭhatvā – ‘‘kataro te, tissa, vasanaṭṭhānaṃ gatamaggo’’ti āha. Ayaṃ bhagavāti. Maggaṃ desayamāno purato yāhi tissāti. Bhagavā kira sadevakassa lokassa maggadesakopi samāno sakale tigāvute magge ‘sāmaṇeraṃ daṭṭhuṃ lacchāmī’ti taṃ maggadesakaṃ akāsi.

그 후 세존께서 식사를 마치셨을 때, 마을로 탁발하러 나갔던 사미가 돌아와 "신도들이여, 비구 승가가 매우 많군요"라고 물었다. 그러자 그들이 그에게 "스님, 스승(부처님)께서 오셨습니다"라고 아뢰었다. 사미는 세존께 다가가 탁발한 음식을 공양 올렸다. 세존께서는 그의 발루를 손으로 잡으시고 "띳사야, 그만두어라. 식사가 끝났느니라"라고 말씀하셨다. 그 후 사미는 은사(우빳자야)에게 허락을 구하고 자신의 자리에 앉아 식사를 마쳤다. 식사가 끝났을 때 세존께서는 축원을 하시고 나가서 마을 어귀에 서서 "띳사야, 네가 사는 곳으로 가는 길이 어느 것이냐?"라고 물으셨다. (사미가) "세존이시여, 이 길입니다"라고 하자, "띳사야, 길을 안내하며 앞장서서 가거라"라고 하셨다. 세존께서는 천상을 포함한 온 세상의 길 안내자이심에도 불구하고, 3가부따의 전 여정 동안 '사미를 계속 지켜보리라'고 생각하시며 그를 길 안내자로 삼으신 것이다.

So attano vasanaṭṭhānaṃ gantvā bhagavato vattamakāsi. Atha naṃ bhagavā – ‘‘kataro te, tissa, caṅkamo’’ti pucchitvā tattha gantvā sāmaṇerassa nisīdanapāsāṇe nisīditvā – ‘‘tissa, imasmiṃ ṭhāne sukhaṃ vasī’’ti pucchi. So āha – ‘‘āma, bhante, imasmiṃ ṭhāne vasantassa sīhabyagghahatthimigamorādīnaṃ saddaṃ suṇato araññasaññā uppajjati, tāya sukhaṃ vasāmī’’ti. Atha naṃ bhagavā – ‘‘tissa, bhikkhusaṅghaṃ sannipātehi, buddhadāyajjaṃ te dassāmī’’ti vatvā sannipatite bhikkhusaṅghe upasampādetvā attano vasanaṭṭhānameva agamāsīti. Ayaṃ turitacārikā nāma. Yaṃ [Pg.215] pana gāmanigamapaṭipāṭiyā devasikaṃ yojanadviyojanavasena piṇḍapātacariyādīhi lokaṃ anuggaṇhantassa gamanaṃ, ayaṃ aturitacārikā nāma.

사미는 자신이 머무는 곳으로 가서 세존께 시봉을 다했다. 그때 세존께서 그에게 "띳사야, 네 포행처(caṅkamo)는 어디냐?"라고 물으시고 그곳으로 가셔서 사미가 앉는 바위에 앉으신 뒤, "띳사야, 이곳에서 편안히 지내느냐?"라고 물으셨다. 사미가 대답하기를 "네, 세존이시여. 이곳에 머물며 사자, 호랑이, 코끼리, 짐승들, 공작 등의 소리를 들을 때 숲이라는 인식(araññasaññā)이 생겨나며, 그로 인해 즐겁게 지내고 있습니다"라고 했다. 이에 세존께서는 "띳사야, 비구 승가를 모으거라. 너에게 부처의 유산(buddhadāyajja)을 주겠노라"라고 말씀하셨다. 비구 승가가 모이자 그에게 구족계(upasampadā)를 주시고 세존께서는 본래 머무시던 곳으로 돌아가셨다. 이것을 '신속한 유행'이라 한다. 한편, 마을과 성읍을 차례로 거치며 매일 1유순이나 2유순씩 탁발 유행 등을 통해 세상을 거두어 주시는 행보를 '완만한 유행'이라 한다.

Imaṃ pana cārikaṃ caranto bhagavā mahāmaṇḍalaṃ, majjhimamaṇḍalaṃ, antomaṇḍalanti imesaṃ tiṇṇaṃ maṇḍalānaṃ aññatarasmiṃ carati. Tattha mahāmaṇḍalaṃ navayojanasatikaṃ, majjhimamaṇḍalaṃ chayojanasatikaṃ, antomaṇḍalaṃ tiyojanasatikaṃ. Yadā mahāmaṇḍale cārikaṃ caritukāmo hoti, mahāpavāraṇāya pavāretvā pāṭipadadivase mahābhikkhusaṅghaparivāro nikkhamati. Samantā yojanasataṃ ekakolāhalaṃ hoti. Purimaṃ purimaṃ āgatā nimantetuṃ labhanti. Itaresu dvīsu maṇḍalesu sakkāro mahāmaṇḍale osarati. Tattha bhagavā tesu tesu gāmanigamesu ekāhaṃ dvīhaṃ vasanto mahājanaṃ āmisappaṭiggahena anuggaṇhanto dhammadānena cassa vivaṭṭasannissitaṃ kusalaṃ vaḍḍhento navahi māsehi cārikaṃ pariyosāpeti. Sace pana antovasse bhikkhūnaṃ samathavipassanā taruṇā honti, mahāpavāraṇāya apavāretvā pavāraṇāsaṅgahaṃ datvā kattikapuṇṇamāyaṃ pavāretvā migasirassa paṭhamapāṭipadadivase mahābhikkhusaṅghaparivāro nikkhamitvā majjhimamaṇḍale osarati. Aññenapi kāraṇena majjhimamaṇḍale cārikaṃ caritukāmo catumāsaṃ vasitvāva nikkhamati. Vuttanayeneva itaresu dvīsu maṇḍalesu sakkāro majjhimamaṇḍale osarati. Bhagavā purimanayeneva lokaṃ anuggaṇhanto aṭṭhahi māsehi cārikaṃ pariyosāpeti. Sace pana catumāsaṃ vutthavassassāpi bhagavato veneyyasattā aparipakkindriyā honti, tesaṃ indriyaparipākaṃ āgamayamāno aparampi ekamāsaṃ vā dviticatumāsaṃ vā tattheva vasitvā mahābhikkhusaṅghaparivāro nikkhamati. Vuttanayeneva itaresu dvīsu maṇḍalesu sakkāro antomaṇḍale osarati. Bhagavā purimanayeneva lokaṃ anuggaṇhanto sattahi vā chahi vā pañcahi vā catūhi vā māsehi cārikaṃ pariyosāpeti. Iti imesu tīsu maṇḍalesu yattha katthaci cārikaṃ caranto na cīvarādihetu carati. Atha kho ye duggatabālajiṇṇabyādhitā, te kadā tathāgataṃ āgantvā passissanti. Mayi pana cārikaṃ carante mahājano tathāgatassa dassanaṃ labhissati. Tattha keci cittāni pasādessanti[Pg.216], keci mālādīhi pūjessanti, keci kaṭacchubhikkhaṃ dassanti, keci micchādassanaṃ pahāya sammādiṭṭhikā bhavissanti. Taṃ nesaṃ bhavissati dīgharattaṃ hitāya sukhāyāti. Evaṃ lokānukampakāya cārikaṃ carati.

한편, 섿존께서 이 핻갇을 하실 땓는 마하만달라(대회전), 맛지마만달라(중회전), 안토만달라(내회전)라는 세 구역 중 어느 한 곳에서 유행하십니다. 그줃 마하만달라는 900요자나이고, 맛지마만달라는 600요자나이며, 안토만달라는 300요자나입니다. 마하만달라에서 유행하고자 하실 땓는 마하파와라나(대자자)를 마치신 다음 날 대비구 승가에 둘러싸여 떠나십니다. 그러면 사방 100요자나가 온통 떠들썩해지며, 먼저 도착한 이들이 부처님을 청할 기회를 얻습니다. 다른 두 구역에 올 공양물들이 마하만달라로 모여듭니다. 그곳에서 세존께서는 여러 마을과 성읍에 하루나 이틀씩 머무시며 대줃으로부터 보시를 받아 그들을 돕고, 법보시를 통해 그들이 윤회에서 벗어나 깨달음에 이르는 선업을 쌓게 하시며 9개월에 걸쳐 유행을 마치십니다. 만약 안거 중에 비구들의 사마타와 위빳사나가 아직 무르익지 않았다면, 마하파와라나 땓 자자를 하지 않고 자자의 편의를 베푼 뒤 카티카 달 보름에 자자를 하시고 미가시라 달의 첫날에 대비구 승가와 함께 떠나 맛지마만달라에 들어서십니다. 다른 이유로 맛지마만달라를 유행하고자 하실 땓는 넉 달을 머무신 뒤에 떠나십니다. 앞서 말한 방식대로 다른 두 구역의 공양이 맛지마만달라로 모여듭니다. 세존께서는 이전과 같은 방식으로 세상을 돕고 8개월 만에 유행을 마치십니다. 또한 세존께서 넉 달간의 안거를 마치셨더라도 제도해야 할 중생의 감관이 성숙하지 않았다면, 그들의 감관이 무르익기를 기다리며 한 달에서 넉 달까지 더 머무신 뒤 대비구 승가와 함께 떠나십니다. 앞서 말한 방식대로 다른 두 구역의 공양이 안토만달라로 모여듭니다. 세존께서는 이전과 같은 방식으로 세상을 돕고 7개월, 6개월, 5개월, 혹은 4개월 만에 유행을 마치십니다. 이처럼 세 구역 줃 어느 곳에서 유행하시든 가사 등을 얻기 위해 다니시는 것이 아닙니다. 오히려 '가난하고 늙고 병든 이들이 언제 여래에게 와서 뵐 수 있겠는가? 그들은 올 수 없다. 하지만 내가 유행을 하면 대줃이 여래를 뵐 기회를 얻을 것이다. 거기서 어떤 이들은 마음을 청정히 할 것이고, 어떤 이들은 꽃 등으로 공양할 것이며, 어떤 이들은 한 주겇의 음식을 보시할 것이고, 어떤 이들은 삿된 견해를 버리고 바른 견해를 갖게 될 것이다. 그것이 그들에게 오랜 세월 이익과 행복이 될 것이다'라고 생각하시며, 오직 세상을 향한 연민으로 유행을 하시는 것입니다.

Api ca catūhi kāraṇehi buddhā bhagavanto cārikaṃ caranti, jaṅghavihāravasena sarīraphāsukatthāya, atthuppattikālābhikaṅkhanatthāya, bhikkhūnaṃ sikkhāpadapaññāpanatthāya, tattha tattha paripākagatindriye bodhaneyyasatte bodhanatthāyāti. Aparehipi catūhi kāraṇehi buddhā bhagavanto cārikaṃ caranti buddhaṃ saraṇaṃ gacchissantīti vā, dhammaṃ, saṅghaṃ saraṇaṃ gacchissantīti vā, mahatā dhammavassena catasso parisā santappessāmīti vā. Aparehipi pañcahi kāraṇehi buddhā bhagavanto cārikaṃ caranti pāṇātipātā viramissantīti vā, adinnādānā, kāmesumicchācārā, musāvādā, surāmerayamajjapamādaṭṭhānā viramissantīti vā. Aparehipi aṭṭhahi kāraṇehi buddhā bhagavanto cārikaṃ caranti – paṭhamaṃ jhānaṃ paṭilabhissantīti vā, dutiyaṃ jhānaṃ…pe… nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiṃ paṭilabhissantīti vā. Aparehipi aṭṭhahi kāraṇehi buddhā bhagavanto cārikaṃ caranti – sotāpattimaggaṃ adhigamissantīti vā, sotāpattiphalaṃ…pe… arahattaphalaṃ sacchikarissantīti vāti. Ayaṃ aturitacārikā, idha cārikāti adhippetā. Sā panesā duvidhā hoti – anibaddhacārikā ca nibaddhacārikā ca. Tattha yaṃ gāmanigamanagarapaṭipāṭivasena carati, ayaṃ anibaddhacārikā nāma. Yaṃ panekasseva bodhaneyyasattassatthāya gacchati, ayaṃ nibaddhacārikā nāma. Esā idha adhippetā.

또한 부처님들께서는 네 가지 이유로 유행을 하십니다. 즉, 걸어 다니심으로써 육체의 건강을 도모하기 위해, 어떤 일이 일어날 시기를 기다리기 위해, 비구들에게 학습계율을 제정해 주기 위해, 그리고 곳곳에서 감관이 성숙하여 깨달음을 얻을 중생들을 깨우쳐 주기 위해서입니다. 또 다른 네 가지 이유는 중생들이 부처님께 귀의하게 하거나, 법에 귀의하게 하거나, 승가에 귀의하게 하려는 것이며, 혹은 위대한 법의 비로 사부대줃을 기쁘게 하려는 것입니다. 또 다른 다섯 가지 이유는 중생들이 살생, 도둑질, 음행, 거짓말, 음주로부터 멀어지게 하려는 것입니다. 또 다른 여덟 가지 이유는 중생들이 초선정부터... (중략) ... 비상비비상처정까지 얻게 하려는 것입니다. 또 다른 여덟 가지 이유는 수다원도부터... (중략) ... 아라한과를 체득하게 하려는 것입니다. 이것이 '서두르지 않는 행각(아투리타 차리카)'이며, 여기서는 이 행각을 의미합니다. 이 행각에는 두 종류가 있으니, '정해지지 않은 행각(아니밧다 차리카)'과 '정해진 행각(니밧다 차리카)'입니다. 마을, 성읍, 도시를 순서대로 다니는 것을 정해지지 않은 행각이라 하고, 오직 제도해야 할 한 명의 중생을 위해 가는 것을 정해진 행각이라 합니다. 여기서는 후자를 의미합니다.

Tadā kira bhagavato pacchimayāmakiccapariyosāne dasasahassilokadhātuyā ñāṇajālaṃ pattharitvā bodhaneyyabandhave olokentassa pokkharasātibrāhmaṇo sabbaññutaññāṇajālassa anto paviṭṭho. Atha bhagavā ayaṃ brāhmaṇo mayhaṃ ñāṇajāle paññāyati, ‘‘atthi nu khvassa upanissayo’’ti vīmaṃsanto sotāpattimaggassa upanissayaṃ disvā – ‘‘eso mayi etaṃ janapadaṃ gate lakkhaṇapariyesanatthaṃ ambaṭṭhaṃ antevāsiṃ pahiṇissati, so mayā saddhiṃ vādapaṭivādaṃ katvā nānappakāraṃ asabbhivākyaṃ vakkhati, tamahaṃ dametvā nibbisevanaṃ karissāmi. So [Pg.217] ācariyassa kathessati, athassācariyo taṃ kathaṃ sutvā āgamma mama lakkhaṇāni pariyesissati, tassāhaṃ dhammaṃ desessāmi. So desanāpariyosāne sotāpattiphale patiṭṭhahissati. Desanā mahājanassa saphalā bhavissatī’’ti pañcabhikkhusataparivāro taṃ janapadaṃ paṭipanno. Tena vuttaṃ – ‘‘kosalesu cārikaṃ caramāno mahatā bhikkhusaṅghena saddhiṃ pañcamattehi bhikkhusatehī’’ti.

들리는 바에 의하면, 긓땓 세존께서 새벽녘의 일과를 마치시고 일만 세계에 지혜의 그물을 펼쳐 제도해야 할 인연 있는 이들을 살피시던 줃, 폭카라사티 바라문이 일체지자의 지혜의 그물 안에 들어왔습니다. 그러자 세존께서는 '이 바라문이 내 지혜의 그물에 나타났구나. 그에게 깨달음의 의지처가 있는가?'라고 살피시어, 그가 수다원도의 의지처를 갖추었음을 보셨습니다. 그리고 '내가 이 코살라 지방으로 가면, 그는 특징을 조사하기 위해 제자인 암밧타를 보낼 것이다. 암밧타는 나와 논쟁을 벌이며 갖가지 상스러운 말을 하겠지만, 내가 그를 길들여 순하게 만들 것이다. 그러면 그는 스승에게 돌아가 보고할 것이고, 스승은 그 말을 듣고 직접 와서 나의 특징들을 살필 것이다. 긓땓 내가 그에게 법을 설하면, 그는 설법 끝에 수다원과에 머물 것이다. 이 법문은 많은 이들에게 유익할 것이다'라고 보시고 오백 명의 비구와 함께 그 지방으로 가셨습니다. 그래서 아난다 존자(또는 결집자들)께서 "코살라국에서 오백여 명의 큰 비구 승가와 함께 유행하시다가"라고 말씀하신 것입니다.

Yena icchānaṅgalanti yena disābhāgena icchānaṅgalaṃ avasaritabbaṃ. Yasmiṃ vā padese icchānaṅgalaṃ. Ijjhānaṅgalantipi pāṭho. Tadavasarīti tena avasari, taṃ vā avasari. Tena disābhāgena gato, taṃ vā padesaṃ gatoti attho. Icchānaṅgale viharati icchānaṅgalavanasaṇḍeti icchānaṅgalaṃ upanissāya icchānaṅgalavanasaṇḍe sīlakhandhāvāraṃ bandhitvā samādhikontaṃ ussāpetvā sabbaññutaññāṇasaraṃ parivattayamāno dhammarājā yathābhirucitena vihārena viharati.

‘이차낭갈라로(Yena icchānaṅgalaṃ)’라는 구절은 이차낭갈라 마을에 이르기 위해 가야 할 방향 혹은 이차낭갈라 마을이 있는 장소를 의미한다. ‘잇자낭갈라(Ijjhānaṅgala)’라고도 읽는다. ‘그곳에 이르셨다(Tadavasarī)’는 것은 그 방향으로 가셨거나 그 장소에 이르셨다는 뜻이다. 즉, 그 방향으로 가셨거나 그 장소로 가셨다는 의미이다. ‘이차낭갈라 숲속에 머무신다’는 것은 이차낭갈라 마을을 의지하여 그 근처 이차낭갈라 숲속에서 계(戒)라는 진영(陣營)을 구축하고, 사마디(定)라는 창을 세우고, 일체지(一切知)라는 화살을 휘두르며 법의 왕께서 원하시는 대로 유행하며 머무심을 뜻한다.

Pokkharasātivatthuvaṇṇanā

폭카라사티 이야기의 주석

255. Tena kho pana samayenāti yena samayena bhagavā tattha viharati, tena samayena, tasmiṃ samayeti ayamattho. Brahmaṃ aṇatīti brāhmaṇo, mante sajjhāyatīti attho. Idameva hi jātibrāhmaṇānaṃ niruttivacanaṃ. Ariyā pana bāhitapāpattā brāhmaṇāti vuccanti. Pokkharasātīti idaṃ tassa nāmaṃ. Kasmā pokkharasātīti vuccati. Tassa kira kāyo setapokkharasadiso, devanagare ussāpitarajatatoraṇaṃ viya sobhati. Sīsaṃ panassa kāḷavaṇṇaṃ indanīlamaṇimayaṃ viya. Massupi candamaṇḍale kāḷamegharāji viya khāyati. Akkhīni nīluppalasadisāni. Nāsā rajatapanāḷikā viya suvaṭṭitā suparisuddhā. Hatthapādatalāni ceva mukhadvārañca katalākhārasaparikammaṃ viya sobhati, ativiya sobhaggappatto brāhmaṇassa attabhāvo. Arājake ṭhāne rājānaṃ kātuṃ yuttamimaṃ brāhmaṇaṃ. Evamesa sassiriko. Iti naṃ pokkharasadisattā pokkharasātīti sañjānanti.

255. ‘그 무렵에(Tena kho pana samayena)’란 세존께서 그곳 이차낭갈라 숲에 머무셨던 바로 그 시기를 의미한다. ‘바라문(Brāhmaṇa)’이란 성전(Brahmaṃ)을 읊는 자(aṇati)라는 뜻으로, 만트라를 암송하는 자를 말한다. 이것이 태생적인 바라문들에 대한 어원적 설명이다. 그러나 성자들의 경우, 악을 멀리했기 때문에(bāhitapāpattā) 바라문이라 불린다. ‘폭카라사티(Pokkharasātī)’는 그의 이름이다. 왜 그를 폭카라사티라고 부르는가? 전해지는 바에 따르면 그의 몸은 백련(白蓮)과 같아서 천상의 도시에 세워진 은제 문루(門樓)처럼 빛났다. 머리는 검은색으로 인드라닐라(청옥)로 만든 것처럼 보였다. 수염은 달무리에 걸린 검은 구름처럼 보였다. 눈은 청련(靑蓮)과 같았고, 코는 은제 대롱처럼 잘 빚어져 아주 깨끗했다. 손바닥과 발바닥, 그리고 입술은 연지를 바른 듯이 아름다워, 이 바라문의 용모는 매우 뛰어난 기품을 갖추고 있었다. 왕이 없는 곳이라면 이 바라문을 왕으로 삼는 것이 마땅할 정도로 그는 위광이 있었다. 이처럼 백련과 닮았기 때문에 사람들은 그를 폭카라사티라고 불렀다.

Ayaṃ [Pg.218] pana kassapasammāsambuddhakāle tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū dasabalassa dānaṃ datvā dhammadesanaṃ sutvā devaloke nibbatti. So tato manussalokamāgacchanto mātukucchivāsaṃ jigucchitvā himavantapadese mahāsare padumagabbhe nibbatti. Tassa ca sarassa avidūre tāpaso paṇṇasālāya vasati. So tīre ṭhito taṃ padumaṃ disvā – ‘‘idaṃ padumaṃ avasesapadumehi mahantataraṃ. Pupphitakāle naṃ gahessāmī’’ti cintesi. Taṃ sattāhenāpi na pupphati. Tāpaso kasmā nu kho idaṃ sattāhenāpi na pupphati. Handa naṃ gahessāmīti otaritvā gaṇhi. Taṃ tena nāḷato chinnamattaṃyeva pupphitaṃ. Athassabbhantare suvaṇṇacuṇṇapiñjaraṃ viya rajatabimbakaṃ padumareṇupiñjaraṃ setavaṇṇaṃ dārakaṃ addasa. So mahāpuñño esa bhavissati. Handa naṃ paṭijaggāmīti paṇṇasālaṃ netvā paṭijaggitvā sattavassakālato paṭṭhāya tayo vede uggaṇhāpesi. Dārako tiṇṇaṃ vedānaṃ pāraṃ gantvā paṇḍito byatto jambudīpe aggabrāhmaṇo ahosi. So aparena samayena rañño kosalassa sippaṃ dassesi. Athassa sippe pasanno rājā ukkaṭṭhaṃ nāma mahānagaraṃ brahmadeyyaṃ adāsi. Iti naṃ pokkhare sayitattā pokkharasātīti sañjānanti.

한편 그는 캇사파 정등각자 시대에 세 베다에 통달하였고 부처님께 공양을 올리고 법문을 듣고는 천상계에 태어났다. 그 후 인간계로 오면서 모태에 머무는 것을 혐오하여 히말라야 지역 큰 호수의 연꽃 속에서 태어났다. 그 호수 근처 잎집(나뭇잎으로 만든 집)에 한 수행자가 살고 있었는데, 그는 물가에 서서 그 연꽃을 보고 ‘이 연꽃은 다른 연꽃들보다 훨씬 크구나. 꽃이 피면 꺾어야지’라고 생각했다. 그러나 이레가 지나도 피지 않자 수행자는 ‘왜 이레가 지나도록 피지 않는가? 이제 꺾어 보리라’ 하고 물에 들어가 연꽃을 꺾었다. 그가 줄기를 끊자마자 꽃이 활짝 피었고, 그 안에서 금가루를 뿌린 듯한 광택과 은 조각상처럼 연꽃 꽃가루로 물든 흰색 아이를 발견했다. 수행자는 ‘이 아이는 큰 공덕을 지녔구나. 내가 키워야겠다’고 생각하여 잎집으로 데려와 길렀으며, 일곱 살 때부터 세 베다를 가르쳤다. 소년은 세 베다의 정점에 도달하여 현명하고 유능한 자가 되어 잠부디파 최고의 바라문이 되었다. 훗날 그는 코살라 국왕에게 베다의 기술을 보여주었고, 그의 실력에 감명받은 왕은 우깟타라는 대도시를 성스러운 봉토(Brahmadeyya)로 주었다. 이처럼 연꽃(pokkhara)에 누워 있었기 때문에 그를 폭카라사티라고 불렀다.

Ukkaṭṭhaṃ ajjhāvasatīti ukkaṭṭhanāmake nagare vasati. Abhibhavitvā vā āvasati. Tassa nagarassa sāmiko hutvā yāya mariyādāya tattha vasitabbaṃ, tāya mariyādāya vasi. Tassa kira nagarassa vatthuṃ ukkā ṭhapetvā ukkāsu jalamānāsu aggahesuṃ, tasmā taṃ ukkaṭṭhanti vuccati. Okkaṭṭhantipi pāṭho, soyevattho. Upasaggavasena panettha bhummatthe upayogavacanaṃ veditabbaṃ. Tassa anupayogattā ca sesapadesu. Tattha lakkhaṇaṃ saddasatthato pariyesitabbaṃ.

‘우깟타를 다스리며 머문다(Ukkaṭṭhaṃ ajjhāvasati)’는 것은 우깟타라는 이름의 도시에서 산다는 뜻이다. 혹은 그곳을 장악하여 거주한다는 의미이다. 그 도시의 주인이 되어 타인과 섞이지 않는 일정한 경계 안에서 머물러야 하는 방식대로 거주한 것이다. 전해지는 바에 따르면, 그 도시의 부지를 정할 때 횃불(ukkā)을 세워두고 횃불이 타오르는 동안 부지를 확보했기 때문에 그곳을 ‘우깟타’라고 부른다. ‘옥깟타(Okkaṭṭha)’라는 이문도 있으나 의미는 같다. 문법적으로는 접두사의 영향으로 처소격의 의미임에도 대격이 쓰인 것으로 이해해야 한다. 나머지 구절들도 그에 어울리게 대격으로 쓰인 것이다. 이에 대한 구체적인 규칙은 문법서에서 찾아야 한다.

Sattussadanti sattehi ussadaṃ, ussannaṃ bahujanaṃ ākiṇṇamanussaṃ. Posāvaniyahatthiassamoramigādianekasattasamākiṇṇañcāti attho. Yasmā panetaṃ nagaraṃ bahi āvijjhitvā jātena hatthiassādīnaṃ ghāsatiṇena ceva gehacchādanatiṇena ca sampannaṃ. Tathā dārukaṭṭhehi ceva gehasambhārakaṭṭhehi ca. Yasmā cassabbhantare vaṭṭacaturassādisaṇṭhānā bahū pokkharaṇiyo jalajakusumavicittāni ca bahūni anekāni taḷākāni udakassa niccabharitāneva honti, tasmā satiṇakaṭṭhodakanti vuttaṃ. Saha dhaññenāti sadhaññaṃ pubbaṇṇāparaṇṇādibhedaṃ bahudhaññasannicayanti attho[Pg.219]. Ettāvatā yasmiṃ nagare brāhmaṇo setacchattaṃ ussāpetvā rājalīlāya vasati, tassa samiddhisampatti dīpitā hoti.

‘중생들이 가득한(Sattussada)’이란 중생들로 붐비는 것, 즉 사람이 많고 인가가 밀집해 있다는 뜻이다. 또한 사육되는 코끼리, 말, 공작, 사슴 등 수많은 동물이 가득하다는 의미이기도 하다. 한편 이 도시는 외곽을 둘러싸고 자란 코끼리와 말 등의 먹이가 되는 풀과 집 지붕을 덮는 데 쓰이는 풀이 풍부하다. 또한 땔나무와 가옥의 재료가 되는 목재도 풍부하다. 그리고 도시 내부에는 원형이나 사각형 등의 모양을 한 수많은 연못이 있고 수생 식물의 꽃으로 장식된 호수들이 항상 물로 가득 차 있다. 그래서 ‘풀과 나무와 물이 풍부한(Satiṇakaṭṭhodaka)’이라고 불리는 것이다. ‘곡식이 풍부한(Sadhañña)’이란 여러 종류의 곡식들이 많이 갈무리되어 있다는 뜻이다. 이처럼 세 단어를 통해 바라문이 흰 양산을 세우고 왕과 같은 위용으로 머무는 그 도시의 풍요로운 번영이 묘사된 것이다.

Rājato laddhaṃ bhoggaṃ rājabhoggaṃ. Kena dinnanti ce? Raññā pasenadinā kosalena dinnaṃ. Rājadāyanti rañño dāyabhūtaṃ, dāyajjanti attho. Brahmadeyyanti seṭṭhadeyyaṃ, chattaṃ ussāpetvā rājasaṅkhepena bhuñjitabbanti attho. Atha vā rājabhogganti sabbaṃ chejjabhejjaṃ anusāsantena nadītitthapabbatādīsu suṅkaṃ gaṇhantena setacchattaṃ ussāpetvā raññā hutvā bhuñjitabbaṃ. Raññā pasenadinā kosalena dinnaṃ rājadāyanti ettha taṃ nagaraṃ raññā dinnattā rājadāyaṃ dāyakarājadīpanatthaṃ panassa ‘‘raññā pasenadinā kosalena dinna’’nti idaṃ vuttaṃ. Brahmadeyyanti seṭṭhadeyyaṃ. Yathā dinnaṃ na puna gahetabbaṃ hoti, nissaṭṭhaṃ pariccattaṃ. Evaṃ dinnanti attho.

왕으로부터 얻은 재산을 ‘왕의 소유물(Rājabhogga)’이라 한다. 누가 주었는가 하면 코살라의 파세나디 왕이 준 것이다. ‘왕의 하사품(Rājadāya)’이란 왕으로부터 물려받은 유산이라는 뜻이다. ‘성스러운 봉토(Brahmadeyya)’란 최상의 하사품을 의미하며, 흰 양산을 세우고 국왕에 준하는 방식으로 향유해야 한다는 뜻이다. 또는 ‘왕의 소유물’에 대해, 모든 처벌권을 행사하고 강나루나 산 등에서 세금을 거두며 흰 양산을 세우고 국왕으로서 누리는 것이라고도 한다. ‘왕의 하사품’이라는 구절에서 그 도시는 왕이 준 것이기에 ‘라자다야’라 하며, 하사한 왕이 누구인지를 밝히기 위해 ‘파세나디 코살라 왕이 준’이라는 말이 덧붙여진 것이다. ‘성스러운 봉토’는 최상의 하사품으로서, 한 번 주면 다시 거두어들일 수 없고 완전히 권리를 포기하여 하사한 것을 의미한다.

Assosīti suṇi upalabhi, sotadvārasampattavacananigghosānusārena aññāsi. Khoti avadhāraṇatthe padapūraṇamatte vā nipāto. Tattha avadhāraṇatthena assosi eva, nāssa koci savanantarāyo ahosīti ayamattho veditabbo. Padapūraṇena pana padabyañjanasiliṭṭhatāmattameva.

‘들었다(Assosi)’는 것은 듣고 인지했다는 것이니, 이문(耳門)에 도달한 소리에 따라 의문(意門)의 과정을 통해 알게 되었음을 뜻한다. ‘코(kho)’라는 단어는 강조를 나타내거나 문장을 채우는 어조사이다. 강조의 의미로 쓰일 때는 ‘확실히 들었다’는 뜻이며, 그가 듣는 데 어떤 방해도 없었음을 의미한다. 어조사로 쓰일 때는 단지 문장의 표현을 매끄럽게 해줄 뿐이다.

Idāni yamatthaṃ brāhmaṇo pokkharasāti assosi, taṃ pakāsento – ‘‘samaṇo khalu bho gotamo’’tiādimāha. Tattha samitapāpattā samaṇoti veditabbo. Vuttañhetaṃ – ‘‘samitāssa honti pāpakā akusalā dhammā’’tiādi (ma. ni. 1.434). Bhagavā ca anuttarena ariyamaggena samitapāpo. Tenassa yathābhūtaguṇādhigatametaṃ nāmaṃ, yadidaṃ samaṇoti. Khalūti anussavanatthe nipāto. Bhoti brāhmaṇajātisamudāgataṃ ālapanamattaṃ. Vuttampi cetaṃ – ‘‘bhovādī nāma so hoti, sace hoti sakiñcano’’ti (dha. pa. 55). Gotamoti bhagavantaṃ gottavasena parikitteti. Tasmā samaṇo khalu bho gotamoti ettha samaṇo kira bho gotamagottoti evamattho daṭṭhabbo.

이제 포카라사띠 바라문이 들은 바 그 뜻을 밝히며 ‘사문 고따마께서는 참으로’ 등으로 말하였다. 거기서 악을 가라앉혔기에 ‘사문(samaṇa)’이라 함을 알아야 한다. 이와 관련하여 ‘그에게는 사악하고 불선한 법들이 가라앉아 있다’는 등의 말씀(M.i.434)이 있다. 세존께서는 위없는 성스러운 도(아리야막가)로써 악을 가라앉히셨다. 그러므로 ‘사문’이라는 명칭은 세존께서 성취하신 진실한 덕성에 부합하는 이름이다. ‘참으로(khalu)’는 전해 들은 전승의 의미를 나타내는 니빠따(불변사)이다. ‘당신(bho)’은 바라문 계급에서 관습적으로 사용하는 호칭에 불과하다. ‘그가 비록 소유함(번뇌)이 있을지라도, (상대를) ‘당신(bho)’이라 부르는 자가 된다’(Dhp.55)는 말씀이 그것이다. ‘고따마(Gotamo)’는 세존을 성씨(gottā)에 따라 부르는 것이다. 그러므로 ‘사문 고따마께서는 참으로’라는 구절은 ‘존귀한 고따마 성씨를 가진 사문이 참으로 계신다’는 뜻으로 보아야 한다.

Sakyaputtoti idaṃ pana bhagavato uccākulaparidīpanaṃ. Sakyakulā pabbajitoti saddhāpabbajitabhāvaparidīpanaṃ. Kenaci pārijuññena anabhibhūto aparikkhīṇaṃyeva [Pg.220] taṃ kulaṃ pahāya saddhāya pabbajitoti vuttaṃ hoti. Tato paraṃ vuttatthameva. Taṃ kho panātiādi sāmaññaphale vuttameva. Sādhu kho panāti sundaraṃ kho pana. Atthāvahaṃ sukhāvahanti vuttaṃ hoti. Tathārūpānaṃ arahatanti yathārūpo so bhavaṃ gotamo, evarūpānaṃ yathābhūtaguṇādhigamena loke arahantoti laddhasaddhānaṃ arahataṃ. Dassanaṃ hotīti pasādasommāni akkhīni ummīletvā dassanamattampi sādhu hotīti, evaṃ ajjhāsayaṃ katvā.

‘석자의 아들(Sakyaputto)’이라는 표현은 세존의 고귀한 가문을 드러내는 말이다. ‘석가 가문에서 출가했다’는 것은 신심으로 출가한 상태를 나타낸다. 어떤 몰락이나 재난에 굴복하지 않고, 가문이 기울지 않은 상태에서 그것을 버리고 신심으로 출가했다는 뜻이다. 그 이후의 구절은 이미 설명된 바와 같다. ‘그(Taṃ)에 대해서는...’ 등의 구절은 사문과경에서 설명된 것과 같다. ‘참으로 훌륭하다(Sādhu kho pana)’는 것은 참으로 아름답고, 이익을 가져오며, 행복을 가져온다는 뜻이다. ‘그러한 아라한들(tathārūpānaṃ arahatanti)’이란, 고따마 존자와 같은 분들, 즉 진실한 공덕의 성취로 인해 세상에서 ‘아라한’이라는 믿음을 얻은 아라한들을 의미한다. ‘친견하는 것(dassanaṃ hotīti)’은 맑고 평온한 눈을 뜨고 단지 뵙는 것만으로도 좋다는 의미로, 그러한 의도를 가지고 한 말이다.

Ambaṭṭhamāṇavakathā

암밧타 학동에 대한 이야기

256. Ajjhāyakoti idaṃ – ‘‘na dānime jhāyanti, na dānime jhāyantīti kho, vāseṭṭha, ajjhāyakā ajjhāyakā tveva tatiyaṃ akkharaṃ upanibbatta’’nti, evaṃ paṭhamakappikakāle jhānavirahitānaṃ brāhmaṇānaṃ garahavacanaṃ. Idāni pana taṃ ajjhāyatīti ajjhāyako. Mante parivattetīti iminā atthena pasaṃsāvacanaṃ katvā voharanti. Mante dhāretīti mantadharo.

256. ‘송주가(Ajjhāyako)’라는 말에 대하여—‘와셋타여, 이제 그들은 선정에 들지 않는다. 이제 그들은 선정에 들지 않는다 하여 세 번째 명칭인 ‘송주가’가 생겨났다’라고 하니, 이는 겁초(첫 번째 겁) 시대에 선정을 여읜 바라문들에 대한 비난의 말이었다. 그러나 지금에 와서는 ‘성전을 암송하는 자’라는 뜻에서 ‘송주가’라 하며, ‘명구(mante)를 반복하여 암송한다’는 의미로 찬탄하는 말로 사용된다. ‘명구를 수지하는 자’를 ‘만따다라(mantadharo)’라 한다.

Tiṇṇaṃ vedānanti iruvedayajuvedasāmavedānaṃ. Oṭṭhapahatakaraṇavasena pāraṃ gatoti pāragū. Saha nighaṇḍunā ca keṭubhena ca sanighaṇḍukeṭubhānaṃ. Nighaṇḍūti nighaṇḍurukkhādīnaṃ vevacanapakāsakaṃ satthaṃ. Keṭubhanti kiriyākappavikappo kavīnaṃ upakārāvahaṃ satthaṃ. Saha akkharappabhedena sākkharappabhedānaṃ. Akkharappabhedoti sikkhā ca nirutti ca. Itihāsapañcamānanti āthabbaṇavedaṃ catutthaṃ katvā itiha āsa, itiha āsāti īdisavacanapaṭisaṃyutto purāṇakathāsaṅkhāto itihāso pañcamo etesanti itihāsapañcamā, tesaṃ itihāsapañcamānaṃ vedānaṃ.

‘세 가지 베다(Tiṇṇaṃ vedānaṃ)’란 이루베다(릭베다), 야주베다, 사마베다를 말한다. 입술을 움직여 암송하는 수행을 통해 끝까지 도달했으므로 ‘빠라구(pāragū, 통한한 자)’라 한다. ‘니간두와 께뚜바와 함께’란 사전(Nighaṇḍu)과 수사학(Keṭubha)을 포함한 것을 말한다. ‘니간두’는 나무 등의 동의어를 밝히는 사전이고, ‘께뚜바’는 시인들의 창작을 돕는 의례 및 수사학서이다. ‘악카라빠베다(음성학)와 함께’란 식카(Sikkhā, 발음법)와 니룻띠(Nirutti, 어원학)를 포함한 것이다. ‘이띠하사(역사)를 다섯 번째로’란 아타르바 베다를 네 번째로 하고, ‘이런 일이 있었다’는 전승과 관련된 고대 이야기인 역사를 다섯 번째로 하여, 이 다섯 가지를 갖춘 베다를 말한다.

Padaṃ tadavasesañca byākaraṇaṃ adhīyati vedeti cāti padako veyyākaraṇo. Lokāyataṃ vuccati vitaṇḍavādasatthaṃ. Mahāpurisalakkhaṇanti mahāpurisānaṃ buddhādīnaṃ lakkhaṇadīpakaṃ dvādasasahassaganthapamāṇaṃ satthaṃ. Yattha soḷasasahassagāthāparimāṇā buddhamantā nāma ahesuṃ, yesaṃ vasena iminā lakkhaṇena samannāgatā buddhā nāma honti, iminā paccekabuddhā, iminā dve aggasāvakā, asīti mahāsāvakā[Pg.221], buddhamātā, buddhapitā, aggupaṭṭhāko, aggupaṭṭhāyikā, rājā cakkavattīti ayaṃ viseso paññāyati.

단어(pada)와 그 나머지인 문법(byākaraṇa)을 배우고 아는 자를 ‘빠다까(padako)’와 ‘웨이야까라나(veyyākaraṇo, 문법가)’라 한다. ‘로까야따(Lokāyata)’는 비딴다와다(궤변론) 서적을 말한다. ‘대장부의 표상(Mahāpurisalakkhaṇa)’이란 부처님과 같은 대장부의 특징을 설명하는 12,000게송 분량의 서적이다. 그 서적에는 1,016게송 분량의 ‘붓다 명구(Buddhamanta)’가 있는데, 이를 통해 ‘이러한 특징을 갖춘 자가 부처다’, ‘이러한 특징을 갖춘 자가 벽지불이다’, ‘이러한 특징을 갖춘 자가 두 상수제자, 80대제자, 부처님의 어머니, 부처님의 아버지, 으뜸 수종자, 으뜸 여수종자, 전륜성왕이다’라는 차별점이 드러난다.

Anavayoti imesu lokāyatamahāpurisalakkhaṇesu anūno paripūrakārī, avayo na hotīti vuttaṃ hoti. Avayo nāma yo tāni atthato ca ganthato ca sandhāretuṃ na sakkoti. Anuññātapaṭiññātoti anuññāto ceva paṭiññāto ca. Ācariyenassa ‘‘yaṃ ahaṃ jānāmi, taṃ tvaṃ jānāsī’’tiādinā anuññāto. ‘‘Āma ācariyā’’ti attanā tassa paṭivacanadānapaṭiññāya paṭiññātoti attho. Katarasmiṃ adhikāre? Sake ācariyake tevijjake pāvacane. Esa kira brāhmaṇo cintesi ‘‘imasmiṃ loke ‘ahaṃ buddho, ahaṃ buddho’ti uggatassa nāmaṃ gahetvā bahū janā vicaranti. Tasmā na me anussavamatteneva upasaṅkamituṃ yuttaṃ. Ekaccañhi upasaṅkamantassa apakkamanampi garu hoti, anatthopi uppajjati. Yaṃnūnāhaṃ mama antevāsikaṃ pesetvā – ‘buddho vā, no vā’ti jānitvāva upasaṅkameyya’’nti, tasmā māṇavaṃ āmantetvā ayaṃ tātātiādimāha.

‘통달한 자(Anavayo)’란 이러한 로까야따와 대장부의 표상에 부족함 없이 통달한 자를 말하며, 결코 부족함이 없다는 뜻이다. 부족한 자(avayo)란 뜻과 글을 제대로 수지하지 못하는 자를 말한다. ‘인가받고 공인된 자(Anuññātapaṭiññātoti)’란 스승으로부터 인가를 받고 스스로도 확신하는 자를 말한다. 스승이 ‘내가 아는 것을 너도 안다’ 등으로 인가하고, 스스로 ‘예, 스승님’ 하고 대답하며 확신하는 것이다. 어떤 분야에서인가? 자신이 전수받은 세 가지 베다의 가르침에서이다. 이 포카라사띠 바라문은 이렇게 생각했다. ‘이 세상에서 ‘내가 부처다’라고 이름난 자들의 이름을 따서 많은 사람들이 돌아다닌다. 그러므로 단지 소문만 듣고 찾아가는 것은 적절치 않다. 고귀한 분을 찾아갔다가 그냥 돌아오는 것도 곤혹스러운 일이고, 손해를 볼 수도 있다. 그러니 내 제자를 먼저 보내어 ‘부처인지 아닌지’를 알아본 후에 가야겠다.’ 그래서 학동을 불러 ‘얘야’ 등으로 말한 것이다.

257. Taṃ bhavantanti tassa bhoto gotamassa. Tathā santaṃ yevāti tathā satoyeva. Idhāpi hi itthambhūtākhyānatthavaseneva upayogavacanaṃ.

257. ‘그 존자(Taṃ bhavantaṃ)’는 그 고따마 존자를 말한다. ‘그와 같이 실재하는(Tathā santaṃ yeva)’은 실제로 그러한 상태임을 말한다. 여기서도 ‘이러한 상태의 서술’이라는 의미에 따라 목적격(대격)이 사용되었다.

258. Yathā kathaṃ panāhaṃ, bho, tanti ettha kathaṃ panāhaṃ bho taṃ bhavantaṃ gotamaṃ jānissāmi, yathā sakkā so ñātuṃ, tathā me ācikkhāhīti attho. Yathāti vā nipātamattamevetaṃ. Kathanti ayaṃ ākārapucchā. Kenākārenāhaṃ taṃ bhavantaṃ gotamaṃ jānissāmīti attho. Evaṃ vutte kira naṃ upajjhāyo ‘‘kiṃ tvaṃ, tāta, pathaviyaṃ ṭhito, pathaviṃ na passāmīti viya; candimasūriyānaṃ obhāse ṭhito, candimasūriye na passāmīti viya vadasī’’tiādīni vatvā jānanākāraṃ dassento āgatāni kho, tātātiādimāha.

258. ‘존자시여, 제가 어떻게 그분을 알 수 있겠습니까?’라는 구절에서 ‘어떻게’는 ‘제가 고따마 존자를 어떻게 알 수 있으며, 그분을 알 수 있도록 가르쳐 달라’는 뜻이다. 혹은 ‘yathā’는 단순히 니빠따일 뿐이다. ‘kathaṃ’은 방법(상태)을 묻는 질문이다. ‘어떤 특징으로 제가 고따마 존자를 알겠습니까?’라는 뜻이다. 이렇게 말하자 스승은 ‘얘야, 너는 어찌 땅 위에 서 있으면서 땅을 보지 못한다고 말하며, 해와 달의 빛 속에 있으면서 해와 달을 보지 못한다고 말하느냐?’ 등의 말을 하며 부처님을 알아볼 수 있는 방법을 보여주기 위해 ‘얘야, 전해 내려오는...’ 등의 말을 하였다.

Tattha mantesūti vedesu. Tathāgato kira uppajjissatīti paṭikacceva suddhāvāsā devā vedesu lakkhaṇāni pakkhipitvā buddhamantā nāmeteti brāhmaṇaveseneva vede vācenti. Tadanusārena mahesakkhā sattā tathāgataṃ jānissantīti. Tena pubbe vedesu mahāpurisalakkhaṇāni [Pg.222] āgacchanti. Parinibbute pana tathāgate anukkamena antaradhāyanti. Tenetarahi natthīti. Mahāpurisassāti paṇidhisamādānañāṇakaruṇādiguṇamahato purisassa. Dveyeva gatiyoti dveyeva niṭṭhā. Kāmañcāyaṃ gatisaddo ‘‘pañca kho imā, sāriputta, gatiyo’’tiādīsu (ma. ni. 1.153) bhavabhede vattati. ‘‘Gati migānaṃ pavana’’ntiādīsu (pari. 399) nivāsaṭṭhāne. ‘‘Evaṃ adhimattagatimanto’’tiādīsu paññāyaṃ. ‘‘Gatigata’’ntiādīsu visaṭabhāve. Idha pana niṭṭhāyaṃ vattatīti veditabbo.

여기서 '만타(mantesu)'란 베다 문헌들을 의미한다. 전하는 바에 따르면, '여래(Tathāgato)께서 출현하실 것'이라는 사실을 미리 알고 정거천(suddhāvāsā)의 신들이 베다 문헌 속에 대인(大人)의 특징들에 관한 구절들을 삽입하였고, 브라만의 모습으로 변장하여 '이것이 부처님에 관한 만타(buddhamantā)이다'라고 하며 베다를 가르쳤다. 그렇게 가르친 이유는 대인(大人)의 특징을 따름으로써 큰 위신력을 가진 중생들이 여래를 알아볼 수 있도록 하기 위함이었다. 그로 인해 과거에는 베다 문헌에 마하푸리사(mahāpurisalakkhaṇāni)의 특징들이 전해 내려왔으나, 여래께서 반열반하신 후에는 점차 사라져 지금은 존재하지 않는 것으로 이해해야 한다. '마하푸리사(Mahāpurisassā)'란 서원, 수지(受持), 지혜, 자비 등의 덕성으로 위대한 분을 뜻한다. '두 가지 길(dveyeva gatiyo)'이란 두 가지 성취(niṭṭhā)를 의미한다. '가티(gati)'라는 단어는 본래 '다섯 가지 행선지(pañca gatiyo)' 등에서는 '태어나는 곳(bhavabhede)'을 의미하고, '짐승의 행선지는 숲이다' 등에서는 '거처(nivāsaṭṭhāne)'를, '뛰어난 지혜를 가진 자' 등에서는 '지혜(paññāya)'를, '두루 퍼짐' 등에서는 '확산(visaṭabhāve)'을 의미하지만, 여기서는 '성취(niṭṭhāya)'의 의미로 쓰인 것으로 보아야 한다.

Tattha kiñcāpi yehi lakkhaṇehi samannāgato rājā cakkavattī hoti, na teheva buddho hoti; jātisāmaññato pana tāniyeva tānīti vuccanti. Tena vuttaṃ – ‘‘yehi samannāgatassā’’ti. Sace agāraṃ ajjhāvasatīti yadi agāre vasati. Rājā hoti cakkavattīti catūhi acchariyadhammehi, saṅgahavatthūhi ca lokaṃ rañjanato rājā, cakkaratanaṃ vatteti, catūhi sampatticakkehi vattati, tehi ca paraṃ vatteti, parahitāya ca iriyāpathacakkānaṃ vatto etasmiṃ atthīti cakkavattī. Ettha ca rājāti sāmaññaṃ. Cakkavattīti visesaṃ. Dhammena caratīti dhammiko. Ñāyena samena vattatīti attho. Dhammena rajjaṃ labhitvā rājā jātoti dhammarājā. Parahitadhammakaraṇena vā dhammiko. Attahitadhammakaraṇena dhammarājā. Caturantāya issaroti cāturanto, catusamuddaantāya, catubbidhadīpavibhūsitāya pathaviyā issaroti attho. Ajjhattaṃ kopādipaccatthike bahiddhā ca sabbarājāno vijetīti vijitāvī. Janapadatthāvariyappattoti janapade dhuvabhāvaṃ thāvarabhāvaṃ patto, na sakkā kenaci cāletuṃ. Janapado vā tamhi thāvariyappatto anuyutto sakammanirato acalo asampavedhīti janapadatthāvariyappatto.

여기서 비록 왕이 전륜성왕(cakkavattī)이 되는 특징들을 갖추었을지라도 그것만으로는 부처가 될 수 없으나, 종류가 유사하기 때문에 같은 특징이라고 말하는 것이다. 그래서 '이러한 특징들을 갖춘 자'라는 표현이 쓰였다. '만약 집에서 머문다면(sace agāraṃ ajjhāvasati)'이란 재가자의 삶을 산다는 뜻이다. '전륜성왕이 된다(rājā hoti cakkavattī)'는 것은 네 가지 경이로운 법과 네 가지 섭수(saṅgahavatthū)로 세상을 기쁘게 하기에 '왕(rājā)'이라 불리고, 보륜(cakkaratana)을 굴리며, 네 가지 성공의 바퀴(sampatticakka)를 갖추고 그것으로 타인을 교화하며, 타인의 이익을 위해 위仪(iriyāpatha)의 바퀴를 굴리기에 '전륜성왕(cakkavattī)'이라 한다. 여기서 '왕'은 일반적인 명칭이고 '전륜성왕'은 특별한 명칭이다. '법으로써 다스린다(dhammena carati)'는 것은 '법다운 자(dhammiko)'를 뜻하며, 도리와 평등으로 행한다는 의미이다. 법으로써 왕위를 얻어 왕이 된 자를 '법왕(dhammarājā)'이라 하며, 타인을 이롭게 하는 법을 행하기에 '법다우며(dhammiko)', 자신의 이익이 되는 법을 행하기에 '법왕(dhammarājā)'이다. '네 바다의 주인(caturantāya issaro)'이란 사방의 끝인 네 바다와 네 가지 섬으로 장엄된 대지의 주인이라는 뜻이다. 안으로는 분노 등의 적을, 밖으로는 모든 왕을 정복했으므로 '승리자(vijitāvī)'이다. '지방에 안정을 이룬 자(janapadatthāvariyappatto)'란 지방의 견고함과 안정을 얻어 누구도 흔들 수 없게 된 자를 말한다. 또는 그 왕에게 충성하고 자기 일에 전념하며 동요하지 않는 견고한 백성들이 있기에 그렇게 불린다.

Seyyathidanti nipāto, tassa cetāni katamānīti attho. Cakkaratanantiādīsu cakkañca, taṃ ratijananaṭṭhena ratanañcāti cakkaratanaṃ. Esa nayo sabbattha. Imesu pana ratanesu ayaṃ cakkavattirājā cakkaratanena ajitaṃ jināti, hatthiassaratanehi vijite yathāsukhaṃ anucarati, pariṇāyakaratanena [Pg.223] vijitamanurakkhati, avasesehi upabhogasukhamanubhavati. Paṭhamena cassa ussāhasattiyogo, pacchimena mantasattiyogo, hatthiassagahapatiratanehi pabhusattiyogo suparipuṇṇo hoti, itthimaṇiratanehi tividhasattiyogaphalaṃ. So itthimaṇiratanehi bhogasukhamanubhavati, sesehi issariyasukhaṃ. Visesato cassa purimāni tīṇi adosakusalamūlajanitakammānubhāvena sampajjanti, majjhimāni alobhakusalamūlajanitakammānubhāvena, pacchimamekaṃ amohakusalamūlajanitakammānubhāvenāti veditabbaṃ. Ayamettha saṅkhepo. Vitthāro pana bojjhaṅgasaṃyutte ratanasuttassa upadesato gahetabbo.

'세이야티당(Seyyathidaṃ)'은 니빠따(불변사)로, '그것들이란 무엇인가'라는 의미이다. '보륜(cakkaratana)' 등의 단어에서 그것은 바퀴(cakka)이면서 동시에 기쁨을 주기에 보배(ratana)라고 하여 '보륜'이라 한다. 이 방식은 다른 보물들에게도 똑같이 적용된다. 이 일곱 보물 중에서 전륜성왕은 보륜으로 정복되지 않은 적을 정복하고, 코끼리보배와 말보배로 정복된 영토를 마음껏 유람하며, 부장보배(pariṇāyakaratana)로 정복지를 수호하고, 나머지 보물들로 감각적 즐거움을 누린다. 또한 첫 번째 보물로 왕의 노력의 힘(ussāhasatti)이 충족되고, 마지막 보물로 지혜의 힘(mantasatti)이, 코끼리·말·장자보배로 통치력(pabhusatti)이 완성되며, 여인보배와 구슬보배로 세 가지 힘의 결실을 누린다. 그는 여인보배와 구슬보배로 향락의 즐거움을, 나머지로 통치권의 즐거움을 누린다. 특히 처음 세 가지는 성내지 않음(adosa)의 선뿌리에서 생긴 업의 위력으로 성취되고, 중간 세 가지는 탐욕 없음(alobha)의 선뿌리에서, 마지막 하나는 어리석음 없음(amoha)의 선뿌리에서 생긴 업의 위력으로 성취된다고 이해해야 한다. 이것이 이 주석서의 요약이며, 상세한 내용은 보장가 상윳따의 라따나 숫따(보배경)에 관한 가르침에서 가져와야 한다.

Parosahassanti atirekasahassaṃ. Sūrāti abhīrukajātikā. Vīraṅgarūpāti devaputtasadisakāyā. Evaṃ tāva eke vaṇṇayanti. Ayaṃ panettha sabbhāvo. Vīrāti uttamasūrā vuccanti, vīrānaṃ aṅgaṃ vīraṅgaṃ, vīrakāraṇaṃ vīriyanti vuttaṃ hoti. Vīraṅgarūpaṃ etesanti vīraṅgarūpā, vīriyamayasarīrā viyāti vuttaṃ hoti. Parasenappamaddanāti sace paṭimukhaṃ tiṭṭheyya parasenā taṃ parimaddituṃ samatthāti adhippāyo. Dhammenāti ‘‘pāṇo na hantabbo’’tiādinā pañcasīladhammena. Arahaṃ hoti sammāsambuddho loke vivaṭṭacchadoti ettha rāgadosamohamānadiṭṭhiavijjāduccaritachadanehi sattahi paṭicchanne kilesandhakāre loke taṃ chadanaṃ vivaṭṭetvā samantato sañjātāloko hutvā ṭhitoti vivaṭṭacchado. Tattha paṭhamena padena pūjārahatā. Dutiyena tassā hetu, yasmā sammāsambuddhoti, tatiyena buddhattahetubhūtā vivaṭṭacchadatā vuttāti veditabbā. Atha vā vivaṭṭo ca vicchado cāti vivaṭṭacchado, vaṭṭarahito chadanarahito cāti vuttaṃ hoti. Tena arahaṃ vaṭṭābhāvena, sammāsambuddho chadanābhāvenāti evaṃ purimapadadvayasseva hetudvayaṃ vuttaṃ hoti, dutiyena vesārajjena cettha purimasiddhi, paṭhamena dutiyasiddhi, tatiyacatutthehi tatiyasiddhi hoti. Purimañca dhammacakkhuṃ, dutiyaṃ buddhacakkhuṃ, tatiyaṃ samantacakkhuṃ sādhetīti veditabbaṃ. Tvaṃ mantānaṃ paṭiggahetāti iminā’ssa mantesu sūrabhāvaṃ janeti.

'천 명이 넘는(Parosahassanti)'은 천 명 이상의 자녀를 뜻한다. '용맹한(Sūrā)'이란 두려움이 없는 성품을, '영웅의 형상을 한(Vīraṅgarūpā)'은 천신과 같은 용모를 지녔음을 뜻한다. 일부 스승들은 이렇게 설명하지만, 여기서 본질적인 의미는 다음과 같다. '비라(Vīrā)'란 최상의 용사들을 말하며, 용사들의 요소(aṅga) 즉 용맹의 원인인 '정진(vīriya)'을 뜻한다. '비랑가루빠'란 그러한 정진의 형체를 가졌다는 뜻으로, 마치 정진으로 이루어진 몸과 같다는 의미이다. '적군을 물리치는(Parasenappamaddanā)'이란 눈앞에 적군이 있더라도 그들을 제압할 능력이 있다는 뜻이다. '법으로써(Dhammenāti)'란 '살생하지 말라'는 등의 오계(五戒)를 의미한다. '세상에서 번뇌를 멀리하고(arahaṃ) 바르게 깨달으신 분(sammāsambuddho)이며 휘장을 걷어치운 분(vivaṭṭacchado)'이라는 구절에서, 탐욕·성냄·어리석음·자만·견해·무명·악행이라는 일곱 가지 휘장에 덮여 번뇌의 어둠 속에 있는 세상에서, 그 휘장을 걷어내어 사방으로 빛을 발하며 머무시는 분이기에 '휘장을 걷어치운 분'이라 한다. 여기서 첫 번째 단어(Arahaṃ)로는 공양받을 자격이 있음을, 두 번째(Sammāsambuddho)로는 그 자격의 원인을, 세 번째(Vivaṭṭacchado)로는 부처가 된 원인인 휘장을 걷어냄을 나타낸다고 이해해야 한다. 또는 번뇌의 순환(vaṭṭa)과 휘장(chada)이 없기에 '비와따차다'라고도 한다. 따라서 아라한은 순환이 없음으로, 정등각자는 휘장이 없음으로 설명되니 앞의 두 단어에 대한 두 가지 원인을 말한 셈이다. 또한 두 번째 무외(無畏)로 첫 번째가 성취되고, 첫 번째 무외로 두 번째가, 세 번째와 네 번째 무외로 세 번째가 성취된다. 또한 첫 번째는 법안(dhammacakkhu)을, 두 번째는 불안(buddhacakkhu), 세 번째는 혜안(samantacakkhu)을 완성한다고 보아야 한다. '그대는 만타를 전수받은 자이다'라는 말로 암밧타의 만타에 대한 용맹함을 일깨워 주었다.

259. Sopi [Pg.224] tāya ācariyakathāya lakkhaṇesu vigatasammoho ekobhāsajāte viya buddhamante sampassamāno evaṃ bhoti āha. Tassattho – ‘yathā, bho, tvaṃ vadasi, evaṃ karissāmī’ti. Vaḷavārathamāruyhāti vaḷavāyuttaṃ rathaṃ abhirūhitvā. Brāhmaṇo kira yena rathena sayaṃ vicarati, tameva rathaṃ datvā māṇavaṃ pesesi. Māṇavāpi pokkharasātisseva antevāsikā. So kira tesaṃ – ‘‘ambaṭṭhena saddhiṃ gacchathā’’ti saññaṃ adāsi.

259. 그 암밧타 또한 스승의 말에 따라 대인의 특징들에 대해 의구심이 사라졌고, 마치 한 줄기 빛이 비치는 것처럼 부처에 관한 만타를 명확히 보게 되어 "알겠습니다, 스승님"이라고 대답했다. 그 의미는 "스승님께서 말씀하신 대로 행하겠습니다"라는 뜻이다. '암말이 끄는 마차에 올라(vaḷavārathamāruyha)'란 암말들이 멍에를 맨 마차에 올라탔다는 것이다. 전하는 바에 따르면, 브라만 복카라사띠는 평소 자신이 타고 다니던 바로 그 마차를 내어주어 암밧타를 보냈다고 한다. 함께 간 청년들 역시 복카라사띠의 제자들이었는데, 스승은 그들에게 "암밧타와 함께 가라"고 지시하였다.

Yāvatikā yānassa bhūmīti yattakaṃ sakkā hoti yānena gantuṃ, ayaṃ yānassa bhūmi nāma. Yānā paccorohitvāti ayānabhūmiṃ, dvārakoṭṭhakasamīpaṃ gantvā yānato paṭiorohitvā.

'수레로 갈 수 있는 땅까지(Yāvatikā yānassa bhūmī)'란 수레를 타고 갈 수 있는 지점까지를 말하며, 이것이 곧 수레의 경계이다. '수레에서 내려(yānā paccorohitvā)'란 수레로 갈 수 없는 곳, 즉 대문의 문루 근처에 도착하여 수레에서 내려 걸어갔음을 의미한다.

Tena kho pana samayenāti yasmiṃ samaye ambaṭṭho ārāmaṃ pāvisi. Tasmiṃ pana samaye, ṭhitamajjhanhikasamaye. Kasmā pana tasmiṃ samaye caṅkamantīti? Paṇītabhojanapaccayassa thinamiddhassa vinodanatthaṃ, divāpadhānikā vā te. Tādisānañhi pacchābhattaṃ caṅkamitvā nhāyitvā sarīraṃ utuṃ gāhāpetvā nisajja samaṇadhammaṃ karontānaṃ cittaṃ ekaggaṃ hoti. Yena te bhikkhūti so kira – ‘‘kuhiṃ samaṇo gotamo’’ti pariveṇato pariveṇaṃ anāgantvā ‘‘pucchitvāva pavisissāmī’’ti vilokento araññahatthī viya mahācaṅkame caṅkamamāne paṃsukūlike bhikkhū disvā tesaṃ santikaṃ agamāsi. Taṃ sandhāya yena te bhikkhūtiādi vuttaṃ. Dassanāyāti daṭṭhuṃ, passitukāmā hutvāti attho.

‘그 무렵에(Tena kho pana samayenā)’라는 것은 암밧타가 사원에 들어갔던 그 시간을 말한다. 그때는 바로 정오(ṭhitamajjhanhikasamaye)였다. 왜 그 시간에 경행을 하고 있었는가? 그것은 훌륭한 음식을 먹은 인연으로 생긴 혼침과 수면(thinamiddha)을 쫓기 위함이거나, 혹은 그들이 낮 동안 수행에 전념하는 이들(divāpadhānikā)이었기 때문이다. 그러한 분들은 식후에 경행을 하고 목욕을 하여 몸의 열기(utu)를 식힌 뒤에 앉아서 사문법(samaṇadhamma)을 닦으면 마음이 일경성(ekagga, 집중됨)에 이르기 때문이다. ‘그 비구들이 있는 곳으로(yena te bhikkhū)’라는 것은 그 암밧타 학동이 ‘사문 고타마는 어디에 계시는가?’라고 생각하며 이 방 저 방 돌아다니지 않고, 먼저 물어본 뒤에 들어가겠다고 마음먹고 사방을 살피다가, 마치 숲속의 코끼리처럼 넓은 경행처에서 경행하고 있던 분소의를 입은 비구들을 보고 그들에게 다가간 것을 말한다. 그것을 염두에 두고 ‘그 비구들이 있는 곳으로’ 등의 말이 설해진 것이다. ‘뵙기 위하여(dassanāyā)’라는 것은 보고자 하는 마음이 간절하여(passitukāmā) 만난다는 뜻이다.

260. Abhiññātakolaññoti pākaṭakulajo. Tadā kira jambudīpe ambaṭṭhakulaṃ nāma pākaṭakulamahosi. Abhiññātassāti rūpajātimantakulāpadesehi pākaṭassa. Agarūti abhāriko. Yo hi ambaṭṭhaṃ ñāpetuṃ na sakkuṇeyya, tassa tena saddhiṃ kathāsallāpo garu bhaveyya. Bhagavato pana tādisānaṃ māṇavānaṃ satenāpi sahassenāpi [Pg.225] pañhaṃ puṭṭhassa vissajjane dandhāyitattaṃ natthīti maññamānā – ‘‘agaru kho panā’’ti cintayiṃsu. Vihāroti gandhakuṭiṃ sandhāya āhaṃsu.

260. ‘명망 있는 가문 출신(Abhiññātakolañño)’이란 널리 알려진 가문에서 태어난 자를 말한다. 당시에 인도(jambudīpa)에서는 암밧타 가문이라 하면 이름난 가문이었다. ‘명망 있는(Abhiññātassa)’이란 용모, 태생, 명적(mantra), 가문 등의 배경으로 인해 널리 알려진 것을 뜻한다. ‘어렵지 않다(Agaru)’는 것은 짐스럽지 않다는 뜻이다. 만약 암밧타를 이해시킬 능력이 없는 사람이라면 그와 대화하는 것이 큰 짐이 될 것이다. 그러나 세존께서는 그러한 학동들이 수백 명, 수천 명이라 하더라도 그들이 묻는 질문에 답하시는 데 있어서 결코 머뭇거림(dandhāyitatta)이 없으시다는 것을 알고 ‘어렵지 않다’라고 생각한 것이다. ‘처소(Vihāro)’란 향실(gandhakuṭi)을 염두에 두고 한 말이다.

Ataramānoti aturito, saṇikaṃ padappamāṇaṭṭhāne padaṃ nikkhipanto vattaṃ katvā susammaṭṭhaṃ muttādalasinduvārasantharasadisaṃ vālikaṃ avināsentoti attho. Āḷindanti pamukhaṃ. Ukkāsitvāti ukkāsitasaddaṃ katvā. Aggaḷanti dvārakavāṭaṃ. Ākoṭehīti agganakhehi saṇikaṃ kuñcikacchiddasamīpe ākoṭehīti vuttaṃ hoti. Dvāraṃ kira atiupari amanussā, atiheṭṭhā dīghajātikā koṭenti. Tathā anākoṭetvā majjhe chiddasamīpe koṭetabbanti idaṃ dvārākoṭanavattanti dīpentā vadanti.

‘서두르지 않고(Ataramāno)’라는 것은 조급해하지 않고 천천히, 앞발과 뒷발 사이의 간격을 조절하며 발을 내디디며, 예법(vatta)을 지켜 잘 쓸어 놓은 진주 바닥이나 고본 꽃을 뿌려놓은 듯한 모래를 흐트러뜨리지 않으면서 걷는다는 의미이다. ‘복도(Āḷinda)’는 향실 앞의 입구를 말한다. ‘기침을 하고(Ukkāsitvā)’는 헛기침 소리를 내는 것이다. ‘문빗장(Aggaḷa)’은 문짝을 의미한다. ‘두드려라(Ākoṭehī)’는 것은 손톱 끝으로 천천히 열쇠 구멍 근처를 두드리라는 말이다. 전해지는 바로는, 너무 위쪽은 비인간(amanussā)들이 두드리고, 너무 아래쪽은 뱀과 같은 긴 몸의 짐승들이 두드린다고 한다. 그러므로 너무 위도 아니고 아래도 아닌 중간 부분인 열쇠 구멍 근처를 두드려야 한다는 것이 문을 두드리는 예법(dvārākoṭanavatta)임을 나타내고자 그렇게 말한 것이다.

261. Vivari bhagavā dvāranti na bhagavā uṭṭhāya dvāraṃ vivari. Vivariyatūti pana hatthaṃ pasāresi. Tato ‘‘bhagavā tumhehi anekāsu kappakoṭīsu dānaṃ dadamānehi na sahatthā dvāravivaraṇakammaṃ kata’’nti sayameva dvāraṃ vivaṭaṃ. Taṃ pana yasmā bhagavato manena vivaṭaṃ, tasmā vivari bhagavā dvāranti vattuṃ vaṭṭati.

261. ‘세존께서 문을 여셨다(vivari bhagavā dvāraṃ)’는 것은 세존께서 직접 일어나셔서 문을 여신 것이 아니다. ‘열리게 하리라’고 마음먹고 손을 뻗으셨을 뿐이다. 그러자 ‘세존이시여, 당신께서 헤아릴 수 없는 겁 동안 보시를 행하실 때 직접 손으로 문을 여는 수고를 하시게 하지 않겠습니다’라고 말하듯이 문이 저절로 열린 것이다. 비록 저절로 열렸을지라도 그것은 세존의 마음(manena)으로 인해 열린 것이기에 ‘세존께서 문을 여셨다’라고 말하는 것이 타당하다.

Bhagavatā saddhiṃ sammodiṃsūti yathā khamanīyādīni pucchanto bhagavā tehi, evaṃ tepi bhagavatā saddhiṃ samappavattamodā ahesuṃ. Sītodakaṃ viya uṇhodakena sammoditaṃ ekībhāvaṃ agamaṃsu. Yāya ca ‘‘kacci, bho gotama, khamanīyaṃ; kacci yāpanīyaṃ, kacci bhoto ca gotamassa sāvakānañca appābādhaṃ, appātaṅkaṃ, lahuṭṭhānaṃ, balaṃ, phāsuvihāro’’tiādikāya kathāya sammodiṃsu, taṃ pītipāmojjasaṅkhātasammodajananato sammodituṃ yuttabhāvato ca sammodanīyaṃ, atthabyañjanamadhuratāya sucirampi kālaṃ sāretuṃ nirantaraṃ pavattetuṃ arahabhāvato saritabbabhāvato ca sāraṇīyaṃ. Suyyamānasukhato sammodanīyaṃ, anussariyamānasukhato ca sāraṇīyaṃ. Tathā byañjanaparisuddhatāya sammodanīyaṃ, atthaparisuddhatāya sāraṇīyaṃ. Evaṃ anekehi pariyāyehi sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā pariyosāpetvā niṭṭhapetvā ekamantaṃ nisīdiṃsu.

‘세존과 함께 환담을 나누었다(Bhagavatā saddhiṃ sammodiṃsū)’는 것은 세존께서 안부를 물으시듯 그들도 세존과 함께 기쁘게 대화를 나누었다는 뜻이다. 마치 찬물과 뜨거운 물이 섞여 하나가 되듯 조화를 이루었다. ‘고타마 존자시여, 견딜만하십니까? 편안하십니까? 존자 고타마와 제자들께서는 병도 없고 고통도 없으며, 몸이 가뿐하고 기력이 있으며 안락하게 머물고 계십니까?’ 등의 말로 서로 기쁨을 나누었기에, 이를 기쁨과 즐거움(pītipāmojja)을 일으키고 화답하기에 적절하다는 의미에서 ‘환담할 만한(sammodanīya)’이라 한다. 또한 그 뜻과 문장이 감미로워 오랫동안 기억하고 끊임없이 이어갈 만하며 기억할 가치가 있다는 의미에서 ‘기억할 만한(sāraṇīya)’이라 한다. 들을 때 즐거우면 ‘환담할 만한’이고, 나중에 회상할 때 즐거우면 ‘기억할 만한’ 것이다. 또한 문장이 청정하면 ‘환담할 만한’이고, 그 뜻이 청정하면 ‘기억할 만한’ 것이다. 이처럼 여러 방면으로 환담할 만하고 기억할 만한 대화를 주고받아 마친 뒤 한 곁에 앉았다.

Ambaṭṭho [Pg.226] pana māṇavoti so kira bhagavato rūpasampattiyaṃ cittappasādamattampi akatvā ‘‘dasabalaṃ apasādessāmī’’ti udare baddhasāṭakaṃ muñcitvā kaṇṭhe olambetvā ekena hatthena dussakaṇṇaṃ gahetvā caṅkamaṃ abhirūhitvā kālena bāhuṃ, kālena udaraṃ, kālena piṭṭhiṃ dassento, kālena hatthavikāraṃ, kālena bhamukavikāraṃ karonto, ‘‘kacci te bho, gotama, dhātusamatā, kacci bhikkhāhārena na kilamatha, akilamathākāroyeva pana te paññāyati; thūlāni hi te aṅgapaccaṅgāni, pāsādikattha gatagataṭṭhāne. ‘te bahujanā rājapabbajitoti ca buddho’ti ca uppannabahumānā paṇītaṃ ojavantamāhāraṃ denti. Passatha, bho, gehaṃ, cittasālā viya, dibbapāsādo viya. Imaṃ mañcaṃ passatha, bimbohanaṃ passatha, kiṃ evarūpe ṭhāne vasantassa samaṇadhammaṃ kātuṃ dukkara’’nti evarūpaṃ uppaṇḍanakathaṃ anācārabhāvasāraṇīyaṃ katheti, tena vuttaṃ – ‘‘ambaṭṭho pana māṇavo caṅkamantopi nisinnena bhagavatā kiñci kiñci kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāreti, ṭhitopi nisinnena bhagavatā kiñci kiñci kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretī’’ti.

‘그러나 암밧타 학동은(ambaṭṭho pana māṇavo)’이라는 부분에서, 그는 사실 세존의 원만한 용모에 대해 조금의 신심도 내지 않고 ‘십력존(dasabala)의 기를 꺾어 놓으리라’고 생각하였다. 그래서 배에 묶었던 겉옷을 풀어 목에 걸치고, 한 손으로는 옷자락을 잡고 경행처에 올라가 때로는 팔을 보여주고, 때로는 배를, 때로는 등을 보여주며, 때로는 손짓을 하고 눈썹을 까딱거리며 기이한 몸짓을 하였다. 그리고는 “고타마여, 당신은 4대의 요소가 고르게 유지됩니까? 탁발 음식 때문에 고생하지는 않습니까? 당신은 전혀 고생하는 기색이 없어 보입니다. 당신의 사지는 풍만하고, 가는 곳마다 사람들에게 우러름을 받습니다. 많은 사람이 ‘이분은 왕족 출신 출가자다’, ‘이분은 부처다’라고 생각하여 극진한 존경심으로 기름지고 영양가 있는 음식을 바칩니다. 보십시오, 이 방은 마치 화려한 강당 같고 천상의 궁전 같습니다. 이 침대와 베개를 보십시오. 이런 곳에 살면서 사문법을 닦는 것이 무엇이 어렵겠습니까?”라며 이처럼 무례하고 조롱 섞인 말(uppaṇḍanakatha)을 내뱉었다. 이를 두고 아난다 장로는 ‘암밧타 학동은 경행을 하면서도, 앉아 계신 세존께 기억할 만한 이런저런 말을 건네고, 서서도 앉아 계신 세존께 이런저런 말을 건넸다’라고 설한 것이다.

262. Atha kho bhagavāti atha bhagavā – ‘‘ayaṃ māṇavo hatthaṃ pasāretvā bhavaggaṃ gahetukāmo viya, pādaṃ pasāretvā avīciṃ vicaritukāmo viya, mahāsamuddaṃ taritukāmo viya, sineruṃ ārohitukāmo viya ca aṭṭhāne vāyamati, handa, tena saddhiṃ mantemī’’ti ambaṭṭhaṃ māṇavaṃ etadavoca. Ācariyapācariyehīti ācariyehi ca tesaṃ ācariyehi ca.

262. ‘그러자 세존께서는(Atha kho bhagavā)’이라는 것은, 세존께서 ‘이 학동이 손을 뻗어 세상의 끝(bhavagga)을 잡으려 하고, 발을 뻗어 아비지옥을 유람하려 하며, 대양을 헤엄쳐 건너려 하고 시네루 산을 기어오르려 하는구나. 불가능한 일에 헛된 노력을 기울이고 있으니, 이제 그와 함께 대화를 나누어야겠다’라고 생각하시고 암밧타 학동에게 이 말씀을 하신 것이다. ‘스승들과 스승들의 스승들(ācariyapācariyehī)’이란 그의 직접적인 스승들과 그 윗대의 스승들을 모두 포함한다.

Paṭhamaibbhavādavaṇṇanā

첫 번째 ‘천민의 아들’이라고 부른 것에 대한 설명(Paṭhamaibbhavādavaṇṇanā).

263. Gacchanto vāti ettha kāmaṃ tīsu iriyāpathesu brāhmaṇo ācariyabrāhmaṇena saddhiṃ sallapitumarahati. Ayaṃ pana māṇavo mānathaddhatāya kathāsallāpaṃ karonto cattāropi iriyāpathe yojessāmīti ‘‘sayāno vā hi, bho gotama, sayānenā’’ti āha.

263. ‘걸으면서도(Gacchanto vā)’라는 부분에 대해 비판과 해명의 방식(codanā sodhanānayo)으로 이해해야 한다. 본래 바라문 제자는 스승 바라문과 대화할 때 걷거나 서거나 앉아 있는 세 가지 위仪(iriyāpatha)를 지키는 것이 마땅하다. 그러나 이 학동은 자만심에 가득 차서 대화를 나눌 때 네 가지 위의를 모두 동원하고자 하였으니, 그래서 “고타마여, 누워 있는 자는 누워 있는 자와 함께(sayāno vā hi, bho gotama, sayānenā)”라고 말한 것이다.

Tato [Pg.227] kira taṃ bhagavā – ‘‘ambaṭṭha, gacchantassa vā gacchantena, ṭhitassa vā ṭhitena, nisinnassa vā nisinnenācariyena saddhiṃ kathā nāma sabbācariyesu labbhati. Tvaṃ pana sayāno sayānenācariyena saddhiṃ kathesi, kiṃ te ācariyo gorūpaṃ, udāhu tva’’nti āha. So kujjhitvā – ‘‘ye ca kho te, bho gotama, muṇḍakā’’tiādimāha. Tattha muṇḍe muṇḍāti samaṇe ca samaṇāti vattuṃ vaṭṭeyya. Ayaṃ pana hīḷento muṇḍakā samaṇakāti āha. Ibbhāti gahapatikā. Kaṇhāti kaṇhā, kāḷakāti attho. Bandhupādāpaccāti ettha bandhūti brahmā adhippeto. Tañhi brāhmaṇā pitāmahoti voharanti. Pādānaṃ apaccā pādāpaccā, brahmuno piṭṭhipādato jātāti adhippāyo. Tassa kira ayaṃ laddhi – brāhmaṇā brahmuno mukhato nikkhantā, khattiyā urato, vessā nābhito, suddā jāṇuto, samaṇā piṭṭhipādatoti. Evaṃ kathento ca panesa kiñcāpi aniyametvā katheti. Atha kho bhagavantameva vadāmīti katheti.

그러자 세존께서는 그에게 "암밧타여, 걷고 있는 제자가 걷고 있는 스승과 함께, 서 있는 제자가 서 있는 스승과 함께, 앉아 있는 제자가 앉아 있는 스승과 함께 대화하는 것은 모든 스승에게서 허용되는 일이다. 그런데 그대는 누워 있는 채로 누워 계신 스승과 함께 대화하고 있으니, 그대의 스승이 소의 형상(짐승)인가, 아니면 그대가 소의 형상인가?"라고 말씀하셨다. 그는 화가 나서 "오, 고타마여, 저 삭발한 자들이..." 등으로 말하였다. 거기서 '삭발한 자'는 머리를 깎은 자를, '사문'은 수행자를 일컫는 말로 쓰여야 마땅하다. 그러나 그는 멸시하는 마음으로 "삭발한 놈들, 사문 놈들"이라고 말한 것이다. '입바(Ibbhā)'는 가솔들을 뜻한다. '깐하(Kaṇhā)'는 검은 자들, 즉 어둡고 비천한 자들이라는 의미이다. '반두파다팟차(Bandhupādāpaccā)'에서 '반두'는 브라흐마를 가리킨다. 바라문들은 그를 '조부'라고 부르기 때문이다. '발의 자손'이라는 뜻의 '파다팟차'는 브라흐마의 발뒤꿈치에서 태어났다는 의미이다. 이것은 암밧타의 견해인데, 바라문은 브라흐마의 입에서, 끄샤트리아는 가슴에서, 웨샤는 배꼽에서, 숫드라는 무릎에서, 사문은 발뒤꿈치에서 나왔다는 믿음이다. 이렇게 말할 때 그는 대상을 특정하지는 않았으나, 속으로는 '오직 세존만을 겨냥하여 말하겠다'고 생각하며 말한 것이다.

Atha kho bhagavā – ‘‘ayaṃ ambaṭṭho āgatakālato paṭṭhāya mayā saddhiṃ kathayamāno mānameva nissāya kathesi, āsīvisaṃ gīvāyaṃ gaṇhanto viya, aggikkhandhaṃ āliṅganto viya, mattavāraṇaṃ soṇḍāya parāmasanto viya, attano pamāṇaṃ na jānāti. Handa naṃ jānāpessāmī’’ti cintetvā ‘‘atthikavato kho pana te, ambaṭṭhā’’tiādimāha. Tattha āgantvā kattabbakiccasaṅkhāto attho, etassa atthīti atthikaṃ, tassa māṇavassa cittaṃ. Atthikamassa atthīti atthikavā, tassa atthikavato tava idhāgamanaṃ ahosīti attho.

그때 세존께서는 '이 암밧타는 온 때부터 나와 대화하면서 오직 자만심에 의지하여 말하고 있구나. 마치 맹독의 뱀을 목으로 잡는 것과 같고, 불덩어리를 껴안는 것과 같으며, 미친 코끼리의 코를 만지는 것과 같아서 자신의 분수를 알지 못하고 있다. 이제 그에게 자신의 분수를 알게 하리라'라고 생각하시고 "암밧타여, 그대는 용건이 있어서..." 등으로 말씀하셨다. 거기서 '와서 해야 할 일의 목적'을 용건(attha)이라 하며, 그 용건이 있는 것이 '앗티까(atthika)'이니, 곧 그 청년의 마음이다. 그 용건이 있는 마음을 가진 자를 '앗티까와(atthikavā)'라고 하며, '그러한 용건을 가진 그대가 여기에 오게 되었다'는 뜻이다.

Kho panāti nipātamattaṃ. Yāyeva kho panatthāyāti yeneva kho panatthena. Āgaccheyyāthāti mama vā aññesaṃ vā santikaṃ yadā kadāci āgaccheyyātha. Tameva atthanti idaṃ purisaliṅgavaseneva vuttaṃ. Manasi kareyyāthāti citte kareyyātha. Idaṃ vuttaṃ hoti – tvaṃ ācariyena attano karaṇīyena pesito, na amhākaṃ paribhavanatthāya, tasmā tameva kiccaṃ manasi karohīti. Evamassa aññesaṃ santikaṃ āgatānaṃ vattaṃ dassetvā mānaniggaṇhanatthaṃ ‘‘avusitavāyeva kho panā’’tiādimāha. Tassattho passatha bho ayaṃ ambaṭṭho māṇavo ācariyakule avusitavā [Pg.228] asikkhito appassutova samāno. Vusitamānīti ‘‘ahaṃ vusitavā sikkhito bahussuto’’ti attānaṃ maññati. Etassa hi evaṃ pharusavacanasamudācāre kāraṇaṃ kimaññatra avusitattāti ācariyakule asaṃvuddhā asikkhitā appassutāyeva hi evaṃ vadantīti.

'코 빠나(Kho pana)'는 단순한 불변사이다. '야예와 코 빠낫타야'는 '바로 어떤 용건 때문에'라는 뜻이다. '아가체이야타'는 '나나 혹은 다른 존경할 만한 분들에게 언제든 올 때'를 의미한다. '따메와 앗탕'은 남성 어미의 기능으로 설해진 것이다. '마나시 까레이야타'는 '마음속에 새겨야 한다'는 뜻이다. 즉, '그대는 스승에 의해 자신의 용무 때문에 보내진 것이지, 우리를 멸시하기 위해 보내진 것이 아니다. 그러니 그 용무만을 마음속에 새겨라'는 의미이다. 이와 같이 다른 존경할 만한 분들에게 온 자들이 갖추어야 할 예절을 보여주신 뒤, 그의 자만을 꺾기 위해 "아부시따와예와 코 빠나..." 등을 말씀하셨다. 그 뜻은 '보라, 이 암밧타라는 청년은 스승의 문하에서 예법을 제대로 익히지 못하고 배우지 못해 아는 것이 적으면서도, 스스로를 예법을 다 익히고 많이 배웠다고 생각하고 있다'는 것이다. 그가 이처럼 거친 말을 내뱉는 이유는 스승의 문하에서 제대로 교육받지 못한 것 외에 다른 까닭이 없기 때문이다. 진실로 스승의 문하에서 올바르게 성장하지 못하고 배움이 적은 자들만이 이처럼 거칠게 말하는 법이다.

264. Kupitoti kuddho. Anattamanoti asakamano, kiṃ pana bhagavā tassa kujjhanabhāvaṃ ñatvā evamāha udāhu añatvāti? Ñatvā āhāti. Kasmā ñatvā āhāti? Tassa mānanimmadanatthaṃ. Bhagavā hi aññāsi – ‘‘ayaṃ mayā evaṃ vutte kujjhitvā mama ñātake akkosissati. Athassāhaṃ yathā nāma kusalo bhisakko dosaṃ uggiletvā nīharati, evameva gottena gottaṃ, kulāpadesena kulāpadesaṃ, uṭṭhāpetvā bhavaggappamāṇena viya uṭṭhitaṃ mānaddhajaṃ mūle chetvā nipātessāmī’’ti. Khuṃsentoti ghaṭṭento. Vambhentoti hīḷento. Pāpito bhavissatīti caṇḍabhāvādidosaṃ pāpito bhavissati.

264. '꾸삐또(Kupito)'는 화가 났다는 뜻이고, '아낫따마노(Anattamano)'는 마음이 평온하지 않다는 뜻이다. 그런데 세존께서는 그가 화를 낼 줄 알면서도 이처럼 말씀하셨는가, 아니면 모르고 말씀하셨는가? 알고서 말씀하신 것이다. 왜 알고서 말씀하셨는가? 그의 자만을 굴복시키기 위해서이다. 세존께서는 '내가 이와 같이 말하면 그는 화를 내며 나의 친족들을 욕할 것이다. 그때 나는 마치 유능한 의사가 독소를 뱉어내게 하여 제거하듯, 가문의 유래를 밝혀 그의 허구적인 가문을 드러내고, 범천까지 닿을 듯 높이 솟은 그의 자만이라는 깃발을 그 뿌리부터 잘라 떨어뜨릴 것이다'라고 미리 아셨던 것이다. '쿵센또(Khuṃsento)'는 상처를 입히려 함이고, '왐벤또(Vambhento)'는 비하하려 함이다. '빠삐또 바윗사띠'는 거친 성정 등의 허물에 이르게 될 것이라는 뜻이다.

Caṇḍāti mānanissitakodhayuttā. Pharusāti kharā. Lahusāti lahukā. Appakeneva tussanti vā dussanti vā udakapiṭṭhe alābukaṭāhaṃ viya appakeneva uplavanti. Bhassāti bahubhāṇino. Sakyānaṃ mukhe vivaṭe aññassa vacanokāso natthīti adhippāyeneva vadati. Samānāti idaṃ santāti purimapadassa vevacanaṃ. Na sakkarontīti na brāhmaṇānaṃ sundarenākārena karonti. Na garuṃ karontīti brāhmaṇesu gāravaṃ na karonti. Na mānentīti na manena piyāyanti. Na pūjentīti mālādīhi nesaṃ pūjaṃ na karonti. Na apacāyantīti abhivādanādīhi nesaṃ apacitikammaṃ nīcavuttiṃ na dassenti tayidanti taṃ idaṃ. Yadime sakyāti yaṃ ime sakyā na brāhmaṇe sakkaronti…pe… na apacāyanti, taṃ tesaṃ asakkārakaraṇādi sabbaṃ na yuttaṃ, nānulomanti attho.

'짠다(Caṇḍā)'는 자만에 근거한 분노를 지닌 것이고, '파루사(Pharusā)'는 마음과 말이 거친 것이며, '라후사(Lahusā)'는 경솔한 것이다. 아주 사소한 일에도 쉽게 기뻐하거나 쉽게 화를 내며, 마치 물 위의 박 껍질처럼 작은 일에도 쉽게 들뜬다. '밧사(Bhassā)'는 말이 많다는 뜻이다. 석가족들이 입을 열면 다른 사람이 말할 틈이 없다는 의미로 말한 것이다. '사마나(Samānā)'는 앞의 단어인 '산따(Santā)'의 동의어이다. '나 삭까론띠'는 바라문들에게 훌륭한 예우를 다하지 않는다는 것이고, '나 가룸 까론띠'는 바라문들을 공경하지 않는다는 것이며, '나 마넨띠'는 마음으로 아끼지 않는다는 것이고, '나 뿌젠띠'는 꽃 등으로 공양하지 않는다는 것이며, '나 아빠짜얀띠'는 절하는 등의 경의를 표하거나 겸손한 태도를 보이지 않는다는 뜻이다. '따이다(Tayidaṃ)'는 '땀 이당(taṃ idaṃ)'의 결합어이다. 즉 '이들 석가족이 바라문들을 공경하지 않고... (중략) ...존경하지 않는 그 모든 행위는 자신들의 가문에 맞지 않고 어울리지 않는다'는 뜻이다.

Dutiyaibbhavādavaṇṇanā

두 번째 입바(Ibbha)에 대한 설명의 주석.

265. Aparaddhunti aparajjhiṃsu. Ekamidāhanti ettha idanti nipātamattaṃ. Ekaṃ ahanti attho. Sandhāgāranti rajjaanusāsanasālā. Sakyāti abhisittarājāno[Pg.229]. Sakyakumārāti anabhisittā. Uccesūti yathānurūpesu pallaṅkapīṭhakavettāsanaphalakacittattharaṇādibhedesu. Sañjagghantāti uppaṇḍanavasena mahāhasitaṃ hasantā. Saṃkīḷantāti hasitamatta karaṇaaṅgulisaṅghaṭṭanapāṇippahāradānādīni karontā. Mamaññeva maññeti evamahaṃ maññāmi, mamaññeva anuhasanti, na aññanti.

265. '아빠랏둥(Aparaddhuṃ)'은 범했다는 뜻이다. '에까미다항(Ekamidāhaṃ)'에서 '이당(idaṃ)'은 단순한 불변사이며, '내가 한때'라는 뜻이다. '산타가라(Sandhāgāra)'는 국정을 논의하는 회당이다. '삭까(Sakyā)'는 대관식을 치른 왕들을, '삭까꾸마라(Sakyakumārā)'는 아직 대관식을 치르지 않은 왕자들을 의미한다. '웃체수(Uccesu)'는 침상이나 의자 등 각자에게 적합한 높은 자리를 말한다. '산잣간따(Sañjagghantā)'는 비웃으며 크게 웃는 것이고, '상낄란따(Saṃkīḷantā)'는 미소 짓거나 손가락을 퉁기는 등 즐겁게 노는 것이다. '마만녜와 만녜'는 '그들이 오직 나만을 비웃고 있으며 다른 사람은 안중에도 없다고 나는 생각한다'는 뜻이다.

Kasmā pana te evamakaṃsūti? Te kira ambaṭṭhassa kulavaṃsaṃ jānanti. Ayañca tasmiṃ samaye yāva pādantā olambetvā nivatthasāṭakassa ekena hatthena dussakaṇṇaṃ gahetvā khandhaṭṭhikaṃ nāmetvā mānamadena matto viya āgacchati. Tato – ‘‘passatha bho amhākaṃ dāsassa kaṇhāyanagottassa ambaṭṭhassa āgamanakāraṇa’’nti vadantā evamakaṃsu. Sopi attano kulavaṃsaṃ jānāti. Tasmā ‘‘mamaññeva maññe’’ti takkayittha.

왜 그들은 그렇게 행동했는가? 전해지는 바에 따르면 그들은 암밧타의 가문 내력을 알고 있었기 때문이다. 또한 그때 암밧타는 옷자락을 발끝까지 늘어뜨린 채 한 손으로 옷 끝을 잡고 어깨를 치켜세우며, 마치 자만심에 취한 듯이 들어왔다고 한다. 그래서 그들은 "보시오, 우리 가문의 종이었던 깐하야나 가문의 자손 암밧타가 오는 꼴을 보시오"라고 말하며 크게 웃고 즐거워했던 것이다. 암밧타 자신도 자신의 가문 내력을 알고 있었기에, '나를 비웃는 것이 분명하다'라고 짐작한 것이다.

Āsanenāti ‘‘idamāsanaṃ, ettha nisīdāhī’’ti evaṃ āsanena nimantanaṃ nāma hoti, tathā na koci akāsi.

'자리에(Āsanena)'라는 것은 "이것이 자리이니 여기에 앉으시오"라고 자리로써 권하는 것을 말하는데, 석가족 중 누구도 그에게 그렇게 하지 않았다.

Tatiyaibbhavādavaṇṇanā

세 번째 입바(Ibbha)에 대한 설명의 주석.

266. Laṭukikāti khettaleḍḍūnaṃ antarenivāsinī khuddakasakuṇikā. Kulāvaketi nivāsanaṭṭhāne. Kāmalāpinīti yadicchakabhāṇinī, yaṃ yaṃ icchati taṃ taṃ lapati, na taṃ koci haṃso vā koñco vā moro vā āgantvā ‘‘kiṃ tvaṃ lapasī’ti nisedheti. Abhisajjitunti kodhavasena laggituṃ.

266. '라투키카(laṭukikā)'란 논의 흙덩이 사이에 서식하는 작은 새(할미새)를 말한다. '쿨라바케(kulāvake)'란 거주하는 장소(둥지)를 뜻한다. '카말라피니(kāmalāpinī)'란 자신이 원하는 대로 말하는 자이니, 말하고 싶은 것은 무엇이든 말할 수 있음을 의미한다. 어떤 황새나 도요새나 공작도 그에게 다가와서 '너는 왜 그렇게 말하느냐?'라고 금지하지 않는다. '아비삿지퉁(abhisajjituṃ)'이란 분노의 힘으로 집착하는 것이다.

