1

නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาค อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

---

දීඝනිකායො

ทีฆนิกาย

---

මහාවග්ගපාළි

มหาวรรค

---

1. මහාපදානසුත්තං

๑. มหาปทานสูตร

---

පුබ්බෙනිවාසපටිසංයුත්තකථා

ธรรมกถาที่ประกอบด้วยปุพเพนิวาสานุสติญาณ

---

1. එවං [Pg.1] මෙ සුතං – එකං සමයං භගවා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙ කරෙරිකුටිකායං. අථ ඛො සම්බහුලානං භික්ඛූනං පච්ඡාභත්තං පිණ්ඩපාතපටික්කන්තානං කරෙරිමණ්ඩලමාළෙ සන්නිසින්නානං සන්නිපතිතානං පුබ්බෙනිවාසපටිසංයුත්තා ධම්මී කථා උදපාදි – ‘‘ඉතිපි පුබ්බෙනිවාසො, ඉතිපි පුබ්බෙනිවාසො’’ති.

๑. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระเชตวัน อารามของอนาถบิณฑิกเศรษฐี เขตกรุงสาวัตถี ที่กุฎีไม้กุ่ม ครั้งนั้นแล ภิกษุหลายรูปกลับจากบิณฑบาต ภายหลังฉันภัตตาหารเสร็จแล้ว นั่งประชุมพร้อมกันอยู่ในมณฑลมาลย์แห่งกุฎีไม้กุ่ม ได้เกิดธรรมีกถาที่ประกอบด้วยปุพเพนิวาสานุสติญาณขึ้นว่า ‘ปุพเพนิวาสานุสติญาณเป็นอย่างนี้บ้าง ปุพเพนิวาสานุสติญาณเป็นอย่างนี้บ้าง’

---

2. අස්සොසි ඛො භගවා දිබ්බාය සොතධාතුයා විසුද්ධාය අතික්කන්තමානුසිකාය තෙසං භික්ඛූනං ඉමං කථාසල්ලාපං. අථ ඛො භගවා උට්ඨායාසනා යෙන කරෙරිමණ්ඩලමාළො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි, නිසජ්ජ ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘කායනුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා; කා ච පන වො අන්තරාකථා විප්පකතා’’ති?

๒. พระผู้มีพระภาคได้ทรงสดับการสนทนาปราศรัยนี้ของภิกษุเหล่านั้น ด้วยโสตธาตุอันเป็นทิพย์ บริสุทธิ์ เกินวิสัยของมนุษย์ ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเสด็จลุกจากอาสนะ เสด็จเข้าไปยังมณฑลมาลย์แห่งกุฎีไม้กุ่ม ครั้นเสด็จเข้าไปแล้ว จึงประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ ครั้นประทับนั่งแล้ว พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บัดนี้ พวกเธอนั่งประชุมสนทนากันด้วยเรื่องอะไร และเรื่องอะไรที่พวกเธอพูดค้างไว้’

---

එවං වුත්තෙ තෙ භික්ඛූ භගවන්තං එතදවොචුං – ‘‘ඉධ, භන්තෙ, අම්හාකං පච්ඡාභත්තං පිණ්ඩපාතපටික්කන්තානං කරෙරිමණ්ඩලමාළෙ සන්නිසින්නානං සන්නිපතිතානං පුබ්බෙනිවාසපටිසංයුත්තා ධම්මී කථා උදපාදි – ‘ඉතිපි පුබ්බෙනිවාසො ඉතිපි පුබ්බෙනිවාසො’ති. අයං ඛො නො, භන්තෙ, අන්තරාකථා විප්පකතා. අථ භගවා අනුප්පත්තො’’ති.

เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ณ ที่นี้ พวกข้าพระองค์กลับจากบิณฑบาต ภายหลังฉันภัตตาหารเสร็จแล้ว นั่งประชุมพร้อมกันอยู่ในมณฑลมาลย์แห่งกุฎีไม้กุ่ม ได้เกิดธรรมีกถาที่ประกอบด้วยปุพเพนิวาสานุสติญาณขึ้นว่า ‘ปุพเพนิวาสานุสติญาณเป็นอย่างนี้บ้าง ปุพเพนิวาสานุสติญาณเป็นอย่างนี้บ้าง’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้แลเป็นเรื่องที่พวกข้าพระองค์พูดค้างไว้ ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคได้เสด็จมาถึง’

---

3. ‘‘ඉච්ඡෙය්‍යාථ [Pg.2] නො තුම්හෙ, භික්ඛවෙ, පුබ්බෙනිවාසපටිසංයුත්තං ධම්මිං කථං සොතු’’න්ති? ‘‘එතස්ස, භගවා, කාලො; එතස්ස, සුගත, කාලො; යං භගවා පුබ්බෙනිවාසපටිසංයුත්තං ධම්මිං කථං කරෙය්‍ය, භගවතො සුත්වා භික්ඛූ ධාරෙස්සන්තී’’ති. ‘‘තෙන හි, භික්ඛවෙ, සුණාථ,සාධුකං මනසි කරොථ, භාසිස්සාමී’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො තෙ භික්ඛූ භගවතො පච්චස්සොසුං. භගවා එතදවොච –

๓. พระผู้มีพระภาคตรัสถามว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอปรารถนาจะฟังธรรมกถาที่ประกอบด้วยปุพเพนิวาสานุสติญาณหรือไม่’ ภิกษุเหล่านั้นกราบทูลว่า ‘ข้าแต่พระผู้มีพระภาค เวลานี้เป็นกาลสมควร ข้าแต่พระสุคต เวลานี้เป็นกาลสมควร ที่พระผู้มีพระภาคจะพึงตรัสธรรมกถาที่ประกอบด้วยปุพเพนิวาสานุสติญาณ ภิกษุทั้งหลายได้ฟังจากพระผู้มีพระภาคแล้ว จักทรงจำไว้’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น พวกเธอจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว’ ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า ‘อย่างนั้น พระเจ้าข้า’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

---

4. ‘‘ඉතො සො, භික්ඛවෙ, එකනවුතිකප්පෙ යං විපස්සී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො ලොකෙ උදපාදි. ඉතො සො, භික්ඛවෙ, එකතිංසෙ කප්පෙ යං සිඛී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො ලොකෙ උදපාදි. තස්මිඤ්ඤෙව ඛො, භික්ඛවෙ, එකතිංසෙ කප්පෙ වෙස්සභූ භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො ලොකෙ උදපාදි. ඉමස්මිඤ්ඤෙව ඛො, භික්ඛවෙ, භද්දකප්පෙ කකුසන්ධො භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො ලොකෙ උදපාදි. ඉමස්මිඤ්ඤෙව ඛො, භික්ඛවෙ, භද්දකප්පෙ කොණාගමනො භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො ලොකෙ උදපාදි. ඉමස්මිඤ්ඤෙව ඛො, භික්ඛවෙ, භද්දකප්පෙ කස්සපො භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො ලොකෙ උදපාදි. ඉමස්මිඤ්ඤෙව ඛො, භික්ඛවෙ, භද්දකප්පෙ අහං එතරහි අරහං සම්මාසම්බුද්ධො ලොකෙ උප්පන්නො.

๔. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นับจากภัทรกัปนี้ย้อนหลังไป ๙๑ กัป พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี ได้เสด็จอุบัติขึ้นในโลก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นับจากภัทรกัปนี้ย้อนหลังไป ๓๑ กัป พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าสิขี ได้เสด็จอุบัติขึ้นในโลก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในกัปที่ ๓๑ นั้นเอง พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าเวสสภู ได้เสด็จอุบัติขึ้นในโลก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในภัทรกัปนี้เอง พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่ากกุสันธะ ได้เสด็จอุบัติขึ้นในโลก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในภัทรกัปนี้เอง พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าโกนาคมนะ ได้เสด็จอุบัติขึ้นในโลก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในภัทรกัปนี้เอง พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่ากัสสปะ ได้เสด็จอุบัติขึ้นในโลก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในภัทรกัปนี้เอง เราผู้เป็นอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้อุบัติขึ้นแล้วในโลกในบัดนี้

---

5. ‘‘විපස්සී, භික්ඛවෙ, භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො ඛත්තියො ජාතියා අහොසි, ඛත්තියකුලෙ උදපාදි. සිඛී, භික්ඛවෙ, භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො ඛත්තියො ජාතියා අහොසි, ඛත්තියකුලෙ උදපාදි. වෙස්සභූ, භික්ඛවෙ, භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො ඛත්තියො ජාතියා අහොසි, ඛත්තියකුලෙ උදපාදි. කකුසන්ධො, භික්ඛවෙ, භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො බ්‍රාහ්මණො ජාතියා අහොසි, බ්‍රාහ්මණකුලෙ උදපාදි. කොණාගමනො, භික්ඛවෙ, භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො බ්‍රාහ්මණො ජාතියා අහොසි, බ්‍රාහ්මණකුලෙ උදපාදි. කස්සපො, භික්ඛවෙ, භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො බ්‍රාහ්මණො ජාතියා අහොසි, බ්‍රාහ්මණකුලෙ උදපාදි. අහං, භික්ඛවෙ, එතරහි අරහං සම්මාසම්බුද්ධො ඛත්තියො ජාතියා අහොසිං, ඛත්තියකුලෙ උප්පන්නො.

๕. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี ทรงเป็นกษัตริย์โดยพระชาติ เสด็จอุบัติในขัตติยสกุล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าสิขี ทรงเป็นกษัตริย์โดยพระชาติ เสด็จอุบัติในขัตติยสกุล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าเวสสภู ทรงเป็นกษัตริย์โดยพระชาติ เสด็จอุบัติในขัตติยสกุล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่ากกุสันธะ ทรงเป็นพราหมณ์โดยพระชาติ เสด็จอุบัติในพราหมณสกุล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าโกนาคมนะ ทรงเป็นพราหมณ์โดยพระชาติ เสด็จอุบัติในพราหมณสกุล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่ากัสสปะ ทรงเป็นพราหมณ์โดยพระชาติ เสด็จอุบัติในพราหมณสกุล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราผู้เป็นอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าในบัดนี้ เป็นกษัตริย์โดยชาติ เกิดในขัตติยสกุล

---

6. ‘‘විපස්සී[Pg.3], භික්ඛවෙ, භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො කොණ්ඩඤ්ඤො ගොත්තෙන අහොසි. සිඛී, භික්ඛවෙ, භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො කොණ්ඩඤ්ඤො ගොත්තෙන අහොසි. වෙස්සභූ, භික්ඛවෙ, භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො කොණ්ඩඤ්ඤො ගොත්තෙන අහොසි. කකුසන්ධො, භික්ඛවෙ, භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො කස්සපො ගොත්තෙන අහොසි. කොණාගමනො, භික්ඛවෙ, භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො කස්සපො ගොත්තෙන අහොසි. කස්සපො, භික්ඛවෙ, භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො කස්සපො ගොත්තෙන අහොසි. අහං, භික්ඛවෙ, එතරහි අරහං සම්මාසම්බුද්ධො ගොතමො ගොත්තෙන අහොසිං.

๖. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี ทรงมีพระโคตรว่าโกณฑัญญะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าสิขี ทรงมีพระโคตรว่าโกณฑัญญะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าเวสสภู ทรงมีพระโคตรว่าโกณฑัญญะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่ากกุสันธะ ทรงมีพระโคตรว่ากัสสปะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าโกนาคมนะ ทรงมีพระโคตรว่ากัสสปะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่ากัสสปะ ทรงมีพระโคตรว่ากัสสปะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราผู้เป็นอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าในบัดนี้ มีโคตรว่าโคตมะ

---

7. ‘‘විපස්සිස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස අසීතිවස්සසහස්සානි ආයුප්පමාණං අහොසි. සිඛිස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස සත්තතිවස්සසහස්සානි ආයුප්පමාණං අහොසි. වෙස්සභුස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස සට්ඨිවස්සසහස්සානි ආයුප්පමාණං අහොසි. කකුසන්ධස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස චත්තාලීසවස්සසහස්සානි ආයුප්පමාණං අහොසි. කොණාගමනස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස තිංසවස්සසහස්සානි ආයුප්පමාණං අහොසි. කස්සපස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස වීසතිවස්සසහස්සානි ආයුප්පමාණං අහොසි. මය්හං, භික්ඛවෙ, එතරහි අප්පකං ආයුප්පමාණං පරිත්තං ලහුකං; යො චිරං ජීවති, සො වස්සසතං අප්පං වා භිය්‍යො.

๗. ภิกษุทั้งหลาย อายุประมาณของพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้มี ๘๐,๐๐๐ ปี ภิกษุทั้งหลาย อายุประมาณของพระผู้มีพระภาคสิขีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้มี ๗๐,๐๐๐ ปี ภิกษุทั้งหลาย อายุประมาณของพระผู้มีพระภาคเวสสภูอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้มี ๖๐,๐๐๐ ปี ภิกษุทั้งหลาย อายุประมาณของพระผู้มีพระภาคกกุสันธะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้มี ๔๐,๐๐๐ ปี ภิกษุทั้งหลาย อายุประมาณของพระผู้มีพระภาคโกนาคมนะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้มี ๓๐,๐๐๐ ปี ภิกษุทั้งหลาย อายุประมาณของพระผู้มีพระภาคกัสสปะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้มี ๒๐,๐๐๐ ปี ภิกษุทั้งหลาย ในบัดนี้ อายุประมาณของเราน้อย นิดหน่อย รวดเร็ว ผู้ใดมีชีวิตอยู่นาน ผู้นั้นก็มีอายุ ๑๐๐ ปี น้อยกว่าหรือมากกว่าบ้าง

---

8. ‘‘විපස්සී, භික්ඛවෙ, භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො පාටලියා මූලෙ අභිසම්බුද්ධො. සිඛී, භික්ඛවෙ, භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො පුණ්ඩරීකස්ස මූලෙ අභිසම්බුද්ධො. වෙස්සභූ, භික්ඛවෙ, භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො සාලස්ස මූලෙ අභිසම්බුද්ධො. කකුසන්ධො, භික්ඛවෙ, භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො සිරීසස්ස මූලෙ අභිසම්බුද්ධො. කොණාගමනො, භික්ඛවෙ, භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො උදුම්බරස්ස මූලෙ අභිසම්බුද්ධො. කස්සපො, භික්ඛවෙ, භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො නිග්‍රොධස්ස මූලෙ අභිසම්බුද්ධො. අහං, භික්ඛවෙ, එතරහි අරහං සම්මාසම්බුද්ධො අස්සත්ථස්ස මූලෙ අභිසම්බුද්ධො.

๘. ภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้ตรัสรู้พร้อมเฉพาะแล้ว ณ ควงไม้แคฝอย ภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคสิขีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้ตรัสรู้พร้อมเฉพาะแล้ว ณ ควงไม้มะม่วงขาว ภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคเวสสภูอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้ตรัสรู้พร้อมเฉพาะแล้ว ณ ควงไม้สาละ ภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคกกุสันธะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้ตรัสรู้พร้อมเฉพาะแล้ว ณ ควงไม้ซึก ภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคโกนาคมนะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้ตรัสรู้พร้อมเฉพาะแล้ว ณ ควงไม้มะเดื่อ ภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคกัสสปะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้ตรัสรู้พร้อมเฉพาะแล้ว ณ ควงไม้ไทร ภิกษุทั้งหลาย ในบัดนี้ เราผู้เป็นอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้ตรัสรู้พร้อมเฉพาะแล้ว ณ ควงไม้โพธิ์

---

9. ‘‘විපස්සිස්ස[Pg.4], භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස ඛණ්ඩතිස්සං නාම සාවකයුගං අහොසි අග්ගං භද්දයුගං. සිඛිස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස අභිභූසම්භවං නාම සාවකයුගං අහොසි අග්ගං භද්දයුගං. වෙස්සභුස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස සොණුත්තරං නාම සාවකයුගං අහොසි අග්ගං භද්දයුගං. කකුසන්ධස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස විධුරසඤ්ජීවං නාම සාවකයුගං අහොසි අග්ගං භද්දයුගං. කොණාගමනස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස භිය්‍යොසුත්තරං නාම සාවකයුගං අහොසි අග්ගං භද්දයුගං. කස්සපස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස තිස්සභාරද්වාජං නාම සාවකයුගං අහොසි අග්ගං භද්දයුගං. මය්හං, භික්ඛවෙ, එතරහි සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානං නාම සාවකයුගං අහොසි අග්ගං භද්දයුගං.

๙. ภิกษุทั้งหลาย คู่แห่งพระสาวกของพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ชื่อว่าขัณฑะและติสสะ ได้เป็นคู่ที่เลิศ เป็นคู่ที่ดีงาม ภิกษุทั้งหลาย คู่แห่งพระสาวกของพระผู้มีพระภาคสิขีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ชื่อว่าอภิภูและสัมภวะ ได้เป็นคู่ที่เลิศ เป็นคู่ที่ดีงาม ภิกษุทั้งหลาย คู่แห่งพระสาวกของพระผู้มีพระภาคเวสสภูอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ชื่อว่าโสณะและอุตตระ ได้เป็นคู่ที่เลิศ เป็นคู่ที่ดีงาม ภิกษุทั้งหลาย คู่แห่งพระสาวกของพระผู้มีพระภาคกกุสันธะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ชื่อว่าวิธุระและสัญชีวะ ได้เป็นคู่ที่เลิศ เป็นคู่ที่ดีงาม ภิกษุทั้งหลาย คู่แห่งพระสาวกของพระผู้มีพระภาคโกนาคมนะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ชื่อว่าภิยโยสะและอุตตระ ได้เป็นคู่ที่เลิศ เป็นคู่ที่ดีงาม ภิกษุทั้งหลาย คู่แห่งพระสาวกของพระผู้มีพระภาคกัสสปะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ชื่อว่าติสสะและภารทวาชะ ได้เป็นคู่ที่เลิศ เป็นคู่ที่ดีงาม ภิกษุทั้งหลาย ในบัดนี้ คู่แห่งพระสาวกของเรา ชื่อว่าสารีบุตรและโมคคัลลานะ ได้เป็นคู่ที่เลิศ เป็นคู่ที่ดีงาม

---

10. ‘‘විපස්සිස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස තයො සාවකානං සන්නිපාතා අහෙසුං. එකො සාවකානං සන්නිපාතො අහොසි අට්ඨසට්ඨිභික්ඛුසතසහස්සං, එකො සාවකානං සන්නිපාතො අහොසි භික්ඛුසතසහස්සං, එකො සාවකානං සන්නිපාතො අහොසි අසීතිභික්ඛුසහස්සානි. විපස්සිස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස ඉමෙ තයො සාවකානං සන්නිපාතා අහෙසුං සබ්බෙසංයෙව ඛීණාසවානං.

๑๐. ภิกษุทั้งหลาย การประชุมแห่งพระสาวกของพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้มี ๓ ครั้ง การประชุมแห่งพระสาวกครั้งหนึ่ง ได้มีภิกษุ ๖,๘๐๐,๐๐๐ รูป การประชุมแห่งพระสาวกครั้งหนึ่ง ได้มีภิกษุ ๑๐๐,๐๐๐ รูป การประชุมแห่งพระสาวกครั้งหนึ่ง ได้มีภิกษุ ๘๐,๐๐๐ รูป ภิกษุทั้งหลาย การประชุมแห่งพระสาวก ๓ ครั้งเหล่านี้ ของพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้มีแต่พระขีณาสพทั้งนั้น

---

‘‘සිඛිස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස තයො සාවකානං සන්නිපාතා අහෙසුං. එකො සාවකානං සන්නිපාතො අහොසි භික්ඛුසතසහස්සං, එකො සාවකානං සන්නිපාතො අහොසි අසීතිභික්ඛුසහස්සානි, එකො සාවකානං සන්නිපාතො අහොසි සත්තතිභික්ඛුසහස්සානි. සිඛිස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස ඉමෙ තයො සාවකානං සන්නිපාතා අහෙසුං සබ්බෙසංයෙව ඛීණාසවානං.

ภิกษุทั้งหลาย การประชุมแห่งพระสาวกของพระผู้มีพระภาคสิขีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้มี ๓ ครั้ง การประชุมแห่งพระสาวกครั้งหนึ่ง ได้มีภิกษุ ๑๐๐,๐๐๐ รูป การประชุมแห่งพระสาวกครั้งหนึ่ง ได้มีภิกษุ ๘๐,๐๐๐ รูป การประชุมแห่งพระสาวกครั้งหนึ่ง ได้มีภิกษุ ๗๐,๐๐๐ รูป ภิกษุทั้งหลาย การประชุมแห่งพระสาวก ๓ ครั้งเหล่านี้ ของพระผู้มีพระภาคสิขีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้มีแต่พระขีณาสพทั้งนั้น

---

‘‘වෙස්සභුස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස තයො සාවකානං සන්නිපාතා අහෙසුං. එකො සාවකානං සන්නිපාතො අහොසි අසීතිභික්ඛුසහස්සානි, එකො සාවකානං සන්නිපාතො අහොසි සත්තතිභික්ඛුසහස්සානි, එකො සාවකානං සන්නිපාතො අහොසි [Pg.5] සට්ඨිභික්ඛුසහස්සානි. වෙස්සභුස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස ඉමෙ තයො සාවකානං සන්නිපාතා අහෙසුං සබ්බෙසංයෙව ඛීණාසවානං.

ภิกษุทั้งหลาย การประชุมแห่งพระสาวกของพระผู้มีพระภาคเวสสภูอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้มี ๓ ครั้ง การประชุมแห่งพระสาวกครั้งหนึ่ง ได้มีภิกษุ ๘๐,๐๐๐ รูป การประชุมแห่งพระสาวกครั้งหนึ่ง ได้มีภิกษุ ๗๐,๐๐๐ รูป การประชุมแห่งพระสาวกครั้งหนึ่ง ได้มีภิกษุ ๖๐,๐๐๐ รูป ภิกษุทั้งหลาย การประชุมแห่งพระสาวก ๓ ครั้งเหล่านี้ ของพระผู้มีพระภาคเวสสภูอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้มีแต่พระขีณาสพทั้งนั้น

---

‘‘කකුසන්ධස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස එකො සාවකානං සන්නිපාතො අහොසි චත්තාලීසභික්ඛුසහස්සානි. කකුසන්ධස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස අයං එකො සාවකානං සන්නිපාතො අහොසි සබ්බෙසංයෙව ඛීණාසවානං.

ภิกษุทั้งหลาย การประชุมแห่งพระสาวกของพระผู้มีพระภาคกกุสันธะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้มีครั้งเดียว มีภิกษุ ๔๐,๐๐๐ รูป ภิกษุทั้งหลาย การประชุมแห่งพระสาวกครั้งเดียวนี้ ของพระผู้มีพระภาคกกุสันธะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้มีแต่พระขีณาสพทั้งนั้น

---

‘‘කොණාගමනස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස එකො සාවකානං සන්නිපාතො අහොසි තිංසභික්ඛුසහස්සානි. කොණාගමනස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස අයං එකො සාවකානං සන්නිපාතො අහොසි සබ්බෙසංයෙව ඛීණාසවානං.

ภิกษุทั้งหลาย การประชุมแห่งพระสาวกของพระผู้มีพระภาคโกนาคมนะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้มีครั้งเดียว มีภิกษุ ๓๐,๐๐๐ รูป ภิกษุทั้งหลาย การประชุมแห่งพระสาวกครั้งเดียวนี้ ของพระผู้มีพระภาคโกนาคมนะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้มีแต่พระขีณาสพทั้งนั้น

---

‘‘කස්සපස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස එකො සාවකානං සන්නිපාතො අහොසි වීසතිභික්ඛුසහස්සානි. කස්සපස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස අයං එකො සාවකානං සන්නිපාතො අහොසි සබ්බෙසංයෙව ඛීණාසවානං.

ภิกษุทั้งหลาย การประชุมแห่งพระสาวกของพระผู้มีพระภาคกัสสปะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้มีครั้งเดียว มีภิกษุ ๒๐,๐๐๐ รูป ภิกษุทั้งหลาย การประชุมแห่งพระสาวกครั้งเดียวนี้ ของพระผู้มีพระภาคกัสสปะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้มีแต่พระขีณาสพทั้งนั้น

---

‘‘මය්හං, භික්ඛවෙ, එතරහි එකො සාවකානං සන්නිපාතො අහොසි අඩ්ඪතෙළසානි භික්ඛුසතානි. මය්හං, භික්ඛවෙ, අයං එකො සාවකානං සන්නිපාතො අහොසි සබ්බෙසංයෙව ඛීණාසවානං.

ภิกษุทั้งหลาย ในบัดนี้ การประชุมสาวกของเราได้มีครั้งเดียว ภิกษุ ๑,๒๕๐ รูป ภิกษุทั้งหลาย การประชุมสาวกของเราครั้งนี้เป็นการประชุมครั้งเดียวของพระขีณาสพล้วน

---

11. ‘‘විපස්සිස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස අසොකො නාම භික්ඛු උපට්ඨාකො අහොසි අග්ගුපට්ඨාකො. සිඛිස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස ඛෙමඞ්කරො නාම භික්ඛු උපට්ඨාකො අහොසි අග්ගුපට්ඨාකො. වෙස්සභුස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස උපසන්තො නාම භික්ඛු උපට්ඨාකො අහොසි අග්ගුපට්ඨාකො. කකුසන්ධස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස බුද්ධිජො නාම භික්ඛු උපට්ඨාකො අහොසි අග්ගුපට්ඨාකො. කොණාගමනස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස සොත්ථිජො නාම භික්ඛු උපට්ඨාකො අහොසි අග්ගුපට්ඨාකො. කස්සපස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස සබ්බමිත්තො නාම [Pg.6] භික්ඛු උපට්ඨාකො අහොසි අග්ගුපට්ඨාකො. මය්හං, භික්ඛවෙ, එතරහි ආනන්දො නාම භික්ඛු උපට්ඨාකො අහොසි අග්ගුපට්ඨාකො.

๑๑. ภิกษุทั้งหลาย พระอุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ชื่อว่าอโสกะ เป็นอัครอุปัฏฐาก ภิกษุทั้งหลาย พระอุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาคสิขีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ชื่อว่าเขมังกร เป็นอัครอุปัฏฐาก ภิกษุทั้งหลาย พระอุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาคเวสสภูอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ชื่อว่าอุปสันตะ เป็นอัครอุปัฏฐาก ภิกษุทั้งหลาย พระอุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาคกกุสันธะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ชื่อว่าพุทธิชะ เป็นอัครอุปัฏฐาก ภิกษุทั้งหลาย พระอุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาคโกนาคมนะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ชื่อว่าโสตถิชะ เป็นอัครอุปัฏฐาก ภิกษุทั้งหลาย พระอุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาคกัสสปะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ชื่อว่าสัพพมิตร เป็นอัครอุปัฏฐาก ภิกษุทั้งหลาย ในบัดนี้ พระอุปัฏฐากของเราชื่อว่าอานนท์ เป็นอัครอุปัฏฐาก

---

12. ‘‘විපස්සිස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස බන්ධුමා නාම රාජා පිතා අහොසි. බන්ධුමතී නාම දෙවී මාතා අහොසි ජනෙත්ති. බන්ධුමස්ස රඤ්ඤො බන්ධුමතී නාම නගරං රාජධානී අහොසි.

๑๒. ภิกษุทั้งหลาย พระบิดาของพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นพระราชาพระนามว่าพันธุมา พระราชมารดาผู้ให้ประสูติเป็นพระเทวีพระนามว่าพันธุมดี เมืองหลวงของพระเจ้าพันธุมานั้นชื่อว่าพันธุมดี

---

‘‘සිඛිස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස අරුණො නාම රාජා පිතා අහොසි. පභාවතී නාම දෙවී මාතා අහොසි ජනෙත්ති. අරුණස්ස රඤ්ඤො අරුණවතී නාම නගරං රාජධානී අහොසි.

ภิกษุทั้งหลาย พระบิดาของพระผู้มีพระภาคสิขีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นพระราชาพระนามว่าอรุณ พระราชมารดาผู้ให้ประสูติเป็นพระเทวีพระนามว่าปภาวดี เมืองหลวงของพระเจ้าอรุณนั้นชื่อว่าอรุณวดี

---

‘‘වෙස්සභුස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස සුප්පතිතො නාම රාජා පිතා අහොසි. වස්සවතී නාම දෙවී මාතා අහොසි ජනෙත්ති. සුප්පතිතස්ස රඤ්ඤො අනොමං නාම නගරං රාජධානී අහොසි.

ภิกษุทั้งหลาย พระบิดาของพระผู้มีพระภาคเวสสภูอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นพระราชาพระนามว่าสุปปติตะ พระราชมารดาผู้ให้ประสูติเป็นพระเทวีพระนามว่าวัสสวดี เมืองหลวงของพระเจ้าสุปปติตะนั้นชื่อว่าอโนมะ

---

‘‘කකුසන්ධස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස අග්ගිදත්තො නාම බ්‍රාහ්මණො පිතා අහොසි. විසාඛා නාම බ්‍රාහ්මණී මාතා අහොසි ජනෙත්ති. තෙන ඛො පන, භික්ඛවෙ, සමයෙන ඛෙමො නාම රාජා අහොසි. ඛෙමස්ස රඤ්ඤො ඛෙමවතී නාම නගරං රාජධානී අහොසි.

ภิกษุทั้งหลาย พระบิดาของพระผู้มีพระภาคกกุสันธะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นพราหมณ์ชื่อว่าอัคคิทัต พระมารดาผู้ให้ประสูติเป็นพราหมณีชื่อว่าวิสาขา ภิกษุทั้งหลาย ก็ในสมัยนั้น มีพระราชาพระนามว่าเขมะ เมืองหลวงของพระเจ้าเขมะนั้นชื่อว่าเขมวดี

---

‘‘කොණාගමනස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස යඤ්ඤදත්තො නාම බ්‍රාහ්මණො පිතා අහොසි. උත්තරා නාම බ්‍රාහ්මණී මාතා අහොසි ජනෙත්ති. තෙන ඛො පන, භික්ඛවෙ, සමයෙන සොභො නාම රාජා අහොසි. සොභස්ස රඤ්ඤො සොභවතී නාම නගරං රාජධානී අහොසි.

ภิกษุทั้งหลาย พระบิดาของพระผู้มีพระภาคโกนาคมนะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นพราหมณ์ชื่อว่ายัญญทัต พระมารดาผู้ให้ประสูติเป็นพราหมณีชื่อว่าอุตตรา ภิกษุทั้งหลาย ก็ในสมัยนั้น มีพระราชาพระนามว่าโสภะ เมืองหลวงของพระเจ้าโสภะนั้นชื่อว่าโสภวดี

---

‘‘කස්සපස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස බ්‍රහ්මදත්තො නාම බ්‍රාහ්මණො පිතා අහොසි. ධනවතී නාම බ්‍රාහ්මණී මාතා අහොසි ජනෙත්ති. තෙන ඛො පන, භික්ඛවෙ, සමයෙන කිකී [Pg.7] නාම රාජා අහොසි. කිකිස්ස රඤ්ඤො බාරාණසී නාම නගරං රාජධානී අහොසි.

ภิกษุทั้งหลาย พระบิดาของพระผู้มีพระภาคกัสสปะอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นพราหมณ์ชื่อว่าพรหมทัต พระมารดาผู้ให้ประสูติเป็นพราหมณีชื่อว่าธนวดี ภิกษุทั้งหลาย ก็ในสมัยนั้น มีพระราชาพระนามว่ากิกี เมืองหลวงของพระเจ้ากิกีนั้นชื่อว่าพาราณสี

---

‘‘මය්හං, භික්ඛවෙ, එතරහි සුද්ධොදනො නාම රාජා පිතා අහොසි. මායා නාම දෙවී මාතා අහොසි ජනෙත්ති. කපිලවත්ථු නාම නගරං රාජධානී අහොසී’’ති. ඉදමවොච භගවා, ඉදං වත්වාන සුගතො උට්ඨායාසනා විහාරං පාවිසි.

ภิกษุทั้งหลาย ในบัดนี้ พระบิดาของเราเป็นพระราชาพระนามว่าสุทโธทนะ พระราชมารดาผู้ให้ประสูติเป็นพระเทวีพระนามว่ามายา เมืองหลวงชื่อว่ากบิลพัสดุ” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้แล้ว พระสุคตเจ้าครั้นตรัสพระดำรัสนี้แล้ว จึงเสด็จลุกจากอาสนะเข้าไปยังพระวิหาร

---

13. අථ ඛො තෙසං භික්ඛූනං අචිරපක්කන්තස්ස භගවතො අයමන්තරාකථා උදපාදි – ‘‘අච්ඡරියං, ආවුසො, අබ්භුතං, ආවුසො, තථාගතස්ස මහිද්ධිකතා මහානුභාවතා. යත්‍ර හි නාම තථාගතො අතීතෙ බුද්ධෙ පරිනිබ්බුතෙ ඡින්නපපඤ්චෙ ඡින්නවටුමෙ පරියාදින්නවට්ටෙ සබ්බදුක්ඛවීතිවත්තෙ ජාතිතොපි අනුස්සරිස්සති, නාමතොපි අනුස්සරිස්සති, ගොත්තතොපි අනුස්සරිස්සති, ආයුප්පමාණතොපි අනුස්සරිස්සති, සාවකයුගතොපි අනුස්සරිස්සති, සාවකසන්නිපාතතොපි අනුස්සරිස්සති – ‘එවංජච්චා තෙ භගවන්තො අහෙසුං ඉතිපි, එවංනාමා එවංගොත්තා එවංසීලා එවංධම්මා එවංපඤ්ඤා එවංවිහාරී එවංවිමුත්තා තෙ භගවන්තො අහෙසුං ඉතිපී’’’ති.

๑๓. ครั้งนั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จจากไปไม่นาน ภิกษุเหล่านั้นได้สนทนากันว่า “ผู้มีอายุทั้งหลาย น่าอัศจรรย์นัก ไม่เคยปรากฏ พระตถาคตทรงมีฤทธิ์มาก ทรงมีอานุภาพมาก เพราะพระองค์ทรงระลึกถึงพระพุทธเจ้าในอดีต ผู้ปรินิพพานไปแล้ว ผู้ทรงตัดปปัญจธรรมได้แล้ว ผู้ทรงตัดวัฏฏะได้แล้ว ผู้มีวัฏฏะสิ้นรอบแล้ว ผู้ทรงก้าวล่วงทุกข์ทั้งปวงได้แล้ว โดยชาติบ้าง โดยพระนามบ้าง โดยโคตรบ้าง โดยประมาณพระชนมายุบ้าง โดยคู่พระสาวกบ้าง โดยการประชุมพระสาวกบ้างว่า ‘พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นทรงมีชาติอย่างนี้บ้าง ทรงมีพระนามอย่างนี้ ทรงมีโคตรอย่างนี้ ทรงมีศีลอย่างนี้ ทรงมีธรรมอย่างนี้ ทรงมีปัญญาอย่างนี้ ทรงมีวิหารธรรมอย่างนี้ ทรงมีวิมุตติอย่างนี้บ้าง”

---

‘‘කිං නු ඛො, ආවුසො, තථාගතස්සෙව නු ඛො එසා ධම්මධාතු සුප්පටිවිද්ධා, යස්සා ධම්මධාතුයා සුප්පටිවිද්ධත්තා තථාගතො අතීතෙ බුද්ධෙ පරිනිබ්බුතෙ ඡින්නපපඤ්චෙ ඡින්නවටුමෙ පරියාදින්නවට්ටෙ සබ්බදුක්ඛවීතිවත්තෙ ජාතිතොපි අනුස්සරති, නාමතොපි අනුස්සරති, ගොත්තතොපි අනුස්සරති, ආයුප්පමාණතොපි අනුස්සරති, සාවකයුගතොපි අනුස්සරති, සාවකසන්නිපාතතොපි අනුස්සරති – ‘එවංජච්චා තෙ භගවන්තො අහෙසුං ඉතිපි, එවංනාමා එවංගොත්තා එවංසීලා එවංධම්මා එවංපඤ්ඤා එවංවිහාරී එවංවිමුත්තා තෙ භගවන්තො අහෙසුං ඉතිපී’ති, උදාහු දෙවතා තථාගතස්ස එතමත්ථං ආරොචෙසුං, යෙන තථාගතො අතීතෙ බුද්ධෙ පරිනිබ්බුතෙ ඡින්නපපඤ්චෙ ඡින්නවටුමෙ පරියාදින්නවට්ටෙ සබ්බදුක්ඛවීතිවත්තෙ ජාතිතොපි අනුස්සරති, නාමතොපි අනුස්සරති, ගොත්තතොපි අනුස්සරති, ආයුප්පමාණතොපි අනුස්සරති, සාවකයුගතොපි අනුස්සරති, සාවකසන්නිපාතතොපි අනුස්සරති – ‘එවංජච්චා තෙ භගවන්තො අහෙසුං ඉතිපි, එවංනාමා එවංගොත්තා එවංසීලා එවංධම්මා එවංපඤ්ඤා එවංවිහාරී එවංවිමුත්තා [Pg.8] තෙ භගවන්තො අහෙසුං ඉතිපී’’’ති. අයඤ්ච හිදං තෙසං භික්ඛූනං අන්තරාකථා විප්පකතා හොති.

“ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เป็นอย่างไรหนอ ธรรมธาตุนี้พระตถาคตเท่านั้นหรือหนอทรงแทงตลอดดีแล้ว เพราะความที่ทรงแทงตลอดดีแล้วซึ่งธรรมธาตุใด พระตถาคตจึงทรงระลึกถึงพระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีต ผู้ปรินิพพานแล้ว ผู้มีปปัญจธรรมอันตัดขาดแล้ว ผู้มีวัฏฏะอันตัดขาดแล้ว ผู้มีวัฏฏะสิ้นไปรอบแล้ว ผู้ก้าวล่วงทุกข์ทั้งปวงแล้ว ได้แม้โดยชาติ แม้โดยพระนาม แม้โดยโคตร แม้โดยประมาณแห่งพระชนมายุ แม้โดยคู่แห่งพระสาวก แม้โดยการประชุมแห่งพระสาวก ว่า ‘พระผู้มีพระภาคทั้งหลายเหล่านั้น ได้มีพระชาติอย่างนี้บ้าง มีพระนามอย่างนี้ มีพระโคตรอย่างนี้ มีศีลอย่างนี้ มีธรรมอย่างนี้ มีปัญญาอย่างนี้ มีวิหารธรรมอย่างนี้ มีวิมุตติอย่างนี้บ้าง’ หรือว่า เทวดาทั้งหลายได้กราบทูลเนื้อความนั้นแด่พระตถาคต ด้วยเหตุนั้น พระตถาคตจึงทรงระลึกถึงพระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีต ผู้ปรินิพพานแล้ว ผู้มีปปัญจธรรมอันตัดขาดแล้ว ผู้มีวัฏฏะอันตัดขาดแล้ว ผู้มีวัฏฏะสิ้นไปรอบแล้ว ผู้ก้าวล่วงทุกข์ทั้งปวงแล้ว ได้แม้โดยชาติ แม้โดยพระนาม แม้โดยโคตร แม้โดยประมาณแห่งพระชนมายุ แม้โดยคู่แห่งพระสาวก แม้โดยการประชุมแห่งพระสาวก ว่า ‘พระผู้มีพระภาคทั้งหลายเหล่านั้น ได้มีพระชาติอย่างนี้บ้าง มีพระนามอย่างนี้ มีพระโคตรอย่างนี้ มีศีลอย่างนี้ มีธรรมอย่างนี้ มีปัญญาอย่างนี้ มีวิหารธรรมอย่างนี้ มีวิมุตติอย่างนี้บ้าง’ ดังนี้” ก็แล อันตรกถาของภิกษุทั้งหลายเหล่านั้นยังค้างอยู่เพียงเท่านี้

---

14. අථ ඛො භගවා සායන්හසමයං පටිසල්ලානා වුට්ඨිතො යෙන කරෙරිමණ්ඩලමාළො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි. නිසජ්ජ ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘කායනුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා; කා ච පන වො අන්තරාකථා විප්පකතා’’ති?

๑๔. ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเสด็จออกจากที่หลีกเร้นในเวลาเย็น เสด็จเข้าไปยังมณฑปไม้กุ่ม แล้วประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ ครั้นประทับนั่งแล้ว จึงตรัสถามภิกษุทั้งหลายว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บัดนี้ พวกเธอนั่งประชุมสนทนากันด้วยเรื่องอะไร และเรื่องที่พวกเธอพูดค้างไว้คือเรื่องอะไร”

---

එවං වුත්තෙ තෙ භික්ඛූ භගවන්තං එතදවොචුං – ‘‘ඉධ, භන්තෙ, අම්හාකං අචිරපක්කන්තස්ස භගවතො අයං අන්තරාකථා උදපාදි – ‘අච්ඡරියං, ආවුසො, අබ්භුතං, ආවුසො, තථාගතස්ස මහිද්ධිකතා මහානුභාවතා, යත්‍ර හි නාම තථාගතො අතීතෙ බුද්ධෙ පරිනිබ්බුතෙ ඡින්නපපඤ්චෙ ඡින්නවටුමෙ පරියාදින්නවට්ටෙ සබ්බදුක්ඛවීතිවත්තෙ ජාතිතොපි අනුස්සරිස්සති, නාමතොපි අනුස්සරිස්සති, ගොත්තතොපි අනුස්සරිස්සති, ආයුප්පමාණතොපි අනුස්සරිස්සති, සාවකයුගතොපි අනුස්සරිස්සති, සාවකසන්නිපාතතොපි අනුස්සරිස්සති – ‘‘එවංජච්චා තෙ භගවන්තො අහෙසුං ඉතිපි, එවංනාමා එවංගොත්තා එවංසීලා එවංධම්මා එවංපඤ්ඤා එවංවිහාරී එවංවිමුත්තා තෙ භගවන්තො අහෙසුං ඉතිපී’’ති. කිං නු ඛො, ආවුසො, තථාගතස්සෙව නු ඛො එසා ධම්මධාතු සුප්පටිවිද්ධා, යස්සා ධම්මධාතුයා සුප්පටිවිද්ධත්තා තථාගතො අතීතෙ බුද්ධෙ පරිනිබ්බුතෙ ඡින්නපපඤ්චෙ ඡින්නවටුමෙ පරියාදින්නවට්ටෙ සබ්බදුක්ඛවීතිවත්තෙ ජාතිතොපි අනුස්සරති, නාමතොපි අනුස්සරති, ගොත්තතොපි අනුස්සරති, ආයුප්පමාණතොපි අනුස්සරති, සාවකයුගතොපි අනුස්සරති, සාවකසන්නිපාතතොපි අනුස්සරති – ‘‘එවංජච්චා තෙ භගවන්තො අහෙසුං ඉතිපි, එවංනාමා එවංගොත්තා එවංසීලා එවංධම්මා එවංපඤ්ඤා එවංවිහාරී එවංවිමුත්තා තෙ භගවන්තො අහෙසුං ඉතිපී’’ති. උදාහු දෙවතා තථාගතස්ස එතමත්ථං ආරොචෙසුං, යෙන තථාගතො අතීතෙ බුද්ධෙ පරිනිබ්බුතෙ ඡින්නපපඤ්චෙ ඡින්නවටුමෙ පරියාදින්නවට්ටෙ සබ්බදුක්ඛවීතිවත්තෙ ජාතිතොපි අනුස්සරති, නාමතොපි අනුස්සරති, ගොත්තතොපි අනුස්සරති, ආයුප්පමාණතොපි අනුස්සරති, සාවකයුගතොපි අනුස්සරති, සාවකසන්නිපාතතොපි අනුස්සරති – ‘එවංජච්චා තෙ භගවන්තො අහෙසුං ඉතිපි, එවංනාමා එවංගොත්තා එවංසීලා එවංධම්මා එවංපඤ්ඤා එවංවිහාරී එවංවිමුත්තා [Pg.9] තෙ භගවන්තො අහෙසුං ඉතිපී’ති? අයං ඛො නො, භන්තෙ, අන්තරාකථා විප්පකතා, අථ භගවා අනුප්පත්තො’’ති.

เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อพระองค์เสด็จจากไปไม่นาน เรื่องที่สนทนากันในระหว่างนี้ได้เกิดขึ้นแก่ข้าพระองค์ทั้งหลายว่า ‘ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย น่าอัศจรรย์จริง ไม่เคยปรากฏจริง ความที่พระตถาคตเป็นผู้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมาก ที่พระตถาคตจักทรงระลึกถึงพระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีต ผู้ปรินิพพานแล้ว ผู้มีปปัญจธรรมอันตัดขาดแล้ว ผู้มีวัฏฏะอันตัดขาดแล้ว ผู้มีวัฏฏะสิ้นไปรอบแล้ว ผู้ก้าวล่วงทุกข์ทั้งปวงแล้ว ได้แม้โดยชาติ แม้โดยพระนาม แม้โดยโคตร แม้โดยประมาณแห่งพระชนมายุ แม้โดยคู่แห่งพระสาวก แม้โดยการประชุมแห่งพระสาวก ว่า ‘พระผู้มีพระภาคทั้งหลายเหล่านั้น ได้มีพระชาติอย่างนี้บ้าง มีพระนามอย่างนี้ มีพระโคตรอย่างนี้ มีศีลอย่างนี้ มีธรรมอย่างนี้ มีปัญญาอย่างนี้ มีวิหารธรรมอย่างนี้ มีวิมุตติอย่างนี้บ้าง’ ดังนี้ ท่านผู้มีอายุทั้งหลาย เป็นอย่างไรหนอ ธรรมธาตุนี้พระตถาคตเท่านั้นหรือหนอทรงแทงตลอดดีแล้ว เพราะความที่ทรงแทงตลอดดีแล้วซึ่งธรรมธาตุใด พระตถาคตจึงทรงระลึกถึงพระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีต ผู้ปรินิพพานแล้ว ผู้มีปปัญจธรรมอันตัดขาดแล้ว ผู้มีวัฏฏะอันตัดขาดแล้ว ผู้มีวัฏฏะสิ้นไปรอบแล้ว ผู้ก้าวล่วงทุกข์ทั้งปวงแล้ว ได้แม้โดยชาติ แม้โดยพระนาม แม้โดยโคตร แม้โดยประมาณแห่งพระชนมายุ แม้โดยคู่แห่งพระสาวก แม้โดยการประชุมแห่งพระสาวก ว่า ‘พระผู้มีพระภาคทั้งหลายเหล่านั้น ได้มีพระชาติอย่างนี้บ้าง มีพระนามอย่างนี้ มีพระโคตรอย่างนี้ มีศีลอย่างนี้ มีธรรมอย่างนี้ มีปัญญาอย่างนี้ มีวิหารธรรมอย่างนี้ มีวิมุตติอย่างนี้บ้าง’ ดังนี้ หรือว่า เทวดาทั้งหลายได้กราบทูลเนื้อความนั้นแด่พระตถาคต ด้วยเหตุนั้น พระตถาคตจึงทรงระลึกถึงพระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีต ผู้ปรินิพพานแล้ว ผู้มีปปัญจธรรมอันตัดขาดแล้ว ผู้มีวัฏฏะอันตัดขาดแล้ว ผู้มีวัฏฏะสิ้นไปรอบแล้ว ผู้ก้าวล่วงทุกข์ทั้งปวงแล้ว ได้แม้โดยชาติ แม้โดยพระนาม แม้โดยโคตร แม้โดยประมาณแห่งพระชนมายุ แม้โดยคู่แห่งพระสาวก แม้โดยการประชุมแห่งพระสาวก ว่า ‘พระผู้มีพระภาคทั้งหลายเหล่านั้น ได้มีพระชาติอย่างนี้บ้าง มีพระนามอย่างนี้ มีพระโคตรอย่างนี้ มีศีลอย่างนี้ มีธรรมอย่างนี้ มีปัญญาอย่างนี้ มีวิหารธรรมอย่างนี้ มีวิมุตติอย่างนี้บ้าง’ ดังนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้คือเรื่องที่พวกข้าพระองค์สนทนากันค้างไว้ พอดีพระผู้มีพระภาคก็เสด็จมาถึง”

---

15. ‘‘තථාගතස්සෙවෙසා, භික්ඛවෙ, ධම්මධාතු සුප්පටිවිද්ධා, යස්සා ධම්මධාතුයා සුප්පටිවිද්ධත්තා තථාගතො අතීතෙ බුද්ධෙ පරිනිබ්බුතෙ ඡින්නපපඤ්චෙ ඡින්නවටුමෙ පරියාදින්නවට්ටෙ සබ්බදුක්ඛවීතිවත්තෙ ජාතිතොපි අනුස්සරති, නාමතොපි අනුස්සරති, ගොත්තතොපි අනුස්සරති, ආයුප්පමාණතොපි අනුස්සරති, සාවකයුගතොපි අනුස්සරති, සාවකසන්නිපාතතොපි අනුස්සරති – ‘එවංජච්චා තෙ භගවන්තො අහෙසුං ඉතිපි, එවංනාමා එවංගොත්තා එවංසීලා එවංධම්මා එවංපඤ්ඤා එවංවිහාරී එවංවිමුත්තා තෙ භගවන්තො අහෙසුං ඉතිපී’ති. දෙවතාපි තථාගතස්ස එතමත්ථං ආරොචෙසුං, යෙන තථාගතො අතීතෙ බුද්ධෙ පරිනිබ්බුතෙ ඡින්නපපඤ්චෙ ඡින්නවටුමෙ පරියාදින්නවට්ටෙ සබ්බදුක්ඛවීතිවත්තෙ ජාතිතොපි අනුස්සරති, නාමතොපි අනුස්සරති, ගොත්තතොපි අනුස්සරති, ආයුප්පමාණතොපි අනුස්සරති, සාවකයුගතොපි අනුස්සරති, සාවකසන්නිපාතතොපි අනුස්සරති – ‘එවංජච්චා තෙ භගවන්තො අහෙසුං ඉතිපි, එවංනාමා එවංගොත්තා එවංසීලා එවංධම්මා එවංපඤ්ඤා එවංවිහාරී එවංවිමුත්තා තෙ භගවන්තො අහෙසුං ඉතිපී’ති.

๑๕. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ธรรมธาตุนั้นพระตถาคตเองนั่นแหละแทงตลอดดีแล้ว เพราะความที่ทรงแทงตลอดดีแล้วซึ่งธรรมธาตุใด พระตถาคตจึงทรงระลึกถึงพระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีต ผู้ปรินิพพานแล้ว ผู้มีปปัญจธรรมอันตัดขาดแล้ว ผู้มีวัฏฏะอันตัดขาดแล้ว ผู้มีวัฏฏะสิ้นไปรอบแล้ว ผู้ก้าวล่วงทุกข์ทั้งปวงแล้ว ได้แม้โดยชาติ แม้โดยพระนาม แม้โดยโคตร แม้โดยประมาณแห่งพระชนมายุ แม้โดยคู่แห่งพระสาวก แม้โดยการประชุมแห่งพระสาวก ว่า ‘พระผู้มีพระภาคทั้งหลายเหล่านั้น ได้มีพระชาติอย่างนี้บ้าง มีพระนามอย่างนี้ มีพระโคตรอย่างนี้ มีศีลอย่างนี้ มีธรรมอย่างนี้ มีปัญญาอย่างนี้ มีวิหารธรรมอย่างนี้ มีวิมุตติอย่างนี้บ้าง’ ดังนี้ แม้เทวดาทั้งหลายก็ได้กราบทูลเนื้อความนั้นแด่พระตถาคต ด้วยเหตุนั้น พระตถาคตจึงทรงระลึกถึงพระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีต ผู้ปรินิพพานแล้ว ผู้มีปปัญจธรรมอันตัดขาดแล้ว ผู้มีวัฏฏะอันตัดขาดแล้ว ผู้มีวัฏฏะสิ้นไปรอบแล้ว ผู้ก้าวล่วงทุกข์ทั้งปวงแล้ว ได้แม้โดยชาติ แม้โดยพระนาม แม้โดยโคตร แม้โดยประมาณแห่งพระชนมายุ แม้โดยคู่แห่งพระสาวก แม้โดยการประชุมแห่งพระสาวก ว่า ‘พระผู้มีพระภาคทั้งหลายเหล่านั้น ได้มีพระชาติอย่างนี้บ้าง มีพระนามอย่างนี้ มีพระโคตรอย่างนี้ มีศีลอย่างนี้ มีธรรมอย่างนี้ มีปัญญาอย่างนี้ มีวิหารธรรมอย่างนี้ มีวิมุตติอย่างนี้บ้าง’ ดังนี้

---

‘‘ඉච්ඡෙය්‍යාථ නො තුම්හෙ, භික්ඛවෙ, භිය්‍යොසොමත්තාය පුබ්බෙනිවාසපටිසංයුත්තං ධම්මිං කථං සොතු’’න්ති? ‘‘එතස්ස, භගවා, කාලො; එතස්ස, සුගත, කාලො; යං භගවා භිය්‍යොසොමත්තාය පුබ්බෙනිවාසපටිසංයුත්තං ධම්මිං කථං කරෙය්‍ය, භගවතො සුත්වා භික්ඛූ ධාරෙස්සන්තී’’ති. ‘‘තෙන හි, භික්ඛවෙ, සුණාථ, සාධුකං මනසි කරොථ, භාසිස්සාමී’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො තෙ භික්ඛූ භගවතො පච්චස්සොසුං. භගවා එතදවොච –

ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอปรารถนาจะฟังธรรมกถาที่ประกอบด้วยปุพเพนิวาสานุสติญาณโดยยิ่งกว่าประมาณไหม” “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค เวลานี้เป็นกาลสมควร ข้าแต่พระสุคต เวลานี้เป็นกาลสมควร ที่พระผู้มีพระภาคจะพึงตรัสธรรมกถาที่ประกอบด้วยปุพเพนิวาสานุสติญาณโดยยิ่งกว่าประมาณ ภิกษุทั้งหลายได้ฟังจากพระผู้มีพระภาคแล้ว จักทรงจำไว้” “ภิกษุทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น พวกเธอจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า “อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้ว่า

---

16. ‘‘ඉතො සො, භික්ඛවෙ, එකනවුතිකප්පෙ යං විපස්සී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො ලොකෙ උදපාදි. විපස්සී, භික්ඛවෙ, භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො ඛත්තියො ජාතියා අහොසි, ඛත්තියකුලෙ උදපාදි. විපස්සී, භික්ඛවෙ, භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො කොණ්ඩඤ්ඤො ගොත්තෙන අහොසි. විපස්සිස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස අසීතිවස්සසහස්සානි ආයුප්පමාණං අහොසි. විපස්සී, භික්ඛවෙ, භගවා අරහං [Pg.10] සම්මාසම්බුද්ධො පාටලියා මූලෙ අභිසම්බුද්ධො. විපස්සිස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස ඛණ්ඩතිස්සං නාම සාවකයුගං අහොසි අග්ගං භද්දයුගං. විපස්සිස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස තයො සාවකානං සන්නිපාතා අහෙසුං. එකො සාවකානං සන්නිපාතො අහොසි අට්ඨසට්ඨිභික්ඛුසතසහස්සං, එකො සාවකානං සන්නිපාතො අහොසි භික්ඛුසතසහස්සං, එකො සාවකානං සන්නිපාතො අහොසි අසීතිභික්ඛුසහස්සානි. විපස්සිස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස ඉමෙ තයො සාවකානං සන්නිපාතා අහෙසුං සබ්බෙසංයෙව ඛීණාසවානං. විපස්සිස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස අසොකො නාම භික්ඛු උපට්ඨාකො අහොසි අග්ගුපට්ඨාකො. විපස්සිස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස බන්ධුමා නාම රාජා පිතා අහොසි. බන්ධුමතී නාම දෙවී මාතා අහොසි ජනෙත්ති. බන්ධුමස්ස රඤ්ඤො බන්ධුමතී නාම නගරං රාජධානී අහොසි.

๑๖. “ภิกษุทั้งหลาย นับจากภัทรกัปนี้ย้อนไป ๙๑ กัป พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี ได้เสด็จอุบัติขึ้นในโลกแล้ว ภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี ทรงเป็นกษัตริย์โดยพระชาติ เสด็จอุบัติในขัตติยสกุล ภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี ทรงมีพระโคตรว่าโกณฑัญญะ ภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี มีประมาณพระชนมายุ ๘๐,๐๐๐ ปี ภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี ได้ตรัสรู้พร้อมเฉพาะ ณ ควงไม้แคฝอย ภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี มีคู่พระอัครสาวกผู้เจริญนามว่าขัณฑะและติสสะ ภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี มีการประชุมสาวก ๓ ครั้ง การประชุมสาวกครั้งหนึ่งมีภิกษุ ๖,๘๐๐,๐๐๐ รูป การประชุมสาวกครั้งหนึ่งมีภิกษุ ๑๐๐,๐๐๐ รูป การประชุมสาวกครั้งหนึ่งมีภิกษุ ๘๐,๐๐๐ รูป ภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี มีการประชุมสาวก ๓ ครั้งนี้ ซึ่งล้วนแต่เป็นพระขีณาสพทั้งสิ้น ภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี มีภิกษุนามว่าอโสกะเป็นอัครอุปัฏฐาก ภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี มีพระราชานามว่าพันธุมาเป็นพระราชบิดา มีพระเทวีนามว่าพันธุมดีเป็นพระราชมารดาผู้ประทานกำเนิด พระเจ้าพันธุมราชามีพระนครนามว่าพันธุมดีเป็นราชธานี

---

බොධිසත්තධම්මතා

ธรรมดาของพระโพธิสัตว์

---

17. ‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සී බොධිසත්තො තුසිතා කායා චවිත්වා සතො සම්පජානො මාතුකුච්ඡිං ඔක්කමි. අයමෙත්ථ ධම්මතා.

๑๗. “ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีจุติจากหมู่เทพดุสิตแล้ว มีสติสัมปชัญญะ เสด็จลงสู่พระครรภ์ของพระมารดา นี้เป็นธรรมดาในเรื่องนั้น

---

18. ‘‘ධම්මතා, එසා, භික්ඛවෙ, යදා බොධිසත්තො තුසිතා කායා චවිත්වා මාතුකුච්ඡිං ඔක්කමති. අථ සදෙවකෙ ලොකෙ සමාරකෙ සබ්‍රහ්මකෙ සස්සමණබ්‍රාහ්මණියා පජාය සදෙවමනුස්සාය අප්පමාණො උළාරො ඔභාසො පාතුභවති අතික්කම්මෙව දෙවානං දෙවානුභාවං. යාපි තා ලොකන්තරිකා අඝා අසංවුතා අන්ධකාරා අන්ධකාරතිමිසා, යත්ථ පිමෙ චන්දිමසූරියා එවංමහිද්ධිකා එවංමහානුභාවා ආභාය නානුභොන්ති, තත්ථපි අප්පමාණො උළාරො ඔභාසො පාතුභවති අතික්කම්මෙව දෙවානං දෙවානුභාවං. යෙපි තත්ථ සත්තා උපපන්නා, තෙපි තෙනොභාසෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං සඤ්ජානන්ති – ‘අඤ්ඤෙපි කිර, භො, සන්ති සත්තා ඉධූපපන්නා’ති. අයඤ්ච දසසහස්සී ලොකධාතු සඞ්කම්පති සම්පකම්පති සම්පවෙධති. අප්පමාණො ච උළාරො ඔභාසො ලොකෙ පාතුභවති අතික්කම්මෙව දෙවානං දෙවානුභාවං. අයමෙත්ථ ධම්මතා.

๑๘. “ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นธรรมดา เมื่อใดพระโพธิสัตว์จุติจากหมู่เทพดุสิตแล้วเสด็จลงสู่พระครรภ์ของพระมารดา เมื่อนั้น แสงสว่างอันยิ่งใหญ่หาประมาณมิได้ ย่อมปรากฏในโลกรวมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ ล่วงเทวานุภาพของทวยเทพ แม้ในโลกันตริกนรกที่ว่างเปล่า ไม่เปิดโล่ง มืดมิด ซึ่งดวงจันทร์และดวงอาทิตย์อันมีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากถึงเพียงนี้ ก็ส่องแสงไปไม่ถึง แสงสว่างอันยิ่งใหญ่หาประมาณมิได้ก็ปรากฏขึ้นในที่นั้น ล่วงเทวานุภาพของทวยเทพ แม้สัตว์ที่เกิดในที่นั้น ก็จำกันและกันได้ด้วยแสงสว่างนั้นว่า ‘ท่านผู้เจริญ ได้ยินว่า แม้สัตว์เหล่าอื่นก็เกิดในที่นี้’ และหมื่นโลกธาตุนี้ก็สั่นสะเทือน เลื่อนลั่น หวั่นไหว และแสงสว่างอันยิ่งใหญ่หาประมาณมิได้ก็ปรากฏขึ้นในโลก ล่วงเทวานุภาพของทวยเทพ นี้เป็นธรรมดาในเรื่องนั้น

---

19. ‘‘ධම්මතා [Pg.11] එසා, භික්ඛවෙ, යදා බොධිසත්තො මාතුකුච්ඡිං ඔක්කන්තො හොති, චත්තාරො නං දෙවපුත්තා චතුද්දිසං රක්ඛාය උපගච්ඡන්ති – ‘මා නං බොධිසත්තං වා බොධිසත්තමාතරං වා මනුස්සො වා අමනුස්සො වා කොචි වා විහෙඨෙසී’ති. අයමෙත්ථ ධම්මතා.

๑๙. “ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นธรรมดา เมื่อพระโพธิสัตว์เสด็จลงสู่พระครรภ์ของพระมารดาแล้ว เทวบุตร ๔ องค์จะเข้าไปอารักขาใน ๔ ทิศว่า ‘ขออย่าให้มนุษย์ อมนุษย์ หรือใครๆ เบียดเบียนพระโพธิสัตว์หรือพระมารดาของพระโพธิสัตว์ได้เลย’ นี้เป็นธรรมดาในเรื่องนั้น

---

20. ‘‘ධම්මතා එසා, භික්ඛවෙ, යදා බොධිසත්තො මාතුකුච්ඡිං ඔක්කන්තො හොති, පකතියා සීලවතී බොධිසත්තමාතා හොති, විරතා පාණාතිපාතා, විරතා අදින්නාදානා, විරතා කාමෙසුමිච්ඡාචාරා, විරතා මුසාවාදා, විරතා සුරාමෙරයමජ්ජප්පමාදට්ඨානා. අයමෙත්ථ ධම්මතා.

๒๐. “ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นธรรมดา เมื่อพระโพธิสัตว์เสด็จลงสู่พระครรภ์ของพระมารดาแล้ว พระมารดาของพระโพธิสัตว์จะเป็นผู้มีศีลโดยปกติ คือ เว้นขาดจากปาณาติบาต เว้นขาดจากอทินนาทาน เว้นขาดจากกาเมสุมิจฉาจาร เว้นขาดจากมุสาวาท เว้นขาดจากฐานะอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาทคือการดื่มน้ำเมาคือสุราและเมรัย นี้เป็นธรรมดาในเรื่องนั้น

---

21. ‘‘ධම්මතා එසා, භික්ඛවෙ, යදා බොධිසත්තො මාතුකුච්ඡිං ඔක්කන්තො හොති, න බොධිසත්තමාතු පුරිසෙසු මානසං උප්පජ්ජති කාමගුණූපසංහිතං, අනතික්කමනීයා ච බොධිසත්තමාතා හොති කෙනචි පුරිසෙන රත්තචිත්තෙන. අයමෙත්ථ ධම්මතා.

๒๑. “ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นธรรมดา เมื่อพระโพธิสัตว์เสด็จลงสู่พระครรภ์ของพระมารดาแล้ว พระมารดาของพระโพธิสัตว์จะไม่มีจิตคิดในบุรุษทั้งหลายอันประกอบด้วยกามคุณ และพระมารดาของพระโพธิสัตว์จะเป็นผู้อันบุรุษใดๆ ผู้มีจิตกำหนัดล่วงเกินไม่ได้ นี้เป็นธรรมดาในเรื่องนั้น

---

22. ‘‘ධම්මතා එසා, භික්ඛවෙ, යදා බොධිසත්තො මාතුකුච්ඡිං ඔක්කන්තො හොති, ලාභිනී බොධිසත්තමාතා හොති පඤ්චන්නං කාමගුණානං. සා පඤ්චහි කාමගුණෙහි සමප්පිතා සමඞ්ගීභූතා පරිචාරෙති. අයමෙත්ථ ධම්මතා.

๒๒. “ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นธรรมดา เมื่อพระโพธิสัตว์เสด็จลงสู่พระครรภ์ของพระมารดาแล้ว พระมารดาของพระโพธิสัตว์จะเป็นผู้ได้กามคุณ ๕ พระนางจะเพียบพร้อมพรั่งพร้อมด้วยกามคุณ ๕ บำเรอตนอยู่ นี้เป็นธรรมดาในเรื่องนั้น

---

23. ‘‘ධම්මතා එසා, භික්ඛවෙ, යදා බොධිසත්තො මාතුකුච්ඡිං ඔක්කන්තො හොති, න බොධිසත්තමාතු කොචිදෙව ආබාධො උප්පජ්ජති. සුඛිනී බොධිසත්තමාතා හොති අකිලන්තකායා, බොධිසත්තඤ්ච බොධිසත්තමාතා තිරොකුච්ඡිගතං පස්සති සබ්බඞ්ගපච්චඞ්ගිං අහීනින්ද්‍රියං. සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, මණි වෙළුරියො සුභො ජාතිමා අට්ඨංසො සුපරිකම්මකතො අච්ඡො විප්පසන්නො අනාවිලො සබ්බාකාරසම්පන්නො. තත්‍රාස්ස සුත්තං ආවුතං නීලං වා පීතං වා ලොහිතං වා ඔදාතං වා පණ්ඩුසුත්තං වා. තමෙනං චක්ඛුමා පුරිසො හත්ථෙ කරිත්වා පච්චවෙක්ඛෙය්‍ය – ‘අයං ඛො මණි වෙළුරියො සුභො ජාතිමා අට්ඨංසො සුපරිකම්මකතො අච්ඡො විප්පසන්නො අනාවිලො සබ්බාකාරසම්පන්නො. තත්‍රිදං සුත්තං ආවුතං නීලං වා පීතං වා ලොහිතං වා ඔදාතං වා පණ්ඩුසුත්තං වා’ති. එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, යදා බොධිසත්තො [Pg.12] මාතුකුච්ඡිං ඔක්කන්තො හොති, න බොධිසත්තමාතු කොචිදෙව ආබාධො උප්පජ්ජති, සුඛිනී බොධිසත්තමාතා හොති අකිලන්තකායා, බොධිසත්තඤ්ච බොධිසත්තමාතා තිරොකුච්ඡිගතං පස්සති සබ්බඞ්ගපච්චඞ්ගිං අහීනින්ද්‍රියං. අයමෙත්ථ ධම්මතා.

๒๓. ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นธรรมดา คือ เมื่อใดพระโพธิสัตว์เสด็จลงสู่พระครรภ์พระมารดา อาพาธอะไรๆ ก็ไม่เกิดขึ้นแก่พระโพธิสัตว์มารดา พระโพธิสัตว์มารดาทรงมีความสุข มีพระวรกายไม่เมื่อยล้า และพระโพธิสัตว์มารดาทรงเห็นพระโพธิสัตว์ผู้สถิตอยู่ในพระครรภ์ มีอวัยวะน้อยใหญ่ครบทุกส่วน มีอินทรีย์ไม่บกพร่อง เปรียบเหมือนแก้วไพฑูรย์ที่งดงาม เกิดดี มี ๘ เหลี่ยม ช่างเจียระไนดีแล้ว ใสสว่าง ไม่ขุ่นมัว สมบูรณ์ด้วยอาการทุกอย่าง มีด้ายสีเขียว สีเหลือง สีแดง สีขาว หรือสีนวลร้อยอยู่ในนั้น บุรุษผู้มีจักษุวางแก้วนั้นไว้ในมือแล้วพึงพิจารณาเห็นว่า ‘แก้วไพฑูรย์นี้งดงาม เกิดดี มี ๘ เหลี่ยม ช่างเจียระไนดีแล้ว ใสสว่าง ไม่ขุ่นมัว สมบูรณ์ด้วยอาการทุกอย่าง มีด้ายสีเขียว สีเหลือง สีแดง สีขาว หรือสีนวลร้อยอยู่ในนั้น’ ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อใดพระโพธิสัตว์เสด็จลงสู่พระครรภ์พระมารดา อาพาธอะไรๆ ก็ไม่เกิดขึ้นแก่พระโพธิสัตว์มารดา พระโพธิสัตว์มารดาทรงมีความสุข มีพระวรกายไม่เมื่อยล้า และพระโพธิสัตว์มารดาทรงเห็นพระโพธิสัตว์ผู้สถิตอยู่ในพระครรภ์ มีอวัยวะน้อยใหญ่ครบทุกส่วน มีอินทรีย์ไม่บกพร่อง นี้เป็นธรรมดาในเรื่องนั้น

---

24. ‘‘ධම්මතා එසා, භික්ඛවෙ, සත්තාහජාතෙ බොධිසත්තෙ බොධිසත්තමාතා කාලඞ්කරොති තුසිතං කායං උපපජ්ජති. අයමෙත්ථ ධම්මතා.

๒๔. ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นธรรมดา คือ เมื่อพระโพธิสัตว์ประสูติได้ ๗ วัน พระโพธิสัตว์มารดาก็จะสิ้นพระชนม์ แล้วไปบังเกิดในหมู่เทพชั้นดุสิต นี้เป็นธรรมดาในเรื่องนั้น

---

25. ‘‘ධම්මතා එසා, භික්ඛවෙ, යථා අඤ්ඤා ඉත්ථිකා නව වා දස වා මාසෙ ගබ්භං කුච්ඡිනා පරිහරිත්වා විජායන්ති, න හෙවං බොධිසත්තං බොධිසත්තමාතා විජායති. දසෙව මාසානි බොධිසත්තං බොධිසත්තමාතා කුච්ඡිනා පරිහරිත්වා විජායති. අයමෙත්ථ ධම්මතා.

๒๕. ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นธรรมดา คือ สตรีอื่นจะทรงครรภ์อยู่ ๙ เดือนบ้าง ๑๐ เดือนบ้างแล้วจึงคลอด แต่พระโพธิสัตว์มารดามิได้ประสูติพระโพธิสัตว์อย่างนั้น พระโพธิสัตว์มารดาทรงบริหารพระโพธิสัตว์อยู่ในพระครรภ์ครบ ๑๐ เดือนพอดีแล้วจึงประสูติ นี้เป็นธรรมดาในเรื่องนั้น

---

26. ‘‘ධම්මතා එසා, භික්ඛවෙ, යථා අඤ්ඤා ඉත්ථිකා නිසින්නා වා නිපන්නා වා විජායන්ති, න හෙවං බොධිසත්තං බොධිසත්තමාතා විජායති. ඨිතාව බොධිසත්තං බොධිසත්තමාතා විජායති. අයමෙත්ථ ධම්මතා.

๒๖. ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นธรรมดา คือ สตรีอื่นจะนั่งคลอดหรือนอนคลอด แต่พระโพธิสัตว์มารดามิได้ประสูติพระโพธิสัตว์อย่างนั้น พระโพธิสัตว์มารดาทรงยืนประสูติพระโพธิสัตว์ นี้เป็นธรรมดาในเรื่องนั้น

---

27. ‘‘ධම්මතා එසා, භික්ඛවෙ, යදා බොධිසත්තො මාතුකුච්ඡිම්හා නික්ඛමති, දෙවා පඨමං පටිග්ගණ්හන්ති, පච්ඡා මනුස්සා. අයමෙත්ථ ධම්මතා.

๒๗. ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นธรรมดา คือ เมื่อพระโพธิสัตว์เสด็จออกจากพระครรภ์พระมารดา พวกเทพจะรับไว้ก่อน พวกมนุษย์รับไว้ภายหลัง นี้เป็นธรรมดาในเรื่องนั้น

---

28. ‘‘ධම්මතා එසා, භික්ඛවෙ, යදා බොධිසත්තො මාතුකුච්ඡිම්හා නික්ඛමති, අප්පත්තොව බොධිසත්තො පථවිං හොති, චත්තාරො නං දෙවපුත්තා පටිග්ගහෙත්වා මාතු පුරතො ඨපෙන්ති – ‘අත්තමනා, දෙවි, හොහි; මහෙසක්ඛො තෙ පුත්තො උප්පන්නො’ති. අයමෙත්ථ ධම්මතා.

๒๘. ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นธรรมดา คือ เมื่อพระโพธิสัตว์เสด็จออกจากพระครรภ์พระมารดา พระโพธิสัตว์ยังไม่ทันถึงพื้นดิน ท้าวเทพบุตร ๔ องค์จะทรงรับไว้แล้วทูลวางไว้เบื้องพระพักตร์พระมารดาว่า ‘ขอพระนางจงทรงดีพระทัยเถิด พระโอรสผู้มีศักดิ์ใหญ่ของพระนางประสูติแล้ว’ นี้เป็นธรรมดาในเรื่องนั้น

---

29. ‘‘ධම්මතා එසා, භික්ඛවෙ, යදා බොධිසත්තො මාතුකුච්ඡිම්හා නික්ඛමති, විසදොව නික්ඛමති අමක්ඛිතො උදෙන අමක්ඛිතො සෙම්හෙන අමක්ඛිතො රුහිරෙන අමක්ඛිතො කෙනචි අසුචිනා සුද්ධො විසදො. සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, මණිරතනං කාසිකෙ වත්ථෙ නික්ඛිත්තං නෙව මණිරතනං කාසිකං වත්ථං මක්ඛෙති, නාපි කාසිකං වත්ථං මණිරතනං මක්ඛෙති. තං කිස්ස හෙතු? උභින්නං සුද්ධත්තා. එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, යදා බොධිසත්තො මාතුකුච්ඡිම්හා නික්ඛමති, විසදොව නික්ඛමති අමක්ඛිතො, උදෙන අමක්ඛිතො [Pg.13] සෙම්හෙන අමක්ඛිතො රුහිරෙන අමක්ඛිතො කෙනචි අසුචිනා සුද්ධො විසදො. අයමෙත්ථ ධම්මතා.

๒๙. ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นธรรมดา คือ เมื่อพระโพธิสัตว์เสด็จออกจากพระครรภ์พระมารดา พระองค์จะเสด็จออกมาอย่างหมดจด ไม่เปรอะเปื้อนด้วยน้ำ ไม่เปรอะเปื้อนด้วยเสมหะ ไม่เปรอะเปื้อนด้วยเลือด ไม่เปรอะเปื้อนด้วยของไม่สะอาดใดๆ เป็นผู้บริสุทธิ์หมดจด เปรียบเหมือนแก้วมณีที่วางไว้บนผ้าแคว้นกาสี แก้วมณีก็ไม่เปรอะเปื้อนผ้าแคว้นกาสี ทั้งผ้าแคว้นกาสีก็ไม่เปรอะเปื้อนแก้วมณี ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะทั้งสองอย่างเป็นของสะอาด ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อพระโพธิสัตว์เสด็จออกจากพระครรภ์พระมารดา พระองค์จะเสด็จออกมาอย่างหมดจด ไม่เปรอะเปื้อนด้วยน้ำ ไม่เปรอะเปื้อนด้วยเสมหะ ไม่เปรอะเปื้อนด้วยเลือด ไม่เปรอะเปื้อนด้วยของไม่สะอาดใดๆ เป็นผู้บริสุทธิ์หมดจด นี้เป็นธรรมดาในเรื่องนั้น

---

30. ‘‘ධම්මතා එසා, භික්ඛවෙ, යදා බොධිසත්තො මාතුකුච්ඡිම්හා නික්ඛමති, ද්වෙ උදකස්ස ධාරා අන්තලික්ඛා පාතුභවන්ති – එකා සීතස්ස එකා උණ්හස්ස යෙන බොධිසත්තස්ස උදකකිච්චං කරොන්ති මාතු ච. අයමෙත්ථ ධම්මතා.

๓๐. ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นธรรมดา คือ เมื่อพระโพธิสัตว์เสด็จออกจากพระครรภ์พระมารดา จะมีธารน้ำ ๒ สายปรากฏจากอากาศ คือ สายหนึ่งเป็นน้ำเย็น สายหนึ่งเป็นน้ำอุ่น ซึ่งเขาใช้ทำอุทกกิจถวายพระโพธิสัตว์และพระมารดา นี้เป็นธรรมดาในเรื่องนั้น

---

31. ‘‘ධම්මතා එසා, භික්ඛවෙ, සම්පතිජාතො බොධිසත්තො සමෙහි පාදෙහි පතිට්ඨහිත්වා උත්තරාභිමුඛො සත්තපදවීතිහාරෙන ගච්ඡති සෙතම්හි ඡත්තෙ අනුධාරියමානෙ, සබ්බා ච දිසා අනුවිලොකෙති, ආසභිං වාචං භාසති ‘අග්ගොහමස්මි ලොකස්ස, ජෙට්ඨොහමස්මි ලොකස්ස, සෙට්ඨොහමස්මි ලොකස්ස, අයමන්තිමා ජාති, නත්ථිදානි පුනබ්භවො’ති. අයමෙත්ථ ධම්මතා.

๓๑. ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นธรรมดา คือ พระโพธิสัตว์พอประสูติ ก็ประทับยืนด้วยพระบาทที่เสมอกัน ผินพระพักตร์ไปทางทิศเหนือ เสด็จดำเนินไป ๗ ก้าว โดยมีเศวตฉัตรกั้นถวาย ทรงเหลียวดูทั่วทุกทิศ แล้วทรงเปล่งอาสภิวาจาว่า ‘เราเป็นผู้เลิศแห่งโลก เราเป็นผู้เจริญที่สุดแห่งโลก เราเป็นผู้ประเสริฐที่สุดแห่งโลก ชาตินี้เป็นชาติสุดท้าย บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก’ นี้เป็นธรรมดาในเรื่องนั้น

---

32. ‘‘ධම්මතා එසා, භික්ඛවෙ, යදා බොධිසත්තො මාතුකුච්ඡිම්හා නික්ඛමති, අථ සදෙවකෙ ලොකෙ සමාරකෙ සබ්‍රහ්මකෙ සස්සමණබ්‍රාහ්මණියා පජාය සදෙවමනුස්සාය අප්පමාණො උළාරො ඔභාසො පාතුභවති, අතික්කම්මෙව දෙවානං දෙවානුභාවං. යාපි තා ලොකන්තරිකා අඝා අසංවුතා අන්ධකාරා අන්ධකාරතිමිසා, යත්ථ පිමෙ චන්දිමසූරියා එවංමහිද්ධිකා එවංමහානුභාවා ආභාය නානුභොන්ති, තත්ථපි අප්පමාණො උළාරො ඔභාසො පාතුභවති අතික්කම්මෙව දෙවානං දෙවානුභාවං. යෙපි තත්ථ සත්තා උපපන්නා, තෙපි තෙනොභාසෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං සඤ්ජානන්ති – ‘අඤ්ඤෙපි කිර, භො, සන්ති සත්තා ඉධූපපන්නා’ති. අයඤ්ච දසසහස්සී ලොකධාතු සඞ්කම්පති සම්පකම්පති සම්පවෙධති අප්පමාණො ච උළාරො ඔභාසො ලොකෙ පාතුභවති අතික්කම්මෙව දෙවානං දෙවානුභාවං. අයමෙත්ථ ධම්මතා.

๓๒. ภิกษุทั้งหลาย นี้เป็นธรรมดา คือ เมื่อพระโพธิสัตว์เสด็จออกจากพระครรภ์พระมารดา แสงสว่างอันโอฬารไม่มีประมาณ ยิ่งกว่าเทวานุภาพของทวยเทพ ย่อมปรากฏขึ้นในโลก พร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์ พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ แม้ในโลกันตริกนรกที่ว่างเปล่า ไม่เปิดโล่ง มืดมิด ซึ่งดวงจันทร์และดวงอาทิตย์ผู้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากอย่างนี้ ก็ยังส่องแสงไปไม่ถึง ในที่นั้นก็มีแสงสว่างอันโอฬารไม่มีประมาณปรากฏขึ้น ยิ่งกว่าเทวานุภาพของทวยเทพ แม้สัตว์ที่เกิดในที่นั้น ก็จำกันและกันได้ด้วยแสงสว่างนั้นว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ได้ยินว่ามีสัตว์อื่นเกิดในที่นี้ด้วย’ และหมื่นโลกธาตุนี้ก็สั่นสะเทือน เลื่อนลั่น หวั่นไหว และแสงสว่างอันโอฬารไม่มีประมาณ ยิ่งกว่าเทวานุภาพของทวยเทพ ก็ปรากฏขึ้นในโลก นี้เป็นธรรมดาในเรื่องนั้น

---

ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණා

มหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ

---

33. ‘‘ජාතෙ ඛො පන, භික්ඛවෙ, විපස්සිම්හි කුමාරෙ බන්ධුමතො රඤ්ඤො පටිවෙදෙසුං – ‘පුත්තො තෙ, දෙව, ජාතො, තං දෙවො පස්සතූ’ති. අද්දසා ඛො, භික්ඛවෙ, බන්ධුමා රාජා විපස්සිං කුමාරං, දිස්වා නෙමිත්තෙ බ්‍රාහ්මණෙ [Pg.14] ආමන්තාපෙත්වා එතදවොච – ‘පස්සන්තු භොන්තො නෙමිත්තා බ්‍රාහ්මණා කුමාර’න්ති. අද්දසංසු ඛො, භික්ඛවෙ, නෙමිත්තා බ්‍රාහ්මණා විපස්සිං කුමාරං, දිස්වා බන්ධුමන්තං රාජානං එතදවොචුං – ‘අත්තමනො, දෙව, හොහි, මහෙසක්ඛො තෙ පුත්තො උප්පන්නො, ලාභා තෙ, මහාරාජ, සුලද්ධං තෙ, මහාරාජ, යස්ස තෙ කුලෙ එවරූපො පුත්තො උප්පන්නො. අයඤ්හි, දෙව, කුමාරො ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණෙහි සමන්නාගතො, යෙහි සමන්නාගතස්ස මහාපුරිසස්ස ද්වෙව ගතියො භවන්ති අනඤ්ඤා. සචෙ අගාරං අජ්ඣාවසති, රාජා හොති චක්කවත්තී ධම්මිකො ධම්මරාජා චාතුරන්තො විජිතාවී ජනපදත්ථාවරියප්පත්තො සත්තරතනසමන්නාගතො. තස්සිමානි සත්තරතනානි භවන්ති. සෙය්‍යථිදං – චක්කරතනං හත්ථිරතනං අස්සරතනං මණිරතනං ඉත්ථිරතනං ගහපතිරතනං පරිණායකරතනමෙව සත්තමං. පරොසහස්සං ඛො පනස්ස පුත්තා භවන්ති සූරා වීරඞ්ගරූපා පරසෙනප්පමද්දනා. සො ඉමං පථවිං සාගරපරියන්තං අදණ්ඩෙන අසත්ථෙන ධම්මෙන අභිවිජිය අජ්ඣාවසති. සචෙ ඛො පන අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජති, අරහං හොති සම්මාසම්බුද්ධො ලොකෙ විවටච්ඡදො.

๓๓. ภิกษุทั้งหลาย ครั้นพระวิปัสสีกุมารประสูติแล้ว พวกอำมาตย์ได้กราบทูลพระเจ้าพันธุมะว่า ‘ขอเดชะ พระราชโอรสของพระองค์ประสูติแล้ว ขอพระองค์ทอดพระเนตรพระราชโอรสนั้นเถิด’ ภิกษุทั้งหลาย พระเจ้าพันธุมะได้ทอดพระเนตรพระวิปัสสีกุมารแล้ว ครั้นทอดพระเนตรแล้ว จึงรับสั่งให้หาพราหมณ์ผู้ทำนายลักษณะมาแล้วได้ตรัสคำนี้ว่า ‘ท่านพราหมณ์ผู้ทำนายลักษณะทั้งหลาย จงดูพระกุมารเถิด’ ภิกษุทั้งหลาย พราหมณ์ผู้ทำนายลักษณะทั้งหลายได้เห็นพระวิปัสสีกุมารแล้ว ครั้นเห็นแล้ว ได้กราบทูลพระเจ้าพันธุมะดังนี้ว่า ‘ขอเดชะ ขอพระองค์ทรงพอพระทัยเถิด พระราชโอรสผู้มีศักดิ์ใหญ่ของพระองค์บังเกิดแล้ว เป็นลาภของพระองค์หนอ พระเจ้าข้า พระองค์ได้ดีแล้วหนอ พระเจ้าข้า ที่พระราชโอรสเช่นนี้บังเกิดในราชสกุลของพระองค์ ขอเดชะ พระกุมารนี้แลประกอบด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการ ซึ่งมหาบุรุษผู้ประกอบด้วยลักษณะเหล่านี้ ย่อมมีคติเป็น ๒ เท่านั้น ไม่เป็นอย่างอื่น คือ ถ้าอยู่ครองเรือน จะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงธรรม เป็นธรรมราชา มีมหาสมุทร ๔ เป็นขอบเขต ทรงชนะแล้ว มีชนบทอันมั่นคง ประกอบด้วยรัตนะ ๗ ประการ รัตนะ ๗ ประการเหล่านี้ของพระองค์ คือ จักรรัตนะ หัตถิรัตนะ อัสสรัตนะ มณิรัตนะ อิตถีรัตนะ คหปติรัตนะ และปริณายกรัตนะเป็นที่ ๗ พระราชโอรสของพระองค์มีกว่าพันคน ซึ่งล้วนแต่กล้าหาญ มีรูปทรงองอาจ สามารถย่ำยีเสนาของข้าศึกได้ พระองค์ทรงชนะปฐพีนี้ซึ่งมีสาครเป็นขอบเขตโดยธรรม ไม่ต้องใช้อาชญา ไม่ต้องใช้ศัสตรา แล้วทรงครอบครองอยู่ แต่ถ้าเสด็จออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต จะได้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า มีหลังคาคือกิเลสอันเปิดแล้วในโลก

---

34. ‘කතමෙහි චායං, දෙව, කුමාරො ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණෙහි සමන්නාගතො, යෙහි සමන්නාගතස්ස මහාපුරිසස්ස ද්වෙව ගතියො භවන්ති අනඤ්ඤා. සචෙ අගාරං අජ්ඣාවසති, රාජා හොති චක්කවත්තී ධම්මිකො ධම්මරාජා චාතුරන්තො විජිතාපී ජනපදත්ථාවරියප්පත්තො සත්තරතනසමන්නාගතො. තස්සිමානි සත්තරතනානි භවන්ති. සෙය්‍යථිදං – චක්කරතනං හත්ථිරතනං අස්සරතනං මණිරතනං ඉත්ථිරතනං ගහපතිරතනං පරිණායකරතනමෙව සත්තමං. පරොසහස්සං ඛො පනස්ස පුත්තා භවන්ති සූරා වීරඞ්ගරූපා පරසෙනප්පමද්දනා. සො ඉමං පථවිං සාගරපරියන්තං අදණ්ඩෙන අසත්ථෙන ධම්මෙන අභිවිජිය අජ්ඣාවසති. සචෙ ඛො පන අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජති, අරහං හොති සම්මාසම්බුද්ධො ලොකෙ විවටච්ඡදො.

๓๔. ขอเดชะ พระกุมารนี้ประกอบด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการเหล่าไหนเล่า ซึ่งมหาบุรุษผู้ประกอบด้วยลักษณะเหล่านี้ ย่อมมีคติเป็น ๒ เท่านั้น ไม่เป็นอย่างอื่น คือ ถ้าอยู่ครองเรือน จะได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงธรรม เป็นธรรมราชา มีมหาสมุทร ๔ เป็นขอบเขต ทรงชนะแล้ว มีชนบทอันมั่นคง ประกอบด้วยรัตนะ ๗ ประการ รัตนะ ๗ ประการเหล่านี้ของพระองค์ คือ จักรรัตนะ หัตถิรัตนะ อัสสรัตนะ มณิรัตนะ อิตถีรัตนะ คหปติรัตนะ และปริณายกรัตนะเป็นที่ ๗ พระราชโอรสของพระองค์มีกว่าพันคน ซึ่งล้วนแต่กล้าหาญ มีรูปทรงองอาจ สามารถย่ำยีเสนาของข้าศึกได้ พระองค์ทรงชนะปฐพีนี้ซึ่งมีสาครเป็นขอบเขตโดยธรรม ไม่ต้องใช้อาชญา ไม่ต้องใช้ศัสตรา แล้วทรงครอบครองอยู่ แต่ถ้าเสด็จออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต จะได้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า มีหลังคาคือกิเลสอันเปิดแล้วในโลก

---

35. ‘අයඤ්හි, දෙව, කුමාරො සුප්පතිට්ඨිතපාදො. යං පායං, දෙව, කුමාරො සුප්පතිට්ඨිතපාදො. ඉදම්පිස්ස මහාපුරිසස්ස මහාපුරිසලක්ඛණං භවති.

๓๕. ขอเดชะ พระกุมารนี้มีฝ่าพระบาทประดิษฐานเป็นอันดี การที่พระกุมารนี้มีฝ่าพระบาทประดิษฐานเป็นอันดี แม้นี้ก็เป็นมหาปุริสลักษณะของมหาบุรุษนั้น

---

‘ඉමස්ස, දෙව, කුමාරස්ස හෙට්ඨා පාදතලෙසු චක්කානි ජාතානි සහස්සාරානි සනෙමිකානි සනාභිකානි සබ්බාකාරපරිපූරානි. යම්පි, ඉමස්ස [Pg.15] දෙව, කුමාරස්ස හෙට්ඨා පාදතලෙසු චක්කානි ජාතානි සහස්සාරානි සනෙමිකානි සනාභිකානි සබ්බාකාරපරිපූරානි, ඉදම්පිස්ස මහාපුරිසස්ස මහාපුරිසලක්ඛණං භවති.

ขอเดชะ ที่พื้นฝ่าพระบาทของพระกุมารนี้ มีจักรเกิดขึ้น มีซี่กำพันหนึ่ง มีกง มีดุม บริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง การที่ที่พื้นฝ่าพระบาทของพระกุมารนี้มีจักรเกิดขึ้น มีซี่กำพันหนึ่ง มีกง มีดุม บริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง แม้นี้ก็เป็นมหาปุริสลักษณะของมหาบุรุษนั้น

---

‘අයඤ්හි දෙව, කුමාරො ආයතපණ්හී…පෙ…

ขอเดชะ พระกุมารนี้มีส้นพระบาทยาว ...ฯลฯ...

---

‘අයඤ්හි, දෙව, කුමාරො දීඝඞ්ගුලී…

ขอเดชะ พระกุมารนี้มีพระองคุลียาว...

---

‘අයඤ්හි, දෙව, කුමාරො මුදුතලුනහත්ථපාදො…

ขอเดชะ พระกุมารนี้มีฝ่าพระหัตถ์และฝ่าพระบาทอ่อนนุ่ม...

---

‘අයඤ්හි, දෙව කුමාරො ජාලහත්ථපාදො…

ขอเดชะ พระกุมารนี้มีฝ่าพระหัตถ์และฝ่าพระบาทมีลายดุจตาข่าย...

---

‘අයඤ්හි, දෙව, කුමාරො උස්සඞ්ඛපාදො…

ขอเดชะ พระกุมารนี้มีข้อพระบาทสูง...

---

‘අයඤ්හි, දෙව, කුමාරො එණිජඞ්ඝො…

ขอเดชะ พระกุมารนี้มีพระชงฆ์รีเรียวดุจแข้งเนื้อทราย...

---

‘අයඤ්හි, දෙව, කුමාරො ඨිතකොව අනොනමන්තො උභොහි පාණිතලෙහි ජණ්ණුකානි පරිමසති පරිමජ්ජති…

ขอเดชะ พระกุมารนี้เมื่อประทับยืนอยู่ ไม่ต้องน้อมพระองค์ลง ก็สามารถใช้ฝ่าพระหัตถ์ทั้งสองลูบคลำถึงพระชานุได้...

---

‘අයඤ්හි, දෙව, කුමාරො කොසොහිතවත්ථගුය්හො…

ขอเดชะ พระกุมารนี้มีพระคุยหะเร้นอยู่ในฝัก...

---

‘අයඤ්හි, දෙව, කුමාරො සුවණ්ණවණ්ණො කඤ්චනසන්නිභත්තචො…

ขอเดชะ พระกุมารนี้มีพระฉวีวรรณดุจทองคำ มีพระฉวีเปรียบด้วยทองคำ...

---

‘අයඤ්හි, දෙව, කුමාරො සුඛුමච්ඡවී; සුඛුමත්තා ඡවියා රජොජල්ලං කායෙ න උපලිම්පති …

ขอเดชะ พระกุมารนี้มีพระฉวีละเอียด เพราะพระฉวีละเอียด ธุลีละอองจึงไม่ติดพระวรกาย...

---

‘අයඤ්හි, දෙව, කුමාරො එකෙකලොමො; එකෙකානි ලොමානි ලොමකූපෙසු ජාතානි…

ขอเดชะ พระกุมารนี้มีพระโลมาขุมละเส้น ที่ขุมพระโลมาแต่ละขุมมีพระโลมาเกิดขึ้นเส้นละเส้น...

---

‘අයඤ්හි, දෙව, කුමාරො උද්ධග්ගලොමො; උද්ධග්ගානි ලොමානි ජාතානි නීලානි අඤ්ජනවණ්ණානි කුණ්ඩලාවට්ටානි දක්ඛිණාවට්ටකජාතානි…

ขอเดชะ พระกุมารนี้มีพระโลมามีปลายชี้ขึ้นเบื้องบน พระโลมาที่เกิดขึ้นมีปลายชี้ขึ้นเบื้องบน มีสีเขียวเหมือนดอกอัญชัน ขดเป็นกุณฑลเวียนขวา...

---

‘අයඤ්හි, දෙව, කුමාරො බ්‍රහ්මුජුගත්තො…

ขอเดชะ พระกุมารนี้มีพระวรกายตั้งตรงดุจกายพรหม...

---

‘අයඤ්හි, දෙව, කුමාරො සත්තුස්සදො…

ขอเดชะ พระกุมารนี้มีพระมังสะเต็มในที่ ๗ แห่ง...

---

‘අයඤ්හි, දෙව, කුමාරො සීහපුබ්බද්ධකායො…

ขอเดชะ พระกุมารนี้มีพระวรกายท่อนหน้าเหมือนกึ่งกายท่อนหน้าของราชสีห์...

---

‘අයඤ්හි, දෙව, කුමාරො චිතන්තරංසො …

ขอเดชะ พระกุมารนี้มีระหว่างพระอังสาเต็ม...

---

‘අයඤ්හි, දෙව, කුමාරො නිග්‍රොධපරිමණ්ඩලො යාවතක්වස්ස කායො තාවතක්වස්ස බ්‍යාමො, යාවතක්වස්ස බ්‍යාමො, තාවතක්වස්ස කායො…

ขอเดชะ พระกุมารนี้มีพระวรกายเป็นปริมณฑลดุจปริมณฑลแห่งต้นไทร พระวรกายของพระองค์สูงเท่าใด วาของพระองค์ก็ยาวเท่านั้น วาของพระองค์ยาวเท่าใด พระวรกายของพระองค์ก็สูงเท่านั้น...

---

‘අයඤ්හි[Pg.16], දෙව, කුමාරො සමවට්ටක්ඛන්ධො…

ขอเดชะ พระกุมารนี้มีลำพระศอกลมสม่ำเสมอ...

---

‘අයඤ්හි, දෙව, කුමාරො රසග්ගසග්ගී…

ขอเดชะ พระกุมารนี้มีเส้นประสาทสำหรับรับรสอันเลิศ...

---

‘අයඤ්හි, දෙව, කුමාරො සීහහනු…

ขอเดชะ พระกุมารนี้มีพระหนุดุจคางราชสีห์...

---

‘අයඤ්හි, දෙව, කුමාරො චත්තාලීසදන්තො…

ขอเดชะ พระกุมารนี้มีพระทนต์ ๔๐ ซี่...

---

‘අයඤ්හි, දෙව, කුමාරො සමදන්තො…

ขอเดชะ พระกุมารนี้มีพระทนต์เรียบเสมอกัน...

---

‘අයඤ්හි, දෙව, කුමාරො අවිරළදන්තො…

ขอเดชะ พระกุมารนี้มีพระทนต์ไม่ห่าง...

---

‘අයඤ්හි, දෙව, කුමාරො සුසුක්කදාඨො…

ขอเดชะ พระกุมารนี้มีพระเขี้ยวแก้วขาวงาม...

---

‘අයඤ්හි, දෙව, කුමාරො පහූතජිව්හො…

ขอเดชะ พระกุมารนี้มีพระชิวหากว้างและยาว...

---

‘අයඤ්හි, දෙව, කුමාරො බ්‍රහ්මස්සරො කරවීකභාණී…

ขอเดชะ พระกุมารนี้มีพระสุรเสียงดุจเสียงพรหม ตรัสมีสำเนียงเหมือนนกการเวก...

---

‘අයඤ්හි, දෙව, කුමාරො අභිනීලනෙත්තො…

‘ข้าแต่เทวะ พระราชกุมารนี้มีพระเนตรดำสนิท...

---

‘අයඤ්හි, දෙව, කුමාරො ගොපඛුමො…

‘ข้าแต่เทวะ พระราชกุมารนี้มีพระขนงเนตรดุจขนงตาลูกโค...

---

ඉමස්ස, දෙව, කුමාරස්ස උණ්ණා භමුකන්තරෙ ජාතා ඔදාතා මුදුතූලසන්නිභා. යම්පි ඉමස්ස දෙව කුමාරස්ස උණ්ණා භමුකන්තරෙ ජාතා ඔදාතා මුදුතූලසන්නිභා, ඉදම්පිමස්ස මහාපුරිසස්ස මහාපුරිසලක්ඛණං භවති.

‘ข้าแต่เทวะ พระอุณาโลมของพระราชกุมารนี้ เกิดขึ้น ณ ระหว่างพระโขนง มีสีขาวอ่อนนุ่มเหมือนปุยนุ่น ข้าแต่เทวะ การที่พระอุณาโลมของพระราชกุมารนี้เกิดขึ้น ณ ระหว่างพระโขนง มีสีขาวอ่อนนุ่มเหมือนปุยนุ่น แม้นี้ก็เป็นมหาปุริสลักษณะของมหาบุรุษพระองค์นั้น

---

‘අයඤ්හි, දෙව, කුමාරො උණ්හීසසීසො. යං පායං, දෙව, කුමාරො උණ්හීසසීසො, ඉදම්පිස්ස මහාපුරිසස්ස මහාපුරිසලක්ඛණං භවති.

‘ข้าแต่เทวะ พระราชกุมารนี้มีพระเศียรดุจประดับด้วยกรอบพระพักตร์ ข้าแต่เทวะ การที่พระราชกุมารนี้มีพระเศียรดุจประดับด้วยกรอบพระพักตร์ แม้นี้ก็เป็นมหาปุริสลักษณะของมหาบุรุษพระองค์นั้น

---

36. ‘ඉමෙහි ඛො අයං, දෙව, කුමාරො ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණෙහි සමන්නාගතො, යෙහි සමන්නාගතස්ස මහාපුරිසස්ස ද්වෙව ගතියො භවන්ති අනඤ්ඤා. සචෙ අගාරං අජ්ඣාවසති, රාජා හොති චක්කවත්තී ධම්මිකො ධම්මරාජා චාතුරන්තො විජිතාවී ජනපදත්ථාවරියප්පත්තො සත්තරතනසමන්නාගතො. තස්සිමානි සත්තරතනානි භවන්ති. සෙය්‍යථිදං – චක්කරතනං හත්ථිරතනං අස්සරතනං මණිරතනං ඉත්ථිරතනං ගහපතිරතනං පරිණායකරතනමෙව සත්තමං. පරොසහස්සං ඛො පනස්ස පුත්තා භවන්ති සූරා වීරඞ්ගරූපා පරසෙනප්පමද්දනා. සො ඉමං පථවිං සාගරපරියන්තං අදණ්ඩෙන අසත්ථෙන ධම්මෙන අභිවිජිය අජ්ඣාවසති. සචෙ ඛො පන [Pg.17] අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජති, අරහං හොති සම්මාසම්බුද්ධො ලොකෙ විවටච්ඡදො’ති.

๓๖. ‘ข้าแต่เทวะ พระราชกุมารนี้ทรงประกอบด้วยมหาปุริสลักษณะ ๓๒ ประการเหล่านี้ ซึ่งมหาบุรุษผู้ประกอบด้วยลักษณะเหล่านี้ ย่อมมีคติเป็น ๒ เท่านั้น ไม่มีคติอื่น คือ ถ้าทรงครองเรือน จักได้เป็นพระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงธรรม เป็นธรรมราชา มีมหาสมุทร ๔ เป็นขอบเขต ทรงชนะแล้ว มีชนบทอันมั่นคง ประกอบด้วยรัตนะ ๗ ประการ รัตนะ ๗ ประการของพระองค์มีดังนี้ คือ จักรรัตนะ หัตถิรัตนะ อัสสรัตนะ มณีรัตนะ อิตถีรัตนะ คหปติรัตนะ และมีปริณายกรัตนะเป็นที่ ๗ พระราชโอรสของพระองค์มีกว่าพันองค์ ล้วนกล้าหาญ มีรูปทรงสมเป็นวีรกษัตริย์ สามารถย่ำยีเสนาของข้าศึกได้ พระองค์ทรงชนะโดยธรรมซึ่งแผ่นดินนี้มีมหาสมุทรเป็นขอบเขต มิได้ใช้อาชญา มิได้ใช้ศัสตรา แล้วทรงครอบครองอยู่ แต่ถ้าเสด็จออกจากเรือนทรงผนวช จักได้เป็นพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า มีหลังคาคือกิเลสอันเปิดแล้วในโลก’

---

විපස්සීසමඤ්ඤා

พระนามว่าวิปัสสี

---

37. ‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, බන්ධුමා රාජා නෙමිත්තෙ බ්‍රාහ්මණෙ අහතෙහි වත්ථෙහි අච්ඡාදාපෙත්වා සබ්බකාමෙහි සන්තප්පෙසි. අථ ඛො, භික්ඛවෙ, බන්ධුමා රාජා විපස්සිස්ස කුමාරස්ස ධාතියො උපට්ඨාපෙසි. අඤ්ඤා ඛීරං පායෙන්ති, අඤ්ඤා න්හාපෙන්ති, අඤ්ඤා ධාරෙන්ති, අඤ්ඤා අඞ්කෙන පරිහරන්ති. ජාතස්ස ඛො පන, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස කුමාරස්ස සෙතච්ඡත්තං ධාරයිත්ථ දිවා චෙව රත්තිඤ්ච – ‘මා නං සීතං වා උණ්හං වා තිණං වා රජො වා උස්සාවො වා බාධයිත්ථා’ති. ජාතො ඛො පන, භික්ඛවෙ, විපස්සී කුමාරො බහුනො ජනස්ස පියො අහොසි මනාපො. සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, උප්පලං වා පදුමං වා පුණ්ඩරීකං වා බහුනො ජනස්ස පියං මනාපං; එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සී කුමාරො බහුනො ජනස්ස පියො අහොසි මනාපො. ස්වාස්සුදං අඞ්කෙනෙව අඞ්කං පරිහරියති.

๓๗. “ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระเจ้าพันธุมะรับสั่งให้พราหมณ์ผู้ทำนายลักษณะนุ่งห่มผ้าใหม่ แล้วทรงให้เอิบอิ่มด้วยกามคุณทั้งปวง ภิกษุทั้งหลาย ต่อมา พระเจ้าพันธุมะได้จัดหาพระพี่เลี้ยงให้พระวิปัสสีกุมาร บางพวกถวายพระขีรรส บางพวกถวายสรง บางพวกอุ้ม บางพวกประคองไว้ในพระเพลา ภิกษุทั้งหลาย ก็เมื่อพระวิปัสสีกุมารประสูติแล้ว เขาได้กั้นเศวตฉัตรถวายทั้งกลางวันกลางคืน ด้วยคิดว่า ‘อย่าให้ความเย็น ความร้อน หญ้า ธุลี หรือน้ำค้าง ถูกต้องพระองค์เลย’ ภิกษุทั้งหลาย ก็พระวิปัสสีกุมารผู้ประสูติแล้ว เป็นที่รักเป็นที่พอใจของคนจำนวนมาก ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนดอกอุบล ดอกปทุม หรือดอกบุณฑริก เป็นที่รักเป็นที่พอใจของคนจำนวนมาก ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย พระวิปัสสีกุมารก็เป็นที่รักเป็นที่พอใจของคนจำนวนมาก ฉันนั้น พระองค์ถูกส่งต่อจากพระเพลาสู่พระเพลา”

---

38. ‘‘ජාතො ඛො පන, භික්ඛවෙ, විපස්සී කුමාරො මඤ්ජුස්සරො ච අහොසි වග්ගුස්සරො ච මධුරස්සරො ච පෙමනියස්සරො ච. සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, හිමවන්තෙ පබ්බතෙ කරවීකා නාම සකුණජාති මඤ්ජුස්සරා ච වග්ගුස්සරා ච මධුරස්සරා ච පෙමනියස්සරා ච; එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සී කුමාරො මඤ්ජුස්සරො ච අහොසි වග්ගුස්සරො ච මධුරස්සරො ච පෙමනියස්සරො ච.

๓๘. “ภิกษุทั้งหลาย ก็พระวิปัสสีกุมารผู้ประสูติแล้ว มีพระสุรเสียงไพเราะ มีพระสุรเสียงกลมกล่อม มีพระสุรเสียงหวาน และมีพระสุรเสียงน่ารัก ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนในภูเขาหิมาลัย มีนกชนิดหนึ่งชื่อว่าการเวก มีเสียงไพเราะ มีเสียงกลมกล่อม มีเสียงหวาน และมีเสียงน่ารัก ฉันใด ภิกษุทั้งหลาย พระวิปัสสีกุมารก็มีพระสุรเสียงไพเราะ มีพระสุรเสียงกลมกล่อม มีพระสุรเสียงหวาน และมีพระสุรเสียงน่ารัก ฉันนั้น”

---

39. ‘‘ජාතස්ස ඛො පන, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස කුමාරස්ස කම්මවිපාකජං දිබ්බචක්ඛු පාතුරහොසි යෙන සුදං සමන්තා යොජනං පස්සති දිවා චෙව රත්තිඤ්ච.

๓๙. “ภิกษุทั้งหลาย ก็ทิพยจักษุอันเกิดจากวิบากแห่งกรรมได้ปรากฏแก่พระวิปัสสีกุมารผู้ประสูติแล้ว ซึ่งพระองค์ทอดพระเนตรเห็นได้โดยรอบโยชน์หนึ่งทั้งกลางวันและกลางคืน”

---

40. ‘‘ජාතො ඛො පන, භික්ඛවෙ, විපස්සී කුමාරො අනිමිසන්තො පෙක්ඛති සෙය්‍යථාපි දෙවා තාවතිංසා. ‘අනිමිසන්තො කුමාරො පෙක්ඛතී’ති ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස කුමාරස්ස ‘විපස්සී විපස්සී’ ත්වෙව සමඤ්ඤා උදපාදි.

๔๐. “ภิกษุทั้งหลาย ก็พระวิปัสสีกุมารผู้ประสูติแล้ว ทรงเพ่งดูโดยไม่กระพริบพระเนตร เหมือนพวกเทวดาชั้นดาวดึงส์ ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุที่พระกุมารทรงเพ่งดูโดยไม่กระพริบพระเนตร พระนามว่า ‘วิปัสสี วิปัสสี’ จึงได้เกิดขึ้นแก่พระวิปัสสีกุมาร”

---

41. ‘‘අථ [Pg.18] ඛො, භික්ඛවෙ, බන්ධුමා රාජා අත්ථකරණෙ නිසින්නො විපස්සිං කුමාරං අඞ්කෙ නිසීදාපෙත්වා අත්ථෙ අනුසාසති. තත්‍ර සුදං, භික්ඛවෙ, විපස්සී කුමාරො පිතුඅඞ්කෙ නිසින්නො විචෙය්‍ය විචෙය්‍ය අත්ථෙ පනායති ඤායෙන. විචෙය්‍ය විචෙය්‍ය කුමාරො අත්ථෙ පනායති ඤායෙනාති ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස කුමාරස්ස භිය්‍යොසොමත්තාය ‘විපස්සී විපස්සී’ ත්වෙව සමඤ්ඤා උදපාදි.

๔๑. “ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระเจ้าพันธุมะประทับนั่งวินิจฉัยคดี รับสั่งให้พระวิปัสสีกุมารประทับนั่งบนพระเพลา แล้วทรงสั่งสอนอรรถคดี ภิกษุทั้งหลาย ในคราวนั้น พระวิปัสสีกุมารประทับนั่งบนพระเพลาของพระบิดา ทรงพิจารณาแล้วพิจารณาเล่าซึ่งอรรถคดีโดยแยบคายแล้วจึงทรงเข้าพระทัย ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุที่พระกุมารทรงพิจารณาแล้วพิจารณาเล่าซึ่งอรรถคดีโดยแยบคายแล้วจึงทรงเข้าพระทัย พระนามว่า ‘วิปัสสี วิปัสสี’ จึงได้เกิดขึ้นแก่พระวิปัสสีกุมารให้ยิ่งขึ้นไปอีก”

---

42. ‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, බන්ධුමා රාජා විපස්සිස්ස කුමාරස්ස තයො පාසාදෙ කාරාපෙසි, එකං වස්සිකං එකං හෙමන්තිකං එකං ගිම්හිකං; පඤ්ච කාමගුණානි උපට්ඨාපෙසි. තත්‍ර සුදං, භික්ඛවෙ, විපස්සී කුමාරො වස්සිකෙ පාසාදෙ චත්තාරො මාසෙ නිප්පුරිසෙහි තූරියෙහි පරිචාරයමානො න හෙට්ඨාපාසාදං ඔරොහතී’’ති.

๔๒. “ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระเจ้าพันธุมะรับสั่งให้สร้างปราสาท ๓ หลังถวายพระวิปัสสีกุมาร คือ ปราสาทสำหรับฤดูฝน ๑ หลัง ปราสาทสำหรับฤดูหนาว ๑ หลัง ปราสาทสำหรับฤดูร้อน ๑ หลัง และรับสั่งให้จัดเตรียมกามคุณ ๕ ไว้ถวาย ภิกษุทั้งหลาย บรรดาปราสาทเหล่านั้น พระวิปัสสีกุมารประทับอยู่ในปราสาทสำหรับฤดูฝนตลอด ๔ เดือน ทรงได้รับการบำเรอด้วยดนตรีที่ไม่มีบุรุษเจือปน มิได้เสด็จลงมาเบื้องล่างปราสาทเลย”

---

පඨමභාණවාරො.

ปฐมภาณวาร จบ

---

ජිණ්ණපුරිසො

บุรุษชรา

---

43. ‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සී කුමාරො බහූනං වස්සානං බහූනං වස්සසතානං බහූනං වස්සසහස්සානං අච්චයෙන සාරථිං ආමන්තෙසි – ‘යොජෙහි, සම්ම සාරථි, භද්දානි භද්දානි යානානි උය්‍යානභූමිං ගච්ඡාම සුභූමිදස්සනායා’ති. ‘එවං, දෙවා’ති ඛො, භික්ඛවෙ, සාරථි විපස්සිස්ස කුමාරස්ස පටිස්සුත්වා භද්දානි භද්දානි යානානි යොජෙත්වා විපස්සිස්ස කුමාරස්ස පටිවෙදෙසි – ‘යුත්තානි ඛො තෙ, දෙව, භද්දානි භද්දානි යානානි, යස්ස දානි කාලං මඤ්ඤසී’ති. අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සී කුමාරො භද්දං භද්දං යානං අභිරුහිත්වා භද්දෙහි භද්දෙහි යානෙහි උය්‍යානභූමිං නිය්‍යාසි.

๔๓. “ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น เมื่อล่วงไปหลายปี หลายร้อยปี หลายพันปี พระวิปัสสีกุมารรับสั่งเรียกนายสารถีมาตรัสว่า ‘สหายสารถี ท่านจงเทียมยานพาหนะดีๆ เราจะไปอุทยานเพื่อชมภูมิประเทศอันสวยงาม’ ภิกษุทั้งหลาย นายสารถีทูลรับสนองพระดำรัสของพระวิปัสสีกุมารว่า ‘พะย่ะค่ะ เทวะ’ แล้วได้เทียมยานพาหนะดีๆ เสร็จแล้ว จึงกราบทูลแด่พระวิปัสสีกุมารว่า ‘ข้าแต่เทวะ ยานพาหนะดีๆ เทียมไว้พร้อมแล้วสำหรับพระองค์ บัดนี้ พระองค์ทรงสำคัญเวลาอันควรเถิด’ ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระวิปัสสีกุมารเสด็จขึ้นประทับบนยานพาหนะอันดีงาม เสด็จออกจากพระนครไปยังอุทยานด้วยยานพาหนะดีๆ

---

44. ‘‘අද්දසා ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සී කුමාරො උය්‍යානභූමිං නිය්‍යන්තො පුරිසං ජිණ්ණං ගොපානසිවඞ්කං භොග්ගං දණ්ඩපරායනං පවෙධමානං ගච්ඡන්තං ආතුරං [Pg.19] ගතයොබ්බනං. දිස්වා සාරථිං ආමන්තෙසි – ‘අයං පන, සම්ම සාරථි, පුරිසො කිංකතො? කෙසාපිස්ස න යථා අඤ්ඤෙසං, කායොපිස්ස න යථා අඤ්ඤෙස’න්ති. ‘එසො ඛො, දෙව, ජිණ්ණො නාමා’ති. ‘කිං පනෙසො, සම්ම සාරථි, ජිණ්ණො නාමා’ති? ‘එසො ඛො, දෙව, ජිණ්ණො නාම. න දානි තෙන චිරං ජීවිතබ්බං භවිස්සතී’ති. ‘කිං පන, සම්ම සාරථි, අහම්පි ජරාධම්මො, ජරං අනතීතො’ති? ‘ත්වඤ්ච, දෙව, මයඤ්චම්හ සබ්බෙ ජරාධම්මා, ජරං අනතීතා’ති. ‘තෙන හි, සම්ම සාරථි, අලං දානජ්ජ උය්‍යානභූමියා. ඉතොව අන්තෙපුරං පච්චනිය්‍යාහී’ති. ‘එවං, දෙවා’ති ඛො, භික්ඛවෙ, සාරථි විපස්සිස්ස කුමාරස්ස පටිස්සුත්වා තතොව අන්තෙපුරං පච්චනිය්‍යාසි. තත්‍ර සුදං, භික්ඛවෙ, විපස්සී කුමාරො අන්තෙපුරං ගතො දුක්ඛී දුම්මනො පජ්ඣායති – ‘ධිරත්ථු කිර, භො, ජාති නාම, යත්‍ර හි නාම ජාතස්ස ජරා පඤ්ඤායිස්සතී’ති!

๔๔. ภิกษุทั้งหลาย วิปัสสีกุมารเมื่อเสด็จไปยังพระราชอุทยาน ได้ทอดพระเนตรเห็นบุรุษแก่หง่อม หลังโกงเหมือนกลอนเรือน ค้อมตัวลง มีไม้เท้าเป็นที่พึ่ง เดินตัวสั่นเทา เจ็บป่วย ผ่านวัยหนุ่มไปแล้ว ครั้นทอดพระเนตรเห็นแล้ว จึงตรัสถามนายสารถีว่า ‘สหายสารถี บุรุษผู้นี้เป็นอะไรไป แม้ผมของเขาก็ไม่เหมือนของคนอื่น แม้กายของเขาก็ไม่เหมือนของคนอื่น’ นายสารถีกราบทูลว่า ‘ข้าแต่เทวะ บุรุษผู้นี้เรียกว่าคนแก่ พระเจ้าข้า’ ‘สหายสารถี ก็บุรุษที่เรียกว่าคนแก่นี้เป็นอย่างไร’ ‘ข้าแต่เทวะ บุรุษที่เรียกว่าคนแก่นี้ จะมีชีวิตอยู่ต่อไปอีกไม่นาน พระเจ้าข้า’ ‘สหายสารถี แม้เราก็มีความแก่เป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความแก่ไปได้หรือ’ ‘ข้าแต่เทวะ พระองค์และข้าพระองค์ทั้งปวงล้วนมีความแก่เป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความแก่ไปได้ พระเจ้าข้า’ ‘สหายสารถี ถ้าเช่นนั้น วันนี้พอทีกับการไปอุทยาน ท่านจงกลับรถจากที่นี่ไปยังพระราชวังชั้นในเถิด’ ภิกษุทั้งหลาย นายสารถีทูลรับสนองพระดำรัสของวิปัสสีกุมารว่า ‘อย่างนั้น พระเจ้าข้า’ แล้วกลับรถจากที่นั้นไปยังพระราชวังชั้นใน ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น วิปัสสีกุมารเสด็จเข้าสู่พระราชวังชั้นในแล้ว ทรงทุกข์โทมนัส ครุ่นคิดอยู่ว่า ‘น่าตำหนิจริงหนอ ความเกิดนี้ เพราะเมื่อมีความเกิด ความแก่ก็จะปรากฏ’

---

45. ‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, බන්ධුමා රාජා සාරථිං ආමන්තාපෙත්වා එතදවොච – ‘කච්චි, සම්ම සාරථි, කුමාරො උය්‍යානභූමියා අභිරමිත්ථ? කච්චි, සම්ම සාරථි, කුමාරො උය්‍යානභූමියා අත්තමනො අහොසී’ති? ‘න ඛො, දෙව, කුමාරො උය්‍යානභූමියා අභිරමිත්ථ, න ඛො, දෙව, කුමාරො උය්‍යානභූමියා අත්තමනො අහොසී’ති. ‘කිං පන, සම්ම සාරථි, අද්දස කුමාරො උය්‍යානභූමිං නිය්‍යන්තො’ති? ‘අද්දසා ඛො, දෙව, කුමාරො උය්‍යානභූමිං නිය්‍යන්තො පුරිසං ජිණ්ණං ගොපානසිවඞ්කං භොග්ගං දණ්ඩපරායනං පවෙධමානං ගච්ඡන්තං ආතුරං ගතයොබ්බනං. දිස්වා මං එතදවොච – ‘‘අයං පන, සම්ම සාරථි, පුරිසො කිංකතො, කෙසාපිස්ස න යථා අඤ්ඤෙසං, කායොපිස්ස න යථා අඤ්ඤෙස’’න්ති? ‘‘එසො ඛො, දෙව, ජිණ්ණො නාමා’’ති. ‘‘කිං පනෙසො, සම්ම සාරථි, ජිණ්ණො නාමා’’ති? ‘‘එසො ඛො, දෙව, ජිණ්ණො නාම න දානි තෙන චිරං ජීවිතබ්බං භවිස්සතී’’ති. ‘‘කිං පන, සම්ම සාරථි, අහම්පි ජරාධම්මො, ජරං අනතීතො’’ති? ‘‘ත්වඤ්ච, දෙව, මයඤ්චම්හ සබ්බෙ ජරාධම්මා, ජරං අනතීතා’’ති.

๔๕. ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น ท้าวพันธุมา รับสั่งให้เรียกนายสารถีมาแล้วตรัสถามว่า ‘สหายสารถี กุมารเพลิดเพลินในอุทยานหรือไม่ สหายสารถี กุมารมีพระทัยเบิกบานในอุทยานหรือไม่’ ‘ข้าแต่เทวะ กุมารไม่ทรงเพลิดเพลินในอุทยานเลย พระเจ้าข้า ข้าแต่เทวะ กุมารไม่มีพระทัยเบิกบานในอุทยานเลย พระเจ้าข้า’ ‘สหายสารถี ก็กุมารเมื่อเสด็จไปยังอุทยานได้ทอดพระเนตรเห็นอะไร’ ‘ข้าแต่เทวะ กุมารเมื่อเสด็จไปยังอุทยาน ได้ทอดพระเนตรเห็นบุรุษแก่หง่อม หลังโกงเหมือนกลอนเรือน ค้อมตัวลง มีไม้เท้าเป็นที่พึ่ง เดินตัวสั่นเทา เจ็บป่วย ผ่านวัยหนุ่มไปแล้ว ครั้นทอดพระเนตรเห็นแล้ว จึงตรัสถามข้าพระองค์ว่า “สหายสารถี บุรุษผู้นี้เป็นอะไรไป แม้ผมของเขาก็ไม่เหมือนของคนอื่น แม้กายของเขาก็ไม่เหมือนของคนอื่น” ข้าพระองค์กราบทูลว่า “ข้าแต่เทวะ บุรุษผู้นี้เรียกว่าคนแก่ พระเจ้าข้า” พระองค์ตรัสถามว่า “สหายสารถี ก็บุรุษที่เรียกว่าคนแก่นี้เป็นอย่างไร” ข้าพระองค์กราบทูลว่า “ข้าแต่เทวะ บุรุษที่เรียกว่าคนแก่นี้ จะมีชีวิตอยู่ต่อไปอีกไม่นาน พระเจ้าข้า” พระองค์ตรัสถามว่า “สหายสารถี แม้เราก็มีความแก่เป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความแก่ไปได้หรือ” ข้าพระองค์กราบทูลว่า “ข้าแต่เทวะ พระองค์และข้าพระองค์ทั้งปวงล้วนมีความแก่เป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความแก่ไปได้ พระเจ้าข้า”’

---

‘‘‘තෙන හි, සම්ම සාරථි, අලං දානජ්ජ උය්‍යානභූමියා, ඉතොව අන්තෙපුරං පච්චනිය්‍යාහී’’’ති. ‘‘එවං, දෙවා’’ති ඛො අහං, දෙව, විපස්සිස්ස කුමාරස්ස පටිස්සුත්වා තතොව අන්තෙපුරං පච්චනිය්‍යාසිං. සො ඛො, දෙව, කුමාරො අන්තෙපුරං ගතො දුක්ඛී දුම්මනො පජ්ඣායති – ‘‘ධිරත්ථු කිර භො ජාති නාම, යත්‍ර හි නාම ජාතස්ස ජරා පඤ්ඤායිස්සතී’’’ති.

‘พระองค์จึงตรัสว่า “สหายสารถี ถ้าเช่นนั้น วันนี้พอทีกับการไปอุทยาน ท่านจงกลับรถจากที่นี่ไปยังพระราชวังชั้นในเถิด”’ ‘ข้าแต่เทวะ ข้าพระองค์ทูลรับสนองพระดำรัสของวิปัสสีกุมารว่า “อย่างนั้น พระเจ้าข้า” แล้วกลับรถจากที่นั้นไปยังพระราชวังชั้นใน ข้าแต่เทวะ กุมารพระองค์นั้นเสด็จเข้าสู่พระราชวังชั้นในแล้ว ทรงทุกข์โทมนัส ครุ่นคิดอยู่ว่า “น่าตำหนิจริงหนอ ความเกิดนี้ เพราะเมื่อมีความเกิด ความแก่ก็จะปรากฏ”’

---

බ්‍යාධිතපුරිසො

บุรุษผู้เจ็บป่วย

---

46. ‘‘අථ [Pg.20] ඛො, භික්ඛවෙ, බන්ධුමස්ස රඤ්ඤො එතදහොසි –

๔๖. ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น ท้าวพันธุมาได้มีพระราชดำริดังนี้ว่า

---

‘මා හෙව ඛො විපස්සී කුමාරො න රජ්ජං කාරෙසි, මා හෙව විපස්සී කුමාරො අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජි, මා හෙව නෙමිත්තානං බ්‍රාහ්මණානං සච්චං අස්ස වචන’න්ති. අථ ඛො, භික්ඛවෙ, බන්ධුමා රාජා විපස්සිස්ස කුමාරස්ස භිය්‍යොසොමත්තාය පඤ්ච කාමගුණානි උපට්ඨාපෙසි – ‘යථා විපස්සී කුමාරො රජ්ජං කරෙය්‍ය, යථා විපස්සී කුමාරො න අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජෙය්‍ය, යථා නෙමිත්තානං බ්‍රාහ්මණානං මිච්ඡා අස්ස වචන’න්ති.