Evaṃ vutte māṇavo – ‘‘ayaṃ samaṇo gotamo attano ñātake laṭukikasadise katvā amhe haṃsakoñcamorasadise karoti, nimmāno dāni jāto’’ti maññamāno uttari cattāro vaṇṇe dasseti.

이와 같이 설해졌을 때 암밧타 청년은 '이 사문 고타마는 자신의 친족들을 할미새와 같은 존재로 만들고, 우리를 황새나 도요새나 공작과 같은 존재로 만드는구나. 이제 내 교만이 꺾였구나'라고 생각하며, 나아가 네 계급(사성계급)에 대해 설한다.

Dāsiputtavādavaṇṇanā

여종의 아들이라는 설(Dāsiputtavāda)에 대한 주해

267. Nimmādetīti nimmadeti nimmāne karoti. Yaṃnūnāhanti yadi panāhaṃ. ‘‘Kaṇhāyanohamasmi, bho gotamā’’ti idaṃ kira vacanaṃ ambaṭṭho tikkhattuṃ [Pg.230] mahāsaddena avoca. Kasmā avoca? Kiṃ asuddhabhāvaṃ na jānātīti? Āma jānāti. Jānantopi bhavapaṭicchannametaṃ kāraṇaṃ, taṃ anena na diṭṭhaṃ. Apassanto mahāsamaṇo kiṃ vakkhatīti maññamāno mānathaddhatāya avoca. Mātāpettikanti mātāpitūnaṃ santakaṃ. Nāmagottanti paṇṇattivasena nāmaṃ, paveṇīvasena gottaṃ. Anussaratoti anussarantassa kulakoṭiṃ sodhentassa. Ayyaputtāti sāmino puttā. Dāsiputtoti gharadāsiyāva putto. Tasmā yathā dāsena sāmino upasaṅkamitabbā, evaṃ anupasaṅkamantaṃ taṃ disvā sakyā anujagghiṃsūti dasseti.

267. '님마데티(nimmādeti)'란 교만을 없애고 겸손하게 만드는 것이다. '얀누나항(yannūnāhaṃ)'이란 '만일 내가 (질문한다면)'이라는 뜻이다. 암밧타는 '고타마여, 저는 카나야나(Kaṇhāyana) 가문입니다'라는 말을 세 번이나 큰 소리로 외쳤다고 한다. 왜 그렇게 말했는가? 자신의 가문이 순수하지 못함을 몰라서인가? 아니다, 알고 있었다. 알면서도 이 불순한 내력은 숨겨져 있어 이 사문 고타마가 보지 못했을 것이며, 만약 보지 못했다면 저 대사문이 무슨 말을 할 수 있겠느냐고 생각하며 교만함으로 그렇게 말한 것이다. '마타뻿티캉(mātāpettikaṃ)'이란 부모로부터 물려받은 것이다. '나마곳탕(nāmagottaṃ)'이란 명칭에 따른 이름과 가문에 따른 성씨를 말한다. '아눗사라토(anussarato)'란 가문의 끝까지 거슬러 올라가 조사하는 자를 뜻한다. '아야뿟타(ayyaputtā)'는 주인의 아들들이라는 뜻이며, '다시뿟토(dāsiputto)'는 집안 여종의 아들이라는 뜻이다. 그러므로 종이 주인에게 나아가듯 예우를 갖추지 않는 암밧타를 보고 사키야인들이 그를 비웃었음을 보여준다.

Ito paraṃ tassa dāsabhāvaṃ sakyānañca sāmibhāvaṃ pakāsetvā attano ca ambaṭṭhassa ca kulavaṃsaṃ āharanto sakyā kho panātiādimāha. Tattha dahantīti ṭhapenti, okkāko no pubbapurisoti, evaṃ karontīti attho. Tassa kira rañño kathanakāle ukkā viya mukhato pabhā niccharati, tasmā taṃ ‘‘okkāko’’ti sañjāniṃsūti. Pabbājesīti nīhari.

이후 그의 종의 신분과 사키야인들의 주인 됨을 밝히고, 부처님 자신과 암밧타의 가문의 역사를 인용하며 '사키야 코 빠나(Sakyā kho pana)' 등을 설하셨다. 거기서 '다한티(dahanti)'는 (이름을) 붙인다는 뜻이다. 옥카카(Okkāka) 왕은 우리의 선조라는 의미이다. 그 왕이 말을 할 때 입에서 횃불 같은 빛이 뿜어져 나왔기에 사람들은 그를 '옥카카(빛을 뿜는 자)'라고 불렀다고 한다. '빳바제시(pabbājesi)'란 추방하였다는 뜻이다.

Idāni te nāmavasena dassento – ‘‘okkāmukha’’ntiādimāha. Tatrāyaṃ anupubbī kathā – paṭhamakappikānaṃ kira rañño mahāsammatassa rojo nāma putto ahosi. Rojassa vararojo, vararojassa kalyāṇo, kalyāṇassa varakalyāṇo, varakalyāṇassa mandhātā, mandhātussa varamandhātā, varamandhātussa uposatho, uposathassa varo, varassa upavaro, upavarassa maghadevo, maghadevassa paramparāya caturāsītikhattiyasahassāni ahesuṃ. Tesaṃ pacchato tayo okkākavaṃsā ahesuṃ. Tesu tatiyaokkākassa pañca mahesiyo ahesuṃ – hatthā, cittā, jantu, jālinī, visākhāti. Ekekissā pañcapañcaitthisataparivārā. Sabbajeṭṭhāya cattāro puttā – okkāmukho, karakaṇḍu, hatthiniko, sinisūroti. Pañca dhītaro – piyā, suppiyā, ānandā, vijitā, vijitasenāti. Iti sā nava putte vijāyitvā kālamakāsi.

이제 그들의 이름을 순서대로 보여주며 '옥카무캉(okkāmukhaṃ)' 등을 설하신다. 이에 대한 내력은 다음과 같다. 전해오는 바에 의하면, 겁의 초기에 마하삼마타(Mahāsammata) 왕에게 로자(Roja)라는 아들이 있었다. 로자의 아들은 와라로자, 그의 아들은 깔리아나, 그의 아들은 와라깔리아나, 그의 아들은 만다타, 그의 아들은 와라만다타, 그의 아들은 우뽀사타, 그의 아들은 와라, 그의 아들은 우빠와라, 그의 아들은 마가데와이며, 마가데와 왕의 후손으로 84,000명의 왕들이 있었다. 그 뒤를 이어 세 갈래의 옥카카 왕조가 있었는데, 그중 세 번째 옥카카 왕에게는 핫타, 찟타, 잔투, 잘리니, 위사카라는 다섯 명의 왕비가 있었다. 각 왕비에게는 500명씩의 궁녀가 있었다. 첫째 왕비에게는 옥카무카, 까라깐두, 핫티니카, 시니수라라는 네 아들이 있었고, 삐야, 수삐야, 아난다, 위지타, 위지타세나라는 다섯 딸이 있었다. 이처럼 첫째 왕비는 아홉 자녀를 낳고 세상을 떠났다.

Atha rājā aññaṃ dahariṃ abhirūpaṃ rājadhītaraṃ ānetvā aggamahesiṭṭhāne ṭhapesi. Sā jantuṃ nāma puttaṃ vijāyi. Atha naṃ pañcamadivase alaṅkaritvā [Pg.231] rañño dassesi. Rājā tuṭṭho tassā varaṃ adāsi. Sā ñātakehi saddhiṃ mantetvā puttassa rajjaṃ yāci. Rājā – ‘‘nassa, vasali, mama puttānaṃ antarāyaṃ icchasī’’ti tajjesi. Sā punappunaṃ raho rājānaṃ paritosetvā – ‘‘mahārāja, musāvādo nāma na vaṭṭatī’’tiādīni vatvā yācatiyeva. Atha rājā putte āmantesi – ‘‘ahaṃ tātā, tumhākaṃ kaniṭṭhaṃ jantukumāraṃ disvā tassa mātuyā sahasā varaṃ adāsiṃ, sā puttassa rajjaṃ pariṇāmetuṃ icchati. Tumhe ṭhapetvā maṅgalahatthiṃ maṅgalaassaṃ maṅgalarathañca yattake icchatha, tattake hatthiassarathe gahetvā gacchatha. Mamaccayena āgantvā rajjaṃ kareyyāthā’’ti, aṭṭhahi amaccehi saddhiṃ uyyojesi.

그 후 왕은 젊고 아름다운 다른 공주를 데려와 왕비로 삼았다. 그녀가 잔투(Jantu)라는 아들을 낳았다. 아들이 태어난 지 5일째 되는 날 왕비가 아이를 단장시켜 왕에게 보여주니, 왕은 기뻐하며 그녀에게 소원을 들어주겠다고 약속했다. 그녀는 친족들과 상의한 후 자기 아들에게 왕위를 물려줄 것을 요구했다. 왕은 '천한 계집아, 물러가라! 내 큰 아들들을 해치려 하느냐!'라고 꾸짖었다. 그러나 그녀는 은밀한 곳에서 거듭 왕을 기쁘게 하며 '대왕이시여, 거짓말은 옳지 않습니다'라고 설득하며 계속 간청했다. 결국 왕은 큰 아들들을 불러 '얘들아, 내가 너희 막내 동생 잔투를 보고 기쁜 나머지 그 어머니에게 덜컥 소원을 약속했구나. 그녀가 자기 아들에게 왕위를 주길 원한다. 그러니 너희는 왕실의 상징인 보배 코끼리와 말, 수레를 제외하고 너희가 원하는 만큼 군사와 재물을 가지고 떠나거라. 내가 죽은 후에 돌아와서 왕위를 이어라'라고 말하며, 여덟 명의 대신과 함께 그들을 보냈다.

Te nānappakāraṃ roditvā kanditvā – ‘‘tāta, amhākaṃ dosaṃ khamathā’’ti rājānañceva rājorodhe ca khamāpetvā, ‘‘mayampi bhātūhi saddhiṃ gacchāmā’’ti rājānaṃ āpucchitvā nagarā nikkhantā bhaginiyo ādāya caturaṅginiyā senāya parivutā nagarā nikkhamiṃsu. ‘‘Kumārā pituaccayena āgantvā rajjaṃ kāressanti, gacchāma ne upaṭṭhahāmā’’ti cintetvā bahū manussā anubandhiṃsu. Paṭhamadivase yojanamattā senā ahosi, dutiye dviyojanamattā, tatiye tiyojanamattā. Kumārā mantayiṃsu – ‘‘mahā balakāyo, sace mayaṃ kañci sāmantarājānaṃ madditvā janapadaṃ gaṇheyyāma, sopi no nappasaheyya. Kiṃ paresaṃ pīḷāya katāya, mahā ayaṃ jambudīpo, araññe nagaraṃ māpessāmā’’ti himavantābhimukhā gantvā nagaravatthuṃ pariyesiṃsu.

왕자들은 슬피 울며 '아버지, 저희의 잘못을 용서하십시오'라며 왕과 후궁들에게 용서를 구했다. 그러자 누이들도 '우리도 오라버니들과 함께 가겠습니다'라며 왕의 허락을 받고 도성을 나왔다. 왕자들은 보병, 기병, 코끼리병, 전차병의 사군(四軍)을 거느리고 성을 나섰다. '왕자들이 부친 사후에 돌아와 왕이 될 것이니, 우리가 가서 그들을 모시자'라고 생각한 많은 백성들이 그 뒤를 따랐다. 첫째 날에는 군대의 행렬이 1유순이었고, 둘째 날에는 2유순, 셋째 날에는 3유순에 달했다. 왕자들은 상의했다. '세력이 매우 크니 우리가 인근 왕을 정벌하여 영토를 차지할 수도 있겠지만, 다른 이들을 괴롭혀서 무슨 이익이 있겠는가. 이 점부제(인도)는 넓으니 숲속에 새로운 도시를 세우자.' 그리하여 그들은 히말라야를 향해 가서 성을 쌓을 부지를 찾았다.

Tasmiñca samaye amhākaṃ bodhisatto brāhmaṇamahāsālakule nibbattitvā kapilabrāhmaṇo nāma hutvā nikkhamma isipabbajjaṃ pabbajitvā himavantapasse pokkharaṇiyā tīre sākavanasaṇḍe paṇṇasālaṃ māpetvā vasati. So kira bhummajālaṃ nāma vijjaṃ jānāti, yāya uddhaṃ asītihatthe ākāse, heṭṭhā ca bhūmiyampi guṇadosaṃ passati. Etasmiṃ padese tiṇagumbalatā dakkhiṇāvaṭṭā pācīnābhimukhā jāyanti. Sīhabyagghādayo migasūkare sappabiḷārā ca maṇḍūkamūsike anubandhamānā taṃ padesaṃ patvā na sakkonti te anubandhituṃ. Tehi te aññadatthu [Pg.232] santajjitā nivattantiyeva. So – ‘‘ayaṃ pathaviyā aggapadeso’’ti ñatvā tattha attano paṇṇasālaṃ māpesi.

그 무렵 우리 보살은 부유한 브라만 가문에서 태어나 '카필라(Kapila)'라는 이름의 브라만이 되어 출가하여 신선(이시)이 되었다. 그는 히말라야 기슭의 연못가 삭카 나무 숲에 잎으로 집을 짓고 살고 있었다. 그는 '붐마잘라(Bhummajāla)'라는 명안의 술법을 알고 있었는데, 이를 통해 공중 80팔꿈치와 땅속 80팔꿈치 깊이까지 지력의 길흉을 볼 수 있었다. 그가 사는 곳은 풀과 덩굴이 오른쪽으로 감돌며 동쪽을 향해 자라고 있었다. 사자나 호랑이가 사슴과 돼지를 쫓거나, 뱀과 고양이가 개구리와 쥐를 쫓다가도 이 구역에 들어오면 더 이상 쫓지 못했다. 오히려 그들은 위엄에 압도되어 추격을 멈추고 되돌아갔다. 카필라 선인은 '이곳이 지상 최고의 명당이구나'라고 판단하여 그곳에 정사를 짓고 머물렀던 것이다.

Atha te kumāre nagaravatthuṃ pariyesamāne attano vasanokāsaṃ āgate disvā pucchitvā taṃ pavattiṃ ñatvā tesu anukampaṃ janetvā avoca – ‘‘imasmiṃ paṇṇasālaṭṭhāne māpitaṃ nagaraṃ jambudīpe agganagaraṃ bhavissati. Ettha jātapurisesu ekeko purisasatampi purisasahassampi abhibhavituṃ sakkhissati. Ettha nagaraṃ māpetha, paṇṇasālaṭṭhāne rañño gharaṃ karotha. Imasmiñhi okāse ṭhatvā caṇḍālaputtopi cakkavattibalena atiseyyo’’ti. Nanu, bhante, ayyassa vasanokāsoti? ‘‘Mama vasanokāso’’ti mā cintayittha. Mayhaṃ ekapasse paṇṇasālaṃ katvā nagaraṃ māpetvā kapilavatthunti nāmaṃ karothā’’ti. Te tathā katvā tattha nivāsaṃ kappesuṃ.

그때 그 왕자들이 도시를 세울 터를 찾아 자신의 거처에 온 것을 보고, (카필라 수행자가) 그들에게 물어 사정을 알게 된 후, 그들에 대해 연민의 마음을 일으켜 이렇게 말했다. “이 잎새 집이 있는 자리에 세워진 도시는 잠부디파에서 가장 뛰어난 도시가 될 것입니다. 이곳에서 태어난 남자들은 한 명 한 명이 백 명 혹은 천 명의 남자라도 능히 물리칠 수 있을 것입니다. 이곳에 도시를 건설하고, 잎새 집이 있던 자리에 왕궁을 지으십시오. 참으로 이 장소에 머문다면 천민의 아들이라도 전륜성왕의 힘을 얻어 매우 수승해질 것입니다.” 왕자들이 “존자시여, 이곳은 존자의 거처가 아닙니까?”라고 묻자, 수행자는 “나의 거처라고 생각하지 마십시오. 나를 위해 한쪽에 잎새 집을 짓고 도시를 건설한 뒤, ‘카필라왓투’라고 이름 지으십시오.”라고 말했다. 그들은 그 말대로 행하여 그곳에 정착하였다.

Athāmaccā – ‘‘ime dārakā vayappattā, sace nesaṃ pitā santike bhaveyya, so āvāhavivāhaṃ kareyya. Idāni pana amhākaṃ bhāro’’ti cintetvā kumārehi saddhiṃ mantayiṃsu. Kumārā amhākaṃ sadisā khattiyadhītaro nāma na passāma, nāpi bhaginīnaṃ sadise khattiyakumārake, asadisasaṃyoge ca no uppannā puttā mātito vā pitito vā aparisuddhā jātisambhedaṃ pāpuṇissanti. Tasmā mayaṃ bhaginīhiyeva saddhiṃ saṃvāsaṃ rocemāti. Te jātisambhedabhayena jeṭṭhakabhaginiṃ mātuṭṭhāne ṭhapetvā avasesāhi saṃvāsaṃ kappesuṃ.

그 후 대신들은 “이 아이들이 혼기가 찼는데, 만약 그들의 아버지가 곁에 계셨다면 혼사를 치러 주셨을 것이다. 하지만 이제 이것은 우리의 책임이다.”라고 생각하며 왕자들과 상의하였다. 왕자들은 “우리는 우리와 격이 맞는 왕녀들을 보지 못하였고, 누이들과 격이 맞는 왕자들도 보지 못하였습니다. 격이 맞지 않는 결합으로 태어난 아이들은 어머니 쪽이나 아버지 쪽으로 불결해져서 종족의 혼란을 가져올 것입니다. 그러므로 우리는 우리 누이들과 함께 사는 것을 원합니다.”라고 말했다. 그들은 종족이 섞이는 것을 두려워하여 맏누이를 어머니의 위치에 모시고, 나머지 누이들과 가정을 이루어 살았다.

Tesaṃ puttehi ca dhītāhi ca vaḍḍhamānānaṃ aparena samayena jeṭṭhakabhaginiyā kuṭṭharogo udapādi, koviḷārapupphasadisāni gattāni ahesuṃ. Rājakumārā imāya saddhiṃ ekato nisajjaṭṭhānabhojanādīni karontānampi upari ayaṃ rogo saṅkamatīti cintetvā ekadivasaṃ uyyānakīḷaṃ gacchantā viya taṃ yāne āropetvā araññaṃ pavisitvā bhūmiyaṃ pokkharaṇiṃ khaṇāpetvā tattha khādanīyabhojanīyena saddhiṃ taṃ pakkhipitvā gharasaṅkhepena upari padaraṃ paṭicchādetvā paṃsuṃ datvā pakkamiṃsu.

그들에게 아들과 딸들이 늘어나던 중, 훗날 맏누이에게 나병이 생겼고 온몸이 코빌라라 꽃처럼 변했다. 왕자들은 “그녀와 함께 앉고 서고 음식을 먹는 이들에게도 이 병이 옮을 수 있다”고 생각하여, 어느 날 유람을 가는 것처럼 그녀를 수레에 태워 숲으로 들어갔다. 땅에 구덩이를 파고 그곳에 그녀를 음식과 함께 머물게 한 뒤, 작은 집처럼 위에 판자를 덮고 흙을 얹어 가린 후 떠나갔다.

Tena [Pg.233] ca samayena rāmo nāma bārāṇasirājā kuṭṭharogo nāṭakitthīhi ca orodhehi ca jigucchiyamāno tena saṃvegena jeṭṭhaputtassa rajjaṃ datvā araññaṃ pavisitvā tattha paṇṇasālaṃ māpetvā mūlaphalāni paribhuñjanto nacirasseva arogo suvaṇṇavaṇṇo hutvā ito cito ca vicaranto mahantaṃ susirarukkhaṃ disvā tassabbhantare soḷasahatthappamāṇaṃ okāsaṃ sodhetvā dvārañca vātapānañca yojetvā nisseṇiṃ bandhitvā tattha vāsaṃ kappesi. So aṅgārakaṭāhe aggiṃ katvā rattiṃ migasūkarādīnaṃ sadde suṇanto sayati. So – ‘‘asukasmiṃ padese sīho saddamakāsi, asukasmiṃ byaggho’’ti sallakkhetvā pabhāte tattha gantvā vighāsamaṃsaṃ ādāya pacitvā khādati.

그때 라마라는 이름의 바라나시 왕이 나병에 걸렸는데, 무희들과 후궁들에게 혐오의 대상이 되자 그로 인한 회한으로 맏아들에게 왕위를 물려주고 숲으로 들어갔다. 그곳에 잎새 집을 짓고 뿌리와 과일을 먹으며 지내다 보니 머지않아 병이 낫고 피부가 황금빛이 되었다. 이곳저곳을 거닐다 커다란 속이 빈 나무를 발견하고, 그 안에 16암마 정도 되는 공간을 청소한 뒤 문과 창문을 내고 사다리를 놓아 그곳에서 거처를 삼았다. 그는 화로에 불을 피워놓고 밤마다 사슴과 멧돼지 등의 소리를 들으며 잠을 잤다. 그는 “어느 곳에서 사자가 울었고, 어느 곳에서 호랑이가 울었구나”라고 기억해 두었다가, 새벽에 그곳으로 가서 짐승들이 먹다 남긴 고기를 가져와 익혀 먹었다.

Athekadivasaṃ tasmiṃ paccūsasamaye aggiṃ jāletvā nisinne rājadhītāya sarīragandhena āgantvā byaggho tasmiṃ padese paṃsuṃ viyūhanto padare vivaramakāsi, tena ca vivarena sā byagghaṃ disvā bhītā vissaramakāsi. So taṃ saddaṃ sutvā – ‘‘itthisaddo eso’’ti ca sallakkhetvā pātova tattha gantvā – ‘‘ko etthā’’ti āha. Mātugāmo sāmīti. Kiṃ jātikāsīti? Okkākamahārājassa dhītā sāmīti. Nikkhamāti? Na sakkā sāmīti. Kiṃ kāraṇāti? Chavirogo me atthīti. So sabbaṃ pavattiṃ pucchitvā khattiyamānena anikkhamantiṃ – ‘‘ahampi khattiyo’’ti attano khattiyabhāvaṃ jānāpetvā nisseṇiṃ datvā uddharitvā attano vasanokāsaṃ netvā sayaṃ paribhuttabhesajjāniyeva datvā nacirasseva arogaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ katvā tāya saddhiṃ saṃvāsaṃ kappesi. Sā paṭhamasaṃvāseneva gabbhaṃ gaṇhitvā dve putte vijāyi, punapi dveti, evaṃ soḷasakkhattumpi vijāyi. Evaṃ dvattiṃsa bhātaro ahesuṃ. Te anupubbena vuḍḍhippatte pitā sabbasippāni sikkhāpesi.

어느 날 새벽 그가 불을 지피고 앉아 있을 때, 왕녀의 몸 냄새를 맡고 온 호랑이가 그곳의 흙을 파헤치다 판자에 구멍을 냈다. 그 구멍으로 호랑이를 본 그녀는 겁에 질려 비명을 질렀다. 그는 그 소리를 듣고 “여자의 목소리로구나”라고 생각하며 이른 아침 그곳으로 가서 “거기 누구냐?”라고 물었다. “여인입니다, 주인님.” “어떤 종족이냐?” “옥까까 대왕의 딸입니다, 주인님.” “나오너라.” “나갈 수 없습니다, 주인님.” “무슨 까닭이냐?” “제게 피부병이 있기 때문입니다.” 그는 모든 사정을 물어보고, 왕족의 자존심 때문에 나오지 않으려는 그녀에게 “나 또한 왕족이다”라고 자신의 신분을 밝힌 뒤, 사다리를 내려 그녀를 끌어올려 자신의 거처로 데려갔다. 자신이 사용했던 약을 주어 머지않아 그녀의 병을 고치고 피부를 황금빛으로 만든 뒤, 그녀와 함께 살았다. 그녀는 첫 동침으로 잉태하여 두 아들을 낳았고, 다시 또 둘을 낳는 식으로 열여섯 번을 반복했다. 이처럼 32명의 형제가 생겼다. 그들이 차례로 성장하자 아버지는 모든 기술과 학문을 가르쳤다.

Athekadivasaṃ eko rāmarañño nagaravāsī vanacarako pabbate ratanāni gavesanto rājānaṃ disvā sañjānitvā āha – ‘‘jānāmahaṃ, deva, tumhe’’ti. Tato naṃ rājā sabbaṃ pavattiṃ pucchi. Tasmiṃyeva ca khaṇe te dārakā āgamiṃsu. So te disvā – ‘‘ke ime’’ti āha. ‘‘Puttā me’’ti ca vutte tesaṃ mātikavaṃsaṃ pucchitvā – ‘‘laddhaṃ dāni me [Pg.234] pābhata’’nti nagaraṃ gantvā rañño ārocesi. So ‘pitaraṃ ānayissāmī’ti caturaṅginiyā senāya tattha gantvā pitaraṃ vanditvā – ‘‘rajjaṃ, deva, sampaṭicchā’’ti yāci. So – ‘‘alaṃ, tāta, na tattha gacchāmi, idheva me imaṃ rukkhaṃ apanetvā nagaraṃ māpehī’’ti āha. So tathā katvā tassa nagarassa kolarukkhaṃ apanetvā katattā kolanagaranti ca byagghapathe katattā byagghapathanti cāti dve nāmāni āropetvā pitaraṃ vanditvā attano nagaraṃ agamāsi.

어느 날 라마 왕의 도시에 살던 한 사냥꾼이 산에서 보석을 찾다가 왕을 보고는 그를 알아보고 아뢰었다. “대왕이시여, 저는 당신을 압니다.” 그러자 왕은 그에게 모든 소식을 물었다. 바로 그 순간 아이들이 도착했다. 사냥꾼은 그들을 보고 “이들은 누구입니까?”라고 물었고, “내 아들들이다”라는 대답을 듣자 그들의 어머니 쪽 가계를 물었다. 그는 “이제 내가 좋은 소식을 얻었구나”라고 생각하며 도성으로 돌아가 왕에게 보고했다. 왕은 “아버님을 모셔오리라”며 사중군을 이끌고 그곳으로 가서 아버님께 절하며 “대왕이시여, 왕위를 다시 맡아주십시오”라고 간청했다. 그는 “아들아, 되었다. 나는 그곳에 가지 않겠다. 다만 여기 있는 이 나무를 치우고 나를 위해 이곳에 도성을 건설해다오”라고 말했다. 아들은 그 말대로 하여, 그 도성은 콜라 나무를 치우고 세웠다 하여 ‘콜라나가라’라 불렸고, 호랑이의 길에 세웠다 하여 ‘뱍가빠따’라고도 불리며 두 가지 이름을 갖게 되었다. 아들은 아버지께 작별의 인사를 드리고 자신의 성으로 돌아갔다.

Tato vayappatte kumāre mātā āha – ‘‘tātā, tumhākaṃ kapilavatthuvāsino sakyā mātulā santi. Mātuladhītānaṃ pana vo evarūpaṃ nāma kesaggahaṇaṃ hoti, evarūpaṃ dussagahaṇaṃ. Yadā tā nhānatitthaṃ āgacchanti, tadā gantvā yassa yā ruccati, so taṃ gaṇhatū’’ti. Te tatheva gantvā tāsu nhatvā sīsaṃ sukkhāpayamānāsu yaṃ yaṃ icchiṃsu, taṃ taṃ gahetvā nāmaṃ sāvetvā agamiṃsu. Sakyarājāno sutvā ‘‘hotu, bhaṇe, amhākaṃ ñātakā eva te’’ti tuṇhī ahesuṃ. Ayaṃ sakyakoliyānaṃ uppatti. Evaṃ tesaṃ sakyakoliyānaṃ aññamaññaṃ āvāhavivāhaṃ karontānaṃ yāva buddhakālā anupacchinnova vaṃso āgato. Tattha bhagavā sakyavaṃsaṃ dassetuṃ – ‘‘te raṭṭhasmā pabbājitā himavantapasse pokkharaṇiyā tīre’’tiādimāha. Tattha sammantīti vasanti. Sakyā vata bhoti raṭṭhasmā pabbājitā araññe vasantāpi jātisambhedamakatvā kulavaṃsaṃ anurakkhituṃ sakyā, samatthā, paṭibalāti attho. Tadaggeti taṃ aggaṃ katvā, tato paṭṭhāyāti attho. So ca nesaṃ pubbapurisoti so okkāko rājā etesaṃ pubbapuriso. Natthi etesaṃ gahapativaṃsena sambhedamattampīti.

그 후 아들들이 성년이 되자 어머니가 말했습니다. “얘들아, 너희에게는 카필라밧투에 사는 사카족 외삼촌들이 계신다. 그런데 너희 외사촌 누이들의 머리 모양은 이러하고 옷차림은 이러하다. 그녀들이 목욕하는 곳으로 올 때, 가서 각자 마음에 드는 여인을 데려오너라.” 그들은 그대로 가서 그녀들이 목욕을 마치고 머리를 말리고 있을 때, 각자 원하는 여인을 잡아 자신의 이름을 밝히고 돌아왔습니다. 사카족 왕들은 이 소식을 듣고 “여보게들, 그냥 두게. 그들은 우리 친족들이네”라고 말하며 침묵했습니다. 이것이 사카족과 콜리야족의 유래입니다. 이와 같이 사카족과 콜리야족이 서로 혼인을 맺으며 부처님 시대까지 끊임없이 가문이 이어져 내려왔습니다. 거기서 세존께서는 사카족의 계보를 보여주시기 위해 “그들은 나라에서 추방되어 히말라야 산기슭의 연못가에...” 등의 말씀을 하셨습니다. 여기서 ‘sammanti’는 ‘산다’는 뜻입니다. ‘sakyā vata bho’는 “나라에서 쫓겨나 숲속에 살면서도 종족의 혼혈을 막고 가문을 수호하니 참으로 유능(sakya)하구나, 능력이 있구나, 힘이 있구나”라는 의미입니다. ‘tadagge’는 그것을 시작으로 하여, 그때부터라는 뜻입니다. ‘so ca nesaṃ pubbapuriso’는 오까까 왕이 그들 사카족의 조상이라는 뜻입니다. “그들에게는 거사(gahapati) 가문의 혈통과 조금도 섞이지 않았다”는 뜻입니다.

Evaṃ sakyavaṃsaṃ pakāsetvā idāni ambaṭṭhavaṃsaṃ pakāsento – ‘‘rañño kho panā’’tiādimāha. Kaṇhaṃ nāma janesīti kāḷavaṇṇaṃ antokucchiyaṃyeva sañjātadantaṃ parūḷhamassudāṭhikaṃ puttaṃ vijāyi. Pabyāhāsīti yakkho jātoti bhayena palāyitvā dvāraṃ pidhāya ṭhitesu gharamānusakesu ito cito ca vicaranto dhovatha mantiādīni vadanto uccāsaddamakāsi.

이와 같이 사카족의 가계를 밝히시고, 이제 암바타의 가계를 밝히시려고 “왕에게는...” 등의 말씀을 하셨습니다. ‘kaṇhaṃ nāma janesī’는 피부가 검고 모태 안에서 이미 이빨이 돋았으며 수염과 송곳니가 무성한 아들을 낳았다는 뜻입니다. ‘pabyāhāsī’는 집안 사람들이 “야차가 태어났다, 귀신이 태어났다”라고 말하며 두려움에 도망쳐 문을 잠그고 있을 때, 여기저기 돌아다니며 “나를 씻겨다오” 등의 말을 하며 큰 소리를 냈다는 뜻입니다.

268. Te [Pg.235] māṇavakā bhagavantaṃ etadavocunti attano upārambhamocanatthāya – ‘‘etaṃ mā bhava’’ntiādivacanaṃ avocuṃ. Tesaṃ kira etadahosi – ‘‘ambaṭṭho amhākaṃ ācariyassa jeṭṭhantevāsī, sace mayaṃ evarūpe ṭhāne ekadvevacanamattampi na vakkhāma, ayaṃ no ācariyassa santike amhe paribhindissatī’’ti upārambhamocanatthaṃ evaṃ avocuṃ. Cittena panassa nimmadabhāvaṃ ākaṅkhanti. Ayaṃ kira mānanissitattā tesampi appiyova. Kalyāṇavākkaraṇoti madhuravacano. Asmiṃ vacaneti attanā uggahite vedattayavacane. Paṭimantetunti pucchitaṃ pañhaṃ paṭikathetuṃ, vissajjetunti attho. Etasmiṃ vā dāsiputtavacane. Paṭimantetunti uttaraṃ kathetuṃ.

268. 그 젊은이들은 자신들의 비난을 면하기 위해 세존께 “그렇게 말씀하지 마십시오” 등의 말을 했습니다. 그들에게는 이런 생각이 있었습니다. “암바타는 우리 스승님의 수석 제자이다. 만약 우리가 이런 상황에서 한두 마디라도 거들지 않는다면, 그는 스승님 곁에서 우리를 이간질할 것이다.” 그래서 비난을 면하려고 그렇게 말한 것입니다. 그러나 속으로는 그의 교만이 꺾이기를 바랐습니다. 그는 자만심에 빠져 있었기에 그들에게도 미움받는 존재였기 때문입니다. ‘kalyāṇavākkaraṇo’는 목소리가 감미롭다는 뜻입니다. ‘asmiṃ vacane’는 자신이 배운 세 가지 베다의 구절을 뜻합니다. ‘paṭimantetuṃ’은 질문받은 문제에 대해 다시 말하는 것, 즉 답변하는 것을 뜻합니다. 또는 “노비의 아들”이라는 이 말에 대해 ‘paṭimantetuṃ’, 즉 반박하는 말을 하는 것을 뜻합니다.

269. Atha kho bhagavāti atha kho bhagavā – ‘‘sace ime māṇavakā ettha nisinnā evaṃ uccāsaddaṃ karissanti, ayaṃ kathā pariyosānaṃ na gamissati. Handa, ne nissadde katvā ambaṭṭheneva saddhiṃ kathemī’’ti te māṇavake etadavoca. Tattha mantavhoti mantayatha. Mayā saddhiṃ paṭimantetūti mayā saha kathetu. Evaṃ vutte māṇavakā cintayiṃsu – ‘‘ambaṭṭho tāva dāsiputtosīti vutte puna sīsaṃ ukkhipituṃ nāsakkhi. Ayaṃ kho jāti nāma dujjānā, sace aññampi kiñci samaṇo gotamo ‘tvaṃ dāso’ti vakkhati, ko tena saddhiṃ aḍḍaṃ karissati. Ambaṭṭho attanā baddhaṃ puṭakaṃ attanāva mocetū’’ti attānaṃ parimocetvā tasseva upari khipantā – ‘‘sujāto ca bho gotamā’’tiādimāhaṃsu.

269. ‘atha kho bhagavā’는 그때 세존께서 다음과 같이 생각하셨다는 뜻입니다. “만약 이 젊은이들이 여기 앉아서 이렇게 소란을 피운다면, 이 대화는 결말이 나지 않을 것이다. 자, 이들을 조용히 시키고 암바타하고만 이야기하리라.” 그래서 그 젊은이들에게 이와 같이 말씀하셨습니다. 거기서 ‘mantavho’는 ‘서로 상의하라’는 뜻입니다. ‘mayā saddhiṃ paṭimantetu’는 ‘나와 함께 대화하게 하라’는 뜻입니다. 이렇게 말씀하시자 젊은이들은 생각했습니다. “암바타는 ‘너는 노비의 아들이다’라는 말을 듣고 다시 고개를 들지 못했다. 가문이란 참으로 알기 어려운 법이다. 만약 사문 고따마가 우리 중 누구에게라도 ‘너는 노비다’라고 말한다면, 누가 그와 법정 공방을 벌이겠는가? 암바타가 자기가 묶은 보따리를 스스로 풀게 내버려 두자.” 그래서 자신들은 빠져나오고 그 책임을 그에게 떠넘기며 “고따마 존자여, 그는 태생이 좋습니다” 등의 말을 했습니다.

270. Sahadhammikoti sahetuko sakāraṇo. Akāmā byākātabboti attanā anicchantenapi byākaritabbo, avassaṃ vissajjetabboti attho. Aññena vā aññaṃ paṭicarissasīti aññena vacanena aññaṃ vacanaṃ paṭicarissasi ajjhottharissasi, paṭicchādessasīti attho. Yo hi ‘‘kiṃ gotto tva’’nti evaṃ puṭṭho – ‘‘ahaṃ tayo vede jānāmī’’tiādīni vadati, ayaṃ aññena aññaṃ paṭicarati nāma. Pakkamissasi vāti pucchitaṃ pañhaṃ jānantova akathetukāmatāya uṭṭhāyāsanā pakkamissasi vā.

270. ‘sahadhammiko’는 원인과 이유를 갖춘 것을 의미합니다. ‘akāmā byākātabbo’는 비록 본인이 원하지 않더라도 반드시 답변해야 하고 해명해야 한다는 뜻입니다. ‘aññena vā aññaṃ paṭicarissasi’는 어떤 말을 다른 말로 회피하거나 덮어버리거나 숨기는 것을 뜻합니다. 예를 들어 “너는 어떤 가문인가?”라는 질문을 받았을 때 “나는 세 가지 베다를 압니다” 등의 말을 하는 자는 다른 말로 화제를 돌려 은폐하는 것입니다. ‘pakkamissasi vā’는 질문받은 내용을 알면서도 대답하기 싫어서 자리에서 일어나 떠나버리는 것을 뜻합니다.

Tuṇhī [Pg.236] ahosīti samaṇo gotamo maṃ sāmaṃyeva dāsiputtabhāvaṃ kathāpetukāmo, sāmaṃ kathite ca dāso nāma jātoyeva hoti. Ayaṃ pana dvatikkhattuṃ codetvā tuṇhī bhavissati, tato ahaṃ parivattitvā pakkamissāmīti cintetvā tuṇhī ahosi.

‘tuṇhī ahosi’는 암바타가 이렇게 생각했다는 뜻입니다. “사문 고따마는 나로 하여금 직접 노비의 아들임을 시인하게 하려 한다. 내가 직접 노비의 아들이라고 말하면 진짜 노비가 되는 셈이다. 하지만 이 사문 고따마가 두세 번 다그치다가 침묵하게 되면, 그때 나는 뒤돌아 떠나버리겠다.” 이렇게 생각하고 침묵을 지켰습니다.

271. Vajiraṃ pāṇimhi assāti vajirapāṇi. Yakkhoti na yo vā so vā yakkho, sakko devarājāti veditabbo. Ādittanti aggivaṇṇaṃ. Sampajjalitanti suṭṭhu pajjalitaṃ. Sajotibhūtanti samantato jotibhūtaṃ, ekaggijālabhūtanti attho. Ṭhito hotīti mahantaṃ sīsaṃ, kandalamakuḷasadisā dāṭhā bhayānakāni akkhināsādīni evaṃ virūparūpaṃ māpetvā ṭhito.

271. 손에 금강저(vajira)를 들고 있기에 ‘바지라빠니(Vajirapāṇi, 금강수)’라 합니다. ‘yakkho’는 평범한 야차가 아니라 신들의 왕인 사까(제석천)로 알아야 합니다. ‘ādittaṃ’은 불의 색깔을 띤 것이고, ‘sampajjalitaṃ’은 맹렬히 타오르는 것이며, ‘sajotibhūtaṃ’은 사방이 불꽃으로 휩싸여 전체가 하나의 불덩어리가 된 것을 의미합니다. ‘ṭhito hoti’는 거대한 머리와 꽃봉오리 같은 송곳니, 무시무시한 눈과 코 등 이와 같이 기괴하고 변형된 형상을 만들어 서 있는 것을 뜻합니다.

Kasmā panesa āgatoti? Diṭṭhivissajjāpanatthaṃ. Api ca – ‘‘ahañceva kho pana dhammaṃ deseyyaṃ, pare ca me na ājāneyyu’’nti evaṃ dhammadesanāya appossukkabhāvaṃ āpanne bhagavati sakko mahābrahmunā saddhiṃ āgantvā – ‘‘bhagavā dhammaṃ desetha, tumhākaṃ āṇāya avattamāne mayaṃ vattāpessāma, tumhākaṃ dhammacakkaṃ hotu, amhākaṃ āṇācakka’’nti paṭiññaṃ akāsi. Tasmā – ‘‘ajja ambaṭṭhaṃ tāsetvā pañhaṃ vissajjāpessāmī’’ti āgato.

그런데 왜 이 사까 천왕이 왔습니까? 그것은 잘못된 견해를 버리게 하기 위해서입니다. 또한, 세존께서 “내가 법을 설하더라도 다른 사람들이 나의 법을 이해하지 못할 것이다”라며 법을 설하는 데 소극적인 태도를 보이셨을 때, 사까 천왕은 마하브라흐마(대범천)와 함께 와서 “세존이시여, 법을 설해 주십시오. 당신의 권위에 따르지 않는 자들은 저희가 따르게 하겠습니다. 당신의 법의 바퀴(Dhammacakka)가 돌아가게 하시고, 저희의 권위의 바퀴(Āṇācakka)가 있게 하십시오”라고 약속했습니다. 그래서 오늘 “암바타를 두렵게 하여 질문에 답하게 하리라”고 생각하고 온 것입니다.

Bhagavā ceva passati ambaṭṭho cāti yadi hi taṃ aññepi passeyyuṃ, taṃ kāraṇaṃ agaru assa, ‘‘ayaṃ samaṇo gotamo ambaṭṭhaṃ attano vāde anotarantaṃ ñatvā yakkhaṃ āvāhetvā dassesi, tato ambaṭṭho bhayena kathesī’’ti vadeyyuṃ. Tasmā bhagavā ceva passati ambaṭṭho ca. Tassa taṃ disvāva sakalasarīrato sedā mucciṃsu. Antokucchi viparivattamānā mahāravaṃ viravi. So ‘‘aññepi nu kho passantī’’ti olokento kassaci lomahaṃsamattampi nāddasa. Tato – ‘‘idaṃ bhayaṃ mameva uppannaṃ, sacāhaṃ yakkhoti vakkhāmi, ‘kiṃ tavameva akkhīni atthi, tvameva yakkhaṃ passasi, paṭhamaṃ yakkhaṃ adisvā samaṇena gotamena vādasaṅghaṭṭe pakkhittova yakkhaṃ passasī’ti vadeyyu’’nti cintetvā ‘‘na dāni me [Pg.237] idha aññaṃ paṭisaraṇaṃ atthi, aññatra samaṇā gotamā’’ti maññamāno atha kho ambaṭṭho māṇavo…pe… bhagavantaṃ etadavoca.

"세존과 암밧타만이 본다"는 말은, 만약 다른 이들이 그 야차를 보았다면 그 사실은 중요하지 않게 여겨졌을 것이기 때문이다. 즉, "이 사문 고타마는 암밧타가 자신의 주장에 굴복하지 않는 것을 알고 야차를 불러내어 겁을 주었고, 그 때문에 암밧타가 두려움에 떨며 사실대로 대답했다"고 비난했을 것이기 때문이다. 그러므로 세존과 암밧타만이 본 것이다. 암밧타는 그 야차를 보자마자 온몸에서 땀이 흘러나왔다. 뱃속이 뒤집히는 듯하여 크게 소리를 질렀다. 그는 "다른 사람들도 보고 있는가?"라고 둘러보았으나, 소름이 돋은 사람조차 한 명도 보지 못했다. 그래서 그는 "이 공포는 나에게만 일어난 것이다. 만약 내가 '야차다!'라고 말한다면, 그들은 '너만 눈이 있느냐? 너만 야차를 보느냐? 처음에는 야차를 보지 못하다가 사문 고타마와 논쟁에서 막히게 되자 비로소 야차를 보느냐?'라고 말할 것이다"라고 생각했다. 그리고 "이제 이곳에서 사문 고타마 외에는 다른 의지처가 없다"고 여기며 암밧타 학도는 세존께 이와 같이 말씀드렸다.

272. Tāṇaṃ gavesīti tāṇaṃ gavesamāno. Leṇaṃ gavesīti leṇaṃ gavesamāno. Saraṇaṃ gavesīti saraṇaṃ gavesamāno. Ettha ca tāyati rakkhatīti tāṇaṃ. Nilīyanti etthāti leṇaṃ. Saratīti saraṇaṃ, bhayaṃ hiṃsati, viddhaṃsetīti attho. Upanisīditvāti upagamma heṭṭhāsane nisīditvā. Bravitūti vadatu.

272. '보호를 구하는 자(Tāṇaṃ gavesī)'란 보호해 줄 사람을 찾는 자라는 뜻이다. '은신처를 구하는 자(Leṇaṃ gavesī)'란 숨을 곳을 찾는 자라는 뜻이다. '귀의처를 구하는 자(Saraṇaṃ gavesī)'란 의지할 곳을 찾는 자라는 뜻이다. 여기서 '보호한다(tāyati)'고 해서 보호처(tāṇa)라 하고, 여기에 '숨는다(nilīyanti)'고 해서 은신처(leṇa)라 하며, (두려움을) '부순다(sarati)'고 해서 귀의처(saraṇa)라 하니, 즉 두려움을 해치고 파괴한다는 의미이다. '가까이 앉아서(Upanisīditvā)'란 다가가 낮은 자리에 앉는 것을 말한다. '말씀해 주십시오(Bravitū)'란 말씀하시라는 뜻이다.

Ambaṭṭhavaṃsakathā

암밧타 계보에 대한 이야기

273-274. Dakkhiṇajanapadanti dakkhiṇāpathoti pākaṭaṃ. Gaṅgāya dakkhiṇato pākaṭajanapadaṃ. Tadā kira dakkhiṇāpathe bahū brāhmaṇatāpasā honti, so tattha gantvā ekaṃ tāpasaṃ vattapaṭipattiyā ārādhesi. So tassa upakāraṃ disvā āha – ‘‘ambho, purisa, mantaṃ te demi, yaṃ icchasi, taṃ mantaṃ gaṇhāhī’’ti. So āha – ‘‘na me ācariya, aññena mantena, kiccaṃ atthi, yassānubhāvena āvudhaṃ na parivattati, taṃ me mantaṃ dehī’’ti. So – ‘‘bhadraṃ, bho’’ti tassa dhanuagamanīyaṃ ambaṭṭhaṃ nāma vijjaṃ adāsi, so taṃ vijjaṃ gahetvā tattheva vīmaṃsitvā – ‘‘idāni me manorathaṃ pūressāmī’’ti isivesaṃ gahetvā okkākassa santikaṃ gato. Tena vuttaṃ – ‘‘dakkhiṇajanapadaṃ gantvā brahmamante adhīyitvā rājānaṃ okkākaṃ upasaṅkamitvā’’ti.

273-274. '남쪽 지방(Dakkhiṇajanapada)'이란 닥키나파타(Dakkhiṇāpatha)로 알려진 곳이다. 갠지스강 남쪽의 유명한 지방이다. 전해오는 바에 의하면, 당시 닥키나파타에는 많은 바라문 수행자들이 있었다. 카나(Kaṇha)는 그곳에 가서 한 수행자를 시봉하여 만족하게 하였다. 수행자는 그에게 베푼 도움을 보고 "이보게, 자네에게 만트라를 주겠네. 자네가 배우고 싶은 만트라를 배우게"라고 말했다. 그는 "스승님, 다른 만트라는 필요 없습니다. 그 위력으로 무기가 (나를) 맞히지 못하게 하는 만트라를 주십시오"라고 말했다. 수행자는 "좋네"라고 하며 그에게 '암밧타'라고 불리는, 화살이 오지 못하게 하는 기술을 가르쳐 주었다. 그는 그 기술을 배우고 그 자리에서 시험해 본 뒤, "이제 내 소원을 이루리라"고 생각하고 수행자의 모습으로 옥카카 왕에게 갔다. 그래서 결집자들이 "남쪽 지방에 가서 베다의 주문을 배우고 옥카카 왕에게 다가가서"라고 설한 것이다.

Ettha brahmamanteti ānubhāvasampannatāya seṭṭhamante. Ko nevaṃ’re ayaṃ mayhaṃ dāsiputtoti ko nu evaṃ are ayaṃ mama dāsiputto. So taṃ khurappanti so rājā taṃ māretukāmatāya sannahitaṃ saraṃ tassa mantānubhāvena neva khipituṃ na apanetuṃ sakkhi, tāvadeva sakalasarīre sañjātasedo bhayena vedhamāno aṭṭhāsi.

여기서 '베다의 주문(brahmamante)'이란 위력이 충만하기에 수승한 만트라를 뜻한다. "이놈이 대체 누구인데 나의 노비의 자식이라고 하는가(Ko nevaṃ’re ayaṃ mayhaṃ dāsiputto)"라는 말은 "도대체 이놈이 누구기에 나의 노비의 자식이면서 이와 같이 말하는가"라는 뜻이다. '그 화살(taṃ khurappaṃ)'이란, 왕이 그를 죽이려고 준비한 화살을 그의 만트라 위력 때문에 쏘지도 못하고 치우지도 못한 채, 그 자리에서 온몸에 땀을 흘리며 두려움에 떨며 서 있었다는 뜻이다.

Amaccāti mahāmaccā. Pārisajjāti itare parisāvacarā. Etadavocunti – ‘‘daṇḍakīrañño kisavacchatāpase aparaddhassa āvudhavuṭṭhiyā sakalaraṭṭhaṃ vinaṭṭhaṃ[Pg.238]. Nāḷikero pañcasu tāpasasatesu ajjuno ca aṅgīrase aparaddho pathaviṃ bhinditvā nirayaṃ paviṭṭho’’ti cintayantā bhayena etaṃ sotthi, bhaddantetiādivacanaṃ avocuṃ.

'신하들(Amaccā)'이란 고위 관리들을 말한다. '측근들(Pārisajjā)'이란 그 밖의 회중에 속한 자들을 말한다. '이와 같이 말했다(Etadavocuṃ)'는 것은, "단다키 왕은 키사밧차 수행자에게 잘못을 저질러 무기의 비가 내려 온 나라가 멸망했다. 날리키라 왕은 500명의 수행자에게, 아쭈나 왕은 앙기라사 수행자에게 잘못을 저질러 땅이 갈라지며 지옥에 떨어졌다"고 생각하며 두려움에 질려 "존자시여, 안녕을 기원합니다" 등의 말을 올렸다는 뜻이다.

Sotthi bhavissati raññoti idaṃ vacanaṃ kaṇho ciraṃ tuṇhī hutvā tato anekappakāraṃ yācīyamāno – ‘‘tumhākaṃ raññā mādisassa isino khurappaṃ sannayhantena bhāriyaṃ kammaṃ kata’’ntiādīni ca vatvā pacchā abhāsi. Undriyissatīti bhijjissati, thusamuṭṭhi viya vippakiriyissatīti. Idaṃ so ‘‘janaṃ tāsessāmī’’ti musā bhaṇati. Sarasanthambhanamatteyeva hissa vijjāya ānubhāvo, na aññatra. Ito paresupi vacanesu eseva nayo.

"왕에게 안녕이 있으리라"는 말은 카나 수행자가 한참 동안 침묵한 뒤, 여러 차례 간청을 받고 나서 "그대들의 왕은 나 같은 선인에게 화살을 겨눔으로써 매우 중한 업을 지었소"라고 말한 뒤에 설한 것이다. '터질 것이다(Undriyissatīti)'란 갈라질 것이라는 뜻으로, 마치 겨자씨 한 줌처럼 흩어질 것이라는 의미이다. 이것은 그가 "사람들을 겁주겠다"고 생각하며 거짓으로 말한 것이다. 왜냐하면 그의 만트라 위력은 오직 화살을 멈추게 하는 것에만 있을 뿐 그 밖의 것에는 없기 때문이다. 이 이후의 구절들에서도 이와 같은 방식이다.

Pallomoti pannalomo. Lomahaṃsanamattampissa na bhavissati. Idaṃ kira so ‘‘sace me rājā taṃ dārikaṃ dassatī’’ti paṭiññaṃ kāretvā avaca. Kumāre khurappaṃ patiṭṭhapesīti tena ‘‘saro otaratū’’ti mante parivatti, te kumārassa nābhiyaṃ patiṭṭhapesi. Dhītaraṃ adāsīti sīsaṃ dhovitvā adāsaṃ bhujissaṃ katvā dhītaraṃ adāsi, uḷāre ca taṃ ṭhāne ṭhapesi. Mā kho tumhe māṇavakāti idaṃ pana bhagavā – ‘‘ekena pakkhena ambaṭṭho sakyānaṃ ñāti hotī’’ti pakāsento tassa samassāsanatthaṃ āha. Tato ambaṭṭho ghaṭasatena abhisitto viya passaddhadaratho hutvā samassāsetvā samaṇo gotamo maṃ ‘‘tosessāmī’’ti ekena pakkhena ñātiṃ karoti, khattiyo kirāhamasmī’’ti cintesi.

'털이 가라앉은 자(Pallomo)'란 소름이 돋는 일조차 없을 것이라는 말이다. 전해지는 바에 의하면, 그는 "만약 왕이 나에게 저 공주를 준다면"이라는 약속을 받아낸 뒤에 이 말을 했다. '왕자에게 화살을 고정시켰다'는 것은 그가 "화살아, 내려가라"고 주문을 외워 왕자의 배꼽에 고정시켰다는 뜻이다. '딸을 주었다'는 것은 머리를 감겨주고 노비의 신분에서 풀어주어 자유인으로 만든 뒤 딸을 주었으며, 그를 높은 지위에 앉혔다는 뜻이다. 한편 "학도들이여, (암밧타를 너무 몰아세우지) 말라"는 말씀은 세존께서 "한쪽 계통으로는 암밧타가 석가족의 친족이다"라는 점을 밝히시어 그를 안심시키기 위해 하신 말씀이다. 그로 인해 암밧타는 마치 백 개의 물동이로 물을 끼얹은 듯 괴로움이 가라앉고 안심이 되어, "사문 고타마께서 나를 기쁘게 하시려고 한쪽 계통으로 친족을 삼으시는구나. 나는 정말로 왕족(크샤트리아)이로구나"라고 생각했다.

Khattiyaseṭṭhabhāvavaṇṇanā

왕족의 수승함에 대한 설명

275. Atha kho bhagavā – ‘‘ayaṃ ambaṭṭho khattiyosmī’’ti saññaṃ karoti, attano akhattiyabhāvaṃ na jānāti, handa naṃ jānāpessāmīti khattiyavaṃsaṃ dassetuṃ uttaridesanaṃ vaḍḍhento – ‘‘taṃ kiṃ maññasi ambaṭṭhā’’tiādimāha. Tattha idhāti imasmiṃ loke. Brāhmaṇesūti brāhmaṇānaṃ antare. Āsanaṃ vā udakaṃ vāti aggāsanaṃ vā aggodakaṃ vā. Saddheti matake uddissa katabhatte. Thālipāketi maṅgalādibhatte. Yaññeti yaññabhatte. Pāhuneti pāhunakānaṃ katabhatte paṇṇākārabhatte vā. Api nussāti api nu assa khattiyaputtassa. Āvaṭaṃ vā assa anāvaṭaṃ vāti[Pg.239], brāhmaṇakaññāsu nivāraṇaṃ bhaveyya vā no vā, brāhmaṇadārikaṃ labheyya vā na vā labheyyāti attho. Anupapannoti khattiyabhāvaṃ apatto, aparisuddhoti attho.

275. 그때 세존께서는 "이 암밧타가 '나는 왕족이다'라고 생각하며 자신이 왕족이 아님을 알지 못하고 있구나. 자, 이제 그에게 알게 하리라"고 생각하시고, 왕족의 계보를 보여주기 위해 법문을 확장하시며 "암밧타여, 그대는 어떻게 생각하는가" 등을 말씀하셨다. 여기서 '이곳에서(idha)'란 이 세상에서를 뜻한다. '바라문들 사이에서(brāhmaṇesu)'란 바라문들 가운데를 뜻한다. '자리나 물(āsanaṃ vā udakaṃ vā)'이란 상석이나 귀한 물을 뜻한다. '젯밥(saddhe)'이란 죽은 친족을 위해 마련된 음식을 뜻한다. '축제 음식(thālipāke)'이란 길상한 일 등에 마련된 음식을 뜻한다. '제사 음식(yaññe)'이란 제사에 바치는 음식을 뜻한다. '손님 대접(pāhune)'이란 손님을 위해 마련된 음식이나 선물로 주는 음식을 뜻한다. '할 수 있겠는가(api nussā)'란 그 왕족의 아들에게 가능하겠는가라는 뜻이다. '금지되겠는가 허용되겠는가(āvaṭaṃ vā assa anāvaṭaṃ vāti)'란 바라문 처녀들과의 혼인이 금지되겠는가 아니겠는가, 바라문 처녀를 얻을 수 있겠는가 없겠는가라는 의미이다. '도달하지 못한 자(anupapanno)'란 왕족의 지위에 이르지 못한 자, 즉 (혈통이) 깨끗하지 못한 자라는 뜻이다.

276. Itthiyā vā itthiṃ karitvāti itthiyā vā itthiṃ pariyesitvā. Kismiñcideva pakaraṇeti kismiñcideva dose brāhmaṇānaṃ ayutte akattabbakaraṇe. Bhassapuṭenāti bhasmapuṭena, sīse chārikaṃ okiritvāti attho.

276. '여인을 아내로 삼아(Itthiyā vā itthiṃ karitvā)'란 여인을 아내로 구하여라는 뜻이다. '어떤 사건 때문에(kismiñcideva pakaraṇe)'란 어떤 허물 때문에, 즉 바라문들에게 합당하지 않고 해서는 안 될 일을 저질렀기 때문이라는 뜻이다. '재 자루로(bhassapuṭenāti)'란 재 주머니로 머리에 재를 뿌렸다는 뜻이다.

277. Janetasminti janitasmiṃ, pajāyāti attho. Ye gottapaṭisārinoti ye janetasmiṃ gottaṃ paṭisaranti – ‘‘ahaṃ gotamo, ahaṃ kassapo’’ti, tesu loke gottapaṭisārīsu khattiyo seṭṭho. Anumatā mayāti mama sabbaññutaññāṇena saddhiṃ saṃsanditvā desitā mayā anuññātā.

277. ‘자네따스밍(janetasmiṃ)’이란 사람들의 무리에서, 즉 세대(pajāya) 속에서라는 뜻이다. ‘가문을 의지하는 자들(ye gottapaṭisārino)’이란 사람들 중에서 “나는 고따마이다, 나는 까싸빠이다”라고 하며 가문을 의지처로 삼는 자들을 말하며, 세상에서 가문을 의지하는 자들 가운데 크샤트리아가 가장 뛰어나다. ‘내가 인정한 바이다(anumatā mayā)’라는 것은 나의 일체지(sabbaññutaññāṇa)와 함께 대조하여 설해졌으며, 내가 허용한 것이라는 뜻이다.

Paṭhamabhāṇavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

첫 번째 암송 단락(제1 바나와라)에 대한 설명이 끝났다.

Vijjācaraṇakathāvaṇṇanā

명행(明行, 지혜와 실천)에 관한 설명

278. Imāya pana gāthāya vijjācaraṇasampannoti idaṃ padaṃ sutvā ambaṭṭho cintesi – ‘‘vijjā nāma tayo vedā, caraṇaṃ pañca sīlāni, tayidaṃ amhākaṃyeva atthi, vijjācaraṇasampanno ce seṭṭho, mayameva seṭṭhā’’ti niṭṭhaṃ gantvā vijjācaraṇaṃ pucchanto – ‘‘katamaṃ pana taṃ, bho gotama, caraṇaṃ, katamā ca pana sā vijjā’’ti āha. Athassa bhagavā taṃ brāhmaṇasamaye siddhaṃ jātivādādipaṭisaṃyuttaṃ vijjācaraṇaṃ paṭikkhipitvā anuttaraṃ vijjācaraṇaṃ dassetukāmo – ‘‘na kho ambaṭṭhā’’tiādimāha. Tattha jātivādoti jātiṃ ārabbha vādo, brāhmaṇassevidaṃ vaṭṭati, na suddassātiādi vacananti attho. Esa nayo sabbattha. Jātivādavinibaddhāti jātivāde vinibaddhā. Esa nayo sabbattha.

278. 이 게송에서 ‘명행구족(明행具足, vijjācaraṇasampanno)’이라는 구절을 듣고 암밧따는 다음과 같이 생각했다. ‘명(vijjā)이란 세 가지 베다이고, 행(caraṇa)이란 오계이다. 이것은 우리에게만 있는 것이다. 명행을 갖춘 자가 최상이라면 우리가 바로 최상의 존재들이다.’ 이렇게 결론을 내리고 명행에 대해 물으며, “고따마 존자시여, 그 행(caraṇa)이란 무엇이며, 그 명(vijjā)이란 무엇입니까?”라고 말했다. 그러자 세존께서는 바라문교에서 확립된 태생설(jātivāda) 등과 관련된 그 명행을 거부하시고, 위없는 명행을 보여주시고자 “암밧따여, 그렇지 않다”라는 등의 말씀을 하셨다. 거기서 ‘태생설’이란 태생(jāti)을 원인으로 하는 말로, “이것은 바라문에게만 합당하고 수드라에게는 합당하지 않다”는 등의 말이라는 뜻이다. 이 방식은 모든 곳에 적용된다. ‘태생설에 얽매인 자들’이란 태생설에 묶여 있는 자들을 말한다. 이 방식도 모든 곳에 적용된다.

Tato ambaṭṭho – ‘‘yattha dāni mayaṃ laggissāmāti cintayimha, tato no samaṇo gotamo mahāvāte thusaṃ dhunanto viya dūrameva avakkhipi. Yattha pana mayaṃ na laggāma, tattha no niyojesi. Ayaṃ no vijjācaraṇasampadā ñātuṃ vaṭṭatī’’ti cintetvā puna vijjācaraṇasampadaṃ pucchi. Athassa [Pg.240] bhagavā samudāgamato pabhuti vijjācaraṇaṃ dassetuṃ – ‘‘idha ambaṭṭha tathāgato’’tiādimāha.

그 후 암밧따는 ‘우리가 지금 집착하고 있다고 생각한 곳에서, 사문 고따마께서는 마치 거센 바람 속에 겨를 날려 버리듯 우리를 멀리 던져버리셨다. 반면 우리가 관련되지 않은 곳으로 우리를 인도하셨다. 우리의 이 명행의 구족함에 대해 알아야겠다’라고 생각하고 다시 명행구족에 대해 물었다. 그러자 세존께서는 그 성취의 시작부터 명행을 보여주기 위해 “암밧따여, 여기 여래가 (세상에 출현하여)…”라는 등의 말씀을 하셨다.

279. Ettha ca bhagavā caraṇapariyāpannampi tividhaṃ sīlaṃ vibhajanto ‘‘idamassa hoti caraṇasmi’’nti aniyyātetvā ‘‘idampissa hoti sīlasmi’’nti sīlavaseneva niyyātesi. Kasmā? Tassapi hi kiñci kiñci sīlaṃ atthi, tasmā caraṇavasena niyyātiyamāne ‘‘mayampi caraṇasampannā’’ti tattha tattheva laggeyya. Yaṃ pana tena supinepi na diṭṭhapubbaṃ, tasseva vasena niyyātento paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Idampissa hoti caraṇasmiṃ…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati, idampissa hoti caraṇasmintiādimāha. Ettāvatā aṭṭhapi samāpattiyo caraṇanti niyyātitā honti, vipassanā ñāṇato pana paṭṭhāya aṭṭhavidhāpi paññā vijjāti niyyātitā.

279. 이 구절에서 세존께서는 행(caraṇa)에 포함되는 세 가지 계율을 나누어 설명하시면서, “이것이 그의 행에 속한다”라고 결론짓지 않으시고 “이것이 그의 계에 속한다”라고 계의 측면에서만 결론지으셨다. 왜인가? 그(암밧따)에게도 이런저런 계가 있기 때문에, 만약 행의 측면에서 결론지으셨다면 “우리도 행을 구족했다”라고 하며 그 계에만 머물러 집착할 것이기 때문이다. 그러나 그가 꿈에서도 본 적이 없는 것, 즉 선정에 대해서는 그것을 통해 결론지으시며 “초선에 들어 머문다... 이것이 그의 행에 속한다... (중략) ... 제4선에 들어 머문다, 이것이 그의 행에 속한다”라는 등의 말씀을 하셨다. 이로써 여덟 가지 등지(samāpattiyo, 사선과 사무색정)가 행(caraṇa)으로 결론지어졌으며, 위빠사나 지혜로부터 시작되는 여덟 가지 지혜는 명(vijjā)으로 결론지어졌다.

Catuapāyamukhakathāvaṇṇanā

네 가지 파멸의 문(도)에 관한 설명

280. Apāyamukhānīti vināsamukhāni. Anabhisambhuṇamānoti asampāpuṇanto, avisahamāno vā. Khārividhamādāyāti ettha khārīti araṇī kamaṇḍalu sujādayo tāpasaparikkhārā. Vidhoti kājo. Tasmā khāribharitaṃ kājamādāyāti attho. Ye pana khārivividhanti paṭhanti, te ‘‘khārīti kājassa nāmaṃ, vividhanti bahukamaṇḍaluādiparikkhāra’’nti vaṇṇayanti. Pavattaphalabhojanoti patitaphalabhojano. Paricārakoti kappiyakaraṇapattapaṭiggahaṇapādadhovanādivattakaraṇavasena paricārako. Kāmañca guṇādhikopi khīṇāsavasāmaṇero puthujjanabhikkhuno vuttanayena paricārako hoti, ayaṃ pana na tādiso guṇavasenapi veyyāvaccakaraṇavasenapi lāmakoyeva.

280. ‘파멸의 문(apāyamukhāni)’이란 파괴의 원인들을 의미한다. ‘성취하지 못하는 자(anabhisambhuṇamāno)’란 도달하지 못하는 자, 또는 감당해내지 못하는 자를 뜻한다. ‘카리와 지게를 지고(khārividhamādāya)’에서 ‘카리(khārī)’는 비빔틀, 물병, 제사용 국자 등 수행자의 도구들을 말한다. ‘위다(vidha)’는 지게(kāja)이다. 그러므로 수행자의 도구들로 가득 찬 지게를 지고라는 뜻이다. ‘카리위위다(khārivividhaṃ)’라고 읽는 자들은 ‘카리’는 지게의 이름이고 ‘위위다’는 수많은 물병 등의 도구라고 설명한다. ‘떨어진 과일을 먹는 자(pavattaphalabhojano)’란 땅에 떨어진 과일을 양식으로 삼는 자이다. ‘시중드는 자(paricārako)’란 허용된 것을 만들고 바루를 받아 들고 발을 씻겨주는 등의 의무를 수행하는 측면에서의 조력자이다. 물론 덕이 뛰어난 아라한 사미라도 앞서 말한 방식에 따라 범부 비구의 시중을 들 수는 있겠지만, 이 수행자는 그러한 시중드는 자가 아니다. 그는 덕의 측면에서나 봉사의 측면에서나 열등할 뿐이다.

Kasmā pana tāpasapabbajjā sāsanassa vināsamukhanti vuttāti? Yasmā gacchantaṃ gacchantaṃ sāsanaṃ tāpasapabbajjāvasena osakkissati. Imasmiñhi sāsane pabbajitvā tisso sikkhā pūretuṃ asakkontaṃ lajjino sikkhākāmā – ‘‘natthi tayā saddhiṃ uposatho vā pavāraṇā vā saṅghakammaṃ vā’’ti jigucchitvā parivajjenti. So ‘‘dukkaraṃ khuradhārūpamaṃ sāsane paṭipattipūraṇaṃ dukkhaṃ, tāpasapabbajjā pana sukarā ceva bahujanasammatā cā’’ti vibbhamitvā tāpaso hoti. Aññe taṃ disvā – ‘‘kiṃ tayā kata’’nti pucchanti. So – ‘‘bhāriyaṃ tumhākaṃ sāsane kammaṃ, idha pana sachandacārino maya’’nti [Pg.241] vadati. Sopi, yadi evaṃ ahampi ettheva pabbajāmīti tassa anusikkhanto tāpaso hoti. Evamaññepi aññepīti kamena tāpasāva bahukā honti. Tesaṃ uppannakāle sāsanaṃ osakkitaṃ nāma bhavissati. Loke evarūpo buddho nāma uppajji, tassa īdisaṃ nāma sāsanaṃ ahosīti sutamattameva bhavissati. Idaṃ sandhāya bhagavā tāpasapabbajjaṃ sāsanassa vināsamukhanti āha.

그런데 왜 고행자의 출가(tāpasapabbajjā)가 가르침(sāsana)의 파멸의 문이라고 설해졌는가? 시간이 흐를수록 고행자의 출가로 인해 가르침이 쇠퇴할 것이기 때문이다. 이 가르침 안에서 출가하여 세 가지 학습(삼학)을 채우지 못하는 자를, 수치심을 알고 학습을 열망하는 자들은 “그대와 함께하는 포살도 자자도 승가 갈마도 없다”라고 하며 혐오하고 멀리한다. 그는 ‘면도날 위를 걷는 것과 같이 어려운 가르침 안에서의 수행 완수는 고통스럽지만, 고행자의 출가는 쉽고 많은 사람에게 인정받는다’라고 생각하여 환속한 뒤 고행자가 된다. 다른 이들이 그를 보고 “그대는 무엇을 했는가?”라고 물으면, 그는 “그대들 가르침 안에서의 일은 짐스럽지만, 여기서는 우리 마음대로 다닐 수 있다”라고 말한다. 그러면 그 비구도 ‘그렇다면 나도 여기서 출가하겠다’라고 생각하여 그를 본받아 고행자가 된다. 이와 같이 다른 이들도, 또 다른 이들도 그렇게 하여 차례로 고행자들만이 많아지게 된다. 그들이 생겨날 때 가르침은 쇠퇴한 것이 된다. 세상에 이러한 부처라는 분이 출현하셨고, 그분의 가르침이 이러했다는 것은 단지 들려오는 소문에 불과하게 될 것이다. 이를 염두에 두고 세존께서는 고행자의 출가를 가르침의 파멸의 문이라고 말씀하셨다.

Kudālapiṭakanti kandamūlaphalaggahaṇatthaṃ kudālañceva piṭakañca. Gāmasāmantaṃ vāti vijjācaraṇasampadādīni anabhisambhuṇanto, kasikammādīhi ca jīvitaṃ nipphādetuṃ dukkhanti maññamāno bahujanakuhāpanatthaṃ gāmasāmante vā nigamasāmante vā aggisālaṃ katvā sappiteladadhimadhuphāṇitatilataṇḍulādīhi ceva nānādārūhi ca homakaraṇavasena aggiṃ paricaranto acchati.

‘괭이와 바구니(kudālapiṭakaṃ)’란 식물의 알뿌리, 뿌리, 과일 등을 채집하기 위한 괭이와 바구니를 말한다. ‘마을 근처에서(gāmasāmantaṃ vā)’란 명행의 구족 등을 성취하지 못하고, 농사짓는 일 등으로 생계를 꾸리는 것이 힘들다고 생각하여, 많은 사람을 속이기 위해 마을 근처나 성읍 근처에 화당(火堂)을 짓고 버터, 기름, 우유, 꿀, 당밀, 깨, 쌀 등과 여러 종류의 땔감을 사용하여 불의 제사(homa)를 지내며 불을 섬기며 지내는 것을 말한다.

Catudvāraṃ agāraṃ karitvāti catumukhaṃ pānāgāraṃ katvā tassa dvāre maṇḍapaṃ katvā tattha pānīyaṃ upaṭṭhapetvā āgatāgate pānīyena āpucchati. Yampissa addhikā kilantā pānīyaṃ pivitvā parituṭṭhā bhattapuṭaṃ vā taṇḍulādīni vā denti, taṃ sabbaṃ gahetvā ambilayāguādīni katvā bahutaraṃ āmisagahaṇatthaṃ kesañci annaṃ deti, kesañci bhattapacanabhājanādīni. Tehipi dinnaṃ āmisaṃ vā pubbaṇṇādīni vā gaṇhati, tāni vaḍḍhiyā payojeti. Evaṃ vaḍḍhamānavibhavo gomahiṃsadāsīdāsapariggahaṃ karoti, mahantaṃ kuṭumbaṃ saṇṭhapeti. Imaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ – ‘‘catudvāraṃ agāraṃ karitvā acchatī’’ti. ‘‘Tamahaṃ yathāsatti yathābalaṃ paṭipūjessāmī’’ti idaṃ panassa paṭipattimukhaṃ. Iminā hi mukhena so evaṃ paṭipajjatīti. Ettāvatā ca bhagavatā sabbāpi tāpasapabbajjā niddiṭṭhā honti.

'사문을 위해 네 개의 문이 있는 집을 짓고'라는 것은 네 개의 출입구가 있는 물을 마시는 휴게소(자랍)를 만들었다는 뜻이다. 그 집의 문 앞에 만다파(임시 정자)를 짓고 그곳에 마실 물을 준비해 두었다가, 오가는 여행자들에게 마실 물을 권한다. 여행자들이 지친 상태에서 그 물을 마시고 기뻐하며 밥 묶음이나 쌀 등을 보시하면, 그것들을 모두 받아 가공하여 신맛 나는 죽 등을 만들어 더 많은 보시물(아미사)을 얻기 위해 어떤 여행자들에게는 음식을 주고, 어떤 이들에게는 밥 짓는 그릇 등을 빌려준다. 그들로부터 받은 가사 등의 물품이나 곡물 등을 이자를 늘리기 위해 사용한다. 이와 같은 방식으로 재산을 늘려 소, 버팔로, 남녀 종들을 거느리게 되고 큰 가산을 일군다. 이러한 행위를 염두에 두고 '네 개의 문이 있는 집을 짓고 머문다'라는 경전의 말씀이 설해진 것이다. '나는 내가 할 수 있는 능력과 힘을 다해 공양하겠다'라는 구절은 그 네 번째 고행자의 거짓된 수행의 입문(방편)을 보여준다. 왜냐하면 이러한 방편을 통해 그가 이와 같은 방식으로 수행하기 때문이다. 이로써 세존께서는 모든 고행자의 출가 생활을 다 제시하신 것이다.

Kathaṃ? Aṭṭhavidhā hi tāpasā – saputtabhariyā, uñchācariyā, anaggipakkikā, asāmapākā, asmamuṭṭhikā, dantavakkalikā, pavattaphalabhojanā, paṇḍupalāsikāti. Tattha ye keṇiyajaṭilo viya kuṭumbaṃ saṇṭhapetvā vasanti, te saputtabhariyā nāma.

어떻게 제시하셨는가? 고행자들에는 여덟 종류가 있다. 처자식을 거느린 자(사풋타바리야), 이삭을 줍는 자(운차자리야), 불을 사용하지 않는 자(아낙기팟키카), 직접 요리하지 않는 자(아사망파카), 돌로 찧어 먹는 자(아스마뭇티카), 이빨로 껍질을 벗겨 먹는 자(단타왁칼리카), 떨어진 과일을 먹는 자(파왓타팔라보자나), 누런 잎을 먹는 자(판두팔라시카)가 그것이다. 그중에서 케니야 자틸라처럼 가산을 일구고 사는 자들을 '처자식을 거느린 자'라고 한다.

Ye [Pg.242] pana ‘‘saputtadārabhāvo nāma pabbajitassa ayutto’’ti lāyanamaddanaṭṭhānesu vīhimuggamāsatilādīni saṅkaḍḍhitvā pacitvā paribhuñjanti, te uñchācariyā nāma.

한편, '처자식을 거느린 상태는 출가자에게 적절하지 않다'라고 생각하여, 곡식을 베거나 타작하는 곳에서 벼, 녹두, 검은콩, 깨 등을 모아 직접 요리해서 먹는 자들을 '이삭을 줍는 자'라고 한다.

Ye ‘‘khalena khalaṃ vicaritvā vīhiṃ āharitvā koṭṭetvā paribhuñjanaṃ nāma ayutta’’nti gāmanigamesu taṇḍulabhikkhaṃ gahetvā pacitvā paribhuñjanti, te anaggipakkikā nāma.

'이 타작마당에서 저 타작마당으로 다니며 벼를 가져와 찧어 먹는 것은 출가자에게 적절하지 않다'라고 생각하여, 마을과 성읍에서 쌀 보시를 받아 직접 요리해서 먹는 자들을 '불을 사용하지 않는 자(아낙기팟키카)'라고 한다.

Ye pana ‘‘kiṃ pabbajitassa sāmapākenā’’ti gāmaṃ pavisitvā pakkabhikkhameva gaṇhanti, te asāmapākā nāma.

또한 '출가자가 직접 요리하는 것이 무슨 소용인가'라고 생각하여, 마을에 들어가 이미 요리된 음식만을 받아먹는 자들을 '직접 요리하지 않는 자(아사망파카)'라고 한다.

Ye ‘‘divase divase bhikkhāpariyeṭṭhi nāma dukkhā pabbajitassā’’ti muṭṭhipāsāṇena ambāṭakādīnaṃ rukkhānaṃ tacaṃ koṭṭetvā khādanti, te asmamuṭṭhikā nāma.

'매일매일 탁발을 다니는 것은 출가자에게 고통이다'라고 생각하여, 주먹만 한 돌로 목과수(호이) 등의 나무껍질을 두드려 벗겨 먹는 자들을 '돌로 찧어 먹는 자(아스마뭇티카)'라고 한다.

Ye pana ‘‘pāsāṇena tacaṃ koṭṭetvā vicaraṇaṃ nāma dukkha’’nti danteheva ubbāṭetvā khādanti, te dantavakkalikā nāma.

또한 '돌로 나무껍질을 두드려 다니는 것도 고통이다'라고 생각하여, 오직 이빨로만 껍질을 벗겨 먹는 자들을 '이빨로 껍질을 벗겨 먹는 자(단타왁칼리카)'라고 한다.

Ye ‘‘dantehi ubbāṭetvā khādanaṃ nāma dukkhaṃ pabbajitassā’’ti leḍḍudaṇḍādīhi paharitvā patitāni phalāni paribhuñjanti, te pavattaphalabhojanā nāma.

'이빨로 껍질을 벗겨 먹는 것은 출가자에게 고통이다'라고 생각하여, 흙덩이나 막대기 등으로 쳐서 떨어뜨린 과일을 먹는 자들을 '떨어진 과일을 먹는 자(파왓타팔라보자나)'라고 한다.

Ye pana ‘‘leḍḍudaṇḍādīhi pātetvā paribhogo nāma asāruppo pabbajitassā’’ti sayaṃ patitāneva pupphaphalapaṇḍupalāsādīni khādantā yāpenti, te paṇḍupalāsikā nāma.

또한 '흙덩이나 막대기 등으로 떨어뜨려 먹는 것은 출가자에게 어울리지 않는다'라고 생각하여, 스스로 떨어진 꽃, 과일, 누런 잎 등을 먹으며 연명하는 자들을 '누런 잎을 먹는 자(판두팔라시카)'라고 한다.

Te tividhā – ukkaṭṭhamajjhimamudukavasena. Tattha ye nisinnaṭṭhānato anuṭṭhāya hatthena pāpuṇanaṭṭhāneva patitaṃ gahetvā khādanti, te ukkaṭṭhā. Ye ekarukkhato aññaṃ rukkhaṃ na gacchanti, te majjhimā. Ye taṃ taṃ rukkhamūlaṃ gantvā pariyesitvā khādanti, te mudukā.

그들은 수승한 자(우캇타), 중간인 자(맛지마), 부드러운 자(무두카)의 세 부류로 나뉜다. 그중 앉은 자리에서 일어나지 않고 손이 닿는 곳에 떨어진 것만 주워 먹는 자가 '수승한 자'이다. 한 나무에서 다른 나무로 옮겨 다니지 않는 자가 '중간인 자'이다. 이 나무 저 나무 아래로 찾아다니며 구해서 먹는 자가 '부드러운 자'이다.

Imā pana aṭṭhapi tāpasapabbajjā imāhi catūhiyeva saṅgahaṃ gacchanti. Kathaṃ? Etāsu hi saputtabhariyā ca uñchācariyā ca agāraṃ bhajanti. Anaggipakkikā ca asāmapākā ca agyāgāraṃ bhajanti. Asmamuṭṭhikā ca dantavakkalikā ca kandamūlaphalabhojanaṃ bhajanti. Pavattaphalabhojanā ca paṇḍupalāsikā ca pavattaphalabhojanaṃ bhajanti. Tena vuttaṃ – ‘‘ettāvatā ca bhagavatā sabbāpi tāpasapabbajjā niddiṭṭhā hontī’’ti.

이 여덟 가지 고행자의 출가는 경전에 나오는 네 가지 범주에 포함된다. 어떻게 그러한가? 처자식을 거느린 자와 이삭을 줍는 자는 '가옥(아가라)에 머무는 출가'에 속한다. 불을 사용하지 않는 자와 직접 요리하지 않는 자는 '성화당(악갸가라)에 머무는 출가'에 속한다. 돌로 찧어 먹는 자와 이빨로 껍질을 벗겨 먹는 자는 '뿌리와 열매를 먹는 출가'에 속한다. 떨어진 과일을 먹는 자와 누런 잎을 먹는 자는 '자연히 떨어진 과일을 먹는 출가'에 속한다. 그래서 '이로써 세존께서는 모든 고행자의 출가 생활을 다 제시하셨다'라고 말한 것이다.

281-282. Idāni [Pg.243] bhagavā sācariyakassa ambaṭṭhassa vijjācaraṇasampadāya apāyamukhampi appattabhāvaṃ dassetuṃ taṃ kiṃ maññasi ambaṭṭhātiādimāha. Taṃ uttānatthameva. Attanā āpāyikopi aparipūramānoti attanā vijjācaraṇasampadāya āpāyikenāpi aparipūramānena.

281-282. 이제 세존께서는 스승과 함께 있는 암밧타에게, 그들이 명지와 덕행의 구족(위자리차라나삼파다)은커녕 그 타락의 길조차도 제대로 이르지 못했음을 보여주기 위해 '암밧타여, 그대는 어떻게 생각하는가' 등으로 말씀하셨다. 그 의미는 명확하다. '자신이 타락의 길에 있으면서도 그것조차 채우지 못한다'는 것은, 명지와 덕행의 구족에서 벗어난 타락의 원인을 가진 자가 되어서 그 타락한 상태조차도 온전히 갖추지 못했다는 뜻이다.

Pubbakaisibhāvānuyogavaṇṇanā

과거 성자들의 수행에 대한 주석

283. Dattikanti dinnakaṃ. Sammukhībhāvampi na dadātīti kasmā na dadāti? So kira sammukhā āvaṭṭaniṃ nāma vijjaṃ jānāti. Yadā rājā mahārahena alaṅkārena alaṅkato hoti, tadā rañño samīpe ṭhatvā tassa alaṅkārassa nāmaṃ gaṇhati. Tassa rājā nāme gahite na demīti vattuṃ na sakkoti. Datvā puna chaṇadivase alaṅkāraṃ āharathāti vatvā, natthi, deva, tumhehi brāhmaṇassa dinnoti vutto, ‘‘kasmā me dinno’’ti pucchi. Te amaccā ‘so brāhmaṇo sammukhā āvaṭṭanimāyaṃ jānāti. Tāya tumhe āvaṭṭetvā gahetvā gacchatī’ti āhaṃsu. Apare raññā saha tassa atisahāyabhāvaṃ asahantā āhaṃsu – ‘‘deva, etassa brāhmaṇassa sarīre saṅkhaphalitakuṭṭhaṃ nāma atthi. Tumhe etaṃ disvāva āliṅgatha parāmasatha, idañca kuṭṭhaṃ nāma kāyasaṃsaggavasena anugacchati, mā evaṃ karothā’’ti. Tato paṭṭhāya tassa rājā sammukhībhāvaṃ na deti.

283. '닷티캉(dattikaṃ)'은 보시된 음식을 의미한다. '면전에서도 주지 않는다'라는 것은 왜 면전에서 주지 않는가? 그 바라문은 '삼무카왓타니(sammukhāvaṭṭanī)'라는, 면전에서 사람을 매료시켜 돌려세우는 마법(주문)을 알고 있었다고 한다. 왕이 매우 값비싼 장신구로 치장하고 있을 때, 그가 왕 곁에 서서 그 장신구의 이름을 부르면 왕은 그 이름을 들은 장신구를 '줄 수 없다'라고 말할 수 없게 된다. 장신구를 준 뒤 나중에 축제일에 다시 그 장신구를 가져오라고 하면, 신하들은 '대왕이시여, 없습니다. 대왕께서 바라문에게 주셨습니다'라고 대답한다. 왕이 '내가 왜 주었는가'라고 물으면, 신하들은 '그 바라문은 대면했을 때 사람을 홀리는 마법을 압니다. 그 마법으로 왕을 홀려 가져간 것입니다'라고 보고했다. 다른 신하들은 왕과 그 바라문의 친밀한 사이를 시기하여 '대왕이시여, 저 바라문의 몸에는 백전풍(나병의 일종)이 있습니다. 왕께서 그를 보고 껴안거나 만지시면, 이 병은 신체 접촉을 통해 전염됩니다. 그러니 그렇게 하지 마십시오'라고 보고했다. 그때부터 왕은 그에게 면전을 허락하지 않았다.

Yasmā pana so brāhmaṇo paṇḍito khattavijjāya kusalo, tena saha mantetvā katakammaṃ nāma na virujjhati, tasmā sāṇipākārassa anto ṭhatvā bahi ṭhitena tena saddhiṃ manteti. Taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘tiro dussantena mantetī’’ti. Tattha tirodussantenāti tirodussena. Ayameva vā pāṭho. Dhammikanti anavajjaṃ. Payātanti abhiharitvā dinnaṃ. Kathaṃ tassa rājāti yassa rañño brāhmaṇo īdisaṃ bhikkhaṃ paṭiggaṇheyya, kathaṃ tassa brāhmaṇassa so rājā sammukhībhāvampi na dadeyya. Ayaṃ pana adinnakaṃ māyāya gaṇhati, tenassa sammukhībhāvaṃ rājā na detīti niṭṭhamettha gantabbanti ayamettha adhippāyo. ‘‘Idaṃ pana kāraṇaṃ ṭhapetvā rājānañceva brāhmaṇañca na añño koci jānāti. Tadetaṃ evaṃ rahassampi paṭicchannampi addhā sabbaññū samaṇo gotamoti niṭṭhaṃ gamissatī’’ti bhagavā pakāsesi.

하지만 그 바라문은 지혜롭고 정치학(캇타윗자)에 능통했기에, 그와 상의하여 결정한 일은 그르치는 법이 없었다. 그래서 왕은 휘장(커튼) 안에 서고, 휘장 밖에 있는 그와 상의하였다. 그것을 염두에 두고 '휘장을 사이에 두고 상의한다'라고 설해진 것이다. 여기서 '티로둣산테나(tirodussantena)'는 천의 한쪽을 사이에 둔다는 뜻이며, 혹은 '티로둣세나'라는 독본 그대로이다. '담미캉(dhammikaṃ)'은 허물이 없는 것을, '파야탕(payataṃ)'은 정중히 가져다 바친 것을 의미한다. '어찌 왕이 그에게'라는 구절은, 왕이 그러한 보시를 바라문에게 받게 할 정도라면 어찌 그 왕이 바라문에게 면전조차 허락하지 않겠느냐는 뜻이다. 그러나 이 바라문은 주지 않은 음식을 마법으로 가져가기에 왕이 면전을 허락하지 않는다는 결론에 도달해야 한다. 이것이 이 대목의 취지이다. '이러한 사정은 왕과 바라문 외에는 아무도 모른다. 이처럼 은밀하고 숨겨진 일까지도 사문 고타마가 알고 있으니, 그는 분명 일체지자(사반뉴)임에 틀림없다'라고 암밧타가 결론 내리도록 세존께서 밝히신 것이다.

284. Idāni [Pg.244] ayañca ambaṭṭho, ācariyo cassa mante nissāya atimānino. Tena tesaṃ mantanissitamānanimmadanatthaṃ uttari desanaṃ vaḍḍhento taṃ kiṃ maññasi, ambaṭṭha, idha rājātiādimāha. Tattha rathūpatthareti rathamhi rañño ṭhānatthaṃ attharitvā sajjitapadese. Uggehi vāti uggatuggatehi vā amaccehi. Rājaññehīti anabhisittakumārehi. Kiñcideva mantananti asukasmiṃ dese taḷākaṃ vā mātikaṃ vā kātuṃ vaṭṭati, asukasmiṃ gāmaṃ vā nigamaṃ vā nagaraṃ vā nivesetunti evarūpaṃ pākaṭamantanaṃ. Tadeva mantananti yaṃ raññā mantitaṃ tadeva. Tādisehiyeva sīsukkhepabhamukkhepādīhi ākārehi manteyya. Rājabhaṇitanti yathā raññā bhaṇitaṃ, tassatthassa sādhanasamatthaṃ. Sopi tassatthassa sādhanasamatthameva bhaṇitaṃ bhaṇatīti attho.

284. 이제 이 암밧타와 그의 스승은 명구(mante)를 의지하여 자만심이 강하다. 그러므로 그들의 명구에 의지한 자만을 꺾기 위하여 설법을 더 높여가며 '암밧타여, 이를 어떻게 생각하느냐? 여기 왕이...'라는 등의 말씀을 하셨다. 여기서 '마차의 깔개 위(rathūpatthare)'란 마차 위에서 왕이 머물 수 있도록 깔개를 깔아 준비한 장소를 말한다. '고관들(uggehi)'이란 매우 유명한 대신들을 말한다. '왕족들(rājaññehi)'이란 아직 대관식을 거치지 않은 왕자들을 말한다. '어떤 의논(kiñcideva mantanaṃ)'이란 '어느 곳에 저수지나 수로를 만드는 것이 좋겠다', '어느 곳에 마을이나 읍내 또는 도시를 건설하는 것이 좋겠다'는 식의 드러난 의논을 뜻한다. '바로 그 의논(tadeva mantanaṃ)'이란 왕이 논의했던 바로 그것을 말한다. 그와 같이 머리를 끄덕이거나 눈썹을 치켜세우는 등의 몸짓으로 의논하는 것을 뜻한다. '왕이 한 말(rājabhaṇitaṃ)'이란 왕이 말한 것처럼 그 목적을 달성할 수 있는 말을 하는 것을 의미한다. 그(하인) 또한 그 목적을 달성할 수 있는 말을 한다는 뜻이다.

285. Pavattāroti pavattayitāro. Yesanti yesaṃ santakaṃ. Mantapadanti vedasaṅkhātaṃ mantameva. Gītanti aṭṭhakādīhi dasahi porāṇakabrāhmaṇehi sarasampattivasena sajjhāyitaṃ. Pavuttanti aññesaṃ vuttaṃ, vācitanti attho. Samihitanti samupabyūḷhaṃ rāsikataṃ, piṇḍaṃ katvā ṭhapitanti attho. Tadanugāyantīti etarahi brāhmaṇā taṃ tehi pubbe gītaṃ anugāyanti anusajjhāyanti. Tadanubhāsantīti taṃ anubhāsanti, idaṃ purimasseva vevacanaṃ. Bhāsitamanubhāsantīti tehi bhāsitaṃ sajjhāyitaṃ anusajjhāyanti. Vācitamanuvācentīti tehi aññesaṃ vācitaṃ anuvācenti.

285. '만든 사람들(pavattāro)'이란 발생시킨 사람들이라는 뜻이다. '그분들의(yesaṃ)'란 그분들의 소유인 것을 말한다. '명구(mantapadaṃ)'란 베다라고 불리는 명구를 말한다. '읊어진 것(gītaṃ)'이란 앗타카 등 열 명의 옛 바라문 선인들이 음성적 완성을 통해 독송한 것을 뜻한다. '말해진 것(pavuttaṃ)'이란 다른 이들에게 암송해 준 것을 의미하며, 가르친 것이라는 뜻이다. '모아진 것(samihitaṃ)'이란 잘 정리되고 수집된 것, 즉 한데 묶어 놓은 것을 뜻한다. '그것을 따라 노래한다(tadanugāyanti)'는 것은 지금의 바라문들이 예전에 그 선인들에 의해 노래된 명구들을 따라 노래하고 독송한다는 뜻이다. '그것을 따라 읊는다(tadanubhāsanti)'는 것은 그것을 따라 말한다는 뜻으로 앞 구절의 유의어이다. '말한 것을 따라 말한다(bhāsitamanubhāsanti)'는 것은 그들이 암송하고 독송한 것을 따라 독송한다는 뜻이다. '가르친 것을 따라 가르친다(vācitamanuvācenti)'는 것은 그들이 다른 이들에게 가르쳐 준 것을 따라 가르친다는 뜻이다.

Seyyathidanti te katamehi attho. Aṭṭhakotiādīni tesaṃ nāmāni. Te kira dibbena cakkhunā oloketvā parūpaghātaṃ akatvā kassapasammāsambuddhassa bhagavato pāvacanena saha saṃsanditvā mante ganthiṃsu. Aparāpare pana brāhmaṇā pāṇātipātādīni pakkhipitvā tayo vede bhinditvā buddhavacanena saddhiṃ viruddhe akaṃsu. Netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti yena tvaṃ isi bhaveyyāsi, etaṃ kāraṇaṃ na vijjati. Idha bhagavā yasmā – ‘‘esa pucchiyamānopi, attano avattharaṇabhāvaṃ ñatvā paṭivacanaṃ na dassatī’’ti jānāti, tasmā paṭiññaṃ agahetvāva taṃ isibhāvaṃ paṭikkhipi.

'이른바(seyyathidaṃ)'란 '그들은 누구인가'라는 뜻이다. 앗타카(aṭṭhaka) 등의 이름은 그 선인들의 이름이다. 전해지는 바에 따르면, 그 선인들은 천안(dibbena cakkhunā)으로 관찰하여 타인에게 해를 끼치지 않고, 가섭 정등각 세존의 가르침과 대조하여 명구들을 엮었다. 그러나 이후의 바라문들은 살생 등을 삽입하여 세 가지 베다를 훼손하고 부처님의 말씀과 상반되게 만들었다. '그러한 도리는 없다(netaṃ ṭhānaṃ vijjati)'는 것은 그대가 선인(isi)이 될 수 있는 그러한 원인이 존재하지 않는다는 뜻이다. 여기서 세존께서는 '이 암밧타는 질문을 받더라도 자신이 압도당할 것임을 알고 답변을 하지 않을 것'임을 아셨다. 그러므로 확답을 받지 않고서 바로 그가 선인이라는 상태를 부정하셨다.