‘ขอวิปัสสีกุมารอย่าได้ไม่ครองราชย์เลย ขอวิปัสสีกุมารอย่าได้ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตเลย ขอคำของพราหมณ์ผู้ทำนายลักษณะอย่าได้เป็นจริงเลย’ ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น ท้าวพันธุมาจึงทรงจัดเตรียมกามคุณ ๕ ให้วิปัสสีกุมารยิ่งขึ้นไปอีก ด้วยทรงดำริว่า ‘ทำอย่างไรหนอ วิปัสสีกุมารจะพึงครองราชย์ ทำอย่างไรหนอ วิปัสสีกุมารจะไม่พึงออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ทำอย่างไรหนอ คำของพราหมณ์ผู้ทำนายลักษณะจะพึงเป็นเท็จ’

---

‘‘තත්‍ර සුදං, භික්ඛවෙ, විපස්සී කුමාරො පඤ්චහි කාමගුණෙහි සමප්පිතො සමඞ්ගීභූතො පරිචාරෙති. අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සී කුමාරො බහූනං වස්සානං…පෙ…

ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น วิปัสสีกุมารทรงเพียบพร้อมพรั่งมูลด้วยกามคุณ ๕ บำเรออยู่ ภิกษุทั้งหลาย ต่อมาอีกเป็นเวลาหลายปี...ฯลฯ...

---

47. ‘‘අද්දසා ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සී කුමාරො උය්‍යානභූමිං නිය්‍යන්තො පුරිසං ආබාධිකං දුක්ඛිතං බාළ්හගිලානං සකෙ මුත්තකරීසෙ පලිපන්නං සෙමානං අඤ්ඤෙහි වුට්ඨාපියමානං අඤ්ඤෙහි සංවෙසියමානං. දිස්වා සාරථිං ආමන්තෙසි – ‘අයං පන, සම්ම සාරථි, පුරිසො කිංකතො? අක්ඛීනිපිස්ස න යථා අඤ්ඤෙසං, සරොපිස්ස න යථා අඤ්ඤෙස’න්ති? ‘එසො ඛො, දෙව, බ්‍යාධිතො නාමා’ති. ‘කිං පනෙසො, සම්ම සාරථි, බ්‍යාධිතො නාමා’ති? ‘එසො ඛො, දෙව, බ්‍යාධිතො නාම අප්පෙව නාම තම්හා ආබාධා වුට්ඨහෙය්‍යා’ති. ‘කිං පන, සම්ම සාරථි, අහම්පි බ්‍යාධිධම්මො, බ්‍යාධිං අනතීතො’ති? ‘ත්වඤ්ච, දෙව, මයඤ්චම්හ සබ්බෙ බ්‍යාධිධම්මා, බ්‍යාධිං අනතීතා’ති. ‘තෙන හි, සම්ම සාරථි, අලං දානජ්ජ උය්‍යානභූමියා, ඉතොව අන්තෙපුරං පච්චනිය්‍යාහී’ති. ‘එවං දෙවා’ති ඛො, භික්ඛවෙ, සාරථි විපස්සිස්ස කුමාරස්ස පටිස්සුත්වා තතොව අන්තෙපුරං පච්චනිය්‍යාසි. තත්‍ර සුදං, භික්ඛවෙ, විපස්සී කුමාරො අන්තෙපුරං ගතො දුක්ඛී දුම්මනො පජ්ඣායති – ‘ධිරත්ථු කිර භො ජාති නාම, යත්‍ර හි නාම ජාතස්ස ජරා පඤ්ඤායිස්සති, බ්‍යාධි පඤ්ඤායිස්සතී’ති.

๔๗. ภิกษุทั้งหลาย วิปัสสีกุมารเมื่อเสด็จไปยังพระราชอุทยาน ได้ทอดพระเนตรเห็นบุรุษผู้เจ็บป่วย ได้รับทุกขเวทนา ป่วยหนัก นอนจมอยู่ในมูตรคูถของตน มีคนอื่นคอยพยุงให้ลุกขึ้น มีคนอื่นคอยให้นอนลง ครั้นทอดพระเนตรเห็นแล้ว จึงตรัสถามนายสารถีว่า ‘สหายสารถี บุรุษผู้นี้เป็นอะไรไป แม้ดวงตาของเขาก็ไม่เหมือนของคนอื่น แม้เสียงของเขาก็ไม่เหมือนของคนอื่น’ นายสารถีกราบทูลว่า ‘ข้าแต่เทวะ บุรุษผู้นี้เรียกว่าคนป่วย พระเจ้าข้า’ ‘สหายสารถี ก็บุรุษที่เรียกว่าคนป่วยนี้เป็นอย่างไร’ ‘ข้าแต่เทวะ บุรุษที่เรียกว่าคนป่วยนี้ บางทีอาจจะลุกขึ้นจากความเจ็บป่วยนั้นได้ พระเจ้าข้า’ ‘สหายสารถี แม้เราก็มีความเจ็บป่วยเป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความเจ็บป่วยไปได้หรือ’ ‘ข้าแต่เทวะ พระองค์และข้าพระองค์ทั้งปวงล้วนมีความเจ็บป่วยเป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความเจ็บป่วยไปได้ พระเจ้าข้า’ ‘สหายสารถี ถ้าเช่นนั้น วันนี้พอทีกับการไปอุทยาน ท่านจงกลับรถจากที่นี่ไปยังพระราชวังชั้นในเถิด’ ‘อย่างนั้น พระเจ้าข้า’ ภิกษุทั้งหลาย นายสารถีทูลรับสนองพระดำรัสของวิปัสสีกุมาร แล้วกลับรถจากที่นั้นไปยังพระราชวังชั้นใน ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น วิปัสสีกุมารเสด็จเข้าสู่พระราชวังชั้นในแล้ว ทรงทุกข์โทมนัส ครุ่นคิดอยู่ว่า ‘น่าตำหนิจริงหนอ ความเกิดนี้ เพราะเมื่อมีความเกิด ความแก่ก็จะปรากฏ ความเจ็บป่วยก็จะปรากฏ’

---

48. ‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, බන්ධුමා රාජා සාරථිං ආමන්තාපෙත්වා එතදවොච – ‘කච්චි, සම්ම සාරථි, කුමාරො උය්‍යානභූමියා අභිරමිත්ථ, කච්චි, සම්ම [Pg.21] සාරථි, කුමාරො උය්‍යානභූමියා අත්තමනො අහොසී’ති? ‘න ඛො, දෙව, කුමාරො උය්‍යානභූමියා අභිරමිත්ථ, න ඛො, දෙව, කුමාරො උය්‍යානභූමියා අත්තමනො අහොසී’ති. ‘කිං පන, සම්ම සාරථි, අද්දස කුමාරො උය්‍යානභූමිං නිය්‍යන්තො’ති? ‘අද්දසා ඛො, දෙව, කුමාරො උය්‍යානභූමිං නිය්‍යන්තො පුරිසං ආබාධිකං දුක්ඛිතං බාළ්හගිලානං සකෙ මුත්තකරීසෙ පලිපන්නං සෙමානං අඤ්ඤෙහි වුට්ඨාපියමානං අඤ්ඤෙහි සංවෙසියමානං. දිස්වා මං එතදවොච – ‘‘අයං පන, සම්ම සාරථි, පුරිසො කිංකතො, අක්ඛීනිපිස්ස න යථා අඤ්ඤෙසං, සරොපිස්ස න යථා අඤ්ඤෙස’’න්ති? ‘‘එසො ඛො, දෙව, බ්‍යාධිතො නාමා’’ති. ‘‘කිං පනෙසො, සම්ම සාරථි, බ්‍යාධිතො නාමා’’ති? ‘‘එසො ඛො, දෙව, බ්‍යාධිතො නාම අප්පෙව නාම තම්හා ආබාධා වුට්ඨහෙය්‍යා’’ති. ‘‘කිං පන, සම්ම සාරථි, අහම්පි බ්‍යාධිධම්මො, බ්‍යාධිං අනතීතො’’ති? ‘‘ත්වඤ්ච, දෙව, මයඤ්චම්හ සබ්බෙ බ්‍යාධිධම්මා, බ්‍යාධිං අනතීතා’’ති. ‘‘තෙන හි, සම්ම සාරථි, අලං දානජ්ජ උය්‍යානභූමියා, ඉතොව අන්තෙපුරං පච්චනිය්‍යාහී’’ති. ‘‘එවං, දෙවා’’ති ඛො අහං, දෙව, විපස්සිස්ස කුමාරස්ස පටිස්සුත්වා තතොව අන්තෙපුරං පච්චනිය්‍යාසිං. සො ඛො, දෙව, කුමාරො අන්තෙපුරං ගතො දුක්ඛී දුම්මනො පජ්ඣායති – ‘‘‘ධිරත්ථු කිර භො ජාති නාම, යත්‍ර හි නාම ජාතස්ස ජරා පඤ්ඤායිස්සති, බ්‍යාධි පඤ්ඤායිස්සතී’’’ති.

๔๘. ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระเจ้าพันธุมา รับสั่งให้เรียกนายสารถีมาแล้วได้ตรัสถามดังนี้ว่า ‘สารถีผู้สหาย พระกุมารทรงเพลิดเพลินในอุทยานภูมิหรือไม่ สารถีผู้สหาย พระกุมารทรงพอพระทัยในอุทยานภูมิหรือไม่’ ‘ขอเดชะ พระกุมารมิได้ทรงเพลิดเพลินในอุทยานภูมิเลย ขอเดชะ พระกุมารมิได้ทรงพอพระทัยในอุทยานภูมิเลย’ ‘สารถีผู้สหาย ก็เมื่อพระกุมารเสด็จออกไปยังอุทยานภูมิ ได้ทอดพระเนตรเห็นอะไรเล่า’ ‘ขอเดชะ เมื่อพระกุมารเสด็จออกไปยังอุทยานภูมิ ได้ทอดพระเนตรเห็นบุรุษผู้ป่วย ได้รับทุกข์ เป็นไข้หนัก นอนจมอยู่ในมูตรและกรีสของตน มีคนอื่นคอยพยุงให้ลุกขึ้น มีคนอื่นคอยให้นอนลง ครั้นทอดพระเนตรเห็นแล้ว จึงตรัสถามข้าพระองค์ดังนี้ว่า ‘สารถีผู้สหาย บุรุษผู้นี้เป็นอะไรไปหนอ แม้ดวงตาทั้งสองของเขาก็ไม่เหมือนของคนอื่น แม้เสียงของเขาก็ไม่เหมือนของคนอื่น’ ‘ขอเดชะ บุรุษผู้นี้เรียกว่าคนป่วย พระเจ้าข้า’ ‘สารถีผู้สหาย ที่เรียกว่าคนป่วยนั้นเป็นอย่างไร’ ‘ขอเดชะ ที่เรียกว่าคนป่วยนั้นคือ บางทีอาจจะไม่หายจากความเจ็บป่วยนั้นก็ได้ พระเจ้าข้า’ ‘สารถีผู้สหาย แม้เราก็มีความเจ็บป่วยเป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความเจ็บป่วยไปได้หรือ’ ‘ขอเดชะ ทั้งพระองค์และข้าพระองค์ทั้งปวง ล้วนมีความเจ็บป่วยเป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความเจ็บป่วยไปได้ พระเจ้าข้า’ ‘สารถีผู้สหาย ถ้าเช่นนั้น วันนี้พอทีกับการไปอุทยานภูมิ ท่านจงกลับรถจากที่นี่ไปยังพระราชวังชั้นในเถิด’ ‘ขอเดชะ ข้าพระองค์ทูลรับสนองพระดำรัสของพระวิปัสสีกุมารว่า ‘พ่ะย่ะค่ะ พระเจ้าข้า’ แล้วได้กลับรถจากที่นั่นไปยังพระราชวังชั้นใน ขอเดชะ พระกุมารพระองค์นั้น ครั้นเสด็จเข้าสู่พระราชวังชั้นในแล้ว ทรงเป็นทุกข์ เสียพระทัย ทรงรำพึงว่า ‘น่าติเตียนจริงหนอ ความเกิดที่เรียกว่าชาตินี้ เพราะเมื่อมีชาติ ความแก่ ก็จะปรากฏ ความเจ็บป่วย ก็จะปรากฏ’

---

කාලඞ්කතපුරිසො

บุรุษผู้ทำกาละ

---

49. ‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, බන්ධුමස්ස රඤ්ඤො එතදහොසි – ‘මා හෙව ඛො විපස්සී කුමාරො න රජ්ජං කාරෙසි, මා හෙව විපස්සී කුමාරො අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජි, මා හෙව නෙමිත්තානං බ්‍රාහ්මණානං සච්චං අස්ස වචන’න්ති. අථ ඛො, භික්ඛවෙ, බන්ධුමා රාජා විපස්සිස්ස කුමාරස්ස භිය්‍යොසොමත්තාය පඤ්ච කාමගුණානි උපට්ඨාපෙසි – ‘යථා විපස්සී කුමාරො රජ්ජං කරෙය්‍ය, යථා විපස්සී කුමාරො න අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජෙය්‍ය, යථා නෙමිත්තානං බ්‍රාහ්මණානං මිච්ඡා අස්ස වචන’න්ති.

๔๙. ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระเจ้าพันธุมาได้มีพระราชดำริดังนี้ว่า ‘ขอวิปัสสีกุมารอย่าได้ไม่ครองราชย์เลย ขอวิปัสสีกุมารอย่าได้ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตเลย ขอคำของพราหมณ์ผู้ทำนายลักษณะอย่าได้เป็นจริงเลย’ ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระเจ้าพันธุมาจึงทรงจัดเตรียมกามคุณ ๕ ให้แก่พระวิปัสสีกุมารยิ่งขึ้นไปอีก ด้วยพระราชประสงค์ว่า ‘ทำอย่างไรหนอ พระวิปัสสีกุมารจะพึงครองราชย์ ทำอย่างไรหนอ พระวิปัสสีกุมารจะไม่พึงออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ทำอย่างไรหนอ คำของพราหมณ์ผู้ทำนายลักษณะจะพึงเป็นเท็จ’

---

‘‘තත්‍ර සුදං, භික්ඛවෙ, විපස්සී කුමාරො පඤ්චහි කාමගුණෙහි සමප්පිතො සමඞ්ගීභූතො පරිචාරෙති. අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සී කුමාරො බහූනං වස්සානං…පෙ…

ภิกษุทั้งหลาย ในกาลนั้น พระวิปัสสีกุมารทรงเพียบพร้อมพรั่งพร้อมด้วยกามคุณ ๕ บำเรออยู่ ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น โดยล่วงไปหลายปี...ฯลฯ...

---

50. ‘‘අද්දසා [Pg.22] ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සී කුමාරො උය්‍යානභූමිං නිය්‍යන්තො මහාජනකායං සන්නිපතිතං නානාරත්තානඤ්ච දුස්සානං විලාතං කයිරමානං. දිස්වා සාරථිං ආමන්තෙසි – ‘කිං නු ඛො, සො, සම්ම සාරථි, මහාජනකායො සන්නිපතිතො නානාරත්තානඤ්ච දුස්සානං විලාතං කයිරතී’ති? ‘එසො ඛො, දෙව, කාලඞ්කතො නාමා’ති. ‘තෙන හි, සම්ම සාරථි, යෙන සො කාලඞ්කතො තෙන රථං පෙසෙහී’ති. ‘එවං, දෙවා’ති ඛො, භික්ඛවෙ, සාරථි විපස්සිස්ස කුමාරස්ස පටිස්සුත්වා යෙන සො කාලඞ්කතො තෙන රථං පෙසෙසි. අද්දසා ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සී කුමාරො පෙතං කාලඞ්කතං, දිස්වා සාරථිං ආමන්තෙසි – ‘කිං පනායං, සම්ම සාරථි, කාලඞ්කතො නාමා’ති? ‘එසො ඛො, දෙව, කාලඞ්කතො නාම. න දානි තං දක්ඛන්ති මාතා වා පිතා වා අඤ්ඤෙ වා ඤාතිසාලොහිතා, සොපි න දක්ඛිස්සති මාතරං වා පිතරං වා අඤ්ඤෙ වා ඤාතිසාලොහිතෙ’ති. ‘කිං පන, සම්ම සාරථි, අහම්පි මරණධම්මො මරණං අනතීතො; මම්පි න දක්ඛන්ති දෙවො වා දෙවී වා අඤ්ඤෙ වා ඤාතිසාලොහිතා; අහම්පි න දක්ඛිස්සාමි දෙවං වා දෙවිං වා අඤ්ඤෙ වා ඤාතිසාලොහිතෙ’ති? ‘ත්වඤ්ච, දෙව, මයඤ්චම්හ සබ්බෙ මරණධම්මා මරණං අනතීතා; තම්පි න දක්ඛන්ති දෙවො වා දෙවී වා අඤ්ඤෙ වා ඤාතිසාලොහිතා; ත්වම්පි න දක්ඛිස්සසි දෙවං වා දෙවිං වා අඤ්ඤෙ වා ඤාතිසාලොහිතෙ’ති. ‘තෙන හි, සම්ම සාරථි, අලං දානජ්ජ උය්‍යානභූමියා, ඉතොව අන්තෙපුරං පච්චනිය්‍යාහී’ති. ‘එවං, දෙවා’ති ඛො, භික්ඛවෙ, සාරථි විපස්සිස්ස කුමාරස්ස පටිස්සුත්වා තතොව අන්තෙපුරං පච්චනිය්‍යාසි. තත්‍ර සුදං, භික්ඛවෙ, විපස්සී කුමාරො අන්තෙපුරං ගතො දුක්ඛී දුම්මනො පජ්ඣායති – ‘ධිරත්ථු කිර, භො, ජාති නාම, යත්‍ර හි නාම ජාතස්ස ජරා පඤ්ඤායිස්සති, බ්‍යාධි පඤ්ඤායිස්සති, මරණං පඤ්ඤායිස්සතී’ති.

๕๐. ภิกษุทั้งหลาย พระวิปัสสีกุมารเมื่อเสด็จออกไปยังอุทยานภูมิ ได้ทอดพระเนตรเห็นมหาชนประชุมกัน และแคร่หามที่ทำด้วยผ้าซึ่งย้อมสีต่างๆ ครั้นทอดพระเนตรเห็นแล้ว จึงตรัสถามนายสารถีว่า ‘สารถีผู้สหาย เพราะเหตุไรหนอ มหาชนจึงประชุมกัน และแคร่หามที่ทำด้วยผ้าซึ่งย้อมสีต่างๆ จึงถูกทำขึ้น’ ‘ขอเดชะ นั่นเรียกว่าคนตาย พระเจ้าข้า’ ‘สารถีผู้สหาย ถ้าเช่นนั้น ท่านจงขับรถไปยังที่ที่คนตายนั้นอยู่เถิด’ ‘พ่ะย่ะค่ะ พระเจ้าข้า’ ภิกษุทั้งหลาย นายสารถีทูลรับสนองพระดำรัสของพระวิปัสสีกุมารแล้วได้ขับรถไปยังที่ที่คนตายนั้นอยู่ ภิกษุทั้งหลาย พระวิปัสสีกุมารได้ทอดพระเนตรเห็นคนตายซึ่งละโลกนี้ไปแล้ว ครั้นทอดพระเนตรเห็นแล้ว จึงตรัสถามนายสารถีว่า ‘สารถีผู้สหาย ที่เรียกว่าคนตายนี้เป็นอย่างไร’ ‘ขอเดชะ ที่เรียกว่าคนตายนั้นคือ บัดนี้ มารดาหรือบิดา หรือญาติสาโลหิตเหล่าอื่น จักไม่ได้เห็นผู้นั้นอีก แม้ผู้นั้นก็จักไม่ได้เห็นมารดาหรือบิดา หรือญาติสาโลหิตเหล่าอื่นอีก พระเจ้าข้า’ ‘สารถีผู้สหาย แม้เราก็มีความตายเป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความตายไปได้หรือ แม้เรา พระราชาหรือพระเทวี หรือญาติสาโลหิตเหล่าอื่น ก็จักไม่ได้เห็นเราอีกหรือ แม้เราก็จักไม่ได้เห็นพระราชาหรือพระเทวี หรือญาติสาโลหิตเหล่าอื่นอีกหรือ’ ‘ขอเดชะ ทั้งพระองค์และข้าพระองค์ทั้งปวง ล้วนมีความตายเป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความตายไปได้ แม้พระองค์ พระราชาหรือพระเทวี หรือญาติสาโลหิตเหล่าอื่น ก็จักไม่ได้เห็นพระองค์อีก แม้พระองค์ก็จักไม่ได้เห็นพระราชาหรือพระเทวี หรือญาติสาโลหิตเหล่าอื่นอีก พระเจ้าข้า’ ‘สารถีผู้สหาย ถ้าเช่นนั้น วันนี้พอทีกับการไปอุทยานภูมิ ท่านจงกลับรถจากที่นี่ไปยังพระราชวังชั้นในเถิด’ ‘พ่ะย่ะค่ะ พระเจ้าข้า’ ภิกษุทั้งหลาย นายสารถีทูลรับสนองพระดำรัสของพระวิปัสสีกุมารแล้วได้กลับรถจากที่นั่นไปยังพระราชวังชั้นใน ภิกษุทั้งหลาย ในกาลนั้น พระวิปัสสีกุมารครั้นเสด็จเข้าสู่พระราชวังชั้นในแล้ว ทรงเป็นทุกข์ เสียพระทัย ทรงรำพึงว่า ‘น่าติเตียนจริงหนอ ความเกิดที่เรียกว่าชาตินี้ เพราะเมื่อมีชาติ ความแก่ ก็จะปรากฏ ความเจ็บป่วย ก็จะปรากฏ ความตาย ก็จะปรากฏ’

---

51. ‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, බන්ධුමා රාජා සාරථිං ආමන්තාපෙත්වා එතදවොච – ‘කච්චි, සම්ම සාරථි, කුමාරො උය්‍යානභූමියා අභිරමිත්ථ, කච්චි, සම්ම සාරථි, කුමාරො උය්‍යානභූමියා අත්තමනො අහොසී’ති? ‘න ඛො, දෙව, කුමාරො උය්‍යානභූමියා අභිරමිත්ථ, න ඛො, දෙව, කුමාරො උය්‍යානභූමියා අත්තමනො අහොසී’ති. ‘කිං පන, සම්ම සාරථි, අද්දස කුමාරො උය්‍යානභූමිං නිය්‍යන්තො’ති? ‘අද්දසා ඛො, දෙව, කුමාරො උය්‍යානභූමිං නිය්‍යන්තො මහාජනකායං සන්නිපතිතං නානාරත්තානඤ්ච දුස්සානං විලාතං කයිරමානං. දිස්වා මං එතදවොච – ‘‘කිං නු ඛො, සො[Pg.23], සම්ම සාරථි, මහාජනකායො සන්නිපතිතො නානාරත්තානඤ්ච දුස්සානං විලාතං කයිරතී’’ති? ‘‘එසො ඛො, දෙව, කාලඞ්කතො නාමා’’ති. ‘‘තෙන හි, සම්ම සාරථි, යෙන සො කාලඞ්කතො තෙන රථං පෙසෙහී’’ති. ‘‘එවං දෙවා’’ති ඛො අහං, දෙව, විපස්සිස්ස කුමාරස්ස පටිස්සුත්වා යෙන සො කාලඞ්කතො තෙන රථං පෙසෙසිං. අද්දසා ඛො, දෙව, කුමාරො පෙතං කාලඞ්කතං, දිස්වා මං එතදවොච – ‘‘කිං පනායං, සම්ම සාරථි, කාලඞ්කතො නාමා’’ති? ‘‘එසො ඛො, දෙව, කාලඞ්කතො නාම. න දානි තං දක්ඛන්ති මාතා වා පිතා වා අඤ්ඤෙ වා ඤාතිසාලොහිතා, සොපි න දක්ඛිස්සති මාතරං වා පිතරං වා අඤ්ඤෙ වා ඤාතිසාලොහිතෙ’’ති. ‘‘කිං පන, සම්ම සාරථි, අහම්පි මරණධම්මො මරණං අනතීතො; මම්පි න දක්ඛන්ති දෙවො වා දෙවී වා අඤ්ඤෙ වා ඤාතිසාලොහිතා; අහම්පි න දක්ඛිස්සාමි දෙවං වා දෙවිං වා අඤ්ඤෙ වා ඤාතිසාලොහිතෙ’’ති? ‘‘ත්වඤ්ච, දෙව, මයඤ්චම්හ සබ්බෙ මරණධම්මා මරණං අනතීතා; තම්පි න දක්ඛන්ති දෙවො වා දෙවී වා අඤ්ඤෙ වා ඤාතිසාලොහිතා, ත්වම්පි න දක්ඛිස්සසි දෙවං වා දෙවිං වා අඤ්ඤෙ වා ඤාතිසාලොහිතෙ’’ති. ‘‘තෙන හි, සම්ම සාරථි, අලං දානජ්ජ උය්‍යානභූමියා, ඉතොව අන්තෙපුරං පච්චනිය්‍යාහී’ති. ‘‘‘එවං, දෙවා’’ති ඛො අහං, දෙව, විපස්සිස්ස කුමාරස්ස පටිස්සුත්වා තතොව අන්තෙපුරං පච්චනිය්‍යාසිං. සො ඛො, දෙව, කුමාරො අන්තෙපුරං ගතො දුක්ඛී දුම්මනො පජ්ඣායති – ‘‘ධිරත්ථු කිර භො ජාති නාම, යත්‍ර හි නාම ජාතස්ස ජරා පඤ්ඤායිස්සති, බ්‍යාධි පඤ්ඤායිස්සති, මරණං පඤ්ඤායිස්සතී’’’ති.

๕๑. ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น พระเจ้าพันธุมา รับสั่งให้เรียกนายสารถีมาแล้วได้ตรัสถามว่า ‘สารถีผู้สหาย ราชกุมารทรงยินดีในพระราชอุทยานหรือ ราชกุมารทรงมีพระทัยเบิกบานในพระราชอุทยานหรือ’ นายสารถีกราบทูลว่า ‘ขอเดชะ ราชกุมารมิได้ทรงยินดีในพระราชอุทยานเลย ขอเดชะ ราชกุมารมิได้มีพระทัยเบิกบานในพระราชอุทยานเลย’ ‘สารถีผู้สหาย ก็เมื่อราชกุมารเสด็จออกจากพระราชอุทยานได้ทอดพระเนตรเห็นอะไรเล่า’ ‘ขอเดชะ เมื่อราชกุมารเสด็จออกจากพระราชอุทยานได้ทอดพระเนตรเห็นมหาชนมาประชุมกันจัดทำเตียงหามด้วยผ้าที่ย้อมด้วยสีต่างๆ ครั้นทอดพระเนตรเห็นแล้วจึงตรัสถามข้าพระองค์ว่า ‘สารถีผู้สหาย มหาชนนั้นมาประชุมกันจัดทำเตียงหามด้วยผ้าที่ย้อมด้วยสีต่างๆ ทำไมกัน’ ข้าพระองค์กราบทูลว่า ‘ขอเดชะ ผู้นี้เรียกว่าคนตาย’ พระกุมารรับสั่งว่า ‘สารถีผู้สหาย ถ้าเช่นนั้น ท่านจงขับรถไปยังที่ที่คนตายนั้นอยู่เถิด’ ข้าพระองค์ทูลรับสนองพระดำรัสของวิปัสสีกุมารว่า ‘ขอเดชะ พระเจ้าข้า’ แล้วได้ขับรถไปยังที่ที่คนตายนั้นอยู่ ขอเดชะ ราชกุมารได้ทอดพระเนตรเห็นคนตายแล้ว ครั้นทอดพระเนตรเห็นแล้วจึงตรัสถามข้าพระองค์ว่า ‘สารถีผู้สหาย ผู้นี้เรียกว่าคนตายเป็นอย่างไร’ ข้าพระองค์กราบทูลว่า ‘ขอเดชะ ผู้นี้เรียกว่าคนตาย คือ บัดนี้มารดาบิดาหรือญาติสาโลหิตเหล่าอื่นจักไม่ได้เห็นเขา แม้เขาก็จักไม่ได้เห็นมารดาบิดาหรือญาติสาโลหิตเหล่าอื่น’ พระกุมารรับสั่งว่า ‘สารถีผู้สหาย แม้เราก็มีความตายเป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความตายไปได้หรือ แม้เรา พระราชา พระเทวี หรือญาติสาโลหิตเหล่าอื่นก็จักไม่ได้เห็นเรา แม้เราก็จักไม่ได้เห็นพระราชา พระเทวี หรือญาติสาโลหิตเหล่าอื่นหรือ’ ข้าพระองค์กราบทูลว่า ‘ขอเดชะ ทั้งพระองค์และข้าพระองค์ เราทุกคนล้วนมีความตายเป็นธรรมดา ไม่ล่วงพ้นความตายไปได้ แม้พระองค์ พระราชา พระเทวี หรือญาติสาโลหิตเหล่าอื่นก็จักไม่ได้เห็นพระองค์ แม้พระองค์ก็จักไม่ได้เห็นพระราชา พระเทวี หรือญาติสาโลหิตเหล่าอื่น’ พระกุมารรับสั่งว่า ‘สารถีผู้สหาย ถ้าเช่นนั้น วันนี้พอทีกับการไปอุทยาน ท่านจงกลับจากที่นี่ไปยังพระราชวังชั้นในเถิด’ ข้าพระองค์ทูลรับสนองพระดำรัสของวิปัสสีกุมารว่า ‘ขอเดชะ พระเจ้าข้า’ แล้วได้กลับจากที่นั้นไปยังพระราชวังชั้นใน ขอเดชะ ราชกุมารพระองค์นั้นเสด็จเข้าสู่พระราชวังชั้นในแล้ว ทรงทุกข์โทมนัสครุ่นคิดอยู่ว่า ‘น่าตำหนิจริงหนอ ความเกิดนี้ เพราะเมื่อมีความเกิด ความชรา ความเจ็บไข้ และความตายก็ปรากฏ’

---

පබ්බජිතො

บรรพชิต

---

52. ‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, බන්ධුමස්ස රඤ්ඤො එතදහොසි – ‘මා හෙව ඛො විපස්සී කුමාරො න රජ්ජං කාරෙසි, මා හෙව විපස්සී කුමාරො අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජි, මා හෙව නෙමිත්තානං බ්‍රාහ්මණානං සච්චං අස්ස වචන’න්ති. අථ ඛො, භික්ඛවෙ, බන්ධුමා රාජා විපස්සිස්ස කුමාරස්ස භිය්‍යොසොමත්තාය පඤ්ච කාමගුණානි උපට්ඨාපෙසි – ‘යථා විපස්සී කුමාරො රජ්ජං කරෙය්‍ය, යථා විපස්සී කුමාරො න අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජෙය්‍ය, යථා නෙමිත්තානං බ්‍රාහ්මණානං මිච්ඡා අස්ස වචන’න්ති.

๕๒. ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระเจ้าพันธุมาได้มีพระราชดำริดังนี้ว่า ‘ขออย่าให้วิปัสสีกุมารไม่ครองราชย์เลย ขออย่าให้วิปัสสีกุมารออกบวชจากเรือนเป็นบรรพชิตเลย และขออย่าให้คำของพราหมณ์โหรทั้งหลายเป็นจริงเลย’ ลำดับนั้น พระเจ้าพันธุมาจึงได้รับสั่งให้จัดเตรียมกามคุณ ๕ ให้วิปัสสีกุมารยิ่งขึ้นไปอีก ด้วยพระประสงค์ว่า ‘เพื่อว่าวิปัสสีกุมารจักได้ครองราชย์ จักไม่ได้ออกบวชจากเรือนเป็นบรรพชิต และคำของพราหมณ์โหรทั้งหลายจักได้เป็นคำเท็จ’

---

‘‘තත්‍ර සුදං, භික්ඛවෙ, විපස්සී කුමාරො පඤ්චහි කාමගුණෙහි සමප්පිතො සමඞ්ගීභූතො පරිචාරෙති. අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සී කුමාරො බහූනං වස්සානං [Pg.24] බහූනං වස්සසතානං බහූනං වස්සසහස්සානං අච්චයෙන සාරථිං ආමන්තෙසි – ‘යොජෙහි, සම්ම සාරථි, භද්දානි භද්දානි යානානි, උය්‍යානභූමිං ගච්ඡාම සුභූමිදස්සනායා’ති. ‘එවං, දෙවා’ති ඛො, භික්ඛවෙ, සාරථි විපස්සිස්ස කුමාරස්ස පටිස්සුත්වා භද්දානි භද්දානි යානානි යොජෙත්වා විපස්සිස්ස කුමාරස්ස පටිවෙදෙසි – ‘යුත්තානි ඛො තෙ, දෙව, භද්දානි භද්දානි යානානි, යස්ස දානි කාලං මඤ්ඤසී’ති. අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සී කුමාරො භද්දං භද්දං යානං අභිරුහිත්වා භද්දෙහි භද්දෙහි යානෙහි උය්‍යානභූමිං නිය්‍යාසි.

ภิกษุทั้งหลาย วิปัสสีกุมารนั้นทรงพรั่งพร้อมด้วยกามคุณ ๕ บำเรออยู่ในพระราชวังนั้น ครั้งนั้น เมื่อล่วงไปหลายปี หลายร้อยปี หลายพันปี วิปัสสีกุมารรับสั่งเรียกนายสารถีมาตรัสว่า ‘สารถีผู้สหาย ท่านจงเทียมยานพาหนะดีๆ เราจักไปอุทยานเพื่อชมภูมิประเทศอันสวยงาม’ นายสารถีทูลรับสนองพระดำรัสของวิปัสสีกุมารว่า ‘ขอเดชะ พระเจ้าข้า’ แล้วเทียมยานพาหนะดีๆ เสร็จแล้ว จึงกราบทูลวิปัสสีกุมารว่า ‘ขอเดชะ ยานพาหนะดีๆ เทียมพร้อมแล้วสำหรับพระองค์ บัดนี้ พระองค์โปรดทรงกำหนดเวลาที่สมควรเถิด’ ลำดับนั้น วิปัสสีกุมารเสด็จขึ้นทรงยานพาหนะอันงดงาม เสด็จออกไปยังพระราชอุทยานด้วยยานพาหนะที่งดงาม

---

53. ‘‘අද්දසා ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සී කුමාරො උය්‍යානභූමිං නිය්‍යන්තො පුරිසං භණ්ඩුං පබ්බජිතං කාසායවසනං. දිස්වා සාරථිං ආමන්තෙසි – ‘අයං පන, සම්ම සාරථි, පුරිසො කිංකතො? සීසංපිස්ස න යථා අඤ්ඤෙසං, වත්ථානිපිස්ස න යථා අඤ්ඤෙස’න්ති? ‘එසො ඛො, දෙව, පබ්බජිතො නාමා’ති. ‘කිං පනෙසො, සම්ම සාරථි, පබ්බජිතො නාමා’ති? ‘එසො ඛො, දෙව, පබ්බජිතො නාම සාධු ධම්මචරියා සාධු සමචරියා සාධු කුසලකිරියා සාධු පුඤ්ඤකිරියා සාධු අවිහිංසා සාධු භූතානුකම්පා’ති. ‘සාධු ඛො සො, සම්ම සාරථි, පබ්බජිතො නාම, සාධු ධම්මචරියා සාධු සමචරියා සාධු කුසලකිරියා සාධු පුඤ්ඤකිරියා සාධු අවිහිංසා සාධු භූතානුකම්පා. තෙන හි, සම්ම සාරථි, යෙන සො පබ්බජිතො තෙන රථං පෙසෙහී’ති. ‘එවං, දෙවා’ති ඛො, භික්ඛවෙ, සාරථි විපස්සිස්ස කුමාරස්ස පටිස්සුත්වා යෙන සො පබ්බජිතො තෙන රථං පෙසෙසි. අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සී කුමාරො තං පබ්බජිතං එතදවොච – ‘ත්වං පන, සම්ම, කිංකතො, සීසම්පි තෙ න යථා අඤ්ඤෙසං, වත්ථානිපි තෙ න යථා අඤ්ඤෙස’න්ති? ‘අහං ඛො, දෙව, පබ්බජිතො නාමා’ති. ‘කිං පන ත්වං, සම්ම, පබ්බජිතො නාමා’ති? ‘අහං ඛො, දෙව, පබ්බජිතො නාම, සාධු ධම්මචරියා සාධු සමචරියා සාධු කුසලකිරියා සාධු පුඤ්ඤකිරියා සාධු අවිහිංසා සාධු භූතානුකම්පා’ති. ‘සාධු ඛො ත්වං, සම්ම, පබ්බජිතො නාම සාධු ධම්මචරියා සාධු සමචරියා සාධු කුසලකිරියා සාධු පුඤ්ඤකිරියා සාධු අවිහිංසා සාධු භූතානුකම්පා’ති.

๕๓. ภิกษุทั้งหลาย วิปัสสีกุมารเมื่อเสด็จไปยังอุทยานภูมิ ได้ทอดพระเนตรเห็นบุรุษศีรษะโล้น เป็นบรรพชิต นุ่งห่มผ้ากาสาวะ ครั้นทอดพระเนตรเห็นแล้ว จึงตรัสเรียกนายสารถีมาแล้วตรัสว่า ‘สารถีสหาย บุรุษผู้นี้เป็นอะไรไป ศีรษะของเขาก็ไม่เหมือนของคนอื่น แม้ผ้าของเขาก็ไม่เหมือนของคนอื่น’ นายสารถีทูลว่า ‘ข้าแต่สมมติเทพ ผู้นี้ชื่อว่าบรรพชิต พระเจ้าข้า’ วิปัสสีกุมารตรัสถามว่า ‘สารถีสหาย ผู้นี้ชื่อว่าบรรพชิตเป็นอย่างไร’ นายสารถีทูลว่า ‘ข้าแต่สมมติเทพ ผู้นี้ชื่อว่าบรรพชิต คือผู้กล่าวว่า การประพฤติธรรมเป็นความดี การประพฤติสม่ำเสมอเป็นความดี การทำกุศลเป็นความดี การทำบุญเป็นความดี การไม่เบียดเบียนเป็นความดี การอนุเคราะห์สัตว์เป็นความดี พระเจ้าข้า’ วิปัสสีกุมารตรัสว่า ‘สารถีสหาย ผู้นั้นชื่อว่าบรรพชิตดีจริงหนอ การประพฤติธรรมเป็นความดี การประพฤติสม่ำเสมอเป็นความดี การทำกุศลเป็นความดี การทำบุญเป็นความดี การไม่เบียดเบียนเป็นความดี การอนุเคราะห์สัตว์เป็นความดี สารถีสหาย ถ้าเช่นนั้น ท่านจงขับรถไปทางที่บรรพชิตนั้นอยู่เถิด’ ภิกษุทั้งหลาย นายสารถีทูลรับวิปัสสีกุมารว่า ‘อย่างนั้น พระเจ้าข้า’ แล้วได้ขับรถไปทางที่บรรพชิตนั้นอยู่ ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลาย วิปัสสีกุมารได้ตรัสกับบรรพชิตนั้นดังนี้ว่า ‘สหาย ท่านเป็นอะไรไป ศีรษะของท่านก็ไม่เหมือนของคนอื่น แม้ผ้าของท่านก็ไม่เหมือนของคนอื่น’ บรรพชิตทูลว่า ‘ขอถวายพระพร อาตมภาพชื่อว่าบรรพชิต’ วิปัสสีกุมารตรัสถามว่า ‘สหาย ท่านชื่อว่าบรรพชิตเป็นอย่างไร’ บรรพชิตทูลว่า ‘ขอถวายพระพร อาตมภาพชื่อว่าบรรพชิต คือผู้กล่าวว่า การประพฤติธรรมเป็นความดี การประพฤติสม่ำเสมอเป็นความดี การทำกุศลเป็นความดี การทำบุญเป็นความดี การไม่เบียดเบียนเป็นความดี การอนุเคราะห์สัตว์เป็นความดี’ วิปัสสีกุมารตรัสว่า ‘สหาย ท่านชื่อว่าบรรพชิตดีจริงหนอ การประพฤติธรรมเป็นความดี การประพฤติสม่ำเสมอเป็นความดี การทำกุศลเป็นความดี การทำบุญเป็นความดี การไม่เบียดเบียนเป็นความดี การอนุเคราะห์สัตว์เป็นความดี’

---

බොධිසත්තපබ්බජ්ජා

การบรรพชาของพระโพธิสัตว์

---

54. ‘‘අථ [Pg.25] ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සී කුමාරො සාරථිං ආමන්තෙසි – ‘තෙන හි, සම්ම සාරථි, රථං ආදාය ඉතොව අන්තෙපුරං පච්චනිය්‍යාහි. අහං පන ඉධෙව කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා කාසායානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිස්සාමී’ති. ‘එවං, දෙවා’ති ඛො, භික්ඛවෙ, සාරථි විපස්සිස්ස කුමාරස්ස පටිස්සුත්වා රථං ආදාය තතොව අන්තෙපුරං පච්චනිය්‍යාසි. විපස්සී පන කුමාරො තත්ථෙව කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා කාසායානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජි.

๕๔. ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลาย วิปัสสีกุมารตรัสเรียกนายสารถีมาแล้วตรัสว่า ‘สารถีสหาย ถ้าเช่นนั้น ท่านจงนำรถกลับจากที่นี่ไปยังพระราชวังฝ่ายในเถิด ส่วนเราจักปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสาวะ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ณ ที่นี้แหละ’ ภิกษุทั้งหลาย นายสารถีทูลรับวิปัสสีกุมารว่า ‘อย่างนั้น พระเจ้าข้า’ แล้วนำรถกลับจากที่นั้นไปยังพระราชวังฝ่ายใน ส่วนวิปัสสีกุมารได้ทรงปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสาวะ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ณ ที่นั้นนั่นเอง

---

මහාජනකායඅනුපබ්බජ්ජා

การบรรพชาตามของมหาชน

---

55. ‘‘අස්සොසි ඛො, භික්ඛවෙ, බන්ධුමතියා රාජධානියා මහාජනකායො චතුරාසීති පාණසහස්සානි – ‘විපස්සී කිර කුමාරො කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා කාසායානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතො’ති. සුත්වාන තෙසං එතදහොසි – ‘න හි නූන සො ඔරකො ධම්මවිනයො, න සා ඔරකා පබ්බජ්ජා, යත්ථ විපස්සී කුමාරො කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා කාසායානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතො. විපස්සීපි නාම කුමාරො කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා කාසායානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිස්සති, කිමඞ්ගං පන මය’න්ති.

๕๕. ภิกษุทั้งหลาย มหาชน ๘๔,๐๐๐ คน ในกรุงพันธุมดีราชธานี ได้สดับข่าวว่า ‘ได้ยินว่า วิปัสสีกุมารทรงปลงพระเกศาและพระมัสสุ ทรงครองผ้ากาสาวพัสตร์ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตแล้ว’ ครั้นได้สดับแล้ว ชนเหล่านั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘พระธรรมวินัยที่วิปัสสีกุมารทรงปลงพระเกศาและพระมัสสุ ทรงครองผ้ากาสาวพัสตร์ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตนั้น คงไม่เลวทรามแน่ การบรรพชานั้นคงไม่เลวทรามแน่ แม้วิปัสสีกุมารยังทรงปลงพระเกศาและพระมัสสุ ทรงครองผ้ากาสาวพัสตร์ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตได้ ไฉนพวกเราจะบวชบ้างไม่ได้เล่า’

---

‘‘අථ ඛො, සො භික්ඛවෙ, මහාජනකායො චතුරාසීති පාණසහස්සානි කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා කාසායානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා විපස්සිං බොධිසත්තං අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතං අනුපබ්බජිංසු. තාය සුදං, භික්ඛවෙ, පරිසාය පරිවුතො විපස්සී බොධිසත්තො ගාමනිගමජනපදරාජධානීසු චාරිකං චරති.

ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลาย มหาชน ๘๔,๐๐๐ คนนั้น ได้ปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสาวะ บวชตามพระวิปัสสีโพธิสัตว์ผู้เสด็จออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตแล้ว ภิกษุทั้งหลาย พระวิปัสสีโพธิสัตว์แวดล้อมด้วยบริษัทนั้น เสด็จจาริกไปในคามนิคมชนบทและราชธานีทั้งหลาย

---

56. ‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස රහොගතස්ස පටිසල්ලීනස්ස එවං චෙතසො පරිවිතක්කො උදපාදි – ‘න ඛො මෙතං පතිරූපං යොහං ආකිණ්ණො විහරාමි, යංනූනාහං එකො ගණම්හා වූපකට්ඨො විහරෙය්‍ය’න්ති. අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සී බොධිසත්තො අපරෙන සමයෙන එකො [Pg.26] ගණම්හා වූපකට්ඨො විහාසි, අඤ්ඤෙනෙව තානි චතුරාසීති පබ්බජිතසහස්සානි අගමංසු, අඤ්ඤෙන මග්ගෙන විපස්සී බොධිසත්තො.

๕๖. ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลาย เมื่อพระวิปัสสีโพธิสัตว์เสด็จไปในที่สงัด หลีกเร้นอยู่ ได้เกิดความปริวิตกแห่งใจอย่างนี้ว่า ‘การที่เราอยู่คลุกคลีด้วยหมู่คณะนี้ ไม่สมควรแก่เราเลยหนอ ถ้ากระไร เราพึงหลีกออกจากหมู่ อยู่แต่ผู้เดียว’ ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลาย โดยสมัยอื่น พระวิปัสสีโพธิสัตว์ได้เสด็จหลีกออกจากหมู่ อยู่แต่ผู้เดียว บรรพชิต ๘๔,๐๐๐ เหล่านั้นได้ไปทางหนึ่ง พระวิปัสสีโพธิสัตว์ได้เสด็จไปอีกทางหนึ่ง

---

බොධිසත්තඅභිනිවෙසො

การมนสิการของพระโพธิสัตว์

---

57. ‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස වාසූපගතස්ස රහොගතස්ස පටිසල්ලීනස්ස එවං චෙතසො පරිවිතක්කො උදපාදි – ‘කිච්ඡං වතායං ලොකො ආපන්නො, ජායති ච ජීයති ච මීයති ච චවති ච උපපජ්ජති ච, අථ ච පනිමස්ස දුක්ඛස්ස නිස්සරණං නප්පජානාති ජරාමරණස්ස, කුදාස්සු නාම ඉමස්ස දුක්ඛස්ස නිස්සරණං පඤ්ඤායිස්සති ජරාමරණස්සා’ති?

๕๗. ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลาย เมื่อพระวิปัสสีโพธิสัตว์เสด็จเข้าสู่ที่ประทับ ไปในที่สงัด หลีกเร้นอยู่ ได้เกิดความปริวิตกแห่งใจอย่างนี้ว่า ‘โลกนี้ตกอยู่ในความลำบากหนอ คือ เกิด แก่ ตาย จุติ และอุบัติ แต่ก็ไม่รู้ชัดถึงทางออกจากทุกข์ คือ ชรามรณะนี้ เมื่อไรหนอ ทางออกจากทุกข์ คือ ชรามรณะนี้ จักปรากฏ’

---

‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස එතදහොසි – ‘කිම්හි නු ඛො සති ජරාමරණං හොති, කිංපච්චයා ජරාමරණ’න්ති? අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස යොනිසො මනසිකාරා අහු පඤ්ඤාය අභිසමයො – ‘ජාතියා ඛො සති ජරාමරණං හොති, ජාතිපච්චයා ජරාමරණ’න්ති.

ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลาย พระวิปัสสีโพธิสัตว์ได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘เมื่ออะไรมี ชรามรณะจึงมี ชรามรณะมีอะไรเป็นปัจจัย’ ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลาย พระวิปัสสีโพธิสัตว์ทรงมนสิการโดยแยบคาย จึงได้เกิดการตรัสรู้ด้วยปัญญาว่า ‘เมื่อชาติมี ชรามรณะจึงมี ชรามรณะมีชาติเป็นปัจจัย’

---

‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස එතදහොසි – ‘කිම්හි නු ඛො සති ජාති හොති, කිංපච්චයා ජාතී’ති? අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස යොනිසො මනසිකාරා අහු පඤ්ඤාය අභිසමයො – ‘භවෙ ඛො සති ජාති හොති, භවපච්චයා ජාතී’ති.

ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลาย พระวิปัสสีโพธิสัตว์ได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘เมื่ออะไรมี ชาติจึงมี ชาติมีอะไรเป็นปัจจัย’ ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลาย พระวิปัสสีโพธิสัตว์ทรงมนสิการโดยแยบคาย จึงได้เกิดการตรัสรู้ด้วยปัญญาว่า ‘เมื่อภพมี ชาติจึงมี ชาติมีภพเป็นปัจจัย’

---

‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස එතදහොසි – ‘කිම්හි නු ඛො සති භවො හොති, කිංපච්චයා භවො’ති? අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස යොනිසො මනසිකාරා අහු පඤ්ඤාය අභිසමයො – ‘උපාදානෙ ඛො සති භවො හොති, උපාදානපච්චයා භවො’ති.

ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘เมื่ออะไรหนอมีอยู่ ภพจึงมี, เพราะอะไรเป็นปัจจัย ภพจึงมี’ ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น การตรัสรู้ด้วยปัญญาได้มีแล้วแก่พระโพธิสัตว์วิปัสสี เพราะทรงมนสิการโดยแยบคายว่า ‘เมื่ออุปาทานมีอยู่ ภพจึงมี, เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย ภพจึงมี’

---

‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස එතදහොසි – ‘කිම්හි නු ඛො සති උපාදානං හොති, කිංපච්චයා උපාදාන’න්ති? අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස යොනිසො මනසිකාරා අහු පඤ්ඤාය අභිසමයො – ‘තණ්හාය ඛො සති උපාදානං හොති, තණ්හාපච්චයා උපාදාන’න්ති.

ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘เมื่ออะไรหนอมีอยู่ อุปาทานจึงมี, เพราะอะไรเป็นปัจจัย อุปาทานจึงมี’ ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น การตรัสรู้ด้วยปัญญาได้มีแล้วแก่พระโพธิสัตว์วิปัสสี เพราะทรงมนสิการโดยแยบคายว่า ‘เมื่อตัณหามีอยู่ อุปาทานจึงมี, เพราะตัณหาเป็นปัจจัย อุปาทานจึงมี’

---

‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස එතදහොසි – ‘කිම්හි නු ඛො සති තණ්හා හොති, කිංපච්චයා තණ්හා’ති? අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස [Pg.27] බොධිසත්තස්ස යොනිසො මනසිකාරා අහු පඤ්ඤාය අභිසමයො – ‘වෙදනාය ඛො සති තණ්හා හොති, වෙදනාපච්චයා තණ්හා’ති.

ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘เมื่ออะไรหนอมีอยู่ ตัณหาจึงมี, เพราะอะไรเป็นปัจจัย ตัณหาจึงมี’ ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น การตรัสรู้ด้วยปัญญาได้มีแล้วแก่พระโพธิสัตว์วิปัสสี เพราะทรงมนสิการโดยแยบคายว่า ‘เมื่อเวทนามีอยู่ ตัณหาจึงมี, เพราะเวทนาเป็นปัจจัย ตัณหาจึงมี’

---

‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස එතදහොසි – ‘කිම්හි නු ඛො සති වෙදනා හොති, කිංපච්චයා වෙදනා’ති? අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස යොනිසො මනසිකාරා අහු පඤ්ඤාය අභිසමයො – ‘ඵස්සෙ ඛො සති වෙදනා හොති, ඵස්සපච්චයා වෙදනා’ති.

ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘เมื่ออะไรหนอมีอยู่ เวทนาจึงมี, เพราะอะไรเป็นปัจจัย เวทนาจึงมี’ ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น การตรัสรู้ด้วยปัญญาได้มีแล้วแก่พระโพธิสัตว์วิปัสสี เพราะทรงมนสิการโดยแยบคายว่า ‘เมื่อผัสสะมีอยู่ เวทนาจึงมี, เพราะผัสสะเป็นปัจจัย เวทนาจึงมี’

---

‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස එතදහොසි – ‘කිම්හි නු ඛො සති ඵස්සො හොති, කිංපච්චයා ඵස්සො’ති? අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස යොනිසො මනසිකාරා අහු පඤ්ඤාය අභිසමයො – ‘සළායතනෙ ඛො සති ඵස්සො හොති, සළායතනපච්චයා ඵස්සො’ති.

ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘เมื่ออะไรหนอมีอยู่ ผัสสะจึงมี, เพราะอะไรเป็นปัจจัย ผัสสะจึงมี’ ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น การตรัสรู้ด้วยปัญญาได้มีแล้วแก่พระโพธิสัตว์วิปัสสี เพราะทรงมนสิการโดยแยบคายว่า ‘เมื่อสฬายตนะมีอยู่ ผัสสะจึงมี, เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย ผัสสะจึงมี’

---

‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස එතදහොසි – ‘කිම්හි නු ඛො සති සළායතනං හොති, කිංපච්චයා සළායතන’න්ති? අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස යොනිසො මනසිකාරා අහු පඤ්ඤාය අභිසමයො – ‘නාමරූපෙ ඛො සති සළායතනං හොති, නාමරූපපච්චයා සළායතන’න්ති.

ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘เมื่ออะไรหนอมีอยู่ สฬายตนะจึงมี, เพราะอะไรเป็นปัจจัย สฬายตนะจึงมี’ ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น การตรัสรู้ด้วยปัญญาได้มีแล้วแก่พระโพธิสัตว์วิปัสสี เพราะทรงมนสิการโดยแยบคายว่า ‘เมื่อนามรูปมีอยู่ สฬายตนะจึงมี, เพราะนามรูปเป็นปัจจัย สฬายตนะจึงมี’

---

‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස එතදහොසි – ‘කිම්හි නු ඛො සති නාමරූපං හොති, කිංපච්චයා නාමරූප’න්ති? අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස යොනිසො මනසිකාරා අහු පඤ්ඤාය අභිසමයො – ‘විඤ්ඤාණෙ ඛො සති නාමරූපං හොති, විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූප’න්ති.

ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘เมื่ออะไรหนอมีอยู่ นามรูปจึงมี, เพราะอะไรเป็นปัจจัย นามรูปจึงมี’ ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น การตรัสรู้ด้วยปัญญาได้มีแล้วแก่พระโพธิสัตว์วิปัสสี เพราะทรงมนสิการโดยแยบคายว่า ‘เมื่อวิญญาณมีอยู่ นามรูปจึงมี, เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย นามรูปจึงมี’

---

‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස එතදහොසි – ‘කිම්හි නු ඛො සති විඤ්ඤාණං හොති, කිංපච්චයා විඤ්ඤාණ’න්ති? අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස යොනිසො මනසිකාරා අහු පඤ්ඤාය අභිසමයො – ‘නාමරූපෙ ඛො සති විඤ්ඤාණං හොති, නාමරූපපච්චයා විඤ්ඤාණ’න්ති.

ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘เมื่ออะไรหนอมีอยู่ วิญญาณจึงมี, เพราะอะไรเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี’ ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น การตรัสรู้ด้วยปัญญาได้มีแล้วแก่พระโพธิสัตว์วิปัสสี เพราะทรงมนสิการโดยแยบคายว่า ‘เมื่อนามรูปมีอยู่ วิญญาณจึงมี, เพราะนามรูปเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี’

---

58. ‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස එතදහොසි – ‘පච්චුදාවත්තති ඛො ඉදං විඤ්ඤාණං නාමරූපම්හා, නාපරං ගච්ඡති. එත්තාවතා ජායෙථ [Pg.28] වා ජිය්‍යෙථ වා මිය්‍යෙථ වා චවෙථ වා උපපජ්ජෙථ වා, යදිදං නාමරූපපච්චයා විඤ්ඤාණං, විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපං, නාමරූපපච්චයා සළායතනං, සළායතනපච්චයා ඵස්සො, ඵස්සපච්චයා වෙදනා, වෙදනාපච්චයා තණ්හා, තණ්හාපච්චයා උපාදානං, උපාදානපච්චයා භවො, භවපච්චයා ජාති, ජාතිපච්චයා ජරාමරණං සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා සම්භවන්ති. එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයො හොති’.

๕๘. ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘วิญญาณนี้ย่อมย้อนกลับจากนามรูป ไม่เลยไปอื่น สัตว์โลกย่อมเกิด แก่ ตาย จุติ หรืออุบัติ ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ คือ เพราะนามรูปเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี, เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย นามรูปจึงมี, เพราะนามรูปเป็นปัจจัย สฬายตนะจึงมี, เพราะสฬายตนะเป็นปัจจัย ผัสสะจึงมี, เพราะผัสสะเป็นปัจจัย เวทนาจึงมี, เพราะเวทนาเป็นปัจจัย ตัณหาจึงมี, เพราะตัณหาเป็นปัจจัย อุปาทานจึงมี, เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย ภพจึงมี, เพราะภพเป็นปัจจัย ชาติจึงมี, เพราะชาติเป็นปัจจัย ชรามรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงมีพร้อม ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ มีได้ด้วยประการฉะนี้’

---

59. ‘‘‘සමුදයො සමුදයො’ති ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස පුබ්බෙ අනනුස්සුතෙසු ධම්මෙසු චක්ඛුං උදපාදි, ඤාණං උදපාදි, පඤ්ඤා උදපාදි, විජ්ජා උදපාදි, ආලොකො උදපාදි.

๕๙. ภิกษุทั้งหลาย พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้มีจักษุเกิดขึ้นแล้ว ญาณเกิดขึ้นแล้ว ปัญญาเกิดขึ้นแล้ว วิชชาเกิดขึ้นแล้ว แสงสว่างเกิดขึ้นแล้ว ในธรรมทั้งหลายที่ไม่เคยได้ฟังมาก่อนว่า ‘ความเกิดขึ้น ความเกิดขึ้น’

---

60. ‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස එතදහොසි – ‘කිම්හි නු ඛො අසති ජරාමරණං න හොති, කිස්ස නිරොධා ජරාමරණනිරොධො’ති? අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස යොනිසො මනසිකාරා අහු පඤ්ඤාය අභිසමයො – ‘ජාතියා ඛො අසති ජරාමරණං න හොති, ජාතිනිරොධා ජරාමරණනිරොධො’ති.

๖๐. ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘เมื่ออะไรหนอไม่มีอยู่ ชรามรณะจึงไม่มี, เพราะความดับแห่งอะไร ชรามรณะจึงดับ’ ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น การตรัสรู้ด้วยปัญญาได้มีแล้วแก่พระโพธิสัตว์วิปัสสี เพราะทรงมนสิการโดยแยบคายว่า ‘เมื่อชาติไม่มีอยู่ ชรามรณะจึงไม่มี, เพราะชาติดับ ชรามรณะจึงดับ’

---

‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස එතදහොසි – ‘කිම්හි නු ඛො අසති ජාති න හොති, කිස්ස නිරොධා ජාතිනිරොධො’ති? අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස යොනිසො මනසිකාරා අහු පඤ්ඤාය අභිසමයො – ‘භවෙ ඛො අසති ජාති න හොති, භවනිරොධා ජාතිනිරොධො’ති.

ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘เมื่ออะไรหนอไม่มีอยู่ ชาติจึงไม่มี, เพราะความดับแห่งอะไร ชาติจึงดับ’ ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น การตรัสรู้ด้วยปัญญาได้มีแล้วแก่พระโพธิสัตว์วิปัสสี เพราะทรงมนสิการโดยแยบคายว่า ‘เมื่อภพไม่มีอยู่ ชาติจึงไม่มี, เพราะภพดับ ชาติจึงดับ’

---

‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස එතදහොසි – ‘කිම්හි නු ඛො අසති භවො න හොති, කිස්ස නිරොධා භවනිරොධො’ති? අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස යොනිසො මනසිකාරා අහු පඤ්ඤාය අභිසමයො – ‘උපාදානෙ ඛො අසති භවො න හොති, උපාදානනිරොධා භවනිරොධො’ති.

ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘เมื่ออะไรหนอไม่มีอยู่ ภพจึงไม่มี, เพราะความดับแห่งอะไร ภพจึงดับ’ ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น การตรัสรู้ด้วยปัญญาได้มีแล้วแก่พระโพธิสัตว์วิปัสสี เพราะทรงมนสิการโดยแยบคายว่า ‘เมื่ออุปาทานไม่มีอยู่ ภพจึงไม่มี, เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ’

---

‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස එතදහොසි – ‘කිම්හි නු ඛො අසති උපාදානං න හොති, කිස්ස නිරොධා උපාදානනිරොධො’ති? අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස යොනිසො මනසිකාරා අහු [Pg.29] පඤ්ඤාය අභිසමයො – ‘තණ්හාය ඛො අසති උපාදානං න හොති, තණ්හානිරොධා උපාදානනිරොධො’ති.

ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘เมื่ออะไรหนอไม่มีอยู่ อุปาทานจึงไม่มี, เพราะความดับแห่งอะไร อุปาทานจึงดับ’ ภิกษุทั้งหลาย ลำดับนั้น การตรัสรู้ด้วยปัญญาได้มีแล้วแก่พระโพธิสัตว์วิปัสสี เพราะทรงมนสิการโดยแยบคายว่า ‘เมื่อตัณหาไม่มีอยู่ อุปาทานจึงไม่มี, เพราะตัณหาดับ อุปาทานจึงดับ’

---

‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස එතදහොසි – ‘කිම්හි නු ඛො අසති තණ්හා න හොති, කිස්ස නිරොධා තණ්හානිරොධො’ති? අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස යොනිසො මනසිකාරා අහු පඤ්ඤාය අභිසමයො – ‘වෙදනාය ඛො අසති තණ්හා න හොති, වෙදනානිරොධා තණ්හානිරොධො’ති.

ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘เมื่ออะไรหนอไม่มี ตัณหาจึงไม่มี เพราะอะไรดับ ตัณหาจึงดับ’ ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีทรงมนสิการโดยแยบคาย จึงได้ตรัสรู้ด้วยปัญญาว่า ‘เมื่อเวทนาไม่มี ตัณหาจึงไม่มี เพราะเวทนาดับ ตัณหาจึงดับ’

---

‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස එතදහොසි – ‘කිම්හි නු ඛො අසති වෙදනා න හොති, කිස්ස නිරොධා වෙදනානිරොධො’ති? අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස යොනිසො මනසිකාරා අහු පඤ්ඤාය අභිසමයො – ‘ඵස්සෙ ඛො අසති වෙදනා න හොති, ඵස්සනිරොධා වෙදනානිරොධො’ති.

ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘เมื่ออะไรหนอไม่มี เวทนาจึงไม่มี เพราะอะไรดับ เวทนาจึงดับ’ ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีทรงมนสิการโดยแยบคาย จึงได้ตรัสรู้ด้วยปัญญาว่า ‘เมื่อผัสสะไม่มี เวทนาจึงไม่มี เพราะผัสสะดับ เวทนาจึงดับ’

---

‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස එතදහොසි – ‘කිම්හි නු ඛො අසති ඵස්සො න හොති, කිස්ස නිරොධා ඵස්සනිරොධො’ති? අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස යොනිසො මනසිකාරා අහු පඤ්ඤාය අභිසමයො – ‘සළායතනෙ ඛො අසති ඵස්සො න හොති, සළායතනනිරොධා ඵස්සනිරොධො’ති.

ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘เมื่ออะไรหนอไม่มี ผัสสะจึงไม่มี เพราะอะไรดับ ผัสสะจึงดับ’ ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีทรงมนสิการโดยแยบคาย จึงได้ตรัสรู้ด้วยปัญญาว่า ‘เมื่อสฬายตนะไม่มี ผัสสะจึงไม่มี เพราะสฬายตนะดับ ผัสสะจึงดับ’

---

‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස එතදහොසි – ‘කිම්හි නු ඛො අසති සළායතනං න හොති, කිස්ස නිරොධා සළායතනනිරොධො’ති? අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස යොනිසො මනසිකාරා අහු පඤ්ඤාය අභිසමයො – ‘නාමරූපෙ ඛො අසති සළායතනං න හොති, නාමරූපනිරොධා සළායතනනිරොධො’ති.

ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘เมื่ออะไรหนอไม่มี สฬายตนะจึงไม่มี เพราะอะไรดับ สฬายตนะจึงดับ’ ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีทรงมนสิการโดยแยบคาย จึงได้ตรัสรู้ด้วยปัญญาว่า ‘เมื่อนามรูปไม่มี สฬายตนะจึงไม่มี เพราะนามรูปดับ สฬายตนะจึงดับ’

---

‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස එතදහොසි – ‘කිම්හි නු ඛො අසති නාමරූපං න හොති, කිස්ස නිරොධා නාමරූපනිරොධො’ති? අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස යොනිසො මනසිකාරා අහු පඤ්ඤාය අභිසමයො – ‘විඤ්ඤාණෙ ඛො අසති නාමරූපං න හොති, විඤ්ඤාණනිරොධා නාමරූපනිරොධො’ති.

ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘เมื่ออะไรหนอไม่มี นามรูปจึงไม่มี เพราะอะไรดับ นามรูปจึงดับ’ ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีทรงมนสิการโดยแยบคาย จึงได้ตรัสรู้ด้วยปัญญาว่า ‘เมื่อวิญญาณไม่มี นามรูปจึงไม่มี เพราะวิญญาณดับ นามรูปจึงดับ’

---

‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස එතදහොසි – ‘කිම්හි නු ඛො අසති විඤ්ඤාණං න හොති, කිස්ස නිරොධා විඤ්ඤාණනිරොධො’ති? අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස යොනිසො මනසිකාරා අහු [Pg.30] පඤ්ඤාය අභිසමයො – ‘නාමරූපෙ ඛො අසති විඤ්ඤාණං න හොති, නාමරූපනිරොධා විඤ්ඤාණනිරොධො’ති.

ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘เมื่ออะไรหนอไม่มี วิญญาณจึงไม่มี เพราะอะไรดับ วิญญาณจึงดับ’ ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีทรงมนสิการโดยแยบคาย จึงได้ตรัสรู้ด้วยปัญญาว่า ‘เมื่อนามรูปไม่มี วิญญาณจึงไม่มี เพราะนามรูปดับ วิญญาณจึงดับ’

---

61. ‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස එතදහොසි – ‘අධිගතො ඛො ම්‍යායං මග්ගො සම්බොධාය යදිදං – නාමරූපනිරොධා විඤ්ඤාණනිරොධො, විඤ්ඤාණනිරොධා නාමරූපනිරොධො, නාමරූපනිරොධා සළායතනනිරොධො, සළායතනනිරොධා ඵස්සනිරොධො, ඵස්සනිරොධා වෙදනානිරොධො, වෙදනානිරොධා තණ්හානිරොධො, තණ්හානිරොධා උපාදානනිරොධො, උපාදානනිරොධා භවනිරොධො, භවනිරොධා ජාතිනිරොධො, ජාතිනිරොධා ජරාමරණං සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා නිරුජ්ඣන්ති. එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස නිරොධො හොති’.

๖๑. ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘เราได้บรรลุหนทางเพื่อการตรัสรู้นี้แล้ว คือ เพราะนามรูปดับ วิญญาณจึงดับ เพราะวิญญาณดับ นามรูปจึงดับ เพราะนามรูปดับ สฬายตนะจึงดับ เพราะสฬายตนะดับ ผัสสะจึงดับ เพราะผัสสะดับ เวทนาจึงดับ เพราะเวทนาดับ ตัณหาจึงดับ เพราะตัณหาดับ อุปาทานจึงดับ เพราะอุปาทานดับ ภพจึงดับ เพราะภพดับ ชาติจึงดับ เพราะชาติดับ ชรา มรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงดับสิ้น ความดับแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้ ย่อมมีได้ด้วยประการฉะนี้’

---

62. ‘‘‘නිරොධො නිරොධො’ති ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස පුබ්බෙ අනනුස්සුතෙසු ධම්මෙසු චක්ඛුං උදපාදි, ඤාණං උදපාදි, පඤ්ඤා උදපාදි, විජ්ජා උදපාදි, ආලොකො උදපාදි.

๖๒. ภิกษุทั้งหลาย พระโพธิสัตว์วิปัสสีได้มีจักษุเกิดขึ้น ญาณเกิดขึ้น ปัญญาเกิดขึ้น วิชชาเกิดขึ้น แสงสว่างเกิดขึ้น ในธรรมทั้งหลายที่ไม่เคยได้ฟังมาก่อนว่า ‘ความดับ ความดับ’

---

63. ‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සී බොධිසත්තො අපරෙන සමයෙන පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු උදයබ්බයානුපස්සී විහාසි – ‘ඉති රූපං, ඉති රූපස්ස සමුදයො, ඉති රූපස්ස අත්ථඞ්ගමො; ඉති වෙදනා, ඉති වෙදනාය සමුදයො, ඉති වෙදනාය අත්ථඞ්ගමො; ඉති සඤ්ඤා, ඉති සඤ්ඤාය සමුදයො, ඉති සඤ්ඤාය අත්ථඞ්ගමො; ඉති සඞ්ඛාරා, ඉති සඞ්ඛාරානං සමුදයො, ඉති සඞ්ඛාරානං අත්ථඞ්ගමො; ඉති විඤ්ඤාණං, ඉති විඤ්ඤාණස්ස සමුදයො, ඉති විඤ්ඤාණස්ස අත්ථඞ්ගමො’ති, තස්ස පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු උදයබ්බයානුපස්සිනො විහරතො න චිරස්සෙව අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තං විමුච්චී’’ති.

๖๓. ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น ในสมัยต่อมา พระโพธิสัตว์วิปัสสีทรงพิจารณาเห็นความเกิดและความดับในอุปาทานขันธ์ ๕ อยู่ว่า ‘รูปเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งรูปเป็นดังนี้ ความดับแห่งรูปเป็นดังนี้ เวทนาเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งเวทนาเป็นดังนี้ ความดับแห่งเวทนาเป็นดังนี้ สัญญาเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งสัญญาเป็นดังนี้ ความดับแห่งสัญญาเป็นดังนี้ สังขารทั้งหลายเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งสังขารทั้งหลายเป็นดังนี้ ความดับแห่งสังขารทั้งหลายเป็นดังนี้ วิญญาณเป็นดังนี้ ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณเป็นดังนี้ ความดับแห่งวิญญาณเป็นดังนี้’ เมื่อพระองค์ทรงพิจารณาเห็นความเกิดและความดับในอุปาทานขันธ์ ๕ อยู่ ไม่นานนัก จิตก็หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ถือมั่น

---

දුතියභාණවාරො.

ภาณวารที่ ๒ จบ

---

බ්‍රහ්මයාචනකථා

พรหมยาจนกถา

---

64. ‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස එතදහොසි – ‘යංනූනාහං ධම්මං දෙසෙය්‍ය’න්ති. අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස [Pg.31] භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස එතදහොසි – ‘අධිගතො ඛො ම්‍යායං ධම්මො ගම්භීරො දුද්දසො දුරනුබොධො සන්තො පණීතො අතක්කාවචරො නිපුණො පණ්ඩිතවෙදනීයො. ආලයරාමා ඛො පනායං පජා ආලයරතා ආලයසම්මුදිතා. ආලයරාමාය ඛො පන පජාය ආලයරතාය ආලයසම්මුදිතාය දුද්දසං ඉදං ඨානං යදිදං ඉදප්පච්චයතාපටිච්චසමුප්පාදො. ඉදම්පි ඛො ඨානං දුද්දසං යදිදං සබ්බසඞ්ඛාරසමථො සබ්බූපධිපටිනිස්සග්ගො තණ්හාක්ඛයො විරාගො නිරොධො නිබ්බානං. අහඤ්චෙව ඛො පන ධම්මං දෙසෙය්‍යං, පරෙ ච මෙ න ආජානෙය්‍යුං; සො මමස්ස කිලමථො, සා මමස්ස විහෙසා’ති.

๖๔. ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ทรงมีความปริวิตกว่า ‘ไฉนหนอ เราพึงแสดงธรรม’ ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ทรงมีความปริวิตกอีกว่า ‘ธรรมที่เราบรรลุแล้วนี้ ลึกซึ้ง เห็นได้ยาก รู้ตามได้ยาก สงบ ประณีต ไม่ใช่วิสัยแห่งตรรกะ ละเอียดอ่อน บัณฑิตจะพึงรู้ได้ แต่หมู่สัตว์นี้ยินดีในอาลัย เพลิดเพลินในอาลัย เบิกบานในอาลัย สำหรับหมู่สัตว์ผู้ยินดีในอาลัย เพลิดเพลินในอาลัย เบิกบานในอาลัย ฐานะนี้คืออิทัปปัจจยตาปฏิจจสมุปบาท เป็นสิ่งที่เห็นได้ยาก แม้ฐานะนี้คือความสงบแห่งสังขารทั้งปวง ความสละคืนอุปธิทั้งปวง ความสิ้นตัณหา ความคลายกำหนัด ความดับ นิพพาน ก็เป็นสิ่งที่เห็นได้ยาก หากเราจะพึงแสดงธรรม และคนอื่น ๆ ไม่พึงเข้าใจธรรมของเรา ข้อนั้นจะพึงเป็นความเหน็ดเหนื่อยแก่เรา จะพึงเป็นความลำบากแก่เรา’

---

65. ‘‘අපිස්සු, භික්ඛවෙ, විපස්සිං භගවන්තං අරහන්තං සම්මාසම්බුද්ධං ඉමා අනච්ඡරියා ගාථායො පටිභංසු පුබ්බෙ අස්සුතපුබ්බා –

๖๕. ภิกษุทั้งหลาย อนึ่ง คาถาอันน่าอัศจรรย์เหล่านี้ ที่ไม่เคยได้ทรงสดับมาก่อน ได้ปรากฏแก่พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าว่า

---

‘කිච්ඡෙන මෙ අධිගතං, හලං දානි පකාසිතුං;

රාගදොසපරෙතෙහි, නායං ධම්මො සුසම්බුධො.

ธรรมที่เราบรรลุแล้วโดยยาก บัดนี้ ไม่ควรจะประกาศเลย เพราะธรรมนี้ สัตว์ทั้งหลายผู้ถูกราคะและโทสะครอบงำ ไม่สามารถตรัสรู้ได้ง่าย

---

‘පටිසොතගාමිං නිපුණං, ගම්භීරං දුද්දසං අණුං;

රාගරත්තා න දක්ඛන්ති, තමොඛන්ධෙන ආවුටා’ති.

สัตว์ทั้งหลายผู้กำหนัดด้วยราคะ ถูกกองแห่งความมืด (คืออวิชชา) ห่อหุ้มไว้ ย่อมไม่เห็นธรรมที่ทวนกระแส ละเอียด ลึกซึ้ง เห็นได้ยาก ดุจปรมาณู

---

‘‘ඉතිහ, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස පටිසඤ්චික්ඛතො අප්පොස්සුක්කතාය චිත්තං නමි, නො ධම්මදෙසනාය.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้แล เมื่อพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงใคร่ครวญอยู่ พระทัยก็น้อมไปเพื่อความขวนขวายน้อย ไม่ได้น้อมไปเพื่อการแสดงธรรม

---

66. ‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤතරස්ස මහාබ්‍රහ්මුනො විපස්සිස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස චෙතසා චෙතොපරිවිතක්කමඤ්ඤාය එතදහොසි – ‘නස්සති වත භො ලොකො, විනස්සති වත භො ලොකො, යත්‍ර හි නාම විපස්සිස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස අප්පොස්සුක්කතාය චිත්තං නමති, නො ධම්මදෙසනායා’ති. අථ ඛො සො, භික්ඛවෙ, මහාබ්‍රහ්මා සෙය්‍යථාපි නාම බලවා පුරිසො සමිඤ්ජිතං වා බාහං පසාරෙය්‍ය, පසාරිතං වා බාහං සමිඤ්ජෙය්‍ය; එවමෙව බ්‍රහ්මලොකෙ අන්තරහිතො විපස්සිස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස පුරතො පාතුරහොසි. අථ ඛො සො, භික්ඛවෙ, මහාබ්‍රහ්මා එකංසං උත්තරාසඞ්ගං කරිත්වා දක්ඛිණං ජාණුමණ්ඩලං පථවියං [Pg.32] නිහන්ත්වා යෙන විපස්සී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො තෙනඤ්ජලිං පණාමෙත්වා විපස්සිං භගවන්තං අරහන්තං සම්මාසම්බුද්ධං එතදවොච – ‘දෙසෙතු, භන්තෙ, භගවා ධම්මං, දෙසෙතු සුගතො ධම්මං, සන්ති සත්තා අප්පරජක්ඛජාතිකා; අස්සවනතා ධම්මස්ස පරිහායන්ති, භවිස්සන්ති ධම්මස්ස අඤ්ඤාතාරො’ති.

๖๖. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล มหาพรหมองค์หนึ่งได้ทราบความปริวิตกในใจของพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าด้วยใจของตนแล้ว ได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ โลกจะฉิบหายหนอ โลกจะพินาศหนอ เพราะพระทัยของพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าน้อมไปเพื่อความขวนขวายน้อย ไม่ได้น้อมไปเพื่อการแสดงธรรม’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล มหาพรหมนั้นได้หายไปจากพรหมโลก มาปรากฏเฉพาะพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า เหมือนบุรุษมีกำลังพึงเหยียดแขนที่คู้ หรือพึงคู้แขนที่เหยียด ฉะนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล มหาพรหมนั้นทำผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่าข้างหนึ่ง คุกเข่าขวาลงบนแผ่นดิน ประนมอัญชลีไปทางที่พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าประทับอยู่ แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงแสดงธรรม ขอพระสุคตจงทรงแสดงธรรม สัตว์ทั้งหลายผู้มีธุลีในดวงตาน้อยมีอยู่ สัตว์เหล่านั้นย่อมเสื่อมเพราะไม่ได้ฟังธรรม ผู้รู้ทั่วถึงธรรมจักมี’

---

67. ‘‘එවං වුත්තෙ, භික්ඛවෙ, විපස්සී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො තං මහාබ්‍රහ්මානං එතදවොච – ‘මය්හම්පි ඛො, බ්‍රහ්මෙ, එතදහොසි – ‘‘යංනූනාහං ධම්මං දෙසෙය්‍ය’’න්ති. තස්ස මය්හං, බ්‍රහ්මෙ, එතදහොසි – ‘‘අධිගතො ඛො ම්‍යායං ධම්මො ගම්භීරො දුද්දසො දුරනුබොධො සන්තො පණීතො අතක්කාවචරො නිපුණො පණ්ඩිතවෙදනීයො. ආලයරාමා ඛො පනායං පජා ආලයරතා ආලයසම්මුදිතා. ආලයරාමාය ඛො පන පජාය ආලයරතාය ආලයසම්මුදිතාය දුද්දසං ඉදං ඨානං යදිදං ඉදප්පච්චයතාපටිච්චසමුප්පාදො. ඉදම්පි ඛො ඨානං දුද්දසං යදිදං සබ්බසඞ්ඛාරසමථො සබ්බූපධිපටිනිස්සග්ගො තණ්හාක්ඛයො විරාගො නිරොධො නිබ්බානං. අහඤ්චෙව ඛො පන ධම්මං දෙසෙය්‍යං, පරෙ ච මෙ න ආජානෙය්‍යුං; සො මමස්ස කිලමථො, සා මමස්ස විහෙසා’’ති. අපිස්සු මං, බ්‍රහ්මෙ, ඉමා අනච්ඡරියා ගාථායො පටිභංසු පුබ්බෙ අස්සුතපුබ්බා –

๖๗. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อท้าวมหาพรหมกราบทูลอย่างนี้แล้ว พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ตรัสกับท้าวมหาพรหมนั้นดังนี้ว่า ‘ดูก่อนพรหม แม้เราก็ได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ไฉนหนอ เราพึงแสดงธรรม’ ดูก่อนพรหม เรานั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ธรรมที่เราบรรลุแล้วนี้ลึกซึ้ง เห็นได้ยาก รู้ตามได้ยาก สงบ ประณีต ไม่ใช่วิสัยแห่งตรรกะ ละเอียด บัณฑิตพึงรู้ได้ ส่วนหมู่สัตว์นี้ยินดีในอาลัย รื่นรมย์ในอาลัย เพลิดเพลินในอาลัย สำหรับหมู่สัตว์ผู้ยินดีในอาลัย รื่นรมย์ในอาลัย เพลิดเพลินในอาลัย ฐานะนี้คืออิทัปปัจจยตาปฏิจจสมุปบาท เป็นสิ่งที่เห็นได้ยาก แม้ฐานะนี้คือความสงบแห่งสังขารทั้งปวง ความสละคืนอุปธิทั้งปวง ความสิ้นไปแห่งตัณหา ความคลายกำหนัด ความดับ นิพพาน ก็เป็นสิ่งที่เห็นได้ยาก ก็ถ้าเราพึงแสดงธรรม และผู้อื่นไม่พึงรู้ทั่วถึงธรรมของเรา ข้อนั้นพึงเป็นความเหน็ดเหนื่อยแก่เรา ข้อนั้นพึงเป็นความลำบากแก่เรา’ ดูก่อนพรหม อนึ่งเล่า คาถาอันน่าอัศจรรย์เหล่านี้ที่เราไม่เคยได้ฟังมาก่อน ได้ปรากฏแก่เราว่า

---

‘‘කිච්ඡෙන මෙ අධිගතං, හලං දානි පකාසිතුං;

රාගදොසපරෙතෙහි, නායං ධම්මො සුසම්බුධො.

ธรรมที่เราบรรลุได้โดยยาก บัดนี้ไม่สมควรจะประกาศ ธรรมนี้อันผู้ถูกราคะและโทสะครอบงำแล้วไม่สามารถตรัสรู้ได้ง่าย

---

‘‘පටිසොතගාමිං නිපුණං, ගම්භීරං දුද්දසං අණුං;

රාගරත්තා න දක්ඛන්ති, තමොඛන්ධෙන ආවුටා’’ති.

สัตว์ทั้งหลายผู้กำหนัดด้วยราคะ ถูกกองแห่งความมืดหุ้มห่อไว้ ย่อมไม่เห็นธรรมที่ทวนกระแส ละเอียด ลึกซึ้ง เห็นได้ยาก ละเอียดยิ่ง

---

‘ඉතිහ මෙ, බ්‍රහ්මෙ, පටිසඤ්චික්ඛතො අප්පොස්සුක්කතාය චිත්තං නමි, නො ධම්මදෙසනායා’ති.

ดูก่อนพรหม ด้วยประการฉะนี้แล เมื่อเราใคร่ครวญอยู่ จิตก็น้อมไปเพื่อความขวนขวายน้อย ไม่ได้น้อมไปเพื่อการแสดงธรรม

---

68. ‘‘දුතියම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, සො මහාබ්‍රහ්මා…පෙ… තතියම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, සො මහාබ්‍රහ්මා විපස්සිං භගවන්තං අරහන්තං සම්මාසම්බුද්ධං එතදවොච – ‘දෙසෙතු, භන්තෙ, භගවා ධම්මං, දෙසෙතු සුගතො ධම්මං, සන්ති සත්තා අප්පරජක්ඛජාතිකා, අස්සවනතා ධම්මස්ස පරිහායන්ති, භවිස්සන්ති ධම්මස්ස අඤ්ඤාතාරො’ති.

๖๘. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ครั้งที่สองแล มหาพรหมนั้น... ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้ครั้งที่สามแล มหาพรหมนั้นได้กราบทูลพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงแสดงธรรม ขอพระสุคตจงทรงแสดงธรรม สัตว์ทั้งหลายผู้มีธุลีในดวงตาน้อยมีอยู่ สัตว์เหล่านั้นย่อมเสื่อมเพราะไม่ได้ฟังธรรม ผู้รู้ทั่วถึงธรรมจักมี’

---

69. ‘‘අථ [Pg.33] ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො බ්‍රහ්මුනො ච අජ්ඣෙසනං විදිත්වා සත්තෙසු ච කාරුඤ්ඤතං පටිච්ච බුද්ධචක්ඛුනා ලොකං වොලොකෙසි. අද්දසා ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො බුද්ධචක්ඛුනා ලොකං වොලොකෙන්තො සත්තෙ අප්පරජක්ඛෙ මහාරජක්ඛෙ තික්ඛින්ද්‍රියෙ මුදින්ද්‍රියෙ ස්වාකාරෙ ද්වාකාරෙ සුවිඤ්ඤාපයෙ දුවිඤ්ඤාපයෙ අප්පෙකච්චෙ පරලොකවජ්ජභයදස්සාවිනෙ විහරන්තෙ, අප්පෙකච්චෙ න පරලොකවජ්ජභයදස්සාවිනෙ විහරන්තෙ. සෙය්‍යථාපි නාම උප්පලිනියං වා පදුමිනියං වා පුණ්ඩරීකිනියං වා අප්පෙකච්චානි උප්පලානි වා පදුමානි වා පුණ්ඩරීකානි වා උදකෙ ජාතානි උදකෙ සංවඩ්ඪානි උදකානුග්ගතානි අන්තො නිමුග්ගපොසීනි. අප්පෙකච්චානි උප්පලානි වා පදුමානි වා පුණ්ඩරීකානි වා උදකෙ ජාතානි උදකෙ සංවඩ්ඪානි සමොදකං ඨිතානි. අප්පෙකච්චානි උප්පලානි වා පදුමානි වා පුණ්ඩරීකානි වා උදකෙ ජාතානි උදකෙ සංවඩ්ඪානි උදකා අච්චුග්ගම්ම ඨිතානි අනුපලිත්තානි උදකෙන. එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො බුද්ධචක්ඛුනා ලොකං වොලොකෙන්තො අද්දස සත්තෙ අප්පරජක්ඛෙ මහාරජක්ඛෙ තික්ඛින්ද්‍රියෙ මුදින්ද්‍රියෙ ස්වාකාරෙ ද්වාකාරෙ සුවිඤ්ඤාපයෙ දුවිඤ්ඤාපයෙ අප්පෙකච්චෙ පරලොකවජ්ජභයදස්සාවිනෙ විහරන්තෙ, අප්පෙකච්චෙ න පරලොකවජ්ජභයදස්සාවිනෙ විහරන්තෙ.

๖๙. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงทราบคำทูลอาราธนาของพรหม และอาศัยความกรุณาในหมู่สัตว์ จึงทรงตรวจดูโลกด้วยพุทธจักษุ พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเมื่อทรงตรวจดูโลกด้วยพุทธจักษุ ได้ทอดพระเนตรเห็นสัตว์ทั้งหลาย ผู้มีธุลีในดวงตาน้อย มีธุลีในดวงตามาก มีอินทรีย์แก่กล้า มีอินทรีย์อ่อน มีอาการดี มีอาการเลว สอนให้รู้ได้ง่าย สอนให้รู้ได้ยาก บางพวกเห็นโทษและภัยในปรโลกอยู่ บางพวกไม่เห็นโทษและภัยในปรโลกอยู่ เปรียบเหมือนในกออุบล ในกอปทุม หรือในกอปุณฑริก ดอกอุบล ดอกปทุม หรือดอกปุณฑริกบางเหล่าเกิดในน้ำ เจริญในน้ำ ยังไม่พ้นน้ำ จมอยู่ในน้ำ อันน้ำเลี้ยงไว้ ดอกอุบล ดอกปทุม หรือดอกปุณฑริกบางเหล่าเกิดในน้ำ เจริญในน้ำ ตั้งอยู่เสมอน้ำ ดอกอุบล ดอกปทุม หรือดอกปุณฑริกบางเหล่าเกิดในน้ำ เจริญในน้ำ ขึ้นพ้นน้ำ อันน้ำไม่ติดแล้ว ฉันใด ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเมื่อทรงตรวจดูโลกด้วยพุทธจักษุ ก็ได้ทอดพระเนตรเห็นสัตว์ทั้งหลาย ผู้มีธุลีในดวงตาน้อย มีธุลีในดวงตามาก มีอินทรีย์แก่กล้า มีอินทรีย์อ่อน มีอาการดี มีอาการเลว สอนให้รู้ได้ง่าย สอนให้รู้ได้ยาก บางพวกเห็นโทษและภัยในปรโลกอยู่ บางพวกไม่เห็นโทษและภัยในปรโลกอยู่ ฉันนั้น

---

70. ‘‘අථ ඛො සො, භික්ඛවෙ, මහාබ්‍රහ්මා විපස්සිස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස චෙතසා චෙතොපරිවිතක්කමඤ්ඤාය විපස්සිං භගවන්තං අරහන්තං සම්මාසම්බුද්ධං ගාථාහි අජ්ඣභාසි –

๗๐. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล มหาพรหมนั้นได้ทราบความปริวิตกในใจของพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าด้วยใจของตนแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าด้วยคาถาทั้งหลายว่า

---

‘සෙලෙ යථා පබ්බතමුද්ධනිට්ඨිතො, යථාපි පස්සෙ ජනතං සමන්තතො;

තථූපමං ධම්මමයං සුමෙධ, පාසාදමාරුය්හ සමන්තචක්ඛු.

ข้าแต่พระองค์ผู้มีปัญญาดี มีสมันตจักษุ เหมือนบุรุษผู้ยืนอยู่บนยอดภูเขาศิลา พึงเห็นหมู่ชนได้โดยรอบ ฉันใด ขอพระองค์โปรดขึ้นสู่ปราสาทอันสำเร็จด้วยธรรม ฉันนั้นเถิด

---

‘සොකාවතිණ්ණං ජනතමපෙතසොකො,අවෙක්ඛස්සු ජාතිජරාභිභූතං;

උට්ඨෙහි වීර විජිතසඞ්ගාම,සත්ථවාහ අණණ විචර ලොකෙ.දෙසස්සු භගවා ධම්මං,අඤ්ඤාතාරො භවිස්සන්තී’ති.

‘ข้าแต่พระองค์ผู้หมดโศก ขอพระองค์โปรดทอดพระเนตรหมู่สัตว์ผู้ยังจมอยู่ในความโศก ถูกชาติและชราครอบงำ ข้าแต่พระองค์ผู้มีความเพียร ผู้ทรงชนะสงครามแล้ว ขอพระองค์โปรดเสด็จอุบัติขึ้นเถิด ข้าแต่พระองค์ผู้นำหมู่สัตว์ ผู้ไม่มีหนี้ ขอพระองค์โปรดเสด็จจาริกไปในโลกเถิด ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ขอพระองค์โปรดแสดงธรรมเถิด ผู้รู้ทั่วถึงธรรมจักมีอยู่’ ดังนี้

---

71. ‘‘අථ [Pg.34] ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො තං මහාබ්‍රහ්මානං ගාථාය අජ්ඣභාසි –

๗๑. “ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้ตรัสตอบท้าวมหาพรหมนั้นด้วยพระคาถาว่า

---

‘අපාරුතා තෙසං අමතස්ස ද්වාරා,යෙ සොතවන්තො පමුඤ්චන්තු සද්ධං;

විහිංසසඤ්ඤී පගුණං න භාසිං,ධම්මං පණීතං මනුජෙසු බ්‍රහ්මෙ’ති.

‘ดูก่อนพรหม ประตูแห่งอมตธรรมเราเปิดไว้แล้วสำหรับผู้มีโสตประสาท ขอเขาจงปล่อยศรัทธามาเถิด เรามีความสำคัญว่าลำบาก จึงมิได้แสดงธรรมอันประณีตคล่องแคล่วในหมู่มนุษย์’ ดังนี้

---

‘‘අථ ඛො සො, භික්ඛවෙ, මහාබ්‍රහ්මා ‘කතාවකාසො ඛොම්හි විපස්සිනා භගවතා අරහතා සම්මාසම්බුද්ධෙන ධම්මදෙසනායා’ති විපස්සිං භගවන්තං අරහන්තං සම්මාසම්බුද්ධං අභිවාදෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා තත්ථෙව අන්තරධායි.

“ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น ท้าวมหาพรหมนั้นดำริว่า ‘พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงประทานโอกาสเพื่อแสดงธรรมแก่เราแล้ว’ จึงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า กระทำประทักษิณแล้วหายไป ณ ที่นั้นเอง

---

අග්ගසාවකයුගං

คู่พระอัครสาวก

---

72. ‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස එතදහොසි – ‘කස්ස නු ඛො අහං පඨමං ධම්මං දෙසෙය්‍යං, කො ඉමං ධම්මං ඛිප්පමෙව ආජානිස්සතී’ති? අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස එතදහොසි – ‘අයං ඛො ඛණ්ඩො ච රාජපුත්තො තිස්සො ච පුරොහිතපුත්තො බන්ධුමතියා රාජධානියා පටිවසන්ති පණ්ඩිතා වියත්තා මෙධාවිනො දීඝරත්තං අප්පරජක්ඛජාතිකා. යංනූනාහං ඛණ්ඩස්ස ච රාජපුත්තස්ස, තිස්සස්ස ච පුරොහිතපුත්තස්ස පඨමං ධම්මං දෙසෙය්‍යං, තෙ ඉමං ධම්මං ඛිප්පමෙව ආජානිස්සන්තී’ති.

๗๒. “ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าได้มีพระปริวิตกว่า ‘เราจะพึงแสดงธรรมแก่ใครก่อน ใครจะพึงรู้ทั่วถึงธรรมนี้ได้ฉับพลัน’ ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าได้มีพระปริวิตกว่า ‘ขัณฑราชบุตรและติสสปุโรหิตบุตรนี้ อาศัยอยู่ในกรุงพันธุมดีราชธานี เป็นบัณฑิต ฉลาด มีปัญญา มีธุลีในดวงตาน้อยมานาน ทางที่ดี เราพึงแสดงธรรมแก่ขัณฑราชบุตรและติสสปุโรหิตบุตรก่อน ทั้งสองนั้นจะพึงรู้ทั่วถึงธรรมนี้ได้ฉับพลัน’

---

73. ‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො සෙය්‍යථාපි නාම බලවා පුරිසො සමිඤ්ජිතං වා බාහං පසාරෙය්‍ය, පසාරිතං වා බාහං සමිඤ්ජෙය්‍ය; එවමෙව බොධිරුක්ඛමූලෙ අන්තරහිතො බන්ධුමතියා රාජධානියා ඛෙමෙ මිගදායෙ පාතුරහොසි. අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො දායපාලං ආමන්තෙසි – ‘එහි ත්වං, සම්ම දායපාල, බන්ධුමතිං රාජධානිං පවිසිත්වා ඛණ්ඩඤ්ච රාජපුත්තං තිස්සඤ්ච පුරොහිතපුත්තං එවං වදෙහි – විපස්සී, භන්තෙ, භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො බන්ධුමතිං රාජධානිං අනුප්පත්තො ඛෙමෙ මිගදායෙ විහරති, සො [Pg.35] තුම්හාකං දස්සනකාමො’ති. ‘එවං, භන්තෙ’ති ඛො, භික්ඛවෙ, දායපාලො විපස්සිස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස පටිස්සුත්වා බන්ධුමතිං රාජධානිං පවිසිත්වා ඛණ්ඩඤ්ච රාජපුත්තං තිස්සඤ්ච පුරොහිතපුත්තං එතදවොච – ‘විපස්සී, භන්තෙ, භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො බන්ධුමතිං රාජධානිං අනුප්පත්තො ඛෙමෙ මිගදායෙ විහරති; සො තුම්හාකං දස්සනකාමො’ති.

๗๓. “ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงหายจากโคนต้นโพธิ์ ไปปรากฏที่เขมมิคทายวัน ใกล้กรุงพันธุมดีราชธานี เปรียบเหมือนบุรุษมีกำลังเหยียดแขนที่คู้ หรือคู้แขนที่เหยียด ฉะนั้น ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าตรัสเรียกนายทายบาลมาตรัสว่า ‘มาเถิด สหายทายบาล ท่านจงเข้าไปยังกรุงพันธุมดีราชธานี แล้วกล่าวกับขัณฑราชบุตรและติสสปุโรหิตบุตรอย่างนี้ว่า “ท่านทั้งหลาย พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จถึงกรุงพันธุมดีราชธานีแล้ว ประทับอยู่ที่เขมมิคทายวัน พระองค์ทรงประสงค์จะพบท่านทั้งหลาย”’ ภิกษุทั้งหลาย นายทายบาลนั้นทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าว่า ‘พระพุทธเจ้าข้า’ แล้วเข้าไปยังกรุงพันธุมดีราชธานี ได้กล่าวกับขัณฑราชบุตรและติสสปุโรหิตบุตรดังนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลาย พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จถึงกรุงพันธุมดีราชธานีแล้ว ประทับอยู่ที่เขมมิคทายวัน พระองค์ทรงประสงค์จะพบท่านทั้งหลาย’

---

74. ‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, ඛණ්ඩො ච රාජපුත්තො තිස්සො ච පුරොහිතපුත්තො භද්දානි භද්දානි යානානි යොජාපෙත්වා භද්දං භද්දං යානං අභිරුහිත්වා භද්දෙහි භද්දෙහි යානෙහි බන්ධුමතියා රාජධානියා නිය්‍යිංසු. යෙන ඛෙමො මිගදායො තෙන පායිංසු. යාවතිකා යානස්ස භූමි, යානෙන ගන්ත්වා යානා පච්චොරොහිත්වා පත්තිකාව යෙන විපස්සී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො තෙනුපසඞ්කමිංසු. උපසඞ්කමිත්වා විපස්සිං භගවන්තං අරහන්තං සම්මාසම්බුද්ධං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු.

๗๔. “ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้น ขัณฑราชบุตรและติสสปุโรหิตบุตรสั่งให้เทียมยานพาหนะที่ดีๆ ขึ้นสู่ยานพาหนะที่ดีๆ แล้วออกจากกรุงพันธุมดีราชธานีด้วยยานพาหนะที่ดีๆ ไปยังเขมมิคทายวัน เดินทางด้วยยานไปเท่าที่ยานจะไปได้ แล้วลงจากยานเดินเท้าเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้วจึงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควร

---

75. ‘‘තෙසං විපස්සී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො අනුපුබ්බිං කථං කථෙසි, සෙය්‍යථිදං – දානකථං සීලකථං සග්ගකථං කාමානං ආදීනවං ඔකාරං සංකිලෙසං නෙක්ඛම්මෙ ආනිසංසං පකාසෙසි. යදා තෙ භගවා අඤ්ඤාසි කල්ලචිත්තෙ මුදුචිත්තෙ විනීවරණචිත්තෙ උදග්ගචිත්තෙ පසන්නචිත්තෙ, අථ යා බුද්ධානං සාමුක්කංසිකා ධම්මදෙසනා, තං පකාසෙසි – දුක්ඛං සමුදයං නිරොධං මග්ගං. සෙය්‍යථාපි නාම සුද්ධං වත්ථං අපගතකාළකං සම්මදෙව රජනං පටිග්ගණ්හෙය්‍ය, එවමෙව ඛණ්ඩස්ස ච රාජපුත්තස්ස තිස්සස්ස ච පුරොහිතපුත්තස්ස තස්මිංයෙව ආසනෙ විරජං වීතමලං ධම්මචක්ඛුං උදපාදි – ‘යං කිඤ්චි සමුදයධම්මං, සබ්බං තං නිරොධධම්ම’න්ති.

๗๕. “พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ตรัสอนุปุพพิกถาแก่คนทั้งสอง คือ ทานกถา สีลกถา สัคคกถา ทรงประกาศโทษ ความต่ำทราม ความเศร้าหมองแห่งกามทั้งหลาย และอานิสงส์ในเนกขัมมะ เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงทราบว่า เขาทั้งสองมีจิตควร อ่อนโยน ปราศจากนิวรณ์ เบิกบาน ผ่องใสแล้ว จึงทรงประกาศพระธรรมเทศนาที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงยกขึ้นแสดงด้วยพระองค์เอง คือ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค ธรรมจักษุอันปราศจากธุลี ปราศจากมลทิน ได้เกิดขึ้นแก่ขัณฑราชบุตรและติสสปุโรหิตบุตร ณ ที่นั่งนั้นเองว่า ‘สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งปวงมีความดับไปเป็นธรรมดา’ เปรียบเหมือนผ้าที่สะอาดปราศจากมลทิน ควรรับน้ำย้อมได้เป็นอย่างดี ฉะนั้น

---

76. ‘‘තෙ දිට්ඨධම්මා පත්තධම්මා විදිතධම්මා පරියොගාළ්හධම්මා තිණ්ණවිචිකිච්ඡා විගතකථංකථා වෙසාරජ්ජප්පත්තා අපරප්පච්චයා සත්ථුසාසනෙ විපස්සිං භගවන්තං අරහන්තං සම්මාසම්බුද්ධං එතදවොචුං – ‘අභික්කන්තං, භන්තෙ, අභික්කන්තං, භන්තෙ. සෙය්‍යථාපි, භන්තෙ, නික්කුජ්ජිතං වා උක්කුජ්ජෙය්‍ය, පටිච්ඡන්නං වා විවරෙය්‍ය, මූළ්හස්ස වා මග්ගං ආචික්ඛෙය්‍ය, අන්ධකාරෙ වා තෙලපජ්ජොතං ධාරෙය්‍ය ‘‘චක්ඛුමන්තො රූපානි දක්ඛන්තී’’ති. එවමෙවං භගවතා අනෙකපරියායෙන ධම්මො [Pg.36] පකාසිතො. එතෙ මයං, භන්තෙ, භගවන්තං සරණං ගච්ඡාම ධම්මඤ්ච. ලභෙය්‍යාම මයං, භන්තෙ, භගවතො සන්තිකෙ පබ්බජ්ජං, ලභෙය්‍යාම උපසම්පද’න්ති.

๗๖. “เขาทั้งสองนั้นมีธรรมที่เห็นแล้ว มีธรรมที่บรรลุแล้ว มีธรรมที่รู้แจ้งแล้ว มีธรรมที่หยั่งลงแล้ว ข้ามความสงสัยได้แล้ว ปราศจากความเคลือบแคลงใจ บรรลุความแกล้วกล้า ไม่ต้องเชื่อผู้อื่นในคำสอนของพระศาสดา ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภาษิตของพระองค์ชัดเจนไพเราะยิ่งนัก ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภาษิตของพระองค์ชัดเจนไพเราะยิ่งนัก พระผู้มีพระภาคทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยาย เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทั้งสองนี้ขอถึงพระผู้มีพระภาคกับพระธรรมเป็นสรณะ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทั้งสองพึงได้บรรพชา พึงได้อุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาคเถิด’

---

77. ‘‘අලත්ථුං ඛො, භික්ඛවෙ, ඛණ්ඩො ච රාජපුත්තො, තිස්සො ච පුරොහිතපුත්තො විපස්සිස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස සන්තිකෙ පබ්බජ්ජං අලත්ථුං උපසම්පදං. තෙ විපස්සී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො ධම්මියා කථාය සන්දස්සෙසි සමාදපෙසි සමුත්තෙජෙසි සම්පහංසෙසි; සඞ්ඛාරානං ආදීනවං ඔකාරං සංකිලෙසං නිබ්බානෙ ආනිසංසං පකාසෙසි. තෙසං විපස්සිනා භගවතා අරහතා සම්මාසම්බුද්ධෙන ධම්මියා කථාය සන්දස්සියමානානං සමාදපියමානානං සමුත්තෙජියමානානං සම්පහංසියමානානං නචිරස්සෙව අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තානි විමුච්චිංසු.

๗๗. ภิกษุทั้งหลาย ขัณฑราชบุตรและติสสปุโรหิตบุตรได้บรรพชาอุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงชี้แจงให้ท่านทั้งสองเห็นชัด ชวนใจให้อยากรับเอาไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถา ทรงประกาศโทษ ความต่ำทราม ความเศร้าหมองแห่งสังขาร และอานิสงส์ในพระนิพพาน เมื่อพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงชี้แจงให้เห็นชัด ชวนใจให้อยากรับเอาไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถาอยู่ จิตของท่านทั้งสองนั้นก็หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ยึดมั่นถือมั่นในเวลาไม่นาน

---

මහාජනකායපබ්බජ්ජා

การบรรพชาของมหาชน

---

78. ‘‘අස්සොසි ඛො, භික්ඛවෙ, බන්ධුමතියා රාජධානියා මහාජනකායො චතුරාසීතිපාණසහස්සානි – ‘විපස්සී කිර භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො බන්ධුමතිං රාජධානිං අනුප්පත්තො ඛෙමෙ මිගදායෙ විහරති. ඛණ්ඩො ච කිර රාජපුත්තො තිස්සො ච පුරොහිතපුත්තො විපස්සිස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස සන්තිකෙ කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා කාසායානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතා’ති. සුත්වාන නෙසං එතදහොසි – ‘න හි නූන සො ඔරකො ධම්මවිනයො, න සා ඔරකා පබ්බජ්ජා, යත්ථ ඛණ්ඩො ච රාජපුත්තො තිස්සො ච පුරොහිතපුත්තො කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා කාසායානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතා. ඛණ්ඩො ච රාජපුත්තො තිස්සො ච පුරොහිතපුත්තො කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා කාසායානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිස්සන්ති, කිමඞ්ගං පන මය’න්ති. අථ ඛො සො, භික්ඛවෙ, මහාජනකායො චතුරාසීතිපාණසහස්සානි බන්ධුමතියා රාජධානියා නික්ඛමිත්වා යෙන ඛෙමො මිගදායො යෙන විපස්සී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො තෙනුපසඞ්කමිංසු; උපසඞ්කමිත්වා විපස්සිං භගවන්තං අරහන්තං සම්මාසම්බුද්ධං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු.

๗๘. ภิกษุทั้งหลาย มหาชน ๘๔,๐๐๐ ในกรุงพันธุมดีราชธานีได้สดับข่าวว่า ‘ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จถึงกรุงพันธุมดีราชธานีแล้ว ประทับอยู่ที่เขมมิคทายวัน ได้ยินว่า แม้ขัณฑราชบุตรและติสสปุโรหิตบุตรก็ปลงพระเกศาและพระมัสสุ ครองผ้ากาสายะ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตในสำนักของพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า’ ครั้นได้สดับแล้ว ชนเหล่านั้นจึงมีความคิดเห็นอย่างนี้ว่า ‘พระธรรมวินัยที่ขัณฑราชบุตรและติสสปุโรหิตบุตรปลงผมและหนวด ครองผ้ากาสายะ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตนั้น คงไม่ทรามแน่ การบรรพชานั้นคงไม่ทรามแน่ แม้ขัณฑราชบุตรและติสสปุโรหิตบุตรยังปลงผมและหนวด ครองผ้ากาสายะ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตได้ แล้วทำไมพวกเราจะบวชบ้างไม่ได้’ ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลาย มหาชน ๘๔,๐๐๐ นั้นจึงออกจากกรุงพันธุมดีราชธานี พากันเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าถึงเขมมิคทายวัน ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควร

---

79. ‘‘තෙසං [Pg.37] විපස්සී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො අනුපුබ්බිං කථං කථෙසි. සෙය්‍යථිදං – දානකථං සීලකථං සග්ගකථං කාමානං ආදීනවං ඔකාරං සංකිලෙසං නෙක්ඛම්මෙ ආනිසංසං පකාසෙසි. යදා තෙ භගවා අඤ්ඤාසි කල්ලචිත්තෙ මුදුචිත්තෙ විනීවරණචිත්තෙ උදග්ගචිත්තෙ පසන්නචිත්තෙ, අථ යා බුද්ධානං සාමුක්කංසිකා ධම්මදෙසනා, තං පකාසෙසි – දුක්ඛං සමුදයං නිරොධං මග්ගං. සෙය්‍යථාපි නාම සුද්ධං වත්ථං අපගතකාළකං සම්මදෙව රජනං පටිග්ගණ්හෙය්‍ය, එවමෙව තෙසං චතුරාසීතිපාණසහස්සානං තස්මිංයෙව ආසනෙ විරජං වීතමලං ධම්මචක්ඛුං උදපාදි – ‘යං කිඤ්චි සමුදයධම්මං සබ්බං තං නිරොධධම්ම’න්ති.

๗๙. พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าได้ตรัสอนุบุพพิกถาแก่ชนเหล่านั้น คือ ตรัสทานกถา สีลกถา สัคคกถา ทรงประกาศโทษ ความต่ำทราม ความเศร้าหมองแห่งกามทั้งหลาย และอานิสงส์ในเนกขัมมะ เมื่อพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงทราบว่า ชนเหล่านั้นมีจิตควรแก่ธรรม มีจิตอ่อน มีจิตปราศจากนิวรณ์ มีจิตเบิกบาน มีจิตผ่องใสแล้ว จึงทรงประกาศพระธรรมเทศนาที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงยกขึ้นแสดงด้วยพระองค์เอง คือ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค ดวงตาเห็นธรรมอันปราศจากธุลี ปราศจากมลทินได้เกิดขึ้นแก่ชน ๘๔,๐๐๐ นั้น ณ ที่นั่งนั้นเองว่า ‘สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งปวงมีความดับไปเป็นธรรมดา’ เหมือนผ้าที่สะอาดปราศจากมลทินควรรับน้ำย้อมได้เป็นอย่างดี

---

80. ‘‘තෙ දිට්ඨධම්මා පත්තධම්මා විදිතධම්මා පරියොගාළ්හධම්මා තිණ්ණවිචිකිච්ඡා විගතකථංකථා වෙසාරජ්ජප්පත්තා අපරප්පච්චයා සත්ථුසාසනෙ විපස්සිං භගවන්තං අරහන්තං සම්මාසම්බුද්ධං එතදවොචුං – ‘අභික්කන්තං, භන්තෙ, අභික්කන්තං, භන්තෙ. සෙය්‍යථාපි, භන්තෙ, නික්කුජ්ජිතං වා උක්කුජ්ජෙය්‍ය, පටිච්ඡන්නං වා විවරෙය්‍ය, මූළ්හස්ස වා මග්ගං ආචික්ඛෙය්‍ය, අන්ධකාරෙ වා තෙලපජ්ජොතං ධාරෙය්‍ය ‘‘චක්ඛුමන්තො රූපානි දක්ඛන්තී’’ති. එවමෙවං භගවතා අනෙකපරියායෙන ධම්මො පකාසිතො. එතෙ මයං, භන්තෙ, භගවන්තං සරණං ගච්ඡාම ධම්මඤ්ච භික්ඛුසඞ්ඝඤ්ච. ලභෙය්‍යාම මයං, භන්තෙ, භගවතො සන්තිකෙ පබ්බජ්ජං ලභෙය්‍යාම උපසම්පද’’න්ති.

๘๐. ชนเหล่านั้นมีธรรมที่เห็นแล้ว มีธรรมที่บรรลุแล้ว มีธรรมที่รู้แจ้งแล้ว มีธรรมที่หยั่งลงดีแล้ว ข้ามความสงสัยได้แล้ว ปราศจากความเคลือบแคลงใจ บรรลุความแกล้วกล้า ไม่ต้องเชื่อผู้อื่นในคำสอนของพระศาสดา ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภาษิตของพระองค์ชัดเจนไพเราะยิ่งนัก ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภาษิตของพระองค์ชัดเจนไพเราะยิ่งนัก พระองค์ทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยาย เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือส่องประทีปในที่มืดด้วยตั้งใจว่า ‘คนมีตาดีจักเห็นรูปได้’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เหล่านี้ขอถึงพระผู้มีพระภาคเจ้า พร้อมทั้งพระธรรมและพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เหล่านี้พึงได้บรรพชา พึงได้อุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาคเจ้า’

---

81. ‘‘අලත්ථුං ඛො, භික්ඛවෙ, තානි චතුරාසීතිපාණසහස්සානි විපස්සිස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස සන්තිකෙ පබ්බජ්ජං, අලත්ථුං උපසම්පදං. තෙ විපස්සී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො ධම්මියා කථාය සන්දස්සෙසි සමාදපෙසි සමුත්තෙජෙසි සම්පහංසෙසි; සඞ්ඛාරානං ආදීනවං ඔකාරං සංකිලෙසං නිබ්බානෙ ආනිසංසං පකාසෙසි. තෙසං විපස්සිනා භගවතා අරහතා සම්මාසම්බුද්ධෙන ධම්මියා කථාය සන්දස්සියමානානං සමාදපියමානානං සමුත්තෙජියමානානං සම්පහංසියමානානං නචිරස්සෙව අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තානි විමුච්චිංසු.

๘๑. ภิกษุทั้งหลาย ชน ๘๔,๐๐๐ นั้นได้บรรพชาอุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้ว พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงชี้แจงให้ท่านเหล่านั้นเห็นชัด ชวนใจให้อยากรับเอาไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถา ทรงประกาศโทษ ความต่ำทราม ความเศร้าหมองแห่งสังขาร และอานิสงส์ในพระนิพพาน เมื่อพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทรงชี้แจงให้เห็นชัด ชวนใจให้อยากรับเอาไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถาอยู่ จิตของท่านเหล่านั้นก็หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ยึดมั่นถือมั่นในเวลาไม่นาน

---

පුරිමපබ්බජිතානං ධම්මාභිසමයො

การบรรลุธรรมของบรรพชิตพวกก่อน

---

82. ‘‘අස්සොසුං ඛො, භික්ඛවෙ, තානි පුරිමානි චතුරාසීතිපබ්බජිතසහස්සානි – ‘විපස්සී කිර භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො බන්ධුමතිං රාජධානිං [Pg.38] අනුප්පත්තො ඛෙමෙ මිගදායෙ විහරති, ධම්මඤ්ච කිර දෙසෙතී’ති. අථ ඛො, භික්ඛවෙ, තානි චතුරාසීතිපබ්බජිතසහස්සානි යෙන බන්ධුමතී රාජධානී යෙන ඛෙමො මිගදායො යෙන විපස්සී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො තෙනුපසඞ්කමිංසු; උපසඞ්කමිත්වා විපස්සිං භගවන්තං අරහන්තං සම්මාසම්බුද්ධං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු.

๘๒. ภิกษุทั้งหลาย บรรพชิต ๘๔,๐๐๐ พวกก่อนได้สดับข่าวว่า ‘ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเสด็จถึงกรุงพันธุมดีราชธานีแล้ว ประทับอยู่ที่เขมมิคทายวัน และได้ยินว่า ทรงแสดงธรรมอยู่’ ลำดับนั้น ภิกษุทั้งหลาย บรรพชิต ๘๔,๐๐๐ เหล่านั้นจึงพากันเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าถึงกรุงพันธุมดีราชธานี เขมมิคทายวัน ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าแล้วนั่ง ณ ที่สมควร

---

83. ‘‘තෙසං විපස්සී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො අනුපුබ්බිං කථං කථෙසි. සෙය්‍යථිදං – දානකථං සීලකථං සග්ගකථං කාමානං ආදීනවං ඔකාරං සංකිලෙසං නෙක්ඛම්මෙ ආනිසංසං පකාසෙසි. යදා තෙ භගවා අඤ්ඤාසි කල්ලචිත්තෙ මුදුචිත්තෙ විනීවරණචිත්තෙ උදග්ගචිත්තෙ පසන්නචිත්තෙ, අථ යා බුද්ධානං සාමුක්කංසිකා ධම්මදෙසනා, තං පකාසෙසි – දුක්ඛං සමුදයං නිරොධං මග්ගං. සෙය්‍යථාපි නාම සුද්ධං වත්ථං අපගතකාළකං සම්මදෙව රජනං පටිග්ගණ්හෙය්‍ය, එවමෙව තෙසං චතුරාසීතිපබ්බජිතසහස්සානං තස්මිංයෙව ආසනෙ විරජං වීතමලං ධම්මචක්ඛුං උදපාදි – ‘යං කිඤ්චි සමුදයධම්මං සබ්බං තං නිරොධධම්ම’න්ති.

๘๓. พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี ได้ตรัสอนุปุพพิกถาแก่ปริพาชกเหล่านั้น คือ ทรงประกาศทานกถา สีลกถา สัคคกถา โทษ ความต่ำทราม ความเศร้าหมองแห่งกามทั้งหลาย และอานิสงส์ในเนกขัมมะ เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงทราบว่า ปริพาชกเหล่านั้นมีจิตควรแก่ธรรม มีจิตอ่อน มีจิตปราศจากนิวรณ์ มีจิตเบิกบาน มีจิตผ่องใสแล้ว จึงทรงประกาศพระธรรมเทศนาที่พระพุทธเจ้าทั้งหลายทรงยกขึ้นแสดงด้วยพระองค์เอง คือ ทุกข์ สมุทัย นิโรธ มรรค ธรรมจักษุอันปราศจากธุลี ปราศจากมลทิน ได้เกิดขึ้นแก่ปริพาชก ๘๔,๐๐๐ เหล่านั้น ณ ที่นั่งนั้นเองว่า ‘สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งปวงมีความดับไปเป็นธรรมดา’ เหมือนผ้าที่สะอาดปราศจากมลทิน ควรรับน้ำย้อมได้เป็นอย่างดี ฉะนั้น

---

84. ‘‘තෙ දිට්ඨධම්මා පත්තධම්මා විදිතධම්මා පරියොගාළ්හධම්මා තිණ්ණවිචිකිච්ඡා විගතකථංකථා වෙසාරජ්ජප්පත්තා අපරප්පච්චයා සත්ථුසාසනෙ විපස්සිං භගවන්තං අරහන්තං සම්මාසම්බුද්ධං එතදවොචුං – ‘අභික්කන්තං, භන්තෙ, අභික්කන්තං, භන්තෙ. සෙය්‍යථාපි, භන්තෙ, නික්කුජ්ජිතං වා උක්කුජ්ජෙය්‍ය, පටිච්ඡන්නං වා විවරෙය්‍ය, මූළ්හස්ස වා මග්ගං ආචික්ඛෙය්‍ය, අන්ධකාරෙ වා තෙලපජ්ජොතං ධාරෙය්‍ය ‘‘චක්ඛුමන්තො රූපානි දක්ඛන්තී’’ති. එවමෙවං භගවතා අනෙකපරියායෙන ධම්මො පකාසිතො. එතෙ මයං, භන්තෙ, භගවන්තං සරණං ගච්ඡාම ධම්මඤ්ච භික්ඛුසඞ්ඝඤ්ච. ලභෙය්‍යාම මයං, භන්තෙ, භගවතො සන්තිකෙ පබ්බජ්ජං ලභෙය්‍යාම උපසම්පද’’න්ති.

๘๔. ปริพาชกเหล่านั้นมีธรรมอันเห็นแล้ว มีธรรมอันบรรลุแล้ว มีธรรมอันรู้แจ้งแล้ว มีธรรมอันหยั่งลงแล้ว ข้ามความสงสัยได้แล้ว ปราศจากความเคลือบแคลง บรรลุความแกล้วกล้า ไม่ต้องเชื่อผู้อื่นในคำสอนของพระศาสดา ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสีดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แจ่มแจ้งยิ่งนัก ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แจ่มแจ้งยิ่งนัก ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือตามประทีปในที่มืดด้วยคิดว่า ‘คนมีจักษุจักเห็นรูปทั้งหลาย’ ฉันใด พระธรรมที่พระผู้มีพระภาคทรงประกาศแล้วโดยอเนกปริยายก็ฉันนั้นเหมือนกัน ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทั้งหลายเหล่านี้ ขอถึงพระผู้มีพระภาค พระธรรม และพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทั้งหลายพึงได้บรรพชา พึงได้อุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาคเถิด’

---

85. ‘‘අලත්ථුං ඛො, භික්ඛවෙ, තානි චතුරාසීතිපබ්බජිතසහස්සානි විපස්සිස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස සන්තිකෙ පබ්බජ්ජං අලත්ථුං උපසම්පදං. තෙ විපස්සී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො ධම්මියා කථාය සන්දස්සෙසි සමාදපෙසි සමුත්තෙජෙසි සම්පහංසෙසි; සඞ්ඛාරානං ආදීනවං ඔකාරං සංකිලෙසං නිබ්බානෙ ආනිසංසං පකාසෙසි. තෙසං විපස්සිනා භගවතා අරහතා සම්මාසම්බුද්ධෙන ධම්මියා කථාය සන්දස්සියමානානං සමාදපියමානානං [Pg.39] සමුත්තෙජියමානානං සම්පහංසියමානානං නචිරස්සෙව අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තානි විමුච්චිංසු.

๘๕. ภิกษุทั้งหลาย ปริพาชก ๘๔,๐๐๐ เหล่านั้น ได้บรรพชา ได้อุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสีแล้ว พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี ทรงชี้แจงให้พวกเขาเห็นชัด ชวนใจให้อยากรับไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถา ทรงประกาศโทษ ความต่ำทราม ความเศร้าหมองแห่งสังขารทั้งหลาย และอานิสงส์ในนิพพาน เมื่อพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสีทรงชี้แจงให้เห็นชัด ชวนใจให้อยากรับไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถาอยู่ จิตของพวกเขา ก็หลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายเพราะไม่ยึดมั่นถือมั่นในเวลาไม่นานเลย

---

චාරිකාඅනුජානනං

ทรงอนุญาตให้จาริก

---

86. ‘‘තෙන ඛො පන, භික්ඛවෙ, සමයෙන බන්ධුමතියා රාජධානියා මහාභික්ඛුසඞ්ඝො පටිවසති අට්ඨසට්ඨිභික්ඛුසතසහස්සං. අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස රහොගතස්ස පටිසල්ලීනස්ස එවං චෙතසො පරිවිතක්කො උදපාදි – ‘මහා ඛො එතරහි භික්ඛුසඞ්ඝො බන්ධුමතියා රාජධානියා පටිවසති අට්ඨසට්ඨිභික්ඛුසතසහස්සං, යංනූනාහං භික්ඛූ අනුජානෙය්‍යං – ‘චරථ, භික්ඛවෙ, චාරිකං බහුජනහිතාය බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සානං; මා එකෙන ද්වෙ අගමිත්ථ; දෙසෙථ, භික්ඛවෙ, ධම්මං ආදිකල්‍යාණං මජ්ඣෙකල්‍යාණං පරියොසානකල්‍යාණං සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජනං කෙවලපරිපුණ්ණං පරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරියං පකාසෙථ. සන්ති සත්තා අප්පරජක්ඛජාතිකා, අස්සවනතා ධම්මස්ස පරිහායන්ති, භවිස්සන්ති ධම්මස්ස අඤ්ඤාතාරො. අපි ච ඡන්නං ඡන්නං වස්සානං අච්චයෙන බන්ධුමතී රාජධානී උපසඞ්කමිතබ්බා පාතිමොක්ඛුද්දෙසායා’’’ති.

๘๖. ภิกษุทั้งหลาย ก็โดยสมัยนั้นแล พระภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่อยู่ในกรุงพันธุมดีราชธานี จำนวน ๑๖๘,๐๐๐ รูป ครั้งนั้นแล เมื่อพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสีเสด็จเข้าที่ลับ ทรงพักผ่อนอยู่ ได้เกิดความปริวิตกแห่งใจอย่างนี้ว่า ‘บัดนี้ พระภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่อยู่ในกรุงพันธุมดีราชธานี จำนวน ๑๖๘,๐๐๐ รูป ทางที่ดี เราพึงอนุญาตภิกษุทั้งหลายว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงจาริกไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย แต่อย่าไปทางเดียวกัน ๒ รูป ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงแสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด จงประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถะพร้อมทั้งพยัญชนะ บริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง สัตว์ทั้งหลายผู้มีธุลีในดวงตาน้อยมีอยู่ พวกเขาย่อมเสื่อมเพราะไม่ได้ฟังธรรม ผู้รู้ทั่วถึงธรรมจักมี และทุกๆ ๖ ปี พึงเข้ามายังกรุงพันธุมดีราชธานีเพื่อแสดงปาฏิโมกข์’

---

87. ‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤතරො මහාබ්‍රහ්මා විපස්සිස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස චෙතසා චෙතොපරිවිතක්කමඤ්ඤාය සෙය්‍යථාපි නාම බලවා පුරිසො සමිඤ්ජිතං වා බාහං පසාරෙය්‍ය, පසාරිතං වා බාහං සමිඤ්ජෙය්‍ය. එවමෙව බ්‍රහ්මලොකෙ අන්තරහිතො විපස්සිස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස පුරතො පාතුරහොසි. අථ ඛො සො, භික්ඛවෙ, මහාබ්‍රහ්මා එකංසං උත්තරාසඞ්ගං කරිත්වා යෙන විපස්සී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො තෙනඤ්ජලිං පණාමෙත්වා විපස්සිං භගවන්තං අරහන්තං සම්මාසම්බුද්ධං එතදවොච – ‘එවමෙතං, භගවා, එවමෙතං, සුගත. මහා ඛො, භන්තෙ, එතරහි භික්ඛුසඞ්ඝො බන්ධුමතියා රාජධානියා පටිවසති අට්ඨසට්ඨිභික්ඛුසතසහස්සං, අනුජානාතු, භන්තෙ, භගවා භික්ඛූ – ‘‘චරථ, භික්ඛවෙ, චාරිකං බහුජනහිතාය බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සානං; මා එකෙන ද්වෙ අගමිත්ථ; දෙසෙථ, භික්ඛවෙ, ධම්මං ආදිකල්‍යාණං [Pg.40] මජ්ඣෙකල්‍යාණං පරියොසානකල්‍යාණං සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජනං කෙවලපරිපුණ්ණං පරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරියං පකාසෙථ. සන්ති සත්තා අප්පරජක්ඛජාතිකා, අස්සවනතා ධම්මස්ස පරිහායන්ති, භවිස්සන්ති ධම්මස්ස අඤ්ඤාතාරො’’ති. අපි ච, භන්තෙ, මයං තථා කරිස්සාම යථා භික්ඛූ ඡන්නං ඡන්නං වස්සානං අච්චයෙන බන්ධුමතිං රාජධානිං උපසඞ්කමිස්සන්ති පාතිමොක්ඛුද්දෙසායා’ති. ඉදමවොච, භික්ඛවෙ, සො මහාබ්‍රහ්මා, ඉදං වත්වා විපස්සිං භගවන්තං අරහන්තං සම්මාසම්බුද්ධං අභිවාදෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා තත්ථෙව අන්තරධායි.

๘๗. ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล ท้าวมหาพรหมองค์หนึ่ง ทราบความปริวิตกแห่งใจของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสีด้วยใจของตนแล้ว ได้หายจากพรหมโลกไปปรากฏเฉพาะพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี เหมือนบุรุษมีกำลังพึงเหยียดแขนที่คู้ หรือคู้แขนที่เหยียด ฉะนั้น ภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล ท้าวมหาพรหมนั้นทำผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่าข้างหนึ่ง ประนมอัญชลีไปทางที่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสีประทับอยู่ แล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสีดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ข้าแต่พระสุคต ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ พระภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่อยู่ในกรุงพันธุมดีราชธานี จำนวน ๑๖๘,๐๐๐ รูป ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงอนุญาตภิกษุทั้งหลายเถิดว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงจาริกไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย แต่อย่าไปทางเดียวกัน ๒ รูป ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงแสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด จงประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถะพร้อมทั้งพยัญชนะ บริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง สัตว์ทั้งหลายผู้มีธุลีในดวงตาน้อยมีอยู่ พวกเขาย่อมเสื่อมเพราะไม่ได้ฟังธรรม ผู้รู้ทั่วถึงธรรมจักมี’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อนึ่ง ข้าพระองค์ทั้งหลายจักทำโดยประการที่ภิกษุทั้งหลายจะพึงเข้ามายังกรุงพันธุมดีราชธานีเพื่อแสดงปาฏิโมกข์ทุกๆ ๖ ปี’ ภิกษุทั้งหลาย ท้าวมหาพรหมนั้นได้กราบทูลดังนี้แล้ว ครั้นกราบทูลดังนี้แล้ว จึงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี กระทำประทักษิณ แล้วหายไปในที่นั้นเอง

---

88. ‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො සායන්හසමයං පටිසල්ලානා වුට්ඨිතො භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘ඉධ මය්හං, භික්ඛවෙ, රහොගතස්ස පටිසල්ලීනස්ස එවං චෙතසො පරිවිතක්කො උදපාදි – මහා ඛො එතරහි භික්ඛුසඞ්ඝො බන්ධුමතියා රාජධානියා පටිවසති අට්ඨසට්ඨිභික්ඛුසතසහස්සං. යංනූනාහං භික්ඛූ අනුජානෙය්‍යං – ‘චරථ, භික්ඛවෙ, චාරිකං බහුජනහිතාය බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සානං; මා එකෙන ද්වෙ අගමිත්ථ; දෙසෙථ, භික්ඛවෙ, ධම්මං ආදිකල්‍යාණං මජ්ඣෙකල්‍යාණං පරියොසානකල්‍යාණං සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජනං කෙවලපරිපුණ්ණං පරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරියං පකාසෙථ. සන්ති සත්තා අප්පරජක්ඛජාතිකා, අස්සවනතා ධම්මස්ස පරිහායන්ති, භවිස්සන්ති ධම්මස්ස අඤ්ඤාතාරො. අපි ච, ඡන්නං ඡන්නං වස්සානං අච්චයෙන බන්ධුමතී රාජධානී උපසඞ්කමිතබ්බා පාතිමොක්ඛුද්දෙසායාති.

๘๘. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ในเวลาเย็น เสด็จออกจากที่หลีกเร้น ตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เมื่อเราหลีกเร้นอยู่ในที่สงัด ณ ที่นี้ ได้มีความปริวิตกแห่งใจเกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ‘บัดนี้ ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ คือ ภิกษุ ๖,๘๐๐,๐๐๐ รูป อาศัยอยู่ในกรุงพันธุมดีราชธานี ไฉนหนอ เราพึงอนุญาตแก่ภิกษุทั้งหลายว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงเที่ยวจาริกไป เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย อย่าไปทางเดียวกันสองรูป ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงแสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด จงประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถะ พร้อมทั้งพยัญชนะ อันบริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง สัตว์ทั้งหลายผู้มีธุลีในดวงตาน้อยมีอยู่ พวกเขาย่อมเสื่อมเพราะไม่ได้ฟังธรรม ผู้รู้ทั่วถึงธรรมจักมี อนึ่ง โดยล่วงไปแห่ง ๖ ปี ๖ ปี พึงเข้าไปยังกรุงพันธุมดีราชธานีเพื่อแสดงปาติโมกข์’ ดังนี้

---

‘‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤතරො මහාබ්‍රහ්මා මම චෙතසා චෙතොපරිවිතක්කමඤ්ඤාය සෙය්‍යථාපි නාම බලවා පුරිසො සමිඤ්ජිතං වා බාහං පසාරෙය්‍ය, පසාරිතං වා බාහං සමිඤ්ජෙය්‍ය, එවමෙව බ්‍රහ්මලොකෙ අන්තරහිතො මම පුරතො පාතුරහොසි. අථ ඛො සො, භික්ඛවෙ, මහාබ්‍රහ්මා එකංසං උත්තරාසඞ්ගං කරිත්වා යෙනාහං තෙනඤ්ජලිං පණාමෙත්වා මං එතදවොච – ‘‘එවමෙතං, භගවා, එවමෙතං, සුගත. මහා ඛො, භන්තෙ, එතරහි භික්ඛුසඞ්ඝො බන්ධුමතියා රාජධානියා පටිවසති අට්ඨසට්ඨිභික්ඛුසතසහස්සං. අනුජානාතු, භන්තෙ, භගවා භික්ඛූ – ‘චරථ, භික්ඛවෙ, චාරිකං බහුජනහිතාය බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය [Pg.41] සුඛාය දෙවමනුස්සානං; මා එකෙන ද්වෙ අගමිත්ථ; දෙසෙථ, භික්ඛවෙ, ධම්මං…පෙ… සන්ති සත්තා අප්පරජක්ඛජාතිකා, අස්සවනතා ධම්මස්ස පරිහායන්ති, භවිස්සන්ති ධම්මස්ස අඤ්ඤාතාරො’ති. අපි ච, භන්තෙ, මයං තථා කරිස්සාම, යථා භික්ඛූ ඡන්නං ඡන්නං වස්සානං අච්චයෙන බන්ධුමතිං රාජධානිං උපසඞ්කමිස්සන්ති පාතිමොක්ඛුද්දෙසායා’’ති. ඉදමවොච, භික්ඛවෙ, සො මහාබ්‍රහ්මා, ඉදං වත්වා මං අභිවාදෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා තත්ථෙව අන්තරධායි’.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล ท้าวมหาพรหมองค์หนึ่ง ทราบความปริวิตกแห่งใจของเราด้วยใจของตนแล้ว เปรียบเหมือนบุรุษมีกำลังพึงเหยียดแขนที่คู้ออก หรือพึงคู้แขนที่เหยียดเข้า ฉันใด ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ได้หายไปจากพรหมโลก มาปรากฏเฉพาะหน้าเรา ครั้งนั้นแล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ท้าวมหาพรหมนั้นกระทำผ้าอุตตราสงค์เฉวียงบ่าข้างหนึ่ง ประนมอัญชลีไปทางที่เราอยู่แล้ว ได้กล่าวคำนี้กะเราว่า ‘ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้อนั้นเป็นอย่างนั้น ข้าแต่พระสุคต ข้อนั้นเป็นอย่างนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ ภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ คือ ภิกษุ ๖,๘๐๐,๐๐๐ รูป อาศัยอยู่ในกรุงพันธุมดีราชธานี ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงอนุญาตแก่ภิกษุทั้งหลายเถิดว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงเที่ยวจาริกไป เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย อย่าไปทางเดียวกันสองรูป ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงแสดงธรรม... (เป)... สัตว์ทั้งหลายผู้มีธุลีในดวงตาน้อยมีอยู่ พวกเขาย่อมเสื่อมเพราะไม่ได้ฟังธรรม ผู้รู้ทั่วถึงธรรมจักมี’ ดังนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อนึ่ง พวกข้าพระองค์จักกระทำโดยประการที่ภิกษุทั้งหลายจักพากันเข้าไปยังกรุงพันธุมดีราชธานี โดยล่วงไปแห่ง ๖ ปี ๖ ปี เพื่อแสดงปาติโมกข์’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ท้าวมหาพรหมนั้นได้กล่าวคำนี้แล้ว ครั้นกล่าวคำนี้แล้ว ก็อภิวาทเรา กระทำประทักษิณ แล้วหายไปในที่นั้นเอง

---

‘‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, චරථ චාරිකං බහුජනහිතාය බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සානං; මා එකෙන ද්වෙ අගමිත්ථ; දෙසෙථ, භික්ඛවෙ, ධම්මං ආදිකල්‍යාණං මජ්ඣෙකල්‍යාණං පරියොසානකල්‍යාණං සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජනං කෙවලපරිපුණ්ණං පරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරියං පකාසෙථ. සන්ති සත්තා අප්පරජක්ඛජාතිකා, අස්සවනතා ධම්මස්ස පරිහායන්ති, භවිස්සන්ති ධම්මස්ස අඤ්ඤාතාරො. අපි ච, භික්ඛවෙ, ඡන්නං ඡන්නං වස්සානං අච්චයෙන බන්ධුමතී රාජධානී උපසඞ්කමිතබ්බා පාතිමොක්ඛුද්දෙසායා’ති. අථ ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ යෙභුය්‍යෙන එකාහෙනෙව ජනපදචාරිකං පක්කමිංසු.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราอนุญาตว่า ‘พวกเธอจงเที่ยวจาริกไป เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย อย่าไปทางเดียวกันสองรูป ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงแสดงธรรมอันงามในเบื้องต้น งามในท่ามกลาง งามในที่สุด จงประกาศพรหมจรรย์พร้อมทั้งอรรถะ พร้อมทั้งพยัญชนะ อันบริสุทธิ์บริบูรณ์สิ้นเชิง สัตว์ทั้งหลายผู้มีธุลีในดวงตาน้อยมีอยู่ พวกเขาย่อมเสื่อมเพราะไม่ได้ฟังธรรม ผู้รู้ทั่วถึงธรรมจักมี อนึ่ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย โดยล่วงไปแห่ง ๖ ปี ๖ ปี พึงเข้าไปยังกรุงพันธุมดีราชธานีเพื่อแสดงปาติโมกข์’ ดังนี้ ครั้งนั้นแล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลายโดยมากได้หลีกจาริกไปในชนบทในวันเดียวเท่านั้น

---

89. ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන ජම්බුදීපෙ චතුරාසීති ආවාසසහස්සානි හොන්ති. එකම්හි හි වස්සෙ නික්ඛන්තෙ දෙවතා සද්දමනුස්සාවෙසුං – ‘නික්ඛන්තං ඛො, මාරිසා, එකං වස්සං; පඤ්ච දානි වස්සානි සෙසානි; පඤ්චන්නං වස්සානං අච්චයෙන බන්ධුමතී රාජධානී උපසඞ්කමිතබ්බා පාතිමොක්ඛුද්දෙසායා’ති. ද්වීසු වස්සෙසු නික්ඛන්තෙසු… තීසු වස්සෙසු නික්ඛන්තෙසු… චතූසු වස්සෙසු නික්ඛන්තෙසු… පඤ්චසු වස්සෙසු නික්ඛන්තෙසු දෙවතා සද්දමනුස්සාවෙසුං – ‘නික්ඛන්තානි ඛො, මාරිසා, පඤ්චවස්සානි; එකං දානි වස්සං සෙසං; එකස්ස වස්සස්ස අච්චයෙන බන්ධුමතී රාජධානී උපසඞ්කමිතබ්බා පාතිමොක්ඛුද්දෙසායා’ති. ඡසු වස්සෙසු නික්ඛන්තෙසු දෙවතා සද්දමනුස්සාවෙසුං – ‘නික්ඛන්තානි ඛො, මාරිසා, ඡබ්බස්සානි, සමයො දානි බන්ධුමතිං රාජධානිං උපසඞ්කමිතුං පාතිමොක්ඛුද්දෙසායා’ති. අථ ඛො තෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ අප්පෙකච්චෙ සකෙන ඉද්ධානුභාවෙන අප්පෙකච්චෙ දෙවතානං ඉද්ධානුභාවෙන එකාහෙනෙව බන්ධුමතිං රාජධානිං උපසඞ්කමිංසු පාතිමොක්ඛුද්දෙසායාති.

๘๙. ก็โดยสมัยนั้นแล ในชมพูทวีปมีอาวาส ๘๔,๐๐๐ แห่ง ครั้นเมื่อปีหนึ่งล่วงไปแล้ว เทวดาทั้งหลายได้เปล่งเสียงประกาศว่า ‘ดูก่อนท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย ปีหนึ่งล่วงไปแล้ว บัดนี้ ยังเหลืออีก ๕ ปี โดยล่วงไปแห่ง ๕ ปี พึงเข้าไปยังกรุงพันธุมดีราชธานีเพื่อแสดงปาติโมกข์’ ดังนี้ ครั้นเมื่อ ๒ ปีล่วงไปแล้ว... ครั้นเมื่อ ๓ ปีล่วงไปแล้ว... ครั้นเมื่อ ๔ ปีล่วงไปแล้ว... ครั้นเมื่อ ๕ ปีล่วงไปแล้ว เทวดาทั้งหลายได้เปล่งเสียงประกาศว่า ‘ดูก่อนท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย ๕ ปีล่วงไปแล้ว บัดนี้ ยังเหลืออีก ๑ ปี โดยล่วงไปแห่ง ๑ ปี พึงเข้าไปยังกรุงพันธุมดีราชธานีเพื่อแสดงปาติโมกข์’ ดังนี้ ครั้นเมื่อ ๖ ปีล่วงไปแล้ว เทวดาทั้งหลายได้เปล่งเสียงประกาศว่า ‘ดูก่อนท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย ๖ ปีล่วงไปแล้ว บัดนี้ เป็นสมัยที่จะพึงเข้าไปยังกรุงพันธุมดีราชธานีเพื่อแสดงปาติโมกข์’ ดังนี้ ครั้งนั้นแล ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้น บางพวกด้วยอิทธานุภาพของตน บางพวกด้วยอิทธานุภาพของเทวดา ได้เข้าไปยังกรุงพันธุมดีราชธานีในวันเดียวเท่านั้น เพื่อแสดงปาติโมกข์

---

90. ‘‘තත්‍ර [Pg.42] සුදං, භික්ඛවෙ, විපස්සී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො භික්ඛුසඞ්ඝෙ එවං පාතිමොක්ඛං උද්දිසති –

๙๐. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ได้ยินว่า ณ ที่นั้น พระผู้มีพระภาควิปัสสีอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ย่อมทรงแสดงปาติโมกข์ในท่ามกลางภิกษุสงฆ์อย่างนี้ว่า

---

‘ඛන්තී පරමං තපො තිතික්ඛා,නිබ්බානං පරමං වදන්ති බුද්ධා;

න හි පබ්බජිතො පරූපඝාතී,න සමණො හොති පරං විහෙඨයන්තො.

ความอดทนคือขันติ เป็นตบะอย่างยิ่ง พระพุทธเจ้าทั้งหลายตรัสว่านิพพานเป็นธรรมอย่างยิ่ง ผู้ทำร้ายสัตว์อื่น ไม่ชื่อว่าเป็นบรรพชิตเลย ผู้เบียดเบียนผู้อื่น ไม่ชื่อว่าเป็นสมณะ

---

‘සබ්බපාපස්ස අකරණං, කුසලස්ස උපසම්පදා;

සචිත්තපරියොදපනං, එතං බුද්ධානසාසනං.

การไม่ทำบาปทั้งปวง การทำกุศลให้ถึงพร้อม การทำจิตของตนให้ผ่องใส นี้เป็นคำสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย

---

‘අනූපවාදො අනූපඝාතො, පාතිමොක්ඛෙ ච සංවරො;

මත්තඤ්ඤුතා ච භත්තස්මිං, පන්තඤ්ච සයනාසනං;

අධිචිත්තෙ ච ආයොගො, එතං බුද්ධානසාසන’න්ති.

การไม่ว่าร้าย การไม่ทำร้าย ความสำรวมในปาติโมกข์ ความเป็นผู้รู้ประมาณในภัต ที่นอนที่นั่งอันสงัด การประกอบความเพียรในอธิจิต นี้เป็นคำสอนของพระพุทธเจ้าทั้งหลาย ดังนี้

---

දෙවතාරොචනං

เรื่องเทวดาป่าวประกาศ

---

91. ‘‘එකමිදාහං, භික්ඛවෙ, සමයං උක්කට්ඨායං විහරාමි සුභගවනෙ සාලරාජමූලෙ. තස්ස මය්හං, භික්ඛවෙ, රහොගතස්ස පටිසල්ලීනස්ස එවං චෙතසො පරිවිතක්කො උදපාදි – ‘න ඛො සො සත්තාවාසො සුලභරූපො, යො මයා අනාවුත්ථපුබ්බො ඉමිනා දීඝෙන අද්ධුනා අඤ්ඤත්‍ර සුද්ධාවාසෙහි දෙවෙහි. යංනූනාහං යෙන සුද්ධාවාසා දෙවා තෙනුපසඞ්කමෙය්‍ය’න්ති. අථ ඛ්වාහං, භික්ඛවෙ, සෙය්‍යථාපි නාම බලවා පුරිසො සමිඤ්ජිතං වා බාහං පසාරෙය්‍ය, පසාරිතං වා බාහං සමිඤ්ජෙය්‍ය, එවමෙව උක්කට්ඨායං සුභගවනෙ සාලරාජමූලෙ අන්තරහිතො අවිහෙසු දෙවෙසු පාතුරහොසිං. තස්මිං, භික්ඛවෙ, දෙවනිකායෙ අනෙකානි දෙවතාසහස්සානි අනෙකානි දෙවතාසතසහස්සානි යෙනාහං තෙනුපසඞ්කමිංසු; උපසඞ්කමිත්වා මං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං අට්ඨංසු. එකමන්තං ඨිතා ඛො, භික්ඛවෙ, තා දෙවතා මං එතදවොචුං – ‘ඉතො සො, මාරිසා, එකනවුතිකප්පෙ යං විපස්සී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො ලොකෙ උදපාදි. විපස්සී, මාරිසා, භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො ඛත්තියො ජාතියා අහොසි, ඛත්තියකුලෙ උදපාදි. විපස්සී, මාරිසා, භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො කොණ්ඩඤ්ඤො ගොත්තෙන අහොසි[Pg.43]. විපස්සිස්ස, මාරිසා, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස අසීතිවස්සසහස්සානි ආයුප්පමාණං අහොසි. විපස්සී, මාරිසා, භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො පාටලියා මූලෙ අභිසම්බුද්ධො. විපස්සිස්ස, මාරිසා, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස ඛණ්ඩතිස්සං නාම සාවකයුගං අහොසි අග්ගං භද්දයුගං. විපස්සිස්ස, මාරිසා, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස තයො සාවකානං සන්නිපාතා අහෙසුං. එකො සාවකානං සන්නිපාතො අහොසි අට්ඨසට්ඨිභික්ඛුසතසහස්සං. එකො සාවකානං සන්නිපාතො අහොසි භික්ඛුසතසහස්සං. එකො සාවකානං සන්නිපාතො අහොසි අසීතිභික්ඛුසහස්සානි. විපස්සිස්ස, මාරිසා, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස ඉමෙ තයො සාවකානං සන්නිපාතා අහෙසුං සබ්බෙසංයෙව ඛීණාසවානං. විපස්සිස්ස, මාරිසා, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස අසොකො නාම භික්ඛු උපට්ඨාකො අහොසි අග්ගුපට්ඨාකො. විපස්සිස්ස, මාරිස, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස බන්ධුමා නාම රාජා පිතා අහොසි. බන්ධුමතී නාම දෙවී මාතා අහොසි ජනෙත්ති. බන්ධුමස්ස රඤ්ඤො බන්ධුමතී නාම නගරං රාජධානී අහොසි. විපස්සිස්ස, මාරිසා, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස එවං අභිනික්ඛමනං අහොසි එවං පබ්බජ්ජා එවං පධානං එවං අභිසම්බොධි එවං ධම්මචක්කප්පවත්තනං. තෙ මයං, මාරිසා, විපස්සිම්හි භගවති බ්‍රහ්මචරියං චරිත්වා කාමෙසු කාමච්ඡන්දං විරාජෙත්වා ඉධූපපන්නා’ති …පෙ…

๙๑. ภิกษุทั้งหลาย สมัยหนึ่ง เราอยู่ที่เมืองอุกกัฏฐา ในสุภควัน ณ โคนต้นสาละใหญ่ ภิกษุทั้งหลาย เมื่อเราหลีกเร้นอยู่ในที่สงัด เกิดความรำพึงในใจขึ้นอย่างนี้ว่า ‘ที่อยู่ของสัตว์ที่เราไม่เคยอยู่มาก่อนตลอดกาลอันยาวนานนี้ เว้นจากเหล่าสุทธาวาสเทพแล้ว หาได้ยาก ทางที่ดี เราควรเข้าไปหาเหล่าสุทธาวาสเทพ’ ครั้งนั้น ภิกษุทั้งหลาย เราหายตัวจากโคนต้นสาละใหญ่ ในสุภควัน เมืองอุกกัฏฐา ไปปรากฏในหมู่เทวดาชั้นอวิหา เหมือนบุรุษมีกำลังเหยียดแขนที่คู้ออกไป หรือคู้แขนที่เหยียดเข้ามา ฉะนั้น ภิกษุทั้งหลาย ในหมู่เทพนั้น เทวดาหลายพันองค์ หลายแสนองค์ได้เข้ามาหาเรา ไหว้เราแล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควร ภิกษุทั้งหลาย เทวดาเหล่านั้นที่ยืนอยู่ ณ ที่สมควร ได้กล่าวกับเราดังนี้ว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ นับจากกัปนี้ไป ๙๑ กัป พระผู้มีพระภาควิปัสสี อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้อุบัติขึ้นในโลก ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาควิปัสสี อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ทรงเป็นกษัตริย์โดยพระชาติ ประสูติในขัตติยสกุล ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาควิปัสสี อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ทรงมีพระโคตรว่าโกณฑัญญะ ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาควิปัสสี อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า มีประมาณพระชนมายุ ๘๐,๐๐๐ ปี ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาควิปัสสี อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ตรัสรู้ ณ โคนต้นแคฝอย ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาควิปัสสี อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า มีพระอัครสาวกคู่ประเสริฐชื่อว่าขัณฑะและติสสะ ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาควิปัสสี อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า มีการประชุมสาวก ๓ ครั้ง การประชุมสาวกครั้งหนึ่งมีภิกษุ ๑๖๘,๐๐๐ รูป การประชุมสาวกครั้งหนึ่งมีภิกษุ ๑๐๐,๐๐๐ รูป การประชุมสาวกครั้งหนึ่งมีภิกษุ ๘๐,๐๐๐ รูป ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ การประชุมสาวก ๓ ครั้งนี้ของพระผู้มีพระภาควิปัสสี อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ล้วนเป็นพระขีณาสพทั้งสิ้น ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาควิปัสสี อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า มีภิกษุชื่ออโสกะเป็นอุปัฏฐาก เป็นยอดอุปัฏฐาก ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาควิปัสสี อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า มีพระราชานามว่าพันธุมาเป็นพระราชบิดา มีพระเทวีพระนามว่าพันธุมดีเป็นพระราชชนนี กรุงราชธานีของพระเจ้าพันธุมามีชื่อว่าพันธุมดี ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ การเสด็จออกผนวช การทรงผนวช การทรงบำเพ็ญเพียร การตรัสรู้ของพระผู้มีพระภาควิปัสสี อรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ได้เป็นอย่างนี้ พวกข้าพระองค์ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาควิปัสสี คลายความพอใจในกามได้แล้ว จึงมาเกิดในภพนี้’ ...ฯลฯ...

---

‘‘තස්මිංයෙව ඛො, භික්ඛවෙ, දෙවනිකායෙ අනෙකානි දෙවතාසහස්සානි අනෙකානි දෙවතාසතසහස්සානි යෙනාහං තෙනුපසඞ්කමිංසු; උපසඞ්කමිත්වා මං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං අට්ඨංසු. එකමන්තං ඨිතා ඛො, භික්ඛවෙ, තා දෙවතා මං එතදවොචුං – ‘ඉමස්මිංයෙව ඛො, මාරිසා, භද්දකප්පෙ භගවා එතරහි අරහං සම්මාසම්බුද්ධො ලොකෙ උප්පන්නො. භගවා, මාරිසා, ඛත්තියො ජාතියා ඛත්තියකුලෙ උප්පන්නො. භගවා, මාරිසා, ගොතමො ගොත්තෙන. භගවතො, මාරිසා, අප්පකං ආයුප්පමාණං පරිත්තං ලහුකං යො චිරං ජීවති, සො වස්සසතං අප්පං වා භිය්‍යො. භගවා, මාරිසා, අස්සත්ථස්ස මූලෙ අභිසම්බුද්ධො. භගවතො, මාරිසා, සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානං නාම සාවකයුගං අහොසි අග්ගං භද්දයුගං[Pg.44]. භගවතො, මාරිසා, එකො සාවකානං සන්නිපාතො අහොසි අඩ්ඪතෙළසානි භික්ඛුසතානි. භගවතො, මාරිසා, අයං එකො සාවකානං සන්නිපාතො අහොසි සබ්බෙසංයෙව ඛීණාසවානං. භගවතො, මාරිසා, ආනන්දො නාම භික්ඛු උපට්ඨාකො අහොසි අග්ගුපට්ඨාකො. භගවතො, මාරිසා, සුද්ධොදනො නාම රාජා පිතා අහොසි. මායා නාම දෙවී මාතා අහොසි ජනෙත්ති. කපිලවත්ථු නාම නගරං රාජධානී අහොසි. භගවතො, මාරිසා, එවං අභිනික්ඛමනං අහොසි එවං පබ්බජ්ජා එවං පධානං එවං අභිසම්බොධි එවං ධම්මචක්කප්පවත්තනං. තෙ මයං, මාරිසා, භගවති බ්‍රහ්මචරියං චරිත්වා කාමෙසු කාමච්ඡන්දං විරාජෙත්වා ඉධූපපන්නා’ති.

ภิกษุทั้งหลาย ในหมู่เทพนั้นนั่นเอง เทวดาหลายพันองค์ หลายแสนองค์ได้เข้ามาหาเรา ไหว้เราแล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควร ภิกษุทั้งหลาย เทวดาเหล่านั้นที่ยืนอยู่ ณ ที่สมควร ได้กล่าวกับเราดังนี้ว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ในภัทรกัปนี้เอง บัดนี้ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าได้อุบัติขึ้นในโลกแล้ว ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคทรงเป็นกษัตริย์โดยพระชาติ ประสูติในขัตติยสกุล ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคทรงมีพระโคตรว่าโคตมะ ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ประมาณพระชนมายุของพระผู้มีพระภาคมีน้อย นิดหน่อย รวดเร็ว ผู้ใดมีชีวิตอยู่นาน ผู้นั้นก็มีอายุ ๑๐๐ ปี น้อยกว่าหรือมากกว่าบ้าง ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคตรัสรู้ ณ โคนต้นอัสสัตถะ ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคมีพระอัครสาวกคู่ประเสริฐชื่อว่าสารีบุตรและโมคคัลลานะ ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคมีการประชุมสาวกครั้งหนึ่ง มีภิกษุ ๑,๒๕๐ รูป ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ การประชุมสาวกครั้งนี้ของพระผู้มีพระภาค ล้วนเป็นพระขีณาสพทั้งสิ้น ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคมีภิกษุชื่ออานนท์เป็นอุปัฏฐาก เป็นยอดอุปัฏฐาก ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคมีพระราชานามว่าสุทโธทนะเป็นพระราชบิดา มีพระเทวีพระนามว่ามายาเป็นพระราชชนนี กรุงราชธานีมีชื่อว่ากบิลพัสดุ์ ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ การเสด็จออกผนวช การทรงผนวช การทรงบำเพ็ญเพียร การตรัสรู้ การทรงประกาศพระธรรมจักรของพระผู้มีพระภาค ได้เป็นอย่างนี้ พวกข้าพระองค์ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาค คลายความพอใจในกามได้แล้ว จึงมาเกิดในภพนี้’

---

92. ‘‘අථ ඛ්වාහං, භික්ඛවෙ, අවිහෙහි දෙවෙහි සද්ධිං යෙන අතප්පා දෙවා තෙනුපසඞ්කමිං…පෙ… අථ ඛ්වාහං, භික්ඛවෙ, අවිහෙහි ච දෙවෙහි අතප්පෙහි ච දෙවෙහි සද්ධිං යෙන සුදස්සා දෙවා තෙනුපසඞ්කමිං. අථ ඛ්වාහං, භික්ඛවෙ, අවිහෙහි ච දෙවෙහි අතප්පෙහි ච දෙවෙහි සුදස්සෙහි ච දෙවෙහි සද්ධිං යෙන සුදස්සී දෙවා තෙනුපසඞ්කමිං. අථ ඛ්වාහං, භික්ඛවෙ, අවිහෙහි ච දෙවෙහි අතප්පෙහි ච දෙවෙහි සුදස්සෙහි ච දෙවෙහි සුදස්සීහි ච දෙවෙහි සද්ධිං යෙන අකනිට්ඨා දෙවා තෙනුපසඞ්කමිං. තස්මිං, භික්ඛවෙ, දෙවනිකායෙ අනෙකානි දෙවතාසහස්සානි අනෙකානි දෙවතාසතසහස්සානි යෙනාහං තෙනුපසඞ්කමිංසු, උපසඞ්කමිත්වා මං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං අට්ඨංසු.

๙๒. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ครั้งนั้นแล เราพร้อมด้วยเทวดาชั้นอวิหา เข้าไปหาเทวดาชั้นอตัปปาถึงที่อยู่...เป... ครั้งนั้นแล เราพร้อมด้วยเทวดาชั้นอวิหาและเทวดาชั้นอตัปปา เข้าไปหาเทวดาชั้นสุทัสสาถึงที่อยู่ ครั้งนั้นแล เราพร้อมด้วยเทวดาชั้นอวิหา เทวดาชั้นอตัปปา และเทวดาชั้นสุทัสสา เข้าไปหาเทวดาชั้นสุทัสสีถึงที่อยู่ ครั้งนั้นแล เราพร้อมด้วยเทวดาชั้นอวิหา เทวดาชั้นอตัปปา เทวดาชั้นสุทัสสา และเทวดาชั้นสุทัสสี เข้าไปหาเทวดาชั้นอกนิฏฐาถึงที่อยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในหมู่เทวดาชั้นนั้น เทวดาหลายพันตน หลายแสนตน ได้พากันเข้าไปหาเราถึงที่ที่เราอยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้ไหว้เราแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง”

---

‘‘එකමන්තං ඨිතා ඛො, භික්ඛවෙ, තා දෙවතා මං එතදවොචුං – ‘ඉතො සො, මාරිසා, එකනවුතිකප්පෙ යං විපස්සී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො ලොකෙ උදපාදි. විපස්සී, මාරිසා, භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො ඛත්තියො ජාතියා අහොසි. ඛත්තියකුලෙ උදපාදි. විපස්සී, මාරිසා, භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො කොණ්ඩඤ්ඤො ගොත්තෙන අහොසි. විපස්සිස්ස, මාරිසා, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස අසීතිවස්සසහස්සානි ආයුප්පමාණං අහොසි. විපස්සී, මාරිසා, භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො පාටලියා මූලෙ අභිසම්බුද්ධො. විපස්සිස්ස, මාරිසා, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස ඛණ්ඩතිස්සං නාම සාවකයුගං අහොසි අග්ගං භද්දයුගං. විපස්සිස්ස, මාරිසා, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස තයො සාවකානං සන්නිපාතා අහෙසුං. එකො සාවකානං සන්නිපාතො අහොසි අට්ඨසට්ඨිභික්ඛුසතසහස්සං. එකො සාවකානං සන්නිපාතො අහොසි [Pg.45] භික්ඛුසතසහස්සං. එකො සාවකානං සන්නිපාතො අහොසි අසීතිභික්ඛුසහස්සානි. විපස්සිස්ස, මාරිසා, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස ඉමෙ තයො සාවකානං සන්නිපාතා අහෙසුං සබ්බෙසංයෙව ඛීණාසවානං. විපස්සිස්ස, මාරිසා, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස අසොකො නාම භික්ඛු උපට්ඨාකො අහොසි අග්ගුපට්ඨාකො. විපස්සිස්ස, මාරිසා, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස බන්ධුමා නාම රාජා පිතා අහොසි බන්ධුමතී නාම දෙවී මාතා අහොසි ජනෙත්ති. බන්ධුමස්ස රඤ්ඤො බන්ධුමතී නාම නගරං රාජධානී අහොසි. විපස්සිස්ස, මාරිසා, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස එවං අභිනික්ඛමනං අහොසි එවං පබ්බජ්ජා එවං පධානං එවං අභිසම්බොධි, එවං ධම්මචක්කප්පවත්තනං. තෙ මයං, මාරිසා, විපස්සිම්හි භගවති බ්‍රහ්මචරියං චරිත්වා කාමෙසු කාමච්ඡන්දං විරාජෙත්වා ඉධූපපන්නා’ති. තස්මිංයෙව ඛො, භික්ඛවෙ, දෙවනිකායෙ අනෙකානි දෙවතාසහස්සානි අනෙකානි දෙවතාසතසහස්සානි යෙනාහං තෙනුපසඞ්කමිංසු; උපසඞ්කමිත්වා මං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං අට්ඨංසු. එකමන්තං ඨිතා ඛො, භික්ඛවෙ, තා දෙවතා මං එතදවොචුං – ‘ඉතො සො, මාරිසා, එකතිංසෙ කප්පෙ යං සිඛී භගවා…පෙ… තෙ මයං, මාරිසා, සිඛිම්හි භගවති තස්මිඤ්ඤෙව ඛො මාරිසා, එකතිංසෙ කප්පෙ යං වෙස්සභූ භගවා…පෙ… තෙ මයං, මාරිසා, වෙස්සභුම්හි භගවති…පෙ… ඉමස්මිංයෙව ඛො, මාරිසා, භද්දකප්පෙ කකුසන්ධො කොණාගමනො කස්සපො භගවා…පෙ… තෙ මයං, මාරිසා, කකුසන්ධම්හි කොණාගමනම්හි කස්සපම්හි භගවති බ්‍රහ්මචරියං චරිත්වා කාමෙසු කාමච්ඡන්දං විරාජෙත්වා ඉධූපපන්නා’ති.

“ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เทวดาเหล่านั้นยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลคำนี้กะเราว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ย้อนจากกัปนี้ไป ๙๑ กัป พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี ได้เสด็จอุบัติขึ้นแล้วในโลก ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี โดยพระชาติเป็นกษัตริย์ เสด็จอุบัติในขัตติยสกุล ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี โดยพระโคตรเป็นโกณฑัญญะ ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี มีพระชนมายุประมาณ ๘๐,๐๐๐ ปี ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี ตรัสรู้พร้อมเฉพาะที่โคนต้นแคฝอย ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี มีพระสาวกคู่หนึ่งชื่อขัณฑะและติสสะ เป็นคู่สาวกที่เลิศ เป็นคู่ที่ดี ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี มีการประชุมพระสาวก ๓ ครั้ง การประชุมพระสาวกครั้งหนึ่งมีภิกษุ ๑๖๘,๐๐๐ รูป การประชุมพระสาวกครั้งหนึ่งมีภิกษุ ๑๐๐,๐๐๐ รูป การประชุมพระสาวกครั้งหนึ่งมีภิกษุ ๘๐,๐๐๐ รูป ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี มีการประชุมพระสาวก ๓ ครั้งนี้ ซึ่งมีแต่พระขีณาสพทั้งนั้น ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี มีภิกษุชื่ออโสกะเป็นพุทธอุปัฏฐาก เป็นยอดพุทธอุปัฏฐาก ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี มีพระเจ้าพันธุมะเป็นพระราชบิดา มีพระนางพันธุมดีเทวีเป็นพระราชมารดาผู้ให้ประสูติ พระเจ้าพันธุมะมีเมืองพันธุมดีเป็นราชธานี ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระนามว่าวิปัสสี มีการเสด็จออกผนวชอย่างนี้ มีการผนวชอย่างนี้ มีการบำเพ็ญเพียรอย่างนี้ มีการตรัสรู้พร้อมเฉพาะอย่างนี้ มีการประกาศพระธรรมจักรอย่างนี้ ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พวกข้าพระองค์นั้นได้ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าวิปัสสี เพราะคลายความพอใจในกามได้ จึงมาบังเกิดในที่นี้’ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในหมู่เทวดาชั้นนั้นนั่นแล เทวดาหลายพันตน หลายแสนตน ได้พากันเข้าไปหาเราถึงที่ที่เราอยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้ไหว้เราแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เทวดาเหล่านั้นยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลคำนี้กะเราว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ย้อนจากกัปนี้ไป ๓๑ กัป พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าสิขี...เป... ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พวกข้าพระองค์นั้นได้ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าสิขี... ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ในกัปที่ ๓๑ นั้นนั่นแล พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าเวสสภู...เป... ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พวกข้าพระองค์นั้นได้ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่าเวสสภู...เป... ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ในภัทรกัปนี้เอง พระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่ากกุสันธะ โกนาคมนะ กัสสปะ...เป... ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พวกข้าพระองค์นั้นได้ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเจ้าพระนามว่ากกุสันธะ โกนาคมนะ กัสสปะ เพราะคลายความพอใจในกามได้ จึงมาบังเกิดในที่นี้’”

---

93. ‘‘තස්මිංයෙව ඛො, භික්ඛවෙ, දෙවනිකායෙ අනෙකානි දෙවතාසහස්සානි අනෙකානි දෙවතාසතසහස්සානි යෙනාහං තෙනුපසඞ්කමිංසු; උපසඞ්කමිත්වා මං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං අට්ඨංසු. එකමන්තං ඨිතා ඛො, භික්ඛවෙ, තා දෙවතා මං එතදවොචුං – ‘ඉමස්මිංයෙව ඛො, මාරිසා, භද්දකප්පෙ භගවා එතරහි අරහං සම්මාසම්බුද්ධො ලොකෙ උප්පන්නො. භගවා, මාරිසා, ඛත්තියො ජාතියා, ඛත්තියකුලෙ උප්පන්නො. භගවා, මාරිසා, ගොතමො ගොත්තෙන. භගවතො, මාරිසා, අප්පකං ආයුප්පමාණං පරිත්තං ලහුකං යො චිරං ජීවති, සො වස්සසතං අප්පං වා භිය්‍යො. භගවා, මාරිසා, අස්සත්ථස්ස මූලෙ අභිසම්බුද්ධො. භගවතො, මාරිසා, සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානං නාම සාවකයුගං අහොසි අග්ගං භද්දයුගං. භගවතො[Pg.46], මාරිසා, එකො සාවකානං සන්නිපාතො අහොසි අඩ්ඪතෙළසානි භික්ඛුසතානි. භගවතො, මාරිසා, අයං එකො සාවකානං සන්නිපාතො අහොසි සබ්බෙසංයෙව ඛීණාසවානං. භගවතො, මාරිසා, ආනන්දො නාම භික්ඛු උපට්ඨාකො අග්ගුපට්ඨාකො අහොසි. භගවතො, මාරිසා, සුද්ධොදනො නාම රාජා පිතා අහොසි. මායා නාම දෙවී මාතා අහොසි ජනෙත්ති. කපිලවත්ථු නාම නගරං රාජධානී අහොසි. භගවතො, මාරිසා, එවං අභිනික්ඛමනං අහොසි, එවං පබ්බජ්ජා, එවං පධානං, එවං අභිසම්බොධි, එවං ධම්මචක්කප්පවත්තනං. තෙ මයං, මාරිසා, භගවති බ්‍රහ්මචරියං චරිත්වා කාමෙසු කාමච්ඡන්දං විරාජෙත්වා ඉධූපපන්නා’ති.

๙๓. “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ในหมู่เทวดาชั้นนั้นนั่นแล เทวดาหลายพันตน หลายแสนตน ได้พากันเข้าไปหาเราถึงที่ที่เราอยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้ไหว้เราแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เทวดาเหล่านั้นยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลคำนี้กะเราว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ในภัทรกัปนี้เอง บัดนี้ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าได้เสด็จอุบัติขึ้นแล้วในโลก ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคเจ้าโดยพระชาติเป็นกษัตริย์ เสด็จอุบัติในขัตติยสกุล ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคเจ้าโดยพระโคตรเป็นโคตมะ ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคเจ้ามีพระชนมายุประมาณน้อยนิดหน่อย ผู้ใดมีชีวิตอยู่นาน ผู้นั้นก็มีชีวิตอยู่ได้ ๑๐๐ ปี น้อยกว่าหรือมากกว่าบ้าง ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสรู้พร้อมเฉพาะที่โคนต้นอัสสัตถะ ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคเจ้ามีพระสาวกคู่หนึ่งชื่อพระสารีบุตรและพระโมคคัลลานะ เป็นคู่สาวกที่เลิศ เป็นคู่ที่ดี ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคเจ้ามีการประชุมพระสาวกครั้งหนึ่ง มีภิกษุ ๑,๒๕๐ รูป ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคเจ้ามีการประชุมพระสาวกครั้งนี้ครั้งเดียว ซึ่งมีแต่พระขีณาสพทั้งนั้น ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคเจ้ามีภิกษุชื่ออานนท์เป็นพุทธอุปัฏฐาก เป็นยอดพุทธอุปัฏฐาก ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคเจ้ามีพระเจ้าสุทโธทนะเป็นพระราชบิดา มีพระนางมายาเทวีเป็นพระราชมารดาผู้ให้ประสูติ มีกรุงกบิลพัสดุ์เป็นราชธานี ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคเจ้ามีการเสด็จออกผนวชอย่างนี้ มีการผนวชอย่างนี้ มีการบำเพ็ญเพียรอย่างนี้ มีการตรัสรู้พร้อมเฉพาะอย่างนี้ มีการประกาศพระธรรมจักรอย่างนี้ ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พวกข้าพระองค์นั้นได้ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคเจ้าพระองค์นั้น เพราะคลายความพอใจในกามได้ จึงมาบังเกิดในที่นี้’”

---

94. ‘‘ඉති ඛො, භික්ඛවෙ, තථාගතස්සෙවෙසා ධම්මධාතු සුප්පටිවිද්ධා, යස්සා ධම්මධාතුයා සුප්පටිවිද්ධත්තා තථාගතො අතීතෙ බුද්ධෙ පරිනිබ්බුතෙ ඡින්නපපඤ්චෙ ඡින්නවටුමෙ පරියාදින්නවට්ටෙ සබ්බදුක්ඛවීතිවත්තෙ ජාතිතොපි අනුස්සරති, නාමතොපි අනුස්සරති, ගොත්තතොපි අනුස්සරති, ආයුප්පමාණතොපි අනුස්සරති, සාවකයුගතොපි අනුස්සරති, සාවකසන්නිපාතතොපි අනුස්සරති ‘එවංජච්චා තෙ භගවන්තො අහෙසුං’ ඉතිපි. ‘එවංනාමා එවංගොත්තා එවංසීලා එවංධම්මා එවංපඤ්ඤා එවංවිහාරී එවංවිමුත්තා තෙ භගවන්තො අහෙසුං’ ඉතිපීති.

๙๔. ภิกษุทั้งหลาย เป็นอย่างนี้แล ธรรมธาตุนั้นอันตถาคตแทงตลอดดีแล้ว เพราะตถาคตแทงตลอดธรรมธาตุนั้นดีแล้ว ตถาคตจึงระลึกถึงพระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีต ผู้ปรินิพพานแล้ว ผู้มีปปัญจธรรมอันตัดขาดแล้ว ผู้มีวัฏฏะอันตัดขาดแล้ว ผู้มีวัฏฏะสิ้นรอบแล้ว ผู้ล่วงพ้นทุกข์ทั้งปวงได้ ทั้งโดยชาติ โดยพระนาม โดยโคตร โดยประมาณพระชนมายุ โดยคู่พระสาวก โดยการประชุมพระสาวกได้ว่า ‘พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นได้มีชาติอย่างนี้’ ดังนี้บ้าง ‘พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นได้มีพระนามอย่างนี้ มีโคตรอย่างนี้ มีศีลอย่างนี้ มีธรรมอย่างนี้ มีปัญญาอย่างนี้ มีวิหารธรรมอย่างนี้ มีวิมุตติอย่างนี้’ ดังนี้บ้าง

---

‘‘දෙවතාපි තථාගතස්ස එතමත්ථං ආරොචෙසුං, යෙන තථාගතො අතීතෙ බුද්ධෙ පරිනිබ්බුතෙ ඡින්නපපඤ්චෙ ඡින්නවටුමෙ පරියාදින්නවට්ටෙ සබ්බදුක්ඛවීතිවත්තෙ ජාතිතොපි අනුස්සරති, නාමතොපි අනුස්සරති, ගොත්තතොපි අනුස්සරති, ආයුප්පමාණතොපි අනුස්සරති, සාවකයුගතොපි අනුස්සරති, සාවකසන්නිපාතතොපි අනුස්සරති ‘එවංජච්චා තෙ භගවන්තො අහෙසුං’ ඉතිපි. ‘එවංනාමා එවංගොත්තා එවංසීලා එවංධම්මා එවංපඤ්ඤා එවංවිහාරී එවංවිමුත්තා තෙ භගවන්තො අහෙසුං’ ඉතිපී’’ති.

ถึงแม้เทวดาทั้งหลายก็ได้กราบทูลเนื้อความนั้นแด่ตถาคต เพราะเหตุนั้น ตถาคตจึงระลึกถึงพระพุทธเจ้าทั้งหลายในอดีต ผู้ปรินิพพานแล้ว ผู้มีปปัญจธรรมอันตัดขาดแล้ว ผู้มีวัฏฏะอันตัดขาดแล้ว ผู้มีวัฏฏะสิ้นรอบแล้ว ผู้ล่วงพ้นทุกข์ทั้งปวงได้ ทั้งโดยชาติ โดยพระนาม โดยโคตร โดยประมาณพระชนมายุ โดยคู่พระสาวก โดยการประชุมพระสาวกได้ว่า ‘พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นได้มีชาติอย่างนี้’ ดังนี้บ้าง ‘พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นได้มีพระนามอย่างนี้ มีโคตรอย่างนี้ มีศีลอย่างนี้ มีธรรมอย่างนี้ มีปัญญาอย่างนี้ มีวิหารธรรมอย่างนี้ มีวิมุตติอย่างนี้’ ดังนี้บ้าง

---

ඉදමවොච භගවා. අත්තමනා තෙ භික්ඛූ භගවතො භාසිතං අභිනන්දුන්ති.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสภาษิตนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดีต่างชื่นชมภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล

---

මහාපදානසුත්තං නිට්ඨිතං පඨමං.

มหาปทานสูตรที่ ๑ จบ

---

2. මහානිදානසුත්තං

๒. มหานิทานสูตร

---

පටිච්චසමුප්පාදො

ปฏิจจสมุปบาท

---

95. එවං [Pg.47] මෙ සුතං – එකං සමයං භගවා කුරූසු විහරති කම්මාසධම්මං නාම කුරූනං නිගමො. අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දො යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි, උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නො ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘අච්ඡරියං, භන්තෙ, අබ්භුතං, භන්තෙ! යාව ගම්භීරො චායං, භන්තෙ, පටිච්චසමුප්පාදො ගම්භීරාවභාසො ච, අථ ච පන මෙ උත්තානකුත්තානකො විය ඛායතී’’ති. ‘‘මා හෙවං, ආනන්ද, අවච, මා හෙවං, ආනන්ද, අවච. ගම්භීරො චායං, ආනන්ද, පටිච්චසමුප්පාදො ගම්භීරාවභාසො ච. එතස්ස, ආනන්ද, ධම්මස්ස අනනුබොධා අප්පටිවෙධා එවමයං පජා තන්තාකුලකජාතා කුලගණ්ඨිකජාතා මුඤ්ජපබ්බජභූතා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං සංසාරං නාතිවත්තති.

๙๕. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ นิคมของชาวกุรุ ชื่อว่ากัมมาสธัมมะ ในแคว้นกุรุ ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ น่าอัศจรรย์จริง ไม่เคยปรากฏเลย ปฏิจจสมุปบาทนี้ลึกซึ้งและมีเนื้อความลึกซึ้ง แต่ถึงกระนั้น กลับปรากฏแก่ข้าพระองค์เหมือนเป็นของตื้นๆ’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘อานนท์ เธออย่าพูดอย่างนั้น อานนท์ เธออย่าพูดอย่างนั้น ปฏิจจสมุปบาทนี้ลึกซึ้งและมีเนื้อความลึกซึ้ง อานนท์ เพราะไม่รู้แจ้ง ไม่แทงตลอดธรรมคือปฏิจจสมุปบาทนี้ หมู่สัตว์นี้จึงเกิดเป็นผู้ยุ่งประดุจกลุ่มด้าย เป็นปมประดุจกระจุกด้าย เป็นเหมือนหญ้ามุงกระต่ายและหญ้าปล้อง ย่อมไม่ล่วงพ้นอบาย ทุคติ วินิบาต สงสารไปได้

---

96. ‘‘‘අත්ථි ඉදප්පච්චයා ජරාමරණ’න්ති ඉති පුට්ඨෙන සතා, ආනන්ද, අත්ථීතිස්ස වචනීයං. ‘කිංපච්චයා ජරාමරණ’න්ති ඉති චෙ වදෙය්‍ය, ‘ජාතිපච්චයා ජරාමරණ’න්ති ඉච්චස්ස වචනීයං.

๙๖. อานนท์ เมื่อมีผู้ถามว่า ‘ชรามรณะมีปัจจัยหรือไม่’ พึงตอบว่า ‘มี’ ถ้าเขาถามว่า ‘อะไรเป็นปัจจัยของชรามรณะ’ พึงตอบว่า ‘ชรามรณะมีชาติเป็นปัจจัย’

---

‘‘‘අත්ථි ඉදප්පච්චයා ජාතී’ති ඉති පුට්ඨෙන සතා, ආනන්ද, අත්ථීතිස්ස වචනීයං. ‘කිංපච්චයා ජාතී’ති ඉති චෙ වදෙය්‍ය, ‘භවපච්චයා ජාතී’ති ඉච්චස්ස වචනීයං.

อานนท์ เมื่อมีผู้ถามว่า ‘ชาติมีปัจจัยหรือไม่’ พึงตอบว่า ‘มี’ ถ้าเขาถามว่า ‘อะไรเป็นปัจจัยของชาติ’ พึงตอบว่า ‘ชาติมีภพเป็นปัจจัย’

---

‘‘‘අත්ථි ඉදප්පච්චයා භවො’ති ඉති පුට්ඨෙන සතා, ආනන්ද, අත්ථීතිස්ස වචනීයං. ‘කිංපච්චයා භවො’ති ඉති චෙ වදෙය්‍ය, ‘උපාදානපච්චයා භවො’ති ඉච්චස්ස වචනීයං.

อานนท์ เมื่อมีผู้ถามว่า ‘ภพมีปัจจัยหรือไม่’ พึงตอบว่า ‘มี’ ถ้าเขาถามว่า ‘อะไรเป็นปัจจัยของภพ’ พึงตอบว่า ‘ภพมีอุปาทานเป็นปัจจัย’

---

‘‘‘අත්ථි ඉදප්පච්චයා උපාදාන’න්ති ඉති පුට්ඨෙන සතා, ආනන්ද, අත්ථීතිස්ස වචනීයං. ‘කිංපච්චයා උපාදාන’න්ති ඉති චෙ වදෙය්‍ය, ‘තණ්හාපච්චයා උපාදාන’න්ති ඉච්චස්ස වචනීයං.

อานนท์ เมื่อมีผู้ถามว่า ‘อุปาทานมีปัจจัยหรือไม่’ พึงตอบว่า ‘มี’ ถ้าเขาถามว่า ‘อะไรเป็นปัจจัยของอุปาทาน’ พึงตอบว่า ‘อุปาทานมีตัณหาเป็นปัจจัย’

---

‘‘‘අත්ථි [Pg.48] ඉදප්පච්චයා තණ්හා’ති ඉති පුට්ඨෙන සතා, ආනන්ද, අත්ථීතිස්ස වචනීයං. ‘කිංපච්චයා තණ්හා’ති ඉති චෙ වදෙය්‍ය, ‘වෙදනාපච්චයා තණ්හා’ති ඉච්චස්ස වචනීයං.

อานนท์ เมื่อมีผู้ถามว่า ‘ตัณหามีปัจจัยหรือไม่’ พึงตอบว่า ‘มี’ ถ้าเขาถามว่า ‘อะไรเป็นปัจจัยของตัณหา’ พึงตอบว่า ‘ตัณหามีเวทนาเป็นปัจจัย’

---

‘‘‘අත්ථි ඉදප්පච්චයා වෙදනා’ති ඉති පුට්ඨෙන සතා, ආනන්ද, අත්ථීතිස්ස වචනීයං. ‘කිංපච්චයා වෙදනා’ති ඉති චෙ වදෙය්‍ය, ‘ඵස්සපච්චයා වෙදනා’ති ඉච්චස්ස වචනීයං.

อานนท์ เมื่อมีผู้ถามว่า ‘เวทนามีปัจจัยหรือไม่’ พึงตอบว่า ‘มี’ ถ้าเขาถามว่า ‘อะไรเป็นปัจจัยของเวทนา’ พึงตอบว่า ‘เวทนามีผัสสะเป็นปัจจัย’

---

‘‘‘අත්ථි ඉදප්පච්චයා ඵස්සො’ති ඉති පුට්ඨෙන සතා, ආනන්ද, අත්ථීතිස්ස වචනීයං. ‘කිංපච්චයා ඵස්සො’ති ඉති චෙ වදෙය්‍ය, ‘නාමරූපපච්චයා ඵස්සො’ති ඉච්චස්ස වචනීයං.

อานนท์ เมื่อมีผู้ถามว่า ‘ผัสสะมีปัจจัยหรือไม่’ พึงตอบว่า ‘มี’ ถ้าเขาถามว่า ‘อะไรเป็นปัจจัยของผัสสะ’ พึงตอบว่า ‘ผัสสะมีนามรูปเป็นปัจจัย’

---

‘‘‘අත්ථි ඉදප්පච්චයා නාමරූප’න්ති ඉති පුට්ඨෙන සතා, ආනන්ද, අත්ථීතිස්ස වචනීයං. ‘කිංපච්චයා නාමරූප’න්ති ඉති චෙ වදෙය්‍ය, ‘විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූප’න්ති ඉච්චස්ස වචනීයං.

อานนท์ เมื่อมีผู้ถามว่า ‘นามรูปมีปัจจัยหรือไม่’ พึงตอบว่า ‘มี’ ถ้าเขาถามว่า ‘อะไรเป็นปัจจัยของนามรูป’ พึงตอบว่า ‘นามรูปมีวิญญาณเป็นปัจจัย’

---

‘‘‘අත්ථි ඉදප්පච්චයා විඤ්ඤාණ’න්ති ඉති පුට්ඨෙන සතා, ආනන්ද, අත්ථීතිස්ස වචනීයං. ‘කිංපච්චයා විඤ්ඤාණ’න්ති ඉති චෙ වදෙය්‍ය, ‘නාමරූපපච්චයා විඤ්ඤාණ’න්ති ඉච්චස්ස වචනීයං.

อานนท์ เมื่อมีผู้ถามว่า ‘วิญญาณมีปัจจัยหรือไม่’ พึงตอบว่า ‘มี’ ถ้าเขาถามว่า ‘อะไรเป็นปัจจัยของวิญญาณ’ พึงตอบว่า ‘วิญญาณมีนามรูปเป็นปัจจัย’

---

97. ‘‘ඉති ඛො, ආනන්ද, නාමරූපපච්චයා විඤ්ඤාණං, විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපං, නාමරූපපච්චයා ඵස්සො, ඵස්සපච්චයා වෙදනා, වෙදනාපච්චයා තණ්හා, තණ්හාපච්චයා උපාදානං, උපාදානපච්චයා භවො, භවපච්චයා ජාති, ජාතිපච්චයා ජරාමරණං සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා සම්භවන්ති. එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයො හොති.

๙๗. อานนท์ เป็นอย่างนี้แล เพราะมีนามรูปเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี เพราะมีวิญญาณเป็นปัจจัย นามรูปจึงมี เพราะมีนามรูปเป็นปัจจัย ผัสสะจึงมี เพราะมีผัสสะเป็นปัจจัย เวทนาจึงมี เพราะมีเวทนาเป็นปัจจัย ตัณหาจึงมี เพราะมีตัณหาเป็นปัจจัย อุปาทานจึงมี เพราะมีอุปาทานเป็นปัจจัย ภพจึงมี เพราะมีภพเป็นปัจจัย ชาติจึงมี เพราะมีชาติเป็นปัจจัย ชรามรณะ โสกะ ปริเทวะ ทุกขะ โทมนัส และอุปายาสจึงมีพร้อม ความเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ทั้งมวลนี้มีได้ด้วยประการฉะนี้

---

98. ‘‘‘ජාතිපච්චයා ජරාමරණ’න්ති ඉති ඛො පනෙතං වුත්තං, තදානන්ද, ඉමිනාපෙතං පරියායෙන වෙදිතබ්බං, යථා ජාතිපච්චයා ජරාමරණං. ජාති ච හි, ආනන්ද, නාභවිස්ස සබ්බෙන සබ්බං සබ්බථා සබ්බං කස්සචි කිම්හිචි, සෙය්‍යථිදං – දෙවානං වා දෙවත්තාය, ගන්ධබ්බානං වා ගන්ධබ්බත්තාය, යක්ඛානං වා යක්ඛත්තාය, භූතානං වා භූතත්තාය, මනුස්සානං වා මනුස්සත්තාය, චතුප්පදානං වා චතුප්පදත්තාය, පක්ඛීනං වා පක්ඛිත්තාය, සරීසපානං වා සරීසපත්තාය, තෙසං තෙසඤ්ච හි, ආනන්ද, සත්තානං තදත්තාය [Pg.49] ජාති නාභවිස්ස. සබ්බසො ජාතියා අසති ජාතිනිරොධා අපි නු ඛො ජරාමරණං පඤ්ඤායෙථා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘තස්මාතිහානන්ද, එසෙව හෙතු එතං නිදානං එස සමුදයො එස පච්චයො ජරාමරණස්ස, යදිදං ජාති’’.

๙๘. ดูก่อนอานนท์ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เพราะชาติเป็นปัจจัย ชราและมรณะจึงมี’ นั้น เธอพึงทราบความข้อนั้นโดยปริยายแม้นี้ว่า เพราะชาติเป็นปัจจัย ชราและมรณะจึงมี เป็นอย่างไร ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าชาติมิได้มีแก่ใครๆ ในที่ไหนๆ โดยประการทั้งปวง โดยอาการทั้งปวง โดยส่วนทั้งหมด กล่าวคือ ชาติของเทวดาเพื่อความเป็นเทวดา หรือชาติของคนธรรพ์เพื่อความเป็นคนธรรพ์ หรือชาติของยักษ์เพื่อความเป็นยักษ์ หรือชาติของภูตเพื่อความเป็นภูต หรือชาติของมนุษย์เพื่อความเป็นมนุษย์ หรือชาติของสัตว์สี่เท้าเพื่อความเป็นสัตว์สี่เท้า หรือชาติของนกเพื่อความเป็นนก หรือชาติของสัตว์เลื้อยคลานเพื่อความเป็นสัตว์เลื้อยคลาน ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าชาติเพื่อความเป็นอย่างนั้นๆ ของสัตว์เหล่านั้นๆ มิได้มี เมื่อชาติไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะชาติดับไป ชราและมรณะจะพึงปรากฏได้บ้างหรือ” พระอานนท์ทูลตอบว่า “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ ชาตินี้นั่นเทียวเป็นเหตุ เป็นนิทาน เป็นสมุทัย เป็นปัจจัยแห่งชราและมรณะ ได้แก่ชาตินี้

---

99. ‘‘‘භවපච්චයා ජාතී’ති ඉති ඛො පනෙතං වුත්තං, තදානන්ද, ඉමිනාපෙතං පරියායෙන වෙදිතබ්බං, යථා භවපච්චයා ජාති. භවො ච හි, ආනන්ද, නාභවිස්ස සබ්බෙන සබ්බං සබ්බථා සබ්බං කස්සචි කිම්හිචි, සෙය්‍යථිදං – කාමභවො වා රූපභවො වා අරූපභවො වා, සබ්බසො භවෙ අසති භවනිරොධා අපි නු ඛො ජාති පඤ්ඤායෙථා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘තස්මාතිහානන්ද, එසෙව හෙතු එතං නිදානං එස සමුදයො එස පච්චයො ජාතියා, යදිදං භවො’’.

๙๙. ดูก่อนอานนท์ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เพราะภพเป็นปัจจัย ชาติจึงมี’ นั้น เธอพึงทราบความข้อนั้นโดยปริยายแม้นี้ว่า เพราะภพเป็นปัจจัย ชาติจึงมี เป็นอย่างไร ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าภพมิได้มีแก่ใครๆ ในที่ไหนๆ โดยประการทั้งปวง โดยอาการทั้งปวง โดยส่วนทั้งหมด กล่าวคือ กามภพ รูปภพ หรืออรูปภพ เมื่อภพไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะภพดับไป ชาติจะพึงปรากฏได้บ้างหรือ” พระอานนท์ทูลตอบว่า “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ ภพนี้นั่นเทียวเป็นเหตุ เป็นนิทาน เป็นสมุทัย เป็นปัจจัยแห่งชาติ ได้แก่ภพนี้

---

100. ‘‘‘උපාදානපච්චයා භවො’ති ඉති ඛො පනෙතං වුත්තං, තදානන්ද, ඉමිනාපෙතං පරියායෙන වෙදිතබ්බං, යථා උපාදානපච්චයා භවො. උපාදානඤ්ච හි, ආනන්ද, නාභවිස්ස සබ්බෙන සබ්බං සබ්බථා සබ්බං කස්සචි කිම්හිචි, සෙය්‍යථිදං – කාමුපාදානං වා දිට්ඨුපාදානං වා සීලබ්බතුපාදානං වා අත්තවාදුපාදානං වා, සබ්බසො උපාදානෙ අසති උපාදානනිරොධා අපි නු ඛො භවො පඤ්ඤායෙථා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘තස්මාතිහානන්ද, එසෙව හෙතු එතං නිදානං එස සමුදයො එස පච්චයො භවස්ස, යදිදං උපාදානං’’.

๑๐๐. ดูก่อนอานนท์ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย ภพจึงมี’ นั้น เธอพึงทราบความข้อนั้นโดยปริยายแม้นี้ว่า เพราะอุปาทานเป็นปัจจัย ภพจึงมี เป็นอย่างไร ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าอุปาทานมิได้มีแก่ใครๆ ในที่ไหนๆ โดยประการทั้งปวง โดยอาการทั้งปวง โดยส่วนทั้งหมด กล่าวคือ กามุปาทาน ทิฏฐุปาทาน สีลัพพตุปาทาน หรืออัตตวาทุปาทาน เมื่ออุปาทานไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะอุปาทานดับไป ภพจะพึงปรากฏได้บ้างหรือ” พระอานนท์ทูลตอบว่า “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ อุปาทานนี้นั่นเทียวเป็นเหตุ เป็นนิทาน เป็นสมุทัย เป็นปัจจัยแห่งภพ ได้แก่อุปาทานนี้

---

101. ‘‘‘තණ්හාපච්චයා උපාදාන’න්ති ඉති ඛො පනෙතං වුත්තං තදානන්ද, ඉමිනාපෙතං පරියායෙන වෙදිතබ්බං, යථා තණ්හාපච්චයා උපාදානං. තණ්හා ච හි, ආනන්ද, නාභවිස්ස සබ්බෙන සබ්බං සබ්බථා සබ්බං කස්සචි කිම්හිචි, සෙය්‍යථිදං – රූපතණ්හා සද්දතණ්හා ගන්ධතණ්හා රසතණ්හා ඵොට්ඨබ්බතණ්හා ධම්මතණ්හා, සබ්බසො තණ්හාය අසති තණ්හානිරොධා අපි නු ඛො උපාදානං පඤ්ඤායෙථා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘තස්මාතිහානන්ද, එසෙව හෙතු එතං නිදානං එස සමුදයො එස පච්චයො උපාදානස්ස, යදිදං තණ්හා’’.

๑๐๑. ดูก่อนอานนท์ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เพราะตัณหาเป็นปัจจัย อุปาทานจึงมี’ นั้น เธอพึงทราบความข้อนั้นโดยปริยายแม้นี้ว่า เพราะตัณหาเป็นปัจจัย อุปาทานจึงมี เป็นอย่างไร ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าตัณหามิได้มีแก่ใครๆ ในที่ไหนๆ โดยประการทั้งปวง โดยอาการทั้งปวง โดยส่วนทั้งหมด กล่าวคือ รูปตัณหา สัททตัณหา คันธตัณหา รสตัณหา โผฏฐัพพตัณหา ธรรมตัณหา เมื่อตัณหาไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะตัณหาดับไป อุปาทานจะพึงปรากฏได้บ้างหรือ” พระอานนท์ทูลตอบว่า “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ ตัณหานี้นั่นเทียวเป็นเหตุ เป็นนิทาน เป็นสมุทัย เป็นปัจจัยแห่งอุปาทาน ได้แก่ตัณหานี้

---

102. ‘‘‘වෙදනාපච්චයා තණ්හා’ති ඉති ඛො පනෙතං වුත්තං, තදානන්ද, ඉමිනාපෙතං පරියායෙන වෙදිතබ්බං, යථා වෙදනාපච්චයා තණ්හා. වෙදනා [Pg.50] ච හි, ආනන්ද, නාභවිස්ස සබ්බෙන සබ්බං සබ්බථා සබ්බං කස්සචි කිම්හිචි, සෙය්‍යථිදං – චක්ඛුසම්ඵස්සජා වෙදනා සොතසම්ඵස්සජා වෙදනා ඝානසම්ඵස්සජා වෙදනා ජිව්හාසම්ඵස්සජා වෙදනා කායසම්ඵස්සජා වෙදනා මනොසම්ඵස්සජා වෙදනා, සබ්බසො වෙදනාය අසති වෙදනානිරොධා අපි නු ඛො තණ්හා පඤ්ඤායෙථා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘තස්මාතිහානන්ද, එසෙව හෙතු එතං නිදානං එස සමුදයො එස පච්චයො තණ්හාය, යදිදං වෙදනා’’.

๑๐๒. ดูก่อนอานนท์ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เพราะเวทนาเป็นปัจจัย ตัณหาจึงมี’ นั้น เธอพึงทราบความข้อนั้นโดยปริยายแม้นี้ว่า เพราะเวทนาเป็นปัจจัย ตัณหาจึงมี เป็นอย่างไร ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าเวทนามิได้มีแก่ใครๆ ในที่ไหนๆ โดยประการทั้งปวง โดยอาการทั้งปวง โดยส่วนทั้งหมด กล่าวคือ เวทนาเกิดแต่จักขุสัมผัส เวทนาเกิดแต่โสตสัมผัส เวทนาเกิดแต่ฆานสัมผัส เวทนาเกิดแต่ชิวหาสัมผัส เวทนาเกิดแต่กายสัมผัส เวทนาเกิดแต่มโนสัมผัส เมื่อเวทนาไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะเวทนาดับไป ตัณหาจะพึงปรากฏได้บ้างหรือ” พระอานนท์ทูลตอบว่า “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ เวทนานี้นั่นเทียวเป็นเหตุ เป็นนิทาน เป็นสมุทัย เป็นปัจจัยแห่งตัณหา ได้แก่เวทนานี้

---

103. ‘‘ඉති ඛො පනෙතං, ආනන්ද, වෙදනං පටිච්ච තණ්හා, තණ්හං පටිච්ච පරියෙසනා, පරියෙසනං පටිච්ච ලාභො, ලාභං පටිච්ච විනිච්ඡයො, විනිච්ඡයං පටිච්ච ඡන්දරාගො, ඡන්දරාගං පටිච්ච අජ්ඣොසානං, අජ්ඣොසානං පටිච්ච පරිග්ගහො, පරිග්ගහං පටිච්ච මච්ඡරියං, මච්ඡරියං පටිච්ච ආරක්ඛො. ආරක්ඛාධිකරණං දණ්ඩාදානසත්ථාදානකලහවිග්ගහවිවාදතුවංතුවංපෙසුඤ්ඤමුසාවාදා අනෙකෙ පාපකා අකුසලා ධම්මා සම්භවන්ති.

๑๐๓. ดูก่อนอานนท์ ด้วยประการฉะนี้แล เพราะอาศัยเวทนา ตัณหาจึงมี เพราะอาศัยตัณหา การแสวงหาจึงมี เพราะอาศัยการแสวงหา การได้จึงมี เพราะอาศัยการได้ การกำหนดจึงมี เพราะอาศัยการกำหนด ฉันทราคะจึงมี เพราะอาศัยฉันทราคะ ความสยบอยู่จึงมี เพราะอาศัยความสยบอยู่ การยึดถือจึงมี เพราะอาศัยการยึดถือ ความตระหนี่จึงมี เพราะอาศัยความตระหนี่ การอารักขาจึงมี เพราะการอารักขาเป็นเหตุ การจับท่อนไม้ การจับศัสตรา การทะเลาะ การแก่งแย่ง การวิวาท การกล่าวว่า ‘มึง มึง’ การส่อเสียด การพูดเท็จ อกุศลธรรมอันลามกเป็นอันมากย่อมเกิดขึ้น

---

104. ‘‘‘ආරක්ඛාධිකරණං දණ්ඩාදානසත්ථාදානකලහවිග්ගහවිවාදතුවංතුවංපෙසුඤ්ඤමුසාවාදා අනෙකෙ පාපකා අකුසලා ධම්මා සම්භවන්තී’ති ඉති ඛො පනෙතං වුත්තං, තදානන්ද, ඉමිනාපෙතං පරියායෙන වෙදිතබ්බං, යථා ආරක්ඛාධිකරණං දණ්ඩාදානසත්ථාදානකලහවිග්ගහවිවාදතුවංතුවංපෙසුඤ්ඤමුසාවාදා අනෙකෙ පාපකා අකුසලා ධම්මා සම්භවන්ති. ආරක්ඛො ච හි, ආනන්ද, නාභවිස්ස සබ්බෙන සබ්බං සබ්බථා සබ්බං කස්සචි කිම්හිචි, සබ්බසො ආරක්ඛෙ අසති ආරක්ඛනිරොධා අපි නු ඛො දණ්ඩාදානසත්ථාදානකලහවිග්ගහවිවාදතුවංතුවංපෙසුඤ්ඤමුසාවාදා අනෙකෙ පාපකා අකුසලා ධම්මා සම්භවෙය්‍යු’’න්ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘තස්මාතිහානන්ද, එසෙව හෙතු එතං නිදානං එස සමුදයො එස පච්චයො දණ්ඩාදානසත්ථාදානකලහවිග්ගහවිවාදතුවංතුවංපෙසුඤ්ඤමුසාවාදානං අනෙකෙසං පාපකානං අකුසලානං ධම්මානං සම්භවාය යදිදං ආරක්ඛො.

๑๐๔. ดูก่อนอานนท์ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เพราะการอารักขาเป็นเหตุ การจับท่อนไม้ การจับศัสตรา การทะเลาะ การแก่งแย่ง การวิวาท การกล่าวว่า ‘มึง มึง’ การส่อเสียด การพูดเท็จ อกุศลธรรมอันลามกเป็นอันมากย่อมเกิดขึ้น’ นั้น เธอพึงทราบความข้อนั้นโดยปริยายแม้นี้ว่า เพราะการอารักขาเป็นเหตุ การจับท่อนไม้ การจับศัสตรา การทะเลาะ การแก่งแย่ง การวิวาท การกล่าวว่า ‘มึง มึง’ การส่อเสียด การพูดเท็จ อกุศลธรรมอันลามกเป็นอันมากย่อมเกิดขึ้น เป็นอย่างไร ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าการอารักขามิได้มีแก่ใครๆ ในที่ไหนๆ โดยประการทั้งปวง โดยอาการทั้งปวง โดยส่วนทั้งหมด เมื่อการอารักขาไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะการอารักขาดับไป การจับท่อนไม้ การจับศัสตรา การทะเลาะ การแก่งแย่ง การวิวาท การกล่าวว่า ‘มึง มึง’ การส่อเสียด การพูดเท็จ อกุศลธรรมอันลามกเป็นอันมาก จะพึงเกิดขึ้นได้บ้างหรือ” พระอานนท์ทูลตอบว่า “ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ การอารักขานี้นั่นเทียวเป็นเหตุ เป็นนิทาน เป็นสมุทัย เป็นปัจจัยเพื่อความเกิดขึ้นแห่งการจับท่อนไม้ การจับศัสตรา การทะเลาะ การแก่งแย่ง การวิวาท การกล่าวว่า ‘มึง มึง’ การส่อเสียด การพูดเท็จ อกุศลธรรมอันลามกเป็นอันมาก ได้แก่การอารักขานี้

---

105. ‘‘‘මච්ඡරියං පටිච්ච ආරක්ඛො’ති ඉති ඛො පනෙතං වුත්තං, තදානන්ද, ඉමිනාපෙතං පරියායෙන වෙදිතබ්බං, යථා මච්ඡරියං පටිච්ච ආරක්ඛො. මච්ඡරියඤ්ච හි, ආනන්ද, නාභවිස්ස සබ්බෙන සබ්බං සබ්බථා සබ්බං කස්සචි කිම්හිචි[Pg.51], සබ්බසො මච්ඡරියෙ අසති මච්ඡරියනිරොධා අපි නු ඛො ආරක්ඛො පඤ්ඤායෙථා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘තස්මාතිහානන්ද, එසෙව හෙතු එතං නිදානං එස සමුදයො එස පච්චයො ආරක්ඛස්ස, යදිදං මච්ඡරියං’’.

๑๐๕. ดูก่อนอานนท์ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เพราะอาศัยความตระหนี่ จึงมีการระวังรักษา’ ข้อนั้น เธอพึงทราบโดยปริยายแม้นี้ เหมือนดังที่เราจะกล่าวต่อไปนี้ว่า เพราะอาศัยความตระหนี่ จึงมีการระวังรักษา ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าความตระหนี่มิได้มีแก่ใครๆ ในที่ไหนๆ โดยประการทั้งปวง โดยอาการทั้งปวง โดยส่วนทั้งหมดแล้ว เมื่อความตระหนี่ไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะความตระหนี่ดับไป การระวังรักษาจะพึงปรากฏได้บ้างไหม” “ไม่เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ ในเรื่องนี้ ความตระหนี่นั่นแหละเป็นเหตุ เป็นนิทาน เป็นสมุทัย เป็นปัจจัยแห่งการระวังรักษา

---

106. ‘‘‘පරිග්ගහං පටිච්ච මච්ඡරිය’න්ති ඉති ඛො පනෙතං වුත්තං, තදානන්ද, ඉමිනාපෙතං පරියායෙන වෙදිතබ්බං, යථා පරිග්ගහං පටිච්ච මච්ඡරියං. පරිග්ගහො ච හි, ආනන්ද, නාභවිස්ස සබ්බෙන සබ්බං සබ්බථා සබ්බං කස්සචි කිම්හිචි, සබ්බසො පරිග්ගහෙ අසති පරිග්ගහනිරොධා අපි නු ඛො මච්ඡරියං පඤ්ඤායෙථා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘තස්මාතිහානන්ද, එසෙව හෙතු එතං නිදානං එස සමුදයො එස පච්චයො මච්ඡරියස්ස, යදිදං පරිග්ගහො’’.

๑๐๖. ดูก่อนอานนท์ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เพราะอาศัยการยึดถือเป็นของตน จึงมีความตระหนี่’ ข้อนั้น เธอพึงทราบโดยปริยายแม้นี้ เหมือนดังที่เราจะกล่าวต่อไปนี้ว่า เพราะอาศัยการยึดถือเป็นของตน จึงมีความตระหนี่ ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าการยึดถือเป็นของตนมิได้มีแก่ใครๆ ในที่ไหนๆ โดยประการทั้งปวง โดยอาการทั้งปวง โดยส่วนทั้งหมดแล้ว เมื่อการยึดถือเป็นของตนไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะการยึดถือเป็นของตนดับไป ความตระหนี่จะพึงปรากฏได้บ้างไหม” “ไม่เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ ในเรื่องนี้ การยึดถือเป็นของตนนั่นแหละเป็นเหตุ เป็นนิทาน เป็นสมุทัย เป็นปัจจัยแห่งความตระหนี่

---

107. ‘‘‘අජ්ඣොසානං පටිච්ච පරිග්ගහො’ති ඉති ඛො පනෙතං වුත්තං, තදානන්ද, ඉමිනාපෙතං පරියායෙන වෙදිතබ්බං, යථා අජ්ඣොසානං පටිච්ච පරිග්ගහො. අජ්ඣොසානඤ්ච හි, ආනන්ද, නාභවිස්ස සබ්බෙන සබ්බං සබ්බථා සබ්බං කස්සචි කිම්හිචි, සබ්බසො අජ්ඣොසානෙ අසති අජ්ඣොසානනිරොධා අපි නු ඛො පරිග්ගහො පඤ්ඤායෙථා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘තස්මාතිහානන්ද, එසෙව හෙතු එතං නිදානං එස සමුදයො එස පච්චයො පරිග්ගහස්ස – යදිදං අජ්ඣොසානං’’.

๑๐๗. ดูก่อนอานนท์ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เพราะอาศัยความสยบอยู่ จึงมีการยึดถือเป็นของตน’ ข้อนั้น เธอพึงทราบโดยปริยายแม้นี้ เหมือนดังที่เราจะกล่าวต่อไปนี้ว่า เพราะอาศัยความสยบอยู่ จึงมีการยึดถือเป็นของตน ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าความสยบอยู่มิได้มีแก่ใครๆ ในที่ไหนๆ โดยประการทั้งปวง โดยอาการทั้งปวง โดยส่วนทั้งหมดแล้ว เมื่อความสยบอยู่ไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะความสยบอยู่ดับไป การยึดถือเป็นของตนจะพึงปรากฏได้บ้างไหม” “ไม่เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ ในเรื่องนี้ ความสยบอยู่นั่นแหละเป็นเหตุ เป็นนิทาน เป็นสมุทัย เป็นปัจจัยแห่งการยึดถือเป็นของตน

---

108. ‘‘‘ඡන්දරාගං පටිච්ච අජ්ඣොසාන’න්ති ඉති ඛො පනෙතං වුත්තං, තදානන්ද, ඉමිනාපෙතං පරියායෙන වෙදිතබ්බං, යථා ඡන්දරාගං පටිච්ච අජ්ඣොසානං. ඡන්දරාගො ච හි, ආනන්ද, නාභවිස්ස සබ්බෙන සබ්බං සබ්බථා සබ්බං කස්සචි කිම්හිචි, සබ්බසො ඡන්දරාගෙ අසති ඡන්දරාගනිරොධා අපි නු ඛො අජ්ඣොසානං පඤ්ඤායෙථා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘තස්මාතිහානන්ද, එසෙව හෙතු එතං නිදානං එස සමුදයො එස පච්චයො අජ්ඣොසානස්ස, යදිදං ඡන්දරාගො’’.

๑๐๘. ดูก่อนอานนท์ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เพราะอาศัยฉันทราคะ จึงมีความสยบอยู่’ ข้อนั้น เธอพึงทราบโดยปริยายแม้นี้ เหมือนดังที่เราจะกล่าวต่อไปนี้ว่า เพราะอาศัยฉันทราคะ จึงมีความสยบอยู่ ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าฉันทราคะมิได้มีแก่ใครๆ ในที่ไหนๆ โดยประการทั้งปวง โดยอาการทั้งปวง โดยส่วนทั้งหมดแล้ว เมื่อฉันทราคะไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะฉันทราคะดับไป ความสยบอยู่จะพึงปรากฏได้บ้างไหม” “ไม่เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ ในเรื่องนี้ ฉันทราคะนั่นแหละเป็นเหตุ เป็นนิทาน เป็นสมุทัย เป็นปัจจัยแห่งความสยบอยู่

---

109. ‘‘‘විනිච්ඡයං පටිච්ච ඡන්දරාගො’ති ඉති ඛො පනෙතං වුත්තං, තදානන්ද, ඉමිනාපෙතං පරියායෙන වෙදිතබ්බං, යථා විනිච්ඡයං පටිච්ච ඡන්දරාගො. විනිච්ඡයො ච හි, ආනන්ද, නාභවිස්ස සබ්බෙන සබ්බං සබ්බථා සබ්බං කස්සචි කිම්හිචි, සබ්බසො විනිච්ඡයෙ අසති විනිච්ඡයනිරොධා අපි නු ඛො ඡන්දරාගො පඤ්ඤායෙථා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘තස්මාතිහානන්ද, එසෙව හෙතු එතං නිදානං එස සමුදයො එස පච්චයො ඡන්දරාගස්ස, යදිදං විනිච්ඡයො’’.

๑๐๙. ดูก่อนอานนท์ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เพราะอาศัยการตัดสินใจ จึงมีฉันทราคะ’ ข้อนั้น เธอพึงทราบโดยปริยายแม้นี้ เหมือนดังที่เราจะกล่าวต่อไปนี้ว่า เพราะอาศัยการตัดสินใจ จึงมีฉันทราคะ ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าการตัดสินใจมิได้มีแก่ใครๆ ในที่ไหนๆ โดยประการทั้งปวง โดยอาการทั้งปวง โดยส่วนทั้งหมดแล้ว เมื่อการตัดสินใจไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะการตัดสินใจดับไป ฉันทราคะจะพึงปรากฏได้บ้างไหม” “ไม่เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ ในเรื่องนี้ การตัดสินใจนั่นแหละเป็นเหตุ เป็นนิทาน เป็นสมุทัย เป็นปัจจัยแห่งฉันทราคะ

---

110. ‘‘‘ලාභං [Pg.52] පටිච්ච විනිච්ඡයො’ති ඉති ඛො පනෙතං වුත්තං, තදානන්ද, ඉමිනාපෙතං පරියායෙන වෙදිතබ්බං, යථා ලාභං පටිච්ච විනිච්ඡයො. ලාභො ච හි, ආනන්ද, නාභවිස්ස සබ්බෙන සබ්බං සබ්බථා සබ්බං කස්සචි කිම්හිචි, සබ්බසො ලාභෙ අසති ලාභනිරොධා අපි නු ඛො විනිච්ඡයො පඤ්ඤායෙථා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘තස්මාතිහානන්ද එසෙව හෙතු එතං නිදානං එස සමුදයො එස පච්චයො විනිච්ඡයස්ස, යදිදං ලාභො’’.

๑๑๐. ดูก่อนอานนท์ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เพราะอาศัยการได้ จึงมีการตัดสินใจ’ ข้อนั้น เธอพึงทราบโดยปริยายแม้นี้ เหมือนดังที่เราจะกล่าวต่อไปนี้ว่า เพราะอาศัยการได้ จึงมีการตัดสินใจ ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าการได้มิได้มีแก่ใครๆ ในที่ไหนๆ โดยประการทั้งปวง โดยอาการทั้งปวง โดยส่วนทั้งหมดแล้ว เมื่อการได้ไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะการได้ดับไป การตัดสินใจจะพึงปรากฏได้บ้างไหม” “ไม่เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ ในเรื่องนี้ การได้นั่นแหละเป็นเหตุ เป็นนิทาน เป็นสมุทัย เป็นปัจจัยแห่งการตัดสินใจ

---

111. ‘‘‘පරියෙසනං පටිච්ච ලාභො’ති ඉති ඛො පනෙතං වුත්තං, තදානන්ද, ඉමිනාපෙතං පරියායෙන වෙදිතබ්බං, යථා පරියෙසනං පටිච්ච ලාභො. පරියෙසනා ච හි, ආනන්ද, නාභවිස්ස සබ්බෙන සබ්බං සබ්බථා සබ්බං කස්සචි කිම්හිචි, සබ්බසො පරියෙසනාය අසති පරියෙසනානිරොධා අපි නු ඛො ලාභො පඤ්ඤායෙථා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘තස්මාතිහානන්ද, එසෙව හෙතු එතං නිදානං එස සමුදයො එස පච්චයො ලාභස්ස, යදිදං පරියෙසනා’’.

๑๑๑. ดูก่อนอานนท์ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เพราะอาศัยการแสวงหา จึงมีการได้’ ข้อนั้น เธอพึงทราบโดยปริยายแม้นี้ เหมือนดังที่เราจะกล่าวต่อไปนี้ว่า เพราะอาศัยการแสวงหา จึงมีการได้ ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าการแสวงหามิได้มีแก่ใครๆ ในที่ไหนๆ โดยประการทั้งปวง โดยอาการทั้งปวง โดยส่วนทั้งหมดแล้ว เมื่อการแสวงหาไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะการแสวงหาดับไป การได้จะพึงปรากฏได้บ้างไหม” “ไม่เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ ในเรื่องนี้ การแสวงหานั่นแหละเป็นเหตุ เป็นนิทาน เป็นสมุทัย เป็นปัจจัยแห่งการได้

---

112. ‘‘‘තණ්හං පටිච්ච පරියෙසනා’ති ඉති ඛො පනෙතං වුත්තං, තදානන්ද, ඉමිනාපෙතං පරියායෙන වෙදිතබ්බං, යථා තණ්හං පටිච්ච පරියෙසනා. තණ්හා ච හි, ආනන්ද, නාභවිස්ස සබ්බෙන සබ්බං සබ්බථා සබ්බං කස්සචි කිම්හිචි, සෙය්‍යථිදං – කාමතණ්හා භවතණ්හා විභවතණ්හා, සබ්බසො තණ්හාය අසති තණ්හානිරොධා අපි නු ඛො පරියෙසනා පඤ්ඤායෙථා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘තස්මාතිහානන්ද, එසෙව හෙතු එතං නිදානං එස සමුදයො එස පච්චයො පරියෙසනාය, යදිදං තණ්හා. ඉති ඛො, ආනන්ද, ඉමෙ ද්වෙ ධම්මා ද්වයෙන වෙදනාය එකසමොසරණා භවන්ති’’.

๑๑๒. ดูก่อนอานนท์ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เพราะอาศัยตัณหา จึงมีการแสวงหา’ ข้อนั้น เธอพึงทราบโดยปริยายแม้นี้ เหมือนดังที่เราจะกล่าวต่อไปนี้ว่า เพราะอาศัยตัณหา จึงมีการแสวงหา ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าตัณหามิได้มีแก่ใครๆ ในที่ไหนๆ โดยประการทั้งปวง โดยอาการทั้งปวง โดยส่วนทั้งหมดแล้ว คือ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา เมื่อตัณหาไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะตัณหาดับไป การแสวงหาจะพึงปรากฏได้บ้างไหม” “ไม่เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ ในเรื่องนี้ ตัณหานั่นแหละเป็นเหตุ เป็นนิทาน เป็นสมุทัย เป็นปัจจัยแห่งการแสวงหา ดูก่อนอานนท์ ธรรม ๒ ประการนี้แล ย่อมประชุมลงเป็นอันเดียวกันในเวทนาโดยส่วน ๒

---

113. ‘‘‘ඵස්සපච්චයා වෙදනා’ති ඉති ඛො පනෙතං වුත්තං, තදානන්ද, ඉමිනාපෙතං පරියායෙන වෙදිතබ්බං, යථා ‘ඵස්සපච්චයා වෙදනා. ඵස්සො ච හි, ආනන්ද, නාභවිස්ස සබ්බෙන සබ්බං සබ්බථා සබ්බං කස්සචි කිම්හිචි, සෙය්‍යථිදං – චක්ඛුසම්ඵස්සො සොතසම්ඵස්සො ඝානසම්ඵස්සො ජිව්හාසම්ඵස්සො කායසම්ඵස්සො මනොසම්ඵස්සො, සබ්බසො ඵස්සෙ අසති ඵස්සනිරොධා අපි නු ඛො වෙදනා පඤ්ඤායෙථා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘තස්මාතිහානන්ද[Pg.53], එසෙව හෙතු එතං නිදානං එස සමුදයො එස පච්චයො වෙදනාය, යදිදං ඵස්සො’’.

๑๑๓. ดูก่อนอานนท์ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา’ ข้อนั้น เธอพึงทราบโดยปริยายแม้นี้ เหมือนดังที่เราจะกล่าวต่อไปนี้ว่า เพราะผัสสะเป็นปัจจัย จึงมีเวทนา ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าผัสสะมิได้มีแก่ใครๆ ในที่ไหนๆ โดยประการทั้งปวง โดยอาการทั้งปวง โดยส่วนทั้งหมดแล้ว คือ จักขุสัมผัส โสตสัมผัส ฆานสัมผัส ชิวหาสัมผัส กายสัมผัส มโนสัมผัส เมื่อผัสสะไม่มีโดยประการทั้งปวง เพราะผัสสะดับไป เวทนาจะพึงปรากฏได้บ้างไหม” “ไม่เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ ในเรื่องนี้ ผัสสะนั่นแหละเป็นเหตุ เป็นนิทาน เป็นสมุทัย เป็นปัจจัยแห่งเวทนา

---

114. ‘‘‘නාමරූපපච්චයා ඵස්සො’ති ඉති ඛො පනෙතං වුත්තං, තදානන්ද, ඉමිනාපෙතං පරියායෙන වෙදිතබ්බං, යථා නාමරූපපච්චයා ඵස්සො. යෙහි, ආනන්ද, ආකාරෙහි යෙහි ලිඞ්ගෙහි යෙහි නිමිත්තෙහි යෙහි උද්දෙසෙහි නාමකායස්ස පඤ්ඤත්ති හොති, තෙසු ආකාරෙසු තෙසු ලිඞ්ගෙසු තෙසු නිමිත්තෙසු තෙසු උද්දෙසෙසු අසති අපි නු ඛො රූපකායෙ අධිවචනසම්ඵස්සො පඤ්ඤායෙථා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘යෙහි, ආනන්ද, ආකාරෙහි යෙහි ලිඞ්ගෙහි යෙහි නිමිත්තෙහි යෙහි උද්දෙසෙහි රූපකායස්ස පඤ්ඤත්ති හොති, තෙසු ආකාරෙසු…පෙ… තෙසු උද්දෙසෙසු අසති අපි නු ඛො නාමකායෙ පටිඝසම්ඵස්සො පඤ්ඤායෙථා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘යෙහි, ආනන්ද, ආකාරෙහි…පෙ… යෙහි උද්දෙසෙහි නාමකායස්ස ච රූපකායස්ස ච පඤ්ඤත්ති හොති, තෙසු ආකාරෙසු…පෙ… තෙසු උද්දෙසෙසු අසති අපි නු ඛො අධිවචනසම්ඵස්සො වා පටිඝසම්ඵස්සො වා පඤ්ඤායෙථා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘යෙහි, ආනන්ද, ආකාරෙහි…පෙ… යෙහි උද්දෙසෙහි නාමරූපස්ස පඤ්ඤත්ති හොති, තෙසු ආකාරෙසු …පෙ… තෙසු උද්දෙසෙසු අසති අපි නු ඛො ඵස්සො පඤ්ඤායෙථා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘තස්මාතිහානන්ද, එසෙව හෙතු එතං නිදානං එස සමුදයො එස පච්චයො ඵස්සස්ස, යදිදං නාමරූපං’’.

๑๑๔. “ดูก่อนอานนท์ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เพราะนามรูปเป็นปัจจัย ผัสสะจึงมี’ ข้อนั้น เธอพึงทราบโดยปริยายแม้นี้ว่า เพราะนามรูปเป็นปัจจัย ผัสสะจึงมี เป็นอย่างไร ดูก่อนอานนท์ การบัญญัตินามกายย่อมมีได้ ด้วยอาการเหล่าใด ด้วยลักษณะเหล่าใด ด้วยนิมิตเหล่าใด ด้วยอุเทศเหล่าใด เมื่ออาการ ลักษณะ นิมิต และอุเทศเหล่านั้นไม่มีอยู่ อธิวจนสัมผัสจะพึงปรากฏในรูปกายได้บ้างหรือไม่” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ การบัญญัติรูปกายย่อมมีได้ ด้วยอาการเหล่าใด ด้วยลักษณะเหล่าใด ด้วยนิมิตเหล่าใด ด้วยอุเทศเหล่าใด เมื่ออาการ...อุเทศเหล่านั้นไม่มีอยู่ ปฏิฆสัมผัสจะพึงปรากฏในนามกายได้บ้างหรือไม่” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ การบัญญัตินามกายและรูปกายย่อมมีได้ ด้วยอาการ...อุเทศเหล่าใด เมื่ออาการ...อุเทศเหล่านั้นไม่มีอยู่ อธิวจนสัมผัสหรือปฏิฆสัมผัสจะพึงปรากฏได้บ้างหรือไม่” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ การบัญญัตินามรูปย่อมมีได้ ด้วยอาการ...อุเทศเหล่าใด เมื่ออาการ...อุเทศเหล่านั้นไม่มีอยู่ ผัสสะจะพึงปรากฏได้บ้างหรือไม่” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละในศาสนานี้ เหตุนี้ นิทานนี้ สมุทัยนี้ ปัจจัยนี้แห่งผัสสะ ก็คือนามรูปนั่นเอง”

---

115. ‘‘‘විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූප’න්ති ඉති ඛො පනෙතං වුත්තං, තදානන්ද, ඉමිනාපෙතං පරියායෙන වෙදිතබ්බං, යථා විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපං. විඤ්ඤාණඤ්ච හි, ආනන්ද, මාතුකුච්ඡිස්මිං න ඔක්කමිස්සථ, අපි නු ඛො නාමරූපං මාතුකුච්ඡිස්මිං සමුච්චිස්සථා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘විඤ්ඤාණඤ්ච හි, ආනන්ද, මාතුකුච්ඡිස්මිං ඔක්කමිත්වා වොක්කමිස්සථ, අපි නු ඛො නාමරූපං ඉත්ථත්තාය අභිනිබ්බත්තිස්සථා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘විඤ්ඤාණඤ්ච හි, ආනන්ද, දහරස්සෙව සතො වොච්ඡිජ්ජිස්සථ කුමාරකස්ස වා කුමාරිකාය වා, අපි නු ඛො නාමරූපං වුද්ධිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං ආපජ්ජිස්සථා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘තස්මාතිහානන්ද, එසෙව හෙතු එතං නිදානං එස සමුදයො එස පච්චයො නාමරූපස්ස – යදිදං විඤ්ඤාණං’’.

๑๑๕. “ดูก่อนอานนท์ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย นามรูปจึงมี’ ข้อนั้น เธอพึงทราบโดยปริยายแม้นี้ว่า เพราะวิญญาณเป็นปัจจัย นามรูปจึงมี เป็นอย่างไร ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าวิญญาณจักไม่หยั่งลงในครรภ์ของมารดา นามรูปจะพึงก่อตัวขึ้นในครรภ์ของมารดาได้บ้างหรือไม่” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าวิญญาณหยั่งลงในครรภ์ของมารดาแล้วจักสลายไป นามรูปจะพึงบังเกิดเพื่อความเป็นอย่างนี้ได้บ้างหรือไม่” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าวิญญาณของกุมารหรือกุมารีผู้ยังเยาว์วัยอยู่ จักขาดสูญไป นามรูปจะพึงถึงความเจริญ ความงอกงาม ความไพบูลย์ได้บ้างหรือไม่” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละในศาสนานี้ เหตุนี้ นิทานนี้ สมุทัยนี้ ปัจจัยนี้แห่งนามรูป ก็คือวิญญาณนั่นเอง”

---

116. ‘‘‘නාමරූපපච්චයා [Pg.54] විඤ්ඤාණ’න්ති ඉති ඛො පනෙතං වුත්තං, තදානන්ද, ඉමිනාපෙතං පරියායෙන වෙදිතබ්බං, යථා නාමරූපපච්චයා විඤ්ඤාණං. විඤ්ඤාණඤ්ච හි, ආනන්ද, නාමරූපෙ පතිට්ඨං න ලභිස්සථ, අපි නු ඛො ආයතිං ජාතිජරාමරණං දුක්ඛසමුදයසම්භවො පඤ්ඤායෙථා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘තස්මාතිහානන්ද, එසෙව හෙතු එතං නිදානං එස සමුදයො එස පච්චයො විඤ්ඤාණස්ස යදිදං නාමරූපං. එත්තාවතා ඛො, ආනන්ද, ජායෙථ වා ජීයෙථ වා මීයෙථ වා චවෙථ වා උපපජ්ජෙථ වා. එත්තාවතා අධිවචනපථො, එත්තාවතා නිරුත්තිපථො, එත්තාවතා පඤ්ඤත්තිපථො, එත්තාවතා පඤ්ඤාවචරං, එත්තාවතා වට්ටං වත්තති ඉත්ථත්තං පඤ්ඤාපනාය යදිදං නාමරූපං සහ විඤ්ඤාණෙන අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයතා පවත්තති.

๑๑๖. “ดูก่อนอานนท์ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เพราะนามรูปเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี’ ข้อนั้น เธอพึงทราบโดยปริยายแม้นี้ว่า เพราะนามรูปเป็นปัจจัย วิญญาณจึงมี เป็นอย่างไร ดูก่อนอานนท์ ก็ถ้าวิญญาณจักไม่ได้ที่ตั้งในนามรูปแล้วไซร้ ความบังเกิดขึ้นแห่งกองทุกข์ คือ ชาติ ชรา มรณะ ต่อไปในเบื้องหน้า จะพึงปรากฏได้บ้างหรือไม่” “ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย พระเจ้าข้า” “ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละในศาสนานี้ เหตุนี้ นิทานนี้ สมุทัยนี้ ปัจจัยนี้แห่งวิญญาณ ก็คือนามรูปนั่นเอง ดูก่อนอานนท์ สัตว์ย่อมเกิดบ้าง แก่บ้าง ตายบ้าง จุติบ้าง อุบัติบ้าง ก็ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ทางแห่งชื่อก็มีเพียงเท่านี้ ทางแห่งนิรุกติก็มีเพียงเท่านี้ ทางแห่งบัญญัติก็มีเพียงเท่านี้ วิสัยแห่งปัญญาก็มีเพียงเท่านี้ วัฏฏะย่อมเป็นไปเพื่อบัญญัติภาวะของความเป็นอย่างนี้ ก็ด้วยเหตุเพียงเท่านี้ คือ นามรูปพร้อมด้วยวิญญาณ ย่อมเป็นไปด้วยภาวะที่มีความเป็นปัจจัยแก่กันและกัน”

---

අත්තපඤ්ඤත්ති

อัตตบัญญัติ

---

117. ‘‘කිත්තාවතා ච, ආනන්ද, අත්තානං පඤ්ඤපෙන්තො පඤ්ඤපෙති? රූපිං වා හි, ආනන්ද, පරිත්තං අත්තානං පඤ්ඤපෙන්තො පඤ්ඤපෙති – ‘‘රූපී මෙ පරිත්තො අත්තා’’ති. රූපිං වා හි, ආනන්ද, අනන්තං අත්තානං පඤ්ඤපෙන්තො පඤ්ඤපෙති – ‘රූපී මෙ අනන්තො අත්තා’ති. අරූපිං වා හි, ආනන්ද, පරිත්තං අත්තානං පඤ්ඤපෙන්තො පඤ්ඤපෙති – ‘අරූපී මෙ පරිත්තො අත්තා’ති. අරූපිං වා හි, ආනන්ද, අනන්තං අත්තානං පඤ්ඤපෙන්තො පඤ්ඤපෙති – ‘අරූපී මෙ අනන්තො අත්තා’ති.

๑๑๗. “ดูก่อนอานนท์ บุคคลเมื่อจะบัญญัติอัตตา ย่อมบัญญัติด้วยเหตุเพียงเท่าไร ดูก่อนอานนท์ บุคคลเมื่อจะบัญญัติอัตตาว่ามีรูปและมีประมาณน้อย ย่อมบัญญัติว่า ‘อัตตาของเรามีรูป มีประมาณน้อย’ หรือเมื่อจะบัญญัติอัตตาว่ามีรูปและไม่มีประมาณ ย่อมบัญญัติว่า ‘อัตตาของเรามีรูป ไม่มีประมาณ’ หรือเมื่อจะบัญญัติอัตตาว่าไม่มีรูปและมีประมาณน้อย ย่อมบัญญัติว่า ‘อัตตาของเราไม่มีรูป มีประมาณน้อย’ หรือเมื่อจะบัญญัติอัตตาว่าไม่มีรูปและไม่มีประมาณ ย่อมบัญญัติว่า ‘อัตตาของเราไม่มีรูป ไม่มีประมาณ’”

---

118. ‘‘තත්‍රානන්ද, යො සො රූපිං පරිත්තං අත්තානං පඤ්ඤපෙන්තො පඤ්ඤපෙති. එතරහි වා සො රූපිං පරිත්තං අත්තානං පඤ්ඤපෙන්තො පඤ්ඤපෙති, තත්ථ භාවිං වා සො රූපිං පරිත්තං අත්තානං පඤ්ඤපෙන්තො පඤ්ඤපෙති, ‘අතථං වා පන සන්තං තථත්තාය උපකප්පෙස්සාමී’ති ඉති වා පනස්ස හොති. එවං සන්තං ඛො, ආනන්ද, රූපිං පරිත්තත්තානුදිට්ඨි අනුසෙතීති ඉච්චාලං වචනාය.

๑๑๘. “ดูก่อนอานนท์ บรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลใดบัญญัติอัตตาว่ามีรูปและมีประมาณน้อย เขาย่อมบัญญัติอัตตาว่ามีรูปและมีประมาณน้อยในบัดนี้ หรือบัญญัติอัตตาว่ามีรูปและมีประมาณน้อยจักมีในภพหน้า หรือเขามีความดำริอย่างนี้ว่า ‘เราจักน้อมนำอัตตาที่ยังไม่เป็นอย่างนั้นให้เป็นอย่างนั้น’ ดูก่อนอานนท์ เมื่อเป็นเช่นนี้ ควรจะกล่าวได้ว่า อนุสัยคือทิฏฐิว่าอัตตามีรูปและมีประมาณน้อย ย่อมนอนเนื่องอยู่ในสันดานของบุคคลนั้น”

---

‘‘තත්‍රානන්ද, යො සො රූපිං අනන්තං අත්තානං පඤ්ඤපෙන්තො පඤ්ඤපෙති. එතරහි වා සො රූපිං අනන්තං අත්තානං පඤ්ඤපෙන්තො පඤ්ඤපෙති, තත්ථ භාවිං වා සො රූපිං අනන්තං අත්තානං පඤ්ඤපෙන්තො පඤ්ඤපෙති, ‘අතථං වා පන [Pg.55] සන්තං තථත්තාය උපකප්පෙස්සාමී’ති ඉති වා පනස්ස හොති. එවං සන්තං ඛො, ආනන්ද, රූපිං අනන්තත්තානුදිට්ඨි අනුසෙතීති ඉච්චාලං වචනාය.

“ดูก่อนอานนท์ บรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลใดบัญญัติอัตตาว่ามีรูปและไม่มีประมาณ เขาย่อมบัญญัติอัตตาว่ามีรูปและไม่มีประมาณในบัดนี้ หรือบัญญัติอัตตาว่ามีรูปและไม่มีประมาณจักมีในภพหน้า หรือเขามีความดำริอย่างนี้ว่า ‘เราจักน้อมนำอัตตาที่ยังไม่เป็นอย่างนั้นให้เป็นอย่างนั้น’ ดูก่อนอานนท์ เมื่อเป็นเช่นนี้ ควรจะกล่าวได้ว่า อนุสัยคือทิฏฐิว่าอัตตามีรูปและไม่มีประมาณ ย่อมนอนเนื่องอยู่ในสันดานของบุคคลนั้น”

---

‘‘තත්‍රානන්ද, යො සො අරූපිං පරිත්තං අත්තානං පඤ්ඤපෙන්තො පඤ්ඤපෙති. එතරහි වා සො අරූපිං පරිත්තං අත්තානං පඤ්ඤපෙන්තො පඤ්ඤපෙති, තත්ථ භාවිං වා සො අරූපිං පරිත්තං අත්තානං පඤ්ඤපෙන්තො පඤ්ඤපෙති, ‘අතථං වා පන සන්තං තථත්තාය උපකප්පෙස්සාමී’ති ඉති වා පනස්ස හොති. එවං සන්තං ඛො, ආනන්ද, අරූපිං පරිත්තත්තානුදිට්ඨි අනුසෙතීති ඉච්චාලං වචනාය.

“ดูก่อนอานนท์ บรรดาบุคคลเหล่านั้น บุคคลใดบัญญัติอัตตาว่าไม่มีรูปและมีประมาณน้อย เขาย่อมบัญญัติอัตตาว่าไม่มีรูปและมีประมาณน้อยในบัดนี้ หรือบัญญัติอัตตาว่าไม่มีรูปและมีประมาณน้อยจักมีในภพหน้า หรือเขามีความดำริอย่างนี้ว่า ‘เราจักน้อมนำอัตตาที่ยังไม่เป็นอย่างนั้นให้เป็นอย่างนั้น’ ดูก่อนอานนท์ เมื่อเป็นเช่นนี้ ควรจะกล่าวได้ว่า อนุสัยคือทิฏฐิว่าอัตตาไม่มีรูปและมีประมาณน้อย ย่อมนอนเนื่องอยู่ในสันดานของบุคคลนั้น”

---

‘‘තත්‍රානන්ද, යො සො අරූපිං අනන්තං අත්තානං පඤ්ඤපෙන්තො පඤ්ඤපෙති. එතරහි වා සො අරූපිං අනන්තං අත්තානං පඤ්ඤපෙන්තො පඤ්ඤපෙති, තත්ථ භාවිං වා සො අරූපිං අනන්තං අත්තානං පඤ්ඤපෙන්තො පඤ්ඤපෙති, ‘අතථං වා පන සන්තං තථත්තාය උපකප්පෙස්සාමී’ති ඉති වා පනස්ස හොති. එවං සන්තං ඛො, ආනන්ද, අරූපිං අනන්තත්තානුදිට්ඨි අනුසෙතීති ඉච්චාලං වචනාය. එත්තාවතා ඛො, ආනන්ද, අත්තානං පඤ්ඤපෙන්තො පඤ්ඤපෙති.

ดูก่อนอานนท์ ในบุคคล ๔ จำพวกนั้น บุคคลใดบัญญัติอัตตาที่ไม่มีรูป ไม่มีที่สุดอยู่ บุคคลนั้นย่อมบัญญัติอัตตาที่ไม่มีรูป ไม่มีที่สุดในบัดนี้บ้าง หรือบัญญัติอัตตาที่ไม่มีรูป ไม่มีที่สุดที่จะพึงมีในภพหน้าบ้าง หรือเขาย่อมมีความดำริอย่างนี้ว่า ‘เราจักน้อมสิ่งที่ไม่เป็นจริงให้เป็นจริง’ ดูก่อนอานนท์ เมื่อเป็นเช่นนั้น ควรกล่าวได้ว่า ‘ทิฏฐิว่าอัตตาไม่มีรูป ไม่มีที่สุด ย่อมนอนเนื่องอยู่ในสันดาน’ ดูก่อนอานนท์ บุคคลผู้บัญญัติอัตตาย่อมบัญญัติด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล

---

නඅත්තපඤ්ඤත්ති

นอัตตบัญญัติ

---

119. ‘‘කිත්තාවතා ච, ආනන්ද, අත්තානං න පඤ්ඤපෙන්තො න පඤ්ඤපෙති? රූපිං වා හි, ආනන්ද, පරිත්තං අත්තානං න පඤ්ඤපෙන්තො න පඤ්ඤපෙති – ‘රූපී මෙ පරිත්තො අත්තා’ති. රූපිං වා හි, ආනන්ද, අනන්තං අත්තානං න පඤ්ඤපෙන්තො න පඤ්ඤපෙති – ‘රූපී මෙ අනන්තො අත්තා’ති. අරූපිං වා හි, ආනන්ද, පරිත්තං අත්තානං න පඤ්ඤපෙන්තො න පඤ්ඤපෙති – ‘අරූපී මෙ පරිත්තො අත්තා’ති. අරූපිං වා හි, ආනන්ද, අනන්තං අත්තානං න පඤ්ඤපෙන්තො න පඤ්ඤපෙති – ‘අරූපී මෙ අනන්තො අත්තා’ති.

๑๑๙. ดูก่อนอานนท์ บุคคลผู้ไม่บัญญัติอัตตา ย่อมไม่บัญญัติด้วยเหตุเพียงเท่าไร ดูก่อนอานนท์ บุคคลผู้ไม่บัญญัติอัตตาว่ามีรูป มีส่วนน้อย ย่อมไม่บัญญัติว่า ‘อัตตาของเรามีรูป มีส่วนน้อย’ บุคคลผู้ไม่บัญญัติอัตตาว่ามีรูป ไม่มีที่สุด ย่อมไม่บัญญัติว่า ‘อัตตาของเรามีรูป ไม่มีที่สุด’ บุคคลผู้ไม่บัญญัติอัตตาว่าไม่มีรูป มีส่วนน้อย ย่อมไม่บัญญัติว่า ‘อัตตาของเราไม่มีรูป มีส่วนน้อย’ บุคคลผู้ไม่บัญญัติอัตตาว่าไม่มีรูป ไม่มีที่สุด ย่อมไม่บัญญัติว่า ‘อัตตาของเราไม่มีรูป ไม่มีที่สุด’

---

120. ‘‘තත්‍රානන්ද, යො සො රූපිං පරිත්තං අත්තානං න පඤ්ඤපෙන්තො න පඤ්ඤපෙති. එතරහි වා සො රූපිං පරිත්තං අත්තානං න පඤ්ඤපෙන්තො න පඤ්ඤපෙති, තත්ථ භාවිං වා සො රූපිං පරිත්තං අත්තානං න පඤ්ඤපෙන්තො න පඤ්ඤපෙති, ‘අතථං වා පන සන්තං තථත්තාය උපකප්පෙස්සාමී’ති ඉති වා පනස්ස න හොති. එවං සන්තං ඛො, ආනන්ද, රූපිං පරිත්තත්තානුදිට්ඨි නානුසෙතීති ඉච්චාලං වචනාය.

๑๒๐. ดูก่อนอานนท์ ในบุคคล ๔ จำพวกนั้น บุคคลใดไม่บัญญัติอัตตาว่ามีรูป มีส่วนน้อยอยู่ บุคคลนั้นย่อมไม่บัญญัติอัตตาว่ามีรูป มีส่วนน้อยในบัดนี้บ้าง หรือไม่บัญญัติอัตตาว่ามีรูป มีส่วนน้อยที่จะพึงมีในภพหน้าบ้าง และเขาย่อมไม่มีความดำริอย่างนี้ว่า ‘เราจักน้อมสิ่งที่ไม่เป็นจริงให้เป็นจริง’ ดูก่อนอานนท์ เมื่อเป็นเช่นนั้น ควรกล่าวได้ว่า ‘ทิฏฐิว่าอัตตามีรูป มีส่วนน้อย ย่อมไม่นอนเนื่องอยู่ในสันดาน’

---

‘‘තත්‍රානන්ද[Pg.56], යො සො රූපිං අනන්තං අත්තානං න පඤ්ඤපෙන්තො න පඤ්ඤපෙති. එතරහි වා සො රූපිං අනන්තං අත්තානං න පඤ්ඤපෙන්තො න පඤ්ඤපෙති, තත්ථ භාවිං වා සො රූපිං අනන්තං අත්තානං න පඤ්ඤපෙන්තො න පඤ්ඤපෙති, ‘අතථං වා පන සන්තං තථත්තාය උපකප්පෙස්සාමී’ති ඉති වා පනස්ස න හොති. එවං සන්තං ඛො, ආනන්ද, රූපිං අනන්තත්තානුදිට්ඨි නානුසෙතීති ඉච්චාලං වචනාය.

ดูก่อนอานนท์ ในบุคคล ๔ จำพวกนั้น บุคคลใดไม่บัญญัติอัตตาว่ามีรูป ไม่มีที่สุดอยู่ บุคคลนั้นย่อมไม่บัญญัติอัตตาว่ามีรูป ไม่มีที่สุดในบัดนี้บ้าง หรือไม่บัญญัติอัตตาว่ามีรูป ไม่มีที่สุดที่จะพึงมีในภพหน้าบ้าง และเขาย่อมไม่มีความดำริอย่างนี้ว่า ‘เราจักน้อมสิ่งที่ไม่เป็นจริงให้เป็นจริง’ ดูก่อนอานนท์ เมื่อเป็นเช่นนั้น ควรกล่าวได้ว่า ‘ทิฏฐิว่าอัตตามีรูป ไม่มีที่สุด ย่อมไม่นอนเนื่องอยู่ในสันดาน’

---

‘‘තත්‍රානන්ද, යො සො අරූපිං පරිත්තං අත්තානං න පඤ්ඤපෙන්තො න පඤ්ඤපෙති. එතරහි වා සො අරූපිං පරිත්තං අත්තානං න පඤ්ඤපෙන්තො න පඤ්ඤපෙති, තත්ථ භාවිං වා සො අරූපිං පරිත්තං අත්තානං න පඤ්ඤපෙන්තො න පඤ්ඤපෙති, ‘අතථං වා පන සන්තං තථත්තාය උපකප්පෙස්සාමී’ති ඉති වා පනස්ස න හොති. එවං සන්තං ඛො, ආනන්ද, අරූපිං පරිත්තත්තානුදිට්ඨි නානුසෙතීති ඉච්චාලං වචනාය.

ดูก่อนอานนท์ ในบุคคล ๔ จำพวกนั้น บุคคลใดไม่บัญญัติอัตตาว่าไม่มีรูป มีส่วนน้อยอยู่ บุคคลนั้นย่อมไม่บัญญัติอัตตาว่าไม่มีรูป มีส่วนน้อยในบัดนี้บ้าง หรือไม่บัญญัติอัตตาว่าไม่มีรูป มีส่วนน้อยที่จะพึงมีในภพหน้าบ้าง และเขาย่อมไม่มีความดำริอย่างนี้ว่า ‘เราจักน้อมสิ่งที่ไม่เป็นจริงให้เป็นจริง’ ดูก่อนอานนท์ เมื่อเป็นเช่นนั้น ควรกล่าวได้ว่า ‘ทิฏฐิว่าอัตตาไม่มีรูป มีส่วนน้อย ย่อมไม่นอนเนื่องอยู่ในสันดาน’

---

‘‘තත්‍රානන්ද, යො සො අරූපිං අනන්තං අත්තානං න පඤ්ඤපෙන්තො න පඤ්ඤපෙති. එතරහි වා සො අරූපිං අනන්තං අත්තානං න පඤ්ඤපෙන්තො න පඤ්ඤපෙති, තත්ථ භාවිං වා සො අරූපිං අනන්තං අත්තානං න පඤ්ඤපෙන්තො න පඤ්ඤපෙති, ‘අතථං වා පන සන්තං තථත්තාය උපකප්පෙස්සාමී’ති ඉති වා පනස්ස න හොති. එවං සන්තං ඛො, ආනන්ද, අරූපිං අනන්තත්තානුදිට්ඨි නානුසෙතීති ඉච්චාලං වචනාය. එත්තාවතා ඛො, ආනන්ද, අත්තානං න පඤ්ඤපෙන්තො න පඤ්ඤපෙති.

ดูก่อนอานนท์ ในบุคคล ๔ จำพวกนั้น บุคคลใดไม่บัญญัติอัตตาว่าไม่มีรูป ไม่มีที่สุดอยู่ บุคคลนั้นย่อมไม่บัญญัติอัตตาว่าไม่มีรูป ไม่มีที่สุดในบัดนี้บ้าง หรือไม่บัญญัติอัตตาว่าไม่มีรูป ไม่มีที่สุดที่จะพึงมีในภพหน้าบ้าง และเขาย่อมไม่มีความดำริอย่างนี้ว่า ‘เราจักน้อมสิ่งที่ไม่เป็นจริงให้เป็นจริง’ ดูก่อนอานนท์ เมื่อเป็นเช่นนั้น ควรกล่าวได้ว่า ‘ทิฏฐิว่าอัตตาไม่มีรูป ไม่มีที่สุด ย่อมไม่นอนเนื่องอยู่ในสันดาน’ ดูก่อนอานนท์ บุคคลผู้ไม่บัญญัติอัตตา ย่อมไม่บัญญัติด้วยเหตุเพียงเท่านี้แล

---

අත්තසමනුපස්සනා

อัตตสมนุปัสสนา

---

121. ‘‘කිත්තාවතා ච, ආනන්ද, අත්තානං සමනුපස්සමානො සමනුපස්සති? වෙදනං වා හි, ආනන්ද, අත්තානං සමනුපස්සමානො සමනුපස්සති – ‘වෙදනා මෙ අත්තා’ති. ‘න හෙව ඛො මෙ වෙදනා අත්තා, අප්පටිසංවෙදනො මෙ අත්තා’ති ඉති වා හි, ආනන්ද, අත්තානං සමනුපස්සමානො සමනුපස්සති. ‘න හෙව ඛො මෙ වෙදනා අත්තා, නොපි අප්පටිසංවෙදනො මෙ අත්තා, අත්තා මෙ වෙදියති, වෙදනාධම්මො හි මෙ අත්තා’ති ඉති වා හි, ආනන්ද, අත්තානං සමනුපස්සමානො සමනුපස්සති.

๑๒๑. ดูก่อนอานนท์ บุคคลผู้ตามเห็นอัตตา ย่อมตามเห็นด้วยเหตุเพียงเท่าไร ดูก่อนอานนท์ บุคคลผู้ตามเห็นอัตตา ย่อมตามเห็นเวทนาว่าเป็นอัตตาว่า ‘เวทนาเป็นอัตตาของเรา’ ดูก่อนอานนท์ หรือว่าบุคคลผู้ตามเห็นอัตตา ย่อมตามเห็นอย่างนี้ว่า ‘เวทนาไม่ใช่อัตตาของเรา อัตตาของเราไม่มีการเสวยอารมณ์’ ดูก่อนอานนท์ หรือว่าบุคคลผู้ตามเห็นอัตตา ย่อมตามเห็นอย่างนี้ว่า ‘เวทนาไม่ใช่อัตตาของเรา อัตตาของเราไม่มีการเสวยอารมณ์ก็หามิได้ อัตตาของเราย่อมเสวยอารมณ์ เพราะอัตตาของเรามีเวทนาเป็นธรรมดา’

---

122. ‘‘තත්‍රානන්ද, යො සො එවමාහ – ‘වෙදනා මෙ අත්තා’ති, සො එවමස්ස වචනීයො – ‘තිස්සො ඛො ඉමා, ආවුසො, වෙදනා – සුඛා වෙදනා දුක්ඛා වෙදනා අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා. ඉමාසං ඛො ත්වං තිස්සන්නං [Pg.57] වෙදනානං කතමං අත්තතො සමනුපස්සසී’ති? යස්මිං, ආනන්ද, සමයෙ සුඛං වෙදනං වෙදෙති, නෙව තස්මිං සමයෙ දුක්ඛං වෙදනං වෙදෙති, න අදුක්ඛමසුඛං වෙදනං වෙදෙති; සුඛංයෙව තස්මිං සමයෙ වෙදනං වෙදෙති. යස්මිං, ආනන්ද, සමයෙ දුක්ඛං වෙදනං වෙදෙති, නෙව තස්මිං සමයෙ සුඛං වෙදනං වෙදෙති, න අදුක්ඛමසුඛං වෙදනං වෙදෙති; දුක්ඛංයෙව තස්මිං සමයෙ වෙදනං වෙදෙති. යස්මිං, ආනන්ද, සමයෙ අදුක්ඛමසුඛං වෙදනං වෙදෙති, නෙව තස්මිං සමයෙ සුඛං වෙදනං වෙදෙති, න දුක්ඛං වෙදනං වෙදෙති; අදුක්ඛමසුඛංයෙව තස්මිං සමයෙ වෙදනං වෙදෙති.