286. Idāni [Pg.245] yasmā te porāṇā dasa brāhmaṇā nirāmagandhā anitthigandhā rajojalladharā brahmacārino araññāyatane pabbatapādesu vanamūlaphalāhārā vasiṃsu. Yadā katthaci gantukāmā honti, iddhiyā ākāseneva gacchanti, natthi tesaṃ yānena kiccaṃ. Sabbadisāsu ca nesaṃ mettādibrahmavihārabhāvanāva ārakkhā hoti, natthi tesaṃ pākārapurisaguttīhi attho. Iminā ca ambaṭṭhena sutapubbā tesaṃ paṭipatti; tasmā imassa sācariyakassa tesaṃ paṭipattito ārakabhāvaṃ dassetuṃ – ‘‘taṃ kiṃ maññasi, ambaṭṭhā’’tiādimāha.

286. 이제 그 옛날 열 명의 바라문들은 번뇌의 비린내(nirāmagandhā)가 없고 여자의 냄새가 없으며 먼지를 뒤집어쓴 채 청정범행을 닦으며 숲속이나 산기슭에서 뿌리와 과일을 먹으며 살았다. 그들은 어딘가로 가고자 할 때는 신통력으로 허공을 통해 갔으므로 탈것이 필요 없었다. 또한 모든 방향에서 자애(mettā) 등의 범주처(brahmavihāra) 수행 자체가 그들의 보호막이었으므로 성벽이나 호위병이 필요하지 않았다. 암밧타는 그들의 수행에 대해 들어본 적이 있었다. 그러므로 스승과 함께 있는 이 암밧타가 그 선인들의 수행에서 얼마나 멀리 떨어져 있는지를 보여주기 위해 '암밧타여, 이를 어떻게 생각하느냐?' 등의 말씀을 하셨다.

Tattha vicitakāḷakanti vicinitvā apanītakāḷakaṃ. Veṭhakanatapassāhīti dussapaṭṭadussaveṇi ādīhi veṭhakehi namitaphāsukāhi. Kuttavālehīti sobhākaraṇatthaṃ kappetuṃ, yuttaṭṭhānesu kappitavālehi. Ettha ca vaḷavānaṃyeva vālā kappitā, na rathānaṃ, vaḷavapayuttattā pana rathāpi ‘‘kuttavālā’’ti vuttā. Ukkiṇṇaparikhāsūti khataparikhāsu. Okkhittapalighāsūti ṭhapitapalighāsu. Nagarūpakārikāsūti ettha upakārikāti paresaṃ ārohanivāraṇatthaṃ samantā nagaraṃ pākārassa adhobhāge katasudhākammaṃ vuccati. Idha pana tāhi upakārikāhi yuttāni nagarāneva ‘‘nagarūpakārikāyo’’ti adhippetāni. Rakkhāpentīti tādisesu nagaresu vasantāpi attānaṃ rakkhāpenti. Kaṅkhāti ‘‘sabbaññū, na sabbaññū’’ti evaṃ saṃsayo. Vimatīti tasseva vevacanaṃ, virūpā mati, vinicchinituṃ asamatthāti attho. Idaṃ bhagavā ‘‘ambaṭṭhassa iminā attabhāvena maggapātubhāvo natthi, kevalaṃ divaso vītivattati, ayaṃ kho pana lakkhaṇapariyesanatthaṃ āgato, tampi kiccaṃ nassarati. Handassa satijananatthaṃ nayaṃ demī’’ti āha.

여기서 '검은 알곡을 골라낸(vicitakāḷakaṃ)'이란 골라내어 검은 찌꺼기를 제거했다는 뜻이다. '허리띠로 조여진 옆구리(veṭhakanatapassāhi)'란 천이나 띠 같은 싸는 도구들로 인해 굽어진 갈비뼈를 말한다. '털을 자른(kuttavālehi)'이란 아름답게 하기 위해 적절한 부위의 털을 자른 것을 의미한다. 여기서 털을 자른 것은 암말의 털이지 마차의 털이 아니다. 하지만 암말들이 마차에 매여 있기 때문에 마차를 '털을 자른 것'이라고 부른 것이다. '해자를 판(ukkiṇṇaparikhāsu)'이란 해자를 파 놓은 것을 말한다. '빗장을 내린(okkhittapalighāsu)'이란 문빗장을 설치해 둔 것을 뜻한다. '도시의 방어 시설(nagarūpakārikāsu)'에서 '우파카리카(upakārikā)'란 적들의 침입을 막기 위해 도시 주변 성벽의 아랫부분에 회칠을 한 곳을 말한다. 여기서는 그러한 방어 시설을 갖춘 도시 자체를 '나가루파카리카(nagarūpakārikā)'라고 의도한 것이다. '보호하게 한다(rakkhāpenti)'는 것은 그러한 도시들에 살면서도 자신을 호위하게 한다는 뜻이다. '의심(kaṅkhā)'이란 '일체지자인가, 아닌가?' 하는 의구심이다. '당혹감(vimati)'은 그와 같은 뜻으로, 뒤틀린 생각이나 결정할 수 없는 상태를 의미한다. 세존께서는 '암밧타에게 이 생애에서 도(magga)의 출현은 없으며 단지 하루가 지나가고 있을 뿐이다. 그는 상호를 확인하러 왔으면서도 그 일을 잊고 있다. 이제 그에게 기억을 일깨워주기 위해 방편을 주겠다'라고 생각하며 말씀하셨다.

Dvelakkhaṇadassanavaṇṇanā

두 가지 상호를 보여줌에 대한 설명

287. Evaṃ vatvā pana yasmā buddhānaṃ nisinnānaṃ vā nipannānaṃ vā koci lakkhaṇaṃ pariyesituṃ na sakkoti, ṭhitānaṃ pana caṅkamantānaṃ vā sakkoti. Āciṇṇañcetaṃ buddhānaṃ lakkhaṇapariyesanatthaṃ āgatabhāvaṃ ñatvā uṭṭhāyāsanā caṅkamādhiṭṭhānaṃ nāma, tena bhagavā uṭṭhāyāsanā bahi nikkhanto. Tasmā atha kho bhagavātiādi vuttaṃ.

287. 이와 같이 말씀하신 뒤, 부처님께서 앉아 계시거나 누워 계실 때는 아무도 그 상호를 살필 수 없지만, 서 계시거나 경행하실 때는 살필 수 있기 때문이다. 또한 부처님들께서는 상호를 살피러 온 것을 아시면 자리에서 일어나 경행을 하시는 것이 관례(āciṇṇaṃ)이다. 그래서 세존께서는 자리에서 일어나 밖으로 나가셨다. 그러므로 '그때 세존께서는...' 등의 말씀이 아난다 존자에 의해 설해진 것이다.

Samannesīti [Pg.246] gavesi, ekaṃ dveti vā gaṇayanto samānayi. Yebhuyyenāti pāyena, bahukāni addasa, appāni na addasāti attho. Tato yāni na addasa tesaṃ dīpanatthaṃ vuttaṃ – ‘‘ṭhapetvā dve’’ti. Kaṅkhatīti ‘‘aho vata passeyya’’nti patthanaṃ uppādeti. Vicikicchatīti tato tato tāni vicinanto kicchati na sakkoti daṭṭhuṃ. Nādhimuccatīti tāya vicikicchāya sanniṭṭhānaṃ na gacchati. Na sampasīdatīti tato – ‘‘paripuṇṇalakkhaṇo aya’’nti bhagavati pasādaṃ nāpajjati. Kaṅkhāya vā dubbalā vimati vuttā, vicikicchāya majjhimā, anadhimuccanatāya balavatī, asampasādena tehi tīhi dhammehi cittassa kālusiyabhāvo. Kosohiteti vatthikosena paṭicchanne. Vatthaguyheti aṅgajāte bhagavato hi varavāraṇasseva kosohitaṃ vatthaguyhaṃ suvaṇṇavaṇṇaṃ padumagabbhasamānaṃ. Taṃ so vatthapaṭicchannattā apassanto, antomukhagatāya ca jivhāya pahūtabhāvaṃ asallakkhento tesu dvīsu lakkhaṇesu kaṅkhī ahosi vicikicchī.

'살폈다(samannesi)'란 조사했다는 뜻이니, 하나 둘 하고 세며 잘 관찰했다는 뜻이다. '대부분(yebhuyyena)'이란 대개 많은 상호는 보았으나 소수는 보지 못했다는 뜻이다. 그래서 보지 못한 상호들을 나타내기 위해 '두 가지를 제외하고'라는 말이 설해졌다. '의심한다(kaṅkhati)'는 것은 '오, 볼 수 있다면 좋겠구나'라는 열망을 일으키는 것이다. '회의를 품는다(vicikicchati)'는 것은 여기저기서 그것들을 찾느라 애쓰지만 볼 수 없음을 뜻한다. '확신하지 못한다(nādhimuccatīti)'는 것은 그 회의 때문에 결론에 도달하지 못함을 말한다. '청정하게 믿지 못한다(na sampasīdati)'는 것은 그로 인해 '이분은 상호가 완벽하다'라고 세존께 맑은 믿음을 내지 못하는 것이다. 혹은 '의심(kaṅkhā)'으로는 약한 당혹감을, '회의(vicikicchā)'로는 중간 정도의 당혹감을, '확신하지 못함(anadhimuccanatā)'으로는 강한 당혹감을 말한다. '청정하게 믿지 못함'을 포함한 이 세 가지 법으로 마음이 탁해진 상태를 나타낸다. '집 속에 갈무리된(kosohite)'이란 갈무리된 집에 가려진 것을 뜻한다. '음부(vatthaguyha)'란 성기를 말한다. 세존의 음부는 고귀한 코끼리의 것처럼 집 속에 감추어져 있으며 황금빛이고 연꽃 봉우리와 같다. 암밧타는 그것이 옷에 가려져 보지 못했고, 입안에 있는 혀의 광대함도 확인하지 못했으므로 그 두 가지 상호에 대해 의구심과 회의를 품게 되었다.

288. Tathārūpanti taṃ rūpaṃ. Kimettha aññena vattabbaṃ? Vuttametaṃ nāgasenatthereneva milindaraññā puṭṭhena – ‘‘dukkaraṃ, bhante, nāgasena, bhagavatā katanti. Kiṃ mahārājāti? Mahājanena hirikaraṇokāsaṃ brahmāyu brāhmaṇassa ca antevāsi uttarassa ca, bāvarissa antevāsīnaṃ soḷasabrāhmaṇānañca, selassa brāhmaṇassa ca antevāsīnaṃ tisatamāṇavānañca dassesi, bhanteti. Na, mahārāja, bhagavā guyhaṃ dassesi. Chāyaṃ bhagavā dassesi. Iddhiyā abhisaṅkharitvā nivāsananivatthaṃ kāyabandhanabaddhaṃ cīvarapārutaṃ chāyārūpakamattaṃ dassesi mahārājāti. Chāyaṃ diṭṭhe sati diṭṭhaṃyeva nanu, bhanteti? Tiṭṭhatetaṃ, mahārāja, hadayarūpaṃ disvā bujjhanakasatto bhaveyya, hadayamaṃsaṃ nīharitvā dasseyya sammāsambuddhoti. Kallosi, bhante, nāgasenā’’ti.

288. Tathārūpa란 그와 같은 성품을 말한다. 여기서 다른 사람이 무엇을 말할 수 있겠는가? 이 점은 미린다 왕의 질문에 대해 나 가세나 장로께서 이미 다음과 같이 말씀하셨다. '대왕이시여, 존자 나 가세나시여, 세존께서는 참으로 하기 어려운 일을 하셨습니다.' '대왕이시여, 어떤 어려운 일을 하셨다는 말입니까?' '대왕이시여, 세존께서는 많은 사람들에게, 즉 브라마유 바라문과 그의 제자 웃타라, 바바리의 제자들인 16명의 바라문들, 그리고 셀라 바라문과 그의 제자들인 300명의 학도들에게 부끄러움을 가려야 할 곳(음부)을 보여주셨습니다.' '대왕이시여, 세존께서 은밀한 부위를 직접 보여주신 것이 아닙니다. 세존께서는 그림자(모습)를 보여주신 것입니다. 대왕이시여, 신통력으로 만드셔서 하의를 입고 허리띠를 매고 가사를 걸친 그림자 형태의 형상만을 보여주신 것입니다.' '존자시여, 그림자를 보았다 하더라도 본 것과 다름없지 않습니까?' '대왕이시여, 그것은 놓아두십시오. 만약 심장의 형상을 보고서야 진리를 깨달을 중생이 있다면, 정등각자께서는 심장의 살을 꺼내서라도 보여주셨을 것입니다.' '존자 나 가세나시여, 참으로 현명하십니다'라고 하였다.

Ninnāmetvāti nīharitvā. Anumasīti kathinasūciṃ viya katvā anumajji, tathākaraṇena cettha mudubhāvo, kaṇṇasotānumasanena dīghabhāvo, nāsikasotānumasanena tanubhāvo, nalāṭacchādanena puthulabhāvo pakāsitoti veditabbo.

Ninnāmetvā란 (혀를) 내밀어서라는 뜻이다. Anumasī란 굳건한 바늘처럼 만들어 어루만졌다는 뜻이다. 그렇게 함으로써 혀의 부드러움을, 귓구멍을 어루만짐으로써 혀의 길이를, 콧구멍을 어루만짐으로써 혀의 가냘픔을, 이마를 덮음으로써 혀의 넓음을 나타내신 것으로 알아야 한다.

289. Paṭimānentoti [Pg.247] āgamento, āgamanamassa patthento udikkhantoti attho.

289. Paṭimānentoti란 기다리며라는 뜻이니, 그의 오기를 바라며 지켜보고 있다는 의미이다.

290. Kathāsallāpoti kathā ca sallāpo ca, kathanaṃ paṭikathananti attho.

290. Kathāsallāpoti란 처음의 말과 대답하는 말, 즉 말함과 다시 말함이라는 뜻이다.

291. Aho vatāti garahavacanametaṃ. Reti idaṃ hīḷanavasena āmantanaṃ. Paṇḍitakāti tameva jigucchanto āha. Sesapadadvayepi eseva nayo. Evarūpena kira bho puriso atthacarakenāti idaṃ yādiso tvaṃ, edise atthacarake hitakārake sati puriso nirayaṃyeva gaccheyya, na aññatrāti imamatthaṃ sandhāya vadati. Āsajja āsajjāti ghaṭṭetvā ghaṭṭetvā. Amhepi evaṃ upaneyya upaneyyāti brāhmaṇo kho pana ambaṭṭha pokkharasātītiādīni vatvā evaṃ upanetvā upanetvā paṭicchannaṃ kāraṇaṃ āvikaritvā suṭṭhu dāsādibhāvaṃ āropetvā avaca, tayā amhe akkosāpitāti adhippāyo. Padasāyeva pavattesīti pādena paharitvā bhūmiyaṃ pātesi. Yañca so pubbe ācariyena saddhiṃ rathaṃ āruhitvā sārathi hutvā agamāsi, tampissa ṭhānaṃ acchinditvā rathassa purato padasā yevassa gamanaṃ akāsi.

291. Aho vatā라는 말은 비난하는 말이다. Re라는 이 소리는 경멸하여 부르는 소리이다. Paṇḍitakā란 그(암밧타)를 혐오하며 한 말이다. 나머지 두 단어도 같은 방식이다. '오, 이보게, 그대와 같은 자를 이익을 도모하는 자(제자)라고 한다면'이라는 이 말은, '너와 같이 이익과 안녕을 도모한다는 제자가 있다면 그 스승은 지옥에나 갈 뿐, 다른 좋은 곳에는 가지 못할 것이다'라는 의미를 담아 말한 것이다. Āsajja āsajjāti란 부딪히고 부딪혀서라는 뜻이다. '우리까지도 이와 같이 몰아넣다니'라는 말은 '암밧타여, 바라문 폭카라사티여' 등의 말을 하며 이처럼 몰아붙여 숨겨진 사실을 드러내고 노예의 자식 등이라는 신분으로 떨어뜨려 말함으로써, '너로 인해 우리가 욕을 먹게 되었다'는 것이 바라문의 의도이다. Padasāyeva pavattesī란 발로 차서 땅에 넘어뜨렸다는 뜻이다. 또한 그가 전에는 스승과 함께 수레에 올라 마부가 되어 갔으나, 그 자격을 박탈하고 수레 앞에서 발로 걷게만 하였다.

Pokkharasātibuddhūpasaṅkamanavaṇṇanā

폭카라사티가 부처님께 나아감에 대한 설명

292-296. Ativikāloti suṭṭhu vikālo, sammodanīyakathāyapi kālo natthi. Āgamā nu khvidha bhoti āgamā nu kho idha bho. Adhivāsetūti sampaṭicchatu. Ajjatanāyāti yaṃ me tumhesu kāraṃ karoto ajja bhavissati puññañca pītipāmojjañca tadatthāya. Adhivāsesi bhagavā tuṇhībhāvenāti bhagavā kāyaṅgaṃ vā vācaṅgaṃ vā acopetvā abbhantareyeva khantiṃ dhārento tuṇhībhāvena adhivāsesi. Brāhmaṇassa anuggahaṇatthaṃ manasāva sampaṭicchīti vuttaṃ hoti.

292-296. Ativikāloti란 매우 늦은 시간이라 안부의 말을 나눌 시간조차 없다는 뜻이다. Āgamā nu khvidha bhoti란 '이보게, 여기에 오셨는가?'라는 뜻이다. Adhivāsetū티란 허락해 주십시오라는 뜻이다. Ajjatanāyāti란 오늘 당신들께 공양을 올림으로써 저에게 생길 공덕과 기쁨과 즐거움을 위해서라는 뜻이다. '세존께서는 침묵으로 허락하셨다'는 것은 세존께서 몸이나 입을 움직이지 않으시고 내면으로 기쁨을 유지하며 침묵으로 받아들이셨다는 뜻이다. 바라문을 돕기 위해 마음으로 받아들이셨다는 의미이다.

297. Paṇītenāti uttamena. Sahatthāti sahatthena. Santappesīti suṭṭhu tappesi paripuṇṇaṃ suhitaṃ yāvadatthaṃ akāsi. Sampavāresīti [Pg.248] suṭṭhu pavāresi, alaṃ alanti hatthasaññāya paṭikkhipāpesi. Bhuttāvinti bhuttavantaṃ. Onītapattapāṇinti pattato onītapāṇiṃ, apanītahatthanti vuttaṃ hoti. Onittapattapāṇintipi pāṭho. Tassattho – onittaṃ nānābhūtaṃ vinābhūtaṃ pattaṃ pāṇito assāti onittapattapāṇi, taṃ onittapattapāṇiṃ. Hatthe ca pattañca dhovitvā ekamante pattaṃ nikkhipitvā nisinnanti attho. Ekamantaṃ nisīdīti bhagavantaṃ evaṃ bhūtaṃ ñatvā ekasmiṃ okāse nisīdīti attho.

297. Paṇītenāti란 최상의 것으로라는 뜻이다. Sahatthāti란 자기 손으로라는 뜻이다. Santappesī란 충분히 만족하게 하였다는 뜻이니, 배불리 먹어 흡족하게 하였다는 뜻이다. Sampavāresī란 충분히 거절하게 하였다는 뜻이니, '그만, 그만'이라고 손짓하여 거절하게 하였다는 의미이다. Bhuttāviṃ란 식사를 마친 분을 뜻한다. Onītapattapāṇiṃ란 바루에서 손을 뗀 분, 즉 손을 물린 분이라는 의미이다. Oṇittapattapāṇi라고도 기록되어 있다. 그 뜻은 손에서 바루가 멀어진 분, 즉 손과 바루가 따로 떨어진 상태를 말한다. 손과 바루를 씻고 한 곁에 바루를 내려놓고 앉아 계신 분이라는 뜻이다. Ekamantaṃ nisīdī란 세존께서 그러한 상태인 것을 알고 한 장소에 앉았다는 뜻이다.

298. Anupubbiṃ kathanti anupaṭipāṭikathaṃ. Ānupubbikathā nāma dānānantaraṃ sīlaṃ, sīlānantaraṃ saggo, saggānantaraṃ maggoti etesaṃ atthānaṃ dīpanakathā. Teneva – ‘‘seyyathidaṃ dānakatha’’ntiādimāha. Okāranti avakāraṃ lāmakabhāvaṃ. Sāmukkaṃsikāti sāmaṃ ukkaṃsikā, attanāyeva uddharitvā gahitā, sayambhūñāṇena diṭṭhā, asādhāraṇā aññesanti attho. Kā pana sāti? Ariyasaccadesanā. Tenevāha – ‘‘dukkhaṃ, samudayaṃ, nirodhaṃ, magga’’nti. Dhammacakkhunti ettha sotāpattimaggo adhippeto. Tassa uppattiākāradassanatthaṃ – ‘‘yaṃ kiñci samudayadhammaṃ, sabbaṃ taṃ nirodhadhamma’’nti āha. Tañhi nirodhaṃ ārammaṇaṃ katvā kiccavasena evaṃ sabbasaṅkhataṃ paṭivijjhantaṃ uppajjati.

298. Anupubbiṃ kathaṃ이란 차제 설법을 말한다. 차제 설법이란 보시 다음에 지계, 지계 다음에 천상, 천상 다음에 도(道) 등 이러한 의미들을 밝히는 설법이다. 그래서 '이른바 보시에 관한 이야기' 등을 말씀하신 것이다. Okāraṃ이란 저열함 혹은 비천함을 말한다. Sāmukkaṃsikā란 스스로 끌어올린 것, 즉 스스로 터득하여 얻은 것, 자성의 지혜로 본 것, 다른 이들과 공유되지 않는 특별한 것이라는 뜻이다. 그것은 무엇인가? 바로 사성제 설법이다. 그래서 '고, 집, 멸, 도'를 말씀하신 것이다. 여기서 Dhammacakkhu(법의 눈)란 예류도(須陀洹道)를 의미한다. 그것이 일어나는 양상을 보여주기 위해 '무엇이든 일어나는 성질의 것은 그 모두가 멸하는 성질의 것이다'라고 말씀하셨다. 그것은 멸제를 대상으로 삼아 그 작용에 의해 이와 같이 모든 형성된 것을 꿰뚫어 알며 일어난다.

Pokkharasātiupāsakattapaṭivedanāvaṇṇanā

폭카라사티가 우바새가 되었음을 밝힘에 대한 설명

299. Diṭṭho ariyasaccadhammo etenāti diṭṭhadhammo. Esa nayo sesapadesupi. Tiṇṇā vicikicchā anenāti tiṇṇavicikiccho. Vigatā kathaṃkathā assāti vigatakathaṃkatho. Vesārajjappattoti visāradabhāvaṃ patto. Kattha? Satthusāsane. Nāssa paro paccayo, na parassa saddhāya ettha vattatīti aparappaccayo. Sesaṃ sabbattha vuttanayattā uttānatthattā ca pākaṭamevāti.

299. 이 사람에 의해 사성제의 법이 보여졌으므로 Diṭṭhadhammo라 한다. 나머지 구절들도 이와 같은 방식이다. 이 사람에 의해 의심이 극복되었으므로 Tiṇṇavicikiccho라 한다. 그에게 망설임이 사라졌으므로 Vigatakathaṃkatho라 한다. Vesārajjappattoti란 무외(無畏)의 상태에 이르렀다는 뜻이다. 어디에서인가? 스승의 가르침 안에서이다. 그에게 타인이라는 조건이 없고, 타인의 믿음에 의지하여 이 가르침에 머무는 것이 아니므로 Aparappaccayo라 한다. 나머지는 모든 곳에서 설명된 방식과 같고 그 의미가 명확하므로 분명하다.

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

이상으로 수망갈라빌라시니 디가 니까야 주석서 중에서

Ambaṭṭhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

암밧타 경에 대한 설명이 끝났다.

4. Soṇadaṇḍasuttavaṇṇanā

4. 소나단다 경에 대한 설명

300. Evaṃ [Pg.249] me sutaṃ…pe… aṅgesūti soṇadaṇḍasuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā. Aṅgesūti aṅgā nāma aṅgapāsādikatāya evaṃ laddhavohārā jānapadino rājakumārā, tesaṃ nivāso ekopi janapado rūḷhisaddena aṅgāti vuccati, tasmiṃ aṅgesu janapade. Cārikanti idhāpi aturitacārikā ceva nibaddhacārikā ca adhippetā. Tadā kira bhagavato dasasahassilokadhātuṃ olokentassa soṇadaṇḍo brāhmaṇo ñāṇajālassa anto paññāyittha. Atha bhagavā ayaṃ brāhmaṇo mayhaṃ ñāṇajāle paññāyati. ‘Atthi nu khvassupanissayo’ti vīmaṃsanto addasa. ‘Mayi tattha gate etassa antevāsino dvādasahākārehi brāhmaṇassa vaṇṇaṃ bhāsitvā mama santike āgantuṃ na dassanti. So pana tesaṃ vādaṃ bhinditvā ekūnatiṃsa ākārehi mama vaṇṇaṃ bhāsitvā maṃ upasaṅkamitvā pañhaṃ pucchissati. So pañhavissajjanapariyosāne saraṇaṃ gamissatī’ti, disvā pañcasatabhikkhuparivāro taṃ janapadaṃ paṭipanno. Tena vuttaṃ – aṅgesu cārikaṃ caramāno…pe… yena campā tadavasarīti.

300. ‘이와 같이 나는 들었다… 앙가(Aṅga)에서’라는 구절로 시작하는 이 경은 소나단다 경(Soṇadaṇḍasutta)이다. 여기에 새로운 구절에 대한 해설이 있다. ‘앙가에서(aṅgesu)’라 함은, 손과 발 등 지체(aṅga)가 수려하여 기쁨을 주기에 앙가라는 명칭을 얻은 지방의 왕자들을 말하며, 그들이 사는 곳인 한 지방도 관용적인 표현(rūḷhisadda)에 의해 ‘앙가’라고 불린다. 그 앙가 지방에서라는 뜻이다. ‘유행(cārika)’이라는 말은 여기서도 서두르지 않는 유행(aturitacārika)과 한 곳에 얽매이지 않는 유행(anibaddhacārika)을 의미한다. 전하는 바에 따르면, 그때 세존께서 일만 세계를 살피시던 중 소나단다 바라문이 지혜의 그물(ñāṇajāla) 안으로 들어왔다. 이에 세존께서는 ‘이 바라문이 나의 지혜의 그물에 나타났구나. 그에게 (깨달음을 얻을 만한) 강한 의지처(upanissaya)가 있는가?’라고 살피시어 그것을 보셨다. 그리고 세존께서는 ‘내가 그곳에 가면 그의 제자들이 열두 가지 이유로 바라문의 덕망을 찬탄하며 그가 나에게 오는 것을 막으려 할 것이다. 그러나 그는 제자들의 주장을 꺾고 스물아홉 가지 이유로 나의 공덕을 찬탄하며 나를 찾아와 질문을 던질 것이다. 그리고 질문에 대한 답변이 끝날 무렵 그는 귀의할 것이다’라는 것을 아시고, 오백 명의 비구 대중과 함께 그 지방으로 가셨다. 그래서 ‘앙가 지방을 유행하시다가… 참파(Campā)에 이르셨다’고 아난다 존자가 말씀하신 것이다.

Gaggarāya pokkharaṇiyā tīreti tassa campānagarassa avidūre gaggarāya nāma rājaggamahesiyā khaṇitattā gaggarāti laddhavohārā pokkharaṇī atthi. Tassā tīre samantato nīlādipañcavaṇṇakusumapaṭimaṇḍitaṃ mahantaṃ campakavanaṃ. Tasmiṃ bhagavā kusumagandhasugandhe campakavane viharati. Taṃ sandhāya gaggarāya pokkharaṇiyā tīreti vuttaṃ. Māgadhena seniyena bimbisārenāti ettha so rājā magadhānaṃ issarattā māgadho. Mahatiyā senāya samannāgatattā seniyo. Bimbīti suvaṇṇaṃ. Tasmā sārasuvaṇṇasadisavaṇṇatāya bimbisāroti vuccati.

‘가까라(Gaggarā) 연못가에서’라는 것은 참파 성 근처에 가가라라는 이름의 왕비가 팠기 때문에 가가라라는 명칭을 얻은 연못이 있다는 뜻이다. 그 연못가 주변에는 청색 등 다섯 가지 색깔의 꽃들로 장식된 큰 짬빠까(campaka) 숲이 있다. 세존께서는 꽃향기가 향긋한 그 짬빠까 숲에 머무셨다. 그것을 가리켜 ‘가가라 연못가에서’라고 아난다 존자가 말씀하신 것이다. ‘마가다의 세니야 빈비사라(Māgadhena seniyena bimbisārena)’라는 구절에서 그 왕은 마가다 지방의 통치자이기에 마가다(Māgadha)라 하며, 대군(mahatī senā)을 거느리고 있기에 세니야(Seniya)라 한다. 빈비(Bimbi)는 황금을 뜻한다. 따라서 귀한 황금과 같은 빛깔을 가졌기에 빈비사라(Bimbisāra)라고 불린다.

301-302. Bahū bahū hutvā saṃhatāti saṅghā. Ekekissāya disāya saṅgho etesaṃ atthīti saṅghī. Pubbe nagarassa anto agaṇā bahi nikkhamitvā gaṇataṃ pattāti gaṇībhūtā. Khattaṃ āmantesīti. Khattā vuccati pucchitapañhe byākaraṇasamattho mahāmatto, taṃ āmantesi āgamentūti muhuttaṃ paṭimānentu, mā gacchantūti vuttaṃ hoti.

301-302. 많은 수가 모여 결합했으므로 상가(saṅghā, 무리)라 한다. 각 방향마다 무리가 그들에게 있으므로 상기(saṅghī, 무리를 지은 자)라 한다. 이전에는 성안에서 무리를 짓지 않았으나 성 밖으로 나와 무리를 이루었으므로 가니부타(gaṇībhūtā, 무리가 된 자)라 한다. ‘문지기(khatta, 대신)에게 일렀다’는 구절에서, 캇타(khattā)는 질문을 받았을 때 답변할 능력이 있는 고위 관료(mahāmatta)를 말하며 그에게 일러 말하기를 ‘기다리게 하라(āgamentu)’는 것은 ‘잠시만 대기하게 하고 가지 못하게 하라’는 뜻이다.

Soṇadaṇḍaguṇakathā

소나단다의 공덕에 대한 이야기

303. Nānāverajjakānanti [Pg.250] nānāvidhesu rajjesu, aññesu aññesu kāsikosalādīsu rajjesu jātā, tāni vā tesaṃ nivāsā, tato vā āgatāti nānāverajjakā, tesaṃ nānāverajjakānaṃ. Kenacideva karaṇīyenāti tasmiṃ kira nagare dvīhi karaṇīyehi brāhmaṇā sannipatanti – yaññānubhavanatthaṃ vā mantasajjhāyanatthaṃ vā. Tadā ca tasmiṃ nagare yamaññā natthi. Soṇadaṇḍassa pana santike mantasajjhāyanatthaṃ ete sannipatitā. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘kenacideva karaṇīyenā’’ti. Te tassa gamanaṃ sutvā cintesuṃ – ‘‘ayaṃ soṇadaṇḍo uggatabrāhmaṇo yebhuyyena ca aññe brāhmaṇā samaṇaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gatā, ayameva na gato. Svāyaṃ sace tattha gamissati, addhā samaṇassa gotamassa āvaṭṭaniyā māyāya āvaṭṭito, taṃ saraṇaṃ gamissati. Tato etassāpi gehadvāre brāhmaṇānaṃ sannipāto na bhavissatī’’ti. ‘‘Handassa gamanantarāyaṃ karomā’’ti sammantayitvā tattha agamaṃsu. Taṃ sandhāya – atha kho te brāhmaṇātiādi vuttaṃ.

303. ‘여러 타국에서 온 자들(nānāverajjakānaṃ)’이란 다양한 나라, 즉 참파 이외의 카시와 코살라 등 다른 나라에서 태어났거나, 그곳이 거주지이거나, 그곳에서 온 자들을 말하므로 나나웨랏자카라고 하며, 그 여러 나라에서 온 바라문들을 뜻한다. ‘어떤 볼일이 있어서(kenacideva karaṇīyena)’라는 구절에 대해, 전하는 바에 따르면 그 성에는 바라문들이 두 가지 일로 모이는데, 제사를 지내기 위해서나 만트라를 암송하기 위해서이다. 당시 그 성에는 제사가 없었다. 다만 소나단다의 처소에 만트라를 암송하기 위해 그들이 모인 것이었다. 그것을 염두에 두고 결집자들(saṅgītikārā)이 ‘어떤 볼일이 있어서’라고 말한 것이다. 그들은 소나단다가 (붓다에게) 간다는 소식을 듣고 생각했다. ‘이 소나단다는 매우 저명하고 고귀한 바라문이다. 대개 다른 바라문들은 사문 고타마에게 귀의했지만 이분만은 아직 귀의하지 않았다. 만약 이분이 그곳에 간다면 필시 사문 고타마의 사람을 홀리는 마술(āvaṭṭanī māyā)에 휘말려 귀의하게 될 것이다. 그렇게 되면 이분의 집 대문 앞에 바라문들이 모이는 일도 더 이상 없을 것이다.’ 그리하여 ‘자, 이제 그의 유행을 방해하자’라고 공모하여 그에게 갔다. 그것을 가리켜 ‘그때 그 바라문들은…’ 등의 구절이 설해진 것이다.

Tattha imināpaṅgenāti imināpi kāraṇena. Evaṃ etaṃ kāraṇaṃ vatvā puna – ‘‘attano vaṇṇe bhaññamāne atussanakasatto nāma natthi. Handassa vaṇṇaṃ bhaṇanena gamanaṃ nivāressāmā’’ti cintetvā bhavañhi soṇadaṇḍo ubhato sujātotiādīni kāraṇāni āhaṃsu.

그 구절 중 ‘이러한 이유로(iminā paṅgena)’라는 것은 이 원인 때문에라는 뜻이다. 이와 같이 이 원인을 말한 뒤 다시 ‘자신의 공덕이 칭송받는데 기뻐하지 않을 중생은 없다. 자, 이제 그의 공덕을 찬탄함으로써 가는 것을 막아보자’라고 생각하고, ‘존자 소나단다는 양가에서 잘 태어났고…’ 등의 이유를 말한 것이다.

Ubhatoti dvīhi pakkhehi. Mātito ca pitito cāti bhoto mātā brāhmaṇī, mātumātā brāhmaṇī, tassāpi mātā brāhmaṇī; pitā brāhmaṇo, pitupitā brāhmaṇo, tassāpi pitā brāhmaṇoti, evaṃ bhavaṃ ubhato sujāto mātito ca pitito ca. Saṃsuddhagahaṇikoti saṃsuddhā te mātugahaṇī kucchīti attho. Samavepākiniyā gahaṇiyāti ettha pana kammajatejodhātu ‘‘gahaṇī’’ti vuccati.

‘양가에서(ubhato)’라는 것은 부모 양쪽을 의미한다. ‘어머니 쪽으로나 아버지 쪽으로나’라는 것은 존자의 어머니도 바라문이고, 외할머니도 바라문이며, 그 어머니도 바라문이라는 뜻이다. 또한 아버지도 바라문이고, 할아버지도 바라문이며, 그 아버지도 바라문이라는 뜻이다. 이와 같이 존자는 어머니 쪽으로나 아버지 쪽으로나 양가에서 잘 태어났다는 것이다. ‘태중이 깨끗하고(saṃsuddhagahaṇiko)’라는 것은 존자의 어머니의 자궁(kucchī)이 청정하다는 뜻이다. 한편 ‘음식을 골고루 소화시키는 위장(samavepākiniyā gahaṇiyā)’이라는 구절(대수다사나경 등)에서 가하니(gahaṇī)는 업에서 생긴 화대(kammajatejodhātu, 소화력)를 의미한다.

Yāva sattamā pitāmahayugāti ettha pitupitā pitāmaho, pitāmahassa yugaṃ pitāmahayugaṃ. Yuganti āyuppamāṇaṃ vuccati. Abhilāpamattameva cetaṃ. Atthato pana pitāmahoyeva pitāmahayugaṃ. Tato uddhaṃ sabbepi pubbapurisā pitāmahaggahaṇeneva gahitā. Evaṃ yāva sattamo puriso[Pg.251], tāva saṃsuddhagahaṇiko. Atha vā akkhitto anupakuṭṭho jātivādenāti dassenti. Akkhittoti – ‘‘apanetha etaṃ, kiṃ iminā’’ti evaṃ akkhitto anavakkhitto. Anupakuṭṭhoti na upakuṭṭho, na akkosaṃ vā nindaṃ vā laddhapubbo. Kena kāraṇenāti? Jātivādena. Itipi – ‘‘hīnajātiko eso’’ti evarūpena vacanenāti attho.

‘7대 조상에 이르기까지(yāva sattamā pitāmahayugā)’라는 구절에서, 아버지의 아버지가 할아버지(pitāmaha)이며, 할아버지의 세대가 피타마하유가(pitāmahayuga)이다. 유가(yuga)는 수명의 한도(āyuppamāṇa)를 의미한다. 이는 단지 관용적인 표현일 뿐이며, 실제 의미는 할아버지가 곧 피타마하유가이다. 그 이상의 모든 선조도 ‘할아버지’라는 표현에 포함된다. 이와 같이 7대조에 이르기까지 태중이 깨끗하다는 뜻이다. 혹은 ‘태생을 근거로 비난받거나 비방받지 않는다’는 것을 나타낸다. ‘비난받지 않는다(akkhitto)’는 것은 ‘이 사람을 치워버려라, 이 자가 무슨 소용이냐’라는 식으로 배척당하거나 낮게 취급되지 않았다는 뜻이다. ‘비방받지 않는다(anupakuṭṭho)’는 것은 비난이나 모욕, 비방을 들어본 적이 없다는 뜻이다. 어떤 이유로 그러한가? 바로 태생(jātivāda) 때문이다. 즉 ‘이 사람은 미천한 가문 출신이다’라는 식의 말을 듣지 않는다는 의미이다.

Aḍḍhoti issaro. Mahaddhanoti mahatā dhanena samannāgato. Bhavato hi gehe pathaviyaṃ paṃsuvālikā viya bahudhanaṃ, samaṇo pana gotamo adhano bhikkhāya udaraṃ pūretvā yāpetīti dassenti. Mahābhogoti pañcakāmaguṇavasena mahāupabhogo. Evaṃ yaṃ yaṃ guṇaṃ vadanti, tassa tassa paṭipakkhavasena bhagavato aguṇaṃyeva dassemāti maññamānā vadanti.

‘부유하고(aḍḍho)’란 권세가 있다는 뜻이다. ‘재산이 많고(mahaddhano)’란 막대한 재물을 갖추었다는 뜻이다. 존자의 집에는 땅 위의 먼지나 모래알처럼 많은 재물이 있지만, 사문 고타마는 재산도 없이 걸식으로 배를 채우며 연명하고 있다는 사실을 대비시켜 보여주는 것이다. ‘유복하고(mahābhogo)’란 다섯 가지 감각적 욕망의 대상(pañcakāmaguṇa)에 의한 풍요로운 수용이 있다는 뜻이다. 이처럼 그들이 어떤 공덕을 말할 때마다, 그에 대비되는 세존의 불리한 점을 드러내려 한다는 생각으로 말하는 것이다.

Abhirūpoti aññehi manussehi abhirūpo adhikarūpo. Dassanīyoti divasampi passantānaṃ atittikaraṇato dassanayoggo. Dassaneneva cittapasādajananato pāsādiko. Pokkharatā vuccati sundarabhāvo, vaṇṇassa pokkharatā vaṇṇapokkharatā, tāya vaṇṇasampattiyā yuttoti attho. Porāṇā panāhu – ‘‘pokkharanti sarīraṃ vadanti, vaṇṇaṃ vaṇṇamevā’’ti. Tesaṃ matena vaṇṇañca pokkharañca vaṇṇapokkharāni. Tesaṃ bhāvo vaṇṇapokkharatā. Iti paramāya vaṇṇapokkharatāyāti uttamena parisuddhena vaṇṇena ceva sarīrasaṇṭhānasampattiyā cāti attho. Brahmavaṇṇīti seṭṭhavaṇṇī. Parisuddhavaṇṇesupi seṭṭhena suvaṇṇavaṇṇena samannāgatoti attho. Brahmavacchasīti mahābrahmuno sarīrasadiseneva sarīrena samannāgato. Akhuddāvakāso dassanāyāti ‘‘bhoto sarīre dassanassa okāso na khuddako mahā, sabbāneva te aṅgapaccaṅgāni dassanīyāneva, tāni cāpi mahantānevā’’ti dīpenti.

용모가 수려하다(Abhirūpo)는 것은 다른 사람들보다 용모가 뛰어나고 수승하다는 뜻이다. 보기 즐겁다(Dassanīyoti)는 것은 하루 종일 보아도 싫증나지 않아 볼 만한 가치가 있다는 뜻이다. 보는 것만으로도 마음의 청정함을 일으키기에 우아하다(pāsādiko)고 한다. 포카라타(Pokkharatā)는 아름다운 상태를 말하는데, 피부색의 아름다움(vaṇṇassa pokkharatā) 혹은 피부색의 성취(vaṇṇasampattiyā)와 결합된 것을 뜻한다. 고대 주석가들은 몸을 '포카라'라 하고 피부색을 '완나'라 하였다. 그들의 견해에 따르면 피부색과 몸의 청정함과 형태의 완벽함을 의미한다. 브라만처럼 고귀한 피부색(Brahmavaṇṇī)이란 가장 뛰어난 피부색을 말하며, 매우 청정한 이들 중에서도 황금빛 피부색을 갖추었음을 뜻한다. 브라만과 같은 몸(Brahmavacchasī)이란 마하브라만의 몸의 광채와 같은 광채를 갖춘 몸을 뜻한다. 볼 기회가 적지 않다(Akhuddāvakāso dassanāyā)는 것은 존자의 몸을 뵙는 기회가 협소하지 않고 광대하며, 모든 신체 부위가 참으로 볼 만하고 장대함을 나타낸다.

Sīlamassa atthīti sīlavā. Vuddhaṃ vaddhitaṃ sīlamassāti vuddhasīlī. Vuddhasīlenāti vuddhena vaddhitena sīlena. Samannāgatoti yutto. Idaṃ vuddhasīlīpadasseva vevacanaṃ. Sabbametaṃ pañcasīlamattameva sandhāya vadanti.

계율을 가졌다는 것은 그에게 계(Sīla)가 있다는 뜻이기에 실라바(sīlavā)라 한다. 증장된 계를 가진 자(vuddhasīlī)란 성숙하고 닦여진 계를 가진 자를 말한다. '증장된 계로써(vuddhasīlena)'는 성숙하고 닦여진 계를 갖추었다는 뜻으로, '붓다실리'라는 단어의 동의어이다. 이 모든 것은 오직 오계(五戒)만을 염두에 두고 하는 말이다.

Kalyāṇavācotiādīsu kalyāṇā sundarā parimaṇḍalapadabyañjanā vācā assāti kalyāṇavāco. Kalyāṇaṃ madhuraṃ vākkaraṇaṃ assāti kalyāṇavākkaraṇo[Pg.252]. Vākkaraṇanti udāharaṇaghoso. Guṇaparipuṇṇabhāvena pure bhavāti porī. Pure vā bhavattā porī. Poriyā nāgarikitthiyā sukhumālattanena sadisāti porī, tāya poriyā. Vissaṭṭhāyāti apalibuddhāya sandiṭṭhavilambitādidosarahitāya. Anelagalāyāti elagaḷenavirahitāya. Yassa kassaci hi kathentassa elā gaḷanti, lālā vā paggharanti, kheḷaphusitāni vā nikkhamanti, tassa vācā elagaḷaṃ nāma hoti, tabbiparitāyāti attho. Atthassa viññāpaniyāti ādimajjhapariyosānaṃ pākaṭaṃ katvā bhāsitatthassa viññāpanasamatthāya.

말씨가 아름답다(Kalyāṇavāco)는 것은 구절과 음절이 원만하고 아름다운 말을 가졌다는 뜻이다. 목소리가 아름답다(Kalyāṇavākkaraṇo)는 것은 꿀처럼 달콤한 음성을 가졌다는 뜻이다. '와까라나(Vākkaraṇa)'는 발음되는 소리를 말한다. 공덕이 충만하여 고결한 것을 '포리(porī)'라고 하거나, 도시(pure)의 말이라서 '포리'라고 한다. 도시 여인처럼 섬세하기에 '포리'라고도 한다. 분명하다(Vissaṭṭhā)는 것은 가래나 담즙 등으로 막힘이 없고 주저함이나 느려지는 등의 결점이 없음을 뜻한다. 침을 흘리지 않는다(Anelagalā)는 것은 침이 새어 나오지 않는다는 뜻이다. 말을 할 때 침을 흘리거나 내뱉는 사람의 말은 '엘라갈라'라고 하는데, 이와 반대되는 것을 뜻한다. 의미를 알게 해준다(Atthassa viññāpaniyā)는 것은 처음과 중간과 끝을 분명하게 하여 말하고자 하는 의미를 충분히 전달할 수 있다는 뜻이다.

Jiṇṇoti jarājiṇṇatāya jiṇṇo. Vuddhoti aṅgapaccaṅgānaṃ vuddhibhāvamariyādappatto. Mahallakoti jātimahallakatāya samannāgato. Cirakālappasutoti vuttaṃ hoti. Addhagatoti addhānaṃ gato, dve tayo rājaparivaṭṭe atītoti adhippāyo. Vayoanuppattoti pacchimavayaṃ sampatto, pacchimavayo nāma vassasatassa pacchimo tatiyabhāgo.

늙었다(Jiṇṇo)는 것은 노쇠함으로 인해 노쇠해진 것이다. 나이 들었다(Vuddho)는 것은 신체 부위의 성장이 한계에 도달했다는 것이다. 노령이다(Mahallako)는 것은 태어난 지 오래되었다는 뜻으로, 오랜 세월이 흘렀음을 말한다. 인생의 길을 지나왔다(Addhagato)는 것은 세월의 길을 간 것으로, 왕조의 교체를 두세 번 겪었다는 의미이다. 노년에 이르렀다(Vayoanuppatto)는 것은 인생의 마지막 단계인 백 세의 마지막 삼분의 일 기간에 도달했음을 뜻한다.

Api ca jiṇṇoti porāṇo, cirakālappavattakulanvayoti vuttaṃ hoti. Vuddhoti sīlācārādiguṇavuddhiyā yutto. Mahallakoti vibhavamahantāya samannāgato. Addhagatoti maggappaṭipanno brāhmaṇānaṃ vatacariyādimariyādaṃ avītikkamma caraṇasīlo. Vayoanuppattoti jātivuddhabhāvampi antimavayaṃ anuppatto.

또한 늙었다(Jiṇṇo)는 것은 가문의 전통이 오래되었음을 뜻한다. 나이 들었다(Vuddho)는 것은 계행과 덕성 등의 공덕이 증장되었음을 뜻한다. 노령이다(Mahallako)는 것은 부유함이 장대함을 갖추었음을 뜻한다. 인생의 길을 지나왔다(Addhagato)는 것은 브라만의 도덕적 규범과 관습을 어기지 않고 실천하며 살아온 것을 뜻한다. 노년에 이르렀다(Vayoanuppatto)는 것은 나이의 성숙함과 더불어 인생의 마지막 시기에 이르렀음을 뜻한다.

Buddhaguṇakathā

부처님의 공덕에 대한 해설

304. Evaṃ vutteti evaṃ tehi brāhmaṇehi vutte. Soṇadaṇḍo – ‘‘ime brāhmaṇā jātiādīhi mama vaṇṇaṃ vadanti, na kho pana metaṃ yuttaṃ attano vaṇṇe rajjituṃ. Handāhaṃ etesaṃ vādaṃ bhinditvā samaṇassa gotamassa mahantabhāvaṃ ñāpetvā etesaṃ tattha gamanaṃ karomī’’ti cintetvā tena hi – bho mamapi suṇāthātiādimāha. Tattha yepi ubhato sujātoti ādayo attano guṇehi sadisā guṇā tepi[Pg.253]; ‘‘ko cāhaṃ ke ca samaṇassa gotamassa jātisampattiādayo guṇā’’ti attano guṇehi uttaritareyeva maññamāno, itare pana ekanteneva bhagavato mahantabhāvadīpanatthaṃ pakāseti.

304. 그렇게 말했을 때(Evaṃ vutte)란 그 브라만들이 이와 같이 말했을 때를 의미한다. 소나단다 브라만은 '이 브라만들이 가문 등으로 나의 명성을 말하고 있으나, 내 자신의 명성에 안주하는 것은 적절하지 않다. 이제 내가 이들의 주장을 꺾고 고타마 존자의 위대함을 알게 하여 이들이 그분께 가도록 하리라'고 생각하고, '그렇다면 존자들이여, 내 말을 들어보시오'라고 시작하는 말을 했다. 거기서 '양가 부모가 모두 훌륭한 가문 출신' 등 자신의 덕성과 대등한 덕성들에 대해서도, '내가 누구이며 고타마 존자의 가문의 완벽함 등 그 공덕은 어떠한가'라고 생각하며 자신의 공덕보다 훨씬 뛰어난 것으로 여기고, 다른 공덕들은 전적으로 세존의 위대함을 드러내기 위해 밝히고 있다.

Mayameva arahāmāti evaṃ niyāmentovettha idaṃ dīpeti – ‘‘yadi guṇamahantatāya upasaṅkamitabbo nāma hoti. Yathā hi sineruṃ upanidhāya sāsapo, mahāsamuddaṃ upanidhāya gopadakaṃ, sattasu mahāsaresu udakaṃ upanidhāya ussāvabindu paritto lāmako. Evameva samaṇassa gotamassa jātisampattiādayopi guṇe upanidhāya amhākaṃ guṇā parittā lāmakā; tasmā mayameva arahāma taṃ bhavantaṃ gotamaṃ dassanāya upasaṅkamitu’’nti.

우리가 바로 (뵙기에) 적당하다(Mayameva arahāma)는 이 구절에서 이와 같이 한정하며 다음의 의미를 드러낸다. '만약 공덕의 위대함으로 인해 찾아뵈어야 한다면 (우리가 가야 한다). 비유하자면 시네루 산에 비하면 겨자씨와 같고, 대해에 비하면 소 발자국에 고인 물과 같으며, 일곱 큰 호수의 물에 비하면 이슬방울이 작고 보잘것없는 것과 같다. 이와 마찬가지로 고타마 존자의 가문의 완벽함 등의 공덕에 비하면 우리의 공덕은 작고 보잘것없다. 그러므로 우리가 바로 그 고타마 존자를 뵙기 위해 다가가는 것이 마땅하다'는 의미를 드러낸다.

Mahantaṃ ñātisaṃghaṃ ohāyāti mātipakkhe asītikulasahassāni, pitipakkhe asītikulasahassānīti evaṃ saṭṭhikulasatasahassaṃ ohāya pabbajito.

위대한 친족 집단을 버리고(Mahantaṃ ñātisaṃghaṃ ohāya)란 어머니 쪽으로 8만 가문, 아버지 쪽으로 8만 가문, 이렇게 총 16만 가문의 친족을 버리고 출가했다는 뜻이다.

Bhūmigatañca vehāsaṭṭhañcāti ettha rājaṅgaṇe ceva uyyāne ca sudhāmaṭṭhapokkharaṇiyo sattaratanānaṃ pūretvā bhūmiyaṃ ṭhapitaṃ dhanaṃ bhūmigataṃ nāma. Pāsādaniyūhādayo paripūretvā ṭhapitaṃ vehāsaṭṭhaṃ nāma. Etaṃ tāva kulapariyāyena āgataṃ. Tathāgatassa pana jātadivaseyeva saṅkho, elo, uppalo, puṇḍarīkoti cattāro nidhayo uggatā. Tesu saṅkho gāvutiko, elo aḍḍhayojaniko, uppalo tigāvutiko, puṇḍarīko yojaniko. Tesupi gahitaṃ gahitaṃ pūratiyeva, iti bhagavā pahūtaṃ hiraññasuvaṇṇaṃ ohāya pabbajitoti veditabbo.

땅속의 보물과 공중의 보물(Bhūmigatañca vehāsaṭṭhañca)이란 여기에서 왕궁 앞마당이나 정원의 회칠한 연못에 칠보를 가득 채워 땅에 묻어둔 재물을 땅속의 보물이라 하고, 궁전의 상부 구조물 등에 칠보를 가득 채워 둔 재물을 공중의 보물이라 한다. 이것은 가문 대대로 전해 내려온 재물이다. 한편 여래께서 태어나신 날에 상카(Saṅkho), 엘라(Elo), 우빨라(Uppalo), 뿐다리까(Puṇḍarīko)라는 네 개의 보물 항아리가 땅에서 솟아났다. 그중 상카는 1가부따 크기이고, 엘라는 반 유자나, 우빨라는 3가부따, 뿐다리까는 1유자나 크기였다. 이 항아리들은 꺼내 써도 꺼내 쓴 만큼 다시 가득 찬다. 이와 같이 세존께서는 막대한 금은보화를 버리고 출가하셨음을 알아야 한다.

Daharova samānoti taruṇova samāno. Susukāḷakesoti suṭṭhu kāḷakeso, añjanavaṇṇasadisakeso hutvā vāti attho. Bhadrenāti bhaddakena. Paṭhamena vayasāti tiṇṇaṃ vayānaṃ paṭhamavayena. Akāmakānanti anicchamānānaṃ. Anādaratthe sāmivacanaṃ. Assūni mukhe etesanti assumukhā, tesaṃ assumukhānaṃ, assūhi kilinnamukhānanti attho. Rudantānanti [Pg.254] kanditvā rodamānānaṃ. Akhuddāvakāsoti ettha bhagavato aparimāṇoyeva dassanāya okāsoti veditabbo.

젊었을 때(Daharova samāno)란 아주 어렸을 때를 말한다. 아주 검은 머리카락(Susukāḷakeso)이란 매우 검은 머리, 즉 안연(눈 화장품)의 색과 같은 머리카락을 가졌다는 뜻이다. 상서로운(Bhadrena)은 훌륭한이라는 뜻이다. 청년기에(Paṭhamena vayasā)란 인생의 세 단계 중 첫 번째 단계에라는 뜻이다. 원하지 않는데도(Akāmakānaṃ)란 부모님이 원하지 않으심에도 불구하고라는 뜻이며, 여기서 소유격은 무관심(anādara)의 의미로 쓰였다. 얼굴에 눈물이 가득한(Assumukhā)이란 그분들의 얼굴에 눈물이 있다는 것이며, 눈물로 얼굴이 젖었다는 뜻이다. 울부짖을 때(Rudantānaṃ)란 소리 내어 통곡하며 울고 있을 때를 뜻한다. 볼 기회가 적지 않다(Akhuddāvakāso)는 것은 세존을 뵙기 위한 기회가 한량없음을 의미하는 것으로 이해해야 한다.

Tatridaṃ vatthu – rājagahe kira aññataro brāhmaṇo samaṇassa gotamassa pamāṇaṃ gahetuṃ na sakkotīti sutvā bhagavato piṇḍāya pavisanakāle saṭṭhihatthaṃ veḷuṃ gahetvā nagaradvārassa bahi ṭhatvā sampatte bhagavati veḷuṃ gahetvā samīpe aṭṭhāsi. Veḷu bhagavato jāṇukamattaṃ pāpuṇi. Puna divase dve veḷū ghaṭetvā samīpe aṭṭhāsi. Bhagavāpi dvinnaṃ veḷūnaṃ upari kaṭimattameva paññāyamāno – ‘‘brāhmaṇa, kiṃ karosī’’ti āha. Tumhākaṃ pamāṇaṃ gaṇhāmīti. ‘‘Brāhmaṇa, sacepi tvaṃ sakalacakkavāḷagabbhaṃ pūretvā ṭhite veḷū ghaṭetvā āgamissasi, neva me pamāṇaṃ gahetuṃ sakkhissasi. Na hi mayā cattāri asaṅkhyeyāni kappasatasahassañca tathā pāramiyo pūritā, yathā me paro pamāṇaṃ gaṇheyya, atulo, brāhmaṇa, tathāgato appameyyo’’ti vatvā dhammapade gāthamāha –

이에 관한 이야기가 있다. 전해지는 바에 따르면, 라자가하(왕사성)의 어떤 브라만이 사문 고타마의 크기(신장)를 잴 수 없다는 말을 듣고, 부처님께서 탁발하러 들어가실 때 60암마(saṭṭhihattha) 길이의 대나무를 가지고 성문 밖에서 기다리고 있다가 부처님께서 도착하시자 대나무를 들고 그 곁에 섰다. 그런데 그 대나무는 부처님의 무릎 정도에 불과했다. 다음 날 그는 대나무 두 개를 이어 붙여 부처님 곁에 섰다. 부처님께서는 두 대나무 위로 허리 정도만 보이도록 나타나시며 "브라만이여, 무엇을 하느냐?"라고 물으셨다. 그는 "당신의 크기를 재고 있습니다"라고 답했다. 부처님께서는 "브라만이여, 그대가 온 우주를 가득 채울 만큼 대나무들을 이어 붙여 올지라도, 결코 나의 크기를 잴 수 없을 것이다. 나는 다른 사람이 나의 크기를 잴 수 있을 만큼만 바라밀을 닦은 것이 아니라, 4아승기 10만 겁 동안 [무량하게] 바라밀을 닦았기 때문이다. 브라만이여, 여래는 비할 바 없으며 헤아릴 수 없다"라고 말씀하시고 법구경의 게송을 읊으셨다.

‘‘Te tādise pūjayato, nibbute akutobhaye;

Na sakkā puññaṃ saṅkhātuṃ, imettamapi kenacī’’ti. (dha. pa. 36);

“번뇌가 가라앉고 어디에도 두려움이 없는 그러한 분들(부처님, 벽지불, 성문들)을 공양하는 사람의 공덕은 그 누구도, 어떤 방법으로도 '이 정도다'라고 그 양을 헤아릴 수 없다.” (법구경 196)

Gāthāpariyosāne caturāsītipāṇasahassāni amataṃ piviṃsu.

게송이 끝났을 때 8만 4천의 중생들이 불사(不死)의 감로수를 마셨다(도과를 얻었다).

Aparampi vatthu – rāhu kira asurindo cattāri yojanasahassāni aṭṭha ca yojanasatāni ucco. Bāhantaramassa dvādasayojanasatāni. Bahalantarena cha yojanasatāni. Hatthatalapādatalānaṃ puthulato tīṇi yojanasatāni. Aṅgulipabbāni paṇṇāsayojanāni. Bhamukantaraṃ paṇṇāsayojanaṃ. Mukhaṃ dviyojanasataṃ tiyojanasatagambhīraṃ tiyojanasataparimaṇḍalaṃ. Gīvā tiyojanasataṃ. Nalāṭaṃ tiyojanasataṃ. Sīsaṃ navayojanasataṃ. ‘‘So ahaṃ uccosmi, satthāraṃ onamitvā oloketuṃ na sakkhissāmī’’ti cintetvā nāgacchi. So ekadivasaṃ bhagavato vaṇṇaṃ sutvā – ‘‘yathākathañca olokessāmī’’ti āgato.

또 다른 이야기가 있다. 전해지는 바에 따르면, 아수라의 왕 라후는 키가 4,800유순이었다. 그의 양팔 사이(가슴 너비)는 1,200유순이었고, 몸의 두께는 600유순이었다. 손바닥과 발바닥의 너비는 300유순이었고, 손가락 마디는 50유순이었다. 눈썹 사이는 50유순이었고, 입은 너비 200유순, 깊이 300유순, 둘레 300유순이었다. 목은 300유순, 이마는 300유순, 머리는 900유순이었다. 그는 "나는 이렇게 키가 큰데, [키가 작은] 스승을 고개를 숙여 내려다보며 뵙는 것은 불가능할 것이다"라고 생각하여 오지 않았다. 그러던 어느 날 그는 부처님의 덕성에 대한 소문을 듣고 "어떻게 해서든 한 번 뵙겠다"라고 생각하며 찾아왔다.

Atha bhagavā tassajjhāsayaṃ viditvā – ‘‘catūsu iriyāpathesu katarena dassessāmī’’ti cintetvā ‘‘ṭhitako nāma nīcopi ucco viya paññāyati. Nipannovassa [Pg.255] attānaṃ dassessāmī’’ti ‘‘ānanda, gandhakuṭipariveṇe mañcakaṃ paññāpehī’’ti vatvā tattha sīhaseyyaṃ kappesi. Rāhu āgantvā nipannaṃ bhagavantaṃ gīvaṃ unnāmetvā nabhamajjhe puṇṇacandaṃ viya ullokesi. Kimidaṃ asurindāti ca vutte – ‘‘bhagavā onamitvā oloketuṃ na sakkhissāmī’’ti nāgacchinti. Na mayā, asurinda, adhomukhena pāramiyo pūritā. Uddhaggameva katvā dānaṃ dinnanti. Taṃ divasaṃ rāhu saraṇaṃ agamāsi. Evaṃ bhagavā akhuddāvakāso dassanāya.

그때 부처님께서는 그의 마음을 아시고, "네 가지 자세 중에서 어떤 자세로 보여줄까?"라고 생각하셨다. "서 있으면 낮아도 높게 보일 수 있으니, 누워 있는 모습으로 그에게 자신을 보여주어야겠다"라고 생각하시고, "아난다여, 향실(건다쿠티) 앞마당에 침상을 준비하라"고 말씀하신 뒤 그곳에서 사자 와상을 취하셨다. 라후가 와서 누워 계신 부처님을 보았는데, 고개를 높이 들어 마치 하늘 한복판에 뜬 보름달을 보듯 우러러보아야 했다. 부처님께서 "아수라 왕이여, 이렇게 우러러보는 이유가 무엇이냐?"라고 물으시자, 그는 "부처님을 내려다보며 뵙는 것이 불가능할 것이라 생각하여 그동안 오지 않았습니다"라고 답했다. 부처님께서는 "아수라 왕이여, 나는 고개를 숙인 채 바라밀을 닦은 것이 아니다. 항상 위를 향한 마음으로 보시를 행하며 바라밀을 닦았다"라고 말씀하셨다. 그날 라후는 귀의하였다. 이와 같이 부처님께서는 뵙기에 결코 작지 않은 분이시다.

Catupārisuddhisīlena sīlavā, taṃ pana sīlaṃ ariyaṃ uttamaṃ parisuddhaṃ. Tenāha – ‘‘ariyasīlī’’ti. Tadetaṃ anavajjaṭṭhena kusalaṃ. Tenāha – ‘‘kusalasīlī’’ti. Kusalasīlenāti idamassa vevacanaṃ.

사종청정계(四種淸淨戒)를 갖추었기에 계를 지닌 분(sīlavā)이라 하며, 그 계는 성스럽고 수승하며 청정하다. 그래서 '성스러운 계를 지닌 분(ariyasīlī)'이라 한다. 또한 허물이 없다는 점에서 유익하므로 '유익한 계를 지닌 분(kusalasīlī)'이라 한다. '유익한 계로써(kusalasīlena)'라는 표현은 이것의 동의어이다.

Bahūnaṃ ācariyapācariyoti bhagavato ekekāya dhammadesanāya caturāsītipāṇasahassāni aparimāṇāpi devamanussā maggaphalāmataṃ pivanti, tasmā bahūnaṃ ācariyo. Sāvakaveneyyānaṃ pana pācariyoti.

'많은 이들의 아사리와 파사리(스승과 큰 스승)'라는 것은, 부처님의 매번의 법문 때마다 8만 4천의 중생들과 무수히 많은 천신과 인간들이 도과(道果)의 감로수를 마시기 때문에 '많은 이들의 스승(ācariyo)'이라 하는 것이다. 또한 제자로서 인도될 중생들에게는 '주요한 스승(pācariyo)'이 되신다.

Khīṇakāmarāgoti ettha kāmaṃ bhagavato sabbepi kilesā khīṇā. Brāhmaṇo pana te na jānāti. Attano jānanaṭṭhāneyeva guṇaṃ katheti. Vigatacāpalloti – ‘‘pattamaṇḍanā cīvaramaṇḍanā senāsanamaṇḍanā imassa vā pūtikāyassa…pe… kelanā paṭikelanā’’ti (vibha. 854) evaṃ vuttacāpallā virahito.

'감각적 욕탐이 다한 분(khīṇakāmarāgo)'이라는 문구와 관련하여, 진실로 부처님께서는 모든 번뇌가 다하셨다. 그러나 그 브라만은 다른 번뇌들이 다했음을 알지 못했기에, 자신이 아는 범위(욕탐이 다함) 안에서만 부처님의 공덕을 말한 것이다. '경솔함이 없는 분(vigatacāpallo)'이라는 것은 발우를 꾸미거나 가사를 꾸미거나 처소를 꾸미거나, 혹은 이 부패한 몸이나 외부 도구들을 장식하고 즐기고 탐닉하는 등의 경솔함(cāpalla)에서 벗어났음을 의미한다.

Apāpapurekkhāroti apāpe nava lokuttaradhamme purato katvā vicarati. Brahmaññāya pajāyāti sāriputtamoggallānamahākassapādibhedāya brāhmaṇapajāya, etissāya ca pajāya purekkhāro. Ayañhi pajā samaṇaṃ gotamaṃ purakkhatvā caratīti attho. Api ca apāpapurekkhāroti na pāpaṃ purekkhāro na pāpaṃ purato katvā carati, na pāpaṃ icchatīti attho. Kassa? Brahmaññāya pajāya. Attanā saddhiṃ paṭiviruddhāyapi brāhmaṇapajāya aviruddho hitasukhatthiko yevāti vuttaṃ hoti.

'악함이 앞에 없는 분(apāpapurekkhāro)'이란 악함이 없는 아홉 가지 출세간법을 앞세워 행한다는 의미이다. '브라만의 자손들(pajā)'이란 사리붓다, 모갈라나, 마하카사파 등으로 대표되는 성스러운 제자 집단을 말하며, 이들이 부처님을 앞세우고(스승으로 모시고) 행한다는 의미이다. 또한 '악함이 앞에 없는 분'은 악을 앞세우지 않고 악을 따라 행하지 않으며 악을 원하지 않는다는 뜻이다. 누구에 대하여 그러한가? 브라만의 자손들에 대하여 그러하다. 자신과 대립하는 브라만 종족에게조차 적대하지 않고 오직 이익과 행복만을 바란다는 뜻이다.

Tiroraṭṭhāti pararaṭṭhato. Tirojanapadāti parajanapadato. Pañhaṃ pucchituṃ āgacchantīti khattiyapaṇḍitādayo ceva devabrahmanāgagandhabbādayo ca [Pg.256] – ‘‘pañhe abhisaṅkharitvā pucchissāmā’’ti āgacchanti. Tattha keci pucchāya vā dosaṃ vissajjanasampaṭicchane vā asamatthataṃ sallakkhetvā apucchitvāva tuṇhī nisīdanti. Keci pucchanti. Kesañci bhagavā pucchāya ussāhaṃ janetvā vissajjeti. Evaṃ sabbesampi tesaṃ vimatiyo tīraṃ patvā mahāsamuddassa ūmiyo viya bhagavantaṃ patvā bhijjanti.

'다른 나라에서(tiroraṭṭhā)'는 타국으로부터라는 뜻이다. '다른 지방에서(tirojanapadā)'는 타 지방으로부터라는 뜻이다. '질문을 하러 온다'는 것은 크샤트리아 현자들뿐만 아니라 천신, 범천, 나가, 건달바 등이 "질문을 준비해서 물어보리라" 하며 온다는 것이다. 그들 중 어떤 이들은 자신의 질문에 결함이 있음을 깨닫거나 답변을 이해할 능력이 부족함을 깨닫고 묻지도 못한 채 침묵하며 앉아 있기도 한다. 어떤 이들은 질문을 한다. 어떤 이들에게는 부처님께서 질문할 의욕을 북돋아 주신 뒤 답변해 주신다. 이처럼 그들 모두의 의구심은 대양의 파도가 해변에 닿아 부서지듯 부처님께 도달하여 사라지게 된다.

Ehi svāgatavādīti devamanussapabbajitagahaṭṭhesu taṃ taṃ attano santikaṃ āgataṃ – ‘‘ehi svāgata’’nti evaṃ vadatīti attho. Sakhiloti tattha katamaṃ sākhalyaṃ? ‘‘Yā sā vācā nelā kaṇṇasukhā’’tiādinā nayena vuttasākhalyena samannāgato, muduvacanoti attho. Sammodakoti paṭisanthārakusalo, āgatāgatānaṃ catunnaṃ parisānaṃ – ‘‘kacci, bhikkhave, khamanīyaṃ, kacci yāpanīya’’ntiādinā nayena sabbaṃ addhānadarathaṃ vūpasamento viya paṭhamataraṃ sammodanīyaṃ kathaṃ kattāti attho. Abbhākuṭikoti yathā ekacce parisaṃ patvā thaddhamukhā saṅkuṭitamukhā honti, na ediso, parisadassanena panassa bālātapasamphassena viya padumaṃ mukhapadumaṃ vikasati puṇṇacandasassirikaṃ hoti. Uttānamukhoti yathā ekacce nikujjitamukhā viya sampattāya parisāya na kiñci kathenti, atidullabhakathā honti, na evarūpo. Samaṇo pana gotamo sulabhakatho. Na tassa santikaṃ āgatāgatānaṃ – ‘‘kasmā mayaṃ idhāgatā’’ti vippaṭisāro uppajjati dhammaṃ pana sutvā attamanāva hontīti dasseti. Pubbabhāsīti bhāsanto ca paṭhamataraṃ bhāsati, tañca kho kālayuttaṃ pamāṇayuttaṃ atthanissitameva bhāsati, na niratthakakathaṃ.

‘어서 오십시오, 환영합니다’라고 말하는 이(Ehisvāgatavādī)란 신, 인간, 출가자, 재가자들 중에서 자신에게 다가온 이들에게 “어서 오십시오, 잘 오셨습니다”라고 말하는 이라는 뜻이다. 온화한 이(Sakhilo)란 거기서 어떤 것이 온화함인가? ‘결점 없고 귀에 즐거운 말’ 등의 방식으로 설해진 온화함을 구족하여 부드러운 말을 하는 이라는 뜻이다. 환담을 나누는 이(Sammodako)란 영접과 대화에 능숙하여, 찾아온 사부대중에게 “비구들이여, 참을 만한가? 견딜 만한가?” 등의 방식으로 긴 여행의 피로를 풀어주듯이 먼저 기쁘게 대화하는 이라는 뜻이다. 찡그리지 않는 이(Abbhākuṭiko)란 어떤 이들이 회중에 나아가 얼굴을 굳히고 찡그린 표정을 짓는 것과 달리, 회중을 보면 마치 아침 햇살을 받은 연꽃처럼 얼굴 연꽃이 피어나고 보름달과 같은 광채가 나는 것을 말한다. 밝은 얼굴의 이(Uttānamukho)란 어떤 이들이 입을 꾹 다문 듯이 찾아온 회중에게 아무 말도 하지 않아 말을 붙이기 매우 어려운 것과 달리, 그러한 모습이 아님을 뜻한다. 사문 고타마는 말을 붙이기 쉬운 분이다. 그분에게 찾아온 이들에게 “우리는 왜 여기 왔는가”라는 후회가 생기지 않으며, 오히려 법을 듣고 기뻐하게 됨을 보여준다. 먼저 말을 거는 이(Pubbabhāsī)란 말을 할 때 먼저 말을 건네며, 그 말 또한 때에 맞고 분량에 맞으며 유익한 것에 의지한 것만을 말하고 무익한 말을 하지 않음을 뜻한다.

Na tasmiṃ gāme vāti yattha kira bhagavā paṭivasati, tattha mahesakkhā devatā ārakkhaṃ gaṇhanti, taṃ nissāya manussānaṃ upaddavo na hoti, paṃsupisācakādayoyeva hi manusse viheṭhenti, te tāsaṃ ānubhāvena dūraṃ apakkamanti. Api ca bhagavato mettābalenapi na amanussā manusse viheṭhenti.

‘그 마을에 있든 아니든’(Na tasmiṃ gāme vā)이란 세존께서 머무시는 곳에는 위력이 큰 천신들이 수호를 맡는다는 것이다. 그 천신들을 의지하여 인간들에게 재앙이 생기지 않는다. 실로 먼지 정령(paṃsupisāca) 등과 같은 존재들만이 인간을 괴롭히는데, 그들은 천신들의 위엄 때문에 멀리 도망간다. 또한 세존의 자애의 힘으로 인하여 비인간들이 인간들을 괴롭히지 못한다.

Saṅghītiādīsu anusāsitabbo sayaṃ vā uppādito saṅgho assa atthīti saṅghī. Tādiso cassa gaṇo atthīti gaṇī. Purimapadasseva vā vevacanametaṃ. Ācārasikkhāpanavasena gaṇassa ācariyoti gaṇācariyo[Pg.257]. Puthutitthakarānanti bahūnaṃ titthakarānaṃ. Yathā vā tathā vāti yena vā tena vā acelakādimattakenāpi kāraṇena. Samudāgacchatīti samantato upagacchati abhivaḍḍhati.

‘승가(Saṅghī)를 가진 이’ 등에서, 훈계해야 할 무리나 스스로 일으킨 승가가 있는 이를 승가(Saṅghī)를 가진 이라 한다. 그와 같은 무리(gaṇa)가 있는 이를 무리를 가진 이(Gaṇī)라 한다. 혹은 앞 단어의 동의어이다. 행실을 가르치고 학습시킴으로써 무리의 스승이 된 이를 가나자리야(Gaṇācariyo, 스승)라 한다. 여러 스승(Puthutitthakarānaṃ)이란 많은 외도 스승들을 말한다. ‘이렇든 저렇든’(Yathā vā tathā vā)이란 벌거숭이 수행자라는 등의 어떤 사소한 이유로라도 명성이 생기는 것을 말한다. ‘두루 퍼지다’(Samudāgacchati)란 사방에서 다가오고 증장한다는 뜻이다.

Atithi no te hontīti te amhākaṃ āgantukā, navakā pāhunakā hontīti attho. Pariyāpuṇāmīti jānāmi. Aparimāṇavaṇṇoti tathārūpeneva sabbaññunāpi appameyyavaṇṇo – ‘‘pageva mādisenā’’ti dasseti. Vuttampi cettaṃ –

‘우리의 손님들이십니다’(Atithi no te honti)란 그들이 우리의 방문객이며 새로운 손님이며 대접받을 만한 분들이라는 뜻이다. ‘숙지하고 있습니다’(Pariyāpuṇāmī)란 알고 있다는 의미이다. 헤아릴 수 없는 덕을 가진 이(Aparimāṇavaṇṇo)란 그와 같은 일체지자(부처님)라 할지라도 측정할 수 없는 공덕을 지니셨음을 뜻하며, 하물며 나 같은 자가 어떠하겠느냐는 것을 보여준다. 이에 대해 다음과 같이 설해졌다.

‘‘Buddhopi buddhassa bhaṇeyya vaṇṇaṃ,Kappampi ce aññamabhāsamāno;

Khīyetha kappo ciradīghamantare,Vaṇṇo na khīyetha tathāgatassā’’ti.

“부처님께서 다른 부처님의 공덕을 한 겁 동안 다른 말씀은 하지 않고 오직 칭송만 하신다 해도, 그 긴 세월 동안 겁은 다할지언정 타타가타의 공덕은 다하지 않으리라.”

305. Imaṃ pana satthu guṇakathaṃ sutvā te brāhmaṇā cintayiṃsu – yathā soṇadaṇḍo brāhmaṇo samaṇassa gotamassa vaṇṇe bhaṇati, anomaguṇo so bhavaṃ gotamo; evaṃ tassa guṇe jānamānena kho pana ācariyena aticiraṃ adhivāsitaṃ, handa naṃ anuvattāmāti anuvattiṃsu. Tasmā evaṃ vutte ‘‘te brāhmaṇā’’tiādi vuttaṃ. Tattha alamevāti yuttameva. Api puṭosenāti puṭosaṃ vuccati pātheyyaṃ, taṃ gahetvāpi upasaṅkamituṃ yuttamevāti attho. Puṭaṃsenātipi pāṭho, tassattho, puṭo aṃse assāti puṭaṃso, tena puṭaṃsena. Aṃsena hi pātheyyapuṭaṃ vahantenāpīti vuttaṃ hoti.

305. 스승의 이러한 공덕 이야기를 듣고 그 바라문들은 생각했다. “소나단다 바라문이 사문 고타마의 공덕을 말하는 것을 보니, 고타마 존자는 참으로 수승한 공덕을 지니셨구나. 이와 같이 그분의 공덕을 아는 우리 스승님께서 너무 오래 지체하셨구나. 자, 이제 그분을 따르자”라며 뒤따랐다. 그러므로 “그 바라문들” 등의 말이 설해졌다. 거기서 ‘참으로 적절하다’(Alamevāti)는 타당하다는 뜻이다. ‘봇짐을 메고서라도’(Api puṭosenāti)에서 푸토사(puṭosa)란 노자(pātheyya)를 말하며, 그것을 가지고서라도 찾아가는 것이 마땅하다는 뜻이다. 푸탐사(puṭaṃsa)라는 판본도 있는데, 그 뜻은 어깨(aṃsa)에 봇짐(puṭo)이 있는 자라는 의미다. 즉 어깨로 노자 봇짐을 메고서라도 가야 한다는 것을 말한다.

Soṇadaṇḍaparivitakkavaṇṇanā

소나단다의 사유에 대한 설명.

306-308. Tirovanasaṇḍagatassāti antovanasaṇḍe gatassa, vihārabbhantaraṃ paviṭṭhassāti attho. Añjaliṃ paṇāmetvāti ete ubhatopakkhikā, te evaṃ cintayiṃsu – ‘‘sace no micchādiṭṭhikā codessanti – ‘kasmā tumhe samaṇaṃ gotamaṃ vanditthā’ti? Tesaṃ – ‘kiṃ añjalimattakaraṇenāpi vandanaṃ nāma hotī’ti vakkhāma. Sace no sammādiṭṭhikā codessanti – ‘kasmā tumhe bhagavantaṃ na vanditthā’ti. ‘Kiṃ sīsena bhūmiyaṃ paharanteneva vandanaṃ nāma hoti, nanu añjalikammampi vandanaṃ evā’ti [Pg.258] vakkhāmā’’ti. Nāmagottanti ‘‘bho, gotama, ahaṃ asukassa putto datto nāma, mitto nāma, idhāgato’’ti vadantā nāmaṃ sāventi nāma. ‘‘Bho, gotama, ahaṃ vāseṭṭho nāma, kaccāno nāma, idhāgato’’ti vadantā gottaṃ sāventi nāma. Ete kira daliddā jiṇṇā kulaputtā ‘‘parisamajjhe nāmagottavasena pākaṭā bhavissāmā’’ti evamakaṃsu. Ye pana tuṇhībhūtā nisīdiṃsu, te kerāṭikā ceva andhabālā ca. Tattha kerāṭikā – ‘‘ekaṃ dve kathāsallāpepi karonto vissāsiko hoti, atha vissāse sati ekaṃ dve bhikkhā adātuṃ na yutta’’nti tato attānaṃ mocetvā tuṇhī nisīdanti. Andhabālā aññāṇatāyeva avakkhittamattikāpiṇḍo viya yattha katthaci tuṇhībhūtā nisīdanti.

306-308. 숲속으로 들어간 이(Tirovanasaṇḍagatassā)란 숲 안쪽으로 들어갔거나 사원 내부로 들어갔다는 뜻이다. 합장을 하고서(Añjaliṃ paṇāmetvāti)란 이들은 양쪽 입장을 가진 이들인데, 그들은 이렇게 생각했다. “만약 사견을 가진 이들이 ‘왜 당신들은 사문 고타마에게 경배했는가?’라고 비난한다면, 그들에게 ‘단지 합장을 한 것만으로 경배라고 할 수 있는가?’라고 말하리라. 만약 정견을 가진 이들이 ‘왜 당신들은 세존께 경배하지 않았는가?’라고 비난한다면, ‘머리를 땅에 부딪쳐야만 경배인가, 합장하는 것 또한 경배가 아닌가?’라고 말하리라.” 이름과 성을 알린다는 것(Nāmagottanti)은 “고타마 존자시여, 저는 아무개의 아들 다타입니다, 미타입니다, 여기 왔습니다”라고 말하며 이름을 알리는 것이다. “저는 와셋타입니다, 깟짜나입니다”라고 말하며 성을 알리는 것이다. 이들은 가난하고 쇠락한 가문의 자제들이지만 “회중 가운데서 이름과 성으로 알려지게 되리라”고 생각하여 이렇게 한 것이다. 침묵하며 앉아 있는 자들은 교활한 자들이거나 어리석은 자들이다. 교활한 자들은 “한두 마디 대화만 나누어도 친분이 생기고, 친분이 생기면 한두 숟가락의 공양물이라도 드리지 않는 것이 도리가 아니다”라고 생각하여, 그 베풂에서 자신을 해방시키고자 침묵하며 앉아 있는 것이다. 어리석은 자들은 무지함 때문에 마치 내던져진 진흙 덩어리처럼 아무 곳에서나 침묵하며 앉아 있는 것이다.

Brāhmaṇapaññattivaṇṇanā

바라문의 규정에 대한 설명.

309-310. Cetasā cetoparivitakkanti bhagavā – ‘‘ayaṃ brāhmaṇo āgatakālato paṭṭhāya adhomukho thaddhagatto kiṃ cintayamāno nisinno, kiṃ nu kho cintetī’’ti āvajjanto attano cetasā tassa cittaṃ aññāsi. Tena vuttaṃ – ‘‘cetasā cetoparivitakkamaññāyā’’ti. Vihaññatīti vighātaṃ āpajjati. Anuviloketvā parisanti bhagavato sakasamaye pañhapucchanena udake miyamāno ukkhipitvā thale ṭhapito viya samapassaddhakāyacitto hutvā parisaṃ saṅgaṇhanatthaṃ diṭṭhisañjāneneva ‘‘upadhārentu me bhonto vacana’’nti vadanto viya anuviloketvā parisaṃ bhagavantaṃ etadavoca.

309-310. 마음으로 마음의 사유를 알아차림(Cetasā cetoparivitakkanti)이란, 세존께서 “이 바라문이 온 때부터 고개를 숙이고 몸을 굳힌 채 무엇을 생각하며 앉아 있는가, 무엇을 고민하고 있는가”라고 살피시어 자신의 마음으로 그의 마음을 아신 것이다. 그래서 “마음으로 마음의 사유를 알아차려”라고 설해졌다. 고통스러워하다(Vihaññatī)란 마음의 피로(괴로움)에 빠졌음을 뜻한다. 회중을 둘러보고(Anuviloketvā parisanti)란 세존께서 그의 전공에 대해 질문하심으로써, 마치 물속에서 죽어가던 자를 건져내어 뭍에 올려놓은 것처럼 몸과 마음이 평온해진 상태에서, 회중을 포섭하기 위해 자신의 견해를 잘 안다는 자신감으로 “존자들이여, 내 말을 경청해주십시오”라고 말하듯 회중을 둘러본 뒤 세존께 이와 같이 말씀드린 것이다.

311-313. Sujaṃ paggaṇhantānanti yaññayajanatthāya sujaṃ gaṇhantesu brāhmaṇesu paṭhamo vā dutiyo vāti attho. Sujāya diyyamānaṃ mahāyāgaṃ paṭiggaṇhantānanti porāṇā. Iti brāhmaṇo sakasamayavasena sammadeva pañhaṃ vissajjesi. Bhagavā pana visesato uttamabrāhmaṇassa dassanatthaṃ – ‘‘imesaṃ panā’’tiādimāha. Etadavocunti sace jātivaṇṇamantasampanno brāhmaṇo na hoti, atha ko carahi loke brāhmaṇo [Pg.259] bhavissati? Nāseti no ayaṃ soṇadaṇḍo, handassa vādaṃ paṭikkhipissāmāti cintetvā etadavocuṃ. Apavadatīti paṭikkhipati. Anupakkhandatīti anupavisati. Idaṃ – ‘‘sace tvaṃ pasādavasena samaṇaṃ gotamaṃ saraṇaṃ gantukāmo, gaccha; mā brāhmaṇassa samayaṃ bhindī’’ti adhippāyena āhaṃsu.

311-313. '수잠 빠간한따낭(sujaṃ paggaṇhantānaṃ)'은 제사를 지내기 위해 제사용 국자(suja)를 든 바라문들 중에서 첫 번째 혹은 두 번째 중심 인물을 의미한다. 고대의 스승들(porāṇā)은 국자로 바쳐지는 큰 제물을 받는 자들을 의미한다고 하였다. 이와 같이 소나단다 바라문은 자신의 종파적 견해(sakasamaya)에 따라 질문에 대해 아주 잘 답변하였다. 그러나 세존께서는 수승한 바라문(Ariya)을 특별히 보여주시기 위해 '이메상 빠나(imesaṃ panā)' 등으로 시작하는 말씀을 하셨다. '에따다워중(etadavocuṃ)'은 만약 태생과 용모와 만트라를 갖춘 자가 바라문이 아니라면, 대체 세상에서 누가 바라문이 되겠는가라는 뜻이다. 그들은 '이 소나단다가 우리를 망치고 있다. 이제 그의 주장을 반박하자'라고 생각하고 이 말을 하였다. '아빠와다띠(apavadati)'는 반박한다는 뜻이다. '아누빡칸다띠(anupakkhandati)'는 차례대로 뛰어든다(따라 들어간다)는 뜻이다. 이것은 '만약 당신이 청정한 믿음으로 사문 고따마에게 귀의하고자 한다면 가십시오. 하지만 바라문의 전통을 파괴하지는 마십시오'라는 의도로 말한 것이다.

314. Etadavocāti imesu brāhmaṇesu evaṃ ekappahāreneva viravantesu ‘‘ayaṃ kathā pariyosānaṃ na gamissati, handa ne nissadde katvā soṇadaṇḍeneva saddhiṃ kathemī’’ti cintetvā – ‘‘etaṃ sace kho tumhāka’’ntiādikaṃ vacanaṃ avoca.

314. '에따다워짜(etadavocā)'는 바라문들이 일제히 소리를 지르자, 세존께서 '이 대화는 끝이 나지 않겠구나. 이제 저들을 조용히 시키고 소나단다와만 대화해야겠다'라고 생각하시고 '에땅 사쩨 코 뚬하깡(etaṃ sace kho tumhākaṃ)' 등으로 시작하는 말씀을 하신 것이다.

315-316. Sahadhammenāti sakāraṇena. Samasamoti ṭhapetvā ekadesasamattaṃ samabhāvena samo, sabbākārena samoti attho. Ahamassa mātāpitaro jānāmīti bhaginiyā puttassa mātāpitaro kiṃ na jānissati, kulakoṭiparidīpanaṃ sandhāyeva vadati. Musāvādampi bhaṇeyyāti atthabhañjanakaṃ musāvādaṃ katheyya. Kiṃ vaṇṇo karissatīti abbhantare guṇe asati kiṃ karissati? Kimassa brāhmaṇabhāvaṃ rakkhituṃ sakkhissatīti attho. Athāpi siyā puna – ‘‘pakatisīle ṭhitassa brāhmaṇabhāvaṃ sādhentī’’ti evampi sīlameva sādhessati, tasmiṃ hissa asati brāhmaṇabhāvo nāhosīti sammohamattaṃ vaṇṇādayo. Idaṃ pana sutvā te brāhmaṇā – ‘‘sabhāvaṃ ācariyo āha, akāraṇāva mayaṃ ujjhāyimhā’’ti tuṇhī ahesuṃ.

315-316. '사하담메나(sahadhammena)'는 이유(근거)와 함께라는 뜻이다. '사마사모(samasamo)'는 일부분만 같은 것을 제외하고 대등한 상태로 같음, 즉 모든 측면에서 같다는 뜻이다. '나는 그의 부모를 안다'라고 한 것은 누이의 아들의 부모를 어찌 모르겠느냐는 것으로, 가문의 계보를 분명히 밝히려는 의도로 말한 것이다. '무사와담삐 바네이야(musāvādampi bhaṇeyya)'는 이익을 해치는 거짓말을 한다는 뜻이다. '용모가 무엇을 하겠는가?'라는 말은 내면의 덕성(오계)이 없다면 용모가 무슨 소용이 있겠는가, 즉 그것이 어찌 그의 바라문 됨을 지켜줄 수 있겠느냐는 뜻이다. 또한 '본래의 계(sīla)에 머무는 자에게 용모 등이 바라문 됨을 성취시켜 준다'라고 생각할지라도 역시 계만이 그것을 성취시킨다. 왜냐하면 계가 없다면 그의 바라문 됨도 없기 때문이다. 그러므로 용모 등이 바라문 됨의 조건이라고 생각하는 것은 단지 미혹일 뿐이다. 이 말을 듣고 그 바라문들은 '스승께서 실재하는 진실(sabhāva)을 말씀하셨구나. 우리가 공연히 비난했구나'라고 생각하며 침묵하였다.

Sīlapaññākathāvaṇṇanā

계와 지혜에 관한 가르침의 설명

317. Tato bhagavā ‘kathito brāhmaṇena pañho, kiṃ panettha patiṭṭhātuṃ sakkhissati, na sakkhissatī’ti? Tassa vīmaṃsanatthaṃ – ‘‘imesaṃ pana brāhmaṇā’’tiādimāha. Sīlaparidhotāti sīlaparisuddhā. Yattha sīlaṃ tattha paññāti yasmiṃ puggale sīlaṃ, tattheva paññā, kuto dussīle paññā? Paññārahite vā jaḷe eḷamūge kuto sīlanti? Sīlapaññāṇanti sīlañca paññāṇañca sīlapaññāṇaṃ. Paññāṇanti paññāyeva. Evametaṃ brāhmaṇāti [Pg.260] bhagavā brāhmaṇassa vacanaṃ anujānanto āha. Tattha sīlaparidhotā paññāti catupārisuddhisīlena dhotā. Kathaṃ pana sīlena paññaṃ dhovatīti? Yassa puthujjanassa sīlaṃ saṭṭhiasītivassāni akhaṇḍaṃ hoti, so maraṇakālepi sabbakilese ghātetvā sīlena paññaṃ dhovitvā arahattaṃ gaṇhāti. Kandarasālapariveṇe mahāsaṭṭhivassatthero viya. There kira maraṇamañce nipajjitvā balavavedanāya nitthunante, tissamahārājā ‘‘theraṃ passissāmī’’ti gantvā pariveṇadvāre ṭhito taṃ saddaṃ sutvā pucchi – ‘‘kassa saddo aya’’nti? Therassa nitthunanasaddoti. ‘‘Pabbajjāya saṭṭhivassena vedanāpariggahamattampi na kataṃ, na dāni naṃ vandissāmī’’ti nivattitvā mahābodhiṃ vandituṃ gato. Tato upaṭṭhākadaharo theraṃ āha – ‘‘kiṃ no, bhante, lajjāpetha, saddhopi rājā vippaṭisārī hutvā na vandissāmī’’ti gatoti. Kasmā āvusoti? Tumhākaṃ nitthunanasaddaṃ sutvāti. ‘‘Tena hi me okāsaṃ karothā’’ti vatvā vedanaṃ vikkhambhitvā arahattaṃ patvā daharassa saññaṃ adāsi – ‘‘gacchāvuso, idāni rājānaṃ amhe vandāpehī’’ti. Daharo gantvā – ‘‘idāni kira theraṃ, vandathā’’ti āha. Rājā saṃsumārapatitena theraṃ vandanto – ‘‘nāhaṃ ayyassa arahattaṃ vandāmi, puthujjanabhūmiyaṃ pana ṭhatvā rakkhitasīlameva vandāmī’’ti āha, evaṃ sīlena paññaṃ dhovati nāma. Yassa pana abbhantare sīlasaṃvaro natthi, ugghāṭitaññutāya pana catuppadikagāthāpariyosāne paññāya sīlaṃ dhovitvā saha paṭisambhidāhi arahattaṃ pāpuṇāti. Ayaṃ paññāya sīlaṃ dhovati nāma. Seyyathāpi santatimahāmatto.

317. 그 후 세존께서는 '바라문이 질문에 답을 하였는데, 과연 이 답변의 의미에 확고히 머물 수 있을까 없을까?'라고 그를 시험해 보기 위해 '이메상 빠나 브라흐마나(imesaṃ pana brāhmaṇā)' 등으로 시작하는 말씀을 하셨다. '실라빠리도따(sīlaparidhotā)'는 계로 인해 두루 깨끗해졌다는 뜻이다. '계가 있는 곳에 지혜가 있다'는 것은 어떤 사람에게 계가 있다면 바로 그 사람에게 (위빳사나 등의) 지혜가 있다는 것이니, 계가 없는 자에게 어찌 지혜가 있겠는가라는 뜻이다. 이것은 바라문의 의도이다. 또는 지혜가 없어 둔하고 어리석은 자에게 어찌 구족한 계가 있겠는가라는 뜻이며, 이것 또한 바라문의 의도이다. '실라빤냐낭(sīlapaññāṇaṃ)'은 계와 (위빳사나 등의) 지혜를 말한다. '빤냐낭(paññāṇaṃ)'은 바로 지혜를 의미한다. '바라문이여, 과연 그러하다'라고 세존께서 말씀하신 것은 바라문의 말을 인정하셨기 때문이다. 그중 '실라빠리도따 빤냐(sīlaparidhotā paññā)'는 사종바리숫디계(catupārisuddhisīla)로 씻어낸 것을 말한다. 어떻게 계로 지혜를 씻어내는가? 어떤 범부의 계가 60년이나 80년 동안 파함 없이 청정하다면, 그는 죽음의 순간에 모든 번뇌를 소멸하고 계로 지혜를 씻어 아라한과를 얻을 수 있다. 이는 깐다라살라 사원의 60바(vassa)를 지낸 마하테라와 같다. 전하는 바에 따르면, 그 장로가 임종의 침상에 누워 강한 통증으로 신음하고 있을 때, 띳사 마하라자가 장로를 뵙고자 와서 정사 문앞에 서 있다가 그 신음 소리를 듣고 물었다. '이것이 누구의 소리인가?' 사람들이 '장로님의 신음 소리입니다'라고 답했다. 왕은 '출가한 지 60년이나 되었으면서 고통을 관찰하는 명상조차 하지 못했단 말인가. 이제 그분께 절하지 않겠다'라고 하며 되돌아가서 마하보디에 예배하러 갔다. 그 후 시봉하던 젊은 스님이 장로에게 '스님, 어찌 저희를 부끄럽게 하십니까? 신심 깊은 왕조차 스님의 신음 소리를 듣고 그냥 가버렸습니다'라고 아뢰었다. 그러자 장로가 '그렇다면 나에게 수행할 기회를 다오'라고 말하고는, 고통을 억누르고 아라한과에 이른 뒤 젊은 스님에게 신호를 주었다. '여보게, 이제 가서 왕에게 나를 경배하게 하게나.' 스님이 가서 '이제 장로님께 경배하십시오'라고 전하자, 왕은 악어가 엎드리듯 장로에게 절하며 '나는 스님의 아라한 됨에 절하는 것이 아니라, 범부의 위치에서 지켜온 그 계(sīla)에 절하는 것입니다'라고 말하였다. 이와 같은 것이 계로 지혜를 씻는다는 것이다. 반면 내면에 계의 단속이 없더라도, 예리한 근기로 인해 4구 게송의 끝에 지혜로써 계를 씻고 무애해와 함께 아라한과에 도달하는 경우도 있다. 이것이 지혜로 계를 씻는다는 것이니, 산따띠(Santati) 외상과 같다.

318. Katamaṃ pana taṃ brāhmaṇāti kasmā āha? Bhagavā kira cintesi – ‘‘brāhmaṇā brāhmaṇasamaye pañcasīlāni ‘sīla’nti paññāpenti, vedattayauggahaṇapaññā paññāti. Uparivisesaṃ na jānanti. Yaṃnūnāhaṃ brāhmaṇassa uttarivisesabhūtaṃ maggasīlaṃ, phalasīlaṃ, maggapaññaṃ, phalapaññañca dassetvā arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhapeyya’’nti. Atha naṃ kathetukamyatāya pucchanto – ‘‘katamaṃ pana taṃ, brāhmaṇa, sīlaṃ katamā sā paññā’’ti āha. Atha brāhmaṇo – ‘‘mayā sakasamayavasena pañho vissajjito. Samaṇo pana maṃ gotamo puna nivattitvā pucchati, idānissāhaṃ cittaṃ paritosetvā vissajjituṃ [Pg.261] sakkuṇeyyaṃ vā na vā? Sace na sakkhissaṃ paṭhamaṃ uppannāpi me lajjā bhijjissati. Asakkontassa pana na sakkomīti vacane doso natthī’’ti puna nivattitvā bhagavatoyeva bhāraṃ karonto ‘‘ettakaparamāva maya’’ntiādimāha. Tattha ettakaparamāti ettakaṃ sīlapaññāṇanti vacanameva paramaṃ amhākaṃ, te mayaṃ ettakaparamā, ito paraṃ etassa bhāsitassa atthaṃ na jānāmāti attho.

318. '바라문이여, 그렇다면 그 계는 무엇이며 그 지혜는 무엇인가?'라고 왜 물으셨는가? 세존께서는 이렇게 생각하셨다. '바라문들은 자신들의 가르침에서 오계를 계라 하고, 삼베다를 습득한 지혜를 지혜라고 규정한다. 그 이상의 수승한 법을 알지 못한다. 그러니 내가 바라문에게 그보다 수승한 도의 계와 과의 계, 도의 지혜와 과의 지혜를 보여주고, 아라한과를 정점으로 하여 설법을 마쳐야겠다.' 그래서 그에게 답변할 기회를 주시려고 '바라문이여, 그렇다면 그 계는 무엇이며 그 지혜는 무엇인가?'라고 물으셨다. 그러자 바라문은 '나는 내 종파의 견해에 따라 질문에 답했다. 그런데 사문 고따마가 다시 근원을 묻는구나. 내가 그분의 마음을 흡족하게 답변할 수 있을까? 만약 못한다면 아까 느꼈던 수치심이 다시 살아날 것이다. 하지만 답변하지 못하는 이에게 '저는 못 합니다'라고 말하는 것에는 허물이 없다'라고 생각했다. 그래서 다시 세존께 그 책임을 넘기며 '저희는 단지 이 정도가 한계입니다' 등으로 시작하는 말을 하였다. 여기서 '에따까빠라마(ettakaparamā)'는 '우리가 말한 실라빤냐낭이라는 말이 우리의 한계이며 최선입니다. 저희는 그 이상으로 이 말의 의미를 알지 못합니다'라는 뜻이다.

Athassa bhagavā sīlapaññāya mūlabhūtassa tathāgatassa uppādato pabhuti sīlapaññāṇaṃ dassetuṃ – ‘‘idha brāhmaṇa, tathāgato’’tiādimāha. Tassattho sāmaññaphale vuttanayeneva veditabbo, ayaṃ pana viseso, idha tividhampi sīlaṃ – ‘‘idampissa hoti sīlasmi’’nti evaṃ sīlamicceva niyyātitaṃ paṭhamajjhānādīni cattāri jhānāni atthato paññāsampadā. Evaṃ paññāvasena pana aniyyātetvā vipassanāpaññāya padaṭṭhānabhāvamattena dassetvā vipassanāpaññāto paṭṭhāya paññā niyyātitāti.

그때 세존께서는 계(sīla)와 지혜(paññā)의 근본이 되는 여래의 출현으로부터 시작하여 계와 지혜를 보여주시기 위해 '바라문이여, 여기 여래가...'라는 등의 말씀을 하셨습니다. 그 의미는 사문과경(Sāmaññaphala Sutta)에서 설명된 방식대로 이해해야 합니다. 다만 차이점은 다음과 같습니다. 여기 소나단다경에서는 세 가지 종류의 계를 '이것이 그의 계이다'라는 식으로 '계'라고만 결론지었습니다. 네 가지 선정(jhāna) 등은 그 본질에 있어 '지혜의 구족(paññāsampadā)'에 해당합니다. 그러나 이와 같이 지혜의 관점에서 결론짓지 않고, 위빳사나 지혜의 토대(padaṭṭhāna)가 된다는 점만을 보여준 뒤, 위빳사나 지혜로부터 시작하여 '지혜'라고 결론지었습니다.

Soṇadaṇḍaupāsakattapaṭivedanākathā

소나단다가 재가신자(Upasaka)가 되었음을 선언한 대목에 대한 설명

319-322. Svātanāyāti padassa attho ajjatanāyāti ettha vuttanayeneva veditabbo. Tena maṃ sā parisā paribhaveyyāti tena tumhe dūratova disvā āsanā vuṭṭhitakāraṇena maṃ sā parisā – ‘‘ayaṃ soṇadaṇḍo pacchimavaye ṭhito mahallako, gotamo pana daharo yuvā nattāpissa nappahoti, so nāma attano nattumattabhāvampi appattassa āsanā vuṭṭhātī’’ti paribhaveyya. Āsanā me taṃ bhavaṃ gotamo paccuṭṭhānanti mama agāravena avuṭṭhānaṃ nāma natthi, bhoganāsanabhayena pana na vuṭṭhahissāmi, taṃ tumhe hi ceva mayā ca ñātuṃ vaṭṭati. Tasmā āsanā me etaṃ bhavaṃ gotamo paccuṭṭhānaṃ dhāretūti, iminā kira sadiso kuhako dullabho, bhagavati panassa agāravaṃ nāma natthi, tasmā bhoganāsanabhayā kuhanavasena evaṃ vadati. Parapadesupi eseva nayo. Dhammiyā kathāyātiādīsu taṅkhaṇānurūpāya dhammiyā kathāya diṭṭhadhammikasamparāyikaṃ atthaṃ sandassetvā kusale dhamme samādapetvā gaṇhāpetvā. Tattha naṃ samuttejetvā saussāhaṃ katvā tāya ca saussāhatāya aññehi ca vijjamānaguṇehi sampahaṃsetvā dhammaratanavassaṃ vassitvā uṭṭhāyāsanā [Pg.262] pakkāmi. Brāhmaṇo pana attano kuhakatāya evampi bhagavati dhammavassaṃ vassite visesaṃ nibbattetuṃ nāsakkhi. Kevalamassa āyatiṃ nibbānatthāya vāsanābhāgiyāya ca sabbā purimapacchimakathā ahosīti.

319-322. '스와따나야(svātanāya, 내일을 위해)'라는 구절의 의미는 '아자따나야(ajjatanāya, 오늘을 위해)'에서 설명된 방식대로 이해해야 합니다. '그것 때문에 저 대중이 나를 멸시할 것입니다'라는 것은, 당신들을 멀리서 보고 자리에서 일어나는 그 이유 때문에 그 대중이 "이 소나단다는 노년의 나이에 이르러 나이가 많은데, 고따마는 아직 젊고 청년이며 그의 손자뻘도 안 된다. 그런데 그가 자기 손자뻘도 안 되는 고따마를 위해 자리에서 일어나다니"라고 하며 멸시할 것이라는 의미입니다. '세존이시여, 저의 [이 동작을] 자리에서 일어나는 것으로 여겨 주십시오'라는 것은, 제게 존경심이 없어서 일어나지 않는 것이 아니라, 명성과 재물을 잃을까 두려워 일어나지 못하는 것이니, 이를 당신과 제가 알아야 한다는 것입니다. 그러므로 '세존이시여, 저의 이 합장을 자리에서 일어나 맞이하는 것으로 간주해 주십시오'라고 한 것입니다. 이와 같은 기만적인 자는 참으로 얻기 어렵다고 합니다. 그러나 세존께 존경심이 없는 것은 아니며, 다만 명성을 잃을까 두려워 기만적인 방식으로 이렇게 말한 것입니다. 뒤에 나오는 구절들에서도 이와 같은 방식입니다. '법에 관한 이야기로(Dhammiyā kathāya)' 등의 구절에서, 그 상황에 적합한 법의 이야기로 현생과 내생의 이익을 잘 보여주시고, 선한 법들을 받아들이게 하시고, 그 선법들에 대해 잘 분발하게 하여 의욕을 갖게 하시고, 그 의욕과 다른 실재하는 공덕들로써 기쁘게 하신 뒤, 법보(法寶)의 비를 내리시고 자리에서 일어나 떠나셨습니다. 그러나 바라문은 자신의 기만적인 성품 때문에 세존께서 법의 비를 내리셨음에도 불구하고 특별한 법(도과)을 성취할 수는 없었습니다. 다만 그의 앞뒤의 모든 대화는 미래에 열반을 얻기 위한 습성(vāsana)의 토대가 되었습니다.

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

이와 같이 수망갈라빌라시니(Sumaṅgalavilāsinī)라 불리는 디가 니까야 주석서에서,

Soṇadaṇḍasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

소나단다 경(Soṇadaṇḍasutta)의 설명이 끝났습니다.

5. Kūṭadantasuttavaṇṇanā

5. 꾸따단따 경(Kūṭadantasutta)의 설명

323. Evaṃ [Pg.263] me sutaṃ…pe… magadhesūti kūṭadantasuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā. Magadhesūti magadhā nāma jānapadino rājakumārā, tesaṃ nivāso ekopi janapado rūḷhīsaddena magadhāti vuccati, tasmiṃ magadhesu janapade. Ito paraṃ purimasuttadvaye vuttanayameva. Ambalaṭṭhikā brahmajāle vuttasadisāva. Kūṭadantoti tassa brāhmaṇassa nāmaṃ. Upakkhaṭoti sajjito. Vacchatarasatānīti vacchasatāni. Urabbhāti taruṇameṇḍakā vuccanti. Ete tāva pāḷiyaṃ āgatāyeva. Pāḷiyaṃ pana anāgatānampi anekesaṃ migapakkhīnaṃ sattasattasatāni sampiṇḍitānevāti veditabbāni. Sabbasattasatikayāgaṃ kiresa yajitukāmo hoti. Thūṇūpanītānīti bandhitvā ṭhapanatthāya yūpasaṅkhātaṃ thūṇaṃ upanītāni.

323. '이와 같이 나는 들었다... 마가다 국에서' 등은 꾸따단따 경입니다. 여기에 새로운 구절에 대한 설명이 있습니다. '마가다 국에서(magadhesu)'라는 구절에서, 마가다란 지역의 왕자들을 말하며, 그들이 사는 한 지역도 관습적인 명칭(rūḷhīsadda)에 따라 '마가다'라고 불립니다. 이 마가다 국이라는 구절 이후의 내용은 앞선 두 경에서 설명된 방식과 같습니다. 암발랏띠까(Ambalaṭṭhikā)는 범망경(Brahmajāla Sutta)에서 설명된 것과 같습니다. '꾸따단따(Kūṭadanta)'는 그 바라문의 이름입니다. '우빡카또(upakkhaṭo)'는 준비되었다는 뜻입니다. '왓차따라사따니(vacchatarasatāni)'는 수백 마리의 송아지들입니다. '우랍바(urabbhā)'는 어린 양들을 말합니다. 이것들은 경전에 직접 나오는 동물들입니다. 경전에 직접 나오지 않는 다른 여러 짐승과 새들도 각각 700마리씩 모아놓은 것으로 이해해야 합니다. 그는 700마리씩 바치는 제사를 지내고자 했다고 합니다. '기둥에 끌려온(thūṇūpanītāni)'은 묶어 두기 위해 제사 기둥(yūpa)이라 불리는 기둥으로 끌고 온 것을 말합니다.

328. Tividhanti ettha vidhā vuccati ṭhapanā, tiṭṭhapananti attho. Soḷasaparikkhāranti soḷasaparivāraṃ.

328. '세 가지(tividhaṃ)'라는 구절에서 '위다(vidhā)'는 [공덕의 흐름을] 지속시키는 후회 없음(avippaṭisāra)을 말하며, [공덕을] 확립시킨다는 의미입니다. '열여섯 가지 구비 요건(soḷasaparikkhāraṃ)'은 열여섯 가지 부수적인 것들을 말합니다.

330-336. Paṭivasantīti yaññānubhavanatthāya paṭivasanti. Bhūtapubbanti idaṃ bhagavā pathavīgataṃ nidhiṃ uddharitvā purato rāsiṃ karonto viya bhavapaṭicchannaṃ pubbacaritaṃ dassento āha. Mahāvijitoti so kira sāgarapariyantaṃ mahantaṃ pathavīmaṇḍalaṃ vijini, iti mahantaṃ vijitamassāti mahāvijito tveva saṅkhyaṃ agamāsi. Aḍḍhotiādīsu yo koci attano santakena vibhavena aḍḍho hoti, ayaṃ pana na kevalaṃ aḍḍhoyeva, mahaddhano mahatā aparimāṇasaṅkhyena dhanena samannāgato. Pañcakāmaguṇavasena mahantā uḷārā bhogā assāti mahābhogo. Piṇḍapiṇḍavasena ceva suvaṇṇamāsakarajatamāsakādivasena ca jātarūparajatassa pahūtatāya pahūtajātarūparajato, anekakoṭisaṅkhyena jātarūparajatena samannāgatoti attho. Vittīti tuṭṭhi, vittiyā upakaraṇaṃ vittūpakaraṇaṃ tuṭṭhikāraṇanti attho. Pahūtaṃ nānāvidhālaṅkārasuvaṇṇarajatabhājanādibhedaṃ vittūpakaraṇamassāti pahūtavittūpakaraṇo. Sattaratanasaṅkhātassa nidahitvā ṭhapitadhanassa sabbapubbaṇṇāparaṇṇasaṅgahitassa dhaññassa ca pahūtatāya pahūtadhanadhañño[Pg.264]. Athavā idamassa devasikaṃ paribbayadānaggahaṇādivasena parivattanadhanadhaññavasena vuttaṃ.

330-336. '거주한다(paṭivasanti)'는 것은 제사를 누리기 위해 머무는 것을 말합니다. '옛날에(bhūtapubbaṃ)'라는 말은 세존께서 땅속의 보물을 꺼내어 앞에 쌓아 놓는 것처럼, 과거에 쌓은 선행을 보여주고자 하셨기에 하신 말씀입니다. '마하지위따(Mahāvijita, 대비승)'는 그 왕이 바다로 둘러싸인 거대한 대지를 정복했기에 '커다란 정복지(vijita)를 가진 자'라는 의미에서 '마하지위따'라는 명칭을 얻게 된 것입니다. '부유하고(aḍḍho)' 등의 구절에서, 누구든 자신의 재산으로 부유할 수 있지만, 이 왕은 단지 부유할 뿐만 아니라 헤아릴 수 없는 엄청난 양의 재산을 구족한 '큰 재물(mahaddhano)'을 가진 자였습니다. 다섯 가지 감각적 욕망의 대상으로서 거대하고 수승한 즐길 거리들을 가졌기에 '큰 즐거움(mahābhogo)'을 가진 자입니다. 덩어리 형태로나 금화, 은화 등의 형태로 금과 은이 풍부하기에 '많은 금과 은(pahūtajātarūparajato)'을 가진 자이며, 수억에 달하는 금과 은을 구족했다는 의미입니다. '위띠(vitti)'는 기쁨(tuṭṭhi)이며, '위뚜빠까라나(vittūpakaraṇaṃ)'는 기쁨의 도구, 즉 기쁨의 원인이라는 뜻입니다. 여러 가지 장식품, 금그릇, 은그릇 등 기쁨의 원인이 풍부하기에 '풍부한 기쁨의 도구(pahūtavittūpakaraṇo)'를 가진 자입니다. 일곱 가지 보석으로 불리는 쌓아둔 재물과 모든 곡식으로 거두어들인 곡물들이 풍부하기에 '풍부한 재물과 곡식(pahūtadhanadhañño)'을 가진 자입니다. 혹은 이것은 그 왕이 매일 지출하고 보시하고 거두어들이는 과정을 통해 유통되는 재물과 곡식의 관점에서 설해진 것입니다.

Paripuṇṇakosakoṭṭhāgāroti koso vuccati bhaṇḍāgāraṃ, nidahitvā ṭhapitena dhanena paripuṇṇakoso, dhaññena paripuṇṇakoṭṭhāgāro cāti attho. Athavā catubbidho koso – hatthī, assā, rathā, pattīti. Koṭṭhāgāraṃ tividhaṃ – dhanakoṭṭhāgāraṃ, vatthakoṭṭhāgāraṃ, dhaññakoṭṭhāgāranti, taṃ sabbampi paripuṇṇamassāti paripuṇṇakosakoṭṭhāgāro. Udapādīti uppajji. Ayaṃ kira rājā ekadivasaṃ ratanāvalokanacārikaṃ nāma nikkhanto. So bhaṇḍāgārikaṃ pucchi – ‘‘tāta, idaṃ evaṃ bahudhanaṃ kena saṅgharita’’nti? Tumhākaṃ pitupitāmahādīhi yāva sattamā kulaparivaṭṭāti. Idaṃ pana dhanaṃ saṅgharitvā te kuhiṃ gatāti? Sabbeva te, deva, maraṇavasaṃ pattāti. Attano dhanaṃ agahetvāva gatā, tātāti? Deva, kiṃ vadetha, dhanaṃ nāmetaṃ pahāya gamanīyameva, no ādāya gamanīyanti. Atha rājā nivattitvā sirīgabbhe nisinno – ‘adhigatā kho me’tiādīni cintesi. Tena vuttaṃ – ‘‘evaṃ cetaso parivitakko udapādī’’ti.

‘가득 찬 보물 창고와 곡간(Paripuṇṇakosakoṭṭhāgāro)’에서 보물 창고(kosa)는 물품 창고(bhaṇḍāgāra)를 말한다. 저축하여 보관된 재물로 가득 찬 것이 ‘가득 찬 보물 창고’이고, 곡식으로 가득 찬 것이 ‘가득 찬 곡간’이라는 뜻이다. 또는 보물 창고에는 코끼리, 말, 전차, 보병의 네 종류가 있고, 곡간(저장소)에는 재물 저장소, 의복 저장소, 곡식 저장소의 세 종류가 있는데, 그 모든 것이 가득 찼기에 ‘가득 찬 보물 창고와 곡간을 가진 자’라고 한다. ‘일어났다(Udapādī)’는 ‘발생했다(uppajji)’는 뜻이다. 전하는 바에 따르면 이 왕은 어느 날 보물들을 살펴보러 밖으로 나갔다. 그는 창고지기에게 물었다. ‘여보게, 이토록 많은 재물은 누가 모은 것인가?’ ‘대왕님의 부친과 조부 등 7대에 걸친 가문 대대로 모은 것입니다.’ ‘이 재물을 모아놓고 그들은 어디로 갔는가?’ ‘대왕이시여, 그들은 모두 죽음의 권세에 이르렀습니다.’ ‘여보게, 자기 재물을 가져가지 못하고 그냥 갔단 말인가?’ ‘대왕이시여, 무슨 말씀을 하십니까? 재물이란 버려두고 가야만 하는 것이지, 가지고 갈 수 있는 것이 아닙니다.’ 그러자 왕은 돌아와 길상실(침실)에 앉아 ‘내가 얻은 것들’이라며 여러 가지를 생각했다. 그래서 ‘이와 같은 마음의 사유가 일어났다’라고 설해진 것이다.

337. Brāhmaṇaṃ āmantetvāti kasmā āmantesi? Ayaṃ kirevaṃ cintesi – ‘‘dānaṃ dentena nāma ekena paṇḍitena saddhiṃ mantetvā dātuṃ vaṭṭati, anāmantetvā katakammañhi pacchānutāpaṃ karotī’’ti. Tasmā āmantesi. Atha brāhmaṇo cintesi – ‘‘ayaṃ rājā mahādānaṃ dātukāmo, janapade cassa bahū corā, te avūpasametvā dānaṃ dentassa khīradadhitaṇḍulādike dānasambhāre āharantānaṃ nippurisāni gehāni corā vilumpissanti janapado corabhayeneva kolāhalo bhavissati, tato rañño dānaṃ na ciraṃ pavattissati, cittampissa ekaggaṃ na bhavissati, handa, naṃ etamatthaṃ saññāpemī’’ti tato tamatthaṃ saññāpento ‘‘bhoto, kho rañño’’tiādimāha.

337. ‘브라만을 불러서(Brāhmaṇaṃ āmantetvā)’란 왜 불렀는가? 왕은 이렇게 생각했다. ‘보시를 하는 자는 모름지기 현자와 상의하여 보시하는 것이 마땅하다. 상의하지 않고 행한 일은 나중에 후회를 불러오기 때문이다.’ 그래서 불렀다. 그러자 그 브라만은 생각했다. ‘이 왕이 큰 보시를 하고자 하지만, 그의 지방에는 도둑들이 많다. 그들을 진압하지 않고 보시를 베푼다면, 우유, 유제품, 쌀 등 보시 물품들을 실어오는 사람들의 남자가 없는 집들을 도둑들이 약탈할 것이고 지방은 도둑의 두려움으로 소란해질 것이다. 그러면 왕의 보시는 오래 지속되지 못할 것이고, 그의 마음 또한 집중되지 못할 것이다. 자, 이제 그에게 이 사실을 알려주리라.’ 그래서 그 사실을 일깨워주기 위해 ‘대왕이시여(Bhoto kho rañño)’ 등으로 시작하는 말을 했다.

338. Tattha sakaṇṭakoti corakaṇṭakehi sakaṇṭako. Panthaduhanāti panthaduhā, panthaghātakāti attho. Akiccakārī assāti akattabbakārī [Pg.265] adhammakārī bhaveyya. Dassukhīlanti corakhīlaṃ. Vadhena vāti māraṇena vā koṭṭanena vā. Bandhanenāti addubandhanādinā. Jāniyāti hāniyā; ‘‘sataṃ gaṇhatha, sahassaṃ gaṇhathā’’ti evaṃ pavattitadaṇḍenāti attho. Garahāyāti pañcasikhamuṇḍakaraṇaṃ, gomayasiñcanaṃ, gīvāya kudaṇḍakabandhananti evamādīni katvā garahapāpanena. Pabbājanāyāti raṭṭhato nīharaṇena. Samūhanissāmīti sammā hetunā nayena kāraṇena ūhanissāmi. Hatāvasesakāti matāvasesakā. Ussahantīti ussāhaṃ karonti. Anuppadetūti dinne appahonte puna aññampi bījañca bhattañca kasiupakaraṇabhaṇḍañca sabbaṃ detūti attho. Pābhataṃ anuppadetūti sakkhiṃ akatvā paṇṇe anāropetvā mūlacchejjavasena bhaṇḍamūlaṃ detūti attho. Bhaṇḍamūlassa hi pābhatanti nāmaṃ. Yathāha –

338. 거기서 ‘가시 돋친(sakaṇṭako)’이란 도둑이라는 가시들로 가시 돋쳤다는 뜻이다. ‘길을 해치는(panthaduhanā)’이란 길을 해치는 자들, 즉 노상강도라는 뜻이다. ‘하지 말아야 할 일을 하는 자(akiccakārī assā)’란 해서는 안 될 일을 하고 법답지 못한 일을 하는 자가 될 것이라는 뜻이다. ‘도적의 말뚝(dassukhīlaṃ)’이란 도둑이라는 말뚝이다. ‘처형으로(vadhena vā)’란 죽이거나 혹은 구타함으로써이다. ‘결박으로(bandhanenā)’란 족쇄 등으로 묶음으로써이다. ‘벌금으로(jāniyā)’란 재산상의 손실을 입히는 것이니, ‘백을 내라, 천을 내라’며 이와 같이 부과하는 벌금을 뜻한다. ‘비난으로(garahāyā)’란 머리를 다섯 군데만 남기고 깎는 것, 머리에 소똥물을 붓는 것, 목에 형틀을 씌우는 것 등을 행하여 비난받을 상황에 이르게 함으로써이다. ‘추방으로(pabbājanāyā)’란 나라 밖으로 쫓아냄으로써이다. ‘완전히 제거하겠다(samūhanissāmī)’란 정당한 이유와 논리적인 방법으로 뿌리 뽑겠다는 것이다. ‘죽고 남은 자들(hatāvasesakāti)’이란 죽은 자들 외에 남은 자들을 말한다. ‘기운을 낸다(ussahantī)’는 것은 노력을 기울인다는 것이다. ‘제공해주십시오(anuppadetu)’란 이미 준 것이 부족하면 다시 다른 씨앗과 양식, 농기구 등 모든 것을 주라는 뜻이다. ‘밑천을 제공해주십시오(pābhatāṃ anuppadetu)’란 증인을 세우지 않고 문서에 기록하지도 않은 채, 원금을 탕감해주는 방식으로 자본금을 주라는 뜻이다. 자본금을 ‘파바타(pābhata)’라고 하기 때문이다. 다음과 같이 설해진 바와 같다.

‘‘Appakenapi medhāvī, pābhatena vicakkhaṇo;

Samuṭṭhāpeti attānaṃ, aṇuṃ aggiṃva sandhama’’nti. (jā. 1.1.4);

“현명하고 통찰력 있는 자는 적은 밑천으로도 자신을 일으켜 세우나니, 마치 작은 불씨를 불어 큰 불을 일으키는 것과 같다.”

Bhattavetananti devasikaṃ bhattañceva māsikādiparibbayañca tassa tassa kusalakammasūrabhāvānurūpena ṭhānantaragāmanigamādidānena saddhiṃ detūti attho. Sakammapasutāti kasivāṇijjādīsu sakesu kammesu uyyuttā byāvaṭā. Rāsikoti dhanadhaññānaṃ rāsiko. Khemaṭṭhitāti khemena ṭhitā abhayā. Akaṇṭakāti corakaṇṭakarahitā. Mudā modamānāti modā modamānā. Ayameva vā pāṭho, aññamaññaṃ pamuditacittāti adhippāyo. Apārutagharāti corānaṃ abhāvena dvārāni asaṃvaritvā vivaṭadvārāti attho. Etadavocāti janapadassa sabbākārena iddhaphītabhāvaṃ ñatvā etaṃ avoca.

‘양식과 임금(bhattavetana)’이란 매일 주는 식사와 월급 등의 비용을 각 사람의 가문, 하던 일, 용맹함에 맞추어 직위나 마을, 읍 등을 하사하는 것과 함께 주라는 뜻이다. ‘자기 일에 전념하는(sakammapasutā)’이란 농업이나 상업 등 각자의 생업에 힘쓰고 몰두하는 상태가 되어 ‘남을 괴롭히지 않을 것’이라는 의미이다. ‘재물을 쌓는 자(rāsiko)’란 재물과 곡식의 무리를 만드는 자이다. ‘평안히 거하는(khemaṭṭhitā)’이란 안온함 속에 머무는 두려움 없는 자들이다. ‘가시 없는(akaṇṭakā)’이란 도둑이라는 가시가 제거된 것이다. ‘기뻐하며 즐거워하는(mudā modamānā)’이란 어떤 이들은 기뻐하고 어떤 이들은 따라서 즐거워한다는 것이며, 혹은 이 구절 자체가 원래 문구로서 서로서로 즐거워하는 마음을 가졌다는 취지이다. ‘문을 열어둔 집(apārutagharā)’이란 도둑이 없으므로 문을 잠그지 않아 문이 열려 있는 상태를 말한다. ‘이와 같이 말했다(etadavocā)’는 것은 지방이 모든 면에서 번영하고 풍요로워진 것을 알고 ‘바라문이여, 나는 큰 제사를 지내고 싶소’ 등의 말을 했다는 것이다.

Catuparikkhāravaṇṇanā

네 가지 필수품(준비물)에 대한 설명

339. Tena hi bhavaṃ rājāti brāhmaṇo kira cintesi – ‘‘ayaṃ rājā mahādānaṃ dātuṃ ativiya ussāhajāto. Sace pana attano anuyantā khattiyādayo anāmantetvā dassati. Nāssa te attamanā bhavissanti; yathā dānaṃ te attamanā honti, tathā karissāmī’’ti. Tasmā ‘‘tena hi bhava’’ntiādimāha. Tattha negamāti nigamavāsino. Jānapadāti janapadavāsino[Pg.266]. Āmantayatanti āmantetu jānāpetu. Yaṃ mama assāti yaṃ tumhākaṃ anujānanaṃ mama bhaveyya. Amaccāti piyasahāyakā. Pārisajjāti sesā āṇattikārakā. Yajataṃ bhavaṃ rājāti yajatu bhavaṃ, te kira – ayaṃ rājā ‘‘ahaṃ issaro’’ti pasayha dānaṃ adatvā amhe āmantesi, ahonena suṭṭhu kata’’nti attamanā evamāhaṃsu. Anāmantite panassa yaññaṭṭhānaṃ dassanāyapi na gaccheyyuṃ. Yaññakālo mahārājāti deyyadhammasmiñhi asati mahallakakāle ca evarūpaṃ dānaṃ dātuṃ na sakkā, tvaṃ pana mahādhano ceva taruṇo ca, etena te yaññakāloti dassentā vadanti. Anumatipakkhāti anumatiyā pakkhā, anumatidāyakāti attho. Parikkhārā bhavantīti parivārā bhavanti. ‘‘Ratho sīlaparikkhāro, jhānakkho cakkavīriyo’’ti (saṃ. ni. 5.4) ettha pana alaṅkāro parikkhāroti vutto.

339. ‘그러므로 대왕이시여(Tena hi bhavaṃ rājā)’에서 브라만은 이렇게 생각했다. ‘이 왕은 큰 보시를 베푸는 데 매우 큰 의욕을 가지고 있다. 만일 그를 따르는 크샤트리아 등을 부르지 않고 보시를 베푼다면, 그들이 기뻐하지 않을 것이다. 그들이 보시를 기뻐할 수 있는 방식으로 행하리라.’ 그래서 ‘그러므로 대왕이시여’ 등으로 시작하는 말을 했다. 거기서 ‘네가마(negamā)’는 읍에 사는 사람들이고, ‘자나파다(jānapadā)’는 지방에 사는 사람들이다. ‘부르십시오(āmantayataṃ)’란 알리라는 뜻이다. ‘저에게 유익이 되도록(yaṃ mama assā)’이란 여러분의 허락이 저에게 장차 이익과 행복이 되게 해달라는 것이다. ‘신료들(amaccā)’은 사랑하는 동료들이고, ‘의원들(pārisajjā)’은 그 외의 명령을 수행하는 자들이다. ‘대왕이시여, 제사를 지내십시오(yajataṃ bhavaṃ rājā)’란 왕께서 제사를 지내시라는 뜻이다. 그러면 그들은 ‘이 왕은 내가 주인이다라고 생각하여 위압적으로 보시하지 않고 우리에게 알려주었구나. 아, 왕께서 참으로 잘하셨도다’라며 기뻐하며 이와 같이 말할 것이기 때문이다. 만일 알리지 않았다면 그들은 제사장소를 보러 오지도 않았을 것이다. ‘대왕이시여, 지금이 제사의 때입니다(yaññakālo mahārājā)’라는 말은, 보시할 물건이 없거나 늙었을 때에는 이런 종류의 보시를 베풀 수 없으나, 대왕께서는 재물도 많고 젊으시니, 이 두 가지 이유로 지금이 대왕의 제사 때임을 나타내며 말하는 것이다. ‘찬동하는 측(anumatipakkhā)’이란 찬동하는 무리, 즉 허락을 해주는 자들이라는 뜻이다. ‘구성 요소가 된다(parikkhārā bhavantī)’는 것은 주변 요소(수행원)가 된다는 뜻이다. ‘계율을 장식으로 삼은 전차, 선정이 차축이고 정진이 바퀴로다(Ratho sīlaparikkhāro jhānakkho cakkavīriyo)’라는 구절에서는 장식(alaṅkāra)을 ‘파릭카라(parikkhāra)’라고 하였다.

Aṭṭhaparikkhāravaṇṇanā

여덟 가지 필수품(준비물)에 대한 설명

340. Aṭṭhahaṅgehīti ubhato sujātādīhi aṭṭhahi aṅgehi. Yasasāti āṇāṭhapanasamatthatāya. Saddhoti dānassa phalaṃ atthīti saddahati. Dāyakoti dānasūro. Na saddhāmattakeneva tiṭṭhati, pariccajitumpi sakkotīti attho. Dānapatīti yaṃ dānaṃ deti, tassa pati hutvā deti, na dāso, na sahāyo. Yo hi attanā madhuraṃ bhuñjati, paresaṃ amadhuraṃ deti, so dānasaṅkhātassa deyyadhammassa dāso hutvā deti. Yo yaṃ attanā bhuñjati, tadeva deti, so sahāyo hutvā deti. Yo pana attanā yena kenaci yāpeti, paresaṃ madhuraṃ deti, so pati jeṭṭhako sāmī hutvā deti, ayaṃ tādisoti attho. Samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikavaṇibbakayācakānanti ettha samitapāpā samaṇā, bāhitapāpā brāhmaṇā. Kapaṇāti duggatā daliddamanussā. Addhikāti pathāvino. Vaṇibbakāti ye – ‘‘iṭṭhaṃ dinnaṃ, kantaṃ, manāpaṃ, kālena anavajjaṃ dinnaṃ, dadaṃ cittaṃ pasādeyya, gacchatu bhavaṃ brahmaloka’’ntiādinā nayena dānassa vaṇṇaṃ thomayamānā vicaranti. Yācakāti ye – ‘‘pasatamattaṃ detha, sarāvamattaṃ dethā’’tiādīni vatvā yācamānā vicaranti. Opānabhūtoti udapānabhūto. Sabbesaṃ sādhāraṇaparibhogo, catumahāpathe khatapokkharaṇī [Pg.267] viya hutvāti attho. Sutajātassāti ettha sutameva sutajātaṃ. Atītānāgatapaccuppanne atthe cintetunti ettha – ‘‘atīte puññassa katattāyeva me ayaṃ sampattī’’ti, evaṃ cintento atītamatthaṃ cintetuṃ paṭibalo nāma hoti. ‘‘Idāni puññaṃ katvāva anāgate sakkā sampattiṃ pāpuṇitu’’nti cintento anāgatamatthaṃ cintetuṃ paṭibalo nāma hoti. ‘‘Idaṃ puññakammaṃ nāma sappurisānaṃ āciṇṇaṃ, mayhañca bhogāpi saṃvijjanti, dāyakacittampi atthi; handāhaṃ puññāni karomī’’ti cintento paccuppannamatthaṃ cintetuṃ paṭibalo nāma hotīti veditabbo. Iti imānīti evaṃ yathā vuttāni etāni. Etehi kira aṭṭhahaṅgehi samannāgatassa dānaṃ sabbadisāhi mahājano upasaṅkamati. ‘‘Ayaṃ dujjāto kittakaṃ kālaṃ dassati, idāni vippaṭisārī hutvā upacchindissatī’’ti evamādīni cintetvā na koci upasaṅkamitabbaṃ maññati. Tasmā etāni aṭṭhaṅgāni parikkhārā bhavantīti vuttāni.

340. ‘여덟 가지 요소로써’(aṭṭhahaṅgehi)란 부모 양측의 혈통이 훌륭함(sujātata) 등을 포함한 여덟 가지 요소를 말한다. ‘명성으로써’(yasasā)란 명령을 내리는 능력을 갖춘 위엄을 의미한다. ‘믿음이 있는 자’(saddho)란 보시의 결과가 있다고 믿는 자를 말한다. ‘보시자’(dāyako)란 보시에 용맹한 자(dānasūro)를 뜻한다. 단순히 믿음만 있는 것에 머물지 않고 기꺼이 내놓을(희사할) 수 있다는 의미이다. ‘보시의 주인’(dānapatī)이란 보시물을 줄 때 그 주인이 되어 주는 것이지, 노예(dāso)로서나 친구(sahāyo)로서 주는 것이 아님을 말한다. 진정 자기는 맛있는 것을 먹으면서 남에게는 맛없는 것을 주는 자는 보시물인 공양물의 노예가 되어 주는 자이다. 자기가 먹는 것과 똑같은 것을 주는 자는 친구가 되어 주는 자이다. 그러나 자기는 아무것이나 먹고 지내더라도 남에게는 맛있는 것을 주는 자는 보시물에 대해 주인(pati), 어른(jeṭṭhako), 소유자(sāmī)가 되어 주는 것이니, 마하위지타 왕이 그러한 사람이었다는 뜻이다. ‘사문, 바라문, 빈민, 여행객, 찬양하며 구걸하는 자, 거지들에게’(samaṇabrāhmaṇakapaṇaddhikavaṇibbakayācakānaṃ)라는 대목에서, 악을 가라앉힌 이들이 사문(samaṇā)이고, 악을 씻어낸 이들이 바라문(brāhmaṇā)이다. ‘빈민’(kapaṇā)이란 불우하고 가난한 사람들을 말하며, ‘여행객’(addhikā)이란 길을 가는 행인을 말한다. ‘찬양하며 구걸하는 자’(vaṇibbakā)란 “참으로 좋은 것을 주셨습니다. 마음에 들고 기쁜 것을 주셨습니다. 적절한 때에 결점 없는 것을 주셨습니다. 보시를 행할 때 마음을 맑게 하십시오. 존자께서는 범천의 세계로 가실 것입니다”라는 등의 방식으로 보시의 공덕을 찬양하며 돌아다니는 이들을 말한다. ‘거지’(yācakā)란 “한 줌만 주십시오, 한 그릇만 주십시오”라는 등의 말을 하며 청하며 다니는 이들을 말한다. ‘우물과 같은 자’(opānabhūto)란 우물처럼 된 자를 뜻한다. 모든 이가 공통으로 사용하며, 사거리에 파놓은 연못처럼 되었다는 뜻이다. ‘배운 것’(sutajātassa)이란 들음(배움) 그 자체가 배운 지식이다. ‘과거, 미래, 현재의 이익을 생각하기 위하여’(atītānāgatapaccuppanne atthe cintetuṃ)라는 대목에서 다음과 같이 알아야 한다. “과거에 공덕을 쌓았기에 나에게 이런 성취가 있다”라고 이와 같이 생각하는 자는 과거의 일을 생각하는 능력이 있는 자이다. “지금 공덕을 쌓아야만 미래에 성취를 얻을 수 있다”라고 생각하는 자는 미래의 일을 생각하는 능력이 있는 자이다. “이 공덕 행위는 선인들의 습관이며, 나에게도 재물이 있고 보시하려는 마음도 있으니, 이제 공덕을 쌓으리라”라고 생각하는 자는 현재의 일을 생각하는 능력이 있는 자라고 알아야 한다. ‘이와 같이 이것들을’(iti imāni)이란 위에서 언급한 이러한 요소들을 말한다. 참으로 이러한 여덟 가지 요소를 갖춘 자의 보시에는 사방에서 많은 사람들이 몰려온다. 반대로 “이 출생이 좋지 못한 자가 얼마나 오랫동안 보시를 하겠는가, 지금 후회하며 중단할 것이다”라는 등의 생각을 하면 아무도 찾아가려 하지 않을 것이기 때문이다. 그러므로 이 여덟 가지 요소가 ‘부속물’(parikkhārā)이 된다고 세존께서 말씀하신 것이다.

Catuparikkhārādivaṇṇanā

네 가지 필수품 등에 대한 설명

341. Sujaṃ paggaṇhantānanti mahāyāgapaṭiggaṇhanaṭṭhāne dānakaṭacchuṃ paggaṇhantānaṃ. Imehi catūhīti etehi sujātādīhi. Etesu hi asati – ‘‘evaṃ dujjātassa saṃvidhānena pavattadānaṃ kittakaṃ kālaṃ pavattissatī’’tiādīni vatvā upasaṅkamitāro na honti. Garahitabbābhāvato pana upasaṅkamantiyeva. Tasmā imānipi parikkhārā bhavantīti vuttāni.

341. ‘국자를 잡은 자들에게’(sujaṃ paggaṇhantānaṃ)란 큰 제사를 지내는 곳에서 보시용 국자를 잡은 이들에게라는 뜻이다. ‘이들 네 가지로써’(imehi catūhīti)란 출생이 훌륭함 등의 요소를 말한다. 참으로 이러한 요소들이 없다면, “이렇게 출생이 나쁜 자가 마련한 보시가 얼마나 지속되겠는가”라는 등의 말을 하며 찾아오는 이가 없을 것이다. 그러나 비난받을 일이 없기 때문에 찾아오는 것이다. 그러므로 이 네 가지 또한 부속물이 된다고 말씀하신 것이다.

342. Tisso vidhā desesīti tīṇi ṭhapanāni desesi. So kira cintesi – ‘‘dānaṃ dadamānā nāma tiṇṇaṃ ṭhānānaṃ aññatarasmiṃ calanti handāhaṃ imaṃ rājānaṃ tesu ṭhānesu paṭhamataraññeva niccalaṃ karomī’’ti. Tenassa tisso vidhā desesīti. So bhoto raññoti idaṃ karaṇatthe sāmivacanaṃ. Bhotā raññāti vā pāṭho. Vippaṭisāro na karaṇīyoti ‘‘bhogānaṃ vigamahetuko pacchānutāpo na kattabbo, pubbacetanā pana acalā patiṭṭhapetabbā, evañhi dānaṃ mahapphalaṃ hotī’’ti dasseti. Itaresupi dvīsu ṭhānesu eseva nayo. Muñcacetanāpi hi pacchāsamanussaraṇacetanā [Pg.268] ca niccalāva kātabbā. Tathā akarontassa dānaṃ na mahapphalaṃ hoti, nāpi uḷāresu bhogesu cittaṃ namati, mahāroruvaṃ upapannassa seṭṭhigahapatino viya.

342. ‘세 가지 방식을 설했다’(tisso vidhā desesī)는 것은 세 가지 확립(후회 없는 마음)을 설했다는 뜻이다. 그 제관은 다음과 같이 생각했다. “보시를 하는 자들은 세 시점 중 어느 한 곳에서 흔들리기 마련인데, 내가 이 왕을 위해 제사 전부터 그 시점들에서 흔들리지 않게 하리라.” 그로 인해 그에게 세 가지 방식을 설한 것이다. ‘존귀한 왕의’(so bhoto rañño)라는 대목에서 ‘rañño’는 도구의 의미를 나타내는 속격(또는 주격)이다. 혹은 ‘bhotā raññā’라는 판본도 있다. ‘후회해서는 안 된다’(vippaṭisāro na karaṇīyo)는 것은 재산이 사라진 것을 이유로 나중에 후회하지 말아야 한다는 것이며, 보시 전의 의지(pubba-cetanā)를 흔들림 없이 확립해야 함을 보여준다. 그래야 보시가 큰 결실을 맺기 때문이다. 나머지 두 시점(보시할 때와 보시 후)에 대해서도 같은 방식이다. 내놓는 의지(muñca-cetanā)와 보시 후 회상하는 의지(pacchāsamanussaraṇa-cetanā) 또한 흔들림이 없게 해야 한다. 그렇게 하지 않는 자의 보시는 큰 결실이 없으며, 수승한 재물에 마음이 기울지도 않으니, 이는 마치 마하로루바 지옥에 떨어진 장자(세티)의 마음과 같다.

343. Dasahākārehīti dasahi kāraṇehi. Tassa kira evaṃ ahosi – sacāyaṃ rājā dussīle disvā – ‘‘nassati vata me dānaṃ, yassa me evarūpā dussīlā bhuñjantī’’ti sīlavantesupi vippaṭisāraṃ uppādessati, dānaṃ na mahapphalaṃ bhavissati. Vippaṭisāro ca nāma dāyakānaṃ paṭiggāhakatova uppajjati, handassa paṭhamameva taṃ vippaṭisāraṃ vinodemīti. Tasmā dasahākārehi upacchijjituṃ yuttaṃ paṭiggāhakesupi vippaṭisāraṃ vinodesīti. Tesaññeva tenāti tesaññeva tena pāpena aniṭṭho vipāko bhavissati, na aññesanti dasseti. Yajataṃ bhavanti detu bhavaṃ. Sajjatanti vissajjatu. Antaranti abbhantaraṃ.

343. ‘열 가지 방식으로써’(dasahākārehi)란 열 가지 이유를 뜻한다. 제관에게는 이러한 생각이 있었다. 만약 왕이 계를 어기는 자들을 보고 “참으로 내 보시가 헛되구나, 이런 계 없는 자들이 먹다니”라고 생각하여 계를 지키는 자들에 대해서도 후회를 일으킨다면 보시가 큰 결실을 맺지 못할 것이기 때문이다. 또한 보시자의 후회는 보통 수혜자 때문에 발생하므로, 제관은 보시 전부터 그 후회를 없애주려 한 것이다. 그러므로 열 가지 방식으로 수혜자들에 대해 생길 수 있는 후회를 제거한 것이라고 알아야 한다. ‘그들에게만 그것(악행)에 의한’(tesaññeva tena)이라는 대목은, 그 악행으로 인한 해로운 과보는 그들에게만 있을 뿐 다른 이들에게는 있지 않음을 보여준다. ‘존자여, 보시하십시오’(yajataṃ bhavaṃ)란 존자께서 보시를 행하십시오(detu)라는 뜻이다. ‘내놓으십시오’(sajjataṃ)란 아낌없이 버리십시오(vissajjatu)라는 뜻이다. ‘내부’(antaraṃ)란 마음속(abbhantaraṃ)을 의미한다.

344. Soḷasahi ākārehi cittaṃ sandassesīti idha brāhmaṇo rañño mahādānānumodanaṃ nāma āraddho. Tattha sandassesīti – ‘idaṃ dānaṃ dātā evarūpaṃ sampattiṃ labhatī’ti dassetvā dassetvā kathesi. Samādapesīti tadatthaṃ samādapetvā kathesi. Samuttejesīti vippaṭisāravinodanenassa cittaṃ vodāpesi. Sampahaṃsesīti ‘sundaraṃ te kataṃ, mahārāja, dānaṃ dadamānenā’ti thutiṃ katvā kathesi. Vattā dhammato natthīti dhammena samena kāraṇena vattā natthi.

344. ‘열여섯 가지 방식으로 마음을 보여주었다’(soḷasahi ākārehi cittaṃ sandassesi)는 것은 여기에서 바라문이 왕의 큰 보시에 대해 수희(anumodana)를 시작했음을 말한다. 거기서 ‘보여주었다’(sandassesi)는 것은 “이 보시를 하는 자는 이러한 성취를 얻는다”라고 그 이익을 거듭 보여주며 설했다는 뜻이다. ‘받아들이게 했다’(samādapesi)는 것은 그 의미를 잘 수용하게 하여 설했다는 뜻이다. ‘북돋우었다’(samuttejesi)는 것은 후회를 없애줌으로써 왕의 마음을 맑고 깨끗하게 했다는 뜻이다. ‘기쁘게 했다’(sampahaṃsesi)는 것은 “대왕이시여, 보시를 행하는 당신은 참으로 훌륭한 일을 하셨습니다”라고 찬탄하며 설했다는 뜻이다. ‘법에 따라 말할 자가 없다’(vattā dhammato natthi)란 법과 평등과 이치에 따라 반박하거나 말할 자가 없다는 뜻이다.

345. Na rukkhā chijjiṃsu yūpatthāya na dabbhā lūyiṃsu barihisatthāyāti ye yūpanāmake mahāthambhe ussāpetvā – ‘‘asukarājā asukāmacco asukabrāhmaṇo evarūpaṃ nāma mahāyāgaṃ yajatī’’ti nāmaṃ likhitvā ṭhapenti. Yāni ca dabbhatiṇāni lāyitvā vanamālāsaṅkhepena yaññasālaṃ parikkhipanti, bhūmiyaṃ vā pattharanti, tepi na rukkhā chijjiṃsu, na dabbhā lūyiṃsu. Kiṃ pana gāvo vā ajādayo vā haññissantīti dasseti. Dāsāti antogehadāsādayo. Pessāti ye pubbameva dhanaṃ gahetvā kammaṃ karonti. Kammakarāti ye bhattavetanaṃ gahetvā karonti. Daṇḍatajjitā nāma daṇḍayaṭṭhimuggarādīni gahetvā – ‘‘kammaṃ karotha karothā’’ti evaṃ [Pg.269] tajjitā. Bhayatajjitā nāma – sace kammaṃ karosi, kusalaṃ. No ce karosi, chindissāma vā bandhissāma vā māressāma vāti evaṃ bhayena tajjitā. Ete pana na daṇḍatajjitā, na bhayatajjitā, na assumukhā rodamānā parikammāni akaṃsu. Atha kho piyasamudācāreneva samudācariyamānā akaṃsu. Na hi tattha dāsaṃ vā dāsāti, pessaṃ vā pessāti, kammakaraṃ vā kammakarāti ālapanti. Yathānāmavaseneva pana piyasamudācārena ālapitvā itthipurisabalavantadubbalānaṃ anurūpameva kammaṃ dassetvā – ‘‘idañcidañca karothā’’ti vadanti. Tepi attano rucivaseneva karonti. Tena vuttaṃ – ‘‘ye icchiṃsu, te akaṃsu; ye na icchiṃsu, na te akaṃsu. Yaṃ icchiṃsu, taṃ akaṃsu; yaṃ na icchiṃsu, na taṃ akaṃsū’’ti. Sappitelanavanītadadhimadhuphāṇitena ceva so yañño niṭṭhānamagamāsīti rājā kira bahinagarassa catūsu dvāresu antonagarassa ca majjheti pañcasu ṭhānesu mahādānasālāyo kārāpetvā ekekissāya sālāya satasahassaṃ satasahassaṃ katvā divase divase pañcasatasahassāni vissajjetvā sūriyuggamanato paṭṭhāya tassa tassa kālassa anurūpehi sahatthena suvaṇṇakaṭacchuṃ gahetvā paṇītehi sappitelādisammisseheva yāgukhajjakabhattabyañjanapānakādīhi mahājanaṃ santappesi. Bhājanāni pūretvā gaṇhitukāmānaṃ tatheva dāpesi. Sāyaṇhasamaye pana vatthagandhamālādīhi sampūjesi. Sappiādīnaṃ pana mahācāṭiyo pūrāpetvā – ‘‘yo yaṃ paribhuñjitukāmo, so taṃ paribhuñjatū’’ti anekasatesu ṭhānesu ṭhapāpesi. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘sappitelanavanītadadhimadhuphāṇitena ceva so yañño niṭṭhānamagamāsī’’ti.

345. ‘제물을 묶는 기둥(yūpa)을 세우기 위해 나무를 베지 않았고, 제사 구역에 깔기 위한 다바(dabbhā) 풀을 베지 않았다’는 것은, ‘아무개 왕, 아무개 대신, 아무개 바라문이 이와 같은 큰 제사를 지낸다’는 이름을 써서 붙여 세워두는 제사용 기둥이라고 불리는 큰 기둥들을 세울 때 나무를 베지 않았다는 뜻입니다. 또한 다바 풀을 베어서 숲의 꽃들로 엮은 화환처럼 제사장(yaññasāla) 주위를 두르거나 바닥에 깔 때도 나무를 베거나 풀을 베지 않았습니다. 하물며 소나 염소 등을 죽이겠는가 하는 의미를 보여줍니다. ‘노비(Dāsa)’는 집안의 종 등을 말합니다. ‘심부름꾼(Pessa)’은 미리 돈을 받고 일하는 자들을 말합니다. ‘노동자(Kammakara)’는 음식과 품삯을 받고 일하는 자들을 말합니다. ‘몽둥이로 위협받는 자(Daṇḍatajjitā)’란 막대기나 몽둥이 등을 들고 ‘일해라, 일해!’라며 위협을 받는 자들을 말합니다. ‘공포로 위협받는 자(Bhayatajjitā)’란 ‘만약 일을 하면 다행이지만, 하지 않으면 자르거나 묶거나 죽이겠다’는 식으로 공포로 위협을 받는 자들을 말합니다. 그러나 이들은 몽둥이로 위협받지도 않았고 공포로 위협받지도 않았으며, 눈물을 흘리며 울면서 허드렛일을 하지도 않았습니다. 오히려 다정한 인사(piyasamudācāra)와 대우를 받으며 일을 했습니다. 그곳에서는 노비에게 ‘노비야’라고 부르거나, 심부름꾼에게 ‘심부름꾼아’, 노동자에게 ‘노동자야’라고 부르지 않았습니다. 오직 이름에 따라 다정한 인사를 건네며 부르고, 남자와 여자, 힘 있는 자와 힘 없는 자에게 각각 적합한 일을 가르쳐주며 ‘이것을 하고 저것을 하라’고 말했습니다. 그들 역시 각자 자신의 의지에 따라 일을 했습니다. 그래서 ‘하고 싶은 자는 하고, 하기 싫은 자는 하지 않았다. 하고 싶은 일은 하고, 하기 싫은 일은 하지 않았다’고 말씀하신 것입니다. ‘버터, 기름, 응유, 꿀, 당밀만으로 그 제사가 마무리되었다’는 것은, 왕이 성 밖의 사대문과 성 안 중앙까지 총 다섯 곳에 큰 보시소(dānasālā)를 짓게 하고, 보시소마다 10만 냥씩 책정하여 매일 50만 냥을 보시하며, 해 뜰 때부터 각 시간대에 맞춰 직접 금 국자를 들고 훌륭한 버터와 기름 등을 섞은 죽과 과자, 밥과 반찬, 음료 등으로 대중을 흡족하게 했다는 의미입니다. 그릇을 채워 가져가고 싶은 자들에게는 원하는 대로 주게 했습니다. 저녁에는 의복과 향료, 꽃 등으로 공양했습니다. 버터 등을 담은 큰 항아리들을 가득 채워 ‘누구든 먹고 싶은 것을 먹으라’며 수백 곳에 두게 했습니다. 그것을 염두에 두고 세존께서 ‘버터, 기름, 응유, 꿀, 당밀만으로 그 제사가 마무리되었다’고 말씀하신 것입니다.

346. Pahūtaṃ sāpateyyaṃ ādāyāti bahuṃ dhanaṃ gahetvā. Te kira cintesuṃ – ‘‘ayaṃ rājā sappitelādīni janapadato anāharāpetvā attano santakameva nīharitvā mahādānaṃ deti. Amhehi pana ‘rājā na kiñci āharāpetī’ti na yuttaṃ tuṇhī bhavituṃ. Na hi rañño ghare dhanaṃ akkhayadhammameva, amhesu ca adentesu ko añño rañño dassati, handassa dhanaṃ upasaṃharāmā’’ti te gāmabhāgena ca nigamabhāgena ca nagarabhāgena ca sāpateyyaṃ saṃharitvā sakaṭāni pūretvā rañño upahariṃsu. Taṃ sandhāya – ‘‘pahūtaṃ sāpateyya’’ntiādimāha.

346. ‘많은 재물을 가지고(pahūtaṃ sāpateyyaṃ ādāya)’라는 것은 많은 재산을 챙겨왔다는 뜻입니다. 그 크샤트리아 등은 이렇게 생각했습니다. ‘이 왕은 버터나 기름 등을 지방에서 거두어들이지 않고 자신의 재산만을 내놓아 큰 보시를 베풀고 있다. 그런데 왕이 아무것도 가져오라 하지 않는다고 해서 우리가 가만히 있는 것은 옳지 않다. 왕궁의 재산이 결코 마르지 않는 법이 아니거늘, 우리가 드리지 않는다면 다른 누가 왕에게 드리겠는가. 자, 그를 위해 재물을 모아 가자.’ 그리하여 그들은 마을 단위, 도읍 단위, 도시 단위로 재산을 거두어 수레에 가득 싣고 왕에게 가져왔습니다. 그것을 염두에 두고 세존께서 ‘많은 재물을 가지고’ 등의 말씀을 하신 것입니다.

347. Puratthimena [Pg.270] yaññavāṭassāti puratthimato nagaradvāre dānasālāya puratthimabhāge. Yathā puratthimadisato āgacchantā khattiyānaṃ dānasālāya yāguṃ pivitvā rañño dānasālāya bhuñjitvā nagaraṃ pavisanti. Evarūpe ṭhāne paṭṭhapesuṃ. Dakkhiṇena yaññavāṭassāti dakkhiṇato nagaradvāre dānasālāya vuttanayeneva dakkhiṇabhāge paṭṭhapesuṃ. Pacchimuttaresupi eseva nayo.

347. ‘제사장의 동쪽(puratthimena yaññavāṭassa)’이라는 것은 동쪽 성문의 보시소 동쪽 구역을 말합니다. 동쪽 방향에서 오는 사람들이 크샤트리아들의 보시소에서 죽을 마시고, 왕의 보시소에서 식사를 한 뒤 성 안으로 들어가도록 그와 같은 장소에 배치했습니다. ‘제사장의 남쪽(dakkhiṇena yaññavāṭassa)’이라는 것은 남쪽 성문의 보시소 남쪽 구역에 앞서 말한 것과 같은 방식으로 배치했다는 뜻입니다. 서쪽과 북쪽도 이와 같습니다.

348. Aho yañño, aho yaññasampadāti brāhmaṇā sappiādīhi niṭṭhānagamanaṃ sutvā – ‘‘yaṃ loke madhuraṃ, tadeva samaṇo gotamo katheti, handassa yaññaṃ pasaṃsāmā’’ti tuṭṭhacittā pasaṃsamānā evamāhaṃsu. Tuṇhībhūtova nisinno hotīti upari vattabbamatthaṃ cintayamāno nissaddova nisinno hoti. Abhijānāti pana bhavaṃ gotamoti idaṃ brāhmaṇo parihārena pucchanto āha. Itarathā hi – ‘‘kiṃ pana tvaṃ, bho gotama, tadā rājā ahosi, udāhu purohito brāhmaṇo’’ti evaṃ ujukameva pucchayamāno agāravo viya hoti.

348. ‘오 위대한 제사여, 오 위대한 제사의 성취여(aho yañño aho yaññasampadā)’라고 한 것은 바라문들이 버터 등으로 제사가 마무리되었다는 소식을 듣고, ‘세상에서 감미로운 것을 사문 고타마가 말씀하시는구나. 자, 그의 제사를 찬탄하자’라고 생각하며 기쁜 마음으로 찬탄하며 말한 것입니다. ‘침묵하며 앉아 계셨다(tuṇhībhūtova nisinno hoti)’는 것은 다음에 하실 말씀의 의미를 생각하시며 소리 없이 앉아 계셨다는 뜻입니다. ‘고타마 존자께서는 [그 제사를] 알고 계십니까?’라고 물은 것은, 바라문이 결례를 피하며 완곡하게 질문한 것입니다. 그렇지 않고 ‘고타마여, 당신은 그때 왕이었소, 아니면 제관인 바라문이었소?’라고 직접적으로 묻는 것은 예의가 없는 것처럼 보이기 때문입니다.

Niccadānaanukulayaññavaṇṇanā

상시 보시와 가문의 전통 제사에 대한 설명

349. Atthi pana, bho gotamāti – idaṃ brāhmaṇo ‘‘sakalajambudīpavāsīnaṃ uṭṭhāya samuṭṭhāya dānaṃ nāma dātuṃ garukaṃ sakalajanapado ca attano kammāni akaronto nassissati, atthi nu kho amhākampi imamhā yaññā añño yañño appasamārambhataro ceva mahapphalataro cā’’ti etamatthaṃ pucchanto āha. Niccadānānīti dhuvadānāni niccabhattāni. Anukulayaññānīti – ‘‘amhākaṃ pitupitāmahādīhi pavattitānī’’ti katvā pacchā duggatapurisehipi vaṃsaparamparāya pavattetabbāni yāgāni, evarūpāni kira sīlavante uddissa nibaddhadānāni tasmiṃ kule daliddāpi na upacchindanti.

349. ‘고타마 존자시여, 있습니까?’라는 이 말은, 꾸따단따 바라문이 ‘온 잠부디파 사람들이 너나 나나 할 것 없이 일어나 보시를 하는 것은 부담스러운 일이고, 모든 지방 사람들이 자기 일을 하지 않으면 망할 것이다. 혹시 우리에게 이 제사보다 준비할 것은 더 적으면서도 큰 결과를 가져오는 다른 제사가 있겠는가?’라고 그 의미를 묻기 위해 한 말입니다. ‘상시 보시(niccadānāni)’란 정기적인 보시와 정기적인 공양(niccabhattāni)을 뜻합니다. ‘가문의 전통 제사(anukulayaññāni)’란 ‘우리 아버지와 할아버지 때부터 이어져 온 것’이라 여기며, 나중에 가난해진 사람일지라도 가문의 전통에 따라 이어가야 할 제사들을 말합니다. 이와 같이 계를 갖춘 분들을 위해 드리는 정기적인 보시는 그 가문이 비록 가난해질지라도 끊이지 않게 합니다.

Tatridaṃ vatthu – anāthapiṇḍikassa kira ghare pañca niccabhattasatāni dīyiṃsu. Dantamayasalākāni pañcasatāni ahesuṃ. Atha taṃ kulaṃ anukkamena dāliddiyena abhibhūtaṃ, ekā tasmiṃ kule dārikā ekasalākato uddhaṃ dātuṃ nāsakkhi. Sāpi pacchā setavāhanarajjaṃ gantvā khalaṃ sodhetvā laddhadhaññena taṃ salākaṃ adāsi. Eko thero rañño [Pg.271] ārocesi. Rājā taṃ ānetvā aggamahesiṭṭhāne ṭhapesi. Sā tato paṭṭhāya puna pañcapi salākabhattasatāni pavattesi.

여기에 관련된 이야기가 있습니다. 아나타삔디까(급고독 장자)의 집에서는 매일 500명의 정기 공양을 올렸습니다. 상아로 만든 공양표(salākā)가 500개 있었습니다. 그러다 그 가문이 점차 가난해져서, 그 집안의 한 처녀는 공양표 하나 이상의 보시를 할 능력이 없었습니다. 그녀는 나중에 세따와하나 나라로 가서 타작마당을 청소해 얻은 곡식으로 그 공양표의 소임을 다했습니다. 어떤 장로가 이 사실을 왕에게 알렸고, 왕은 그녀를 데려와 왕비(aggamahesi)의 자리에 앉혔습니다. 그녀는 그때부터 다시 500개의 공양표 공양을 계속해서 올렸습니다.

Daṇḍappahārāti – ‘‘paṭipāṭiyā tiṭṭhatha tiṭṭhathā’’ti ujuṃ gantvā gaṇhatha gaṇhathāti ca ādīni vatvā dīyamānā daṇḍappahārāpi galaggāhāpi dissanti. Ayaṃ kho, brāhmaṇa, hetu…pe… mahānisaṃsatarañcāti. Ettha yasmā mahāyaññe viya imasmiṃ salākabhatte na bahūhi veyyāvaccakarehi vā upakaraṇehi vā attho atthi, tasmā etaṃ appaṭṭhataraṃ. Yasmā cettha na bahūnaṃ kammacchedavasena pīḷāsaṅkhāto samārambho atthi, tasmā appasamārambhataraṃ. Yasmā cetaṃ saṅghassa yiṭṭhaṃ pariccattaṃ, tasmā yaññanti vuttaṃ, yasmā pana chaḷaṅgasamannāgatāya dakkhiṇāya mahāsamudde udakasseva na sukaraṃ puññābhisandassa pamāṇaṃ kātuṃ, idañca tathāvidhaṃ. Tasmā taṃ mahapphalatarañca mahānisaṃsatarañcāti veditabbaṃ. Idaṃ sutvā brāhmaṇo cintesi – idampi niccabhattaṃ uṭṭhāya samuṭṭhāya dadato divase divase ekassa kammaṃ nassati. Navanavo ussāho ca janetabbo hoti, atthi nu kho itopi añño yañño appaṭṭhataro ca appasamārambhataro cāti. Tasmā ‘‘atthi pana, bho gotamā’’tiādimāha. Tattha yasmā salākabhatte kiccapariyosānaṃ natthi, ekena uṭṭhāya samuṭṭhāya aññaṃ kammaṃ akatvā saṃvidhātabbameva. Vihāradāne pana kiccapariyosānaṃ atthi. Paṇṇasālaṃ vā hi kāretuṃ koṭidhanaṃ vissajjetvā mahāvihāraṃ vā, ekavāraṃ dhanapariccāgaṃ katvā kāritaṃ sattaṭṭhavassānipi vassasatampi vassasahassampi gacchatiyeva. Kevalaṃ jiṇṇapatitaṭṭhāne paṭisaṅkharaṇamattameva kātabbaṃ hoti. Tasmā idaṃ vihāradānaṃ salākabhattato appaṭṭhataraṃ appasamārambhatarañca hoti. Yasmā panettha suttantapariyāyena yāvadeva sītassa paṭighātāyāti ādayo navānisaṃsā vuttā, khandhakapariyāyena.

‘몽둥이질(daṇḍappahārā)’이란 “차례대로 줄을 서서 기다려라, 기다려라”라고 하거나 똑바로 가서 “가져가라, 가져가라”라고 말하는 등 보시물을 나누어 줄 때 몽둥이로 때리거나 뒷덜미를 잡는 등의 일이 벌어지는 것을 말한다. “바라문이여, 이것이 원인이며... 더 큰 공덕이 있다(mahānisaṃsatarañca)”라는 구절에서, 큰 제사와 마찬가지로 이 살라카밧타(추첨 음식 보시)에는 많은 조력자나 도구가 필요하지 않으므로, 이것은 일이 더 적다(appaṭṭhataraṃ). 또한 여기에는 많은 사람의 업무를 중단시킴으로써 발생하는 핍박이라 일컬어지는 살생의 노력(samārambho)이 없으므로, 해로움이 더 적다(appasamārambhataraṃ). 이것은 승가에게 바쳐지고 포기된 것이므로 ‘제사(yañña)’라고 불린다. 또한 여섯 가지 요소(chaḷaṅga)를 갖춘 보시의 공덕의 흐름은 마치 큰 바다의 물의 양을 측정하기 어려운 것과 같으며, 이 보시 또한 그러하다. 그러므로 그것은 더 큰 과보와 더 큰 공덕이 있다고 알아야 한다. 이것을 듣고 바라문은 생각했다. “이 니짜밧타(정기 음식 보시) 또한 일어나 준비하여 매일 보시하는 사람에게는 매일 한 사람의 업무가 손실된다. 매번 새로운 노력이 기울여져야 한다. 이것보다 일이 더 적고 해로움이 더 적은 다른 제사가 있는가?” 그래서 “존자 고따마시여, 있습니까?” 등을 말한 것이다. 거기서 살라카밧타는 일의 끝이 없으니, 한 사람이 일어나 준비하며 다른 일을 하지 못하고 관리해야만 한다. 반면 위하라(사원) 보시는 일의 끝이 있다. 초막을 짓든 거액의 재산을 들여 대가람을 짓든, 한 번 재산을 내어 지어 놓으면 7~8년, 100년, 심지어 1000년까지도 유지된다. 단지 낡고 부서진 곳을 수리하는 일만 하면 된다. 그러므로 이 위하라 보시는 살라카밧타보다 일이 더 적고 해로움이 더 적다. 또한 여기에는 경전의 방식(suttantapariyāyena)으로 ‘추위를 막기 위해’ 등의 아홉 가지 이익이 설해졌고, 건도(khandhakapariyāyena)의 방식으로는...

‘‘Sītaṃ uṇhaṃ paṭihanti, tato vāḷamigāni ca;

Siriṃsape ca makase ca, sisire cāpi vuṭṭhiyo.

“추위와 더위를 물리치고, 또한 맹수들과 기어 다니는 생물들, 모기와 추운 계절의 비바람도 막아준다.”

Tato vātātapo ghoro, sañjāto paṭihaññati;

Leṇatthañca sukhatthañca, jhāyituñca vipassituṃ.

“또한 거센 바람과 햇볕이 일어날 때 이를 물리친다. 은신처(leṇa)가 되고 안락(sukha)을 위하며, 선정(jhāna)을 닦고 위빳사나(vipassanā)를 닦기 위함이다.”

Vihāradānaṃ saṅghassa, aggaṃ buddhena vaṇṇitaṃ;

Tasmā hi paṇḍito poso, sampassaṃ atthamattano;

Vihāre kāraye ramme, vāsayettha bahussute.

“승가에게 사원을 보시하는 것을 부처님께서는 으뜸가는 보시로 찬탄하셨다. 그러므로 지혜로운 사람은 자신의 이익을 살펴서, 아름다운 사원을 짓고 그곳에 배움이 많은 분들이 머물게 해야 한다.”

Tasmā annañca pānañca, vatthasenāsanāni ca;

Dadeya ujubhūtesu, vippasannena cetasā.

“그러므로 음식과 마실 것, 옷과 침상과 의자를 정직한 분들에게 깨끗한 마음으로 드려야 한다.”

Te tassa dhammaṃ desenti, sabbadukkhāpanūdanaṃ;

Yaṃ so dhammaṃ idhaññāya, parinibbāti anāsavo’’ti. (cūḷava. 295);

“그분들은 그에게 모든 고통을 없애주는 법을 설해준다. 그는 이곳에서 그 법을 알아 번뇌가 없이 완전한 열반에 든다.” (출처: 쭐라왁가 295)

Sattarasānisaṃsā vuttā. Tasmā etaṃ salākabhattato mahapphalatarañca mahānisaṃsatarañcāti veditabbaṃ. Saṅghassa pana pariccattattāva yaññoti vuccati. Idampi sutvā brāhmaṇo cintesi – ‘‘dhanapariccāgaṃ katvā vihāradānaṃ [Pg.272] nāma dukkaraṃ, attano santakā hi kākaṇikāpi parassa duppariccajā, handāhaṃ itopi appaṭṭhatarañca appasamārambhatarañca yaññaṃ pucchāmī’’ti. Tato taṃ pucchanto – ‘‘atthi pana bho’’tiādimāha.

열일곱 가지 이익이 설해졌다. 그러므로 이것은 살라카밧타보다 더 큰 과보와 더 큰 공덕이 있다고 알아야 한다. 승가에 내어준 것이기에 ‘제사(yañña)’라고 한다. 이것을 듣고 바라문은 생각했다. “재산을 내어 사원을 보시하는 것은 행하기 어렵다. 자신의 재산은 단 한 푼(kākaṇika)이라도 남에게 내어주기 어렵기 때문이다. 자, 이제 나는 이것보다 일이 더 적고 해로움이 더 적은 제사를 묻겠다.” 그래서 그것을 묻기 위해 “존자여, 있습니까?” 등을 말한 것이다.

350-351. Tattha yasmā sakiṃ pariccattepi vihāre punappunaṃ chādanakhaṇḍaphullappaṭisaṅkharaṇādivasena kiccaṃ atthiyeva, saraṇaṃ pana ekabhikkhussa vā santike saṅghassa vā gaṇassa vā sakiṃ gahitaṃ gahitameva hoti, natthi tassa punappunaṃ kattabbatā, tasmā taṃ vihāradānato appaṭṭhatarañca appasamārambhatarañca hoti. Yasmā ca saraṇagamanaṃ nāma tiṇṇaṃ ratanānaṃ jīvitapariccāgamayaṃ puññakammaṃ saggasampattiṃ deti, tasmā mahapphalatarañca mahānisaṃsatarañcāti veditabbaṃ. Tiṇṇaṃ pana ratanānaṃ jīvitapariccāgavasena yaññoti vuccati.

350-351. 거기서 사원은 한 번 내어주었어도 지붕을 잇거나 부서진 곳을 수리하는 등의 일이 계속 있으나, 귀의(saraṇa, 삼귀의)는 한 스님이나 승가 혹은 대중의 처소에서 한 번 받으면 받은 그대로이며, 다시 거듭해서 해야 할 일이 없다. 그러므로 그것은 위하라 보시보다 일이 더 적고 해로움이 더 적다. 또한 귀의함이란 세 가지 보배(삼보)에 목숨을 바치는 마음의 선행으로서 천상의 복락을 가져다준다. 그러므로 더 큰 과보와 더 큰 공덕이 있다고 알아야 한다. 삼보에 목숨을 바치는 의미에서 ‘제사(yañña)’라고 불린다.

352. Idaṃ sutvā brāhmaṇo cintesi – ‘‘attano jīvitaṃ nāma parassa pariccajituṃ dukkaraṃ, atthi nu kho itopi appaṭṭhataro yañño’’ti tato taṃ pucchanto puna ‘‘atthi pana, bho gotamā’’tiādimāha. Tattha pāṇātipātā veramaṇītiādīsu veramaṇī nāma virati. Sā tividhā hoti – sampattavirati, samādānavirati setughātaviratīti. Tattha yo sikkhāpadāni agahetvāpi kevalaṃ attano jātigottakulāpadesādīni anussaritvā – ‘‘na me idaṃ patirūpa’’nti pāṇātipātādīni na karoti, sampattavatthuṃ pariharati. Tato ārakā viramati. Tassa sā virati sampattaviratīti veditabbā.

352. 이것을 듣고 바라문은 생각했다. “자신의 목숨을 남에게 바치는 것은 행하기 어렵다. 이것보다 일이 더 적은 제사가 있는가?” 그래서 그것을 묻기 위해 다시 “존자 고따마시여, 있습니까?” 등을 말한 것이다. 거기서 ‘살생으로부터 떠남(pāṇātipātā veramaṇī)’ 등에서 ‘떠남(veramaṇī)’이란 삼가함(virati)을 말한다. 그것은 세 가지가 있으니, 상황에 따른 삼가함(sampattavirati), 수지함에 따른 삼가함(samādānavirati), 단절에 따른 삼가함(setughātavirati)이다. 거기서 어떤 이가 계율을 수지하지 않았더라도, 단지 자신의 태생, 가문, 종족 등을 생각하여 “이것은 나에게 적절하지 않다”라고 생각하여 살생 등을 하지 않고, 닥쳐온 상황을 피하며 멀리 떠나 삼가는 것을 ‘상황에 따른 삼가함(sampattavirati)’이라고 알아야 한다.

‘‘Ajjatagge jīvitahetupi pāṇaṃ na hanāmī’’ti vā ‘‘pāṇātipātā viramāmī’’ti vā ‘‘veramaṇiṃ samādiyāmī’’ti vā evaṃ sikkhāpadāni gaṇhantassa pana virati samādānaviratīti veditabbā.

“오늘부터 목숨을 걸고 생명을 죽이지 않겠습니다”라거나 “살생으로부터 떠나겠습니다” 혹은 “떠나는 계율을 수지하겠습니다”라고 하며 계율을 받아들이는 사람의 삼가함을 ‘수지함에 따른 삼가함(samādānavirati)’이라고 알아야 한다.

Ariyasāvakānaṃ pana maggasampayuttā virati setughātavirati nāma. Tattha purimā dve viratiyo yaṃ voropanādivasena vītikkamitabbaṃ jīvitindriyādivatthu, taṃ ārammaṇaṃ katvā pavattanti. Pacchimā nibbānārammaṇāva. Ettha ca yo pañca sikkhāpadāni ekato gaṇhati, tassa ekasmiṃ bhinne sabbāni bhinnāni honti. Yo ekekaṃ gaṇhati, so yaṃ vītikkamati, tadeva [Pg.273] bhijjati. Setughātaviratiyā pana bhedo nāma natthi, bhavantarepi hi ariyasāvako jīvitahetupi neva pāṇaṃ hanati na suraṃ pivati. Sacepissa surañca khīrañca missetvā mukhe pakkhipanti, khīrameva pavisati, na surā. Yathā kiṃ? Koñcasakuṇānaṃ khīramissake udake khīrameva pavisati? Na udakaṃ. Idaṃ yonisiddhanti ce, idaṃ dhammatāsiddhanti ca veditabbaṃ. Yasmā pana saraṇagamane diṭṭhiujukakaraṇaṃ nāma bhāriyaṃ. Sikkhāpadasamādāne pana viratimattakameva. Tasmā etaṃ yathā vā tathā vā gaṇhantassāpi sādhukaṃ gaṇhantassāpi appaṭṭhatarañca appasamārambhatarañca. Pañcasīlasadisassa pana dānassa abhāvato ettha mahapphalatā mahānisaṃsatā ca veditabbā. Vuttañhetaṃ –

성스러운 제자들에게 도(道)와 결합된 삼가(virati)는 세도 가타 위라띠(setughātavirati, 교량 파괴의 삼가)라고 한다. 그 세 가지 삼가 중에서 앞의 두 가지 삼가(삼빳따, 사마다나)는 목숨의 기능(命根) 등과 같이 범해야 할 대상을 아람마나(대상)로 삼아 일어난다. 마지막 삼가는 오직 열반만을 대상으로 한다. 또한 여기서 어떤 사람이 다섯 가지 학처를 한꺼번에 받들면, 그중 하나가 깨질 때 모든 것이 깨지게 된다. 한 조항씩 받드는 사람은 그가 범하는 그 학처만 깨진다. 그러나 세도 가타 위라띠는 파괴되는 일이 없다. 성스러운 제자는 다른 생에 태어나서도 목숨을 위해서조차 결코 살아있는 생명을 죽이지 않으며 술을 마시지 않기 때문이다. 설령 그들의 입에 술과 우유를 섞어서 넣더라도 우유만 들어가고 술은 들어가지 않는다. 그것은 무엇과 같은가? 학(koñca)이 우유와 섞인 물에서 우유만을 마시는 것과 같다. 이것이 종(種)의 특성으로 성취된 것이라고 한다면, 성스러운 제자들의 경우는 법의 성품(dhammatā)으로 성취된 것이라고 알아야 한다. 그런데 귀의(saraṇagamana)는 견해를 바르게 하는(diṭṭhiujukakaraṇa) 일이라서 책임이 무겁지만, 학처를 수지하는 것은 단지 삼가는 것일 뿐이다. 그러므로 이것을 이런저런 방식으로 수지하는 자에게나 성실하게 수지하는 자에게나 공력은 훨씬 적게 들면서도 그 이익과 공덕은 매우 크다는 것을 알아야 한다. 오계와 대등한 보시가 없기 때문에 여기서 큰 과보와 큰 공덕이 있음을 알아야 한다. 그리하여 다음과 같이 말씀하셨다.

‘‘Pañcimāni, bhikkhave, dānāni mahādānāni aggaññāni rattaññāni vaṃsaññāni porāṇāni asaṃkiṇṇāni asaṃkiṇṇapubbāni na saṅkiyanti na saṅkiyissanti appaṭikuṭṭhāni samaṇehi brāhmaṇehi viññūhi. Katamāni pañca? Idha, bhikkhave, ariyasāvako pāṇātipātaṃ pahāya pāṇātipātā paṭivirato hoti. Pāṇātipātā paṭivirato, bhikkhave, ariyasāvako aparimāṇānaṃ sattānaṃ abhayaṃ deti, averaṃ deti abyāpajjhaṃ deti. Aparimāṇānaṃ sattānaṃ abhayaṃ datvā averaṃ datvā abyāpajjhaṃ datvā aparimāṇassa abhayassa averassa abyāpajjhassa bhāgī hoti. Idaṃ, bhikkhave, paṭhamaṃ dānaṃ mahādānaṃ…pe… viññūhīti.

“비구들이여, 이 다섯 가지 보시는 대시(大施)이며, 고귀한 것이라고 알려져 있고, 오래전부터 전해 내려온 것이며, 성스러운 가문의 전통이며, 예부터 있어온 것이고, 혼란함이 없으며, 예전에도 혼란함이 없었고, 지금도 혼란하지 않으며, 앞으로도 혼란하지 않을 것이며, 지혜로운 사문과 바라문들에 의해 비난받지 않는 것이다. 무엇이 다섯 가지인가? 비구들이여, 여기 성스러운 제자는 살생을 버리고 살생으로부터 멀리 여읜 자가 된다. 비구들이여, 살생을 멀리 여읜 성스러운 제자는 헤아릴 수 없는 중생들에게 두려움 없음(無畏)을 주고, 원한 없음(無怨)을 주고, 고통 없음(無害)을 준다. 헤아릴 수 없는 중생들에게 두려움 없음과 원한 없음과 고통 없음을 줌으로써, 그 자신도 헤아릴 수 없는 두려움 없음과 원한 없음과 고통 없음을 누리게 된다. 비구들이여, 이것이 첫 번째 보시이며 대시이고... (중략) ...지혜로운 자들에 의한 것이다.”

Puna caparaṃ, bhikkhave, ariyasāvako adinnādānaṃ pahāya…pe… kāmesumicchācāraṃ pahāya…pe… musāvādaṃ pahāya…pe… surāmerayamajjapamādaṭṭhānaṃ pahāya…pe… imāni kho, bhikkhave, pañca dānāni mahādānāni aggaññāni…pe… viññūhī’’ti (a. ni. 8.39).

“또한 비구들이여, 성스러운 제자는 주지 않은 것을 가지는 것(偸盜)을 버리고... (중략) ...사음(邪淫)을 버리고... (중략) ...거짓말(妄語)을 버리고... (중략) ...방일의 원인이 되는 술과 취하는 것(飮酒)을 버린다... (중략) ...비구들이여, 진실로 이 다섯 가지 보시는 대시이며 고귀한 것이며... (중략) ...지혜로운 자들에 의한 것이다.”(증지부 8.39)

Idañca pana sīlapañcakaṃ – ‘‘attasinehañca jīvitasinehañca pariccajitvā rakkhissāmī’’ti samādinnatāya yaññoti vuccati. Tattha kiñcāpi pañcasīlato saraṇagamanameva jeṭṭhakaṃ, idaṃ pana saraṇagamaneyeva patiṭṭhāya rakkhitasīlavasena mahapphalanti vuttaṃ.

또한 이 다섯 가지 계(sīlapañcaka)는 ‘자기 자신에 대한 사랑과 목숨에 대한 사랑을 버리고서라도 지키겠다’라고 수지하는 것이기에 제사(yañña)라고 불린다. 거기서 비록 오계보다는 귀의(saraṇagamana) 자체가 으뜸이지만, 이 계는 귀의에 굳건히 서서 지켜지는 계라는 관점에서 큰 과보가 있다고 설해진 것이다.

353. Idampi [Pg.274] sutvā brāhmaṇo cintesi – ‘‘pañcasīlaṃ nāma rakkhituṃ garukaṃ, atthi nu kho aññaṃ kiñci īdisameva hutvā ito appaṭṭhatarañca mahapphalatarañcā’’ti. Tato taṃ pucchanto punapi – ‘‘atthi pana, bho gotamā’’tiādimāha. Athassa bhagavā tividhasīlapāripūriyaṃ ṭhitassa paṭhamajjhānādīnaṃ yaññānaṃ appaṭṭhatarañca mahapphalatarañca dassetukāmo buddhuppādato paṭṭhāya desanaṃ ārabhanto ‘‘idha brāhmaṇā’’tiādimāha. Tattha yasmā heṭṭhā vuttehi guṇehi samannāgato paṭhamaṃ jhānaṃ, paṭhamajjhānādīsu ṭhito dutiyajjhānādīni nibbattento na kilamati, tasmā tāni appaṭṭhāni appasamārambhāni. Yasmā panettha paṭhamajjhānaṃ ekaṃ kappaṃ brahmaloke āyuṃ deti. Dutiyaṃ aṭṭhakappe. Tatiyaṃ catusaṭṭhikappe. Catutthaṃ pañcakappasatāni. Tadeva ākāsānañcāyatanādisamāpattivasena bhāvitaṃ vīsati, cattālīsaṃ, saṭṭhi, caturāsīti ca kappasahassāni āyuṃ deti; tasmā mahapphalatarañca mahānisaṃsatarañca. Nīvaraṇādīnaṃ pana paccanīkānaṃ dhammānaṃ pariccattattā taṃ yaññanti veditabbaṃ.

353. 이 가르침을 듣고 바라문은 생각했다. ‘오계라는 것은 지키기에 무게가 있구나. 이것보다 공력은 더 적게 들면서도 큰 과보가 있는 다른 어떤 제사가 이와 같은 형태로 더 있지는 않을까?’ 그래서 그것을 묻기 위해 다시 한번 “고따마 존자시여, (이보다 더 적은 공력으로 더 큰 과보를 얻는 다른 제사가) 있습니까?”라고 여쭈었다. 그러자 세존께서는 세 가지 계(tividhasīla)의 구족함에 머무는 자가 얻는 초선정 등의 제사가 공력은 더 적으면서도 과보는 더 크다는 것을 보여주시고자, 부처님의 출현으로부터 시작하여 설법을 시작하며 “여기 바라문이여”라는 등의 말씀을 하셨다. 거기서 앞서 언급한 덕목들을 갖춘 자가 초선정을 일으키는 데에는 어려움이 없고, 초선정 등에 머물며 제2선 등을 일으키는 데에도 어려움이 없으므로, 그것들은 공력이 적고 노고가 적은 것이다. 또한 여기서 초선정은 범천의 세상에서 1겁의 수명을 주고, 제2선은 8겁, 제3선은 64겁, 제4선은 500겁의 수명을 준다. 바로 그 제4선을 공무변처정 등의 등지(samāpatti)의 방식으로 닦으면 2만 겁, 4만 겁, 6만 겁, 8만 4천 겁의 수명을 준다. 그러므로 과보가 훨씬 더 크고 공덕이 훨씬 더 큰 것이다. 또한 장애(nīvaraṇa) 등 대립하는 법들을 버리는 것이기에 그것을 제사라고 알아야 한다.

Vipassanāñāṇampi yasmā catutthajjhānapariyosānesu guṇesu patiṭṭhāya nibbattento na kilamati, tasmā appaṭṭhaṃ appasamārambhaṃ; vipassanāsukhasadisassa pana sukhassa abhāvā mahapphalaṃ. Paccanīkakilesapariccāgato yaññoti. Manomayiddhipi yasmā vipassanāñāṇe patiṭṭhāya nibbattento na kilamati, tasmā appaṭṭhā appasamārambhā; attano sadisarūpanimmānasamatthatāya mahapphalā. Attano paccanīkakilesapariccāgato yañño. Iddhividhañāṇādīnipi yasmā manomayañāṇādīsu patiṭṭhāya nibbattento na kilamati, tasmā appaṭṭhāni appasamārambhāni, attano attano paccanīkakilesappahānato yañño. Iddhividhaṃ panettha nānāvidhavikubbanadassanasamatthatāya. Dibbasotaṃ devamanussānaṃ saddasavanasamatthatāya; cetopariyañāṇaṃ paresaṃ soḷasavidhacittajānanasamatthatāya; pubbenivāsānussatiñāṇaṃ icchiticchitaṭṭhānasamanussaraṇasamatthatāya; dibbacakkhu icchiticchitarūpadassanasamatthatāya; āsavakkhayañāṇaṃ atipaṇītalokuttaramaggasukhanipphādanasamatthatāya mahapphalanti veditabbaṃ. Yasmā pana arahattato visiṭṭhataro añño yañño nāma natthi, tasmā arahattanikūṭeneva desanaṃ samāpento – ‘‘ayampi kho, brāhmaṇā’’tiādimāha.

위빠사나 지혜(vipassanāññāṇa) 또한 제4선정에 이르는 덕목들에 머물러서 일으키는 것이기에 공력이 적고 노고가 적다. 또한 위빠사나의 즐거움과 대등한 즐거움이 없기에 큰 과보가 있다. 대립하는 번뇌들을 버리는 것이기에 제사라 한다. 의생신(manomayiddhi, 마음으로 만든 몸의 신통) 또한 위빠사나 지혜에 머물러 일으키는 것이기에 공력이 적고 노고가 적으며, 자신과 닮은 형상을 만들어내는 능력이 있기에 큰 과보가 있다. 자신의 대립하는 번뇌를 버리는 것이기에 제사이다. 신족통(iddhividha) 등의 지혜들 또한 의생신 지혜 등에 머물러 일으키는 것이기에 공력이 적고 노고가 적으며, 각기 대립하는 번뇌를 끊어버리기에 제사이다. 여기서 신족통은 여러 가지 변화된 모습을 보여주는 능력이 있기에 큰 과보가 있다. 천이통(dibbasota)은 신과 인간들의 소리를 듣는 능력이 있기에 큰 과보가 있고, 타심통(cetopariyaññāṇa)은 타인의 열여섯 가지 마음을 아는 능력이 있기에 큰 과보가 있으며, 숙명통(pubbenivāsānussatiñāṇa)은 원하는 전생의 처소들을 기억해내는 능력이 있기에 큰 과보가 있고, 천안통(dibbacakkhu)은 원하는 형상들을 보는 능력이 있기에 큰 과보가 있으며, 누진통(āsavakkhayañāṇa)은 지극히 수승한 출세간의 도의 즐거움을 성취하는 능력이 있기에 큰 과보가 있다고 알아야 한다. 그런데 아라한과보다 더 수승한 다른 제사는 없으므로 아라한과를 정점으로 설법을 마치시며 “바라문이여, 이것 또한...”이라는 등의 말씀을 하셨다.

Kūṭadantaupāsakattapaṭivedanāvaṇṇanā

꾸따단따가 재가 신자가 된 것에 대한 주석이 끝났다.

354-358. Evaṃ [Pg.275] vutteti evaṃ bhagavatā vutte desanāya pasīditvā saraṇaṃ gantukāmo kūṭadanto brāhmaṇo – ‘etaṃ abhikkantaṃ bho, gotamā’tiādikaṃ vacanaṃ avoca. Upavāyatūti upagantvā sarīradarathaṃ nibbāpento tanusītalo vāto vāyatūti. Idañca pana vatvā brāhmaṇo purisaṃ pesesi – ‘‘gaccha, tāta, yaññavāṭaṃ pavisitvā sabbe te pāṇayo bandhanā mocehī’’ti. So ‘‘sādhū’’ti paṭissuṇitvā tathā katvā āgantvā ‘‘muttā bho, te pāṇayo’’ti ārocesi. Yāva brāhmaṇo taṃ pavattiṃ na suṇi, na tāva bhagavā dhammaṃ desesi. Kasmā? ‘‘Brāhmaṇassa citte ākulabhāvo atthī’’ti. Sutvā panassa ‘‘bahū vata me pāṇā mocitā’’ti cittacāro vippasīdati. Bhagavā tassa vippasannamanataṃ ñatvā dhammadesanaṃ ārabhi. Taṃ sandhāya – ‘‘atha kho bhagavā’’tiādi vuttaṃ. Puna ‘kallacitta’ntiādi ānupubbikathānubhāvena vikkhambhitanīvaraṇataṃ sandhāya vuttaṃ. Sesaṃ uttānatthamevāti.

354-358. 'Evaṃ vutte'란 세존께서 이와 같이 말씀하셨을 때 설법에 기뻐하여 귀의하고자 하는 쿠타단타 바라문이 '경이롭습니다, 고타마 존자시여' 등으로 시작되는 말을 한 것이다. 'Upavāyatu'란 다가가서 몸의 열기를 식혀주는 가늘고 시원한 바람이 그들에게 불기를 바라는 것이다. 또한 이 말을 하고 나서 바라문은 "얘야, 가서 제사장에 들어가 그 모든 생명체들을 결박에서 풀어주어라" 하고 사람을 보냈다. 그 사람은 "알겠습니다"라고 대답하고 그대로 행한 뒤 돌아와 "존자시여, 그 생명체들이 풀려났습니다"라고 보고했다. 바라문이 그 소식을 듣기 전까지는 세존께서 법을 설하지 않으셨다. 왜인가? "바라문의 마음속에 어수선함(혼란)이 있기 때문"이다. 그러나 소식을 듣고 "참으로 많은 생명체들을 내가 풀어주었구나"라고 생각하자 마음의 흐름이 아주 맑아졌다. 세존께서는 그의 맑아진 마음 상태를 아시고 법문을 시작하셨다. 그것을 두고 "Atha kho bhagavā" 등이 설해진 것이다. 다시 'kallacitta' 등은 순차적인 설법(차제설법)의 위력으로 장애(Nīvaraṇa)가 제거된 상태를 의미하여 설해진 것이다. 나머지는 의미가 명확하다.

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

이상으로 수망갈라빌라시니(Sumaṅgalavilāsinī)라 불리는 디가니까야 주석서 중에서,

Kūṭadantasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

쿠타단타 수타(Kūṭadantasutta)의 설명이 끝났다.

6. Mahālisuttavaṇṇanā

6. 마할리 수타(Mahālisutta)의 설명.

Brāhmaṇadūtavatthuvaṇṇanā

바라문 사절 이야기의 설명.

359. Evaṃ [Pg.276] me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyanti mahālisuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā. Vesāliyanti punappunaṃ visālabhāvūpagamanato vesālīti laddhanāmake nagare. Mahāvaneti bahinagare himavantena saddhiṃ ekābaddhaṃ hutvā ṭhitaṃ sayaṃ jātavanaṃ atthi, yaṃ mahantabhāveneva mahāvananti vuccati, tasmiṃ mahāvane. Kūṭāgārasālāyanti tasmiṃ vanasaṇḍe saṅghārāmaṃ patiṭṭhapesuṃ. Tattha kaṇṇikaṃ yojetvā thambhānaṃ upari kūṭāgārasālāsaṅkhepena devavimānasadisaṃ pāsādaṃ akaṃsu, taṃ upādāya sakalopi saṅghārāmo ‘‘kūṭāgārasālā’’ti paññāyittha. Bhagavā taṃ vesāliṃ upanissāya tasmiṃ saṅghārāme viharati. Tena vuttaṃ – ‘‘vesāliyaṃ viharati mahāvane kūṭāgārasālāya’’nti. Kosalakāti kosalaraṭṭhavāsino. Māgadhakāti magadharaṭṭhavāsino. Karaṇīyenāti avassaṃ kattabbakammena. Yañhi akātumpi vaṭṭati, taṃ kiccanti vuccati, yaṃ avassaṃ kātabbameva, taṃ karaṇīyaṃ nāma.