๑๒๒. ดูก่อนอานนท์ ในบุคคล ๓ จำพวกนั้น บุคคลใดกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เวทนาเป็นอัตตาของเรา’ บุคคลนั้นพึงถูกถามอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส เวทนา ๓ อย่างนี้ คือ สุขเวทนา ทุกขเวทนา อทุกขมสุขเวทนา ท่านตามเห็นเวทนาชนิดไหนในเวทนา ๓ อย่างนี้ว่าเป็นอัตตา’ ดูก่อนอานนท์ ในสมัยใด บุคคลเสวยสุขเวทนา ในสมัยนั้น เขาย่อมไม่เสวยทุกขเวทนา ไม่เสวยอทุกขมสุขเวทนา ในสมัยนั้น เขาย่อมเสวยแต่สุขเวทนาเท่านั้น ดูก่อนอานนท์ ในสมัยใด บุคคลเสวยทุกขเวทนา ในสมัยนั้น เขาย่อมไม่เสวยสุขเวทนา ไม่เสวยอทุกขมสุขเวทนา ในสมัยนั้น เขาย่อมเสวยแต่ทุกขเวทนาเท่านั้น ดูก่อนอานนท์ ในสมัยใด บุคคลเสวยอทุกขมสุขเวทนา ในสมัยนั้น เขาย่อมไม่เสวยสุขเวทนา ไม่เสวยทุกขเวทนา ในสมัยนั้น เขาย่อมเสวยแต่อทุกขมสุขเวทนาเท่านั้น

---

123. ‘‘සුඛාපි ඛො, ආනන්ද, වෙදනා අනිච්චා සඞ්ඛතා පටිච්චසමුප්පන්නා ඛයධම්මා වයධම්මා විරාගධම්මා නිරොධධම්මා. දුක්ඛාපි ඛො, ආනන්ද, වෙදනා අනිච්චා සඞ්ඛතා පටිච්චසමුප්පන්නා ඛයධම්මා වයධම්මා විරාගධම්මා නිරොධධම්මා. අදුක්ඛමසුඛාපි ඛො, ආනන්ද, වෙදනා අනිච්චා සඞ්ඛතා පටිච්චසමුප්පන්නා ඛයධම්මා වයධම්මා විරාගධම්මා නිරොධධම්මා. තස්ස සුඛං වෙදනං වෙදියමානස්ස ‘එසො මෙ අත්තා’ති හොති. තස්සායෙව සුඛාය වෙදනාය නිරොධා ‘බ්‍යගා මෙ අත්තා’ති හොති. දුක්ඛං වෙදනං වෙදියමානස්ස ‘එසො මෙ අත්තා’ති හොති. තස්සායෙව දුක්ඛාය වෙදනාය නිරොධා ‘බ්‍යගා මෙ අත්තා’ති හොති. අදුක්ඛමසුඛං වෙදනං වෙදියමානස්ස ‘එසො මෙ අත්තා’ති හොති. තස්සායෙව අදුක්ඛමසුඛාය වෙදනාය නිරොධා ‘බ්‍යගා මෙ අත්තා’ති හොති. ඉති සො දිට්ඨෙව ධම්මෙ අනිච්චසුඛදුක්ඛවොකිණ්ණං උප්පාදවයධම්මං අත්තානං සමනුපස්සමානො සමනුපස්සති, යො සො එවමාහ – ‘වෙදනා මෙ අත්තා’ති. තස්මාතිහානන්ද, එතෙන පෙතං නක්ඛමති – ‘වෙදනා මෙ අත්තා’ති සමනුපස්සිතුං.

๑๒๓. “ดูก่อนอานนท์ แม้สุขเวทนาก็ไม่เที่ยง เป็นสิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความจางคลายเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา ดูก่อนอานนท์ แม้ทุกขเวทนาก็ไม่เที่ยง เป็นสิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความจางคลายเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา ดูก่อนอานนท์ แม้อทุกขมสุขเวทนาก็ไม่เที่ยง เป็นสิ่งที่ปัจจัยปรุงแต่ง อาศัยปัจจัยเกิดขึ้น มีความสิ้นไปเป็นธรรมดา มีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา มีความจางคลายเป็นธรรมดา มีความดับไปเป็นธรรมดา เมื่อบุคคลนั้นเสวยสุขเวทนาอยู่ ย่อมมีความเห็นว่า ‘นี่เป็นอัตตาของเรา’ เพราะสุขเวทนานั้นแหละดับไป จึงมีความคิดว่า ‘อัตตาของเราพินาศไปแล้ว’ เมื่อเสวยทุกขเวทนาอยู่ ย่อมมีความเห็นว่า ‘นี่เป็นอัตตาของเรา’ เพราะทุกขเวทนานั้นแหละดับไป จึงมีความคิดว่า ‘อัตตาของเราพินาศไปแล้ว’ เมื่อเสวยอทุกขมสุขเวทนาอยู่ ย่อมมีความเห็นว่า ‘นี่เป็นอัตตาของเรา’ เพราะอทุกขมสุขเวทนานั้นแหละดับไป จึงมีความคิดว่า ‘อัตตาของเราพินาศไปแล้ว’ ด้วยเหตุนี้ ผู้ที่กล่าวอย่างนี้ว่า ‘เวทนาเป็นอัตตาของเรา’ ชื่อว่าย่อมตามเห็นอัตตาซึ่งไม่เที่ยง เจือปนด้วยสุขและทุกข์ มีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดาในปัจจุบันทีเดียว ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ การตามเห็นว่า ‘เวทนาเป็นอัตตาของเรา’ จึงไม่สมควรด้วยเหตุนี้”

---

124. ‘‘තත්‍රානන්ද, යො සො එවමාහ – ‘න හෙව ඛො මෙ වෙදනා අත්තා, අප්පටිසංවෙදනො මෙ අත්තා’ති, සො එවමස්ස වචනීයො – ‘යත්ථ පනාවුසො, සබ්බසො වෙදයිතං නත්ථි අපි නු ඛො, තත්ථ ‘‘අයමහමස්මී’’ති සියා’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘තස්මාතිහානන්ද, එතෙන පෙතං නක්ඛමති – ‘න හෙව ඛො මෙ වෙදනා අත්තා, අප්පටිසංවෙදනො මෙ අත්තා’ති සමනුපස්සිතුං.

๑๒๔. “ดูก่อนอานนท์ ในบุคคล ๓ จำพวกนั้น ผู้ใดกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เวทนาไม่ใช่อัตตาของเราเลย อัตตาของเราไม่มีการเสวยอารมณ์’ ผู้นั้นพึงถูกกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส ในที่ใด ไม่มีการเสวยอารมณ์โดยประการทั้งปวงเลย ในที่นั้น จะพึงมีความยึดถือว่า ‘เรามีอยู่’ ได้ละหรือ’ (พระอานนท์ทูลตอบว่า) ‘ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า’ (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) ‘ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ การตามเห็นว่า ‘เวทนาไม่ใช่อัตตาของเราเลย อัตตาของเราไม่มีการเสวยอารมณ์’ จึงไม่สมควรด้วยเหตุนี้’”

---

125. ‘‘තත්‍රානන්ද[Pg.58], යො සො එවමාහ – ‘න හෙව ඛො මෙ වෙදනා අත්තා, නොපි අප්පටිසංවෙදනො මෙ අත්තා, අත්තා මෙ වෙදියති, වෙදනාධම්මො හි මෙ අත්තා’ති. සො එවමස්ස වචනීයො – වෙදනා ච හි, ආවුසො, සබ්බෙන සබ්බං සබ්බථා සබ්බං අපරිසෙසා නිරුජ්ඣෙය්‍යුං. සබ්බසො වෙදනාය අසති වෙදනානිරොධා අපි නු ඛො තත්ථ ‘අයමහමස්මී’ති සියා’’ති? ‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘තස්මාතිහානන්ද, එතෙන පෙතං නක්ඛමති – ‘‘න හෙව ඛො මෙ වෙදනා අත්තා, නොපි අප්පටිසංවෙදනො මෙ අත්තා, අත්තා මෙ වෙදියති, වෙදනාධම්මො හි මෙ අත්තා’ති සමනුපස්සිතුං.

๑๒๕. “ดูก่อนอานนท์ ในบุคคล ๓ จำพวกนั้น ผู้ใดกล่าวอย่างนี้ว่า ‘เวทนาไม่ใช่อัตตาของเราเลย และอัตตาของเราไม่มีการเสวยอารมณ์ก็หาไม่ อัตตาของเราย่อมเสวยอารมณ์ เพราะอัตตาของเรามีเวทนาเป็นธรรมดา’ ผู้นั้นพึงถูกกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนอาวุโส ก็ถ้าเวทนาทั้งหลายพึงดับไปโดยไม่เหลือ โดยประการทั้งปวง โดยอาการทั้งปวง เมื่อไม่มีเวทนาโดยประการทั้งปวง เพราะเวทนาดับไป ในที่นั้น จะพึงมีความยึดถือว่า ‘เรามีอยู่’ ได้ละหรือ’ (พระอานนท์ทูลตอบว่า) ‘ข้อนั้นหามิได้ พระเจ้าข้า’ (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) ‘ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ การตามเห็นว่า ‘เวทนาไม่ใช่อัตตาของเราเลย และอัตตาของเราไม่มีการเสวยอารมณ์ก็หาไม่ อัตตาของเราย่อมเสวยอารมณ์ เพราะอัตตาของเรามีเวทนาเป็นธรรมดา’ จึงไม่สมควรด้วยเหตุนี้’”

---

126. ‘‘යතො ඛො, ආනන්ද, භික්ඛු නෙව වෙදනං අත්තානං සමනුපස්සති, නොපි අප්පටිසංවෙදනං අත්තානං සමනුපස්සති, නොපි ‘අත්තා මෙ වෙදියති, වෙදනාධම්මො හි මෙ අත්තා’ති සමනුපස්සති. සො එවං න සමනුපස්සන්තො න ච කිඤ්චි ලොකෙ උපාදියති, අනුපාදියං න පරිතස්සති, අපරිතස්සං පච්චත්තඤ්ඤෙව පරිනිබ්බායති, ‘ඛීණා ජාති, වුසිතං බ්‍රහ්මචරියං, කතං කරණීයං, නාපරං ඉත්ථත්තායා’ති පජානාති. එවං විමුත්තචිත්තං ඛො, ආනන්ද, භික්ඛුං යො එවං වදෙය්‍ය – ‘හොති තථාගතො පරං මරණා ඉතිස්ස දිට්ඨී’ති, තදකල්ලං. ‘න හොති තථාගතො පරං මරණා ඉතිස්ස දිට්ඨී’ති, තදකල්ලං. ‘හොති ච න ච හොති තථාගතො පරං මරණා ඉතිස්ස දිට්ඨී’ති, තදකල්ලං. ‘නෙව හොති න න හොති තථාගතො පරං මරණා ඉතිස්ස දිට්ඨී’ති, තදකල්ලං. තං කිස්ස හෙතු? යාවතා, ආනන්ද, අධිවචනං යාවතා අධිවචනපථො, යාවතා නිරුත්ති යාවතා නිරුත්තිපථො, යාවතා පඤ්ඤත්ති යාවතා පඤ්ඤත්තිපථො, යාවතා පඤ්ඤා යාවතා පඤ්ඤාවචරං, යාවතා වට්ටං, යාවතා වට්ටති, තදභිඤ්ඤාවිමුත්තො භික්ඛු, තදභිඤ්ඤාවිමුත්තං භික්ඛුං ‘න ජානාති න පස්සති ඉතිස්ස දිට්ඨී’ති, තදකල්ලං.

๑๒๖. “ดูก่อนอานนท์ เพราะเหตุที่ภิกษุไม่ตามเห็นเวทนาว่าเป็นอัตตา ไม่ตามเห็นสิ่งที่ไม่เสวยอารมณ์ว่าเป็นอัตตา และไม่ตามเห็นว่า ‘อัตตาของเราย่อมเสวยอารมณ์ เพราะอัตตาของเรามีเวทนาเป็นธรรมดา’ เธอเมื่อไม่ตามเห็นอย่างนี้ ย่อมไม่ยึดมั่นอะไรๆ ในโลก เมื่อไม่ยึดมั่น ย่อมไม่สะทกสะท้าน เมื่อไม่สะทกสะท้าน ย่อมปรินิพพานเฉพาะตนทีเดียว ย่อมรู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำได้ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ดูก่อนอานนท์ ผู้ใดพึงกล่าวถึงภิกษุผู้มีจิตหลุดพ้นอย่างนี้ว่า ‘ตถาคตย่อมมีอยู่หลังแต่ความตาย ทิฏฐิของภิกษุนั้นเป็นอย่างนี้’ คำกล่าวนั้นไม่สมควร (หรือกล่าวว่า) ‘ตถาคตย่อมไม่มีอยู่หลังแต่ความตาย ทิฏฐิของภิกษุนั้นเป็นอย่างนี้’ คำกล่าวนั้นไม่สมควร (หรือกล่าวว่า) ‘ตถาคตย่อมมีอยู่และไม่มีอยู่หลังแต่ความตาย ทิฏฐิของภิกษุนั้นเป็นอย่างนี้’ คำกล่าวนั้นไม่สมควร (หรือกล่าวว่า) ‘ตถาคตย่อมมีอยู่ก็หามิได้ ไม่มีอยู่ก็หามิได้หลังแต่ความตาย ทิฏฐิของภิกษุนั้นเป็นอย่างนี้’ คำกล่าวนั้นไม่สมควร ข้อนั้นเพราะเหตุไร เพราะว่าอานนท์ คำพูด คำพูดที่เป็นทางแห่งคำพูด ภาษา ภาษาที่เป็นทางแห่งภาษา บัญญัติ บัญญัติที่เป็นทางแห่งบัญญัติ ปัญญา ปัญญาที่เป็นแดนโคจรแห่งปัญญา วัฏฏะ การหมุนเวียนของวัฏฏะ มีประมาณเท่าใด ภิกษุเป็นผู้หลุดพ้นแล้วเพราะรู้ยิ่งซึ่งธรรมนั้น การกล่าวถึงภิกษุผู้หลุดพ้นแล้วเพราะรู้ยิ่งซึ่งธรรมนั้นว่า ‘ไม่รู้ ไม่เห็น ทิฏฐิของภิกษุนั้นเป็นอย่างนี้’ คำกล่าวนั้นไม่สมควร”

---

සත්ත විඤ්ඤාණට්ඨිති

วิญญาณฐิติ ๗ ประการ

---

127. ‘‘සත්ත ඛො, ආනන්ද, විඤ්ඤාණට්ඨිතියො, ද්වෙ ආයතනානි. කතමා සත්ත? සන්තානන්ද, සත්තා නානත්තකායා නානත්තසඤ්ඤිනො, සෙය්‍යථාපි මනුස්සා[Pg.59], එකච්චෙ ච දෙවා, එකච්චෙ ච විනිපාතිකා. අයං පඨමා විඤ්ඤාණට්ඨිති. සන්තානන්ද, සත්තා නානත්තකායා එකත්තසඤ්ඤිනො, සෙය්‍යථාපි දෙවා බ්‍රහ්මකායිකා පඨමාභිනිබ්බත්තා. අයං දුතියා විඤ්ඤාණට්ඨිති. සන්තානන්ද, සත්තා එකත්තකායා නානත්තසඤ්ඤිනො, සෙය්‍යථාපි දෙවා ආභස්සරා. අයං තතියා විඤ්ඤාණට්ඨිති. සන්තානන්ද, සත්තා එකත්තකායා එකත්තසඤ්ඤිනො, සෙය්‍යථාපි දෙවා සුභකිණ්හා. අයං චතුත්ථී විඤ්ඤාණට්ඨිති. සන්තානන්ද, සත්තා සබ්බසො රූපසඤ්ඤානං සමතික්කමා පටිඝසඤ්ඤානං අත්ථඞ්ගමා නානත්තසඤ්ඤානං අමනසිකාරා ‘අනන්තො ආකාසො’ති ආකාසානඤ්චායතනූපගා. අයං පඤ්චමී විඤ්ඤාණට්ඨිති. සන්තානන්ද, සත්තා සබ්බසො ආකාසානඤ්චායතනං සමතික්කම්ම ‘අනන්තං විඤ්ඤාණ’න්ති විඤ්ඤාණඤ්චායතනූපගා. අයං ඡට්ඨී විඤ්ඤාණට්ඨිති. සන්තානන්ද, සත්තා සබ්බසො විඤ්ඤාණඤ්චායතනං සමතික්කම්ම ‘නත්ථි කිඤ්චී’ති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනූපගා. අයං සත්තමී විඤ්ඤාණට්ඨිති. අසඤ්ඤසත්තායතනං නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනමෙව දුතියං.

๑๒๗. “ดูก่อนอานนท์ วิญญาณฐิติ ๗ ประการ และอายตนะ ๒ ประการเหล่านี้มีอยู่ ๗ ประการเป็นไฉน? ดูก่อนอานนท์ มีสัตว์ทั้งหลายผู้มีกายต่างกัน มีสัญญาต่างกัน คือ มนุษย์ เทวดาบางพวก และวินิปาติกะบางพวก นี้เป็นวิญญาณฐิติประการที่ ๑ ดูก่อนอานนท์ มีสัตว์ทั้งหลายผู้มีกายต่างกัน มีสัญญาอย่างเดียวกัน คือ เทวดาผู้นับเนื่องในหมู่พรหม ซึ่งเกิดในปฐมฌาน นี้เป็นวิญญาณฐิติประการที่ ๒ ดูก่อนอานนท์ มีสัตว์ทั้งหลายผู้มีกายอย่างเดียวกัน มีสัญญาต่างกัน คือ เทวดาชั้นอาภัสสระ นี้เป็นวิญญาณฐิติประการที่ ๓ ดูก่อนอานนท์ มีสัตว์ทั้งหลายผู้มีกายอย่างเดียวกัน มีสัญญาอย่างเดียวกัน คือ เทวดาชั้นสุภกิณหะ นี้เป็นวิญญาณฐิติประการที่ ๔ ดูก่อนอานนท์ มีสัตว์ทั้งหลายผู้เข้าถึงอากาสานัญจายตนะ ด้วยมนสิการว่า ‘อากาศหาที่สุดมิได้’ เพราะก้าวล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง เพราะดับปฏิฆสัญญา เพราะไม่มนสิการนานัตตสัญญา นี้เป็นวิญญาณฐิติประการที่ ๕ ดูก่อนอานนท์ มีสัตว์ทั้งหลายผู้เข้าถึงวิญญาณัญจายตนะ เพราะก้าวล่วงอากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวง ด้วยมนสิการว่า ‘วิญญาณหาที่สุดมิได้’ นี้เป็นวิญญาณฐิติประการที่ ๖ ดูก่อนอานนท์ มีสัตว์ทั้งหลายผู้เข้าถึงอากิญจัญญายตนะ เพราะก้าวล่วงวิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวง ด้วยมนสิการว่า ‘ไม่มีอะไรเลย’ นี้เป็นวิญญาณฐิติประการที่ ๗ อสัญญสัตตายตนะ (เป็นอายตนะที่ ๑) เนวสัญญานาสัญญายตนะเป็นที่ ๒”

---

128. ‘‘තත්‍රානන්ද, යායං පඨමා විඤ්ඤාණට්ඨිති නානත්තකායා නානත්තසඤ්ඤිනො, සෙය්‍යථාපි මනුස්සා, එකච්චෙ ච දෙවා, එකච්චෙ ච විනිපාතිකා. යො නු ඛො, ආනන්ද, තඤ්ච පජානාති, තස්සා ච සමුදයං පජානාති, තස්සා ච අත්ථඞ්ගමං පජානාති, තස්සා ච අස්සාදං පජානාති, තස්සා ච ආදීනවං පජානාති, තස්සා ච නිස්සරණං පජානාති, කල්ලං නු තෙන තදභිනන්දිතු’’න්ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’…පෙ… ‘‘තත්‍රානන්ද, යමිදං අසඤ්ඤසත්තායතනං. යො නු ඛො, ආනන්ද, තඤ්ච පජානාති, තස්ස ච සමුදයං පජානාති, තස්ස ච අත්ථඞ්ගමං පජානාති, තස්ස ච අස්සාදං පජානාති, තස්ස ච ආදීනවං පජානාති, තස්ස ච නිස්සරණං පජානාති, කල්ලං නු තෙන තදභිනන්දිතු’’න්ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘තත්‍රානන්ද, යමිදං නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං. යො නු ඛො, ආනන්ද, තඤ්ච පජානාති, තස්ස ච සමුදයං පජානාති, තස්ස ච අත්ථඞ්ගමං පජානාති, තස්ස ච අස්සාදං පජානාති, තස්ස ච ආදීනවං පජානාති, තස්ස ච නිස්සරණං පජානාති, කල්ලං නු තෙන තදභිනන්දිතු’’න්ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. යතො ඛො, ආනන්ද, භික්ඛු ඉමාසඤ්ච සත්තන්නං විඤ්ඤාණට්ඨිතීනං ඉමෙසඤ්ච ද්වින්නං ආයතනානං සමුදයඤ්ච අත්ථඞ්ගමඤ්ච අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං විදිත්වා අනුපාදා විමුත්තො හොති, අයං වුච්චතානන්ද, භික්ඛු පඤ්ඤාවිමුත්තො.

๑๒๘. อานนท์ ในบรรดาวิญญาณฐิติเหล่านั้น วิญญาณฐิติที่ ๑ นี้ใด คือ สัตว์ทั้งหลายผู้มีกายต่างกัน มีสัญญาต่างกัน ได้แก่ มนุษย์ เทวดาบางพวก และวินิปาติกะบางพวก. อานนท์ ภิกษุใดหนอย่อมรู้ชัดซึ่งวิญญาณฐิตินั้นด้วย ย่อมรู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งวิญญาณฐิตินั้นด้วย ย่อมรู้ชัดซึ่งความดับแห่งวิญญาณฐิตินั้นด้วย ย่อมรู้ชัดซึ่งคุณแห่งวิญญาณฐิตินั้นด้วย ย่อมรู้ชัดซึ่งโทษแห่งวิญญาณฐิตินั้นด้วย ย่อมรู้ชัดซึ่งอุบายเครื่องสลัดออกจากวิญญาณฐิตินั้นด้วย การที่ภิกษุนั้นจะพึงเพลิดเพลินวิญญาณฐิตินั้น ควรอยู่หรือหนอ” “ข้อนั้นไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” ... “อานนท์ ในบรรดาอายตนะเหล่านั้น อสัญญีสัตตายตนะนี้ใด. อานนท์ ภิกษุใดหนอย่อมรู้ชัดซึ่งอายตนะนั้นด้วย ย่อมรู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งอายตนะนั้นด้วย ย่อมรู้ชัดซึ่งความดับแห่งอายตนะนั้นด้วย ย่อมรู้ชัดซึ่งคุณแห่งอายตนะนั้นด้วย ย่อมรู้ชัดซึ่งโทษแห่งอายตนะนั้นด้วย ย่อมรู้ชัดซึ่งอุบายเครื่องสลัดออกจากอายตนะนั้นด้วย การที่ภิกษุนั้นจะพึงเพลิดเพลินอายตนะนั้น ควรอยู่หรือหนอ” “ข้อนั้นไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” “อานนท์ ในบรรดาอายตนะเหล่านั้น เนวสัญญานาสัญญายตนะนี้ใด. อานนท์ ภิกษุใดหนอย่อมรู้ชัดซึ่งอายตนะนั้นด้วย ย่อมรู้ชัดซึ่งเหตุเกิดแห่งอายตนะนั้นด้วย ย่อมรู้ชัดซึ่งความดับแห่งอายตนะนั้นด้วย ย่อมรู้ชัดซึ่งคุณแห่งอายตนะนั้นด้วย ย่อมรู้ชัดซึ่งโทษแห่งอายตนะนั้นด้วย ย่อมรู้ชัดซึ่งอุบายเครื่องสลัดออกจากอายตนะนั้นด้วย การที่ภิกษุนั้นจะพึงเพลิดเพลินอายตนะนั้น ควรอยู่หรือหนอ” “ข้อนั้นไม่ควรเลย พระเจ้าข้า” “อานนท์ เพราะเหตุที่ภิกษุรู้ชัดตามความเป็นจริงซึ่งเหตุเกิด ความดับ คุณ โทษ และอุบายเครื่องสลัดออกจากวิญญาณฐิติ ๗ ประการเหล่านี้ และอายตนะ ๒ ประการเหล่านี้แล้ว เป็นผู้หลุดพ้นเพราะไม่ยึดมั่น, อานนท์ ภิกษุนี้เราเรียกว่า ปัญญาวิมุต.

---

අට්ඨ විමොක්ඛා

วิโมกข์ ๘ ประการ

---

129. ‘‘අට්ඨ [Pg.60] ඛො ඉමෙ, ආනන්ද, විමොක්ඛා. කතමෙ අට්ඨ? රූපී රූපානි පස්සති අයං පඨමො විමොක්ඛො. අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී බහිද්ධා රූපානි පස්සති, අයං දුතියො විමොක්ඛො. සුභන්තෙව අධිමුත්තො හොති, අයං තතියො විමොක්ඛො. සබ්බසො රූපසඤ්ඤානං සමතික්කමා පටිඝසඤ්ඤානං අත්ථඞ්ගමා නානත්තසඤ්ඤානං අමනසිකාරා ‘අනන්තො ආකාසො’ති ආකාසානඤ්චායතනං උපසම්පජ්ජ විහරති, අයං චතුත්ථො විමොක්ඛො. සබ්බසො ආකාසානඤ්චායතනං සමතික්කම්ම ‘අනන්තං විඤ්ඤාණ’න්ති විඤ්ඤාණඤ්චායතනං උපසම්පජ්ජ විහරති, අයං පඤ්චමො විමොක්ඛො. සබ්බසො විඤ්ඤාණඤ්චායතනං සමතික්කම්ම ‘නත්ථි කිඤ්චී’ති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං උපසම්පජ්ජ විහරති, අයං ඡට්ඨො විමොක්ඛො. සබ්බසො ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සමතික්කම්ම ‘නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤා’යතනං උපසම්පජ්ජ විහරති, අයං සත්තමො විමොක්ඛො. සබ්බසො නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං සමතික්කම්ම සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධං උපසම්පජ්ජ විහරති, අයං අට්ඨමො විමොක්ඛො. ඉමෙ ඛො, ආනන්ද, අට්ඨ විමොක්ඛා.

๑๒๙. “อานนท์ วิโมกข์ ๘ ประการเหล่านี้แล. ๘ ประการเป็นไฉน? คือ ๑. ผู้มีรูป ย่อมเห็นรูปทั้งหลาย นี้เป็นวิโมกข์ข้อที่ ๑. ๒. ผู้ไม่มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายภายนอก นี้เป็นวิโมกข์ข้อที่ ๒. ๓. ผู้น้อมใจเชื่อว่า ‘งาม’ ดังนี้ นี้เป็นวิโมกข์ข้อที่ ๓. ๔. เพราะก้าวล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง เพราะความดับไปแห่งปฏิฆสัญญา เพราะไม่มนสิการนานัตตสัญญา จึงเข้าถึงอากาสานัญจายตนะ โดยมนสิการว่า ‘อากาศไม่มีที่สุด’ อยู่ นี้เป็นวิโมกข์ข้อที่ ๔. ๕. เพราะก้าวล่วงอากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวง จึงเข้าถึงวิญญาณัญจายตนะ โดยมนสิการว่า ‘วิญญาณไม่มีที่สุด’ อยู่ นี้เป็นวิโมกข์ข้อที่ ๕. ๖. เพราะก้าวล่วงวิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวง จึงเข้าถึงอากิญจัญญายตนะ โดยมนสิการว่า ‘ไม่มีอะไรเลย’ อยู่ นี้เป็นวิโมกข์ข้อที่ ๖. ๗. เพราะก้าวล่วงอากิญจัญญายตนะโดยประการทั้งปวง จึงเข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะอยู่ นี้เป็นวิโมกข์ข้อที่ ๗. ๘. เพราะก้าวล่วงเนวสัญญานาสัญญายตนะโดยประการทั้งปวง จึงเข้าถึงสัญญาเวทยิตนิโรธอยู่ นี้เป็นวิโมกข์ข้อที่ ๘. อานนท์ เหล่านี้แล วิโมกข์ ๘ ประการ.

---

130. ‘‘යතො ඛො, ආනන්ද, භික්ඛු ඉමෙ අට්ඨ විමොක්ඛෙ අනුලොමම්පි සමාපජ්ජති, පටිලොමම්පි සමාපජ්ජති, අනුලොමපටිලොමම්පි සමාපජ්ජති, යත්ථිච්ඡකං යදිච්ඡකං යාවතිච්ඡකං සමාපජ්ජතිපි වුට්ඨාතිපි. ආසවානඤ්ච ඛයා අනාසවං චෙතොවිමුත්තිං පඤ්ඤාවිමුත්තිං දිට්ඨෙව ධම්මෙ සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහරති, අයං වුච්චතානන්ද, භික්ඛු උභතොභාගවිමුත්තො. ඉමාය ච ආනන්ද උභතොභාගවිමුත්තියා අඤ්ඤා උභතොභාගවිමුත්ති උත්තරිතරා වා පණීතතරා වා නත්ථී’’ති. ඉදමවොච භගවා. අත්තමනො ආයස්මා ආනන්දො භගවතො භාසිතං අභිනන්දීති.

๑๓๐. “อานนท์ เพราะเหตุที่ภิกษุเข้าวิโมกข์ ๘ ประการเหล่านี้ได้ ทั้งโดยอนุโลม ทั้งโดยปฏิโลม ทั้งโดยอนุโลมปฏิโลม จะเข้าจะออกในที่ที่ปรารถนา ในวิโมกข์ที่ปรารถนา ตลอดเวลาที่ปรารถนาได้ และเพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป จึงทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันหาอาสวะมิได้ ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่, อานนท์ ภิกษุนี้เราเรียกว่า อุภโตภาควิมุต. อานนท์ อุภโตภาควิมุตอื่นจากอุภโตภาควิมุตนี้ ที่จะยิ่งกว่าหรือประณีตกว่า ย่อมไม่มี” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ท่านพระอานนท์มีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค ดังนี้แล.

---

මහානිදානසුත්තං නිට්ඨිතං දුතියං.

มหานิทานสูตรที่ ๒ จบ

---

3. මහාපරිනිබ්බානසුත්තං

๓. มหาปรินิพพานสูตร

---

131. එවං [Pg.61] මෙ සුතං – එකං සමයං භගවා රාජගහෙ විහරති ගිජ්ඣකූටෙ පබ්බතෙ. තෙන ඛො පන සමයෙන රාජා මාගධො අජාතසත්තු වෙදෙහිපුත්තො වජ්ජී අභියාතුකාමො හොති. සො එවමාහ – ‘‘අහං හිමෙ වජ්ජී එවංමහිද්ධිකෙ එවංමහානුභාවෙ උච්ඡෙච්ඡාමි වජ්ජී, විනාසෙස්සාමි වජ්ජී, අනයබ්‍යසනං ආපාදෙස්සාමි වජ්ජී’’ති.

๑๓๑. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้: สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ภูเขาคิชฌกูฏ เขตกรุงราชคฤห์. ก็โดยสมัยนั้นแล พระเจ้าอชาตศัตรู เวเทหิบุตร จอมกษัตริย์แคว้นมคธ ทรงมีพระประสงค์จะเสด็จไปปราบพวกเจ้าวัชชี. พระองค์ได้ตรัสอย่างนี้ว่า “เราจักตัดรานพวกเจ้าวัชชีเหล่านี้ ซึ่งมีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมาก จักทำลายพวกเจ้าวัชชี จักทำให้พวกเจ้าวัชชีถึงความพินาศย่อยยับ” ดังนี้.

---

132. අථ ඛො රාජා මාගධො අජාතසත්තු වෙදෙහිපුත්තො වස්සකාරං බ්‍රාහ්මණං මගධමහාමත්තං ආමන්තෙසි – ‘‘එහි ත්වං, බ්‍රාහ්මණ, යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කම; උපසඞ්කමිත්වා මම වචනෙන භගවතො පාදෙ සිරසා වන්දාහි, අප්පාබාධං අප්පාතඞ්කං ලහුට්ඨානං බලං ඵාසුවිහාරං පුච්ඡ – ‘රාජා, භන්තෙ, මාගධො අජාතසත්තු වෙදෙහිපුත්තො භගවතො පාදෙ සිරසා වන්දති, අප්පාබාධං අප්පාතඞ්කං ලහුට්ඨානං බලං ඵාසුවිහාරං පුච්ඡතී’ති. එවඤ්ච වදෙහි – ‘රාජා, භන්තෙ, මාගධො අජාතසත්තු වෙදෙහිපුත්තො වජ්ජී අභියාතුකාමො. සො එවමාහ – ‘‘අහං හිමෙ වජ්ජී එවංමහිද්ධිකෙ එවංමහානුභාවෙ උච්ඡෙච්ඡාමි වජ්ජී, විනාසෙස්සාමි වජ්ජී, අනයබ්‍යසනං ආපාදෙස්සාමී’’’ති. යථා තෙ භගවා බ්‍යාකරොති, තං සාධුකං උග්ගහෙත්වා මම ආරොචෙය්‍යාසි. න හි තථාගතා විතථං භණන්තී’’ති.

๑๓๒. ครั้งนั้นแล พระเจ้าอชาตศัตรู เวเทหิบุตร จอมกษัตริย์แคว้นมคธ รับสั่งเรียกวัสสการพราหมณ์ มหาอำมาตย์แห่งมคธมาตรัสว่า “พราหมณ์ ท่านจงมานี่ ท่านจงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นแล้วจงถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้าตามคำของเรา จงทูลถามถึงการไม่มีพระโรค ไม่มีความลำบาก การลุกได้คล่องแคล่ว พระกำลัง และการประทับอยู่อย่างผาสุกว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระเจ้าอชาตศัตรู เวเทหิบุตร จอมกษัตริย์แคว้นมคธ ขอถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า และขอทูลถามถึงการไม่มีพระโรค ไม่มีความลำบาก การลุกได้คล่องแคล่ว พระกำลัง และการประทับอยู่อย่างผาสุก’ ดังนี้. และจงกราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระเจ้าอชาตศัตรู เวเทหิบุตร จอมกษัตริย์แคว้นมคธ มีพระประสงค์จะเสด็จไปปราบพวกเจ้าวัชชี พระองค์ได้ตรัสอย่างนี้ว่า “เราจักตัดรานพวกเจ้าวัชชีเหล่านี้ ซึ่งมีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมาก จักทำลายพวกเจ้าวัชชี จักทำให้พวกเจ้าวัชชีถึงความพินาศย่อยยับ”’ ดังนี้. พระผู้มีพระภาคจะทรงพยากรณ์แก่ท่านอย่างไร ท่านจงจำคำนั้นมาบอกแก่เราให้ดี เพราะพระตถาคตทั้งหลายย่อมไม่ตรัสคำเท็จ” ดังนี้.

---

වස්සකාරබ්‍රාහ්මණො

วัสสการพราหมณ์

---

133. ‘‘එවං, භො’’ති ඛො වස්සකාරො බ්‍රාහ්මණො මගධමහාමත්තො රඤ්ඤො මාගධස්ස අජාතසත්තුස්ස වෙදෙහිපුත්තස්ස පටිස්සුත්වා භද්දානි භද්දානි යානානි යොජෙත්වා භද්දං භද්දං යානං අභිරුහිත්වා භද්දෙහි භද්දෙහි යානෙහි රාජගහම්හා නිය්‍යාසි, යෙන ගිජ්ඣකූටො පබ්බතො තෙන පායාසි. යාවතිකා යානස්ස භූමි, යානෙන ගන්ත්වා, යානා පච්චොරොහිත්වා පත්තිකොව යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවතා සද්ධිං සම්මොදි. සම්මොදනීයං කථං සාරණීයං වීතිසාරෙත්වා එකමන්තං [Pg.62] නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නො ඛො වස්සකාරො බ්‍රාහ්මණො මගධමහාමත්තො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘රාජා, භො ගොතම, මාගධො අජාතසත්තු වෙදෙහිපුත්තො භොතො ගොතමස්ස පාදෙ සිරසා වන්දති, අප්පාබාධං අප්පාතඞ්කං ලහුට්ඨානං බලං ඵාසුවිහාරං පුච්ඡති. රාජා, භො ගොතම, මාගධො අජාතසත්තු වෙදෙහිපුත්තො වජ්ජී අභියාතුකාමො. සො එවමාහ – ‘අහං හිමෙ වජ්ජී එවංමහිද්ධිකෙ එවංමහානුභාවෙ උච්ඡෙච්ඡාමි වජ්ජී, විනාසෙස්සාමි වජ්ජී, අනයබ්‍යසනං ආපාදෙස්සාමී’’’ති.

๑๓๓. วัสสการพราหมณ์ มหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธ ทูลรับสนองพระดำรัสของพระเจ้าอชาตศัตรู เวเทหิบุตร กษัตริย์แห่งแคว้นมคธว่า “อย่างนั้น พระเจ้าข้า” แล้วให้เทียมยานพาหนะชั้นดีๆ ขึ้นสู่ยานพาหนะชั้นดี ออกจากกรุงราชคฤห์ไปกับยานพาหนะชั้นดีๆ มุ่งหน้าไปยังภูเขาคิชฌกูฏ ไปด้วยยานจนสุดหนทางที่จะไปด้วยยานได้ แล้วลงจากยานเดินเท้าเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาค ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง วัสสการพราหมณ์ มหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธ พอนั่งเรียบร้อยแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พระเจ้าอชาตศัตรู เวเทหิบุตร กษัตริย์แห่งแคว้นมคธ ทรงถวายบังคมพระบาทของพระโคดมผู้เจริญด้วยเศียรเกล้า และทรงรับสั่งถามถึงความมีพระโรคาพาธน้อย ความมีพระอาการประชวรน้อย ความทรงพระเกษมสำราญ มีพระพลานามัยสมบูรณ์ และการประทับอยู่อย่างผาสุก ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พระเจ้าอชาตศัตรู เวเทหิบุตร กษัตริย์แห่งแคว้นมคธ มีพระประสงค์จะเสด็จไปปราบเจ้าวัชชีทั้งหลาย พระองค์ตรัสอย่างนี้ว่า ‘เราจักตัดรานเจ้าวัชชีเหล่านี้ ซึ่งมีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมาก จักทำลายเจ้าวัชชีเหล่านี้ จักทำให้เจ้าวัชชีเหล่านี้ถึงความพินาศย่อยยับ’”

---

රාජඅපරිහානියධම්මා

ราชอปริหานิยธรรม

---

134. තෙන ඛො පන සමයෙන ආයස්මා ආනන්දො භගවතො පිට්ඨිතො ඨිතො හොති භගවන්තං බීජයමානො. අථ ඛො භගවා ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘කින්ති තෙ, ආනන්ද, සුතං, ‘වජ්ජී අභිණ්හං සන්නිපාතා සන්නිපාතබහුලා’ති? ‘‘සුතං මෙතං, භන්තෙ – ‘වජ්ජී අභිණ්හං සන්නිපාතා සන්නිපාතබහුලා’’ති. ‘‘යාවකීවඤ්ච, ආනන්ද, වජ්ජී අභිණ්හං සන්නිපාතා සන්නිපාතබහුලා භවිස්සන්ති, වුද්ධියෙව, ආනන්ද, වජ්ජීනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

๑๓๔. สมัยนั้น ท่านพระอานนท์ยืนถวายงานพัดอยู่เบื้องพระปฤษฎางค์ของพระผู้มีพระภาค ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสถามท่านพระอานนท์ว่า “อานนท์ เธอได้ยินมาอย่างไร เจ้าวัชชีทั้งหลายมีการประชุมกันเนืองๆ ประชุมกันบ่อยๆ หรือ” ท่านพระอานนท์กราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้ยินมาว่า เจ้าวัชชีทั้งหลายมีการประชุมกันเนืองๆ ประชุมกันบ่อยๆ” “อานนท์ ตลอดเวลาที่เจ้าวัชชีทั้งหลายยังมีการประชุมกันเนืองๆ ประชุมกันบ่อยๆ อยู่ ก็พึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีทางเสื่อมเลย

---

‘‘කින්ති තෙ, ආනන්ද, සුතං, ‘වජ්ජී සමග්ගා සන්නිපතන්ති, සමග්ගා වුට්ඨහන්ති, සමග්ගා වජ්ජිකරණීයානි කරොන්තී’ති? ‘‘සුතං මෙතං, භන්තෙ – ‘වජ්ජී සමග්ගා සන්නිපතන්ති, සමග්ගා වුට්ඨහන්ති, සමග්ගා වජ්ජිකරණීයානි කරොන්තී’’ති. ‘‘යාවකීවඤ්ච, ආනන්ද, වජ්ජී සමග්ගා සන්නිපතිස්සන්ති, සමග්ගා වුට්ඨහිස්සන්ති, සමග්ගා වජ්ජිකරණීයානි කරිස්සන්ති, වුද්ධියෙව, ආනන්ද, වජ්ජීනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

“อานนท์ เธอได้ยินมาอย่างไร เจ้าวัชชีทั้งหลายพร้อมเพรียงกันประชุม พร้อมเพรียงกันเลิกประชุม พร้อมเพรียงกันทำกิจที่ควรทำของชาววัชชีหรือ” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้ยินมาว่า เจ้าวัชชีทั้งหลายพร้อมเพรียงกันประชุม พร้อมเพรียงกันเลิกประชุม พร้อมเพรียงกันทำกิจที่ควรทำของชาววัชชี” “อานนท์ ตลอดเวลาที่เจ้าวัชชีทั้งหลายยังพร้อมเพรียงกันประชุม พร้อมเพรียงกันเลิกประชุม พร้อมเพรียงกันทำกิจที่ควรทำของชาววัชชีอยู่ ก็พึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีทางเสื่อมเลย

---

‘‘කින්ති තෙ, ආනන්ද, සුතං, ‘වජ්ජී අපඤ්ඤත්තං න පඤ්ඤපෙන්ති, පඤ්ඤත්තං න සමුච්ඡින්දන්ති, යථාපඤ්ඤත්තෙ පොරාණෙ වජ්ජිධම්මෙ සමාදාය වත්තන්තී’’’ති? ‘‘සුතං මෙතං, භන්තෙ – ‘වජ්ජී අපඤ්ඤත්තං න පඤ්ඤපෙන්ති, පඤ්ඤත්තං න සමුච්ඡින්දන්ති, යථාපඤ්ඤත්තෙ පොරාණෙ වජ්ජිධම්මෙ සමාදාය වත්තන්තී’’’ති. ‘‘යාවකීවඤ්ච, ආනන්ද, ‘‘වජ්ජී අපඤ්ඤත්තං න පඤ්ඤපෙස්සන්ති, පඤ්ඤත්තං න සමුච්ඡින්දිස්සන්ති, යථාපඤ්ඤත්තෙ පොරාණෙ වජ්ජිධම්මෙ සමාදාය වත්තිස්සන්ති, වුද්ධියෙව, ආනන්ද, වජ්ජීනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

“อานนท์ เธอได้ยินมาอย่างไร เจ้าวัชชีทั้งหลายไม่บัญญัติสิ่งที่ไม่เคยบัญญัติ ไม่ถอนสิ่งที่บัญญัติไว้แล้ว ประพฤติปฏิบัติตามวัชชีธรรมโบราณตามที่บัญญัติไว้หรือ” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้ยินมาว่า เจ้าวัชชีทั้งหลายไม่บัญญัติสิ่งที่ไม่เคยบัญญัติ ไม่ถอนสิ่งที่บัญญัติไว้แล้ว ประพฤติปฏิบัติตามวัชชีธรรมโบราณตามที่บัญญัติไว้” “อานนท์ ตลอดเวลาที่เจ้าวัชชีทั้งหลายยังไม่บัญญัติสิ่งที่ไม่เคยบัญญัติ ไม่ถอนสิ่งที่บัญญัติไว้แล้ว ประพฤติปฏิบัติตามวัชชีธรรมโบราณตามที่บัญญัติไว้ ก็พึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีทางเสื่อมเลย

---

‘‘කින්ති [Pg.63] තෙ, ආනන්ද, සුතං, ‘වජ්ජී යෙ තෙ වජ්ජීනං වජ්ජිමහල්ලකා, තෙ සක්කරොන්ති ගරුං කරොන්ති මානෙන්ති පූජෙන්ති, තෙසඤ්ච සොතබ්බං මඤ්ඤන්තී’’’ති? ‘‘සුතං මෙතං, භන්තෙ – ‘වජ්ජී යෙ තෙ වජ්ජීනං වජ්ජිමහල්ලකා, තෙ සක්කරොන්ති ගරුං කරොන්ති මානෙන්ති පූජෙන්ති, තෙසඤ්ච සොතබ්බං මඤ්ඤන්තී’’’ති. ‘‘යාවකීවඤ්ච, ආනන්ද, වජ්ජී යෙ තෙ වජ්ජීනං වජ්ජිමහල්ලකා, තෙ සක්කරිස්සන්ති ගරුං කරිස්සන්ති මානෙස්සන්ති පූජෙස්සන්ති, තෙසඤ්ච සොතබ්බං මඤ්ඤිස්සන්ති, වුද්ධියෙව, ආනන්ද, වජ්ජීනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

“อานนท์ เธอได้ยินมาอย่างไร เจ้าวัชชีทั้งหลายสักการะ เคารพ นับถือ บูชาเจ้าวัชชีผู้ใหญ่ และเชื่อฟังถ้อยคำของท่านเหล่านั้นหรือ” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้ยินมาว่า เจ้าวัชชีทั้งหลายสักการะ เคารพ นับถือ บูชาเจ้าวัชชีผู้ใหญ่ และเชื่อฟังถ้อยคำของท่านเหล่านั้น” “อานนท์ ตลอดเวลาที่เจ้าวัชชีทั้งหลายยังสักการะ เคารพ นับถือ บูชาเจ้าวัชชีผู้ใหญ่ และเชื่อฟังถ้อยคำของท่านเหล่านั้นอยู่ ก็พึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีทางเสื่อมเลย

---

‘‘කින්ති තෙ, ආනන්ද, සුතං, ‘වජ්ජී යා තා කුලිත්ථියො කුලකුමාරියො, තා න ඔක්කස්ස පසය්හ වාසෙන්තී’’’ති? ‘‘සුතං මෙතං, භන්තෙ – ‘වජ්ජී යා තා කුලිත්ථියො කුලකුමාරියො තා න ඔක්කස්ස පසය්හ වාසෙන්තී’’’ති. ‘‘යාවකීවඤ්ච, ආනන්ද, වජ්ජී යා තා කුලිත්ථියො කුලකුමාරියො, තා න ඔක්කස්ස පසය්හ වාසෙස්සන්ති, වුද්ධියෙව, ආනන්ද, වජ්ජීනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

“อานนท์ เธอได้ยินมาอย่างไร เจ้าวัชชีทั้งหลายไม่ข่มเหงฉุดคร่ากุลสตรีกุลกุมารีให้อยู่ด้วยหรือ” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้ยินมาว่า เจ้าวัชชีทั้งหลายไม่ข่มเหงฉุดคร่ากุลสตรีกุลกุมารีให้อยู่ด้วย” “อานนท์ ตลอดเวลาที่เจ้าวัชชีทั้งหลายยังไม่ข่มเหงฉุดคร่ากุลสตรีกุลกุมารีให้อยู่ด้วย ก็พึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีทางเสื่อมเลย

---

‘‘කින්ති තෙ, ආනන්ද, සුතං, ‘වජ්ජී යානි තානි

“อานนท์ เธอได้ยินมาอย่างไร เจ้าวัชชีทั้งหลายสักการะ เคารพ นับถือ บูชาเจดีย์สถานของชาววัชชีทั้งที่อยู่ในเมืองและนอกเมือง และไม่ละเลยพลีกรรมอันชอบธรรมที่เคยให้เคยทำแก่เจดีย์สถานเหล่านั้นหรือ”

---

වජ්ජීනං වජ්ජිචෙතියානි අබ්භන්තරානි චෙව බාහිරානි ච, තානි සක්කරොන්ති ගරුං කරොන්ති මානෙන්ති පූජෙන්ති, තෙසඤ්ච දින්නපුබ්බං කතපුබ්බං ධම්මිකං බලිං නො පරිහාපෙන්තී’’’ති? ‘‘සුතං මෙතං, භන්තෙ – ‘වජ්ජී යානි තානි වජ්ජීනං වජ්ජිචෙතියානි අබ්භන්තරානි චෙව බාහිරානි ච, තානි සක්කරොන්ති ගරුං කරොන්ති මානෙන්ති පූජෙන්ති තෙසඤ්ච දින්නපුබ්බං කතපුබ්බං ධම්මිකං බලිං නො පරිහාපෙන්තී’’’ති. ‘‘යාවකීවඤ්ච, ආනන්ද, වජ්ජී යානි තානි වජ්ජීනං වජ්ජිචෙතියානි අබ්භන්තරානි චෙව බාහිරානි ච, තානි සක්කරිස්සන්ති ගරුං කරිස්සන්ති මානෙස්සන්ති පූජෙස්සන්ති, තෙසඤ්ච දින්නපුබ්බං කතපුබ්බං ධම්මිකං බලිං නො පරිහාපෙස්සන්ති, වුද්ධියෙව, ආනන්ද, වජ්ජීනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้ยินมาว่า เจ้าวัชชีทั้งหลายสักการะ เคารพ นับถือ บูชาเจดีย์สถานของชาววัชชีทั้งที่อยู่ในเมืองและนอกเมือง และไม่ละเลยพลีกรรมอันชอบธรรมที่เคยให้เคยทำแก่เจดีย์สถานเหล่านั้น” “อานนท์ ตลอดเวลาที่เจ้าวัชชีทั้งหลายยังสักการะ เคารพ นับถือ บูชาเจดีย์สถานของชาววัชชีทั้งที่อยู่ในเมืองและนอกเมือง และไม่ละเลยพลีกรรมอันชอบธรรมที่เคยให้เคยทำแก่เจดีย์สถานเหล่านั้นอยู่ ก็พึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีทางเสื่อมเลย

---

‘‘කින්ති තෙ, ආනන්ද, සුතං, ‘වජ්ජීනං අරහන්තෙසු ධම්මිකා රක්ඛාවරණගුත්ති සුසංවිහිතා, කින්ති අනාගතා ච අරහන්තො විජිතං ආගච්ඡෙය්‍යුං, ආගතා ච අරහන්තො විජිතෙ ඵාසු විහරෙය්‍යු’’’න්ති? ‘‘සුතං මෙතං, භන්තෙ ‘වජ්ජීනං අරහන්තෙසු ධම්මිකා රක්ඛාවරණගුත්ති සුසංවිහිතා කින්ති අනාගතා ච අරහන්තො විජිතං ආගච්ඡෙය්‍යුං, ආගතා ච අරහන්තො විජිතෙ ඵාසු විහරෙය්‍යු’’’න්ති. ‘‘යාවකීවඤ්ච, ආනන්ද, වජ්ජීනං අරහන්තෙසු ධම්මිකා රක්ඛාවරණගුත්ති සුසංවිහිතා භවිස්සති, කින්ති අනාගතා ච අරහන්තො විජිතං [Pg.64] ආගච්ඡෙය්‍යුං, ආගතා ච අරහන්තො විජිතෙ ඵාසු විහරෙය්‍යුන්ති. වුද්ධියෙව, ආනන්ද, වජ්ජීනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානී’’ති.

“อานนท์ เธอได้ยินมาอย่างไรว่า ‘การอารักขาคุ้มครองป้องกันโดยธรรมในพระอรหันต์ทั้งหลาย อันชาววัชชีจัดแจงไว้ดีแล้ว ด้วยคิดว่า ทำอย่างไรหนอ พระอรหันต์ทั้งหลายที่ยังไม่มา พึงมาสู่แว่นแคว้น และพระอรหันต์ทั้งหลายที่มาแล้ว พึงอยู่ในแว่นแคว้นโดยผาสุก’” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้ยินมาอย่างนี้ว่า ‘การอารักขาคุ้มครองป้องกันโดยธรรมในพระอรหันต์ทั้งหลาย อันชาววัชชีจัดแจงไว้ดีแล้ว ด้วยคิดว่า ทำอย่างไรหนอ พระอรหันต์ทั้งหลายที่ยังไม่มา พึงมาสู่แว่นแคว้น และพระอรหันต์ทั้งหลายที่มาแล้ว พึงอยู่ในแว่นแคว้นโดยผาสุก’” “อานนท์ ตลอดเวลาที่การอารักขาคุ้มครองป้องกันโดยธรรมในพระอรหันต์ทั้งหลาย อันชาววัชชีจักจัดแจงไว้ดี ด้วยคิดว่า ทำอย่างไรหนอ พระอรหันต์ทั้งหลายที่ยังไม่มา พึงมาสู่แว่นแคว้น และพระอรหันต์ทั้งหลายที่มาแล้ว พึงอยู่ในแว่นแคว้นโดยผาสุกเพียงใด ชาววัชชีก็พึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีเสื่อมเลย”

---

135. අථ ඛො භගවා වස්සකාරං බ්‍රාහ්මණං මගධමහාමත්තං ආමන්තෙසි – ‘‘එකමිදාහං, බ්‍රාහ්මණ, සමයං වෙසාලියං විහරාමි සාරන්දදෙ චෙතියෙ. තත්‍රාහං වජ්ජීනං ඉමෙ සත්ත අපරිහානියෙ ධම්මෙ දෙසෙසිං. යාවකීවඤ්ච, බ්‍රාහ්මණ, ඉමෙ සත්ත අපරිහානියා ධම්මා වජ්ජීසු ඨස්සන්ති, ඉමෙසු ච සත්තසු අපරිහානියෙසු ධම්මෙසු වජ්ජී සන්දිස්සිස්සන්ති, වුද්ධියෙව, බ්‍රාහ්මණ, වජ්ජීනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානී’’ති.

๑๓๕. ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกวัสสการพราหมณ์ มหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธมาตรัสว่า “พราหมณ์ สมัยหนึ่ง เราอยู่ที่สารันททเจดีย์ กรุงเวสาลี ณ ที่นั้น เราได้แสดงอปริหานิยธรรม ๗ ประการนี้แก่ชาววัชชี พราหมณ์ ตลอดเวลาที่อปริหานิยธรรม ๗ ประการนี้จักตั้งมั่นอยู่ในหมู่ชาววัชชี และชาววัชชีจักปรากฏอยู่ในอปริหานิยธรรม ๗ ประการนี้เพียงใด ชาววัชชีก็พึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีเสื่อมเลย”

---

එවං වුත්තෙ, වස්සකාරො බ්‍රාහ්මණො මගධමහාමත්තො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘එකමෙකෙනපි, භො ගොතම, අපරිහානියෙන ධම්මෙන සමන්නාගතානං වජ්ජීනං වුද්ධියෙව පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි. කො පන වාදො සත්තහි අපරිහානියෙහි ධම්මෙහි. අකරණීයාව, භො ගොතම, වජ්ජී රඤ්ඤා මාගධෙන අජාතසත්තුනා වෙදෙහිපුත්තෙන යදිදං යුද්ධස්ස, අඤ්ඤත්‍ර උපලාපනාය අඤ්ඤත්‍ර මිථුභෙදා. හන්ද ච දානි මයං, භො ගොතම, ගච්ඡාම, බහුකිච්චා මයං බහුකරණීයා’’ති. ‘‘යස්සදානි ත්වං, බ්‍රාහ්මණ, කාලං මඤ්ඤසී’’ති. අථ ඛො වස්සකාරො බ්‍රාහ්මණො මගධමහාමත්තො භගවතො භාසිතං අභිනන්දිත්වා අනුමොදිත්වා උට්ඨායාසනා පක්කාමි.

เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว วัสสการพราหมณ์ มหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธ ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ ชาววัชชีผู้ประกอบด้วยอปริหานิยธรรมแม้ข้อใดข้อหนึ่ง ก็พึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีเสื่อมเลย จะกล่าวไปไยถึง ๗ ประการเล่า ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ พระเจ้าอชาตศัตรู เวเทหิบุตร กษัตริย์แห่งมคธ ไม่พึงกระทำสงครามกับชาววัชชีได้เลย เว้นแต่โดยอุบายหลอกลวง เว้นแต่โดยการยุยงให้แตกกัน ข้าแต่พระโคดมผู้เจริญ เอาเถิด บัดนี้ ข้าพระองค์ทั้งหลายจะขอทูลลาไป เพราะมีกิจมาก มีหน้าที่ต้องทำมาก” “พราหมณ์ บัดนี้ ท่านจงสำคัญเวลาที่ควรไปเถิด” ครั้งนั้นแล วัสสการพราหมณ์ มหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธ ชื่นชมอนุโมทนาพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้วลุกจากอาสนะกลับไป

---

භික්ඛුඅපරිහානියධම්මා

อปริหานิยธรรมสำหรับภิกษุ

---

136. අථ ඛො භගවා අචිරපක්කන්තෙ වස්සකාරෙ බ්‍රාහ්මණෙ මගධමහාමත්තෙ ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘ගච්ඡ ත්වං, ආනන්ද, යාවතිකා භික්ඛූ රාජගහං උපනිස්සාය විහරන්ති, තෙ සබ්බෙ උපට්ඨානසාලායං සන්නිපාතෙහී’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවතො පටිස්සුත්වා යාවතිකා භික්ඛූ රාජගහං උපනිස්සාය විහරන්ති, තෙ සබ්බෙ උපට්ඨානසාලායං සන්නිපාතෙත්වා යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි. එකමන්තං ඨිතො ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘සන්නිපතිතො, භන්තෙ, භික්ඛුසඞ්ඝො, යස්සදානි, භන්තෙ, භගවා කාලං මඤ්ඤතී’’ති.

๑๓๖. ครั้งนั้นแล เมื่อวัสสการพราหมณ์ มหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธกลับไปไม่นาน พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า “อานนท์ เธอจงไปเรียกประชุมภิกษุเท่าที่อาศัยอยู่ในกรุงราชคฤห์ทั้งหมด ให้มาประชุมกันในอุปัฏฐานศาลา” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ดีละ พระเจ้าข้า” ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระพุทธดำรัสแล้ว เรียกประชุมภิกษุเท่าที่อาศัยอยู่ในกรุงราชคฤห์ทั้งหมด ให้มาประชุมกันในอุปัฏฐานศาลา แล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุสงฆ์ประชุมกันแล้ว บัดนี้ ขอพระผู้มีพระภาคจงทรงกำหนดเวลาที่สมควรเถิด”

---

අථ [Pg.65] ඛො භගවා උට්ඨායාසනා යෙන උපට්ඨානසාලා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි. නිසජ්ජ ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘සත්ත වො, භික්ඛවෙ, අපරිහානියෙ ධම්මෙ දෙසෙස්සාමි, තං සුණාථ, සාධුකං මනසිකරොථ, භාසිස්සාමී’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො තෙ භික්ඛූ භගවතො පච්චස්සොසුං. භගවා එතදවොච –

ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคลุกจากพุทธอาสน์เสด็จไปยังอุปัฏฐานศาลา ประทับนั่งบนพุทธอาสน์ที่ปูลาดไว้ ครั้นประทับนั่งแล้ว ตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอปริหานิยธรรม ๗ ประการแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ดีละ พระเจ้าข้า” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับสนองพระพุทธดำรัสแล้ว พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

---

‘‘යාවකීවඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ අභිණ්හං සන්නිපාතා සන්නිපාතබහුලා භවිස්සන්ති, වුද්ධියෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

“ภิกษุทั้งหลาย ตลอดเวลาที่ภิกษุทั้งหลายจักหมั่นประชุมกันเนืองนิตย์ และมีการประชุมกันมากเพียงใด ภิกษุทั้งหลายก็พึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีเสื่อมเลย

---

‘‘යාවකීවඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ සමග්ගා සන්නිපතිස්සන්ති, සමග්ගා වුට්ඨහිස්සන්ති, සමග්ගා සඞ්ඝකරණීයානි කරිස්සන්ති, වුද්ධියෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

“ภิกษุทั้งหลาย ตลอดเวลาที่ภิกษุทั้งหลายจักพร้อมเพรียงกันประชุม พร้อมเพรียงกันเลิกประชุม พร้อมเพรียงกันทำกิจของสงฆ์เพียงใด ภิกษุทั้งหลายก็พึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีเสื่อมเลย

---

‘‘යාවකීවඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ අපඤ්ඤත්තං න පඤ්ඤපෙස්සන්ති, පඤ්ඤත්තං න සමුච්ඡින්දිස්සන්ති, යථාපඤ්ඤත්තෙසු සික්ඛාපදෙසු සමාදාය වත්තිස්සන්ති, වුද්ධියෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

“ภิกษุทั้งหลาย ตลอดเวลาที่ภิกษุทั้งหลายจักไม่บัญญัติสิ่งที่มิได้ทรงบัญญัติไว้ จักไม่ถอนสิ่งที่ทรงบัญญัติไว้แล้ว จักสมาทานประพฤติในสิกขาบททั้งหลายตามที่ทรงบัญญัติไว้เพียงใด ภิกษุทั้งหลายก็พึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีเสื่อมเลย

---

‘‘යාවකීවඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ යෙ තෙ භික්ඛූ ථෙරා රත්තඤ්ඤූ චිරපබ්බජිතා සඞ්ඝපිතරො සඞ්ඝපරිණායකා, තෙ සක්කරිස්සන්ති ගරුං කරිස්සන්ති මානෙස්සන්ති පූජෙස්සන්ති, තෙසඤ්ච සොතබ්බං මඤ්ඤිස්සන්ති, වුද්ධියෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

“ภิกษุทั้งหลาย ตลอดเวลาที่ภิกษุทั้งหลายจักสักการะ เคารพ นับถือ บูชาภิกษุผู้เป็นเถระ ผู้รู้ราตรีนาน บวชนาน เป็นบิดาของสงฆ์ เป็นปริณายกของสงฆ์ และจักสำคัญถ้อยคำของท่านเหล่านั้นว่าเป็นสิ่งที่ควรฟังเพียงใด ภิกษุทั้งหลายก็พึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีเสื่อมเลย

---

‘‘යාවකීවඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ උප්පන්නාය තණ්හාය පොනොබ්භවිකාය න වසං ගච්ඡිස්සන්ති, වුද්ධියෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

“ภิกษุทั้งหลาย ตลอดเวลาที่ภิกษุทั้งหลายจักไม่ตกไปในอำนาจแห่งตัณหาอันนำไปสู่ภพใหม่ที่เกิดขึ้นแล้วเพียงใด ภิกษุทั้งหลายก็พึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีเสื่อมเลย

---

‘‘යාවකීවඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ ආරඤ්ඤකෙසු සෙනාසනෙසු සාපෙක්ඛා භවිස්සන්ති, වුද්ධියෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

“ภิกษุทั้งหลาย ตลอดเวลาที่ภิกษุทั้งหลายจักเป็นผู้มีความเยื่อใยในเสนาสนะป่าเพียงใด ภิกษุทั้งหลายก็พึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีเสื่อมเลย

---

‘‘යාවකීවඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ පච්චත්තඤ්ඤෙව සතිං උපට්ඨපෙස්සන්ති – ‘කින්ති අනාගතා ච පෙසලා සබ්‍රහ්මචාරී ආගච්ඡෙය්‍යුං, ආගතා ච පෙසලා සබ්‍රහ්මචාරී ඵාසු විහරෙය්‍යු’න්ති. වුද්ධියෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

“ภิกษุทั้งหลาย ตลอดเวลาที่ภิกษุทั้งหลายจักตั้งสติไว้เฉพาะตนทีเดียวว่า ‘ทำอย่างไรหนอ เพื่อนพรหมจารีผู้มีศีลเป็นที่รักที่ยังไม่มา พึงมา และเพื่อนพรหมจารีผู้มีศีลเป็นที่รักที่มาแล้ว พึงอยู่โดยผาสุก’ เพียงใด ภิกษุทั้งหลายก็พึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีเสื่อมเลย

---

‘‘යාවකීවඤ්ච, භික්ඛවෙ, ඉමෙ සත්ත අපරිහානියා ධම්මා භික්ඛූසු ඨස්සන්ති, ඉමෙසු ච සත්තසු අපරිහානියෙසු ධම්මෙසු භික්ඛූ සන්දිස්සිස්සන්ති, වුද්ධියෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

“ภิกษุทั้งหลาย ตลอดเวลาที่อปริหานิยธรรม ๗ ประการนี้จักตั้งมั่นอยู่ในหมู่ภิกษุ และภิกษุทั้งหลายจักปรากฏอยู่ในอปริหานิยธรรม ๗ ประการนี้เพียงใด ภิกษุทั้งหลายก็พึงหวังได้แต่ความเจริญอย่างเดียว ไม่มีเสื่อมเลย

---

137. ‘‘අපරෙපි [Pg.66] වො, භික්ඛවෙ, සත්ත අපරිහානියෙ ධම්මෙ දෙසෙස්සාමි, තං සුණාථ, සාධුකං මනසිකරොථ, භාසිස්සාමී’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො තෙ භික්ඛූ භගවතො පච්චස්සොසුං. භගවා එතදවොච –

๑๓๗. ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอปริหานิยธรรมอีก ๗ ประการแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้ว่า

---

‘‘යාවකීවඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ න කම්මාරාමා භවිස්සන්ති න කම්මරතා න කම්මාරාමතමනුයුත්තා, වුද්ධියෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

ภิกษุทั้งหลาย ตลอดกาลเพียงไรที่ภิกษุทั้งหลายจักไม่เป็นผู้ยินดีในการงาน ไม่เป็นผู้หมกมุ่นในการงาน ไม่ประกอบความเป็นผู้ยินดีในการงานอยู่, ภิกษุทั้งหลาย พึงหวังความเจริญได้เท่านั้น ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย

---

‘‘යාවකීවඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ න භස්සාරාමා භවිස්සන්ති න භස්සරතා න භස්සාරාමතමනුයුත්තා, වුද්ධියෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

ภิกษุทั้งหลาย ตลอดกาลเพียงไรที่ภิกษุทั้งหลายจักไม่เป็นผู้ยินดีในการพูดคุย ไม่เป็นผู้หมกมุ่นในการพูดคุย ไม่ประกอบความเป็นผู้ยินดีในการพูดคุยอยู่, ภิกษุทั้งหลาย พึงหวังความเจริญได้เท่านั้น ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย

---

‘‘යාවකීවඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ න නිද්දාරාමා භවිස්සන්ති න නිද්දාරතා න නිද්දාරාමතමනුයුත්තා, වුද්ධියෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

ภิกษุทั้งหลาย ตลอดกาลเพียงไรที่ภิกษุทั้งหลายจักไม่เป็นผู้ยินดีในการนอน ไม่เป็นผู้หมกมุ่นในการนอน ไม่ประกอบความเป็นผู้ยินดีในการนอนอยู่, ภิกษุทั้งหลาย พึงหวังความเจริญได้เท่านั้น ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย

---

‘‘යාවකීවඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ න සඞ්ගණිකාරාමා භවිස්සන්ති න සඞ්ගණිකරතා න සඞ්ගණිකාරාමතමනුයුත්තා, වුද්ධියෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

ภิกษุทั้งหลาย ตลอดกาลเพียงไรที่ภิกษุทั้งหลายจักไม่เป็นผู้ยินดีในหมู่คณะ ไม่เป็นผู้หมกมุ่นในหมู่คณะ ไม่ประกอบความเป็นผู้ยินดีในหมู่คณะอยู่, ภิกษุทั้งหลาย พึงหวังความเจริญได้เท่านั้น ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย

---

‘‘යාවකීවඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ න පාපිච්ඡා භවිස්සන්ති න පාපිකානං ඉච්ඡානං වසං ගතා, වුද්ධියෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

ภิกษุทั้งหลาย ตลอดกาลเพียงไรที่ภิกษุทั้งหลายจักไม่เป็นผู้มีความปรารถนาลามก ไม่ตกอยู่ในอำนาจแห่งความปรารถนาลามก, ภิกษุทั้งหลาย พึงหวังความเจริญได้เท่านั้น ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย

---

‘‘යාවකීවඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ න පාපමිත්තා භවිස්සන්ති න පාපසහායා න පාපසම්පවඞ්කා, වුද්ධියෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

ภิกษุทั้งหลาย ตลอดกาลเพียงไรที่ภิกษุทั้งหลายจักไม่มีมิตรชั่ว ไม่มีสหายชั่ว ไม่น้อมไปหาคนชั่ว, ภิกษุทั้งหลาย พึงหวังความเจริญได้เท่านั้น ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย

---

‘‘යාවකීවඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ න ඔරමත්තකෙන විසෙසාධිගමෙන අන්තරාවොසානං ආපජ්ජිස්සන්ති, වුද්ධියෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

ภิกษุทั้งหลาย ตลอดกาลเพียงไรที่ภิกษุทั้งหลายจักไม่หยุดเสียในระหว่างเพียงเพราะการบรรลุคุณวิเศษเล็กน้อย, ภิกษุทั้งหลาย พึงหวังความเจริญได้เท่านั้น ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย

---

‘‘යාවකීවඤ්ච, භික්ඛවෙ, ඉමෙ සත්ත අපරිහානියා ධම්මා භික්ඛූසු ඨස්සන්ති, ඉමෙසු ච සත්තසු අපරිහානියෙසු ධම්මෙසු භික්ඛූ සන්දිස්සිස්සන්ති, වුද්ධියෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

ภิกษุทั้งหลาย ตลอดกาลเพียงไรที่อปริหานิยธรรม ๗ ประการเหล่านี้ จักตั้งมั่นอยู่ในภิกษุทั้งหลาย และภิกษุทั้งหลายจักปรากฏอยู่ในอปริหานิยธรรม ๗ ประการเหล่านี้, ภิกษุทั้งหลาย พึงหวังความเจริญได้เท่านั้น ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย

---

138. ‘‘අපරෙපි වො, භික්ඛවෙ, සත්ත අපරිහානියෙ ධම්මෙ දෙසෙස්සාමි…පෙ… ‘‘යාවකීවඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ සද්ධා භවිස්සන්ති…පෙ… හිරිමනා භවිස්සන්ති… ඔත්තප්පී භවිස්සන්ති… බහුස්සුතා භවිස්සන්ති… ආරද්ධවීරියා භවිස්සන්ති… උපට්ඨිතස්සතී [Pg.67] භවිස්සන්ති… පඤ්ඤවන්තො භවිස්සන්ති, වුද්ධියෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි. යාවකීවඤ්ච, භික්ඛවෙ, ඉමෙ සත්ත අපරිහානියා ධම්මා භික්ඛූසු ඨස්සන්ති, ඉමෙසු ච සත්තසු අපරිහානියෙසු ධම්මෙසු භික්ඛූ සන්දිස්සිස්සන්ති, වුද්ධියෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

๑๓๘. ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอปริหานิยธรรมอีก ๗ ประการแก่เธอทั้งหลาย...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย ตลอดกาลเพียงไรที่ภิกษุทั้งหลายจักเป็นผู้มีศรัทธา...ฯลฯ... จักเป็นผู้มีหิริ... จักเป็นผู้มีโอตตัปปะ... จักเป็นพหูสูต... จักเป็นผู้ปรารภความเพียร... จักเป็นผู้มีสติตั้งมั่น... จักเป็นผู้มีปัญญา, ภิกษุทั้งหลาย พึงหวังความเจริญได้เท่านั้น ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย ตลอดกาลเพียงไรที่อปริหานิยธรรม ๗ ประการเหล่านี้ จักตั้งมั่นอยู่ในภิกษุทั้งหลาย และภิกษุทั้งหลายจักปรากฏอยู่ในอปริหานิยธรรม ๗ ประการเหล่านี้, ภิกษุทั้งหลาย พึงหวังความเจริญได้เท่านั้น ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย

---

139. ‘‘අපරෙපි වො, භික්ඛවෙ, සත්ත අපරිහානියෙ ධම්මෙ දෙසෙස්සාමි, තං සුණාථ, සාධුකං මනසිකරොථ, භාසිස්සාමී’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො තෙ භික්ඛූ භගවතො පච්චස්සොසුං. භගවා එතදවොච –

๑๓๙. ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอปริหานิยธรรมอีก ๗ ประการแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้ว่า

---

‘‘යාවකීවඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙස්සන්ති…පෙ… ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙස්සන්ති… වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙස්සන්ති… පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙස්සන්ති… පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙස්සන්ති… සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙස්සන්ති… උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙස්සන්ති, වුද්ධියෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

ภิกษุทั้งหลาย ตลอดกาลเพียงไรที่ภิกษุทั้งหลายจักเจริญสติสัมโพชฌงค์...ฯลฯ... จักเจริญธัมมวิจยสัมโพชฌงค์... จักเจริญวิริยสัมโพชฌงค์... จักเจริญปีติสัมโพชฌงค์... จักเจริญปัสสัทธิสัมโพชฌงค์... จักเจริญสมาธิสัมโพชฌงค์... จักเจริญอุเบกขาสัมโพชฌงค์, ภิกษุทั้งหลาย พึงหวังความเจริญได้เท่านั้น ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย

---

‘‘යාවකීවඤ්ච, භික්ඛවෙ, ඉමෙ සත්ත අපරිහානියා ධම්මා භික්ඛූසු ඨස්සන්ති, ඉමෙසු ච සත්තසු අපරිහානියෙසු ධම්මෙසු භික්ඛූ සන්දිස්සිස්සන්ති, වුද්ධියෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං පාටිකඞ්ඛා නො පරිහානි.

ภิกษุทั้งหลาย ตลอดกาลเพียงไรที่อปริหานิยธรรม ๗ ประการเหล่านี้ จักตั้งมั่นอยู่ในภิกษุทั้งหลาย และภิกษุทั้งหลายจักปรากฏอยู่ในอปริหานิยธรรม ๗ ประการเหล่านี้, ภิกษุทั้งหลาย พึงหวังความเจริญได้เท่านั้น ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย

---

140. ‘‘අපරෙපි වො, භික්ඛවෙ, සත්ත අපරිහානියෙ ධම්මෙ දෙසෙස්සාමි, තං සුණාථ, සාධුකං මනසිකරොථ, භාසිස්සාමී’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො තෙ භික්ඛූ භගවතො පච්චස්සොසුං. භගවා එතදවොච –

๑๔๐. ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอปริหานิยธรรมอีก ๗ ประการแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้ว่า

---

‘‘යාවකීවඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ අනිච්චසඤ්ඤං භාවෙස්සන්ති…පෙ… අනත්තසඤ්ඤං භාවෙස්සන්ති… අසුභසඤ්ඤං භාවෙස්සන්ති… ආදීනවසඤ්ඤං භාවෙස්සන්ති… පහානසඤ්ඤං භාවෙස්සන්ති… විරාගසඤ්ඤං භාවෙස්සන්ති… නිරොධසඤ්ඤං භාවෙස්සන්ති, වුද්ධියෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

ภิกษุทั้งหลาย ตลอดกาลเพียงไรที่ภิกษุทั้งหลายจักเจริญอนิจจสัญญา...ฯลฯ... จักเจริญอนัตตสัญญา... จักเจริญอสุภสัญญา... จักเจริญอาทีนวสัญญา... จักเจริญปหานสัญญา... จักเจริญวิราคสัญญา... จักเจริญนิโรธสัญญา, ภิกษุทั้งหลาย พึงหวังความเจริญได้เท่านั้น ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย

---

‘‘යාවකීවඤ්ච, භික්ඛවෙ, ඉමෙ සත්ත අපරිහානියා ධම්මා භික්ඛූසු ඨස්සන්ති, ඉමෙසු ච සත්තසු අපරිහානියෙසු ධම්මෙසු භික්ඛූ සන්දිස්සිස්සන්ති, වුද්ධියෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

ภิกษุทั้งหลาย ตลอดกาลเพียงไรที่อปริหานิยธรรม ๗ ประการเหล่านี้ จักตั้งมั่นอยู่ในภิกษุทั้งหลาย และภิกษุทั้งหลายจักปรากฏอยู่ในอปริหานิยธรรม ๗ ประการเหล่านี้, ภิกษุทั้งหลาย พึงหวังความเจริญได้เท่านั้น ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย

---

141. ‘‘ඡ, වො භික්ඛවෙ, අපරිහානියෙ ධම්මෙ දෙසෙස්සාමි, තං සුණාථ, සාධුකං මනසිකරොථ, භාසිස්සාමී’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො තෙ භික්ඛූ භගවතො පච්චස්සොසුං. භගවා එතදවොච –

๑๔๑. ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงอปริหานิยธรรม ๖ ประการแก่เธอทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงฟังธรรมนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้ว่า

---

‘‘යාවකීවඤ්ච[Pg.68], භික්ඛවෙ, භික්ඛූ මෙත්තං කායකම්මං පච්චුපට්ඨාපෙස්සන්ති සබ්‍රහ්මචාරීසු ආවි චෙව රහො ච, වුද්ධියෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

ภิกษุทั้งหลาย ตลอดกาลเพียงไรที่ภิกษุทั้งหลายจักตั้งเมตตากายกรรมไว้ในเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ทั้งในที่แจ้งและในที่ลับ, ภิกษุทั้งหลาย พึงหวังความเจริญได้เท่านั้น ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย

---

‘‘යාවකීවඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ මෙත්තං වචීකම්මං පච්චුපට්ඨාපෙස්සන්ති …පෙ… මෙත්තං මනොකම්මං පච්චුපට්ඨාපෙස්සන්ති සබ්‍රහ්මචාරීසු ආවි චෙව රහො ච, වුද්ධියෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

ภิกษุทั้งหลาย ตลอดกาลเพียงไรที่ภิกษุทั้งหลายจักตั้งเมตตาวจีกรรมไว้...ฯลฯ... จักตั้งเมตตามโนกรรมไว้ในเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ทั้งในที่แจ้งและในที่ลับ, ภิกษุทั้งหลาย พึงหวังความเจริญได้เท่านั้น ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย

---

‘‘යාවකීවඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ, යෙ තෙ ලාභා ධම්මිකා ධම්මලද්ධා අන්තමසො පත්තපරියාපන්නමත්තම්පි තථාරූපෙහි ලාභෙහි අප්පටිවිභත්තභොගී භවිස්සන්ති සීලවන්තෙහි සබ්‍රහ්මචාරීහි සාධාරණභොගී, වුද්ධියෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

ภิกษุทั้งหลาย ตลอดเวลาที่ภิกษุทั้งหลายยังเป็นผู้ไม่แบ่งปันลาภที่เกิดขึ้นโดยชอบธรรม ที่ได้มาโดยชอบธรรม แม้ที่สุดเพียงอาหารบิณฑบาตที่อยู่ในบาตร บริโภคกับเพื่อนพรหมจารีผู้มีศีล เป็นสาธารณโภคีอยู่เพียงใด ภิกษุทั้งหลาย พึงหวังความเจริญได้เท่านั้น ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย

---

‘‘යාවකීවඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ යානි කානි සීලානි අඛණ්ඩානි අච්ඡිද්දානි අසබලානි අකම්මාසානි භුජිස්සානි විඤ්ඤූපසත්ථානි අපරාමට්ඨානි සමාධිසංවත්තනිකානි තථාරූපෙසු සීලෙසු සීලසාමඤ්ඤගතා විහරිස්සන්ති සබ්‍රහ්මචාරීහි ආවි චෙව රහො ච, වුද්ධියෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

ภิกษุทั้งหลาย ตลอดเวลาที่ภิกษุทั้งหลายยังอยู่ด้วยความเป็นผู้มีศีลเสมอกันกับเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ทั้งในที่แจ้งและในที่ลับ ในศีลทั้งหลายที่ไม่ขาด ไม่ทะลุ ไม่ด่าง ไม่พร้อย เป็นไท อันวิญญูชนสรรเสริญ อันตัณหาและทิฏฐิไม่ยึดถือ เป็นไปเพื่อสมาธิอยู่เพียงใด ภิกษุทั้งหลาย พึงหวังความเจริญได้เท่านั้น ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย

---

‘‘යාවකීවඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ යායං දිට්ඨි අරියා නිය්‍යානිකා, නිය්‍යාති තක්කරස්ස සම්මා දුක්ඛක්ඛයාය, තථාරූපාය දිට්ඨියා දිට්ඨිසාමඤ්ඤගතා විහරිස්සන්ති සබ්‍රහ්මචාරීහි ආවි චෙව රහො ච, වුද්ධියෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

ภิกษุทั้งหลาย ตลอดเวลาที่ภิกษุทั้งหลายยังอยู่ด้วยความเป็นผู้มีทิฏฐิเสมอกันกับเพื่อนพรหมจารีทั้งหลาย ทั้งในที่แจ้งและในที่ลับ ในทิฏฐิอันประเสริฐ นำออกจากทุกข์ ย่อมนำผู้ประพฤติตามเพื่อความสิ้นทุกข์โดยชอบอยู่เพียงใด ภิกษุทั้งหลาย พึงหวังความเจริญได้เท่านั้น ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย

---

‘‘යාවකීවඤ්ච, භික්ඛවෙ, ඉමෙ ඡ අපරිහානියා ධම්මා භික්ඛූසු ඨස්සන්ති, ඉමෙසු ච ඡසු අපරිහානියෙසු ධම්මෙසු භික්ඛූ සන්දිස්සිස්සන්ති, වුද්ධියෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානී’’ති.

ภิกษุทั้งหลาย ตลอดเวลาที่อปริหานิยธรรม ๖ ประการนี้ จักตั้งมั่นอยู่ในภิกษุทั้งหลาย และภิกษุทั้งหลายจักปรากฏในอปริหานิยธรรม ๖ ประการนี้อยู่เพียงใด ภิกษุทั้งหลาย พึงหวังความเจริญได้เท่านั้น ไม่พึงหวังความเสื่อมเลย

---

142. තත්‍ර සුදං භගවා රාජගහෙ විහරන්තො ගිජ්ඣකූටෙ පබ්බතෙ එතදෙව බහුලං භික්ඛූනං ධම්මිං කථං කරොති – ‘‘ඉති සීලං, ඉති සමාධි, ඉති පඤ්ඤා. සීලපරිභාවිතො සමාධි මහප්ඵලො හොති මහානිසංසො. සමාධිපරිභාවිතා පඤ්ඤා මහප්ඵලා හොති මහානිසංසා. පඤ්ඤාපරිභාවිතං චිත්තං සම්මදෙව ආසවෙහි විමුච්චති, සෙය්‍යථිදං – කාමාසවා, භවාසවා, අවිජ්ජාසවා’’ති.

๑๔๒. สมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ภูเขาคิชฌกูฏ เขตกรุงราชคฤห์ ได้ตรัสธรรมีกถาแก่ภิกษุทั้งหลายเป็นอันมากอย่างนี้ว่า ‘ศีลเป็นดังนี้ สมาธิเป็นดังนี้ ปัญญาเป็นดังนี้ สมาธิอันศีลอบรมแล้ว ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก ปัญญาอันสมาธิอบรมแล้ว ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก จิตอันปัญญาอบรมแล้ว ย่อมหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายโดยชอบ คือ กามาสวะ ภวาสวะ อวิชชาสวะ’

---

143. අථ [Pg.69] ඛො භගවා රාජගහෙ යථාභිරන්තං විහරිත්වා ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘ආයාමානන්ද, යෙන අම්බලට්ඨිකා තෙනුපසඞ්කමිස්සාමා’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවතො පච්චස්සොසි. අථ ඛො භගවා මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං යෙන අම්බලට්ඨිකා තදවසරි. තත්‍ර සුදං භගවා අම්බලට්ඨිකායං විහරති රාජාගාරකෙ. තත්‍රාපි සුදං භගවා අම්බලට්ඨිකායං විහරන්තො රාජාගාරකෙ එතදෙව බහුලං භික්ඛූනං ධම්මිං කථං කරොති – ‘‘ඉති සීලං ඉති සමාධි ඉති පඤ්ඤා. සීලපරිභාවිතො සමාධි මහප්ඵලො හොති මහානිසංසො. සමාධිපරිභාවිතා පඤ්ඤා මහප්ඵලා හොති මහානිසංසා. පඤ්ඤාපරිභාවිතං චිත්තං සම්මදෙව ආසවෙහි විමුච්චති, සෙය්‍යථිදං – කාමාසවා, භවාසවා, අවිජ්ජාසවා’’ති.

๑๔๓. ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในกรุงราชคฤห์ตามพระอัธยาศัยแล้ว จึงรับสั่งเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า ‘มาเถิด อานนท์ เราจักเข้าไปยังอัมพลัฏฐิกา’ ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า ‘เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า’ ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่เสด็จถึงอัมพลัฏฐิกา สมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระตำหนักหลวงในอัมพลัฏฐิกา แม้ ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่พระตำหนักหลวงในอัมพลัฏฐิกา ได้ตรัสธรรมีกถาแก่ภิกษุทั้งหลายเป็นอันมากอย่างนี้ว่า ‘ศีลเป็นดังนี้ สมาธิเป็นดังนี้ ปัญญาเป็นดังนี้ สมาธิอันศีลอบรมแล้ว ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก ปัญญาอันสมาธิอบรมแล้ว ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก จิตอันปัญญาอบรมแล้ว ย่อมหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายโดยชอบ คือ กามาสวะ ภวาสวะ อวิชชาสวะ’

---

144. අථ ඛො භගවා අම්බලට්ඨිකායං යථාභිරන්තං විහරිත්වා ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘ආයාමානන්ද, යෙන නාළන්දා තෙනුපසඞ්කමිස්සාමා’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවතො පච්චස්සොසි. අථ ඛො භගවා මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං යෙන නාළන්දා තදවසරි, තත්‍ර සුදං භගවා නාළන්දායං විහරති පාවාරිකම්බවනෙ.

๑๔๔. ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่อัมพลัฏฐิกาตามพระอัธยาศัยแล้ว จึงรับสั่งเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า ‘มาเถิด อานนท์ เราจักเข้าไปยังนาฬันทา’ ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า ‘เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า’ ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่เสด็จถึงนาฬันทา สมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่ปาวาริกัมพวัน เขตเมืองนาฬันทา

---

සාරිපුත්තසීහනාදො

พระสารีบุตรบันลือสีหนาท

---

145. අථ ඛො ආයස්මා සාරිපුත්තො යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නො ඛො ආයස්මා සාරිපුත්තො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘එවං පසන්නො අහං, භන්තෙ, භගවති; න චාහු න ච භවිස්සති න චෙතරහි විජ්ජති අඤ්ඤො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා භගවතා භිය්‍යොභිඤ්ඤතරො යදිදං සම්බොධිය’’න්ති. ‘‘උළාරා ඛො තෙ අයං, සාරිපුත්ත, ආසභී වාචා භාසිතා, එකංසො ගහිතො, සීහනාදො නදිතො – ‘එවංපසන්නො අහං, භන්තෙ, භගවති; න චාහු න ච භවිස්සති න චෙතරහි විජ්ජති අඤ්ඤො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා භගවතා භිය්‍යොභිඤ්ඤතරො යදිදං සම්බොධිය’න්ති.

๑๔๕. ครั้งนั้นแล ท่านพระสารีบุตรเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคอย่างนี้ว่า ‘สมณะหรือพราหมณ์อื่นผู้รู้ยิ่งกว่าพระผู้มีพระภาคในทางสัมโพธิญาณ มิได้มีแล้ว จักไม่มี และย่อมไม่มีในบัดนี้’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘สารีบุตร เธอได้กล่าววาจาองอาจ ประเสริฐยิ่งนัก ถือเอาโดยส่วนเดียว บันลือสีหนาทว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคอย่างนี้ว่า ‘สมณะหรือพราหมณ์อื่นผู้รู้ยิ่งกว่าพระผู้มีพระภาคในทางสัมโพธิญาณ มิได้มีแล้ว จักไม่มี และย่อมไม่มีในบัดนี้’

---

‘‘කිං [Pg.70] තෙ, සාරිපුත්ත, යෙ තෙ අහෙසුං අතීතමද්ධානං අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා, සබ්බෙ තෙ භගවන්තො චෙතසා චෙතො පරිච්ච විදිතා – ‘එවංසීලා තෙ භගවන්තො අහෙසුං ඉතිපි, එවංධම්මා එවංපඤ්ඤා එවංවිහාරී එවංවිමුත්තා තෙ භගවන්තො අහෙසුං ඉතිපී’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’.

สารีบุตร เธอได้กำหนดรู้ใจด้วยใจของเธอแล้วรู้ซึ่งพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งปวงในอดีตกาลว่า ‘พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นได้มีศีลอย่างนี้ ได้มีธรรมอย่างนี้ ได้มีปัญญาอย่างนี้ ได้มีวิหารธรรมอย่างนี้ ได้มีวิมุตติอย่างนี้’ บ้างหรือ” ท่านพระสารีบุตรทูลตอบว่า “ข้อนั้นไม่มีเลย พระพุทธเจ้าข้า”

---

‘‘කිං පන තෙ, සාරිපුත්ත, යෙ තෙ භවිස්සන්ති අනාගතමද්ධානං අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා, සබ්බෙ තෙ භගවන්තො චෙතසා චෙතො පරිච්ච විදිතා – ‘එවංසීලා තෙ භගවන්තො භවිස්සන්ති ඉතිපි, එවංධම්මා එවංපඤ්ඤා එවංවිහාරී එවංවිමුත්තා තෙ භගවන්තො භවිස්සන්ති ඉතිපී’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’.

สารีบุตร เธอได้กำหนดรู้ใจด้วยใจของเธอแล้วรู้ซึ่งพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งปวงในอนาคตกาลว่า ‘พระผู้มีพระภาคเหล่านั้นจักมีศีลอย่างนี้ จักมีธรรมอย่างนี้ จักมีปัญญาอย่างนี้ จักมีวิหารธรรมอย่างนี้ จักมีวิมุตติอย่างนี้’ บ้างหรือ” ท่านพระสารีบุตรทูลตอบว่า “ข้อนั้นไม่มีเลย พระพุทธเจ้าข้า”

---

‘‘කිං පන තෙ, සාරිපුත්ත, අහං එතරහි අරහං සම්මාසම්බුද්ධො චෙතසා චෙතො පරිච්ච විදිතො – ‘‘එවංසීලො භගවා ඉතිපි, එවංධම්මො එවංපඤ්ඤො එවංවිහාරී එවංවිමුත්තො භගවා ඉතිපී’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’.

สารีบุตร เธอได้กำหนดรู้ใจด้วยใจของเธอแล้วรู้เราผู้เป็นอรหันตสัมมาสัมพุทธะอยู่ในบัดนี้ว่า ‘พระผู้มีพระภาคมีศีลอย่างนี้ มีธรรมอย่างนี้ มีปัญญาอย่างนี้ มีวิหารธรรมอย่างนี้ มีวิมุตติอย่างนี้’ บ้างหรือ” ท่านพระสารีบุตรทูลตอบว่า “ข้อนั้นไม่มีเลย พระพุทธเจ้าข้า”

---

‘‘එත්ථ ච හි තෙ, සාරිපුත්ත, අතීතානාගතපච්චුප්පන්නෙසු අරහන්තෙසු සම්මාසම්බුද්ධෙසු චෙතොපරියඤාණං නත්ථි. අථ කිඤ්චරහි තෙ අයං, සාරිපුත්ත, උළාරා ආසභී වාචා භාසිතා, එකංසො ගහිතො, සීහනාදො නදිතො – ‘එවංපසන්නො අහං, භන්තෙ, භගවති; න චාහු න ච භවිස්සති න චෙතරහි විජ්ජති අඤ්ඤො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා භගවතා භිය්‍යොභිඤ්ඤතරො යදිදං සම්බොධිය’’’න්ති?

“ดูก่อนสารีบุตร ในข้อนี้เธอยังไม่มีเจโตปริยญาณในพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งในอดีต อนาคต และปัจจุบัน เมื่อเป็นเช่นนั้น ไฉนเธอจึงกล่าววาจาองอาจยิ่งนัก บันทึกสีหนาทโดยส่วนเดียวว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคเช่นนี้ว่า สมณะหรือพราหมณ์อื่นที่จะมีความรู้ยิ่งกว่าพระผู้มีพระภาคในทางสัมโพธิญาณ มิได้มีแล้ว จักไม่มี และย่อมไม่มีในบัดนี้’ ดังนี้เล่า”

---

146. ‘‘න ඛො මෙ, භන්තෙ, අතීතානාගතපච්චුප්පන්නෙසු අරහන්තෙසු සම්මාසම්බුද්ධෙසු චෙතොපරියඤාණං අත්ථි, අපි ච මෙ ධම්මන්වයො විදිතො. සෙය්‍යථාපි, භන්තෙ, රඤ්ඤො පච්චන්තිමං නගරං දළ්හුද්ධාපං දළ්හපාකාරතොරණං එකද්වාරං, තත්‍රස්ස දොවාරිකො පණ්ඩිතො වියත්තො මෙධාවී අඤ්ඤාතානං නිවාරෙතා ඤාතානං පවෙසෙතා. සො තස්ස නගරස්ස සමන්තා අනුපරියායපථං අනුක්කමමානො න පස්සෙය්‍ය පාකාරසන්ධිං වා පාකාරවිවරං වා, අන්තමසො බිළාරනික්ඛමනමත්තම්පි. තස්ස එවමස්ස – ‘යෙ ඛො කෙචි ඔළාරිකා පාණා ඉමං නගරං පවිසන්ති වා නික්ඛමන්ති වා, සබ්බෙ තෙ ඉමිනාව ද්වාරෙන පවිසන්ති වා නික්ඛමන්ති වා’ති. එවමෙව ඛො මෙ, භන්තෙ, ධම්මන්වයො විදිතො – ‘යෙ තෙ, භන්තෙ, අහෙසුං අතීතමද්ධානං අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා[Pg.71], සබ්බෙ තෙ භගවන්තො පඤ්ච නීවරණෙ පහාය චෙතසො උපක්කිලෙසෙ පඤ්ඤාය දුබ්බලීකරණෙ චතූසු සතිපට්ඨානෙසු සුපතිට්ඨිතචිත්තා සත්තබොජ්ඣඞ්ගෙ යථාභූතං භාවෙත්වා අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුජ්ඣිංසු. යෙපි තෙ, භන්තෙ, භවිස්සන්ති අනාගතමද්ධානං අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා, සබ්බෙ තෙ භගවන්තො පඤ්ච නීවරණෙ පහාය චෙතසො උපක්කිලෙසෙ පඤ්ඤාය දුබ්බලීකරණෙ චතූසු සතිපට්ඨානෙසු සුපතිට්ඨිතචිත්තා සත්ත බොජ්ඣඞ්ගෙ යථාභූතං භාවෙත්වා අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුජ්ඣිස්සන්ති. භගවාපි, භන්තෙ, එතරහි අරහං සම්මාසම්බුද්ධො පඤ්ච නීවරණෙ පහාය චෙතසො උපක්කිලෙසෙ පඤ්ඤාය දුබ්බලීකරණෙ චතූසු සතිපට්ඨානෙසු සුපතිට්ඨිතචිත්තො සත්ත බොජ්ඣඞ්ගෙ යථාභූතං භාවෙත්වා අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධො’’’ති.

๑๔๖. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เจโตปริยญาณในพระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งในอดีต อนาคต และปัจจุบันของข้าพระองค์ไม่มีก็จริง แต่ข้าพระองค์ได้ทราบแนวธรรมะแล้ว เปรียบเหมือนเมืองชายแดนของพระราชา มีป้อมคูมั่นคง มีกำแพงและเชิงเทินมั่นคง มีประตูเดียว นายประตูของเมืองนั้นเป็นคนฉลาด เฉียบแหลม มีปัญญา คอยห้ามคนที่ตนไม่รู้จัก ให้คนที่ตนรู้จักเข้าไป เขาเดินตรวจดูหนทางรอบเมืองนั้น ไม่เห็นรอยต่อหรือช่องของกำแพง โดยที่สุดแม้เพียงที่แมวลอดออกได้ เขาจึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘สัตว์ใหญ่ตัวใดตัวหนึ่งจะเข้าหรือออกจากเมืองนี้ทั้งหมด ย่อมเข้าออกทางประตูนี้เท่านั้น’ ฉันใด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ได้ทราบแนวธรรมะแล้วว่า ‘พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเหล่าใดได้มีแล้วในอดีต พระผู้มีพระภาคเจ้าเหล่านั้นทั้งหมด ทรงละนิวรณ์ ๕ ที่เป็นเครื่องเศร้าหมองแห่งจิต ทำปัญญาให้ทุรพล มีพระทัยตั้งมั่นดีแล้วในสติปัฏฐาน ๔ ทรงเจริญโพชฌงค์ ๗ ตามความเป็นจริงแล้ว ได้ตรัสรู้สัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยม แม้พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าเหล่าใดจักมีในอนาคต พระผู้มีพระภาคเจ้าเหล่านั้นทั้งหมด ก็จักทรงละนิวรณ์ ๕ ที่เป็นเครื่องเศร้าหมองแห่งจิต ทำปัญญาให้ทุรพล มีพระทัยตั้งมั่นดีแล้วในสติปัฏฐาน ๔ ทรงเจริญโพชฌงค์ ๗ ตามความเป็นจริงแล้ว จักได้ตรัสรู้สัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยม แม้พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าในบัดนี้ ก็ทรงละนิวรณ์ ๕ ที่เป็นเครื่องเศร้าหมองแห่งจิต ทำปัญญาให้ทุรพล มีพระทัยตั้งมั่นดีแล้วในสติปัฏฐาน ๔ ทรงเจริญโพชฌงค์ ๗ ตามความเป็นจริงแล้ว ได้ตรัสรู้สัมมาสัมโพธิญาณอันยอดเยี่ยม’”

---

147. තත්‍රපි සුදං භගවා නාළන්දායං විහරන්තො පාවාරිකම්බවනෙ එතදෙව බහුලං භික්ඛූනං ධම්මිං කථං කරොති – ‘‘ඉති සීලං, ඉති සමාධි, ඉති පඤ්ඤා. සීලපරිභාවිතො සමාධි මහප්ඵලො හොති මහානිසංසො. සමාධිපරිභාවිතා පඤ්ඤා මහප්ඵලා හොති මහානිසංසා. පඤ්ඤාපරිභාවිතං චිත්තං සම්මදෙව ආසවෙහි විමුච්චති, සෙය්‍යථිදං – කාමාසවා, භවාසවා, අවිජ්ජාසවා’’ති.

๑๔๗. ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ปาวาริกัมพวัน ในเมืองนาฬันทา ได้ตรัสธรรมีกถาแก่ภิกษุทั้งหลายเป็นอันมากอย่างนี้ว่า “ศีลเป็นอย่างนี้ สมาธิเป็นอย่างนี้ ปัญญาเป็นอย่างนี้ สมาธิอันศีลอบรมแล้ว ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก ปัญญาอันสมาธิอบรมแล้ว ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก จิตอันปัญญาอบรมแล้ว ย่อมหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายโดยชอบ คือ กามาสวะ ภวาสวะ อวิชชาสวะ”

---

දුස්සීලආදීනවා

โทษแห่งความทุศีล

---

148. අථ ඛො භගවා නාළන්දායං යථාභිරන්තං විහරිත්වා ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘ආයාමානන්ද, යෙන පාටලිගාමො තෙනුපසඞ්කමිස්සාමා’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවතො පච්චස්සොසි. අථ ඛො භගවා මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං යෙන පාටලිගාමො තදවසරි. අස්සොසුං ඛො පාටලිගාමිකා උපාසකා – ‘‘භගවා කිර පාටලිගාමං අනුප්පත්තො’’ති. අථ ඛො පාටලිගාමිකා උපාසකා යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමිංසු; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු. එකමන්තං නිසින්නා ඛො පාටලිගාමිකා උපාසකා භගවන්තං එතදවොචුං – ‘‘අධිවාසෙතු නො, භන්තෙ, භගවා ආවසථාගාර’’න්ති. අධිවාසෙසි භගවා තුණ්හීභාවෙන. අථ ඛො පාටලිගාමිකා උපාසකා භගවතො අධිවාසනං විදිත්වා උට්ඨායාසනා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා යෙන ආවසථාගාරං තෙනුපසඞ්කමිංසු; උපසඞ්කමිත්වා සබ්බසන්ථරිං [Pg.72] ආවසථාගාරං සන්ථරිත්වා ආසනානි පඤ්ඤපෙත්වා උදකමණිකං පතිට්ඨාපෙත්වා තෙලපදීපං ආරොපෙත්වා යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමිංසු, උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං අට්ඨංසු. එකමන්තං ඨිතා ඛො පාටලිගාමිකා උපාසකා භගවන්තං එතදවොචුං – ‘‘සබ්බසන්ථරිසන්ථතං, භන්තෙ, ආවසථාගාරං, ආසනානි පඤ්ඤත්තානි, උදකමණිකො පතිට්ඨාපිතො, තෙලපදීපො ආරොපිතො; යස්සදානි, භන්තෙ, භගවා කාලං මඤ්ඤතී’’ති. අථ ඛො භගවා සායන්හසමයං. නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙන යෙන ආවසථාගාරං තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා පාදෙ පක්ඛාලෙත්වා ආවසථාගාරං පවිසිත්වා මජ්ඣිමං ථම්භං නිස්සාය පුරත්ථාභිමුඛො නිසීදි. භික්ඛුසඞ්ඝොපි ඛො පාදෙ පක්ඛාලෙත්වා ආවසථාගාරං පවිසිත්වා පච්ඡිමං භිත්තිං නිස්සාය පුරත්ථාභිමුඛො නිසීදි භගවන්තමෙව පුරක්ඛත්වා. පාටලිගාමිකාපි ඛො උපාසකා පාදෙ පක්ඛාලෙත්වා ආවසථාගාරං පවිසිත්වා පුරත්ථිමං භිත්තිං නිස්සාය පච්ඡිමාභිමුඛා නිසීදිංසු භගවන්තමෙව පුරක්ඛත්වා.

๑๔๘. ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่เมืองนาฬันทาตามพระอัธยาศัยแล้ว ได้รับสั่งกับท่านพระอานนท์ว่า “มาเถิด อานนท์ เราจักไปยังปาฏลิคาม” ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระผู้มีพระภาคว่า “เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ได้เสด็จไปยังปาฏลิคาม พวกอุบาสกชาวปาฏลิคามได้สดับข่าวว่า “พระผู้มีพระภาคเสด็จถึงปาฏลิคามแล้ว” ดังนั้น อุบาสกชาวปาฏลิคามเหล่านั้นจึงพากันเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควร พวกอุบาสกชาวปาฏลิคามผู้นั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดรับโรงพักของพวกข้าพระองค์ด้วยเถิด” พระผู้มีพระภาคทรงรับโดยดุษณีภาพ ลำดับนั้น อุบาสกชาวปาฏลิคามทราบการรับของพระผู้มีพระภาคแล้ว จึงลุกจากอาสนะ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค ทำประทักษิณแล้วเข้าไปยังโรงพัก ครั้นแล้วจึงปูลาดโรงพักทั้งหมด จัดตั้งอาสนะ ตั้งหม้อน้ำ และตามประทีปน้ำมัน แล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้วได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควร พวกอุบาสกชาวปาฏลิคามผู้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกข้าพระองค์ปูลาดโรงพักทั้งหมด จัดตั้งอาสนะ ตั้งหม้อน้ำ และตามประทีปน้ำมันไว้แล้ว บัดนี้ ขอพระผู้มีพระภาคทรงกำหนดเวลาที่สมควรเถิด” ลำดับนั้น ในเวลาเย็น พระผู้มีพระภาคทรงครองอันตรวาสก ทรงถือบาตรและจีวร พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์เสด็จเข้าไปยังโรงพัก ครั้นแล้วทรงล้างพระบาท เสด็จเข้าไปสู่โรงพัก ประทับนั่งพิงเสากลาง ผินพระพักตร์ไปทางทิศตะวันออก แม้ภิกษุสงฆ์ก็ได้ล้างเท้าเข้าไปสู่โรงพัก นั่งพิงฝาด้านทิศตะวันตก ผินหน้าไปทางทิศตะวันออก หันหน้าเฉพาะต่อพระผู้มีพระภาค แม้อุบาสกชาวปาฏลิคามก็ได้ล้างเท้าเข้าไปสู่โรงพัก นั่งพิงฝาด้านทิศตะวันออก ผินหน้าไปทางทิศตะวันตก หันหน้าเฉพาะต่อพระผู้มีพระภาค

---

149. අථ ඛො භගවා පාටලිගාමිකෙ උපාසකෙ ආමන්තෙසි – ‘‘පඤ්චිමෙ, ගහපතයො, ආදීනවා දුස්සීලස්ස සීලවිපත්තියා. කතමෙ පඤ්ච? ඉධ, ගහපතයො, දුස්සීලො සීලවිපන්නො පමාදාධිකරණං මහතිං භොගජානිං නිගච්ඡති. අයං පඨමො ආදීනවො දුස්සීලස්ස සීලවිපත්තියා.

๑๔๙. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกอุบาสกชาวบ้านปาฏลิคามมาแล้วตรัสว่า “คหบดีทั้งหลาย โทษ ๕ ประการนี้มีแก่คนทุศีลผู้มีความวิบัติแห่งศีล โทษ ๕ ประการ อะไรบ้าง คือ คหบดีทั้งหลาย คนทุศีลผู้มีความวิบัติแห่งศีลในโลกนี้ ย่อมประสบความเสื่อมแห่งโภคทรัพย์อย่างใหญ่หลวง เพราะมีความประมาทเป็นเหตุ นี้เป็นโทษประการที่ ๑ ของคนทุศีลผู้มีความวิบัติแห่งศีล

---

‘‘පුන චපරං, ගහපතයො, දුස්සීලස්ස සීලවිපන්නස්ස පාපකො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගච්ඡති. අයං දුතියො ආදීනවො දුස්සීලස්ස සීලවිපත්තියා.

อีกประการหนึ่ง คหบดีทั้งหลาย กิตติศัพท์อันชั่วของคนทุศีลผู้มีความวิบัติแห่งศีลย่อมขจรไป นี้เป็นโทษประการที่ ๒ ของคนทุศีลผู้มีความวิบัติแห่งศีล

---

‘‘පුන චපරං, ගහපතයො, දුස්සීලො සීලවිපන්නො යඤ්ඤදෙව පරිසං උපසඞ්කමති – යදි ඛත්තියපරිසං යදි බ්‍රාහ්මණපරිසං යදි ගහපතිපරිසං යදි සමණපරිසං – අවිසාරදො උපසඞ්කමති මඞ්කුභූතො. අයං තතියො ආදීනවො දුස්සීලස්ස සීලවිපත්තියා.

อีกประการหนึ่ง คหบดีทั้งหลาย คนทุศีลผู้มีความวิบัติแห่งศีลจะเข้าไปสู่บริษัทใดๆ คือ ขัตติยบริษัท พราหมณบริษัท คหบดีบริษัท หรือสมณบริษัท ก็เป็นผู้ไม่แกล้วกล้าเก้อเขินเข้าไป นี้เป็นโทษประการที่ ๓ ของคนทุศีลผู้มีความวิบัติแห่งศีล

---

‘‘පුන චපරං, ගහපතයො, දුස්සීලො සීලවිපන්නො සම්මූළ්හො කාලඞ්කරොති. අයං චතුත්ථො ආදීනවො දුස්සීලස්ස සීලවිපත්තියා.

อีกประการหนึ่ง คหบดีทั้งหลาย คนทุศีลผู้มีความวิบัติแห่งศีลย่อมเป็นผู้หลงทำกาละ นี้เป็นโทษประการที่ ๔ ของคนทุศีลผู้มีความวิบัติแห่งศีล

---

‘‘පුන [Pg.73] චපරං, ගහපතයො, දුස්සීලො සීලවිපන්නො කායස්ස භෙදා පරං මරණා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං නිරයං උපපජ්ජති. අයං පඤ්චමො ආදීනවො දුස්සීලස්ස සීලවිපත්තියා. ඉමෙ ඛො, ගහපතයො, පඤ්ච ආදීනවා දුස්සීලස්ස සීලවිපත්තියා.

อีกประการหนึ่ง คหบดีทั้งหลาย คนทุศีลผู้มีความวิบัติแห่งศีล หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดในอบาย ทุคติ วินิบาต นรก นี้เป็นโทษประการที่ ๕ ของคนทุศีลผู้มีความวิบัติแห่งศีล คหบดีทั้งหลาย โทษ ๕ ประการนี้แลมีแก่คนทุศีลผู้มีความวิบัติแห่งศีล

---

සීලවන්තආනිසංස

อานิสงส์ของผู้มีศีล

---

150. ‘‘පඤ්චිමෙ, ගහපතයො, ආනිසංසා සීලවතො සීලසම්පදාය. කතමෙ පඤ්ච? ඉධ, ගහපතයො, සීලවා සීලසම්පන්නො අප්පමාදාධිකරණං මහන්තං භොගක්ඛන්ධං අධිගච්ඡති. අයං පඨමො ආනිසංසො සීලවතො සීලසම්පදාය.

๑๕๐. คหบดีทั้งหลาย อานิสงส์ ๕ ประการนี้มีแก่ผู้มีศีลผู้มีความสมบูรณ์แห่งศีล อานิสงส์ ๕ ประการ อะไรบ้าง คือ คหบดีทั้งหลาย ผู้มีศีลผู้มีความสมบูรณ์แห่งศีลในโลกนี้ ย่อมได้กองโภคทรัพย์อย่างใหญ่หลวง เพราะมีความไม่ประมาทเป็นเหตุ นี้เป็นอานิสงส์ประการที่ ๑ ของผู้มีศีลผู้มีความสมบูรณ์แห่งศีล

---

‘‘පුන චපරං, ගහපතයො, සීලවතො සීලසම්පන්නස්ස කල්‍යාණො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගච්ඡති. අයං දුතියො ආනිසංසො සීලවතො සීලසම්පදාය.

อีกประการหนึ่ง คหบดีทั้งหลาย กิตติศัพท์อันงามของผู้มีศีลผู้มีความสมบูรณ์แห่งศีลย่อมขจรไป นี้เป็นอานิสงส์ประการที่ ๒ ของผู้มีศีลผู้มีความสมบูรณ์แห่งศีล

---

‘‘පුන චපරං, ගහපතයො, සීලවා සීලසම්පන්නො යඤ්ඤදෙව පරිසං උපසඞ්කමති – යදි ඛත්තියපරිසං යදි බ්‍රාහ්මණපරිසං යදි ගහපතිපරිසං යදි සමණපරිසං විසාරදො උපසඞ්කමති අමඞ්කුභූතො. අයං තතියො ආනිසංසො සීලවතො සීලසම්පදාය.

อีกประการหนึ่ง คหบดีทั้งหลาย ผู้มีศีลผู้มีความสมบูรณ์แห่งศีลจะเข้าไปสู่บริษัทใดๆ คือ ขัตติยบริษัท พราหมณบริษัท คหบดีบริษัท หรือสมณบริษัท ก็เป็นผู้แกล้วกล้าไม่เก้อเขินเข้าไป นี้เป็นอานิสงส์ประการที่ ๓ ของผู้มีศีลผู้มีความสมบูรณ์แห่งศีล

---

‘‘පුන චපරං, ගහපතයො, සීලවා සීලසම්පන්නො අසම්මූළ්හො කාලඞ්කරොති. අයං චතුත්ථො ආනිසංසො සීලවතො සීලසම්පදාය.

อีกประการหนึ่ง คหบดีทั้งหลาย ผู้มีศีลผู้มีความสมบูรณ์แห่งศีลย่อมเป็นผู้ไม่หลงทำกาละ นี้เป็นอานิสงส์ประการที่ ๔ ของผู้มีศีลผู้มีความสมบูรณ์แห่งศีล

---

‘‘පුන චපරං, ගහපතයො, සීලවා සීලසම්පන්නො කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජති. අයං පඤ්චමො ආනිසංසො සීලවතො සීලසම්පදාය. ඉමෙ ඛො, ගහපතයො, පඤ්ච ආනිසංසා සීලවතො සීලසම්පදායා’’ති.

อีกประการหนึ่ง คหบดีทั้งหลาย ผู้มีศีลผู้มีความสมบูรณ์แห่งศีล หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมไปเกิดในสุคติโลกสวรรค์ นี้เป็นอานิสงส์ประการที่ ๕ ของผู้มีศีลผู้มีความสมบูรณ์แห่งศีล คหบดีทั้งหลาย อานิสงส์ ๕ ประการนี้แลมีแก่ผู้มีศีลผู้มีความสมบูรณ์แห่งศีล

---

151. අථ ඛො භගවා පාටලිගාමිකෙ උපාසකෙ බහුදෙව රත්තිං ධම්මියා කථාය සන්දස්සෙත්වා සමාදපෙත්වා සමුත්තෙජෙත්වා සම්පහංසෙත්වා උය්‍යොජෙසි – ‘‘අභික්කන්තා ඛො, ගහපතයො, රත්ති, යස්සදානි තුම්හෙ කාලං මඤ්ඤථා’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො පාටලිගාමිකා උපාසකා භගවතො පටිස්සුත්වා උට්ඨායාසනා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා පක්කමිංසු. අථ ඛො භගවා අචිරපක්කන්තෙසු පාටලිගාමිකෙසු උපාසකෙසු සුඤ්ඤාගාරං පාවිසි.

๑๕๑. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมีกถาให้อุบาสกชาวบ้านปาฏลิคามเห็นแจ้ง สมาทาน อาจหาญ ร่าเริง ตลอดราตรีเป็นอันมาก แล้วทรงส่งกลับไปด้วยพระดำรัสว่า “คหบดีทั้งหลาย ราตรีผ่านไปแล้ว บัดนี้ ท่านทั้งหลายจงกำหนดเวลาที่สมควรเถิด” อุบาสกชาวบ้านปาฏลิคามทูลรับสนองพระพุทธดำรัสว่า “อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” แล้วลุกจากที่นั่ง ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณแล้วจากไป เมื่ออุบาสกชาวบ้านปาฏลิคามจากไปไม่นาน พระผู้มีพระภาคได้เสด็จเข้าไปยังเรือนว่าง

---

පාටලිපුත්තනගරමාපනං

การสร้างเมืองปาฏลีบุตร

---

152. තෙන [Pg.74] ඛො පන සමයෙන සුනිධවස්සකාරා මගධමහාමත්තා පාටලිගාමෙ නගරං මාපෙන්ති වජ්ජීනං පටිබාහාය. තෙන සමයෙන සම්බහුලා දෙවතායො සහස්සෙව පාටලිගාමෙ වත්ථූනි පරිග්ගණ්හන්ති. යස්මිං පදෙසෙ මහෙසක්ඛා දෙවතා වත්ථූනි පරිග්ගණ්හන්ති, මහෙසක්ඛානං තත්ථ රඤ්ඤං රාජමහාමත්තානං චිත්තානි නමන්ති නිවෙසනානි මාපෙතුං. යස්මිං පදෙසෙ මජ්ඣිමා දෙවතා වත්ථූනි පරිග්ගණ්හන්ති, මජ්ඣිමානං තත්ථ රඤ්ඤං රාජමහාමත්තානං චිත්තානි නමන්ති නිවෙසනානි මාපෙතුං. යස්මිං පදෙසෙ නීචා දෙවතා වත්ථූනි පරිග්ගණ්හන්ති, නීචානං තත්ථ රඤ්ඤං රාජමහාමත්තානං චිත්තානි නමන්ති නිවෙසනානි මාපෙතුං. අද්දසා ඛො භගවා දිබ්බෙන චක්ඛුනා විසුද්ධෙන අතික්කන්තමානුසකෙන තා දෙවතායො සහස්සෙව පාටලිගාමෙ වත්ථූනි පරිග්ගණ්හන්තියො. අථ ඛො භගවා රත්තියා පච්චූසසමයං පච්චුට්ඨාය ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘කෙ නු ඛො, ආනන්ද, පාටලිගාමෙ නගරං මාපෙන්තී’’ති ? ‘‘සුනිධවස්සකාරා, භන්තෙ, මගධමහාමත්තා පාටලිගාමෙ නගරං මාපෙන්ති වජ්ජීනං පටිබාහායා’’ති. ‘‘සෙය්‍යථාපි, ආනන්ද, දෙවෙහි තාවතිංසෙහි සද්ධිං මන්තෙත්වා, එවමෙව ඛො, ආනන්ද, සුනිධවස්සකාරා මගධමහාමත්තා පාටලිගාමෙ නගරං මාපෙන්ති වජ්ජීනං පටිබාහාය. ඉධාහං, ආනන්ද, අද්දසං දිබ්බෙන චක්ඛුනා විසුද්ධෙන අතික්කන්තමානුසකෙන සම්බහුලා දෙවතායො සහස්සෙව පාටලිගාමෙ වත්ථූනි පරිග්ගණ්හන්තියො. යස්මිං, ආනන්ද, පදෙසෙ මහෙසක්ඛා දෙවතා වත්ථූනි පරිග්ගණ්හන්ති, මහෙසක්ඛානං තත්ථ රඤ්ඤං රාජමහාමත්තානං චිත්තානි නමන්ති නිවෙසනානි මාපෙතුං. යස්මිං පදෙසෙ මජ්ඣිමා දෙවතා වත්ථූනි පරිග්ගණ්හන්ති, මජ්ඣිමානං තත්ථ රඤ්ඤං රාජමහාමත්තානං චිත්තානි නමන්ති නිවෙසනානි මාපෙතුං. යස්මිං පදෙසෙ නීචා දෙවතා වත්ථූනි පරිග්ගණ්හන්ති, නීචානං තත්ථ රඤ්ඤං රාජමහාමත්තානං චිත්තානි නමන්ති නිවෙසනානි මාපෙතුං. යාවතා, ආනන්ද, අරියං ආයතනං යාවතා වණිප්පථො ඉදං අග්ගනගරං භවිස්සති පාටලිපුත්තං පුටභෙදනං. පාටලිපුත්තස්ස ඛො, ආනන්ද, තයො අන්තරායා භවිස්සන්ති – අග්ගිතො වා උදකතො වා මිථුභෙදා වා’’ති.

๑๕๒. สมัยนั้นแล สุนิธะและวัสสการะมหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธ กำลังสร้างนครในปาฏลิคามเพื่อป้องกันพวกเจ้าวัชชี สมัยนั้น เทวดาจำนวนมากนับได้หลายพันจับจองพื้นที่ในปาฏลิคาม ในประเทศใด เทวดาผู้มีศักดิ์ใหญ่จับจองพื้นที่ ในประเทศนั้น จิตของพระราชาและราชมหาอำมาตย์ผู้มีศักดิ์ใหญ่ก็น้อมไปเพื่อจะสร้างที่อยู่อาศัย ในประเทศใด เทวดาผู้มีศักดิ์ปานกลางจับจองพื้นที่ ในประเทศนั้น จิตของพระราชาและราชมหาอำมาตย์ผู้มีศักดิ์ปานกลางก็น้อมไปเพื่อจะสร้างที่อยู่อาศัย ในประเทศใด เทวดาผู้มีศักดิ์ต่ำจับจองพื้นที่ ในประเทศนั้น จิตของพระราชาและราชมหาอำมาตย์ผู้มีศักดิ์ต่ำก็น้อมไปเพื่อจะสร้างที่อยู่อาศัย พระผู้มีพระภาคได้ทอดพระเนตรเห็นเทวดาเหล่านั้นนับได้หลายพันกำลังจับจองพื้นที่ในปาฏลิคาม ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ ล่วงจักษุของมนุษย์ ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคเสด็จลุกขึ้นในเวลาใกล้รุ่งแห่งราตรี ตรัสเรียกท่านพระอานนท์ว่า ‘อานนท์ ใครหนอกำลังสร้างนครในปาฏลิคาม’ ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สุนิธะและวัสสการะมหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธ กำลังสร้างนครในปาฏลิคามเพื่อป้องกันพวกเจ้าวัชชี พระเจ้าข้า’ ‘อานนท์ สุนิธะและวัสสการะมหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธ สร้างนครในปาฏลิคามเพื่อป้องกันพวกเจ้าวัชชี เปรียบเหมือนปรึกษากับพวกเทวดาชั้นดาวดึงส์แล้วจึงสร้าง ฉันใดก็ฉันนั้น อานนท์ เราได้เห็นแล้วในที่นี้ ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ ล่วงจักษุของมนุษย์ ซึ่งเทวดาจำนวนมากนับได้หลายพันกำลังจับจองพื้นที่ในปาฏลิคาม อานนท์ ในประเทศใด เทวดาผู้มีศักดิ์ใหญ่จับจองพื้นที่ ในประเทศนั้น จิตของพระราชาและราชมหาอำมาตย์ผู้มีศักดิ์ใหญ่ก็น้อมไปเพื่อจะสร้างที่อยู่อาศัย ในประเทศใด เทวดาผู้มีศักดิ์ปานกลางจับจองพื้นที่ ในประเทศนั้น จิตของพระราชาและราชมหาอำมาตย์ผู้มีศักดิ์ปานกลางก็น้อมไปเพื่อจะสร้างที่อยู่อาศัย ในประเทศใด เทวดาผู้มีศักดิ์ต่ำจับจองพื้นที่ ในประเทศนั้น จิตของพระราชาและราชมหาอำมาตย์ผู้มีศักดิ์ต่ำก็น้อมไปเพื่อจะสร้างที่อยู่อาศัย อานนท์ อริยมณฑลมีประมาณเท่าใด ทางค้าขายมีประมาณเท่าใด เมืองปาฏลิบุตรนี้จักเป็นนครอันเลิศ เป็นที่เปิดหีบห่อสินค้า อานนท์ อันตราย ๓ อย่างจักมีแก่ปาฏลิบุตร คือ จากไฟ จากน้ำ หรือจากความแตกสามัคคี’

---

153. අථ [Pg.75] ඛො සුනිධවස්සකාරා මගධමහාමත්තා යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමිංසු; උපසඞ්කමිත්වා භගවතා සද්ධිං සම්මොදිංසු, සම්මොදනීයං කථං සාරණීයං වීතිසාරෙත්වා එකමන්තං අට්ඨංසු, එකමන්තං ඨිතා ඛො සුනිධවස්සකාරා මගධමහාමත්තා භගවන්තං එතදවොචුං – ‘‘අධිවාසෙතු නො භවං ගොතමො අජ්ජතනාය භත්තං සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙනා’’ති. අධිවාසෙසි භගවා තුණ්හීභාවෙන. අථ ඛො සුනිධවස්සකාරා මගධමහාමත්තා භගවතො අධිවාසනං විදිත්වා යෙන සකො ආවසථො තෙනුපසඞ්කමිංසු; උපසඞ්කමිත්වා සකෙ ආවසථෙ පණීතං ඛාදනීයං භොජනීයං පටියාදාපෙත්වා භගවතො කාලං ආරොචාපෙසුං – ‘‘කාලො, භො ගොතම, නිට්ඨිතං භත්ත’’න්ති.