359. ‘Evaṃ me sutaṃ – ekaṃ samayaṃ bhagavā vesāliyaṃ’이라는 경은 마할리 수타이다. 거기서 이전에는 없었던 단어에 대한 설명은 다음과 같다. 'Vesāliyanti'는 반복적으로 확장(Visāla)되었기 때문에 베살리(Vesālī)라는 이름을 얻은 도시를 말한다. 'Mahāvaneti'는 성 밖에 히말라야와 하나로 연결되어 펼쳐져 있는 자연림이 있는데, 그 거대함 때문에 대삼림(Mahāvana)이라 불리는 곳이다. 'Kūṭāgārasālāyanti'는 그 숲의 한 구역에 승가람(사원)을 세웠다. 그곳에 꼭대기 장식(Kaṇṇika)을 연결하고 기둥 위에 뾰족한 지붕의 전각(Kūṭāgārasālā) 형태로 천상의 궁전과 같은 대저택(Pāsāda)을 지었는데, 이를 근거로 사원 전체가 ‘중각강당(Kūṭāgārasālā)’으로 알려졌다. 세존께서는 그 베살리에 의지하여 그 사원에 머무셨다. 그래서 “베살리 대삼림의 중각강당에 머무셨다”라고 설해진 것이다. 'Kosalakāti'는 코살라 국에 사는 사람들이다. 'Māgadhakāti'는 마가다 국에 사는 사람들이다. 'Karaṇīyenāti'는 반드시 해야 할 일로 인해서이다. 하지 않아도 되는 일을 ‘끼짜(kicca)’라 부르고, 반드시 해야만 하는 일을 ‘까라니야(karaṇīya)’라고 한다.

360. Paṭisallīno bhagavāti nānārammaṇacārato paṭikkamma sallīno nilīno, ekībhāvaṃ upagamma ekattārammaṇe jhānaratiṃ anubhavatīti attho. Tatthevāti tasmiññeva vihāre. Ekamantanti tasmā ṭhānā apakkamma tāsu tāsu rukkhacchāyāsu nisīdiṃsu.

360. ‘Paṭisallīno bhagavāti’는 다양한 대상에 마음이 다니는 것으로부터 물러나 깊이 은둔하고 잠겨서, 홀로 있음에 도달하여 일경성(하나의 대상)의 상태에서 선정의 즐거움을 누리는 것을 뜻한다. ‘Tatthevāti’는 바로 그 사원에서이다. ‘Ekamantanti’는 그 장소(나기타 존자와 만난 곳)에서 물러나 각각의 나무 그늘에 앉은 것을 말한다.

Oṭṭhaddhalicchavīvatthuvaṇṇanā

오탇다 리차비 이야기의 설명.

361. Oṭṭhaddhoti addhoṭṭhatāya evaṃladdhanāmo. Mahatiyā licchavīparisāyāti purebhattaṃ buddhappamukhassa bhikkhusaṅghassa dānaṃ datvā bhagavato santike uposathaṅgāni adhiṭṭhahitvā gandhamālādīni gāhāpetvā ugghosanāya mahatiṃ licchavirājaparisaṃ sannipātāpetvā tāya nīlapītādivaṇṇavatthābharaṇavilepanapaṭimaṇḍitāya tāvatiṃsaparisasappaṭibhāgāya mahatiyā licchaviparisāya saddhiṃ upasaṅkami. Akālo kho mahālīti [Pg.277] tassa oṭṭhaddhassa mahālīti mūlanāmaṃ, tena mūlanāmamattena naṃ thero mahālīti ālapati. Ekamantaṃ nisīdīti patirūpāsu rukkhacchāyāsu tāya licchaviparisāya saddhiṃ ratanattayassa vaṇṇaṃ kathayanto nisīdi.

361. ‘Oṭṭhaddhoti’는 윗입술이 반쯤 없거나 변형된 모습(addhoṭṭhatā) 때문에 그렇게 불리게 되었다. ‘Mahatiyā licchavīparisāyāti’는 식전에 부처님을 비롯한 비구 승가에 공양을 올리고 세존 처소에서 팔관재계를 수지한 뒤, 향과 꽃 등을 준비하게 하고 큰 소리로 공포하여 많은 리차비 왕족 무리를 소집하여, 청색·황색 등의 옷과 장신구와 연고로 치장하고 타와띵사(삼십삼천)의 무리와 비견될 만한 그 큰 리차비 무리와 함께 다가갔다. ‘Akālo kho mahālīti’ 그 오탇다 리차비의 본래 이름이 마할리(Mahālī)이다. 그래서 장로는 그 본래 이름을 불러 그를 ‘마할리여’라고 부른 것이다. ‘Ekamantaṃ nisīdīti’는 적절한 나무 그늘에 그 리차비 무리와 함께 앉아 삼보의 덕을 찬탄하며 앉아 있었음을 뜻한다.

362. Sīho samaṇuddesoti āyasmato nāgitassa bhāgineyyo sattavassakāle pabbajitvā sāsane yuttapayutto ‘‘sīho’’ti evaṃnāmako sāmaṇero, so kira taṃ mahāparisaṃ disvā – ‘‘ayaṃ parisā mahatī, sakalaṃ vihāraṃ pūretvā nisinnā, addhā bhagavā ajja imissā parisāya mahantena ussāhena dhammaṃ desessati, yaṃnūnāhaṃ upajjhāyassācikkhitvā bhagavato mahāparisāya sannipatitabhāvaṃ ārocāpeyya’’nti cintetvā yenāyasmā nāgito tenupasaṅkami. Bhante kassapāti theraṃ gottena ālapati. Esā janatāti eso janasamūho.

362. ‘Sīho samaṇuddesoti’는 나기타 존자의 조카로 일곱 살에 출가하여 교단에서 수행에 전념하고 있던 ‘시하(Sīha)’라는 이름의 사미이다. 전해지는 바에 따르면, 그는 그 큰 무리를 보고 “이 무리가 참으로 크구나. 사원을 가득 채우고 앉아 있으니, 분명 세존께서 오늘 이 무리에게 큰 정성을 들여 법을 설하실 것이다. 내가 은사(우빳자야) 스님께 여쭈어 세존께 큰 무리가 모였음을 알리도록 하는 것이 좋겠다”라고 생각하고 나기타 존자가 있는 곳으로 갔다. ‘Bhante kassapāti’는 장로를 성(Gotra)으로 부른 것이다. ‘Esā janatāti’는 이 사람들의 무리라는 뜻이다.

Tvaññeva bhagavato ārocehīti sīho kira bhagavato vissāsiko, ayañhi thero thūlasarīro, tenassa sarīragarutāya uṭṭhānanisajjādīsu ālasiyabhāvo īsakaṃ appahīno viya hoti. Athāyaṃ sāmaṇero bhagavato kālena kālaṃ vattaṃ karoti. Tena naṃ thero ‘‘tvampi dasabalassa vissāsiko’’ti vatvā gaccha tvaññevārocehīti āha. Vihārapacchāyāyanti vihārachāyāyaṃ, kūṭāgāramahāgehacchāyāya pharitokāseti attho. Sā kira kūṭāgārasālā dakkhiṇuttarato dīghā pācīnamukhā, tenassā purato mahatī chāyā patthaṭā hoti, sīho tattha bhagavato āsanaṃ paññapesi.

‘Tvaññeva bhagavato ārocehīti’ 시하 사미는 세존과 친밀한 사이였다. 이 장로(나기타)는 몸이 비대하여 몸의 무거움 때문에 일어나고 앉는 등의 동작에서 게으름이 조금 남아 있는 듯했다. 한편 이 사미는 세존께 때맞추어 시봉(Vatta)을 들고 있었다. 그래서 장로는 “너도 십력존(부처님)과 친밀하니 직접 가서 여쭈어라”라고 말한 것이다. ‘Vihārapacchāyāyanti’는 사원의 그늘, 즉 중각강당 대저택의 그늘이 드리워진 곳을 뜻한다. 그 중각강당은 남북으로 길고 동쪽을 향하고 있어, 그 앞쪽으로 큰 그늘이 넓게 퍼져 있었다. 시하 사미는 그곳에 세존을 위한 자리를 마련했다.

363. Atha kho bhagavā dvārantarehi ceva vātapānantarehi ca nikkhamitvā vidhāvantāhi vippharantīhi chabbaṇṇāhi buddharasmīhi saṃsūcitanikkhamano valāhakantarato puṇṇacando viya kūṭāgārasālato nikkhamitvā paññattavarabuddhāsane nisīdi. Tena vuttaṃ – ‘‘atha kho bhagavā vihārā nikkhamma vihārapacchāyāya paññatte āsane nisīdī’’ti.

363. ‘Atha kho bhagavā’ 세존께서는 문틈과 창틈 사이로 나오셔서, 사방으로 뻗어 나가는 육색 부처님 광채로 출현을 알리시며, 구름 사이에서 보름달이 나오듯 중각강당에서 나와 마련된 수승한 부처님의 자리에 앉으셨다. 그래서 “세존께서는 방에서 나와 사원의 그늘 아래 마련된 자리에 앉으셨다”라고 설해진 것이다.

364-365. Purimāni[Pg.278], bhante, divasāni purimatarānīti ettha hiyyo divasaṃ purimaṃ nāma, tato paraṃ purimataraṃ. Tato paṭṭhāya pana sabbāni purimāni ceva purimatarāni ca honti. Yadaggeti mūladivasato paṭṭhāya yaṃ divasaṃ aggaṃ parakoṭiṃ katvā viharāmīti attho, yāva vihāsinti vuttaṃ hoti. Idāni tassa parimāṇaṃ dassento ‘‘naciraṃ tīṇi vassānī’’ti āha. Atha vā yadaggeti yaṃ divasaṃ aggaṃ katvā naciraṃ tīṇi vassāni viharāmītipi attho. Yaṃ divasaṃ ādiṃ katvā naciraṃ vihāsiṃ tīṇiyeva vassānīti vuttaṃ hoti. Ayaṃ kira bhagavato pattacīvaraṃ gaṇhanto tīṇi saṃvaccharāni bhagavantaṃ upaṭṭhāsi, taṃ sandhāya evaṃ vadati. Piyarūpānīti piyajātikāni sātajātikāni. Kāmūpasaṃhitānīti kāmassādayuttāni. Rajanīyānīti rāgajanakāni. No ca kho dibbāni saddānīti kasmā sunakkhatto tāni na suṇāti? So kira bhagavantaṃ upasaṅkamitvā dibbacakkhuparikammaṃ yāci, tassa bhagavā ācikkhi, so yathānusiṭṭhaṃ paṭipanno dibbacakkhuṃ uppādetvā devatānaṃ rūpāni disvā cintesi ‘‘imasmiṃ sarīrasaṇṭhāne saddena madhurena bhavitabbaṃ, kathaṃ nu kho naṃ suṇeyya’’nti bhagavantaṃ upasaṅkamitvā dibbasotaparikammaṃ pucchi. Ayañca atīte ekaṃ sīlavantaṃ bhikkhuṃ kaṇṇasakkhaliyaṃ paharitvā badhiramakāsi. Tasmā parikammaṃ karontopi abhabbo dibbasotādhigamāya. Tenassa na bhagavā parikammaṃ kathesi. So ettāvatā bhagavati āghātaṃ bandhitvā cintesi – ‘‘addhā samaṇassa gotamassa evaṃ hoti – ‘ahampi khattiyo ayampi khattiyo, sacassa ñāṇaṃ vaḍḍhissati, ayampi sabbaññū bhavissatī’ti usūyāya mayhaṃ na kathesī’’ti. So anukkamena gihibhāvaṃ patvā tamatthaṃ mahālilicchavino kathento evamāha.

364-365. ‘존자시여, 지나온 날들보다 더 이전의 날들’이라는 구절에서, 어제는 ‘이전(purima)’이라 부르고, 그보다 앞선 날은 ‘더 이전(purimatara)’이라 부른다. 그 후로 더 거슬러 올라가는 모든 날은 ‘이전’이기도 하고 ‘더 이전’이기도 하다. ‘그날을 기점으로(yadagge)’라는 말은 최초의 날로부터 시작하여 어떤 날을 기점(agga) 혹은 끝으로 삼아 머물렀다는 뜻이며, 머물렀던 기간을 말한다. 이제 그 기간의 양을 보여주기 위해 ‘오래지 않은 3년’이라고 수낙캇타가 말한 것이다. 또는 ‘그날을 기점으로’란 어떤 날을 시작으로 삼아 오래지 않은 3년 동안 머물렀다는 뜻이다. 즉, 어떤 날을 처음으로 하여 그리 길지 않은 딱 3년 동안 머물렀음을 말한다. 전해지는 바에 따르면, 수낙캇타는 세존의 발우와 가사를 수치하며 3년 동안 세존을 시봉하였는데, 그것을 염두에 두고 이렇게 말한 것이다. ‘사랑스러운 모습들(piyarūpāni)’이란 사랑스러운 성질의 것들, 즐거운 성질의 것들을 말한다. ‘욕망과 관련된 것들(kāmūpasaṃhitāni)’이란 감각적 욕망의 즐거움과 결합된 것들이다. ‘매혹적인 것들(rajanīyāni)’이란 탐욕을 일으키는 것들이다. ‘그러나 천상의 소리들은 듣지 못합니다’라고 했는데, 왜 수낙캇타는 그것들을 듣지 못했는가? 전하는 바에 따르면, 그는 세존께 다가가 천안통(dibbacakkhu)의 예비 수행법을 요청했고, 세존께서 가르쳐 주셨다. 그는 가르침대로 수행하여 천안통을 일으켜 천신들의 모습을 보게 되자, ‘이 신체 구조라면 목소리도 감미로울 텐데, 어떻게 하면 들을 수 있을까?’라고 생각하고 다시 세존께 다가가 천이통(dibbasota)의 예비 수행법을 물었다. 그런데 그는 과거 전생에 한 계행 있는 비구의 귀를 때려 귀머거리로 만든 적이 있었다. 그 업 때문에 수행을 하더라도 천이통을 얻을 자격이 없었다. 그래서 세존께서는 그에게 예비 수행법을 가르쳐주지 않으셨다. 그러자 수낙캇타는 세존께 원한을 품고 생각하기를, ‘틀림없이 사문 고타마는 이렇게 생각하는구나. ‘나도 왕족(Khattiya)이고 이자도 왕족이다. 만약 이자의 지혜가 증장하면 이자도 일체지자가 될 것이다’라고 질투하며 내게 가르쳐주지 않는구나’라고 여겼다. 그는 점차 환속하여 속인이 된 뒤, 마할리 릿차비에게 그 사정을 이야기하며 이렇게 말한 것이다.

366-371. Ekaṃsabhāvitoti ekaṃsāya ekakoṭṭhāsāya bhāvito, dibbānaṃ vā rūpānaṃ dassanatthāya dibbānaṃ vā saddānaṃ savanatthāya bhāvitoti attho. Tiriyanti anudisāya. Ubhayaṃsabhāvitoti ubhayaṃsāya ubhayakoṭṭhāsāya bhāvitoti attho. Ayaṃ kho mahāli hetūti ayaṃ dibbānaṃyeva rūpānaṃ dassanāya ekaṃsabhāvito samādhi hetu. Imamatthaṃ sutvā so licchavī cintesi – ‘‘idaṃ dibbasotena saddasuṇanaṃ imasmiṃ sāsane uttamatthabhūtaṃ maññe imassa nūna atthāya ete [Pg.279] bhikkhū paññāsampi saṭṭhipi vassāni apaṇṇakaṃ brahmacariyaṃ caranti, yaṃnūnāhaṃ dasabalaṃ etamatthaṃ puccheyya’’nti.

366-371. ‘한 부분만 닦여진(ekaṃsabhāvitoti)’이란 한 가지 측면, 한 가지 부분만을 위해 닦여진 것이니, 천상의 형상들을 보기 위해서만 혹은 천상의 소리들을 듣기 위해서만 닦여졌다는 뜻이다. ‘비스듬히(tiriyaṃ)’란 네 방향의 사이(간방)를 말한다. ‘양쪽 모두 닦여진(ubhayaṃsabhāvitoti)’이란 양측, 즉 두 가지 부분(보고 듣는 것) 모두를 위해 닦여졌다는 뜻이다. ‘마할리여, 이것이 원인이다’라는 것은 천상의 형상들만을 보기 위해 한 부분만 닦여진 이 삼매가 원인이라는 말이다. 이 말을 듣고 그 릿차비(마할리)는 생각했다. ‘천이통으로 소리를 듣는 것이 이 가르침에서 가장 수승한 목적인가 보다. 아마도 이것을 위해 이 비구들이 50년 혹은 60년 동안이나 결함 없는 청정범행을 닦는 것이리라. 내가 십력 존자(부처님)께 이 뜻을 여쭈어보아야겠다’라고.

372. Tato tamatthaṃ pucchanto ‘‘etāsaṃ nūna, bhante’’tiādimāha. Samādhibhāvanānanti ettha samādhiyeva samādhibhāvanā, ubhayaṃsabhāvitānaṃ samādhīnanti attho. Atha yasmā sāsanato bāhirā etā samādhibhāvanā, na ajjhattikā. Tasmā tā paṭikkhipitvā yadatthaṃ bhikkhū brahmacariyaṃ caranti, taṃ dassento bhagavā ‘‘na kho mahālī’’tiādimāha.

372. 그래서 그 뜻을 묻고자 ‘존자시여, 아마도 이것을...’이라는 등의 말을 했다. ‘삼매의 닦음(samādhibhāvanānaṃ)’에서 삼매 자체가 곧 삼매의 닦음이며, 양쪽 모두를 위해 닦여진 삼매들을 의미한다. 그런데 이러한 삼매의 닦음들은 가르침(불교) 밖의 것이지 안의 것이 아니다. 그러므로 세존께서는 그것들을 물리치시고, 비구들이 청정범행을 닦는 참된 목적을 보여주기 위해 ‘마할리여, 그렇지 않다’라는 등의 말씀을 하셨다.

Catuariyaphalavaṇṇanā

네 가지 성스러운 과보에 대한 설명

373. Tiṇṇaṃ saṃyojanānanti sakkāyadiṭṭhiādīnaṃ tiṇṇaṃ bandhanānaṃ. Tāni hi vaṭṭadukkhamaye rathe satte saṃyojenti, tasmā saṃyojanānīti vuccanti. Sotāpanno hotīti maggasotaṃ āpanno hoti. Avinipātadhammoti catūsu apāyesu apatanadhammo. Niyatoti dhammaniyāmena niyato. Sambodhiparāyaṇoti uparimaggattayasaṅkhātā sambodhi paraṃ ayanaṃ assa, anena vā pattabbāti sambodhiparāyaṇo.

373. ‘세 가지 결박(tiṇṇaṃ saṃyojanānaṃ)’이란 유신견(sakkāyadiṭṭhi) 등 세 가지 속박(bandhana)을 말한다. 그것들은 중생들을 윤회의 고통이라는 수레에 묶어놓기 때문에 ‘결박(saṃyojana)’이라 불린다. ‘예류자(sotāpanno hoti)’가 된다는 것은 도(magga)의 흐름에 들어섰다는 뜻이다. ‘타락하지 않는 법(avinipātadhammo)’이란 네 가지 악도(apāya)에 떨어지지 않는 성질을 말한다. ‘확정된 자(niyato)’란 법의 결정성(dhammaniyāma)에 의해 확정되었다는 뜻이다. ‘깨달음으로 나아가는 자(sambodhiparāyaṇo)’란 위로 세 가지 도라고 불리는 깨달음(sambodhi)이 그의 궁극적인 갈 곳(ayana)이거나, 혹은 그가 도달해야 할 것이 깨달음이기 때문에 그렇게 부른다.

Tanuttāti pariyuṭṭhānamandatāya ca kadāci karahaci uppattiyā ca tanubhāvā. Orambhāgiyānanti heṭṭhābhāgiyānaṃ, ye hi baddho upari suddhāvāsabhūmiyaṃ nibbattituṃ na sakkoti. Opapātikoti sesayonipaṭikkhepavacanametaṃ. Tattha parinibbāyīti tasmiṃ uparibhaveyeva parinibbānadhammo. Anāvattidhammoti tato brahmalokā puna paṭisandhivasena anāvattanadhammo. Cetovimuttinti cittavisuddhiṃ, sabbakilesabandhanavimuttassa arahattaphalacittassetaṃ adhivacanaṃ. Paññāvimuttinti etthāpi sabbakilesabandhanavimuttā arahattaphalapaññāva paññāvimuttīti veditabbā. Diṭṭheva dhammeti imasmiṃyeva attabhāve. Sayanti sāmaṃ. Abhiññāti abhijānitvā. Sacchikatvāti paccakkhaṃ katvā. Atha vā abhiññā sacchikatvāti abhiññāya abhivisiṭṭhena ñāṇena sacchikaritvātipi attho. Upasampajjāti patvā paṭilabhitvā. Idaṃ sutvā licchavirājā cintesi – ‘‘ayaṃ pana dhammo na sakuṇena viya uppatitvā, nāpi godhāya viya urena gantvā sakkā paṭivijjhituṃ[Pg.280], addhā pana imaṃ paṭivijjhantassa pubbabhāgappaṭipadāya bhavitabbaṃ, pucchāmi tāva na’’nti.

‘희박해짐(tanuttā)’이란 번뇌의 일어남이 약해지고 어쩌다 가끔씩만 일어나서 그 상태가 엷어진 것을 말한다. ‘낮은 단계의(orambhāgiyānaṃ)’란 낮은 곳(욕계)에 속하는 것들을 말한다. 이것들에 묶여 있으면 위쪽의 정거천(suddhāvāsa)에 태어날 수 없기 때문이다. ‘화생하는 자(opapātiko)’라는 말은 나머지 태생(yoni)들을 배제하는 표현이다. ‘거기서 반열반하는 자(tattha parinibbāyī)’란 그 위쪽의 존재(색계)에서 바로 반열반하는 성질을 가진 자를 뜻한다. ‘돌아오지 않는 법(anāvattidhammo)’이란 그 범천의 세상으로부터 다시 재생연결의 방식으로 돌아오지 않는 성질을 말한다. ‘심해탈(cetovimuttiṃ)’이란 마음의 청정함을 뜻하며, 모든 번뇌의 속박에서 벗어난 아라한과(arahattaphala)의 마음을 일컫는 명칭이다. ‘혜해탈(paññāvimuttiṃ)’ 또한 모든 번뇌의 속박에서 벗어난 아라한과의 지혜 자체를 혜해탈이라 함을 알아야 한다. ‘현법에서(diṭṭhe va dhamme)’란 바로 이 존재(attabhāva, 이번 생)에서를 말한다. ‘스스로(sayaṃ)’란 직접(sāmaṃ)을, ‘증득하여(abhiññā)’란 특별한 지혜로 알아서를, ‘실현하여(sacchikatvā)’란 눈앞에 명백히(paccakkha) 하여를 뜻한다. 또는 ‘수승한 지혜로 실현하여’란 특별하고 뛰어난 지혜로 실현하였다는 뜻이다. ‘구족하여(upasampajja)’란 도달하여(patvā), 혹은 얻어서(paṭilabhitvā)라는 뜻이다. 이 말을 듣고 릿차비 왕은 생각했다. ‘이 법은 새처럼 날아서 꿰뚫을 수 있는 것도 아니고, 왕도마뱀처럼 가슴으로 기어가서 꿰뚫을 수 있는 것도 아니다. 틀림없이 이것을 꿰뚫으려는 자에게는 그에 앞선 수행 단계(pubbabhāgappaṭipadā)가 있을 것이다. 그것을 먼저 여쭈어보아야겠다’라고.

Ariyaaṭṭhaṅgikamaggavaṇṇanā

고귀한 여덟 가지 구성 요소의 길(팔정도)에 대한 설명

374-375. Tato bhagavantaṃ pucchanto ‘‘atthi pana bhante’’tiādimāha. Aṭṭhaṅgikoti pañcaṅgikaṃ turiyaṃ viya aṭṭhaṅgiko gāmo viya ca aṭṭhaṅgamattoyeva hutvā aṭṭhaṅgiko, na aṅgato añño maggo nāma atthi. Tenevāha – ‘‘seyyathidaṃ, sammādiṭṭhi…pe… sammāsamādhī’’ti. Tattha sammādassanalakkhaṇā sammādiṭṭhi. Sammā abhiniropanalakkhaṇo sammāsaṅkappo. Sammā pariggahaṇalakkhaṇā sammāvācā. Sammā samuṭṭhāpanalakkhaṇo sammākammanto. Sammā vodāpanalakkhaṇo sammāājīvo. Sammā paggahalakkhaṇo sammāvāyāmo. Sammā upaṭṭhānalakkhaṇā sammāsati. Sammā samādhānalakkhaṇo sammāsamādhi. Etesu ekekassa tīṇi tīṇi kiccāni honti. Seyyathidaṃ, sammādiṭṭhi tāva aññehipi attano paccanīkakilesehi saddhiṃ micchādiṭṭhiṃ pajahati, nirodhaṃ ārammaṇaṃ karoti, sampayuttadhamme ca passati tappaṭicchādakamohavidhamanavasena asammohato. Sammāsaṅkappādayopi tatheva micchāsaṅkappādīni pajahanti, nirodhañca ārammaṇaṃ karonti, visesato panettha sammāsaṅkappo sahajātadhamme abhiniropeti. Sammāvācā sammā pariggaṇhati. Sammākammanto sammā samuṭṭhāpeti. Sammāājīvo sammā vodāpeti. Sammāvāyāmo sammā paggaṇhati. Sammāsati sammā upaṭṭhāpeti. Sammāsamādhi sammā padahati.

그 후 세존께 묻고자 하여 '그런데 존자시여' 등으로 시작하는 말씀을 여쭈었다. '여덟 가지 요소를 가진(팔정도)'이란 다섯 가지 요소를 가진 악기(turiya)나 여덟 방향의 요소를 가진 마을과 같아서, 단지 여덟 가지 요소들로만 이루어져 있으므로 팔정도라 하며, 그 요소들 외에 별도로 '도(道)'라 이름하는 것은 없다. 그러므로 '이것은 다음과 같으니, 즉 정견 ... 내지 ... 정정이다'라고 말씀하셨다. 거기서 정견은 바르게 보는 특징이 있다. 정사유는 바르게 (마음을 열반으로) 향하게 하는 특징이 있다. 정어는 바르게 (언어를) 거두어 잡는 특징이 있다. 정업은 바르게 (행위를) 일으키는 특징이 있다. 정명은 바르게 깨끗하게 하는 특징이 있다. 정정진은 바르게 (마음을) 고양하는 특징이 있다. 정념은 바르게 (대상에) 확립되는 특징이 있다. 정정은 바르게 (마음을) 안주시키는 특징이 있다. 이들 각각에게는 세 가지씩의 작용이 있다. 즉, 우선 정견은 자신과 반대되는 번뇌들과 함께 사견을 버리고, 멸제(열반)를 대상으로 삼으며, 그것을 가리는 어리석음을 타파함으로써 미혹됨 없이 상응하는 법들을 본다. 정사유 등도 그와 마찬가지로 사사유 등을 버리고 멸제를 대상으로 삼는데, 구체적으로 여기서 정사유는 함께 일어나는 법들을 (열반의 대상으로) 향하게 한다. 정어는 바르게 거두어 잡는다. 정업은 바르게 일으킨다. 정명은 바르게 깨끗하게 한다. 정정진은 바르게 고양한다. 정념은 바르게 확립한다. 정정은 바르게 안주시킨다.

Api cesā sammādiṭṭhi nāma pubbabhāge nānākkhaṇā nānārammaṇā hoti, maggakkhaṇe ekakkhaṇā ekārammaṇā. Kiccato pana ‘‘dukkhe ñāṇa’’ntiādīni cattāri nāmāni labhati. Sammāsaṅkappādayopi pubbabhāge nānākkhaṇā nānārammaṇā honti. Maggakkhaṇe ekakkhaṇā ekārammaṇā. Tesu sammāsaṅkappo kiccato ‘‘nekkhammasaṅkappo’’tiādīni tīṇi nāmāni labhati. Sammā vācādayo tisso viratiyopi honti, cetanādayopi honti, maggakkhaṇe pana viratiyeva. Sammāvāyāmo sammāsatīti idampi dvayaṃ kiccato sammappadhānasatipaṭṭhānavasena cattāri nāmāni labhati. Sammāsamādhi pana pubbabhāgepi maggakkhaṇepi sammāsamādhiyeva.

또한 이 정견이라는 것은 전단계(pubbabhāge, 위빳사나 단계)에서는 서로 다른 찰나에 일어나며 서로 다른 대상을 가지지만, 도(道)의 찰나에는 단일한 찰나이며 단일한 대상을 가진다. 작용의 측면에서는 '고성제에 대한 지혜' 등 네 가지 이름을 얻는다. 정사유 등도 전단계에서는 서로 다른 찰나와 대상을 가지나, 도의 찰나에는 단일한 찰나와 대상을 가진다. 그중 정사유는 작용에 따라 '출리(nekkhamma) 사유' 등 세 가지 이름을 얻는다. 정어 등 세 가지(정어, 정업, 정명)는 [전단계에서] 절제(virati)이기도 하고 의도(cetanā)이기도 하지만, 도의 찰나에는 절제일 뿐이다. 정정진과 정념 이 둘 또한 작용에 따라 사정근과 사념처로서 네 가지씩의 이름을 얻는다. 그러나 정정은 전단계에서도 도의 찰나에서도 단지 정정일 뿐이다.

Iti [Pg.281] imesu aṭṭhasu dhammesu bhagavatā nibbānādhigamāya paṭipannassa yogino bahukārattā paṭhamaṃ sammādiṭṭhi desitā. Ayañhi ‘‘paññāpajjoto paññāsattha’’nti (dha. sa. 20) ca vuttā. Tasmā etāya pubbabhāge vipassanāñāṇasaṅkhātāya sammādiṭṭhiyā avijjandhakāraṃ vidhamitvā kilesacore ghātento khemena yogāvacaro nibbānaṃ pāpuṇāti. Tena vuttaṃ – ‘‘nibbānādhigamāya paṭipannassa yogino bahukārattā paṭhamaṃ sammādiṭṭhi desitā’’ti.

이와 같이 이 여덟 가지 법들 중에서 세존께서는 열반의 증득을 위해 수행하는 요가 수행자에게 매우 큰 도움이 되기 때문에 정견을 가장 먼저 설하셨다. 진실로 이것은 '지혜의 등불' 또는 '지혜의 무기'라고 불린다. 그러므로 전단계에서 위빳사나 지혜라 불리는 이 정견으로 무명의 어둠을 몰아내고 번뇌라는 도적들을 살해하며 요가 수행자는 안전하게 열반에 도달한다. 그러므로 '열반의 증득을 위해 수행하는 요가 수행자에게 매우 큰 도움이 되기 때문에 정견을 가장 먼저 설하셨다'라고 말한 것이다.

Sammāsaṅkappo pana tassā bahukāro, tasmā tadanantaraṃ vutto. Yathā hi heraññiko hatthena parivaṭṭetvā parivaṭṭetvā cakkhunā kahāpaṇaṃ olokento – ‘‘ayaṃ cheko, ayaṃ kūṭo’’ti jānāti. Evaṃ yogāvacaropi pubbabhāge vitakkena vitakketvā vipassanāpaññāya olokayamāno – ‘‘ime dhammā kāmāvacarā, ime dhammā rūpāvacarādayo’’ti pajānāti. Yathā vā pana purisena koṭiyaṃ gahetvā parivaṭṭetvā parivaṭṭetvā dinnaṃ mahārukkhaṃ tacchako vāsiyā tacchetvā kamme upaneti, evaṃ vitakkena vitakketvā vitakketvā dinne dhamme yogāvacaro paññāya – ‘‘ime kāmāvacarā, ime rūpāvacarā’’tiādinā nayena paricchinditvā kamme upaneti. Tena vuttaṃ – ‘‘sammāsaṅkappo pana tassā bahukāro, tasmā tadanantaraṃ vutto’’ti. Svāyaṃ yathā sammādiṭṭhiyā evaṃ sammāvācāyapi upakārako. Yathāha – ‘‘pubbe kho, visākha, vitakketvā vicāretvā pacchā vācaṃ bhindatī’’ti, (ma. ni. 1.463) tasmā tadanantaraṃ sammāvācā vuttā.

정사유는 그 정견에게 큰 도움을 주기 때문에 그다음에 설해졌다. 마치 금 세공사가 손으로 이리저리 돌려가며 눈으로 화폐를 관찰하여 '이것은 진짜다, 이것은 가짜다'라고 아는 것과 같다. 이와 같이 요가 수행자도 전단계에서 사유(vitakka)로 생각하고 위빳사나 지혜로 관찰하여 '이 법들은 욕계에 속하는 것이고, 이 법들은 색계 등에 속하는 것이다'라고 분명히 안다. 또는 어떤 사람이 끝부분을 잡고 이리저리 돌려서 넘겨준 큰 나무를 목수가 도끼로 깎아서 목공 일에 사용하는 것과 같다. 이처럼 사유를 통해 거듭 생각하여 넘겨진 법들을 요가 수행자는 지혜로써 '이것들은 욕계의 것이고, 이것들은 색계의 것이다'라는 등의 방식으로 구별하여 (성취의) 일에 사용한다. 그러므로 '정사유는 정견에 큰 도움이 되기에 그다음에 설해졌다'라고 하였다. 이것은 정견에 도움이 되듯이 정어에도 도움이 된다. '위사카여, 먼저 생각하고 고찰한 뒤에 나중에 말을 내뱉는다'라고 말씀하신 바와 같다. 그러므로 그다음에 정어가 설해졌다.

Yasmā pana – ‘‘idañcidañca karissāmā’’ti paṭhamaṃ vācāya saṃvidahitvā loke kammante payojenti; tasmā vācā kāyakammassa upakārikāti sammāvācāya anantaraṃ sammākammanto vutto. Catubbidhaṃ pana vacīduccaritaṃ, tividhañca kāyaduccaritaṃ pahāya ubhayaṃ sucaritaṃ pūrentasseva yasmā ājīvaṭṭhamakaṃ sīlaṃ pūreti, na itarassa, tasmā tadubhayānantaraṃ sammāājīvo vutto. Evaṃ visuddhājīvena pana ‘‘parisuddho me ājīvo’’ti ettāvatā ca paritosaṃ katvā suttapamattena viharituṃ na yuttaṃ, atha kho ‘‘sabbiriyāpathesu idaṃ vīriyaṃ samārabhitabba’’nti dassetuṃ tadanantaraṃ sammāvāyāmo vutto. Tato ‘‘āraddhavīriyenapi kāyādīsu catūsu vatthūsu [Pg.282] sati sūpaṭṭhitā kātabbā’’ti dassanatthaṃ tadanantaraṃ sammāsati desitā. Yasmā panevaṃ sūpaṭṭhitā sati samādhissupakārānupakārānaṃ dhammānaṃ gatiyo samannesitvā pahoti ekattārammaṇe cittaṃ samādhātuṃ, tasmā sammāsatiyā anantaraṃ sammāsamādhi desitoti veditabbo. Etesaṃ dhammānaṃ sacchikiriyāyāti etesaṃ sotāpattiphalādīnaṃ paccakkhakiriyatthāya.

또한 '이것과 저것을 하겠다'라고 먼저 말로써 계획을 세운 뒤에 세상에서 일을 실행하기 때문에, 말이 신체적 행위(정업)에 도움이 된다. 따라서 정어 다음에 정업이 설해졌다. 그리고 네 가지 언어적 악행과 세 가지 신체적 악행을 버리고 두 종류의 선행을 채우는 자에게만 생계가 여덟 번째인 계(ājīvaṭṭhamaka sīla)가 완성되고 다른 이에게는 완성되지 않기 때문에, 그 두 가지 다음에 정명이 설해졌다. 이와 같이 청정한 생계를 유지하며 '나의 생계는 청정하다'라는 정도로 만족하여 잠자거나 방일하게 지내는 것은 적절하지 않다. 오히려 '모든 자세에서 이 정진을 시작해야 한다'라는 것을 보여주기 위해 그다음에 정정진이 설해졌다. 그 후 '정진을 시작한 이도 몸 등 네 가지 대상에 마음챙김을 잘 확립해야 한다'라는 것을 보여주기 위해 그다음에 정념이 설해졌다. 이와 같이 잘 확립된 마음챙김은 삼매에 도움이 되거나 방해가 되는 법들의 자취를 잘 살펴서 마음을 하나의 대상에 안주시킬 수 있기 때문에, 정념 다음에 정정이 설해졌다고 알아야 한다. '이러한 법들을 실현하기 위하여'라는 것은 예류과 등의 법들을 직접 체험하기 위함이라는 뜻이다.

Dve pabbajitavatthuvaṇṇanā

두 출가자의 이야기 주석

376-377. Ekamidāhanti idaṃ kasmā āraddhaṃ? Ayaṃ kira rājā – ‘‘rūpaṃ attā’’ti evaṃladdhiko, tenassa desanāya cittaṃ nādhimuccati. Atha bhagavatā tassa laddhiyā āvikaraṇatthaṃ ekaṃ kāraṇaṃ āharituṃ idamāraddhaṃ. Tatrāyaṃ saṅkhepattho – ‘‘ahaṃ ekaṃ samayaṃ ghositārāme viharāmi, tatra vasantaṃ maṃ te dve pabbajitā evaṃ pucchiṃsu. Athāhaṃ tesaṃ buddhuppādaṃ dassetvā tantidhammaṃ nāma kathento idamavocaṃ – ‘‘āvuso, saddhāsampanno nāma kulaputto evarūpassa satthu sāsane pabbajito, evaṃ tividhaṃ sīlaṃ pūretvā paṭhamajjhānādīni patvā ṭhito ‘taṃ jīva’ntiādīni vadeyya, yuttaṃ nu kho etamassā’’ti? Tato tehi ‘‘yutta’’nti vutte ‘‘ahaṃ kho panetaṃ, āvuso, evaṃ jānāmi, evaṃ passāmi, atha ca panāhaṃ na vadāmī’’ti taṃ vādaṃ paṭikkhipitvā uttari khīṇāsavaṃ dassetvā ‘‘imassa evaṃ vattuṃ na yutta’’nti avocaṃ. Te mama vacanaṃ sutvā attamanā ahesunti. Evaṃ vutte sopi attamano ahosi. Tenāha – ‘‘idamavoca bhagavā. Attamano oṭṭhaddho licchavī bhagavato bhāsitaṃ abhinandī’’ti.

376-377. '에카미당(Ekamidāhaṃ)'으로 시작하는 이 말씀은 왜 시작되었는가? 전해오는 바에 따르면, 이 [오타다] 리차비 왕은 '물질(rūpa)이 자아이다'라는 견해를 가지고 있었고, 그 때문에 세존의 설법에 마음이 귀의하지 않았다. 이에 세존께서는 그의 견해를 드러내기 위해 하나의 사례를 드시려고 이 말씀을 시작하신 것이다. 그 요약된 의미는 다음과 같다. '나는 한때 고시타원(Ghositārāma)에 머물렀는데, 그곳에 머물던 나에게 두 명의 출가자가 이와 같이 물었다. 그러자 나는 그들에게 부처님의 출현을 보여주고 성전의 가르침(tantidhamma)을 설하며 이와 같이 말하였다. “도반들이여, 신심을 갖춘 선남자가 이러한 스승의 가르침에 출가하여, 이와 같이 세 가지 계(sīla)를 구족하고 초선(初선) 등을 얻어 머물면서 '그것이 생명(jīva)이다'라고 말한다면, 그것이 그에게 적절하겠는가?” 그러자 그들이 “적절합니다”라고 대답했을 때, 나는 “도반들이여, 나는 진실로 그것을 이와 같이 알고 이와 같이 보지만, 그럼에도 불구하고 나는 그렇게 말하지 않는다”라고 하며 그 견해를 물리치고, 나아가 번뇌가 다한 분(아라한)을 보여주며 “이분에게 그렇게 말하는 것은 적절하지 않다”라고 말하였다. 그들은 나의 말을 듣고 기뻐하였다.' 이와 같이 말씀하시자 그 [오타다] 리차비 왕 또한 기뻐하였다. 그래서 '세존께서는 이와 같이 말씀하셨다. 오타다 리차비는 마음이 기뻐하며 세존의 말씀을 찬탄하였다'라고 기록된 것이다.

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

이로써 수망갈라빌라시니 디가니까야 주석서의

Mahālisuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

마할리 수타(Mahālisutta)에 대한 설명이 끝났다.

7. Jāliyasuttavaṇṇanā

7. 잘리야 수타(Jāliyasutta) 설명

Dve pabbajitavatthuvaṇṇanā

두 출가자 이야기(Dve pabbajitavatthu)에 대한 설명

378. Evaṃ [Pg.283] me sutaṃ…pe… kosambiyanti jāliyasuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā. Ghositārāmeti ghositena seṭṭhinā kate ārāme. Pubbe kira allakapparaṭṭhaṃ nāma ahosi. Tato kotūhaliko nāma daliddo chātakabhayena saputtadāro avantiraṭṭhaṃ gacchanto puttaṃ vahituṃ asakkonto chaḍḍetvā agamāsi, mātā nivattitvā taṃ gahetvā gatā, te ekaṃ gopālakagāmaṃ pavisiṃsu. Gopālakena ca tadā bahupāyāso paṭiyatto hoti, te tato pāyāsaṃ labhitvā bhuñjiṃsu. Atha so puriso balavapāyāsaṃ bhutto jīrāpetuṃ asakkonto rattibhāge kālaṃ katvā tattheva sunakhiyā kucchismiṃ paṭisandhiṃ gahetvā kukkuro jāto, so gopālakassa piyo ahosi. Gopālako ca paccekabuddhaṃ upaṭṭhahati. Paccekabuddhopi bhattakiccapariyosāne kukkurassa ekekaṃ piṇḍaṃ deti, so paccekabuddhe sinehaṃ uppādetvā gopālakena saddhiṃ paṇṇasālampi gacchati. Gopālake asannihite bhattavelāyaṃ sayameva gantvā kālārocanatthaṃ paṇṇasāladvāre bhussati, antarāmaggepi caṇḍamige disvā bhussitvā palāpeti. So paccekabuddhe mudukena cittena kālaṃkatvā devaloke nibbatti. Tatrassa ghosakadevaputto tveva nāmaṃ ahosi. So devalokato cavitvā kosambiyaṃ ekassa kulassa ghare nibbatti. Taṃ aputtako seṭṭhi tassa mātāpitūnaṃ dhanaṃ datvā puttaṃ katvā aggahesi. Atha attano putte jāte sattakkhattuṃ ghātāpetuṃ upakkami. So puññavantatāya sattasupi ṭhānesu maraṇaṃ appatvā avasāne ekāya seṭṭhidhītāya veyyattiyena laddhajīvito aparabhāge pituaccayena seṭṭhiṭṭhānaṃ patvā ghosakaseṭṭhi nāma jāto. Aññepi kosambiyaṃ kukkuṭaseṭṭhi[Pg.284], pāvāriyaseṭṭhīti dve seṭṭhino atthi, iminā saddhiṃ tayo ahesuṃ.

378. '이와 같이 나는 들었다... 코삼비에서'라는 것은 잘리야 수타이다. 여기에서 이전에 설명되지 않은 구절들에 대한 설명은 다음과 같다. '고시타원(Ghositārāma)'은 고시타(Ghosita) 장자가 건립한 사원이다. 전해오는 바에 따르면, 예전에 알라까빠(Allakappa)라는 나라가 있었다. 그곳에 코투할리카(Kotūhalika)라는 가난한 자가 있었는데 기근의 공포 때문에 처자식과 함께 아반티(Avanti)국으로 가던 중, 아들을 데려갈 수 없어 버리고 가다가 어머니가 되돌아와 그 아이를 데리고 갔다. 그들은 한 목동의 마을에 들어갔다. 그때 목동에게는 많은 우유 죽(pāyāsa)이 준비되어 있었는데, 그들이 그곳에서 우유 죽을 얻어먹었다. 그런데 그 남자는 기운이 강한 우유 죽을 먹고 소화시키지 못하여 밤중에 죽어서 바로 그 집의 암표범(또는 개)의 태에 들어 개로 태어났다. 그 개는 목동의 사랑을 받았다. 목동은 벽지불을 지극히 모셨는데, 벽지불께서도 식사를 마치시면 개에게 밥 한 덩이씩을 주셨다. 그 개는 벽지불에게 애정을 갖게 되어 목동과 함께 잎집(paṇṇasāla)에도 가곤 했다. 목동이 곁에 없을 때는 식사 시간에 스스로 가서 시간을 알리기 위해 잎집 문 앞에서 짖기도 했고, 길에서 사나운 짐승을 보면 짖어서 쫓아버리기도 했다. 그 개는 벽지불에 대한 부드러운 마음으로 죽어서 천상에 태어났다. 그곳에서 그의 이름은 고사카 천자(Ghosakadevaputta)가 되었다. 그는 천상에서 수명이 다해 코삼비의 어느 가문에 태어났다. 자식이 없던 한 장자가 그의 부모에게 재물을 주고 아들로 삼아 데려갔다. 그 후 자신의 친아들이 태어나자 그는 고사카를 일곱 번이나 죽이려 시도했다. 그러나 고사카는 복덕의 힘으로 일곱 곳에서 모두 죽음을 면했고, 결국 한 장자 딸의 지혜 덕분에 목숨을 구했으며, 나중에 양아버지인 장자가 죽은 뒤에 장자의 직위를 이어받아 고사카 장자로 알려지게 되었다. 코삼비에는 고사카 장자 외에도 꾸꾸따 장자와 빠와리야 장자라는 두 장자가 더 있었는데, 고사카 장자와 함께 세 명의 장자가 있었다.

Tena ca samayena himavantato pañcasatatāpasā sarīrasantappanatthaṃ antarantarākosambiṃ āgacchanti, tesaṃ ete tayo seṭṭhī attano attano uyyānesu paṇṇakuṭiyo katvā upaṭṭhānaṃ karonti. Athekadivasaṃ te tāpasā himavantato āgacchantā mahākantāre tasitā kilantā ekaṃ mahantaṃ vaṭarukkhaṃ patvā tattha adhivatthāya devatāya santikā saṅgahaṃ paccāsisantā nisīdiṃsu. Devatā sabbālaṅkāravibhūsitaṃ hatthaṃ pasāretvā tesaṃ pānīyapānakādīni datvā kilamathaṃ paṭivinodesi, ete devatāyānubhāvena vimhitā pucchiṃsu – ‘‘kiṃ nu kho, devate, kammaṃ katvā tayā ayaṃ sampatti laddhā’’ti? Devatā āha – ‘‘loke buddho nāma bhagavā uppanno, so etarahi sāvatthiyaṃ viharati, anāthapiṇḍiko gahapati taṃ upaṭṭhahati. So uposathadivasesu attano bhatakānaṃ pakatibhattavetanameva datvā uposathaṃ kārāpesi. Athāhaṃ ekadivasaṃ majjhanhike pātarāsatthāya āgato kañci bhatakakammaṃ akarontaṃ disvā – ‘ajja manussā kasmā kammaṃ na karontī’ti pucchiṃ. Tassa me tamatthaṃ ārocesuṃ. Athāhaṃ etadavocaṃ – ‘idāni upaḍḍhadivaso gato, sakkā nu kho upaḍḍhuposathaṃ kātu’nti. Tato seṭṭhissa paṭivedetvā ‘‘sakkā kātu’’nti āha. Svāhaṃ upaḍḍhadivasaṃ upaḍḍhuposathaṃ samādiyitvā tadaheva kālaṃ katvā imaṃ sampattiṃ paṭilabhi’’nti.

그 무렵 히말라야에서 오백 명의 고행자들이 몸을 보양하기 위해 때때로 코삼비로 오곤 했다. 이들 세 장자는 자신들의 정원에 잎집들을 지어주고 그들을 공양하였다. 그러던 어느 날, 고행자들이 히말라야에서 오다가 거대한 숲속에서 갈증과 피로에 지쳐 한 커다란 바냐트리(vaṭarukkha) 나무 아래 이르러, 그곳에 머무는 나무 요정으로부터 대접받기를 기대하며 앉아 있었다. 그때 요정이 온갖 장신구로 치장한 손을 뻗어 그들에게 물과 음료 등을 주어 피로를 풀어주었다. 요정의 신통력에 놀란 고행자들이 물었다. '요정이여, 도대체 어떤 업을 지었기에 이러한 풍요로움을 얻었습니까?' 요정이 대답했다. '세상에 부처님이라 불리는 세존께서 출현하셨고, 그분은 지금 사밧티에 머물고 계시며 급고독 장자(Anāthapiṇḍika)가 그분을 모시고 있습니다. 그 장자는 포살일마다 자신의 일꾼들에게 평소와 다름없이 식사와 보수를 주면서 포살(uposatha)을 지키게 했습니다. 그러던 어느 날, 제가 정오에 아침 식사를 하러 돌아오다가 아무도 일을 하지 않는 것을 보고 “오늘 사람들은 왜 일을 하지 않습니까?”라고 물었습니다. 사람들이 저에게 그 이유를 설명해주었습니다. 그러자 제가 말하기를 “이미 반나절이 지났는데 지금이라도 반일(半日) 포살을 지킬 수 있겠습니까?”라고 하니, 장자에게 알린 뒤 “지킬 수 있다”고 하였습니다. 그래서 저는 반나절 동안 반일 포살을 수지하고 바로 그날 죽어서 이 풍요로움을 얻게 된 것입니다.'

Atha te tāpasā ‘‘buddho kira uppanno’’ti sañjātapītipāmojjā tatova sāvatthiṃ gantukāmā hutvāpi – ‘‘bahukārā no upaṭṭhākaseṭṭhino tesampi imamatthamārocessāmā’’ti kosambiṃ gantvā seṭṭhīhi katasakkārabahumānā ‘‘tadaheva mayaṃ gacchāmā’’ti āhaṃsu. ‘‘Kiṃ, bhante, turitāttha, nanu tumhe pubbe cattāro pañca māse vasitvā gacchathā’’ti ca vutte taṃ pavattiṃ ārocesuṃ. ‘‘Tena hi, bhante, saheva gacchāmā’’ti ca vutte ‘‘gacchāma mayaṃ, tumhe saṇikaṃ āgacchathā’’ti sāvatthiṃ gantvā bhagavato santike pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇiṃsu. Tepi seṭṭhino pañcasatapañcasatasakaṭaparivārā [Pg.285] sāvatthiṃ gantvā dānādīni datvā kosambiṃ āgamanatthāya bhagavantaṃ yācitvā paccāgamma tayo vihāre kāresuṃ. Tesu kukkuṭaseṭṭhinā kato kukkuṭārāmo nāma, pāvāriyaseṭṭhinā kato pāvārikambavanaṃ nāma, ghositaseṭṭhinā kato ghositārāmo nāma ahosi. Taṃ sandhāya vuttaṃ – ‘‘kosambiyaṃ viharati ghositārāme’’ti.

그때 그 고행자들은 '부처님께서 출현하셨다'는 소식을 듣고 큰 기쁨과 환희가 생겨서 곧바로 사밧티로 가고자 했으나, '우리의 공양주인 장자들이 우리에게 큰 은혜를 베풀었으니 그들에게도 이 사실을 알려주자'라고 의논하여 고삼비로 가서 장자들로부터 극진한 대접을 받고 '우리도 오늘 바로 가겠습니다'라고 말하였다. '존자들이여, 어찌하여 그리 서두르십니까? 전에는 넉 달이나 다섯 달을 머물다 가시지 않았습니까?'라는 물음에 그들은 부처님께서 출현하셨다는 소식을 전했다. 장자들이 '그렇다면 존자들이여, 함께 가십시다'라고 하자, '우리는 먼저 가니, 당신들은 천천히 오십시오'라고 말하고 사밧티로 가서 부처님 처소에서 출가하여 아라한과를 얻었다. 그 장자들도 각각 오백 대의 수레를 거느리고 사밧티로 가서 보시 등을 행한 뒤, 부처님께 고삼비로 오시기를 청하고 돌아와서 세 곳의 사원을 지었다. 그중 꾸꾸따 장자가 지은 사원은 꾸꾸따라마, 빠와리야 장자가 지은 것은 빠와리깜바와나, 고시따 장자가 지은 것은 고시따라마라고 불리게 되었다. 이를 두고 '고삼비의 고시따라마에 머무셨다'라고 말한 것이다.

Muṇḍiyoti idaṃ tassa nāmaṃ. Jāliyoti idampi itarassa nāmameva. Yasmā panassa upajjhāyo dārumayena pattena piṇḍāya carati, tasmā dārupattikantevāsīti vuccati. Etadavocunti upārambhādhippāyena vādaṃ āropetukāmā hutvā etadavocuṃ. Iti kira nesaṃ ahosi, sace samaṇo gotamo ‘‘taṃ jīvaṃ taṃ sarīra’’nti vakkhati, athassa mayaṃ etaṃ vādaṃ āropessāma – ‘‘bho gotama, tumhākaṃ laddhiyā idheva satto bhijjati, tena vo vādo ucchedavādo hotī’’ti. Sace pana ‘‘aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’’nti vakkhati, athassetaṃ vādaṃ āropessāma ‘‘tumhākaṃ vāde rūpaṃ bhijjati, na satto bhijjati. Tena vo vāde satto sassato āpajjatī’’ti. Atha bhagavā ‘‘ime vādāropanatthāya pañhaṃ pucchanti, mama sāsane ime dve ante anupagamma majjhimā paṭipadā atthīti na jānanti, handa nesaṃ pañhaṃ avissajjetvā tassāyeva paṭipadāya āvibhāvatthaṃ dhammaṃ desemī’’ti cintetvā ‘‘tena hāvuso’’tiādimāha.

'문디야'는 그 유행자의 이름이다. '잘리야' 역시 다른 유행자의 이름일 뿐이다. 그런데 그의 스승이 나무로 만든 발우를 들고 탁발을 다녔기 때문에 '다루빳띠깐떼와시(나무 발우를 쓰는 이의 제자)'라고 불린다. '이와 같이 말하였다'는 것은 상대의 교설을 꺾으려는 의도로 반론을 제기하고자 하여 이 말을 한 것이다. 그들의 생각은 이러했다. '만약 사문 고따마가 그 생명이 바로 그 몸이다라고 말한다면, 우리는 그에게 오 고따마여, 당신의 견해에 따르면 중생은 여기서 파괴되니 당신의 주장은 단멸론이다라고 반론을 제기할 것이다. 만약 생명은 몸과 다르다라고 말한다면, 당신의 견해에서는 몸은 파괴되지만 중생은 파괴되지 않으니 당신의 견해에서는 중생이 영원하다는 상주론에 빠지게 된다라고 반론할 것이다.' 그때 세존께서는 '이들이 반론을 제기하기 위해 질문을 하는구나. 나의 가르침에서 이 두 극단을 피한 중도가 있음을 알지 못하는구나. 자, 이제 이들의 질문에 직접 답하지 않고 그 중도를 밝히기 위해 법을 설하리라'라고 생각하시고 '도반들이여, 그렇다면' 등의 말씀을 하셨다.

379-380. Tattha kallaṃ nu kho tassetaṃ vacanāyāti tassetaṃ saddhāpabbajitassa tividhaṃ sīlaṃ paripūretvā paṭhamajjhānaṃ pattassa yuttaṃ nu kho etaṃ vattunti attho. Taṃ sutvā paribbājakā puthujjano nāma yasmā nibbicikiccho na hoti, tasmā kadāci evaṃ vadeyyāti maññamānā – ‘‘kallaṃ tassetaṃ vacanāyā’’ti āhaṃsu. Atha ca panāhaṃ na vadāmīti ahaṃ etamevaṃ jānāmi, no ca evaṃ vadāmi, atha kho kasiṇaparikammaṃ katvā bhāventassa paññābalena uppannaṃ mahaggatacittametanti saññaṃ ṭhapesiṃ. Na [Pg.286] kallaṃ tassetanti idaṃ te paribbājakā – ‘‘yasmā khīṇāsavo vigatasammoho tiṇṇavicikiccho, tasmā na yuttaṃ tassetaṃ vattu’’nti maññamānā vadanti. Sesamettha uttānatthamevāti.

379-380. 거기서 '그것이 그가 그렇게 말하기에 적절한가?'라는 것은 신심으로 출가하여 세 가지 계를 완성하고 초선을 얻은 이에게 그러한 말을 하는 것이 적당한가라는 뜻이다. 그 말을 듣고 유행자들은 범부란 원래 의심이 없어지지 않은 상태이므로 때로는 그렇게 말할 수도 있다고 생각하여 '그것은 그가 그렇게 말하기에 적절합니다'라고 답했다. '그러나 나는 그렇게 말하지 않는다'는 것은 '나는 그것을 이와 같이 알지만 그렇게 말하지는 않는다. 다만 이것은 까시나 예비수행을 하여 닦는 이에게 지혜의 힘으로 생겨난 고귀한 마음일 뿐이다'라고 규정하신 것이다. '그것은 그에게 적절하지 않다'는 이 말은 그 유행자들이 '번뇌가 다하고 미혹이 없으며 의심을 건넌 이에게는 그렇게 말하는 것이 적절하지 않다'고 생각하며 말한 것이다. 그 밖의 나머지는 뜻이 명확하다.

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

이와 같이 수망갈라빌라시니 디가니까야 주석서에서

Jāliyasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

잘리야 숫따의 설명이 끝났다.

8. Mahāsīhanādasuttavaṇṇanā

8. 마하시하나다 숫따의 설명

Acelakassapavatthuvaṇṇanā

아첼라 까사빠 이야기의 설명

381. Evaṃ [Pg.287] me sutaṃ…pe… uruññāyaṃ viharatīti mahāsīhanādasuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā. Uruññāyanti uruññāti tassa raṭṭhassapi nagarassapi etadeva nāmaṃ, bhagavā uruññānagaraṃ upanissāya viharati. Kaṇṇakatthale migadāyeti tassa nagarassa avidūre kaṇṇakatthalaṃ nāma eko ramaṇīyo bhūmibhāgo atthi. So migānaṃ abhayatthāya dinnattā ‘‘migadāyo’’ti vuccati, tasmiṃ kaṇṇakatthale migadāye. Aceloti naggaparibbājako. Kassapoti tassa nāmaṃ. Tapassinti tapanissitakaṃ. Lūkhājīvinti acelakamuttācārādivasena lūkho ājīvo assāti lūkhājīvī, taṃ lūkhājīviṃ. Upakkosatīti upaṇḍeti. Upavadatīti hīḷeti vambheti. Dhammassa ca anudhammaṃ byākarontīti bhotā gotamena vuttakāraṇassa anukāraṇaṃ kathenti. Sahadhammiko vādānuvādoti parehi vuttakāraṇena sakāraṇo hutvā tumhākaṃ vādo vā anuvādo vā viññūhi garahitabbaṃ, kāraṇaṃ koci appamattakopi kiṃ na āgacchati. Idaṃ vuttaṃ hoti, ‘‘kiṃ sabbākārenapi tava vāde gārayhaṃ kāraṇaṃ natthī’’ti. Anabbhakkhātukāmāti na abhūtena vattukāmā.

381. 이와 같이 나는 들었다... 우룬냐에 머무셨다라는 것은 마하시하나다 숫따이다. 여기에 새로운 구절에 대한 설명이 있다. '우룬냐양'이란 그 지방의 이름이기도 하고 그 도시의 이름이기도 한 '우룬냐'를 뜻하며, 세존께서는 우룬냐 도시를 의지하여 머무셨다. '깐나깟딸레 미가다예'란 그 도시 근처에 깐나깟딸라라고 하는 아름다운 땅이 있는데, 그곳이 짐승들에게 두려움 없는 곳으로 주어졌기에 '미가다야'라 불리는 곳이다. 그 깐나깟딸라 녹야원을 말한다. '아첼로'는 벌거숭이 유행자이다. '까사뽀'는 그의 이름이다. '따빳싱'은 고행에 의지하는 자를 뜻한다. '루카지윙'이란 옷을 입지 않는 등의 고행으로 인해 거친 생계 수단을 가졌기에 거친 삶을 사는 자라 하며, 그 거친 삶을 사는 자를 뜻한다. '우빳꼬사띠'는 조롱한다는 뜻이다. '우빠와다띠'는 비난하고 멸시한다는 뜻이다. '법에 합당하게 답한다'는 것은 고따마 존자께서 말씀하신 이치에 맞는 근거를 말한다는 것이다. '법에 부합하는 논쟁과 재논쟁'이란 타인이 말한 근거에 따라 이유를 갖추게 되어, 여러분의 주장이나 그에 따른 답변이 현자들에게 비난받을 만한 근거가 아주 조금이라도 생기지 않는다는 것이다. 이것은 어떠한 방식으로든 그대의 주장에는 비난받을 만한 근거가 전혀 없는가?라고 말한 것이다. '비방하고 싶지 않다'는 것은 사실이 아닌 것을 말하고 싶지 않다는 뜻이다.

382. Ekaccaṃ tapassiṃ lūkhājīvintiādīsu idhekacco acelakapabbajjāditapanissitattā tapassī ‘‘lūkhena jīvitaṃ kappessāmī’’ti tiṇagomayādibhakkhanādīhi nānappakārehi attānaṃ kilameti, appapuññatāya ca sukhena jīvitavuttimeva na labhati, so tīṇi duccaritāni pūretvā niraye nibbattati.

382. 어떤 고행자로서 거친 삶을 사는 자 등의 구절에서, 어떤 이는 벌거숭이 출가 등의 고행에 의지하여 거친 방식으로 생계를 꾸리리라 생각하며 풀이나 소똥 등을 먹는 등 여러 방식으로 자신을 괴롭히고, 공덕이 부족하여 편안하게 생계를 유지하지 못한다. 그는 세 가지 악행을 채우고 지옥에 태어난다.

Aparo tādisaṃ tapanissitopi puññavā hoti, labhati lābhasakkāraṃ. So ‘‘na dāni mayā sadiso atthī’’ti attānaṃ ucce ṭhāne sambhāvetvā ‘‘bhiyyosomattāya lābhaṃ uppādessāmī’’ti anesanavasena tīṇi duccaritāni pūretvā niraye nibbattati. Ime dve sandhāya paṭhamanayo vutto.

또 다른 이는 그와 같은 고행에 의지하면서도 공덕이 있어 이익과 대접을 받는다. 그는 이제 나만한 자는 없다라며 자신을 높이고 더욱더 많은 이익을 내리라 생각하여 그릇된 생계 방식으로 세 가지 악행을 채우고 지옥에 태어난다. 이 두 부류를 염두에 두고 첫 번째 방식이 설해졌다.

Aparo tapanissitako lūkhājīvī appapuñño hoti, na labhati sukhena jīvitavuttiṃ. So ‘‘mayhaṃ pubbepi akatapuññatāya sukhajīvikā nuppajjati[Pg.288], handadāni puññāni karomī’’ti tīṇi sucaritāni pūretvā sagge nibbattati.

또 다른 고행에 의지하며 거친 삶을 사는 자는 공덕이 부족하여 편안하게 생계를 유지하지 못한다. 그는 나에게 과거에 지은 공덕이 없어서 편안한 삶이 생기지 않는구나. 자, 이제 공덕을 쌓으리라 생각하여 세 가지 선행을 채우고 천상에 태어난다.

Aparo lūkhājīvī puññavā hoti, labhati sukhena jīvitavuttiṃ. So – ‘‘mayhaṃ pubbepi katapuññatāya sukhajīvikā uppajjatī’’ti cintetvā anesanaṃ pahāya tīṇi sucaritāni pūretvā sagge nibbattati. Ime dve sandhāya dutiyanayo vutto.

또 다른 거친 삶을 사는 자는 공덕이 있어 편안하게 생계를 유지한다. 그는 나에게 과거에 지은 공덕이 있어서 편안한 삶이 생기는구나라고 생각하여 그릇된 생계 방식을 버리고 세 가지 선행을 채우고 천상에 태어난다. 이 두 부류를 염두에 두고 두 번째 방식이 설해졌다.

Eko pana tapassī appadukkhavihārī hoti bāhirakācārayutto tāpaso vā channaparibbājako vā, appapuññatāya ca manāpe paccaye na labhati. So anesanavasena tīṇi duccaritāni pūretvā attānaṃ sukhe ṭhapetvā niraye nibbattati.

한편, 어떤 고행자는 외도의 행실을 갖춘 고행자이거나 옷을 입은 유행자로서 적은 고통 속에 머물지만, 공덕이 부족하여 마음에 드는 필수품을 얻지 못합니다. 그는 그릇된 생계 수단으로 세 가지 악행을 채워 자신을 즐겁게 하려 하지만, 결국 지옥에 태어납니다.

Aparo puññavā hoti, so – ‘‘na dāni mayā sadiso atthī’’ti mānaṃ uppādetvā anesanavasena lābhasakkāraṃ vā uppādento micchādiṭṭhivasena – ‘‘sukho imissā paribbājikāya daharāya mudukāya lomasāya samphasso’’tiādīni cintetvā kāmesu pātabyataṃ vā āpajjanto tīṇi duccaritāni pūretvā niraye nibbattati. Ime dve sandhāya tatiyanayo vutto.

다른 어떤 이는 공덕이 있는데, 그는 '이제 나와 같은 자는 없다'라는 자만심을 일으켜 그릇된 생계 수단으로 이득과 명예를 얻으려 하거나, 사견에 빠져 '이 젊고 부드럽고 솜털 같은 유행녀의 감촉은 즐겁구나' 하는 따위의 생각을 하며 감각적 욕망의 쾌락에 빠져듭니다. 그는 세 가지 악행을 채워 지옥에 태어납니다. 이 두 부류의 인간을 두고 세 번째 방식이 설해졌습니다.

Aparo pana appadukkhavihārī appapuñño hoti, so – ‘‘ahaṃ pubbepi akatapuññatāya sukhena jīvikaṃ na labhāmī’’ti tīṇi sucaritāni pūretvā sagge nibbattati.

한편, 다른 어떤 이는 적은 고통 속에 머물며 공덕이 적은데, 그는 '나는 과거에도 공덕을 짓지 않아 즐겁게 생계를 유지하지 못한다'라고 생각하며 [오히려] 세 가지 선행을 닦아 천상에 태어납니다.

Aparo puññavā hoti, so – ‘‘pubbepāhaṃ katapuññatāya sukhaṃ labhāmi, idāni puññāni karissāmī’’ti tīṇi sucaritāni pūretvā sagge nibbattati. Ime dve sandhāya catutthanayo vutto. Idaṃ titthiyavasena āgataṃ, sāsanepi pana labbhati.

다른 어떤 이는 공덕이 있는데, 그는 '나는 과거에 지은 공덕 덕분에 즐거움을 얻고 있으니, 지금도 공덕을 짓겠다'라고 생각하며 세 가지 선행을 닦아 천상에 태어납니다. 이 두 부류를 두고 네 번째 방식이 설해졌습니다. 이것은 외도의 관점에서 전해진 것이지만, 부처님의 가르침 안에서도 성립됩니다.

Ekacco hi dhutaṅgasamādānavasena lūkhājīvī hoti, appapuññatāya vā sakalampi gāmaṃ vicaritvā udarapūraṃ na labhati. So – ‘‘paccaye uppādessāmī’’ti vejjakammādivasena vā anesanaṃ katvā, arahattaṃ vā paṭijānitvā, tīṇi vā kuhanavatthūni paṭisevitvā niraye nibbattati.

진실로 어떤 이는 두타행을 수지함으로써 거친 생활을 하거나, 공덕이 부족하여 온 마을을 돌아다녀도 배를 채울 만큼 얻지 못합니다. 그는 '필수품을 마련하리라' 생각하며 의술 등의 그릇된 생계 수단을 쓰거나, 아라한과를 얻었다고 거짓으로 선언하거나, 세 가지 속임수를 써서 지옥에 태어납니다.

Aparo [Pg.289] ca tādisova puññavā hoti. So tāya puññasampattiyā mānaṃ janayitvā uppannaṃ lābhaṃ thāvaraṃ kattukāmo anesanavasena tīṇi duccaritāni pūretvā niraye uppajjati.

또한 다른 어떤 이는 그와 같으나 공덕이 있습니다. 그는 그 공덕의 성취로 인해 자만심을 일으키고, 얻은 이득을 확고히 하려는 욕심에 그릇된 생계 수단으로 세 가지 악행을 채워 지옥에 태어납니다.

Aparo samādinnadhutaṅgo appapuññova hoti, na labhati sukhena jīvitavuttiṃ. So – ‘‘pubbepāhaṃ akatapuññatāya kiñci na labhāmi, sace idāni anesanaṃ karissaṃ, āyatimpi dullabhasukho bhavissāmī’’ti tīṇi sucaritāni pūretvā arahattaṃ pattuṃ asakkonto sagge nibbattati.

다른 어떤 이는 두타행을 수지했으나 공덕이 적어 즐겁게 생계를 유지하지 못합니다. 그는 '나는 과거에 공덕을 짓지 않아 아무것도 얻지 못한다. 만약 지금 그릇된 생계를 영위한다면 미래에도 즐거움을 얻기 어려울 것이다'라고 생각하며 세 가지 선행을 닦습니다. 그는 아라한과에 이르지는 못하더라도 천상에 태어납니다.

Aparo puññavā hoti, so – ‘‘pubbepāhaṃ katapuññatāya etarahi sukhito, idānipi puññaṃ karissāmī’’ti anesanaṃ pahāya tīṇi sucaritāni pūretvā arahattaṃ pattuṃ asakkonto sagge nibbattati.

다른 어떤 이는 공덕이 있는데, 그는 '나는 과거에 공덕을 지었기에 지금 행복하다. 지금도 공덕을 짓겠다'라고 생각하며 그릇된 생계를 버리고 세 가지 선행을 닦습니다. 그는 아라한과에 이르지는 못하더라도 천상에 태어납니다.

383. Āgatiñcāti – ‘‘asukaṭṭhānato nāma ime āgatā’’ti evaṃ āgatiñca. Gatiñcāti idāni gantabbaṭṭhānañca. Cutiñcāti tato cavanañca. Upapattiñcāti tato cutānaṃ puna upapattiñca. Kiṃ sabbaṃ tapaṃ garahissāmīti – ‘‘kena kāraṇena garahissāmi, garahitabbameva hi mayaṃ garahāma, pasaṃsitabbaṃ pasaṃsāma, na bhaṇḍikaṃ karonto mahārajako viya dhotañca adhotañca ekato karomā’’ti dasseti. Idāni tamatthaṃ pakāsento – ‘‘santi kassapa eke samaṇabrāhmaṇā’’tiādimāha.

383. '온 곳(āgati)'이란 '이들은 저러저러한 곳에서 왔다'는 것과 같이 온 곳을 말합니다. '갈 곳(gati)'이란 이제 가야 할 곳을 말합니다. '죽음(cuti)'이란 그곳에서 죽는 것을 말합니다. '다시 태어남(upapatti)'이란 그 죽은 자들이 다시 태어나는 것을 말합니다. '어찌 모든 고행을 비난하겠는가?'라는 것은 '어떠한 이유로 비난하겠는가? 진실로 우리는 비난받을 만한 고행만을 비난하고, 칭찬받을 만한 고행은 칭찬한다. 옷 보따리를 꾸리는 세탁사가 빤 옷과 빨지 않은 옷을 하나로 묶지 않는 것처럼 우리도 그렇게 하지 않는다'라는 의미를 보여줍니다. 이제 그 의미를 밝히기 위해 '카사파여, 어떤 사문과 바라문들이 있다' 등의 말씀을 하셨습니다.

384. Yaṃ te ekaccanti pañcavidhaṃ sīlaṃ, tañhi loke na koci ‘‘na sādhū’’ti vadati. Puna yaṃ te ekaccanti pañcavidhaṃ veraṃ, taṃ na koci ‘‘sādhū’’ti vadati. Puna yaṃ te ekaccanti pañcadvāre asaṃvaraṃ, te kira – ‘‘cakkhu nāma na nirundhitabbaṃ, cakkhunā manāpaṃ rūpaṃ daṭṭhabba’’nti vadanti, esa nayo sotādīsu. Puna yaṃ te ekaccanti pañcadvāre saṃvaraṃ.

384. '그대들에게 어떤 것'이란 오계(五戒)를 의미하니, 세상의 누구도 그것을 '좋지 않다'라고 말하지 않습니다. 다시 '그대들에게 어떤 것'이란 다섯 가지 원한(살생 등)을 의미하니, 누구도 그것을 '좋다'라고 말하지 않습니다. 다시 '그대들에게 어떤 것'이란 다섯 감각 기관에서의 단속하지 않음을 의미하는데, 그들은 '눈은 막아서는 안 되며, 눈으로 마음에 드는 형상을 보아야 한다'라고 말한다고 합니다. 귀 등 다른 감각 기관에 대해서도 이와 같은 방식입니다. 다시 '그대들에게 어떤 것'이란 다섯 감각 기관에서의 단속함을 의미합니다.

Evaṃ paresaṃ vādena saha attano vādassa samānāsamānataṃ dassetvā idāni attano vādena saha paresaṃ vādassa samānāsamānataṃ dassento ‘‘yaṃ maya’’ntiādimāha. Tatrāpi pañcasīlādivaseneva attho veditabbo.

이처럼 타인의 주장과 자신의 주장의 일치함과 일치하지 않음을 보여주신 뒤, 이제 자신의 주장과 타인의 주장의 일치함과 일치하지 않음을 보여주시며 '우리가 [말하는] 것' 등의 말씀을 하셨습니다. 거기에서도 오계 등의 관점에서 그 의미를 이해해야 합니다.

Samanuyuñjāpanakathāvaṇṇanā

문답을 통한 검증에 관한 설명

385. Samanuyuñjantanti [Pg.290] samanuyuñjantu, ettha ca laddhiṃ pucchanto samanuyuñjati nāma, kāraṇaṃ pucchanto samanugāhati nāma, ubhayaṃ pucchanto samanubhāsati nāma. Satthārā vā satthāranti satthārā vā saddhiṃ satthāraṃ upasaṃharitvā – ‘‘kiṃ te satthā te dhamme sabbaso pahāya vattati, udāhu samaṇo gotamo’’ti. Dutiyapadepi eseva nayo.

385. '질문하게 하라(samanuyuñjanti)'는 질문하도록 하라는 뜻입니다. 여기서 견해를 묻는 것을 '사마누윤자티(함께 질문함)'라 하고, 이유를 묻는 것을 '사마누가하티(함께 조사함)'라 하며, 두 가지 모두를 묻는 것을 '사마누바사티(함께 토론함)'라 합니다. '스승과 스승을'이란 스승과 스승을 대비시켜 '그대의 스승이 그러한 법들을 완전히 버리고 행하는가, 아니면 사문 고타마가 그러한가?'라고 묻는 것입니다. 두 번째 구절에서도 이와 같은 방식입니다.

Idāni tamatthaṃ yojetvā dassento – ‘‘ye imesaṃ bhavata’’ntiādimāha. Tattha akusalā akusalasaṅkhātāti akusalā ceva ‘‘akusalā’’ti ca saṅkhātā ñātā koṭṭhāsaṃ vā katvā ṭhapitāti attho. Esa nayo sabbapadesu. Api cettha sāvajjāti sadosā. Na alamariyāti niddosaṭṭhena ariyā bhavituṃ nālaṃ asamatthā.

이제 그 의미를 연결하여 보여주시며 '존자들의 이러한 [법들] 중에' 등의 말씀을 하셨습니다. 거기서 '불선이며 불선이라 일컬어지는 것'이란 불선이면서 '불선'이라고 일컬어지고 알려진 것, 혹은 부류별로 나누어 놓은 것을 의미합니다. 모든 구절에서 이와 같은 방식입니다. 또한 여기서 '허물이 있는'이란 잘못이 있는 것을 말합니다. '고귀함에 적절하지 않은'이란 결함이 없다는 의미에서의 고귀한 성질이 되기에 충분하지 않다, 즉 능력이 없다는 뜻입니다.

386-392. Yaṃ viññū samanuyuñjantāti yena viññū amhe ca aññe ca pucchantā evaṃ vadeyyuṃ, taṃ ṭhānaṃ vijjati, atthi taṃ kāraṇanti attho. Yaṃ vā pana bhonto pare gaṇācariyāti pare pana bhonto gaṇācariyā yaṃ vā taṃ vā appamattakaṃ pahāya vattantīti attho. Amheva tattha yebhuyyena pasaṃseyyunti idaṃ bhagavā satthārā satthāraṃ samanuyuñjanepi āha – saṅghena saṃghaṃ samanuyuñjanepi. Kasmā? Saṅghapasaṃsāyapi satthuyeva pasaṃsāsiddhito. Pasīdamānāpi hi buddhasampattiyā saṅghe, saṅghasampattiyā ca buddhe pasīdanti, tathā hi bhagavato sarīrasampattiṃ disvā, dhammadesanaṃ vā sutvā bhavanti vattāro – ‘‘lābhā vata bho sāvakānaṃ ye evarūpassa satthu santikāvacarā’’ti, evaṃ buddhasampattiyā saṅghe pasīdanti. Bhikkhūnaṃ panācāragocaraṃ abhikkamapaṭikkamādīni ca disvā bhavanti vattāro – ‘‘santikāvacarānaṃ vata bho sāvakānaṃ ayañca upasamaguṇo satthu kīva rūpo bhavissatī’’ti, evaṃ saṅghasampattiyā buddhe pasīdanti. Iti yā satthupasaṃsā, sā saṅghassa. Yā saṅghassa pasaṃsā, sā satthūti saṅghapasaṃsāyapi satthuyeva pasaṃsāsiddhito bhagavā dvīsupi nayesu – ‘‘amheva tattha yebhuyyena pasaṃseyyu’’nti āha. Samaṇo gotamo ime dhamme anavasesaṃ pahāya vattati, yaṃ vā pana bhonto pare gaṇācariyātiādīsupi panettha ayamadhippāyo – sampattasamādānasetughātavasena [Pg.291] hi tisso viratiyo. Tāsu sampattasamādāna viratimattameva aññesaṃ hoti, setughātavirati pana sabbena sabbaṃ natthi. Pañcasu pana tadaṅgavikkhambhanasamucchedapaṭipassaddhinissaraṇappahānesu aṭṭhasamāpattivasena ceva vipassanāmattavasena ca tadaṅgavikkhambhanappahānamattameva aññesaṃ hoti. Itarāni tīṇi pahānāni sabbena sabbaṃ natthi. Tathā sīlasaṃvaro, khantisaṃvaro, ñāṇasaṃvaro, satisaṃvaro, vīriyasaṃvaroti pañca saṃvarā, tesu pañcasīlamattameva adhivāsanakhantimattameva ca aññesaṃ hoti, sesaṃ sabbena sabbaṃ natthi.

386-392. ‘지혜로운 이들이 질문하며 따질 때’라는 말은, 지혜로운 이들이 우리들이나 다른 이들에게 질문하면서 어떤 이유로 이와 같이 말한다면, 그러한 경우가 존재하며 그러한 근거가 있다는 뜻이다. ‘존귀한 다른 집단의 스승들이’라는 말은, 부처님 이외의 다른 존귀한 스승들이 이러저러한 사소한 불선법을 버리고 수행한다는 뜻이다. ‘그곳에서 우리를 대체로 칭찬할 것이다’라는 이 말씀은, 세존께서 스승과 더불어 스승을 비교하여 질문을 받을 때나 승가와 더불어 승가를 비교하여 질문을 받을 때 하신 말씀이다. 왜 그렇게 말씀하셨는가? 승가를 칭찬하는 것만으로도 곧 스승에 대한 칭찬이 성립되기 때문이다. 실제로 청정한 믿음을 가진 이들은 부처님의 성취를 보고 승가에 신심을 내기도 하고, 승가의 성취를 보고 부처님께 신심을 내기도 한다. 즉 세존의 육신적인 원만함을 보거나 법문을 듣고서 사람들은 ‘이와 같은 스승을 곁에서 모시는 제자들은 참으로 이익을 얻은 자들이다’라고 말하게 되니, 이와 같이 부처님의 성취로 인해 승가에 신심을 낸다. 반대로 비구들의 품행과 행처, 나아가고 물러나는 거동 등을 보고서 사람들은 ‘곁에서 모시는 제자들의 가라앉은 고요함의 덕이 이 정도인데, 하물며 그 스승의 고요함의 덕은 어느 정도이겠는가?’라고 말하게 되니, 이와 같이 승가의 성취로 인해 부처님께 신심을 낸다. 이처럼 스승에 대한 찬탄은 곧 승가에 대한 것이요, 승가에 대한 찬탄은 곧 스승에 대한 것이다. 따라서 승가를 칭찬하는 것으로도 스승에 대한 칭찬이 충분히 성립되기에 세존께서는 두 가지 방식 모두에서 ‘그곳에서 우리를 대체로 칭찬할 것이다’라고 말씀하신 것이다. ‘사문 고타마는 이러한 법들을 남김없이 버리고 수행한다’는 등의 구절에도 다음과 같은 의도가 담겨 있다. 즉, 삼파타(sampatta), 사마다나(samādāna), 세투가타(setughāta)의 세 가지 절제(virati) 중에서 다른 스승들에게는 삼파타와 사마다나 절제 정도만 있을 뿐, (성스러운 도에 의한 파괴인) 세투가타 절제는 전혀 없다. 또한 타당가(tadaṅga), 빅캄바나(vikkhambhana), 사무체다(samuccheda), 파티파삿디(paṭipassaddhi), 닛사라나(nissaraṇa)의 다섯 가지 버림(pahāna) 중에서 다른 이들에게는 8가지 선정(팔등지)이나 위빳사나만으로 이루어지는 타당가와 빅캄바나 버림 정도만 있을 뿐이다. 나머지 세 가지 버림은 전혀 존재하지 않는다. 또한 계(sīla), 인내(khanti), 지혜(ñāṇa), 마음챙김(sati), 정진(vīriya)의 다섯 가지 단속(saṃvara) 중에서 다른 이들에게는 오계 정도나 인내의 단속만 있을 뿐, 그 나머지는 전혀 존재하지 않는다.

Pañca kho panime uposathuddesā, tesu pañcasīlamattameva aññesaṃ hoti. Pātimokkhasaṃvarasīlaṃ sabbena sabbaṃ natthi. Iti akusalappahāne ca kusalasamādāne ca, tīsu viratīsu, pañcasu pahānesu, pañcasu saṃvaresu, pañcasu uddesesu, – ‘‘ahameva ca mayhañca sāvakasaṅgho loke paññāyati, mayā hi sadiso satthā nāma, mayhaṃ sāvakasaṅghena sadiso saṅgho nāma natthī’’ti bhagavā sīhanādaṃ nadati.

포살의 설계(uposathuddesa)는 다섯 가지가 있는데, 다른 이들에게는 오계 정도만 있을 뿐이며, 별해탈률의 단속계(pātimokkhasaṃvarasīla)는 전혀 존재하지 않는다. 이와 같이 불선법을 버리고 선법을 수지함에 있어서, 세 가지 절제와 다섯 가지 버림, 다섯 가지 단속, 다섯 가지 설계에서 ‘세상에는 오직 나와 나의 제자 승가만이 알려져 있다. 나와 동등한 스승은 없으며 나의 제자 승가와 동등한 승가는 없다’고 세존께서는 사자후를 토하신 것이다.

Ariyaaṭṭhaṅgikamaggavaṇṇanā

성스러운 여덟 가지 도(팔정도)에 대한 설명

393. Evaṃ sīhanādaṃ naditvā tassa sīhanādassa aviparītabhāvāvabodhanatthaṃ – ‘‘atthi, kassapa, maggo’’tiādimāha. Tattha maggoti lokuttaramaggo. Paṭipadāti pubbabhāgapaṭipadā. Kālavādītiādīni brahmajāle vaṇṇitāni. Idāni taṃ duvidhaṃ maggañca paṭipadañca ekato katvā dassento – ‘‘ayameva ariyo’’tiādimāha. Idaṃ pana sutvā acelo cintesi – ‘‘samaṇo gotamo mayhaṃyeva maggo ca paṭipadā ca atthi, aññesaṃ natthīti maññati, handassāhaṃ amhākampi maggaṃ kathemī’’ti. Tato acelakapaṭipadaṃ kathesi. Tenāha – ‘‘evaṃ vutte acelo kassapo bhagavantaṃ etadavoca…pe… udakorohanānuyogamanuyutto viharatī’’ti.

393. 393. 이와 같이 사자후를 토하신 뒤, 그 사자후가 진실임을 깨닫게 하기 위해 ‘카사파여, 도가 있다’는 등의 말씀을 하셨다. 여기서 ‘도(magga)’란 출세간의 도를 의미한다. ‘수행법(paṭipadā)’이란 도에 이르기 전 단계의 예비 수행을 의미한다. ‘까라와디(kālavādī, 때에 맞춰 말하는 자)’ 등의 문구는 범망경(Brahmajāla Sutta)에서 설명되었다. 이제 두 종류의 도인 출세간의 도와 예비 수행법을 하나로 묶어 보여주시려고 ‘이것이 바로 성스러운...’ 등의 말씀을 하셨다. 한편 아첼라(나체 수행자) 카사파는 이 말씀을 듣고 이렇게 생각했다. ‘사문 고타마는 자기에게만 도가 있고 수행법이 있으며 다른 이들에게는 없다고 여기는구나. 자, 이제 나도 우리의 도를 말해주겠다.’ 그리하여 나체 수행자의 수행법을 말하였다. 그래서 ‘이와 같이 말했을 때 아첼라 카사파가 세존께 이와 같이 말씀드렸다... (중략) ...물에 들어가는 수행에 전념하며 머문다’는 구절이 나온 것이다.

Tapopakkamakathāvaṇṇanā

고행의 실천에 대한 담론

394. Tattha tapopakkamāti tapārambhā, tapakammānīti attho. Sāmaññasaṅkhātāti samaṇakammasaṅkhātā. Brahmaññasaṅkhātāti brāhmaṇakammasaṅkhātā. Acelakoti niccolo, naggoti attho. Muttācāroti visaṭṭhācāro, uccārakammādīsu lokiyakulaputtācārena virahito [Pg.292] ṭhitakova uccāraṃ karoti, passāvaṃ karoti, khādati, bhuñjati ca. Hatthāpalekhanoti hatthe piṇḍamhi ṭhite jivhāya hatthaṃ apalikhati, uccāraṃ vā katvā hatthasmiññeva daṇḍakasaññī hutvā hatthena apalikhati. ‘‘Bhikkhāgahaṇatthaṃ ehi, bhante’’ti vutto na etīti na ehibhaddantiko. ‘‘Tena hi tiṭṭha, bhante’’ti vuttopi na tiṭṭhatīti natiṭṭhabhaddantiko. Tadubhayampi kira so – ‘‘etassa vacanaṃ kataṃ bhavissatī’’ti na karoti. Abhihaṭanti puretaraṃ gahetvā āhaṭaṃ bhikkhaṃ, uddissakatanti ‘‘imaṃ tumhe uddissa kata’’nti evaṃ ārocitaṃ bhikkhaṃ. Na nimantananti ‘‘asukaṃ nāma kulaṃ vā vīthiṃ vā gāmaṃ vā paviseyyāthā’’ti evaṃ nimantitabhikkhampi na sādiyati, na gaṇhati. Na kumbhimukhāti kumbhito uddharitvā diyyamānaṃ bhikkhaṃ na gaṇhati. Na kaḷopimukhāti kaḷopīti ukkhali vā pacchi vā, tatopi na gaṇhati. Kasmā? Kumbhikaḷopiyo maṃ nissāya kaṭacchunā pahāraṃ labhantīti. Na eḷakamantaranti ummāraṃ antaraṃ katvā diyyamānaṃ na gaṇhati. Kasmā? ‘‘Ayaṃ maṃ nissāya antarakaraṇaṃ labhatī’’ti. Daṇḍamusalesupi eseva nayo.

394. 394. 여기서 ‘고행의 실천(tapopakkamā)’이란 고행의 시작, 고행의 업이라는 뜻이다. ‘사문이라 일컬어지는 것(sāmaññasaṅkhātā)’은 사문의 일을 말하며, ‘바라문이라 일컬어지는 것(brāhmaññasaṅkhātā)’은 바라문의 일을 말한다. ‘나체 수행자(acelako)’란 옷이 없는 자, 즉 벌거숭이라는 뜻이다. ‘예의 없는 자(muttācāro)’란 규범을 벗어난 자라는 뜻으로, 대소변을 볼 때 등 세상의 품격 있는 사람들이 지키는 예절을 따르지 않고 꼿꼿이 서서 대변을 보고 소변을 보며, 서서 씹어 먹고 삼켜 먹는 자를 말한다. ‘손을 핥는 자(hatthāpalekhano)’란 손에 밥알이 묻었을 때 혀로 손을 핥는 자를 말하거나, 혹은 대변을 본 뒤 손으로 닦아내는 자를 말한다. ‘스님, 음식을 받으러 오십시오’라고 해도 오지 않으므로 ‘오지 않는 성자(na ehibhaddantiko)’라 불린다. ‘그러면 거기 서 계십시오’라고 해도 서지 않으므로 ‘서지 않는 성자(na tiṭṭhabhaddantiko)’라 불린다. 그는 이 두 가지 모두 ‘저 사람의 말을 따르는 것이 된다’고 생각하여 일부러 하지 않는다고 한다. ‘미리 가져온 음식(abhihaṭaṃ)’이란 자신이 도착하기 전에 미리 가져와 대기하고 있는 음식을 말하며, ‘의도하여 만든 것(uddissakataṃ)’이란 ‘당신을 위해 이것을 준비했습니다’라고 알려주는 음식을 말한다. ‘초대를 받지 않는다(na nimantanaṃ)’는 것은 ‘이러저러한 집이나 거리, 마을로 들어오십시오’라고 청하는 음식을 수용하지 않고 받지 않는다는 뜻이다. ‘항아리에서 주는 것을 받지 않는다(na kumbhimukhā)’는 것은 항아리에서 꺼내어 주는 음식을 받지 않는다는 것이다. ‘그릇에서 주는 것을 받지 않는다(na kaḷopimukhā)’에서 ‘깔로삐’는 솥이나 바구니를 뜻하는데, 거기서 꺼내 주는 것도 받지 않는다. 왜 받지 않는가? ‘항아리나 바구니가 나 때문에 숟가락으로 얻어맞는 고통을 겪는다’고 생각하기 때문이다. ‘문턱 사이로 주는 것을 받지 않는다(na eḷakamantaraṃ)’는 것은 문턱을 사이에 두고 내미는 음식을 받지 않는다는 것이다. 왜 받지 않는가? ‘이 문턱이 나 때문에 문 사이에 끼이는 고충을 겪는다’고 생각하기 때문이다. 막대기나 절구공이 사이로 주는 것을 받지 않는 것 역시 같은 이치다.

Dvinnanti dvīsu bhuñjamānesu ekasmiṃ uṭṭhāya dente na gaṇhati. Kasmā? ‘‘Ekassa kabaḷantarāyo hotī’’ti. Na gabbhiniyātiādīsu pana ‘‘gabbhiniyā kucchiyaṃ dārako kilamati. Pāyantiyā dārakassa khīrantarāyo hoti, purisantaragatāya ratiantarāyo hotī’’ti na gaṇhati. Saṃkittīsūti saṃkittetvā katabhattesu, dubbhikkhasamaye kira acelakasāvakā acelakānaṃ atthāya tato tato taṇḍulādīni samādapetvā bhattaṃ pacanti. Ukkaṭṭho acelako tatopi na paṭiggaṇhati. Na yattha sāti yattha sunakho – ‘‘piṇḍaṃ labhissāmī’’ti upaṭṭhito hoti, tattha tassa adatvā āhaṭaṃ na gaṇhati. Kasmā? Etassa piṇḍantarāyo hotīti. Saṇḍasaṇḍacārinīti samūhasamūhacārinī, sace hi acelakaṃ disvā – ‘‘imassa bhikkhaṃ dassāmā’’ti manussā bhattagehaṃ pavisanti, tesu ca pavisantesu kaḷopimukhādīsu nilīnā makkhikā uppatitvā saṇḍasaṇḍā caranti, tato āhaṭaṃ bhikkhaṃ na gaṇhati. Kasmā? Maṃ nissāya makkhikānaṃ gocarantarāyo jātoti.

‘두 사람’(Dvinnanti)이란 두 사람이 음식을 먹고 있을 때 한 사람이 일어나서 음식을 줄 경우, 그것을 받지 않는 것을 말한다. 왜 받지 않는가? ‘한 사람의 식사를 방해하게 된다’고 생각하기 때문이다. ‘임산부’(Na gabbhiniyāti) 등의 구절에서, ‘임산부의 태중에 있는 아이가 고통을 겪는다’, ‘수유 중인 여인의 아이에게 젖이 부족해지는 장애가 생긴다’, ‘다른 남자와 관계 중인 여인에게 즐거움의 장애가 생긴다’고 생각하여 받지 않는다. ‘함께 모음’(Saṃkittīsūti)이란 함께 모으기로 공표하여 준비된 음식들을 말한다. 전해오는 바에 따르면, 기근이 든 때에 아첼라카(벌거숭이 고행자)의 제자들이 아첼라카들을 위해 여기저기 집집마다 쌀 등을 거두어 음식을 만든다. 엄격한 아첼라카는 그렇게 모아서 만든 음식도 받지 않는다. ‘개가 있는 곳이 아님’(Na yattha sāti)이란 개가 ‘음식을 얻으리라’고 생각하며 근처에 서 있는 곳에서, 그 개에게 주지 않고 가져온 음식을 받지 않는 것이다. 왜 받지 않는가? ‘이 개의 식사를 방해하게 된다’고 생각하기 때문이다. ‘떼 지어 다니는 것’(Saṇḍasaṇḍacārinīti)이란 무리를 지어 다니는 것을 의미한다. 만약 사람들이 아첼라카를 보고 ‘이분께 음식을 드리자’고 생각하며 부엌으로 들어갈 때, 사람들이 들어감에 따라 솥단지 아가리 등에 앉아 있던 파리들이 날아올라 떼를 지어 다니게 되면, 거기서 가져온 음식을 받지 않는다. 왜 받지 않는가? ‘나로 인해 파리들의 먹이 활동에 장애가 생겼다’고 생각하기 때문이다.

Thusodakanti [Pg.293] sabbasassasambhārehi kataṃ sovīrakaṃ. Ettha ca surāpānameva sāvajjaṃ, ayaṃ pana sabbesupi sāvajjasaññī. Ekāgārikoti yo ekasmiṃyeva gehe bhikkhaṃ labhitvā nivattati. Ekālopikoti yo ekeneva ālopena yāpeti. Dvāgārikādīsupi eseva nayo. Ekissāpi dattiyāti ekāya dattiyā. Datti nāma ekā khuddakapāti hoti, yattha aggabhikkhaṃ pakkhipitvā ṭhapenti. Ekāhikanti ekadivasantarikaṃ. Addhamāsikanti addhamāsantarikaṃ. Pariyāyabhattabhojananti vārabhattabhojanaṃ, ekāhavārena dvīhavārena sattāhavārena aḍḍhamāsavārenāti evaṃ divasavārena āgatabhattabhojanaṃ.

‘겨 달인 물’(Thusodakanti)이란 모든 곡물 재료로 만든 발효된 식초를 말한다. 여기에서 물고기와 고기 등 가운데 술을 마시는 것만이 죄가 되지만, 이 고행자는 모든 것에 대해 죄가 된다는 생각을 가진다. ‘한 집 식사자’(Ekāgārikoti)란 오직 한 집에서만 음식을 얻고 돌아오는 자를 말한다. ‘한 입 식사자’(Ekālopikoti)란 오직 한 입의 음식으로만 연명하는 자를 말한다. 두 집 식사자 등의 경우에도 이와 같은 방식이다. ‘한 바구니’(Ekissāpi dattiyāti)란 하나의 작은 그릇을 말한다. ‘닷띠’(datti)란 가장 좋은 음식을 담아두는 하나의 작은 발을 의미한다. ‘하루 한 번’(Ekāhikanti)이란 하루씩 거르는 것을 말한다. ‘보름 한 번’(Addhamāsikanti)이란 보름씩 거르는 것을 말한다. ‘차례대로 먹음’(Pariyāyabhattabhojananti)이란 번갈아 가며 먹는 것을 말하는데, 하루를 거르고 하루를 먹는 방식, 이틀을 거르고 이틀을 먹는 방식, 이레를 거르고 이레를 먹는 방식, 보름을 거르고 보름을 먹는 방식 등과 같이 날짜의 차례에 따라 얻은 음식을 먹는 것을 말한다.

395. Sākabhakkhoti allasākabhakkho. Sāmākabhakkhoti sāmākataṇḍulabhakkho. Nīvārādīsu nīvāro nāma araññe sayaṃjātā vīhijāti. Daddulanti cammakārehi cammaṃ likhitvā chaḍḍitakasaṭaṃ. Haṭaṃ vuccati silesopi sevālopi. Kaṇanti kuṇḍakaṃ. Ācāmoti bhattaukkhalikāya laggo jhāmakaodano, taṃ chaḍḍitaṭṭhānatova gahetvā khādati, ‘‘odanakañjiya’’ntipi vadanti. Piññākādayo pākaṭā eva. Pavattaphalabhojīti patitaphalabhojī.

395. ‘채소식’(Sākabhakkhoti)이란 생채소를 먹는 것이다. ‘사마까식’(Sāmākabhakkhoti)이란 사마까(수수) 쌀을 먹는 것이다. ‘니와라’(nīvārā) 등에서 ‘니와라’란 숲에서 저절로 자라난 벼의 종류이다. ‘가죽 조각’(Daddulanti)이란 가죽 세공업자들이 가죽을 긁어내고 버린 찌꺼기를 말한다. ‘하따’(haṭaṃ)는 수지(나무진)나 이끼를 말한다. ‘겨’(Kaṇanti)란 쌀겨를 말한다. ‘누룽지’(Ācāmoti)란 밥솥에 눌어붙은 탄 밥(누룽지)을 말하는데, 그것을 버린 곳에서 가져와 씹어 먹는다. ‘밥물’(odanakañjiya)이라고도 부른다. 깨묵(Piññāka) 등은 널리 알려진 그대로이다. ‘떨어진 과일 식사자’(Pavattaphalabhojīti)란 저절로 떨어진 과일만을 먹으며 연명하는 자를 말한다.

396. Sāṇānīti sāṇavākacoḷāni. Masāṇānīti missakacoḷāni. Chavadussānīti matasarīrato chaḍḍitavatthāni, erakatiṇādīni vā ganthetvā katanivāsanāni. Paṃsukūlānīti pathaviyaṃ chaḍḍitanantakāni. Tirīṭānīti rukkhatacavatthāni. Ajinanti ajinamigacammaṃ. Ajinakkhipanti tadeva majjhe phālitakaṃ. Kusacīranti kusatiṇāni ganthetvā katacīraṃ. Vākacīraphalakacīresupi eseva nayo. Kesakambalanti manussakesehi katakambalaṃ. Yaṃ sandhāya vuttaṃ –

396. ‘사나 옷’(Sāṇānīti)이란 대마 실로 짠 옷들을 말한다. ‘마사나 옷’(Masāṇānīti)이란 여러 실을 섞어서 짠 옷들을 말한다. ‘시체 옷’(Chavadussānīti)이란 시체에서 벗겨버린 옷들이나, 에라까 풀 등을 엮어서 만든 옷을 말한다. ‘분소의’(Paṃsukūlānīti)란 땅 위에 버려진 장식이 없는 헌 옷들을 말한다. ‘나무껍질 옷’(Tirīṭānīti)이란 나무껍질로 만든 옷을 말한다. ‘사슴 가죽’(Ajinanti)이란 검은 사슴의 가죽을 말한다. ‘조각 가슴 가죽’(Ajinakkhipanti)이란 바로 그 가슴 가죽을 가운데에서 쪼갠 것을 말한다. ‘꾸사 풀 옷’(Kusacīranti)이란 꾸사 풀을 엮어서 만든 옷을 말한다. 나무껍질 옷이나 널판지 옷의 경우에도 이와 같은 방식이다. ‘사람 머리카락 옷’(Kesakambalanti)이란 사람의 머리카락으로 만든 담요를 말한다. 이것을 두고 다음과 같이 말씀하셨다.

‘‘Seyyathāpi bhikkhave, yāni kānici tantāvutāni vatthāni, kesakambalo tesaṃ paṭikiṭṭho akkhāyati. Kesakambalo, bhikkhave, sīte sīto, uṇhe uṇho appaggho ca dubbaṇṇo ca duggandho dukkhasamphasso’’ti.

“비구들이여, 예를 들어 실로 짠 어떤 옷들이 있든 간에, 사람 머리카락으로 만든 담요(Kesakambalo)가 그중에서 가장 나쁘다고 불린다. 비구들이여, 머리카락 담요는 추울 때는 차갑고, 더울 때는 뜨거우며, 값도 싸고 색깔도 나쁘며 냄새도 고약하고 감촉도 나쁘다.”

Vāḷakambalanti [Pg.294] assavālehi katakambalaṃ. Ulūkapakkhikanti ulūkapakkhāni ganthetvā katanivāsanaṃ. Ukkuṭikappadhānamanuyuttoti ukkuṭikavīriyaṃ anuyutto, gacchantopi ukkuṭikova hutvā uppatitvā uppatitvā gacchati. Kaṇṭakāpassayikoti ayakaṇṭake vā pakatikaṇṭake vā bhūmiyaṃ koṭṭetvā tattha cammaṃ attharitvā ṭhānacaṅkamādīni karoti. Seyyanti sayantopi tattheva seyyaṃ kappeti. Phalakaseyyanti rukkhaphalake seyyaṃ. Thaṇḍilaseyyanti thaṇḍile ucce bhūmiṭhāne seyyaṃ. Ekapassayikoti ekapasseneva sayati. Rajojalladharoti sarīraṃ telena makkhitvā rajuṭṭhānaṭṭhāne tiṭṭhati, athassa sarīre rajojallaṃ laggati, taṃ dhāreti. Yathāsanthatikoti laddhaṃ āsanaṃ akopetvā yadeva labhati, tattheva nisīdanasīlo. Vekaṭikoti vikaṭakhādanasīlo. Vikaṭanti gūthaṃ vuccati. Apānakoti paṭikkhittasītudakapāno. Sāyaṃ tatiyamassāti sāyatatiyakaṃ. Pāto, majjhanhike, sāyanti divasassa tikkhattuṃ pāpaṃ pavāhessāmīti udakorohanānuyogaṃ anuyutto viharatīti.

‘말갈기 담요’(Vāḷakambalanti)란 말의 꼬리털로 만든 담요를 말한다. ‘부엉이 날개 옷’(Ulūkapakkhikanti)이란 부엉이 깃털을 엮어서 만든 옷을 말한다. ‘웅크려 앉는 정진에 전념함’(Ukkuṭikappadhānamanuyuttoti)이란 웅크려 앉아 있는 노력을 거듭하는 자를 말하니, 길을 갈 때도 웅크린 채로 뛰어서 간다. ‘가시 침대’(Kaṇṭakāpassayikoti)란 쇠가시나 천연 가시를 땅에 박고 그 위에 가죽을 깔고 서 있거나 경행하는 등을 행하는 자를 말한다. ‘잠자리’(Seyyanti)란 잠을 잘 때도 바로 그 가시 위에 깐 가죽 위에서 잠을 자는 것을 말한다. ‘널판지 침대’(Phalakaseyyanti)란 나무 널판지 위에서의 잠자리를 말한다. ‘맨땅 침대’(Thaṇḍilaseyyanti)란 높은 맨땅 위에서의 잠자리를 말한다. ‘한쪽으로 눕는 자’(Ekapassayikoti)란 오직 한쪽 옆구리로만 눕는 자를 말한다. ‘먼지와 때를 묻히는 자’(Rajojalladharoti)란 몸에 기름을 바르고 먼지가 일어나는 곳에 서 있어서, 그 몸에 먼지와 때가 달라붙게 하여 그것을 유지하는 자를 말한다. ‘주는 대로 앉는 자’(Yathāsanthatikoti)란 얻은 자리를 바꾸지 않고 얻은 그대로의 자리에만 앉는 습관이 있는 자를 말한다. ‘배설물을 먹는 자’(Vekaṭikoti)란 배설물을 먹는 습관이 있는 자를 말한다. ‘위까따’(vikaṭaṃ)란 대변을 말한다. ‘물을 마시지 않는 자’(Apānakoti)란 찬물을 마시는 것을 거부하는 자를 말한다. ‘저녁에 세 번째’라는 것은 그에게 저녁의 세 번째 의식이 있다는 것이니, 그래서 ‘사야따띠야까’(sāyatatiyaka)라고 한다. 아침, 낮, 저녁 이렇게 ‘하루에 세 번 악을 씻어내리라’고 생각하며 물에 들어가는 수행(udakorohanānuyoga)에 전념하며 머문다는 의미이다.

Tapopakkamaniratthakatāvaṇṇanā

고행의 헛됨에 대한 설명

397. Atha bhagavā sīlasampadādīhi vinā tesaṃ tapopakkamānaṃ niratthakataṃ dassento – ‘‘acelako cepi kassapa hotī’’tiādimāha. Tattha ārakā vāti dūreyeva. Averanti dosaveravirahitaṃ. Abyāpajjanti domanassabyāpajjarahitaṃ.

397. 그 후 세존께서는 계행의 구족 등이 없이 행하는 그러한 고행들의 무익함을 보여주시며, “깟사빠여, 만약 어떤 아첼라카가...” 등으로 시작하는 말씀을 하셨다. 거기서 ‘멀리 있음’(ārakā vā)이란 아주 멀리 떨어져 있음을 뜻한다. ‘원한 없음’(Averanti)이란 분노라는 원한에서 벗어난 것을 뜻한다. ‘고통 없음’(Abyāpajjaṃ)이란 불만족스러운 의분(domanassa)에서 기인한 해침의 마음에서 벗어난 것을 뜻한다.

398. Dukkaraṃ, bho gotamāti idaṃ kassapo ‘‘mayaṃ pubbe ettakamattaṃ sāmaññañca brahmaññañcāti vicarāma, tumhe pana aññaṃyeva sāmaññañca brahmaññañca vadathā’’ti dīpento āha. Pakati kho esāti pakatikathā esā. Imāya ca, kassapa, mattāyāti ‘‘kassapa yadi iminā pamāṇena evaṃ parittakena paṭipattikkamena sāmaññaṃ vā brahmaññaṃ vā dukkaraṃ sudukkaraṃ nāma abhavissa, tato netaṃ abhavissa kallaṃ vacanāya dukkaraṃ sāmañña’’nti ayamettha padasambandhena saddhiṃ attho. Etena nayena sabbattha padasambandho veditabbo.

398. “고따마 존자시여, 그것은 참으로 어렵습니다”라는 이 말은, 깟사빠가 “우리는 이전에 이 정도의 벌거숭이 수행 등만이 사문의 일이고 바라문의 일이라고 생각하며 다녔는데, 당신께서는 이와 다른 자애 등만을 사문의 일이고 바라문의 일이라고 말씀하십니다”라는 뜻을 밝히며 한 말이다. ‘그것은 당연한 말입니다’(Pakati kho esāti)란 그것은 흔히 하는 말이라는 뜻이다. ‘깟사빠여, 이 정도의 분량으로’(Imāya ca, kassapa, mattāyāti)라는 구절은 “깟사빠여, 만약 이 정도의 분량으로, 이처럼 미미한 수행의 과정(벌거숭이 수행 등)으로 사문성이나 바라문성이 어렵다거나 매우 어렵다고 불릴 수 있다면, ‘사문성은 어렵다’고 말하는 것이 타당하지 않았을 것이다”라는 것이 문맥에 따른 의미이다. 이러한 방식으로 모든 단락에서 문맥의 연결을 이해해야 한다.

399. Dujjānoti [Pg.295] idampi so ‘‘mayaṃ pubbe ettakena samaṇo vā brāhmaṇo vā hotīti vicarāma, tumhe pana aññathā vadathā’’ti idaṃ sandhāyāha. Athassa bhagavā taṃ pakativādaṃ paṭikkhipitvā sabhāvatova dujjānabhāvaṃ āvikaronto punapi – ‘‘pakati kho’’tiādimāha. Tatrāpi vuttanayeneva padasambandhaṃ katvā attho veditabbo.

399. ‘알기 어렵다’(Dujjāno)는 이 말 역시 그가 “우리는 예전에 이 정도면 사문이나 바라문이 된다고 생각하며 다녔는데, 당신께서는 다르게 말씀하십니다”라는 점을 염두에 두고 한 말이다. 그러자 세존께서는 그러한 통속적인 말을 물리치시고, 본질적으로 사문이나 바라문임을 알아보는 것이 어려움을 밝히시며 다시 한번 “당연히...” 등으로 시작하는 말씀을 하셨다. 거기서도 앞서 설명한 방식대로 문맥을 연결하여 의미를 이해해야 한다.

Sīlasamādhipaññāsampadāvaṇṇanā

계·정·혜 구족에 대한 설명

400-401. Katamā pana sā, bho gotamāti kasmā pucchati. Ayaṃ kira paṇḍito bhagavato kathentasseva kathaṃ uggahesi, atha attano paṭipattiyā niratthakataṃ viditvā samaṇo gotamo – ‘‘tassa ‘cāyaṃ sīlasampadā, cittasampadā, paññāsampadā abhāvitā hoti asacchikatā, atha kho so ārakāva sāmaññā’tiādimāha. Handa dāni naṃ tā sampattiyo pucchāmī’’ti sīlasampadādivijānanatthaṃ pucchati. Athassa bhagavā buddhuppādaṃ dassetvā tantidhammaṃ kathento tā sampattiyo dassetuṃ – ‘‘idha kassapā’’tiādimāha. Imāya ca kassapa sīlasampadāyāti idaṃ arahattaphalameva sandhāya vuttaṃ. Arahattaphalapariyosānañhi bhagavato sāsanaṃ. Tasmā arahattaphalasampayuttāhi sīlacittapaññāsampadāhi aññā uttaritarā vā paṇītatarā vā sīlādisampadā natthīti āha.

400-401. '고타마 존자시여, 그것은 어떤 것입니까?'라고 왜 묻는가? 전해지는 바에 따르면, 이 아첼라 캇사파는 지혜로운 자로서 세존께서 말씀을 하시는 동안 그 말씀을 파악하였다. 그때 자신의 수행이 무익함을 알고서, 사문 고타마가 '그의 이 계의 구족, 심의 구족, 혜의 구족은 닦이지 않았고 실현되지 않았으므로, 그는 사문의 상태에서 멀리 떨어져 있다'는 등의 말씀을 하셨을 때, '자, 이제 그 구족함들에 대해 물어보리라'고 생각하여 계의 구족 등을 알기 위해 질문한 것이다. 이에 세존께서는 부처님의 출현을 보여주시고 성스러운 가르침을 설하시면서 그 구족함들을 보여주기 위해 '캇사파여, 여기...'라는 등의 말씀을 하셨다. '캇사파여, 이 계의 구족으로...'라는 이 말씀은 아라한과만을 겨냥하여 설하신 것이다. 참으로 세존의 가르침은 아라한과를 끝으로 하기 때문이다. 그러므로 아라한과와 결합된 계·심·혜의 구족보다 더 높거나 더 뛰어난 계 등의 구족은 없다고 말씀하신 것이다.

Sīhanādakathāvaṇṇanā

사자후에 대한 설명

402. Evañca pana vatvā idāni anuttaraṃ mahāsīhanādaṃ nadanto – ‘‘santi kassapa eke samaṇabrāhmaṇā’’tiādimāha. Tattha ariyanti nirupakkilesaṃ paramavisuddhaṃ. Paramanti uttamaṃ, pañcasīlāni hiādiṃ katvā yāva pātimokkhasaṃvarasīlā sīlameva, lokuttaramaggaphalasampayuttaṃ pana paramasīlaṃ nāma. Nāhaṃ tatthāti tattha sīlepi paramasīlepi ahaṃ attano samasamaṃ mama sīlasamena sīlena mayā samaṃ puggalaṃ na passāmīti attho. Ahameva tattha bhiyyoti ahameva tasmiṃ sīle uttamo. Katamasmiṃ? Yadidaṃ adhisīlanti yaṃ etaṃ uttamaṃ sīlanti attho. Iti imaṃ paṭhamaṃ sīhanādaṃ nadati.

402. 이와 같이 말씀하시고 이제 위없는 위대한 사자후를 내뿜으시며 '캇사파여, 어떤 사문·바라문들이 있다'는 등의 말씀을 하셨다. 거기서 '성스러운'이란 번뇌가 없어 지극히 청정한 것을 의미한다. '최상의'란 으뜸가는 것을 의미한다. 참으로 오계로부터 시작하여 계목의 단속계에 이르기까지는 일반적인 계일 뿐이지만, 출세간의 도·과와 결합된 계는 '최상의 계'라고 한다. '나는 거기서'라는 것은 그 일반적인 계에서나 최상의 계에서나 나 자신과 대등한 자를, 즉 나의 계와 동등한 계를 지닌 자를 보지 못한다는 뜻이다. '내가 거기서 더 뛰어나다'는 것은 내가 바로 그 계에 있어서 으뜸이라는 것이다. 어떤 계에서인가? '이른바 증상계에 있어서'라는 것은 그 최상의 계에 있어서 으뜸이라는 뜻이다. 이와 같이 이 첫 번째 사자후를 내뿜으신다.

Tapojigucchavādāti [Pg.296] ye tapojigucchaṃ vadanti. Tattha tapatīti tapo, kilesasantāpakavīriyassetaṃ nāmaṃ, tadeva te kilese jigucchatīti jigucchā. Ariyā paramāti ettha niddosattā ariyā, aṭṭhaārambhavatthuvasenapi uppannā vipassanāvīriyasaṅkhātā tapojigucchā tapojigucchāva, maggaphalasampayuttā paramā nāma. Adhijegucchanti idha jigucchabhāvo jegucchaṃ, uttamaṃ jegucchaṃ adhijegucchaṃ, tasmā yadidaṃ adhijegucchaṃ, tattha ahameva bhiyyoti evamettha attho daṭṭhabbo. Paññādhikārepi kammassakatāpaññā ca vipassanāpaññā ca paññā nāma, maggaphalasampayuttā paramā paññā nāma. Adhipaññanti ettha liṅgavipallāso veditabbo, ayaṃ panetthattho – yāyaṃ adhipaññā nāma ahameva tattha bhiyyoti vimuttādhikāre tadaṅgavikkhambhanavimuttiyo vimutti nāma, samucchedapaṭipassaddhinissaraṇavimuttiyo pana paramā vimuttīti veditabbā. Idhāpi ca yadidaṃ adhivimuttīti yā ayaṃ adhivimutti, ahameva tattha bhiyyoti attho.

'고행과 혐오를 주장하는 자들'이란 고행과 혐오를 말하는 자들이다. 거기서 '태우다'라고 해서 '고행'이니, 이것은 번뇌를 태우는 정진의 이름이다. 바로 그것이 번뇌를 혐오한다고 해서 '혐오'이다. '성스럽고 최상이다'라는 것에서, 번뇌의 결함이 없기에 '성스러운' 것이며, 여덟 가지 정진의 근거에 의해 일어난 위빳사나의 지혜와 결합된 정진이라 불리는 고행과 혐오는 일반적인 고행과 혐오일 뿐이지만, 도·과와 결합된 것은 '최상'이라 한다. '증상혐오'에서 혐오하는 상태가 '혐오'이며, 뛰어난 혐오가 '증상혐오'이다. 그러므로 '이른바 증상혐오에 있어서 내가 거기서 더 뛰어나다'는 이와 같은 뜻으로 이해해야 한다. 지혜의 대목에서도 업자성정견의 지혜와 위빳사나의 지혜는 일반적인 '지혜'라 하며, 도·과와 결합된 지혜를 '최상의 지혜'라고 한다. '증상혜'에서 성(gender)의 바뀜을 알아야 하며, 그 뜻은 '이른바 증상혜라 하는 것에서 내가 거기서 더 뛰어나다'는 것이다. 해탈의 대목에서도 부분적인 해탈과 억압에 의한 해탈은 일반적인 '해탈'이라 하며, 절단에 의한 해탈, 가라앉음에 의한 해탈, 벗어남에 의한 해탈은 '최상의 해탈'로 알아야 한다. 여기서도 '이른바 증상해탈에 있어서 내가 거기서 더 뛰어나다'는 뜻이다.

403. Suññāgāreti suññe ghare, ekakova nisīditvāti adhippāyo. Parisāsu cāti aṭṭhasu parisāsu. Vuttampi cetaṃ –

403. '빈집에서'라는 것은 텅 빈 집에서 홀로 앉아 있다는 의미이다. '회중에서'라는 것은 여덟 부류의 회중 속에서라는 뜻이다. 이에 대해 다음과 같이 설해졌다.

‘‘Cattārimāni, sāriputta, tathāgatassa vesārajjāni. Yehi vesārajjehi samannāgato tathāgato āsabhaṃ ṭhānaṃ paṭijānāti, parisāsu sīhanādaṃ nadatī’’ti (ma. ni. 1.150) suttaṃ vitthāretabbaṃ.

'사리뿟따여, 여래에게는 네 가지 두려움 없음이 있다. 이 두려움 없음을 갖추어 여래는 당당한 위치를 자처하고, 회중에서 사자후를 내뿜는다'는 경의 내용을 상세히 설명해야 한다.

Pañhañca naṃ pucchantīti paṇḍitā devamanussā naṃ pañhaṃ abhisaṅkharitvā pucchanti. Byākarotīti taṅkhaṇaññeva vissajjesi. Cittaṃ ārādhetīti pañhāvissajjanena mahājanassa cittaṃ paritosetiyeva. No ca kho sotabbaṃ maññantīti cittaṃ ārādhetvā kathentassapissa vacanaṃ pare sotabbaṃ na maññantīti, evañca vadeyyunti attho. Sotabbañcassa maññantīti devāpi manussāpi mahanteneva ussāhena sotabbaṃ maññanti. Pasīdantīti supasannā kallacittā muducittā honti. Pasannākāraṃ karontīti na muddhappasannāva honti, paṇītāni cīvarādīni veḷuvanavihārādayo ca mahāvihāre pariccajantā pasannākāraṃ karonti. Tathattāyāti yaṃ so dhammaṃ deseti tathā bhāvāya, dhammānudhammapaṭipattipūraṇatthāya paṭipajjantīti attho. Tathattāya ca paṭipajjantīti tathabhāvāya paṭipajjanti, tassa hi [Pg.297] bhagavato dhammaṃ sutvā keci saraṇesu keci pañcasu sīlesu patiṭṭhahanti, apare nikkhamitvā pabbajanti. Paṭipannā ca ārādhentīti tañca pana paṭipadaṃ paṭipannā pūretuṃ sakkonti, sabbākārena pana pūrenti, paṭipattipūraṇena tassa bhoto gotamassa cittaṃ ārādhentīti vattabbā.

'그에게 질문을 던진다'는 것은 지혜로운 천신과 인간들이 그 질문을 준비하여 그에게 묻는다는 것이다. '답변한다'는 것은 그 질문을 받은 즉시 해결해 준다는 것이다. '마음을 기쁘게 한다'는 것은 질문에 대한 답변으로 많은 사람의 마음을 아주 만족시킨다는 것이다. '들을 만한 가치가 있다고 생각하지 않는다'는 것은 마음을 기쁘게 하며 말하더라도 그의 말을 들을 가치가 있다고 생각하지 않는다는 것이니, 이와 같이 말할 수 있다는 뜻이다. '그의 말을 들을 가치가 있다고 생각한다'는 것은 천신들과 인간들이 큰 열의를 가지고 들을 가치가 있다고 여긴다는 것이다. '청정한 믿음을 가진다'는 것은 매우 신심이 깊어지고, 마음이 유연하고 부드워진다는 것이다. '신심의 표현을 한다'는 것은 단순히 어리석게 믿는 것이 아니라, 수승한 가사 등과 벨루와나 같은 대가람을 보시하며 신심의 모습을 보인다는 것이다. '그와 같이 되기 위하여'라는 것은 그가 설하는 법의 상태가 되기 위해, 즉 법에 알맞은 수행을 성취하기 위해 수행한다는 뜻이다. '그와 같이 되기 위하여 수행한다'는 것은 그러한 상태가 되기 위해 수행한다는 것이니, 실제로 그 세존의 법을 듣고 어떤 이들은 삼귀의에 머물고, 어떤 이들은 오계에 머물며, 다른 이들은 출가하여 수행자가 된다. '수행하는 자들이 기쁘게 한다'는 것은 그 수행의 길을 닦는 자들이 그것을 성취할 수 있다는 것이며, 모든 측면에서 성취하며, 수행의 완성을 통해 그 고타마 존자의 마음을 기쁘게 해드린다고 말해야 한다.

Imasmiṃ panokāse ṭhatvā sīhanādā samodhānetabbā. Ekaccaṃ tapassiṃ niraye nibbattaṃ passāmīti hi bhagavato eko sīhanādo. Aparaṃ sagge nibbattaṃ passāmīti eko. Akusaladhammappahāne ahameva seṭṭhoti eko. Kusaladhammasamādānepi ahameva seṭṭhoti eko. Akusaladhammappahāne mayhameva sāvakasaṅgho seṭṭhoti eko. Kusaladhammasamādānepi mayhaṃyeva sāvakasaṅgho seṭṭhoti eko. Sīlena mayhaṃ sadiso natthīti eko. Vīriyena mayhaṃ sadiso natthīti eko. Paññāya…pe… vimuttiyā…pe… sīhanādaṃ nadanto parisamajjhe nisīditvā nadāmīti eko. Visārado hutvā nadāmīti eko. Pañhaṃ maṃ pucchantīti eko. Pañhaṃ puṭṭho vissajjemīti eko. Vissajjanena parassa cittaṃ ārādhemīti eko. Sutvā sotabbaṃ maññantīti eko. Sutvā me pasīdantīti eko. Pasannākāraṃ karontīti eko. Yaṃ paṭipattiṃ desemi, tathattāya paṭipajjantīti eko. Paṭipannā ca maṃ ārādhentīti eko. Iti purimānaṃ dasannaṃ ekekassa – ‘‘parisāsu ca nadatī’’ti ādayo dasa dasa parivārā. Evaṃ te dasa purimānaṃ dasannaṃ parivāravasena sataṃ purimā ca dasāti dasādhikaṃ sīhanādasataṃ hoti. Ito aññasmiṃ pana sutte ettakā sīhanādā dullabhā, tenidaṃ suttaṃ mahāsīhanādanti vuccati. Iti bhagavā ‘‘sīhanādaṃ kho samaṇo gotamo nadati, tañca kho suññāgāre nadatī’’ti evaṃ vādānu vādaṃ paṭisedhetvā idāni parisati naditapubbaṃ sīhanādaṃ dassento ‘‘ekamidāha’’ntiādimāha.

이 구절(paṭipannā ca ārādhenti)에서 멈추어 사자후들을 함께 모아서 헤아려야 한다. 실로 '어떤 고행자가 지옥에 태어난 것을 본다'는 말씀은 세존의 한 가지 사자후이다. '다른 고행자가 천상에 태어난 것을 본다'는 것도 세존의 한 가지 사자후이다. '불선법을 버림에 있어 나만이 최고다'라는 말씀도 세존의 한 가지 사자후이다. '선법을 받아 지님에 있어서도 나만이 최고다'라는 말씀도 세존의 한 가지 사자후이다. '불선법을 버림에 있어 나의 제자 비구 승가가 최고다'라는 말씀도 세존의 한 가지 사자후이다. '선법을 받아 지님에 있어서도 나의 제자 비구 승가가 최고다'라는 말씀도 세존의 한 가지 사자후이다. '계율에 있어 나와 같은 자는 없다'는 것도 세존의 한 가지 사자후이다. '정진에 있어 나와 같은 자는 없다'는 것도 세존의 한 가지 사자후이다. '지혜에 있어...', '해탈에 있어...' 등등. '대중 가운데 앉아서 사자후를 한다'는 것도 세존의 한 가지 사자후이다. '두려움 없이 사자후를 한다'는 것도 세존의 한 가지 사자후이다. '나에게 질문을 한다'는 것도 세존의 한 가지 사자후이다. '질문을 받았을 때 답변을 한다'는 것도 세존의 한 가지 사자후이다. '답변을 통해 타인의 마음을 기쁘게 한다'는 것도 세존의 한 가지 사자후이다. '듣고서 들어야 할 가치가 있다고 생각한다'는 것도 세존의 한 가지 사자후이다. '듣고서 나에게 신심을 낸다'는 것도 세존의 한 가지 사자후이다. '신심을 낸 이들의 태도를 보여준다'는 것도 세존의 한 가지 사자후이다. '내가 설한 수행대로 그들이 실천한다'는 것도 세존의 한 가지 사자후이다. '수행하는 이들이 나를 기쁘게 한다'는 것도 세존의 한 가지 사자후이다. 이와 같이 앞의 열 가지 사자후 각각에 대하여 '대중 가운데서 포효한다'는 등의 열 가지씩의 부속된 사자후들이 있다. 이렇게 앞의 열 가지가 각각 열 가지의 부속 사자후를 가짐으로써 백 가지가 되고, 앞의 열 가지를 더하여 총 백열 가지의 사자후가 된다. 이 경 외에 다른 경에서는 이만큼 많은 사자후를 얻기 어려우므로, 이 경을 '마하 시하나다(큰 사자후) 경'이라 부른다. 이와 같이 세존께서는 '사문 고타마는 사자후를 하지만 오직 빈집에서만 한다'고 말하는 자들의 주장을 반박하시고, 이제 대중 가운데서 이전에 포효하셨던 사자후를 보여주시며 '에카미당(Ekamidaṃ)...' 등의 말씀을 시작하셨다.

Titthiyaparivāsakathāvaṇṇanā

외도들의 별거(parivāsa)에 관한 설명

404. Tattha tatra maṃ aññataro tapabrahmacārīti tatra rājagahe gijjhakūṭe pabbate viharantaṃ maṃ aññataro tapabrahmacārī nigrodho nāma paribbājako[Pg.298]. Adhijeguccheti vīriyena pāpajigucchanādhikāre pañhaṃ pucchi. Idaṃ yaṃ taṃ bhagavā gijjhakūṭe mahāvihāre nisinno udumbarikāya deviyā uyyāne nisinnassa nigrodhassa ca paribbājakassa sandhānassa ca upāsakassa dibbāya sotadhātuyā kathāsallāpaṃ sutvā ākāsenāgantvā tesaṃ santike paññatte āsane nisīditvā nigrodhena adhijegucche puṭṭhapañhaṃ vissajjesi, taṃ sandhāya vuttaṃ. Paraṃ viya mattāyāti paramāya mattāya, atimahanteneva pamāṇenāti attho. Ko hi, bhanteti ṭhapetvā andhabālaṃ diṭṭhigatikaṃ añño paṇḍitajātiko ‘‘ko nāma bhagavato dhammaṃ sutvā na attamano assā’’ti vadati. Labheyyāhanti idaṃ so – ‘‘ciraṃ vata me aniyyānikapakkhe yojetvā attā kilamito, ‘sukkhanadītīre nhāyissāmī’ti samparivattentena viya thuse koṭṭentena viya na koci attho nipphādito. Handāhaṃ attānaṃ yoge yojessāmī’’ti cintetvā āha. Atha bhagavā yo anena khandhake titthiyaparivāso paññatto, yo aññatitthiyapubbo sāmaṇerabhūmiyaṃ ṭhito – ‘‘ahaṃ bhante, itthannāmo aññatitthiyapubbo imasmiṃ dhammavinaye ākaṅkhāmi upasampadaṃ, svāhaṃ, bhante, saṃghaṃ cattāro māse parivāsaṃ yācāmī’’tiādinā (mahāva. 86) nayena samādiyitvā parivasati, taṃ sandhāya – ‘‘yo kho, kassapa, aññatitthiyapubbo’’tiādimāha.

404. 그 구절 중 '거기서 어떤 고행자가 나에게'란, 라자가하의 깃자쿠타(영취산)에 머물고 계신 나(부처님)에게 니그로다라는 이름의 어떤 고행자(유행자)가 질문했다는 의미이다. '아디제굿차(지나친 혐오)'에 대해서는 정진을 통해 악행을 혐오하는 주제에 대해 질문한 것이다. 이것은 세존께서 깃자쿠타의 대정사에 앉아 계실 때, 우둠바리카 왕비의 동산에 앉아 있던 니그로다 유행자와 산다나 거사의 대화 내용을 천이통으로 들으시고, 허공으로 날아오셔서 그들 근처에 마련된 자리에 앉아 니그로다가 '아디제굿차'에 대해 질문한 것을 답변해 주신 것과 관련하여 설해진 것이다. '최상의 정도로써(paraṃ viya mattāya)'란 최상의 수준으로, 즉 지극히 큰 정도로라는 뜻이다. '존자시여, 누구이겠습니까'란 어리석고 사견에 빠진 자를 제외하고 지혜로운 성품을 가진 자라면 '누가 세존의 법을 듣고 기뻐하지 않겠습니까'라고 말하는 것이다. '제가 얻을 수 있다면'이라는 말은 그(아첼라 캇사파)가 '참으로 오랫동안 나는 해탈할 수 없는 측면에 자신을 결부시켜 스스로를 피로하게 했구나. 마른 강가에서 목욕하려 하듯, 혹은 겨를 찧는 것처럼 아무런 이익도 얻지 못했구나. 이제 나는 나 자신을 올바른 수행에 전념하게 하리라'고 생각하고 말한 것이다. 이에 세존께서는 칸다카에서 제정된 '외도들의 별거(parivāsa)'를 염두에 두고 말씀하셨다. 이전에 다른 종교를 가졌던 이가 사미의 지위에 머물면서 '존자시여, 저는 아무개라 하며 이전에 다른 종교를 가졌으나 이 법과 율에서 구족계 받기를 원합니다. 존자시여, 저는 승가에 네 달 동안의 별거를 요청합니다'라는 등의 방식으로 수지하여 별거하는 것을 가리켜, '캇사파여, 진실로 이전에 다른 종교를 가졌던 자는...' 등의 말씀을 하셨다.

405. Tattha pabbajjanti vacanasiliṭṭhatāvaseneva vuttaṃ, aparivasitvāyeva hi pabbajjaṃ labhati. Upasampadatthikena pana nātikālena gāmappavesanādīni aṭṭha vattāni pūrentena parivasitabbaṃ. Āraddhacittāti aṭṭhavattapūraṇena tuṭṭhacittā, ayamettha saṅkhepattho. Vitthārato panesa titthiyaparivāso samantapāsādikāya vinayaṭṭhakathāyaṃ pabbajjakhandhakavaṇṇanāya vuttanayena veditabbo. Api ca metthāti api ca me ettha. Puggalavemattatā viditāti puggalanānattaṃ viditaṃ. ‘‘Ayaṃ puggalo parivāsāraho, ayaṃ na parivāsāraho’’ti idaṃ mayhaṃ pākaṭanti dasseti. Tato kassapo cintesi – ‘‘aho acchariyaṃ buddhasāsanaṃ, yattha evaṃ ghaṃsitvā koṭṭetvā yuttameva gaṇhanti, ayuttaṃ chaḍḍentī’’ti, tato suṭṭhutaraṃ pabbajjāya sañjātussāho – ‘‘sace bhante’’tiādimāha.

405. 여기서 '출가(pabbajjā)'라고 한 것은 문장의 매끄러움을 위해 말해진 것일 뿐이며, 실로 별거 기간을 거치지 않고도 출가는 얻을 수 있다. 그러나 구족계를 원하는 자는 마을에 너무 일찍 들어가지 않는 것 등의 여덟 가지 의무(vatta)를 채우며 별거 기간을 보내야 한다. '기뻐하는 마음을 가진 이들(āraddhacittā)'이란 여덟 가지 의무를 완수함으로 인해 만족해하는 마음을 가진 이들이라는 뜻이며, 이것이 여기서의 요약된 의미이다. 상세하게는 이 외도들의 별거에 대해 '사만타파사디카'라는 율장의 주석서 중 출가 건도(Pabbajja-khandhaka)의 설명에서 설해진 방식대로 알아야 한다. '또한 여기 나에게'란 또한 나에게 이 점에 있어서라는 뜻이다. '보갈라-웨맛타타 위디타(인간적 차이가 알려져 있다)'란 사람들의 차이점이 알려져 있다는 뜻이다. '이 사람은 별거를 할 만한 가치가 있고, 이 사람은 별거를 할 가치가 없다'는 사실이 나에게 분명하다는 것을 보여준다. 그러자 캇사파는 '오, 놀랍도다 부처님의 가르침이여! 금을 문지르고 두드려 보듯 시험하여 적합한 자만을 받아들이고 부적합한 자는 버리는구나'라고 생각했다. 그 후 출가에 대한 더욱 강한 의지가 생겨 '만약 존자시여'라고 시작하는 말을 하였다.

Atha [Pg.299] kho bhagavā tassa tibbacchandataṃ viditvā – ‘‘na kassapo parivāsaṃ arahatī’’ti aññataraṃ bhikkhuṃ āmantesi – ‘‘gaccha bhikkhu kassapaṃ nhāpetvā pabbājetvā ānehī’’ti. So tathā katvā taṃ pabbājetvā bhagavato santikaṃ āgamāsi. Bhagavā taṃ gaṇamajjhe nisīdāpetvā upasampādesi. Tena vuttaṃ – ‘‘alattha kho acelo kassapo bhagavato santike pabbajjaṃ, alattha upasampada’’nti. Acirūpasampannoti upasampanno hutvā nacirameva. Vūpakaṭṭhoti vatthukāmakilesakāmehi kāyena ceva cittena ca vūpakaṭṭho. Appamattoti kammaṭṭhāne satiṃ avijahanto. Ātāpīti kāyikacetasikasaṅkhātena vīriyātāpena ātāpī. Pahitattoti kāye ca jīvite ca anapekkhatāya pesitacitto vissaṭṭhaattabhāvo. Yassatthāyāti yassa atthāya. Kulaputtāti ācārakulaputtā. Sammadevāti hetunāva kāraṇeneva. Tadanuttaranti taṃ anuttaraṃ. Brahmacariyapariyosānanti maggabrahmacariyassa pariyosānabhūtaṃ arahattaphalaṃ. Tassa hi atthāya kulaputtā pabbajanti. Diṭṭheva dhammeti imasmiṃyeva attabhāve. Sayaṃ abhiññā sacchikatvāti attanāyeva paññāya paccakkhaṃ katvā, aparappaccayaṃ katvāti attho. Upasampajja vihāsīti pāpuṇitvā sampādetvā vihāsi, evaṃ viharanto ca khīṇā jāti…pe… abbhaññāsīti.

그때 세존께서는 그의 강렬한 의지를 아시고 '캇사파는 별거 기간이 필요 없다'고 보시고 어떤 비구를 불러 '비구여, 가서 캇사파를 목욕시키고 출가시킨 뒤 데려오너라'고 말씀하셨다. 그 비구가 그대로 행하여 그를 출가시킨 후 세존께 데려왔다. 세존께서는 그를 대중 가운데 앉히고 구족계를 주셨다. 그러므로 '아첼라 캇사파는 세존의 곁에서 출가를 얻었고, 구족계를 얻었다'고 설해진 것이다. '구족계를 받은 지 얼마 되지 않아(acirūpasampannno)'란 구족계를 받은 후 머지않아라는 뜻이다. '홀로 떨어진(vūpakaṭṭho)'이란 육체적으로나 정신적으로나 물질적 욕망과 번뇌로부터 멀어진 것이다. '방일하지 않은(appamatto)'이란 수행 주제(kammaṭṭhāna)에 대한 마음챙김을 놓지 않는 것이다. '열심히 노력하는(ātāpī)'이란 신체적·정신적 정진이라 불리는, 번뇌를 태우는 정진력을 가진 것이다. '스스로를 바친(pahitatto)'이란 몸과 생명에 애착이 없기에 열반으로 마음을 보내고 자아를 버린 상태이다. '그 목적을 위하여(yassatthāya)'란 아라한 과를 위하여라는 뜻이다. '선남자들이(kulaputtā)'란 행실이 바른 가문의 아들들이라는 뜻이다. '올바르게(sammadeva)'란 합당한 원인과 근거에 의해서만이라는 뜻이다. '그 위없는(tadanuttaraṃ)'이란 그보다 더 높은 법이 없는 것을 말한다. '청정범행의 완성(brahmacariyapariyosānaṃ)'이란 도(magga)의 청정범행의 결실인 아라한 과를 말한다. 실로 그것을 위해 선남자들이 출가한다. '지금 여기에서(diṭṭheva dhamme)'란 바로 이 생에서라는 뜻이다. '스스로 신통으로 체득하여(sayaṃ abhiññā sacchikatvā)'란 스스로 지혜를 통해 직접 목격하고, 타인에게 의존하지 않는 상태로 만들었다는 의미이다. '도달하여 머물렀다(upasampajja vihāsī)'란 도달하여 성취하고 머물렀다는 것이며, 그렇게 머물면서 '태어남은 다했다... 등등'의 특별한 지혜로 알게 되었다.

Evamassa paccavekkhaṇabhūmiṃ dassetvā arahattanikūṭena desanaṃ niṭṭhāpetuṃ ‘‘aññataro kho panāyasmā kassapo arahataṃ ahosī’’ti vuttaṃ. Tattha aññataroti eko. Arahatanti arahantānaṃ, bhagavato sāvakānaṃ arahantānaṃ abbhantaro ahosīti ayamettha adhippāyo. Yaṃ yaṃ pana antarantarā na vuttaṃ, taṃ taṃ tattha tattha vuttattā pākaṭamevāti.

이와 같이 그(아첼라 까사빠)의 반조의 단계(paccavekkhaṇabhūmi)를 보여준 뒤, 아라한과라는 정점으로 가르침을 마무리하기 위해 '존자 까사빠는 아라한들 중 한 분이 되었다'라고 설해졌다. 거기서 '한 분(aññataro)'이란 한 명을 의미한다. '아라한들 중(arahataṃ)'이란 세존의 제자들인 아라한들 가운데 한 명이 되었다는 것이 여기에서의 뜻이다. 한편, 중간중간에 설명되지 않은 각각의 구절들은 해당 단락들에서 이미 설명되었기에 명확하다.

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

이와 같이 수망갈라빌라시니(Sumaṅgalavilāsinī) 디가니까야 주석서에서

Mahāsīhanādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

대사자후경(Mahāsīhanāda Sutta)의 해설이 끝났다.

9. Poṭṭhapādasuttavaṇṇanā

9. 뽓따빠다 경(Poṭṭhapāda Sutta)의 해설

Poṭṭhapādaparibbājakavatthuvaṇṇanā

유행자 뽓따빠다 이야기의 해설

406. Evaṃ [Pg.300] me suttaṃ…pe… sāvatthiyanti poṭṭhapādasuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā. Sāvatthiyaṃ viharati jetavane anāthapiṇḍikassa ārāmeti sāvatthiṃ upanissāya yo jetassa kumārassa vane anāthapiṇḍikena gahapatinā ārāmo kārito, tattha viharati. Poṭṭhapādo paribbājakoti nāmena poṭṭhapādo nāma channaparibbājako. So kira gihikāle brāhmaṇamahāsālo kāmesuādīnavaṃ disvā cattālīsakoṭiparimāṇaṃ bhogakkhandhaṃ pahāya pabbajitvā titthiyānaṃ gaṇācariyo jāto. Samayaṃ pavadanti etthāti samayappavādako, tasmiṃ kira ṭhāne caṅkītārukkhapokkharasātippabhutayo brāhmaṇā nigaṇṭhaacelakaparibbājakādayo ca pabbajitā sannipatitvā attano attano samayaṃ vadanti kathenti dīpenti, tasmā so ārāmo samayappavādakoti vuccati. Sveva ca tindukācīrasaṅkhātāya timbarūrukkhapantiyā parikkhittattā tindukācīro. Yasmā panettha paṭhamaṃ ekāva sālā ahosi, pacchā mahāpuññaṃ paribbājakaṃ nissāya bahū sālā katā. Tasmā tameva ekaṃ sālaṃ upādāya laddhanāmavasena ekasālakoti vuccati. Mallikāya pana pasenadirañño deviyā uyyānabhūto so pupphaphalasampanno ārāmoti katvā mallikāya ārāmoti saṅkhyaṃ gato. Tasmiṃ samayappavādake tindukācīre ekasālake mallikāya ārāme.

406. '이와 같이 나는 들었다... 사왓티에서'라는 것은 뽓따빠다 경을 말한다. 여기에 아직 설명되지 않은 구절에 대한 해설이 있다. '사왓티의 기원정원(제따와나) 아나따삔디까 승원에 머무셨다'는 것은 사왓티를 의지하여 제따 왕자의 숲에 아나따삔디까 장자가 세운 승원에 머무셨다는 뜻이다. '유행자 뽓따빠다'는 이름이 뽓따빠다인 옷을 입은 유행자이다. 전해지는 바에 따르면 그는 재가자 시절에 큰 부를 가진 바라문(mahāsālo)이었으나, 감각적 욕망의 재난(ādīnava)을 보고 4억에 달하는 재산을 버리고 출가하여 외도들의 스승이 되었다. '이곳에서 견해(samaya)를 널리 말한다'고 하여 사마야빠와다까(Samayappavādaka)라고 한다. 그곳에는 짱끼, 따룩카, 뽀카라사띠 등의 바라문들과 니간타, 아첼라까, 유행자 등의 출가자들이 모여 각자의 견해를 말하고 밝히기 때문에 그 승원을 사마야빠와다까라고 부른다. 또한 띤두까(감나무) 나무들이 줄지어 둘러싸고 있어 띤두까찌라(Tindukācīra)라고도 한다. 한편, 처음에는 그곳에 강당(sālā)이 단 하나뿐이었으나, 나중에 큰 공덕을 지은 유행자 뽓따빠다를 의지하여 많은 강당이 세워졌다. 그래서 그 최초의 한 강당을 근거로 삼아 이름 붙여진 대로 에까살라까(Ekasālaka)라고 부른다. 그리고 빠세나디 왕의 왕비인 말리까의 정원이었으며 꽃과 열매가 풍부한 승원이기에 '말리까의 승원'이라고 불리게 되었다. 그 사마야빠와다까이자 띤두까찌라이며 에까살라까인 말리까의 승원에서.

Paṭivasatīti nivāsaphāsutāya vasati. Athekadivasaṃ bhagavā paccūsasamaye sabbaññutaññāṇaṃ pattharitvā lokaṃ pariggaṇhanto ñāṇajālassa antogataṃ paribbājakaṃ disvā – ‘‘ayaṃ poṭṭhapādo mayhaṃ ñāṇajāle paññāyati, kinnu kho bhavissatī’’ti upaparikkhanto addasa – ‘‘ahaṃ ajja tattha gamissāmi, atha maṃ poṭṭhapādo nirodhañca nirodhavuṭṭhānañca pucchissati, tassāhaṃ sabbabuddhānaṃ ñāṇena saṃsanditvā tadubhayaṃ kathessāmi, atha so katipāhaccayena cittaṃ hatthisāriputtaṃ gahetvā mama [Pg.301] santikaṃ āgamissati, tesamahaṃ dhammaṃ desessāmi, desanāvasāne poṭṭhapādo maṃ saraṇaṃ gamissati, citto hatthisāriputto mama santike pabbajitvā arahattaṃ pāpuṇissatī’’ti. Tato pātova sarīrapaṭijagganaṃ katvā surattadupaṭṭaṃ nivāsetvā vijjulatāsadisaṃ kāyabandhanaṃ bandhitvā yugandharapabbataṃ parikkhipitvā ṭhitamahāmeghaṃ viya meghavaṇṇaṃ paṃsukūlaṃ ekaṃsavaragataṃ katvā paccagghaṃ selamayapattaṃ vāmaaṃsakūṭe laggetvā sāvatthiṃ piṇḍāya pavisissāmīti sīho viya himavantapādā vihārā nikkhami. Imamatthaṃ sandhāya – ‘‘atha kho bhagavā’’tiādi vuttaṃ.

'머물고 있었다(paṭivasati)'는 것은 머물기에 편안하여 지낸다는 뜻이다. 그때 어느 날 세존께서 새벽녘에 일체지(sabbaññutaññāṇa)를 펼쳐 세상을 살피시다가 당신의 지혜의 그물에 들어온 유행자 뽓따빠다를 보셨다. '이 뽓따빠다가 내 지혜의 그물에 나타났구나. 무슨 일이 일어날까?'라고 살피시며 다음과 같이 예견하셨다. '나는 오늘 그곳으로 갈 것이다. 그러면 뽓따빠다가 나에게 (상-saññā의) 소멸과 소멸로부터 일어남에 대해 물을 것이다. 나는 모든 부처님들의 지혜에 비추어 그 두 가지를 설해줄 것이다. 그러면 그는 며칠 뒤에 코끼리 조련사의 아들 찟따를 데리고 내게 올 것이다. 나는 그들에게 법을 설할 것이고, 설법 끝에 뽓따빠다는 내게 귀의할 것이며, 코끼리 조련사의 아들 찟따는 내 문하에서 출가하여 아라한과에 이를 것이다.'라고 보셨다. 그리하여 이른 아침에 세정(洗淨)을 하시고 잘 물들인 가사를 입으신 뒤, 번개와 같은 허리띠를 매고, 유간다라 산을 감싸고 있는 큰 먹구름 같은 구름색 분소의를 한쪽 어깨에 걸치고, 갓 구워낸 검은 돌발우를 왼쪽 어깨에 메고 '사왓티로 탁발하러 가리라' 생각하며 히말라야 산기슭에서 나오는 사자처럼 승원을 나서셨다. 이러한 취지를 담아 '그때 세존께서는' 등으로 시작되는 말씀이 설해졌다.

407. Etadahosīti nagaradvārasamīpaṃ gantvā attano rucivasena sūriyaṃ oloketvā atippagabhāvameva disvā etaṃ ahosi. Yaṃnūnāhanti saṃsayaparidīpano viya nipāto, buddhānañca saṃsayo nāma natthi – ‘‘idaṃ karissāma, idaṃ na karissāma, imassa dhammaṃ desessāma, imassa na desessāmā’’ti evaṃ parivitakkapubbabhāgo panesa sabbabuddhānaṃ labbhati. Tenāha – ‘‘yaṃnūnāha’’nti, yadi panāhanti attho.

407. '이런 생각이 드셨다(etadahosī)'는 것은 성문 근처에 이르러 의도한 대로 해를 보고는 너무 이르다는 것을 아시고 이런 생각이 드신 것이다. '내(yannūnāhaṃ)가 ...하면 어떨까'라는 말은 의심을 나타내는 듯한 불변사(nipāta)이지만, 부처님들께는 의심이라는 것이 없다. 다만 '이것을 하리라, 이것을 하지 않으리라, 이 사람에게 법을 설하리라, 이 사람에게는 설하지 않으리라'와 같이 의도한 바를 행하기 이전의 숙고(parivitakka)는 모든 부처님들께 있는 법이다. 그래서 '내가 ...하면 어떨까(yannūnāhaṃ)'라고 말씀하신 것이며, 이는 '만약 내가 (간다)면'이라는 뜻이다.

408. Unnādiniyāti uccaṃ nadamānāya, evaṃ nadamānāya cassā uddhaṃ gamanavasena ucco, disāsu patthaṭavasena mahā saddoti uccāsaddamahāsaddāya, tesañhi paribbājakānaṃ pātova vuṭṭhāya kattabbaṃ nāma cetiyavattaṃ vā bodhivattaṃ vā ācariyupajjhāyavattaṃ vā yoniso manasikāro vā natthi. Tena te pātova vuṭṭhāya bālātape nisinnā – ‘‘imassa hattho sobhano, imassa pādo’’ti evaṃ aññamaññassa hatthapādādīni vā ārabbha, itthipurisadārakadārikādīnaṃ vaṇṇe vā, aññaṃ vā kāmassādabhavassādādivatthuṃ ārabbha kathaṃ samuṭṭhāpetvā anupubbena rājakathādianekavidhaṃ tiracchānakathaṃ kathenti. Tena vuttaṃ – ‘‘unnādiniyā uccāsaddamahāsaddāya anekavihitaṃ tiracchānakathaṃ kathentiyā’’ti.

408. '떠들썩한(unnādiniyā)'이란 크게 소리 내어 말한다는 뜻이다. 이와 같이 큰 소리로 말함에 있어 그 소리가 위로 올라가기에 높은 소리(ucco saddo)라고 하고, 사방으로 퍼지기에 큰 소리(mahā saddo)라고 한다. 즉, 높고 큰 소리를 내는 것을 말한다. 그 유행자들에게는 아침 일찍 일어나 해야 할 일인 제띠야(성지)에 대한 의무, 보리수에 대한 의무, 스승과 은사에 대한 의무나 바른 주의력(yoniso manasikāra)을 기울이는 수행이 없다. 그래서 그들은 아침 일찍 일어나 아침 햇살 아래 앉아 '이 사람의 손은 아름답고, 저 사람의 발은 아름답다'는 식으로 서로의 손발 등을 주제로 삼거나, 여자, 남자, 동자, 동녀 등의 외모에 대해 혹은 감각적 즐거움과 존재의 즐거움 등의 대상을 주제로 삼아 대화를 시작하여, 점차 왕에 대한 이야기 등 온갖 종류의 저속한 이야기(tiracchānakatha, 축생의 이야기)를 나눈다. 그래서 '떠들썩하고 높고 큰 소리로 갖가지 저속한 이야기를 나누는'이라고 설해졌다.

Tato poṭṭhapādo paribbājako te paribbājake oloketvā – ‘‘ime paribbājakā ativiya aññamaññaṃ agāravā, mayañca samaṇassa gotamassa pātubhāvato paṭṭhāya sūriyuggamane khajjopanakūpamā jātā, lābhasakkāropi no parihīno. Sace panimaṃ ṭhānaṃ samaṇo gotamo vā gotamassa sāvako vā gihī upaṭṭhāko vā tassa āgaccheyya[Pg.302], ativiya lajjanīyaṃ bhavissati, parisadoso kho pana parisajeṭṭhakasseva upari ārohatī’’ti itocito ca vilokento bhagavantaṃ addasa. Tena vuttaṃ – ‘‘addasā kho poṭṭhapādo paribbājako…pe… tuṇhī ahesu’’nti.

그때 유행자 뽓따빠다가 그 유행자들을 보고는 '이 유행자들은 서로 간에 존경심이 너무나 없구나. 우리들은 사문 고따마가 나타난 뒤로 해 뜰 때의 반딧불이 같은 신세가 되었고, 우리의 이익과 명성도 줄어들었다. 만약 사문 고따마나 그의 제자, 혹은 그를 모시는 재가자가 이곳에 온다면 참으로 부끄러운 일이 될 것이다. 무리의 허물은 곧 우두머리의 책임으로 돌아오는 법이다.'라고 생각하며 이리저리 살피다가 세존을 뵈었다. 그래서 '유행자 뽓따빠다는 ... (세존을 뵙고) 침묵하였다'라고 설해졌다.

409. Tattha saṇṭhapesīti sikkhāpesi, vajjamassā paṭicchādesi. Yathā susaṇṭhitā hoti, tathā naṃ ṭhapesi. Yathā nāma parisamajjhaṃ pavisanto puriso vajjapaṭicchādanatthaṃ nivāsanaṃ saṇṭhapeti, pārupanaṃ saṇṭhapeti, rajokiṇṇaṭṭhānaṃ puñchati; evamassā vajjapaṭicchādanatthaṃ – ‘‘appasaddā bhonto’’ti sikkhāpento yathā susaṇṭhitā hoti, tathā naṃ ṭhapesīti attho. Appasaddakāmoti appasaddaṃ icchati, eko nisīdati, eko tiṭṭhati, na gaṇasaṅgaṇikāya yāpeti. Upasaṅkamitabbaṃ maññeyyāti idhāgantabbaṃ maññeyya. Kasmā panesa bhagavato upasaṅkamanaṃ paccāsīsatīti? Attano vuddhiṃ patthayamāno. Paribbājakā kira buddhesu vā buddhasāvakesu vā attano santikaṃ āgatesu – ‘‘ajja amhākaṃ santikaṃ samaṇo gotamo āgato, sāriputto āgato, na kho pana te yassa vā tassa vā santikaṃ gacchanti, passatha amhākaṃ uttamabhāva’’nti attano upaṭṭhākānaṃ santike attānaṃ ukkhipanti, ucce ṭhāne ṭhapenti, bhagavatopi upaṭṭhāke gaṇhituṃ vāyamanti. Te kira bhagavato upaṭṭhāke disvā evaṃ vadanti – ‘‘tumhākaṃ satthā bhavaṃ gotamopi gotamasāvakāpi amhākaṃ santikaṃ āgacchanti, mayaṃ aññamaññaṃ samaggā. Tumhe pana amhe akkhīhipi passituṃ na icchatha, sāmīcikammaṃ na karotha, kiṃ vo amhehi aparaddha’’nti. Athekacce manussā – ‘‘buddhāpi etesaṃ santikaṃ gacchanti kiṃ amhāka’’nti tato paṭṭhāya te disvā nappamajjanti. Tuṇhī ahesunti poṭṭhapādaṃ parivāretvā nissaddā nisīdiṃsu.

409. 거기서 '안정시켰다(saṇṭhapesī)'는 것은 가르쳤다(sikkhāpesi)는 뜻이며, 그 청중의 허물을 가려주었다는 뜻이다. 잘 정돈된 상태가 되도록 그 청중을 배치했다(ṭhapesi). 마치 대중 사이에 들어가는 사람이 허물을 가리기 위해 하의를 정돈하고, 상의를 정돈하며, 먼지가 묻은 곳을 닦아내는 것과 같다. 이와 같이 그 청중의 허물을 가려주기 위해 '여러분, 조용히 하십시오'라고 가르치며, 잘 정돈되도록 그들을 배치했다는 의미이다. '소음이 적기를 바라는 자(Appasaddakāmo)'란 작은 소리를 원하여 혼자 앉고 혼자 서며, 무리와 어울려 시간을 보내지 않는 것을 말한다. '방문해야 한다고 생각할지도 모른다(Upasaṅkamitabbaṃ maññeyya)'는 것은 이곳에 와야 한다고 생각할 것이라는 뜻이다. 그런데 왜 그는 세존의 방문을 기대하는가? 자신의 이익과 명성이 증진되기를 바라기 때문에 기대하는 것이다. 유행자들은 부처님이나 부처님의 제자들이 자신들을 찾아오면, '오늘 사문 고타마가 우리에게 왔다, 사리풋타가 왔다. 그들이 아무에게나 가는 것이 아니니, 우리의 뛰어남을 보라'고 말하며, 자기 시봉자들 앞에서 자신을 치켜세우고 높은 지위에 두며, 세존의 시봉자들까지 자기 편으로 끌어들이려 노력한다. 그들은 세존의 시봉자들을 보고 이렇게 말한다. '그대들의 스승인 고타마 존자나 그 제자들도 우리를 찾아오고 우리와 서로 화합한다. 그런데 그대들은 우리를 눈길조차 주지 않고 공경하지 않으니, 우리가 그대들에게 무슨 잘못을 했는가?'라고 한다. 그러면 어떤 사람들은 '부처님도 이들에게 가시는데 우리라고 어떠하랴'라고 생각하여 그때부터 그들을 보고 소홀히 대하지 않게 된다. '침묵했다(Tuṇhī ahesuṃ)'는 것은 뽓따빠다를 둘러싸고 소리 없이 앉아 있었다는 뜻이다.

410. Svāgataṃ, bhanteti suṭṭhu āgamanaṃ, bhante, bhagavato; bhagavati hi no āgate ānando hoti, gate sokoti dīpeti. Cirassaṃ kho, bhanteti kasmā āha? Kiṃ bhagavā pubbepi tattha gatapubboti, na gatapubbo. Manussānaṃ pana – ‘‘kuhiṃ gacchantā, kuto āgatattha, kiṃ maggamūḷhattha, cirassaṃ āgatatthā’’ti evamādayo piyasamudācārā [Pg.303] honti, tasmā evamāha. Evañca pana vatvā na mānathaddho hutvā nisīdi, uṭṭhāyāsanā bhagavato paccuggamanamakāsi. Bhagavantañhi upagataṃ disvā āsanena animantento vā apacitiṃ akaronto vā dullabho. Kasmā? Uccākulīnatāya. Ayampi paribbājako attano nisinnāsanaṃ papphoṭetvā bhagavantaṃ āsanena nimantento – ‘‘nisīdatu, bhante, bhagavā idamāsanaṃ paññatta’’nti āha. Antarākathā vippakatāti nisinnānaṃ vo ādito paṭṭhāya yāva mamāgamanaṃ, etasmiṃ antare kā nāma kathā vippakatā, mamāgamanapaccayā katamā kathā pariyantaṃ na gatā, vadatha, yāva naṃ pariyantaṃ netvā demīti sabbaññupavāraṇaṃ pavāresi. Atha paribbājako – ‘‘niratthakakathā esā nissārā vaṭṭasannissitā, na tumhākaṃ purato vattabbataṃ arahatī’’ti dīpento ‘‘tiṭṭhatesā, bhante’’tiādimāha.

410. '어서 오십시오, 세존이시여(Svāgataṃ, bhante)'란 세존의 오심이 참으로 훌륭한 오심이라는 뜻이다. 세존께서 저희에게 오시면 기쁨이 있고, 떠나시면 슬픔이 있음을 나타낸다. 왜 '세존이시여, 참으로 오랜만입니다'라고 말했는가? 세존께서 이전에도 그곳에 가신 적이 있는가 하면, 가신 적이 없다. 하지만 사람들에게는 '어디로 가십니까, 어디서 오셨습니까, 길을 잃으셨습니까, 참으로 오랜만에 오셨습니다'와 같이 친근하고 정다운 인삿말이 있으므로 이와 같이 말한 것이다. 그리고 이렇게 말하고 나서 자만심으로 뻣뻣하게 앉아 있지 않고, 자리에서 일어나 세존을 영접했다. 세존께서 다가오시는 것을 보고도 자리를 권하지 않거나 공경을 표하지 않는 사람은 드물다. 왜인가? 가문이 높으시기 때문이다. 이 유행자도 자신이 앉아 있던 자리를 털고 세존께 자리를 권하며 '세존이시여, 앉으십시오. 여기 자리가 마련되어 있습니다'라고 말했다. '중단된 대화(Antarākathā vippakatā)'란 '그대들이 앉아 있을 때부터 내가 올 때까지, 그 사이에 무슨 대화가 중단되었느냐, 내가 옴으로 인해 어떤 대화가 마무리되지 못했느냐, 말해 보아라. 내가 그 대화를 끝까지 이끌어 주겠다'라고 일체지자로서의 초대를 하신 것이다. 그러자 유행자는 '이 대화는 무익하고 알맹이가 없으며 윤회에 얽매인 것이라 세존 앞에서 드릴 말씀이 못 됩니다'라는 뜻을 나타내며 '세존이시여, 그것은 그만두십시오'라고 시작하는 말을 했다.

Abhisaññānirodhakathāvaṇṇanā

최상의 인식의 소멸(상수멸)에 관한 대화의 주석

411. Tiṭṭhatesā, bhanteti sace bhagavā sotukāmo bhavissati, pacchāpesā kathā na dullabhā bhavissati, amhākaṃ panimāya kathāya attho natthi. Bhagavato panāgamanaṃ labhitvā mayaṃ aññadeva sukāraṇaṃ pucchāmāti dīpeti. Tato taṃ pucchanto – ‘‘purimāni, bhante’’tiādimāha. Tattha kotūhalasālāyanti kotūhalasālā nāma paccekasālā natthi. Yattha pana nānātitthiyā samaṇabrāhmaṇā nānāvidhaṃ kathaṃ pavattenti, sā bahūnaṃ – ‘‘ayaṃ kiṃ vadati, ayaṃ kiṃ vadatī’’ti kotūhaluppattiṭṭhānato kotūhalasālāti vuccati. Abhisaññānirodheti ettha abhīti upasaggamattaṃ. Saññānirodheti cittanirodhe, khaṇikanirodhe kathā uppannāti attho. Idaṃ pana tassā uppattikāraṇaṃ. Yadā kira bhagavā jātakaṃ vā katheti, sikkhāpadaṃ vā paññapeti tadā sakalajambudīpe bhagavato kittighoso pattharati, titthiyā taṃ sutvā – ‘‘bhavaṃ kira gotamo pubbacariyaṃ kathesi, mayaṃ kiṃ na sakkoma tādisaṃ kiñci kathetu’’nti bhagavato paṭibhāgakiriyaṃ karontā ekaṃ bhavantarasamayaṃ kathenti – ‘‘bhavaṃ gotamo sikkhāpadaṃ paññapesi, mayaṃ kiṃ na sakkoma paññapetu’’nti attano sāvakānaṃ kiñcideva sikkhāpadaṃ paññapenti. Tadā pana [Pg.304] bhagavā aṭṭhavidhaparisamajjhe nisīditvā nirodhakathaṃ kathesi. Titthiyā taṃ sutvā – ‘‘bhavaṃ kira gotamo nirodhaṃ nāma kathesi, mayampi taṃ kathessāmā’’ti sannipatitvā kathayiṃsu. Tena vuttaṃ – ‘‘abhisaññānirodhe kathā udapādī’’ti.

411. '세존이시여, 그것은 그만두십시오'라는 말은, 만약 세존께서 듣고자 하신다면 나중에도 이 대화를 듣는 것이 어렵지 않겠지만, 저희에게는 이 대화가 아무런 이득이 없다는 뜻이다. 세존께서 오셨으니 저희는 다른 유익한 주제를 묻겠다는 뜻을 나타낸다. 그래서 그것을 물으며 '세존이시여, 이전에'라고 시작하는 말을 했다. 거기서 '논쟁당(kotūhalasālā)'이라는 별도의 건물이 따로 있는 것은 아니다. 다만 다양한 외도의 사문과 바라문들이 여러 가지 대화를 나누는 곳인데, 많은 이들이 '이 사람은 무엇을 말하는가, 저 사람은 무엇을 말하는가'라며 호기심(kotūhala)이 일어나는 장소이기에 '코뚜할라 살라'라고 불린다. '아비산냐 니로다(abhisaññānirodha)'에서 '아비'는 접두사일 뿐이다. '산냐 니로다'는 마음의 소멸, 즉 찰나적 소멸에 대한 대화가 일어났다는 뜻이다. 이것이 그 대화가 일어난 원인이다. 세존께서 본생담을 설하시거나 계율을 제정하실 때 그 명성이 온 잠부디파에 퍼진다. 외도들은 그것을 듣고 '고타마 존자가 과거의 행적을 설한다는데 우리라고 그런 이야기를 못 하겠느냐'며 세존을 흉내 내어 다른 생의 이야기를 한다. '고타마 존자가 계율을 제정했다는데 우리라고 못 하겠느냐'며 제자들에게 어떤 계율을 제정하기도 한다. 그때 세존께서는 여덟 부류의 대중 가운데 앉아 소멸에 관한 가르침을 설하셨다. 외도들이 그것을 듣고 '고타마 존자가 소멸이라는 것을 설했다니 우리도 그것을 설해보자'며 모여서 대화했다. 그래서 '최상의 인식의 소멸에 관한 대화가 일어났다'고 말한 것이다.

Tatrekacceti tesu ekacce. Purimo cettha yvāyaṃ bāhire titthāyatane pabbajito cittappavattiyaṃ dosaṃ disvā acittakabhāvo santoti samāpattiṃ bhāvetvā ito cuto pañca kappasatāni asaññībhave ṭhatvā puna idha uppajjati. Tassa saññuppāde ca nirodhe ca hetuṃ apassanto – ahetū appaccayāti āha.

'그들 중 어떤 이들'이란 그들 중의 일부를 말한다. 이들 중 첫 번째 인물은 외도의 가르침에 따라 출가하여 마음의 작용에서 허물을 보고 '마음이 없는 상태가 평온하다'고 여겨 (무상정) 삼매를 닦고, 여기서 죽어 500대겁 동안 무상유정천에 머물다가 다시 이곳에 태어난 자이다. 그는 인식의 일어남과 사라짐에 대한 원인을 보지 못했기에 '원인도 없고 조건도 없다'고 말한 것이다.

Dutiyo naṃ nisedhetvā migasiṅgatāpasassa asaññakabhāvaṃ gahetvā – ‘‘upetipi apetipī’’ti āha. Migasiṅgatāpaso kira attantapo ghoratapo paramadhitindriyo ahosi. Tassa sīlatejena sakkavimānaṃ uṇhaṃ ahosi. Sakko devarājā ‘‘sakkaṭṭhānaṃ nu kho tāpaso patthetī’’ti alambusaṃ nāma devakaññaṃ – ‘tāpasassa tapaṃ bhinditvā ehī’ti pesesi. Sā tattha gatā. Tāpaso paṭhamadivase taṃ disvāva palāyitvā paṇṇasālaṃ pāvisi. Dutiyadivase kāmacchandanīvaraṇena bhaggo taṃ hatthe aggahesi, so tena dibbaphassena phuṭṭho visaññī hutvā tiṇṇaṃ saṃvaccharānaṃ accayena saññaṃ paṭilabhi. Taṃ so diṭṭhigatiko – ‘‘tiṇṇaṃ saṃvaccharānaṃ accayena nirodhā vuṭṭhito’’ti maññamāno evamāha.

두 번째 사람은 첫 번째 사람의 주장을 부정하고, 미가싱가(Migasiṅga) 고행자의 무상(無想) 상태를 예로 들어 “지각이 오기도 하고 가기도 한다”고 말했습니다. 전해지는 바로는, 미가싱가 고행자는 스스로를 고행으로 태우는 자였고, 맹렬한 수행을 했으며, 매우 안정한 감관을 가졌습니다. 그의 계율의 위력 때문에 삭카(Sakka) 천주의 궁전이 뜨거워졌습니다. 천주 삭카는 ‘이 고행자가 내 자리를 바라는 것은 아닐까’라고 생각하고, 알람부사(Alambusā)라는 천녀를 보내 “고행자의 수행을 깨뜨리고 오라”고 시켰습니다. 그녀는 미가싱가 고행자가 있는 곳으로 갔습니다. 고행자는 첫째 날 그녀를 보자마자 도망쳐 잎집(paṇṇasāla)으로 들어갔습니다. 둘째 날에는 감각적 욕망의 장애(kāmacchandanīvaraṇa)에 꺾여 그녀의 손을 잡았습니다. 그는 그 천상의 촉각에 닿아 무의식 상태가 되어 3년이 지난 후에야 지각을 되찾았습니다. 사견을 가진 그 (두 번째) 사람은 그가 3년이 지나 지각의 소멸(nirodha)에서 일어난 것이라고 생각하며 이와 같이 말한 것입니다.

Tatiyo naṃ nisedhetvā āthabbaṇapayogaṃ sandhāya ‘‘upakaḍḍhantipi apakaḍḍhantipī’’ti āha. Āthabbaṇikā kira āthabbaṇaṃ payojetvā sattaṃ sīsacchinnaṃ viya hatthacchinnaṃ viya mataṃ viya ca katvā dassenti. Tassa puna pākatikabhāvaṃ disvā so diṭṭhigatiko – ‘‘nirodhā vuṭṭhito aya’’nti maññamāno evamāha.

세 번째 사람은 두 번째 사람을 부정하고, 아타르바(Āthabbaṇa) 주술의 사용을 염두에 두고 “끌어당기기도 하고 물리치기도 한다”고 말했습니다. 전해지는 바로는, 아타르바 주술사들이 주술을 사용하여 중생을 머리가 잘린 것처럼, 손이 잘린 것처럼, 또는 죽은 것처럼 보이게 만듭니다. 그 중생이 다시 본래의 상태로 돌아오는 것을 보고, 사견을 가진 그 (세 번째) 사람은 “이 자가 소멸에서 일어났다”고 생각하며 이와 같이 말한 것입니다.

Catuttho naṃ nisedhetvā yakkhadāsīnaṃ madaniddaṃ sandhāya ‘‘santi hi bho devatā’’tiādimāha. Yakkhadāsiyo kira sabbarattiṃ devatūpahāraṃ kurumānā naccitvā gāyitvā aruṇodaye ekaṃ surāpātiṃ pivitvā [Pg.305] parivattitvā supitvā divā vuṭṭhahanti. Taṃ disvā so diṭṭhigatiko – ‘‘suttakāle nirodhaṃ samāpannā, pabuddhakāle nirodhā vuṭṭhitā’’ti maññamāno evamāha.

네 번째 사람은 세 번째 사람을 부정하고, 야차의 여종들(yakkhadāsī)의 술 취한 잠을 염두에 두고 “보시오, 큰 신통력과 큰 위력을 가진 신들이 있소”라고 말했습니다. 전해지는 바로는, 야차의 여종들이 밤새도록 신들에게 바치는 공양물을 차리며 춤추고 노래하다가, 새벽녘에 술 한 잔을 마시고 뒹굴며 잠든 뒤 낮이 되어서야 일어납니다. 사견을 가진 그 (네 번째) 사람은 그것을 보고 “잠들었을 때 소멸에 들었고, 깨어났을 때 소멸에서 일어났다”고 생각하며 이와 같이 말한 것입니다.

Ayaṃ pana poṭṭhapādo paribbājako paṇḍitajātiko. Tenassa taṃ kathaṃ sutvā vippaṭisāro uppajji. ‘‘Imesaṃ kathā eḷamūgakathā viya cattāro hi nirodhe ete paññapenti, iminā ca nirodhena nāma ekena bhavitabbaṃ, na bahunā. Tenāpi ekena aññeneva bhavitabbaṃ, so pana aññena ñātuṃ na sakkā aññatra sabbaññunā. Sace bhagavā idha abhavissa ‘ayaṃ nirodho ayaṃ na nirodho’ti dīpasahassaṃ viya ujjāletvā ajjameva pākaṭaṃ akarissā’’ti dasabalaññeva anussari. Tasmā ‘‘tassa mayhaṃ bhante’’tiādimāha. Tattha aho nūnāti anussaraṇatthe nipātadvayaṃ, tena tassa bhagavantaṃ anussarantassa etadahosi ‘‘aho nūna bhagavā aho nūna sugato’’ti. Yo imesanti yo etesaṃ nirodhadhammānaṃ sukusalo nipuṇo cheko, so bhagavā aho nūna katheyya, sugato aho nūna katheyyāti ayamettha adhippāyo. Pakataññūti ciṇṇavasitāya pakatiṃ sabhāvaṃ jānātīti pakataññū. Kathaṃ nu khoti idaṃ paribbājako ‘‘mayaṃ bhagavā na jānāma, tumhe jānātha, kathetha no’’ti āyācanto vadati. Atha bhagavā kathento ‘‘tatra poṭṭhapādā’’tiādimāha.

그런데 이 폿타파다(Poṭṭhapāda) 유행자는 현명한 부류의 사람이었습니다. 그래서 그는 그 네 가지 이야기를 듣고 불만족(vippaṭisāra)이 생겼습니다. “이 수행자들과 바라문들의 이야기는 벙어리의 이야기와 같구나. 참으로 이들은 네 가지 소멸을 주장하지만, 소멸이라는 것은 오직 한 가지여야지 많아서는 안 된다. 또한 그 한 가지도 이들이 말하는 것과는 전혀 다른 것이어야 하며, 그것은 일체지자(부처님)가 아니고서는 다른 사람이 알 수 없는 것이다. 만약 세존께서 여기 계셨다면 ‘이것이 소멸이다, 이것은 소멸이 아니다’라고 천 개의 등불을 밝히듯 오늘 바로 분명하게 해주셨을 텐데”라고 생각하며 십력존(부처님)만을 거듭 생각했습니다. 그래서 그는 “세존이시여, 저에게는...”이라며 말씀을 올린 것입니다. 여기서 ‘아호 누나(aho nūna)’는 거듭 회상하는 의미의 두 니빠따(불변사)입니다. 세존을 거듭 생각하는 그에게 “아, 세존이시여! 아, 수가타여!”라는 생각이 들었다는 뜻입니다. ‘이들 중에(yo imesaṃ)’란 이 소멸의 법들에 대해 매우 능숙하고 미묘하며 영리한 분인 ‘그 세존께서 참으로 말씀해 주셨으면, 수가타께서 참으로 말씀해 주셨으면’ 하는 것이 이 대목의 취지입니다. ‘본성을 아는 분(pakataññū)’이란 익숙한 숙달로 인해 본성(sabhāva)을 안다는 의미에서 ‘빠까탄뉴’라고 합니다. “어떠합니까(kathaṃ nu kho)”라는 말은 폿타파다 유행자가 “세존이시여, 저희는 모릅니다. 당신께서는 아시니 저희에게 말씀해 주십시오”라고 간청하며 드리는 말씀입니다. 그러자 세존께서 설명하시며 “그 점에 대해서는 폿타파다여”라며 말씀을 시작하신 것입니다.

Ahetukasaññuppādanirodhakathāvaṇṇanā

원인 없이 지각이 생겨나고 소멸함에 대한 이야기의 해설.

412. Tattha tatrāti tesu samaṇabrāhmaṇesu. Āditova tesaṃ aparaddhanti tesaṃ ādimhiyeva viraddhaṃ, gharamajjheyeva pakkhalitāti dīpeti. Sahetū sappaccayāti ettha hetupi paccayopi kāraṇasseva nāmaṃ, sakāraṇāti attho. Taṃ pana kāraṇaṃ dassento ‘‘sikkhā ekā’’ti āha. Tattha sikkhā ekā saññā uppajjantīti sikkhāya ekaccā saññā jāyantīti attho.

412. 여기서 ‘그들(tatra)’이란 그 수행자들과 바라문들 중을 말합니다. ‘처음부터 그들은 틀렸다(āditova tesaṃ aparaddhaṃ)’는 것은 그들의 처음부터 이미 어긋났음을 의미하며, 마치 집 안 한복판에서 미끄러진 것과 같다는 점을 나타냅니다. ‘원인이 있고 조건이 있다(sahetū sapaccayā)’에서 ‘헤투(hetu)’와 ‘빳짜야(paccaya)’는 둘 다 원인의 이름이므로, 원인을 동반한다는 뜻입니다. 그 원인을 보여주기 위해 “수행이 하나이다(sikkhā ekā)”라고 말씀하셨습니다. 여기서 “수행에 의해 하나의 지각이 생긴다”는 것은 수행(훈련)으로 인해 어떤 지각들이 생겨난다는 의미입니다.

413. Kā ca sikkhāti bhagavā avocāti katamā ca sā sikkhāti bhagavā vitthāretukamyatāpucchāvasena avoca. Atha yasmā adhisīlasikkhā adhicittasikkhā adhipaññāsikkhāti tisso sikkhā honti. Tasmā tā dassento bhagavā saññāya sahetukaṃ uppādanirodhaṃ dīpetuṃ buddhuppādato pabhuti tantidhammaṃ ṭhapento ‘‘idha poṭṭhapāda, tathāgato loke’’tiādimāha. Tattha adhisīlasikkhā [Pg.306] adhicittasikkhāti dve eva sikkhā sarūpena āgatā, tatiyā pana ‘‘ayaṃ dukkhanirodhagāminī paṭipadāti kho poṭṭhapāda mayā ekaṃsiko dhammo desito’’ti ettha sammādiṭṭhisammāsaṅkappavasena pariyāpannattā āgatāti veditabbā. Kāmasaññāti pañcakāmaguṇikarāgopi asamuppannakāmacāropi. Tattha pañcakāmaguṇikarāgo anāgāmimaggena samugghātaṃ gacchati, asamuppannakāmacāro pana imasmiṃ ṭhāne vaṭṭati. Tasmā tassa yā purimā kāmasaññāti tassa paṭhamajjhānasamaṅgino yā pubbe uppannapubbāya kāmasaññāya sadisattā purimā kāmasaññāti vucceyya, sā nirujjhati, anuppannāva nuppajjatīti attho.

413. “어떤 수행입니까라고 세존께서 말씀하셨다”는 것은 그 수행이 무엇인지 세존께서 자세히 설명하시려는 의도로 질문의 형식을 빌려 말씀하신 것입니다. 참으로 증상계학, 증상심학, 증상혜학의 세 가지 수행이 있습니다. 그러므로 이를 보여주기 위해 세존께서는 지각이 원인과 함께 생겨나고 소멸함을 밝히고자, 부처님이 출현하신 때로부터 전해 내려오는 정통 법(tanti dhamma)을 세우시며 “폿타파다여, 여기 세상에 여래가 출현하여”라고 말씀을 시작하셨습니다. 여기에는 증상계학과 증상심학 두 가지만이 구체적인 형태로 나타나 있습니다. 세 번째인 증상혜학은 “폿타파다여, ‘이것이 괴로움의 소멸로 인도하는 도닦음이다’라고 내가 결정적인 법으로 설했다”는 대목에서 정견과 정사유의 측면에 포함되어 나타난 것으로 알아야 합니다. ‘감각적 지각(kāmasaññā)’이란 오욕락에 대한 탐욕과 아직 생기지 않은 감각적 욕망의 움직임 모두를 뜻합니다. 그중 오욕락에 대한 탐욕은 아나함도에서 완전히 제거됩니다. 하지만 ‘아직 생기지 않은 감각적 욕망의 움직임’은 이 대목, 즉 “그의 이전의 감각적 지각은...”이라는 대목에 적합합니다. 그러므로 초선정에 든 자에게, 이전에 생겼던 감각적 지각과 유사하기 때문에 “이전의 감각적 지각”이라고 부릅니다. 그것은 소멸하며, 생겨나지 않는 상태가 되어 다시는 일어나지 않는다는 의미입니다.

Vivekajapītisukhasukhumasaccasaññīyeva tasmiṃ samaye hotīti tasmiṃ paṭhamajjhānasamaye vivekajapītisukhasaṅkhātā sukhumasaññā saccā hoti, bhūtā hotīti attho. Atha vā kāmacchandādioḷārikaṅgappahānavasena sukhumā ca sā bhūtatāya saccā ca saññāti sukhumasaccasaññā, vivekajehi pītisukhehi sampayuttā sukhumasaccasaññāti vivekajapītisukhasukhumasaccasaññā sā assa atthīti vivekajapītisukhasukhumasaccasaññīti evamettha attho daṭṭhabbo. Esa nayo sabbattha. Evampi sikkhāti ettha yasmā paṭhamajjhānaṃ samāpajjanto adhiṭṭhahanto, vuṭṭhahanto ca sikkhati, tasmā taṃ evaṃ sikkhitabbato sikkhāti vuccati. Tenapi sikkhāsaṅkhātena paṭhamajjhānena evaṃ ekā vivekajapītisukhasukhumasaccasaññā uppajjati. Evaṃ ekā kāmasaññā nirujjhatīti attho. Ayaṃ sikkhāti bhagavā avocāti ayaṃ paṭhamajjhānasaṅkhātā ekā sikkhāti, bhagavā āha. Etenupāyena sabbattha attho daṭṭhabbo.

“그때에 떨쳐버림에서 생긴 희열과 행복이 있는 미묘하고 진실한 지각을 가진 자가 된다”는 것은 그 초선정의 순간에, 장애들로부터 벗어남으로써 생긴 희열과 행복이라 일컬어지는 미묘한 지각이 진실하고 실재하게 된다는 의미입니다. 또는 감각적 욕망 등 거친 구성 요소들을 버림으로써 미묘하고, 실재하기 때문에 진실한 지각입니다. 그래서 ‘미묘하고 진실한 지각(sukhumasaccasaññā)’이라 합니다. 떨쳐버림에서 생긴 희열과 행복과 결합된 미묘하고 진실한 지각이기에 ‘떨쳐버림에서 생긴 희열과 행복이 있는 미묘하고 진실한 지각’이라 합니다. 그것이 이 초선정 수행자에게 있으므로 ‘그 지각을 가진 자(saññī)’라고 합니다. 이와 같이 여기서 그 의미를 이해해야 합니다. 이 방식은 모든 대목(다른 선정들)에도 적용됩니다. “이와 같은 수행에 의해서도”라는 대목에서, 초선정에 들고, 머물고, 나오는 자가 닦는(sikkhati) 것이므로, 초선정은 이와 같이 닦아야 할 것이라는 점에서 ‘수행(sikkhā)’이라 불립니다. 수행이라 일컬어지는 그 초선정에 의해서도 이와 같이 하나의 떨쳐버림에서 생긴 희열과 행복이 있는 미묘하고 진실한 지각이 생겨납니다. 이처럼 하나의 감각적 지각은 소멸한다는 뜻입니다. “이것이 수행이라고 세존께서 말씀하셨다”는 것은 초선정이라 일컬어지는 한 종류의 수행임을 세존께서 말씀하신 것입니다. 이런 방식으로 모든 대목에서 그 의미를 파악해야 합니다.

Yasmā pana aṭṭhamasamāpattiyā aṅgato sammasanaṃ buddhānaṃyeva hoti, sāvakesu sāriputtasadisānampi natthi, kalāpato sammasanaṃyeva pana sāvakānaṃ hoti, idañca ‘‘saññā saññā’’ti, evaṃ aṅgato sammasanaṃ uddhaṭaṃ. Tasmā [Pg.307] ākiñcaññāyatanaparamaṃyeva saññaṃ dassetvā puna tadeva saññagganti dassetuṃ ‘‘yato kho poṭṭhapāda…pe… saññaggaṃ phusatī’’ti āha.

그러나 여덟 번째 삼매(네와산냐나산냐야타나)를 지분별로(개별적으로) 관찰하는 것은 오직 부처님들께만 있고, 제자들 중에는 사리뿟따와 같은 분들에게도 있을 수 없습니다. 제자들에게는 오직 무더기로(총괄적으로) 관찰하는 것만이 있습니다. '지각, 지각'이라 함은 이와 같이 지분별로 관찰하는 것을 나타낸 것입니다. 그러므로 무소유처(아끼인짠냐야타나)를 최상의 지각으로 보인 뒤, 다시 그것을 '지각의 정점'이라 나타내기 위해 "뽓타빠다여, 비구가... (중략) 지각의 정점에 도달한다"라고 말씀하셨습니다.

414. Tattha yato kho poṭṭhapāda bhikkhūti yo nāma poṭṭhapāda bhikkhu. Idha sakasaññī hotīti idha sāsane sakasaññī hoti, ayameva vā pāṭho, attano paṭhamajjhānasaññāya saññavā hotīti attho. So tato amutra tato amutrāti so bhikkhu tato paṭhamajjhānato amutra dutiyajjhāne, tatopi amutra tatiyajjhāneti evaṃ tāya tāya jhānasaññāya sakasaññī sakasaññī hutvā anupubbena saññaggaṃ phusati. Saññagganti ākiñcaññāyatanaṃ vuccati. Kasmā? Lokiyānaṃ kiccakārakasamāpattīnaṃ aggattā. Ākiñcaññāyatanasamāpattiyañhi ṭhatvā nevasaññānāsaññāyatanampi nirodhampi samāpajjanti. Iti sā lokiyānaṃ kiccakārakasamāpattīnaṃ aggattā saññagganti vuccati, taṃ phusati pāpuṇātīti attho.

414. 거기서 "뽓타빠다여, 비구가"라는 것은 뽓타빠다여, 어떤 비구가라는 뜻입니다. "여기서 자신의 지각을 가진 자가 된다"는 것은 이 가르침 안에서 자신의 삼매의 지각을 가진다는 것이며, 혹은 이 구절 그대로 자신의 초선정의 지각에 의해 지각을 가진 자가 된다는 뜻입니다. "그는 거기서 저기로, 거기서 저기로"라는 것은 그 비구가 초선정으로부터 저 제2선정으로, 거기서 다시 저 제3선정으로 이와 같이 각각의 선정의 지각으로 자신의 지각을 가진 자가 되어 순차적으로 지각의 정점에 도달한다는 것입니다. '지각의 정점'은 무소유처를 말합니다. 왜입니까? 세간적인 작용을 하는 삼매들 중에서 가장 수승하기 때문입니다. 무소유처 삼매에 머물러서 비상비비상처나 멸진정에 들기 때문입니다. 이처럼 그것은 세간적인 작용을 하는 삼매들 중 가장 수승하기에 '지각의 정점'이라 불리며, 거기에 도달한다는 것은 얻는다는 뜻입니다.

Idāni abhisaññānirodhaṃ dassetuṃ ‘‘tassa saññagge ṭhitassā’’tiādimāha. Tattha ceteyyaṃ, abhisaṅkhareyyanti padadvaye ca jhānaṃ samāpajjanto ceteti nāma, punappunaṃ kappetīti attho. Uparisamāpattiatthāya nikantiṃ kurumāno abhisaṅkharoti nāma. Imā ca me saññā nirujjheyyunti imā ākiñcaññāyatanasaññā nirujjheyyuṃ. Aññā ca oḷārikāti aññā ca oḷārikā bhavaṅgasaññā uppajjeyyuṃ. So na ceva ceteti na abhisaṅkharotīti ettha kāmaṃ cesa cetentova na ceteti, abhisaṅkharontova nābhisaṅkharoti. Imassa bhikkhuno ākiñcaññāyatanato vuṭṭhāya nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajjitvā ‘‘ekaṃ dve cittavāre ṭhassāmī’’ti ābhogasamannāhāro natthi. Uparinirodhasamāpattatthāya eva pana ābhogasamannāhāro atthi, svāyamattho puttagharācikkhaṇena dīpetabbo.

이제 지각의 소멸을 보이기 위해 "그 지각의 정점에 머문 자가" 등을 말씀하셨습니다. 거기서 '의도하고', '형성한다'는 두 단어에서, 삼매에 드는 자가 의도한다는 것은 반복해서 구상한다는 뜻입니다. 상위의 삼매를 위해 바램을 갖는 것을 형성한다고 합니다. "나의 이 지각들이 소멸하기를"이라는 것은 이 무소유처의 지각들이 소멸하기를 바라는 것입니다. "다른 거친 것들"이라 함은 무소유처의 지각 외에 다른 거친 유분(바왕가)의 지각들이 일어나는 것을 말합니다. "그는 의도하지도 않고 형성하지도 않는다"는 구절에서, 참으로 이 비구는 의도하는 중에도 의도한다고 할 수 없고, 형성하는 중에도 형성한다고 할 수 없다는 뜻입니다. 이 비구에게는 무소유처에서 나와 비상비비상처에 들어 "한 번 혹은 두 번의 심찰나 동안 머물리라"는 마음의 향함이나 기울임이 없기 때문입니다. 다만 상위의 멸진정을 위해서는 마음의 향함이 있습니다. 이 뜻은 아들의 집을 알려주는 비유로 설명되어야 합니다.

Pitugharamajjhena kira gantvā pacchābhāge puttassa gharaṃ hoti, tato paṇītaṃ bhojanaṃ ādāya āsanasālaṃ āgataṃ daharaṃ thero – ‘‘manāpo piṇḍapāto kuto ābhato’’ti pucchi. So ‘‘asukassa gharato’’ti laddhagharameva ācikkhi. Yena panassa pitugharamajjhena gatopi āgatopi [Pg.308] tattha ābhogopi natthi. Tattha āsanasālā viya ākiñcaññāyatanasamāpatti daṭṭhabbā, pitugehaṃ viya nevasaññānāsaññāyatanasamāpatti, puttagehaṃ viya nirodhasamāpatti, āsanasālāya ṭhatvā pitugharaṃ amanasikaritvā puttagharācikkhaṇaṃ viya ākiñcaññāyatanato vuṭṭhāya nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajjitvā ‘‘ekaṃ dve cittavāre ṭhassāmī’’ti pitugharaṃ amanasikaritvāva uparinirodhasamāpattatthāya manasikāro, evamesa cetentova na ceteti, abhisaṅkharontova nābhisaṅkharoti. Tā ceva saññāti tā jhānasaññā nirujjhanti. Aññā cāti aññā ca oḷārikā bhavaṅgasaññā nuppajjanti. So nirodhaṃ phusatīti so evaṃ paṭipanno bhikkhu saññāvedayitanirodhaṃ phusati vindati paṭilabhati.

듣건대, 아버지의 집 마당을 가로질러 가면 뒤쪽에 아들의 집이 있습니다. 거기서 맛있는 음식을 가지고 식당으로 온 젊은 비구에게 장로가 "이 맛있는 공양물은 어느 집에서 가져왔느냐?"라고 물었습니다. 그는 "아무개의 집입니다"라며 음식을 얻은 아들의 집만을 말했습니다. 비록 그가 아버지의 집 마당을 가로질러 오고 갔지만, 거기에는 마음을 기울이지 않았기 때문입니다. 여기서 식당은 무소유처 삼매와 같고, 아버지의 집은 비상비비상처 삼매와 같으며, 아들의 집은 멸진정과 같다고 보아야 합니다. 식당에 머물며 아버지의 집은 마음에 두지 않고 아들의 집을 말하는 것처럼, 무소유처에서 나와 비상비비상처에 들어 "한 번 혹은 두 번의 심찰나 동안 머물리라"고 아버지의 집과 같은 비상비비상처를 마음에 두지 않고 오직 상위의 멸진정을 위해 마음을 기울이는 것이 그와 같습니다. 이와 같이 그는 의도하는 중에도 의도하지 않는 것이요, 형성하는 중에도 형성하지 않는 것입니다. "그 지각들"이란 그 선정의 지각들이 소멸하는 것입니다. "다른 것들"이란 다른 거친 유분의 지각들이 일어나지 않는 것입니다. "그는 소멸에 닿는다"는 것은 이와 같이 실천하는 비구가 상수멸(멸진정)에 닿고, 경험하고, 얻는다는 뜻입니다.