๑๕๓. ครั้งนั้นแล สุนิธะและวัสสการะมหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธ เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาค ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง สุนิธะและวัสสการะมหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธ ผู้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ขอท่านพระโคดมพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ โปรดรับภัตตาหารของข้าพระองค์ทั้งหลายเพื่อฉันในวันนี้เถิด’ พระผู้มีพระภาคทรงรับนิมนต์โดยดุษณีภาพ ครั้งนั้นแล สุนิธะและวัสสการะมหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธ ทราบการรับนิมนต์ของพระผู้มีพระภาคแล้ว จึงเข้าไปยังอาคารที่พักของตน ครั้นเข้าไปแล้ว ได้ให้จัดเตรียมของขบเคี้ยวของฉันอันประณีตไว้ในอาคารที่พักของตน แล้วให้กราบทูลภัตกาลแด่พระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่ท่านพระโคดม ถึงเวลาแล้ว ภัตตาหารสำเร็จแล้ว’

---

අථ ඛො භගවා පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙන යෙන සුනිධවස්සකාරානං මගධමහාමත්තානං ආවසථො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි. අථ ඛො සුනිධවස්සකාරා මගධමහාමත්තා බුද්ධප්පමුඛං භික්ඛුසඞ්ඝං පණීතෙන ඛාදනීයෙන භොජනීයෙන සහත්ථා සන්තප්පෙසුං සම්පවාරෙසුං. අථ ඛො සුනිධවස්සකාරා මගධමහාමත්තා භගවන්තං භුත්තාවිං ඔනීතපත්තපාණිං අඤ්ඤතරං නීචං ආසනං ගහෙත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු. එකමන්තං නිසින්නෙ ඛො සුනිධවස්සකාරෙ මගධමහාමත්තෙ භගවා ඉමාහි ගාථාහි අනුමොදි –

ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงครองอันตรวาสกในเวลาเช้าแล้ว ทรงถือบาตรและจีวร เสด็จพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ไปยังอาคารที่พักของสุนิธะและวัสสการะมหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธ ครั้นเสด็จถึงแล้ว ประทับนั่งบนอาสนะที่เขาปูลาดไว้ ครั้งนั้นแล สุนิธะและวัสสการะมหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธ ได้อังคาสภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข ด้วยของขบเคี้ยวของฉันอันประณีต ด้วยมือของตนจนอิ่มหนำเพียงพอ ครั้งนั้นแล สุนิธะและวัสสการะมหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธ เมื่อทราบว่าพระผู้มีพระภาคเสวยเสร็จแล้ว ทรงนำพระหัตถ์ออกจากบาตรแล้ว จึงถือเอาอาสนะต่ำแห่งหนึ่ง นั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง พระผู้มีพระภาคได้ทรงอนุโมทนาแก่สุนิธะและวัสสการะมหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธ ผู้ซึ่งนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้ว ด้วยพระคาถาเหล่านี้ว่า

---

‘‘යස්මිං පදෙසෙ කප්පෙති, වාසං පණ්ඩිතජාතියො;

සීලවන්තෙත්ථ භොජෙත්වා, සඤ්ඤතෙ බ්‍රහ්මචාරයො.

บัณฑิตชาติย่อมสำเร็จการอยู่ในประเทศใด เขาพึงเลี้ยงดูท่านผู้มีศีล ผู้สำรวม ผู้ประพฤติพรหมจรรย์ในประเทศนั้น

---

‘‘යා තත්ථ දෙවතා ආසුං, තාසං දක්ඛිණමාදිසෙ;

තා පූජිතා පූජයන්ති, මානිතා මානයන්ති නං.

เทวดาเหล่าใดมีอยู่ในประเทศนั้น พึงอุทิศทักษิณาให้แก่เทวดาเหล่านั้น เทวดาเหล่านั้นอันเขาบูชาแล้ว ย่อมบูชาตอบ อันเขานับถือแล้ว ย่อมนับถือตอบ

---

‘‘තතො නං අනුකම්පන්ති, මාතා පුත්තංව ඔරසං;

දෙවතානුකම්පිතො පොසො, සදා භද්‍රානි පස්සතී’’ති.

ลำดับนั้น เทวดาเหล่านั้นย่อมอนุเคราะห์เขา ดุจมารดาอนุเคราะห์บุตรผู้เกิดแต่อก บุรุษผู้อันเทวดาอนุเคราะห์แล้ว ย่อมเห็นแต่สิ่งที่ดีงามเสมอ

---

අථ ඛො භගවා සුනිධවස්සකාරෙ මගධමහාමත්තෙ ඉමාහි ගාථාහි අනුමොදිත්වා උට්ඨායාසනා පක්කාමි.

ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงอนุโมทนาแก่สุนิธะและวัสสการะมหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธด้วยพระคาถาเหล่านี้แล้ว เสด็จลุกจากอาสนะกลับไป

---

154. තෙන [Pg.76] ඛො පන සමයෙන සුනිධවස්සකාරා මගධමහාමත්තා භගවන්තං පිට්ඨිතො පිට්ඨිතො අනුබන්ධා හොන්ති – ‘‘යෙනජ්ජ සමණො ගොතමො ද්වාරෙන නික්ඛමිස්සති, තං ගොතමද්වාරං නාම භවිස්සති. යෙන තිත්ථෙන ගඞ්ගං නදිං තරිස්සති, තං ගොතමතිත්ථං නාම භවිස්සතී’’ති. අථ ඛො භගවා යෙන ද්වාරෙන නික්ඛමි, තං ගොතමද්වාරං නාම අහොසි. අථ ඛො භගවා යෙන ගඞ්ගා නදී තෙනුපසඞ්කමි. තෙන ඛො පන සමයෙන ගඞ්ගා නදී පූරා හොති සමතිත්තිකා කාකපෙය්‍යා. අප්පෙකච්චෙ මනුස්සා නාවං පරියෙසන්ති, අප්පෙකච්චෙ උළුම්පං පරියෙසන්ති, අප්පෙකච්චෙ කුල්ලං බන්ධන්ති අපාරා, පාරං ගන්තුකාමා. අථ ඛො භගවා – සෙය්‍යථාපි නාම බලවා පුරිසො සමිඤ්ජිතං වා බාහං පසාරෙය්‍ය, පසාරිතං වා බාහං සමිඤ්ජෙය්‍ය, එවමෙව – ගඞ්ගාය නදියා ඔරිමතීරෙ අන්තරහිතො පාරිමතීරෙ පච්චුට්ඨාසි සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙන. අද්දසා ඛො භගවා තෙ මනුස්සෙ අප්පෙකච්චෙ නාවං පරියෙසන්තෙ අප්පෙකච්චෙ උළුම්පං පරියෙසන්තෙ අප්පෙකච්චෙ කුල්ලං බන්ධන්තෙ අපාරා පාරං ගන්තුකාමෙ. අථ ඛො භගවා එතමත්ථං විදිත්වා තායං වෙලායං ඉමං උදානං උදානෙසි –

๑๕๔. สมัยนั้นแล สุนีธะและวัสสการะมหาอำมาตย์แห่งแคว้นมคธ ได้ติดตามพระผู้มีพระภาคไปข้างหลังๆ ด้วยคิดว่า “วันนี้ พระสมณโคดมจักเสด็จออกทางประตูใด ประตูนั้นจักมีชื่อว่า ‘โคตมทวาร’ พระองค์จักข้ามแม่น้ำคงคาที่ท่าใด ท่านั้นจักมีชื่อว่า ‘โคตมติฏฐะ’” ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จออกทางประตูใด ประตูนั้นได้มีชื่อว่า ‘โคตมทวาร’ ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จเข้าไปยังแม่น้ำคงคา ก็สมัยนั้นแล แม่น้ำคงคาเต็มเปี่ยมเสมอขอบฝั่ง กาพอจะดื่มกินได้ คนบางพวกผู้ต้องการจะข้ามจากฝั่งนี้ไปฝั่งโน้น บางพวกแสวงหาเรือ บางพวกแสวงหาแพ บางพวกผูกทุ่น ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงหายจากฝั่งข้างนี้ ไปปรากฏที่ฝั่งข้างโน้นพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ เหมือนบุรุษมีกำลังเหยียดแขนที่คู้ หรือคู้แขนที่เหยียด ฉะนั้น พระผู้มีพระภาคได้ทอดพระเนตรเห็นคนเหล่านั้น ซึ่งต้องการจะข้ามจากฝั่งนี้ไปฝั่งโน้น บางพวกแสวงหาเรือ บางพวกแสวงหาแพ บางพวกผูกทุ่น ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบเนื้อความนั้นแล้ว จึงทรงเปล่งอุทานนี้ในเวลานั้นว่า

---

‘‘යෙ තරන්ති අණ්ණවං සරං, සෙතුං කත්වාන විසජ්ජ පල්ලලානි;

කුල්ලඤ්හි ජනො බන්ධති, තිණ්ණා මෙධාවිනො ජනා’’ති.

“ชนเหล่าใดข้ามห้วงน้ำคือกิเลสได้แล้ว ทำสะพานคืออริยมรรค ละบึงคือกิเลสได้ ชนผู้มีปัญญาทั้งหลายข้ามได้แล้ว ส่วนหมู่ชนยังผูกแพกันอยู่”

---

පඨමභාණවාරො.

ปฐมภาณวาร จบ

---

අරියසච්චකථා

อริยสัจจกถา

---

155. අථ ඛො භගවා ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘ආයාමානන්ද, යෙන කොටිගාමො තෙනුපසඞ්කමිස්සාමා’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවතො පච්චස්සොසි. අථ ඛො භගවා මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං යෙන කොටිගාමො තදවසරි. තත්‍ර සුදං භගවා කොටිගාමෙ විහරති. තත්‍ර ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසි –

๑๕๕. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกท่านพระอานนท์มาแล้วตรัสว่า “มาเถิด อานนท์ เราจักเข้าไปยังโกฏิคาม” ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า “เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่เสด็จถึงโกฏิคามแล้ว ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่โกฏิคามนั้น ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วตรัสว่า

---

‘‘චතුන්නං[Pg.77], භික්ඛවෙ, අරියසච්චානං අනනුබොධා අප්පටිවෙධා එවමිදං දීඝමද්ධානං සන්ධාවිතං සංසරිතං මමඤ්චෙව තුම්හාකඤ්ච. කතමෙසං චතුන්නං? දුක්ඛස්ස, භික්ඛවෙ, අරියසච්චස්ස අනනුබොධා අප්පටිවෙධා එවමිදං දීඝමද්ධානං සන්ධාවිතං සංසරිතං මමඤ්චෙව තුම්හාකඤ්ච. දුක්ඛසමුදයස්ස, භික්ඛවෙ, අරියසච්චස්ස අනනුබොධා අප්පටිවෙධා එවමිදං දීඝමද්ධානං සන්ධාවිතං සංසරිතං මමඤ්චෙව තුම්හාකඤ්ච. දුක්ඛනිරොධස්ස, භික්ඛවෙ, අරියසච්චස්ස අනනුබොධා අප්පටිවෙධා එවමිදං දීඝමද්ධානං සන්ධාවිතං සංසරිතං මමඤ්චෙව තුම්හාකඤ්ච. දුක්ඛනිරොධගාමිනියා පටිපදාය, භික්ඛවෙ, අරියසච්චස්ස අනනුබොධා අප්පටිවෙධා එවමිදං දීඝමද්ධානං සන්ධාවිතං සංසරිතං මමඤ්චෙව තුම්හාකඤ්ච. තයිදං, භික්ඛවෙ, දුක්ඛං අරියසච්චං අනුබුද්ධං පටිවිද්ධං, දුක්ඛසමුදයං අරියසච්චං අනුබුද්ධං පටිවිද්ධං, දුක්ඛනිරොධං අරියසච්චං අනුබුද්ධං පටිවිද්ධං, දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා අරියසච්චං අනුබුද්ධං පටිවිද්ධං, උච්ඡින්නා භවතණ්හා, ඛීණා භවනෙත්ති, නත්ථිදානි පුනබ්භවො’’ති. ඉදමවොච භගවා. ඉදං වත්වාන සුගතො අථාපරං එතදවොච සත්ථා –

“ภิกษุทั้งหลาย เพราะไม่รู้แจ้ง ไม่แทงตลอดอริยสัจ ๔ ประการ เราและเธอทั้งหลายจึงต้องท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏตลอดกาลนานเช่นนี้ อริยสัจ ๔ ประการ อะไรบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย เพราะไม่รู้แจ้ง ไม่แทงตลอดทุกขอริยสัจ เราและเธอทั้งหลายจึงต้องท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏตลอดกาลนานเช่นนี้ เพราะไม่รู้แจ้ง ไม่แทงตลอดทุกขสมุทยอริยสัจ ... ทุกขนิโรธอริยสัจ ... ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ เราและเธอทั้งหลายจึงต้องท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏตลอดกาลนานเช่นนี้ ภิกษุทั้งหลาย ทุกขอริยสัจนั่นแล เราได้รู้แจ้ง ได้แทงตลอดแล้ว ทุกขสมุทยอริยสัจ... ทุกขนิโรธอริยสัจ... ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ... เราได้รู้แจ้ง ได้แทงตลอดแล้ว ภวตัณหาเราตัดขาดแล้ว เครื่องนำไปสู่ภพสิ้นแล้ว บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้แล้ว พระสุคตศาสดาครั้นตรัสพระดำรัสนี้แล้ว จึงได้ตรัสพระดำรัสอื่นต่อไปอีกว่า

---

‘‘චතුන්නං අරියසච්චානං, යථාභූතං අදස්සනා;

සංසිතං දීඝමද්ධානං, තාසු තාස්වෙව ජාතිසු.

“เพราะไม่เห็นอริยสัจ ๔ ประการตามความเป็นจริง เราจึงต้องท่องเที่ยวไปในชาตินั้นๆ ตลอดกาลนาน”

---

තානි එතානි දිට්ඨානි, භවනෙත්ති සමූහතා;

උච්ඡින්නං මූලං දුක්ඛස්ස, නත්ථි දානි පුනබ්භවො’’ති.

“อริยสัจเหล่านั้น เราเห็นแล้ว เครื่องนำไปสู่ภพเราถอนขึ้นได้แล้ว รากเหง้าแห่งทุกข์เราตัดขาดแล้ว บัดนี้ภพใหม่ไม่มีอีก”

---

තත්‍රපි සුදං භගවා කොටිගාමෙ විහරන්තො එතදෙව බහුලං භික්ඛූනං ධම්මිං කථං කරොති – ‘‘ඉති සීලං, ඉති සමාධි, ඉති පඤ්ඤා. සීලපරිභාවිතො සමාධි මහප්ඵලො හොති මහානිසංසො. සමාධිපරිභාවිතා පඤ්ඤා මහප්ඵලා හොති මහානිසංසා. පඤ්ඤාපරිභාවිතං චිත්තං සම්මදෙව ආසවෙහි විමුච්චති, සෙය්‍යථිදං – කාමාසවා, භවාසවා, අවිජ්ජාසවා’’ති.

ได้ยินว่า แม้เมื่อพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่โกฏิคามนั้น ก็ได้ตรัสธรรมีกถานี้แก่ภิกษุทั้งหลายเป็นส่วนมากว่า “ศีลเป็นอย่างนี้ สมาธิเป็นอย่างนี้ ปัญญาเป็นอย่างนี้ สมาธิที่ศีลอบรมแล้วย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก ปัญญาที่สมาธิอบรมแล้วย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก จิตที่ปัญญาอบรมแล้วย่อมหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายโดยชอบ คือ กามาสวะ ภวาสวะ และอวิชชาสวะ”

---

අනාවත්තිධම්මසම්බොධිපරායණා

ผู้มีธรรมคือการไม่กลับมาเกิดอีก มีการตรัสรู้เป็นเบื้องหน้า

---

156. අථ ඛො භගවා කොටිගාමෙ යථාභිරන්තං විහරිත්වා ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘ආයාමානන්ද, යෙන නාතිකා තෙනුපඞ්කමිස්සාමා’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවතො [Pg.78] පච්චස්සොසි. අථ ඛො භගවා මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං යෙන නාතිකා තදවසරි. තත්‍රපි සුදං භගවා නාතිකෙ විහරති ගිඤ්ජකාවසථෙ. අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දො යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නො ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘සාළ්හො නාම, භන්තෙ, භික්ඛු නාතිකෙ කාලඞ්කතො, තස්ස කා ගති, කො අභිසම්පරායො? නන්දා නාම, භන්තෙ, භික්ඛුනී නාතිකෙ කාලඞ්කතා, තස්සා කා ගති, කො අභිසම්පරායො? සුදත්තො නාම, භන්තෙ, උපාසකො නාතිකෙ කාලඞ්කතො, තස්ස කා ගති, කො අභිසම්පරායො? සුජාතා නාම, භන්තෙ, උපාසිකා නාතිකෙ කාලඞ්කතා, තස්සා කා ගති, කො අභිසම්පරායො? කුක්කුටො නාම, භන්තෙ, උපාසකො නාතිකෙ කාලඞ්කතො, තස්ස කා ගති, කො අභිසම්පරායො? කාළිම්බො නාම, භන්තෙ, උපාසකො…පෙ… නිකටො නාම, භන්තෙ, උපාසකො… කටිස්සහො නාම, භන්තෙ, උපාසකො… තුට්ඨො නාම, භන්තෙ, උපාසකො… සන්තුට්ඨො නාම, භන්තෙ, උපාසකො… භද්දො නාම, භන්තෙ, උපාසකො… සුභද්දො නාම, භන්තෙ, උපාසකො නාතිකෙ කාලඞ්කතො, තස්ස කා ගති, කො අභිසම්පරායො’’ති?

๑๕๖. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ บ้านโกฏิคามตามพระอัธยาศัยแล้ว ตรัสเรียกท่านพระอานนท์มาว่า “อานนท์ มาเถิด เราจักไปยังหมู่บ้านนาทิกะ” ท่านพระอานนท์ทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า “เป็นเช่นนั้น พระเจ้าข้า” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่เสด็จไปยังหมู่บ้านนาทิกะ ได้ประทับอยู่ที่เรือนอิฐในหมู่บ้านนาทิกะนั้น ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ครั้นแล้วได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุชื่อสาฬหะ ทำกาละแล้วในหมู่บ้านนาทิกะ คติของท่านเป็นอย่างไร สัมปรายภพเป็นอย่างไร ภิกษุณีชื่อนันทา ทำกาละแล้วในหมู่บ้านนาทิกะ คติของนางเป็นอย่างไร สัมปรายภพเป็นอย่างไร อุบาสกชื่อสุทัตตะ ทำกาละแล้วในหมู่บ้านนาทิกะ คติของเขาเป็นอย่างไร สัมปรายภพเป็นอย่างไร อุบาสิกาชื่อสุชาดา ทำกาละแล้วในหมู่บ้านนาทิกะ คติของนางเป็นอย่างไร สัมปรายภพเป็นอย่างไร อุบาสกชื่อกุกกุฏะ ทำกาละแล้วในหมู่บ้านนาทิกะ คติของเขาเป็นอย่างไร สัมปรายภพเป็นอย่างไร อุบาสกชื่อกาฬิมพะ...เป... อุบาสกชื่อนิกฏะ... อุบาสกชื่อกฏิสสหะ... อุบาสกชื่อตุฏฐะ... อุบาสกชื่อสันตุฏฐะ... อุบาสกชื่อภัททะ... อุบาสกชื่อสุภัททะ ทำกาละแล้วในหมู่บ้านนาทิกะ คติของเขาเป็นอย่างไร สัมปรายภพเป็นอย่างไร พระเจ้าข้า”

---

157. ‘‘සාළ්හො, ආනන්ද, භික්ඛු ආසවානං ඛයා අනාසවං චෙතොවිමුත්තිං පඤ්ඤාවිමුත්තිං දිට්ඨෙව ධම්මෙ සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහාසි. නන්දා, ආනන්ද, භික්ඛුනී පඤ්චන්නං ඔරම්භාගියානං සංයොජනානං පරික්ඛයා ඔපපාතිකා තත්ථ පරිනිබ්බායිනී අනාවත්තිධම්මා තස්මා ලොකා. සුදත්තො, ආනන්ද, උපාසකො තිණ්ණං සංයොජනානං පරික්ඛයා රාගදොසමොහානං තනුත්තා සකදාගාමී සකිදෙව ඉමං ලොකං ආගන්ත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සති. සුජාතා, ආනන්ද, උපාසිකා තිණ්ණං සංයොජනානං පරික්ඛයා සොතාපන්නා අවිනිපාතධම්මා නියතා සම්බොධිපරායණා. කුක්කුටො, ආනන්ද, උපාසකො පඤ්චන්නං ඔරම්භාගියානං සංයොජනානං පරික්ඛයා ඔපපාතිකො තත්ථ පරිනිබ්බායී අනාවත්තිධම්මො තස්මා ලොකා. කාළිම්බො, ආනන්ද, උපාසකො…පෙ… නිකටො, ආනන්ද, උපාසකො… කටිස්සහො[Pg.79], ආනන්ද, උපාසකො… තුට්ඨො, ආනන්ද, උපාසකො … සන්තුට්ඨො, ආනන්ද, උපාසකො… භද්දො, ආනන්ද, උපාසකො… සුභද්දො, ආනන්ද, උපාසකො පඤ්චන්නං ඔරම්භාගියානං සංයොජනානං පරික්ඛයා ඔපපාතිකො තත්ථ පරිනිබ්බායී අනාවත්තිධම්මො තස්මා ලොකා. පරොපඤ්ඤාසං, ආනන්ද, නාතිකෙ උපාසකා කාලඞ්කතා, පඤ්චන්නං ඔරම්භාගියානං සංයොජනානං පරික්ඛයා ඔපපාතිකා තත්ථ පරිනිබ්බායිනො අනාවත්තිධම්මා තස්මා ලොකා. සාධිකා නවුති, ආනන්ද, නාතිකෙ උපාසකා කාලඞ්කතා තිණ්ණං සංයොජනානං පරික්ඛයා රාගදොසමොහානං තනුත්තා සකදාගාමිනො සකිදෙව ඉමං ලොකං ආගන්ත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සන්ති. සාතිරෙකානි, ආනන්ද, පඤ්චසතානි නාතිකෙ උපාසකා කාලඞ්කතා, තිණ්ණං සංයොජනානං පරික්ඛයා සොතාපන්නා අවිනිපාතධම්මා නියතා සම්බොධිපරායණා.

๑๕๗. พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อานนท์ สาฬหภิกษุได้ทำให้แจ้งซึ่งเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันหาอาสวะมิได้ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่ นันทาภิกษุณี เป็นโอปปาติกะ จักปรินิพพานในภพนั้น มีอันไม่กลับมาจากโลกนั้นเป็นธรรมดา เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ ประการสิ้นไป สุทัตตอุบาสก เป็นพระสกทาคามี เพราะสังโยชน์ ๓ ประการสิ้นไป และเพราะราคะ โทสะ โมหะเบาบาง จักมาสู่โลกนี้อีกเพียงครั้งเดียวแล้วทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ สุชาดาอุบาสิกา เป็นพระโสดาบัน เพราะสังโยชน์ ๓ ประการสิ้นไป มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า กุกกุฏอุบาสก เป็นโอปปาติกะ จักปรินิพพานในภพนั้น มีอันไม่กลับมาจากโลกนั้นเป็นธรรมดา เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ ประการสิ้นไป กาฬิมพอุบาสก...เป... นิกฏอุบาสก... กฏิสสหอุบาสก... ตุฏฐอุบาสก... สันตุฏฐอุบาสก... ภัททอุบาสก... สุภัททอุบาสก เป็นโอปปาติกะ จักปรินิพพานในภพนั้น มีอันไม่กลับมาจากโลกนั้นเป็นธรรมดา เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ ประการสิ้นไป อานนท์ อุบาสกในหมู่บ้านนาทิกะที่ทำกาละไปแล้วเกินกว่า ๕๐ คน เป็นโอปปาติกะ จักปรินิพพานในภพนั้น มีอันไม่กลับมาจากโลกนั้นเป็นธรรมดา เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ ประการสิ้นไป อานนท์ อุบาสกในหมู่บ้านนาทิกะที่ทำกาละไปแล้ว ๙๐ กว่าคน เป็นพระสกทาคามี เพราะสังโยชน์ ๓ ประการสิ้นไป และเพราะราคะ โทสะ โมหะเบาบาง จักมาสู่โลกนี้อีกเพียงครั้งเดียวแล้วทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ อานนท์ อุบาสกในหมู่บ้านนาทิกะที่ทำกาละไปแล้ว ๕๐๐ กว่าคน เป็นพระโสดาบัน เพราะสังโยชน์ ๓ ประการสิ้นไป มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า

---

ධම්මාදාසධම්මපරියායා

ธรรมาทาสธรรมบรรยาย

---

158. ‘‘අනච්ඡරියං ඛො පනෙතං, ආනන්ද, යං මනුස්සභූතො කාලඞ්කරෙය්‍ය. තස්මිංයෙව කාලඞ්කතෙ තථාගතං උපසඞ්කමිත්වා එතමත්ථං පුච්ඡිස්සථ, විහෙසා හෙසා, ආනන්ද, තථාගතස්ස. තස්මාතිහානන්ද, ධම්මාදාසං නාම ධම්මපරියායං දෙසෙස්සාමි, යෙන සමන්නාගතො අරියසාවකො ආකඞ්ඛමානො අත්තනාව අත්තානං බ්‍යාකරෙය්‍ය – ‘ඛීණනිරයොම්හි ඛීණතිරච්ඡානයොනි ඛීණපෙත්තිවිසයො ඛීණාපායදුග්ගතිවිනිපාතො, සොතාපන්නොහමස්මි අවිනිපාතධම්මො නියතො සම්බොධිපරායණො’ති.

๑๕๘. “อานนท์ ข้อที่มนุษย์ทำกาละนั้น ไม่น่าอัศจรรย์เลย แต่เมื่อคนนั้นๆ ทำกาละแล้ว พวกเธอพากันเข้ามาหาตถาคตแล้วทูลถามถึงเรื่องนั้นๆ นั่นเป็นความลำบากแก่ตถาคต อานนท์ เพราะเหตุนั้น เราจักแสดงธรรมบรรยายชื่อธรรมาทาส ที่อริยสาวกผู้ประกอบแล้ว เมื่อหวังอยู่ พึงพยากรณ์ตนด้วยตนเองได้ว่า ‘เราเป็นผู้มีนรกสิ้นแล้ว มีกำเนิดเดรัจฉานสิ้นแล้ว มีเปรตวิสัยสิ้นแล้ว มีอบาย ทุคติ วินิบาตสิ้นแล้ว เราเป็นโสดาบัน มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า’”

---

159. ‘‘කතමො ච සො, ආනන්ද, ධම්මාදාසො ධම්මපරියායො, යෙන සමන්නාගතො අරියසාවකො ආකඞ්ඛමානො අත්තනාව අත්තානං බ්‍යාකරෙය්‍ය – ‘ඛීණනිරයොම්හි ඛීණතිරච්ඡානයොනි ඛීණපෙත්තිවිසයො ඛීණාපායදුග්ගතිවිනිපාතො, සොතාපන්නොහමස්මි අවිනිපාතධම්මො නියතො සම්බොධිපරායණො’ති?

๑๕๙. “อานนท์ ก็ธรรมาทาสธรรมบรรยายนั้นเป็นไฉน ที่อริยสาวกผู้ประกอบแล้ว เมื่อหวังอยู่ พึงพยากรณ์ตนด้วยตนเองได้ว่า ‘เราเป็นผู้มีนรกสิ้นแล้ว มีกำเนิดเดรัจฉานสิ้นแล้ว มีเปรตวิสัยสิ้นแล้ว มีอบาย ทุคติ วินิบาตสิ้นแล้ว เราเป็นโสดาบัน มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า’”

---

‘‘ඉධානන්ද[Pg.80], අරියසාවකො බුද්ධෙ අවෙච්චප්පසාදෙන සමන්නාගතො හොති – ‘ඉතිපි සො භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො විජ්ජාචරණසම්පන්නො සුගතො ලොකවිදූ අනුත්තරො පුරිසදම්මසාරථි සත්ථා දෙවමනුස්සානං බුද්ධො භගවා’ති.

“อานนท์ อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้าว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง ถึงพร้อมด้วยวิชชาและจรณะ เสด็จไปดีแล้ว ทรงรู้แจ้งโลก เป็นสารถีผู้ฝึกบุรุษที่ควรฝึก ไม่มีผู้อื่นยิ่งกว่า เป็นศาสดาของเทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เป็นผู้เบิกบานแล้ว เป็นผู้มีโชค’

---

‘‘ධම්මෙ අවෙච්චප්පසාදෙන සමන්නාගතො හොති – ‘ස්වාක්ඛාතො භගවතා ධම්මො සන්දිට්ඨිකො අකාලිකො එහිපස්සිකො ඔපනෙය්‍යිකො පච්චත්තං වෙදිතබ්බො විඤ්ඤූහී’ති.

“เป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรมว่า ‘พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว อันผู้บรรลุจะพึงเห็นได้ด้วยตนเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามาในตน อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน’”

---

‘‘සඞ්ඝෙ අවෙච්චප්පසාදෙන සමන්නාගතො හොති – ‘සුප්පටිපන්නො භගවතො සාවකසඞ්ඝො, උජුප්පටිපන්නො භගවතො සාවකසඞ්ඝො, ඤායප්පටිපන්නො භගවතො සාවකසඞ්ඝො, සාමීචිප්පටිපන්නො භගවතො සාවකසඞ්ඝො යදිදං චත්තාරි පුරිසයුගානි අට්ඨ පුරිසපුග්ගලා, එස භගවතො සාවකසඞ්ඝො ආහුනෙය්‍යො පාහුනෙය්‍යො දක්ඛිණෙය්‍යො අඤ්ජලිකරණීයො අනුත්තරං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං ලොකස්සා’ති.

เป็นผู้ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระสงฆ์ว่า ‘พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาค เป็นผู้ปฏิบัติดีแล้ว, พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาค เป็นผู้ปฏิบัติตรงแล้ว, พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาค เป็นผู้ปฏิบัติเพื่อรู้ธรรมเป็นเครื่องออกจากทุกข์แล้ว, พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาค เป็นผู้ปฏิบัติสมควรแล้ว ได้แก่ บุรุษ ๔ คู่ นับเรียงตัวบุรุษได้ ๘ บุรุษ, พระสงฆ์สาวกของพระผู้มีพระภาคหมู่นี้ เป็นผู้ควรแก่ของที่เขานำมาถวาย เป็นผู้ควรแก่ของต้อนรับ เป็นผู้ควรแก่ทักษิณา เป็นผู้ควรแก่การทำอัญชลี เป็นเนื้อนาบุญอันยอดเยี่ยมของโลก’

---

‘‘අරියකන්තෙහි සීලෙහි සමන්නාගතො හොති අඛණ්ඩෙහි අච්ඡිද්දෙහි අසබලෙහි අකම්මාසෙහි භුජිස්සෙහි විඤ්ඤූපසත්ථෙහි අපරාමට්ඨෙහි සමාධිසංවත්තනිකෙහි.

เป็นผู้ประกอบด้วยศีลที่พระอริยเจ้าพอใจ ไม่ขาด ไม่ทะลุ ไม่ด่าง ไม่พร้อย เป็นไท วิญญูชนสรรเสริญ อันตัณหาและทิฏฐิไม่ยึดถือ เป็นไปเพื่อสมาธิ

---

‘‘අයං ඛො සො, ආනන්ද, ධම්මාදාසො ධම්මපරියායො, යෙන සමන්නාගතො අරියසාවකො ආකඞ්ඛමානො අත්තනාව අත්තානං බ්‍යාකරෙය්‍ය – ‘ඛීණනිරයොම්හි ඛීණතිරච්ඡානයොනි ඛීණපෙත්තිවිසයො ඛීණාපායදුග්ගතිවිනිපාතො, සොතාපන්නොහමස්මි අවිනිපාතධම්මො නියතො සම්බොධිපරායණො’’’ති.

ดูก่อนอานนท์ นี้แล คือธรรมปริยายชื่อธรรมาทรรศน์ ที่อริยสาวกผู้ประกอบแล้ว เมื่อหวังอยู่ พึงพยากรณ์ตนด้วยตนเองได้ว่า ‘เรามีนรกสิ้นแล้ว มีกำเนิดเดรัจฉานสิ้นแล้ว มีเปรตวิสัยสิ้นแล้ว มีอบาย ทุคติ วินิบาตสิ้นแล้ว เราเป็นโสดาบัน ไม่มีทางตกต่ำ มีความแน่นอนที่จะสำเร็จสัมโพธิในเบื้องหน้า’

---

තත්‍රපි සුදං භගවා නාතිකෙ විහරන්තො ගිඤ්ජකාවසථෙ එතදෙව බහුලං භික්ඛූනං ධම්මිං කථං කරොති –

ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ พระตำหนักอิฐที่หมู่บ้านนาทิกะ ได้ตรัสธรรมีกถานี้แก่ภิกษุทั้งหลายเป็นส่วนมากว่า

---

‘‘ඉති සීලං ඉති සමාධි ඉති පඤ්ඤා. සීලපරිභාවිතො සමාධි මහප්ඵලො හොති මහානිසංසො. සමාධිපරිභාවිතා පඤ්ඤා මහප්ඵලා හොති මහානිසංසා. පඤ්ඤාපරිභාවිතං චිත්තං සම්මදෙව ආසවෙහි විමුච්චති, සෙය්‍යථිදං – කාමාසවා, භවාසවා, අවිජ්ජාසවා’’ති.

‘อย่างนี้ศีล อย่างนี้สมาธิ อย่างนี้ปัญญา, สมาธิที่ศีลอบรมแล้ว ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก, ปัญญาที่สมาธิอบรมแล้ว ย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก, จิตที่ปัญญาอบรมแล้ว ย่อมหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายโดยชอบ คือ กามาสวะ ภวาสวะ อวิชชาสวะ’

---

160. අථ [Pg.81] ඛො භගවා නාතිකෙ යථාභිරන්තං විහරිත්වා ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘ආයාමානන්ද, යෙන වෙසාලී තෙනුපසඞ්කමිස්සාමා’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවතො පච්චස්සොසි. අථ ඛො භගවා මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං යෙන වෙසාලී තදවසරි. තත්‍ර සුදං භගවා වෙසාලියං විහරති අම්බපාලිවනෙ. තත්‍ර ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසි –

๑๖๐. ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่หมู่บ้านนาทิกะตามพระอัธยาศัยแล้ว รับสั่งเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า ‘มาเถิด อานนท์ เราจักเข้าไปยังเมืองเวสาลีกัน’ ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระผู้มีพระภาคว่า ‘เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า’ ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ได้เสด็จไปยังเมืองเวสาลี ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่อัมพปาลีวันในเมืองเวสาลีนั้น ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาครับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า

---

‘‘සතො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු විහරෙය්‍ය සම්පජානො, අයං වො අම්හාකං අනුසාසනී. කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සතො හොති? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු කායෙ කායානුපස්සී විහරති ආතාපී සම්පජානො සතිමා විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සං. වෙදනාසු වෙදනානුපස්සී…පෙ… චිත්තෙ චිත්තානුපස්සී…පෙ… ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති ආතාපී සම්පජානො සතිමා විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සං. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සතො හොති.

‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพึงเป็นผู้มีสติสัมปชัญญะอยู่เถิด นี้เป็นอนุศาสนีของเราสำหรับเธอทั้งหลาย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นผู้มีสติอย่างไร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสีย พิจารณาเห็นกายในกายอยู่, พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลาย... พิจารณาเห็นจิตในจิต... พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ เป็นผู้มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสีย ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แล ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้มีสติ

---

‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සම්පජානො හොති? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු අභික්කන්තෙ පටික්කන්තෙ සම්පජානකාරී හොති, ආලොකිතෙ විලොකිතෙ සම්පජානකාරී හොති, සමිඤ්ජිතෙ පසාරිතෙ සම්පජානකාරී හොති, සඞ්ඝාටිපත්තචීවරධාරණෙ සම්පජානකාරී හොති, අසිතෙ පීතෙ ඛායිතෙ සායිතෙ සම්පජානකාරී හොති, උච්චාරපස්සාවකම්මෙ සම්පජානකාරී හොති, ගතෙ ඨිතෙ නිසින්නෙ සුත්තෙ ජාගරිතෙ භාසිතෙ තුණ්හීභාවෙ සම්පජානකාරී හොති. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සම්පජානො හොති. සතො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු විහරෙය්‍ය සම්පජානො, අයං වො අම්හාකං අනුසාසනී’’ති.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุเป็นผู้มีสัมปชัญญะอย่างไร ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมทำความรู้สึกตัวในการก้าวไปข้างหน้า การถอยกลับ, ในการแลดู การเหลียวดู, ในการคู้เข้า การเหยียดออก, ในการทรงสังฆาฏิ บาตร และจีวร, ในการฉัน การดื่ม การเคี้ยว การลิ้ม, ในการถ่ายอุจจาระปัสสาวะ, ในการเดิน การยืน การนั่ง การหลับ การตื่น การพูด การนิ่ง ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อย่างนี้แล ภิกษุชื่อว่าเป็นผู้มีสัมปชัญญะ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพึงเป็นผู้มีสติสัมปชัญญะอยู่เถิด นี้เป็นอนุศาสนีของเราสำหรับเธอทั้งหลาย’

---

අම්බපාලීගණිකා

นางอัมพปาลีคณิกา

---

161. අස්සොසි ඛො අම්බපාලී ගණිකා – ‘‘භගවා කිර වෙසාලිං අනුප්පත්තො වෙසාලියං විහරති මය්හං අම්බවනෙ’’ති. අථ ඛො අම්බපාලී ගණිකා භද්දානි භද්දානි යානානි යොජාපෙත්වා භද්දං භද්දං යානං අභිරුහිත්වා භද්දෙහි භද්දෙහි යානෙහි වෙසාලියා නිය්‍යාසි. යෙන සකො ආරාමො තෙන පායාසි. යාවතිකා යානස්ස භූමි, යානෙන ගන්ත්වා, යානා පච්චොරොහිත්වා පත්තිකාව යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං [Pg.82] නිසින්නං ඛො අම්බපාලිං ගණිකං භගවා ධම්මියා කථාය සන්දස්සෙසි සමාදපෙසි සමුත්තෙජෙසි සම්පහංසෙසි. අථ ඛො අම්බපාලී ගණිකා භගවතා ධම්මියා කථාය සන්දස්සිතා සමාදපිතා සමුත්තෙජිතා සම්පහංසිතා භගවන්තං එතදවොච – ‘‘අධිවාසෙතු මෙ, භන්තෙ, භගවා ස්වාතනාය භත්තං සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙනා’’ති. අධිවාසෙසි භගවා තුණ්හීභාවෙන. අථ ඛො අම්බපාලී ගණිකා භගවතො අධිවාසනං විදිත්වා උට්ඨායාසනා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා පක්කාමි.

๑๖๑. นางอัมพปาลีคณิกาได้สดับข่าวว่า ‘ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเสด็จถึงเมืองเวสาลีแล้ว ประทับอยู่ที่อัมพวันของเราในเมืองเวสาลี’ ครั้งนั้นแล นางอัมพปาลีคณิกาให้เทียมยานพาหนะงามๆ ขึ้นยานพาหนะงามๆ ออกจากเมืองเวสาลีพร้อมด้วยยานพาหนะงามๆ ไปยังอารามของตนโดยทางนั้น ไปด้วยยานจนสุดทางที่ยานจะไปได้ แล้วลงจากยานเดินเท้าเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ก็ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคได้ทรงแสดงธรรมีกถาให้นางอัมพปาลีคณิกาผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งเห็นแจ้ง สมาทาน อาจหาญ ร่าเริง ครั้งนั้นแล นางอัมพปาลีคณิกา ครั้นพระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมีกถาให้เห็นแจ้ง สมาทาน อาจหาญ ร่าเริงแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์โปรดรับภัตตาหารของหม่อมฉันในวันพรุ่งนี้เถิด’ พระผู้มีพระภาคทรงรับโดยดุษณีภาพ ครั้งนั้นแล นางอัมพปาลีคณิกาทราบการรับนิมนต์ของพระผู้มีพระภาคแล้ว จึงลุกจากอาสนะ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค ทำประทักษิณแล้วจากไป

---

අස්සොසුං ඛො වෙසාලිකා ලිච්ඡවී – ‘‘භගවා කිර වෙසාලිං අනුප්පත්තො වෙසාලියං විහරති අම්බපාලිවනෙ’’ති. අථ ඛො තෙ ලිච්ඡවී භද්දානි භද්දානි යානානි යොජාපෙත්වා භද්දං භද්දං යානං අභිරුහිත්වා භද්දෙහි භද්දෙහි යානෙහි වෙසාලියා නිය්‍යිංසු. තත්‍ර එකච්චෙ ලිච්ඡවී නීලා හොන්ති නීලවණ්ණා නීලවත්ථා නීලාලඞ්කාරා, එකච්චෙ ලිච්ඡවී පීතා හොන්ති පීතවණ්ණා පීතවත්ථා පීතාලඞ්කාරා, එකච්චෙ ලිච්ඡවී ලොහිතා හොන්ති ලොහිතවණ්ණා ලොහිතවත්ථා ලොහිතාලඞ්කාරා, එකච්චෙ ලිච්ඡවී ඔදාතා හොන්ති ඔදාතවණ්ණා ඔදාතවත්ථා ඔදාතාලඞ්කාරා. අථ ඛො අම්බපාලී ගණිකා දහරානං දහරානං ලිච්ඡවීනං අක්ඛෙන අක්ඛං චක්කෙන චක්කං යුගෙන යුගං පටිවට්ටෙසි. අථ ඛො තෙ ලිච්ඡවී අම්බපාලිං ගණිකං එතදවොචුං – ‘‘කිං, ජෙ අම්බපාලි, දහරානං දහරානං ලිච්ඡවීනං අක්ඛෙන අක්ඛං චක්කෙන චක්කං යුගෙන යුගං පටිවට්ටෙසී’’ති? ‘‘තථා හි පන මෙ, අය්‍යපුත්තා, භගවා නිමන්තිතො ස්වාතනාය භත්තං සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙනා’’ති. ‘‘දෙහි, ජෙ අම්බපාලි, එතං භත්තං සතසහස්සෙනා’’ති. ‘‘සචෙපි මෙ, අය්‍යපුත්තා, වෙසාලිං සාහාරං දස්සථ, එවමහං තං භත්තං න දස්සාමී’’ති. අථ ඛො තෙ ලිච්ඡවී අඞ්ගුලිං ඵොටෙසුං – ‘‘ජිතම්හ වත භො අම්බකාය, ජිතම්හ වත භො අම්බකායා’’ති.

เหล่ากษัตริย์ลิจฉวีผู้ประทับอยู่ในกรุงเวสาลีได้สดับข่าวว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จถึงกรุงเวสาลีแล้ว ประทับอยู่ที่อัมพปาลีวันในกรุงเวสาลี” ครั้งนั้นแล เหล่ากษัตริย์ลิจฉวีรับสั่งให้เทียมยานพาหนะที่ดีๆ แล้วเสด็จขึ้นประทับยานพาหนะที่ดีๆ เสด็จออกจากกรุงเวสาลีด้วยยานพาหนะที่ดีๆ ในบรรดากษัตริย์ลิจฉวีเหล่านั้น บางพวกทรงมีสีเขียว มีพระวรกายสีเขียว ทรงภูษาสีเขียว ทรงประดับด้วยเครื่องประดับสีเขียว บางพวกทรงมีสีเหลือง มีพระวรกายสีเหลือง ทรงภูษาสีเหลือง ทรงประดับด้วยเครื่องประดับสีเหลือง บางพวกทรงมีสีแดง มีพระวรกายสีแดง ทรงภูษาสีแดง ทรงประดับด้วยเครื่องประดับสีแดง บางพวกทรงมีสีขาว มีพระวรกายสีขาว ทรงภูษาสีขาว ทรงประดับด้วยเครื่องประดับสีขาว ครั้งนั้นแล นางอัมพปาลีคณิกาได้ขับรถเบียดเพลารถ ล้อรถ และแอกรถของเหล่ากษัตริย์ลิจฉวีหนุ่มๆ ลำดับนั้น เหล่ากษัตริย์ลิจฉวีได้ตรัสกับนางอัมพปาลีคณิกาว่า “นี่แน่ะนางอัมพปาลี เหตุไรเธอจึงขับรถเบียดเพลารถ ล้อรถ และแอกรถของเหล่ากษัตริย์ลิจฉวีหนุ่มๆ” นางอัมพปาลีคณิกากราบทูลว่า “ข้าแต่เจ้านายทั้งหลาย ก็เพราะหม่อมฉันได้นิมนต์พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์เพื่อฉันภัตตาหารในวันพรุ่งนี้” เหล่ากษัตริย์ลิจฉวีตรัสว่า “นี่แน่ะนางอัมพปาลี เธอจงให้ภัตตาหารนี้แก่พวกเราด้วยทรัพย์หนึ่งแสนเถิด” นางอัมพปาลีคณิกากราบทูลว่า “ข้าแต่เจ้านายทั้งหลาย แม้หากว่าท่านทั้งหลายจะพึงให้กรุงเวสาลีพร้อมทั้งอาณาเขตแก่หม่อมฉัน หม่อมฉันก็จะไม่ให้ภัตตาหารนั้นเลย” ครั้งนั้นแล เหล่ากษัตริย์ลิจฉวีทรงดีดนิ้วตรัสว่า “ท่านผู้เจริญทั้งหลาย พวกเราถูกหญิงเอาชนะเสียแล้วหนอ ท่านผู้เจริญทั้งหลาย พวกเราถูกหญิงเอาชนะเสียแล้วหนอ”

---

අථ ඛො තෙ ලිච්ඡවී යෙන අම්බපාලිවනං තෙන පායිංසු. අද්දසා ඛො භගවා තෙ ලිච්ඡවී දූරතොව ආගච්ඡන්තෙ. දිස්වාන භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘යෙසං [Pg.83], භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං දෙවා තාවතිංසා අදිට්ඨපුබ්බා, ඔලොකෙථ, භික්ඛවෙ, ලිච්ඡවිපරිසං; අපලොකෙථ, භික්ඛවෙ, ලිච්ඡවිපරිසං; උපසංහරථ, භික්ඛවෙ, ලිච්ඡවිපරිසං – තාවතිංසසදිස’’න්ති. අථ ඛො තෙ ලිච්ඡවී යාවතිකා යානස්ස භූමි, යානෙන ගන්ත්වා, යානා පච්චොරොහිත්වා පත්තිකාව යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමිංසු; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු. එකමන්තං නිසින්නෙ ඛො තෙ ලිච්ඡවී භගවා ධම්මියා කථාය සන්දස්සෙසි සමාදපෙසි සමුත්තෙජෙසි සම්පහංසෙසි. අථ ඛො තෙ ලිච්ඡවී භගවතා ධම්මියා කථාය සන්දස්සිතා සමාදපිතා සමුත්තෙජිතා සම්පහංසිතා භගවන්තං එතදවොචුං – ‘‘අධිවාසෙතු නො, භන්තෙ, භගවා ස්වාතනාය භත්තං සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙනා’’ති. අථ ඛො භගවා තෙ ලිච්ඡවී එතදවොච – ‘‘අධිවුත්ථං ඛො මෙ, ලිච්ඡවී, ස්වාතනාය අම්බපාලියා ගණිකාය භත්ත’’න්ති. අථ ඛො තෙ ලිච්ඡවී අඞ්ගුලිං ඵොටෙසුං – ‘‘ජිතම්හ වත භො අම්බකාය, ජිතම්හ වත භො අම්බකායා’’ති. අථ ඛො තෙ ලිච්ඡවී භගවතො භාසිතං අභිනන්දිත්වා අනුමොදිත්වා උට්ඨායාසනා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා පක්කමිංසු.

ครั้งนั้นแล เหล่ากษัตริย์ลิจฉวีได้เสด็จไปยังอัมพปาลีวัน พระผู้มีพระภาคได้ทอดพระเนตรเห็นเหล่ากษัตริย์ลิจฉวีเสด็จมาแต่ไกล ครั้นแล้วจึงรับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่าใดยังไม่เคยเห็นเทวดาชั้นดาวดึงส์ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นจงดูบริษัทแห่งกษัตริย์ลิจฉวีเถิด ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นจงเพ่งดูบริษัทแห่งกษัตริย์ลิจฉวีเถิด ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นจงเทียบเคียงบริษัทแห่งกษัตริย์ลิจฉวีกับเทวดาชั้นดาวดึงส์เถิด” ครั้งนั้นแล เหล่ากษัตริย์ลิจฉวีเสด็จด้วยยานไปเท่าที่ยานจะไปได้ แล้วเสด็จลงจากยาน เสด็จดำเนินเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วประทับนั่ง ณ ที่สมควร พระผู้มีพระภาคได้ทรงแสดงธรรมีกถาให้เหล่ากษัตริย์ลิจฉวีผู้ประทับนั่ง ณ ที่สมควรได้เห็นแจ้ง สมาทาน อาจหาญ ร่าเริง ครั้งนั้นแล เหล่ากษัตริย์ลิจฉวีผู้ซึ่งพระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมีกถาให้เห็นแจ้ง สมาทาน อาจหาญ ร่าเริงแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์โปรดรับภัตตาหารของข้าพระองค์ทั้งหลายในวันพรุ่งนี้เถิด” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนเหล่ากษัตริย์ลิจฉวี เราได้รับนิมนต์ฉันภัตตาหารของนางอัมพปาลีคณิกาในวันพรุ่งนี้แล้ว” ครั้งนั้นแล เหล่ากษัตริย์ลิจฉวีทรงดีดนิ้วตรัสว่า “ท่านผู้เจริญทั้งหลาย พวกเราถูกหญิงเอาชนะเสียแล้วหนอ ท่านผู้เจริญทั้งหลาย พวกเราถูกหญิงเอาชนะเสียแล้วหนอ” ลำดับนั้น เหล่ากษัตริย์ลิจฉวีทรงชื่นชมยินดีพระภาษิตของพระผู้มีพระภาค ลุกจากที่ประทับ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณแล้วเสด็จกลับไป

---

162. අථ ඛො අම්බපාලී ගණිකා තස්සා රත්තියා අච්චයෙන සකෙ ආරාමෙ පණීතං ඛාදනීයං භොජනීයං පටියාදාපෙත්වා භගවතො කාලං ආරොචාපෙසි – ‘‘කාලො, භන්තෙ, නිට්ඨිතං භත්ත’’න්ති. අථ ඛො භගවා පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙන යෙන අම්බපාලියා ගණිකාය නිවෙසනං තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි. අථ ඛො අම්බපාලී ගණිකා බුද්ධප්පමුඛං භික්ඛුසඞ්ඝං පණීතෙන ඛාදනීයෙන භොජනීයෙන සහත්ථා සන්තප්පෙසි සම්පවාරෙසි. අථ ඛො අම්බපාලී ගණිකා භගවන්තං භුත්තාවිං ඔනීතපත්තපාණිං අඤ්ඤතරං නීචං ආසනං ගහෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නා ඛො අම්බපාලී ගණිකා භගවන්තං එතදවොච – ‘‘ඉමාහං, භන්තෙ, ආරාමං බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දම්මී’’ති. පටිග්ගහෙසි භගවා ආරාමං. අථ ඛො භගවා අම්බපාලිං ගණිකං ධම්මියා කථාය සන්දස්සෙත්වා සමාදපෙත්වා සමුත්තෙජෙත්වා සම්පහංසෙත්වා උට්ඨායාසනා පක්කාමි. තත්‍රපි සුදං භගවා වෙසාලියං විහරන්තො අම්බපාලිවනෙ එතදෙව බහුලං භික්ඛූනං ධම්මිං කථං කරොති [Pg.84] – ‘‘ඉති සීලං, ඉති සමාධි, ඉති පඤ්ඤා. සීලපරිභාවිතො සමාධි මහප්ඵලො හොති මහානිසංසො. සමාධිපරිභාවිතා පඤ්ඤා මහප්ඵලා හොති මහානිසංසා. පඤ්ඤාපරිභාවිතං චිත්තං සම්මදෙව ආසවෙහි විමුච්චති, සෙය්‍යථිදං – කාමාසවා, භවාසවා, අවිජ්ජාසවා’’ති.

๑๖๒. ครั้งนั้นแล เมื่อราตรีนั้นล่วงไป นางอัมพปาลีคณิกาได้สั่งให้เตรียมของขบฉันและของบริโภคอันประณีตไว้ในอารามของตน แล้วให้คนไปกราบทูลภัตกาลแด่พระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ได้เวลาแล้ว ภัตตาหารสำเร็จแล้ว” ครั้งนั้นแล ในเวลาเช้า พระผู้มีพระภาคทรงครองอันตรวาสก ถือบาตรและจีวร เสด็จเข้าไปยังนิเวศน์ของนางอัมพปาลีคณิกาพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ แล้วประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ ครั้งนั้นแล นางอัมพปาลีคณิกาได้อังคาสภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุขด้วยของขบฉันและของบริโภคอันประณีตด้วยมือของตนจนภิกษุสงฆ์ฉันเสร็จและห้ามภัตแล้ว ลำดับนั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคเสวยเสร็จและทรงนำพระหัตถ์ออกจากบาตรแล้ว นางอัมพปาลีคณิกาจึงถือเอาอาสนะต่ำแห่งหนึ่ง นั่ง ณ ที่สมควร ครั้นแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หม่อมฉันขอถวายอารามนี้แด่ภิกษุสงฆ์มีพระพุทธเจ้าเป็นประมุข” พระผู้มีพระภาคทรงรับอารามแล้ว ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงแสดงธรรมีกถาให้นางอัมพปาลีคณิกาเห็นแจ้ง สมาทาน อาจหาญ ร่าเริง แล้วเสด็จลุกจากอาสนะกลับไป แม้ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่อัมพปาลีวันในกรุงเวสาลี ได้ตรัสธรรมีกถานี้แก่ภิกษุทั้งหลายเป็นส่วนมากว่า “ศีลเป็นอย่างนี้ สมาธิเป็นอย่างนี้ ปัญญาเป็นอย่างนี้ สมาธิอันศีลอบรมแล้วย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก ปัญญาอันสมาธิอบรมแล้วย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก จิตอันปัญญาอบรมแล้วย่อมหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายโดยชอบ คือ กามาสวะ ภวาสวะ และอวิชชาสวะ”

---

වෙළුවගාමවස්සූපගමනං

การเสด็จเข้าจำพรรษาที่หมู่บ้านเวฬุวะ

---

163. අථ ඛො භගවා අම්බපාලිවනෙ යථාභිරන්තං විහරිත්වා ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘ආයාමානන්ද, යෙන වෙළුවගාමකො තෙනුපසඞ්කමිස්සාමා’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවතො පච්චස්සොසි. අථ ඛො භගවා මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං යෙන වෙළුවගාමකො තදවසරි. තත්‍ර සුදං භගවා වෙළුවගාමකෙ විහරති. තත්‍ර ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘එථ තුම්හෙ, භික්ඛවෙ, සමන්තා වෙසාලිං යථාමිත්තං යථාසන්දිට්ඨං යථාසම්භත්තං වස්සං උපෙථ. අහං පන ඉධෙව වෙළුවගාමකෙ වස්සං උපගච්ඡාමී’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො තෙ භික්ඛූ භගවතො පටිස්සුත්වා සමන්තා වෙසාලිං යථාමිත්තං යථාසන්දිට්ඨං යථාසම්භත්තං වස්සං උපගච්ඡිංසු. භගවා පන තත්ථෙව වෙළුවගාමකෙ වස්සං උපගච්ඡි.

๑๖๓. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ในอัมพปาลีวันตามพระอัธยาศัยแล้ว ตรัสเรียกท่านพระอานนท์มาว่า “มาเถิด อานนท์ เราจักเข้าไปยังเวฬุวคามกัน” ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า “เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่เสด็จเข้าไปยังเวฬุวคาม ประทับอยู่ในเวฬุวคามนั้น ณ ที่นั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาว่า “มาเถิด ภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงไปจำพรรษาทั่วเมืองเวสาลี ตามที่มีมิตร ตามที่รู้จักกัน ตามที่มีเพื่อนสนิทเถิด ส่วนเราจักจำพรรษาที่เวฬุวคามนี้แหละ” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า “เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” แล้วจึงไปจำพรรษาทั่วเมืองเวสาลี ตามที่มีมิตร ตามที่รู้จักกัน ตามที่มีเพื่อนสนิท ส่วนพระผู้มีพระภาคได้ทรงจำพรรษาที่เวฬุวคามนั้นเอง

---

164. අථ ඛො භගවතො වස්සූපගතස්ස ඛරො ආබාධො උප්පජ්ජි, බාළ්හා වෙදනා වත්තන්ති මාරණන්තිකා. තා සුදං භගවා සතො සම්පජානො අධිවාසෙසි අවිහඤ්ඤමානො. අථ ඛො භගවතො එතදහොසි – ‘‘න ඛො මෙතං පතිරූපං, ය්වාහං අනාමන්තෙත්වා උපට්ඨාකෙ අනපලොකෙත්වා භික්ඛුසඞ්ඝං පරිනිබ්බායෙය්‍යං. යංනූනාහං ඉමං ආබාධං වීරියෙන පටිපණාමෙත්වා ජීවිතසඞ්ඛාරං අධිට්ඨාය විහරෙය්‍ය’’න්ති. අථ ඛො භගවා තං ආබාධං වීරියෙන පටිපණාමෙත්වා ජීවිතසඞ්ඛාරං අධිට්ඨාය විහාසි. අථ ඛො භගවතො සො ආබාධො පටිපස්සම්භි. අථ ඛො භගවා ගිලානා වුට්ඨිතො අචිරවුට්ඨිතො ගෙලඤ්ඤා විහාරා නික්ඛම්ම විහාරපච්ඡායායං පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි. අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දො යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නො ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවන්තං [Pg.85] එතදවොච – ‘‘දිට්ඨො මෙ, භන්තෙ, භගවතො ඵාසු; දිට්ඨං මෙ, භන්තෙ, භගවතො ඛමනීයං, අපි ච මෙ, භන්තෙ, මධුරකජාතො විය කායො. දිසාපි මෙ න පක්ඛායන්ති; ධම්මාපි මං න පටිභන්ති භගවතො ගෙලඤ්ඤෙන, අපි ච මෙ, භන්තෙ, අහොසි කාචිදෙව අස්සාසමත්තා – ‘න තාව භගවා පරිනිබ්බායිස්සති, න යාව භගවා භික්ඛුසඞ්ඝං ආරබ්භ කිඤ්චිදෙව උදාහරතී’’’ති.

๑๖๔. ครั้งนั้น เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงเข้าพรรษาแล้ว ได้เกิดอาพาธอย่างรุนแรงขึ้น เวทนากล้าแข็งใกล้จะถึงความตายก็เกิดขึ้น พระผู้มีพระภาคทรงมีสติสัมปชัญญะ ทรงอดกลั้นเวทนานั้นไว้ ไม่ทรงเดือดร้อน ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคได้มีพระดำริดังนี้ว่า “การที่เราไม่บอกกล่าวภิกษุผู้อุปัฏฐาก ไม่อำลาภิกษุสงฆ์แล้วจะปรินิพพานนั้น ไม่สมควรแก่เราเลย ทางที่ดี เราควรใช้ความเพียรระงับอาพาธนี้แล้ว อธิษฐานชีวิตสังขารอยู่ต่อไป” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงใช้ความเพียรระงับอาพาธนั้นแล้ว ทรงอธิษฐานชีวิตสังขารประทับอยู่ อาพาธนั้นของพระผู้มีพระภาคก็สงบระงับไป ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงหายจากประชวร หลังจากทรงหายจากประชวรได้ไม่นาน เสด็จออกจากพระวิหารแล้วประทับนั่งบนอาสนะที่ปูไว้ในที่ร่มด้านหลังพระวิหาร ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ท่านพระอานนท์ผู้นั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เห็นความสบายของพระผู้มีพระภาคแล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เห็นความอดทนของพระผู้มีพระภาคแล้ว แต่เพราะเหตุที่พระผู้มีพระภาคประชวร ร่างกายของข้าพระองค์จึงรู้สึกเหมือนถูกทุบ ทิศทั้งหลายก็ไม่ปรากฏแก่ข้าพระองค์ ธรรมทั้งหลายก็ไม่แจ่มแจ้งแก่ข้าพระองค์ แต่ข้าพระองค์ยังพอเบาใจอยู่บ้างว่า ‘พระผู้มีพระภาคจักยังไม่ปรินิพพาน ตราบเท่าที่ยังมิได้ตรัสปรารภภิกษุสงฆ์ด้วยพระดำรัสอย่างใดอย่างหนึ่ง’”

---

165. ‘‘කිං පනානන්ද, භික්ඛුසඞ්ඝො මයි පච්චාසීසති ? දෙසිතො, ආනන්ද, මයා ධම්මො අනන්තරං අබාහිරං කරිත්වා. නත්ථානන්ද, තථාගතස්ස ධම්මෙසු ආචරියමුට්ඨි. යස්ස නූන, ආනන්ද, එවමස්ස – ‘අහං භික්ඛුසඞ්ඝං පරිහරිස්සාමී’ති වා ‘මමුද්දෙසිකො භික්ඛුසඞ්ඝො’ති වා, සො නූන, ආනන්ද, භික්ඛුසඞ්ඝං ආරබ්භ කිඤ්චිදෙව උදාහරෙය්‍ය. තථාගතස්ස ඛො, ආනන්ද, න එවං හොති – ‘අහං භික්ඛුසඞ්ඝං පරිහරිස්සාමී’ති වා ‘මමුද්දෙසිකො භික්ඛුසඞ්ඝො’ති වා. සකිං, ආනන්ද, තථාගතො භික්ඛුසඞ්ඝං ආරබ්භ කිඤ්චිදෙව උදාහරිස්සති. අහං ඛො පනානන්ද, එතරහි ජිණ්ණො වුද්ධො මහල්ලකො අද්ධගතො වයොඅනුප්පත්තො. ආසීතිකො මෙ වයො වත්තති. සෙය්‍යථාපි, ආනන්ද, ජජ්ජරසකටං වෙඨමිස්සකෙන යාපෙති, එවමෙව ඛො, ආනන්ද, වෙඨමිස්සකෙන මඤ්ඤෙ තථාගතස්ස කායො යාපෙති. යස්මිං, ආනන්ද, සමයෙ තථාගතො සබ්බනිමිත්තානං අමනසිකාරා එකච්චානං වෙදනානං නිරොධා අනිමිත්තං චෙතොසමාධිං උපසම්පජ්ජ විහරති, ඵාසුතරො, ආනන්ද, තස්මිං සමයෙ තථාගතස්ස කායො හොති. තස්මාතිහානන්ද, අත්තදීපා විහරථ අත්තසරණා අනඤ්ඤසරණා, ධම්මදීපා ධම්මසරණා අනඤ්ඤසරණා. කථඤ්චානන්ද, භික්ඛු අත්තදීපො විහරති අත්තසරණො අනඤ්ඤසරණො, ධම්මදීපො ධම්මසරණො අනඤ්ඤසරණො? ඉධානන්ද, භික්ඛු කායෙ කායානුපස්සී විහරති අතාපී සම්පජානො සතිමා, විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සං. වෙදනාසු…පෙ… චිත්තෙ…පෙ… ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති ආතාපී සම්පජානො සතිමා, විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සං. එවං ඛො, ආනන්ද, භික්ඛු අත්තදීපො විහරති අත්තසරණො අනඤ්ඤසරණො, ධම්මදීපො ධම්මසරණො අනඤ්ඤසරණො[Pg.86]. යෙ හි කෙචි, ආනන්ද, එතරහි වා මම වා අච්චයෙන අත්තදීපා විහරිස්සන්ති අත්තසරණා අනඤ්ඤසරණා, ධම්මදීපා ධම්මසරණා අනඤ්ඤසරණා, තමතග්ගෙ මෙ තෙ, ආනන්ද, භික්ඛූ භවිස්සන්ති යෙ කෙචි සික්ඛාකාමා’’ති.

๑๖๕. “อานนท์ ภิกษุสงฆ์ยังจะหวังอะไรในเราอีกเล่า อานนท์ ธรรมอันเราแสดงแล้ว ทำให้ไม่มีภายใน ไม่มีภายนอก อานนท์ กำมือของอาจารย์ในธรรมทั้งหลาย ไม่มีแก่ตถาคต อานนท์ ผู้ใดพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘เราจักบริหารภิกษุสงฆ์’ หรือ ‘ภิกษุสงฆ์มีเราเป็นที่อ้างอิง’ ผู้นั้นแล อานนท์ พึงกล่าวปรารภภิกษุสงฆ์ด้วยคำอย่างใดอย่างหนึ่ง ตถาคตไม่มีความคิดอย่างนั้นว่า ‘เราจักบริหารภิกษุสงฆ์’ หรือ ‘ภิกษุสงฆ์มีเราเป็นที่อ้างอิง’ อานนท์ ตถาคตนั้นจักกล่าวปรารภภิกษุสงฆ์ด้วยคำอย่างใดอย่างหนึ่งด้วยเหตุอะไรเล่า อานนท์ บัดนี้เราแก่เฒ่า เป็นผู้ใหญ่ ล่วงกาล ผ่านวัยแล้ว วัยของเราล่วงเข้า ๘๐ ปีแล้ว อานนท์ เกวียนเก่ายังใช้การได้เพราะการซ่อมแซมด้วยไม้ไผ่ ฉันใด อานนท์ เราตถาคตก็ฉันนั้น กายของตถาคตยังดำรงอยู่ได้เหมือนการซ่อมแซมด้วยไม้ไผ่ อานนท์ สมัยใดตถาคตเข้าอนิมิตตเจโตสมาธิอยู่ เพราะไม่ใส่ใจนิมิตทั้งปวง เพราะความดับแห่งเวทนาบางอย่าง สมัยนั้น กายของตถาคตย่อมผาสุกยิ่งขึ้น อานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ พวกเธอจงมีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง จงมีธรรมเป็นเกาะ มีธรรมเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่งอยู่เถิด อานนท์ อย่างไรเล่า ภิกษุจึงชื่อว่ามีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง มีธรรมเป็นเกาะ มีธรรมเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่งอยู่ อานนท์ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เป็นผู้มีสติ มีสัมปชัญญะ มีความเพียร พิจารณาเห็นกายในกายอยู่ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลาย ... พิจารณาเห็นจิตในจิต ... พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ เป็นผู้มีสติ มีสัมปชัญญะ มีความเพียร กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ อานนท์ อย่างนี้แล ภิกษุชื่อว่ามีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง มีธรรมเป็นเกาะ มีธรรมเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่งอยู่ อานนท์ ก็ภิกษุเหล่าใดเหล่าหนึ่งในบัดนี้ก็ดี ในเวลาที่เราล่วงไปแล้วก็ดี จักมีตนเป็นเกาะ มีตนเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่ง มีธรรมเป็นเกาะ มีธรรมเป็นที่พึ่ง ไม่มีสิ่งอื่นเป็นที่พึ่งอยู่ ภิกษุเหล่านั้นจักเป็นผู้เลิศกว่าภิกษุทั้งหลายของเรา ผู้ใคร่ต่อการศึกษา”

---

දුතියභාණවාරො.

จบภาณวารที่ ๒

---

නිමිත්තොභාසකථා

นิมิตโตภาสกถา

---

166. අථ ඛො භගවා පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය වෙසාලිං පිණ්ඩාය පාවිසි. වෙසාලියං පිණ්ඩාය චරිත්වා පච්ඡාභත්තං පිණ්ඩපාතපටික්කන්තො ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘ගණ්හාහි, ආනන්ද, නිසීදනං, යෙන චාපාලං චෙතියං තෙනුපසඞ්කමිස්සාම දිවා විහාරායා’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවතො පටිස්සුත්වා නිසීදනං ආදාය භගවන්තං පිට්ඨිතො පිට්ඨිතො අනුබන්ධි. අථ ඛො භගවා යෙන චාපාලං චෙතියං තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි. ආයස්මාපි ඛො ආනන්දො භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි.

๑๖๖. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคทรงครองอันตรวาสกในเวลาเช้าแล้ว ทรงถือบาตรและจีวรเสด็จเข้าไปยังกรุงเวสาลีเพื่อบิณฑบาต ครั้นเสด็จเที่ยวบิณฑบาตในกรุงเวสาลีแล้ว ภายหลังภัต เสด็จกลับจากบิณฑบาตแล้ว ตรัสเรียกท่านพระอานนท์ว่า “อานนท์ เธอจงถือผ้ารองนั่งไป เราจักเข้าไปยังจาปาลเจดีย์เพื่อพักผ่อนในเวลากลางวัน” ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า “อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” แล้วจึงถือผ้ารองนั่งตามเสด็จพระผู้มีพระภาคไปข้างหลังๆ ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จเข้าไปยังจาปาลเจดีย์ ประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ แม้ท่านพระอานนท์ก็ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง

---

167. එකමන්තං නිසින්නං ඛො ආයස්මන්තං ආනන්දං භගවා එතදවොච – ‘‘රමණීයා, ආනන්ද, වෙසාලී, රමණීයං උදෙනං චෙතියං, රමණීයං ගොතමකං චෙතියං, රමණීයං සත්තම්බං චෙතියං, රමණීයං බහුපුත්තං චෙතියං, රමණීයං සාරන්දදං චෙතියං, රමණීයං චාපාලං චෙතියං. යස්ස කස්සචි, ආනන්ද, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා භාවිතා බහුලීකතා යානීකතා වත්ථුකතා අනුට්ඨිතා පරිචිතා සුසමාරද්ධා, සො ආකඞ්ඛමානො කප්පං වා තිට්ඨෙය්‍ය කප්පාවසෙසං වා. තථාගතස්ස ඛො, ආනන්ද, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා භාවිතා බහුලීකතා යානීකතා වත්ථුකතා අනුට්ඨිතා පරිචිතා සුසමාරද්ධා, සො ආකඞ්ඛමානො, ආනන්ද, තථාගතො කප්පං වා තිට්ඨෙය්‍ය කප්පාවසෙසං වා’’ති. එවම්පි ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවතා ඔළාරිකෙ නිමිත්තෙ කයිරමානෙ ඔළාරිකෙ ඔභාසෙ කයිරමානෙ නාසක්ඛි පටිවිජ්ඣිතුං; න භගවන්තං යාචි – ‘‘තිට්ඨතු, භන්තෙ, භගවා කප්පං, තිට්ඨතු සුගතො කප්පං බහුජනහිතාය බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සාන’’න්ති, යථා තං මාරෙන පරියුට්ඨිතචිත්තො. දුතියම්පි [Pg.87] ඛො භගවා…පෙ… තතියම්පි ඛො භගවා ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘රමණීයා, ආනන්ද, වෙසාලී, රමණීයං උදෙනං චෙතියං, රමණීයං ගොතමකං චෙතියං, රමණීයං සත්තම්බං චෙතියං, රමණීයං බහුපුත්තං චෙතියං, රමණීයං සාරන්දදං චෙතියං, රමණීයං චාපාලං චෙතියං. යස්ස කස්සචි, ආනන්ද, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා භාවිතා බහුලීකතා යානීකතා වත්ථුකතා අනුට්ඨිතා පරිචිතා සුසමාරද්ධා, සො ආකඞ්ඛමානො කප්පං වා තිට්ඨෙය්‍ය කප්පාවසෙසං වා. තථාගතස්ස ඛො, ආනන්ද, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා භාවිතා බහුලීකතා යානීකතා වත්ථුකතා අනුට්ඨිතා පරිචිතා සුසමාරද්ධා, සො ආකඞ්ඛමානො, ආනන්ද, තථාගතො කප්පං වා තිට්ඨෙය්‍ය කප්පාවසෙසං වා’’ති. එවම්පි ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවතා ඔළාරිකෙ නිමිත්තෙ කයිරමානෙ ඔළාරිකෙ ඔභාසෙ කයිරමානෙ නාසක්ඛි පටිවිජ්ඣිතුං; න භගවන්තං යාචි – ‘‘තිට්ඨතු, භන්තෙ, භගවා කප්පං, තිට්ඨතු සුගතො කප්පං බහුජනහිතාය බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සාන’’න්ති, යථා තං මාරෙන පරියුට්ඨිතචිත්තො. අථ ඛො භගවා ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘ගච්ඡ ත්වං, ආනන්ද, යස්සදානි කාලං මඤ්ඤසී’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවතො පටිස්සුත්වා උට්ඨායාසනා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා අවිදූරෙ අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ නිසීදි.

๑๖๗. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท่านพระอานนท์ผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งว่า “อานนท์ กรุงเวสาลีน่ารื่นรมย์ อุเทนเจดีย์น่ารื่นรมย์ โคตมกเจดีย์น่ารื่นรมย์ สัตตัมพเจดีย์น่ารื่นรมย์ พหุปุตตเจดีย์น่ารื่นรมย์ สารันททเจดีย์น่ารื่นรมย์ จาปาลเจดีย์น่ารื่นรมย์ อานนท์ ผู้ใดผู้หนึ่งเจริญอิทธิบาท ๔ ทำให้มาก ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งมั่นไว้เนืองๆ สั่งสมไว้ ปรารภดีแล้ว ผู้นั้นเมื่อหวังอยู่ พึงดำรงอยู่ได้ตลอดกัป หรือเกินกว่ากัป พระตถาคตเจริญอิทธิบาท ๔ แล้ว ทำให้มาก ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งมั่นไว้เนืองๆ สั่งสมไว้ ปรารภดีแล้ว อานนท์ พระตถาคตนั้นเมื่อหวังอยู่ พึงดำรงอยู่ได้ตลอดกัป หรือเกินกว่ากัป” แม้เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงทำนิมิตอย่างชัดแจ้ง ทรงทำโอภาสอย่างชัดแจ้ง ท่านพระอานนท์ก็มิอาจหยั่งรู้ได้ จึงมิได้ทูลอาราธนาพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดดำรงอยู่ตลอดกัป ขอพระสุคตโปรดดำรงอยู่ตลอดกัป เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนจำนวนมาก เพื่อความสุขแก่ชนจำนวนมาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ทวยเทพและมนุษย์ทั้งหลาย” เพราะถูกมารดลใจ แม้ครั้งที่ ๒ ... แม้ครั้งที่ ๓ พระผู้มีพระภาคก็ตรัสเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า “อานนท์ กรุงเวสาลีน่ารื่นรมย์ อุเทนเจดีย์น่ารื่นรมย์ โคตมกเจดีย์น่ารื่นรมย์ สัตตัมพเจดีย์น่ารื่นรมย์ พหุปุตตเจดีย์น่ารื่นรมย์ สารันททเจดีย์น่ารื่นรมย์ จาปาลเจดีย์น่ารื่นรมย์ อานนท์ ผู้ใดผู้หนึ่งเจริญอิทธิบาท ๔ ทำให้มาก ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งมั่นไว้เนืองๆ สั่งสมไว้ ปรารภดีแล้ว ผู้นั้นเมื่อหวังอยู่ พึงดำรงอยู่ได้ตลอดกัป หรือเกินกว่ากัป พระตถาคตเจริญอิทธิบาท ๔ แล้ว ทำให้มาก ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งมั่นไว้เนืองๆ สั่งสมไว้ ปรารภดีแล้ว อานนท์ พระตถาคตนั้นเมื่อหวังอยู่ พึงดำรงอยู่ได้ตลอดกัป หรือเกินกว่ากัป” แม้เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงทำนิมิตอย่างชัดแจ้ง ทรงทำโอภาสอย่างชัดแจ้ง ท่านพระอานนท์ก็มิอาจหยั่งรู้ได้ จึงมิได้ทูลอาราธนาพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดดำรงอยู่ตลอดกัป ขอพระสุคตโปรดดำรงอยู่ตลอดกัป เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนจำนวนมาก เพื่อความสุขแก่ชนจำนวนมาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ทวยเทพและมนุษย์ทั้งหลาย” เพราะถูกมารดลใจ ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกท่านพระอานนท์ว่า “อานนท์ เธอจงไปเถิด บัดนี้ เธอจงสำคัญเวลาที่ควรไป” ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า “อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” แล้วลุกจากอาสนะ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค ทำประทักษิณแล้ว นั่งที่โคนไม้แห่งหนึ่งในที่ไม่ไกล

---

මාරයාචනකථා

มารยาจนกถา (ว่าด้วยเรื่องมารทูลอาราธนา)

---

168. අථ ඛො මාරො පාපිමා අචිරපක්කන්තෙ ආයස්මන්තෙ ආනන්දෙ යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි. එකමන්තං ඨිතො ඛො මාරො පාපිමා භගවන්තං එතදවොච – ‘‘පරිනිබ්බාතුදානි, භන්තෙ, භගවා, පරිනිබ්බාතු සුගතො, පරිනිබ්බානකාලො දානි, භන්තෙ, භගවතො. භාසිතා ඛො පනෙසා, භන්තෙ, භගවතා වාචා – ‘න තාවාහං, පාපිම, පරිනිබ්බායිස්සාමි, යාව මෙ භික්ඛූ න සාවකා භවිස්සන්ති වියත්තා විනීතා විසාරදා බහුස්සුතා ධම්මධරා ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නා සාමීචිප්පටිපන්නා අනුධම්මචාරිනො, සකං ආචරියකං උග්ගහෙත්වා ආචික්ඛිස්සන්ති දෙසෙස්සන්ති පඤ්ඤපෙස්සන්ති පට්ඨපෙස්සන්ති විවරිස්සන්ති විභජිස්සන්ති උත්තානී කරිස්සන්ති, උප්පන්නං පරප්පවාදං සහධම්මෙන සුනිග්ගහිතං නිග්ගහෙත්වා සප්පාටිහාරියං ධම්මං දෙසෙස්සන්තී’ති[Pg.88]. එතරහි ඛො පන, භන්තෙ, භික්ඛූ භගවතො සාවකා වියත්තා විනීතා විසාරදා බහුස්සුතා ධම්මධරා ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නා සාමීචිප්පටිපන්නා අනුධම්මචාරිනො, සකං ආචරියකං උග්ගහෙත්වා ආචික්ඛන්ති දෙසෙන්ති පඤ්ඤපෙන්ති පට්ඨපෙන්ති විවරන්ති විභජන්ති උත්තානීකරොන්ති, උප්පන්නං පරප්පවාදං සහධම්මෙන සුනිග්ගහිතං නිග්ගහෙත්වා සප්පාටිහාරියං ධම්මං දෙසෙන්ති. පරිනිබ්බාතුදානි, භන්තෙ, භගවා, පරිනිබ්බාතු සුගතො, පරිනිබ්බානකාලොදානි, භන්තෙ, භගවතො.

๑๖๘. ลำดับนั้น เมื่อท่านพระอานนท์หลีกไปไม่นาน มารผู้มีบาปได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ แล้วได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง มารผู้มีบาปครั้นยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดปรินิพพานในบัดนี้เถิด ขอพระสุคตโปรดปรินิพพานเถิด บัดนี้เป็นเวลาปรินิพพานของพระผู้มีพระภาคแล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระวาจานี้ไว้ว่า ‘ดูก่อนมารผู้มีบาป เราจักยังไม่ปรินิพพาน ตราบเท่าที่ภิกษุสาวกของเรายังไม่เฉียบแหลม ไม่ได้รับการแนะนำ ไม่แกล้วกล้า ไม่เป็นพหูสูต ไม่ทรงธรรม ไม่ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ไม่ปฏิบัติชอบ ไม่ประพฤติตามธรรม เรียนเอาคำสอนของอาจารย์ตนแล้ว ยังบอก แสดง บัญญัติ กำหนด เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่ายไม่ได้ ยังข่มปรัปวาทที่เกิดขึ้นให้ดีโดยชอบธรรมไม่ได้ และยังแสดงธรรมพร้อมทั้งปาฏิหาริย์ไม่ได้’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แต่บัดนี้ ภิกษุสาวกของพระผู้มีพระภาคเป็นผู้เฉียบแหลม ได้รับการแนะนำดีแล้ว แกล้วกล้า เป็นพหูสูต ทรงธรรม ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ปฏิบัติชอบ ประพฤติตามธรรม เรียนเอาคำสอนของอาจารย์ตนแล้ว บอก แสดง บัญญัติ กำหนด เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่ายได้ ข่มปรัปวาทที่เกิดขึ้นให้ดีโดยชอบธรรมได้ และแสดงธรรมพร้อมทั้งปาฏิหาริย์ได้ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดปรินิพพานในบัดนี้เถิด ขอพระสุคตโปรดปรินิพพานเถิด บัดนี้เป็นเวลาปรินิพพานของพระผู้มีพระภาคแล้ว”

---

‘‘භාසිතා ඛො පනෙසා, භන්තෙ, භගවතා වාචා – ‘න තාවාහං, පාපිම, පරිනිබ්බායිස්සාමි, යාව මෙ භික්ඛුනියො න සාවිකා භවිස්සන්ති වියත්තා විනීතා විසාරදා බහුස්සුතා ධම්මධරා ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නා සාමීචිප්පටිපන්නා අනුධම්මචාරිනියො, සකං ආචරියකං උග්ගහෙත්වා ආචික්ඛිස්සන්ති දෙසෙස්සන්ති පඤ්ඤපෙස්සන්ති පට්ඨපෙස්සන්ති විවරිස්සන්ති විභජිස්සන්ති උත්තානීකරිස්සන්ති, උප්පන්නං පරප්පවාදං සහධම්මෙන සුනිග්ගහිතං නිග්ගහෙත්වා සප්පාටිහාරියං ධම්මං දෙසෙස්සන්තී’ති. එතරහි ඛො පන, භන්තෙ, භික්ඛුනියො භගවතො සාවිකා වියත්තා විනීතා විසාරදා බහුස්සුතා ධම්මධරා ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නා සාමීචිප්පටිපන්නා අනුධම්මචාරිනියො, සකං ආචරියකං උග්ගහෙත්වා ආචික්ඛන්ති දෙසෙන්ති පඤ්ඤපෙන්ති පට්ඨපෙන්ති විවරන්ති විභජන්ති උත්තානීකරොන්ති, උප්පන්නං පරප්පවාදං සහධම්මෙන සුනිග්ගහිතං නිග්ගහෙත්වා සප්පාටිහාරියං ධම්මං දෙසෙන්ති. පරිනිබ්බාතුදානි, භන්තෙ, භගවා, පරිනිබ්බාතු සුගතො, පරිනිබ්බානකාලොදානි, භන්තෙ, භගවතො.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระวาจานี้ไว้ว่า ‘ดูก่อนมารผู้มีบาป เราจักยังไม่ปรินิพพาน ตราบเท่าที่ภิกษุณีสาวิกาของเรายังไม่เป็นผู้ฉลาด ไม่ได้รับการแนะนำดี ไม่แกล้วกล้า ไม่เป็นพหูสูต ไม่ทรงธรรม ไม่ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ไม่มีการปฏิบัติที่สมควร ไม่ประพฤติตามธรรม ยังไม่เรียนลัทธิของอาจารย์ตนแล้วบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่าย ยังไม่ข่มขี่ปรัปวาทที่เกิดขึ้นแล้วโดยชอบธรรมด้วยธรรม แล้วแสดงธรรมที่มีปาฏิหาริย์ได้’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แต่บัดนี้ ภิกษุณีสาวิกาของพระผู้มีพระภาคเป็นผู้ฉลาด ได้รับการแนะนำดี แกล้วกล้า เป็นพหูสูต ทรงธรรม ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม มีการปฏิบัติที่สมควร ประพฤติตามธรรม เรียนลัทธิของอาจารย์ตนแล้วบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่าย ข่มขี่ปรัปวาทที่เกิดขึ้นแล้วโดยชอบธรรมด้วยธรรม แล้วแสดงธรรมที่มีปาฏิหาริย์ได้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ ขอพระผู้มีพระภาคจงปรินิพพานเถิด ขอพระสุคตจงปรินิพพานเถิด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ เป็นกาลปรินิพพานของพระผู้มีพระภาค

---

‘‘භාසිතා ඛො පනෙසා, භන්තෙ, භගවතා වාචා – ‘න තාවාහං, පාපිම, පරිනිබ්බායිස්සාමි, යාව මෙ උපාසකා න සාවකා භවිස්සන්ති වියත්තා විනීතා විසාරදා බහුස්සුතා ධම්මධරා ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නා සාමීචිප්පටිපන්නා අනුධම්මචාරිනො, සකං ආචරියකං උග්ගහෙත්වා ආචික්ඛිස්සන්ති දෙසෙස්සන්ති පඤ්ඤපෙස්සන්ති පට්ඨපෙස්සන්ති විවරිස්සන්ති විභජිස්සන්ති උත්තානීකරිස්සන්ති, උප්පන්නං පරප්පවාදං සහධම්මෙන සුනිග්ගහිතං නිග්ගහෙත්වා සප්පාටිහාරියං ධම්මං දෙසෙස්සන්තී’ති. එතරහි ඛො පන, භන්තෙ, උපාසකා භගවතො සාවකා වියත්තා විනීතා විසාරදා බහුස්සුතා ධම්මධරා ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නා සාමීචිප්පටිපන්නා අනුධම්මචාරිනො, සකං ආචරියකං උග්ගහෙත්වා ආචික්ඛන්ති දෙසෙන්ති පඤ්ඤපෙන්ති පට්ඨපෙන්ති විවරන්ති විභජන්ති උත්තානීකරොන්ති, උප්පන්නං පරප්පවාදං සහධම්මෙන සුනිග්ගහිතං නිග්ගහෙත්වා සප්පාටිහාරියං ධම්මං දෙසෙන්ති. පරිනිබ්බාතුදානි[Pg.89], භන්තෙ, භගවා, පරිනිබ්බාතු සුගතො, පරිනිබ්බානකාලොදානි, භන්තෙ, භගවතො.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระวาจานี้ไว้ว่า ‘ดูก่อนมารผู้มีบาป เราจักยังไม่ปรินิพพาน ตราบเท่าที่อุบาสกสาวกของเรายังไม่เป็นผู้ฉลาด ไม่ได้รับการแนะนำดี ไม่แกล้วกล้า ไม่เป็นพหูสูต ไม่ทรงธรรม ไม่ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ไม่มีการปฏิบัติที่สมควร ไม่ประพฤติตามธรรม ยังไม่เรียนลัทธิของอาจารย์ตนแล้วบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่าย ยังไม่ข่มขี่ปรัปวาทที่เกิดขึ้นแล้วโดยชอบธรรมด้วยธรรม แล้วแสดงธรรมที่มีปาฏิหาริย์ได้’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แต่บัดนี้ อุบาสกสาวกของพระผู้มีพระภาคเป็นผู้ฉลาด ได้รับการแนะนำดี แกล้วกล้า เป็นพหูสูต ทรงธรรม ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม มีการปฏิบัติที่สมควร ประพฤติตามธรรม เรียนลัทธิของอาจารย์ตนแล้วบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่าย ข่มขี่ปรัปวาทที่เกิดขึ้นแล้วโดยชอบธรรมด้วยธรรม แล้วแสดงธรรมที่มีปาฏิหาริย์ได้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ ขอพระผู้มีพระภาคจงปรินิพพานเถิด ขอพระสุคตจงปรินิพพานเถิด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ เป็นกาลปรินิพพานของพระผู้มีพระภาค

---

‘‘භාසිතා ඛො පනෙසා, භන්තෙ, භගවතා වාචා – ‘න තාවාහං, පාපිම පරිනිබ්බායිස්සාමි, යාව මෙ උපාසිකා න සාවිකා භවිස්සන්ති වියත්තා විනීතා විසාරදා බහුස්සුතා ධම්මධරා ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නා සාමීචිප්පටිපන්නා අනුධම්මචාරිනියො, සකං ආචරියකං උග්ගහෙත්වා ආචික්ඛිස්සන්ති දෙසෙස්සන්ති පඤ්ඤපෙස්සන්ති පට්ඨපෙස්සන්ති විවරිස්සන්ති විභජිස්සන්ති උත්තානීකරිස්සන්ති, උප්පන්නං පරප්පවාදං සහධම්මෙන සුනිග්ගහිතං නිග්ගහෙත්වා සප්පාටිහාරියං ධම්මං දෙසෙස්සන්තී’ති. එතරහි ඛො පන, භන්තෙ, උපාසිකා භගවතො සාවිකා වියත්තා විනීතා විසාරදා බහුස්සුතා ධම්මධරා ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නා සාමීචිප්පටිපන්නා අනුධම්මචාරිනියො, සකං ආචරියකං උග්ගහෙත්වා ආචික්ඛන්ති දෙසෙන්ති පඤ්ඤපෙන්ති පට්ඨපෙන්ති විවරන්ති විභජන්ති උත්තානීකරොන්ති, උප්පන්නං පරප්පවාදං සහධම්මෙන සුනිග්ගහිතං නිග්ගහෙත්වා සප්පාටිහාරියං ධම්මං දෙසෙන්ති. පරිනිබ්බාතුදානි, භන්තෙ, භගවා, පරිනිබ්බාතු සුගතො, පරිනිබ්බානකාලොදානි, භන්තෙ, භගවතො.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระวาจานี้ไว้ว่า ‘ดูก่อนมารผู้มีบาป เราจักยังไม่ปรินิพพาน ตราบเท่าที่อุบาสิกาสาวิกาของเรายังไม่เป็นผู้ฉลาด ไม่ได้รับการแนะนำดี ไม่แกล้วกล้า ไม่เป็นพหูสูต ไม่ทรงธรรม ไม่ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ไม่มีการปฏิบัติที่สมควร ไม่ประพฤติตามธรรม ยังไม่เรียนลัทธิของอาจารย์ตนแล้วบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่าย ยังไม่ข่มขี่ปรัปวาทที่เกิดขึ้นแล้วโดยชอบธรรมด้วยธรรม แล้วแสดงธรรมที่มีปาฏิหาริย์ได้’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แต่บัดนี้ อุบาสิกาสาวิกาของพระผู้มีพระภาคเป็นผู้ฉลาด ได้รับการแนะนำดี แกล้วกล้า เป็นพหูสูต ทรงธรรม ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม มีการปฏิบัติที่สมควร ประพฤติตามธรรม เรียนลัทธิของอาจารย์ตนแล้วบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่าย ข่มขี่ปรัปวาทที่เกิดขึ้นแล้วโดยชอบธรรมด้วยธรรม แล้วแสดงธรรมที่มีปาฏิหาริย์ได้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ ขอพระผู้มีพระภาคจงปรินิพพานเถิด ขอพระสุคตจงปรินิพพานเถิด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ เป็นกาลปรินิพพานของพระผู้มีพระภาค

---

‘‘භාසිතා ඛො පනෙසා, භන්තෙ, භගවතා වාචා – ‘න තාවාහං, පාපිම, පරිනිබ්බායිස්සාමි, යාව මෙ ඉදං බ්‍රහ්මචරියං න ඉද්ධං චෙව භවිස්සති ඵීතඤ්ච විත්ථාරිකං බාහුජඤ්ඤං පුථුභූතං යාව දෙවමනුස්සෙහි සුප්පකාසිත’න්ති. එතරහි ඛො පන, භන්තෙ, භගවතො බ්‍රහ්මචරියං ඉද්ධං චෙව ඵීතඤ්ච විත්ථාරිකං බාහුජඤ්ඤං පුථුභූතං, යාව දෙවමනුස්සෙහි සුප්පකාසිතං. පරිනිබ්බාතුදානි, භන්තෙ, භගවා, පරිනිබ්බාතු සුගතො, පරිනිබ්බානකාලොදානි, භන්තෙ, භගවතො’’ති.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระวาจานี้ไว้ว่า ‘ดูก่อนมารผู้มีบาป เราจักยังไม่ปรินิพพาน ตราบเท่าที่พรหมจรรย์ของเรานี้ยังไม่มั่นคง เจริญ แพร่หลาย เป็นที่รู้จักของคนหมู่มาก กว้างขวาง จนกระทั่งเทวดาและมนุษย์ประกาศได้ดี’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แต่บัดนี้ พรหมจรรย์ของพระผู้มีพระภาค มั่นคง เจริญ แพร่หลาย เป็นที่รู้จักของคนหมู่มาก กว้างขวาง จนกระทั่งเทวดาและมนุษย์ประกาศได้ดีแล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ ขอพระผู้มีพระภาคจงปรินิพพานเถิด ขอพระสุคตจงปรินิพพานเถิด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้ เป็นกาลปรินิพพานของพระผู้มีพระภาค

---

එවං වුත්තෙ භගවා මාරං පාපිමන්තං එතදවොච – ‘‘අප්පොස්සුක්කො ත්වං, පාපිම, හොහි, න චිරං තථාගතස්ස පරිනිබ්බානං භවිස්සති. ඉතො තිණ්ණං මාසානං අච්චයෙන තථාගතො පරිනිබ්බායිස්සතී’’ති.

เมื่อมารกราบทูลอย่างนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับมารผู้มีบาปว่า ‘ดูก่อนมารผู้มีบาป ท่านจงขวนขวายน้อยเถิด ไม่นานตถาคตจักปรินิพพาน หลังจากนี้ไปอีก ๓ เดือน ตถาคตจักปรินิพพาน’

---

ආයුසඞ්ඛාරඔස්සජ්ජනං

การปลงอายุสังขาร

---

169. අථ ඛො භගවා චාපාලෙ චෙතියෙ සතො සම්පජානො ආයුසඞ්ඛාරං ඔස්සජි. ඔස්සට්ඨෙ ච භගවතා ආයුසඞ්ඛාරෙ මහාභූමිචාලො අහොසි භිංසනකො සලොමහංසො, දෙවදුන්දුභියො ච ඵලිංසු[Pg.90]. අථ ඛො භගවා එතමත්ථං විදිත්වා තායං වෙලායං ඉමං උදානං උදානෙසි –

๑๖๙. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงมีสติสัมปชัญญะ ปลงอายุสังขาร ณ ปาวาลเจดีย์ เมื่อพระผู้มีพระภาคทรงปลงอายุสังขารแล้ว ได้เกิดแผ่นดินไหวครั้งใหญ่ น่าสะพรึงกลัว ขนพองสยองเกล้า และกลองทิพย์ก็บันลือลั่น ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบเนื้อความนั้นแล้ว จึงทรงเปล่งอุทานนี้ในเวลานั้นว่า

---

‘‘තුලමතුලඤ්ච සම්භවං, භවසඞ්ඛාරමවස්සජි මුනි;

අජ්ඣත්තරතො සමාහිතො, අභින්දි කවචමිවත්තසම්භව’’න්ති.

พระมุนีทรงปลงภวสังขาร อันเป็นเหตุแห่งภพทั้งที่นับได้และนับไม่ได้ พระองค์ทรงยินดีในภายใน มีพระทัยมั่นคง ทรงทำลายกิเลสที่เกิดในตน ดุจทำลายเกราะ

---

මහාභූමිචාලහෙතු

เหตุแห่งแผ่นดินไหวครั้งใหญ่

---

170. අථ ඛො ආයස්මතො ආනන්දස්ස එතදහොසි – ‘‘අච්ඡරියං වත භො, අබ්භුතං වත භො, මහා වතායං භූමිචාලො; සුමහා වතායං භූමිචාලො භිංසනකො සලොමහංසො; දෙවදුන්දුභියො ච ඵලිංසු. කො නු ඛො හෙතු කො පච්චයො මහතො භූමිචාලස්ස පාතුභාවායා’’ති?

๑๗๐. ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์ได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘น่าอัศจรรย์จริงหนอ ไม่เคยปรากฏจริงหนอ แผ่นดินไหวครั้งนี้นับว่าใหญ่โตนัก แผ่นดินไหวครั้งนี้นับว่าใหญ่โตอย่างยิ่ง น่าสะพรึงกลัว ขนพองสยองเกล้า ทั้งกลองทิพย์ก็บันลือลั่น อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้เกิดแผ่นดินไหวครั้งใหญ่’

---

අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දො යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි, උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි, එකමන්තං නිසින්නො ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘අච්ඡරියං, භන්තෙ, අබ්භුතං, භන්තෙ, මහා වතායං, භන්තෙ, භූමිචාලො; සුමහා වතායං, භන්තෙ, භූමිචාලො භිංසනකො සලොමහංසො; දෙවදුන්දුභියො ච ඵලිංසු. කො නු ඛො, භන්තෙ, හෙතු කො පච්චයො මහතො භූමිචාලස්ස පාතුභාවායා’’ති?

ลำดับนั้น ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏ พระเจ้าข้า แผ่นดินไหวครั้งนี้ใหญ่หลวงนัก พระเจ้าข้า แผ่นดินไหวครั้งนี้ใหญ่หลวงนัก น่าสะพรึงกลัว ขนพองสยองเกล้า ทั้งกลองทิพย์ก็บันลือลั่น อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัยให้แผ่นดินไหวใหญ่ปรากฏ”

---

171. ‘‘අට්ඨ ඛො ඉමෙ, ආනන්ද, හෙතූ, අට්ඨ පච්චයා මහතො භූමිචාලස්ස පාතුභාවාය. කතමෙ අට්ඨ? අයං, ආනන්ද, මහාපථවී උදකෙ පතිට්ඨිතා, උදකං වාතෙ පතිට්ඨිතං, වාතො ආකාසට්ඨො. හොති ඛො සො, ආනන්ද, සමයො, යං මහාවාතා වායන්ති. මහාවාතා වායන්තා උදකං කම්පෙන්ති. උදකං කම්පිතං පථවිං කම්පෙති. අයං පඨමො හෙතු පඨමො පච්චයො මහතො භූමිචාලස්ස පාතුභාවාය.

๑๗๑. พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อานนท์ เหตุปัจจัย ๘ ประการนี้ มีอยู่ เพื่อให้แผ่นดินไหวใหญ่ปรากฏ เหตุปัจจัย ๘ ประการ อะไรบ้าง คือ อานนท์ มหาปฐพีนี้ตั้งอยู่บนน้ำ น้ำตั้งอยู่บนลม ลมตั้งอยู่ในอากาศ สมัยที่ลมหลวงพัด เมื่อลมหลวงพัดย่อมทำให้น้ำไหว น้ำที่ไหวแล้วย่อมทำให้แผ่นดินไหว นี้เป็นเหตุปัจจัยประการที่ ๑ เพื่อให้แผ่นดินไหวใหญ่ปรากฏ

---

‘‘පුන චපරං, ආනන්ද, සමණො වා හොති බ්‍රාහ්මණො වා ඉද්ධිමා චෙතොවසිප්පත්තො, දෙවො වා මහිද්ධිකො මහානුභාවො, තස්ස පරිත්තා පථවීසඤ්ඤා භාවිතා හොති, අප්පමාණා ආපොසඤ්ඤා. සො ඉමං පථවිං කම්පෙති සඞ්කම්පෙති සම්පකම්පෙති සම්පවෙධෙති. අයං දුතියො හෙතු දුතියො පච්චයො මහතො භූමිචාලස්ස පාතුභාවාය.

อานนท์ อีกประการหนึ่ง สมณะหรือพราหมณ์ผู้มีฤทธิ์ ถึงความชำนาญทางจิต หรือเทวดาผู้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมาก อบรมปฐวีสัญญาเพียงเล็กน้อย และอบรมอาโปสัญญาอย่างไพบูลย์ สมณะ พราหมณ์ หรือเทวดานั้น ย่อมทำให้แผ่นดินนี้ไหว สั่นสะเทือน เลื่อนลั่น นี้เป็นเหตุปัจจัยประการที่ ๒ เพื่อให้แผ่นดินไหวใหญ่ปรากฏ

---

‘‘පුන [Pg.91] චපරං, ආනන්ද, යදා බොධිසත්තො තුසිතකායා චවිත්වා සතො සම්පජානො මාතුකුච්ඡිං ඔක්කමති, තදායං පථවී කම්පති සඞ්කම්පති සම්පකම්පති සම්පවෙධති. අයං තතියො හෙතු තතියො පච්චයො මහතො භූමිචාලස්ස පාතුභාවාය.

อานนท์ อีกประการหนึ่ง เมื่อใดพระโพธิสัตว์จุติจากสวรรค์ชั้นดุสิต มีสติสัมปชัญญะเสด็จลงสู่พระครรภ์พระมารดา เมื่อนั้น แผ่นดินนี้ย่อมไหว สั่นสะเทือน เลื่อนลั่น นี้เป็นเหตุปัจจัยประการที่ ๓ เพื่อให้แผ่นดินไหวใหญ่ปรากฏ

---

‘‘පුන චපරං, ආනන්ද, යදා බොධිසත්තො සතො සම්පජානො මාතුකුච්ඡිස්මා නික්ඛමති, තදායං පථවී කම්පති සඞ්කම්පති සම්පකම්පති සම්පවෙධති. අයං චතුත්ථො හෙතු චතුත්ථො පච්චයො මහතො භූමිචාලස්ස පාතුභාවාය.

อานนท์ อีกประการหนึ่ง เมื่อใดพระโพธิสัตว์มีสติสัมปชัญญะประสูติจากพระครรภ์พระมารดา เมื่อนั้น แผ่นดินนี้ย่อมไหว สั่นสะเทือน เลื่อนลั่น นี้เป็นเหตุปัจจัยประการที่ ๔ เพื่อให้แผ่นดินไหวใหญ่ปรากฏ

---

‘‘පුන චපරං, ආනන්ද, යදා තථාගතො අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුජ්ඣති, තදායං පථවී කම්පති සඞ්කම්පති සම්පකම්පති සම්පවෙධති. අයං පඤ්චමො හෙතු පඤ්චමො පච්චයො මහතො භූමිචාලස්ස පාතුභාවාය.

อานนท์ อีกประการหนึ่ง เมื่อใดตถาคตตรัสรู้อนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ เมื่อนั้น แผ่นดินนี้ย่อมไหว สั่นสะเทือน เลื่อนลั่น นี้เป็นเหตุปัจจัยประการที่ ๕ เพื่อให้แผ่นดินไหวใหญ่ปรากฏ

---

‘‘පුන චපරං, ආනන්ද, යදා තථාගතො අනුත්තරං ධම්මචක්කං පවත්තෙති, තදායං පථවී කම්පති සඞ්කම්පති සම්පකම්පති සම්පවෙධති. අයං ඡට්ඨො හෙතු ඡට්ඨො පච්චයො මහතො භූමිචාලස්ස පාතුභාවාය.

อานนท์ อีกประการหนึ่ง เมื่อใดตถาคตให้ธรรมจักรอันยอดเยี่ยมเป็นไป เมื่อนั้น แผ่นดินนี้ย่อมไหว สั่นสะเทือน เลื่อนลั่น นี้เป็นเหตุปัจจัยประการที่ ๖ เพื่อให้แผ่นดินไหวใหญ่ปรากฏ

---

‘‘පුන චපරං, ආනන්ද, යදා තථාගතො සතො සම්පජානො ආයුසඞ්ඛාරං ඔස්සජ්ජති, තදායං පථවී කම්පති සඞ්කම්පති සම්පකම්පති සම්පවෙධති. අයං සත්තමො හෙතු සත්තමො පච්චයො මහතො භූමිචාලස්ස පාතුභාවාය.

อานนท์ อีกประการหนึ่ง เมื่อใดตถาคตมีสติสัมปชัญญะปลงอายุสังขาร เมื่อนั้น แผ่นดินนี้ย่อมไหว สั่นสะเทือน เลื่อนลั่น นี้เป็นเหตุปัจจัยประการที่ ๗ เพื่อให้แผ่นดินไหวใหญ่ปรากฏ

---

‘‘පුන චපරං, ආනන්ද, යදා තථාගතො අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායති, තදායං පථවී කම්පති සඞ්කම්පති සම්පකම්පති සම්පවෙධති. අයං අට්ඨමො හෙතු අට්ඨමො පච්චයො මහතො භූමිචාලස්ස පාතුභාවාය. ඉමෙ ඛො, ආනන්ද, අට්ඨ හෙතූ, අට්ඨ පච්චයා මහතො භූමිචාලස්ස පාතුභාවායා’’ති.

อานนท์ อีกประการหนึ่ง เมื่อใดตถาคตปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ เมื่อนั้น แผ่นดินนี้ย่อมไหว สั่นสะเทือน เลื่อนลั่น นี้เป็นเหตุปัจจัยประการที่ ๘ เพื่อให้แผ่นดินไหวใหญ่ปรากฏ อานนท์ เหตุปัจจัย ๘ ประการนี้แล เพื่อให้แผ่นดินไหวใหญ่ปรากฏ”

---

අට්ඨ පරිසා

บริษัท ๘

---

172. ‘‘අට්ඨ ඛො ඉමා, ආනන්ද, පරිසා. කතමා අට්ඨ? ඛත්තියපරිසා, බ්‍රාහ්මණපරිසා, ගහපතිපරිසා, සමණපරිසා, චාතුමහාරාජිකපරිසා, තාවතිංසපරිසා, මාරපරිසා, බ්‍රහ්මපරිසා. අභිජානාමි ඛො පනාහං, ආනන්ද[Pg.92], අනෙකසතං ඛත්තියපරිසං උපසඞ්කමිතා. තත්‍රපි මයා සන්නිසින්නපුබ්බං චෙව සල්ලපිතපුබ්බඤ්ච සාකච්ඡා ච සමාපජ්ජිතපුබ්බා. තත්ථ යාදිසකො තෙසං වණ්ණො හොති, තාදිසකො මය්හං වණ්ණො හොති. යාදිසකො තෙසං සරො හොති, තාදිසකො මය්හං සරො හොති. ධම්මියා කථාය සන්දස්සෙමි සමාදපෙමි සමුත්තෙජෙමි සම්පහංසෙමි. භාසමානඤ්ච මං න ජානන්ති – ‘කො නු ඛො අයං භාසති දෙවො වා මනුස්සො වා’ති? ධම්මියා කථාය සන්දස්සෙත්වා සමාදපෙත්වා සමුත්තෙජෙත්වා සම්පහංසෙත්වා අන්තරධායාමි. අන්තරහිතඤ්ච මං න ජානන්ති – ‘කො නු ඛො අයං අන්තරහිතො දෙවො වා මනුස්සො වා’ති? අභිජානාමි ඛො පනාහං, ආනන්ද, අනෙකසතං බ්‍රාහ්මණපරිසං…පෙ… ගහපතිපරිසං… සමණපරිසං… චාතුමහාරාජිකපරිසං… තාවතිංසපරිසං… මාරපරිසං… බ්‍රහ්මපරිසං උපසඞ්කමිතා. තත්‍රපි මයා සන්නිසින්නපුබ්බං චෙව සල්ලපිතපුබ්බඤ්ච සාකච්ඡා ච සමාපජ්ජිතපුබ්බා. තත්ථ යාදිසකො තෙසං වණ්ණො හොති, තාදිසකො මය්හං වණ්ණො හොති. යාදිසකො තෙසං සරො හොති, තාදිසකො මය්හං සරො හොති. ධම්මියා කථාය සන්දස්සෙමි සමාදපෙමි සමුත්තෙජෙමි සම්පහංසෙමි. භාසමානඤ්ච මං න ජානන්ති – ‘කො නු ඛො අයං භාසති දෙවො වා මනුස්සො වා’ති? ධම්මියා කථාය සන්දස්සෙත්වා සමාදපෙත්වා සමුත්තෙජෙත්වා සම්පහංසෙත්වා අන්තරධායාමි. අන්තරහිතඤ්ච මං න ජානන්ති – ‘කො නු ඛො අයං අන්තරහිතො දෙවො වා මනුස්සො වා’ති? ඉමා ඛො, ආනන්ද, අට්ඨ පරිසා.

๑๗๒. “อานนท์ บริษัท ๘ จำพวกนี้ บริษัท ๘ จำพวกไหนบ้าง คือ ขัตติยบริษัท พราหมณบริษัท คหบดีบริษัท สมณบริษัท จาตุมหาราชิกบริษัท ดาวดึงสบริษัท มารบริษัท พรหมบริษัท อานนท์ เราระลึกได้ว่าเคยเข้าไปหาขัตติยบริษัทหลายร้อยครั้ง ในบริษัทนั้น เราเคยนั่ง เคยสนทนา เคยปราศรัยด้วย ในขัตติยบริษัทนั้น พวกเขามีวรรณะเช่นใด เราก็มีวรรณะเช่นนั้น พวกเขามีเสียงเช่นใด เราก็มีเสียงเช่นนั้น เราชี้แจงให้เห็นชัด ชวนใจให้อยากรับเอาไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถา แต่เมื่อเราพูดอยู่ พวกเขาย่อมไม่รู้จักเราว่า ‘ผู้ที่พูดอยู่นี้เป็นใครหนอ เทวดาหรือมนุษย์’ ครั้นเราชี้แจงให้เห็นชัด ชวนใจให้อยากรับเอาไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถาแล้ว ก็อันตรธานไป เมื่อเราอันตรธานไปแล้ว พวกเขาก็ไม่รู้จักเราว่า ‘ผู้ที่อันตรธานไปนี้เป็นใครหนอ เทวดาหรือมนุษย์’ อานนท์ เราระลึกได้ว่าเคยเข้าไปหาพราหมณบริษัทหลายร้อยครั้ง...ฯลฯ...คหบดีบริษัท...สมณบริษัท...จาตุมหาราชิกบริษัท...ดาวดึงสบริษัท...มารบริษัท...พรหมบริษัท ในบริษัทนั้น เราเคยนั่ง เคยสนทนา เคยปราศรัยด้วย ในพรหมบริษัทนั้น พวกเขามีวรรณะเช่นใด เราก็มีวรรณะเช่นนั้น พวกเขามีเสียงเช่นใด เราก็มีเสียงเช่นนั้น เราชี้แจงให้เห็นชัด ชวนใจให้อยากรับเอาไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถา แต่เมื่อเราพูดอยู่ พวกเขาย่อมไม่รู้จักเราว่า ‘ผู้ที่พูดอยู่นี้เป็นใครหนอ เทวดาหรือมนุษย์’ ครั้นเราชี้แจงให้เห็นชัด ชวนใจให้อยากรับเอาไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงด้วยธรรมีกถาแล้ว ก็อันตรธานไป เมื่อเราอันตรธานไปแล้ว พวกเขาก็ไม่รู้จักเราว่า ‘ผู้ที่อันตรธานไปนี้เป็นใครหนอ เทวดาหรือมนุษย์’ อานนท์ บริษัท ๘ จำพวกนี้แล

---

අට්ඨ අභිභායතනානි

อภิภายตนะ ๘

---

173. ‘‘අට්ඨ ඛො ඉමානි, ආනන්ද, අභිභායතනානි. කතමානි අට්ඨ? අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී එකො බහිද්ධා රූපානි පස්සති පරිත්තානි සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානි. ‘තානි අභිභුය්‍ය ජානාමි පස්සාමී’ති එවංසඤ්ඤී හොති. ඉදං පඨමං අභිභායතනං.

๑๗๓. ดูก่อนอานนท์ อภิภายตนะ ๘ ประการนี้ ๘ ประการเป็นไฉน คือ บุคคลผู้หนึ่ง มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายภายนอกที่เล็กน้อย มีสีดีและสีทราม ย่อมมีความสำคัญอย่างนี้ว่า ‘เราครอบงำรูปเหล่านั้นแล้ว รู้ เห็นอยู่’ นี้เป็นอภิภายตนะประการที่ ๑

---

‘‘අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී එකො බහිද්ධා රූපානි පස්සති අප්පමාණානි සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානි. ‘තානි අභිභුය්‍ය ජානාමි පස්සාමී’ති එවංසඤ්ඤී හොති. ඉදං දුතියං අභිභායතනං.

บุคคลผู้หนึ่ง มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายภายนอกที่ไม่มีประมาณ มีสีดีและสีทราม ย่อมมีความสำคัญอย่างนี้ว่า ‘เราครอบงำรูปเหล่านั้นแล้ว รู้ เห็นอยู่’ นี้เป็นอภิภายตนะประการที่ ๒

---

‘‘අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී එකො බහිද්ධා රූපානි පස්සති පරිත්තානි සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානි. ‘තානි අභිභුය්‍ය ජානාමි පස්සාමී’ති එවංසඤ්ඤී හොති. ඉදං තතියං අභිභායතනං.

บุคคลผู้หนึ่ง ไม่มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายภายนอกที่เล็กน้อย มีสีดีและสีทราม ย่อมมีความสำคัญอย่างนี้ว่า ‘เราครอบงำรูปเหล่านั้นแล้ว รู้ เห็นอยู่’ นี้เป็นอภิภายตนะประการที่ ๓

---

‘‘අජ්ඣත්තං [Pg.93] අරූපසඤ්ඤී එකො බහිද්ධා රූපානි පස්සති අප්පමාණානි සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානි. ‘තානි අභිභුය්‍ය ජානාමි පස්සාමී’ති එවංසඤ්ඤී හොති. ඉදං චතුත්ථං අභිභායතනං.

บุคคลผู้หนึ่ง ไม่มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายภายนอกที่ไม่มีประมาณ มีสีดีและสีทราม ย่อมมีความสำคัญอย่างนี้ว่า ‘เราครอบงำรูปเหล่านั้นแล้ว รู้ เห็นอยู่’ นี้เป็นอภิภายตนะประการที่ ๔

---

‘‘අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී එකො බහිද්ධා රූපානි පස්සති නීලානි නීලවණ්ණානි නීලනිදස්සනානි නීලනිභාසානි. සෙය්‍යථාපි නාම උමාපුප්ඵං නීලං නීලවණ්ණං නීලනිදස්සනං නීලනිභාසං. සෙය්‍යථා වා පන තං වත්ථං බාරාණසෙය්‍යකං උභතොභාගවිමට්ඨං නීලං නීලවණ්ණං නීලනිදස්සනං නීලනිභාසං. එවමෙව අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී එකො බහිද්ධා රූපානි පස්සති නීලානි නීලවණ්ණානි නීලනිදස්සනානි නීලනිභාසානි. ‘තානි අභිභුය්‍ය ජානාමි පස්සාමී’ති එවංසඤ්ඤී හොති. ඉදං පඤ්චමං අභිභායතනං.

บุคคลผู้หนึ่ง ไม่มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายภายนอกที่เขียว มีวรรณะเขียว ปรากฏเป็นสีเขียว มีรัศมีเขียว เปรียบเหมือนดอกอัญชันที่เขียว มีวรรณะเขียว ปรากฏเป็นสีเขียว มีรัศมีเขียว หรือเปรียบเหมือนผ้าเมืองพาราณสี เนื้อเกลี้ยงทั้งสองข้าง ที่เขียว มีวรรณะเขียว ปรากฏเป็นสีเขียว มีรัศมีเขียว ฉันใดก็ฉันนั้น บุคคลผู้หนึ่ง ไม่มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายภายนอกที่เขียว มีวรรณะเขียว ปรากฏเป็นสีเขียว มีรัศมีเขียว ย่อมมีความสำคัญอย่างนี้ว่า ‘เราครอบงำรูปเหล่านั้นแล้ว รู้ เห็นอยู่’ นี้เป็นอภิภายตนะประการที่ ๕

---

‘‘අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී එකො බහිද්ධා රූපානි පස්සති පීතානි පීතවණ්ණානි පීතනිදස්සනානි පීතනිභාසානි. සෙය්‍යථාපි නාම කණිකාරපුප්ඵං පීතං පීතවණ්ණං පීතනිදස්සනං පීතනිභාසං. සෙය්‍යථා වා පන තං වත්ථං බාරාණසෙය්‍යකං උභතොභාගවිමට්ඨං පීතං පීතවණ්ණං පීතනිදස්සනං පීතනිභාසං. එවමෙව අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී එකො බහිද්ධා රූපානි පස්සති පීතානි පීතවණ්ණානි පීතනිදස්සනානි පීතනිභාසානි. ‘තානි අභිභුය්‍ය ජානාමි පස්සාමී’ති එවංසඤ්ඤී හොති. ඉදං ඡට්ඨං අභිභායතනං.

บุคคลผู้หนึ่ง ไม่มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายภายนอกที่เหลือง มีวรรณะเหลือง ปรากฏเป็นสีเหลือง มีรัศมีเหลือง เปรียบเหมือนดอกกรรณิการ์ที่เหลือง มีวรรณะเหลือง ปรากฏเป็นสีเหลือง มีรัศมีเหลือง หรือเปรียบเหมือนผ้าเมืองพาราณสี เนื้อเกลี้ยงทั้งสองข้าง ที่เหลือง มีวรรณะเหลือง ปรากฏเป็นสีเหลือง มีรัศมีเหลือง ฉันใดก็ฉันนั้น บุคคลผู้หนึ่ง ไม่มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายภายนอกที่เหลือง มีวรรณะเหลือง ปรากฏเป็นสีเหลือง มีรัศมีเหลือง ย่อมมีความสำคัญอย่างนี้ว่า ‘เราครอบงำรูปเหล่านั้นแล้ว รู้ เห็นอยู่’ นี้เป็นอภิภายตนะประการที่ ๖

---

‘‘අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී එකො බහිද්ධා රූපානි පස්සති ලොහිතකානි ලොහිතකවණ්ණානි ලොහිතකනිදස්සනානි ලොහිතකනිභාසානි. සෙය්‍යථාපි නාම බන්ධුජීවකපුප්ඵං ලොහිතකං ලොහිතකවණ්ණං ලොහිතකනිදස්සනං ලොහිතකනිභාසං. සෙය්‍යථා වා පන තං වත්ථං බාරාණසෙය්‍යකං උභතොභාගවිමට්ඨං ලොහිතකං ලොහිතකවණ්ණං ලොහිතකනිදස්සනං ලොහිතකනිභාසං. එවමෙව අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී එකො බහිද්ධා රූපානි පස්සති ලොහිතකානි ලොහිතකවණ්ණානි ලොහිතකනිදස්සනානි ලොහිතකනිභාසානි. ‘තානි අභිභුය්‍ය ජානාමි පස්සාමී’ති එවංසඤ්ඤී හොති. ඉදං සත්තමං අභිභායතනං.

บุคคลผู้หนึ่ง ไม่มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายภายนอกที่แดง มีวรรณะแดง ปรากฏเป็นสีแดง มีรัศมีแดง เปรียบเหมือนดอกชบาที่แดง มีวรรณะแดง ปรากฏเป็นสีแดง มีรัศมีแดง หรือเปรียบเหมือนผ้าเมืองพาราณสี เนื้อเกลี้ยงทั้งสองข้าง ที่แดง มีวรรณะแดง ปรากฏเป็นสีแดง มีรัศมีแดง ฉันใดก็ฉันนั้น บุคคลผู้หนึ่ง ไม่มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายภายนอกที่แดง มีวรรณะแดง ปรากฏเป็นสีแดง มีรัศมีแดง ย่อมมีความสำคัญอย่างนี้ว่า ‘เราครอบงำรูปเหล่านั้นแล้ว รู้ เห็นอยู่’ นี้เป็นอภิภายตนะประการที่ ๗

---

‘‘අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී එකො බහිද්ධා රූපානි පස්සති ඔදාතානි ඔදාතවණ්ණානි ඔදාතනිදස්සනානි ඔදාතනිභාසානි. සෙය්‍යථාපි නාම ඔසධිතාරකා [Pg.94] ඔදාතා ඔදාතවණ්ණා ඔදාතනිදස්සනා ඔදාතනිභාසා. සෙය්‍යථා වා පන තං වත්ථං බාරාණසෙය්‍යකං උභතොභාගවිමට්ඨං ඔදාතං ඔදාතවණ්ණං ඔදාතනිදස්සනං ඔදාතනිභාසං. එවමෙව අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී එකො බහිද්ධා රූපානි පස්සති ඔදාතානි ඔදාතවණ්ණානි ඔදාතනිදස්සනානි ඔදාතනිභාසානි. ‘තානි අභිභුය්‍ය ජානාමි පස්සාමී’ති එවංසඤ්ඤී හොති. ඉදං අට්ඨමං අභිභායතනං. ඉමානි ඛො, ආනන්ද, අට්ඨ අභිභායතනානි.

บุคคลผู้หนึ่ง ไม่มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายภายนอกที่ขาว มีวรรณะขาว ปรากฏเป็นสีขาว มีรัศมีขาว เปรียบเหมือนดาวประกายพรึกที่ขาว มีวรรณะขาว ปรากฏเป็นสีขาว มีรัศมีขาว หรือเปรียบเหมือนผ้าเมืองพาราณสี เนื้อเกลี้ยงทั้งสองข้าง ที่ขาว มีวรรณะขาว ปรากฏเป็นสีขาว มีรัศมีขาว ฉันใดก็ฉันนั้น บุคคลผู้หนึ่ง ไม่มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายภายนอกที่ขาว มีวรรณะขาว ปรากฏเป็นสีขาว มีรัศมีขาว ย่อมมีความสำคัญอย่างนี้ว่า ‘เราครอบงำรูปเหล่านั้นแล้ว รู้ เห็นอยู่’ นี้เป็นอภิภายตนะประการที่ ๘ ดูก่อนอานนท์ อภิภายตนะ ๘ ประการนี้แล

---

අට්ඨ විමොක්ඛා

วิโมกข์ ๘ ประการ

---

174. ‘‘අට්ඨ ඛො ඉමෙ, ආනන්ද, විමොක්ඛා. කතමෙ අට්ඨ? රූපී රූපානි පස්සති, අයං පඨමො විමොක්ඛො. අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී බහිද්ධා රූපානි පස්සති, අයං දුතියො විමොක්ඛො. සුභන්තෙව අධිමුත්තො හොති, අයං තතියො විමොක්ඛො. සබ්බසො රූපසඤ්ඤානං සමතික්කමා පටිඝසඤ්ඤානං අත්ථඞ්ගමා නානත්තසඤ්ඤානං අමනසිකාරා ‘අනන්තො ආකාසො’ති ආකාසානඤ්චායතනං උපසම්පජ්ජ විහරති, අයං චතුත්ථො විමොක්ඛො. සබ්බසො ආකාසානඤ්චායතනං සමතික්කම්ම ‘අනන්තං විඤ්ඤාණ’න්ති විඤ්ඤාණඤ්චායතනං උපසම්පජ්ජ විහරති, අයං පඤ්චමො විමොක්ඛො. සබ්බසො විඤ්ඤාණඤ්චායතනං සමතික්කම්ම ‘නත්ථි කිඤ්චී’ති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං උපසම්පජ්ජ විහරති, අයං ඡට්ඨො විමොක්ඛො. සබ්බසො ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සමතික්කම්ම නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං උපසම්පජ්ජ විහරති. අයං සත්තමො විමොක්ඛො. සබ්බසො නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං සමතික්කම්ම සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධං උපසම්පජ්ජ විහරති, අයං අට්ඨමො විමොක්ඛො. ඉමෙ ඛො, ආනන්ද, අට්ඨ විමොක්ඛා.