Anupubbābhisaññānirodhasampajānasamāpattinti ettha abhīti upasaggamattaṃ, sampajānapadaṃ nirodhapadena antarikaṃ katvā vuttaṃ. Anupaṭipāṭiyā sampajānasaññānirodhasamāpattīti ayaṃ panetthattho. Tatrāpi sampajānasaññānirodhasamāpattīti sampajānantassa ante saññā nirodhasamāpatti sampajānantassa vā paṇḍitassa bhikkhuno saññānirodhasamāpattīti ayaṃ visesattho.

"순차적인 최상의 지각의 소멸과 알아차림의 삼매"라는 구절에서 '아비(abhi)'는 접두어일 뿐이며, '알아차림(sampajāna)'이라는 단어는 '소멸(nirodha)'이라는 단어 사이에 놓여 설해진 것입니다. 순차적으로 알아차리며 지각의 소멸에 드는 삼매라는 것이 여기서의 뜻입니다. 거기서도 "알아차리며 지각의 소멸에 드는 삼매"란 알아차리는 자에게 마지막에 지각의 소멸 삼매가 일어난다는 것이거나, 혹은 알아차리는 지혜로운 비구에게 지각의 소멸 삼매가 일어난다는 뜻이 특별한 의미입니다.

Idāni idha ṭhatvā nirodhasamāpattikathā kathetabbā. Sā panesā sabbākārena visuddhimagge paññābhāvanānisaṃsādhikāre kathitā, tasmā tattha kathitatova gahetabbā.

이제 여기서 멈추고 멸진정에 관한 설명을 해야 합니다. 그러나 그것은 청정도론의 '통찰지 수행의 공덕' 장에서 모든 측면에서 이미 설명되었습니다. 그러므로 거기서 설명된 대로 파악해야 합니다.

Evaṃ bhagavā poṭṭhapādassa paribbājakassa nirodhakathaṃ kathetvā – atha naṃ tādisāya kathāya aññattha abhāvaṃ paṭijānāpetuṃ ‘‘taṃ kiṃ maññasī’’tiādimāha. Paribbājakopi ‘‘bhagavā ajja tumhākaṃ kathaṃ ṭhapetvā na mayā evarūpā kathā sutapubbā’’ti paṭijānanto, ‘‘no hetaṃ bhante’’ti vatvā puna sakkaccaṃ bhagavato kathāya uggahitabhāvaṃ dassento ‘‘evaṃ kho ahaṃ bhante’’tiādimāha. Athassa bhagavā ‘‘suuggahitaṃ tayā’’ti anujānanto ‘‘evaṃ poṭṭhapādā’’ti āha.

이와 같이 세존께서는 유행자 뽓타빠다에게 소멸에 관한 법문을 설하신 뒤, 이제 그에게 이러한 법문이 다른 가르침에는 없음을 인정하게 하시려고 "그대는 어떻게 생각하는가" 등을 말씀하셨습니다. 유행자도 "세존이시여, 오늘 부처님의 법문을 제외하고는 이와 같은 법문을 일찍이 들어본 적이 없습니다"라고 인정하며, "세존이시여, 그렇지 않습니다"라고 말하고 나서 다시 공경하는 마음으로 세존의 법문을 받아들였음을 나타내기 위해 "세존이시여, 참으로 저는" 등을 말했습니다. 그때 세존께서는 그에게 "그대는 잘 받아들였다"라고 승인하시며 "뽓타빠다여, 그러하다"라고 말씀하셨습니다.

415. Atha paribbājako ‘‘bhagavatā ‘ākiñcaññāyatanaṃ saññagga’nti vuttaṃ. Etadeva nu kho saññaggaṃ, udāhu avasesasamāpattīsupi saññaggaṃ atthī’’ti cintetvā tamatthaṃ pucchanto ‘‘ekaññeva nu kho’’tiādimāha. Bhagavāpissa vissajjesi. Tattha puthūpīti bahūnipi. Yathā yathā kho, poṭṭhapāda, nirodhaṃ [Pg.309] phusatīti pathavīkasiṇādīsu yena yena kasiṇena, paṭhamajjhānādīnaṃ vā yena yena jhānena. Idaṃ vuttaṃ hoti – sace hi pathavīkasiṇena karaṇabhūtena pathavīkasiṇasamāpattiṃ ekavāraṃ samāpajjanto purimasaññānirodhaṃ phusati ekaṃ saññaggaṃ, atha dve vāre, tayo vāre, vārasataṃ, vārasahassaṃ, vārasatasahassaṃ vā samāpajjanto purimasaññānirodhaṃ phusati, satasahassaṃ, saññaggāni. Esa nayo sesakasiṇesu. Jhānesupi sace paṭhamajjhānena karaṇabhūtena ekavāraṃ purimasaññānirodhaṃ phusati ekaṃ saññaggaṃ. Atha dve vāre, tayo vāre, vārasataṃ, vārasahassaṃ, vārasatasahassaṃ vā purimasaññānirodhaṃ phusati, satasahassaṃ saññaggāni. Esa nayo sesajjhānasamāpattīsupi. Iti ekavāraṃ samāpajjanavasena vā sabbampi sañjānanalakkhaṇena saṅgahetvā vā ekaṃ saññaggaṃ hoti, aparāparaṃ samāpajjanavasena bahūni.

415. 그때 포트파다 유행자는 ‘세존께서 무소유처를 인식이 최상인 상태(saññagga)라고 말씀하셨다. 이것만이 인식의 최상인가, 아니면 나머지 선정들에도 인식의 최상이 있는가?’라고 생각하고 그 의미를 묻기 위해 ‘오직 하나뿐입니까’라는 등의 말을 하였습니다. 세존께서도 그에게 답변하셨습니다. 거기서 ‘여럿이라도(puthūpi)’라는 것은 많다는 뜻입니다. ‘포트파다여, 소멸을 접촉하는 대로(yathā yathā kho poṭṭhapāda nirodhaṃ phusati)’라는 것은 지대(地大) 가시나 등 중에서 어떤 가시나에 의해서든, 혹은 초선 등 중에서 어떤 선정에 의해서든이라는 뜻입니다. 이 말은 다음과 같은 의미입니다. 만약 지대 가시나를 도구로 삼아 지대 가시나 선정을 한 번 증득하면서 이전의 인식이 소멸함에 이르면 그것이 하나의 인식의 최상이며, 만약 두 번, 세 번, 백 번, 천 번, 혹은 십만 번 증득하면서 이전의 인식이 소멸함에 이르면 십만 개의 인식의 최상들이 있게 된다는 것입니다. 나머지 가시나들에 대해서도 이와 같은 방식입니다. 선정들에 있어서도 만약 초선을 도구로 삼아 한 번 증득하여 이전의 인식이 소멸함에 이르면 하나의 인식의 최상입니다. 만약 두 번, 세 번, 백 번, 천 번, 혹은 십만 번 증득하여 이전의 인식이 소멸함에 이르면 십만 개의 인식의 최상들이 있게 됩니다. 나머지 선정의 증득에 대해서도 이와 같은 방식입니다. 이와 같이 한 번 증득하는 힘에 의해서든, 혹은 모든 선정의 인식을 인식하는 특징으로 묶어서든 하나의 인식의 최상이 있으며, 거듭하여 증득하는 힘에 의해서는 많은 인식의 최상들이 있게 됩니다.

416. Saññā nu kho, bhanteti bhante nirodhasamāpajjanakassa bhikkhuno ‘‘saññā nu kho paṭhamaṃ uppajjatī’’ti pucchati. Tassa bhagavā ‘‘saññā kho, poṭṭhapādā’’ti byākāsi. Tattha saññāti jhānasaññā. Ñāṇanti vipassanāñāṇaṃ. Aparo nayo, saññāti vipassanā saññā. Ñāṇanti maggañāṇaṃ. Aparo nayo, saññāti maggasaññā. Ñāṇanti phalañāṇaṃ. Tipiṭakamahāsivatthero panāha –

416. ‘존자시여, 인식입니까(saññā nu kho bhante)’라는 것은 ‘존자시여, 멸진정에 드는 비구에게 인식이 먼저 일어납니까’라고 묻는 것입니다. 세존께서 그에게 ‘포트파다여, 인식이 [먼저]이다’라고 답변하셨습니다. 거기서 ‘인식(saññā)’은 선정의 인식이며, ‘지혜(ñāṇa)’는 위빳사나 지혜입니다. 다른 해석으로는, ‘인식’은 위빳사나 인식이며 ‘지혜’는 도(道)의 지혜입니다. 또 다른 해석으로는, ‘인식’은 도의 인식이며 ‘지혜’는 과(果)의 지혜입니다. 한편 띠삐따까 마하시와 어른께서는 다음과 같이 말씀하셨습니다.

Kiṃ ime bhikkhū bhaṇanti, poṭṭhapādo heṭṭhā bhagavantaṃ nirodhaṃ pucchi. Idāni nirodhā vuṭṭhānaṃ pucchanto ‘‘bhagavā nirodhā vuṭṭhahantassa kiṃ paṭhamaṃ arahattaphalasaññā uppajjati, udāhu paccavekkhaṇañāṇa’’nti vadati. Athassa bhagavā yasmā phalasaññā paṭhamaṃ uppajjati, pacchā paccavekkhaṇañāṇaṃ. Tasmā ‘‘saññā kho poṭṭhapādā’’ti āha. Tattha saññuppādāti arahattaphalasaññāya uppādā, pacchā ‘‘idaṃ arahattaphala’’nti evaṃ paccavekkhaṇañāṇuppādo hoti. Idappaccayā kira meti phalasamādhisaññāpaccayā kira mayhaṃ paccavekkhaṇañāṇaṃ uppannanti.

‘이 비구들이 무엇을 말하는가? 포트파다는 앞서 세존께 멸진정에 대해 물었다. 이제 멸진정에서 일어남(나옴)에 대해 물으면서 ‘세존이시여, 멸진정에서 나오는 자에게 무엇이 먼저 일어납니까? 아라한과의 인식이 먼저 일어납니까, 아니면 반조의 지혜가 먼저 일어납니까?’라고 말한 것이다.’ 그러자 세존께서는 과의 인식이 먼저 일어나고 그 뒤에 반조의 지혜가 일어나기 때문에 ‘포트파다여, 인식이 [먼저]이다’라고 말씀하셨습니다. 거기서 ‘인식의 일어남(saññuppādā)’이란 아라한과의 인식이 일어나는 것이며, 그 뒤에 ‘이것이 아라한과다’라고 이와 같이 반조의 지혜가 일어나는 것입니다. ‘이것을 연하여 나에게 [지혜가 일어났다](idappaccayā kira me)’라는 것은 ‘과의 삼매와 결합된 인식이라는 조건으로 인해 나에게 반조의 지혜가 일어났다’는 뜻입니다.

Saññāattakathāvaṇṇanā

인식에 대한 주석의 설명.

417. Idāni paribbājako yathā nāma gāmasūkaro gandhodakena nhāpetvā gandhehi anulimpitvā mālādāmaṃ piḷandhitvā sirisayane āropitopi [Pg.310] sukhaṃ na vindati, vegena gūthaṭṭhānameva gantvā sukhaṃ vindati. Evameva bhagavatā saṇhasukhumatilakkhaṇabbhāhatāya desanāya nhāpitavilittamaṇḍitopi nirodhakathāsirisayanaṃ āropitopi tattha sukhaṃ na vindanto gūthaṭṭhānasadisaṃ attano laddhiṃ gahetvā tameva pucchanto ‘‘saññā nu kho, bhante, purisassa attā’’tiādimāha. Athassānumatiṃ gahetvā byākātukāmo bhagavā – ‘‘kaṃ pana tva’’ntiādimāha. Tato so ‘‘arūpī attā’’ti evaṃ laddhiko samānopi ‘‘bhagavā desanāya sukusalo, so me āditova laddhiṃ mā viddhaṃsetū’’ti cintetvā attano laddhiṃ pariharanto ‘‘oḷārikaṃ kho’’tiādimāha. Athassa bhagavā tattha dosaṃ dassento ‘‘oḷāriko ca hi te’’tiādimāha. Tattha evaṃ santanti evaṃ sante. Bhummatthe hi etaṃ upayogavacanaṃ. Evaṃ santaṃ attānaṃ paccāgacchato tavāti ayaṃ vā ettha attho. Catunnaṃ khandhānaṃ ekuppādekanirodhattā kiñcāpi yā saññā uppajjati, sāva nirujjhati. Aparāparaṃ upādāya pana ‘‘aññā ca saññā uppajjanti, aññā ca saññā nirujjhantī’’ti vuttaṃ.

417. 이제 유행자는 비유하자면 마을의 돼지가 향수로 목욕하고 향료를 바르고 꽃다발을 목에 걸고 화려한 침상에 올려졌어도 행복을 느끼지 못하고, 재빨리 분뇨가 있는 곳으로 가서 행복을 느끼는 것과 같습니다. 이와 같이 세존에 의해 부드럽고 미세한 삼특상을 담은 설법으로 목욕하고 단장하며 멸진정에 관한 담론이라는 화려한 침상에 올려졌어도 그곳에서 행복을 느끼지 못하고, 분뇨 구덩이와 같은 자신의 견해를 붙들고 그것을 묻기 위해 ‘존자시여, 인식이 사람의 자아입니까’ 등을 말하였습니다. 그때 그의 의도를 파악하고 답변하시고자 세존께서는 ‘그렇다면 그대는 어떻게 생각하는가’ 등을 말씀하셨습니다. 그러자 그는 ‘무색의 자아’라는 견해를 가졌음에도 ‘세존께서는 설법에 매우 능숙하시니 그분이 처음부터 나의 견해를 파괴하지 않으시기를’이라고 생각하며 자신의 견해를 피하면서 ‘거친 [자아]입니다’ 등을 말하였습니다. 그때 세존께서는 그 견해의 잘못을 보여주시며 ‘그대에게 거친 [자아가 있다면]’ 등을 말씀하셨습니다. 거기서 ‘그러하다면(evaṃ santaṃ)’은 ‘그러한 경우에’라는 뜻입니다. 이는 처소격의 의미를 가진 목적격 단어입니다. 혹은 ‘이와 같이 존재하는 자아를 스스로 아는 그대에게’라는 것이 여기서의 의미입니다. 네 가지 온(蘊)들이 함께 일어나고 함께 소멸하는 성질이기에 어떤 인식이 일어나든 그것은 곧 소멸합니다. 그러나 앞뒤를 연하여 ‘다른 인식이 일어나고 다른 인식이 소멸한다’고 설해진 것입니다.

418-420. Idāni aññaṃ laddhiṃ dassento – ‘‘manomayaṃ kho ahaṃ, bhante’’tiādiṃ vatvā tatrāpi dose dinne yathā nāma ummattako yāvassa saññā nappatiṭṭhāti, tāva aññaṃ gahetvā aññaṃ vissajjeti, saññāpatiṭṭhānakāle pana vattabbameva vadati, evameva aññaṃ gahetvā aññaṃ vissajjetvā idāni attano laddhiṃyeva vadanto ‘‘arūpī kho’’tiādimāha. Tatrāpi yasmā so saññāya uppādanirodhaṃ icchati, attānaṃ pana sassataṃ maññati. Tasmā tathevassa dosaṃ dassento bhagavā ‘‘evaṃ santampī’’tiādimāha. Tato paribbājako micchādassanena abhibhūtattā bhagavatā vuccamānampi taṃ nānattaṃ ajānanto ‘‘sakkā panetaṃ, bhante, mayā’’tiādimāha. Athassa bhagavā yasmā so saññāya uppādanirodhaṃ passantopi saññāmayaṃ attānaṃ niccameva maññati. Tasmā ‘‘dujjānaṃ kho’’tiādimāha.

418-420. 이제 다른 견해를 보여주기 위해 ‘존자시여, 저는 마음으로 이루어진 [자아가 있다고 생각합니다]’ 등을 말하였고, 거기서도 허물이 지적되자, 비유하자면 미친 사람이 인식이 확립되지 않는 동안에는 이것을 붙들었다가 저것을 버리듯이, 그러나 인식이 확립될 때에는 말해야 할 것만을 말하는 것처럼, 이와 같이 이것을 붙들었다가 저것을 버리고 이제 자신의 견해만을 말하기 위해 ‘무색의 [자아]입니다’ 등을 말하였습니다. 거기서도 그는 인식의 일어남과 소멸은 인정하지만 자아는 영원하다고 생각했습니다. 그래서 세존께서는 전과 같이 그 허물을 보여주시며 ‘그러하다 할지라도’ 등을 말씀하셨습니다. 그러자 유행자는 그릇된 견해에 압도되었기에 세존께서 말씀하셨음에도 인식과 자아의 차이를 알지 못하여 ‘존자시여, 제가 그것을 알 수 있겠습니까’ 등을 말하였습니다. 그러자 세존께서는 그가 인식의 일어남과 소멸을 보면서도 인식으로 이루어진 자아를 영원하다고만 생각하기 때문에 ‘알기 어렵다’ 등을 말씀하셨습니다.

Tatthāyaṃ saṅkhepattho – tava aññā diṭṭhi, aññā khanti, aññā ruci, aññathāyeva te dassanaṃ pavattaṃ, aññadeva ca te khamati ceva ruccati ca, aññatra [Pg.311] ca te āyogo, aññissāyeva paṭipattiyā yuttapayuttatā, aññattha ca te ācariyakaṃ, aññasmiṃ titthāyatane ācariyabhāvo. Tena tayā evaṃ aññadiṭṭhikena aññakhantikena aññarucikena aññatrāyogena aññatrācariyakena dujjānaṃ etanti. Atha paribbājako – ‘‘saññā vā purisassa attā hotu, aññā vā saññā, taṃ sassatādi bhāvamassa pucchissa’’nti puna ‘‘kiṃ pana bhante’’tiādimāha.

거기서 요약된 의미는 다음과 같습니다. 그대에게는 다른 견해, 다른 수용, 다른 선호가 있고, 그대의 견해는 다른 방식으로 진행되며, 그대에게는 다른 것이 받아들여지고 선호되며, 다른 수행에 전념하고, 다른 실천에 정진하며, 다른 곳에 스승이 있고, 다른 외도의 처소에 스승의 가르침이 있다. 그러므로 다른 견해, 다른 수용, 다른 선호, 다른 전념, 다른 스승을 가진 그대가 이것을 아는 것은 어렵다는 것입니다. 그러자 유행자는 ‘사람의 자아가 인식이든, 혹은 인식이 아닌 다른 것이든, 그것이 영원한지 등을 물어야겠다’고 생각하여 다시 ‘존자시여, 그렇다면’ 등을 말하였습니다.

Tattha lokoti attānaṃ sandhāya vadati. Na hetaṃ poṭṭhapāda atthasañhitanti poṭṭhapāda etaṃ diṭṭhigataṃ na idhalokaparalokaatthanissitaṃ, na attatthaparatthanissitaṃ. Na dhammasaṃhitanti na navalokuttaradhammanissitaṃ. Nādibrahmacariyakanti sikkhattayasaṅkhātassa sāsanabrahmacariyakassa na ādimattaṃ, adhisīlasikkhāmattampi na hoti. Na nibbidāyāti saṃsāravaṭṭe nibbindanatthāya na saṃvattati. Na virāgāyāti vaṭṭavirāgatthāya na saṃvattati. Na nirodhāyāti vaṭṭassa nirodhakaraṇatthāya na saṃvattati. Na upasamāyāti vaṭṭassa vūpasamanatthāya na saṃvattati. Na abhiññāyāti vaṭṭābhijānanāya paccakkhakiriyāya na saṃvattati. Na sambodhāyāti vaṭṭasambujjhanatthāya na saṃvattati. Na nibbānāyāti amatamahānibbānassa paccakkhakiriyāya na saṃvattati.

거기서 '세상'이라는 것은 자아(atta)를 가리켜 말하는 것이다. '폿타파다여, 이것은 이익과 결합된 것이 아니다'라는 것은, 폿타파다여, 이 견해는 이 세상의 이익이나 저 세상의 이익에 근거한 것이 아니며, 자신이나 타인의 이익에 근거한 것도 아니라는 뜻이다. '법과 결합된 것이 아니다'라는 것은 아홉 가지 출세간법에 근거한 것이 아니라는 의미이다. '범행의 시작이 아니다'라는 것은 세 가지 학습(sikkha)으로 이루어진 교단의 범행에 대해 그 시작조차 되지 못하며, 수승한 계의 학습(adhisīla-sikkhā)조차 되지 못한다는 뜻이다. '염오를 위한 것이 아니다'라는 것은 윤회에서 벗어나기 위해 싫어하여 떠나는 마음을 일으키는 위빳사나 지혜의 이익을 위해 도움이 되지 않는다는 것이다. '탐욕의 빛바램을 위한 것이 아니다'라는 것은 윤회에서 벗어나는 도(magga)의 이익을 위해 도움이 되지 않는다는 것이다. '소멸을 위한 것이 아니다'라는 것은 윤회를 소멸하게 하는 열반의 이익을 위해 도움이 되지 않는다는 것이다. '고요함을 위한 것이 아니다'라는 것은 윤회가 가라앉는 평온한 열반의 이익을 위해 도움이 되지 않는다는 것이다. '최상의 지혜를 위한 것이 아니다'라는 것은 윤회를 특별한 지혜로 알고 체득하기 위해 도움이 되지 않는다는 것이다. '바른 깨달음을 위한 것이 아니다'라는 것은 윤회를 온전히 깨닫는 이익을 위해 도움이 되지 않는다는 것이다. '열반을 위한 것이 아니다'라는 것은 불사(amatā)의 위대한 열반을 체득하기 위해 도움이 되지 않는다는 것이다.

Idaṃ dukkhantiādīsu taṇhaṃ ṭhapetvā tebhūmakā pañcakkhandhā dukkhanti, tasseva dukkhassa pabhāvanato sappaccayā taṇhā dukkhasamudayoti. Ubhinnaṃ appavatti dukkhanirodhoti, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo dukkhanirodhagāminī paṭipadāti mayā byākatanti attho. Evañca pana vatvā bhagavā ‘‘imassa paribbājakassa maggapātubhāvo vā phalasacchikiriyā vā natthi, mayhañca bhikkhācāravelā’’ti cintetvā tuṇhī ahosi. Paribbājakopi taṃ ākāraṃ ñatvā bhagavato gamanakālaṃ ārocento viya ‘‘evameta’’ntiādimāha.

'이것이 괴로움이다' 등의 구절에서, 갈애를 제외한 삼계의 오온이 괴로움(고성제)이며, 그 괴로움을 발생시키므로 원인들과 함께하는 갈애가 괴로움의 원인(집성제)이라는 뜻이다. 이 두 가지(고와 집)가 발생하지 않는 것이 괴로움의 소멸(멸성제)이며, 성스러운 여덟 가지 구성 요소를 가진 길이 괴로움의 소멸로 인도하는 수행법(도성제)이라고 내가 설명했다는 의미이다. 이와 같이 말씀하신 뒤, 세존께서는 "이 유행자에게는 도의 나타남이나 과의 체득이 없으며, 나에게는 탁발할 시간이다"라고 생각하시어 침묵하셨다. 유행자 또한 그 태도를 알아차리고 세존께서 떠나실 시간임을 알리는 것처럼 "그것은 이와 같습니다"라고 말하기 시작했다.

421. Vācāsannitodakenāti vacanapatodena. Sañjhabbharimakaṃsūti sañjhabbharitaṃ nirantaraṃ phuṭṭhaṃ akaṃsu, upari vijjhiṃsūti vuttaṃ hoti. Bhūtanti sabhāvato vijjamānaṃ. Tacchaṃ, tathanti tasseva vevacanaṃ. Dhammaṭṭhitatanti navalokuttaradhammesu [Pg.312] ṭhitasabhāvaṃ. Dhammaniyāmatanti lokuttaradhammaniyāmataṃ. Buddhānañhi catusaccavinimuttā kathā nāma natthi. Tasmā sā edisā hoti.

421. '말의 가시로'라는 것은 말의 채찍이라는 뜻이다. '빈틈없이 가득 채웠다'는 것은 사방을 가득 채워 끊임없이 펼쳐 놓았으며 위로 찔렀다는 의미이다. '사실인 것(bhūta)'은 자성으로서 분명히 존재하는 것이다. '진실한 것(taccha)'과 '참된 것(tatha)'은 바로 그 '사실인 것'의 동의어이다. '법으로 확립된 것'은 아홉 가지 출세간법에 확립된 성질을 말한다. '법으로 결정된 것'은 출세간법에 도달하게 하는 결정된 성질을 뜻한다. 참으로 부처님들께는 사성제를 벗어난 설법이란 존재하지 않는다. 그러므로 그 수행은 이와 같은 것이다.

Cittahatthisāriputtapoṭṭhapādavatthuvaṇṇanā

짓따 핫티사리뿟따와 폿타파다 이야기의 해설

422. Citto ca hatthisāriputtoti so kira sāvatthiyaṃ hatthiācariyassa putto bhagavato santike pabbajitvā tīṇi piṭakāni uggahetvā sukhumesu atthantaresu kusalo ahosi, pubbe katapāpakammavasena pana sattavāre vibbhamitvā gihi jāto. Kassapasammāsambuddhassa kira sāsane dve sahāyakā ahesuṃ, aññamaññaṃ samaggā ekatova sajjhāyanti. Tesu eko anabhirato gihibhāve cittaṃ uppādetvā itarassa ārocesi. So gihibhāve ādīnavaṃ pabbajjāya ānisaṃsaṃ dassetvā taṃ ovadi. So taṃ sutvā abhiramitvā punekadivasaṃ tādise citte uppanne taṃ etadavoca ‘‘mayhaṃ āvuso evarūpaṃ cittaṃ uppajjati – ‘imāhaṃ pattacīvaraṃ tuyhaṃ dassāmī’ti’’. So pattacīvaralobhena tassa gihibhāve ānisaṃsaṃ dassetvā pabbajjāya ādīnavaṃ kathesi. Athassa taṃ sutvāva gihibhāvato cittaṃ virajjitvā pabbajjāyameva abhirami. Evamesa tadā sīlavantassa bhikkhuno gihibhāve ānisaṃsakathāya kathitattā idāni cha vāre vibbhamitvā sattame vāre pabbajito. Mahāmoggallānassa, mahākoṭṭhikattherassa ca abhidhammakathaṃ kathentānaṃ antarantarā kathaṃ opāteti. Atha naṃ mahākoṭṭhikatthero apasādeti. So mahāsāvakassa kathite patiṭṭhātuṃ asakkonto vibbhamitvā gihi jāto. Poṭṭhapādassa panāyaṃ gihisahāyako hoti. Tasmā vibbhamitvā dvīhatīhaccayena poṭṭhapādassa santikaṃ gato. Atha naṃ so disvā ‘‘samma kiṃ tayā kataṃ, evarūpassa nāma satthu sāsanā apasakkantosi, ehi pabbajituṃ idāni te vaṭṭatī’’ti taṃ gahetvā bhagavato santikaṃ agamāsi. Tena vuttaṃ ‘‘citto ca hatthisāriputto poṭṭhapādo ca paribbājako’’ti.

422. '짓따 핫티사리뿟따'에 대하여: 그는 사왓띠에서 코끼리 조련사의 아들이었는데, 세존 처소에서 출가하여 삼장을 배우고 미묘하고 깊은 의미들에 정통하게 되었다. 그러나 과거에 지은 악업의 영향으로 일곱 번이나 환속하여 재가자가 되었다. 전하는 바에 의하면, 까싸빠 정등각자의 가르침 아래 두 친구가 있었는데, 그들은 서로 화합하며 함께 경전을 암송했다. 그들 중 한 명이 가르침에 즐거워하지 못하고 재가의 삶에 마음을 내어 다른 친구에게 이를 알렸다. 그 친구는 재가 삶의 허물과 출가 삶의 공덕을 보여주며 그를 훈계했다. 그는 그 말을 듣고 다시 즐겁게 수행하다가, 어느 날 다시 환속할 마음이 생기자 친구에게 "도반이여, 저에게 이런 마음이 생깁니다. 저는 이 발우와 가사를 당신에게 주겠습니다"라고 말했다. 그러자 그 친구는 발우와 가사에 대한 욕심 때문에 그에게 재가 삶의 공덕을 말해주고 출가 삶의 허물을 이야기했다. 그는 그 말을 듣자마자 재가 삶에 대한 마음이 사라져 출가 생활에만 전념하게 되었다. 이와 같이 그는 당시에 계행 있는 비구에게 재가 삶의 공덕을 말했기 때문에, 이번 생에 여섯 번이나 환속하고 일곱 번째에 다시 출가하게 된 것이다. 마하목갈라나 존자와 마하꼿티따 존자가 아비담마를 논할 때 중간중간에 말을 가로막자, 마하꼿티따 존자가 그를 꾸짖었다. 그는 대제자의 꾸지람을 견디지 못하고 환속하여 재가자가 되었다. 그런데 그는 폿타파다의 재가 시절 친구였다. 그래서 환속한 뒤 이틀 사흘이 지나 폿타파다를 찾아갔다. 폿타파다가 그를 보고 "이보게, 무슨 짓을 한 것인가? 이런 스승의 가르침에서 물러나다니. 자, 이제 다시 출가하는 것이 적절하네"라고 말하며 그를 데리고 세존 처소로 갔다. 그래서 "짓따 핫티사리뿟따와 유행자 폿타파다"라고 기록된 것이다.

423. Andhāti paññācakkhuno natthitāya andhā, tasseva abhāvena acakkhukā. Tvaṃyeva nesaṃ eko cakkhumāti subhāsitadubbhāsitajānanabhāvamattena paññācakkhunā cakkhumā. Ekaṃsikāti ekakoṭṭhāsā. Paññattāti [Pg.313] ṭhapitā. Anekaṃsikāti na ekakoṭṭhāsā ekeneva koṭṭhāsena sassatāti vā asassatāti vā na vuttāti attho.

423. '눈먼 자들이란' 지혜의 눈이 없기 때문에 눈먼 것이며, 바로 그 지혜의 눈이 없으므로 '눈 없는 자들'이라 한다. '그들 가운데 오직 그대만이 눈 있는 자다'라는 것은 잘 설해진 것과 잘못 설해진 것을 아는 정도의 지혜의 눈을 가졌음을 의미한다. '확정적인 것'은 한결같은 부분(결론)이 있는 것이다. '설해졌다'는 것은 확립되었다는 뜻이다. '확정적이지 않은 것'은 한결같은 부분이 없는 것으로서, 단지 한 가지 측면만으로 '상주한다'거나 '상주하지 않는다'라고 단정하여 말하지 않았다는 의미이다.

Ekaṃsikadhammavaṇṇanā

확정적인 법에 대한 해설

424-425. Santi poṭṭhapādāti idaṃ bhagavā kasmā ārabhi? Bāhirakehi paññāpitaniṭṭhāya aniyyānikabhāvadassanatthaṃ. Sabbe hi titthiyā yathā bhagavā amataṃ nibbānaṃ, evaṃ attano attano samaye lokathupikādivasena niṭṭhaṃ paññapenti, sā ca na niyyānikā. Yathā paññattā hutvā na niyyāti na gacchati, aññadatthu paṇḍitehi paṭikkhittā nivattati, taṃ dassetuṃ bhagavā evamāha. Tattha ekantasukhaṃ lokaṃ jānaṃ passanti puratthimāya disāya ekantasukho loko pacchimādīnaṃ vā aññatarāyāti evaṃ jānantā evaṃ passantā viharatha. Diṭṭhapubbāni kho tasmiṃ loke manussānaṃ sarīrasaṇṭhānādīnīti. Appāṭihīrakatanti appāṭihīrakataṃ paṭiharaṇavirahitaṃ, aniyyānikanti vuttaṃ hoti.

424-425. '폿타파다여, 있다'는 말씀을 세존께서는 왜 시작하셨는가? 외도들이 제시한 도달점(niṭṭhā)이 해탈로 인도하는 것이 아님을 보여주기 위해서이다. 모든 외도들은 세존께서 불사의 열반을 제시하신 것처럼, 저마다 자기들의 교리에서 세상의 정점 등을 도달점으로 제시하지만, 그것은 해탈로 인도하지 못한다. 그것은 제시된 방식대로는 윤회에서 벗어날 수도 없고 도달할 수도 없으며, 도리어 현자들에 의해 배척되어 퇴보할 뿐이다. 세존께서는 그것을 보여주기 위해 이와 같이 말씀하셨다. 거기서 '오로지 즐겁기만 한 세상을 알며 본다'는 것은, 동쪽 방향에 오로지 즐겁기만 한 세상이 있다거나 혹은 다른 방향 중 어느 한 곳에 그런 세상이 있다고 이와 같이 알며 본다고 주장하며 머무는 것을 말한다. '그 세상 사람들의 몸의 형체 등을 이전에 본 적이 있는가'라는 물음과 같다. '논거가 없는 것'이란 그 말이 모순을 물리칠 수 있는 답변이 결여되어 있으며, 지적된 오류에서 벗어날 수 없다는 뜻이다.

426-427. Janapadakalyāṇīti janapade aññāhi itthīhi vaṇṇasaṇṭhānavilāsākappādīhi asadisā.

426-427. '지방의 미인'이란 그 지방의 다른 여인들과 비교했을 때 피부색, 용모, 자태, 꾸밈새 등에서 견줄 데가 없는 여인을 말한다.

Tayoattapaṭilābhavaṇṇanā

세 가지 자아의 획득에 대한 해설

428. Evaṃ bhagavā paresaṃ niṭṭhāya aniyyānikattaṃ dassetvā attano niṭṭhāya niyyānikabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘tayo kho me poṭṭhapādā’’tiādimāha. Tattha attapaṭilābhoti attabhāvapaṭilābho, ettha ca bhagavā tīhi attabhāvapaṭilābhehi tayo bhave dassesi. Oḷārikattabhāvapaṭilābhena avīcito paṭṭhāya paranimmitavasavattipariyosānaṃ kāmabhavaṃ dassesi. Manomayaattabhāvapaṭilābhena paṭhamajjhānabhūmito paṭṭhāya akaniṭṭhabrahmalokapariyosānaṃ rūpabhavaṃ dassesi. Arūpaattabhāvapaṭilābhena ākāsānañcāyatanabrahmalokato paṭṭhāya nevasaññānāsaññāyatanabrahmalokapariyosānaṃ arūpabhavaṃ dassesi. Saṃkilesikā dhammā nāma dvādasa akusalacittuppādā. Vodāniyā dhammā nāma samathavipassanā.

428. 이와 같이 세존께서는 타인들(외도들)의 귀결(수행의 완성)이 해탈로 이끌지 못함을 보여주시고, 자신의 귀결이 해탈로 이끄는 것임을 보여주시기 위해 "폿타파다여, 나에게는 세 가지가 있다"는 등으로 말씀하셨다. 거기서 '자아의 획득(attapaṭilābhoti)'이란 자아의 상태(개체적 존재)의 획득을 의미하며, 여기서 세존께서는 세 가지 자아의 획득을 통해 세 가지 존재(bhavas)를 보여주셨다. '거친 자아의 획득'으로 아비지 지옥으로부터 타화자재천에 이르는 욕계의 존재를 보여주셨고, '의성(意成)의 자아의 획득'으로 초선천으로부터 아카니타(색구경천) 범천에 이르는 색계의 존재를 보여주셨으며, '무색의 자아의 획득'으로 공무변처 범천으로부터 비상비비상처 범천에 이르는 무색계의 존재를 보여주셨다. 오염시키는 법들이란 열두 가지 해로운 마음의 일어남을 말하며, 정화하는 법들이란 사마타와 위빳사나를 말한다.

429. Paññāpāripūriṃ [Pg.314] vepullattanti maggapaññāphalapaññānaṃ pāripūriñceva vipulabhāvañca. Pāmujjanti taruṇapīti. Pītīti balavatuṭṭhi. Kiṃ vuttaṃ hoti? Yaṃ avocumha ‘‘sayaṃ abhiññā sacchikatvā upasampajja vihiratī’’ti, tattha tassa evaṃ viharato taṃ pāmojjañceva bhavissati, pīti ca nāmakāyapassaddhi ca sati ca sūpaṭṭhitā uttamañāṇañca sukho ca vihāro. Sabbavihāresu ca ayameva vihāro ‘‘sukho’’ti vattuṃ yutto ‘‘upasanto paramamadhuro’’ti. Tattha paṭhamajjhāne pāmojjādayo chapi dhammā labbhanti, dutiyajjhāne dubbalapītisaṅkhātaṃ pāmojjaṃ nivattati, sesā pañca labbhanti. Tatiye pīti nivattati, sesā cattāro labbhanti. Tathā catutthe. Imesu catūsu jhānesu sampasādanasutte suddhavipassanā pādakajjhānameva kathitaṃ. Pāsādikasutte catūhi maggehi saddhiṃ vipassanā kathitā. Dasuttarasutte catutthajjhānikaphalasamāpatti kathitā. Imasmiṃ poṭṭhapādasutte pāmojjaṃ pītivevacanameva katvā dutiyajjhānikaphalasamāpattināma kathitāti veditabbā.

429. '지혜의 충만과 광대함'이란 도(道)의 지혜와 과(果)의 지혜가 충만해지고 광대해지는 것을 의미한다. '희열(pāmujjanti)'이란 어린 기쁨(tender pīti)을 말하며, '기쁨(pītīti)'이란 강력한 만족을 말한다. 무엇을 말하고자 함인가? "스스로 신통으로 증득하여 도달하여 머문다"고 말씀하신 것은, 그렇게 머무는 이에게 그 희열이 생겨날 것이고, 기쁨과 명칭적 신체(名身)의 경안과 마음챙김이 잘 확립되며, 최상의 지혜와 행복한 머묾이 있게 될 것이라는 뜻이다. 모든 머묾(위하라) 중에서 오직 이 과등지(果等至)로 머무는 것만이 "행복하다"고 말하기에 적합하며, "고요하고 지극히 달콤하다"고 한다. 거기서 초선에는 희열 등의 여섯 가지 법을 얻을 수 있고, 제2선에서는 약한 기쁨인 희열이 사라지고 나머지 다섯 가지 법을 얻는다. 제3선에서는 기쁨이 사라지고 나머지 네 가지를 얻는다. 제4선도 그와 같다. 이 네 가지 선(禪)에 대해 '삼빠사다나 경'에서는 순수 위빳사나의 기초가 되는 선만을 설하셨고, '빠사디카 경'에서는 네 가지 도(道)와 함께하는 위빳사나를 설하셨으며, '다숫따라 경'에서는 제4선의 과등지를 설하셨다. 이 '폿타파다 경'에서는 희열을 기쁨의 동의어로 삼아 제2선의 과등지를 설하신 것으로 알아야 한다.

432-437. Ayaṃ vā soti ettha vā saddo vibhāvanattho hoti. Ayaṃ soti evaṃ vibhāvetvā pakāsetvā byākareyyāma. Yathāpare ‘‘ekantasukhaṃ attānaṃ sañjānāthā’’ti puṭṭhā ‘‘no’’ti vadanti, na evaṃ vadāmāti attho. Sappāṭihīrakatanti sappāṭiharaṇaṃ, niyyānikanti attho. Mogho hotīti tuccho hoti, natthi so tasmiṃ samayeti adhippāyo. Sacco hotīti bhūto hoti, sveva tasmiṃ samaye sacco hotīti attho. Ettha panāyaṃ citto attano asabbaññutāya tayo attapaṭilābhe kathetvā attapaṭilābho nāma paññattimattaṃ etanti uddharituṃ nāsakkhi, attapaṭilābho tveva niyyātesi. Athassa bhagavā rūpādayo cettha dhammā, attapaṭilābhoti pana nāmamattametaṃ, tesu tesu rūpādīsu sati evarūpā vohārā hontīti dassetukāmo tasseva kathaṃ gahetvā nāmapaññattivasena niyyātanatthaṃ ‘‘yasmiṃ citta samaye’’tiādimāha.

432-437. "이것이거나 저것이다(Ayaṃ vā so)"에서 'vā'라는 단어는 설명을 위한 것이다. "이것이다"라고 이와 같이 설명하고 드러내어 답변해야 한다. 다른 이들이 "절대적인 행복인 자아를 아는가?"라는 질문을 받았을 때 "아니오"라고 대답하는 것처럼, 우리도 (실체로서의 자아를) 그렇게 말하지 않는다는 뜻이다. '비방할 수 없는 것(sappāṭihīrakata)'이란 다른 이의 비판을 물리치는 답변을 갖춘 것, 즉 해탈로 이끄는 것을 뜻한다. '헛되다(mogho hotī)'는 것은 텅 비었다는 뜻이니, 그 시간에는 그것이 존재하지 않는다는 의도이다. '실재한다(sacco hotī)'는 것은 실존한다는 것이니, 그 시간에는 오직 그것만이 실재한다는 뜻이다. 그런데 여기서 이 짓따(Citta)는 자신의 일체지(sabbaññu) 없음으로 인해 세 가지 자아의 획득에 대해 이야기하면서도, '자아의 획득'이라는 이름이 단지 가설(paññatti, 명칭)일 뿐임을 끄집어내지 못하고 '자아의 획득'이라고만 결론지었다. 그래서 세존께서는 "여기에는 색(色) 등의 법들이 있을 뿐이며, 자아의 획득이라는 것은 단지 이름일 뿐이다. 각각의 색 등이 있을 때 그러한 명칭들이 생겨난다"는 것을 보여주려 하셨다. 그리하여 그의 말을 빌려 명칭이라는 가설로서 결론짓기 위해 "어떤 마음의 순간에" 등의 말씀을 하셨다.

438. Evañca pana vatvā paṭipucchitvā vinayanatthaṃ puna ‘‘sace taṃ, citta, evaṃ puccheyyu’’ntiādimāha. Tattha yo me ahosi atīto attapaṭilābho[Pg.315], sveva me attapaṭilābho, tasmiṃ samaye sacco ahosi, mogho anāgato mogho paccuppannoti ettha tāva imamatthaṃ dasseti – yasmā ye te atītā dhammā, te etarahi natthi, ahesunti pana saṅkhyaṃ gatā, tasmā sopi me attapaṭilābho tasmiṃyeva samaye sacco ahosi. Anāgatapaccuppannānaṃ pana dhammānaṃ tadā abhāvā tasmiṃ samaye ‘‘mogho anāgato, mogho paccuppanno’’ti, evaṃ atthato nāmamattameva attapaṭilābhaṃ paṭijānāti. Anāgatapaccuppannesupi eseva nayo.

438. 이와 같이 말씀하시고 다시 질문하시어 가르치기 위해 다시 "짓따여, 만일 사람들이 이와 같이 묻는다면" 등의 말씀을 하셨다. 거기서 "나에게 있었던 과거의 자아의 획득, 그것만이 그 당시에는 실재였고 미래와 현재는 헛된 것이었다"라는 대목은 다음과 같은 의미를 보여준다. 과거의 색(色) 등의 법들은 지금은 (멸했으므로) 존재하지 않고 단지 "있었다"고 불릴 뿐이다. 그러므로 나의 그 과거 자아의 획득도 오직 그 당시에만 실재였다. 미래와 현재의 법들은 당시에 존재하지 않았으므로 그 당시에는 "미래는 헛되고 현재도 헛되다"고 하는 것이다. 이와 같이 실질적으로는 이름뿐인 자아의 획득을 인정하는 것이다. 미래와 현재의 자아의 획득에 대해서도 이와 같은 방식이 적용된다.

439-443. Atha bhagavā tassa byākaraṇena saddhiṃ attano byākaraṇaṃ saṃsandituṃ ‘‘evameva kho cittā’’tiādīni vatvā puna opammato tamatthaṃ sādhento ‘‘seyyathāpi citta gavā khīra’’ntiādimāha. Tatrāyaṃ saṅkhepattho, yathā gavā khīraṃ, khīrādīhi ca dadhiādīni bhavanti, tattha yasmiṃ samaye khīraṃ hoti, na tasmiṃ samaye dadhīti vā navanītādīsu vā aññataranti saṅkhyaṃ niruttiṃ nāmaṃ vohāraṃ gacchati. Kasmā? Ye dhamme upādāya dadhītiādi vohārā honti, tesaṃ abhāvā. Atha kho khīraṃ tveva tasmiṃ samaye saṅkhyaṃ gacchati. Kasmā? Ye dhamme upādāya khīranti saṅkhyā nirutti nāmaṃ vohāro hoti, tesaṃ bhāvāti. Esa nayo sabbattha. Imā kho cittāti oḷāriko attapaṭilābho iti ca manomayo attapaṭilābho iti ca arūpo attapaṭilābho iti ca imā kho citta lokasamaññā loke samaññāmattakāni samanujānanamattakāni etāni. Tathā lokaniruttimattakāni vacanapathamattakāni vohāramattakāni nāmapaṇṇattimattakāni etānīti. Evaṃ bhagavā heṭṭhā tayo attapaṭilābhe kathetvā idāni sabbametaṃ vohāramattakanti vadati. Kasmā? Yasmā paramatthato satto nāma natthi, suñño tuccho esa loko.

439-443. 그때 세존께서는 그의 답변과 자신의 답변을 비교하시기 위해 "그와 같다, 짓따여" 등을 말씀하시고, 다시 비유를 통해 그 의미(자아의 획득은 단지 명칭일 뿐이라는 의미)를 확립하시기 위해 "짓따여, 마치 암소에서 우유가 나오듯이" 등을 말씀하셨다. 거기서 요약된 의미는 다음과 같다. 암소에서 우유가 나오고, 우유 등에서 요구르트 등이 생겨나듯이, 우유가 있는 동안에는 그것을 요구르트라거나 버터 등 다른 이름으로 부르거나 지칭하지 않는다. 왜 그러한가? 요구르트 등의 명칭이 생기게 하는 기초가 되는 법들이 나타나 있지 않기 때문이다. 오직 그 시간에는 우유라고만 불린다. 왜 그러한가? 우유라는 명칭과 표현이 생기게 하는 법들이 나타나 있기 때문이다. 이 방식은 요구르트 등의 모든 경우에 적용된다. "짓따여, 이것들은..."이라 함은 거친 자아의 획득, 의성의 자아의 획득, 무색의 자아의 획득과 같은 이것들이 세상에서 통용되는 명칭이며, 세상의 약속이고, 허용된 명칭들이라는 뜻이다. 또한 세상의 표현이며, 언어의 길이며, 관용구이며, 이름이라는 가설일 뿐이다. 이와 같이 세존께서는 앞에서 세 가지 자아의 획득을 말씀하신 뒤, 이제 이 모든 것이 단지 명칭일 뿐이라고 말씀하신다. 왜인가? 궁극적인 의미(paramattha)에서는 중생(satto)이라는 것은 없으며, 이 세상은 비어 있고 텅 빈 것이기 때문이다.

Buddhānaṃ pana dve kathā sammutikathā ca paramatthakathā ca. Tattha ‘‘satto poso devo brahmā’’tiādikā ‘‘sammutikathā’’ nāma. ‘‘Aniccaṃ dukkhamanattā khandhā dhātuyo āyatanāni satipaṭṭhānā sammappadhānā’’tiādikā paramatthakathā nāma. Tattha yo sammutidesanāya ‘‘satto’’ti vā ‘‘poso’’ti vā ‘‘devo’’ti vā ‘‘brahmā’’ti vā vutte vijānituṃ paṭivijjhituṃ niyyātuṃ [Pg.316] arahattajayaggāhaṃ gahetuṃ sakkoti, tassa bhagavā āditova ‘‘satto’’ti vā ‘‘poso’’ti vā ‘‘devo’’ti vā ‘‘brahmā’’ti vā katheti, yo paramatthadesanāya ‘‘anicca’’nti vā ‘‘dukkha’’nti vātiādīsu aññataraṃ sutvā vijānituṃ paṭivijjhituṃ niyyātuṃ arahattajayaggāhaṃ gahetuṃ sakkoti, tassa ‘‘anicca’’nti vā ‘‘dukkha’’nti vātiādīsu aññatarameva katheti. Tathā sammutikathāya bujjhanakasattassāpi na paṭhamaṃ paramatthakathaṃ katheti. Sammutikathāya pana bodhetvā pacchā paramatthakathaṃ katheti. Paramatthakathāya bujjhanakasattassāpi na paṭhamaṃ sammutikathaṃ katheti. Paramatthakathāya pana bodhetvā pacchā sammutikathaṃ katheti. Pakatiyā pana paṭhamameva paramatthakathaṃ kathentassa desanā lūkhākārā hoti, tasmā buddhā paṭhamaṃ sammutikathaṃ kathetvā pacchā paramatthakathaṃ kathenti. Sammutikathaṃ kathentāpi saccameva sabhāvameva amusāva kathenti. Paramatthakathaṃ kathentāpi saccameva sabhāvameva amusāva kathenti.

부처님들께는 두 가지 설법이 있으니, 곧 세속설(世俗說)과 승의설(勝義說)이다. 그중에서 ‘중생, 사람, 천신, 범천’ 등과 같은 설법을 ‘세속설’이라 한다. ‘무상, 고, 무아, 온(蘊), 계(界), 처(處), 사념처, 사정근’ 등과 같은 설법을 ‘승의설’이라 한다. 거기에서 만약 어떤 이가 ‘중생’이라거나 ‘사람’ 혹은 ‘천신’, ‘범천’이라고 부르는 세속적 설법을 통해 그 의미를 이해하고, 사성제를 통달하여, 윤회에서 벗어나 아라한과라는 승리의 깃발을 거머쥘 수 있다면, 부처님께서는 그에게 처음부터 ‘중생’이나 ‘사람’ 혹은 ‘천신’, ‘범천’이라고 설하신다. 또한 만약 어떤 이가 ‘무상’이나 ‘고’ 등과 같은 승의적 설법 중에서 어느 하나를 듣고 그 의미를 이해하고, 사성제를 통달하여, 윤회에서 벗어나 아라한과라는 승리의 깃발을 거머쥘 수 있다면, 그에게는 ‘무상’이나 ‘고’ 등과 같은 법들 중에서 어느 하나만을 설하신다. 이와 같이 세속설을 통해 깨달을 중생에게는 처음부터 승의설을 설하지 않으신다. 도리어 세속설로 먼저 이해시키신 뒤에 나중에 승의설을 설하신다. 승의설을 통해 깨달을 중생에게도 처음부터 세속설을 설하지 않으신다. 도리어 승의설로 먼저 이해시키신 뒤에 나중에 세속설을 설하신다. 본래 처음부터 승의설만을 설하면 그 설법이 메마른 양상을 띠게 되므로, 부처님들께서는 먼저 세속설을 설하신 뒤에 나중에 승의설을 설하신다. 세속설을 설하실 때에도 오직 진실하고 사실이며 거짓이 없는 것만을 설하신다. 승의설을 설하실 때에도 오직 진실하고 사실이며 거짓이 없는 것만을 설하신다.

Duve saccāni akkhāsi, sambuddho vadataṃ varo;

Sammutiṃ paramatthañca, tatiyaṃ nūpalabbhati.

말하는 이들 중 으뜸이신 정등각자께서는 세속제와 승의제라는 두 가지 진리를 설하셨으니, 세 번째 진리는 존재하지 않는다.

Saṅketavacanaṃ saccaṃ, lokasammutikāraṇaṃ;

Paramatthavacanaṃ saccaṃ, dhammānaṃ bhūtalakkhaṇanti.

세상의 약속된 언어는 세상의 관습을 근거로 하기에 진실이며, 승의의 언어는 법들의 참된 성품을 나타내기에 진실이라고 알아야 한다.

Yāhi tathāgato voharati aparāmasanti yāhi lokasamaññāhi lokaniruttīhi tathāgato taṇhāmānadiṭṭhiparāmāsānaṃ abhāvā aparāmasanto voharatīti desanaṃ vinivaṭṭetvā arahattanikūṭena niṭṭhāpesi. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

‘여래께서 그것들을 취착 없이 사용하신다’는 것은 여래께서 갈애, 자만, 사견에 의한 취착이 없으시기에 세상의 일반적인 명칭과 언어들을 취착하지 않고 사용하신다는 뜻이다. 이와 같이 설법을 분류하여 아라한이라는 정점으로 마무리하셨다. 나머지 모든 구절의 의미는 명확하다.

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

이와 같이 수망갈라빌라시니라 불리는 디가 니까야 주석서에서

Poṭṭhapādasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

폿타파다 경의 설명이 끝났다.

10. Subhasuttavaṇṇanā

10. 수바 경의 설명

Subhamāṇavakavatthuvaṇṇanā

수바 학도 인연의 설명

444. Evaṃ [Pg.317] me sutaṃ…pe… sāvatthiyanti subhasuttaṃ. Tatrāyaṃ anuttānapadavaṇṇanā. Aciraparinibbute bhagavatīti aciraṃ parinibbute bhagavati, parinibbānato uddhaṃ māsamatte kāle. Nidānavaṇṇanāyaṃ vuttanayeneva bhagavato pattacīvaraṃ ādāya āgantvā khīravirecanaṃ pivitvā vihāre nisinnadivasaṃ sandhāyetaṃ vuttaṃ. Todeyyaputtoti todeyyabrāhmaṇassa putto, so kira sāvatthiyā avidūre tudigāmo nāma atthi, tassa adhipatittā todeyyoti saṅkhyaṃ gato. Mahaddhano pana hoti pañcacattālīsakoṭivibhavo, paramamaccharī – ‘‘dadato bhogānaṃ aparikkhayo nāma natthī’’ti cintetvā kassaci kiñci na deti, puttampi āha –

444. ‘이와 같이 나는 들었다... 사왓티에서’라고 시작되는 이 경은 수바 경이다. 여기에서 드러나지 않은 구절들에 대한 설명은 다음과 같다. ‘세존께서 반열반하신 지 얼마 되지 않았을 때’란 세존께서 반열반하신 날로부터 한 달 정도 지난 시기를 말한다. 서문(나나다바나)의 설명에서 언급된 방식대로, 부처님의 발바닥과 가사를 받들어 모시고 와서 우유 약을 마시고 사원에 머물던 날을 기점으로 하여 존자 아난다에 의해 설해진 것이다. ‘토데이야의 아들’이란 토데이야 바라문의 아들을 말한다. 전해오는 바에 따르면, 사왓티 근처에 투디라는 마을이 있었는데, 그가 그 마을의 영주였기에 ‘토데이야’라 불리게 되었다. 그는 4억 5천만의 재산을 가진 큰 부자였으나 매우 인색했다. 그는 ‘주는 자의 재산은 결코 다하지 않음이 없다(줄수록 줄어든다)’고 생각하여 누구에게도 아무것도 주지 않았으며, 심지어 아들에게도 이렇게 훈계했다.

‘‘Añjanānaṃ khayaṃ disvā, vammikānañca sañcayaṃ;

Madhūnañca samāhāraṃ, paṇḍito gharamāvase’’ti.

“현명한 자는 안연(눈 화장품)이 조금씩 닳아 없어지는 것을 보고, 개미집이 쌓여가는 것을 보고, 벌들이 꿀을 모으는 것을 보고 집안에 머물러야 한다(재산을 아껴야 한다).”

Evaṃ adānameva sikkhāpetvā kāyassa bhedā tasmiṃyeva ghare sunakho hutvā nibbatto. Subho taṃ sunakhaṃ ativiya piyāyati. Attano bhuñjanakabhattaṃyeva bhojeti, ukkhipitvā varasayane sayāpeti. Atha bhagavā ekadivasaṃ nikkhante māṇave taṃ gharaṃ piṇḍāya pāvisi. Sunakho bhagavantaṃ disvā bhukkāraṃ karonto bhagavato samīpaṃ gato. Tato naṃ bhagavā avoca ‘‘todeyya tvaṃ pubbepi maṃ ‘bho, bho’ti paribhavitvā sunakho jāto, idānipi bhukkāraṃ katvā avīciṃ gamissasī’’ti. Sunakho taṃ kathaṃ sutvā vippaṭisārī hutvā uddhanantare chārikāya nipanno, manussā naṃ ukkhipitvā sayane sayāpetuṃ nāsakkhiṃsu.

이처럼 인색함만을 가르치고 몸이 무너진 뒤, 그는 바로 그 집에서 개로 태어났다. 수바 학도는 그 개를 몹시 아껴서 자신이 먹는 밥을 먹이고, 들어 올려서 좋은 침상에서 잠을 자게 했다. 그러던 어느 날, 세존께서 학도가 집을 나간 사이에 탁발을 위해 그 집으로 들어가셨다. 개는 세존을 보고 ‘멍멍’ 짖으며 세존 곁으로 다가갔다. 그러자 세존께서 그 개에게 말씀하셨다. “토데이야여, 그대는 전생에도 나에게 ‘이봐, 이봐’라며 무시하더니 이제는 개가 되었구나. 지금도 짖어대니 아비지옥에 떨어질 것이로다.” 개는 그 말을 듣고 후회하며 괴로워하다가 아궁이 사이의 재 위에 누워버렸다. 사람들이 그를 들어 올려 침상에 뉘우려 했으나 할 수 없었다.

Subho āgantvā ‘‘kenāyaṃ sunakho sayanā oropito’’ti āha. Manussā ‘‘na kenacī’’ti vatvā taṃ pavattiṃ ārocesuṃ. Māṇavo sutvā ‘‘mama pitā brahmaloke nibbatto, samaṇo pana gotamo me pitaraṃ sunakhaṃ karoti yaṃ kiñci esa mukhārūḷhaṃ bhāsatī’’ti kujjhitvā bhagavantaṃ musāvādena [Pg.318] codetukāmo vihāraṃ gantvā taṃ pavattiṃ pucchi. Bhagavā tassa tatheva vatvā avisaṃvādanatthaṃ āha – ‘‘atthi pana te, māṇava, pitarā na akkhātaṃ dhana’’nti. Atthi, bho gotama, satasahassagghanikā suvaṇṇamālā, satasahassagghanikā suvaṇṇapādukā, satasahassagghanikā suvaṇṇapāti, satasahassañca kahāpaṇanti. Gaccha taṃ sunakhaṃ appodakaṃ madhupāyāsaṃ bhojetvā sayanaṃ āropetvā īsakaṃ niddaṃ okkantakāle puccha, sabbaṃ te ācikkhissati, atha naṃ jāneyyāsi – ‘‘pitā me eso’’ti. So tathā akāsi. Sunakho sabbaṃ ācikkhi, tadā naṃ – ‘‘pitā me’’ti ñatvā bhagavati pasannacitto gantvā bhagavantaṃcuddasa pañhe pucchitvā vissajjanapariyosāne bhagavantaṃ saraṇaṃ gato, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘subho māṇavo todeyyaputto’’ti. Sāvatthiyaṃ paṭivasatīti attano bhogagāmato āgantvā vasati.

수바가 돌아와서 “누가 이 개를 침상에서 내려보냈느냐?”라고 묻자, 사람들은 “누구도 그러지 않았습니다”라고 말하며 그간의 사정을 이야기했다. 학도는 그 말을 듣고 “나의 아버지는 범천 세상에 태어나셨는데, 사문 고타마는 나의 아버지를 개라고 하는구나. 그는 입에서 나오는 대로 아무 말이나 하는구나”라고 화를 내며, 세존을 거짓말쟁이라고 비난하고자 사원으로 가서 그 사실을 물었다. 세존께서는 그에게 개에게 하신 말씀과 똑같이 말씀하시고, 당신의 말씀이 틀리지 않음을 증명하기 위해 다음과 같이 물으셨다. “학도여, 그대의 부친이 알려주지 않은 재산이 있는가?” 그러자 그는 “고타마여, 십만 냥 가치의 황금 신발과 십만 냥 가치의 황금 발판, 십만 냥 가치의 황금 발우, 그리고 십만 냥의 현금이 있습니다”라고 대답했다. “가서 그 개에게 물기가 적은 꿀 섞인 우유죽을 먹이고 침상에 올린 뒤, 잠이 살짝 들었을 때 물어보아라. 그가 모든 재산을 알려줄 것이다. 그때 그가 나의 아버지임을 알게 될 것이다.” 그는 세존의 말씀대로 하였고, 개는 모든 재산의 위치를 알려주었다. 그때 그는 이 개가 자신의 아버지임을 알고 세존께 신심이 생겨, 세존께 가서 14가지 질문을 드리고 답변이 끝날 무렵 세존께 귀의하였다. 이를 두고 ‘수바 학도 토데이야의 아들’이라 한 것이다. ‘사왓티에 머물고 있었다’는 것은 자신의 봉토인 마을에서 나와 머물고 있었다는 뜻이다.

445-446. Aññataraṃ māṇavakaṃ āmantesīti satthari parinibbute ‘‘ānandatthero kirassa pattacīvaraṃ gahetvā āgato, mahājano taṃ dassanatthāya upasaṅkamatī’’ti sutvā ‘‘vihāraṃ kho pana gantvā mahājanamajjhe na sakkā sukhena paṭisanthāraṃ vā kātuṃ, dhammakathaṃ vā sotuṃ gehaṃ āgataṃyeva naṃ disvā sukhena paṭisanthāraṃ karissāmi, ekā ca me kaṅkhā atthi, tampi naṃ pucchissāmī’’ti cintetvā aññataraṃ māṇavakaṃ āmantesi. Appābādhantiādīsu ābādhoti visabhāgavedanā vuccati, yā ekadese uppajjitvā cattāro iriyāpathe ayapaṭṭena ābandhitvā viya gaṇhati, tassā abhāvaṃ pucchāti vadati. Appātaṅkoti kicchajīvitakaro rogo vuccati, tassāpi abhāvaṃ pucchāti vadati. Gilānasseva ca uṭṭhānaṃ nāma garukaṃ hoti, kāye balaṃ na hoti, tasmā niggelaññabhāvañca balañca pucchāti vadati. Phāsuvihāranti gamanaṭhānanisajjasayanesu catūsu iriyāpathesu sukhavihāraṃ pucchāti vadati. Athassa pucchitabbākāraṃ dassento ‘‘subho’’tiādimāha.

445-446. ‘한 청년(māṇavaka)을 불렀다’는 것은 스승께서 반열반하신 후에 아난다 장로께서 그분의 발다라와 가사를 가지고 오셨을 때, “아난다 장로님께서 오셨다는데, 많은 사람이 그분을 뵙기 위해 모여든다”는 소문을 듣고, “사원에 가서 대중 가운데서 편안하게 인사를 나누거나 법문을 듣기는 어려울 것이다. 집에 오신 장로님을 뵙고 편안하게 인사를 나누어야겠다. 또한 내게 한 가지 의문이 있으니 그것도 그분께 여쭈어보리라”고 생각하여 어떤 청년을 불렀다는 의미이다. ‘병이 적으심(appābādha)’ 등의 구절에서 ‘병(ābādha)’은 부조화된 느낌(visabhāgavedanā)을 말한다. 이는 몸의 어느 한 부분에서 생겨나서 네 가지 위의(행주좌와)를 마치 철판으로 묶어버린 듯이 붙잡는 것을 말하며, 그것이 없음을 묻는 것이다. ‘고통이 적으심(appātaṅka)’은 살아가기 힘들게 만드는 질병을 말하며, 그것 또한 없음을 묻는 것이다. 병든 사람에게는 일어나는 것 자체가 무겁고 몸에 힘이 없다. 그러므로 병이 없는 상태와 기력을 묻는 것이다. ‘안락한 머묾(phāsuvihāra)’은 가고, 서고, 앉고, 눕는 네 가지 위의에서의 편안한 머묾을 묻는 것이다. 그 후 그(수바)에게 물어야 할 방식을 보여주기 위해 ‘수바(subha)’ 등의 말씀을 하셨다.

447. Kālañca samayañca upādāyāti kālañca samayañca paññāya gahetvā upadhāretvāti attho. Sace amhākaṃ sve gamanakālo bhavissati, kāye balamattā ceva pharissati, gamanapaccayā ca añño aphāsuvihāro [Pg.319] na bhavissati, athetaṃ kālañca gamanakāraṇasamavāyasaṅkhātaṃ samayañca upadhāretvā – ‘‘api eva nāma sve āgaccheyyāmā’’ti vuttaṃ hoti.

447. ‘때와 시간을 고려하여(Kālañca samayañca upādāya)’란 때와 시간을 지혜로써 파악하고 숙고한다는 뜻이다. 즉, “만약 우리에게 내일 갈 수 있는 시간이 있고, 몸에 어느 정도 기력이 있으며, 가는 것으로 인해 다른 불편함이 없다면, 가는 이유가 충족된 그 때와 시간을 고려하여 내일 가도록 하겠습니다”라는 의미이다.

448. Cetakena bhikkhunāti cetiraṭṭhe jātattā cetakoti evaṃ laddhanāmena. Sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyanti bho, ānanda, dasabalassa ko nāma ābādho ahosi, kiṃ bhagavā paribhuñji. Api ca satthu parinibbānena tumhākaṃ soko udapādi, satthā nāma na kevalaṃ tumhākaṃyeva parinibbuto, sadevakassa lokassa mahājāni, ko dāni añño maraṇā muccissati, yatra so sadevakassa lokassa aggapuggalo parinibbuto, idāni kaṃ aññaṃ disvā maccurājā lajjissatīti evamādinā nayena maraṇapaṭisaṃyuttaṃ sammodanīyaṃ kathaṃ sāraṇīyaṃ vītisāretvā therassa hiyyo pītabhesajjānurūpaṃ āhāraṃ datvā bhattakiccāvasāne ekamantaṃ nisīdi.

448. ‘체타카 비구와 함께’란 체티(Ceti) 나라에서 태어났기에 체타카라는 이름을 얻은 자를 말한다. ‘즐겁고 기억할 만한 대화’란 “아난다 존자시여, 십력(세존)께 어떤 병이 있었으며, 세존께서는 무엇을 드셨습니까? 또한 스승님의 반열반으로 인해 여러분께 슬픔이 생기지는 않았습니까? 스승님은 단지 여러분만을 위해 반열반하신 것이 아니라, 천신을 포함한 온 세상에 큰 손실입니다. 온 세상의 으뜸가는 분이 반열반하셨으니 이제 누가 죽음에서 벗어나겠습니까? 이제 누구를 보고 죽음의 왕(마라)이 부끄러워하겠습니까?”라는 등의 방식으로 죽음과 관련된 즐겁고 기억할 만한 대화를 나누고 나서, 장로에게 어제 마신 약에 어울리는 음식을 공양 올리고 식사를 마친 후 한 곁에 앉았다.

Upaṭṭhāko santikāvacaroti upaṭṭhāko hutvā santikāvacaro, na randhagavesī. Na vīmaṃsanādhippāyo. Samīpacārīti idaṃ purimapadasseva vevacanaṃ. Yesaṃ so bhavaṃ gotamoti kasmā pucchati? Tassa kira evaṃ ahosi ‘‘yesu dhammesu bhavaṃ gotamo imaṃ lokaṃ patiṭṭhapesi, te tassa accayena naṭṭhā nu kho, dharanti nu kho, sace dharanti, ānando jānissati, handa naṃ pucchāmī’’ti, tasmā pucchi.

‘시중드는 자로서 가까이 머무는 자’란 시봉하며 곁에 머무는 자를 말하며, 허물을 찾는 자나 시험하려는 의도를 가진 자가 아니다. ‘곁에서 다니는 자(samīpacārī)’는 앞 구절의 동의어이다. “고타마 존자께서 [머물게 하신 법들]”이라는 질문을 왜 하는가? 그(수바)에게 이런 생각이 있었기 때문이다. “고타마 존자께서 이 세상을 안주하게 하신 그 법들이 그분의 서거와 함께 사라졌는가, 아니면 아직 남아 있는가? 만약 남아 있다면 아난다 존자가 알 것이다. 그러니 그분께 여쭈어보리라”고 생각했기 때문에 물은 것이다.

449. Athassa thero tīṇi piṭakāni tīhi khandhehi saṅgahetvā dassento ‘‘tiṇṇaṃ kho’’tiādimāha. Māṇavo saṅkhittena kathitaṃ asallakkhento – ‘‘vitthārato pucchissāmī’’ti cintetvā ‘‘katamesaṃ tiṇṇa’’ntiādimāha.

449. 그때 장로께서는 세 가지 법의 무더기(Sīla, Samādhi, Paññā)로써 삼장을 요약하여 보여주시며 “세 가지가 있다”는 등의 말씀을 하셨다. 청년은 요약된 가르침을 충분히 파악하지 못해 “자세히 물어보리라”고 생각하며 “어떤 세 가지입니까?” 등을 여쭈었다.

Sīlakkhandhavaṇṇanā

계목의 무더기에 대한 설명

450-453. Tato therena ‘‘ariyassa sīlakkhandhassā’’ti tesu dassitesu puna ‘‘katamo pana so, bho ānanda, ariyo sīlakkhandho’’ti ekekaṃ pucchi. Theropissa buddhuppādaṃ dassetvā tantidhammaṃ desento anukkamena bhagavatā vuttanayeneva sabbaṃ vissajjesi. Tattha atthi [Pg.320] cevettha uttarikaraṇīyanti ettha bhagavato sāsane na sīlameva sāro, kevalañhetaṃ patiṭṭhāmattameva hoti. Ito uttari pana aññampi kattabbaṃ atthi yevāti dassesi. Ito bahiddhāti buddhasāsanato bahiddhā.

450-453. 그 후 장로께서 “성스러운 계목의 무더기” 등을 보여주시자, 다시 “아난다 존자시여, 성스러운 계목의 무더기란 무엇입니까?”라고 하나씩 물었다. 장로께서도 그에게 부처님의 출현을 보여주시고 전승된 법(경전)을 설하시고자 부처님께서 말씀하신 방식에 따라 순차적으로 모두 답변하셨다. 여기서 “여기에 더 해야 할 일이 있다”는 구절은, 부처님의 가르침에서 계(sīla)만이 핵심인 것은 아니며, 이는 단지 토대가 될 뿐임을 의미한다. 이 계보다 더 위로 수행해야 할 다른 일(삼매와 통찰지)이 있음을 보여주신 것이다. “이 밖으로”란 부처님의 가르침 밖을 말한다.

Samādhikkhandhavaṇṇanā

삼매의 무더기에 대한 설명

454. Kathañca, māṇava, bhikkhu indriyesu guttadvāro hotīti idamāyasmā ānando ‘‘katamo pana so, bho ānanda, ariyo samādhikkhandho’’ti evaṃ samādhikkhandhaṃ puṭṭhopi ye te ‘‘sīlasampanno indriyesu guttadvāro satisampajaññena samannāgato santuṭṭho’’ti evaṃ sīlānantaraṃ indriyasaṃvarādayo sīlasamādhīnaṃ antare ubhinnampi upakārakadhammā uddiṭṭhā, te niddisitvā samādhikkhandhaṃ dassetukāmo ārabhi. Ettha ca rūpajjhānāneva āgatāni, na arūpajjhānāni, ānetvā pana dīpetabbāni. Catutthajjhānena hi asaṅgahitā arūpasamāpatti nāma natthiyeva.

454. “청년이여, 어떻게 비구가 감관의 문을 수호하는가”라는 구절은 아난다 존자께서 “성스러운 삼매의 무더기란 무엇입니까?”라고 삼매의 무더기에 대해 질문을 받았음에도 불구하고, “계에 구족하고 감관의 문을 수호하며 마음 챙김과 알아차림을 갖추고 만족해하는” 등의 계 바로 다음에 나오는 감관의 수호 등 계와 삼매 사이에 두 가지 모두에 도움이 되는 법들을 먼저 설명하신 후, 삼매의 무더기를 보여주시고자 시작하신 것이다. 여기에는 색계 선정들만 언급되었고 무색계 선정들은 언급되지 않았으나, 가져와서 설명해야 한다. 제4선에 포함되지 않는 무색계 증득이란 없기 때문이다.

471-480. Atthi cevettha uttarikaraṇīyanti ettha bhagavato sāsane na cittekaggatāmattakeneva pariyosānappatti nāma atthi, itopi uttari pana aññaṃ kattabbaṃ atthi yevāti dasseti. Natthi cevettha uttarikaraṇīyanti ettha bhagavato sāsane ito uttari kātabbaṃ nāma natthiyeva, arahattapariyosānañhi bhagavato sāsananti dasseti. Sesaṃ sabbattha uttānatthamevāti.

471-480. “여기에 더 해야 할 일이 있다”는 구절은, 부처님의 가르침에서 마음의 한 끝에 집중됨(삼매)만으로 끝에 도달하는 것은 아니며, 이보다 더 위로 해야 할 다른 일(통찰지)이 있음을 보여준다. “여기에 더 이상 해야 할 일이 없다”는 구절은, 이 아라한과보다 더 위로 해야 할 일은 없으며, 아라한과가 부처님 가르침의 종착지임을 보여준다. 나머지는 모든 곳에서 그 의미가 명확하다.

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

이와 같이 수망갈라빌라시니(디가 니카야 주석서)에서

Subhasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

수바 경에 대한 설명이 끝났다.

11. Kevaṭṭasuttavaṇṇanā

11. 케왓타 경에 대한 설명

Kevaṭṭagahapatiputtavatthuvaṇṇanā

장자의 아들 케왓타의 이야기 설명

481. Evaṃ [Pg.321] me sutaṃ…pe… nāḷandāyanti kevaṭṭasuttaṃ. Tatrāyaṃ apubbapadavaṇṇanā. Pāvārikambavaneti pāvārikassa ambavane. Kevaṭṭoti idaṃ tassa gahapatiputtassa nāmaṃ. So kira cattālīsakoṭidhano gahapatimahāsālo ativiya saddho pasanno ahosi. So saddhādhikattāyeva ‘‘sace eko bhikkhu aḍḍhamāsantarena vā māsantarena vā saṃvaccharena vā ākāse uppatitvā vividhāni pāṭihāriyāni dasseyya, sabbo jano ativiya pasīdeyya. Yaṃnūnāhaṃ bhagavantaṃ yācitvā pāṭihāriyakaraṇatthāya ekaṃ bhikkhuṃ anujānāpeyya’’nti cintetvā bhagavantaṃ upasaṅkamitvā evamāha.

481. ‘이와 같이 나는 들었다... 나란다에서’는 케왓타 경이다. 여기서 새로운 단어의 설명은 다음과 같다. ‘파바리카의 망고 숲’은 파바리카 장자의 망고 숲을 말한다. ‘케왓타’는 그 장자 아들의 이름이다. 그는 4억의 재산을 가진 큰 부자였으며 신심이 매우 깊고 청정했다. 그는 신심이 지나친 나머지 “만약 한 비구가 보름이나 한 달, 혹은 일 년에 한 번이라도 허공으로 솟구쳐 올라 여러 가지 신통을 보여준다면, 모든 사람이 매우 감동할 것이다. 내가 세존께 청하여 신통을 보여주기 위해 한 비구를 허락해 주시도록 요청해 보겠다”라고 생각하고 세존께 다가가 이와 같이 말씀드렸다.

Tattha iddhāti samiddhā phītāti nānābhaṇḍaussannatāya vuddhippattā. Ākiṇṇamanussāti aṃsakūṭena aṃsakūṭaṃ paharitvā viya vicarantehi manussehi ākiṇṇā. Samādisatūti āṇāpetu ṭhānantare ṭhapetu. Uttarimanussadhammāti uttarimanussānaṃ dhammato, dasakusalasaṅkhātato vā manussadhammato uttari. Bhiyyosomattāyāti pakatiyāpi pajjalitapadīpo telasnehaṃ labhitvā viya atirekappamāṇena abhippasīdissati. Na kho ahanti bhagavā rājagahaseṭṭhivatthusmiṃ sikkhāpadaṃ paññapesi, tasmā ‘‘na kho aha’’ntiādimāha.

그 구절에서 ‘잇다(iddhā)’는 번영했다는 뜻이고, ‘피타(phītā)’는 여러 가지 물건이 풍부하여 풍요에 이르렀다는 뜻이다. ‘아낀나마눗사(ākiṇṇamanussā)’는 마치 어깨와 어깨를 부딪칠 정도로 왕래하는 사람들로 가득 찼다는 뜻이다. ‘사마디사투(samādisatu)’는 명령하게 하거나 직위에 임명하게 하라는 뜻이다. ‘웃타리마눗사담마(uttarimanussadhammā)’는 수승한 수행자나 성자들의 법을 말하거나, 혹은 십선업(十善業)으로 일컬어지는 인간의 법보다 뛰어난 것을 의미한다. ‘비요소맛타야(bhiyyoso mattāyā)’는 본래 켜져 있던 등불이 기름을 얻어 더 밝게 타오르듯이, 더욱 넘치는 정도로 크게 신뢰하게 될 것이라는 의미이다. ‘나 코 아항(na kho ahaṃ)’이라는 말씀은 세존께서 라자가하 장자의 사건에서 이미 학처(학습계율)를 제정하셨으므로 “나는 결코 ~하지 않는다”라고 시작하는 말씀을 하신 것이다.

482. Na dhaṃsemīti na guṇavināsanena dhaṃsemi, sīlabhedaṃ pāpetvā anupubbena uccaṭṭhānato otārento nīcaṭṭhāne na ṭhapemi, atha kho ahaṃ buddhasāsanassa vuddhiṃ paccāsīsanto kathemīti dasseti. Tatiyampi khoti yāvatatiyaṃ buddhānaṃ kathaṃ paṭibāhitvā kathetuṃ visahanto nāma natthi. Ayaṃ pana bhagavatā saddhiṃ vissāsiko vissāsaṃ vaḍḍhetvā vallabho hutvā atthakāmosmīti tikkhattuṃ kathesi.

482. ‘나 담세미(na dhaṃsemi)’는 덕성을 파괴하여 망가뜨리는 것이 아니며, 지계(持戒)를 깨뜨리게 하여 순차적으로 높은 지위에서 끌어내려 낮은 지위에 두려는 것이 아니라는 뜻이다. 오히려 나는 부처님의 가르침(불교)이 번창하기를 바라면서 말하는 것임을 나타낸다. ‘타띠얌피 코(tatiyampi kho)’는 세 번에 이르기까지 부처님의 말씀을 거역하며 말할 수 있는 용기 있는 자는 없다는 뜻이다. 그러나 이 우바새는 세존과 친밀했으므로 그 친밀함을 바탕으로 총애받는 자가 되어, “나는 이익을 바라는 자입니다”라고 생각하며 세 번이나 청한 것이다.

Iddhipāṭihāriyavaṇṇanā

신통변화(신족변화)에 대한 설명

483-484. Atha bhagavā ayaṃ upāsako mayi paṭibāhantepi punappunaṃ yācatiyeva. ‘‘Handassa pāṭihāriyakaraṇe ādīnavaṃ dassemī’’ti cintetvā [Pg.322] ‘‘tīṇi kho’’tiādimāha. Tattha amāhaṃ bhikkhunti amuṃ ahaṃ bhikkhuṃ. Gandhārīti gandhārena nāma isinā katā, gandhāraraṭṭhe vā uppannā vijjā. Tattha kira bahū isayo vasiṃsu, tesu ekena katā vijjāti adhippāyo. Aṭṭīyāmīti aṭṭo pīḷito viya homi. Harāyāmīti lajjāmi. Jigucchāmīti gūthaṃ disvā viya jigucchaṃ uppādemi.

483-484. 그때 세존께서는 ‘이 우바새가 내가 거절함에도 불구하고 거듭 청하는구나. 이제 그에게 신통을 부리는 일의 과오(재난)를 보여주리라’고 생각하시고 ‘띠니 코(tīṇi kho)’ 등의 말씀을 하셨다. 그 구절에서 ‘아망 비쿵(amuṃ ahaṃ bhikkhuṃ)’은 ‘그 비구를’이라는 뜻이다. ‘간다리(gandhārī)’는 간다라라는 이름의 선인(Rishi)이 만든 비술이거나 간다라 지방에서 생겨난 명술(明術)을 말한다. 전해오는 바에 의하면 그곳에 많은 선인들이 살았는데, 그들 중 한 사람이 만든 비술이라는 것이 믿음 없는 자의 생각이다. ‘앗티야미(aṭṭīyāmi)’는 억압받고 괴로워하는 것처럼 된다는 뜻이다. ‘하라야미(harāyāmi)’는 부끄러워한다는 뜻이다. ‘지구차미(jigucchāmī)’는 오물을 보고 혐오감을 느끼는 것처럼 혐오감을 일으킨다는 뜻이다.

Ādesanāpāṭihāriyavaṇṇanā

기심변화(타심통)에 대한 설명

485. Parasattānanti aññesaṃ sattānaṃ. Dutiyaṃ tasseva vevacanaṃ. Ādisatīti katheti. Cetasikanti somanassadomanassaṃ adhippetaṃ. Evampi te manoti evaṃ tava mano somanassito vā domanassito vā kāmavitakkādisampayutto vā. Dutiyaṃ tasseva vevacanaṃ. Itipi te cittanti iti tava cittaṃ, idañcidañca atthaṃ cintayamānaṃ pavattatīti attho. Maṇikā nāma vijjāti cintāmaṇīti evaṃ laddhanāmā loke ekā vijjā atthi. Tāya paresaṃ cittaṃ jānātīti dīpeti.

485. ‘파라삿타낭(parasattānaṃ)’은 다른 중생들을 의미한다. 두 번째 단어(파라뿌갈라낭)는 그것의 동의어이다. ‘아디사티(ādisatī)’는 말해준다는 뜻이다. ‘제따시캉(cetasikaṃ)’은 즐거움이나 괴로움의 감정(희수와 우수)을 의도한 것이다. ‘에왐피 떼 마노(evampi te mano)’는 ‘이와 같이 그대의 마음이 즐겁거나, 괴로우거나, 혹은 감각적 욕망 등의 사유와 결합해 있다’는 뜻이다. 두 번째 문장도 그것의 동의어이다. ‘이띠삐 떼 짓땅(itipi te cittaṃ)’은 ‘이와 같이 그대의 마음이 이러한 저러한 대상을 생각하며 일어나고 있다’는 뜻이다. ‘마니까(maṇikā)’라는 이름의 명술은 ‘진따마니’라고도 불리는 것으로서, 세상에 존재하는 다른 사람의 마음을 아는 비술이다. 그것으로 타인의 마음을 안다는 것을 밝히고 있다.

Anusāsanīpāṭihāriyavaṇṇanā

교계변화(설법변화)에 대한 설명

486. Evaṃ vitakkethāti nekkhammavitakkādayo evaṃ pavattentā vitakketha. Mā evaṃ vitakkayitthāti evaṃ kāmavitakkādayo pavattentā mā vitakkayittha. Evaṃ manasi karothāti evaṃ aniccasaññameva, dukkhasaññādīsu vā aññataraṃ manasi karotha. evanti ‘‘nicca’’ntiādinā nayena mā manasi karittha. Idanti idaṃ pañcakāmaguṇikarāgaṃ pajahatha. Idaṃ upasampajjāti idaṃ catumaggaphalappabhedaṃ lokuttaradhammameva upasampajja pāpuṇitvā nipphādetvā viharatha. Iti bhagavā iddhividhaṃ iddhipāṭihāriyanti dasseti, parassa cittaṃ ñatvā kathanaṃ ādesanāpāṭihāriyanti. Sāvakānañca buddhānañca satataṃ dhammadesanā anusāsanīpāṭihāriyanti.

486. ‘에왕 위딱께타(evaṃ vitakketha)’는 출리(出離)의 사유 등을 이와 같이 일으키며 사유하라는 뜻이다. ‘마 에왕 위딱까잇타(mā evaṃ vitakkayittha)’는 이와 같은 감각적 욕망의 사유 등을 일으키며 사유하지 말라는 뜻이다. ‘에왕 마나시 까로타(evaṃ manasi karotha)’는 이와 같이 무상(無常)의 인식만을, 혹은 고(苦)의 인식 등 중에서 어느 하나만을 마음에 기울이라는 뜻이다. ‘마 에왕(mā evaṃ)’은 상(常)하다는 등의 방식으로는 마음에 기울이지 말라는 뜻이다. ‘이당(idaṃ)’은 이러한 다섯 가지 감각적 욕망의 가닥에 대한 탐욕을 버리라는 뜻이다. ‘이당 우빠삼빳자(idaṃ upasampajja)’는 네 가지 도(道)와 과(果)로 분류되는 이 출세간의 법만을 성취하고 도달하여 구족하여 머물라는 뜻이다. 이처럼 세존께서는 신통의 종류를 ‘신통변화’라 하시고, 타인의 마음을 알아서 말해주는 것을 ‘기심변화’라 하셨다. 그리고 제자들과 부처님들이 끊임없이 법을 설하는 것을 ‘교계변화’라고 나타내신 것이다.

Tattha iddhipāṭihāriyena anusāsanīpāṭihāriyaṃ mahāmoggallānassa āciṇṇaṃ, ādesanāpāṭihāriyena anusāsanīpāṭihāriyaṃ dhammasenāpatissa. Devadatte saṃghaṃ bhinditvā pañca bhikkhusatāni gahetvā gayāsīse buddhalīḷāya tesaṃ dhammaṃ desante hi bhagavatā pesitesu dvīsu aggasāvakesu dhammasenāpati tesaṃ cittācāraṃ ñatvā dhammaṃ desesi[Pg.323], therassa dhammadesanaṃ sutvā pañcasatā bhikkhū sotāpattiphale patiṭṭhahiṃsu. Atha nesaṃ mahāmoggallāno vikubbanaṃ dassetvā dassetvā dhammaṃ desesi, taṃ sutvā sabbe arahattaphale patiṭṭhahiṃsu. Atha dvepi mahānāgā pañca bhikkhusatāni gahetvā vehāsaṃ abbhuggantvā veḷuvanamevāgamiṃsu. Anusāsanīpāṭihāriyaṃ pana buddhānaṃ satataṃ dhammadesanā, tesu iddhipāṭihāriyaādesanāpāṭihāriyāni saupārambhāni sadosāni, addhānaṃ na tiṭṭhanti, addhānaṃ atiṭṭhanato na niyyanti. Anusāsanīpāṭihāriyaṃ anupārambhaṃ niddosaṃ, addhānaṃ tiṭṭhati, addhānaṃ tiṭṭhanato niyyāti. Tasmā bhagavā iddhipāṭihāriyañca ādesanāpāṭihāriyañca garahati, anusāsanīpāṭihāriyaṃyeva pasaṃsati.

그중에서 신통변화와 함께 교계변화를 행하는 것은 마하목갈라나(대목건련) 존자가 익히 행하던 방식이고, 기심변화와 함께 교계변화를 행하는 것은 법의 사령관(사리불) 존자가 익히 행하던 방식이다. 실제로 데와닷따가 교단을 분열시켜 오백 명의 비구를 데리고 가야시사에 가서 부처님의 위엄을 흉내 내며 그들에게 법을 설하고 있을 때, 세존께서 보내신 두 상수제자 중 법의 사령관 사리불 존자는 그들의 마음의 흐름을 알고 법을 설했다. 장로의 설법을 듣고 오백 명의 비구들은 소다원과(예류과)에 머물게 되었다. 그때 마하목갈라나 존자가 갖가지 신통 변화를 거듭 보여주며 법을 설하자, 그것을 듣고 모두가 아라한과에 머물게 되었다. 그러자 두 분의 위대한 성자(대나거)들은 오백 명의 비구를 데리고 허공으로 날아올라 벨루와나(죽림정사)로 돌아왔다. 한편 교계변화는 부처님들의 끊임없는 법설법이다. 이 세 가지 변화 중에서 신통변화와 기심변화는 비난의 여지가 있고 결점이 있어서 오래 지속되지 못하며, 오래 지속되지 못하므로 윤회에서 벗어나게 하지 못한다. 교계변화는 비난받을 일이 없고 결점이 없어서 오래 지속되며, 오래 지속되므로 윤회에서 벗어나게 한다. 그러므로 세존께서는 신통변화와 기심변화를 꾸짖으시고, 교계변화만을 찬탄하시는 것이다.

Bhūtanirodhesakavatthuvaṇṇanā

대종(四大)의 소멸을 구한 비구의 이야기

487. Bhūtapubbanti idaṃ kasmā bhagavatā āraddhaṃ. Iddhipāṭihāriyaādesanāpāṭihāriyānaṃ aniyyānikabhāvadassanatthaṃ, anusāsanīpāṭihāriyasseva niyyānikabhāvadassanatthaṃ. Api ca sabbabuddhānaṃ mahābhūtapariyesako nāmeko bhikkhu hotiyeva. Yo mahābhūte pariyesanto yāva brahmalokā vicaritvā vissajjetāraṃ alabhitvā āgamma buddhameva pucchitvā nikkaṅkho hoti. Tasmā buddhānaṃ mahantabhāvappakāsanatthaṃ, idañca kāraṇaṃ paṭicchannaṃ, atha naṃ vivaṭaṃ katvā desentopi bhagavā ‘‘bhūtapubba’’ntiādimāha.

487. 세존께서는 왜 ‘부따뿝방(옛날에)’이라는 말씀을 시작하셨는가? 신통변화와 기심변화는 윤회에서 벗어나게 하지 못한다는 점을 보여주기 위함이며, 오직 교계변화만이 윤회에서 벗어나게 한다는 점을 보여주기 위함이다. 또한 모든 부처님들의 시대에는 대종(지·수·화·풍)의 소멸을 구하는 한 비구가 반드시 있기 마련이다. 그는 대종의 소멸을 찾아 범천의 세계까지 유행하다가 해답을 줄 수 있는 자를 얻지 못하고 돌아와, 부처님께 여쭈어 의혹이 없게 된다. 그러므로 부처님들의 위대함을 드러내기 위함이며, 또한 이 숨겨진 인연을 드러내어 밝히며 설하시기 위해 세존께서는 ‘부따뿝방’ 등의 말씀을 하신 것이다.

Tattha kattha nu khoti kismiṃ ṭhāne kiṃ āgamma kiṃ pattassa te anavasesā appavattivasena nirujjhanti. Mahābhūtakathā panesā sabbākārena visuddhimagge vuttā, tasmā sā tatova gahetabbā.

그 구절에서 ‘깟타 누 코(kattha nu kho)’는 어느 장소에서, 무엇으로 인하여, 무엇에 도달한 자에게 저 대종들이 남김없이 다시 일어나지 않는 방식으로 소멸하는가라는 뜻이다. 이 대종(四大)에 관한 설명은 모든 측면에서 ‘위숫디막가(청정도론)’에 설해져 있으므로, 그것은 바로 그곳에서 취해져야 한다.

488. Devayāniyo maggoti pāṭiyekko devalokagamanamaggo nāma natthi, iddhividhañāṇasseva panetaṃ adhivacanaṃ. Tena hesa yāva brahmalokāpi kāyena vasaṃ vattento devalokaṃ yāti. Tasmā ‘‘taṃ devayāniyo maggo’’ti vuttaṃ. Yena cātumahārājikāti samīpe ṭhitampi bhagavantaṃ apucchitvā dhammatāya codito devatā mahānubhāvāti maññamāno upasaṅkami. Mayampi kho, bhikkhu, na jānāmāti buddhavisaye pañhaṃ [Pg.324] pucchitā devatā na jānanti, tenevamāhaṃsu. Atha kho so bhikkhu ‘‘mama imaṃ pañhaṃ na kathetuṃ na labbhā, sīghaṃ kathethā’’ti tā devatā ajjhottharati, punappunaṃ pucchati, tā ‘‘ajjhottharati no ayaṃ bhikkhu, handa naṃ hatthato mocessāmā’’ti cintetvā ‘‘atthi kho bhikkhu cattāro mahārājāno’’tiādimāhaṃsu. Tattha abhikkantatarāti atikkamma kantatarā. Paṇītatarāti vaṇṇayasaissariyādīhi uttamatarā etena nayena sabbavāresu attho veditabbo.

488. ‘천상으로 가는 길(devayānīyo maggo)’이란 별도의 천상에 가는 길이라는 이름이 있는 것이 아니라, 신족지(iddhividhañāṇa)의 다른 이름일 뿐이다. 진실로 이 비구는 그 신족지로써 범천의 세계까지도 몸으로 자재하게 행하며 천상에 간다. 그러므로 ‘그 신족지가 천상으로 가는 길이다’라고 (아난다 존자에 의해) 설해졌다. ‘사천왕이 있는 곳으로(yena cātumahārājikā)’란 가까이 계신 세존께 여쭈어보지도 않고, 법도(dhammatā)에 의해 독촉을 받아 ‘신들은 큰 위신력이 있다’고 생각하여 다가간 것을 말한다. ‘비구여, 우리도 모른다’는 것은 불타의 영역(buddhavisaye)에 속하는 문제를 질문받은 신들이 알지 못했기 때문에 그렇게 말한 것이다. 그때 그 비구가 ‘나의 이 질문에 답하지 않을 수 없으니, 빨리 답하라’고 그 신들을 압박하며 거듭 질문하자, 그 신들은 ‘이 비구가 우리를 압박하니, 이제 그를 손아귀에서 벗어나게 하자’고 생각하여 ‘비구여, 사천왕이 있다’는 등의 말을 했다. 거기서 ‘더욱 뛰어난(abhikkantatarā)’이란 능가하여 더욱 즐거운 것이며, ‘더욱 수승한(paṇītatarā)’이란 용색, 명성, 권세 등에 의해 더욱 수승한 것을 말한다. 이런 방식으로 모든 경우의 의미를 알아야 한다.

491-493. Ayaṃ pana viseso – sakko kira devarājā cintesi ‘‘ayaṃ pañho buddhavisayo, na sakkā aññena vissajjituṃ, ayañca bhikkhu aggiṃ pahāya khajjopanakaṃ dhamanto viya, bheriṃ pahāya udaraṃ vādento viya ca, loke aggapuggalaṃ sammāsambuddhaṃ pahāya devatā pucchanto vicarati, pesemi naṃ satthusantika’’nti. Tato punadeva so cintesi ‘‘sudūrampi gantvā satthu santikeva nikkaṅkho bhavissati. Atthi ceva puggalo nāmesa, thokaṃ tāva āhiṇḍanto kilamatu pacchā jānissatī’’ti. Tato taṃ ‘‘ahampi kho’’tiādimāha. Brahmayāniyopi devayāniyasadisova. Devayāniyamaggoti vā brahmayāniyamaggoti vā dhammasetūti vā ekacittakkhaṇikaappanāti vā sanniṭṭhānikacetanāti vā mahaggatacittanti vā abhiññāñāṇanti vā sabbametaṃ iddhividhañāṇasseva nāmaṃ.