๑๗๔. ดูก่อนอานนท์ วิโมกข์ ๘ ประการนี้แล ๘ ประการเป็นไฉน คือ ผู้มีรูป ย่อมเห็นรูปทั้งหลาย นี้เป็นวิโมกข์ประการที่ ๑ ผู้ไม่มีความสำคัญในรูปภายใน ย่อมเห็นรูปทั้งหลายภายนอก นี้เป็นวิโมกข์ประการที่ ๒ ผู้น้อมใจไปในสิ่งสวยงาม นี้เป็นวิโมกข์ประการที่ ๓ ภิกษุเข้าถึงอากาสานัญจายตนะ โดยมนสิการว่า ‘อากาศไม่มีที่สุด’ เพราะก้าวล่วงรูปสัญญาโดยประการทั้งปวง เพราะดับปฏิฆสัญญา เพราะไม่มนสิการนานัตตสัญญา นี้เป็นวิโมกข์ประการที่ ๔ ภิกษุเข้าถึงวิญญาณัญจายตนะ โดยมนสิการว่า ‘วิญญาณไม่มีที่สุด’ เพราะก้าวล่วงอากาสานัญจายตนะโดยประการทั้งปวง นี้เป็นวิโมกข์ประการที่ ๕ ภิกษุเข้าถึงอากิญจัญญายตนะ โดยมนสิการว่า ‘ไม่มีอะไรเลย’ เพราะก้าวล่วงวิญญาณัญจายตนะโดยประการทั้งปวง นี้เป็นวิโมกข์ประการที่ ๖ ภิกษุเข้าถึงเนวสัญญานาสัญญายตนะ เพราะก้าวล่วงอากิญจัญญายตนะโดยประการทั้งปวง นี้เป็นวิโมกข์ประการที่ ๗ ภิกษุเข้าถึงสัญญาเวทยิตนิโรธ เพราะก้าวล่วงเนวสัญญานาสัญญายตนะโดยประการทั้งปวง นี้เป็นวิโมกข์ประการที่ ๘ ดูก่อนอานนท์ วิโมกข์ ๘ ประการนี้แล

---

175. ‘‘එකමිදාහං, ආනන්ද, සමයං උරුවෙලායං විහරාමි නජ්ජා නෙරඤ්ජරාය තීරෙ අජපාලනිග්‍රොධෙ පඨමාභිසම්බුද්ධො. අථ ඛො, ආනන්ද, මාරො පාපිමා යෙනාහං තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි. එකමන්තං ඨිතො ඛො, ආනන්ද, මාරො පාපිමා මං එතදවොච – ‘පරිනිබ්බාතුදානි, භන්තෙ, භගවා; පරිනිබ්බාතු සුගතො, පරිනිබ්බානකාලොදානි, භන්තෙ, භගවතො’ති. එවං වුත්තෙ අහං, ආනන්ද, මාරං පාපිමන්තං එතදවොචං –

๑๗๕. “ดูก่อนอานนท์ สมัยหนึ่ง เราอยู่ที่อุรุเวลาเสนานิคม ริมฝั่งแม่น้ำเนรัญชรา ที่ควงไม้อชปาลนิโครธ เมื่อตรัสรู้ใหม่ๆ ครั้งนั้นแล อานนท์ มารผู้มีบาปได้เข้าไปหาเราถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ยืนอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง ดูก่อนอานนท์ มารผู้มีบาปยืนอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะเราว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคจงปรินิพพานในบัดนี้เถิด ขอพระสุคตจงปรินิพพานเถิด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้เป็นเวลาปรินิพพานของพระผู้มีพระภาค’ ดูก่อนอานนท์ เมื่อมารกล่าวอย่างนี้แล้ว เราได้กล่าวคำนี้กะมารผู้มีบาปว่า

---

‘‘‘න තාවාහං, පාපිම, පරිනිබ්බායිස්සාමි, යාව මෙ භික්ඛූ න සාවකා භවිස්සන්ති වියත්තා විනීතා විසාරදා බහුස්සුතා ධම්මධරා ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නා [Pg.95] සාමීචිප්පටිපන්නා අනුධම්මචාරිනො, සකං ආචරියකං උග්ගහෙත්වා ආචික්ඛිස්සන්ති දෙසෙස්සන්ති පඤ්ඤපෙස්සන්ති පට්ඨපෙස්සන්ති විවරිස්සන්ති විභජිස්සන්ති උත්තානීකරිස්සන්ති, උප්පන්නං පරප්පවාදං සහධම්මෙන සුනිග්ගහිතං නිග්ගහෙත්වා සප්පාටිහාරියං ධම්මං දෙසෙස්සන්ති.

“ดูก่อนมารผู้มีบาป เราจักยังไม่ปรินิพพานเพียงใด ที่ภิกษุสาวกของเรายังไม่เป็นผู้ฉลาด ไม่ได้รับการแนะนำ ยังไม่แกล้วกล้า ยังไม่เป็นพหูสูต ยังไม่ทรงธรรม ยังไม่ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ยังไม่ปฏิบัติชอบ ยังไม่ประพฤติตามธรรม, เรียนลัทธิของอาจารย์ตนแล้ว ยังบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่ายไม่ได้, ยังข่มขี่ปรัปวาทที่เกิดขึ้นโดยชอบธรรมไม่ได้, ยังแสดงธรรมที่ประกอบด้วยปาฏิหาริย์ไม่ได้ เพียงนั้น

---

‘‘‘න තාවාහං, පාපිම, පරිනිබ්බායිස්සාමි, යාව මෙ භික්ඛුනියො න සාවිකා භවිස්සන්ති වියත්තා විනීතා විසාරදා බහුස්සුතා ධම්මධරා ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නා සාමීචිප්පටිපන්නා අනුධම්මචාරිනියො, සකං ආචරියකං උග්ගහෙත්වා ආචික්ඛිස්සන්ති දෙසෙස්සන්ති පඤ්ඤපෙස්සන්ති පට්ඨපෙස්සන්ති විවරිස්සන්ති විභජිස්සන්ති උත්තානීකරිස්සන්ති, උප්පන්නං පරප්පවාදං සහධම්මෙන සුනිග්ගහිතං නිග්ගහෙත්වා සප්පාටිහාරියං ධම්මං දෙසෙස්සන්ති.

“ดูก่อนมารผู้มีบาป เราจักยังไม่ปรินิพพานเพียงใด ที่ภิกษุณีสาวิกาของเรายังไม่เป็นผู้ฉลาด ไม่ได้รับการแนะนำ ยังไม่แกล้วกล้า ยังไม่เป็นพหูสูต ยังไม่ทรงธรรม ยังไม่ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ยังไม่ปฏิบัติชอบ ยังไม่ประพฤติตามธรรม, เรียนลัทธิของอาจารย์ตนแล้ว ยังบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่ายไม่ได้, ยังข่มขี่ปรัปวาทที่เกิดขึ้นโดยชอบธรรมไม่ได้, ยังแสดงธรรมที่ประกอบด้วยปาฏิหาริย์ไม่ได้ เพียงนั้น

---

‘‘‘න තාවාහං, පාපිම, පරිනිබ්බායිස්සාමි, යාව මෙ උපාසකා න සාවකා භවිස්සන්ති වියත්තා විනීතා විසාරදා බහුස්සුතා ධම්මධරා ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නා සාමීචිප්පටිපන්නා අනුධම්මචාරිනො, සකං ආචරියකං උග්ගහෙත්වා ආචික්ඛිස්සන්ති දෙසෙස්සන්ති පඤ්ඤපෙස්සන්ති පට්ඨපෙස්සන්ති විවරිස්සන්ති විභජිස්සන්ති උත්තානීකරිස්සන්ති, උප්පන්නං පරප්පවාදං සහධම්මෙන සුනිග්ගහිතං නිග්ගහෙත්වා සප්පාටිහාරියං ධම්මං දෙසෙස්සන්ති.

“ดูก่อนมารผู้มีบาป เราจักยังไม่ปรินิพพานเพียงใด ที่อุบาสกสาวกของเรายังไม่เป็นผู้ฉลาด ไม่ได้รับการแนะนำ ยังไม่แกล้วกล้า ยังไม่เป็นพหูสูต ยังไม่ทรงธรรม ยังไม่ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ยังไม่ปฏิบัติชอบ ยังไม่ประพฤติตามธรรม, เรียนลัทธิของอาจารย์ตนแล้ว ยังบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่ายไม่ได้, ยังข่มขี่ปรัปวาทที่เกิดขึ้นโดยชอบธรรมไม่ได้, ยังแสดงธรรมที่ประกอบด้วยปาฏิหาริย์ไม่ได้ เพียงนั้น

---

‘‘‘න තාවාහං, පාපිම, පරිනිබ්බායිස්සාමි, යාව මෙ උපාසිකා න සාවිකා භවිස්සන්ති වියත්තා විනීතා විසාරදා බහුස්සුතා ධම්මධරා ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නා සාමීචිප්පටිපන්නා අනුධම්මචාරිනියො, සකං ආචරියකං උග්ගහෙත්වා ආචික්ඛිස්සන්ති දෙසෙස්සන්ති පඤ්ඤපෙස්සන්ති පට්ඨපෙස්සන්ති විවරිස්සන්ති විභජිස්සන්ති උත්තානීකරිස්සන්ති, උප්පන්නං පරප්පවාදං සහධම්මෙන සුනිග්ගහිතං නිග්ගහෙත්වා සප්පාටිහාරියං ධම්මං දෙසෙස්සන්ති.

“ดูก่อนมารผู้มีบาป เราจักยังไม่ปรินิพพานเพียงใด ที่อุบาสิกาสาวิกาของเรายังไม่เป็นผู้ฉลาด ไม่ได้รับการแนะนำ ยังไม่แกล้วกล้า ยังไม่เป็นพหูสูต ยังไม่ทรงธรรม ยังไม่ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ยังไม่ปฏิบัติชอบ ยังไม่ประพฤติตามธรรม, เรียนลัทธิของอาจารย์ตนแล้ว ยังบอก แสดง บัญญัติ แต่งตั้ง เปิดเผย จำแนก ทำให้ง่ายไม่ได้, ยังข่มขี่ปรัปวาทที่เกิดขึ้นโดยชอบธรรมไม่ได้, ยังแสดงธรรมที่ประกอบด้วยปาฏิหาริย์ไม่ได้ เพียงนั้น

---

‘‘‘න තාවාහං, පාපිම, පරිනිබ්බායිස්සාමි, යාව මෙ ඉදං බ්‍රහ්මචරියං න ඉද්ධඤ්චෙව භවිස්සති ඵීතඤ්ච විත්ථාරිකං බාහුජඤ්ඤං පුථුභූතං යාව දෙවමනුස්සෙහි සුප්පකාසිත’න්ති.

“ดูก่อนมารผู้มีบาป เราจักยังไม่ปรินิพพานเพียงใด ที่พรหมจรรย์ของเรานี้ยังไม่มั่นคง ยังไม่เจริญ ยังไม่แพร่หลาย ยังไม่เป็นที่รู้จักของคนหมู่มาก ยังไม่กว้างขวางเพียงพอที่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายจะประกาศได้ดี เพียงนั้น”

---

176. ‘‘ඉදානෙව ඛො, ආනන්ද, අජ්ජ චාපාලෙ චෙතියෙ මාරො පාපිමා යෙනාහං තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි. එකමන්තං ඨිතො ඛො, ආනන්ද, මාරො පාපිමා මං එතදවොච – ‘පරිනිබ්බාතුදානි, භන්තෙ, භගවා, පරිනිබ්බාතු සුගතො, පරිනිබ්බානකාලොදානි, භන්තෙ, භගවතො. භාසිතා ඛො පනෙසා, භන්තෙ, භගවතා වාචා – ‘‘න තාවාහං, පාපිම[Pg.96], පරිනිබ්බායිස්සාමි, යාව මෙ භික්ඛූ න සාවකා භවිස්සන්ති…පෙ… යාව මෙ භික්ඛුනියො න සාවිකා භවිස්සන්ති…පෙ… යාව මෙ උපාසකා න සාවකා භවිස්සන්ති…පෙ… යාව මෙ උපාසිකා න සාවිකා භවිස්සන්ති…පෙ… යාව මෙ ඉදං බ්‍රහ්මචරියං න ඉද්ධඤ්චෙව භවිස්සති ඵීතඤ්ච විත්ථාරිකං බාහුජඤ්ඤං පුථුභූතං, යාව දෙවමනුස්සෙහි සුප්පකාසිත’’න්ති. එතරහි ඛො පන, භන්තෙ, භගවතො බ්‍රහ්මචරියං ඉද්ධඤ්චෙව ඵීතඤ්ච විත්ථාරිකං බාහුජඤ්ඤං පුථුභූතං, යාව දෙවමනුස්සෙහි සුප්පකාසිතං. පරිනිබ්බාතුදානි, භන්තෙ, භගවා, පරිනිබ්බාතු සුගතො, පරිනිබ්බානකාලොදානි, භන්තෙ, භගවතො’ති.

๑๗๖. “ดูก่อนอานนท์ ในบัดนี้เอง วันนี้ ที่ปาวาลเจดีย์ มารผู้มีบาปได้เข้าไปหาเราถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ยืนอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง ดูก่อนอานนท์ มารผู้มีบาปยืนอยู่ ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะเราว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคจงปรินิพพานในบัดนี้เถิด ขอพระสุคตจงปรินิพพานเถิด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้เป็นเวลาปรินิพพานของพระผู้มีพระภาค ก็พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระวาจานี้ไว้ว่า “ดูก่อนมารผู้มีบาป เราจักยังไม่ปรินิพพานเพียงใด ที่ภิกษุสาวกของเรายังไม่...ฯลฯ... ที่ภิกษุณีสาวิกาของเรายังไม่...ฯลฯ... ที่อุบาสกสาวกของเรายังไม่...ฯลฯ... ที่อุบาสิกาสาวิกาของเรายังไม่...ฯลฯ... ที่พรหมจรรย์ของเรานี้ยังไม่มั่นคง ยังไม่เจริญ ยังไม่แพร่หลาย ยังไม่เป็นที่รู้จักของคนหมู่มาก ยังไม่กว้างขวางเพียงพอที่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายจะประกาศได้ดี เพียงนั้น” ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็บัดนี้ พรหมจรรย์ของพระผู้มีพระภาค มั่นคง เจริญ แพร่หลาย เป็นที่รู้จักของคนหมู่มาก กว้างขวาง เพียงพอที่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายประกาศได้ดีแล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคจงปรินิพพานในบัดนี้เถิด ขอพระสุคตจงปรินิพพานเถิด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ บัดนี้เป็นเวลาปรินิพพานของพระผู้มีพระภาค’

---

177. ‘‘එවං වුත්තෙ, අහං, ආනන්ද, මාරං පාපිමන්තං එතදවොචං – ‘අප්පොස්සුක්කො ත්වං, පාපිම, හොහි, නචිරං තථාගතස්ස පරිනිබ්බානං භවිස්සති. ඉතො තිණ්ණං මාසානං අච්චයෙන තථාගතො පරිනිබ්බායිස්සතී’ති. ඉදානෙව ඛො, ආනන්ද, අජ්ජ චාපාලෙ චෙතියෙ තථාගතෙන සතෙන සම්පජානෙන ආයුසඞ්ඛාරො ඔස්සට්ඨො’’ති.

๑๗๗. “ดูก่อนอานนท์ เมื่อมารกล่าวอย่างนี้แล้ว เราได้กล่าวคำนี้กะมารผู้มีบาปว่า ‘ดูก่อนมารผู้มีบาป ท่านจงเป็นผู้ขวนขวายน้อยเถิด ไม่นานนักตถาคตจักปรินิพพาน ต่อแต่นี้ไปอีกสามเดือน ตถาคตจักปรินิพพาน’ ดูก่อนอานนท์ ในบัดนี้เอง วันนี้ ที่ปาวาลเจดีย์ ตถาคตมีสติสัมปชัญญะ ปลงอายุสังขารแล้ว”

---

ආනන්දයාචනකථා

เรื่องพระอานนท์ทูลอาราธนา

---

178. එවං වුත්තෙ ආයස්මා ආනන්දො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘තිට්ඨතු, භන්තෙ, භගවා කප්පං, තිට්ඨතු සුගතො කප්පං බහුජනහිතාය බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සාන’’න්ති.

๑๗๘. เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ท่านพระอานนท์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดดำรงอยู่ตลอดกัป ขอพระสุคตโปรดดำรงอยู่ตลอดกัป เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายเถิด”

---

‘‘අලංදානි, ආනන්ද. මා තථාගතං යාචි, අකාලොදානි, ආනන්ද, තථාගතං යාචනායා’’ති. දුතියම්පි ඛො ආයස්මා ආනන්දො…පෙ… තතියම්පි ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘තිට්ඨතු, භන්තෙ, භගවා කප්පං, තිට්ඨතු සුගතො කප්පං බහුජනහිතාය බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සාන’’න්ති.

“ดูก่อนอานนท์ พอทีเถิด ท่านอย่าวิงวอนตถาคตเลย ดูก่อนอานนท์ บัดนี้มิใช่เวลาที่จะวิงวอนตถาคต” แม้ครั้งที่สอง...ฯลฯ... แม้ครั้งที่สาม ท่านพระอานนท์ก็ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดดำรงอยู่ตลอดกัป ขอพระสุคตโปรดดำรงอยู่ตลอดกัป เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายเถิด”

---

‘‘සද්දහසි ත්වං, ආනන්ද, තථාගතස්ස බොධි’’න්ති? ‘‘එවං, භන්තෙ’’. ‘‘අථ කිඤ්චරහි ත්වං, ආනන්ද, තථාගතං යාවතතියකං අභිනිප්පීළෙසී’’ති? ‘‘සම්මුඛා මෙතං, භන්තෙ, භගවතො සුතං සම්මුඛා පටිග්ගහිතං – ‘යස්ස කස්සචි, ආනන්ද, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා භාවිතා බහුලීකතා යානීකතා වත්ථුකතා අනුට්ඨිතා පරිචිතා සුසමාරද්ධා, සො ආකඞ්ඛමානො කප්පං වා තිට්ඨෙය්‍ය කප්පාවසෙසං වා. තථාගතස්ස ඛො, ආනන්ද, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා භාවිතා බහුලීකතා යානීකතා වත්ථුකතා අනුට්ඨිතා පරිචිතා සුසමාරද්ධා. සො [Pg.97] ආකඞ්ඛමානො, ආනන්ද, තථාගතො කප්පං වා තිට්ඨෙය්‍ය කප්පාවසෙසං වා’’’ති. ‘‘සද්දහසි ත්වං, ආනන්දා’’ති? ‘‘එවං, භන්තෙ’’. ‘‘තස්මාතිහානන්ද, තුය්හෙවෙතං දුක්කටං, තුය්හෙවෙතං අපරද්ධං, යං ත්වං තථාගතෙන එවං ඔළාරිකෙ නිමිත්තෙ කයිරමානෙ ඔළාරිකෙ ඔභාසෙ කයිරමානෙ නාසක්ඛි පටිවිජ්ඣිතුං, න තථාගතං යාචි – ‘තිට්ඨතු, භන්තෙ, භගවා කප්පං, තිට්ඨතු සුගතො කප්පං බහුජනහිතාය බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සාන’’න්ති. සචෙ ත්වං, ආනන්ද, තථාගතං යාචෙය්‍යාසි, ද්වෙව තෙ වාචා තථාගතො පටික්ඛිපෙය්‍ය, අථ තතියකං අධිවාසෙය්‍ය. තස්මාතිහානන්ද, තුය්හෙවෙතං දුක්කටං, තුය්හෙවෙතං අපරද්ධං.

“อานนท์ เธอเชื่อโพธิญาณของตถาคตหรือ” “เชื่อ พระเจ้าข้า” “อานนท์ ถ้าเช่นนั้น เหตุไรเธอจึงบีบคั้นตถาคตถึงสามครั้งเล่า” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้ฟัง ได้รับมาเฉพาะพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาคว่า ‘อานนท์ ผู้ใดผู้หนึ่งเจริญอิทธิบาท ๔ ทำให้มาก ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งมั่นเนืองๆ อบรมดีแล้ว ปรารภดีแล้ว ผู้นั้นเมื่อหวังอยู่ พึงดำรงอยู่ได้ตลอดกัป หรือเกินกว่ากัป อานนท์ ตถาคตเจริญอิทธิบาท ๔ แล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งมั่นเนืองๆ อบรมดีแล้ว ปรารภดีแล้ว อานนท์ ตถาคตนั้นเมื่อหวังอยู่ พึงดำรงอยู่ได้ตลอดกัป หรือเกินกว่ากัป’” “อานนท์ เธอเชื่อหรือ” “เชื่อ พระเจ้าข้า” “อานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ เรื่องนี้เป็นความผิดพลาดของเธอ เป็นความบกพร่องของเธอ ที่เมื่อตถาคตทำนิมิตโอฬาร ทำโอภาสโอฬารอย่างนี้ เธอก็ยังไม่สามารถจะรู้ทัน จึงมิได้วิงวอนตถาคตว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดดำรงอยู่ตลอดกัปเถิด ขอพระสุคตโปรดดำรงอยู่ตลอดกัปเถิด เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย’ อานนท์ ถ้าเธอวิงวอนตถาคต ตถาคตพึงคัดค้านคำของเธอสองครั้ง แล้วพึงรับในครั้งที่สาม อานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ เรื่องนี้เป็นความผิดพลาดของเธอ เป็นความบกพร่องของเธอ

---

179. ‘‘එකමිදාහං, ආනන්ද, සමයං රාජගහෙ විහරාමි ගිජ්ඣකූටෙ පබ්බතෙ. තත්‍රාපි ඛො තාහං, ආනන්ද, ආමන්තෙසිං – ‘රමණීයං, ආනන්ද, රාජගහං, රමණීයො, ආනන්ද, ගිජ්ඣකූටො පබ්බතො. යස්ස කස්සචි, ආනන්ද, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා භාවිතා බහුලීකතා යානීකතා වත්ථුකතා අනුට්ඨිතා පරිචිතා සුසමාරද්ධා, සො ආකඞ්ඛමානො කප්පං වා තිට්ඨෙය්‍ය කප්පාවසෙසං වා. තථාගතස්ස ඛො, ආනන්ද, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා භාවිතා බහුලීකතා යානීකතා වත්ථුකතා අනුට්ඨිතා පරිචිතා සුසමාරද්ධා, සො ආකඞ්ඛමානො, ආනන්ද, තථාගතො කප්පං වා තිට්ඨෙය්‍ය කප්පාවසෙසං වා’ති. එවම්පි ඛො ත්වං, ආනන්ද, තථාගතෙන ඔළාරිකෙ නිමිත්තෙ කයිරමානෙ ඔළාරිකෙ ඔභාසෙ කයිරමානෙ නාසක්ඛි පටිවිජ්ඣිතුං, න තථාගතං යාචි – ‘තිට්ඨතු, භන්තෙ, භගවා කප්පං, තිට්ඨතු සුගතො කප්පං බහුජනහිතාය බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සාන’න්ති. සචෙ ත්වං, ආනන්ද, තථාගතං යාචෙය්‍යාසි, ද්වෙ තෙ වාචා තථාගතො පටික්ඛිපෙය්‍ය, අථ තතියකං අධිවාසෙය්‍ය. තස්මාතිහානන්ද, තුය්හෙවෙතං දුක්කටං, තුය්හෙවෙතං අපරද්ධං.

๑๗๙. “อานนท์ สมัยหนึ่ง เราอยู่ที่ภูเขาคิชฌกูฏ เขตกรุงราชคฤห์ อานนท์ แม้ ณ ที่นั้น เราก็ได้บอกเธอว่า ‘อานนท์ กรุงราชคฤห์น่ารื่นรมย์ ภูเขาคิชฌกูฏน่ารื่นรมย์ อานนท์ ผู้ใดผู้หนึ่งเจริญอิทธิบาท ๔ ทำให้มาก ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งมั่นเนืองๆ อบรมดีแล้ว ปรารภดีแล้ว ผู้นั้นเมื่อหวังอยู่ พึงดำรงอยู่ได้ตลอดกัป หรือเกินกว่ากัป อานนท์ ตถาคตเจริญอิทธิบาท ๔ แล้ว ทำให้มากแล้ว ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งมั่นเนืองๆ อบรมดีแล้ว ปรารภดีแล้ว อานนท์ ตถาคตนั้นเมื่อหวังอยู่ พึงดำรงอยู่ได้ตลอดกัป หรือเกินกว่ากัป’ อานนท์ ถึงอย่างนั้น เมื่อตถาคตทำนิมิตโอฬาร ทำโอภาสโอฬาร เธอก็ยังไม่สามารถจะรู้ทัน จึงมิได้วิงวอนตถาคตว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดดำรงอยู่ตลอดกัปเถิด ขอพระสุคตโปรดดำรงอยู่ตลอดกัปเถิด เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย’ อานนท์ ถ้าเธอวิงวอนตถาคต ตถาคตพึงคัดค้านคำของเธอสองครั้ง แล้วพึงรับในครั้งที่สาม อานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ เรื่องนี้เป็นความผิดพลาดของเธอ เป็นความบกพร่องของเธอ

---

180. ‘‘එකමිදාහං, ආනන්ද, සමයං තත්ථෙව රාජගහෙ විහරාමි ගොතමනිග්‍රොධෙ…පෙ… තත්ථෙව රාජගහෙ විහරාමි චොරපපාතෙ… තත්ථෙව රාජගහෙ විහරාමි වෙභාරපස්සෙ සත්තපණ්ණිගුහායං… තත්ථෙව රාජගහෙ විහරාමි ඉසිගිලිපස්සෙ කාළසිලායං… තත්ථෙව රාජගහෙ විහරාමි සීතවනෙ සප්පසොණ්ඩිකපබ්භාරෙ… තත්ථෙව රාජගහෙ විහරාමි තපොදාරාමෙ… තත්ථෙව රාජගහෙ විහරාමි වෙළුවනෙ කලන්දකනිවාපෙ… තත්ථෙව රාජගහෙ විහරාමි ජීවකම්බවනෙ… තත්ථෙව රාජගහෙ විහරාමි මද්දකුච්ඡිස්මිං මිගදායෙ [Pg.98] තත්‍රාපි ඛො තාහං, ආනන්ද, ආමන්තෙසිං – ‘රමණීයං, ආනන්ද, රාජගහං, රමණීයො ගිජ්ඣකූටො පබ්බතො, රමණීයො ගොතමනිග්‍රොධො, රමණීයො චොරපපාතො, රමණීයා වෙභාරපස්සෙ සත්තපණ්ණිගුහා, රමණීයා ඉසිගිලිපස්සෙ කාළසිලා, රමණීයො සීතවනෙ සප්පසොණ්ඩිකපබ්භාරො, රමණීයො තපොදාරාමො, රමණීයො වෙළුවනෙ කලන්දකනිවාපො, රමණීයං ජීවකම්බවනං, රමණීයො මද්දකුච්ඡිස්මිං මිගදායො. යස්ස කස්සචි, ආනන්ද, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා භාවිතා බහුලීකතා යානීකතා වත්ථුකතා අනුට්ඨිතා පරිචිතා සුසමාරද්ධා…පෙ… ආකඞ්ඛමානො, ආනන්ද, තථාගතො කප්පං වා තිට්ඨෙය්‍ය කප්පාවසෙසං වා’ති. එවම්පි ඛො ත්වං, ආනන්ද, තථාගතෙන ඔළාරිකෙ නිමිත්තෙ කයිරමානෙ ඔළාරිකෙ ඔභාසෙ කයිරමානෙ නාසක්ඛි පටිවිජ්ඣිතුං, න තථාගතං යාචි – ‘තිට්ඨතු, භන්තෙ, භගවා කප්පං, තිට්ඨතු සුගතො කප්පං බහුජනහිතාය බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සාන’න්ති. සචෙ ත්වං, ආනන්ද, තථාගතං යාචෙය්‍යාසි, ද්වෙව තෙ වාචා තථාගතො පටික්ඛිපෙය්‍ය, අථ තතියකං අධිවාසෙය්‍ය. තස්මාතිහානන්ද, තුය්හෙවෙතං දුක්කටං, තුය්හෙවෙතං අපරද්ධං.

๑๘๐. “อานนท์ สมัยหนึ่ง เราอยู่ที่โคตมนิโครธ ในกรุงราชคฤห์นั้นเอง... (เป)... เราอยู่ที่โจรปปาตะ... เราอยู่ที่ถ้ำสัตตบรรณคูหา ข้างภูเขาเวภาระ... เราอยู่ที่กาฬศิลา ข้างภูเขาอิสิคิลิ... เราอยู่ที่สัปปโสณฑิกปัพภาระ ในสีตวัน... เราอยู่ที่ตโปทาราม... เราอยู่ที่เวฬุวันกลันทกนิวาปสถาน... เราอยู่ที่ชีวกัมพวัน... เราอยู่ที่มัททกุจฉิมิคทายวัน ในกรุงราชคฤห์นั้นเอง อานนท์ แม้ ณ ที่นั้น เราก็ได้บอกเธอว่า ‘อานนท์ กรุงราชคฤห์น่ารื่นรมย์ ภูเขาคิชฌกูฏน่ารื่นรมย์ โคตมนิโครธน่ารื่นรมย์ โจรปปาตะน่ารื่นรมย์ ถ้ำสัตตบรรณคูหาข้างภูเขาเวภาระน่ารื่นรมย์ กาฬศิลาข้างภูเขาอิสิคิลิก็น่ารื่นรมย์ สัปปโสณฑิกปัพภาระในสีตวันน่ารื่นรมย์ ตโปทารามน่ารื่นรมย์ เวฬุวันกลันทกนิวาปสถานน่ารื่นรมย์ ชีวกัมพวันน่ารื่นรมย์ มัททกุจฉิมิคทายวันน่ารื่นรมย์ อานนท์ ผู้ใดผู้หนึ่งเจริญอิทธิบาท ๔ ทำให้มาก... (เป)... อานนท์ ตถาคตนั้นเมื่อหวังอยู่ พึงดำรงอยู่ได้ตลอดกัป หรือเกินกว่ากัป’ อานนท์ ถึงอย่างนั้น เมื่อตถาคตทำนิมิตโอฬาร ทำโอภาสโอฬาร เธอก็ยังไม่สามารถจะรู้ทัน จึงมิได้วิงวอนตถาคตว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดดำรงอยู่ตลอดกัปเถิด ขอพระสุคตโปรดดำรงอยู่ตลอดกัปเถิด เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย’ อานนท์ ถ้าเธอวิงวอนตถาคต ตถาคตพึงคัดค้านคำของเธอสองครั้ง แล้วพึงรับในครั้งที่สาม อานนท์ เพราะเหตุนั้นแหละ เรื่องนี้เป็นความผิดพลาดของเธอ เป็นความบกพร่องของเธอ

---

181. ‘‘එකමිදාහං, ආනන්ද, සමයං ඉධෙව වෙසාලියං විහරාමි උදෙනෙ චෙතියෙ. තත්‍රාපි ඛො තාහං, ආනන්ද, ආමන්තෙසිං – ‘රමණීයා, ආනන්ද, වෙසාලී, රමණීයං උදෙනං චෙතියං. යස්ස කස්සචි, ආනන්ද, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා භාවිතා බහුලීකතා යානීකතා වත්ථුකතා අනුට්ඨිතා පරිචිතා සුසමාරද්ධා, සො ආකඞ්ඛමානො කප්පං වා තිට්ඨෙය්‍ය කප්පාවසෙසං වා. තථාගතස්ස ඛො, ආනන්ද, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා භාවිතා බහුලීකතා යානීකතා වත්ථුකතා අනුට්ඨිතා පරිචිතා සුසමාරද්ධා, සො ආකඞ්ඛමානො, ආනන්ද, තථාගතො කප්පං වා තිට්ඨෙය්‍ය කප්පාවසෙසං වා’ති. එවම්පි ඛො ත්වං, ආනන්ද, තථාගතෙන ඔළාරිකෙ නිමිත්තෙ කයිරමානෙ ඔළාරිකෙ ඔභාසෙ කයිරමානෙ නාසක්ඛි පටිවිජ්ඣිතුං, න තථාගතං යාචි – ‘තිට්ඨතු, භන්තෙ, භගවා කප්පං, තිට්ඨතු සුගතො කප්පං බහුජනහිතාය බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සාන’න්ති. සචෙ ත්වං, ආනන්ද, තථාගතං යාචෙය්‍යාසි, ද්වෙව තෙ වාචා තථාගතො පටික්ඛිපෙය්‍ය, අථ තතියකං අධිවාසෙය්‍ය, තස්මාතිහානන්ද, තුය්හෙවෙතං දුක්කටං, තුය්හෙවෙතං අපරද්ධං.

๑๘๑. อานนท์ สมัยหนึ่ง เราอยู่ที่อุทเทนเจดีย์ในกรุงเวสาลีนี้เอง แม้ในครั้งนั้น เราก็ได้บอกเธอว่า ‘อานนท์ กรุงเวสาลีน่ารื่นรมย์ อุทเทนเจดีย์ก็น่ารื่นรมย์ อานนท์ ผู้ใดผู้หนึ่งเจริญอิทธิบาท ๔ ทำให้มาก ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งมั่นไว้ สั่งสมไว้ ปรารภดีแล้ว ผู้นั้นเมื่อหวังอยู่ ก็พึงดำรงอยู่ได้ตลอดกัป หรือเกินกว่ากัป อานนท์ อิทธิบาท ๔ ตถาคตเจริญแล้ว ทำให้มาก ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งมั่นไว้ สั่งสมไว้ ปรารภดีแล้ว อานนท์ ตถาคตนั้นเมื่อหวังอยู่ ก็พึงดำรงอยู่ได้ตลอดกัป หรือเกินกว่ากัป’ อานนท์ แม้เมื่อตถาคตทำนิมิตโอฬาร ทำโอภาสโอฬารอย่างนี้ เธอก็ไม่สามารถจะเข้าใจได้ จึงมิได้ทูลอาราธนาตถาคตว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดดำรงอยู่ตลอดกัป ขอพระสุคตโปรดดำรงอยู่ตลอดกัป เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนจำนวนมาก เพื่อความสุขแก่ชนจำนวนมาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ทวยเทพและมนุษย์ทั้งหลาย’ อานนท์ ถ้าเธอทูลอาราธนาตถาคต ตถาคตพึงปฏิเสธคำของเธอ ๒ ครั้ง แล้วพึงรับในครั้งที่ ๓ อานนท์ เพราะเหตุนั้น เรื่องนี้จึงเป็นความผิดพลาดของเธอ เป็นความบกพร่องของเธอทีเดียว

---

182. ‘‘එකමිදාහං[Pg.99], ආනන්ද, සමයං ඉධෙව වෙසාලියං විහරාමි ගොතමකෙ චෙතියෙ …පෙ… ඉධෙව වෙසාලියං විහරාමි සත්තම්බෙ චෙතියෙ… ඉධෙව වෙසාලියං විහරාමි බහුපුත්තෙ චෙතියෙ… ඉධෙව වෙසාලියං විහරාමි සාරන්දදෙ චෙතියෙ… ඉදානෙව ඛො තාහං, ආනන්ද, අජ්ජ චාපාලෙ චෙතියෙ ආමන්තෙසිං – ‘රමණීයා, ආනන්ද, වෙසාලී, රමණීයං උදෙනං චෙතියං, රමණීයං ගොතමකං චෙතියං, රමණීයං සත්තම්බං චෙතියං, රමණීයං බහුපුත්තං චෙතියං, රමණීයං සාරන්දදං චෙතියං, රමණීයං චාපාලං චෙතියං. යස්ස කස්සචි, ආනන්ද, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා භාවිතා බහුලීකතා යානීකතා වත්ථුකතා අනුට්ඨිතා පරිචිතා සුසමාරද්ධා, සො ආකඞ්ඛමානො කප්පං වා තිට්ඨෙය්‍ය කප්පාවසෙසං වා. තථාගතස්ස ඛො, ආනන්ද, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා භාවිතා බහුලීකතා යානීකතා වත්ථුකතා අනුට්ඨිතා පරිචිතා සුසමාරද්ධා, සො ආකඞ්ඛමානො, ආනන්ද, තථාගතො කප්පං වා තිට්ඨෙය්‍ය කප්පාවසෙසං වා’ති. එවම්පි ඛො ත්වං, ආනන්ද, තථාගතෙන ඔළාරිකෙ නිමිත්තෙ කයිරමානෙ ඔළාරිකෙ ඔභාසෙ කයිරමානෙ නාසක්ඛි පටිවිජ්ඣිතුං, න තථාගතං යාචි – ‘තිට්ඨතු භගවා කප්පං, තිට්ඨතු සුගතො කප්පං බහුජනහිතාය බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සාන’න්ති. සචෙ ත්වං, ආනන්ද, තථාගතං යාචෙය්‍යාසි, ද්වෙව තෙ වාචා තථාගතො පටික්ඛිපෙය්‍ය, අථ තතියකං අධිවාසෙය්‍ය. තස්මාතිහානන්ද, තුය්හෙවෙතං දුක්කටං, තුය්හෙවෙතං අපරද්ධං.

๑๘๒. อานนท์ สมัยหนึ่ง เราอยู่ที่โคตมกเจดีย์ในกรุงเวสาลีนี้เอง...ฯลฯ... สมัยหนึ่ง เราอยู่ที่สัตตัมพเจดีย์ในกรุงเวสาลีนี้เอง... สมัยหนึ่ง เราอยู่ที่พหุปุตตเจดีย์ในกรุงเวสาลีนี้เอง... สมัยหนึ่ง เราอยู่ที่สารันททเจดีย์ในกรุงเวสาลีนี้เอง... อานนท์ และในบัดนี้เอง วันนี้ เราได้บอกเธอที่ปาวาลเจดีย์ว่า ‘อานนท์ กรุงเวสาลีน่ารื่นรมย์ อุทเทนเจดีย์น่ารื่นรมย์ โคตมกเจดีย์น่ารื่นรมย์ สัตตัมพเจดีย์น่ารื่นรมย์ พหุปุตตเจดีย์น่ารื่นรมย์ สารันททเจดีย์น่ารื่นรมย์ ปาวาลเจดีย์น่ารื่นรมย์ อานนท์ ผู้ใดผู้หนึ่งเจริญอิทธิบาท ๔ ทำให้มาก ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งมั่นไว้ สั่งสมไว้ ปรารภดีแล้ว ผู้นั้นเมื่อหวังอยู่ ก็พึงดำรงอยู่ได้ตลอดกัป หรือเกินกว่ากัป อานนท์ อิทธิบาท ๔ ตถาคตเจริญแล้ว ทำให้มาก ทำให้เป็นดุจยาน ทำให้เป็นที่ตั้ง ตั้งมั่นไว้ สั่งสมไว้ ปรารภดีแล้ว อานนท์ ตถาคตนั้นเมื่อหวังอยู่ ก็พึงดำรงอยู่ได้ตลอดกัป หรือเกินกว่ากัป’ อานนท์ แม้เมื่อตถาคตทำนิมิตโอฬาร ทำโอภาสโอฬารอย่างนี้ เธอก็ไม่สามารถจะเข้าใจได้ จึงมิได้ทูลอาราธนาตถาคตว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคโปรดดำรงอยู่ตลอดกัป ขอพระสุคตโปรดดำรงอยู่ตลอดกัป เพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนจำนวนมาก เพื่อความสุขแก่ชนจำนวนมาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ทวยเทพและมนุษย์ทั้งหลาย’ อานนท์ ถ้าเธอทูลอาราธนาตถาคต ตถาคตพึงปฏิเสธคำของเธอ ๒ ครั้ง แล้วพึงรับในครั้งที่ ๓ อานนท์ เพราะเหตุนั้น เรื่องนี้จึงเป็นความผิดพลาดของเธอ เป็นความบกพร่องของเธอทีเดียว

---

183. ‘‘නනු එතං, ආනන්ද, මයා පටිකච්චෙව අක්ඛාතං – ‘සබ්බෙහෙව පියෙහි මනාපෙහි නානාභාවො විනාභාවො අඤ්ඤථාභාවො. තං කුතෙත්ථ, ආනන්ද, ලබ්භා, යං තං ජාතං භූතං සඞ්ඛතං පලොකධම්මං, තං වත මා පලුජ්ජීති නෙතං ඨානං විජ්ජති’. යං ඛො පනෙතං, ආනන්ද, තථාගතෙන චත්තං වන්තං මුත්තං පහීනං පටිනිස්සට්ඨං ඔස්සට්ඨො ආයුසඞ්ඛාරො, එකංසෙන වාචා භාසිතා – ‘න චිරං තථාගතස්ස පරිනිබ්බානං භවිස්සති. ඉතො තිණ්ණං මාසානං අච්චයෙන තථාගතො පරිනිබ්බායිස්සතී’ති. තඤ්ච තථාගතො ජීවිතහෙතු පුන පච්චාවමිස්සතීති නෙතං ඨානං විජ්ජති. ආයාමානන්ද, යෙන මහාවනං කූටාගාරසාලා තෙනුපසඞ්කමිස්සාමා’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො [Pg.100] ආයස්මා ආනන්දො භගවතො පච්චස්සොසි.

๑๘๓. อานนท์ เราได้บอกเธอไว้ก่อนแล้วมิใช่หรือว่า ‘ความแตกต่าง ความพลัดพราก ความเป็นอย่างอื่นจากของรักของชอบใจทั้งสิ้นย่อมมี’ อานนท์ ข้อนั้นจะหาได้จากที่ไหนในโลกนี้ สิ่งใดที่เกิดแล้ว มีแล้ว ปัจจัยปรุงแต่งแล้ว มีความแตกสลายเป็นธรรมดา ใครๆ อย่าได้ปรารถนาว่า ‘ขอสิ่งนั้นอย่าได้แตกสลายไปเลย’ ดังนี้ ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ อานนท์ สิ่งใดที่ตถาคตสละแล้ว คายแล้ว ปล่อยแล้ว ละแล้ว สลัดทิ้งแล้ว คือ อายุสังขาร ตถาคตได้กล่าววาจาเด็ดขาดไว้แล้วว่า ‘ปรินิพพานของตถาคตจักมีในไม่ช้า หลังจากนี้ไป ๓ เดือน ตถาคตจักปรินิพพาน’ ข้อที่ตถาคตจะกลับคืนอายุสังขารนั้นเพราะเหตุแห่งชีวิตอีก ข้อนี้ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ มาเถิด อานนท์ เราจะเข้าไปยังป่ามหาวันยังกูฏาคารศาลากันเถิด” ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระผู้มีพระภาคว่า “อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

---

අථ ඛො භගවා ආයස්මතා ආනන්දෙන සද්ධිං යෙන මහාවනං කූටාගාරසාලා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘ගච්ඡ ත්වං, ආනන්ද, යාවතිකා භික්ඛූ වෙසාලිං උපනිස්සාය විහරන්ති, තෙ සබ්බෙ උපට්ඨානසාලායං සන්නිපාතෙහී’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවතො පටිස්සුත්වා යාවතිකා භික්ඛූ වෙසාලිං උපනිස්සාය විහරන්ති, තෙ සබ්බෙ උපට්ඨානසාලායං සන්නිපාතෙත්වා යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි. එකමන්තං ඨිතො ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘සන්නිපතිතො, භන්තෙ, භික්ඛුසඞ්ඝො, යස්සදානි, භන්තෙ, භගවා කාලං මඤ්ඤතී’’ති.

ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยท่านพระอานนท์ได้เสด็จเข้าไปยังป่ามหาวันยังกูฏาคารศาลา ครั้นแล้วรับสั่งเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า ‘อานนท์ เธอจงไปบอกให้ภิกษุทั้งปวงที่อาศัยอยู่ในกรุงเวสาลีมาประชุมกันที่อุปัฏฐานศาลา’ ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสแล้ว จึงให้ภิกษุทั้งปวงที่อาศัยอยู่ในกรุงเวสาลีมาประชุมกันที่อุปัฏฐานศาลา แล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควร ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภิกษุสงฆ์ประชุมกันพร้อมแล้ว ขอพระผู้มีพระภาคทรงกำหนดเวลาที่สมควร ณ บัดนี้เถิด’

---

184. අථ ඛො භගවා යෙනුපට්ඨානසාලා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි. නිසජ්ජ ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘තස්මාතිහ, භික්ඛවෙ, යෙ තෙ මයා ධම්මා අභිඤ්ඤා දෙසිතා, තෙ වො සාධුකං උග්ගහෙත්වා ආසෙවිතබ්බා භාවෙතබ්බා බහුලීකාතබ්බා, යථයිදං බ්‍රහ්මචරියං අද්ධනියං අස්ස චිරට්ඨිතිකං, තදස්ස බහුජනහිතාය බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සානං. කතමෙ ච තෙ, භික්ඛවෙ, ධම්මා මයා අභිඤ්ඤා දෙසිතා, යෙ වො සාධුකං උග්ගහෙත්වා ආසෙවිතබ්බා භාවෙතබ්බා බහුලීකාතබ්බා, යථයිදං බ්‍රහ්මචරියං අද්ධනියං අස්ස චිරට්ඨිතිකං, තදස්ස බහුජනහිතාය බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සානං. සෙය්‍යථිදං – චත්තාරො සතිපට්ඨානා චත්තාරො සම්මප්පධානා චත්තාරො ඉද්ධිපාදා පඤ්චින්ද්‍රියානි පඤ්ච බලානි සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො. ඉමෙ ඛො තෙ, භික්ඛවෙ, ධම්මා මයා අභිඤ්ඤා දෙසිතා, යෙ වො සාධුකං උග්ගහෙත්වා ආසෙවිතබ්බා භාවෙතබ්බා බහුලීකාතබ්බා, යථයිදං බ්‍රහ්මචරියං අද්ධනියං අස්ස චිරට්ඨිතිකං, තදස්ස බහුජනහිතාය බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සාන’’න්ති.

๑๘๔. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จเข้าไปยังอุปัฏฐานศาลา แล้วประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ ครั้นประทับนั่งแล้ว จึงรับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เพราะเหตุนั้นแหละ ธรรมเหล่าใดที่เราแสดงแล้วแก่เธอทั้งหลายด้วยปัญญาอันยิ่ง เธอทั้งหลายพึงเรียนให้ดีแล้วพึงเสพ พึงเจริญ พึงกระทำให้มาก เพื่อพรหมจรรย์นี้จะพึงยั่งยืน ตั้งอยู่ได้นาน การดำรงอยู่นานแห่งพรหมจรรย์นั้น พึงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ชนจำนวนมาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ภิกษุทั้งหลาย ก็ธรรมเหล่าไหนเล่าที่เราแสดงแล้วแก่เธอทั้งหลายด้วยปัญญาอันยิ่ง ที่เธอทั้งหลายพึงเรียนให้ดีแล้วพึงเสพ พึงเจริญ พึงกระทำให้มาก เพื่อพรหมจรรย์นี้จะพึงยั่งยืน ตั้งอยู่ได้นาน การดำรงอยู่นานแห่งพรหมจรรย์นั้น พึงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ชนจำนวนมาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ได้แก่ สติปัฏฐาน ๔ สัมมัปปธาน ๔ อิทธิบาท ๔ อินทรีย์ ๕ พละ ๕ โพชฌงค์ ๗ อริยมรรคมีองค์ ๘ ภิกษุทั้งหลาย ธรรมเหล่านี้แลที่เราแสดงแล้วแก่เธอทั้งหลายด้วยปัญญาอันยิ่ง ที่เธอทั้งหลายพึงเรียนให้ดีแล้วพึงเสพ พึงเจริญ พึงกระทำให้มาก เพื่อพรหมจรรย์นี้จะพึงยั่งยืน ตั้งอยู่ได้นาน การดำรงอยู่นานแห่งพรหมจรรย์นั้น พึงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ชนจำนวนมาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย’

---

185. අථ ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘හන්දදානි, භික්ඛවෙ, ආමන්තයාමි වො, වයධම්මා සඞ්ඛාරා, අප්පමාදෙන සම්පාදෙථ. නචිරං තථාගතස්ස [Pg.101] පරිනිබ්බානං භවිස්සති. ඉතො තිණ්ණං මාසානං අච්චයෙන තථාගතො පරිනිබ්බායිස්සතී’’ති. ඉදමවොච භගවා, ඉදං වත්වාන සුගතො අථාපරං එතදවොච සත්ථා. –

๑๘๕. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย บัดนี้เราขอเตือนเธอทั้งหลาย สังขารทั้งหลายมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา เธอทั้งหลายจงยังความไม่ประมาทให้ถึงพร้อมเถิด ปรินิพพานแห่งตถาคตจักมีในไม่ช้า โดยล่วงไป ๓ เดือนแต่นี้ ตถาคตจักปรินิพพาน’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้ พระสุคตศาสดาครั้นตรัสพระดำรัสนี้แล้ว จึงได้ตรัสพระดำรัสอื่นอีกต่อไปว่า

---

‘‘පරිපක්කො වයො මය්හං, පරිත්තං මම ජීවිතං;

පහාය වො ගමිස්සාමි, කතං මෙ සරණමත්තනො.

‘วัยของเราแก่หง่อมแล้ว ชีวิตของเราเหลือน้อย เราจักละพวกเธอไป ที่พึ่งของตนเราได้ทำไว้แล้ว

---

‘‘අප්පමත්තා සතීමන්තො, සුසීලා හොථ භික්ඛවො;

සුසමාහිතසඞ්කප්පා, සචිත්තමනුරක්ඛථ.

ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายจงเป็นผู้ไม่ประมาท มีสติ มีศีลดี มีความดำริตั้งมั่นดีแล้ว จงรักษาจิตของตนเถิด

---

‘‘යො ඉමස්මිං ධම්මවිනයෙ, අප්පමත්තො විහස්සති;

පහාය ජාතිසංසාරං, දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සතී’’ති.

ผู้ใดจักเป็นผู้ไม่ประมาทอยู่ในธรรมวินัยนี้ ผู้นั้นจักละชาติสงสาร ทำที่สุดแห่งทุกข์ได้’

---

තතියො භාණවාරො.

ภาณวารที่ ๓ จบ

---

නාගාපලොකිතං

นาคาปโลกิตะ

---

186. අථ ඛො භගවා පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය වෙසාලිං පිණ්ඩාය පාවිසි. වෙසාලියං පිණ්ඩාය චරිත්වා පච්ඡාභත්තං පිණ්ඩපාතප්පටික්කන්තො නාගාපලොකිතං වෙසාලිං අපලොකෙත්වා ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘ඉදං පච්ඡිමකං, ආනන්ද, තථාගතස්ස වෙසාලියා දස්සනං භවිස්සති. ආයාමානන්ද, යෙන භණ්ඩගාමො තෙනුපසඞ්කමිස්සාමා’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවතො පච්චස්සොසි.

๑๘๖. ครั้งนั้น เวลาเช้า พระผู้มีพระภาคทรงครองอันตรวาสก ถือบาตรและจีวร เสด็จเข้าไปบิณฑบาตในกรุงเวสาลี ครั้นเสด็จเที่ยวบิณฑบาตในกรุงเวสาลีแล้ว เวลาปัจฉาภัต เสด็จกลับจากบิณฑบาต ทรงกระทำนาคาปโลกิตะ ทอดพระเนตรกรุงเวสาลี แล้วรับสั่งเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า ‘อานนท์ การเห็นกรุงเวสาลีของตถาคตครั้งนี้ จักเป็นการเห็นครั้งสุดท้าย มาเถิด อานนท์ เราจักไปยังภัณฑคาม’ ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระผู้มีพระภาคว่า ‘เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า’

---

අථ [Pg.102] ඛො භගවා මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං යෙන භණ්ඩගාමො තදවසරි. තත්‍ර සුදං භගවා භණ්ඩගාමෙ විහරති. තත්‍ර ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘චතුන්නං, භික්ඛවෙ, ධම්මානං අනනුබොධා අප්පටිවෙධා එවමිදං දීඝමද්ධානං සන්ධාවිතං සංසරිතං මමඤ්චෙව තුම්හාකඤ්ච. කතමෙසං චතුන්නං? අරියස්ස, භික්ඛවෙ, සීලස්ස අනනුබොධා අප්පටිවෙධා එවමිදං දීඝමද්ධානං සන්ධාවිතං සංසරිතං මමං චෙව තුම්හාකඤ්ච. අරියස්ස, භික්ඛවෙ, සමාධිස්ස අනනුබොධා අප්පටිවෙධා එවමිදං දීඝමද්ධානං සන්ධාවිතං සංසරිතං මමං චෙව තුම්හාකඤ්ච. අරියාය, භික්ඛවෙ, පඤ්ඤාය අනනුබොධා අප්පටිවෙධා එවමිදං දීඝමද්ධානං සන්ධාවිතං සංසරිතං මමං චෙව තුම්හාකඤ්ච. අරියාය, භික්ඛවෙ, විමුත්තියා අනනුබොධා අප්පටිවෙධා එවමිදං දීඝමද්ධානං සන්ධාවිතං සංසරිතං මමං චෙව තුම්හාකඤ්ච. තයිදං, භික්ඛවෙ, අරියං සීලං අනුබුද්ධං පටිවිද්ධං, අරියො සමාධි අනුබුද්ධො පටිවිද්ධො, අරියා පඤ්ඤා අනුබුද්ධා පටිවිද්ධා, අරියා විමුත්ති අනුබුද්ධා පටිවිද්ධා, උච්ඡින්නා භවතණ්හා, ඛීණා භවනෙත්ති, නත්ථි දානි පුනබ්භවො’’ති. ඉදමවොච භගවා, ඉදං වත්වාන සුගතො අථාපරං එතදවොච සත්ථා –

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่เสด็จถึงภัณฑคามแล้ว ณ ที่นั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ภัณฑคามนั้นแล ณ ที่นั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย เพราะไม่รู้แจ้ง ไม่แทงตลอดธรรม ๔ ประการ เราและเธอทั้งหลายจึงต้องท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏตลอดกาลนานเช่นนี้ ธรรม ๔ ประการ อะไรบ้าง คือ เพราะไม่รู้แจ้ง ไม่แทงตลอดอริยศีล เราและเธอทั้งหลายจึงต้องท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏตลอดกาลนานเช่นนี้ เพราะไม่รู้แจ้ง ไม่แทงตลอดอริยสมาธิ ... เพราะไม่รู้แจ้ง ไม่แทงตลอดอริยปัญญา ... เพราะไม่รู้แจ้ง ไม่แทงตลอดอริยวิมุตติ เราและเธอทั้งหลายจึงต้องท่องเที่ยวไปในสังสารวัฏตลอดกาลนานเช่นนี้ ภิกษุทั้งหลาย อริยศีลนั้น เราได้รู้แจ้งแทงตลอดแล้ว อริยสมาธินั้น เราได้รู้แจ้งแทงตลอดแล้ว อริยปัญญานั้น เราได้รู้แจ้งแทงตลอดแล้ว อริยวิมุตตินั้น เราได้รู้แจ้งแทงตลอดแล้ว ภวตัณหาเราตัดขาดแล้ว ภวเนตติสิ้นแล้ว บัดนี้ภพใหม่ไม่มี’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้ พระสุคตศาสดาครั้นตรัสพระดำรัสนี้แล้ว จึงได้ตรัสพระดำรัสอื่นอีกต่อไปว่า

---

‘‘සීලං සමාධි පඤ්ඤා ච, විමුත්ති ච අනුත්තරා;

අනුබුද්ධා ඉමෙ ධම්මා, ගොතමෙන යසස්සිනා.

‘ศีล สมาธิ ปัญญา และวิมุตติอันยอดเยี่ยม ธรรมเหล่านี้ พระโคดมผู้มียศได้ตรัสรู้แล้ว

---

‘‘ඉති බුද්ධො අභිඤ්ඤාය, ධම්මමක්ඛාසි භික්ඛුනං;

දුක්ඛස්සන්තකරො සත්ථා, චක්ඛුමා පරිනිබ්බුතො’’ති.

พระพุทธเจ้าทรงรู้ยิ่งแล้วโดยประการดังนี้ จึงได้ตรัสบอกธรรมแก่ภิกษุทั้งหลาย พระศาสดาผู้ทรงทำที่สุดแห่งทุกข์ มีพระจักษุ ปรินิพพานแล้ว’

---

තත්‍රාපි සුදං භගවා භණ්ඩගාමෙ විහරන්තො එතදෙව බහුලං භික්ඛූනං ධම්මිං කථං කරොති – ‘‘ඉති සීලං, ඉති සමාධි, ඉති පඤ්ඤා. සීලපරිභාවිතො සමාධි මහප්ඵලො හොති මහානිසංසො. සමාධිපරිභාවිතා පඤ්ඤා මහප්ඵලා හොති මහානිසංසා. පඤ්ඤාපරිභාවිතං චිත්තං සම්මදෙව ආසවෙහි විමුච්චති, සෙය්‍යථිදං – කාමාසවා, භවාසවා, අවිජ්ජාසවා’’ති.

แม้ ณ ภัณฑคามนั้นแล พระผู้มีพระภาคขณะประทับอยู่ ก็ได้ตรัสธรรมีกถาแก่ภิกษุทั้งหลายเป็นอันมากว่า ‘ศีลเป็นอย่างนี้ สมาธิเป็นอย่างนี้ ปัญญาเป็นอย่างนี้ สมาธิที่ศีลอบรมแล้วย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก ปัญญาที่สมาธิอบรมแล้วย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก จิตที่ปัญญาอบรมแล้วย่อมหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายโดยชอบ ได้แก่ กามาสวะ ภวาสวะ อวิชชาสวะ’

---

චතුමහාපදෙසකථා

จตุมหาปเทสกถา

---

187. අථ ඛො භගවා භණ්ඩගාමෙ යථාභිරන්තං විහරිත්වා ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘ආයාමානන්ද, යෙන හත්ථිගාමො, යෙන අම්බගාමො, යෙන ජම්බුගාමො, යෙන භොගනගරං තෙනුපසඞ්කමිස්සාමා’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවතො පච්චස්සොසි. අථ ඛො [Pg.103] භගවා මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං යෙන භොගනගරං තදවසරි. තත්‍ර සුදං භගවා භොගනගරෙ විහරති ආනන්දෙ චෙතියෙ. තත්‍ර ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, මහාපදෙසෙ දෙසෙස්සාමි, තං සුණාථ, සාධුකං මනසිකරොථ, භාසිස්සාමී’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො තෙ භික්ඛූ භගවතො පච්චස්සොසුං. භගවා එතදවොච –

๑๘๗. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ภัณฑคามตามพระอัธยาศัยแล้ว รับสั่งเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า “มาเถิด อานนท์ เราจักไปยังหัตถิคาม อัมพคาม ชัมพุคาม และโภคนคร” ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า “เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่เสด็จถึงโภคนคร ณ ที่นั้น พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่อานันทเจดีย์ ในโภคนคร ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาครับสั่งเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า “ภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงมหาปเทส ๔ ประการนี้ เธอทั้งหลายจงฟังมหาปเทสนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว” ภิกษุเหล่านั้นทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า “เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

---

188. ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු එවං වදෙය්‍ය – ‘සම්මුඛා මෙතං, ආවුසො, භගවතො සුතං සම්මුඛා පටිග්ගහිතං, අයං ධම්මො අයං විනයො ඉදං සත්ථුසාසන’න්ති. තස්ස, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො භාසිතං නෙව අභිනන්දිතබ්බං නප්පටික්කොසිතබ්බං. අනභිනන්දිත්වා අප්පටික්කොසිත්වා තානි පදබ්‍යඤ්ජනානි සාධුකං උග්ගහෙත්වා සුත්තෙ ඔසාරෙතබ්බානි, විනයෙ සන්දස්සෙතබ්බානි. තානි චෙ සුත්තෙ ඔසාරියමානානි විනයෙ සන්දස්සියමානානි න චෙව සුත්තෙ ඔසරන්ති, න ච විනයෙ සන්දිස්සන්ති, නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං – ‘අද්ධා, ඉදං න චෙව තස්ස භගවතො වචනං; ඉමස්ස ච භික්ඛුනො දුග්ගහිත’න්ති. ඉතිහෙතං, භික්ඛවෙ, ඡඩ්ඩෙය්‍යාථ. තානි චෙ සුත්තෙ ඔසාරියමානානි විනයෙ සන්දස්සියමානානි සුත්තෙ චෙව ඔසරන්ති, විනයෙ ච සන්දිස්සන්ති, නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං – ‘අද්ධා, ඉදං තස්ස භගවතො වචනං; ඉමස්ස ච භික්ඛුනො සුග්ගහිත’න්ති. ඉදං, භික්ඛවෙ, පඨමං මහාපදෙසං ධාරෙය්‍යාථ.

๑๘๘. “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ผู้มีอายุทั้งหลาย ข้าพเจ้าได้ฟัง ได้รับมาเฉพาะพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาคว่า ‘นี้เป็นธรรม นี้เป็นวินัย นี้เป็นคำสั่งสอนของพระศาสดา’ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายไม่พึงชื่นชม ไม่พึงคัดค้านคำกล่าวของภิกษุนั้น ครั้นไม่ชื่นชม ไม่คัดค้านแล้ว พึงเรียนบทและพยัญชนะเหล่านั้นให้ดี แล้วนำไปสอบสวนในพระสูตร เทียบเคียงในพระวินัย ถ้าบทและพยัญชนะเหล่านั้น เมื่อนำไปสอบสวนในพระสูตร เทียบเคียงในพระวินัยแล้ว เข้ากันไม่ได้กับพระสูตร เทียบเคียงกันไม่ได้ในพระวินัย พึงลงความเห็นในเรื่องนั้นว่า ‘แน่นอน นี้ไม่ใช่พระดำรัสของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น และเป็นคำที่ภิกษุนี้จำมาผิด’ ภิกษุทั้งหลาย ด้วยเหตุนี้ เธอทั้งหลายพึงทิ้งคำกล่าวนั้นเสีย แต่ถ้าบทและพยัญชนะเหล่านั้น เมื่อนำไปสอบสวนในพระสูตร เทียบเคียงในพระวินัยแล้ว เข้ากันได้กับพระสูตร เทียบเคียงกันได้ในพระวินัย พึงลงความเห็นในเรื่องนั้นว่า ‘แน่นอน นี้เป็นพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น และเป็นคำที่ภิกษุนี้จำมาถูกต้อง’ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงทรงจำมหาปเทสข้อที่ ๑ นี้ไว้

---

‘‘ඉධ පන, භික්ඛවෙ, භික්ඛු එවං වදෙය්‍ය – ‘අමුකස්මිං නාම ආවාසෙ සඞ්ඝො විහරති සථෙරො සපාමොක්ඛො. තස්ස මෙ සඞ්ඝස්ස සම්මුඛා සුතං සම්මුඛා පටිග්ගහිතං, අයං ධම්මො අයං විනයො ඉදං සත්ථුසාසන’න්ති. තස්ස, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො භාසිතං නෙව අභිනන්දිතබ්බං නප්පටික්කොසිතබ්බං. අනභිනන්දිත්වා අප්පටික්කොසිත්වා තානි පදබ්‍යඤ්ජනානි සාධුකං උග්ගහෙත්වා සුත්තෙ ඔසාරෙතබ්බානි, විනයෙ සන්දස්සෙතබ්බානි. තානි චෙ සුත්තෙ ඔසාරියමානානි විනයෙ සන්දස්සියමානානි න චෙව සුත්තෙ ඔසරන්ති, න ච විනයෙ සන්දිස්සන්ති, නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං – ‘අද්ධා, ඉදං න චෙව තස්ස භගවතො වචනං; තස්ස ච සඞ්ඝස්ස දුග්ගහිත’න්ති. ඉතිහෙතං, භික්ඛවෙ, ඡඩ්ඩෙය්‍යාථ. තානි චෙ සුත්තෙ ඔසාරියමානානි විනයෙ සන්දස්සියමානානි සුත්තෙ චෙව [Pg.104] ඔසරන්ති විනයෙ ච සන්දිස්සන්ති, නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං – ‘අද්ධා, ඉදං තස්ස භගවතො වචනං; තස්ස ච සඞ්ඝස්ස සුග්ගහිත’න්ති. ඉදං, භික්ඛවෙ, දුතියං මහාපදෙසං ධාරෙය්‍යාථ.

“ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุในธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ในอาวาสชื่อโน้น มีสงฆ์พร้อมด้วยพระเถระและพระปาโมกข์อยู่ ข้าพเจ้าได้ฟัง ได้รับมาเฉพาะหน้าสงฆ์นั้นว่า ‘นี้เป็นธรรม นี้เป็นวินัย นี้เป็นคำสั่งสอนของพระศาสดา’ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายไม่พึงชื่นชม ไม่พึงคัดค้านคำกล่าวของภิกษุนั้น ครั้นไม่ชื่นชม ไม่คัดค้านแล้ว พึงเรียนบทและพยัญชนะเหล่านั้นให้ดี แล้วนำไปสอบสวนในพระสูตร เทียบเคียงในพระวินัย ถ้าบทและพยัญชนะเหล่านั้น เมื่อนำไปสอบสวนในพระสูตร เทียบเคียงในพระวินัยแล้ว เข้ากันไม่ได้กับพระสูตร เทียบเคียงกันไม่ได้ในพระวินัย พึงลงความเห็นในเรื่องนั้นว่า ‘แน่นอน นี้ไม่ใช่พระดำรัสของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น และเป็นคำที่สงฆ์นั้นจำมาผิด’ ภิกษุทั้งหลาย ด้วยเหตุนี้ เธอทั้งหลายพึงทิ้งคำกล่าวนั้นเสีย แต่ถ้าบทและพยัญชนะเหล่านั้น เมื่อนำไปสอบสวนในพระสูตร เทียบเคียงในพระวินัยแล้ว เข้ากันได้กับพระสูตร เทียบเคียงกันได้ในพระวินัย พึงลงความเห็นในเรื่องนั้นว่า ‘แน่นอน นี้เป็นพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น และเป็นคำที่สงฆ์นั้นจำมาถูกต้อง’ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงทรงจำมหาปเทสข้อที่ ๒ นี้ไว้

---

‘‘ඉධ පන, භික්ඛවෙ, භික්ඛු එවං වදෙය්‍ය – ‘අමුකස්මිං නාම ආවාසෙ සම්බහුලා ථෙරා භික්ඛූ විහරන්ති බහුස්සුතා ආගතාගමා ධම්මධරා විනයධරා මාතිකාධරා. තෙසං මෙ ථෙරානං සම්මුඛා සුතං සම්මුඛා පටිග්ගහිතං – අයං ධම්මො අයං විනයො ඉදං සත්ථුසාසන’න්ති. තස්ස, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො භාසිතං නෙව අභිනන්දිතබ්බං…පෙ… න ච විනයෙ සන්දිස්සන්ති, නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං – ‘අද්ධා, ඉදං න චෙව තස්ස භගවතො වචනං; තෙසඤ්ච ථෙරානං දුග්ගහිත’න්ති. ඉතිහෙතං, භික්ඛවෙ, ඡඩ්ඩෙය්‍යාථ. තානි චෙ සුත්තෙ ඔසාරියමානානි…පෙ… විනයෙ ච සන්දිස්සන්ති, නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං – ‘අද්ධා, ඉදං තස්ස භගවතො වචනං; තෙසඤ්ච ථෙරානං සුග්ගහිත’න්ති. ඉදං, භික්ඛවෙ, තතියං මහාපදෙසං ධාරෙය්‍යාථ.

“ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุในธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ในอาวาสชื่อโน้น มีภิกษุเถระจำนวนมากเป็นพหูสูต ชำนาญในหลักคำสอน ทรงธรรม ทรงวินัย ทรงมาติกาอยู่ ข้าพเจ้าได้ฟัง ได้รับมาเฉพาะหน้าพระเถระเหล่านั้นว่า ‘นี้เป็นธรรม นี้เป็นวินัย นี้เป็นคำสั่งสอนของพระศาสดา’ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายไม่พึงชื่นชม...ฯลฯ...เทียบเคียงกันไม่ได้ในพระวินัย พึงลงความเห็นในเรื่องนั้นว่า ‘แน่นอน นี้ไม่ใช่พระดำรัสของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น และเป็นคำที่พระเถระเหล่านั้นจำมาผิด’ ภิกษุทั้งหลาย ด้วยเหตุนี้ เธอทั้งหลายพึงทิ้งคำกล่าวนั้นเสีย แต่ถ้าบทและพยัญชนะเหล่านั้น เมื่อนำไปสอบสวน...ฯลฯ...เทียบเคียงกันได้ในพระวินัย พึงลงความเห็นในเรื่องนั้นว่า ‘แน่นอน นี้เป็นพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น และเป็นคำที่พระเถระเหล่านั้นจำมาถูกต้อง’ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงทรงจำมหาปเทสข้อที่ ๓ นี้ไว้

---

‘‘ඉධ පන, භික්ඛවෙ, භික්ඛු එවං වදෙය්‍ය – ‘අමුකස්මිං නාම ආවාසෙ එකො ථෙරො භික්ඛු විහරති බහුස්සුතො ආගතාගමො ධම්මධරො විනයධරො මාතිකාධරො. තස්ස මෙ ථෙරස්ස සම්මුඛා සුතං සම්මුඛා පටිග්ගහිතං – අයං ධම්මො අයං විනයො ඉදං සත්ථුසාසන’න්ති. තස්ස, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො භාසිතං නෙව අභිනන්දිතබ්බං නප්පටික්කොසිතබ්බං. අනභිනන්දිත්වා අප්පටික්කොසිත්වා තානි පදබ්‍යඤ්ජනානි සාධුකං උග්ගහෙත්වා සුත්තෙ ඔසාරිතබ්බානි, විනයෙ සන්දස්සෙතබ්බානි. තානි චෙ සුත්තෙ ඔසාරියමානානි විනයෙ සන්දස්සියමානානි න චෙව සුත්තෙ ඔසරන්ති, න ච විනයෙ සන්දිස්සන්ති, නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං – ‘අද්ධා, ඉදං න චෙව තස්ස භගවතො වචනං; තස්ස ච ථෙරස්ස දුග්ගහිත’න්ති. ඉතිහෙතං, භික්ඛවෙ, ඡඩ්ඩෙය්‍යාථ. තානි ච සුත්තෙ ඔසාරියමානානි විනයෙ සන්දස්සියමානානි සුත්තෙ චෙව ඔසරන්ති, විනයෙ ච සන්දිස්සන්ති, නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං – ‘අද්ධා, ඉදං තස්ස භගවතො වචනං; තස්ස ච ථෙරස්ස සුග්ගහිත’න්ති. ඉදං, භික්ඛවෙ, චතුත්ථං මහාපදෙසං ධාරෙය්‍යාථ. ඉමෙ ඛො, භික්ඛවෙ, චත්තාරො මහාපදෙසෙ ධාරෙය්‍යාථා’’ති.

“ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุในธรรมวินัยนี้พึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ในอาวาสชื่อโน้น มีภิกษุเถระรูปหนึ่งเป็นพหูสูต ชำนาญในหลักคำสอน ทรงธรรม ทรงวินัย ทรงมาติกาอยู่ ข้าพเจ้าได้ฟัง ได้รับมาเฉพาะหน้าพระเถระรูปนั้นว่า ‘นี้เป็นธรรม นี้เป็นวินัย นี้เป็นคำสั่งสอนของพระศาสดา’ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายไม่พึงชื่นชม ไม่พึงคัดค้านคำกล่าวของภิกษุนั้น ครั้นไม่ชื่นชม ไม่คัดค้านแล้ว พึงเรียนบทและพยัญชนะเหล่านั้นให้ดี แล้วนำไปสอบสวนในพระสูตร เทียบเคียงในพระวินัย ถ้าบทและพยัญชนะเหล่านั้น เมื่อนำไปสอบสวนในพระสูตร เทียบเคียงในพระวินัยแล้ว เข้ากันไม่ได้กับพระสูตร เทียบเคียงกันไม่ได้ในพระวินัย พึงลงความเห็นในเรื่องนั้นว่า ‘แน่นอน นี้ไม่ใช่พระดำรัสของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น และเป็นคำที่พระเถระรูปนั้นจำมาผิด’ ภิกษุทั้งหลาย ด้วยเหตุนี้ เธอทั้งหลายพึงทิ้งคำกล่าวนั้นเสีย แต่ถ้าบทและพยัญชนะเหล่านั้น เมื่อนำไปสอบสวนในพระสูตร เทียบเคียงในพระวินัยแล้ว เข้ากันได้กับพระสูตร เทียบเคียงกันได้ในพระวินัย พึงลงความเห็นในเรื่องนั้นว่า ‘แน่นอน นี้เป็นพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น และเป็นคำที่พระเถระรูปนั้นจำมาถูกต้อง’ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงทรงจำมหาปเทสข้อที่ ๔ นี้ไว้ ภิกษุทั้งหลาย เธอทั้งหลายพึงทรงจำมหาปเทส ๔ ประการนี้ไว้เถิด”

---

තත්‍රපි සුදං භගවා භොගනගරෙ විහරන්තො ආනන්දෙ චෙතියෙ එතදෙව බහුලං භික්ඛූනං ධම්මිං කථං කරොති – ‘‘ඉති සීලං, ඉති සමාධි, ඉති පඤ්ඤා. සීලපරිභාවිතො සමාධි මහප්ඵලො හොති මහානිසංසො[Pg.105]. සමාධිපරිභාවිතා පඤ්ඤා මහප්ඵලා හොති මහානිසංසා. පඤ්ඤාපරිභාවිතං චිත්තං සම්මදෙව ආසවෙහි විමුච්චති, සෙය්‍යථිදං – කාමාසවා, භවාසවා, අවිජ්ජාසවා’’ති.

สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่อานันทเจดีย์ในโภคนครนั้น ได้ตรัสธรรมีกถาแก่ภิกษุทั้งหลายเป็นอันมากอย่างนี้ว่า “ศีลเป็นอย่างนี้ สมาธิเป็นอย่างนี้ ปัญญาเป็นอย่างนี้ สมาธิที่ศีลอบรมแล้วย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก ปัญญาที่สมาธิอบรมแล้วย่อมมีผลมาก มีอานิสงส์มาก จิตที่ปัญญาอบรมแล้วย่อมหลุดพ้นจากอาสวะทั้งหลายโดยชอบ คือ กามาสวะ ภวาสวะ อวิชชาสวะ”

---

කම්මාරපුත්තචුන්දවත්ථු

เรื่องนายจุนทะบุตรของนายช่างทอง

---

189. අථ ඛො භගවා භොගනගරෙ යථාභිරන්තං විහරිත්වා ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘ආයාමානන්ද, යෙන පාවා තෙනුපසඞ්කමිස්සාමා’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවතො පච්චස්සොසි. අථ ඛො භගවා මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං යෙන පාවා තදවසරි. තත්‍ර සුදං භගවා පාවායං විහරති චුන්දස්ස කම්මාරපුත්තස්ස අම්බවනෙ. අස්සොසි ඛො චුන්දො කම්මාරපුත්තො – ‘‘භගවා කිර පාවං අනුප්පත්තො, පාවායං විහරති මය්හං අම්බවනෙ’’ති. අථ ඛො චුන්දො කම්මාරපුත්තො යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නං ඛො චුන්දං කම්මාරපුත්තං භගවා ධම්මියා කථාය සන්දස්සෙසි සමාදපෙසි සමුත්තෙජෙසි සම්පහංසෙසි. අථ ඛො චුන්දො කම්මාරපුත්තො භගවතා ධම්මියා කථාය සන්දස්සිතො සමාදපිතො සමුත්තෙජිතො සම්පහංසිතො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘අධිවාසෙතු මෙ, භන්තෙ, භගවා ස්වාතනාය භත්තං සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙනා’’ති. අධිවාසෙසි භගවා තුණ්හීභාවෙන. අථ ඛො චුන්දො කම්මාරපුත්තො භගවතො අධිවාසනං විදිත්වා උට්ඨායාසනා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා පක්කාමි.

๑๘๙. ครั้งนั้น สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่โภคนครตามพระอัธยาศัยแล้ว ตรัสเรียกท่านพระอานนท์มาว่า “มาเถิด อานนท์ เราจักไปยังเมืองปาวา” ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสของสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “เป็นเช่นนั้น พระพุทธเจ้าข้า” ครั้งนั้น สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่เสด็จไปยังเมืองปาวา ได้ยินว่า สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าประทับอยู่ที่อัมพวันของนายจุนทะบุตรของนายช่างทองในเมืองปาวานั้น นายจุนทะบุตรของนายช่างทองได้สดับข่าวว่า “ได้ยินว่า สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าเสด็จถึงเมืองปาวาแล้ว ประทับอยู่ที่อัมพวันของเราในเมืองปาวา” ครั้งนั้น นายจุนทะบุตรของนายช่างทองเข้าไปเฝ้าสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ถวายอภิวาทสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมีกถาให้นายจุนทะบุตรของนายช่างทองผู้นั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งเห็นแจ้ง ชวนใจให้อยากรับไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริง ครั้งนั้น นายจุนทะบุตรของนายช่างทอง ผู้ซึ่งสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมีกถาให้เห็นแจ้ง ชวนใจให้อยากรับไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงแล้ว ได้กราบทูลสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์โปรดรับภัตตาหารของข้าพระองค์ในวันพรุ่งนี้เถิด” สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงรับโดยดุษณีภาพ ครั้งนั้น นายจุนทะบุตรของนายช่างทองทราบการรับนิมนต์ของสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว ลุกจากอาสนะ ถวายอภิวาทสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้า กระทำประทักษิณแล้วจากไป

---

අථ ඛො චුන්දො කම්මාරපුත්තො තස්සා රත්තියා අච්චයෙන සකෙ නිවෙසනෙ පණීතං ඛාදනීයං භොජනීයං පටියාදාපෙත්වා පහූතඤ්ච සූකරමද්දවං භගවතො කාලං ආරොචාපෙසි – ‘‘කාලො, භන්තෙ, නිට්ඨිතං භත්ත’’න්ති. අථ ඛො භගවා පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙන යෙන චුන්දස්ස කම්මාරපුත්තස්ස නිවෙසනං තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි. නිසජ්ජ ඛො භගවා චුන්දං කම්මාරපුත්තං ආමන්තෙසි – ‘‘යං තෙ, චුන්ද, සූකරමද්දවං පටියත්තං, තෙන මං පරිවිස. යං පනඤ්ඤං ඛාදනීයං භොජනීයං පටියත්තං, තෙන භික්ඛුසඞ්ඝං පරිවිසා’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො චුන්දො කම්මාරපුත්තො භගවතො පටිස්සුත්වා යං අහොසි සූකරමද්දවං පටියත්තං, තෙන භගවන්තං පරිවිසි. යං පනඤ්ඤං ඛාදනීයං භොජනීයං පටියත්තං[Pg.106], තෙන භික්ඛුසඞ්ඝං පරිවිසි. අථ ඛො භගවා චුන්දං කම්මාරපුත්තං ආමන්තෙසි – ‘‘යං තෙ, චුන්ද, සූකරමද්දවං අවසිට්ඨං, තං සොබ්භෙ නිඛණාහි. නාහං තං, චුන්ද, පස්සාමි සදෙවකෙ ලොකෙ සමාරකෙ සබ්‍රහ්මකෙ සස්සමණබ්‍රාහ්මණියා පජාය සදෙවමනුස්සාය, යස්ස තං පරිභුත්තං සම්මා පරිණාමං ගච්ඡෙය්‍ය අඤ්ඤත්‍ර තථාගතස්සා’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො චුන්දො කම්මාරපුත්තො භගවතො පටිස්සුත්වා යං අහොසි සූකරමද්දවං අවසිට්ඨං, තං සොබ්භෙ නිඛණිත්වා යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නං ඛො චුන්දං කම්මාරපුත්තං භගවා ධම්මියා කථාය සන්දස්සෙත්වා සමාදපෙත්වා සමුත්තෙජෙත්වා සම්පහංසෙත්වා උට්ඨායාසනා පක්කාමි.

ครั้งนั้น เมื่อราตรีนั้นผ่านไป นายจุนทะบุตรของนายช่างทองได้สั่งให้เตรียมของขบฉันของบริโภคอันประณีต และสูกรมัททวะจำนวนมากไว้ในบ้านของตน แล้วให้คนไปกราบทูลภัตกาลแด่สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถึงเวลาแล้ว ภัตตาหารสำเร็จแล้ว” ครั้งนั้น ในเวลาเช้า สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงครองอันตรวาสก ทรงถือบาตรและจีวร พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์ เสด็จไปยังบ้านของนายจุนทะบุตรของนายช่างทอง ครั้นเสด็จไปถึงแล้ว ประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ ครั้นประทับนั่งแล้ว สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกนายจุนทะบุตรของนายช่างทองมาว่า “จุนทะ เธอจงอังคาสเราด้วยสูกรมัททวะที่เธอเตรียมไว้ ส่วนของขบฉันของบริโภคอื่นที่เธอเตรียมไว้ จงอังคาสภิกษุสงฆ์” นายจุนทะบุตรของนายช่างทองทูลรับสนองพระดำรัสของสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “เป็นเช่นนั้น พระพุทธเจ้าข้า” แล้วได้อังคาสสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าด้วยสูกรมัททวะที่เตรียมไว้ ส่วนของขบฉันของบริโภคอื่นที่เตรียมไว้ ได้อังคาสภิกษุสงฆ์ ครั้งนั้น สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกนายจุนทะบุตรของนายช่างทองมาว่า “จุนทะ สูกรมัททวะที่เหลือของเธอ จงฝังเสียในหลุม จุนทะ เราไม่เห็นใครในโลกพร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ ที่บริโภคสูกรมัททวะนั้นแล้วจะพึงย่อยได้ดี นอกจากตถาคต” นายจุนทะบุตรของนายช่างทองทูลรับสนองพระดำรัสของสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “เป็นเช่นนั้น พระพุทธเจ้าข้า” แล้วได้ฝังสูกรมัททวะที่เหลือในหลุม แล้วเข้าไปเฝ้าสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ถวายอภิวาทสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงธรรมีกถาให้นายจุนทะบุตรของนายช่างทองผู้นั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งเห็นแจ้ง ชวนใจให้อยากรับไปปฏิบัติ เร้าใจให้อาจหาญแกล้วกล้า ปลอบชโลมใจให้สดชื่นร่าเริงแล้ว ลุกจากอาสนะเสด็จจากไป

---

190. අථ ඛො භගවතො චුන්දස්ස කම්මාරපුත්තස්ස භත්තං භුත්තාවිස්ස ඛරො ආබාධො උප්පජ්ජි, ලොහිතපක්ඛන්දිකා පබාළ්හා වෙදනා වත්තන්ති මාරණන්තිකා. තා සුදං භගවා සතො සම්පජානො අධිවාසෙසි අවිහඤ්ඤමානො. අථ ඛො භගවා ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘ආයාමානන්ද, යෙන කුසිනාරා තෙනුපසඞ්කමිස්සාමා’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවතො පච්චස්සොසි.

๑๙๐. ครั้งนั้น เมื่อสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าเสวยภัตตาหารของนายจุนทะบุตรของนายช่างทองแล้ว ก็เกิดอาพาธอย่างรุนแรง เกิดเวทนากล้าเป็นโรคลงพระโลหิตจวนจะปรินิพพาน ได้ยินว่า สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงมีพระสติสัมปชัญญะ ทรงอดกลั้นเวทนาเหล่านั้นไว้ ไม่ทรงเดือดร้อน ครั้งนั้น สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าตรัสเรียกท่านพระอานนท์มาว่า “มาเถิด อานนท์ เราจักไปยังเมืองกุสินารา” ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสของสมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าว่า “เป็นเช่นนั้น พระพุทธเจ้าข้า”

---

චුන්දස්ස භත්තං භුඤ්ජිත්වා, කම්මාරස්සාති මෙ සුතං;

ආබාධං සම්ඵුසී ධීරො, පබාළ්හං මාරණන්තිකං.

ข้าพเจ้าได้สดับมาว่า พระธีรเจ้าเสวยภัตตาหารของนายจุนทะบุตรของนายช่างทองแล้ว ทรงเกิดอาพาธอย่างรุนแรงจวนจะปรินิพพาน

---

භුත්තස්ස ච සූකරමද්දවෙන,බ්‍යාධිප්පබාළ්හො උදපාදි සත්ථුනො;

විරෙචමානො භගවා අවොච,ගච්ඡාමහං කුසිනාරං නගරන්ති.

เมื่อพระศาสดาเสวยสูกรมัททวะแล้ว อาพาธอย่างรุนแรงได้เกิดขึ้น สมเด็จพระผู้มีพระภาคเจ้าทรงประชวรลงพระโลหิต ตรัสว่า เราจักไปยังเมืองกุสินารา

---

පානීයාහරණං

การนำน้ำมาถวาย

---

191. අථ ඛො භගවා මග්ගා ඔක්කම්ම යෙන අඤ්ඤතරං රුක්ඛමූලං තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘ඉඞ්ඝ මෙ ත්වං, ආනන්ද, චතුග්ගුණං සඞ්ඝාටිං පඤ්ඤපෙහි, කිලන්තොස්මි, ආනන්ද, නිසීදිස්සාමී’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවතො පටිස්සුත්වා චතුග්ගුණං සඞ්ඝාටිං පඤ්ඤපෙසි. නිසීදි භගවා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ. නිසජ්ජ ඛො භගවා ආයස්මන්තං [Pg.107] ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘ඉඞ්ඝ මෙ ත්වං, ආනන්ද, පානීයං ආහර, පිපාසිතොස්මි, ආනන්ද, පිවිස්සාමී’’ති. එවං වුත්තෙ ආයස්මා ආනන්දො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘ඉදානි, භන්තෙ, පඤ්චමත්තානි සකටසතානි අතික්කන්තානි, තං චක්කච්ඡින්නං උදකං පරිත්තං ලුළිතං ආවිලං සන්දති. අයං, භන්තෙ, කකුධා නදී අවිදූරෙ අච්ඡොදකා සාතොදකා සීතොදකා සෙතොදකා සුප්පතිත්ථා රමණීයා. එත්ථ භගවා පානීයඤ්ච පිවිස්සති, ගත්තානි ච සීතී කරිස්සතී’’ති.

๑๙๑. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จแวะออกจากทาง เสด็จเข้าไปยังโคนต้นไม้แห่งหนึ่ง ประทับนั่งแล้วรับสั่งเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า “อานนท์ เธอจงช่วยปูผ้าสังฆาฏิซ้อนกัน ๔ ชั้นให้เราหน่อย อานนท์ เราเหนื่อยแล้ว จักนั่งพัก” ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า “อย่างนั้น พระเจ้าข้า” แล้วได้ปูผ้าสังฆาฏิซ้อนกัน ๔ ชั้น พระผู้มีพระภาคประทับนั่งบนอาสนะที่ท่านพระอานนท์ปูถวาย ครั้นประทับนั่งแล้ว พระผู้มีพระภาคได้รับสั่งเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า “อานนท์ เธอจงช่วยนำน้ำดื่มมาให้เราหน่อย อานนท์ เรากระหาย จักดื่มน้ำ” เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ท่านพระอานนท์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อสักครู่นี้ เกวียนประมาณ ๕๐๐ เล่มเพิ่งผ่านไป น้ำนั้นซึ่งถูกล้อเกวียนตัดผ่าน มีปริมาณน้อย ถูกทำให้ขุ่นมัว ไหลขุ่นอยู่ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม่น้ำกกุธานทีนี้ อยู่ไม่ไกล มีน้ำใสจืดสนิท เย็น สะอาด มีท่าลงดี น่ารื่นรมย์ ณ ที่นั้น พระผู้มีพระภาคจักได้ทรงดื่มน้ำและจักได้ทรงทำพระวรกายให้เย็นสบาย พระเจ้าข้า”

---

දුතියම්පි ඛො භගවා ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘ඉඞ්ඝ මෙ ත්වං, ආනන්ද, පානීයං ආහර, පිපාසිතොස්මි, ආනන්ද, පිවිස්සාමී’’ති. දුතියම්පි ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘ඉදානි, භන්තෙ, පඤ්චමත්තානි සකටසතානි අතික්කන්තානි, තං චක්කච්ඡින්නං උදකං පරිත්තං ලුළිතං ආවිලං සන්දති. අයං, භන්තෙ, කකුධා නදී අවිදූරෙ අච්ඡොදකා සාතොදකා සීතොදකා සෙතොදකා සුප්පතිත්ථා රමණීයා. එත්ථ භගවා පානීයඤ්ච පිවිස්සති, ගත්තානි ච සීතීකරිස්සතී’’ති.

แม้ครั้งที่ ๒ พระผู้มีพระภาคได้รับสั่งเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า “อานนท์ เธอจงช่วยนำน้ำดื่มมาให้เราหน่อย อานนท์ เรากระหาย จักดื่มน้ำ” แม้ครั้งที่ ๒ ท่านพระอานนท์ก็ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อสักครู่นี้ เกวียนประมาณ ๕๐๐ เล่มเพิ่งผ่านไป น้ำนั้นซึ่งถูกล้อเกวียนตัดผ่าน มีปริมาณน้อย ถูกทำให้ขุ่นมัว ไหลขุ่นอยู่ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม่น้ำกกุธานทีนี้ อยู่ไม่ไกล มีน้ำใสจืดสนิท เย็น สะอาด มีท่าลงดี น่ารื่นรมย์ ณ ที่นั้น พระผู้มีพระภาคจักได้ทรงดื่มน้ำและจักได้ทรงทำพระวรกายให้เย็นสบาย พระเจ้าข้า”

---

තතියම්පි ඛො භගවා ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘ඉඞ්ඝ මෙ ත්වං, ආනන්ද, පානීයං ආහර, පිපාසිතොස්මි, ආනන්ද, පිවිස්සාමී’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවතො පටිස්සුත්වා පත්තං ගහෙත්වා යෙන සා නදිකා තෙනුපසඞ්කමි. අථ ඛො සා නදිකා චක්කච්ඡින්නා පරිත්තා ලුළිතා ආවිලා සන්දමානා, ආයස්මන්තෙ ආනන්දෙ උපසඞ්කමන්තෙ අච්ඡා විප්පසන්නා අනාවිලා සන්දිත්ථ. අථ ඛො ආයස්මතො ආනන්දස්ස එතදහොසි – ‘‘අච්ඡරියං වත, භො, අබ්භුතං වත, භො, තථාගතස්ස මහිද්ධිකතා මහානුභාවතා. අයඤ්හි සා නදිකා චක්කච්ඡින්නා පරිත්තා ලුළිතා ආවිලා සන්දමානා මයි උපසඞ්කමන්තෙ අච්ඡා විප්පසන්නා අනාවිලා සන්දතී’’ති. පත්තෙන පානීයං ආදාය යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං එතදවොච – ‘‘අච්ඡරියං, භන්තෙ, අබ්භුතං, භන්තෙ, තථාගතස්ස මහිද්ධිකතා මහානුභාවතා. ඉදානි සා භන්තෙ නදිකා චක්කච්ඡින්නා පරිත්තා ලුළිතා ආවිලා සන්දමානා මයි උපසඞ්කමන්තෙ අච්ඡා විප්පසන්නා අනාවිලා සන්දිත්ථ. පිවතු භගවා පානීයං පිවතු සුගතො පානීය’’න්ති. අථ ඛො භගවා පානීයං අපායි.

แม้ครั้งที่ ๓ พระผู้มีพระภาคได้รับสั่งเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า “อานนท์ เธอจงช่วยนำน้ำดื่มมาให้เราหน่อย อานนท์ เรากระหาย จักดื่มน้ำ” ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า “อย่างนั้น พระเจ้าข้า” แล้วถือบาตรเข้าไปยังแม่น้ำน้อยสายนั้น ลำดับนั้น แม่น้ำน้อยสายนั้นซึ่งถูกล้อเกวียนตัดผ่าน มีปริมาณน้อย ขุ่นมัว ไหลขุ่นอยู่ เมื่อท่านพระอานนท์เข้าไปใกล้ ก็กลับใสสะอาด ไม่ขุ่นมัว ไหลใสสะอาด ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์ได้มีความคิดดังนี้ว่า “น่าอัศจรรย์จริงหนอ ไม่เคยปรากฏจริงหนอ พระตถาคตทรงมีพระฤทธิ์มาก ทรงมีพระอานุภาพมาก แม่น้ำน้อยสายนี้ซึ่งถูกล้อเกวียนตัดผ่าน มีปริมาณน้อย ขุ่นมัว ไหลขุ่นอยู่ เมื่อเราเข้าไปใกล้ ก็กลับใสสะอาด ไม่ขุ่นมัว ไหลใสสะอาด” ท่านพระอานนท์จึงใช้บาตรตักน้ำแล้วเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้วได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏ พระตถาคตทรงมีพระฤทธิ์มาก ทรงมีพระอานุภาพมาก ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อสักครู่นี้ แม่น้ำน้อยสายนั้นซึ่งถูกล้อเกวียนตัดผ่าน มีปริมาณน้อย ขุ่นมัว ไหลขุ่นอยู่ เมื่อข้าพระองค์เข้าไปใกล้ ก็กลับใสสะอาด ไม่ขุ่นมัว ไหลใสสะอาด ขอพระผู้มีพระภาคโปรดดื่มน้ำเถิด ขอพระสุคตโปรดดื่มน้ำเถิด” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคได้เสวยน้ำดื่มนั้น

---

පුක්කුසමල්ලපුත්තවත්ථු

เรื่องปุกกุสะ มัลลบุตร

---

192. තෙන [Pg.108] රොඛො පන සමයෙන පුක්කුසො මල්ලපුත්තො ආළාරස්ස කාලාමස්ස සාවකො කුසිනාරාය පාවං අද්ධානමග්ගප්පටිප්පන්නො හොති. අද්දසා ඛො පුක්කුසො මල්ලපුත්තො භගවන්තං අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ නිසින්නං. දිස්වා යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නො ඛො පුක්කුසො මල්ලපුත්තො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘අච්ඡරියං, භන්තෙ, අබ්භුතං, භන්තෙ, සන්තෙන වත, භන්තෙ, පබ්බජිතා විහාරෙන විහරන්ති. භූතපුබ්බං, භන්තෙ, ආළාරො කාලාමො අද්ධානමග්ගප්පටිප්පන්නො මග්ගා ඔක්කම්ම අවිදූරෙ අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ දිවාවිහාරං නිසීදි. අථ ඛො, භන්තෙ, පඤ්චමත්තානි සකටසතානි ආළාරං කාලාමං නිස්සාය නිස්සාය අතික්කමිංසු. අථ ඛො, භන්තෙ, අඤ්ඤතරො පුරිසො තස්ස සකටසත්ථස්ස පිට්ඨිතො පිට්ඨිතො ආගච්ඡන්තො යෙන ආළාරො කාලාමො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා ආළාරං කාලාමං එතදවොච – ‘අපි, භන්තෙ, පඤ්චමත්තානි සකටසතානි අතික්කන්තානි අද්දසා’ති? ‘න ඛො අහං, ආවුසො, අද්දස’න්ති. ‘කිං පන, භන්තෙ, සද්දං අස්සොසී’ති? ‘න ඛො අහං, ආවුසො, සද්දං අස්සොසි’න්ති. ‘කිං පන, භන්තෙ, සුත්තො අහොසී’ති? ‘න ඛො අහං, ආවුසො, සුත්තො අහොසි’න්ති. ‘කිං පන, භන්තෙ, සඤ්ඤී අහොසී’ති? ‘එවමාවුසො’ති. ‘සො ත්වං, භන්තෙ, සඤ්ඤී සමානො ජාගරො පඤ්චමත්තානි සකටසතානි නිස්සාය නිස්සාය අතික්කන්තානි නෙව අද්දස, න පන සද්දං අස්සොසි; අපිසු තෙ, භන්තෙ, සඞ්ඝාටි රජෙන ඔකිණ්ණා’ති? ‘එවමාවුසො’ති. අථ ඛො, භන්තෙ, තස්ස පුරිසස්ස එතදහොසි – ‘අච්ඡරියං වත භො, අබ්භුතං වත භො, සන්තෙන වත භො පබ්බජිතා විහාරෙන විහරන්ති. යත්‍ර හි නාම සඤ්ඤී සමානො ජාගරො පඤ්චමත්තානි සකටසතානි නිස්සාය නිස්සාය අතික්කන්තානි නෙව දක්ඛති, න පන සද්දං සොස්සතී’ති! ආළාරෙ කාලාමෙ උළාරං පසාදං පවෙදෙත්වා පක්කාමී’’ති.

๑๙๒. ก็โดยสมัยนั้นแล ปุกกุสะ มัลลบุตร สาวกของอาฬารดาบส กาลามโคตร กำลังเดินทางไกลจากเมืองกุสินาราไปยังเมืองปาวา ปุกกุสะ มัลลบุตร ได้เห็นพระผู้มีพระภาคประทับนั่งอยู่ที่โคนต้นไม้แห่งหนึ่ง ครั้นเห็นแล้วจึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ เข้าไปเฝ้าแล้วได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ปุกกุสะ มัลลบุตร ผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏ บรรพชิตทั้งหลายย่อมอยู่ด้วยวิหารธรรมอันสงบระงับหนอ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เรื่องเคยมีมาแล้ว อาฬารดาบส กาลามโคตร เดินทางไกล แวะออกจากทาง นั่งพักกลางวันที่โคนต้นไม้แห่งหนึ่งในที่ไม่ไกล ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้น เกวียนประมาณ ๕๐๐ เล่ม ผ่านอาฬารดาบส กาลามโคตรไปอย่างใกล้ชิด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้น บุรุษผู้หนึ่งซึ่งเดินตามหลังกองเกวียนนั้นมา ได้เข้าไปหาอาฬารดาบส กาลามโคตรถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้วได้กล่าวกับอาฬารดาบส กาลามโคตรดังนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ ท่านเห็นเกวียนประมาณ ๕๐๐ เล่มที่ผ่านไปหรือไม่’ ท่านตอบว่า ‘อาวุโส เราไม่เห็นเลย’ บุรุษนั้นถามว่า ‘ถ้าเช่นนั้น ท่านได้ยินเสียงหรือไม่’ ท่านตอบว่า ‘อาวุโส เราไม่ได้ยินเสียงเลย’ บุรุษนั้นถามว่า ‘ถ้าเช่นนั้น ท่านหลับอยู่หรือ’ ท่านตอบว่า ‘อาวุโส เราไม่ได้หลับอยู่’ บุรุษนั้นถามว่า ‘ถ้าเช่นนั้น ท่านมีสัญญาอยู่หรือ’ ท่านตอบว่า ‘อย่างนั้น อาวุโส’ บุรุษนั้นกล่าวว่า ‘ท่านผู้เจริญ ท่านมีสัญญา ตื่นอยู่ แต่เกวียนประมาณ ๕๐๐ เล่มผ่านไปอย่างใกล้ชิด ท่านกลับไม่เห็น และไม่ได้ยินเสียงเลย ทั้งๆ ที่ผ้าสังฆาฏิของท่านก็เปรอะเปื้อนด้วยฝุ่นมิใช่หรือ’ ท่านตอบว่า ‘อย่างนั้น อาวุโส’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้น บุรุษนั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘น่าอัศจรรย์จริงหนอ ไม่เคยปรากฏจริงหนอ บรรพชิตทั้งหลายย่อมอยู่ด้วยวิหารธรรมอันสงบระงับหนอ เพราะท่านผู้มีสัญญา ตื่นอยู่ แต่เกวียนประมาณ ๕๐๐ เล่มผ่านไปอย่างใกล้ชิด กลับไม่เห็น และไม่ได้ยินเสียงเลย’ บุรุษนั้นได้แสดงความเลื่อมใสอย่างยิ่งในอาฬารดาบส กาลามโคตร แล้วก็หลีกไป”

---

193. ‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, පුක්කුස, කතමං නු ඛො දුක්කරතරං වා දුරභිසම්භවතරං වා – යො වා සඤ්ඤී සමානො ජාගරො පඤ්චමත්තානි සකටසතානි නිස්සාය නිස්සාය අතික්කන්තානි නෙව පස්සෙය්‍ය, න පන සද්දං [Pg.109] සුණෙය්‍ය; යො වා සඤ්ඤී සමානො ජාගරො දෙවෙ වස්සන්තෙ දෙවෙ ගළගළායන්තෙ විජ්ජුල්ලතාසු නිච්ඡරන්තීසු අසනියා ඵලන්තියා නෙව පස්සෙය්‍ය, න පන සද්දං සුණෙය්‍යා’’ති? ‘‘කිඤ්හි, භන්තෙ, කරිස්සන්ති පඤ්ච වා සකටසතානි ඡ වා සකටසතානි සත්ත වා සකටසතානි අට්ඨ වා සකටසතානි නව වා සකටසතානි, සකටසහස්සං වා සකටසතසහස්සං වා. අථ ඛො එතදෙව දුක්කරතරං චෙව දුරභිසම්භවතරඤ්ච යො සඤ්ඤී සමානො ජාගරො දෙවෙ වස්සන්තෙ දෙවෙ ගළගළායන්තෙ විජ්ජුල්ලතාසු නිච්ඡරන්තීසු අසනියා ඵලන්තියා නෙව පස්සෙය්‍ය, න පන සද්දං සුණෙය්‍යා’’ති.

๑๙๓. “ดูก่อนปุกกุสะ เธอจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร บรรดาคน ๒ จำพวก คือ คนหนึ่งมีสัญญาทั้งตื่นอยู่ เกวียนประมาณ ๕๐๐ เล่มเคลื่อนผ่านไปใกล้ๆ ก็ไม่เห็น ไม่ได้ยินเสียงเลย กับอีกคนหนึ่งมีสัญญาทั้งตื่นอยู่ เมื่อฝนตก ฟ้าคะนอง ฟ้าแลบแปลบปลาบ และฟ้าผ่า ก็ไม่เห็น ไม่ได้ยินเสียงเลย คนไหนเล่าทำได้ยากกว่ากัน หรือเป็นไปได้ยากกว่ากัน” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เกวียน ๕๐๐ เล่มก็ดี ๖๐๐ เล่มก็ดี ๗๐๐ เล่มก็ดี ๘๐๐ เล่มก็ดี ๙๐๐ เล่มก็ดี เกวียน ๑,๐٠٠ เล่มก็ดี หรือเกวียน ๑๐๐,๐๐๐ เล่มก็ดี จะทำอะไรได้ แต่ว่าการที่บุคคลผู้มีสัญญาทั้งตื่นอยู่ เมื่อฝนตก ฟ้าคะนอง ฟ้าแลบแปลบปลาบ และฟ้าผ่า จะไม่เห็นและไม่ได้ยินเสียงเลยนั้น ทำได้ยากกว่าและเป็นไปได้ยากกว่าอย่างแน่นอน”

---

‘‘එකමිදාහං, පුක්කුස, සමයං ආතුමායං විහරාමි භුසාගාරෙ. තෙන ඛො පන සමයෙන දෙවෙ වස්සන්තෙ දෙවෙ ගළගළායන්තෙ විජ්ජුල්ලතාසු නිච්ඡරන්තීසු අසනියා ඵලන්තියා අවිදූරෙ භුසාගාරස්ස ද්වෙ කස්සකා භාතරො හතා චත්තාරො ච බලිබද්දා. අථ ඛො, පුක්කුස, ආතුමාය මහාජනකායො නික්ඛමිත්වා යෙන තෙ ද්වෙ කස්සකා භාතරො හතා චත්තාරො ච බලිබද්දා තෙනුපසඞ්කමි. තෙන ඛො පනාහං, පුක්කුස, සමයෙන භුසාගාරා නික්ඛමිත්වා භුසාගාරද්වාරෙ අබ්භොකාසෙ චඞ්කමාමි. අථ ඛො, පුක්කුස, අඤ්ඤතරො පුරිසො තම්හා මහාජනකායා යෙනාහං තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා මං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි. එකමන්තං ඨිතං ඛො අහං, පුක්කුස, තං පුරිසං එතදවොචං – ‘කිං නු ඛො එසො, ආවුසො, මහාජනකායො සන්නිපතිතො’ති? ‘ඉදානි, භන්තෙ, දෙවෙ වස්සන්තෙ දෙවෙ ගළගළායන්තෙ විජ්ජුල්ලතාසු නිච්ඡරන්තීසු අසනියා ඵලන්තියා ද්වෙ කස්සකා භාතරො හතා චත්තාරො ච බලිබද්දා. එත්ථෙසො මහාජනකායො සන්නිපතිතො. ත්වං පන, භන්තෙ, ක්ව අහොසී’ති? ‘ඉධෙව ඛො අහං, ආවුසො, අහොසි’න්ති. ‘කිං පන, භන්තෙ, අද්දසා’ති? ‘න ඛො අහං, ආවුසො, අද්දස’න්ති. ‘කිං පන, භන්තෙ, සද්දං අස්සොසී’ති? ‘න ඛො අහං, ආවුසො, සද්දං අස්සොසි’න්ති. ‘කිං පන, භන්තෙ, සුත්තො අහොසී’ති? ‘න ඛො අහං, ආවුසො, සුත්තො අහොසි’න්ති. ‘කිං පන, භන්තෙ, සඤ්ඤී අහොසී’ති? ‘එවමාවුසො’ති. ‘සො ත්වං, භන්තෙ, සඤ්ඤී සමානො ජාගරො දෙවෙ වස්සන්තෙ දෙවෙ ගළගළායන්තෙ [Pg.110] විජ්ජුල්ලතාසු නිච්ඡරන්තීසු අසනියා ඵලන්තියා නෙව අද්දස, න පන සද්දං අස්සොසී’ති? ‘‘එවමාවුසො’’ති?

“ดูก่อนปุกกุสะ สมัยหนึ่ง เราอยู่ที่กระท่อมมุงแฝก ในเมืองอาตุมา สมัยนั้น เมื่อฝนตก ฟ้าคะนอง ฟ้าแลบแปลบปลาบ และฟ้าผ่า ชาวนา ๒ คนพี่น้องและโคผู้ ๔ ตัว ถูกฟ้าผ่าตายในที่ไม่ไกลจากกระท่อมมุงแฝก ดูก่อนปุกกุสะ ครั้งนั้น มหาชนออกจากเมืองอาตุมา พากันไปยังที่ที่ชาวนา ๒ คนพี่น้องและโคผู้ ๔ ตัวถูกฟ้าผ่าตาย ดูก่อนปุกกุสะ สมัยนั้น เราออกจากกระท่อมมุงแฝก เดินจงกรมอยู่ในที่แจ้งใกล้ประตูเรือนฟาง ดูก่อนปุกกุสะ ครั้งนั้น บุรุษคนหนึ่งจากหมู่มหาชนนั้นเข้ามาหาเรา ไหว้เราแล้วยืนอยู่ ณ ที่สมควร ดูก่อนปุกกุสะ เราได้กล่าวกับบุรุษผู้นั้นว่า ‘ดูก่อนอาวุโส มหาชนนี้ประชุมกันด้วยเหตุใด’ เขาตอบว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อสักครู่นี้ เมื่อฝนตก ฟ้าคะนอง ฟ้าแลบแปลบปลาบ และฟ้าผ่า ชาวนา ๒ คนพี่น้องและโคผู้ ๔ ตัว ถูกฟ้าผ่าตาย มหาชนจึงประชุมกัน ณ ที่นี้ แล้วพระองค์เล่า ประทับอยู่ที่ไหน’ เราตอบว่า ‘ดูก่อนอาวุโส เราอยู่ที่นี่แหละ’ เขาถามว่า ‘แล้วพระองค์ได้ทอดพระเนตรเห็นหรือไม่’ เราตอบว่า ‘ดูก่อนอาวุโส เราไม่เห็น’ เขาถามว่า ‘แล้วพระองค์ได้ทรงสดับเสียงหรือไม่’ เราตอบว่า ‘ดูก่อนอาวุโส เราไม่ได้ยินเสียง’ เขาถามว่า ‘แล้วพระองค์บรรทมหลับอยู่หรือ’ เราตอบว่า ‘ดูก่อนอาวุโส เราไม่ได้หลับ’ เขาถามว่า ‘แล้วพระองค์มีสติสัมปชัญญะอยู่หรือ’ เราตอบว่า ‘อย่างนั้น อาวุโส’ เขาจึงกล่าวว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระองค์มีสัญญาทั้งตื่นอยู่ เมื่อฝนตก ฟ้าคะนอง ฟ้าแลบแปลบปลาบ และฟ้าผ่า แต่กลับไม่ทอดพระเนตรเห็นและไม่ได้ทรงสดับเสียงเลยหรือ’ เราตอบว่า ‘อย่างนั้น อาวุโส’”

---

‘‘අථ ඛො, පුක්කුස, පුරිසස්ස එතදහොසි – ‘අච්ඡරියං වත භො, අබ්භුතං වත භො, සන්තෙන වත භො පබ්බජිතා විහාරෙන විහරන්ති. යත්‍ර හි නාම සඤ්ඤී සමානො ජාගරො දෙවෙ වස්සන්තෙ දෙවෙ ගළගළායන්තෙ විජ්ජුල්ලතාසු නිච්ඡරන්තීසු අසනියා ඵලන්තියා නෙව දක්ඛති, න පන සද්දං සොස්සතී’ති. මයි උළාරං පසාදං පවෙදෙත්වා මං අභිවාදෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා පක්කාමී’’ති.

“ดูก่อนปุกกุสะ ครั้งนั้น บุรุษนั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘น่าอัศจรรย์จริงหนอ ไม่เคยปรากฏจริงหนอ บรรพชิตทั้งหลายย่อมอยู่ด้วยวิหารธรรมอันสงบหนอ ด้วยเหตุที่ท่านผู้มีสัญญาทั้งตื่นอยู่ เมื่อฝนตก ฟ้าคะนอง ฟ้าแลบแปลบปลาบ และฟ้าผ่า แต่กลับไม่เห็นและไม่ได้ยินเสียง’ เขาแสดงความเลื่อมใสอย่างยิ่งในเรา ไหว้เรา ทำประทักษิณแล้วจากไป”

---

එවං වුත්තෙ පුක්කුසො මල්ලපුත්තො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘එසාහං, භන්තෙ, යො මෙ ආළාරෙ කාලාමෙ පසාදො තං මහාවාතෙ වා ඔඵුණාමි සීඝසොතාය වා නදියා පවාහෙමි. අභික්කන්තං, භන්තෙ, අභික්කන්තං, භන්තෙ! සෙය්‍යථාපි, භන්තෙ, නික්කුජ්ජිතං වා උක්කුජ්ජෙය්‍ය, පටිච්ඡන්නං වා විවරෙය්‍ය, මූළ්හස්ස වා මග්ගං ආචික්ඛෙය්‍ය, අන්ධකාරෙ වා තෙලපජ්ජොතං ධාරෙය්‍ය ‘චක්ඛුමන්තො රූපානි දක්ඛන්තී’ති; එවමෙවං භගවතා අනෙකපරියායෙන ධම්මො පකාසිතො. එසාහං, භන්තෙ, භගවන්තං සරණං ගච්ඡාමි ධම්මඤ්ච භික්ඛුසඞ්ඝඤ්ච. උපාසකං මං භගවා ධාරෙතු අජ්ජතග්ගෙ පාණුපෙතං සරණං ගත’’න්ති.

เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ปุกกุสะมัลลบุตรได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ความเลื่อมใสใดของข้าพระองค์ในอาฬารดาบส กาลามโคตร ข้าพระองค์ขอโปรยความเลื่อมใสนั้นในลมแรง หรือลอยในแม่น้ำที่มีกระแสเชี่ยว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ไพเราะยิ่งนัก ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ไพเราะยิ่งนัก พระองค์ทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยาย เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือตามประทีปในที่มืด ด้วยหวังว่า ‘คนมีจักษุจักเห็นรูปได้’ ฉันใดก็ฉันนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์นี้ขอถึงพระผู้มีพระภาค พระธรรม และพระภิกษุสงฆ์เป็นสรณะ ขอพระผู้มีพระภาคทรงจำข้าพระองค์ว่าเป็นอุบาสก ผู้ถึงสรณะตลอดชีวิต ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป”

---

194. අථ ඛො පුක්කුසො මල්ලපුත්තො අඤ්ඤතරං පුරිසං ආමන්තෙසි – ‘‘ඉඞ්ඝ මෙ ත්වං, භණෙ, සිඞ්ගීවණ්ණං යුගමට්ඨං ධාරණීයං ආහරා’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො සො පුරිසො පුක්කුසස්ස මල්ලපුත්තස්ස පටිස්සුත්වා තං සිඞ්ගීවණ්ණං යුගමට්ඨං ධාරණීයං ආහරි. අථ ඛො පුක්කුසො මල්ලපුත්තො තං සිඞ්ගීවණ්ණං යුගමට්ඨං ධාරණීයං භගවතො උපනාමෙසි – ‘‘ඉදං, භන්තෙ, සිඞ්ගීවණ්ණං යුගමට්ඨං ධාරණීයං, තං මෙ භගවා පටිග්ගණ්හාතු අනුකම්පං උපාදායා’’ති. ‘‘තෙන හි, පුක්කුස, එකෙන මං අච්ඡාදෙහි, එකෙන ආනන්ද’’න්ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො පුක්කුසො මල්ලපුත්තො භගවතො පටිස්සුත්වා එකෙන භගවන්තං අච්ඡාදෙති, එකෙන ආයස්මන්තං ආනන්දං. අථ ඛො භගවා පුක්කුසං මල්ලපුත්තං ධම්මියා කථාය සන්දස්සෙසි සමාදපෙසි සමුත්තෙජෙසි සම්පහංසෙසි. අථ ඛො පුක්කුසො මල්ලපුත්තො භගවතා ධම්මියා කථාය සන්දස්සිතො සමාදපිතො සමුත්තෙජිතො සම්පහංසිතො උට්ඨායාසනා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා පක්කාමි.

๑๙๔. ลำดับนั้น ปุกกุสะมัลลบุตรได้เรียกบุรุษคนหนึ่งมาสั่งว่า “นี่แน่ะเธอ จงนำผ้าเนื้อเกลี้ยงสีทองสิงคีซึ่งเป็นคู่ควรแก่การครองมาให้เรา” “ขอรับ ท่าน” บุรุษนั้นรับคำของปุกกุสะมัลลบุตรแล้ว ได้นำผ้าเนื้อเกลี้ยงสีทองสิงคีคู่นั้นมา ลำดับนั้น ปุกกุสะมัลลบุตรได้น้อมนำผ้าเนื้อเกลี้ยงสีทองสิงคีคู่นั้นเข้าไปถวายแด่พระผู้มีพระภาคแล้วกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้คือผ้าเนื้อเกลี้ยงสีทองสิงคีซึ่งเป็นคู่ควรแก่การครอง ขอพระผู้มีพระภาคโปรดรับผ้าของข้าพระองค์ เพื่ออนุเคราะห์แก่ข้าพระองค์เถิด” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ดูก่อนปุกกุสะ ถ้าเช่นนั้น เธอจงห่มเราผืนหนึ่ง ห่มอานนท์ผืนหนึ่ง” “เป็นดังนั้น พระพุทธเจ้าข้า” ปุกกุสะมัลลบุตรทูลรับสนองพระพุทธดำรัสแล้ว ได้ห่มพระผู้มีพระภาคผืนหนึ่ง ห่มท่านพระอานนท์ผืนหนึ่ง ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคได้ทรงชี้แจงให้ปุกกุสะมัลลบุตรเห็นแจ้ง สมาทาน อาจหาญ ร่าเริง ด้วยธรรมีกถา ลำดับนั้น ปุกกุสะมัลลบุตร อันพระผู้มีพระภาคทรงให้เห็นแจ้ง สมาทาน อาจหาญ ร่าเริง ด้วยธรรมีกถาแล้ว ได้ลุกจากอาสน์ ถวายบังคมพระผู้มีพระภาค ทำประทักษิณแล้วจากไป

---

195. අථ [Pg.111] ඛො ආයස්මා ආනන්දො අචිරපක්කන්තෙ පුක්කුසෙ මල්ලපුත්තෙ තං සිඞ්ගීවණ්ණං යුගමට්ඨං ධාරණීයං භගවතො කායං උපනාමෙසි. තං භගවතො කායං උපනාමිතං හතච්චිකං විය ඛායති. අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘අච්ඡරියං, භන්තෙ, අබ්භුතං, භන්තෙ, යාව පරිසුද්ධො, භන්තෙ, තථාගතස්ස ඡවිවණ්ණො පරියොදාතො. ඉදං, භන්තෙ, සිඞ්ගීවණ්ණං යුගමට්ඨං ධාරණීයං භගවතො කායං උපනාමිතං හතච්චිකං විය ඛායතී’’ති. ‘‘එවමෙතං, ආනන්ද, එවමෙතං, ආනන්ද ද්වීසු කාලෙසු අතිවිය තථාගතස්ස කායො පරිසුද්ධො හොති ඡවිවණ්ණො පරියොදාතො. කතමෙසු ද්වීසු? යඤ්ච, ආනන්ද, රත්තිං තථාගතො අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුජ්ඣති, යඤ්ච රත්තිං අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායති. ඉමෙසු ඛො, ආනන්ද, ද්වීසු කාලෙසු අතිවිය තථාගතස්ස කායො පරිසුද්ධො හොති ඡවිවණ්ණො පරියොදාතො. ‘‘අජ්ජ ඛො, පනානන්ද, රත්තියා පච්ඡිමෙ යාමෙ කුසිනාරායං උපවත්තනෙ මල්ලානං සාලවනෙ අන්තරෙන යමකසාලානං තථාගතස්ස පරිනිබ්බානං භවිස්සති. ආයාමානන්ද, යෙන කකුධා නදී තෙනුපසඞ්කමිස්සාමා’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවතො පච්චස්සොසි.

๑๙๕. ครั้งนั้นแล ท่านพระอานนท์ เมื่อปุกกุสมัลลบุตรหลีกไปไม่นาน ได้น้อมนำผ้าสิงคิวรรณเนื้อเกลี้ยงคู่หนึ่งซึ่งควรค่าแก่การทรง เข้าไปถวายบนพระวรกายของพระผู้มีพระภาค เมื่อน้อมนำเข้าไปบนพระวรกายของพระผู้มีพระภาคแล้ว ผ้าคู่นั้นปรากฏประหนึ่งหมดรัศมีไป ลำดับนั้น ท่านพระอานนท์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ น่าอัศจรรย์ พระเจ้าข้า ไม่เคยมีมา พระเจ้าข้า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระฉวีวรรณของพระตถาคตบริสุทธิ์ผุดผ่องยิ่งนัก ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อน้อมนำผ้าสิงคิวรรณเนื้อเกลี้ยงคู่หนึ่งซึ่งควรค่าแก่การทรงนี้ เข้าไปถวายบนพระวรกายของพระผู้มีพระภาคแล้ว ก็ปรากฏประหนึ่งหมดรัศมีไป” (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) “อานนท์ เป็นอย่างนั้น อานนท์ เป็นอย่างนั้น กายของตถาคตย่อมบริสุทธิ์ยิ่งนัก ฉวีวรรณผุดผ่องใน ๒ กาลสมัย ๒ กาลสมัยเป็นไฉน คือ ในราตรีที่ตถาคตตรัสรู้พระอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ และในราตรีที่ตถาคตปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ อานนท์ ใน ๒ กาลสมัยนี้แล กายของตถาคตย่อมบริสุทธิ์ยิ่งนัก ฉวีวรรณผุดผ่อง อานนท์ วันนี้แล ในปัจฉิมยามแห่งราตรี การปรินิพพานของตถาคตจักมีในระหว่างต้นสาละคู่ ณ สาลวันของพวกมัลลกษัตริย์ ที่คุ้งน้ำกรุงกุสินารา มาเถิด อานนท์ เราจักไปยังแม่น้ำกกุธานที” ท่านพระอานนท์ทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า “เป็นดังนั้น พระเจ้าข้า”

---

සිඞ්ගීවණ්ණං යුගමට්ඨං, පුක්කුසො අභිහාරයි;

තෙන අච්ඡාදිතො සත්ථා, හෙමවණ්ණො අසොභථාති.

ปุกกุสะได้น้อมถวายผ้าคู่เนื้อดีสีดังทองคำ พระศาสดาทรงครองผ้านั้นแล้ว ทรงงามดังมีพระฉวีวรรณเป็นทอง

---

196. අථ ඛො භගවා මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං යෙන කකුධා නදී තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා කකුධං නදිං අජ්ඣොගාහෙත්වා න්හත්වා ච පිවිත්වා ච පච්චුත්තරිත්වා යෙන අම්බවනං තෙනුපසඞ්කමි. උපසඞ්කමිත්වා ආයස්මන්තං චුන්දකං ආමන්තෙසි – ‘‘ඉඞ්ඝ මෙ ත්වං, චුන්දක, චතුග්ගුණං සඞ්ඝාටිං පඤ්ඤපෙහි, කිලන්තොස්මි, චුන්දක, නිපජ්ජිස්සාමී’’ති.

๑๙๖. ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ เสด็จไปยังแม่น้ำกกุธานที ครั้นเสด็จถึงแล้ว จึงเสด็จลงสู่แม่น้ำกกุธานที ทรงสรงและเสวยแล้ว เสด็จขึ้นไปยังอัมพวัน ครั้นเสด็จถึงแล้ว ตรัสเรียกท่านพระจุนทกะมาตรัสว่า “จุนทกะ เธอจงปูสังฆาฏิ ๔ ชั้นให้เรา เราเหนื่อยแล้ว จักนอนพัก”

---

‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො ආයස්මා චුන්දකො භගවතො පටිස්සුත්වා චතුග්ගුණං සඞ්ඝාටිං පඤ්ඤපෙසි. අථ ඛො භගවා දක්ඛිණෙන පස්සෙන සීහසෙය්‍යං කප්පෙසි පාදෙ පාදං අච්චාධාය සතො සම්පජානො උට්ඨානසඤ්ඤං මනසිකරිත්වා. ආයස්මා පන චුන්දකො තත්ථෙව භගවතො පුරතො නිසීදි.

ท่านพระจุนทกะทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า “เป็นดังนั้น พระเจ้าข้า” แล้วได้ปูสังฆาฏิ ๔ ชั้นถวาย ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงสำเร็จสีหไสยาโดยพระปรัศว์เบื้องขวา ทรงซ้อนพระบาทเหลื่อมพระบาท ทรงมีสติสัมปชัญญะ ทรงมนสิการอุฏฐานสัญญาอยู่ ส่วนท่านพระจุนทกะได้นั่งอยู่ ณ ที่นั้นเบื้องพระพักตร์พระผู้มีพระภาค

---

ගන්ත්වාන [Pg.112] බුද්ධො නදිකං කකුධං,අච්ඡොදකං සාතුදකං විප්පසන්නං;

ඔගාහි සත්ථා අකිලන්තරූපො,තථාගතො අප්පටිමො ච ලොකෙ.

พระพุทธเจ้าผู้เป็นพระศาสดา ไม่มีผู้เสมอเหมือนในโลก เสด็จไปยังแม่น้ำกกุธานที ซึ่งมีน้ำใสจืดสนิทดี ทรงมีพระรูปไม่ลำบาก เสด็จลงแล้ว

---

න්හත්වා ච පිවිත්වා චුදතාරි සත්ථා,පුරක්ඛතො භික්ඛුගණස්ස මජ්ඣෙ;

වත්තා පවත්තා භගවා ඉධ ධම්මෙ,උපාගමි අම්බවනං මහෙසි.

พระศาสดาทรงสรงและเสวยแล้วเสด็จขึ้นจากน้ำ อันหมู่ภิกษุแวดล้อมอยู่ท่ามกลาง พระผู้มีพระภาคผู้แสวงหาคุณอันยิ่งใหญ่ ผู้ตรัสและประกาศธรรมในศาสนานี้ ได้เสด็จไปยังอัมพวัน

---

ආමන්තයි චුන්දකං නාම භික්ඛුං,චතුග්ගුණං සන්ථර මෙ නිපජ්ජං;

සො චොදිතො භාවිතත්තෙන චුන්දො,චතුග්ගුණං සන්ථරි ඛිප්පමෙව.

พระองค์ตรัสเรียกภิกษุชื่อจุนทกะว่า “เธอจงปูผ้า ๔ ชั้นให้เรานอน” ท่านพระจุนทะนั้น อันพระผู้มีพระภาคผู้มีพระองค์อันอบรมแล้วตรัสเตือนแล้ว ได้รีบปูผ้า ๔ ชั้นถวายโดยพลัน

---

නිපජ්ජි සත්ථා අකිලන්තරූපො,චුන්දොපි තත්ථ පමුඛෙ නිසීදීති.