491-499. 이것은 특별한 점이다. 전해오는 바에 의하면, 신들의 왕인 삭카(Sakka)는 이렇게 생각했다. ‘이 문제는 불타의 영역(buddhavisayo)이라 다른 이가 해결할 수 없다. 그런데 이 비구는 불을 버리고 개똥벌레를 부는 자와 같고, 북을 버리고 배를 두드리는 자와 같이 세상에서 가장 수승한 분이신 정등각자를 버리고 신들에게 물으며 돌아다니고 있다. 그를 스승의 처소로 보내리라.’ 그 후 그는 다시 생각했다. ‘아무리 멀리 가더라도 스승의 처소에서만 의혹이 없어질 것이다. 이런 사람은 존재하기 마련이니, 잠시 동안 두루 돌아다니며 고생하게 두었다가 나중에 알게 하리라.’ 그런 연유로 그에게 ‘나 또한’이라는 등의 말을 했다. 범천으로 가는 길(brahmayānīyo)도 천상으로 가는 길과 마찬가지다. ‘천상으로 가는 길’이나 ‘범천으로 가는 길’이나 ‘법의 다리(dhammasetu)’나 ‘일심찰나의 안지(ekacittakkhaṇika appanā)’나 ‘확정적인 의도(sanniṭṭhānikacetanā)’나 ‘고귀한 마음(mahaggatacitta)’이나 ‘신통지(abhiññāñāṇa)’ 등은 모두 신족지(iddhividhañāṇa)의 이름일 뿐이다.

494. Pubbanimittanti āgamanapubbabhāge nimittaṃ sūriyassa udayato aruṇuggaṃ viya. Tasmā idāneva brahmā āgamissati, evaṃ mayaṃ jānāmāti dīpayiṃsu. Pāturahosīti pākaṭo ahosi. Atha kho so brahmā tena bhikkhunā puṭṭho attano avisayabhāvaṃ ñatvā sacāhaṃ ‘‘na jānāmī’’ti vakkhāmi, ime maṃ paribhavissanti, atha jānanto viya yaṃ kiñci kathessāmi, ayaṃ me bhikkhu veyyākaraṇena anāraddhacitto vādaṃ āropessati. ‘‘Ahamasmi bhikkhu brahmā’’tiādīni pana me bhaṇantassa na koci vacanaṃ saddahissati. Yaṃnūnāhaṃ vikkhepaṃ katvā imaṃ bhikkhuṃ satthusantikaṃyeva peseyyanti cintetvā ‘‘ahamasmi bhikkhu brahmā’’tiādimāha.

494. 전조(pubbanimitta)란 마치 해가 뜨기 전에 새벽빛(aruṇugga)이 나타나는 것과 같이, 범천이 오기 전에 미리 나타나는 표상을 말한다. 그러므로 ‘지금 바로 범천이 올 것이라는 것을 우리는 이렇게 안다’는 것을 나타낸 것이다. ‘나타났다(pāturahosi)’는 것은 분명해졌다는 뜻이다. 그때 그 마하범천은 그 비구에게 질문을 받고 자신의 영역이 아님을 알고서 ‘만약 내가 모른다고 말하면 이 범천들이 나를 업신여길 것이고, 그렇다고 아는 것처럼 아무 말이나 한다면 이 비구는 나의 답변에 만족하지 못하고 비방(vāda)을 가할 것이다. 내가 ‘비구여, 나는 범천이다’라고 말할 때 내 말을 믿지 않을 자는 없겠지만, 차라리 내가 회피(vikkhepa)를 하고 이 비구를 스승의 처소로 보내는 것이 좋겠다’고 생각하여 ‘비구여, 나는 범천이다’라는 등의 말을 했다.

495-496. Ekamantaṃ [Pg.325] apanetvāti kasmā evamakāsi? Kuhakattā. Bahiddhā pariyeṭṭhinti telatthiko vālikaṃ nippīḷiyamāno viya yāva brahmalokā bahiddhā pariyesanaṃ āpajjati.

495-496. ‘한쪽으로 데리고 가서’란 왜 그렇게 했는가? 허풍(kuhaka)을 떨기 위해서이다. ‘밖으로 찾아다님’이란 기름을 얻으려는 자가 모래를 짜는 것과 같이, 범천의 세계에 이르기까지 부처님 밖에서 (답을) 구하는 것을 말한다.

497. Sakuṇanti kākaṃ vā kulalaṃ vā. Na kho eso, bhikkhu, pañho evaṃ pucchitabboti idaṃ bhagavā yasmā padesenesa pañho pucchitabbo, ayañca kho bhikkhu anupādinnakepi gahetvā nippadesato pucchati, tasmā paṭisedheti. Āciṇṇaṃ kiretaṃ buddhānaṃ, pucchāmūḷhassa janassa pucchāya dosaṃ dassetvā pucchaṃ sikkhāpetvā pucchāvissajjanaṃ. Kasmā? Pucchituṃ ajānitvā paripucchanto duviññāpayo hoti. Pañhaṃ sikkhāpento pana ‘‘kattha āpo cā’’tiādimāha.

497. 새(sakuṇa)란 까마귀나 매를 말한다. ‘비구여, 이 질문은 그렇게 물어서는 안 된다’라는 것은, 세존께서 이 질문은 [내적인] 사대라는 일부분(padesa)으로 물어야 함에도 불구하고, 이 비구는 [외적인] 비집착 사대까지 포함하여 구분 없이(nippadesato) 물었기 때문에 제지하신 것이다. 질문에 미혹된 사람에게 질문의 잘못을 보여주고, 질문하는 법을 가르친 뒤에 질문에 답하는 것은 부처님들의 습성(āciṇṇa)이라고 한다. 왜 그런가? 묻는 법을 모르고 질문하는 자는 이해시키기 어렵기 때문이다. 질문을 가르치시며 ‘어디에서 지(地)가...’라는 등의 게송을 읊으셨다.

498. Tattha na gādhatīti na patiṭṭhāti, ime cattāro mahābhūtā kiṃ āgamma appatiṭṭhā bhavantīti attho. Upādinnaṃyeva sandhāya pucchati. Dīghañca rassañcāti saṇṭhānavasena upādārūpaṃ vuttaṃ. Aṇuṃ thūlanti khuddakaṃ vā mahantaṃ vā, imināpi upādārūpe vaṇṇamattameva kathitaṃ. Subhāsubhanti subhañca asubhañca upādārūpameva kathitaṃ. Kiṃ pana upādārūpaṃ subhanti asubhanti atthi? Natthi. Iṭṭhāniṭṭhārammaṇaṃ paneva kathitaṃ. Nāmañca rūpañcāti nāmañca dīghādibhedaṃ rūpañca. Uparujjhatīti nirujjhati, kiṃ āgamma asesametaṃ nappavattatīti.

498. 거기서 ‘발을 붙이지 못하다(na gādhati)’란 서지 못한다는 뜻이다. 이 네 가지 큰 근본 요소(mahābhūta)가 무엇에 이르러 발을 붙이지 못하게 되는가라는 의미이다. 집착된(upādinna, 내적인) 것만을 염두에 두고 묻는 것이다. ‘길고 짧음’이란 형상에 따른 파생물질(upādārūpa)을 말한다. ‘미세하고 거침’이란 작거나 큰 것을 말하며, 이것으로도 파생물질 중 색깔(vaṇṇa)만을 말씀하신 것이다. ‘아름다움과 추함’이란 아름답거나 아름답지 않은 파생물질만을 말씀하신 것이다. 그렇다면 파생물질에 아름다움이나 추함이 별도로 있는가? 없다. 다만 즐겁거나 즐겁지 않은 대상(iṭṭhāniṭṭhārammaṇa)을 그렇게 말씀하신 것이다. ‘명칭과 형태(nāmañca rūpañca)’란 명칭(nāma, 4온)과 길고 짧음 등의 차이가 있는 형태(rūpa, 색)를 말한다. ‘소멸하다(uparujjhati)’란 소멸한다는 뜻이니, 무엇에 이르러 이 명색이 남김없이 더 이상 일어나지 않는가라는 의미이다.

Evaṃ pucchitabbaṃ siyāti pucchaṃ dassetvā idāni vissajjanaṃ dassento tatra veyyākaraṇaṃ bhavatīti vatvā – ‘‘viññāṇa’’ntiādimāha.

‘이와 같이 물어야 한다’라고 질문 방식을 보여주시고, 이제 답변을 보여주시기 위해 ‘거기에 대한 답변은 이러하다’라고 말씀하신 뒤, ‘알음알이(viññāṇa)...’ 등의 답변 게송을 읊으셨다.

499. Tattha viññātabbanti viññāṇaṃ nibbānassetaṃ nāmaṃ, tadetaṃ nidassanābhāvato anidassanaṃ. Uppādanto vā vayanto vā ṭhitassa aññathattanto vā etassa natthīti anantaṃ. Pabhanti panetaṃ kira titthassa nāmaṃ, tañhi papanti etthāti papaṃ, pakārassa pana bhakāro kato. Sabbato pabhamassāti sabbatopabhaṃ. Nibbānassa kira yathā mahāsamuddassa yato yato otaritukāmā honti, taṃ tadeva titthaṃ, atitthaṃ nāma natthi. Evameva aṭṭhatiṃsāya kammaṭṭhānesu yena yena mukhena nibbānaṃ otaritukāmā honti, taṃ tadeva titthaṃ, nibbānassa atitthaṃ nāma natthi. Tena vuttaṃ ‘‘sabbatopabha’’nti. Ettha āpo cāti ettha [Pg.326] nibbāne idaṃ nibbānaṃ āgamma sabbametaṃ āpotiādinā nayena vuttaṃ upādinnaka dhammajātaṃ nirujjhati, appavattaṃ hotīti.

499. 거기서 ‘알아야 할 것(viññātabba)’이 알음알이(viññāṇa)이며, 이것은 열반의 이름이다. 그것은 볼 수 있는 것이 없으므로 ‘보이지 않는 것(anidassana)’이다. (혹은 보여줄 비유가 없으므로 ‘보이지 않는 것’이다.) 그것은 생겨남이나 사라짐, 혹은 머무는 것의 변함이 없으므로 ‘끝없는 것(ananta)’이다. 또한 ‘빛(pabha)’이란 나루터(tittha)의 이름이라고 한다. 진실로 거기서 물을 마시기에 ‘파파(papa, 마시는 곳)’라 하며, ‘파(pa)’자를 ‘바(bha)’자로 바꾼 것이다. 모든 면에서 나루터와 같으므로 ‘사방으로 빛나는 것(sabbatopabha, 사방에 나루터가 있는 것)’이라 한다. 대해에서 어디서든 내려가고자 하면 그곳이 곧 나루터가 되고 나루터 아닌 곳이 없는 것처럼, 열반에 대해서도 38가지 명상 주제 중 어떤 문을 통해서든 열반에 들고자 하면 그곳이 곧 나루터와 같은 문이 되며, 열반에 나루터 아닌 것이란 없다. 그러므로 세존께서 ‘사방으로 빛나는 것’이라고 말씀하셨다. ‘여기에서 지(地)가...’란 이 열반에서, 이 열반을 대상으로 삼아 도달함으로써, ‘지(地)’ 등의 방식으로 설해진 이 몸에 머무는 모든 명색의 법들이 소멸하여 다시 일어나지 않게 된다는 뜻이다.

Idānissa nirujjhanūpāyaṃ dassento ‘‘viññāṇassa nirodhena etthetaṃ uparujjhatī’’ti āha. Tattha viññāṇanti carimakaviññāṇampi abhisaṅkhāraviññāṇampi, carimakaviññāṇassāpi hi nirodhena etthetaṃ uparujjhati. Vijjhātadīpasikhā viya apaṇṇattikabhāvaṃ yāti. Abhisaṅkhāraviññāṇassāpi anuppādanirodhena anuppādavasena uparujjhati. Yathāha ‘‘sotāpattimaggañāṇena abhisaṅkhāraviññāṇassa nirodhena ṭhapetvā sattabhave anamatagge saṃsāre ye uppajjeyyuṃ nāmañca rūpañca etthete nirujjhantī’’ti sabbaṃ cūḷaniddese vuttanayeneva veditabbaṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

이제 이 집수된(upādinnaka, 집착된) 오온의 소멸하는 방편을 보이기 위해 “식(識)의 소멸로 여기서 이것이 소멸한다”라고 말씀하셨다. 여기서 ‘식’이란 (아라한의 죽음과 함께하는) 최후의 식(carimakaviññāṇa)과 (업을 짓는) 형성의 식(abhisaṅkhāraviññāṇa) 모두를 말한다. 왜냐하면 최후의 식이 소멸함으로써 여기서 이 집착된 오온이 소멸하기 때문이다. 이는 마치 꺼진 등불의 불꽃처럼 명칭조차 없는 상태(apaṇṇattikabhāva)에 이르게 된다. 또한 형성의 식도 다시는 태어나지 않는 소멸(anuppādanirodha)에 의해, 즉 다시 일어나지 않는 방식으로 소멸한다. 이와 관련하여 “예류도의 지혜로써 형성의 식을 소멸시킴으로써, 칠생(sattabhave)을 제외하고 끝을 알 수 없는 윤회 속에서 생겨날 명칭(nāma)과 형태(rūpa)가 여기서 소멸한다”라고 하신 모든 내용은 ‘소의설(Cūḷaniddesa)’에서 설해진 방식대로 이해해야 한다. 나머지 부분은 모든 곳에서 명확하다.

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

이와 같이 수망갈라빌라시니(Sumaṅgalavilāsinī) 디가니카야 주석서에서,

Kevaṭṭasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

케밧타 수타(Kevaṭṭasutta, 게왓다경)의 설명이 끝났다.

12. Lohiccasuttavaṇṇanā

12. 로힛차 수타(Lohiccasutta, 로힛차경)의 설명.

Lohiccabrāhmaṇavatthuvaṇṇanā

로힛차 바라문 이야기의 설명.

501. Evaṃ [Pg.327] me sutaṃ…pe… kosalesūti lohiccasuttaṃ. Tatrāyaṃ anuttānapadavaṇṇanā. Sālavatikāti tassa gāmassa nāmaṃ, so kira vatiyā viya samantato sālapantiyā parikkhitto. Tasmā sālavatikāti vuccati. Lohiccoti tassa brāhmaṇassa nāmaṃ.

501. “이와 같이 내가 들었다… 코살라국에서”라는 대목이 로힛차 수타이다. 여기에 명확하지 않은 구절에 대한 설명이 있다. ‘살라와티카(Sālavatikā)’는 그 마을의 이름인데, 전해오는 말에 의하면 그 마을은 울타리처럼 사방이 살라 나무(Sāla) 줄로 둘러싸여 있었다고 한다. 그래서 살라와티카라고 불린다. ‘로힛차(Lohicca)’는 그 바라문의 이름이다.

502-503. Pāpakanti parānukampā virahitattā lāmakaṃ, na pana ucchedasassatānaṃ aññataraṃ. Uppannaṃ hotīti jātaṃ hoti, na kevalañca citte jātamattameva. So kira tassa vasena parisamajjhepi evaṃ bhāsatiyeva. Kiñhi paro parassāti paro yo anusāsīyati, so tassa anusāsakassa kiṃ karissati. Attanā paṭiladdhaṃ kusalaṃ dhammaṃ attanāva sakkatvā garuṃ katvā vihātabbanti vadati.

502-503. ‘악한(pāpaka)’이란 타인에 대한 연민이 결여되어 비열하다는 뜻이지, 단멸견이나 상견 중의 하나를 뜻하는 것은 아니다. ‘생겨났다(uppannaṃ hoti)’는 것은 발생했다는 뜻인데, 단순히 마음속에 생겨나기만 한 것이 아니다. 그는 그 견해로 인해 대중 가운데서도 실제로 이와 같이 말하곤 했다. “다른 사람이 다른 사람에게 무엇을 하겠는가?”라는 말은, 가르침을 받는 자가 그 스승에게 무엇을 해주겠느냐는 뜻이다. 스스로 얻은 유익한 법(해탈의 법)을 스스로 존중하고 귀중히 여기며 머물러야 한다고 그는 말한다.

504-407. Rosikaṃ nhāpitaṃ āmantesīti rosikāti evaṃ itthiliṅgavasena laddhanāmaṃ nhāpitaṃ āmantesi. So kira bhagavato āgamanaṃ sutvā cintesi – ‘‘vihāraṃ gantvā diṭṭhaṃ nāmaṃ bhāro, gehaṃ pana āṇāpetvā passissāmi ceva yathāsatti ca āgantukabhikkhaṃ dassāmī’’ti, tasmā evaṃ nhāpitaṃ āmantesi.

504-407. ‘이발사 로시카를 불렀다’는 것은 ‘로시카(Rosikā)’라는 여성형 이름을 가진 이발사를 불렀다는 의미이다. 그는 세존께서 오신다는 소식을 듣고 생각하기를, “사원에 가서 뵙는 것은 번거로운 일이다. 하지만 집으로 모셔서 뵙고, 형편껏 유정(āgantuka)인 비구들에게 공양을 올려야겠다”라고 생각했다. 그래서 이발사를 그렇게 부른 것이다.

508. Piṭṭhito piṭṭhitoti kathāphāsukatthaṃ pacchato pacchato anubandho hoti. Vivecetūti vimocetu, taṃ diṭṭhigataṃ vinodetūti vadati. Ayaṃ kira upāsako lohiccassa brāhmaṇassa piyasahāyako. Tasmā tassa atthakāmatāya evamāha. Appeva nāma siyāti ettha paṭhamavacanena bhagavā gajjati, dutiyavacanena anugajjati. Ayaṃ kirettha adhippāyo – rosike etadatthameva mayā cattāri asaṅkhyeyyāni. Kappasatasahassañca vividhāni dukkarāni karontena pāramiyo pūritā, etadatthameva sabbaññutaññāṇaṃ paṭividdhaṃ, na me lohiccassa diṭṭhigataṃ bhindituṃ bhāroti, imamatthaṃ dassento paṭhamavacanena bhagavā gajjati. Kevalaṃ rosike [Pg.328] lohiccassa mama santike āgamanaṃ vā nisajjā vā allāpasallāpo vā hotu, sacepi lohiccasadisānaṃ satasahassassa kaṅkhā hoti, paṭibalo ahaṃ vinodetuṃ lohiccassa pana ekassa diṭṭhivinodane mayhaṃ ko bhāroti imamatthaṃ dassento dutiyavacanena bhagavā anugajjatīti veditabbo.

508. ‘뒤를 바짝 따라갔다’는 것은 대화하기 편하게 하려고 뒤에서 바짝 따라붙은 것이다. ‘풀어주시기를(vivecetū)’은 그 삿된 견해로부터 해방하고 제거해달라고 말하는 것이다. 이 재가신자는 로힛차 바라문의 친한 친구였기에 그의 이익을 바라는 마음에서 이와 같이 말씀드린 것이다. “혹시 모를 일이다(Appeva nāma siyā)”라는 구절에서 첫 번째 말씀으로 세존께서는 사자후를 하셨고, 두 번째 말씀으로 거듭 사자후를 하셨다. 그 의도는 이러하다. “로시카여, 다른 이의 삿된 견해를 없애주기 위해 나는 4아승기 10만 겁 동안 온갖 고행을 하며 바라밀을 채웠고, 이를 위해 일체지(sabbaññutaññāṇa)를 깨달았다. 로힛차의 견해를 깨뜨리는 것은 내게 전혀 무거운 짐이 아니다”라는 의미를 보이기 위해 첫 번째 말씀으로 사자후를 하신 것이다. 또한 “단지 로시카여, 로힛차가 내게 오거나, 내 앞에 앉거나, 대화를 나누기만 하게 하라. 설령 로힛차 같은 자들 10만 명의 의심이 있더라도 나는 그것을 제거할 능력이 있다. 그런데 단 한 명 로힛차의 견해를 없애는 것이 내게 무슨 큰일이겠는가?”라는 의미를 보이기 위해 두 번째 말씀으로 거듭 사자후를 하셨다고 이해해야 한다.

Lohiccabrāhmaṇānuyogavaṇṇanā

로힛차 바라문의 신문에 대한 설명.

509. Samudayasañjātīti samudayassa sañjāti bhoguppādo, tato uṭṭhitaṃ dhanadhaññanti attho. Ye taṃ upajīvantīti ye ñātiparijanadāsakammakarādayo janā taṃ nissāya jīvanti. Antarāyakaroti lābhantarāyakaro. Hitānukampīti ettha hitanti vuḍḍhi. Anukampatīti anukampī, icchatīti attho, vuḍḍhiṃ icchati vā no vāti vuttaṃ hoti. Nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vāti sace sā micchādiṭṭhi sampajjati, niyatā hoti, ekaṃsena niraye nibbattati, no ce, tiracchānayoniyaṃ nibbattatīti attho.

509. ‘사무다야 산자티(samudayasañjāti)’란 세금이 증대하여 부가 형성되는 것이니, 그곳에서 나온 재물과 곡식을 뜻한다. ‘그에게 의지해 사는 자들’이란 친지, 권속, 종, 일꾼 등 그를 의지하여 생계를 꾸리는 사람들을 말한다. ‘장애를 일으키는 자(antarāyakaro)’란 이익을 얻는 데 장애를 주는 자를 뜻한다. ‘이익과 연민(hitānukampī)’에서 ‘이익(hita)’이란 번영(vuḍḍhi)을 뜻한다. ‘연민하는 자(anukampī)’는 ‘원하는 자(icchatī)’라는 뜻이니, 번영을 원하는지 원하지 않는지를 말하는 것이다. ‘지옥이나 축생계’에 떨어진다는 것은, 만약 그 삿된 견해가 확고해지면(niyatā) 반드시 지옥에 태어나고, 그렇지 않으면 축생계에 태어난다는 의미이다.

510-512. Idāni yasmā yathā attano lābhantarāyena sattā saṃvijjanti na tathā paresaṃ, tasmā suṭṭhutaraṃ brāhmaṇaṃ pavecetukāmo ‘‘taṃ kiṃ maññasī’’ti dutiyaṃ upapattimāha. Ye cimeti ye ca ime tathāgatassa dhammadesanaṃ sutvā ariyabhūmiṃ okkamituṃ asakkontā kulaputtā dibbā gabbhāti upayogatthe paccattavacanaṃ, dibbe gabbheti attho. Dibbā, gabbhāti ca channaṃ devalokānametaṃ adhivacanaṃ. Paripācentīti devalokagāminiṃ paṭipadaṃ pūrayamānā dānaṃ, dadamānā, sīlaṃ rakkhamānā, gandhamālādīhi, pūjaṃ kurumānā bhāvanaṃ bhāvayamānā pācenti vipācenti paripācenti pariṇāmaṃ gamenti. Dibbānaṃ bhavānaṃ abhinibbattiyāti dibbabhavā nāma devānaṃ vimānāni, tesaṃ nibbattanatthāyāti attho. Atha vā dibbā gabbhāti dānādayo puññavisesā. Dibbā bhavāti devaloke vipākakkhandhā, tesaṃ nibbattanatthāya tāni puññāni karontīti attho. Tesaṃ antarāyakaroti tesaṃ maggasampattiphalasampattidibbabhavavisesānaṃ antarāyakaro. Iti bhagavā ettāvatā aniyamiteneva opammavidhinā yāva bhavaggā [Pg.329] uggataṃ brāhmaṇassa mānaṃ bhinditvā idāni codanārahe tayo satthāre dassetuṃ ‘‘tayo kho me, lohiccā’’tiādimāha.

510-512. 이제 사람들이 자신의 이익에 장애가 생기면 두려워하지만 타인의 이익에는 그렇지 않기 때문에, 바라문을 더욱 잘 깨우쳐 주기 위해 “그대는 어떻게 생각하는가?”라며 두 번째 논거를 말씀하셨다. “여래의 설법을 듣고 성자의 단계(ariyabhūmi)에 들어가지 못하는 이들”과 “이 귀한 자제들(kulaputtā)”에 대해, ‘디바 갑바(dibbā gabbhā)’는 목적격의 의미를 지닌 주격 단어이므로 ‘천상의 모태(태)’라는 뜻이다. ‘디바(dibbā)’와 ‘갑바(gabbhā)’는 육욕천을 지칭하는 말이다. ‘성숙시킨다(paripācentī)’는 것은 천상에 이르는 실천을 완수하며 보시를 행하고 계를 지키며 향과 꽃 등으로 공양을 올리고 수행을 닦아, 선업을 익히고 특별히 익히고 두루 익혀 변화(과보)에 이르게 한다는 것이다. ‘천상의 존재로 태어나기 위해(dibbānaṃ bhavānaṃ abhinibbattiyā)’에서 ‘천상의 존재(dibbabhavā)’란 신들의 궁전을 뜻하며, 그것들이 생겨나게 하기 위함이라는 뜻이다. 또는 ‘디바 갑바’는 보시 등의 특별한 복업을, ‘디바 바와’는 천상의 과보의 무더기(vipākakkhandhā)를 의미하며, 그것들을 발생시키기 위해 복업을 짓는다는 뜻이다. ‘그들에게 장애를 일으키는 자’란 그들의 도의 성취, 과의 성취, 천상 세계의 특별한 보상에 장애를 일으키는 자를 말한다. 이와 같이 세존께서는 비유를 통해 비상비비상처(bhavagga)까지 치솟았던 바라문의 자만심을 꺾으신 후, 이제 비난받아 마땅한 세 명의 스승을 보여주기 위해 “로힛차여, 세 부류가 있다” 등을 말씀하셨다.

Tayo codanārahavaṇṇanā

세 명의 비난받아 마땅한 자들에 대한 설명.

513. Tattha sā codanāti tayo satthāre codentassa codanā. Na aññā cittaṃ upaṭṭhapentīti aññāya ājānanatthāya cittaṃ na upaṭṭhapenti. Vokkammāti nirantaraṃ tassa sāsanaṃ akatvā tato ukkamitvā vattantīti attho. Osakkantiyā vā ussakkeyyāti paṭikkamantiyā upagaccheyya, anicchantiyā iccheyya, ekāya sampayogaṃ anicchantiyā eko iccheyyāti vuttaṃ hoti. Parammukhiṃ vā āliṅgeyyāti daṭṭhumpi anicchamānaṃ parammukhiṃ ṭhitaṃ pacchato gantvā āliṅgeyya. Evaṃsampadamidanti imassāpi satthuno ‘‘mama ime sāvakā’’ti sāsanā vokkamma vattamānepi te lobhena anusāsato imaṃ lobhadhammaṃ evaṃsampadameva īdisameva vadāmi. Iti so evarūpo tava lobhadhammo yena tvaṃ osakkantiyā ussakkanto viya parammukhiṃ āliṅganto viya ahosītipi taṃ codanaṃ arahati. Kiñhi paro parassa karissatīti yena dhammena pare anusāsi, attānameva tāva tattha sampādehi, ujuṃ karohi. Kiñhi paro parassa karissatīti codanaṃ arahati.

513. 거기서 ‘그 비난(sā codanā)’이란 세 스승을 비난하는 자의 비난을 말한다. ‘깨달음을 위한 마음을 일으키지 않는다(Na aññā cittaṃ upaṭṭhapentīti)’는 것은 알기 위해서, 이해하기 위해서 마음을 집중시키지 않는다는 것이다. ‘멀리 떠나서(vokkammā)’라는 것은 중단 없이 그 스승의 가르침을 따르지 않고, 그 가르침에서 벗어나 행한다는 뜻이다. ‘물러가는 여인에게 다가가듯(osakkantiyā vā ussakkeyyā)’이란 뒷걸음질 치는 여인에게 다가가는 것과 같고, 원하지 않는 여인을 원하는 것과 같으니, 곧 한 여인이 결합을 원하지 않는데 한 남자가 그것을 원하는 것을 말한다. ‘외면하는 여인을 껴안듯(parammukhiṃ vā āliṅgeyyā)’이란 보는 것조차 원하지 않아 고개를 돌리고 서 있는 여인을 뒤로 가서 껴안는 것을 말한다. ‘이와 같은 것(evaṃsampadamidaṃ)’이란 이 스승도 “이들이 나의 제자들이다”라고 생각하면서도, 그들이 가르침에서 벗어나 행하고 있을 때 그들을 탐욕으로 가르친다면, 이 탐욕의 법을 이와 같이 확실히 성취된 것이라거나 이와 같은 것이라고 말함을 뜻한다. 이처럼 그대의 그러한 탐욕의 법은, 그대가 물러나는 여인에게 다가가는 자와 같고 외면하는 여인을 껴안는 자와 같았으므로, 그러한 비난을 받을 만하다. ‘남이 남에게 무엇을 하겠는가(kiñhi paro parassa karissatīti)’라는 것은 다른 사람들을 가르치는 그 법으로 먼저 자신을 그곳에 완성하고 바르게 하라는 것이다. ‘남이 남에게 무엇을 하겠는가’라는 비난을 받을 만하다는 뜻이다.

514. Niddāyitabbanti sassarūpakāni tiṇāni uppāṭetvā parisuddhaṃ kātabbaṃ.

514. ‘뽑아내야 한다(niddāyitabbaṃ)’는 것은 곡식과 비슷하게 생긴 잡초들을 뽑아내어 깨끗하게 해야 한다는 것이다.

515. Tatiyacodanāya kiñhi paro parassāti anusāsanaṃ asampaṭicchanakālato paṭṭhāya paro anusāsitabbo, parassa anusāsakassa kiṃ karissatīti nanu tattha appossukkataṃ āpajjitvā attanā paṭividdhadhammaṃ attanāva mānetvā pūjetvā vihātabbanti evaṃ codanaṃ arahatīti attho.

515. 세 번째 비난에서 ‘남이 남에게 무엇을 하겠는가(kiñhi paro parassa)’라는 것은, 가르침을 받아들이지 않는 때부터 가르침을 받아야 할 다른 제자가 가르치는 다른 스승에게 무엇을 하겠느냐는 것이니, 차라리 거기서 관심을 끄고(appossukkataṃ āpajjitvā) 스스로 깨달은 법을 스스로 존중하고 공양하며 머물러야 하지 않겠느냐는 것이다. 이와 같이 비난받을 만하다는 뜻이다.

Na codanārahasatthuvaṇṇanā

비난받을 만하지 않은 스승에 대한 설명.

516. Na [Pg.330] codanārahoti ayañhi yasmā paṭhamameva attānaṃ patirūpe patiṭṭhāpetvā sāvakānaṃ dhammaṃ deseti. Sāvakā cassa assavā hutvā yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjanti, tāya ca paṭipattiyā mahantaṃ visesamadhigacchanti. Tasmā na codanārahoti.

516. ‘비난받을 만하지 않다(na codanārahoti)’는 것은, 이 스승은 먼저 자신을 적절한 곳에 세운 뒤에 제자들에게 법을 설하기 때문이다. 또한 그의 제자들은 순종하며 가르침을 받은 대로 실천하고, 그 실천을 통해 큰 특별한 성취(visesa)를 얻는다. 그러므로 비난받을 만하지 않다.

517. Narakapapātaṃ papatantoti mayā gahitāya diṭṭhiyā ahaṃ narakapapātaṃ papatanto. Uddharitvā thale patiṭṭhāpitoti taṃ diṭṭhiṃ bhinditvā dhammadesanāhatthena apāyapatanato uddharitvā saggamaggathale ṭhapitomhīti vadati. Sesamettha uttānamevāti.

517. ‘지옥의 낭떠러지로 떨어지던(narakapapātaṃ papatantoti)’이란 내가 가진 그릇된 견해로 인해 지옥의 낭떠러지로 떨어지고 있던 나를 말한다. ‘건져내어 지면에 세워주셨다(uddharitvā thale patiṭṭhāpitoti)’는 것은 그 견해를 깨뜨리고 설법이라는 손으로 사악처에 떨어지는 데서 건져내어 천상에 이르는 길이라는 지면에 세워주셨다고 말하는 것이다. 여기서 나머지는 명백하다.

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

이로써 수망갈라빌라시니 디가니까야 주석서의

Lohiccasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

로힛차 숫타(Lohiccasutta)에 대한 설명이 끝났다.

13. Tevijjasuttavaṇṇanā

13. 테빗자 숫타(Tevijjasutta)에 대한 설명.

518. Evaṃ [Pg.331] me sutaṃ…pe… kosalesūti tevijjasuttaṃ. Tatrāyaṃ anuttānapadavaṇṇanā. Manasākaṭanti tassa gāmassa nāmaṃ. Uttarena manasākaṭassāti manasākaṭato avidūre uttarapasse. Ambavaneti taruṇaambarukkhasaṇḍe, ramaṇīyo kira so bhūmibhāgo, heṭṭhā rajatapaṭṭasadisā vālikā vippakiṇṇā, upari maṇivitānaṃ viya ghanasākhāpattaṃ ambavanaṃ. Tasmiṃ buddhānaṃ anucchavike pavivekasukhe ambavane viharatīti attho.

518. ‘이와 같이 나는 들었다... 코살라 국에서(Evaṃ me sutaṃ…pe… kosalesūti)’는 테빗자 숫타를 가리킨다. 여기서 분명하지 않은 구절에 대한 설명은 다음과 같다. ‘마나사까따(Manasākaṭanti)’는 그 마을의 이름이다. ‘마나사까따의 북쪽에(uttarena manasākaṭassāti)’는 마나사까따에서 멀지 않은 북쪽 방향을 말한다. ‘망고 숲에서(ambavaneti)’는 어린 망고 나무 숲을 말하는데, 전해오는 바에 따르면 그 지면은 매우 아름답다고 한다. 아래로는 은판과 같은 모래가 펼쳐져 있고, 위로는 보석 천장처럼 무성한 가지와 잎이 덮인 망고 숲이다. 그곳에서 부처님들께 적합하고 한적함의 즐거움이 있는 망고 숲에 머무신다는 뜻이다.

519. Abhiññātā abhiññātāti kulacārittādisampattiyā tattha tattha paññātā. Caṅkītiādīni tesaṃ nāmāni. Tattha caṅkī opāsādavāsiko. Tārukkho icchānaṅgalavāsiko. Pokkharasātī ukkaṭṭhavāsiko. Jāṇusoṇī sāvatthivāsiko. Todeyyo tudigāmavāsiko. Aññe cāti aññe ca bahujanā. Attano attano nivāsaṭṭhānehi āgantvā mantasajjhāyakaraṇatthaṃ tattha paṭivasanti. Manasākaṭassa kira ramaṇīyatāya te brāhmaṇā tattha nadītīre gehāni kāretvā parikkhipāpetvā aññesaṃ bahūnaṃ pavesanaṃ nivāretvā antarantarā tattha gantvā vasanti.

519. ‘잘 알려진(abhiññātā abhiññātāti)’이란 가문의 혈통과 행실 등의 구족함으로 인해 여기저기에 널리 알려진 자들을 말한다. ‘짱끼(Caṅkī)’ 등은 그들의 이름이다. 그중 짱끼는 오빠사다(Opāsāda)에 사는 자이고, 따루카(Tārukkho)는 익차낭갈라(Icchānaṅgala)에 사는 자이며, 뽁카라사띠(Pokkharasātī)는 웃깟타(Ukkaṭṭha)에 사는 자이고, 자눗소니(Jāṇusoṇī)는 사왓티(Sāvatthī)에 사는 자이며, 또뎃야(Todeyyo)는 뚜디가마(Tudigāma)에 사는 자이다. ‘그리고 다른 이들(aññe cā)’이란 그 외의 많은 사람들을 말한다. 그들은 각자의 거주지에서 와서 만트라를 독송하기 위해 그 마나사까따 마을에 머물고 있었다. 전해오는 바에 따르면, 마나사까따의 아름다움 때문에 그 바라문들은 그곳 강변에 집을 짓고 울타리를 둘러 다른 많은 사람들의 출입을 금하고, 때때로 그곳에 가서 머물렀다고 한다.

520-521. Vāseṭṭhabhāradvājānanti vāseṭṭhassa ca pokkharasātino antevāsikassa, bhāradvājassa ca tārukkhantevāsikassa. Ete kira dve jātisampannā tiṇṇaṃ vedānaṃ pāragū ahesuṃ. Jaṅghavihāranti aticiranisajjapaccayā kilamathavinodanatthāya jaṅghacāraṃ. Te kira divasaṃ sajjhāyaṃ katvā sāyanhe vuṭṭhāya nhānīyasambhāragandhamālateladhotavatthāni gāhāpetvā attano parijanaparivutā nhāyitukāmā nadītīraṃ gantvā rajatapaṭṭavaṇṇe vālikāsaṇḍe aparāparaṃ caṅkamiṃsu. Ekaṃ caṅkamantaṃ itaro anucaṅkami, puna itaraṃ itaroti. Tena vuttaṃ ‘‘anucaṅkamantānaṃ anuvicarantāna’’nti. Maggāmaggeti magge ca amagge ca. Katamaṃ nu kho paṭipadaṃ pūretvā katamena maggena sakkā sukhaṃ brahmalokaṃ gantunti evaṃ maggāmaggaṃ ārabbha kathaṃ samuṭṭhāpesunti attho. Añjasāyanoti ujumaggassetaṃ vevacanaṃ, añjasā [Pg.332] vā ujukameva etena āyanti āgacchantīti añjasāyano niyyāniko niyyātīti niyyāyanto niyyāti, gacchanto gacchatīti attho.

520-521. ‘와셋타와 바라드와자(Vāseṭṭhabhāradvājānanti)’란 뽁카라사띠의 제자인 와셋타와 따루카의 제자인 바라드와자를 말한다. 전해오는 바에 따르면 이 두 사람은 가문이 훌륭하고 세 베다에 통달한 자들이었다. ‘산책(jaṅghavihāranti)’이란 너무 오래 앉아 있었기 때문에 피로를 풀기 위해 다리를 움직여 걷는 것을 말한다. 그들은 낮 동안 독송을 하고 저녁때 일어나 목욕 도구와 향, 꽃, 기름, 깨끗한 옷 등을 챙기게 하여 자신의 추종자들에게 둘러싸여 목욕을 하러 강가로 가서, 은판 색깔의 모래사장에서 이리저리 거닐었다. 한 사람이 거닐면 다른 사람이 따라 거닐고, 다시 그를 따라 다른 사람이 거닐었다. 그래서 “따라 거닐고 따라 움직이는 중에(anucaṅkamantānaṃ anuvicarantānaṃ)”라고 말한 것이다. ‘길과 길이 아닌 것(maggāmaggeti)’이란 길과 길이 아닌 것에 대해서이다. “어떤 실천을 완성하고 어떤 길로 가야 즐겁게 범천의 세상에 갈 수 있을까?”라고 이와 같이 길과 길이 아닌 것을 두고 대화를 시작했다는 뜻이다. ‘안자사야나(añjasāyanoti)’는 곧은 길(ujumagga)의 다른 이름이다. 또는 이 길을 통해 곧바로(añjasā) 오기 때문에 안자사야나라고 한다. ‘구원을 주는 길로서 나아간다(niyyāniko niyyāti)’는 것은 나아가면서 나아간다, 즉 가면서 간다는 뜻이다.

Takkarassa brahmasahabyatāyāti yo taṃ maggaṃ karoti paṭipajjati, tassa brahmunā saddhiṃ sahabhāvāya, ekaṭṭhāne pātubhāvāya gacchatīti attho. Yvāyanti yo ayaṃ. Akkhātoti kathito dīpito. Brāhmaṇena pokkharasātināti attano ācariyaṃ apadisati. Iti vāseṭṭho sakameva ācariyavādaṃ thometvā paggaṇhitvā vicarati. Bhāradvājopi sakamevāti. Tena vuttaṃ ‘‘neva kho asakkhi vāseṭṭho’’tiādi.

‘그것을 행하는 자가 범천과 같이 됨을 위하여(takkarassa brahmasahabyatāyāti)’라는 것은 그 길을 닦는 자가 범천과 함께 존재하기 위해, 같은 장소에 나타나기 위해 간다는 뜻이다. ‘요아이(yvāyanti)’는 ‘요 아양(yo ayaṃ, 이것이)’이다. ‘설해진(akkhātoti)’이란 말해진, 밝혀진 이라는 뜻이다. ‘바라문 뽁카라사띠에 의해(brāhmaṇena pokkharasātināti)’라고 하여 자신의 스승을 인용한다. 이와 같이 와셋타는 자기 스승의 학설을 찬탄하고 치켜세우며 다녔고, 바라드와자 역시 자기 스승의 학설을 그렇게 했다. 그래서 “와셋타는 할 수 없었다” 등으로 말한 것이다.

Tato vāseṭṭho ‘‘ubhinnampi amhākaṃ kathā aniyyānikāva, imasmiñca loke maggakusalo nāma bhotā gotamena sadiso natthi, bhavañca gotamo avidūre vasati, so no tulaṃ gahetvā nisinnavāṇijo viya kaṅkhaṃ chindissatī’’ti cintetvā tamatthaṃ bhāradvājassa ārocetvā ubhopi gantvā attano kathaṃ bhagavato ārocesuṃ. Tena vuttaṃ ‘‘atha kho vāseṭṭho…pe… yvāyaṃ akkhāto brāhmaṇena tārukkhenā’’ti.

그 후 와셋타는 “우리 둘의 이야기는 모두 확실한 해답을 주지 못한다. 이 세상에서 길에 정통한 분으로 고따마 존자만한 분이 없으며, 고따마 존자께서 멀지 않은 곳에 머물고 계신다. 그분은 저울을 들고 앉아 있는 상인처럼 우리의 의심을 끊어주실 것이다”라고 생각하고, 그 일을 바라드와자에게 알렸다. 두 사람 모두 가서 자신들의 이야기를 세존께 아뢰었다. 그래서 “그때 와셋타는... 바라문 따루카에 의해 설해진...”이라고 말한 것이다.

522. Ettha bho gotamāti etasmiṃ maggāmagge. Viggaho vivādotiādīsu pubbuppattiko viggaho. Aparabhāge vivādo. Duvidhopi eso nānāācariyānaṃ vādato nānāvādo.

522. ‘여기서, 고따마 존자시여(ettha bho gotamāti)’란 이 길과 길이 아닌 것에 대해서라는 뜻이다. ‘다툼과 논쟁(viggaho vivādoti)’ 등에서 처음에 발생한 반대를 ‘비까하(viggaho, 다툼)’라 하고, 나중에 발생한 것을 ‘위와다(vivādo, 논쟁)’라고 한다. 이 두 가지 모두 여러 스승의 학설에 따른 것이므로 ‘나나와다(nānāvādo, 다양한 학설)’라고 한다.

523. Atha kismiṃ pana voti tvampi ayameva maggoti attano ācariyavādameva paggayha tiṭṭhasi, bhāradvājopi attano ācariyavādameva, ekassāpi ekasmiṃ saṃsayo natthi. Evaṃ sati kismiṃ vo viggahoti pucchati.

523. "그러면 너희에게 어떤 점에 있어서 [차이가 있는가]?"라고 묻는 것은, 그대 또한 "이것만이 길이다"라고 하며 자신의 스승의 주장만을 받들어 머물고, 바라드와자 또한 자신의 스승의 주장만을 받들어 머물러서, 어느 한 사람도 자신의 것에 대해 의심이 없다면, "그렇다면 너희의 다툼은 무엇에 관한 것인가?"라고 물으시는 것이다.

524. Maggāmagge, bho gotamāti magge bho gotama amagge ca, ujumagge ca anujumagge cāti attho. Esa kira ekabrāhmaṇassāpi maggaṃ ‘‘na maggo’’ti na vadati. Yathā pana attano ācariyassa maggo ujumaggo, na [Pg.333] evaṃ aññesaṃ anujānāti, tasmā tamevatthaṃ dīpento ‘‘kiñcāpi bho gotamā’’tiādimāha.

524. "길과 길이 아닌 것에 대하여, 고타마 존자시여"라는 것은 "고타마 존자시여, 길에 대해서나 길이 아닌 것에 대해서나, 곧은 길에 대해서나 곧지 않은 길에 대해서나 [다툼이 있습니다]"라는 의미이다. 전해지는 바에 따르면, 이 와셋타는 어느 한 브라만의 길에 대해서도 "길이 아니다"라고 직접 말하지는 않는다. 그러나 자신의 스승의 길이 곧은 길인 것과 같이 다른 스승들의 길을 곧은 길이라고 인정하지는 않는다. 그러므로 그 의미를 밝히기 위해 "비록 고타마 존자시여" 등으로 시작하는 말을 한 것이다.

Sabbāni tānīti liṅgavipallāsena vadati, sabbe teti vuttaṃ hoti. Bahūnīti aṭṭha vā dasa vā. Nānāmaggānīti mahantāmahantajaṅghamaggasakaṭamaggādivasena nānāvidhāni sāmantā gāmanadītaḷākakhettādīhi āgantvā gāmaṃ pavisanamaggāni.

"그 모든 것들(Sabbāni tāni)"은 성(性)의 변화(liṅgavipallāsa)를 통해 말한 것이니, "그 모든 것들(sabbe te)"이라는 뜻이다. "많다(Bahūni)"는 것은 여덟이나 혹은 열을 말한다. "여러 가지 길들(Nānāmaggāni)"이란 크고 작은 보행로, 수레 길 등과 같이 여러 종류로, 근처의 마을, 강, 연못, 논 등으로부터 와서 마을로 들어가는 길들을 말한다.

525-526. ‘‘Niyyantīti vāseṭṭha vadesī’’ti bhagavā tikkhattuṃ vacībhedaṃ katvā paṭiññaṃ kārāpesi. Kasmā? Titthiyā hi paṭijānitvā pacchā niggayhamānā avajānanti. So tathā kātuṃ na sakkhissatīti.

525-526. "와셋타여, [그 길들이] 인도한다고 그대는 말하는가?"라고 세존께서 세 번이나 명확하게 말씀하게 하시어 확답을 받아내셨다. 왜 그렇게 하셨는가? 외도들은 확언을 하고서도 나중에 추궁을 당하면 부정하기 때문이다. 그(와셋타)가 나중에 부정하지 못하도록 하기 위해서 세 번 물어 확답을 받으신 것이다.

527-529. Teva tevijjāti te tevijjā. Vakāro āgamasandhimattaṃ. Andhaveṇīti andhapaveṇī, ekena cakkhumatā gahitayaṭṭhiyā koṭiṃ eko andho gaṇhati, taṃ andhaṃ añño taṃ aññoti evaṃ paṇṇāsasaṭṭhi andhā paṭipāṭiyā ghaṭitā andhaveṇīti vuccati. Paramparasaṃsattāti aññamaññaṃ laggā, yaṭṭhigāhakenapi cakkhumatā virahitāti attho. Eko kira dhutto andhagaṇaṃ disvā ‘‘asukasmiṃ nāma gāme khajjabhojjaṃ sulabha’’nti ussāhetvā ‘‘tena hi tattha no sāmi nehi, idaṃ nāma te demā’’ti vutte, lañjaṃ gahetvā antarāmagge maggā okkamma mahantaṃ gacchaṃ anuparigantvā purimassa hatthena pacchimassa kacchaṃ gaṇhāpetvā ‘‘kiñci kammaṃ atthi, gacchatha tāva tumhe’’ti vatvā palāyi, te divasampi gantvā maggaṃ avindamānā ‘‘kuhiṃ no cakkhumā, kuhiṃ maggo’’ti paridevitvā maggaṃ avindamānā tattheva mariṃsu. Te sandhāya vuttaṃ ‘‘paramparasaṃsattā’’ti. Purimopīti purimesu dasasu brāhmaṇesu ekopi. Majjhimopīti majjhimesu ācariyapācariyesu ekopi. Pacchimopīti idāni tevijjesu brāhmaṇesu ekopi. Hassakaññevāti hasitabbameva. Nāmakaññevāti lāmakaṃyeva. Tadetaṃ atthābhāvena rittakaṃ, rittakattāyeva tucchakaṃ. Idāni brahmaloko tāva tiṭṭhatu, yo tevijjehi na diṭṭhapubbova. Yepi candimasūriye tevijjā passanti, tesampi sahabyatāya maggaṃ desetuṃ nappahontīti dassanatthaṃ ‘‘taṃ kiṃ maññasī’’tiādimāha.

527-529. "Teva tevijjā"는 그 세 베다를 통달한 브라만들을 말한다. 'v'는 연성(sandhi)을 위한 삽입어일 뿐이다. "눈먼 이들의 줄(Andhaveṇī)"이란 눈먼 이들의 계보와 같으니, 한 명의 눈뜬 사람이 잡은 지팡이의 끝을 한 명의 눈먼 사람이 잡고, 그 눈먼 사람을 다른 눈먼 사람이 잡고, 또 그를 다른 눈먼 사람이 잡는 식으로, 50명이나 60명의 눈먼 이들이 차례로 연결된 것을 "눈먼 이들의 줄"이라고 한다. "서로 얽매인 자들(Paramparasaṃsattā)"이란 서로 달라붙어 있는 것으로, 지팡이를 잡게 해주는 눈뜬 사람조차 없는 상태를 의미한다. 전해오는 이야기에 따르면, 어떤 건달이 눈먼 이들의 무리를 보고 "저 마을에 먹을 것이 많다"라고 격려하자, 눈먼 이들이 "그러면 주인이여, 우리를 그곳으로 인도해 주십시오. 대가를 드리겠습니다"라고 했다. 건달은 대가를 받고 길 중간에 길을 벗어나 큰 덤불을 돌아가서는, 앞의 눈먼 사람의 손으로 뒤의 눈먼 사람의 허리춤을 잡게 하고 "일이 좀 있으니 먼저 가시오"라고 말하고 도망쳤다. 그들은 하루 종일 가도 바른 길을 찾지 못하고 "우리의 눈뜬 사람은 어디 있는가, 길은 어디인가"라며 울부짖다가 결국 그곳에서 죽고 말았다. 이들을 염두에 두고 세존께서 "서로 얽매인 자들"이라고 말씀하신 것이다. "처음의 사람도(Purimopi)"는 이전의 열 명의 브라만 수행자들 중 단 한 명도 보지 못했다는 것이다. "중간의 사람도(Majjhimopi)"는 중간의 스승이나 스승의 스승들 중 단 한 명도 보지 못했다는 것이다. "마지막 사람도(Pacchimopi)"는 지금의 세 베다를 통달한 브라만들 중 단 한 명도 보지 못했다는 것이다. "우습기만 한 것(Hassakaññeva)"은 웃음거리에 불과하다는 뜻이다. "하찮은 것(Nāmakaññeva)"은 저급한 것일 뿐이라는 뜻이다. 그것은 의미가 없으므로 공허하고(rittaka), 공허하기 때문에 헛된 것(tucchaka)이다. 이제 세 베다를 통달한 브라만들이 예전에 한 번도 본 적이 없는 범천의 세상은 일단 제쳐두자. 세 베다를 통달한 브라만들이 보고 있는 저 달과 해조차도, 그것들과 함께하는 길을 그들은 제시할 수 없다는 것을 보여주기 위해 "그대는 어떻게 생각하는가" 등으로 시작하는 말씀을 하셨다.

530. Tattha [Pg.334] yato candimasūriyā uggacchantīti yasmiṃ kāle uggacchanti. Yattha ca oggacchantīti yasmiṃ kāle atthamenti, uggamanakāle ca atthaṅgamanakāle ca passantīti attho. Āyācantīti ‘‘udehi bhavaṃ canda, udehi bhavaṃ sūriyā’’ti evaṃ āyācanti. Thomayantīti ‘‘sommo cando, parimaṇḍalo cando, sappabho cando’’tiādīni vadantā pasaṃsanti. Pañjalikāti paggahitaañjalikā. Namassamānāti ‘‘namo namo’’ti vadamānā.

530. 그중 "해와 달이 떠오르는 곳(yato candimasūriyā uggacchantīti)"이란 떠오르는 때를 말한다. "그리고 저무는 곳(Yattha ca oggacchantīti)"이란 저무는 때를 말하니, 떠오를 때와 저물 때 모두 본다는 의미이다. "기원한다(Āyācantīti)"는 "달님이시여 떠오르소서, 햇님이시여 떠오르소서"라고 이와 같이 기원하는 것이다. "찬탄한다(Thomayantīti)"는 "달은 고요하고, 달은 빛이 나며 둥글다" 등의 말을 하며 칭송하는 것이다. "합장하고(Pañjalikāti)"는 합장한 손을 들어 올린 것이다. "예경하며(Namassamānāti)"는 "나모 나모(귀의합니다)"라고 말하는 것이다.

531-532. Yaṃ passantīti ettha yanti nipātamattaṃ. Kiṃ pana na kirāti ettha idha pana kiṃ vattabbaṃ. Yattha kira tevijjehi brāhmaṇehi na brahmā sakkhidiṭṭhoti evamattho daṭṭhabbo.

531-532. "보는 것(Yaṃ passantīti)"에서 'yaṃ'은 어조를 고르는 불변사(nipāta)일 뿐이다. "하물며 그렇지 않은 것이겠는가(Kiṃ pana na kirāti)"라는 것은, 여기에서 더 말할 것이 무엇이 있겠느냐는 뜻이다. 세 베다를 통달한 브라만들이 범천을 직접 보지 못한 것에 대해 여기서 더 말할 것이 무엇이 있겠느냐는 의미로 이해해야 한다.

Aciravatīnadīupamākathā

아찌라와띠 강의 비유에 대한 이야기

542. Samatittikāti samabharitā. Kākapeyyāti yattha katthaci tīre ṭhitena kākena sakkā pātunti kākapeyyā. Pāraṃ taritukāmoti nadiṃ atikkamitvā paratīraṃ gantukāmo. Avheyyāti pakkoseyya. Ehi pārāpāranti ambho pāra apāraṃ ehi, atha maṃ sahasāva gahetvā gamissasi, atthi me accāyikakammanti attho.

542. "가득 찼다(Samatittikāti)"는 것은 물로 평평하게 가득 찼다는 뜻이다. "까마귀가 마실 수 있는(Kākapeyyāti)"이란 강가 어디에 서 있는 까마귀라도 물을 마실 수 있다는 것이니, 그래서 '까까뻬이야'라고 한다. "건너가고자 하는(Pāraṃ taritukāmoti)"은 강을 건너 저쪽 기슭으로 가고자 하는 것이다. "부른다면(Avheyyāti)"은 호출하는 것이다. "이리 오너라, 저쪽 기슭아(Ehi pārāpāranti)"란 "어이 저쪽 기슭아, 이쪽 기슭으로 오너라. 그러면 나를 얼른 데리고 갈 수 있을 것이다. 나에게는 급한 일이 있다"라는 의미이다.

544. Ye dhammā brāhmaṇakārakāti ettha pañcasīladasakusalakammapathabhedā dhammā brāhmaṇakārakāti veditabbā, tabbiparītā abrāhmaṇakārakā. Indamavhāyāmāti indaṃ avhāyāma pakkosāma. Evaṃ brāhmaṇānaṃ avhāyanassa niratthakataṃ dassetvā punapi bhagavā aṇṇavakucchiyaṃ sūriyo viya jalamāno pañcasatabhikkhuparivuto aciravatiyā tīre nisinno aparampi nadīupamaṃyeva āharanto ‘‘seyyathāpī’’tiādimāha.

544. "브라만으로 만드는 법들(Ye dhammā brāhmaṇakārakāti)"에서 오계(五戒)와 십선업도(十善業道)의 종류인 법들이 브라만으로 만드는 법들임을 알아야 하며, 그 반대되는 것들은 브라만으로 만들지 못하는 법들이다. "인드라를 부른다(Indamavhāyāmāti)"는 인드라(제석천)를 부르고 호출한다는 뜻이다. 이와 같이 브라만들의 부름이 무익함을 보이시고, 다시 세존께서는 바다 한가운데서 해가 빛나는 것처럼 광명을 발하시며, 오백 명의 비구들에게 둘러싸여 아찌라와띠 강가에 앉으셔서, 또 다른 강의 비유를 드시려고 "예를 들어" 등으로 시작하는 말씀을 하셨다.

546. Kāmaguṇāti kāmayitabbaṭṭhena kāmā, bandhanaṭṭhena guṇā. ‘‘Anujānāmi bhikkhave, ahatānaṃ vatthānaṃ diguṇaṃ saṅghāṭi’’nti (mahāva. 348) ettha hi paṭalaṭṭho guṇaṭṭho. ‘‘Accenti kālā tarayanti rattiyo, vayoguṇā anupubbaṃ jahantī’’ti ettha rāsaṭṭho guṇaṭṭho. ‘‘Sataguṇā dakkhiṇā pāṭikaṅkhitabbā’’ti [Pg.335] (ma. ni. 3.379) ettha ānisaṃsaṭṭho guṇaṭṭho. ‘‘Antaṃ antaguṇaṃ (khu. pā. 3.1) kayirā mālāguṇe bahū’’ti (dha. pa. 53) ca ettha bandhanaṭṭho guṇaṭṭho. Idhāpi eseva adhippeto. Tena vuttaṃ ‘‘bandhanaṭṭhena guṇā’’ti. Cakkhuviññeyyāti cakkhuviññāṇena passitabbā. Etenupāyena sotaviññeyyādīsupi attho veditabbo. Iṭṭhāti pariyiṭṭhā vā hontu, mā vā, iṭṭhārammaṇabhūtāti attho. Kantāti kāmanīyā. Manāpāti manavaḍḍhanakā. Piyarūpāti piyajātikā. Kāmūpasañhitāti ārammaṇaṃ katvā uppajjamānena kāmena upasañhitā. Rajanīyāti rañjanīyā, rāguppattikāraṇabhūtāti attho.

546. "감각적 욕망의 가닥들(Kāmaguṇāti)"은 갈망해야 한다는 의미에서 '욕망(kāmā)'이고, 얽어맨다는 의미에서 '가닥(guṇā)'이다. "비구들이여, 손상되지 않은 천으로 된 두 겹(diguṇaṃ)의 가사(saṅghāṭi)를 허용한다"라는 구절에서는 겹이나 층의 의미가 '구나(guṇa)'의 의미이다. "세월은 흘러가고 밤들은 지나가며, 나이의 무리(vayoguṇā)는 차례로 사라진다"라는 구절에서는 무리(集)의 의미가 '구나'의 의미이다. "백 배의 공덕(sataguṇā)이 있는 보시를 기대해야 한다"라는 구절에서는 공덕(아니상사)의 의미가 '구나'의 의미이다. "창자와 창자간(antaguṇaṃ), 많은 꽃다발(mālāguṇe)을 만들어라"라는 구절들에서는 얽어맴(결박)의 의미가 '구나'의 의미이다. 여기에서도 바로 이 얽어맴의 의미가 의도된 것이다. 그래서 "얽어맨다는 의미에서 가닥(guṇā)이다"라고 말한 것이다. "시각으로 인식되는(Cakkhuviññeyyāti)"은 안식(眼識)으로 보아야 할 것들이다. 이러한 방법으로 청각으로 인식되는 것 등의 다른 단어들에서도 그 의미를 알아야 한다. "바람직한(Iṭṭhāti)"은 구했든 구하지 않았든 바람직한 대상이 된 것이라는 의미이다. "사랑스러운(Kantāti)"은 좋아할 만한 것이다. "마음에 드는(Manāpāti)"은 마음을 증장시키는 것이다. "매혹적인(Piyarūpāti)"은 사랑스러운 성질을 가진 것이다. "욕망을 수반하는(Kāmūpasaṃhitāti)"은 대상을 삼아 일어나는 번뇌로서의 욕망과 결합된 것이다. "매혹적인(Rajanīyāti)"은 매료시키는 것으로, 탐욕(rāga)이 일어나는 원인이 되는 것이라는 뜻이다.

Gadhitāti gedhena abhibhūtā hutvā. Mucchitāti mucchākārappattāya adhimattakāya taṇhāya abhibhūtā. Ajjhopannāti adhiopannā ogāḷhā ‘‘idaṃ sāra’’nti pariniṭṭhānappattā hutvā. Anādīnavadassāvinoti ādīnavaṃ apassantā. Anissaraṇapaññāti idamettha nissaraṇanti, evaṃ parijānanapaññāvirahitā, paccavekkhaṇaparibhogavirahitāti attho.

'가디타(gadhitā)'란 탐욕(gedha)에 압도된 상태를 말한다. '뭇치타(mucchitā)'란 혼미한 상태에 이른 과도한 갈애(taṇhā)에 압도된 것을 말한다. '앗조빤나(ajjhopannā)'란 (대상에) 깊이 빠져들고 몰입하여 "이것이 핵심이다"라고 결론에 도달한 상태를 말한다. '재난을 보지 못하는 자들(anādīnavadassāvinā)'이란 그 허물(ādīnava)을 보지 못하는 자들을 말한다. '해탈의 지혜가 없음(anissaraṇapaññā)'이란 "이것이 여기서의 벗어남이다"라고 철저하게 아는 지혜가 없는 것이며, 반조(paccavekkhaṇa)하며 수용하는 지혜가 결여된 것을 의미한다.

548. Āvaraṇātiādīsu āvarantīti āvaraṇā. Nivārentīti nīvaraṇā. Onandhantīti onāhanā. Pariyonandhantīti pariyonāhanā. Kāmacchandādīnaṃ vitthārakathā visuddhimaggato gahetabbā.

548. '가로막는 것(āvaraṇā)' 등의 문구에서, (선법의 생기 등을) 가로막기 때문에 '가로막음(āvaraṇā)'이라 한다. (남김없이) 차단하기 때문에 '장애(nīvaraṇā)'라 한다. 덮어씌우기 때문에 '덮개(onāhanā)'라 한다. 완전히 에워싸서 덮기 때문에 '둘러싸개(pariyonāhanā)'라 한다. 감각적 욕망(kāmacchanda) 등에 대한 상세한 설명은 청정도론(Visuddhimagga)에서 취해야 한다.

549-550. Āvutā nivutā onaddhā pariyonaddhāti padāni āvaraṇādīnaṃ vasena vuttāni. Sapariggahoti itthipariggahena sapariggahoti pucchati. Apariggaho bho gotamātiādīsupi kāmacchandassa abhāvato itthipariggahena apariggaho. Byāpādassa abhāvato kenaci saddhiṃ veracittena avero. Thinamiddhassa abhāvato cittagelaññasaṅkhātena byāpajjena abyāpajjo. Uddhaccakukkuccābhāvato uddhaccakukkuccādīhi saṃkilesehi asaṃkiliṭṭhacitto suparisuddhamānaso. Vicikicchāya abhāvato cittaṃ vase vatteti. Yathā ca brāhmaṇā cittagatikā hontīti, cittassa vasena vattanti, na tādisoti vasavattī.

549-550. '가로막히고, 차단되고, 뒤덮이고, 완전히 둘러싸인'이라는 단어들은 '가로막음' 등의 명칭에 상응하여 설해진 것이다. '소유함이 있는가(sapariggaho)'라는 것은 "여인을 소유함으로써 소유함이 있는가?"라고 묻는 것이다. "고타마시여, 소유함이 없습니다" 등의 구절에서도 감각적 욕망(kāmacchanda)이 없으므로 여인을 소유하는 일이 없음을 뜻한다. 악의(byāpāda)가 없으므로 누구와도 원한 맺힌 마음이 없어 '원한 없음(avero)'이라 한다. 해태와 혼침(thīna-middha)이 없으므로 마음의 질병이라 일컬어지는 고통(byāpajja)이 없어 '고통 없음(abyāpajja)'이라 한다. 들뜸과 후회(uddhacca-kukkuccā)가 없으므로 그 오염원들로 인해 마음이 오염되지 않아 '지극히 청정한 마음을 가진 자'라 한다. 의심(vicikicchā)이 없으므로 마음을 자신의 통제 하에 둔다. 또한 브라만들은 마음의 행로를 따르는 자들이라 하여 마음의 지배하에 움직이지만, 세존께서는 그렇지 않으므로 '자재자(vasavattī)'라고 한다.

552. Idha [Pg.336] kho panāti idha brahmalokamagge. Āsīditvāti amaggameva ‘‘maggo’’ti upagantvā. Saṃsīdantīti ‘‘samatala’’nti saññāya paṅkaṃ otiṇṇā viya anuppavisanti. Saṃsīditvā visāraṃ pāpuṇantīti evaṃ paṅke viya saṃsīditvā visāraṃ aṅgamaṅgasaṃbhañjanaṃ pāpuṇanti. Sukkhataraṃ maññe tarantīti marīcikāya vañcetvā ‘‘kākapeyyā nadī’’ti saññāya ‘‘tarissāmā’’ti hatthehi ca pādehi ca vāyamamānā sukkhataraṇaṃ maññe taranti. Tasmā yathā hatthapādādīnaṃ saṃbhañjanaṃ paribhañjanaṃ, evaṃ apāyesu saṃbhañjanaṃ paribhañjanaṃ pāpuṇanti. Idheva ca sukhaṃ vā sātaṃ vā na labhanti. Tasmā idaṃ tevijjānaṃ brāhmaṇānanti tasmā idaṃ brahmasahabyatāya maggadīpakaṃ tevijjakaṃ pāvacanaṃ tevijjānaṃ brāhmaṇānaṃ. Tevijjāiriṇanti tevijjāaraññaṃ iriṇanti hi agāmakaṃ mahāaraññaṃ vuccati. Tevijjāvivananti pupphaphalehi aparibhogarukkhehi sañchannaṃ nirudakaṃ araññaṃ. Yattha maggato ukkamitvā parivattitumpi na sakkā honti, taṃ sandhāyāha ‘‘tevijjāvivanantipi vuccatī’’ti. Tevijjābyasananti tevijjānaṃ pañcavidhabyasanasadisametaṃ. Yathā hi ñātirogabhoga diṭṭhi sīlabyasanappattassa sukhaṃ nāma natthi, evaṃ tevijjānaṃ tevijjakaṃ pāvacanaṃ āgamma sukhaṃ nāma natthīti dasseti.

552. '이곳에서(idha kho pana)'란 여기 범천의 세상으로 가는 길에서를 의미한다. '좌초하여(āsīditvā)'란 길이 아닌 것을 길이라 여겨 다가가는 것을 말한다. '가라앉는다(saṃsīdanti)'는 것은 평탄한 땅이라는 생각으로 늪에 빠진 자들처럼 점차 빠져들어 가는 것을 말한다. '가라앉아 파멸에 이른다'는 것은 늪에 빠진 것처럼 가라앉아 사지가 부서지는 파멸에 이르는 것이다. '마른 곳을 건너듯 건넌다'는 것은 아지랑이에 속아 "까마귀가 마실 만큼 물이 가득한 강이다"라고 생각하며 손발로 애쓰지만 사실은 물 없는 마른 곳을 건너는 것과 같음을 의미한다. 그러므로 마치 손발 등이 부러지는 것처럼 악처(apāya)에서 파괴되고 부서지는 고통에 이르게 되며, 현생에서도 선정의 행복이나 위빳사나의 즐거움을 얻지 못한다. 그러므로 "이것이 세 가지 베다에 정통한 브라만들의 것"이라 함은 범천과 함께하기 위한 길을 제시한다고 여겨지는 그들의 가르침(pāvacana)을 뜻한다. '세 가지 베다의 황무지(tevijjā-iriṇa)'란 마을 없는 거대한 숲을 말하며, '세 가지 베다의 정글(tevijjā-vivana)'이란 이용할 수 없는 나무들로 뒤덮이고 물이 없어 길에서 벗어나면 되돌아올 수 없는 숲을 말한다. '세 가지 베다의 파멸(tevijjā-byasana)'이란 다섯 가지 파멸에 이른 자에게 행복이 없듯이, 그 가르침에 의지해서는 진정한 행복이 없음을 보여준다.

554. Jātasaṃvaḍḍhoti jāto ca vaḍḍhito ca, yo hi kevalaṃ tattha jātova hoti, aññattha vaḍḍhito, tassa samantā gāmamaggā na sabbaso paccakkhā honti, tasmā jātasaṃvaḍḍhoti āha. Jātasaṃvaḍḍhopi yo ciranikkhanto, tassa na sabbaso paccakkhā honti. Tasmā ‘‘tāvadeva avasaṭa’’nti āha, taṅkhaṇameva nikkhantanti attho. Dandhāyitattanti ayaṃ nu kho maggo, ayaṃ na nukhoti kaṅkhāvasena cirāyitattaṃ. Vitthāyitattanti yathā sukhumaṃ atthajātaṃ sahasā pucchitassa kassaci sarīraṃ thaddhabhāvaṃ gaṇhāti, evaṃ thaddhabhāvaggahaṇaṃ. Na tvevāti iminā sabbaññutaññāṇassa appaṭihatabhāvaṃ dasseti. Tassa hi purisassa mārāvaṭṭanādivasena siyā ñāṇassa [Pg.337] paṭighāto. Tena so dandhāyeyya vā vitthāyeyya vā. Sabbaññutaññāṇaṃ pana appaṭihataṃ, na sakkā tassa kenaci antarāyo kātunti dīpeti.

554. '나고 자란 자(jātasaṃvaḍḍha)'란 태어나고 성장한 자를 말한다. 거기서 태어나기만 하고 다른 곳에서 자랐다면 마을 길이 명확하지 않을 것이기에 이 표현을 쓰셨다. 또한 "방금 떠나온 자"라고 하신 것은 떠난 지 오래되면 기억이 흐려질 수 있기에 그 순간 막 나온 자임을 뜻한다. '머뭇거림(dandhāyitatta)'이란 의심 때문에 시간이 지체되는 상태를 말하며, '당황함(vitthāyitatta)'이란 갑작스런 질문에 몸이 굳어버리는 것과 같은 상태를 말한다. "결코 그렇지 않다(na tveva)"라는 구절로써 일체자애(sabbaññutaññāṇa)에 걸림이 없음을 나타내신다. 보통 사람의 경우에는 마라(Māra)의 유혹 등으로 인해 지혜에 장애가 생겨 머뭇거리거나 당황할 수 있으나, 일체자애는 결코 막힘이 없으며 그 누구도 이를 방해할 수 없음을 밝히신 것이다.

555. Ullumpatu bhavaṃ gotamoti uddharatu bhavaṃ gotamo. Brāhmaṇiṃ pajanti brāhmaṇadārakaṃ, bhavaṃ gotamo mama brāhmaṇaputtaṃ apāyamaggato uddharitvā brahmalokamagge patiṭṭhapetūti attho. Athassa bhagavā buddhuppādaṃ dassetvā saddhiṃ pubbabhāgapaṭipadāya mettāvihārādibrahmalokagāmimaggaṃ desetukāmo ‘‘tena hi vāseṭṭhā’’tiādimāha. Tattha ‘‘idha tathāgato’’tiādi sāmaññaphale vitthāritaṃ. Mettāsahagatenātiādīsu yaṃ vattabbaṃ, taṃ sabbaṃ visuddhimagge brahmavihārakammaṭṭhānakathāyaṃ vuttaṃ. Seyyathāpi vāseṭṭha balavā saṅkhadhamotiādi pana idha apubbaṃ. Tattha balavāti balasampanno. Saṅkhadhamoti saṅkhadhamako. Appakasirenāti akicchena adukkhena. Dubbalo hi saṅkhadhamo saṅkhaṃ dhamantopi na sakkoti catasso disā sarena viññāpetuṃ, nāssa saṅkhasaddo sabbato pharati. Balavato pana vipphāriko hoti, tasmā ‘‘balavā’’tiādimāha. Mettāya cetovimuttiyāti ettha mettāti vutte upacāropi appanāpi vaṭṭati, ‘‘cettovimuttī’’ti vutte pana appanāva vaṭṭati. Yaṃ pamāṇakataṃ kammanti pamāṇakataṃ kammaṃ nāma kāmāvacaraṃ vuccati. Appamāṇakataṃ kammaṃ nāma rūpārūpāvacaraṃ. Tañhi pamāṇaṃ atikkamitvā odissakaanodissakadisāpharaṇavasena vaḍḍhetvā katattā appamāṇakatanti vuccati. Na taṃ tatrāvasissati na taṃ tatrāvatiṭṭhatīti taṃ kāmāvacarakammaṃ tasmiṃ rūpāvacarārūpāvacarakamme na ohīyati, na tiṭṭhati. Kiṃ vuttaṃ hoti – taṃ kāmāvacarakammaṃ tassa rūpārūpāvacarakammassa antarā laggituṃ vā ṭhātuṃ vā rūpārūpāvacarakammaṃ pharitvā pariyādiyitvā attano okāsaṃ gahetvā patiṭṭhātuṃ na sakkoti. Atha kho rūpāvacarārūpāvacarakammameva kāmāvacaraṃ mahogho viya parittaṃ udakaṃ pharitvā pariyādiyitvā attano okāsaṃ gahetvā tiṭṭhati. Tassa vipākaṃ paṭibāhitvā sayameva brahmasahabyataṃ upanetīti. Evaṃvihārīti evaṃ mettādivihārī.

555. "존귀한 고타마여, 저희를 건져 주소서"라는 말은 "존귀한 고타마여, 저희를 끌어올려 주소서"라는 뜻이다. "바라문의 자손인 저희를"이라는 말은 바라문의 아들인 저를 의미하며, 존귀한 고타마께서 저 바라문의 아들을 악처로 가는 길에서 건져내어 범천의 세상으로 가는 길에 세워 주시기를 바라는 의미이다. 그때 세존께서는 붓다의 출현을 보이시고, 예비 단계의 수행과 함께 자애의 머묾 등 범천의 세상으로 가는 길을 설하고자 하시어 "그렇다면 와셋타여" 등의 말씀을 하셨다. 거기서 "여기 여래가" 등의 구절은 사문과경에서 상세히 설명되었다. "자애와 함께한" 등의 구절들에서 언급해야 할 모든 내용은 청정도론의 '범주처 업처' 설명에서 설해졌다. "와셋타여, 마치 힘센 소라 부는 사람이" 등은 여기 주석서에서 처음 나오는 내용이다. 거기서 "힘센"이란 힘이 충만한 자를 말한다. "소라 부는 사람"이란 소라 고동을 부는 사람을 말한다. "어려움 없이"란 수고롭지 않게, 고통 없이를 의미한다. 힘없는 소라 부는 사람은 소라를 불더라도 그 소리로 사방에 알릴 수 없고, 그 소라 소리가 사방으로 퍼지지도 않는다. 그러나 힘센 사람의 소리는 널리 울려 퍼진다. 그래서 "힘센" 등의 말씀을 하셨다. "자애에 의한 심해탈"에서 "자애"라고만 하면 근행삼매나 안지삼매 모두 해당되지만, "심해탈"이라고 하면 안지삼매만이 해당된다. "한정된 업"이란 욕계의 업을 말한다. "무량한 업"이란 색계와 무색계의 업을 말한다. 그것은 한계를 넘어서서 대상을 한정하거나 한정하지 않고 방향으로 퍼뜨리는 방식으로 닦여진 것이기에 '무량한 업'이라 불린다. "그것은 거기서 남지 않고, 거기서 머물지 않는다"는 것은 그 욕계의 업이 색계나 무색계의 업이 있을 때 남겨지지 않고 머물지 못한다는 뜻이다. 즉, 그 욕계의 업이 색계·무색계의 업 사이에 끼어들거나 머물 수 없고, 색계·무색계의 업을 압도하고 가로막아 자신의 기회를 얻어 머물 수 없다는 말이다. 오히려 색계·무색계의 업만이, 마치 큰 홍수가 적은 물을 덮어버리듯 욕계의 업을 압도하여 자신의 과보를 줄 기회를 얻어 머물게 된다. 그 욕계 업의 과보를 저지하고 스스로 범천과 함께하는 상태로 인도한다는 뜻이다. "이와 같이 머무는 자"란 이와 같이 자애 등으로 머무는 자를 말한다.

559. Ete [Pg.338] mayaṃ bhavantaṃ gotamanti idaṃ tesaṃ dutiyaṃ saraṇagamanaṃ. Paṭhamameva hete majjhimapaṇṇāsake vāseṭṭhasuttaṃ sutvā saraṇaṃ gatā, imaṃ pana tevijjasuttaṃ sutvā dutiyampi saraṇaṃ gatā. Katipāhaccayena pabbajitvā aggaññasutte upasampadañceva arahattañca alatthuṃ. Sesaṃ sabbattha uttānamevāti.

559. "저희는 존귀한 고타마께" 등은 이들의 두 번째 귀의이다. 참으로 이들은 이미 맛지마 빤나사카의 와셋타 경을 듣고 귀의했으나, 이 삼명경을 듣고 두 번째로 귀의한 것이다. 며칠 후 출가하여 아간냐 경(세기경)이 설해질 때 구족계와 아라한과를 얻었다. 나머지는 모든 곳에서 그 의미가 명확하다.

Iti sumaṅgalavilāsiniyā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ

이와 같이 수망갈라빌라시니 디가니카야 주석서 중에서,

Tevijjasuttavaṇṇanā niṭṭhitā.

삼명경에 대한 설명이 끝났다.

Niṭṭhitā ca terasasuttapaṭimaṇḍitassa sīlakkhandhavaggassa

열세 개의 경으로 장식된 계온품의

Atthavaṇṇanāti.

의미 설명이

Sīlakkhandhavaggaṭṭhakathā niṭṭhitā.

끝났다. 계온품 주석이 완료되었다.


ອັກສອນລາວ

मराठी

မြန်မာ
ပါဠိတော်အဋ္ဌကထာဋီကာအခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ
1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ
1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ)
1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ
1105 ပရိဝါရ ပါဠိ
1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁
1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂
1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ
1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ)
1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ
1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁
1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂
1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃
1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ
1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ
1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ
1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁
1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂
1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁
1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂
1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ
1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ
1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁
1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂
1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ
1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ

8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁
8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂
8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁
8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂
8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ

8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ)
8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ)
8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ)
8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ)
8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ)
8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ)
8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ)
8413 နိရုတ္တိဒီပနီ
8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ
8415 အနုဒီပနီပါဌ
8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ
8417 နမက္ကာရဋီကာ
8418 မဟာပဏာမပါဌ
8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ
8420 သုတဝန္ဒနာ
8421 ကမလာဉ္ဇလိ
8422 ဇိနာလင်္ကာရ
8423 ပဇ္ဇမဓု
8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ
8425 စူဠဂန္ထဝံသ
8427 သာသနဝံသ
8426 မဟာဝံသ
8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ
8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ
8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ)
8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ)
8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ
8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ
8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ
8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ
8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ
8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ
8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ
8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ
8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ
8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ
8447 နီတိမဉ္ဇရီ
8445 ဓမ္မနီတိ
8444 မဟာရဟနီတိ
8441 လောကနီတိ
8442 သုတ္တန္တနီတိ
8443 သူရဿတိနီတိ
8450 စာဏကျနီတိ
8448 နရဒက္ခဒီပနီ
8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ
8451 ရသဝါဟိနီ
8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ
8453 ဝေဿန္တရဂီတိ
8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ
8455 ထူပဝံသ
8456 ဒါဌာဝံသ
8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ
8458 ဓါတုဝံသ
8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ
8460 ဇိနစရိတယ
8461 ဇိနဝံသဒီပံ
8462 တေလကဋာဟဂါထာ
8463 မိလိဒဋီကာ
8464 ပဒမဉ္ဇရီ
8465 ပဒသာဓနံ
8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ
8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ
8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ)
2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ
2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ)
2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ)
2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ
2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁
2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁
3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂
3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ
4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)
4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)
4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ
4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ
5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ
5103 တိကနိပါတ ပါဠိ
5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ
5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ
5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ
5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ
5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ
5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ
5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ
5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ
5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ
5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ
5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ
5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ
6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ
6103 ဥဒါန ပါဠိ
6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ
6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ
6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ
6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ
6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ
6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ
6110 အပဒါန ပါဠိ-၁
6111 အပဒါန ပါဠိ-၂
6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ
6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ
6114 ဇာတက ပါဠိ-၁
6115 ဇာတက ပါဠိ-၂
6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ
6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ
6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ
6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ
6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ
6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁
6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂
6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ
6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ
6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁
6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂
6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁
6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂
6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ
6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁
6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂
6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ
6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ
6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁
6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂
6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃
6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄
6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅
6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆
6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇
6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁
6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂
6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ
6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ
6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ
7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ
7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ
7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ
7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ
7106 ယမက ပါဠိ-၁
7107 ယမက ပါဠိ-၂
7108 ယမက ပါဠိ-၃
7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁
7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂
7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃
7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄
7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅
7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ
7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ
7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ
7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ
7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ
7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ
7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ
7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ
7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ
7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော
7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ
7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

සිංහල
පාලි කැනනයවිවරණඅටුවාවෙනත්
1101 පාරාජික පාළි
1102 පාචිත්තිය පාළි
1103 මහාවග්ග පාළි (විනය)
1104 චූළවග්ග පාළි
1105 පරිවාර පාළි
1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1
1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2
1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා
1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය)
1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා
1206 පරිවාර අට්ඨකථා
1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1
1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2
1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3
1401 ද්වෙමාතිකාපාළි
1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා
1403 වජිරබුද්ධි ටීකා
1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1
1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2
1406 විනයාලංකාර ටීකා-1
1407 විනයාලංකාර ටීකා-2
1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා
1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය
1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1
1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2
1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි
1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා

8401 විසුද්ධිමග්ග-1
8402 විසුද්ධිමග්ග-2
8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1
8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2
8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා

8406 දීඝනිකාය (පු-වි)
8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි)
8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි)
8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි)
8410 විනයපිටක (පු-වි)
8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි)
8412 අට්ඨකථා (පු-වි)
8413 නිරුත්තිදීපනී
8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ
8415 අනුදීපනීපාඨ
8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ
8417 නමක්කාරටීකා
8418 මහාපණාමපාඨ
8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා
8420 සුතවන්දනා
8421 කමලාඤ්ජලි
8422 ජිනාලඞ්කාර
8423 පජ්ජමධු
8424 බුද්ධගුණගාථාවලී
8425 චූළගන්ථවංස
8427 සාසනවංස
8426 මහාවංස
8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං
8428 කච්චායනබ්යාකරණං
8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා)
8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා)
8432 පදරූපසිද්ධි
8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා
8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ
8435 වුත්තෝදයපාඨ
8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ
8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා
8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ
8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා
8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර
8446 කවිදප්පණනීති
8447 නීතිමඤ්ජරී
8445 ධම්මනීති
8444 මහාරහනීති
8441 ලෝකනීති
8442 සුත්තන්තනීති
8443 සූරස්සතිනීති
8450 චාණක්යනීති
8448 නරදක්ඛදීපනී
8449 චතුරාරක්ඛදීපනී
8451 රසවාහිනී
8452 සීමවිසෝධනීපාඨ
8453 වෙස්සන්තරගීති
8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා
8455 ථූපවංස
8456 දාඨාවංස
8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා
8458 ධාතුවංස
8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස
8460 ජිනචරිතය
8461 ජිනවංසදීපං
8462 තේලකටාහගාථා
8463 මිලිදටීකා
8464 පදමඤ්ජරී
8465 පදසාධනං
8466 සද්දබින්දුපකරණං
8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා
8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි
2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ)
2103 පාථිකවග්ග පාළි
2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ)
2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා
2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා
2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ)
2303 පාථිකවග්ග ටීකා
2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1
2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි
3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි
3103 උපරිපණ්ණාස පාළි
3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1
3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2
3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා
3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා
3301 මූලපණ්ණාස ටීකා
3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා
3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි
4102 නිදානවග්ග පාළි
4103 ඛන්ධවග්ග පාළි
4104 සළායතනවග්ග පාළි
4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)
4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා
4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා
4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා
4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)
4301 සගාථාවග්ග ටීකා
4302 නිදානවග්ග ටීකා
4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා
4304 සළායතනවග්ග ටීකා
4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි
5102 දුකනිපාත පාළි
5103 තිකනිපාත පාළි
5104 චතුක්කනිපාත පාළි
5105 පඤ්චකනිපාත පාළි
5106 ඡක්කනිපාත පාළි
5107 සත්තකනිපාත පාළි
5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි
5109 නවකනිපාත පාළි
5110 දසකනිපාත පාළි
5111 එකාදසකනිපාත පාළි
5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා
5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා
5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා
5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා
5301 එකකනිපාත ටීකා
5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා
5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා
5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි
6102 ධම්මපද පාළි
6103 උදාන පාළි
6104 ඉතිවුත්තක පාළි
6105 සුත්තනිපාත පාළි
6106 විමානවත්ථු පාළි
6107 පේතවත්ථු පාළි
6108 ථේරගාථා පාළි
6109 ථේරීගාථා පාළි
6110 අපදාන පාළි-1
6111 අපදාන පාළි-2
6112 බුද්ධවංස පාළි
6113 චරියාපිටක පාළි
6114 ජාතක පාළි-1
6115 ජාතක පාළි-2
6116 මහානිද්දේස පාළි
6117 චූළනිද්දේස පාළි
6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි
6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි
6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි
6121 පේටකෝපදේස පාළි
6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා
6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1
6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2
6204 උදාන අට්ඨකථා
6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා
6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1
6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2
6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා
6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා
6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1
6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2
6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා
6213 අපදාන අට්ඨකථා-1
6214 අපදාන අට්ඨකථා-2
6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා
6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා
6217 ජාතක අට්ඨකථා-1
6218 ජාතක අට්ඨකථා-2
6219 ජාතක අට්ඨකථා-3
6220 ජාතක අට්ඨකථා-4
6221 ජාතක අට්ඨකථා-5
6222 ජාතක අට්ඨකථා-6
6223 ජාතක අට්ඨකථා-7
6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා
6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා
6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1
6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2
6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා
6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා
6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි
7102 විභඞ්ග පාළි
7103 ධාතුකථා පාළි
7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි
7105 කථාවත්ථු පාළි
7106 යමක පාළි-1
7107 යමක පාළි-2
7108 යමක පාළි-3
7109 පට්ඨාන පාළි-1
7110 පට්ඨාන පාළි-2
7111 පට්ඨාන පාළි-3
7112 පට්ඨාන පාළි-4
7113 පට්ඨාන පාළි-5
7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා
7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා
7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා
7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා
7302 විභඞ්ග-මූලටීකා
7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා
7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා
7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා
7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ
7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ
7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා
7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon PaliLos ComentariosLos SubcomentariosOtros
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคนข้อคิดเห็นคำอธิบายย่อยอื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ
1102 ปาจิตติยปาฬิ
1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย)
1104 จูฬวคฺคปาฬิ
1105 ปริวารปาฬิ
1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑
1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒
1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา
1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย)
1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา
1206 ปริวารอฏฺฐกถา
1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑
1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒
1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓
1401 ทเวมาติกาปาฬิ
1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา
1403 วชิรพุทฺธิฏีกา
1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑
1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒
1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑
1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒
1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา
1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย
1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑
1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒
1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ
1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา

8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑
8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒
8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑
8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒
8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา

8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ)
8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ)
8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ)
8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ)
8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ)
8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ)
8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ)
8413 นิรุตฺติทีปนี
8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ
8415 อนุทีปนีปาฐ
8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ
8417 นมกฺการฏีกา
8418 มหาปณามปาฐ
8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา
8420 สุตวทน
8421 กมลาญฺชลิ
8422 ชินาลงฺการ
8423 ปชฺชมธุ
8424 พุทฺธคุณคาถาวลี
8425 จูฬคนฺถวํส
8427 สาสนวํส
8426 มหาวํส
8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ
8428 กจฺจายนพฺยากรณํ
8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา)
8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา)
8432 ปทรูปสิทฺธิ
8433 โมคคฺลานปญฺจิกา
8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ
8435 วุตฺโตทยปาฐ
8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ
8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา
8438 สุโพธาลงฺการปาฐ
8439 สุโพธาลงฺการฏีกา
8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร
8446 กวิทปฺปณนีติ
8447 นีติมญฺชรี
8445 ธมฺมนีติ
8444 มหารหนีติ
8441 โลกนีติ
8442 สุตฺตนฺตนีติ
8443 สูรสฺสตินีติ
8450 จาณกฺยนีติ
8448 นรทกฺขทีปนี
8449 จตุราวรกฺขทีปนี
8451 รสวาหินี
8452 สีมวิโสธนีปาฐ
8453 เวสฺสนฺตรคีติ
8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา
8455 ถูปวํส
8456 ทาฐาวํส
8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา
8458 ธาตุวํส
8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส
8460 ชนจริตย
8461 ชนวํสทีปํ
8462 เตลกฏาหคาถา
8463 มิลิทฏีกา
8464 ปทมญฺชรี
8465 ปทสาธนํ
8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ
8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา
8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ
2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ)
2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ
2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ)
2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา
2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา
2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ)
2303 ปาถิกวคฺคฏีกา
2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑
2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ
3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ
3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ
3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑
3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒
3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา
3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา
3301 มูลปณฺณาสฏีกา
3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา
3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ
4102 นิทานวคฺคปาฬิ
4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ
4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ
4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)
4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา
4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา
4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา
4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)
4301 สคาถาวคฺคฏีกา
4302 นิทานวคฺคฏีกา
4303 ขนฺธวคฺคฏีกา
4304 สฬายตนวคฺคฏีกา
4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ
5102 ทุกนิปาตปาฬิ
5103 ติกนิปาตปาฬิ
5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ
5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ
5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ
5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ
5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ
5109 นวกนิปาตปาฬิ
5110 ทสกนิปาตปาฬิ
5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ
5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา
5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา
5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา
5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา
5301 เอกกนิปาตฏีกา
5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา
5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา
5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ
6102 ธมฺมปทปาฬิ
6103 อุทานปาฬิ
6104 อิติวุตฺตกปาฬิ
6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ
6106 วิมานวตฺถุปาฬิ
6107 เปตวตฺถุปาฬิ
6108 เถรคาถาปาฬิ
6109 เถรีคาถาปาฬิ
6110 อปทานปาฬิ-๑
6111 อปทานปาฬิ-๒
6112 พุทธวงฺสปาฬิ
6113 จริยาปิฏกปาฬิ
6114 ชาตกปาฬิ-๑
6115 ชาตกปาฬิ-๒
6116 มหานิทฺเทสปาฬิ
6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ
6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ
6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ
6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ
6121 เปฏโกปเทสปาฬิ
6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา
6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑
6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒
6204 อุทานอฏฺฐกถา
6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา
6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑
6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒
6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา
6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา
6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑
6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒
6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา
6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑
6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒
6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา
6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา
6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑
6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒
6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓
6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔
6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕
6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖
6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗
6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา
6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา
6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑
6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒
6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา
6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา
6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ
7102 วิภงฺคปาฬิ
7103 ธาตุกถาปาฬิ
7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ
7105 กถาวตฺถุปาฬิ
7106 ยมกปาฬิ-๑
7107 ยมกปาฬิ-๒
7108 ยมกปาฬิ-๓
7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑
7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒
7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓
7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔
7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕
7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา
7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา
7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา
7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา
7302 วิภงฺคมูลฏีกา
7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา
7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา
7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา
7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท
7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห
7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา
7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།འགྲེལ་བཤད།འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི།
1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི།
1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ)
1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།
1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ)
1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣
1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།
1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ།
1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡
1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢
1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ།
1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡
1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢
1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི།
1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ།

8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡
8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢
8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡
8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢
8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ།

8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི)
8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི།
8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ།
8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ།
8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ།
8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི།
8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར།
8423 པཛྫ་མ་དྷུ།
8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི།
8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས།
8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས།
8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས།
8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ)
8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ)
8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི།
8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ།
8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ།
8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ།
8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ།
8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ།
8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར།
8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི།
8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི།
8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི།
8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི།
8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི།
8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི།
8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི།
8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི།
8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི།
8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ།
8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི།
8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ།
8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས།
8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས།
8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ།
8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས།
8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས།
8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ།
8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ།
8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ།
8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ།
8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི།
8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ།
8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ།
8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ།
8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ)
2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ)
2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ)
2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡
2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)
4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི།
6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི།
6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི།
6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི།
6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡
6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢
6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི།
6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི།
6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡
6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢
6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི།
6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི།
6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི།
6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།
6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣
6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤
6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥
6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦
6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧
6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི།
7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི།
7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི།
7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི།
7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡
7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢
7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣
7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡
7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢
7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣
7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤
7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥
7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ།
7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ།
7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển PaliChú giảiPhụ chú giảiKhác
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1
1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2
1203 Chú Giải Pācittiya
1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật)
1205 Chú Giải Cūḷavagga
1206 Chú Giải Parivāra
1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1
1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2
1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha
1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi
1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1
1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2
1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1
1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2
1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1
1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Thanh Tịnh Đạo - 1
8402 Thanh Tịnh Đạo - 2
8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1
8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2
8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo

8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8410 Tạng Luật (Vấn Đáp)
8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp)
8412 Chú Giải (Vấn Đáp)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Phụ Chú Giải Namakkāra
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8444 Mahārahanīti
8445 Dhammanīti
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8450 Cāṇakyanīti
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Phụ Chú Giải Milinda
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2203 Chú Giải Pāthikavagga
2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga
2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1
2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1
3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2
3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa
3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa
3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)
4201 Chú Giải Sagāthāvagga
4202 Chú Giải Nidānavagga
4203 Chú Giải Khandhavagga
4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga
4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga
4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga
4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga
4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga
4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Chú Giải Ekakanipāta
5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta
5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi - 1
6111 Apadāna Pāḷi - 2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi - 1
6115 Jātaka Pāḷi - 2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Chú Giải Khuddakapāṭha
6202 Chú Giải Dhammapada - 1
6203 Chú Giải Dhammapada - 2
6204 Chú Giải Udāna
6205 Chú Giải Itivuttaka
6206 Chú Giải Suttanipāta - 1
6207 Chú Giải Suttanipāta - 2
6208 Chú Giải Vimānavatthu
6209 Chú Giải Petavatthu
6210 Chú Giải Theragāthā - 1
6211 Chú Giải Theragāthā - 2
6212 Chú Giải Therīgāthā
6213 Chú Giải Apadāna - 1
6214 Chú Giải Apadāna - 2
6215 Chú Giải Buddhavaṃsa
6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka
6217 Chú Giải Jātaka - 1
6218 Chú Giải Jātaka - 2
6219 Chú Giải Jātaka - 3
6220 Chú Giải Jātaka - 4
6221 Chú Giải Jātaka - 5
6222 Chú Giải Jātaka - 6
6223 Chú Giải Jātaka - 7
6224 Chú Giải Mahāniddesa
6225 Chú Giải Cūḷaniddesa
6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1
6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2
6228 Chú Giải Nettippakaraṇa
6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi - 1
7107 Yamaka Pāḷi - 2
7108 Yamaka Pāḷi - 3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5
7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi
7202 Chú Giải Sammohavinodanī
7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa
7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī
7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga
7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa
7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī
7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra
7309 Abhidhammamātikāpāḷi