พระศาสดาทรงมีพระรูปไม่ลำบาก บรรทมแล้ว แม้ท่านพระจุนทะก็ได้นั่งเฝ้าอยู่ ณ ที่นั้นเบื้องพระพักตร์

---

197. අථ ඛො භගවා ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘සියා ඛො, පනානන්ද, චුන්දස්ස කම්මාරපුත්තස්ස කොචි විප්පටිසාරං උප්පාදෙය්‍ය – ‘තස්ස තෙ, ආවුසො චුන්ද, අලාභා තස්ස තෙ දුල්ලද්ධං, යස්ස තෙ තථාගතො පච්ඡිමං පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජිත්වා පරිනිබ්බුතො’ති. චුන්දස්ස, ආනන්ද, කම්මාරපුත්තස්ස එවං විප්පටිසාරො පටිවිනෙතබ්බො – ‘තස්ස තෙ, ආවුසො චුන්ද, ලාභා තස්ස තෙ සුලද්ධං, යස්ස තෙ තථාගතො පච්ඡිමං පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජිත්වා පරිනිබ්බුතො. සම්මුඛා මෙතං, ආවුසො චුන්ද, භගවතො සුතං සම්මුඛා පටිග්ගහිතං – ද්වෙ මෙ පිණ්ඩපාතා සමසමඵලා සමවිපාකා, අතිවිය අඤ්ඤෙහි පිණ්ඩපාතෙහි මහප්ඵලතරා ච මහානිසංසතරා ච. කතමෙ ද්වෙ? යඤ්ච පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජිත්වා තථාගතො අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුජ්ඣති, යඤ්ච පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජිත්වා තථාගතො අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායති. ඉමෙ ද්වෙ පිණ්ඩපාතා සමසමඵලා සමවිපාකා[Pg.113], අතිවිය අඤ්ඤෙහි පිණ්ඩපාතෙහි මහප්ඵලතරා ච මහානිසංසතරා ච. ආයුසංවත්තනිකං ආයස්මතා චුන්දෙන කම්මාරපුත්තෙන කම්මං උපචිතං, වණ්ණසංවත්තනිකං ආයස්මතා චුන්දෙන කම්මාරපුත්තෙන කම්මං උපචිතං, සුඛසංවත්තනිකං ආයස්මතා චුන්දෙන කම්මාරපුත්තෙන කම්මං උපචිතං, යසසංවත්තනිකං ආයස්මතා චුන්දෙන කම්මාරපුත්තෙන කම්මං උපචිතං, සග්ගසංවත්තනිකං ආයස්මතා චුන්දෙන කම්මාරපුත්තෙන කම්මං උපචිතං, ආධිපතෙය්‍යසංවත්තනිකං ආයස්මතා චුන්දෙන කම්මාරපුත්තෙන කම්මං උපචිත’න්ති. චුන්දස්ස, ආනන්ද, කම්මාරපුත්තස්ස එවං විප්පටිසාරො පටිවිනෙතබ්බො’’ති. අථ ඛො භගවා එතමත්ථං විදිත්වා තායං වෙලායං ඉමං උදානං උදානෙසි –

๑๙๗. ครั้งนั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า “อานนท์ บางทีจะมีใครทำความเดือดร้อนใจให้เกิดแก่จุนทกัมมารบุตรว่า ‘อาวุโสจุนทะ นั่นเป็นโทษของท่าน นั่นมิใช่บุญของท่าน ที่พระตถาคตเสวยบิณฑบาตครั้งสุดท้ายของท่านแล้วเสด็จปรินิพพาน’ อานนท์ เธอพึงระงับความเดือดร้อนใจของจุนทกัมมารบุตรอย่างนี้ว่า ‘อาวุโสจุนทะ นั่นเป็นบุญของท่าน นั่นเป็นคุณของท่าน ที่พระตถาคตเสวยบิณฑบาตครั้งสุดท้ายของท่านแล้วเสด็จปรินิพพาน อาวุโสจุนทะ เราได้ฟัง ได้รับมาเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคว่า บิณฑบาต ๒ อย่างนี้มีผลเสมอกัน มีวิบากเสมอกัน มีผลและมีอานิสงส์มากกว่าบิณฑบาตอย่างอื่นอย่างยิ่ง ๒ อย่างเป็นไฉน คือ บิณฑบาตที่ตถาคตบริโภคแล้วตรัสรู้พระอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ ๑ บิณฑบาตที่ตถาคตบริโภคแล้วปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ๑ บิณฑบาต ๒ อย่างนี้มีผลเสมอกัน มีวิบากเสมอกัน มีผลและมีอานิสงส์มากกว่าบิณฑบาตอย่างอื่นอย่างยิ่ง ท่านจุนทกัมมารบุตรผู้มีอายุได้สั่งสมกรรมที่เป็นไปเพื่ออายุ วรรณะ สุขะ ยศ สวรรค์ และความเป็นใหญ่แล้ว’ อานนท์ เธอพึงระงับความเดือดร้อนใจของจุนทกัมมารบุตรอย่างนี้” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงทราบเนื้อความนั้นแล้ว จึงทรงเปล่งอุทานนี้ในเวลานั้นว่า

---

‘‘දදතො පුඤ්ඤං පවඩ්ඪති,සංයමතො වෙරං න චීයති;

කුසලො ච ජහාති පාපකං,රාගදොසමොහක්ඛයා සනිබ්බුතො’’ති.

เมื่อให้ บุญย่อมเจริญ เมื่อสำรวม เวรย่อมไม่ก่อ ผู้ฉลาดย่อมละบาปได้ เพราะสิ้นราคะ โทสะ และโมหะ เขาย่อมเป็นผู้ดับสนิท

---

චතුත්ථො භාණවාරො.

ภาณวารที่ ๔ จบ

---

යමකසාලා

ยมกสาลา

---

198. අථ ඛො භගවා ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘ආයාමානන්ද, යෙන හිරඤ්ඤවතියා නදියා පාරිමං තීරං, යෙන කුසිනාරා උපවත්තනං මල්ලානං සාලවනං තෙනුපසඞ්කමිස්සාමා’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවතො පච්චස්සොසි. අථ ඛො භගවා මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං යෙන හිරඤ්ඤවතියා නදියා පාරිමං තීරං, යෙන කුසිනාරා උපවත්තනං මල්ලානං සාලවනං තෙනුපසඞ්කමි. උපසඞ්කමිත්වා ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘ඉඞ්ඝ මෙ ත්වං, ආනන්ද, අන්තරෙන යමකසාලානං උත්තරසීසකං මඤ්චකං පඤ්ඤපෙහි, කිලන්තොස්මි, ආනන්ද, නිපජ්ජිස්සාමී’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවතො පටිස්සුත්වා අන්තරෙන යමකසාලානං උත්තරසීසකං මඤ්චකං පඤ්ඤපෙසි. අථ ඛො භගවා දක්ඛිණෙන පස්සෙන සීහසෙය්‍යං කප්පෙසි පාදෙ පාදං අච්චාධාය සතො සම්පජානො.

๑๙๘. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกท่านพระอานนท์มาว่า “มาเถิด อานนท์ เราจักไปยังฝั่งโน้นแห่งแม่น้ำหิรัญญวดี ที่สาลวันอันเป็นทางเข้าเมืองกุสินาราของพวกมัลลกษัตริย์” ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า “เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ เสด็จไปยังฝั่งโน้นแห่งแม่น้ำหิรัญญวดี ที่สาลวันอันเป็นทางเข้าเมืองกุสินาราของพวกมัลลกษัตริย์ ครั้นแล้วจึงตรัสเรียกท่านพระอานนท์มาว่า “อานนท์ เธอจงช่วยตั้งเตียงระหว่างต้นสาละคู่ ให้มีศีรษะไปทางทิศเหนือ เราเหนื่อยแล้ว จักนอน” ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้ตั้งเตียงระหว่างต้นสาละคู่ให้มีศีรษะไปทางทิศเหนือ ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงสำเร็จสีหไสยาโดยข้างเบื้องขวา ทรงซ้อนพระบาทเหลื่อมพระบาท ทรงมีสติสัมปชัญญะ

---

තෙන [Pg.114] ඛො පන සමයෙන යමකසාලා සබ්බඵාලිඵුල්ලා හොන්ති අකාලපුප්ඵෙහි. තෙ තථාගතස්ස සරීරං ඔකිරන්ති අජ්ඣොකිරන්ති අභිප්පකිරන්ති තථාගතස්ස පූජාය. දිබ්බානිපි මන්දාරවපුප්ඵානි අන්තලික්ඛා පපතන්ති, තානි තථාගතස්ස සරීරං ඔකිරන්ති අජ්ඣොකිරන්ති අභිප්පකිරන්ති තථාගතස්ස පූජාය. දිබ්බානිපි චන්දනචුණ්ණානි අන්තලික්ඛා පපතන්ති, තානි තථාගතස්ස සරීරං ඔකිරන්ති අජ්ඣොකිරන්ති අභිප්පකිරන්ති තථාගතස්ස පූජාය. දිබ්බානිපි තූරියානි අන්තලික්ඛෙ වජ්ජන්ති තථාගතස්ස පූජාය. දිබ්බානිපි සඞ්ගීතානි අන්තලික්ඛෙ වත්තන්ති තථාගතස්ස පූජාය.

ก็สมัยนั้นแล ต้นสาละคู่มีดอกบานสะพรั่งเต็มต้นนอกฤดูกาล ดอกไม้เหล่านั้นร่วงหล่นโปรยปรายลงยังพระสรีระของพระตถาคตเพื่อบูชาพระตถาคต แม้ดอกมณฑารพอันเป็นทิพย์ก็ตกลงมาจากอากาศ ดอกไม้ทิพย์เหล่านั้นร่วงหล่นโปรยปรายลงยังพระสรีระของพระตถาคตเพื่อบูชาพระตถาคต แม้จุณแห่งไม้จันทน์อันเป็นทิพย์ก็ตกลงมาจากอากาศ จุณแห่งไม้จันทน์ทิพย์เหล่านั้นร่วงหล่นโปรยปรายลงยังพระสรีระของพระตถาคตเพื่อบูชาพระตถาคต แม้ดนตรีทิพย์ก็บรรเลงอยู่ในอากาศเพื่อบูชาพระตถาคต แม้สังคีตทิพย์ก็เป็นไปในอากาศเพื่อบูชาพระตถาคต

---

199. අථ ඛො භගවා ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘සබ්බඵාලිඵුල්ලා ඛො, ආනන්ද, යමකසාලා අකාලපුප්ඵෙහි. තෙ තථාගතස්ස සරීරං ඔකිරන්ති අජ්ඣොකිරන්ති අභිප්පකිරන්ති තථාගතස්ස පූජාය. දිබ්බානිපි මන්දාරවපුප්ඵානි අන්තලික්ඛා පපතන්ති, තානි තථාගතස්ස සරීරං ඔකිරන්ති අජ්ඣොකිරන්ති අභිප්පකිරන්ති තථාගතස්ස පූජාය. දිබ්බානිපි චන්දනචුණ්ණානි අන්තලික්ඛා පපතන්ති, තානි තථාගතස්ස සරීරං ඔකිරන්ති අජ්ඣොකිරන්ති අභිප්පකිරන්ති තථාගතස්ස පූජාය. දිබ්බානිපි තූරියානි අන්තලික්ඛෙ වජ්ජන්ති තථාගතස්ස පූජාය. දිබ්බානිපි සඞ්ගීතානි අන්තලික්ඛෙ වත්තන්ති තථාගතස්ස පූජාය. න ඛො, ආනන්ද, එත්තාවතා තථාගතො සක්කතො වා හොති ගරුකතො වා මානිතො වා පූජිතො වා අපචිතො වා. යො ඛො, ආනන්ද, භික්ඛු වා භික්ඛුනී වා උපාසකො වා උපාසිකා වා ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නො විහරති සාමීචිප්පටිපන්නො අනුධම්මචාරී, සො තථාගතං සක්කරොති ගරුං කරොති මානෙති පූජෙති අපචියති, පරමාය පූජාය. තස්මාතිහානන්ද, ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නා විහරිස්සාම සාමීචිප්පටිපන්නා අනුධම්මචාරිනොති. එවඤ්හි වො, ආනන්ද, සික්ඛිතබ්බ’’න්ති.

๑๙๙. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกท่านพระอานนท์มาว่า “อานนท์ ต้นสาละคู่มีดอกบานสะพรั่งเต็มต้นนอกฤดูกาล ดอกไม้เหล่านั้นร่วงหล่นโปรยปรายลงยังสรีระของตถาคตเพื่อบูชาตถาคต แม้ดอกมณฑารพอันเป็นทิพย์ก็ตกลงมาจากอากาศ ดอกไม้ทิพย์เหล่านั้นร่วงหล่นโปรยปรายลงยังสรีระของตถาคตเพื่อบูชาตถาคต แม้จุณแห่งไม้จันทน์อันเป็นทิพย์ก็ตกลงมาจากอากาศ จุณแห่งไม้จันทน์ทิพย์เหล่านั้นร่วงหล่นโปรยปรายลงยังสรีระของตถาคตเพื่อบูชาตถาคต แม้ดนตรีทิพย์ก็บรรเลงอยู่ในอากาศเพื่อบูชาตถาคต แม้สังคีตทิพย์ก็เป็นไปในอากาศเพื่อบูชาตถาคต อานนท์ ตถาคตจะชื่อว่าอันบริษัทสักการะ เคารพ นับถือ บูชา นอบน้อม ด้วยเครื่องบูชาสักการะประมาณเท่านี้ก็หาไม่ อานนท์ ผู้ใดจะเป็นภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก หรืออุบาสิกาก็ตาม เป็นผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ปฏิบัติชอบ ประพฤติตามธรรมอยู่ ผู้นั้นชื่อว่าสักการะ เคารพ นับถือ บูชา นอบน้อมตถาคตด้วยการบูชาอย่างยิ่ง เพราะเหตุนั้นแหละ อานนท์ พวกเธอพึงสำเหนียกอย่างนี้ว่า ‘เราจักเป็นผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม ปฏิบัติชอบ ประพฤติตามธรรมอยู่’ อานนท์ พวกเธอพึงสำเหนียกอย่างนี้แล”

---

උපවාණත්ථෙරො

เรื่องพระอุปวาณเถระ

---

200. තෙන ඛො පන සමයෙන ආයස්මා උපවාණො භගවතො පුරතො ඨිතො හොති භගවන්තං බීජයමානො. අථ ඛො භගවා ආයස්මන්තං උපවාණං අපසාරෙසි – ‘‘අපෙහි, භික්ඛු, මා මෙ පුරතො අට්ඨාසී’’ති. අථ ඛො ආයස්මතො ආනන්දස්ස එතදහොසි – ‘‘අයං ඛො [Pg.115] ආයස්මා උපවාණො දීඝරත්තං භගවතො උපට්ඨාකො සන්තිකාවචරො සමීපචාරී. අථ ච පන භගවා පච්ඡිමෙ කාලෙ ආයස්මන්තං උපවාණං අපසාරෙති – ‘අපෙහි භික්ඛු, මා මෙ පුරතො අට්ඨාසී’ති. කො නු ඛො හෙතු, කො පච්චයො, යං භගවා ආයස්මන්තං උපවාණං අපසාරෙති – ‘අපෙහි, භික්ඛු, මා මෙ පුරතො අට්ඨාසී’ති? අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවන්තං එතදවොච – ‘අයං, භන්තෙ, ආයස්මා උපවාණො දීඝරත්තං භගවතො උපට්ඨාකො සන්තිකාවචරො සමීපචාරී. අථ ච පන භගවා පච්ඡිමෙ කාලෙ ආයස්මන්තං උපවාණං අපසාරෙති – ‘‘අපෙහි, භික්ඛු, මා මෙ පුරතො අට්ඨාසී’’ති. කො නු ඛො, භන්තෙ, හෙතු, කො පච්චයො, යං භගවා ආයස්මන්තං උපවාණං අපසාරෙති – ‘‘අපෙහි, භික්ඛු, මා මෙ පුරතො අට්ඨාසී’’ති? ‘‘යෙභුය්‍යෙන, ආනන්ද, දසසු ලොකධාතූසු දෙවතා සන්නිපතිතා තථාගතං දස්සනාය. යාවතා, ආනන්ද, කුසිනාරා උපවත්තනං මල්ලානං සාලවනං සමන්තතො ද්වාදස යොජනානි, නත්ථි සො පදෙසො වාලග්ගකොටිනිතුදනමත්තොපි මහෙසක්ඛාහි දෙවතාහි අප්ඵුටො. දෙවතා, ආනන්ද, උජ්ඣායන්ති – ‘දූරා ච වතම්හ ආගතා තථාගතං දස්සනාය. කදාචි කරහචි තථාගතා ලොකෙ උප්පජ්ජන්ති අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා. අජ්ජෙව රත්තියා පච්ඡිමෙ යාමෙ තථාගතස්ස පරිනිබ්බානං භවිස්සති. අයඤ්ච මහෙසක්ඛො භික්ඛු භගවතො පුරතො ඨිතො ඔවාරෙන්තො, න මයං ලභාම පච්ඡිමෙ කාලෙ තථාගතං දස්සනායා’’’ති.

๒๐๐. ก็สมัยนั้นแล ท่านพระอุปวาณะยืนถวายงานพัดอยู่เบื้องพระพักตร์พระผู้มีพระภาค ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงขับไล่ท่านพระอุปวาณะว่า “ภิกษุ เธอจงหลีกไป อย่าได้ยืนอยู่ข้างหน้าเรา” ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์ได้มีความคิดดังนี้ว่า “ท่านพระอุปวาณะนี้เป็นอุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาคมานาน เป็นผู้ใกล้ชิด อยู่ในที่เฉพาะพระพักตร์ แต่ไฉนพระผู้มีพระภาคในปัจฉิมกาลจึงทรงขับไล่ท่านพระอุปวาณะว่า ‘ภิกษุ เธอจงหลีกไป อย่าได้ยืนอยู่ข้างหน้าเรา’ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่พระผู้มีพระภาคทรงขับไล่ท่านพระอุปวาณะว่า ‘ภิกษุ เธอจงหลีกไป อย่าได้ยืนอยู่ข้างหน้าเรา’” ลำดับนั้น ท่านพระอานนท์ได้กราบทูลเรื่องนี้แด่พระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระอุปวาณะนี้เป็นอุปัฏฐากของพระผู้มีพระภาคมานาน เป็นผู้ใกล้ชิด อยู่ในที่เฉพาะพระพักตร์ แต่ไฉนพระผู้มีพระภาคในปัจฉิมกาลจึงทรงขับไล่ท่านพระอุปวาณะว่า ‘ภิกษุ เธอจงหลีกไป อย่าได้ยืนอยู่ข้างหน้าเรา’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่พระผู้มีพระภาคทรงขับไล่ท่านพระอุปวาณะว่า ‘ภิกษุ เธอจงหลีกไป อย่าได้ยืนอยู่ข้างหน้าเรา’” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อานนท์ เทวดาในหมื่นโลกธาตุโดยมากประชุมกันเพื่อจะเห็นตถาคต อานนท์ ในบริเวณสาลวันอันเป็นทางเข้าเมืองกุสินาราของพวกมัลลกษัตริย์โดยรอบ ๑๒ โยชน์ ไม่มีประเทศแม้ขนาดปลายขนทรายทิ่มลงจะพึงว่างจากเทวดาผู้มีศักดิ์ใหญ่เลย อานนท์ เทวดาพากันยกโทษว่า ‘พวกเรามาจากที่ไกลเพื่อจะเห็นพระตถาคต พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายนานๆ ครั้งจึงจะอุบัติขึ้นในโลก การปรินิพพานของพระตถาคตจักมีในปัจฉิมยามแห่งราตรีวันนี้ และภิกษุผู้มีศักดิ์ใหญ่นี้ก็ยืนบังอยู่เบื้องพระพักตร์พระผู้มีพระภาค พวกเราจึงไม่ได้เห็นพระตถาคตในปัจฉิมกาล’”

---

201. ‘‘කථංභූතා පන, භන්තෙ, භගවා දෙවතා මනසිකරොතී’’ති ? ‘‘සන්තානන්ද, දෙවතා ආකාසෙ පථවීසඤ්ඤිනියො කෙසෙ පකිරිය කන්දන්ති, බාහා පග්ගය්හ කන්දන්ති, ඡින්නපාතං පපතන්ති, ආවට්ටන්ති, විවට්ටන්ති – ‘අතිඛිප්පං භගවා පරිනිබ්බායිස්සති, අතිඛිප්පං සුගතො පරිනිබ්බායිස්සති, අතිඛිප්පං චක්ඛුං ලොකෙ අන්තරධංආයිස්සතී’ති.

๒๐๑. พระอานนท์ทูลถามว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาค เหล่าเทวดาเป็นอยู่อย่างไร พระเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อานนท์ เทวดาในอากาศพวกที่มีปฐพีสัญญา สยายผมร้องไห้ ยกแขนร้องไห้ ล้มลงดุจถูกตัดราน กลิ้งไปมา รำพันว่า ‘พระผู้มีพระภาคจักปรินิพพานเร็วนัก พระสุคตจักปรินิพพานเร็วนัก พระองค์ผู้มีจักษุในโลกจักอันตรธานไปเร็วนัก’

---

‘‘සන්තානන්ද, දෙවතා පථවියං පථවීසඤ්ඤිනියො කෙසෙ පකිරිය කන්දන්ති, බාහා පග්ගය්හ කන්දන්ති, ඡින්නපාතං පපතන්ති, ආවට්ටන්ති, විවට්ටන්ති – ‘අතිඛිප්පං භගවා පරිනිබ්බායිස්සති, අතිඛිප්පං සුගතො පරිනිබ්බායිස්සති, අතිඛිප්පං චක්ඛුං ලොකෙ අන්තරධායිස්සතී’’’ති.

อานนท์ เทวดาบนพื้นดินพวกที่มีปฐพีสัญญา สยายผมร้องไห้ ยกแขนร้องไห้ ล้มลงดุจถูกตัดราน กลิ้งไปมา รำพันว่า ‘พระผู้มีพระภาคจักปรินิพพานเร็วนัก พระสุคตจักปรินิพพานเร็วนัก พระองค์ผู้มีจักษุในโลกจักอันตรธานไปเร็วนัก’

---

‘‘යා [Pg.116] පන තා දෙවතා වීතරාගා, තා සතා සම්පජානා අධිවාසෙන්ති – ‘අනිච්චා සඞ්ඛාරා, තං කුතෙත්ථ ලබ්භා’ති.

ส่วนเทวดาเหล่าใดที่ปราศจากราคะ เทวดาเหล่านั้นมีสติสัมปชัญญะ อดกลั้นได้ว่า ‘สังขารทั้งหลายไม่เที่ยง จะพึงได้ความเที่ยงในสังขารนั้นแต่ที่ไหนเล่า’

---

චතුසංවෙජනීයට්ඨානානි

สังเวชนียสถาน ๔ แห่ง

---

202. ‘‘පුබ්බෙ, භන්තෙ, දිසාසු වස්සං වුට්ඨා භික්ඛූ ආගච්ඡන්ති තථාගතං දස්සනාය. තෙ මයං ලභාම මනොභාවනීයෙ භික්ඛූ දස්සනාය, ලභාම පයිරුපාසනාය. භගවතො පන මයං, භන්තෙ, අච්චයෙන න ලභිස්සාම මනොභාවනීයෙ භික්ඛූ දස්සනාය, න ලභිස්සාම පයිරුපාසනායා’’ති.

๒๐๒. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อก่อน ภิกษุทั้งหลายที่จำพรรษาในทิศต่างๆ แล้ว เดินทางมาเพื่อเฝ้าพระตถาคต ข้าพระองค์ทั้งหลายจึงได้พบเห็น ได้เข้าไปนั่งใกล้ภิกษุผู้เจริญใจเหล่านั้น แต่เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้ว ข้าพระองค์ทั้งหลายจักไม่ได้พบเห็น ไม่ได้เข้าไปนั่งใกล้ภิกษุผู้เจริญใจเหล่านั้นอีก

---

‘‘චත්තාරිමානි, ආනන්ද, සද්ධස්ස කුලපුත්තස්ස දස්සනීයානි සංවෙජනීයානි ඨානානි. කතමානි චත්තාරි? ‘ඉධ තථාගතො ජාතො’ති, ආනන්ද, සද්ධස්ස කුලපුත්තස්ස දස්සනීයං සංවෙජනීයං ඨානං. ‘ඉධ තථාගතො අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධො’ති, ආනන්ද, සද්ධස්ස කුලපුත්තස්ස දස්සනීයං සංවෙජනීයං ඨානං. ‘ඉධ තථාගතෙන අනුත්තරං ධම්මචක්කං පවත්තිත’න්ති, ආනන්ද, සද්ධස්ස කුලපුත්තස්ස දස්සනීයං සංවෙජනීයං ඨානං. ‘ඉධ තථාගතො අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බුතො’ති, ආනන්ද, සද්ධස්ස කුලපුත්තස්ස දස්සනීයං සංවෙජනීයං ඨානං. ඉමානි ඛො, ආනන්ද, චත්තාරි සද්ධස්ස කුලපුත්තස්ස දස්සනීයානි සංවෙජනීයානි ඨානානි.

อานนท์ สังเวชนียสถาน ๔ แห่งนี้ เป็นที่ที่กุลบุตรผู้มีศรัทธาควรเห็น ควรเกิดความสังเวช สังเวชนียสถาน ๔ แห่ง อะไรบ้าง คือ สถานที่ที่ระลึกว่า ‘พระตถาคตประสูติ ณ ที่นี้’ อานนท์ นี้เป็นสังเวชนียสถาน ที่กุลบุตรผู้มีศรัทธาควรเห็น ควรเกิดความสังเวช สถานที่ที่ระลึกว่า ‘พระตถาคตตรัสรู้พระอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ ณ ที่นี้’ อานนท์ นี้เป็นสังเวชนียสถาน ที่กุลบุตรผู้มีศรัทธาควรเห็น ควรเกิดความสังเวช สถานที่ที่ระลึกว่า ‘พระตถาคตทรงยังอนุตรธัมมจักรให้เป็นไป ณ ที่นี้’ อานนท์ นี้เป็นสังเวชนียสถาน ที่กุลบุตรผู้มีศรัทธาควรเห็น ควรเกิดความสังเวช สถานที่ที่ระลึกว่า ‘พระตถาคตเสด็จปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ณ ที่นี้’ อานนท์ นี้เป็นสังเวชนียสถาน ที่กุลบุตรผู้มีศรัทธาควรเห็น ควรเกิดความสังเวช อานนท์ สังเวชนียสถาน ๔ แห่งนี้แล เป็นที่ที่กุลบุตรผู้มีศรัทธาควรเห็น ควรเกิดความสังเวช

---

‘‘ආගමිස්සන්ති ඛො, ආනන්ද, සද්ධා භික්ඛූ භික්ඛුනියො උපාසකා උපාසිකායො – ‘ඉධ තථාගතො ජාතො’තිපි, ‘ඉධ තථාගතො අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධො’තිපි, ‘ඉධ තථාගතෙන අනුත්තරං ධම්මචක්කං පවත්තිත’න්තිපි, ‘ඉධ තථාගතො අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බුතො’තිපි. යෙ හි කෙචි, ආනන්ද, චෙතියචාරිකං ආහිණ්ඩන්තා පසන්නචිත්තා කාලඞ්කරිස්සන්ති, සබ්බෙ තෙ කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජිස්සන්තී’’ති.

อานนท์ ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกา ผู้มีศรัทธา จักมายังสถานที่เหล่านี้ด้วยระลึกว่า ‘พระตถาคตประสูติ ณ ที่นี้’ บ้าง ‘พระตถาคตตรัสรู้พระอนุตตรสัมมาสัมโพธิญาณ ณ ที่นี้’ บ้าง ‘พระตถาคตทรงยังอนุตรธัมมจักรให้เป็นไป ณ ที่นี้’ บ้าง ‘พระตถาคตเสด็จปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุ ณ ที่นี้’ บ้าง อานนท์ ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งจาริกไปยังเจดีย์ มีจิตเลื่อมใสทำกาละลง ชนเหล่านั้นทั้งหมดเบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก จักเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์

---

ආනන්දපුච්ඡාකථා

อานันทปุจฉากถา

---

203. ‘‘කථං මයං, භන්තෙ, මාතුගාමෙ පටිපජ්ජාමා’’ති? ‘‘අදස්සනං, ආනන්දා’’ති. ‘‘දස්සනෙ, භගවා, සති කථං පටිපජ්ජිතබ්බ’’න්ති? ‘‘අනාලාපො, ආනන්දා’’ති[Pg.117]. ‘‘ආලපන්තෙන පන, භන්තෙ, කථං පටිපජ්ජිතබ්බ’’න්ති? ‘‘සති, ආනන්ද, උපට්ඨාපෙතබ්බා’’ති.

๒๐๓. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทั้งหลายจะพึงปฏิบัติต่อมาตุคามอย่างไร” “อานนท์ การไม่เห็น” “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค เมื่อจำต้องเห็น จะพึงปฏิบัติอย่างไร” “อานนท์ การไม่พูด” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อจำต้องพูด จะพึงปฏิบัติอย่างไร” “อานนท์ พึงตั้งสติไว้”

---

204. ‘‘කථං මයං, භන්තෙ, තථාගතස්ස සරීරෙ පටිපජ්ජාමා’’ති? ‘‘අබ්‍යාවටා තුම්හෙ, ආනන්ද, හොථ තථාගතස්ස සරීරපූජාය. ඉඞ්ඝ තුම්හෙ, ආනන්ද, සාරත්ථෙ ඝටථ අනුයුඤ්ජථ, සාරත්ථෙ අප්පමත්තා ආතාපිනො පහිතත්තා විහරථ. සන්තානන්ද, ඛත්තියපණ්ඩිතාපි බ්‍රාහ්මණපණ්ඩිතාපි ගහපතිපණ්ඩිතාපි තථාගතෙ අභිප්පසන්නා, තෙ තථාගතස්ස සරීරපූජං කරිස්සන්තී’’ති.

๒๐๔. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ทั้งหลายจะพึงปฏิบัติในพระสรีระของพระตถาคตอย่างไร” “อานนท์ พวกเธออย่าขวนขวายในการบูชาสรีระของตถาคตเลย มาเถิด อานนท์ พวกเธอจงพากเพียรในสาระอันเป็นประโยชน์ตนเถิด จงเป็นผู้ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วในสาระอันเป็นประโยชน์ตนอยู่เถิด อานนท์ กษัตริยบัณฑิต พราหมณบัณฑิต คหบดีบัณฑิต ผู้เลื่อมใสในตถาคตมีอยู่ พวกเขาจักทำการบูชาสรีระของตถาคตเอง”

---

205. ‘‘කථං පන, භන්තෙ, තථාගතස්ස සරීරෙ පටිපජ්ජිතබ්බ’’න්ති? ‘‘යථා ඛො, ආනන්ද, රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස සරීරෙ පටිපජ්ජන්ති, එවං තථාගතස්ස සරීරෙ පටිපජ්ජිතබ්බ’’න්ති. ‘‘කථං පන, භන්තෙ, රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස සරීරෙ පටිපජ්ජන්තී’’ති? ‘‘රඤ්ඤො, ආනන්ද, චක්කවත්තිස්ස සරීරං අහතෙන වත්ථෙන වෙඨෙන්ති, අහතෙන වත්ථෙන වෙඨෙත්වා විහතෙන කප්පාසෙන වෙඨෙන්ති, විහතෙන කප්පාසෙන වෙඨෙත්වා අහතෙන වත්ථෙන වෙඨෙන්ති. එතෙනුපායෙන පඤ්චහි යුගසතෙහි රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස සරීරං වෙඨෙත්වා ආයසාය තෙලදොණියා පක්ඛිපිත්වා අඤ්ඤිස්සා ආයසාය දොණියා පටිකුජ්ජිත්වා සබ්බගන්ධානං චිතකං කරිත්වා රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස සරීරං ඣාපෙන්ති. චාතුමහාපථෙ රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස ථූපං කරොන්ති. එවං ඛො, ආනන්ද, රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස සරීරෙ පටිපජ්ජන්ති. යථා ඛො, ආනන්ද, රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස සරීරෙ පටිපජ්ජන්ති, එවං තථාගතස්ස සරීරෙ පටිපජ්ජිතබ්බං. චාතුමහාපථෙ තථාගතස්ස ථූපො කාතබ්බො. තත්ථ යෙ මාලං වා ගන්ධං වා චුණ්ණකං වා ආරොපෙස්සන්ති වා අභිවාදෙස්සන්ති වා චිත්තං වා පසාදෙස්සන්ති තෙසං තං භවිස්සති දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය.

๒๐๕. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ จะพึงปฏิบัติในพระสรีระของพระตถาคตอย่างไร” “อานนท์ พึงปฏิบัติในพระสรีระของพระตถาคตเหมือนที่เขาปฏิบัติในพระสรีระของพระเจ้าจักรพรรดิ” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เขาปฏิบัติในพระสรีระของพระเจ้าจักรพรรดิอย่างไร” “อานนท์ เขาห่อพระสรีระของพระเจ้าจักรพรรดิด้วยผ้าใหม่ แล้วซับด้วยสำลีที่สางแล้ว แล้วห่อด้วยผ้าใหม่ โดยอุบายนี้ เขาห่อพระสรีระของพระเจ้าจักรพรรดิด้วยคู่ผ้า ๕๐๐ คู่ แล้วเชิญลงในรางเหล็กที่เต็มด้วยน้ำมัน ปิดด้วยรางเหล็กอีกอันหนึ่ง แล้วทำจิตกาธานด้วยของหอมทุกชนิด ถวายพระเพลิงพระสรีระของพระเจ้าจักรพรรดิ เขาสร้างสถูปของพระเจ้าจักรพรรดิไว้ที่ทางใหญ่ ๔ แพร่ง อานนท์ เขาปฏิบัติในพระสรีระของพระเจ้าจักรพรรดิอย่างนี้แล อานนท์ พึงปฏิบัติในพระสรีระของตถาคตเหมือนที่เขาปฏิบัติในพระสรีระของพระเจ้าจักรพรรดิ พึงสร้างสถูปของตถาคตไว้ที่ทางใหญ่ ๔ แพร่ง ชนเหล่าใดจักนำพวงมาลา ของหอม หรือเครื่องหอมไปบูชา หรือจักอภิวาท หรือจักทำจิตให้เลื่อมใสในสถูปนั้น การกระทำนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ชนเหล่านั้นสิ้นกาลนาน

---

ථූපාරහපුග්ගලො

ถูปารหบุคคล

---

206. ‘‘චත්තාරොමෙ, ආනන්ද, ථූපාරහා. කතමෙ චත්තාරො? තථාගතො අරහං සම්මාසම්බුද්ධො ථූපාරහො, පච්චෙකසම්බුද්ධො ථූපාරහො, තථාගතස්ස සාවකො ථූපාරහො, රාජා චක්කවත්තී ථූපාරහොති.

๒๐๖. อานนท์ ถูปารหบุคคล ๔ จำพวกนี้ ถูปารหบุคคล ๔ จำพวกไหนบ้าง คือ พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า เป็นถูปารหบุคคล พระปัจเจกสัมพุทธเจ้า เป็นถูปารหบุคคล สาวกของพระตถาคต เป็นถูปารหบุคคล พระเจ้าจักรพรรดิ เป็นถูปารหบุคคล

---

‘‘කිඤ්චානන්ද[Pg.118], අත්ථවසං පටිච්ච තථාගතො අරහං සම්මාසම්බුද්ධො ථූපාරහො? ‘අයං තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස ථූපො’ති, ආනන්ද, බහුජනා චිත්තං පසාදෙන්ති. තෙ තත්ථ චිත්තං පසාදෙත්වා කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජන්ති. ඉදං ඛො, ආනන්ද, අත්ථවසං පටිච්ච තථාගතො අරහං සම්මාසම්බුද්ධො ථූපාරහො.

“ดูก่อนอานนท์ เพราะอาศัยอำนาจประโยชน์อะไร พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าจึงทรงเป็นถูปารหบุคคล (บุคคลผู้ควรแก่สถูป) ดูก่อนอานนท์ ชนเป็นอันมากยังจิตให้เลื่อมใสว่า ‘นี้เป็นพระสถูปของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น’ เขาเหล่านั้นครั้นยังจิตให้เลื่อมใสในพระสถูปนั้นแล้ว เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ดูก่อนอานนท์ เพราะอาศัยอำนาจประโยชน์นี้แล พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าจึงทรงเป็นถูปารหบุคคล”

---

‘‘කිඤ්චානන්ද, අත්ථවසං පටිච්ච පච්චෙකසම්බුද්ධො ථූපාරහො? ‘අයං තස්ස භගවතො පච්චෙකසම්බුද්ධස්ස ථූපො’ති, ආනන්ද, බහුජනා චිත්තං පසාදෙන්ති. තෙ තත්ථ චිත්තං පසාදෙත්වා කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජන්ති. ඉදං ඛො, ආනන්ද, අත්ථවසං පටිච්ච පච්චෙකසම්බුද්ධො ථූපාරහො.

“ดูก่อนอานนท์ เพราะอาศัยอำนาจประโยชน์อะไร พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าจึงเป็นถูปารหบุคคล ดูก่อนอานนท์ ชนเป็นอันมากยังจิตให้เลื่อมใสว่า ‘นี้เป็นสถูปของพระปัจเจกสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น’ เขาเหล่านั้นครั้นยังจิตให้เลื่อมใสในสถูปนั้นแล้ว เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ดูก่อนอานนท์ เพราะอาศัยอำนาจประโยชน์นี้แล พระปัจเจกสัมพุทธเจ้าจึงเป็นถูปารหบุคคล”

---

‘‘කිඤ්චානන්ද, අත්ථවසං පටිච්ච තථාගතස්ස සාවකො ථූපාරහො? ‘අයං තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස සාවකස්ස ථූපො’ති ආනන්ද, බහුජනා චිත්තං පසාදෙන්ති. තෙ තත්ථ චිත්තං පසාදෙත්වා කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජන්ති. ඉදං ඛො, ආනන්ද, අත්ථවසං පටිච්ච තථාගතස්ස සාවකො ථූපාරහො.

“ดูก่อนอานนท์ เพราะอาศัยอำนาจประโยชน์อะไร พระสาวกของพระตถาคตจึงเป็นถูปารหบุคคล ดูก่อนอานนท์ ชนเป็นอันมากยังจิตให้เลื่อมใสว่า ‘นี้เป็นสถูปของพระสาวกของพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น’ เขาเหล่านั้นครั้นยังจิตให้เลื่อมใสในสถูปนั้นแล้ว เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ดูก่อนอานนท์ เพราะอาศัยอำนาจประโยชน์นี้แล พระสาวกของพระตถาคตจึงเป็นถูปารหบุคคล”

---

‘‘කිඤ්චානන්ද, අත්ථවසං පටිච්ච රාජා චක්කවත්තී ථූපාරහො? ‘අයං තස්ස ධම්මිකස්ස ධම්මරඤ්ඤො ථූපො’ති, ආනන්ද, බහුජනා චිත්තං පසාදෙන්ති. තෙ තත්ථ චිත්තං පසාදෙත්වා කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජන්ති. ඉදං ඛො, ආනන්ද, අත්ථවසං පටිච්ච රාජා චක්කවත්තී ථූපාරහො. ඉමෙ ඛො, ආනන්ද චත්තාරො ථූපාරහා’’ති.

“ดูก่อนอานนท์ เพราะอาศัยอำนาจประโยชน์อะไร พระเจ้าจักรพรรดิจึงเป็นถูปารหบุคคล ดูก่อนอานนท์ ชนเป็นอันมากยังจิตให้เลื่อมใสว่า ‘นี้เป็นสถูปของพระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงธรรม เป็นพระธรรมราชาพระองค์นั้น’ เขาเหล่านั้นครั้นยังจิตให้เลื่อมใสในสถูปนั้นแล้ว เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ดูก่อนอานนท์ เพราะอาศัยอำนาจประโยชน์นี้แล พระเจ้าจักรพรรดิจึงเป็นถูปารหบุคคล ดูก่อนอานนท์ ถูปารหบุคคล ๔ จำพวกเหล่านี้แล”

---

ආනන්දඅච්ඡරියධම්මො

ธรรมอันน่าอัศจรรย์ของพระอานนท์

---

207. අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දො විහාරං පවිසිත්වා කපිසීසං ආලම්බිත්වා රොදමානො අට්ඨාසි – ‘‘අහඤ්ච වතම්හි සෙඛො සකරණීයො, සත්ථු ච මෙ පරිනිබ්බානං භවිස්සති, යො මම අනුකම්පකො’’ති. අථ ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘කහං නු ඛො, භික්ඛවෙ, ආනන්දො’’ති? ‘‘එසො, භන්තෙ, ආයස්මා ආනන්දො විහාරං පවිසිත්වා කපිසීසං ආලම්බිත්වා රොදමානො ඨිතො – ‘අහඤ්ච වතම්හි සෙඛො සකරණීයො, සත්ථු ච මෙ පරිනිබ්බානං භවිස්සති, යො මම අනුකම්පකො’’’ති. අථ ඛො භගවා අඤ්ඤතරං භික්ඛුං ආමන්තෙසි – ‘‘එහි ත්වං, භික්ඛු, මම වචනෙන ආනන්දං ආමන්තෙහි [Pg.119] – ‘සත්ථා තං, ආවුසො ආනන්ද, ආමන්තෙතී’’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො සො භික්ඛු භගවතො පටිස්සුත්වා යෙනායස්මා ආනන්දො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා ආයස්මන්තං ආනන්දං එතදවොච – ‘‘සත්ථා තං, ආවුසො ආනන්ද, ආමන්තෙතී’’ති. ‘‘එවමාවුසො’’ති ඛො ආයස්මා ආනන්දො තස්ස භික්ඛුනො පටිස්සුත්වා යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නං ඛො ආයස්මන්තං ආනන්දං භගවා එතදවොච – ‘‘අලං, ආනන්ද, මා සොචි මා පරිදෙවි, නනු එතං, ආනන්ද, මයා පටිකච්චෙව අක්ඛාතං – ‘සබ්බෙහෙව පියෙහි මනාපෙහි නානාභාවො විනාභාවො අඤ්ඤථාභාවො’; තං කුතෙත්ථ, ආනන්ද, ලබ්භා. යං තං ජාතං භූතං සඞ්ඛතං පලොකධම්මං, තං වත තථාගතස්සාපි සරීරං මා පලුජ්ජී’ති නෙතං ඨානං විජ්ජති. දීඝරත්තං ඛො තෙ, ආනන්ද, තථාගතො පච්චුපට්ඨිතො මෙත්තෙන කායකම්මෙන හිතෙන සුඛෙන අද්වයෙන අප්පමාණෙන, මෙත්තෙන වචීකම්මෙන හිතෙන සුඛෙන අද්වයෙන අප්පමාණෙන, මෙත්තෙන මනොකම්මෙන හිතෙන සුඛෙන අද්වයෙන අප්පමාණෙන. කතපුඤ්ඤොසි ත්වං, ආනන්ද, පධානමනුයුඤ්ජ, ඛිප්පං හොහිසි අනාසවො’’ති.

๒๐๗. ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์เข้าไปยังวิหาร ยืนเหนี่ยวกอนประตูกร้องไห้อยู่ว่า “เรายังเป็นเสขะ ยังมีกิจที่จะต้องทำ แต่พระศาสดาของเราผู้ทรงอนุเคราะห์เรา จักปรินิพพานเสียแล้ว” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อานนท์อยู่ที่ไหน” ภิกษุเหล่านั้นกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท่านพระอานนท์เข้าไปยังวิหาร ยืนเหนี่ยวกอนประตูกร้องไห้อยู่ว่า ‘เรายังเป็นเสขะ ยังมีกิจที่จะต้องทำ แต่พระศาสดาของเราผู้ทรงอนุเคราะห์เรา จักปรินิพพานเสียแล้ว’ พระพุทธเจ้าข้า” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุรูปหนึ่งมาตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุ เธอจงมา จงเรียกอานนท์มาตามคำของเราว่า ‘ท่านอานนท์ พระศาสดารับสั่งให้หาท่าน’” “อย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” ภิกษุรูปนั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคแล้ว เข้าไปหาท่านพระอานนท์ถึงที่อยู่ แล้วได้กล่าวกับท่านพระอานนท์ว่า “ท่านอานนท์ พระศาสดารับสั่งให้หาท่าน” “อย่างนั้น ท่านผู้มีอายุ” ท่านพระอานนท์รับคำของภิกษุรูปนั้นแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่ง พระผู้มีพระภาคได้ตรัสกับท่านพระอานนท์ผู้นั่ง ณ ที่ควรส่วนข้างหนึ่งแล้วว่า “อย่าเลย อานนท์ เธออย่าเศร้าโศก อย่าร่ำไรรำพันไปเลย อานนท์ เราได้บอกเธอไว้ก่อนแล้วมิใช่หรือว่า ‘ความพลัดพราก ความจากไป ความเป็นไปโดยประการอื่นจากของรักของชอบใจทั้งสิ้นย่อมมี’ อานนท์ จะหาได้จากที่ไหนในสิ่งนี้เล่า สิ่งใดเกิดแล้ว มีแล้ว ปัจจัยปรุงแต่งแล้ว มีความแตกสลายเป็นธรรมดา การปรารถนาว่า ‘ขอสิ่งนั้นอย่าได้แตกสลายไปเลย’ แม้แต่พระสรีระของพระตถาคต ก็ไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ ดูก่อนอานนท์ เธอได้อุปัฏฐากตถาคตด้วยกายกรรม วจีกรรม มโนกรรม อันประกอบด้วยเมตตา เป็นประโยชน์เกื้อกูล เป็นความสุข ไม่มีสอง ไม่มีประมาณ ตลอดกาลนาน ดูก่อนอานนท์ เธอได้ทำบุญไว้แล้ว จงประกอบความเพียรเถิด จักเป็นผู้ไม่มีอาสวะโดยเร็วพลัน”

---

208. අථ ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘යෙපි තෙ, භික්ඛවෙ, අහෙසුං අතීතමද්ධානං අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා, තෙසම්පි භගවන්තානං එතප්පරමායෙව උපට්ඨාකා අහෙසුං, සෙය්‍යථාපි මය්හං ආනන්දො. යෙපි තෙ, භික්ඛවෙ, භවිස්සන්ති අනාගතමද්ධානං අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා, තෙසම්පි භගවන්තානං එතප්පරමායෙව උපට්ඨාකා භවිස්සන්ති, සෙය්‍යථාපි මය්හං ආනන්දො. පණ්ඩිතො, භික්ඛවෙ, ආනන්දො; මෙධාවී, භික්ඛවෙ, ආනන්දො. ජානාති ‘අයං කාලො තථාගතං දස්සනාය උපසඞ්කමිතුං භික්ඛූනං, අයං කාලො භික්ඛුනීනං, අයං කාලො උපාසකානං, අයං කාලො උපාසිකානං, අයං කාලො රඤ්ඤො රාජමහාමත්තානං තිත්ථියානං තිත්ථියසාවකාන’න්ති.

๒๐๘. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาตรัสว่า “ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายที่ได้มีแล้วในอดีตกาล แม้พระผู้มีพระภาคเหล่านั้น ก็ได้มีอุปัฏฐากชั้นเลิศเช่นเดียวกับอานนท์ของเรา พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายจักมีในอนาคตกาล แม้พระผู้มีพระภาคเหล่านั้น ก็จักมีอุปัฏฐากชั้นเลิศเช่นเดียวกับอานนท์ของเรา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อานนท์เป็นบัณฑิต อานนท์เป็นผู้มีปัญญา ย่อมรู้ว่า ‘นี้เป็นกาลเพื่อเข้าเฝ้าพระตถาคตของพวกภิกษุ นี้เป็นกาลของพวกภิกษุณี นี้เป็นกาลของพวกอุบาสก นี้เป็นกาลของพวกอุบาสิกา นี้เป็นกาลของพระราชา มหาอำมาตย์ของพระราชา ของพวกเดียรถีย์ ของพวกสาวกของเดียรถีย์’”

---

209. ‘‘චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, අච්ඡරියා අබ්භුතා ධම්මා ආනන්දෙ. කතමෙ චත්තාරො? සචෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛුපරිසා ආනන්දං දස්සනාය උපසඞ්කමති, දස්සනෙන සා අත්තමනා හොති. තත්‍ර චෙ ආනන්දො ධම්මං [Pg.120] භාසති, භාසිතෙනපි සා අත්තමනා හොති. අතිත්තාව, භික්ඛවෙ, භික්ඛුපරිසා හොති, අථ ඛො ආනන්දො තුණ්හී හොති. සචෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනීපරිසා ආනන්දං දස්සනාය උපසඞ්කමති, දස්සනෙන සා අත්තමනා හොති. තත්‍ර චෙ ආනන්දො ධම්මං භාසති, භාසිතෙනපි සා අත්තමනා හොති. අතිත්තාව, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනීපරිසා හොති, අථ ඛො ආනන්දො තුණ්හී හොති. සචෙ, භික්ඛවෙ, උපාසකපරිසා ආනන්දං දස්සනාය උපසඞ්කමති, දස්සනෙන සා අත්තමනා හොති. තත්‍ර චෙ ආනන්දො ධම්මං භාසති, භාසිතෙනපි සා අත්තමනා හොති. අතිත්තාව, භික්ඛවෙ, උපාසකපරිසා හොති, අථ ඛො ආනන්දො තුණ්හී හොති. සචෙ, භික්ඛවෙ, උපාසිකාපරිසා ආනන්දං දස්සනාය උපසඞ්කමති, දස්සනෙන සා අත්තමනා හොති. තත්‍ර චෙ, ආනන්දො, ධම්මං භාසති, භාසිතෙනපි සා අත්තමනා හොති. අතිත්තාව, භික්ඛවෙ, උපාසිකාපරිසා හොති, අථ ඛො ආනන්දො තුණ්හී හොති. ඉමෙ ඛො, භික්ඛවෙ, චත්තාරො අච්ඡරියා අබ්භුතා ධම්මා ආනන්දෙ.

๒๐๙. ภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏ ๔ ประการนี้ มีอยู่ในท่านพระอานนท์ ๔ ประการคืออะไรบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ถ้าภิกษุบริษัทเข้าไปหาท่านพระอานนท์เพื่อจะพบเห็น ก็ย่อมมีใจยินดีด้วยการได้พบเห็น ถ้าท่านพระอานนท์แสดงธรรมในบริษัทนั้น ก็ย่อมมีใจยินดีแม้ด้วยธรรมที่ท่านแสดง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุบริษัทยังไม่อิ่มเลย แต่ท่านพระอานนท์กลับนิ่งเสีย ถ้าภิกษุณีบริษัทเข้าไปหาท่านพระอานนท์เพื่อจะพบเห็น ก็ย่อมมีใจยินดีด้วยการได้พบเห็น ถ้าท่านพระอานนท์แสดงธรรมในบริษัทนั้น ก็ย่อมมีใจยินดีแม้ด้วยธรรมที่ท่านแสดง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุณีบริษัทยังไม่อิ่มเลย แต่ท่านพระอานนท์กลับนิ่งเสีย ถ้าอุบาสกบริษัทเข้าไปหาท่านพระอานนท์เพื่อจะพบเห็น ก็ย่อมมีใจยินดีด้วยการได้พบเห็น ถ้าท่านพระอานนท์แสดงธรรมในบริษัทนั้น ก็ย่อมมีใจยินดีแม้ด้วยธรรมที่ท่านแสดง ภิกษุทั้งหลาย อุบาสกบริษัทยังไม่อิ่มเลย แต่ท่านพระอานนท์กลับนิ่งเสีย ถ้าอุบาสิกาบริษัทเข้าไปหาท่านพระอานนท์เพื่อจะพบเห็น ก็ย่อมมีใจยินดีด้วยการได้พบเห็น ถ้าท่านพระอานนท์แสดงธรรมในบริษัทนั้น ก็ย่อมมีใจยินดีแม้ด้วยธรรมที่ท่านแสดง ภิกษุทั้งหลาย อุบาสิกาบริษัทยังไม่อิ่มเลย แต่ท่านพระอานนท์กลับนิ่งเสีย ภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏ ๔ ประการนี้แล มีอยู่ในท่านพระอานนท์

---

‘‘චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, අච්ඡරියා අබ්භුතා ධම්මා රඤ්ඤෙ චක්කවත්තිම්හි. කතමෙ චත්තාරො? සචෙ, භික්ඛවෙ, ඛත්තියපරිසා රාජානං චක්කවත්තිං දස්සනාය උපසඞ්කමති, දස්සනෙන සා අත්තමනා හොති. තත්‍ර චෙ රාජා චක්කවත්තී භාසති, භාසිතෙනපි සා අත්තමනා හොති. අතිත්තාව, භික්ඛවෙ, ඛත්තියපරිසා හොති. අථ ඛො රාජා චක්කවත්තී තුණ්හී හොති. සචෙ භික්ඛවෙ, බ්‍රාහ්මණපරිසා…පෙ… ගහපතිපරිසා…පෙ… සමණපරිසා රාජානං චක්කවත්තිං දස්සනාය උපසඞ්කමති, දස්සනෙන සා අත්තමනා හොති. තත්‍ර චෙ රාජා චක්කවත්තී භාසති, භාසිතෙනපි සා අත්තමනා හොති. අතිත්තාව, භික්ඛවෙ, සමණපරිසා හොති, අථ ඛො රාජා චක්කවත්තී තුණ්හී හොති. එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, චත්තාරොමෙ අච්ඡරියා අබ්භුතා ධම්මා ආනන්දෙ. සචෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛුපරිසා ආනන්දං දස්සනාය උපසඞ්කමති, දස්සනෙන සා අත්තමනා හොති. තත්‍ර චෙ ආනන්දො ධම්මං භාසති, භාසිතෙනපි සා අත්තමනා හොති. අතිත්තාව, භික්ඛවෙ, භික්ඛුපරිසා හොති. අථ ඛො ආනන්දො තුණ්හී හොති. සචෙ, භික්ඛවෙ භික්ඛුනීපරිසා…පෙ… උපාසකපරිසා…පෙ… උපාසිකාපරිසා ආනන්දං දස්සනාය උපසඞ්කමති, දස්සනෙන සා අත්තමනා [Pg.121] හොති. තත්‍ර චෙ ආනන්දො ධම්මං භාසති, භාසිතෙනපි සා අත්තමනා හොති. අතිත්තාව, භික්ඛවෙ, උපාසිකාපරිසා හොති. අථ ඛො ආනන්දො තුණ්හී හොති. ඉමෙ ඛො, භික්ඛවෙ, චත්තාරො අච්ඡරියා අබ්භුතා ධම්මා ආනන්දෙ’’ති.

ภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏ ๔ ประการนี้ มีอยู่ในพระเจ้าจักรพรรดิ ๔ ประการคืออะไรบ้าง คือ ภิกษุทั้งหลาย ถ้าขัตติยบริษัทเข้าไปเฝ้าพระเจ้าจักรพรรดิเพื่อจะทอดพระเนตร ก็ย่อมมีใจยินดีด้วยการได้ทอดพระเนตร ถ้าพระเจ้าจักรพรรดิมีพระราชดำรัสในบริษัทนั้น ก็ย่อมมีใจยินดีแม้ด้วยพระราชดำรัสนั้น ภิกษุทั้งหลาย ขัตติยบริษัทยังไม่อิ่มเลย แต่พระเจ้าจักรพรรดิกลับนิ่งเสีย ภิกษุทั้งหลาย ถ้าพราหมณบริษัท...เป... คหบดีบริษัท...เป... สมณบริษัทเข้าไปเฝ้าพระเจ้าจักรพรรดิเพื่อจะทอดพระเนตร ก็ย่อมมีใจยินดีด้วยการได้ทอดพระเนตร ถ้าพระเจ้าจักรพรรดิมีพระราชดำรัสในบริษัทนั้น ก็ย่อมมีใจยินดีแม้ด้วยพระราชดำรัสนั้น ภิกษุทั้งหลาย สมณบริษัทยังไม่อิ่มเลย แต่พระเจ้าจักรพรรดิกลับนิ่งเสีย ฉันใดก็ฉันนั้นแล ภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏ ๔ ประการนี้ มีอยู่ในท่านพระอานนท์ ภิกษุทั้งหลาย ถ้าภิกษุบริษัทเข้าไปหาท่านพระอานนท์เพื่อจะพบเห็น ก็ย่อมมีใจยินดีด้วยการได้พบเห็น ถ้าท่านพระอานนท์แสดงธรรมในบริษัทนั้น ก็ย่อมมีใจยินดีแม้ด้วยธรรมที่ท่านแสดง ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุบริษัทยังไม่อิ่มเลย แต่ท่านพระอานนท์กลับนิ่งเสีย ภิกษุทั้งหลาย ถ้าภิกษุณีบริษัท...เป... อุบาสกบริษัท...เป... อุบาสิกาบริษัทเข้าไปหาท่านพระอานนท์เพื่อจะพบเห็น ก็ย่อมมีใจยินดีด้วยการได้พบเห็น ถ้าท่านพระอานนท์แสดงธรรมในบริษัทนั้น ก็ย่อมมีใจยินดีแม้ด้วยธรรมที่ท่านแสดง ภิกษุทั้งหลาย อุบาสิกาบริษัทยังไม่อิ่มเลย แต่ท่านพระอานนท์กลับนิ่งเสีย ภิกษุทั้งหลาย ธรรมที่น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏ ๔ ประการนี้แล มีอยู่ในท่านพระอานนท์

---

මහාසුදස්සනසුත්තදෙසනා

เทศนามหาสุทัสสนสูตร

---

210. එවං වුත්තෙ ආයස්මා ආනන්දො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘මා, භන්තෙ, භගවා ඉමස්මිං ඛුද්දකනගරකෙ උජ්ජඞ්ගලනගරකෙ සාඛානගරකෙ පරිනිබ්බායි. සන්ති, භන්තෙ, අඤ්ඤානි මහානගරානි, සෙය්‍යථිදං – චම්පා රාජගහං සාවත්ථී සාකෙතං කොසම්බී බාරාණසී; එත්ථ භගවා පරිනිබ්බායතු. එත්ථ බහූ ඛත්තියමහාසාලා, බ්‍රාහ්මණමහාසාලා ගහපතිමහාසාලා තථාගතෙ අභිප්පසන්නා. තෙ තථාගතස්ස සරීරපූජං කරිස්සන්තී’’ති ‘‘මාහෙවං, ආනන්ද, අවච; මාහෙවං, ආනන්ද, අවච – ‘ඛුද්දකනගරකං උජ්ජඞ්ගලනගරකං සාඛානගරක’න්ති.

๒๑๐. เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสดังนี้แล้ว ท่านพระอานนท์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคอย่าได้ปรินิพพานในเมืองเล็ก เมืองดอน เมืองกิ่งไม้นี้เลย ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ยังมีมหานครอื่นอีก คือ เมืองจัมปา เมืองราชคฤห์ เมืองสาวัตถี เมืองสาเกต เมืองโกสัมพี เมืองพาราณสี ขอพระผู้มีพระภาคโปรดปรินิพพานในเมืองเหล่านี้เถิด ในเมืองเหล่านี้มีขัตติยมหาศาล พราหมณมหาศาล คหบดีมหาศาล ที่เลื่อมใสยิ่งในพระตถาคตเป็นอันมาก ท่านเหล่านั้นจักทำการบูชาพระสรีระของพระตถาคต’ (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) ‘อานนท์ เธออย่าพูดอย่างนั้น อานนท์ เธออย่าพูดอย่างนั้นว่า ‘เมืองเล็ก เมืองดอน เมืองกิ่งไม้’

---

‘‘භූතපුබ්බං, ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො නාම අහොසි චක්කවත්තී ධම්මිකො ධම්මරාජා චාතුරන්තො විජිතාවී ජනප්පදත්ථාවරියප්පත්තො සත්තරතනසමන්නාගතො. රඤ්ඤො, ආනන්ද, මහාසුදස්සනස්ස අයං කුසිනාරා කුසාවතී නාම රාජධානී අහොසි, පුරත්ථිමෙන ච පච්ඡිමෙන ච ද්වාදසයොජනානි ආයාමෙන; උත්තරෙන ච දක්ඛිණෙන ච සත්තයොජනානි විත්ථාරෙන. කුසාවතී, ආනන්ද, රාජධානී ඉද්ධා චෙව අහොසි ඵීතා ච බහුජනා ච ආකිණ්ණමනුස්සා ච සුභික්ඛා ච. සෙය්‍යථාපි, ආනන්ද, දෙවානං ආළකමන්දා නාම රාජධානී ඉද්ධා චෙව හොති ඵීතා ච බහුජනා ච ආකිණ්ණයක්ඛා ච සුභික්ඛා ච; එවමෙව ඛො, ආනන්ද, කුසාවතී රාජධානී ඉද්ධා චෙව අහොසි ඵීතා ච බහුජනා ච ආකිණ්ණමනුස්සා ච සුභික්ඛා ච. කුසාවතී, ආනන්ද, රාජධානී දසහි සද්දෙහි අවිවිත්තා අහොසි දිවා චෙව රත්තිඤ්ච, සෙය්‍යථිදං – හත්ථිසද්දෙන අස්සසද්දෙන රථසද්දෙන භෙරිසද්දෙන මුදිඞ්ගසද්දෙන වීණාසද්දෙන ගීතසද්දෙන සඞ්ඛසද්දෙන සම්මසද්දෙන පාණිතාළසද්දෙන ‘අස්නාථ පිවථ ඛාදථා’ති දසමෙන සද්දෙන.

อานนท์ เรื่องเคยมีมาแล้ว มีพระราชาพระนามว่ามหาสุทัสสนะ ทรงเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ ผู้ทรงธรรม เป็นธรรมราชา ทรงมีมหาสมุทร ๔ เป็นขอบเขต ทรงได้รับชัยชนะ มีชนบทที่มั่นคงพรั่งพร้อมด้วยรัตนะ ๗ ประการ อานนท์ เมืองกุสินารานี้เคยเป็นราชธานีของพระเจ้ามหาสุทัสสนะ มีชื่อว่ากุสาวดี มีความยาวด้านตะวันออกและตะวันตก ๑๒ โยชน์ มีความกว้างด้านเหนือและใต้ ๗ โยชน์ อานนท์ ราชธานีกุสาวดีนั้นเป็นเมืองที่มั่งคั่งและรุ่งเรือง มีผู้คนมาก มีมนุษย์หนาแน่น และมีอาหารสมบูรณ์ เปรียบเหมือน อานนท์ ราชธานีของทวยเทพชื่ออาฬกมันทา เป็นเมืองที่มั่งคั่งและรุ่งเรือง มีผู้คนมาก มียักษ์หนาแน่น และมีอาหารสมบูรณ์ ฉันใด อานนท์ ราชธานีกุสาวดีก็เป็นเมืองที่มั่งคั่งและรุ่งเรือง มีผู้คนมาก มีมนุษย์หนาแน่น และมีอาหารสมบูรณ์ ฉันนั้นเหมือนกัน อานนท์ ราชธานีกุสาวดีไม่เคยว่างเว้นจากเสียง ๑๐ อย่าง ทั้งกลางวันและกลางคืน คือ เสียงช้าง เสียงม้า เสียงรถ เสียงกลอง เสียงตะโพน เสียงพิณ เสียงขับร้อง เสียงสังข์ เสียงกังสดาล และเสียงที่สิบคือเสียงว่า ‘เชิญกิน เชิญดื่ม เชิญเคี้ยว’

---

‘‘ගච්ඡ ත්වං, ආනන්ද, කුසිනාරං පවිසිත්වා කොසිනාරකානං මල්ලානං ආරොචෙහි – ‘අජ්ජ ඛො, වාසෙට්ඨා, රත්තියා පච්ඡිමෙ යාමෙ තථාගතස්ස පරිනිබ්බානං [Pg.122] භවිස්සති. අභික්කමථ වාසෙට්ඨා, අභික්කමථ වාසෙට්ඨා. මා පච්ඡා විප්පටිසාරිනො අහුවත්ථ – අම්හාකඤ්ච නො ගාමක්ඛෙත්තෙ තථාගතස්ස පරිනිබ්බානං අහොසි, න මයං ලභිම්හා පච්ඡිමෙ කාලෙ තථාගතං දස්සනායා’’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවතො පටිස්සුත්වා නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය අත්තදුතියො කුසිනාරං පාවිසි.

“อานนท์ เธอจงเข้าไปยังกรุงกุสินาราแล้วแจ้งแก่พวกเจ้ามัลละแห่งกรุงกุสินาราว่า ‘วาสิฏฐะทั้งหลาย ในปัจฉิมยามแห่งราตรีวันนี้ การปรินิพพานของตถาคตจักมี วาสิฏฐะทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงรีบไป วาสิฏฐะทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงรีบไป ท่านทั้งหลายอย่าได้เป็นผู้เดือดร้อนใจในภายหลังว่า การปรินิพพานของตถาคตได้มีในเขตบ้านของเราทั้งหลาย แต่พวกเราไม่ได้เข้าเฝ้าตถาคตในกาลสุดท้าย’ ” พระอานนท์เถระทูลรับสนองพระดำรัสของพระผู้มีพระภาคว่า “เป็นอย่างนั้น พระพุทธเจ้าข้า” แล้วนุ่งสบงทรงบาตรและจีวร มีตนเป็นที่ ๒ เข้าไปยังกรุงกุสินารา

---

මල්ලානං වන්දනා

การเข้าเฝ้าของพวกเจ้ามัลละ

---

211. තෙන ඛො පන සමයෙන කොසිනාරකා මල්ලා සන්ධාගාරෙ සන්නිපතිතා හොන්ති කෙනචිදෙව කරණීයෙන. අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දො යෙන කොසිනාරකානං මල්ලානං සන්ධාගාරං තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා කොසිනාරකානං මල්ලානං ආරොචෙසි – ‘‘අජ්ජ ඛො, වාසෙට්ඨා, රත්තියා පච්ඡිමෙ යාමෙ තථාගතස්ස පරිනිබ්බානං භවිස්සති. අභික්කමථ වාසෙට්ඨා අභික්කමථ වාසෙට්ඨා. මා පච්ඡා විප්පටිසාරිනො අහුවත්ථ – ‘අම්හාකඤ්ච නො ගාමක්ඛෙත්තෙ තථාගතස්ස පරිනිබ්බානං අහොසි, න මයං ලභිම්හා පච්ඡිමෙ කාලෙ තථාගතං දස්සනායා’’’ති. ඉදමායස්මතො ආනන්දස්ස වචනං සුත්වා මල්ලා ච මල්ලපුත්තා ච මල්ලසුණිසා ච මල්ලපජාපතියො ච අඝාවිනො දුම්මනා චෙතොදුක්ඛසමප්පිතා අප්පෙකච්චෙ කෙසෙ පකිරිය කන්දන්ති, බාහා පග්ගය්හ කන්දන්ති, ඡින්නපාතං පපතන්ති, ආවට්ටන්ති විවට්ටන්ති – ‘අතිඛිප්පං භගවා පරිනිබ්බායිස්සති, අතිඛිප්පං සුගතො පරිනිබ්බායිස්සති, අතිඛිප්පං චක්ඛුං ලොකෙ අන්තරධායිස්සතී’ති. අථ ඛො මල්ලා ච මල්ලපුත්තා ච මල්ලසුණිසා ච මල්ලපජාපතියො ච අඝාවිනො දුම්මනා චෙතොදුක්ඛසමප්පිතා යෙන උපවත්තනං මල්ලානං සාලවනං යෙනායස්මා ආනන්දො තෙනුපසඞ්කමිංසු. අථ ඛො ආයස්මතො ආනන්දස්ස එතදහොසි – ‘‘සචෙ ඛො අහං කොසිනාරකෙ මල්ලෙ එකමෙකං භගවන්තං වන්දාපෙස්සාමි, අවන්දිතො භගවා කොසිනාරකෙහි මල්ලෙහි භවිස්සති, අථායං රත්ති විභායිස්සති. යංනූනාහං කොසිනාරකෙ මල්ලෙ කුලපරිවත්තසො කුලපරිවත්තසො ඨපෙත්වා භගවන්තං වන්දාපෙය්‍යං – ‘ඉත්ථන්නාමො, භන්තෙ, මල්ලො සපුත්තො සභරියො සපරිසො සාමච්චො භගවතො පාදෙ [Pg.123] සිරසා වන්දතී’ති. අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දො කොසිනාරකෙ මල්ලෙ කුලපරිවත්තසො කුලපරිවත්තසො ඨපෙත්වා භගවන්තං වන්දාපෙසි – ‘ඉත්ථන්නාමො, භන්තෙ, මල්ලො සපුත්තො සභරියො සපරිසො සාමච්චො භගවතො පාදෙ සිරසා වන්දතී’’’ති. අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දො එතෙන උපායෙන පඨමෙනෙව යාමෙන කොසිනාරකෙ මල්ලෙ භගවන්තං වන්දාපෙසි.

๒๑๑. สมัยนั้น พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราประชุมกันอยู่ในสัณฐาคารด้วยกรณียกิจบางอย่าง ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์เข้าไปยังสัณฐาคารของพวกเจ้ามัลละเมืองกุสินารา แล้วได้แจ้งแก่พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราว่า “วาสิฏฐะทั้งหลาย ในปัจฉิมยามแห่งราตรีวันนี้ การปรินิพพานของตถาคตจักมี วาสิฏฐะทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงรีบไป วาสิฏฐะทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงรีบไป ท่านทั้งหลายอย่าได้เป็นผู้เดือดร้อนใจในภายหลังว่า ‘การปรินิพพานของตถาคตได้มีในเขตบ้านของเราทั้งหลาย แต่พวกเราไม่ได้เข้าเฝ้าตถาคตในกาลสุดท้าย’ ” พวกเจ้ามัลละ โอรสของเจ้ามัลละ สะใภ้ของเจ้ามัลละ และชายาของเจ้ามัลละ ได้สดับคำของท่านพระอานนท์นี้แล้ว มีความทุกข์โทมนัส มีทุกข์ในใจ บางพวกสยายผมร้องไห้ ประคองแขนร้องไห้ ล้มลงดุจถูกตัดราน กลิ้งเกลือกไปมาว่า “พระผู้มีพระภาคจักปรินิพพานเร็วนัก พระสุคตจักปรินิพพานเร็วนัก พระผู้มีพระจักษุในโลกจักอันตรธานไปเร็วนัก” ครั้งนั้น พวกเจ้ามัลละ โอรสของเจ้ามัลละ สะใภ้ของเจ้ามัลละ และชายาของเจ้ามัลละ มีความทุกข์โทมนัส มีทุกข์ในใจ พากันเข้าไปยังสาลวัน อันเป็นทางเข้าเมืองของพวกเจ้ามัลละ ที่ท่านพระอานนท์อยู่ ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์ได้มีความคิดดังนี้ว่า “ถ้าเราจักให้พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคทีละคนๆ กว่าพวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราจะเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเสร็จ ราตรีนี้ก็จะสว่างเสียก่อน ทางที่ดี เราควรจัดพวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราให้เข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเป็นสกุลๆ ไป แล้วกราบทูลว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เจ้ามัลละชื่อโน้น พร้อมด้วยบุตร ภรรยา บริษัท และอำมาตย์ ถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า’ ” ท่านพระอานนท์จึงจัดพวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราให้เข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเป็นสกุลๆ ไป แล้วกราบทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เจ้ามัลละชื่อโน้น พร้อมด้วยบุตร ภรรยา บริษัท และอำมาตย์ ถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า” ท่านพระอานนท์ได้ให้พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคด้วยอุบายนี้เสร็จสิ้นภายในปฐมยามนั่นเอง

---

සුභද්දපරිබ්බාජකවත්ථු

เรื่องสุภัททปริพาชก

---

212. තෙන ඛො පන සමයෙන සුභද්දො නාම පරිබ්බාජකො කුසිනාරායං පටිවසති. අස්සොසි ඛො සුභද්දො පරිබ්බාජකො – ‘‘අජ්ජ කිර රත්තියා පච්ඡිමෙ යාමෙ සමණස්ස ගොතමස්ස පරිනිබ්බානං භවිස්සතී’’ති. අථ ඛො සුභද්දස්ස පරිබ්බාජකස්ස එතදහොසි – ‘‘සුතං ඛො පන මෙතං පරිබ්බාජකානං වුඩ්ඪානං මහල්ලකානං ආචරියපාචරියානං භාසමානානං – ‘කදාචි කරහචි තථාගතා ලොකෙ උප්පජ්ජන්ති අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා’ති. අජ්ජෙව රත්තියා පච්ඡිමෙ යාමෙ සමණස්ස ගොතමස්ස පරිනිබ්බානං භවිස්සති. අත්ථි ච මෙ අයං කඞ්ඛාධම්මො උප්පන්නො, එවං පසන්නො අහං සමණෙ ගොතමෙ, ‘පහොති මෙ සමණො ගොතමො තථා ධම්මං දෙසෙතුං, යථාහං ඉමං කඞ්ඛාධම්මං පජහෙය්‍ය’’’න්ති. අථ ඛො සුභද්දො පරිබ්බාජකො යෙන උපවත්තනං මල්ලානං සාලවනං, යෙනායස්මා ආනන්දො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා ආයස්මන්තං ආනන්දං එතදවොච – ‘‘සුතං මෙතං, භො ආනන්ද, පරිබ්බාජකානං වුඩ්ඪානං මහල්ලකානං ආචරියපාචරියානං භාසමානානං – ‘කදාචි කරහචි තථාගතා ලොකෙ උප්පජ්ජන්ති අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා’ති. අජ්ජෙව රත්තියා පච්ඡිමෙ යාමෙ සමණස්ස ගොතමස්ස පරිනිබ්බානං භවිස්සති. අත්ථි ච මෙ අයං කඞ්ඛාධම්මො උප්පන්නො – එවං පසන්නො අහං සමණෙ ගොතමෙ ‘පහොති මෙ සමණො ගොතමො තථා ධම්මං දෙසෙතුං, යථාහං ඉමං කඞ්ඛාධම්මං පජහෙය්‍ය’න්ති. සාධාහං, භො ආනන්ද, ලභෙය්‍යං සමණං ගොතමං දස්සනායා’’ති. එවං වුත්තෙ ආයස්මා ආනන්දො සුභද්දං පරිබ්බාජකං එතදවොච – ‘‘අලං, ආවුසො සුභද්ද, මා තථාගතං විහෙඨෙසි, කිලන්තො භගවා’’ති. දුතියම්පි ඛො සුභද්දො පරිබ්බාජකො…පෙ… තතියම්පි ඛො සුභද්දො පරිබ්බාජකො ආයස්මන්තං ආනන්දං එතදවොච – ‘‘සුතං මෙතං, භො ආනන්ද, පරිබ්බාජකානං වුඩ්ඪානං මහල්ලකානං ආචරියපාචරියානං භාසමානානං – ‘කදාචි කරහචි තථාගතා [Pg.124] ලොකෙ උප්පජ්ජන්ති අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා’ති. අජ්ජෙව රත්තියා පච්ඡිමෙ යාමෙ සමණස්ස ගොතමස්ස පරිනිබ්බානං භවිස්සති. අත්ථි ච මෙ අයං කඞ්ඛාධම්මො උප්පන්නො – එවං පසන්නො අහං සමණෙ ගොතමෙ, ‘පහොති මෙ සමණො ගොතමො තථා ධම්මං දෙසෙතුං, යථාහං ඉමං කඞ්ඛාධම්මං පජහෙය්‍ය’න්ති. සාධාහං, භො ආනන්ද, ලභෙය්‍යං සමණං ගොතමං දස්සනායා’’ති. තතියම්පි ඛො ආයස්මා ආනන්දො සුභද්දං පරිබ්බාජකං එතදවොච – ‘‘අලං, ආවුසො සුභද්ද, මා තථාගතං විහෙඨෙසි, කිලන්තො භගවා’’ති.

๒๑๒. สมัยนั้น ปริพาชกชื่อสุภัททะอาศัยอยู่ในกรุงกุสินารา สุภัททปริพาชกได้สดับข่าวว่า “ได้ยินว่า ในปัจฉิมยามแห่งราตรีวันนี้ พระสมณโคดมจักปรินิพพาน” ครั้งนั้น สุภัททปริพาชกได้มีความคิดดังนี้ว่า “เราได้เคยฟังคำของปริพาชกทั้งหลายผู้แก่ ผู้เฒ่า ผู้เป็นอาจารย์และปาจารย์ พูดกันว่า ‘นานๆ ครั้งหนึ่ง พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายจึงจะเสด็จอุบัติขึ้นในโลก’ ก็ในปัจฉิมยามแห่งราตรีวันนี้เอง พระสมณโคดมจักปรินิพพาน และเราก็มีความสงสัยนี้เกิดขึ้น อีกทั้งเราก็เลื่อมใสในพระสมณโคดมอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมทรงสามารถแสดงธรรมแก่เราโดยประการที่เราจะพึงละความสงสัยนี้เสียได้’” ลำดับนั้น สุภัททปริพาชกจึงเข้าไปยังสาลวันของพวกเจ้ามัลละ ที่ชื่ออุปวัตตนะ อันเป็นที่ที่ท่านพระอานนท์อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้กล่าวกับท่านพระอานนท์ดังนี้ว่า “ข้าแต่ท่านอานนท์ ข้าพเจ้าได้เคยฟังคำของปริพาชกทั้งหลายผู้แก่ ผู้เฒ่า ผู้เป็นอาจารย์และปาจารย์ พูดกันว่า ‘นานๆ ครั้งหนึ่ง พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายจึงจะเสด็จอุบัติขึ้นในโลก’ ก็ในปัจฉิมยามแห่งราตรีวันนี้เอง พระสมณโคดมจักปรินิพพาน และข้าพเจ้าก็มีความสงสัยนี้เกิดขึ้น อีกทั้งข้าพเจ้าก็เลื่อมใสในพระสมณโคดมอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมทรงสามารถแสดงธรรมแก่ข้าพเจ้าโดยประการที่ข้าพเจ้าจะพึงละความสงสัยนี้เสียได้’ ข้าแต่ท่านอานนท์ เป็นการดีหนอ ถ้าข้าพเจ้าจะได้เข้าเฝ้าพระสมณโคดม” เมื่อสุภัททปริพาชกกล่าวอย่างนี้แล้ว ท่านพระอานนท์ได้กล่าวกับสุภัททปริพาชกว่า “อย่าเลย อาวุโสสุภัททะ ท่านอย่าเบียดเบียนพระตถาคตเลย พระผู้มีพระภาคทรงลำบากแล้ว” แม้ครั้งที่ ๒... แม้ครั้งที่ ๓ สุภัททปริพาชกก็ได้กล่าวกับท่านพระอานนท์ดังนี้ว่า “ข้าแต่ท่านอานนท์ ข้าพเจ้าได้เคยฟังคำของปริพาชกทั้งหลายผู้แก่ ผู้เฒ่า ผู้เป็นอาจารย์และปาจารย์ พูดกันว่า ‘นานๆ ครั้งหนึ่ง พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายจึงจะเสด็จอุบัติขึ้นในโลก’ ก็ในปัจฉิมยามแห่งราตรีวันนี้เอง พระสมณโคดมจักปรินิพพาน และข้าพเจ้าก็มีความสงสัยนี้เกิดขึ้น อีกทั้งข้าพเจ้าก็เลื่อมใสในพระสมณโคดมอย่างนี้ว่า ‘พระสมณโคดมทรงสามารถแสดงธรรมแก่ข้าพเจ้าโดยประการที่ข้าพเจ้าจะพึงละความสงสัยนี้เสียได้’ ข้าแต่ท่านอานนท์ เป็นการดีหนอ ถ้าข้าพเจ้าจะได้เข้าเฝ้าพระสมณโคดม” แม้ครั้งที่ ๓ ท่านพระอานนท์ก็ได้กล่าวกับสุภัททปริพาชกว่า “อย่าเลย อาวุโสสุภัททะ ท่านอย่าเบียดเบียนพระตถาคตเลย พระผู้มีพระภาคทรงลำบากแล้ว”

---

213. අස්සොසි ඛො භගවා ආයස්මතො ආනන්දස්ස සුභද්දෙන පරිබ්බාජකෙන සද්ධිං ඉමං කථාසල්ලාපං. අථ ඛො භගවා ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘අලං, ආනන්ද, මා සුභද්දං වාරෙසි, ලභතං, ආනන්ද, සුභද්දො තථාගතං දස්සනාය. යං කිඤ්චි මං සුභද්දො පුච්ඡිස්සති, සබ්බං තං අඤ්ඤාපෙක්ඛොව පුච්ඡිස්සති, නො විහෙසාපෙක්ඛො. යං චස්සාහං පුට්ඨො බ්‍යාකරිස්සාමි, තං ඛිප්පමෙව ආජානිස්සතී’’ති. අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දො සුභද්දං පරිබ්බාජකං එතදවොච – ‘‘ගච්ඡාවුසො සුභද්ද, කරොති තෙ භගවා ඔකාස’’න්ති. අථ ඛො සුභද්දො පරිබ්බාජකො යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවතා සද්ධිං සම්මොදි, සම්මොදනීයං කථං සාරණීයං වීතිසාරෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නො ඛො සුභද්දො පරිබ්බාජකො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘යෙමෙ, භො ගොතම, සමණබ්‍රාහ්මණා සඞ්ඝිනො ගණිනො ගණාචරියා ඤාතා යසස්සිනො තිත්ථකරා සාධුසම්මතා බහුජනස්ස, සෙය්‍යථිදං – පූරණො කස්සපො, මක්ඛලි ගොසාලො, අජිතො කෙසකම්බලො, පකුධො කච්චායනො, සඤ්චයො බෙලට්ඨපුත්තො, නිගණ්ඨො නාටපුත්තො, සබ්බෙතෙ සකාය පටිඤ්ඤාය අබ්භඤ්ඤිංසු, සබ්බෙව න අබ්භඤ්ඤිංසු, උදාහු එකච්චෙ අබ්භඤ්ඤිංසු, එකච්චෙ න අබ්භඤ්ඤිංසූ’’ති? ‘‘අලං, සුභද්ද, තිට්ඨතෙතං – ‘සබ්බෙතෙ සකාය පටිඤ්ඤාය අබ්භඤ්ඤිංසු, සබ්බෙව න අබ්භඤ්ඤිංසු, උදාහු එකච්චෙ අබ්භඤ්ඤිංසු, එකච්චෙ න අබ්භඤ්ඤිංසූ’ති. ධම්මං තෙ, සුභද්ද, දෙසෙස්සාමි; තං සුණාහි සාධුකං මනසිකරොහි, භාසිස්සාමී’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො සුභද්දො පරිබ්බාජකො භගවතො පච්චස්සොසි. භගවා එතදවොච –

๒๑๓. พระผู้มีพระภาคได้ทรงสดับการสนทนาปราศรัยนี้ของท่านพระอานนท์กับสุภัททปริพาชก ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า “อานนท์ อย่าเลย เธออย่าห้ามสุภัททะเลย อานนท์ ขอสุภัททะจงได้เข้าเฝ้าตถาคตเถิด สุภัททะจะถามปัญหาใดๆ กับเรา ทั้งหมดนั้นเขาจะถามเพราะมุ่งหมายความรู้เท่านั้น ไม่ใช่ถามเพราะมุ่งหมายจะเบียดเบียน และเราถูกเขาถามแล้ว จักพยากรณ์ปัญหาใด เขาก็จักรู้ความแห่งปัญหานั้นได้ฉับพลันทีเดียว” ลำดับนั้น ท่านพระอานนท์ได้กล่าวกับสุภัททปริพาชกว่า “ไปเถิด อาวุโสสุภัททะ พระผู้มีพระภาคทรงประทานโอกาสแก่ท่านแล้ว” ครั้งนั้น สุภัททปริพาชกได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ได้ปราศรัยกับพระผู้มีพระภาค ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง สุภัททปริพาชกผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งแล้ว ได้ทูลถามพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่ท่านพระโคดม สมณพราหมณ์เหล่าใดที่เป็นเจ้าหมู่ เป็นเจ้าคณะ เป็นคณาจารย์ มีชื่อเสียง มียศ เป็นเจ้าลัทธิ ที่มหาชนสมมติว่าเป็นคนดี ได้แก่ ปูรณกัสสปะ มักขลิโคสาล อชิตเกสกัมพล ปกุทธกัจจายนะ สัญชัยเวลัฏฐบุตร และนิครนถ์นาฏบุตร สมณพราหมณ์ทั้งหมดนั้นได้ตรัสรู้ตามปฏิญญาของตน หรือทั้งหมดไม่ได้ตรัสรู้ หรือว่าบางพวกตรัสรู้ บางพวกไม่ตรัสรู้” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “อย่าเลย สุภัททะ เรื่องนั้นจงงดไว้ก่อน คือที่ว่า ‘สมณพราหมณ์ทั้งหมดนั้นได้ตรัสรู้ตามปฏิญญาของตน หรือทั้งหมดไม่ได้ตรัสรู้ หรือว่าบางพวกตรัสรู้ บางพวกไม่ตรัสรู้’ สุภัททะ เราจักแสดงธรรมแก่เธอ เธอจงฟังธรรมนั้น จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว” สุภัททปริพาชกทูลรับสนองพระผู้มีพระภาคว่า “เป็นเช่นนั้น พระพุทธเจ้าข้า” พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระดำรัสนี้ว่า

---

214. ‘‘යස්මිං ඛො, සුභද්ද, ධම්මවිනයෙ අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො න උපලබ්භති, සමණොපි තත්ථ න උපලබ්භති. දුතියොපි තත්ථ සමණො [Pg.125] න උපලබ්භති. තතියොපි තත්ථ සමණො න උපලබ්භති. චතුත්ථොපි තත්ථ සමණො න උපලබ්භති. යස්මිඤ්ච ඛො, සුභද්ද, ධම්මවිනයෙ අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො උපලබ්භති, සමණොපි තත්ථ උපලබ්භති, දුතියොපි තත්ථ සමණො උපලබ්භති, තතියොපි තත්ථ සමණො උපලබ්භති, චතුත්ථොපි තත්ථ සමණො උපලබ්භති. ඉමස්මිං ඛො, සුභද්ද, ධම්මවිනයෙ අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො උපලබ්භති, ඉධෙව, සුභද්ද, සමණො, ඉධ දුතියො සමණො, ඉධ තතියො සමණො, ඉධ චතුත්ථො සමණො, සුඤ්ඤා පරප්පවාදා සමණෙභි අඤ්ඤෙහි. ඉමෙ ච, සුභද්ද, භික්ඛූ සම්මා විහරෙය්‍යුං, අසුඤ්ඤො ලොකො අරහන්තෙහි අස්සාති.

๒๑๔. สุภัททะ ในธรรมวินัยใด ไม่มีอริยมรรคมีองค์ ๘ ในธรรมวินัยนั้น ก็ไม่มีสมณะ ไม่มีสมณะที่ ๒ ไม่มีสมณะที่ ๓ ไม่มีสมณะที่ ๔. สุภัททะ ส่วนในธรรมวินัยใด มีอริยมรรคมีองค์ ๘ ในธรรมวินัยนั้น ก็มีสมณะ มีสมณะที่ ๒ มีสมณะที่ ๓ มีสมณะที่ ๔. สุภัททะ ในธรรมวินัยนี้ มีอริยมรรคมีองค์ ๘, สุภัททะ ในธรรมวินัยนี้เท่านั้นมีสมณะ ในธรรมวินัยนี้มีสมณะที่ ๒ ในธรรมวินัยนี้มีสมณะที่ ๓ ในธรรมวินัยนี้มีสมณะที่ ๔, ลัทธิอื่นว่างจากสมณะทั้งหลาย. สุภัททะ ก็ถ้าภิกษุเหล่านี้พึงอยู่โดยชอบไซร้ โลกก็จะไม่พึงว่างจากพระอรหันต์ทั้งหลาย

---

‘‘එකූනතිංසො වයසා සුභද්ද,යං පබ්බජිං කිංකුසලානුඑසී;

වස්සානි පඤ්ඤාස සමාධිකානි,යතො අහං පබ්බජිතො සුභද්ද.

สุภัททะ เรามีอายุ ๒๙ ปี ได้บวชแล้ว แสวงหาอยู่ว่าอะไรเป็นกุศล. สุภัททะ นับแต่เราบวชแล้ว เวลาได้ล่วงไปแล้ว ๕๐ ปีกว่า

---

ඤායස්ස ධම්මස්ස පදෙසවත්තී,ඉතො බහිද්ධා සමණොපි නත්ථි.

เราผู้ดำเนินอยู่ในส่วนแห่งธรรมเป็นเครื่องรู้แจ้ง. นอกจากธรรมวินัยนี้ แม้สมณะก็ไม่มี

---

‘‘දුතියොපි සමණො නත්ථි. තතියොපි සමණො නත්ථි. චතුත්ථොපි සමණො නත්ථි. සුඤ්ඤා පරප්පවාදා සමණෙභි අඤ්ඤෙහි. ඉමෙ ච, සුභද්ද, භික්ඛූ සම්මා විහරෙය්‍යුං, අසුඤ්ඤො ලොකො අරහන්තෙහි අස්සා’’ති.

แม้สมณะที่ ๒ ก็ไม่มี แม้สมณะที่ ๓ ก็ไม่มี แม้สมณะที่ ๔ ก็ไม่มี ลัทธิอื่นว่างจากสมณะทั้งหลาย. สุภัททะ ก็ถ้าภิกษุเหล่านี้พึงอยู่โดยชอบไซร้ โลกก็จะไม่พึงว่างจากพระอรหันต์ทั้งหลาย

---

215. එවං වුත්තෙ සුභද්දො පරිබ්බාජකො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘අභික්කන්තං, භන්තෙ, අභික්කන්තං, භන්තෙ. සෙය්‍යථාපි, භන්තෙ, නික්කුජ්ජිතං වා උක්කුජ්ජෙය්‍ය, පටිච්ඡන්නං වා විවරෙය්‍ය, මූළ්හස්ස වා මග්ගං ආචික්ඛෙය්‍ය, අන්ධකාරෙ වා තෙලපජ්ජොතං ධාරෙය්‍ය, ‘චක්ඛුමන්තො රූපානි දක්ඛන්තී’ති, එවමෙවං භගවතා අනෙකපරියායෙන ධම්මො පකාසිතො. එසාහං, භන්තෙ, භගවන්තං සරණං ගච්ඡාමි ධම්මඤ්ච භික්ඛුසඞ්ඝඤ්ච. ලභෙය්‍යාහං, භන්තෙ, භගවතො සන්තිකෙ පබ්බජ්ජං, ලභෙය්‍යං උපසම්පද’’න්ති. ‘‘යො ඛො, සුභද්ද, අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බො ඉමස්මිං ධම්මවිනයෙ ආකඞ්ඛති පබ්බජ්ජං, ආකඞ්ඛති උපසම්පදං, සො චත්තාරො [Pg.126] මාසෙ පරිවසති. චතුන්නං මාසානං අච්චයෙන ආරද්ධචිත්තා භික්ඛූ පබ්බාජෙන්ති උපසම්පාදෙන්ති භික්ඛුභාවාය. අපි ච මෙත්ථ පුග්ගලවෙමත්තතා විදිතා’’ති. ‘‘සචෙ, භන්තෙ, අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බා ඉමස්මිං ධම්මවිනයෙ ආකඞ්ඛන්තා පබ්බජ්ජං ආකඞ්ඛන්තා උපසම්පදං චත්තාරො මාසෙ පරිවසන්ති, චතුන්නං මාසානං අච්චයෙන ආරද්ධචිත්තා භික්ඛූ පබ්බාජෙන්ති උපසම්පාදෙන්ති භික්ඛුභාවාය. අහං චත්තාරි වස්සානි පරිවසිස්සාමි, චතුන්නං වස්සානං අච්චයෙන ආරද්ධචිත්තා භික්ඛූ පබ්බාජෙන්තු උපසම්පාදෙන්තු භික්ඛුභාවායා’’ති.

๒๑๕. เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว สุภัททปริพาชกได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ภาษิตของพระองค์แจ่มแจ้งนัก พระองค์ทรงประกาศธรรมโดยอเนกปริยาย เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือตามประทีปในที่มืด ด้วยหวังว่า ‘คนมีจักษุจักเห็นรูปได้’ ฉะนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์นี้ขอถึงพระผู้มีพระภาคกับทั้งพระธรรมและพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์พึงได้บรรพชา พึงได้อุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาคเถิด’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘สุภัททะ ผู้ใดเคยเป็นอัญเดียรถีย์มาก่อน ประสงค์จะบรรพชาอุปสมบทในธรรมวินัยนี้ ผู้นั้นต้องอยู่ปริวาส ๔ เดือน เมื่อล่วงไป ๔ เดือน ภิกษุทั้งหลายพอใจแล้วจึงให้บรรพชา ให้เพื่อความเป็นภิกษุ แต่เราก็ทราบความแตกต่างแห่งบุคคลในเรื่องนี้’ สุภัททปริพาชกกราบทูลว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ถ้าพวกอัญเดียรถีย์ผู้เคยเป็น... ประสงค์จะบรรพชาอุปสมบทในธรรมวินัยนี้ ต้องอยู่ปริวาส ๔ เดือน เมื่อล่วงไป ๔ เดือน ภิกษุทั้งหลายพอใจแล้วจึงให้บรรพชา ให้เพื่อความเป็นภิกษุไซร้ ข้าพระองค์จักขออยู่ปริวาส ๔ ปี เมื่อล่วงไป ๔ ปี ภิกษุทั้งหลายพอใจแล้วจงให้บรรพชา ให้เพื่อความเป็นภิกษุเถิด’

---

අථ ඛො භගවා ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘තෙනහානන්ද, සුභද්දං පබ්බාජෙහී’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවතො පච්චස්සොසි. අථ ඛො සුභද්දො පරිබ්බාජකො ආයස්මන්තං ආනන්දං එතදවොච – ‘‘ලාභා වො, ආවුසො ආනන්ද; සුලද්ධං වො, ආවුසො ආනන්ද, යෙ එත්ථ සත්ථු සම්මුඛා අන්තෙවාසිකාභිසෙකෙන අභිසිත්තා’’ති. අලත්ථ ඛො සුභද්දො පරිබ්බාජකො භගවතො සන්තිකෙ පබ්බජ්ජං, අලත්ථ උපසම්පදං. අචිරූපසම්පන්නො ඛො පනායස්මා සුභද්දො එකො වූපකට්ඨො අප්පමත්තො ආතාපී පහිතත්තො විහරන්තො නචිරස්සෙව – ‘යස්සත්ථාය කුලපුත්තා සම්මදෙව අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජන්ති’ තදනුත්තරං බ්‍රහ්මචරියපරියොසානං දිට්ඨෙව ධම්මෙ සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහාසි. ‘ඛීණා ජාති, වුසිතං බ්‍රහ්මචරියං, කතං කරණීයං, නාපරං ඉත්ථත්තායා’ති අබ්භඤ්ඤාසි. අඤ්ඤතරො ඛො පනායස්මා සුභද්දො අරහතං අහොසි. සො භගවතො පච්ඡිමො සක්ඛිසාවකො අහොසීති.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า ‘อานนท์ ถ้าอย่างนั้น เธอจงให้สุภัททะบวชเถิด’ ท่านพระอานนท์ทูลรับสนองพระพุทธดำรัสว่า ‘อย่างนั้น พระเจ้าข้า’ ครั้งนั้น สุภัททปริพาชกได้กล่าวกะท่านพระอานนท์ว่า ‘ท่านอานนท์ เป็นลาภของท่านทั้งหลายหนอ ท่านทั้งหลายได้ดีแล้วหนอ ที่ได้รับการอภิเษกด้วยอันเตวาสิกาภิเษกในสำนักพระศาสดาเฉพาะพระพักตร์’ สุภัททปริพาชกได้บรรพชา ได้อุปสมบทในสำนักของพระผู้มีพระภาคแล้ว. ก็ท่านพระสุภัททะอุปสมบทแล้วไม่นาน อยู่ผู้เดียว หลีกออกจากหมู่ ไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้ว ไม่ช้านัก ก็ทำให้แจ้งซึ่งที่สุดแห่งพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยม ที่กุลบุตรทั้งหลายออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตโดยชอบต้องการนั้น ด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบัน เข้าถึงอยู่ รู้ชัดว่า ‘ชาติสิ้นแล้ว พรหมจรรย์อยู่จบแล้ว กิจที่ควรทำ ทำเสร็จแล้ว กิจอื่นเพื่อความเป็นอย่างนี้มิได้มีอีก’ ท่านพระสุภัททะได้เป็นพระอรหันต์องค์หนึ่ง บรรดาพระอรหันต์ทั้งหลาย และท่านได้เป็นพระสาวกองค์สุดท้ายที่พระผู้มีพระภาคทรงทันเห็น

---

පඤ්චමො භාණවාරො.

ภาณวารที่ ๕ จบ

---

තථාගතපච්ඡිමවාචා

พระปัจฉิมวาจาของพระตถาคต

---

216. අථ ඛො භගවා ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘සියා ඛො පනානන්ද, තුම්හාකං එවමස්ස – ‘අතීතසත්ථුකං පාවචනං, නත්ථි නො සත්ථා’ති. න ඛො පනෙතං, ආනන්ද, එවං දට්ඨබ්බං. යො වො, ආනන්ද, මයා ධම්මො ච විනයො [Pg.127] ච දෙසිතො පඤ්ඤත්තො, සො වො මමච්චයෙන සත්ථා. යථා ඛො පනානන්ද, එතරහි භික්ඛූ අඤ්ඤමඤ්ඤං ආවුසොවාදෙන සමුදාචරන්ති, න ඛො මමච්චයෙන එවං සමුදාචරිතබ්බං. ථෙරතරෙන, ආනන්ද, භික්ඛුනා නවකතරො භික්ඛු නාමෙන වා ගොත්තෙන වා ආවුසොවාදෙන වා සමුදාචරිතබ්බො. නවකතරෙන භික්ඛුනා ථෙරතරො භික්ඛු ‘භන්තෙ’ති වා ‘ආයස්මා’ති වා සමුදාචරිතබ්බො. ආකඞ්ඛමානො, ආනන්ද, සඞ්ඝො මමච්චයෙන ඛුද්දානුඛුද්දකානි සික්ඛාපදානි සමූහනතු. ඡන්නස්ස, ආනන්ද, භික්ඛුනො මමච්චයෙන බ්‍රහ්මදණ්ඩො දාතබ්බො’’ති. ‘‘කතමො පන, භන්තෙ, බ්‍රහ්මදණ්ඩො’’ති? ‘‘ඡන්නො, ආනන්ද, භික්ඛු යං ඉච්ඡෙය්‍ය, තං වදෙය්‍ය. සො භික්ඛූහි නෙව වත්තබ්බො, න ඔවදිතබ්බො, න අනුසාසිතබ්බො’’ති.

๒๑๖. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกท่านพระอานนท์มาตรัสว่า ‘อานนท์ บางทีพวกเธอจะพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ปาพจน์มีพระศาสดาล่วงแล้ว พวกเราไม่มีพระศาสดา’ อานนท์ เธอทั้งหลายไม่พึงเห็นอย่างนั้น ธรรมและวินัยใด ที่เราแสดงแล้ว บัญญัติแล้วแก่เธอทั้งหลาย ธรรมและวินัยนั้น จักเป็นศาสดาของเธอทั้งหลาย เมื่อเราล่วงลับไป. อานนท์ เดี๋ยวนี้ภิกษุทั้งหลายเรียกกันและกันด้วยวาทะว่า ‘อาวุโส’ ฉันใด เมื่อเราล่วงลับไปแล้ว ไม่พึงเรียกกันฉันนั้น. อานนท์ ภิกษุผู้แก่กว่าพึงเรียกภิกษุผู้อ่อนกว่าโดยชื่อหรือโคตร หรือโดยวาทะว่า ‘อาวุโส’ ก็ได้ ส่วนภิกษุผู้อ่อนกว่าพึงเรียกภิกษุผู้แก่กว่าว่า ‘ภันเต’ หรือ ‘อายัสมา’. อานนท์ เมื่อเราล่วงลับไปแล้ว ถ้าสงฆ์จำนงอยู่ ก็จงถอนสิกขาบทเล็กน้อยเสียบ้างก็ได้. อานนท์ เมื่อเราล่วงลับไปแล้ว พึงลงพรหมทัณฑ์แก่ฉันนภิกษุ’ ท่านพระอานนท์ทูลถามว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พรหมทัณฑ์เป็นอย่างไร’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘อานนท์ ฉันนภิกษุพึงพูดสิ่งที่ตนปรารถนาได้ แต่ภิกษุทั้งหลายไม่พึงว่า ไม่พึงกล่าว ไม่พึงสั่งสอนเธอ’

---

217. අථ ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘සියා ඛො පන, භික්ඛවෙ, එකභික්ඛුස්සාපි කඞ්ඛා වා විමති වා බුද්ධෙ වා ධම්මෙ වා සඞ්ඝෙ වා මග්ගෙ වා පටිපදාය වා, පුච්ඡථ, භික්ඛවෙ, මා පච්ඡා විප්පටිසාරිනො අහුවත්ථ – ‘සම්මුඛීභූතො නො සත්ථා අහොසි, න මයං සක්ඛිම්හා භගවන්තං සම්මුඛා පටිපුච්ඡිතු’’’ න්ති. එවං වුත්තෙ තෙ භික්ඛූ තුණ්හී අහෙසුං. දුතියම්පි ඛො භගවා…පෙ… තතියම්පි ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘සියා ඛො පන, භික්ඛවෙ, එකභික්ඛුස්සාපි කඞ්ඛා වා විමති වා බුද්ධෙ වා ධම්මෙ වා සඞ්ඝෙ වා මග්ගෙ වා පටිපදාය වා, පුච්ඡථ, භික්ඛවෙ, මා පච්ඡා විප්පටිසාරිනො අහුවත්ථ – ‘සම්මුඛීභූතො නො සත්ථා අහොසි, න මයං සක්ඛිම්හා භගවන්තං සම්මුඛා පටිපුච්ඡිතු’’’ න්ති. තතියම්පි ඛො තෙ භික්ඛූ තුණ්හී අහෙසුං. අථ ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘සියා ඛො පන, භික්ඛවෙ, සත්ථුගාරවෙනපි න පුච්ඡෙය්‍යාථ. සහායකොපි, භික්ඛවෙ, සහායකස්ස ආරොචෙතූ’’ති. එවං වුත්තෙ තෙ භික්ඛූ තුණ්හී අහෙසුං. අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘අච්ඡරියං, භන්තෙ, අබ්භුතං, භන්තෙ, එවං පසන්නො අහං, භන්තෙ, ඉමස්මිං භික්ඛුසඞ්ඝෙ, ‘නත්ථි එකභික්ඛුස්සාපි කඞ්ඛා වා විමති වා බුද්ධෙ වා ධම්මෙ වා සඞ්ඝෙ වා මග්ගෙ වා පටිපදාය වා’’’ති. ‘‘පසාදා ඛො ත්වං, ආනන්ද, වදෙසි, ඤාණමෙව හෙත්ථ, ආනන්ද, තථාගතස්ස. නත්ථි ඉමස්මිං භික්ඛුසඞ්ඝෙ එකභික්ඛුස්සාපි කඞ්ඛා වා විමති වා බුද්ධෙ වා ධම්මෙ වා සඞ්ඝෙ වා මග්ගෙ වා පටිපදාය වා. ඉමෙසඤ්හි, ආනන්ද, පඤ්චන්නං භික්ඛුසතානං යො පච්ඡිමකො භික්ඛු, සො සොතාපන්නො අවිනිපාතධම්මො නියතො සම්බොධිපරායණො’’ති.

๒๑๗. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บางทีความเคลือบแคลงสงสัยในพระพุทธเจ้า ในพระธรรม ในพระสงฆ์ ในมรรค หรือในข้อปฏิบัติ พึงมีแก่ภิกษุแม้รูปหนึ่ง พวกเธอจงถามเถิด ภิกษุทั้งหลาย พวกเธออย่าได้เป็นผู้เดือดร้อนใจในภายหลังว่า ‘พระศาสดาประทับอยู่เฉพาะหน้าพวกเรา แต่พวกเราก็มิอาจทูลถามพระผู้มีพระภาคเฉพาะพระพักตร์ได้’’’ เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นได้นิ่งเสีย แม้ครั้งที่ ๒... แม้ครั้งที่ ๓ พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บางทีความเคลือบแคลงสงสัยในพระพุทธเจ้า ในพระธรรม ในพระสงฆ์ ในมรรค หรือในข้อปฏิบัติ พึงมีแก่ภิกษุแม้รูปหนึ่ง พวกเธอจงถามเถิด ภิกษุทั้งหลาย พวกเธออย่าได้เป็นผู้เดือดร้อนใจในภายหลังว่า ‘พระศาสดาประทับอยู่เฉพาะหน้าพวกเรา แต่พวกเราก็มิอาจทูลถามพระผู้มีพระภาคเฉพาะพระพักตร์ได้’’’ แม้ครั้งที่ ๓ ภิกษุเหล่านั้นก็ได้นิ่งเสีย ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วตรัสว่า ‘ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย บางทีพวกเธออาจจะไม่ถามเพราะความเคารพในพระศาสดาก็ได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้สหายจงบอกแก่สหายเถิด’ เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นก็ได้นิ่งเสีย ลำดับนั้น ท่านพระอานนท์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ น่าอัศจรรย์ ไม่เคยปรากฏ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เลื่อมใสในภิกษุสงฆ์หมู่นี้อย่างนี้ว่า ‘ในภิกษุสงฆ์หมู่นี้ไม่มีภิกษุแม้รูปหนึ่งมีความเคลือบแคลงหรือสงสัยในพระพุทธเจ้า ในพระธรรม ในพระสงฆ์ ในมรรค หรือในข้อปฏิบัติเลย’’ พระผู้มีพระภาคตรัสว่า ‘อานนท์ เธอกล่าวเพราะความเลื่อมใส แต่อานนท์ ในเรื่องนี้ตถาคตมีญาณทีเดียวว่า ‘ในภิกษุสงฆ์หมู่นี้ไม่มีภิกษุแม้รูปหนึ่งมีความเคลือบแคลงหรือสงสัยในพระพุทธเจ้า ในพระธรรม ในพระสงฆ์ ในมรรค หรือในข้อปฏิบัติเลย’ อานนท์ เพราะว่าในบรรดาภิกษุ ๕๐๐ รูปเหล่านี้ ภิกษุที่อ่อนอาวุโสที่สุดเป็นพระโสดาบัน มีความไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้ มีการตรัสรู้พร้อมในเบื้องหน้าเป็นที่ไป’

---

218. අථ [Pg.128] ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘හන්ද දානි, භික්ඛවෙ, ආමන්තයාමි වො, වයධම්මා සඞ්ඛාරා අප්පමාදෙන සම්පාදෙථා’’ති. අයං තථාගතස්ස පච්ඡිමා වාචා.

๒๑๘. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วตรัสว่า ‘เอาล่ะ ภิกษุทั้งหลาย บัดนี้เราขอเตือนพวกเธอ สังขารทั้งหลายมีความเสื่อมไปเป็นธรรมดา พวกเธอจงยังความไม่ประมาทให้ถึงพร้อมเถิด’ นี้เป็นพระปัจฉิมวาจาของพระตถาคต

---

පරිනිබ්බුතකථා

ปริพพานกถา

---

219. අථ ඛො භගවා පඨමං ඣානං සමාපජ්ජි, පඨමජ්ඣානා වුට්ඨහිත්වා දුතියං ඣානං සමාපජ්ජි, දුතියජ්ඣානා වුට්ඨහිත්වා තතියං ඣානං සමාපජ්ජි, තතියජ්ඣානා වුට්ඨහිත්වා චතුත්ථං ඣානං සමාපජ්ජි. චතුත්ථජ්ඣානා වුට්ඨහිත්වා ආකාසානඤ්චායතනං සමාපජ්ජි, ආකාසානඤ්චායතනසමාපත්තියා වුට්ඨහිත්වා විඤ්ඤාණඤ්චායතනං සමාපජ්ජි, විඤ්ඤාණඤ්චායතනසමාපත්තියා වුට්ඨහිත්වා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සමාපජ්ජි, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්තියා වුට්ඨහිත්වා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං සමාපජ්ජි, නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තියා වුට්ඨහිත්වා සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධං සමාපජ්ජි.

๒๑๙. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงเข้าปฐมฌาน เสด็จออกจากปฐมฌานแล้วทรงเข้าทุติยฌาน เสด็จออกจากทุติยฌานแล้วทรงเข้าตติยฌาน เสด็จออกจากตติยฌานแล้วทรงเข้าจตุตถฌาน เสด็จออกจากจตุตถฌานแล้วทรงเข้าอากาสานัญจายตนสมาบัติ เสด็จออกจากอากาสานัญจายตนสมาบัติแล้วทรงเข้าวิญญาณัญจายตนสมาบัติ เสด็จออกจากวิญญาณัญจายตนสมาบัติแล้วทรงเข้าอากิญจัญญายตนสมาบัติ เสด็จออกจากอากิญจัญญายตนสมาบัติแล้วทรงเข้าเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ เสด็จออกจากเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติแล้วทรงเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติ

---

අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දො ආයස්මන්තං අනුරුද්ධං එතදවොච – ‘‘පරිනිබ්බුතො, භන්තෙ අනුරුද්ධ, භගවා’’ති. ‘‘නාවුසො ආනන්ද, භගවා පරිනිබ්බුතො, සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධං සමාපන්නො’’ති.

ลำดับนั้น ท่านพระอานนท์ได้เรียนถามท่านพระอนุรุทธะดังนี้ว่า ‘ข้าแต่ท่านอนุรุทธะผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคเสด็จปรินิพพานแล้วหรือ’ ท่านพระอนุรุทธะตอบว่า ‘อาวุโสอานนท์ พระผู้มีพระภาคยังมิได้เสด็จปรินิพพาน ทรงเข้าสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติอยู่’

---

අථ ඛො භගවා සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධසමාපත්තියා වුට්ඨහිත්වා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං සමාපජ්ජි, නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තියා වුට්ඨහිත්වා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සමාපජ්ජි, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්තියා වුට්ඨහිත්වා විඤ්ඤාණඤ්චායතනං සමාපජ්ජි, විඤ්ඤාණඤ්චායතනසමාපත්තියා වුට්ඨහිත්වා ආකාසානඤ්චායතනං සමාපජ්ජි, ආකාසානඤ්චායතනසමාපත්තියා වුට්ඨහිත්වා චතුත්ථං ඣානං සමාපජ්ජි, චතුත්ථජ්ඣානා වුට්ඨහිත්වා තතියං ඣානං සමාපජ්ජි, තතියජ්ඣානා වුට්ඨහිත්වා දුතියං ඣානං සමාපජ්ජි, දුතියජ්ඣානා වුට්ඨහිත්වා පඨමං ඣානං සමාපජ්ජි, පඨමජ්ඣානා වුට්ඨහිත්වා දුතියං ඣානං සමාපජ්ජි, දුතියජ්ඣානා වුට්ඨහිත්වා තතියං ඣානං සමාපජ්ජි, තතියජ්ඣානා වුට්ඨහිත්වා චතුත්ථං ඣානං සමාපජ්ජි, චතුත්ථජ්ඣානා වුට්ඨහිත්වා සමනන්තරා භගවා පරිනිබ්බායි.

ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคเสด็จออกจากสัญญาเวทยิตนิโรธสมาบัติแล้วทรงเข้าเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติ เสด็จออกจากเนวสัญญานาสัญญายตนสมาบัติแล้วทรงเข้าอากิญจัญญายตนสมาบัติ เสด็จออกจากอากิญจัญญายตนสมาบัติแล้วทรงเข้าวิญญาณัญจายตนสมาบัติ เสด็จออกจากวิญญาณัญจายตนสมาบัติแล้วทรงเข้าอากาสานัญจายตนสมาบัติ เสด็จออกจากอากาสานัญจายตนสมาบัติแล้วทรงเข้าจตุตถฌาน เสด็จออกจากจตุตถฌานแล้วทรงเข้าตติยฌาน เสด็จออกจากตติยฌานแล้วทรงเข้าทุติยฌาน เสด็จออกจากทุติยฌานแล้วทรงเข้าปฐมฌาน เสด็จออกจากปฐมฌานแล้วทรงเข้าทุติยฌาน เสด็จออกจากทุติยฌานแล้วทรงเข้าตติยฌาน เสด็จออกจากตติยฌานแล้วทรงเข้าจตุตถฌาน พอเสด็จออกจากจตุตถฌานแล้ว พระผู้มีพระภาคก็เสด็จปรินิพพานในลำดับนั้น

---

220. පරිනිබ්බුතෙ භගවති සහ පරිනිබ්බානා මහාභූමිචාලො අහොසි භිංසනකො සලොමහංසො. දෙවදුන්දුභියො ච ඵලිංසු. පරිනිබ්බුතෙ භගවති සහ පරිනිබ්බානා බ්‍රහ්මාසහම්පති ඉමං ගාථං අභාසි –

๒๒๐. เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จปรินิพพานแล้ว พร้อมกับการปรินิพพาน ได้เกิดแผ่นดินไหวครั้งใหญ่ น่าสะพรึงกลัว ขนพองสยองเกล้า และกลองทิพย์ก็บันลือลั่น เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จปรินิพพานแล้ว พร้อมกับการปรินิพพาน ท้าวสหัมบดีพรหมได้กล่าวคาถานี้ว่า

---

‘‘සබ්බෙව [Pg.129] නික්ඛිපිස්සන්ති, භූතා ලොකෙ සමුස්සයං;

යත්ථ එතාදිසො සත්ථා, ලොකෙ අප්පටිපුග්ගලො;

තථාගතො බලප්පත්තො, සම්බුද්ධො පරිනිබ්බුතො’’ති.

‘สัตว์ทั้งปวงในโลก จักต้องทอดทิ้งร่างกายไว้ในโลก ที่ซึ่งพระศาสดาเช่นนี้ ผู้ไม่มีบุคคลเปรียบในโลก พระตถาคตผู้ถึงพร้อมด้วยกำลัง เป็นพระสัมมาสัมพุทธเจ้า เสด็จปรินิพพานแล้ว’

---

221. පරිනිබ්බුතෙ භගවති සහ පරිනිබ්බානා සක්කො දෙවානමින්දො ඉමං ගාථං අභාසි –

๒๒๑. เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จปรินิพพานแล้ว พร้อมกับการปรินิพพาน ท้าวสักกะจอมทวยเทพได้กล่าวคาถานี้ว่า

---

‘‘අනිච්චා වත සඞ්ඛාරා, උප්පාදවයධම්මිනො;

උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣන්ති, තෙසං වූපසමො සුඛො’’ති.

‘สังขารทั้งหลายไม่เที่ยงหนอ มีความเกิดขึ้นและเสื่อมไปเป็นธรรมดา เกิดขึ้นแล้วย่อมดับไป ความสงบระงับแห่งสังขารเหล่านั้นเป็นสุข’

---

222. පරිනිබ්බුතෙ භගවති සහ පරිනිබ්බානා ආයස්මා අනුරුද්ධො ඉමා ගාථායො අභාසි –

๒๒๒. เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จปรินิพพานแล้ว พร้อมกับการปรินิพพาน ท่านพระอนุรุทธะได้กล่าวคาถาเหล่านี้ว่า

---

‘‘නාහු අස්සාසපස්සාසො, ඨිතචිත්තස්ස තාදිනො;

අනෙජො සන්තිමාරබ්භ, යං කාලමකරී මුනි.

‘พระมุนีผู้มีพระทัยมั่นคง ผู้คงที่ ไม่มีลมหายใจเข้าออกแล้ว พระองค์ผู้ปราศจากตัณหา ทรงปรารภสันติ(นิพพาน) เสด็จปรินิพพานแล้ว’

---

‘‘අසල්ලීනෙන චිත්තෙන, වෙදනං අජ්ඣවාසයි;

පජ්ජොතස්සෙව නිබ්බානං, විමොක්ඛො චෙතසො අහූ’’ති.

‘พระองค์มีพระทัยไม่หดหู่ ทรงอดกลั้นเวทนาได้ ความพ้นแห่งจิตได้มีแล้ว เหมือนดวงประทีปดับไปฉะนั้น’

---

223. පරිනිබ්බුතෙ භගවති සහ පරිනිබ්බානා ආයස්මා ආනන්දො ඉමං ගාථං අභාසි –

๒๒๓. เมื่อพระผู้มีพระภาคเสด็จปรินิพพานแล้ว พร้อมกับการปรินิพพาน ท่านพระอานนท์ได้กล่าวคาถานี้ว่า

---

‘‘තදාසි යං භිංසනකං, තදාසි ලොමහංසනං;

සබ්බාකාරවරූපෙතෙ, සම්බුද්ධෙ පරිනිබ්බුතෙ’’ති.

‘เมื่อพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ผู้ถึงพร้อมด้วยลักษณะอันประเสริฐทุกอย่าง เสด็จปรินิพพานแล้ว เมื่อนั้นได้เกิดเหตุการณ์น่าสะพรึงกลัว เมื่อนั้นได้เกิดเหตุการณ์ขนพองสยองเกล้า’

---

224. පරිනිබ්බුතෙ භගවති යෙ තෙ තත්ථ භික්ඛූ අවීතරාගා අප්පෙකච්චෙ බාහා පග්ගය්හ කන්දන්ති, ඡින්නපාතං පපතන්ති, ආවට්ටන්ති විවට්ටන්ති, ‘‘අතිඛිප්පං භගවා පරිනිබ්බුතො, අතිඛිප්පං සුගතො පරිනිබ්බුතො, අතිඛිප්පං චක්ඛුං ලොකෙ අන්තරහිතො’’ති. යෙ පන තෙ භික්ඛූ වීතරාගා, තෙ සතා සම්පජානා අධිවාසෙන්ති – ‘‘අනිච්චා සඞ්ඛාරා, තං කුතෙත්ථ ලබ්භා’’ති.

๒๒๔. เมื่อพระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้ว บรรดาภิกษุในที่นั้น พวกที่ยังไม่ปราศจากราคะ บางพวกก็ประคองแขนร้องไห้ ล้มลงดุจถูกตัดราก กลิ้งเกลือกไปมา พลางกล่าวว่า “พระผู้มีพระภาคปรินิพพานเร็วนัก พระสุคตปรินิพพานเร็วนัก จักษุในโลกอันตรธานไปเร็วนัก” ส่วนภิกษุเหล่าใดผู้ปราศจากราคะแล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีสติสัมปชัญญะ อดกลั้นอยู่ ด้วยดำริว่า “สังขารทั้งหลายไม่เที่ยง จะพึงได้ข้อนั้นในสังขารนี้แต่ที่ไหน”

---

225. අථ ඛො ආයස්මා අනුරුද්ධො භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘අලං, ආවුසො, මා සොචිත්ථ මා පරිදෙවිත්ථ. නනු එතං, ආවුසො, භගවතා පටිකච්චෙව අක්ඛාතං – ‘සබ්බෙහෙව පියෙහි මනාපෙහි නානාභාවො විනාභාවො අඤ්ඤථාභාවො’. තං කුතෙත්ථ, ආවුසො, ලබ්භා. ‘යං තං ජාතං භූතං සඞ්ඛතං පලොකධම්මං, තං වත මා පලුජ්ජී’ති, නෙතං ඨානං විජ්ජති[Pg.130]. දෙවතා, ආවුසො, උජ්ඣායන්තී’’ති. ‘‘කථංභූතා පන, භන්තෙ, ආයස්මා අනුරුද්ධො දෙවතා මනසි කරොතී’’ති ?

๒๒๕. ครั้งนั้น ท่านพระอนุรุทธะได้เรียกภิกษุทั้งหลายมาแล้วกล่าวว่า “อย่าเลย อาวุโส ท่านทั้งหลายอย่าเศร้าโศก อย่าคร่ำครวญเลย อาวุโส ข้อนี้พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ก่อนแล้วมิใช่หรือว่า ‘ความพลัดพราก ความเป็นต่างๆ ความเป็นอย่างอื่นจากของรักของชอบใจทั้งปวง’ อาวุโส จะพึงได้ข้อนั้นในสังขารนี้แต่ที่ไหน คือ สิ่งใดสิ่งนั้นที่เกิดแล้ว มีแล้ว ปัจจัยปรุงแต่งแล้ว มีความแตกสลายเป็นธรรมดา สิ่งนั้นอย่าได้แตกสลายไปเลย ข้อนั้นไม่เป็นฐานะที่จะมีได้ อาวุโส เทวดาพากันตำหนิอยู่” (ภิกษุทั้งหลายถามว่า) “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็ท่านพระอนุรุทธะหมายถึงเทวดาประเภทไหน”

---

‘‘සන්තාවුසො ආනන්ද, දෙවතා ආකාසෙ පථවීසඤ්ඤිනියො කෙසෙ පකිරිය කන්දන්ති, බාහා පග්ගය්හ කන්දන්ති, ඡින්නපාතං පපතන්ති, ආවට්ටන්ති, විවට්ටන්ති – ‘අතිඛිප්පං භගවා පරිනිබ්බුතො, අතිඛිප්පං සුගතො පරිනිබ්බුතො, අතිඛිප්පං චක්ඛුං ලොකෙ අන්තරහිතො’ති. සන්තාවුසො ආනන්ද, දෙවතා පථවියා පථවීසඤ්ඤිනියො කෙසෙ පකිරිය කන්දන්ති, බාහා පග්ගය්හ කන්දන්ති, ඡින්නපාතං පපතන්ති, ආවට්ටන්ති, විවට්ටන්ති – ‘අතිඛිප්පං භගවා පරිනිබ්බුතො, අතිඛිප්පං සුගතො පරිනිබ්බුතො, අතිඛිප්පං චක්ඛුං ලොකෙ අන්තරහිතො’ති. යා පන තා දෙවතා වීතරාගා, තා සතා සම්පජානා අධිවාසෙන්ති – ‘අනිච්චා සඞ්ඛාරා, තං කුතෙත්ථ ලබ්භා’ති. අථ ඛො ආයස්මා ච අනුරුද්ධො ආයස්මා ච ආනන්දො තං රත්තාවසෙසං ධම්මියා කථාය වීතිනාමෙසුං.

“ดูก่อนอานนท์ผู้มีอายุ มีอยู่ เทวดาในอากาศที่มีปฐวีสัญญา สยายผมร้องไห้ ประคองแขนร้องไห้ ล้มลงดุจถูกตัดราก กลิ้งเกลือกไปมา พลางกล่าวว่า ‘พระผู้มีพระภาคปรินิพพานเร็วนัก พระสุคตปรินิพพานเร็วนัก จักษุในโลกอันตรธานไปเร็วนัก’ ดูก่อนอานนท์ผู้มีอายุ มีอยู่ เทวดาบนภาคพื้นดินที่มีปฐวีสัญญา สยายผมร้องไห้ ประคองแขนร้องไห้ ล้มลงดุจถูกตัดราก กลิ้งเกลือกไปมา พลางกล่าวว่า ‘พระผู้มีพระภาคปรินิพพานเร็วนัก พระสุคตปรินิพพานเร็วนัก จักษุในโลกอันตรธานไปเร็วนัก’ ส่วนเทวดาเหล่าใดผู้ปราศจากราคะแล้ว เทวดาเหล่านั้นมีสติสัมปชัญญะ อดกลั้นอยู่ ด้วยดำริว่า ‘สังขารทั้งหลายไม่เที่ยง จะพึงได้ข้อนั้นในสังขารนี้แต่ที่ไหน’ ครั้งนั้นแล ท่านพระอนุรุทธะและท่านพระอานนท์ได้ยังราตรีที่เหลืออยู่ให้ล่วงไปด้วยธรรมีกถา”

---

226. අථ ඛො ආයස්මා අනුරුද්ධො ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘ගච්ඡාවුසො ආනන්ද, කුසිනාරං පවිසිත්වා කොසිනාරකානං මල්ලානං ආරොචෙහි – ‘පරිනිබ්බුතො, වාසෙට්ඨා, භගවා, යස්සදානි කාලං මඤ්ඤථා’’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො ආයස්මා ආනන්දො ආයස්මතො අනුරුද්ධස්ස පටිස්සුත්වා පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය අත්තදුතියො කුසිනාරං පාවිසි. තෙන ඛො පන සමයෙන කොසිනාරකා මල්ලා සන්ධාගාරෙ සන්නිපතිතා හොන්ති තෙනෙව කරණීයෙන. අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දො යෙන කොසිනාරකානං මල්ලානං සන්ධාගාරං තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා කොසිනාරකානං මල්ලානං ආරොචෙසි – ‘පරිනිබ්බුතො, වාසෙට්ඨා, භගවා, යස්සදානි කාලං මඤ්ඤථා’ති. ඉදමායස්මතො ආනන්දස්ස වචනං සුත්වා මල්ලා ච මල්ලපුත්තා ච මල්ලසුණිසා ච මල්ලපජාපතියො ච අඝාවිනො දුම්මනා චෙතොදුක්ඛසමප්පිතා අප්පෙකච්චෙ කෙසෙ පකිරිය කන්දන්ති, බාහා පග්ගය්හ කන්දන්ති, ඡින්නපාතං පපතන්ති, ආවට්ටන්ති, විවට්ටන්ති – ‘‘අතිඛිප්පං භගවා පරිනිබ්බුතො, අතිඛිප්පං සුගතො පරිනිබ්බුතො, අතිඛිප්පං චක්ඛුං ලොකෙ අන්තරහිතො’’ති.

๒๒๖. ครั้งนั้น ท่านพระอนุรุทธะได้เรียกท่านพระอานนท์มาแล้วกล่าวว่า “ไปเถิด อานนท์ผู้มีอายุ ท่านจงเข้าไปยังกรุงกุสินารา แล้วแจ้งแก่พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราว่า ‘ดูก่อนวาสิฏฐะทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้ว บัดนี้ ท่านทั้งหลายจงสำคัญกาลอันควรเถิด’” ท่านพระอานนท์รับคำท่านพระอนุรุทธะว่า “อย่างนั้น ขอรับ” แล้ว ในเวลาเช้า นุ่งสบงทรงบาตรจีวร มีตนเป็นที่สอง เข้าไปสู่กรุงกุสินารา ก็โดยสมัยนั้นแล พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราประชุมกันอยู่ที่สัณฐาคารด้วยกรณียกิจนั้นนั่นเอง ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์เข้าไปยังสัณฐาคารของพวกเจ้ามัลละเมืองกุสินารา แล้วได้แจ้งแก่พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราว่า ‘ดูก่อนวาสิฏฐะทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคปรินิพพานแล้ว บัดนี้ ท่านทั้งหลายจงสำคัญกาลอันควรเถิด’ พวกเจ้ามัลละ โอรสของเจ้ามัลละ สุณิสาของเจ้ามัลละ และปชาบดีของเจ้ามัลละ ได้ฟังคำนี้ของท่านพระอานนท์แล้ว มีความทุกข์โทมนัส ถูกความทุกข์ทางใจครอบงำ บางพวกก็สยายผมร้องไห้ ประคองแขนร้องไห้ ล้มลงดุจถูกตัดราก กลิ้งเกลือกไปมา พลางกล่าวว่า “พระผู้มีพระภาคปรินิพพานเร็วนัก พระสุคตปรินิพพานเร็วนัก จักษุในโลกอันตรธานไปเร็วนัก”

---

බුද්ධසරීරපූජා

พุทธสรีรบูชา

---

227. අථ [Pg.131] ඛො කොසිනාරකා මල්ලා පුරිසෙ ආණාපෙසුං – ‘‘තෙන හි, භණෙ, කුසිනාරායං ගන්ධමාලඤ්ච සබ්බඤ්ච තාළාවචරං සන්නිපාතෙථා’’ති. අථ ඛො කොසිනාරකා මල්ලා ගන්ධමාලඤ්ච සබ්බඤ්ච තාළාවචරං පඤ්ච ච දුස්සයුගසතානි ආදාය යෙන උපවත්තනං මල්ලානං සාලවනං, යෙන භගවතො සරීරං තෙනුපසඞ්කමිංසු; උපසඞ්කමිත්වා භගවතො සරීරං නච්චෙහි ගීතෙහි වාදිතෙහි මාලෙහි ගන්ධෙහි සක්කරොන්තා ගරුං කරොන්තා මානෙන්තා පූජෙන්තා චෙලවිතානානි කරොන්තා මණ්ඩලමාළෙ පටියාදෙන්තා එකදිවසං වීතිනාමෙසුං.

๒๒๗. ครั้งนั้น พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราสั่งบุรุษทั้งหลายว่า “ถ้าอย่างนั้น พนาย ท่านทั้งหลายจงรวบรวมของหอมและระเบียบดอกไม้ และเครื่องประโคมทุกอย่างในกรุงกุสินารา” ครั้งนั้น พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินารา ถือเอาของหอมและระเบียบดอกไม้ และเครื่องประโคมทุกอย่าง และคู่ผ้า ๕๐๐ คู่ เข้าไปยังสาลวันอันเป็นที่แวะพักของพวกเจ้ามัลละ ที่ซึ่งพระสรีระของพระผู้มีพระภาคประดิษฐานอยู่ เข้าไปแล้ว ได้สักการะ เคารพ นับถือ บูชา พระสรีระของพระผู้มีพระภาค ด้วยการฟ้อนรำ ขับร้อง ประโคม ดอกไม้ และของหอม ทำเพดานผ้า จัดทำมณฑลมาล ได้ยังวันหนึ่งให้ล่วงไป

---

අථ ඛො කොසිනාරකානං මල්ලානං එතදහොසි – ‘‘අතිවිකාලො ඛො අජ්ජ භගවතො සරීරං ඣාපෙතුං, ස්වෙ දානි මයං භගවතො සරීරං ඣාපෙස්සාමා’’ති. අථ ඛො කොසිනාරකා මල්ලා භගවතො සරීරං නච්චෙහි ගීතෙහි වාදිතෙහි මාලෙහි ගන්ධෙහි සක්කරොන්තා ගරුං කරොන්තා මානෙන්තා පූජෙන්තා චෙලවිතානානි කරොන්තා මණ්ඩලමාළෙ පටියාදෙන්තා දුතියම්පි දිවසං වීතිනාමෙසුං, තතියම්පි දිවසං වීතිනාමෙසුං, චතුත්ථම්පි දිවසං වීතිනාමෙසුං, පඤ්චමම්පි දිවසං වීතිනාමෙසුං, ඡට්ඨම්පි දිවසං වීතිනාමෙසුං.

ครั้งนั้น พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราได้มีความคิดดังนี้ว่า “วันนี้ยังเป็นเวลาเย็นเกินไปที่จะถวายพระเพลิงพระสรีระของพระผู้มีพระภาค พรุ่งนี้ พวกเราจักถวายพระเพลิงพระสรีระของพระผู้มีพระภาค” ครั้งนั้น พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินารา ได้สักการะ เคารพ นับถือ บูชา พระสรีระของพระผู้มีพระภาค ด้วยการฟ้อนรำ ขับร้อง ประโคม ดอกไม้ และของหอม ทำเพดานผ้า จัดทำมณฑลมาล ได้ยังวันที่สองให้ล่วงไปอีก ได้ยังวันที่สามให้ล่วงไปอีก ได้ยังวันที่สี่ให้ล่วงไปอีก ได้ยังวันที่ห้าให้ล่วงไปอีก ได้ยังวันที่หกให้ล่วงไปอีก

---

අථ ඛො සත්තමං දිවසං කොසිනාරකානං මල්ලානං එතදහොසි – ‘‘මයං භගවතො සරීරං නච්චෙහි ගීතෙහි වාදිතෙහි මාලෙහි ගන්ධෙහි සක්කරොන්තා ගරුං කරොන්තා මානෙන්තා පූජෙන්තා දක්ඛිණෙන දක්ඛිණං නගරස්ස හරිත්වා බාහිරෙන බාහිරං දක්ඛිණතො නගරස්ස භගවතො සරීරං ඣාපෙස්සාමා’’ති.

ครั้งนั้น ในวันที่เจ็ด พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราได้มีความคิดดังนี้ว่า “พวกเรา สักการะ เคารพ นับถือ บูชา พระสรีระของพระผู้มีพระภาค ด้วยการฟ้อนรำ ขับร้อง ประโคม ดอกไม้ และของหอม แล้วอัญเชิญไปทางทิศใต้โดยทางทิศใต้ของเมือง ไปภายนอกโดยทางภายนอก แล้วจักถวายพระเพลิงพระสรีระของพระผู้มีพระภาคทางทิศใต้ของเมือง”

---

228. තෙන ඛො පන සමයෙන අට්ඨ මල්ලපාමොක්ඛා සීසංන්හාතා අහතානි වත්ථානි නිවත්ථා ‘‘මයං භගවතො සරීරං උච්චාරෙස්සාමා’’ති න සක්කොන්ති උච්චාරෙතුං. අථ ඛො කොසිනාරකා මල්ලා ආයස්මන්තං අනුරුද්ධං එතදවොචුං – ‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ අනුරුද්ධ, හෙතු කො පච්චයො, යෙනිමෙ අට්ඨ මල්ලපාමොක්ඛා සීසංන්හාතා අහතානි වත්ථානි නිවත්ථා ‘මයං භගවතො සරීරං උච්චාරෙස්සාමා’ති න සක්කොන්ති උච්චාරෙතු’’න්ති? ‘‘අඤ්ඤථා ඛො, වාසෙට්ඨා, තුම්හාකං අධිප්පායො, අඤ්ඤථා දෙවතානං අධිප්පායො’’ති. ‘‘කථං පන, භන්තෙ, දෙවතානං අධිප්පායො’’ති? ‘‘තුම්හාකං ඛො, වාසෙට්ඨා, අධිප්පායො – ‘මයං භගවතො සරීරං නච්චෙහි ගීතෙහි වාදිතෙහි මාලෙහි ගන්ධෙහි [Pg.132] සක්කරොන්තා ගරුං කරොන්තා මානෙන්තා පූජෙන්තා දක්ඛිණෙන දක්ඛිණං නගරස්ස හරිත්වා බාහිරෙන බාහිරං දක්ඛිණතො නගරස්ස භගවතො සරීරං ඣාපෙස්සාමා’ති; දෙවතානං ඛො, වාසෙට්ඨා, අධිප්පායො – ‘මයං භගවතො සරීරං දිබ්බෙහි නච්චෙහි ගීතෙහි වාදිතෙහි ගන්ධෙහි සක්කරොන්තා ගරුං කරොන්තා මානෙන්තා පූජෙන්තා උත්තරෙන උත්තරං නගරස්ස හරිත්වා උත්තරෙන ද්වාරෙන නගරං පවෙසෙත්වා මජ්ඣෙන මජ්ඣං නගරස්ස හරිත්වා පුරත්ථිමෙන ද්වාරෙන නික්ඛමිත්වා පුරත්ථිමතො නගරස්ස මකුටබන්ධනං නාම මල්ලානං චෙතියං එත්ථ භගවතො සරීරං ඣාපෙස්සාමා’ති. ‘‘යථා, භන්තෙ, දෙවතානං අධිප්පායො, තථා හොතූ’’ති.

๒๒๘. สมัยนั้น มัลลปาโมกข์ ๘ ท่าน สรงพระเศียรแล้ว นุ่งห่มผ้าใหม่ ตั้งใจว่า ‘พวกเราจักอัญเชิญพระสรีระของพระผู้มีพระภาค’ แต่ไม่สามารถจะอัญเชิญขึ้นได้ ลำดับนั้น พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราได้กราบทูลเรื่องนั้นแด่ท่านพระอนุรุทธะว่า ‘ข้าแต่ท่านอนุรุทธะผู้เจริญ อะไรเป็นเหตุ อะไรเป็นปัจจัย ที่มัลลปาโมกข์ ๘ ท่านนี้ สรงพระเศียรแล้ว นุ่งห่มผ้าใหม่ ตั้งใจว่า ‘พวกเราจักอัญเชิญพระสรีระของพระผู้มีพระภาค’ แต่ไม่สามารถจะอัญเชิญขึ้นได้’ ท่านพระอนุรุทธะตอบว่า ‘ดูก่อนวาสิฏฐะทั้งหลาย ความประสงค์ของพวกท่านอย่างหนึ่ง ความประสงค์ของพวกเทวดาอีกอย่างหนึ่ง’ พวกเจ้ามัลละทูลถามว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็ความประสงค์ของพวกเทวดาเป็นอย่างไร’ ท่านพระอนุรุทธะตอบว่า ‘ดูก่อนวาสิฏฐะทั้งหลาย ความประสงค์ของพวกท่านมีอย่างนี้ว่า ‘พวกเราจักสักการะ เคารพ นับถือ บูชาพระสรีระของพระผู้มีพระภาค ด้วยการฟ้อนรำ ขับร้อง ประโคมดนตรี และระเบียบดอกไม้ของหอม แล้วอัญเชิญไปทางทิศใต้ของพระนคร โดยทางทิศใต้ แล้วถวายพระเพลิงพระสรีระของพระผู้มีพระภาค ภายนอกพระนครด้านทิศใต้’ ส่วนความประสงค์ของพวกเทวดามีอย่างนี้ว่า ‘พวกเราจักสักการะ เคารพ นับถือ บูชาพระสรีระของพระผู้มีพระภาค ด้วยการฟ้อนรำ ขับร้อง ประโคมดนตรี ระเบียบดอกไม้และของหอมอันเป็นทิพย์ แล้วอัญเชิญไปทางทิศเหนือของพระนคร โดยทางทิศเหนือ เข้าสู่พระนครทางประตูทิศเหนือ อัญเชิญผ่านไปกลางพระนคร ออกทางประตูทิศตะวันออก แล้วถวายพระเพลิงพระสรีระของพระผู้มีพระภาค ที่มกุฏพันธนเจดีย์ของพวกเจ้ามัลละ ทางทิศตะวันออกของพระนคร’ พวกเจ้ามัลละจึงกล่าวว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอให้เป็นไปตามความประสงค์ของพวกเทวดาเถิด’

---

229. තෙන ඛො පන සමයෙන කුසිනාරා යාව සන්ධිසමලසංකටීරා ජණ්ණුමත්තෙන ඔධිනා මන්දාරවපුප්ඵෙහි සන්ථතා හොති. අථ ඛො දෙවතා ච කොසිනාරකා ච මල්ලා භගවතො සරීරං දිබ්බෙහි ච මානුසකෙහි ච නච්චෙහි ගීතෙහි වාදිතෙහි මාලෙහි ගන්ධෙහි සක්කරොන්තා ගරුං කරොන්තා මානෙන්තා පූජෙන්තා උත්තරෙන උත්තරං නගරස්ස හරිත්වා උත්තරෙන ද්වාරෙන නගරං පවෙසෙත්වා මජ්ඣෙන මජ්ඣං නගරස්ස හරිත්වා පුරත්ථිමෙන ද්වාරෙන නික්ඛමිත්වා පුරත්ථිමතො නගරස්ස මකුටබන්ධනං නාම මල්ලානං චෙතියං එත්ථ ච භගවතො සරීරං නික්ඛිපිංසු.

๒๒๙. สมัยนั้น เมืองกุสินารา ดาษดื่นไปด้วยดอกมณฑารพสูงประมาณเพียงเข่า ตลอดไปจนถึงกองขยะและของโสโครก ลำดับนั้น พวกเทวดาและพวกเจ้ามัลละเมืองกุสินารา สักการะ เคารพ นับถือ บูชาพระสรีระของพระผู้มีพระภาค ด้วยการฟ้อนรำ ขับร้อง ประโคมดนตรี ระเบียบดอกไม้และของหอมทั้งที่เป็นของทิพย์และของมนุษย์ แล้วอัญเชิญไปทางทิศเหนือของพระนคร โดยทางทิศเหนือ เข้าสู่พระนครทางประตูทิศเหนือ อัญเชิญผ่านไปกลางพระนคร ออกทางประตูทิศตะวันออก แล้วไปประดิษฐานพระสรีระของพระผู้มีพระภาคไว้ ณ มกุฏพันธนเจดีย์ของพวกเจ้ามัลละ ทางทิศตะวันออกของพระนคร

---

230. අථ ඛො කොසිනාරකා මල්ලා ආයස්මන්තං ආනන්දං එතදවොචුං – ‘‘කථං මයං, භන්තෙ ආනන්ද, තථාගතස්ස සරීරෙ පටිපජ්ජාමා’’ති? ‘‘යථා ඛො, වාසෙට්ඨා, රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස සරීරෙ පටිපජ්ජන්ති, එවං තථාගතස්ස සරීරෙ පටිපජ්ජිතබ්බ’’න්ති. ‘‘කථං පන, භන්තෙ ආනන්ද, රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස සරීරෙ පටිපජ්ජන්තී’’ති? ‘‘රඤ්ඤො, වාසෙට්ඨා, චක්කවත්තිස්ස සරීරං අහතෙන වත්ථෙන වෙඨෙන්ති, අහතෙන වත්ථෙන වෙඨෙත්වා විහතෙන කප්පාසෙන වෙඨෙන්ති, විහතෙන කප්පාසෙන වෙඨෙත්වා අහතෙන වත්ථෙන වෙඨෙන්ති. එතෙන උපායෙන පඤ්චහි යුගසතෙහි රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස සරීරං වෙඨෙත්වා ආයසාය තෙලදොණියා පක්ඛිපිත්වා අඤ්ඤිස්සා ආයසාය දොණියා පටිකුජ්ජිත්වා සබ්බගන්ධානං චිතකං කරිත්වා රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස සරීරං ඣාපෙන්ති. චාතුමහාපථෙ රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස ථූපං කරොන්ති[Pg.133]. එවං ඛො, වාසෙට්ඨා, රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස සරීරෙ පටිපජ්ජන්ති. යථා ඛො, වාසෙට්ඨා, රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස සරීරෙ පටිපජ්ජන්ති, එවං තථාගතස්ස සරීරෙ පටිපජ්ජිතබ්බං. චාතුමහාපථෙ තථාගතස්ස ථූපො කාතබ්බො. තත්ථ යෙ මාලං වා ගන්ධං වා චුණ්ණකං වා ආරොපෙස්සන්ති වා අභිවාදෙස්සන්ති වා චිත්තං වා පසාදෙස්සන්ති, තෙසං තං භවිස්සති දීඝරත්තං හිතාය සුඛායා’’ති. අථ ඛො කොසිනාරකා මල්ලා පුරිසෙ ආණාපෙසුං – ‘‘තෙන හි, භණෙ, මල්ලානං විහතං කප්පාසං සන්නිපාතෙථා’’ති.

๒๓๐. ลำดับนั้น พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราได้ทูลถามท่านพระอานนท์ว่า ‘ข้าแต่ท่านอานนท์ผู้เจริญ พวกข้าพเจ้าจะพึงปฏิบัติต่อพระสรีระของพระตถาคตอย่างไร’ ท่านพระอานนท์ตอบว่า ‘ดูก่อนวาสิฏฐะทั้งหลาย ชนทั้งหลายปฏิบัติต่อพระบรมศพของพระเจ้าจักรพรรดิฉันใด ก็พึงปฏิบัติต่อพระสรีระของพระตถาคตฉันนั้น’ พวกเจ้ามัลละทูลถามว่า ‘ข้าแต่ท่านอานนท์ผู้เจริญ ก็ชนทั้งหลายปฏิบัติต่อพระบรมศพของพระเจ้าจักรพรรดิอย่างไร’ ท่านพระอานนท์ตอบว่า ‘ดูก่อนวาสิฏฐะทั้งหลาย ชนทั้งหลายห่อพระบรมศพของพระเจ้าจักรพรรดิด้วยผ้าใหม่ แล้วซับด้วยสำลีที่สางแล้ว แล้วห่อด้วยผ้าใหม่อีก โดยอุบายนี้ ห่อพระบรมศพของพระเจ้าจักรพรรดิด้วยคู่ผ้า ๕๐๐ คู่ แล้วเชิญลงในรางเหล็กที่เต็มด้วยน้ำมัน ปิดด้วยรางเหล็กอีกอันหนึ่ง แล้วทำจิตกาธานด้วยของหอมทุกชนิด แล้วถวายพระเพลิงพระบรมศพของพระเจ้าจักรพรรดิ สร้างสถูปของพระเจ้าจักรพรรดิไว้ที่ทางใหญ่ ๔ แพร่ง ดูก่อนวาสิฏฐะทั้งหลาย ชนทั้งหลายปฏิบัติต่อพระบรมศพของพระเจ้าจักรพรรดิอย่างนี้แล ดูก่อนวาสิฏฐะทั้งหลาย ชนทั้งหลายปฏิบัติต่อพระบรมศพของพระเจ้าจักรพรรดิฉันใด ก็พึงปฏิบัติต่อพระสรีระของพระตถาคตฉันนั้น พึงสร้างสถูปของพระตถาคตไว้ที่ทางใหญ่ ๔ แพร่ง ในสถูปนั้น ชนเหล่าใดจักถวายระเบียบดอกไม้ ของหอม หรือจุณ หรือจักอภิวาท หรือจักทำจิตให้เลื่อมใส การกระทำนั้นจักเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูล เพื่อความสุขแก่ชนเหล่านั้นตลอดกาลนาน’ ลำดับนั้น พวกเจ้ามัลละจึงสั่งบุรุษทั้งหลายว่า ‘ถ้าเช่นนั้น พนาย พวกท่านจงรวบรวมสำลีที่สางแล้วของพวกเจ้ามัลละมา’

---

අථ ඛො කොසිනාරකා මල්ලා භගවතො සරීරං අහතෙන වත්ථෙන වෙඨෙත්වා විහතෙන කප්පාසෙන වෙඨෙසුං, විහතෙන කප්පාසෙන වෙඨෙත්වා අහතෙන වත්ථෙන වෙඨෙසුං. එතෙන උපායෙන පඤ්චහි යුගසතෙහි භගවතො සරීරං වෙඨෙත්වා ආයසාය තෙලදොණියා පක්ඛිපිත්වා අඤ්ඤිස්සා ආයසාය දොණියා පටිකුජ්ජිත්වා සබ්බගන්ධානං චිතකං කරිත්වා භගවතො සරීරං චිතකං ආරොපෙසුං.

ลำดับนั้น พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราห่อพระสรีระของพระผู้มีพระภาคด้วยผ้าใหม่ แล้วซับด้วยสำลีที่สางแล้ว แล้วห่อด้วยผ้าใหม่ โดยอุบายนี้ ห่อพระสรีระของพระผู้มีพระภาคด้วยคู่ผ้า ๕๐๐ คู่ แล้วเชิญลงในรางเหล็กที่เต็มด้วยน้ำมัน ปิดด้วยรางเหล็กอีกอันหนึ่ง แล้วทำจิตกาธานด้วยของหอมทุกชนิด แล้วอัญเชิญพระสรีระของพระผู้มีพระภาคขึ้นสู่จิตกาธาน

---

මහාකස්සපත්ථෙරවත්ථු

เรื่องพระมหากัสสปเถระ

---

231. තෙන ඛො පන සමයෙන ආයස්මා මහාකස්සපො පාවාය කුසිනාරං අද්ධානමග්ගප්පටිප්පන්නො හොති මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං පඤ්චමත්තෙහි භික්ඛුසතෙහි. අථ ඛො ආයස්මා මහාකස්සපො මග්ගා ඔක්කම්ම අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ නිසීදි. තෙන ඛො පන සමයෙන අඤ්ඤතරො ආජීවකො කුසිනාරාය මන්දාරවපුප්ඵං ගහෙත්වා පාවං අද්ධානමග්ගප්පටිප්පන්නො හොති. අද්දසා ඛො ආයස්මා මහාකස්සපො තං ආජීවකං දූරතොව ආගච්ඡන්තං, දිස්වා තං ආජීවකං එතදවොච – ‘‘අපාවුසො, අම්හාකං සත්ථාරං ජානාසී’’ති? ‘‘ආමාවුසො, ජානාමි, අජ්ජ සත්තාහපරිනිබ්බුතො සමණො ගොතමො. තතො මෙ ඉදං මන්දාරවපුප්ඵං ගහිත’’න්ති. තත්ථ යෙ තෙ භික්ඛූ අවීතරාගා අප්පෙකච්චෙ බාහා පග්ගය්හ කන්දන්ති, ඡින්නපාතං පපතන්ති, ආවට්ටන්ති, විවට්ටන්ති – ‘‘අතිඛිප්පං භගවා පරිනිබ්බුතො, අතිඛිප්පං සුගතො පරිනිබ්බුතො, අතිඛිප්පං චක්ඛුං ලොකෙ අන්තරහිතො’’ති. යෙ පන තෙ භික්ඛූ වීතරාගා, තෙ සතා සම්පජානා අධිවාසෙන්ති – ‘‘අනිච්චා සඞ්ඛාරා, තං කුතෙත්ථ ලබ්භා’’ති.

๒๓๑. สมัยนั้นแล ท่านพระมหากัสสปะพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป เดินทางไกลจากเมืองปาวาไปยังเมืองกุสินารา. ครั้งนั้น ท่านพระมหากัสสปะแวะออกจากทางแล้วนั่งพักอยู่ที่โคนต้นไม้แห่งหนึ่ง. สมัยนั้น อาชีวกคนหนึ่งถือดอกมณฑารพจากเมืองกุสินารา เดินทางไกลไปยังเมืองปาวา. ท่านพระมหากัสสปะได้เห็นอาชีวกนั้นกำลังเดินมาแต่ไกล ครั้นเห็นแล้วจึงได้ถามอาชีวกนั้นว่า “อาวุโส ท่านรู้จักพระศาสดาของเราบ้างไหม”. อาชีวกตอบว่า “รู้จักครับอาวุโส วันนี้เป็นวันที่ ๗ ที่พระสมณโคดมปรินิพพานแล้ว ดอกมณฑารพนี้ข้าพเจ้าได้มาจากที่นั้น”. บรรดาภิกษุเหล่านั้น ภิกษุเหล่าใดยังไม่ปราศจากราคะ ภิกษุบางพวกในจำนวนนั้นก็ประคองแขนทั้งสองคร่ำครวญอยู่ ล้มลงเหมือนถูกตัดราน กลิ้งเกลือกไปมาว่า “พระผู้มีพระภาคปรินิพพานเร็วนัก พระสุคตปรินิพพานเร็วนัก พระองค์ผู้มีจักษุในโลกอันตรธานไปเร็วนัก”. ส่วนภิกษุเหล่าใดปราศจากราคะแล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีสติสัมปชัญญะ อดกลั้นอยู่ด้วยมนสิการว่า “สังขารทั้งหลายไม่เที่ยง จะพึงได้ความเที่ยงในสังขารนี้แต่ที่ไหนเล่า”.

---

232. තෙන ඛො පන සමයෙන සුභද්දො නාම වුද්ධපබ්බජිතො තස්සං පරිසායං නිසින්නො හොති. අථ ඛො සුභද්දො වුද්ධපබ්බජිතො තෙ [Pg.134] භික්ඛූ එතදවොච – ‘‘අලං, ආවුසො, මා සොචිත්ථ, මා පරිදෙවිත්ථ, සුමුත්තා මයං තෙන මහාසමණෙන. උපද්දුතා ච හොම – ‘ඉදං වො කප්පති, ඉදං වො න කප්පතී’ති. ඉදානි පන මයං යං ඉච්ඡිස්සාම, තං කරිස්සාම, යං න ඉච්ඡිස්සාම, න තං කරිස්සාමා’’ති. අථ ඛො ආයස්මා මහාකස්සපො භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘අලං, ආවුසො, මා සොචිත්ථ, මා පරිදෙවිත්ථ. නනු එතං, ආවුසො, භගවතා පටිකච්චෙව අක්ඛාතං – ‘සබ්බෙහෙව පියෙහි මනාපෙහි නානාභාවො විනාභාවො අඤ්ඤථාභාවො’. තං කුතෙත්ථ, ආවුසො, ලබ්භා. ‘යං තං ජාතං භූතං සඞ්ඛතං පලොකධම්මං, තං තථාගතස්සාපි සරීරං මා පලුජ්ජී’ති, නෙතං ඨානං විජ්ජතී’’ති.

๒๓๒. สมัยนั้นแล วุฑฒบรรพชิตชื่อสุภัททะนั่งอยู่ในบริษัทนั้น. ครั้งนั้น วุฑฒบรรพชิตสุภัททะได้กล่าวกับภิกษุเหล่านั้นว่า “พอเถิด อาวุโสทั้งหลาย อย่าเศร้าโศกเลย อย่าคร่ำครวญเลย พวกเราพ้นดีแล้วจากพระมหาสมณะนั้น พวกเราถูกเบียดเบียนอยู่ว่า ‘สิ่งนี้ควรแก่พวกท่าน สิ่งนี้ไม่ควรแก่พวกท่าน’ แต่บัดนี้ พวกเราปรารถนาสิ่งใด ก็จักทำสิ่งนั้น ไม่ปรารถนาสิ่งใด ก็จักไม่ทำสิ่งนั้น”. ครั้งนั้น ท่านพระมหากัสสปะได้เตือนภิกษุทั้งหลายว่า “พอเถิด อาวุโสทั้งหลาย อย่าเศร้าโศกเลย อย่าคร่ำครวญเลย พระผู้มีพระภาคได้ตรัสเรื่องนี้ไว้ก่อนแล้วมิใช่หรือว่า ‘ความแปรปรวน ความพลัดพราก ความเป็นอย่างอื่นจากของรักของชอบใจทั้งปวงย่อมมี’ ข้อนั้นจะพึงได้ในสังขารนี้แต่ที่ไหนเล่า อาวุโสทั้งหลาย สิ่งใดเกิดแล้ว มีแล้ว ถูกปัจจัยปรุงแต่งแล้ว มีความแตกสลายเป็นธรรมดา การปรารถนาว่า ‘แม้สรีระของพระตถาคตนั้น ขออย่าได้แตกสลายไปเลย’ ดังนี้ นั่นไม่ใช่ฐานะที่จะเป็นไปได้”.

---

233. තෙන ඛො පන සමයෙන චත්තාරො මල්ලපාමොක්ඛා සීසංන්හාතා අහතානි වත්ථානි නිවත්ථා – ‘‘මයං භගවතො චිතකං ආළිම්පෙස්සාමා’’ති න සක්කොන්ති ආළිම්පෙතුං. අථ ඛො කොසිනාරකා මල්ලා ආයස්මන්තං අනුරුද්ධං එතදවොචුං – ‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ අනුරුද්ධ, හෙතු කො පච්චයො, යෙනිමෙ චත්තාරො මල්ලපාමොක්ඛා සීසංන්හාතා අහතානි වත්ථානි නිවත්ථා – ‘මයං භගවතො චිතකං ආළිම්පෙස්සාමා’ති න සක්කොන්ති ආළිම්පෙතු’’න්ති? ‘‘අඤ්ඤථා ඛො, වාසෙට්ඨා, දෙවතානං අධිප්පායො’’ති. ‘‘කථං පන, භන්තෙ, දෙවතානං අධිප්පායො’’ති? ‘‘දෙවතානං ඛො, වාසෙට්ඨා, අධිප්පායො – ‘අයං ආයස්මා මහාකස්සපො පාවාය කුසිනාරං අද්ධානමග්ගප්පටිප්පන්නො මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං පඤ්චමත්තෙහි භික්ඛුසතෙහි. න තාව භගවතො චිතකො පජ්ජලිස්සති, යාවායස්මා මහාකස්සපො භගවතො පාදෙ සිරසා න වන්දිස්සතී’’’ති. ‘‘යථා, භන්තෙ, දෙවතානං අධිප්පායො, තථා හොතූ’’ති.

๒๓๓. สมัยนั้นแล มัลลปาโมกข์ ๔ ท่าน สระสรงเกล้าแล้ว นุ่งห่มผ้าใหม่ ด้วยตั้งใจว่า “พวกเราจักจุดจิตกาธานของพระผู้มีพระภาค” แต่ก็ไม่สามารถจะจุดให้ติดได้. ครั้งนั้น พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราได้ทูลถามท่านพระอนุรุทธะว่า “ข้าแต่ท่านอนุรุทธะผู้เจริญ อะไรหนอเป็นเหตุเป็นปัจจัย ที่มัลลปาโมกข์ ๔ ท่านนี้ สระสรงเกล้าแล้ว นุ่งห่มผ้าใหม่ ด้วยตั้งใจว่า ‘พวกเราจักจุดจิตกาธานของพระผู้มีพระภาค’ แต่ก็ไม่สามารถจะจุดให้ติดได้”. ท่านพระอนุรุทธะตอบว่า “ดูก่อนวาสิฏฐะทั้งหลาย ความประสงค์ของพวกเทวดาเป็นอีกอย่างหนึ่ง”. พวกเจ้ามัลละทูลถามว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ก็ความประสงค์ของพวกเทวดาเป็นอย่างไร”. ท่านพระอนุรุทธะตอบว่า “ดูก่อนวาสิฏฐะทั้งหลาย ความประสงค์ของพวกเทวดาเป็นดังนี้ว่า ‘ท่านพระมหากัสสปะพร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป เดินทางไกลจากเมืองปาวามายังเมืองกุสินารา จิตกาธานของพระผู้มีพระภาคจักยังไม่ลุกโพลงขึ้น ตราบเท่าที่ท่านพระมหากัสสปะยังมิได้ถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยศีรษะ’”. พวกเจ้ามัลละกล่าวว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ขอให้เป็นไปตามความประสงค์ของพวกเทวดาเถิด”.

---

234. අථ ඛො ආයස්මා මහාකස්සපො යෙන කුසිනාරා මකුටබන්ධනං නාම මල්ලානං චෙතියං, යෙන භගවතො චිතකො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා එකංසං චීවරං කත්වා අඤ්ජලිං පණාමෙත්වා තික්ඛත්තුං චිතකං පදක්ඛිණං කත්වා භගවතො පාදෙ සිරසා වන්දි. තානිපි ඛො පඤ්චභික්ඛුසතානි එකංසං චීවරං කත්වා අඤ්ජලිං පණාමෙත්වා තික්ඛත්තුං චිතකං පදක්ඛිණං කත්වා භගවතො පාදෙ සිරසා වන්දිංසු. වන්දිතෙ ච පනායස්මතා මහාකස්සපෙන තෙහි ච පඤ්චහි භික්ඛුසතෙහි සයමෙව භගවතො චිතකො පජ්ජලි.

๒๓๔. ครั้งนั้น ท่านพระมหากัสสปะเข้าไปยังมกุฏพันธนเจดีย์ของพวกเจ้ามัลละในเมืองกุสินารา ที่ซึ่งจิตกาธานของพระผู้มีพระภาคประดิษฐานอยู่ ครั้นเข้าไปแล้ว ทำจีวรเฉวียงบ่าข้างหนึ่ง ประนมอัญชลี กระทำประทักษิณจิตกาธาน ๓ รอบ แล้วถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยศีรษะ. แม้ภิกษุ ๕๐๐ รูปเหล่านั้นก็ได้ทำจีวรเฉวียงบ่าข้างหนึ่ง ประนมอัญชลี กระทำประทักษิณจิตกาธาน ๓ รอบ แล้วถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยศีรษะ. เมื่อท่านพระมหากัสสปะและภิกษุ ๕๐๐ รูปเหล่านั้นถวายบังคมแล้ว จิตกาธานของพระผู้มีพระภาคก็ลุกโพลงขึ้นเอง.

---

235. ඣායමානස්ස [Pg.135] ඛො පන භගවතො සරීරස්ස යං අහොසි ඡවීති වා චම්මන්ති වා මංසන්ති වා න්හාරූති වා ලසිකාති වා, තස්ස නෙව ඡාරිකා පඤ්ඤායිත්ථ, න මසි; සරීරානෙව අවසිස්සිංසු. සෙය්‍යථාපි නාම සප්පිස්ස වා තෙලස්ස වා ඣායමානස්ස නෙව ඡාරිකා පඤ්ඤායති, න මසි; එවමෙව භගවතො සරීරස්ස ඣායමානස්ස යං අහොසි ඡවීති වා චම්මන්ති වා මංසන්ති වා න්හාරූති වා ලසිකාති වා, තස්ස නෙව ඡාරිකා පඤ්ඤායිත්ථ, න මසි; සරීරානෙව අවසිස්සිංසු. තෙසඤ්ච පඤ්චන්නං දුස්සයුගසතානං ද්වෙව දුස්සානි න ඩය්හිංසු යඤ්ච සබ්බඅබ්භන්තරිමං යඤ්ච බාහිරං. දඩ්ඪෙ ච ඛො පන භගවතො සරීරෙ අන්තලික්ඛා උදකධාරා පාතුභවිත්වා භගවතො චිතකං නිබ්බාපෙසි. උදකසාලතොපි අබ්භුන්නමිත්වා භගවතො චිතකං නිබ්බාපෙසි. කොසිනාරකාපි මල්ලා සබ්බගන්ධොදකෙන භගවතො චිතකං නිබ්බාපෙසුං. අථ ඛො කොසිනාරකා මල්ලා භගවතො සරීරානි සත්තාහං සන්ධාගාරෙ සත්තිපඤ්ජරං කරිත්වා ධනුපාකාරං පරික්ඛිපාපෙත්වා නච්චෙහි ගීතෙහි වාදිතෙහි මාලෙහි ගන්ධෙහි සක්කරිංසු ගරුං කරිංසු මානෙසුං පූජෙසුං.

๒๓๕. เมื่อพระสรีระของพระผู้มีพระภาคกำลังถูกเผาอยู่ ส่วนที่เป็นหนังก็ดี เนื้อก็ดี เอ็นก็ดี ไขข้อก็ดี เถ้าและเขม่าของส่วนนั้นมิได้ปรากฏเลย คงเหลืออยู่แต่พระสรีระธาตุเท่านั้น. เปรียบเหมือนเมื่อเนยใสหรือน้ำมันกำลังถูกเผาอยู่ เถ้าและเขม่าย่อมไม่ปรากฏ ฉันใดก็ฉันนั้น เมื่อพระสรีระของพระผู้มีพระภาคกำลังถูกเผาอยู่ ส่วนที่เป็นหนังก็ดี เนื้อก็ดี เอ็นก็ดี ไขข้อก็ดี เถ้าและเขม่าของส่วนนั้นมิได้ปรากฏเลย คงเหลืออยู่แต่พระสรีระธาตุเท่านั้น. และในบรรดาคู่ผ้า ๕๐๐ คู่นั้น มีเพียง ๒ ผืนที่ไม่ถูกไฟไหม้ คือผืนที่อยู่ชั้นในสุดและผืนที่อยู่ชั้นนอกสุด. เมื่อพระสรีระของพระผู้มีพระภาคถูกเผาแล้ว ท่อน้ำก็ปรากฏขึ้นจากอากาศ ดับจิตกาธานของพระผู้มีพระภาค. น้ำพุ่งขึ้นจากต้นสาละ ดับจิตกาธานของพระผู้มีพระภาค. พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราก็ได้ดับจิตกาธานของพระผู้มีพระภาคด้วยน้ำหอมทุกชนิด. ครั้งนั้น พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราได้ทำสัตติบัญชร (รั้วหอก) ล้อมและให้สร้างธนูปาการ (กำแพงธนู) รอบสัณฐาคาร แล้วสักการะ เคารพ นับถือ บูชาพระสรีระธาตุของพระผู้มีพระภาคด้วยการฟ้อนรำ ขับร้อง ประโคมดนตรี ระเบียบดอกไม้ และของหอมตลอด ๗ วัน.

---

සරීරධාතුවිභාජනං

การแจกพระบรมสารีริกธาตุ

---

236. අස්සොසි ඛො රාජා මාගධො අජාතසත්තු වෙදෙහිපුත්තො – ‘‘භගවා කිර කුසිනාරායං පරිනිබ්බුතො’’ති. අථ ඛො රාජා මාගධො අජාතසත්තු වෙදෙහිපුත්තො කොසිනාරකානං මල්ලානං දූතං පාහෙසි – ‘‘භගවාපි ඛත්තියො අහම්පි ඛත්තියො, අහම්පි අරහාමි භගවතො සරීරානං භාගං, අහම්පි භගවතො සරීරානං ථූපඤ්ච මහඤ්ච කරිස්සාමී’’ති.

๒๓๖. พระเจ้าอชาตศัตรูเวเทหิบุตร จอมกษัตริย์แคว้นมคธ ได้ทรงสดับข่าวว่า “ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานในกรุงกุสินาราแล้ว” ครั้งนั้น พระเจ้าอชาตศัตรูเวเทหิบุตร จอมกษัตริย์แคว้นมคธ จึงส่งทูตไปแจ้งแก่พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าก็เป็นกษัตริย์ แม้เราก็เป็นกษัตริย์ เราจึงควรได้รับส่วนแบ่งพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้าบ้าง แม้เราก็จักสร้างสถูปและจัดงานมหกรรมบูชาพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้า”

---

අස්සොසුං ඛො වෙසාලිකා ලිච්ඡවී – ‘‘භගවා කිර කුසිනාරායං පරිනිබ්බුතො’’ති. අථ ඛො වෙසාලිකා ලිච්ඡවී කොසිනාරකානං මල්ලානං දූතං පාහෙසුං – ‘‘භගවාපි ඛත්තියො මයම්පි ඛත්තියා, මයම්පි අරහාම භගවතො සරීරානං භාගං, මයම්පි භගවතො සරීරානං ථූපඤ්ච මහඤ්ච කරිස්සාමා’’ති.

พวกเจ้าลิจฉวีเมืองเวสาลี ได้ทรงสดับข่าวว่า “ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานในกรุงกุสินาราแล้ว” ครั้งนั้น พวกเจ้าลิจฉวีเมืองเวสาลี จึงส่งทูตไปแจ้งแก่พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าก็เป็นกษัตริย์ แม้พวกเราก็เป็นกษัตริย์ พวกเราจึงควรได้รับส่วนแบ่งพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้าบ้าง แม้พวกเราก็จักสร้างสถูปและจัดงานมหกรรมบูชาพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้า”

---

අස්සොසුං ඛො කපිලවත්ථුවාසී සක්‍යා – ‘‘භගවා කිර කුසිනාරායං පරිනිබ්බුතො’’ති. අථ ඛො කපිලවත්ථුවාසී සක්‍යා කොසිනාරකානං මල්ලානං [Pg.136] දූතං පාහෙසුං – ‘‘භගවා අම්හාකං ඤාතිසෙට්ඨො, මයම්පි අරහාම භගවතො සරීරානං භාගං, මයම්පි භගවතො සරීරානං ථූපඤ්ච මහඤ්ච කරිස්සාමා’’ති.

พวกเจ้าศากยะเมืองกบิลพัสดุ์ ได้ทรงสดับข่าวว่า “ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานในกรุงกุสินาราแล้ว” ครั้งนั้น พวกเจ้าศากยะเมืองกบิลพัสดุ์ จึงส่งทูตไปแจ้งแก่พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นพระประยูรญาติผู้ประเสริฐที่สุดของพวกเรา พวกเราจึงควรได้รับส่วนแบ่งพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้าบ้าง แม้พวกเราก็จักสร้างสถูปและจัดงานมหกรรมบูชาพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้า”

---

අස්සොසුං ඛො අල්ලකප්පකා බුලයො – ‘‘භගවා කිර කුසිනාරායං පරිනිබ්බුතො’’ති. අථ ඛො අල්ලකප්පකා බුලයො කොසිනාරකානං මල්ලානං දූතං පාහෙසුං – ‘‘භගවාපි ඛත්තියො මයම්පි ඛත්තියා, මයම්පි අරහාම භගවතො සරීරානං භාගං, මයම්පි භගවතො සරීරානං ථූපඤ්ච මහඤ්ච කරිස්සාමා’’ති.

พวกเจ้าพูลีเมืองอัลลกัปปะ ได้ทรงสดับข่าวว่า “ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานในกรุงกุสินาราแล้ว” ครั้งนั้น พวกเจ้าพูลีเมืองอัลลกัปปะ จึงส่งทูตไปแจ้งแก่พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าก็เป็นกษัตริย์ แม้พวกเราก็เป็นกษัตริย์ พวกเราจึงควรได้รับส่วนแบ่งพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้าบ้าง แม้พวกเราก็จักสร้างสถูปและจัดงานมหกรรมบูชาพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้า”

---

අස්සොසුං ඛො රාමගාමකා කොළියා – ‘‘භගවා කිර කුසිනාරායං පරිනිබ්බුතො’’ති. අථ ඛො රාමගාමකා කොළියා කොසිනාරකානං මල්ලානං දූතං පාහෙසුං – ‘‘භගවාපි ඛත්තියො මයම්පි ඛත්තියා, මයම්පි අරහාම භගවතො සරීරානං භාගං, මයම්පි භගවතො සරීරානං ථූපඤ්ච මහඤ්ච කරිස්සාමා’’ති.

พวกเจ้าโกลิยะเมืองรามคาม ได้ทรงสดับข่าวว่า “ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานในกรุงกุสินาราแล้ว” ครั้งนั้น พวกเจ้าโกลิยะเมืองรามคาม จึงส่งทูตไปแจ้งแก่พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าก็เป็นกษัตริย์ แม้พวกเราก็เป็นกษัตริย์ พวกเราจึงควรได้รับส่วนแบ่งพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้าบ้าง แม้พวกเราก็จักสร้างสถูปและจัดงานมหกรรมบูชาพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้า”

---

අස්සොසි ඛො වෙට්ඨදීපකො බ්‍රාහ්මණො – ‘‘භගවා කිර කුසිනාරායං පරිනිබ්බුතො’’ති. අථ ඛො වෙට්ඨදීපකො බ්‍රාහ්මණො කොසිනාරකානං මල්ලානං දූතං පාහෙසි – ‘‘භගවාපි ඛත්තියො අහං පිස්මි බ්‍රාහ්මණො, අහම්පි අරහාමි භගවතො සරීරානං භාගං, අහම්පි භගවතො සරීරානං ථූපඤ්ච මහඤ්ච කරිස්සාමී’’ති.

พราหมณ์ชาวเมืองเวฏฐทีปกะ ได้สดับข่าวว่า “ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานในกรุงกุสินาราแล้ว” ครั้งนั้น พราหมณ์ชาวเมืองเวฏฐทีปกะ จึงส่งทูตไปแจ้งแก่พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าก็เป็นกษัตริย์ แม้เราก็เป็นพราหมณ์ เราจึงควรได้รับส่วนแบ่งพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้าบ้าง แม้เราก็จักสร้างสถูปและจัดงานมหกรรมบูชาพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้า”

---

අස්සොසුං ඛො පාවෙය්‍යකා මල්ලා – ‘‘භගවා කිර කුසිනාරායං පරිනිබ්බුතො’’ති. අථ ඛො පාවෙය්‍යකා මල්ලා කොසිනාරකානං මල්ලානං දූතං පාහෙසුං – ‘‘භගවාපි ඛත්තියො මයම්පි ඛත්තියා, මයම්පි අරහාම භගවතො සරීරානං භාගං, මයම්පි භගවතො සරීරානං ථූපඤ්ච මහඤ්ච කරිස්සාමා’’ති.

พวกเจ้ามัลละเมืองปาวา ได้ทรงสดับข่าวว่า “ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานในกรุงกุสินาราแล้ว” ครั้งนั้น พวกเจ้ามัลละเมืองปาวา จึงส่งทูตไปแจ้งแก่พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าก็เป็นกษัตริย์ แม้พวกเราก็เป็นกษัตริย์ พวกเราจึงควรได้รับส่วนแบ่งพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้าบ้าง แม้พวกเราก็จักสร้างสถูปและจัดงานมหกรรมบูชาพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้า”

---

එවං වුත්තෙ කොසිනාරකා මල්ලා තෙ සඞ්ඝෙ ගණෙ එතදවොචුං – ‘‘භගවා අම්හාකං ගාමක්ඛෙත්තෙ පරිනිබ්බුතො, න මයං දස්සාම භගවතො සරීරානං භාග’’න්ති.

เมื่อทูตเหล่านั้นกล่าวอย่างนี้แล้ว พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราได้ตรัสตอบคณะทูตเหล่านั้นไปว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานในเขตบ้านเมืองของเรา พวกเราจะไม่ยอมถวายส่วนแบ่งพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้า”

---

237. එවං වුත්තෙ දොණො බ්‍රාහ්මණො තෙ සඞ්ඝෙ ගණෙ එතදවොච –

๒๓๗. เมื่อพวกเจ้ามัลละตรัสอย่างนี้แล้ว โทณพราหมณ์ได้กล่าวกับคณะเหล่านั้นว่า

---

‘‘සුණන්තු [Pg.137] භොන්තො මම එකවාචං,අම්හාක ;

බුද්ධො අහු ඛන්තිවාදො;

න හි සාධු යං උත්තමපුග්ගලස්ස,සරීරභාගෙ සියා සම්පහාරො.

“ขอท่านทั้งหลายโปรดฟังคำของข้าพเจ้าสักคำหนึ่ง พระพุทธเจ้าของพวกเราเป็นผู้มีปกติกล่าวสรรเสริญขันติ การที่การรบพุ่งจะพึงมีขึ้นเพราะส่วนแห่งพระสรีระของพระอุดมบุคคลนั้น ไม่ดีเลย”

---

සබ්බෙව භොන්තො සහිතා සමග්ගා,සම්මොදමානා කරොමට්ඨභාගෙ;

විත්ථාරිකා හොන්තු දිසාසු ථූපා,බහූ ජනා චක්ඛුමතො පසන්නා’’ති.

“ขอท่านทั้งหลายจงพร้อมเพรียงกัน ยินดีต่อกัน ทำส่วนแบ่งให้เป็นแปดส่วนเถิด ขอให้พระสถูปจงแพร่หลายไปในทิศทั้งหลาย ชนเป็นอันมากเลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคเจ้าผู้มีจักษุ”

---

238. ‘‘තෙන හි, බ්‍රාහ්මණ, ත්වඤ්ඤෙව භගවතො සරීරානි අට්ඨධා සමං සවිභත්තං විභජාහී’’ති. ‘‘එවං, භො’’ති ඛො දොණො බ්‍රාහ්මණො තෙසං සඞ්ඝානං ගණානං පටිස්සුත්වා භගවතො සරීරානි අට්ඨධා සමං සුවිභත්තං විභජිත්වා තෙ සඞ්ඝෙ ගණෙ එතදවොච – ‘‘ඉමං මෙ භොන්තො තුම්බං දදන්තු අහම්පි තුම්බස්ස ථූපඤ්ච මහඤ්ච කරිස්සාමී’’ති. අදංසු ඛො තෙ දොණස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස තුම්බං.

๒๓๘. “ถ้าเช่นนั้น ท่านพราหมณ์ ท่านนั่นแหละจงแบ่งพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้าออกเป็นแปดส่วนเท่าๆ กันอย่างดีเถิด” โทณพราหมณ์รับคำของคณะเหล่านั้นว่า “ขอรับ ท่านผู้เจริญ” แล้วแบ่งพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้าออกเป็นแปดส่วนเท่าๆ กันอย่างดี แล้วได้กล่าวกับคณะเหล่านั้นว่า “ขอท่านทั้งหลายโปรดให้ทะนานนี้แก่ข้าพเจ้า แม้ข้าพเจ้าก็จักสร้างสถูปและจัดงานมหกรรมบูชาทะนานบ้าง” พวกเขาจึงได้มอบทะนานให้แก่โทณพราหมณ์

---

අස්සොසුං ඛො පිප්පලිවනියා මොරියා – ‘‘භගවා කිර කුසිනාරායං පරිනිබ්බුතො’’ති. අථ ඛො පිප්පලිවනියා මොරියා කොසිනාරකානං මල්ලානං දූතං පාහෙසුං – ‘‘භගවාපි ඛත්තියො මයම්පි ඛත්තියා, මයම්පි අරහාම භගවතො සරීරානං භාගං, මයම්පි භගවතො සරීරානං ථූපඤ්ච මහඤ්ච කරිස්සාමා’’ති. ‘‘නත්ථි භගවතො සරීරානං භාගො, විභත්තානි භගවතො සරීරානි. ඉතො අඞ්ගාරං හරථා’’ති. තෙ තතො අඞ්ගාරං හරිංසු.

พวกเจ้าโมริยะเมืองปิปผลิวัน ได้ทรงสดับข่าวว่า “ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคเจ้าปรินิพพานในกรุงกุสินาราแล้ว” ครั้งนั้น พวกเจ้าโมริยะเมืองปิปผลิวัน จึงส่งทูตไปแจ้งแก่พวกเจ้ามัลละเมืองกุสินาราว่า “พระผู้มีพระภาคเจ้าก็เป็นกษัตริย์ แม้พวกเราก็เป็นกษัตริย์ พวกเราจึงควรได้รับส่วนแบ่งพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้าบ้าง แม้พวกเราก็จักสร้างสถูปและจัดงานมหกรรมบูชาพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้า” (พวกเจ้ามัลละตอบว่า) “ส่วนแบ่งพระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้าไม่มีแล้ว พระบรมสารีริกธาตุของพระผู้มีพระภาคเจ้าถูกแบ่งไปหมดแล้ว ท่านทั้งหลายจงนำพระอังคารไปจากที่นี้เถิด” พวกเขาจึงนำพระอังคารไปจากที่นั้น

---

ධාතුථූපපූජා

การบูชาพระธาตุสถูป

---

239. අථ ඛො රාජා මාගධො අජාතසත්තු වෙදෙහිපුත්තො රාජගහෙ භගවතො සරීරානං ථූපඤ්ච මහඤ්ච අකාසි. වෙසාලිකාපි ලිච්ඡවී වෙසාලියං භගවතො සරීරානං ථූපඤ්ච මහඤ්ච අකංසු. කපිලවත්ථුවාසීපි සක්‍යා කපිලවත්ථුස්මිං භගවතො සරීරානං ථූපඤ්ච මහඤ්ච අකංසු. අල්ලකප්පකාපි බුලයො අල්ලකප්පෙ භගවතො සරීරානං ථූපඤ්ච මහඤ්ච අකංසු. රාමගාමකාපි කොළියා රාමගාමෙ භගවතො සරීරානං ථූපඤ්ච මහඤ්ච අකංසු. වෙට්ඨදීපකොපි බ්‍රාහ්මණො වෙට්ඨදීපෙ භගවතො [Pg.138] සරීරානං ථූපඤ්ච මහඤ්ච අකාසි. පාවෙය්‍යකාපි මල්ලා පාවායං භගවතො සරීරානං ථූපඤ්ච මහඤ්ච අකංසු. කොසිනාරකාපි මල්ලා කුසිනාරායං භගවතො සරීරානං ථූපඤ්ච මහඤ්ච අකංසු. දොණොපි බ්‍රාහ්මණො තුම්බස්ස ථූපඤ්ච මහඤ්ච අකාසි. පිප්පලිවනියාපි මොරියා පිප්පලිවනෙ අඞ්ගාරානං ථූපඤ්ච මහඤ්ච අකංසු. ඉති අට්ඨ සරීරථූපා නවමො තුම්බථූපො දසමො අඞ්ගාරථූපො. එවමෙතං භූතපුබ්බන්ති.

๒๓๙. ครั้งนั้น พระเจ้าอชาตศัตรูเวเทหิบุตรแห่งแคว้นมคธ ได้ทรงสร้างสถูปและการบูชาพระสรีระของพระผู้มีพระภาค ณ กรุงราชคฤห์ แม้เจ้าลิจฉวีทั้งหลายชาวเมืองเวสาลี ก็ได้สร้างสถูปและการบูชาพระสรีระของพระผู้มีพระภาค ณ กรุงเวสาลี แม้ศากยะทั้งหลายชาวเมืองกบิลพัสดุ์ ก็ได้สร้างสถูปและการบูชาพระสรีระของพระผู้มีพระภาค ณ กรุงกบิลพัสดุ์ แม้พูลิยะทั้งหลายชาวเมืองอัลลกัปปะ ก็ได้สร้างสถูปและการบูชาพระสรีระของพระผู้มีพระภาค ณ เมืองอัลลกัปปะ แม้โกลิยะทั้งหลายชาวเมืองรามคาม ก็ได้สร้างสถูปและการบูชาพระสรีระของพระผู้มีพระภาค ณ เมืองรามคาม แม้พราหมณ์ชาวเมืองเวฏฐทีปกะ ก็ได้สร้างสถูปและการบูชาพระสรีระของพระผู้มีพระภาค ณ เมืองเวฏฐทีปกะ แม้เจ้ามัลละทั้งหลายชาวเมืองปาวา ก็ได้สร้างสถูปและการบูชาพระสรีระของพระผู้มีพระภาค ณ เมืองปาวา แม้เจ้ามัลละทั้งหลายชาวเมืองกุสินารา ก็ได้สร้างสถูปและการบูชาพระสรีระของพระผู้มีพระภาค ณ กรุงกุสินารา แม้โทณพราหมณ์ก็ได้สร้างสถูปและการบูชาตุมพะ (ทะนานตวงพระธาตุ) แม้เจ้าโมริยะทั้งหลายชาวเมืองปิปผลิวัน ก็ได้สร้างสถูปและการบูชาพระอังคาร (เถ้าถ่าน) ณ เมืองปิปผลิวัน ด้วยประการฉะนี้ สรีริกสถูปมี ๘ แห่ง ตุมพสถูปเป็นแห่งที่ ๙ และอังคารสถูปเป็นแห่งที่ ๑๐ เรื่องนี้ได้เคยมีมาแล้วอย่างนี้แล

---

240. අට්ඨදොණං චක්ඛුමතො සරීරං, සත්තදොණං ජම්බුදීපෙ මහෙන්ති.

๒๔๐. พระสรีระของผู้มีพระจักษุมี ๘ โทณะ, ชาวชมพูทวีปบูชาพระสรีระ ๗ โทณะในชมพูทวีป

---

එකඤ්ච දොණං පුරිසවරුත්තමස්ස, රාමගාමෙ නාගරාජා මහෙති.

ส่วนพระสรีระ ๑ โทณะของพระองค์ผู้เป็นบุรุษสูงสุดอันประเสริฐ นาคราชบูชาอยู่ ณ เมืองรามคาม

---

එකාහි දාඨා තිදිවෙහි පූජිතා, එකා පන ගන්ධාරපුරෙ මහීයති;

කාලිඞ්ගරඤ්ඤො විජිතෙ පුනෙකං, එකං පන නාගරාජා මහෙති.

พระทาฐธาตุ (พระเขี้ยวแก้ว) องค์หนึ่ง ทวยเทพชาวสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ได้บูชาไว้, อีกองค์หนึ่งบูชากันอยู่ในคันธารปุระ, อีกองค์หนึ่งบูชากันอยู่ในแว่นแคว้นของพระเจ้ากาลิงคะ, ส่วนอีกองค์หนึ่ง นาคราชบูชาอยู่

---

තස්සෙව තෙජෙන අයං වසුන්ධරා,ආයාගසෙට්ඨෙහි මහී අලඞ්කතා;

එවං ඉමං චක්ඛුමතො සරීරං,සුසක්කතං සක්කතසක්කතෙහි.

แผ่นดินนี้อันการบูชาอันประเสริฐทั้งหลายประดับประดาแล้วด้วยเดชแห่งพระสรีระของพระองค์นั้นนั่นเทียว, พระสรีระของผู้มีพระจักษุนี้ อันท่านผู้ที่ควรสักการะได้สักการะดีแล้ว ด้วยประการฉะนี้

---

දෙවින්දනාගින්දනරින්දපූජිතො,මනුස්සින්දසෙට්ඨෙහි තථෙව පූජිතො;

තං වන්දථ පඤ්ජලිකා ලභිත්වා,බුද්ධො හවෙ කප්පසතෙහි දුල්ලභොති.

พระสรีระที่เทวราช นาคราช และนรราชทรงบูชาแล้ว, และที่มนุสสราชผู้ประเสริฐทั้งหลายทรงบูชาแล้วเช่นกัน, ท่านทั้งหลายครั้นได้พระสรีระนั้นแล้ว จงประนมอัญชลีไหว้เถิด, เพราะว่าพระพุทธเจ้าเป็นผู้ที่หาได้ยากโดยแท้แม้โดยร้อยกัป

---

චත්තාලීස සමා දන්තා, කෙසා ලොමා ච සබ්බසො;

දෙවා හරිංසු එකෙකං, චක්කවාළපරම්පරාති.

พระทนต์ ๔๐ ซี่ที่เสมอกัน พระเกศาและพระโลมาทั้งหมด (เป็นพระธาตุ), เทวดาทั้งหลายได้นำไปองค์ละองค์โดยลำดับจักรวาล

---

මහාපරිනිබ්බානසුත්තං නිට්ඨිතං තතියං.

มหาปรินิพพานสูตรที่ ๓ จบ

---

4. මහාසුදස්සනසුත්තං

๔. มหาสุทัสสนสูตร

---

241. එවං [Pg.139] මෙ සුතං – එකං සමයං භගවා කුසිනාරායං විහරති උපවත්තනෙ මල්ලානං සාලවනෙ අන්තරෙන යමකසාලානං පරිනිබ්බානසමයෙ. අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දො යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නො ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘මා, භන්තෙ, භගවා ඉමස්මිං ඛුද්දකනගරකෙ උජ්ජඞ්ගලනගරකෙ සාඛානගරකෙ පරිනිබ්බායි. සන්ති, භන්තෙ, අඤ්ඤානි මහානගරානි. සෙය්‍යථිදං – චම්පා, රාජගහං, සාවත්ථි, සාකෙතං, කොසම්බී, බාරාණසී; එත්ථ භගවා පරිනිබ්බායතු. එත්ථ බහූ ඛත්තියමහාසාලා බ්‍රාහ්මණමහාසාලා ගහපතිමහාසාලා තථාගතෙ අභිප්පසන්නා, තෙ තථාගතස්ස සරීරපූජං කරිස්සන්තී’’ති.

๒๔๑. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่สาลวันอันเป็นทางเข้าเมืองของเจ้ามัลละ ใกล้กรุงกุสินารา ในระหว่างต้นสาละคู่ ในเวลาใกล้จะปรินิพพาน ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว นั่ง ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง ครั้นนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ท่านพระอานนท์ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ขอพระผู้มีพระภาคอย่าได้ปรินิพพานในเมืองเล็ก เมืองดอน เมืองกิ่งนี้เลย ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ยังมีเมืองใหญ่อื่นๆ อยู่ คือ เมืองจัมปา เมืองราชคฤห์ เมืองสาวัตถี เมืองสาเกต เมืองโกสัมพี เมืองพาราณสี ขอพระผู้มีพระภาคจงปรินิพพานในเมืองเหล่านั้นเถิด ในเมืองเหล่านั้นมีกษัตริย์มหาศาล พราหมณมหาศาล และคหบดีมหาศาลจำนวนมาก ผู้เลื่อมใสในพระตถาคต พวกเขาจักทำการบูชาพระสรีระของพระตถาคต’

---

242. ‘‘මා හෙවං, ආනන්ද, අවච; මා හෙවං, ආනන්ද, අවච – ඛුද්දකනගරකං උජ්ජඞ්ගලනගරකං සාඛානගරක’’න්ති.

๒๔๒. อานนท์ เธออย่ากล่าวอย่างนั้นเลย อานนท์ เธออย่ากล่าวอย่างนั้นเลยว่า เมืองเล็ก เมืองดอน เมืองกิ่ง

---

කුසාවතීරාජධානී

ราชธานีกุสาวดี

---

‘‘භූතපුබ්බං, ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො නාම අහොසි ඛත්තියො මුද්ධාවසිත්තො චාතුරන්තො විජිතාවී ජනපදත්ථාවරියප්පත්තො. රඤ්ඤො, ආනන්ද, මහාසුදස්සනස්ස අයං කුසිනාරා කුසාවතී නාම රාජධානී අහොසි. පුරත්ථිමෙන ච පච්ඡිමෙන ච ද්වාදසයොජනානි ආයාමෙන, උත්තරෙන ච දක්ඛිණෙන ච සත්තයොජනානි විත්ථාරෙන. කුසාවතී, ආනන්ද, රාජධානී ඉද්ධා චෙව අහොසි ඵීතා ච බහුජනා ච ආකිණ්ණමනුස්සා ච සුභික්ඛා ච. සෙය්‍යථාපි, ආනන්ද, දෙවානං ආළකමන්දා නාම රාජධානී ඉද්ධා චෙව හොති ඵීතා ච බහුජනා ච ආකිණ්ණයක්ඛා ච සුභික්ඛා ච; එවමෙව ඛො, ආනන්ද, කුසාවතී රාජධානී ඉද්ධා චෙව අහොසි ඵීතා ච බහුජනා ච ආකිණ්ණමනුස්සා ච සුභික්ඛා ච. කුසාවතී, ආනන්ද, රාජධානී දසහි සද්දෙහි අවිවිත්තා අහොසි දිවා චෙව රත්තිඤ්ච, සෙය්‍යථිදං – හත්ථිසද්දෙන අස්සසද්දෙන රථසද්දෙන භෙරිසද්දෙන මුදිඞ්ගසද්දෙන වීණාසද්දෙන ගීතසද්දෙන සඞ්ඛසද්දෙන [Pg.140] සම්මසද්දෙන පාණිතාළසද්දෙන ‘අස්නාථ පිවථ ඛාදථා’ති දසමෙන සද්දෙන.

อานนท์ เรื่องเคยมีมาแล้ว ในอดีตได้มีพระราชาพระนามว่ามหาสุทัสสนะ เป็นกษัตริย์ผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว ทรงเป็นใหญ่ในสี่ทวีป ทรงมีชัยชนะ มีชนบทอันมั่นคง อานนท์ กรุงกุสินารานี้เคยเป็นราชธานีของพระเจ้ามหาสุทัสสนะ มีชื่อว่ากุสาวดี โดยยาว ด้านทิศตะวันออกและทิศตะวันตก ๑๒ โยชน์ โดยกว้าง ด้านทิศเหนือและทิศใต้ ๗ โยชน์ อานนท์ ราชธานีกุสาวดีนั้นเป็นเมืองที่มั่งคั่ง เจริญรุ่งเรือง มีผู้คนมากมาย คับคั่งด้วยมนุษย์ และมีอาหารสมบูรณ์ อานนท์ เปรียบเหมือนราชธานีของทวยเทพชื่ออาฬกมันทา เป็นเมืองที่มั่งคั่ง เจริญรุ่งเรือง มีผู้คนมากมาย คับคั่งด้วยยักษ์ และมีอาหารสมบูรณ์ ฉันใด อานนท์ ราชธานีกุสาวดีก็เป็นเมืองที่มั่งคั่ง เจริญรุ่งเรือง มีผู้คนมากมาย คับคั่งด้วยมนุษย์ และมีอาหารสมบูรณ์ ฉันนั้นเหมือนกัน อานนท์ ราชธานีกุสาวดีไม่เคยว่างเว้นจากเสียง ๑๐ อย่าง ทั้งกลางวันและกลางคืน คือ เสียงช้าง เสียงม้า เสียงรถ เสียงกลอง เสียงตะโพน เสียงพิณ เสียงขับร้อง เสียงสังข์ เสียงกังสดาล และเสียงที่สิบคือเสียงว่า ‘เชิญกิน เชิญดื่ม เชิญเคี้ยว’

---

‘‘කුසාවතී, ආනන්ද, රාජධානී සත්තහි පාකාරෙහි පරික්ඛිත්තා අහොසි. එකො පාකාරො සොවණ්ණමයො, එකො රූපියමයො, එකො වෙළුරියමයො, එකො ඵලිකමයො, එකො ලොහිතඞ්කමයො, එකො මසාරගල්ලමයො, එකො සබ්බරතනමයො. කුසාවතියා, ආනන්ද, රාජධානියා චතුන්නං වණ්ණානං ද්වාරානි අහෙසුං. එකං ද්වාරං සොවණ්ණමයං, එකං රූපියමයං, එකං වෙළුරියමයං, එකං ඵලිකමයං. එකෙකස්මිං ද්වාරෙ සත්ත සත්ත එසිකා නිඛාතා අහෙසුං තිපොරිසඞ්ගා තිපොරිසනිඛාතා ද්වාදසපොරිසා උබ්බෙධෙන. එකා එසිකා සොවණ්ණමයා, එකා රූපියමයා, එකා වෙළුරියමයා, එකා ඵලිකමයා, එකා ලොහිතඞ්කමයා, එකා මසාරගල්ලමයා, එකා සබ්බරතනමයා. කුසාවතී, ආනන්ද, රාජධානී සත්තහි තාලපන්තීහි පරික්ඛිත්තා අහොසි. එකා තාලපන්ති සොවණ්ණමයා, එකා රූපියමයා, එකා වෙළුරියමයා, එකා ඵලිකමයා, එකා ලොහිතඞ්කමයා, එකා මසාරගල්ලමයා, එකා සබ්බරතනමයා. සොවණ්ණමයස්ස තාලස්ස සොවණ්ණමයො ඛන්ධො අහොසි, රූපියමයානි පත්තානි ච ඵලානි ච. රූපියමයස්ස තාලස්ස රූපියමයො ඛන්ධො අහොසි, සොවණ්ණමයානි පත්තානි ච ඵලානි ච. වෙළුරියමයස්ස තාලස්ස වෙළුරියමයො ඛන්ධො අහොසි, ඵලිකමයානි පත්තානි ච ඵලානි ච. ඵලිකමයස්ස තාලස්ස ඵලිකමයො ඛන්ධො අහොසි, වෙළුරියමයානි පත්තානි ච ඵලානි ච. ලොහිතඞ්කමයස්ස තාලස්ස ලොහිතඞ්කමයො ඛන්ධො අහොසි, මසාරගල්ලමයානි පත්තානි ච ඵලානි ච. මසාරගල්ලමයස්ස තාලස්ස මසාරගල්ලමයො ඛන්ධො අහොසි, ලොහිතඞ්කමයානි පත්තානි ච ඵලානි ච. සබ්බරතනමයස්ස තාලස්ස සබ්බරතනමයො ඛන්ධො අහොසි, සබ්බරතනමයානි පත්තානි ච ඵලානි ච. තාසං ඛො පනානන්ද, තාලපන්තීනං වාතෙරිතානං සද්දො අහොසි වග්ගු ච රජනීයො ච ඛමනීයො ච මදනීයො ච. සෙය්‍යථාපි, ආනන්ද, පඤ්චඞ්ගිකස්ස තූරියස්ස සුවිනීතස්ස සුප්පටිතාළිතස්ස සුකුසලෙහි සමන්නාහතස්ස සද්දො හොති වග්ගු ච [Pg.141] රජනීයො ච ඛමනීයො ච මදනීයො ච, එවමෙව ඛො, ආනන්ද, තාසං තාලපන්තීනං වාතෙරිතානං සද්දො අහොසි වග්ගු ච රජනීයො ච ඛමනීයො ච මදනීයො ච. යෙ ඛො පනානන්ද, තෙන සමයෙන කුසාවතියා රාජධානියා ධුත්තා අහෙසුං සොණ්ඩා පිපාසා, තෙ තාසං තාලපන්තීනං වාතෙරිතානං සද්දෙන පරිචාරෙසුං.

“ดูก่อนอานนท์ ราชธานีกุสาวดีแวดล้อมด้วยกำแพง ๗ ชั้น คือ กำแพงทอง ๑ ชั้น กำแพงเงิน ๑ ชั้น กำแพงแก้วไพฑูรย์ ๑ ชั้น กำแพงแก้วผลึก ๑ ชั้น กำแพงแก้วประพาฬ ๑ ชั้น กำแพงแก้วมสารคัลละ ๑ ชั้น กำแพงแก้วทุกชนิด ๑ ชั้น ที่ราชธานีกุสาวดีมีประตู ๔ สี คือ ประตูทอง ๑ ประตู ประตูเงิน ๑ ประตู ประตูแก้วไพฑูรย์ ๑ ประตู ประตูแก้วผลึก ๑ ประตู ที่ประตูแต่ละแห่งมีเสาเขื่อนปักไว้ ๗ ต้นๆ มีปริมณฑล ๓ ช่วงคน ฝังลึก ๓ ช่วงคน สูงพ้นดิน ๑๒ ช่วงคน เสาเขื่อนต้นหนึ่งทำด้วยทอง ต้นหนึ่งทำด้วยเงิน ต้นหนึ่งทำด้วยแก้วไพฑูรย์ ต้นหนึ่งทำด้วยแก้วผลึก ต้นหนึ่งทำด้วยแก้วประพาฬ ต้นหนึ่งทำด้วยแก้วมสารคัลละ ต้นหนึ่งทำด้วยแก้วทุกชนิด ดูก่อนอานนท์ ราชธานีกุสาวดีแวดล้อมด้วยต้นตาล ๗ แถว คือ แถวตาลทอง ๑ แถว แถวตาลเงิน ๑ แถว แถวตาลแก้วไพฑูรย์ ๑ แถว แถวตาลแก้วผลึก ๑ แถว แถวตาลแก้วประพาฬ ๑ แถว แถวตาลแก้วมสารคัลละ ๑ แถว แถวตาลแก้วทุกชนิด ๑ แถว ต้นตาลทองมีลำต้นเป็นทอง ใบและผลเป็นเงิน ต้นตาลเงินมีลำต้นเป็นเงิน ใบและผลเป็นทอง ต้นตาลแก้วไพฑูรย์มีลำต้นเป็นแก้วไพฑูรย์ ใบและผลเป็นแก้วผลึก ต้นตาลแก้วผลึกมีลำต้นเป็นแก้วผลึก ใบและผลเป็นแก้วไพฑูรย์ ต้นตาลแก้วประพาฬมีลำต้นเป็นแก้วประพาฬ ใบและผลเป็นแก้วมสารคัลละ ต้นตาลแก้วมสารคัลละมีลำต้นเป็นแก้วมสารคัลละ ใบและผลเป็นแก้วประพาฬ ต้นตาลแก้วทุกชนิดมีลำต้นเป็นแก้วทุกชนิด ใบและผลก็เป็นแก้วทุกชนิด ดูก่อนอานนท์ เสียงของต้นตาลเหล่านั้นที่ถูกลมพัดไพเราะ น่าฟัง น่าเพลิดเพลิน และน่าเมาใจ ดูก่อนอานนท์ เปรียบเหมือนเสียงดนตรี ๕ ชนิดที่ผู้ชำนาญปรับและบรรเลงดีแล้ว ไพเราะ น่าฟัง น่าเพลิดเพลิน และน่าเมาใจ ฉันใด ดูก่อนอานนท์ เสียงของต้นตาลเหล่านั้นที่ถูกลมพัดก็ไพเราะ น่าฟัง น่าเพลิดเพลิน และน่าเมาใจ ฉันนั้น ดูก่อนอานนท์ สมัยนั้น บรรดาคนขี้เมา นักเลง และนักดื่มในราชธานีกุสาวดี ต่างเพลิดเพลินอยู่ด้วยเสียงของต้นตาลเหล่านั้นที่ถูกลมพัด”

---

චක්කරතනං

จักรรัตนะ

---

243. ‘‘රාජා, ආනන්ද, මහාසුදස්සනො සත්තහි රතනෙහි සමන්නාගතො අහොසි චතූහි ච ඉද්ධීහි. කතමෙහි සත්තහි? ඉධානන්ද, රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස තදහුපොසථෙ පන්නරසෙ සීසංන්හාතස්ස උපොසථිකස්ස උපරිපාසාදවරගතස්ස දිබ්බං චක්කරතනං පාතුරහොසි සහස්සාරං සනෙමිකං සනාභිකං සබ්බාකාරපරිපූරං. දිස්වා රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස එතදහොසි – ‘සුතං ඛො පනෙතං – ‘‘යස්ස රඤ්ඤො ඛත්තියස්ස මුද්ධාවසිත්තස්ස තදහුපොසථෙ පන්නරසෙ සීසංන්හාතස්ස උපොසථිකස්ස උපරිපාසාදවරගතස්ස දිබ්බං චක්කරතනං පාතුභවති සහස්සාරං සනෙමිකං සනාභිකං සබ්බාකාරපරිපූරං, සො හොති රාජා චක්කවත්තී’’ති. අස්සං නු ඛො අහං රාජා චක්කවත්තී’ති.

๒๔๓. “ดูก่อนอานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงสมบูรณ์ด้วยรัตนะ ๗ ประการ และอิทธิ ๔ ประการ ด้วยรัตนะ ๗ ประการเป็นอย่างไร คือ ดูก่อนอานนท์ ในวันอุโบสถ ๑๕ ค่ำ พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงสรงสนานพระเศียร ทรงรักษาอุโบสถ ประทับอยู่ ณ พระที่นั่งชั้นบน จักรรัตนะทิพย์ก็ปรากฏขึ้น มีกำ ๑,๐๐๐ ซี่ มีกง มีดุม บริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง ครั้นทอดพระเนตรเห็นแล้ว พระเจ้ามหาสุทัสสนะได้มีพระดำริดังนี้ว่า ‘เราเคยได้ยินมาว่า ‘พระราชาพระองค์ใดผู้เป็นกษัตริย์ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว ในวันอุโบสถ ๑๕ ค่ำ ทรงสรงสนานพระเศียร ทรงรักษาอุโบสถ ประทับอยู่ ณ พระที่นั่งชั้นบน จักรรัตนะทิพย์ปรากฏขึ้น มีกำ ๑,๐๐๐ ซี่ มีกง มีดุม บริบูรณ์ด้วยอาการทั้งปวง พระราชานั้นจักเป็นพระเจ้าจักรพรรดิ’ เราเห็นจะเป็นพระเจ้าจักรพรรดิกระมัง’”

---

244. ‘‘අථ ඛො, ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො උට්ඨායාසනා එකංසං උත්තරාසඞ්ගං කරිත්වා වාමෙන හත්ථෙන සුවණ්ණභිඞ්කාරං ගහෙත්වා දක්ඛිණෙන හත්ථෙන චක්කරතනං අබ්භුක්කිරි – ‘පවත්තතු භවං චක්කරතනං, අභිවිජිනාතු භවං චක්කරතන’න්ති. අථ ඛො තං, ආනන්ද, චක්කරතනං පුරත්ථිමං දිසං පවත්ති, අන්වදෙව රාජා මහාසුදස්සනො සද්ධිං චතුරඞ්ගිනියා සෙනාය, යස්මිං ඛො පනානන්ද, පදෙසෙ චක්කරතනං පතිට්ඨාසි, තත්ථ රාජා මහාසුදස්සනො වාසං උපගච්ඡි සද්ධිං චතුරඞ්ගිනියා සෙනාය. යෙ ඛො පනානන්ද, පුරත්ථිමාය දිසාය පටිරාජානො, තෙ රාජානං මහාසුදස්සනං උපසඞ්කමිත්වා එවමාහංසු – ‘එහි ඛො මහාරාජ, ස්වාගතං තෙ මහාරාජ, සකං තෙ මහාරාජ, අනුසාස මහාරාජා’ති. රාජා මහාසුදස්සනො එවමාහ – ‘පාණො න හන්තබ්බො, අදින්නං න ආදාතබ්බං, කාමෙසු මිච්ඡා න චරිතබ්බා, මුසා න භණිතබ්බා, මජ්ජං න පාතබ්බං, යථාභුත්තඤ්ච භුඤ්ජථා’ති[Pg.142]. යෙ ඛො පනානන්ද, පුරත්ථිමාය දිසාය පටිරාජානො, තෙ රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස අනුයන්තා අහෙසුං. අථ ඛො තං, ආනන්ද, චක්කරතනං පුරත්ථිමං සමුද්දං අජ්ඣොගාහෙත්වා පච්චුත්තරිත්වා දක්ඛිණං දිසං පවත්ති…පෙ… දක්ඛිණං සමුද්දං අජ්ඣොගාහෙත්වා පච්චුත්තරිත්වා පච්ඡිමං දිසං පවත්ති…පෙ… පච්ඡිමං සමුද්දං අජ්ඣොගාහෙත්වා පච්චුත්තරිත්වා උත්තරං දිසං පවත්ති, අන්වදෙව රාජා මහාසුදස්සනො සද්ධිං චතුරඞ්ගිනියා සෙනාය. යස්මිං ඛො පනානන්ද, පදෙසෙ චක්කරතනං පතිට්ඨාසි, තත්ථ රාජා මහාසුදස්සනො වාසං උපගච්ඡි සද්ධිං චතුරඞ්ගිනියා සෙනාය. යෙ ඛො පනානන්ද, උත්තරාය දිසාය පටිරාජානො, තෙ රාජානං මහාසුදස්සනං උපසඞ්කමිත්වා එවමාහංසු – ‘එහි ඛො මහාරාජ, ස්වාගතං තෙ මහාරාජ, සකං තෙ මහාරාජ, අනුසාස මහාරාජා’ති. රාජා මහාසුදස්සනො එවමාහ – ‘පාණො න හන්තබ්බො, අදින්නං න ආදාතබ්බං, කාමෙසු මිච්ඡා න චරිතබ්බා, මුසා න භණිතබ්බා, මජ්ජං න පාතබ්බං, යථාභුත්තඤ්ච භුඤ්ජථා’ති. යෙ ඛො පනානන්ද, උත්තරාය දිසාය පටිරාජානො, තෙ රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස අනුයන්තා අහෙසුං.

๒๔๔. “ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้น พระเจ้ามหาสุทัสสนะเสด็จลุกจากอาสนะ ทรงทำผ้าอุตตราสงค์เฉวียงพระอังสาข้างหนึ่ง ทรงถือพระสุวรรณภิงคาร (คนโทน้ำทอง) ด้วยพระหัตถ์ซ้าย ทรงประพรมจักรรัตนะด้วยพระหัตถ์ขวา พลางตรัสว่า ‘ขอจักรรัตนะผู้เจริญจงหมุนไปเถิด ขอจักรรัตนะผู้เจริญจงมีชัยเถิด’ ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้น จักรรัตนะนั้นได้หมุนไปยังทิศตะวันออก พระเจ้ามหาสุทัสสนะพร้อมด้วยเสนา ๔ เหล่า ได้เสด็จตามไป ดูก่อนอานนท์ ก็จักรรัตนะหยุดตั้งมั่นอยู่ในประเทศใด พระเจ้ามหาสุทัสสนะพร้อมด้วยเสนา ๔ เหล่า ก็เสด็จเข้าประทับอยู่ในประเทศนั้น ดูก่อนอานนท์ ก็บรรดาพระราชาที่เป็นปฏิปักษ์ในทิศตะวันออก ได้พากันเข้าไปเฝ้าพระเจ้ามหาสุทัสสนะแล้วกราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ขอเดชะ พระมหาราชเจ้า ขอเชิญเสด็จมาเถิด พระมหาราชเจ้า การเสด็จมาของพระองค์เป็นการเสด็จมาดีแล้ว พระมหาราชเจ้า แว่นแคว้นนี้เป็นของพระองค์ ขอพระองค์จงทรงปกครองเถิด พระมหาราชเจ้า’ พระเจ้ามหาสุทัสสนะตรัสอย่างนี้ว่า ‘ไม่พึงฆ่าสัตว์ ไม่พึงลักทรัพย์ ไม่พึงประพฤติผิดในกาม ไม่พึงพูดเท็จ ไม่พึงดื่มน้ำเมา และจงบริโภคตามที่เคยบริโภคเถิด’ ดูก่อนอานนท์ บรรดาพระราชาที่เป็นปฏิปักษ์ในทิศตะวันออก ได้เป็นผู้ติดตามพระเจ้ามหาสุทัสสนะ ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้น จักรรัตนะนั้นหยั่งลงสู่สมุทรด้านทิศตะวันออกแล้วกลับขึ้นมา หมุนไปยังทิศใต้... (เป)... หยั่งลงสู่สมุทรด้านทิศใต้แล้วกลับขึ้นมา หมุนไปยังทิศตะวันตก... (เป)... หยั่งลงสู่สมุทรด้านทิศตะวันตกแล้วกลับขึ้นมา หมุนไปยังทิศเหนือ พระเจ้ามหาสุทัสสนะพร้อมด้วยเสนา ๔ เหล่า ได้เสด็จตามไป ดูก่อนอานนท์ ก็จักรรัตนะหยุดตั้งมั่นอยู่ในประเทศใด พระเจ้ามหาสุทัสสนะพร้อมด้วยเสนา ๔ เหล่า ก็เสด็จเข้าประทับอยู่ในประเทศนั้น ดูก่อนอานนท์ ก็บรรดาพระราชาที่เป็นปฏิปักษ์ในทิศเหนือ ได้พากันเข้าไปเฝ้าพระเจ้ามหาสุทัสสนะแล้วกราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ขอเดชะ พระมหาราชเจ้า ขอเชิญเสด็จมาเถิด พระมหาราชเจ้า การเสด็จมาของพระองค์เป็นการเสด็จมาดีแล้ว พระมหาราชเจ้า แว่นแคว้นนี้เป็นของพระองค์ ขอพระองค์จงทรงปกครองเถิด พระมหาราชเจ้า’ พระเจ้ามหาสุทัสสนะตรัสอย่างนี้ว่า ‘ไม่พึงฆ่าสัตว์ ไม่พึงลักทรัพย์ ไม่พึงประพฤติผิดในกาม ไม่พึงพูดเท็จ ไม่พึงดื่มน้ำเมา และจงบริโภคตามที่เคยบริโภคเถิด’ ดูก่อนอานนท์ บรรดาพระราชาที่เป็นปฏิปักษ์ในทิศเหนือ ได้เป็นผู้ติดตามพระเจ้ามหาสุทัสสนะ”

---

245. ‘‘අථ ඛො තං, ආනන්ද, චක්කරතනං සමුද්දපරියන්තං පථවිං අභිවිජිනිත්වා කුසාවතිං රාජධානිං පච්චාගන්ත්වා රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස අන්තෙපුරද්වාරෙ අත්ථකරණපමුඛෙ අක්ඛාහතං මඤ්ඤෙ අට්ඨාසි රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස අන්තෙපුරං උපසොභයමානං. රඤ්ඤො, ආනන්ද, මහාසුදස්සනස්ස එවරූපං චක්කරතනං පාතුරහොසි.

๒๔๕. “ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้น จักรรัตนะนั้นได้มีชัยชนะต่อแผ่นดินมีสมุทรเป็นขอบเขตแล้ว กลับมายังกรุงกุสาวดีราชธานี หยุดนิ่งประหนึ่งว่าถูกตรึงไว้ที่หน้ามุขศาลาว่าการ ที่ประตูพระราชวังชั้นในของพระเจ้ามหาสุทัสสนะ ทำพระราชวังชั้นในของพระเจ้ามหาสุทัสสนะให้งดงาม ดูก่อนอานนท์ จักรรัตนะเห็นปานนี้ได้ปรากฏแก่พระเจ้ามหาสุทัสสนะ”

---

හත්ථිරතනං

หัตถิรัตนะ

---

246. ‘‘පුන චපරං, ආනන්ද, රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස හත්ථිරතනං පාතුරහොසි සබ්බසෙතො සත්තප්පතිට්ඨො ඉද්ධිමා වෙහාසඞ්ගමො උපොසථො නාම නාගරාජා. තං දිස්වා රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස චිත්තං පසීදි – ‘භද්දකං වත භො හත්ථියානං, සචෙ දමථං උපෙය්‍යා’ති. අථ ඛො තං, ආනන්ද, හත්ථිරතනං – සෙය්‍යථාපි නාම ගන්ධහත්ථාජානියො දීඝරත්තං සුපරිදන්තො, එවමෙව දමථං උපගච්ඡි. භූතපුබ්බං, ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො තමෙව හත්ථිරතනං වීමංසමානො පුබ්බණ්හසමයං අභිරුහිත්වා සමුද්දපරියන්තං පථවිං අනුයායිත්වා කුසාවතිං රාජධානිං පච්චාගන්ත්වා පාතරාසමකාසි. රඤ්ඤො, ආනන්ද, මහාසුදස්සනස්ස එවරූපං හත්ථිරතනං පාතුරහොසි.

๒๔๖. “ดูก่อนอานนท์ อีกประการหนึ่ง หัตถิรัตนะได้ปรากฏแก่พระเจ้ามหาสุทัสสนะ เป็นช้างพระยาชื่ออุโบสถ มีสีขาวล้วน มีอวัยวะสัมผัสพื้น ๗ แห่ง มีฤทธิ์ เหาะไปในอากาศได้ พระเจ้ามหาสุทัสสนะทอดพระเนตรเห็นช้างนั้นแล้ว พระทัยก็เลื่อมใสว่า ‘โอ ช้างพาหนะนี้ ถ้าหากได้รับการฝึก ก็จะดีหนอ’ ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้น หัตถิรัตนะนั้นได้รับการฝึกแล้ว เหมือนพญาช้างตระกูลคันธะที่ได้รับการฝึกมาดีเป็นเวลานาน ฉันใดก็ฉันนั้น ดูก่อนอานนท์ เรื่องเคยมีมาแล้ว พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงประสงค์จะทดลองหัตถิรัตนะนั้น จึงทรงช้างนั้นในเวลาเช้า เสด็จเที่ยวไปทั่วแผ่นดินมีสมุทรเป็นขอบเขต แล้วเสด็จกลับมายังกรุงกุสาวดีราชธานี เสวยพระกระยาหารเช้า ดูก่อนอานนท์ หัตถิรัตนะเห็นปานนี้ได้ปรากฏแก่พระเจ้ามหาสุทัสสนะ”

---

අස්සරතනං

อัสสรัตนะ

---

247. ‘‘පුන [Pg.143] චපරං, ආනන්ද, රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස අස්සරතනං පාතුරහොසි සබ්බසෙතො කාළසීසො මුඤ්ජකෙසො ඉද්ධිමා වෙහාසඞ්ගමො වලාහකො නාම අස්සරාජා. තං දිස්වා රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස චිත්තං පසීදි – ‘භද්දකං වත භො අස්සයානං සචෙ දමථං උපෙය්‍යා’ති. අථ ඛො තං, ආනන්ද, අස්සරතනං සෙය්‍යථාපි නාම භද්දො අස්සාජානියො දීඝරත්තං සුපරිදන්තො, එවමෙව දමථං උපගච්ඡි. භූතපුබ්බං, ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො තමෙව අස්සරතනං වීමංසමානො පුබ්බණ්හසමයං අභිරුහිත්වා සමුද්දපරියන්තං පථවිං අනුයායිත්වා කුසාවතිං රාජධානිං පච්චාගන්ත්වා පාතරාසමකාසි. රඤ්ඤො, ආනන්ද, මහාසුදස්සනස්ස එවරූපං අස්සරතනං පාතුරහොසි.

๒๔๗. “ดูก่อนอานนท์ อีกประการหนึ่ง อัสสรัตนะได้ปรากฏแก่พระเจ้ามหาสุทัสสนะ เป็นพญาม้าชื่อวลาหก มีสีขาวล้วน มีศีรษะดำเหมือนกา มีขนเหมือนหญ้ามุงกระต่าย มีฤทธิ์ เหาะไปในอากาศได้ พระเจ้ามหาสุทัสสนะทอดพระเนตรเห็นม้านั้นแล้ว พระทัยก็เลื่อมใสว่า ‘โอ ม้าพาหนะนี้ ถ้าหากได้รับการฝึก ก็จะดีหนอ’ ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้น อัสสรัตนะนั้นได้รับการฝึกแล้ว เหมือนม้าอาชาไนยพันธุ์ดีที่ได้รับการฝึกมาดีเป็นเวลานาน ฉันใดก็ฉันนั้น ดูก่อนอานนท์ เรื่องเคยมีมาแล้ว พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงประสงค์จะทดลองอัสสรัตนะนั้น จึงทรงม้านั้นในเวลาเช้า เสด็จเที่ยวไปทั่วแผ่นดินมีสมุทรเป็นขอบเขต แล้วเสด็จกลับมายังกรุงกุสาวดีราชธานี เสวยพระกระยาหารเช้า ดูก่อนอานนท์ อัสสรัตนะเห็นปานนี้ได้ปรากฏแก่พระเจ้ามหาสุทัสสนะ”

---

මණිරතනං

มณีรัตนะ

---

248. ‘‘පුන චපරං, ආනන්ද, රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස මණිරතනං පාතුරහොසි. සො අහොසි මණි වෙළුරියො සුභො ජාතිමා අට්ඨංසො සුපරිකම්මකතො අච්ඡො විප්පසන්නො අනාවිලො සබ්බාකාරසම්පන්නො. තස්ස ඛො පනානන්ද, මණිරතනස්ස ආභා සමන්තා යොජනං ඵුටා අහොසි. භූතපුබ්බං, ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො තමෙව මණිරතනං වීමංසමානො චතුරඞ්ගිනිං සෙනං සන්නය්හිත්වා මණිං ධජග්ගං ආරොපෙත්වා රත්තන්ධකාරතිමිසාය පායාසි. යෙ ඛො පනානන්ද, සමන්තා ගාමා අහෙසුං, තෙ තෙනොභාසෙන කම්මන්තෙ පයොජෙසුං දිවාති මඤ්ඤමානා. රඤ්ඤො, ආනන්ද, මහාසුදස්සනස්ස එවරූපං මණිරතනං පාතුරහොසි.

๒๔๘. “ดูก่อนอานนท์ อีกประการหนึ่ง มณีรัตนะได้ปรากฏแก่พระเจ้ามหาสุทัสสนะ แก้วมณีนั้นเป็นแก้วไพฑูรย์ มีสีงาม เกิดแต่ชาติแก้ว มี ๘ เหลี่ยม เจียระไนดีแล้ว ใสสว่าง ไม่มีมลทิน สมบูรณ์ด้วยอาการทุกอย่าง ดูก่อนอานนท์ ก็รัศมีแห่งมณีรัตนะนั้นแผ่ไปโดยรอบ ๑ โยชน์ ดูก่อนอานนท์ เรื่องเคยมีมาแล้ว พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงประสงค์จะทดลองมณีรัตนะนั้น จึงทรงจัดเสนา ๔ เหล่าแล้ว ทรงยกมณีรัตนะขึ้นสู่ยอดธง เสด็จไปในเวลากลางคืนที่มืดมิด ดูก่อนอานนท์ บรรดาบ้านโดยรอบ ได้อาศัยแสงสว่างนั้นประกอบการงาน ด้วยสำคัญว่าเป็นกลางวัน ดูก่อนอานนท์ มณีรัตนะเห็นปานนี้ได้ปรากฏแก่พระเจ้ามหาสุทัสสนะ”

---

ඉත්ථිරතනං

อิตถีรัตนะ

---

249. ‘‘පුන චපරං, ආනන්ද, රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස ඉත්ථිරතනං පාතුරහොසි අභිරූපා දස්සනීයා පාසාදිකා පරමාය වණ්ණපොක්ඛරතාය සමන්නාගතා නාතිදීඝා නාතිරස්සා නාතිකිසා නාතිථූලා නාතිකාළිකා නාච්චොදාතා අතික්කන්තා මානුසිවණ්ණං අප්පත්තා දිබ්බවණ්ණං. තස්ස ඛො පනානන්ද, ඉත්ථිරතනස්ස එවරූපො කායසම්ඵස්සො හොති, සෙය්‍යථාපි [Pg.144] නාම තූලපිචුනො වා කප්පාසපිචුනො වා. තස්ස ඛො පනානන්ද, ඉත්ථිරතනස්ස සීතෙ උණ්හානි ගත්තානි හොන්ති, උණ්හෙ සීතානි. තස්ස ඛො පනානන්ද, ඉත්ථිරතනස්ස කායතො චන්දනගන්ධො වායති, මුඛතො උප්පලගන්ධො. තං ඛො පනානන්ද, ඉත්ථිරතනං රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස පුබ්බුට්ඨායිනී අහොසි පච්ඡානිපාතිනී කිඞ්කාරපටිස්සාවිනී මනාපචාරිනී පියවාදිනී. තං ඛො පනානන්ද, ඉත්ථිරතනං රාජානං මහාසුදස්සනං මනසාපි නො අතිචරි, කුතො පන කායෙන. රඤ්ඤො, ආනන්ද, මහාසුදස්සනස්ස එවරූපං ඉත්ථිරතනං පාතුරහොසි.

๒๔๙. ดูก่อนอานนท์ ประการอื่นยังมีอีก อิตถีรัตนะ (แก้วคือนาง) ได้บังเกิดแก่พระเจ้ามหาสุทัสสนะ เป็นสตรีมีรูปงาม น่าดู น่าเลื่อมใส ประกอบด้วยวรรณสมบัติอย่างยิ่ง คือ มีผิวพรรณงาม ไม่สูงเกินไป ไม่ต่ำเกินไป ไม่ผอมเกินไป ไม่อ้วนเกินไป ไม่ดำเกินไป ไม่ขาวเกินไป เกินผิวพรรณของมนุษย์ แต่ยังไม่ถึงผิวพรรณของทิพย์ ดูก่อนอานนท์ กายสัมผัสของอิตถีรัตนะนั้นเป็นเช่นนี้ คือ เหมือนปุยนุ่นหรือปุยฝ้าย ดูก่อนอานนท์ เมื่ออากาศหนาว กายของอิตถีรัตนะนั้นจะอบอุ่น เมื่ออากาศร้อน กายของนางจะเย็น ดูก่อนอานนท์ กลิ่นจันทน์ฟุ้งออกจากกายของอิตถีรัตนะนั้น กลิ่นอุบลฟุ้งออกจากปากของนาง ดูก่อนอานนท์ อิตถีรัตนะนั้นแล ตื่นก่อน นอนทีหลังพระเจ้ามหาสุทัสสนะ คอยฟังรับสั่ง ประพฤติให้เป็นที่พอพระทัย กล่าววาจาเป็นที่รัก ดูก่อนอานนท์ อิตถีรัตนะนั้นไม่ประพฤตินอกใจพระเจ้ามหาสุทัสสนะแม้ด้วยใจ ไฉนจะประพฤตินอกใจด้วยกายเล่า ดูก่อนอานนท์ อิตถีรัตนะเช่นนี้ได้บังเกิดแก่พระเจ้ามหาสุทัสสนะ

---

ගහපතිරතනං

คหบดีรัตนะ

---

250. ‘‘පුන චපරං, ආනන්ද, රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස ගහපතිරතනං පාතුරහොසි. තස්ස කම්මවිපාකජං දිබ්බචක්ඛු පාතුරහොසි යෙන නිධිං පස්සති සස්සාමිකම්පි අස්සාමිකම්පි. සො රාජානං මහාසුදස්සනං උපසඞ්කමිත්වා එවමාහ – ‘අප්පොස්සුක්කො ත්වං, දෙව, හොහි, අහං තෙ ධනෙන ධනකරණීයං කරිස්සාමී’ති. භූතපුබ්බං, ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො තමෙව ගහපතිරතනං වීමංසමානො නාවං අභිරුහිත්වා මජ්ඣෙ ගඞ්ගාය නදියා සොතං ඔගාහිත්වා ගහපතිරතනං එතදවොච – ‘අත්ථො මෙ, ගහපති, හිරඤ්ඤසුවණ්ණෙනා’ති. ‘තෙන හි, මහාරාජ, එකං තීරං නාවා උපෙතූ’ති. ‘ඉධෙව මෙ, ගහපති, අත්ථො හිරඤ්ඤසුවණ්ණෙනා’ති. අථ ඛො තං, ආනන්ද, ගහපතිරතනං උභොහි හත්ථෙහි උදකං ඔමසිත්වා පූරං හිරඤ්ඤසුවණ්ණස්ස කුම්භිං උද්ධරිත්වා රාජානං මහාසුදස්සනං එතදවොච – ‘අලමෙත්තාවතා මහාරාජ, කතමෙත්තාවතා මහාරාජ, පූජිතමෙත්තාවතා මහාරාජා’ති? රාජා මහාසුදස්සනො එවමාහ – ‘අලමෙත්තාවතා ගහපති, කතමෙත්තාවතා ගහපති, පූජිතමෙත්තාවතා ගහපතී’ති. රඤ්ඤො, ආනන්ද, මහාසුදස්සනස්ස එවරූපං ගහපතිරතනං පාතුරහොසි.

๒๕๐. ดูก่อนอานนท์ ประการอื่นยังมีอีก คหบดีรัตนะ (แก้วคือคหบดี) ได้บังเกิดแก่พระเจ้ามหาสุทัสสนะ ทิพยจักษุอันเกิดจากวิบากกรรมของคหบดีรัตนะนั้นได้ปรากฏขึ้นแล้ว ซึ่งเขาสามารถเห็นขุมทรัพย์ทั้งที่มีเจ้าของและไม่มีเจ้าของได้ด้วยทิพยจักษุนั้น เขาเข้าไปเฝ้าพระเจ้ามหาสุทัสสนะแล้วได้กราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ขอเดชะ ขอพระองค์อย่าได้ทรงขวนขวายเลย ข้าพระองค์จักทำงานเกี่ยวกับทรัพย์ถวายแด่พระองค์ด้วยทรัพย์เอง’ ดูก่อนอานนท์ เรื่องเคยมีมาแล้ว พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงประสงค์จะทดลองคหบดีรัตนะนั้น จึงเสด็จลงเรือล่องไปในท่ามกลางกระแสแม่น้ำคงคา แล้วรับสั่งกับคหบดีรัตนะนั้นว่า ‘คหบดี เราต้องการทองและเงิน’ คหบดีรัตนะกราบทูลว่า ‘ถ้าเช่นนั้น ขอเดชะ ขอพระองค์โปรดให้เรือเข้าจอดที่ฝั่งข้างหนึ่งเถิด’ พระราชาตรัสว่า ‘คหบดี เราต้องการทองและเงินในที่นี้แหละ’ ดูก่อนอานนท์ ลำดับนั้น คหบดีรัตนะนั้นใช้มือทั้งสองวักน้ำขึ้นมา แล้วยกหม้อที่เต็มด้วยทองและเงินขึ้นมา แล้วได้กราบทูลพระเจ้ามหาสุทัสสนะอย่างนี้ว่า ‘ขอเดชะ เท่านี้พอแล้วหรือ ขอเดชะ เท่านี้สำเร็จประโยชน์แล้วหรือ ขอเดชะ เท่านี้เป็นการบูชาแล้วหรือ’ พระเจ้ามหาสุทัสสนะตรัสตอบว่า ‘คหบดี เท่านี้พอแล้ว คหบดี เท่านี้สำเร็จประโยชน์แล้ว คหบดี เท่านี้เป็นการบูชาแล้ว’ ดูก่อนอานนท์ คหบดีรัตนะเช่นนี้ได้บังเกิดแก่พระเจ้ามหาสุทัสสนะ

---

පරිණායකරතනං

ปริณายกรัตนะ

---

251. ‘‘පුන චපරං, ආනන්ද, රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස පරිණායකරතනං පාතුරහොසි පණ්ඩිතො වියත්තො මෙධාවී පටිබලො රාජානං මහාසුදස්සනං [Pg.145] උපයාපෙතබ්බං උපයාපෙතුං, අපයාපෙතබ්බං අපයාපෙතුං, ඨපෙතබ්බං ඨපෙතුං. සො රාජානං මහාසුදස්සනං උපසඞ්කමිත්වා එවමාහ – ‘අප්පොස්සුක්කො ත්වං, දෙව, හොහි, අහමනුසාසිස්සාමී’ති. රඤ්ඤො, ආනන්ද, මහාසුදස්සනස්ස එවරූපං පරිණායකරතනං පාතුරහොසි.

๒๕๑. ดูก่อนอานนท์ ประการอื่นยังมีอีก ปริณายกรัตนะ (แก้วคือขุนพลแก้ว) ได้บังเกิดแก่พระเจ้ามหาสุทัสสนะ เป็นผู้ฉลาด หลักแหลม มีปัญญา สามารถแนะนำพระเจ้ามหาสุทัสสนะให้ทรงยกย่องคนที่ควรยกย่อง ให้ทรงข่มคนที่ควรข่ม ให้ทรงวางไว้ในตำแหน่งที่ควรวางไว้ได้ เขาเข้าไปเฝ้าพระเจ้ามหาสุทัสสนะแล้วได้กราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ขอเดชะ ขอพระองค์อย่าได้ทรงขวนขวายเลย ข้าพระองค์จักปกครองดูแลเอง’ ดูก่อนอานนท์ ปริณายกรัตนะเช่นนี้ได้บังเกิดแก่พระเจ้ามหาสุทัสสนะ

---

‘‘රාජා, ආනන්ද, මහාසුදස්සනො ඉමෙහි සත්තහි රතනෙහි සමන්නාගතො අහොසි.

ดูก่อนอานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงสมบูรณ์ด้วยรัตนะ ๗ ประการเหล่านี้

---

චතුඉද්ධිසමන්නාගතො

ทรงสมบูรณ์ด้วยอิทธิ ๔ ประการ

---

252. ‘‘රාජා, ආනන්ද, මහාසුදස්සනො චතූහි ඉද්ධීහි සමන්නාගතො අහොසි. කතමාහි චතූහි ඉද්ධීහි? ඉධානන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො අභිරූපො අහොසි දස්සනීයො පාසාදිකො පරමාය වණ්ණපොක්ඛරතාය සමන්නාගතො අතිවිය අඤ්ඤෙහි මනුස්සෙහි. රාජා, ආනන්ද, මහාසුදස්සනො ඉමාය පඨමාය ඉද්ධියා සමන්නාගතො අහොසි.

๒๕๒. ดูก่อนอานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงสมบูรณ์ด้วยอิทธิ ๔ ประการ อิทธิ ๔ ประการคืออะไรบ้าง ดูก่อนอานนท์ ในกรณีนี้ พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงมีพระรูปงาม น่าทอดพระเนตร น่าเลื่อมใส ประกอบด้วยพระฉวีวรรณอันผุดผ่องอย่างยิ่ง เกินกว่ามนุษย์ทั้งหลาย ดูก่อนอานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงสมบูรณ์ด้วยอิทธิประการที่ ๑ นี้

---

‘‘පුන චපරං, ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො දීඝායුකො අහොසි චිරට්ඨිතිකො අතිවිය අඤ්ඤෙහි මනුස්සෙහි. රාජා, ආනන්ද, මහාසුදස්සනො ඉමාය දුතියාය ඉද්ධියා සමන්නාගතො අහොසි.

ดูก่อนอานนท์ ประการอื่นยังมีอีก พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงมีพระชนมายุยืนนาน ดำรงอยู่ได้นาน เกินกว่ามนุษย์ทั้งหลาย ดูก่อนอานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงสมบูรณ์ด้วยอิทธิประการที่ ๒ นี้

---

‘‘පුන චපරං, ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො අප්පාබාධො අහොසි අප්පාතඞ්කො සමවෙපාකිනියා ගහණියා සමන්නාගතො නාතිසීතාය නාච්චුණ්හාය අතිවිය අඤ්ඤෙහි මනුස්සෙහි. රාජා, ආනන්ද, මහාසුදස්සනො ඉමාය තතියාය ඉද්ධියා සමන්නාගතො අහොසි.

ดูก่อนอานนท์ ประการอื่นยังมีอีก พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงมีพระอาพาธน้อย มีพระโรคาพาธน้อย ประกอบด้วยพระเตโชธาตุในพระอุทรที่ย่อยอาหารได้สม่ำเสมอ ไม่เย็นนัก ไม่ร้อนนัก เกินกว่ามนุษย์ทั้งหลาย ดูก่อนอานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงสมบูรณ์ด้วยอิทธิประการที่ ๓ นี้

---

‘‘පුන චපරං, ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො බ්‍රාහ්මණගහපතිකානං පියො අහොසි මනාපො. සෙය්‍යථාපි, ආනන්ද, පිතා පුත්තානං පියො හොති මනාපො, එවමෙව ඛො, ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො බ්‍රාහ්මණගහපතිකානං පියො අහොසි මනාපො. රඤ්ඤොපි, ආනන්ද, මහාසුදස්සනස්ස බ්‍රාහ්මණගහපතිකා පියා අහෙසුං මනාපා. සෙය්‍යථාපි, ආනන්ද, පිතු පුත්තා පියා හොන්ති මනාපා, එවමෙව ඛො, ආනන්ද, රඤ්ඤොපි මහාසුදස්සනස්ස බ්‍රාහ්මණගහපතිකා පියා අහෙසුං මනාපා.

ดูก่อนอานนท์ ประการอื่นยังมีอีก พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงเป็นที่รักที่พอใจของพวกพราหมณ์และคหบดี ดูก่อนอานนท์ เปรียบเหมือนบิดาเป็นที่รักที่พอใจของบุตรทั้งหลาย ฉันใด พระเจ้ามหาสุทัสสนะก็ทรงเป็นที่รักที่พอใจของพวกพราหมณ์และคหบดี ฉันนั้น ดูก่อนอานนท์ แม้พวกพราหมณ์และคหบดีก็เป็นที่รักที่พอใจของพระเจ้ามหาสุทัสสนะ ดูก่อนอานนท์ เปรียบเหมือนบุตรทั้งหลายเป็นที่รักที่พอใจของบิดา ฉันใด แม้พวกพราหมณ์และคหบดีก็เป็นที่รักที่พอใจของพระเจ้ามหาสุทัสสนะ ฉันนั้น

---

‘‘භූතපුබ්බං, ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො චතුරඞ්ගිනියා සෙනාය උය්‍යානභූමිං නිය්‍යාසි. අථ ඛො, ආනන්ද, බ්‍රාහ්මණගහපතිකා රාජානං මහාසුදස්සනං උපසඞ්කමිත්වා එවමාහංසු – ‘අතරමානො, දෙව, යාහි, යථා [Pg.146] තං මයං චිරතරං පස්සෙය්‍යාමා’ති. රාජාපි, ආනන්ද, මහාසුදස්සනො සාරථිං ආමන්තෙසි – ‘අතරමානො, සාරථි, රථං පෙසෙහි, යථා අහං බ්‍රාහ්මණගහපතිකෙ චිරතරං පස්සෙය්‍ය’න්ති. රාජා, ආනන්ද, මහාසුදස්සනො ඉමාය චතුත්ථියා ඉද්ධියා සමන්නාගතො අහොසි. රාජා, ආනන්ද, මහාසුදස්සනො ඉමාහි චතූහි ඉද්ධීහි සමන්නාගතො අහොසි.

ดูก่อนอานนท์ เรื่องเคยมีมาแล้ว พระเจ้ามหาสุทัสสนะเสด็จออกจากพระนครไปยังอุทยานภูมิด้วยเสนา ๔ เหล่า ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้น พวกพราหมณ์และคหบดีเข้าไปเฝ้าพระเจ้ามหาสุทัสสนะแล้วได้กราบทูลอย่างนี้ว่า ‘ขอเดชะ ขอพระองค์โปรดเสด็จไปโดยไม่รีบเร่ง เพื่อที่ข้าพระองค์ทั้งหลายจักได้เห็นพระองค์นานๆ’ ดูก่อนอานนท์ แม้พระเจ้ามหาสุทัสสนะก็รับสั่งกับนายสารถีว่า ‘สารถี ท่านจงขับรถไปโดยไม่รีบเร่ง เพื่อที่เราจะได้เห็นพวกพราหมณ์และคหบดีนานๆ’ ดูก่อนอานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงสมบูรณ์ด้วยอิทธิประการที่ ๔ นี้ ดูก่อนอานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงสมบูรณ์ด้วยอิทธิ ๔ ประการเหล่านี้

---

ධම්මපාසාදපොක්ඛරණී

ธรรมปราสาทและธรรมโบกขรณี

---

253. ‘‘අථ ඛො, ආනන්ද, රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස එතදහොසි – ‘යංනූනාහං ඉමාසු තාලන්තරිකාසු ධනුසතෙ ධනුසතෙ පොක්ඛරණියො මාපෙය්‍ය’න්ති.

๒๕๓. ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้น พระเจ้ามหาสุทัสสนะได้มีพระราชดำริดังนี้ว่า ‘ไฉนหนอ เราพึงให้สร้างสระโบกขรณีในระหว่างต้นตาลเหล่านี้ทุกๆ ๑๐๐ ธนู’

---

‘‘මාපෙසි ඛො, ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො තාසු තාලන්තරිකාසු ධනුසතෙ ධනුසතෙ පොක්ඛරණියො. තා ඛො පනානන්ද, පොක්ඛරණියො චතුන්නං වණ්ණානං ඉට්ඨකාහි චිතා අහෙසුං – එකා ඉට්ඨකා සොවණ්ණමයා, එකා රූපියමයා, එකා වෙළුරියමයා, එකා ඵලිකමයා.

ดูก่อนอานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะได้โปรดให้สร้างสระโบกขรณีในระหว่างต้นตาลเหล่านั้นทุกๆ ๑๐๐ ธนู ดูก่อนอานนท์ สระโบกขรณีเหล่านั้นก่อด้วยอิฐ ๔ สี คือ อิฐทองชนิดหนึ่ง อิฐเงินชนิดหนึ่ง อิฐแก้วไพฑูรย์ชนิดหนึ่ง อิฐแก้วผลึกชนิดหนึ่ง

---

‘‘තාසු ඛො පනානන්ද, පොක්ඛරණීසු චත්තාරි චත්තාරි සොපානානි අහෙසුං චතුන්නං වණ්ණානං, එකං සොපානං සොවණ්ණමයං එකං රූපියමයං එකං වෙළුරියමයං එකං ඵලිකමයං. සොවණ්ණමයස්ස සොපානස්ස සොවණ්ණමයා ථම්භා අහෙසුං, රූපියමයා සූචියො ච උණ්හීසඤ්ච. රූපියමයස්ස සොපානස්ස රූපියමයා ථම්භා අහෙසුං, සොවණ්ණමයා සූචියො ච උණ්හීසඤ්ච. වෙළුරියමයස්ස සොපානස්ස වෙළුරියමයා ථම්භා අහෙසුං, ඵලිකමයා සූචියො ච උණ්හීසඤ්ච. ඵලිකමයස්ස සොපානස්ස ඵලිකමයා ථම්භා අහෙසුං, වෙළුරියමයා සූචියො ච උණ්හීසඤ්ච. තා ඛො පනානන්ද, පොක්ඛරණියො ද්වීහි වෙදිකාහි පරික්ඛිත්තා අහෙසුං එකා වෙදිකා සොවණ්ණමයා, එකා රූපියමයා. සොවණ්ණමයාය වෙදිකාය සොවණ්ණමයා ථම්භා අහෙසුං, රූපියමයා සූචියො ච උණ්හීසඤ්ච. රූපියමයාය වෙදිකාය රූපියමයා ථම්භා අහෙසුං, සොවණ්ණමයා සූචියො ච උණ්හීසඤ්ච. අථ ඛො, ආනන්ද, රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස එතදහොසි – ‘යංනූනාහං ඉමාසු පොක්ඛරණීසු එවරූපං මාලං රොපාපෙය්‍යං උප්පලං පදුමං කුමුදං පුණ්ඩරීකං සබ්බොතුකං සබ්බජනස්ස අනාවට’න්ති. රොපාපෙසි ඛො[Pg.147], ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො තාසු පොක්ඛරණීසු එවරූපං මාලං උප්පලං පදුමං කුමුදං පුණ්ඩරීකං සබ්බොතුකං සබ්බජනස්ස අනාවටං.

ดูก่อนอานนท์ ในสระโบกขรณีเหล่านั้น มีบันได ๔ แห่ง ๔ สี คือ บันไดทองแห่งหนึ่ง บันไดเงินแห่งหนึ่ง บันไดแก้วไพฑูรย์แห่งหนึ่ง บันไดแก้วผลึกแห่งหนึ่ง บันไดทองมีเสาทอง ลูกกรงและหัวเม็ดเป็นเงิน บันไดเงินมีเสาเงิน ลูกกรงและหัวเม็ดเป็นทอง บันไดแก้วไพฑูรย์มีเสาแก้วไพฑูรย์ ลูกกรงและหัวเม็ดเป็นแก้วผลึก บันไดแก้วผลึกมีเสาแก้วผลึก ลูกกรงและหัวเม็ดเป็นแก้วไพฑูรย์ ดูก่อนอานนท์ สระโบกขรณีเหล่านั้นมีรั้วล้อม ๒ รอบ คือ รั้วทองรอบหนึ่ง รั้วเงินรอบหนึ่ง รั้วทองมีเสาทอง ลูกกรงและหัวเม็ดเป็นเงิน รั้วเงินมีเสาเงิน ลูกกรงและหัวเม็ดเป็นทอง ครั้งนั้น ดูก่อนอานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะได้มีพระราชดำริดังนี้ว่า ‘ไฉนหนอ เราพึงให้ปลูกดอกไม้เช่นนี้ คือ อุบล ปทุม โกมุท และบุณฑริก ซึ่งบานตลอดทุกฤดูและไม่หวงห้ามสำหรับมหาชน ในสระโบกขรณีเหล่านี้’ ดูก่อนอานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะได้โปรดให้ปลูกดอกไม้เช่นนั้น คือ อุบล ปทุม โกมุท และบุณฑริก ซึ่งบานตลอดทุกฤดูและไม่หวงห้ามสำหรับมหาชน ในสระโบกขรณีเหล่านั้น

---

254. ‘‘අථ ඛො, ආනන්ද, රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස එතදහොසි – ‘යංනූනාහං ඉමාසං පොක්ඛරණීනං තීරෙ න්හාපකෙ පුරිසෙ ඨපෙය්‍යං, යෙ ආගතාගතං ජනං න්හාපෙස්සන්තී’ති. ඨපෙසි ඛො, ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො තාසං පොක්ඛරණීනං තීරෙ න්හාපකෙ පුරිසෙ, යෙ ආගතාගතං ජනං න්හාපෙසුං.

๒๕๔. ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้น พระเจ้ามหาสุทัสสนะได้มีพระราชดำริดังนี้ว่า ‘ไฉนหนอ เราพึงให้ตั้งคนบริการอาบน้ำไว้ที่ฝั่งสระโบกขรณีเหล่านี้ ซึ่งจะคอยบริการอาบน้ำแก่ประชาชนที่มาแล้วๆ’ ดูก่อนอานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะได้โปรดให้ตั้งคนบริการอาบน้ำไว้ที่ฝั่งสระโบกขรณีเหล่านั้น ซึ่งคอยบริการอาบน้ำแก่ประชาชนที่มาแล้วๆ

---

‘‘අථ ඛො, ආනන්ද, රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස එතදහොසි – ‘යංනූනාහං ඉමාසං පොක්ඛරණීනං තීරෙ එවරූපං දානං පට්ඨපෙය්‍යං – අන්නං අන්නට්ඨිකස්ස, පානං පානට්ඨිකස්ස, වත්ථං වත්ථට්ඨිකස්ස, යානං යානට්ඨිකස්ස, සයනං සයනට්ඨිකස්ස, ඉත්ථිං ඉත්ථිට්ඨිකස්ස, හිරඤ්ඤං හිරඤ්ඤට්ඨිකස්ස, සුවණ්ණං සුවණ්ණට්ඨිකස්සා’ති. පට්ඨපෙසි ඛො, ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො තාසං පොක්ඛරණීනං තීරෙ එවරූපං දානං – අන්නං අන්නට්ඨිකස්ස, පානං පානට්ඨිකස්ස, වත්ථං වත්ථට්ඨිකස්ස, යානං යානට්ඨිකස්ස, සයනං සයනට්ඨිකස්ස, ඉත්ථිං ඉත්ථිට්ඨිකස්ස, හිරඤ්ඤං හිරඤ්ඤට්ඨිකස්ස, සුවණ්ණං සුවණ්ණට්ඨිකස්ස.

ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้น พระเจ้ามหาสุทัสสนะได้มีพระราชดำริดังนี้ว่า ‘ไฉนหนอ เราพึงให้ตั้งทานเช่นนี้ไว้ที่ฝั่งสระโบกขรณีเหล่านี้ คือ ข้าวสำหรับผู้ต้องการข้าว น้ำสำหรับผู้ต้องการน้ำ ผ้าสำหรับผู้ต้องการผ้า ยานสำหรับผู้ต้องการยาน ที่นอนสำหรับผู้ต้องการที่นอน สตรีสำหรับผู้ต้องการสตรี เงินสำหรับผู้ต้องการเงิน และทองสำหรับผู้ต้องการทอง’ ดูก่อนอานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะได้โปรดให้ตั้งทานเช่นนั้นไว้ที่ฝั่งสระโบกขรณีเหล่านั้น คือ ข้าวสำหรับผู้ต้องการข้าว น้ำสำหรับผู้ต้องการน้ำ ผ้าสำหรับผู้ต้องการผ้า ยานสำหรับผู้ต้องการยาน ที่นอนสำหรับผู้ต้องการที่นอน สตรีสำหรับผู้ต้องการสตรี เงินสำหรับผู้ต้องการเงิน และทองสำหรับผู้ต้องการทอง

---

255. ‘‘අථ ඛො, ආනන්ද, බ්‍රාහ්මණගහපතිකා පහූතං සාපතෙය්‍යං ආදාය රාජානං මහාසුදස්සනං උපසඞ්කමිත්වා එවමාහංසු – ‘ඉදං, දෙව, පහූතං සාපතෙය්‍යං දෙවඤ්ඤෙව උද්දිස්ස ආභතං, තං දෙවො පටිග්ගණ්හතූ’ති. ‘අලං භො, මමපිදං පහූතං සාපතෙය්‍යං ධම්මිකෙන බලිනා අභිසඞ්ඛතං, තඤ්ච වො හොතු, ඉතො ච භිය්‍යො හරථා’ති. තෙ රඤ්ඤා පටික්ඛිත්තා එකමන්තං අපක්කම්ම එවං සමචින්තෙසුං – ‘න ඛො එතං අම්හාකං පතිරූපං, යං මයං ඉමානි සාපතෙය්‍යානි පුනදෙව සකානි ඝරානි පටිහරෙය්‍යාම. යංනූන මයං රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස නිවෙසනං මාපෙය්‍යාමා’ති. තෙ රාජානං මහාසුදස්සනං උපසඞ්කමිත්වා එවමාහංසු – ‘නිවෙසනං තෙ දෙව, මාපෙස්සාමා’ති. අධිවාසෙසි ඛො, ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො තුණ්හීභාවෙන.

๒๕๕. ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้น พราหมณ์และคฤหบดีทั้งหลายได้นำทรัพย์สมบัติมากมายมาเข้าเฝ้าพระเจ้ามหาสุทัสสนะแล้วกราบทูลว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ ทรัพย์สมบัติมากมายนี้ ข้าพระองค์ทั้งหลายนำมาเพื่อพระองค์โดยเฉพาะ ขอพระองค์ทรงรับทรัพย์สมบัตินั้นเถิด’ (พระเจ้ามหาสุทัสสนะตรัสว่า) ‘พอแล้ว ท่านทั้งหลาย แม้ทรัพย์สมบัติของเราที่รวบรวมไว้โดยธรรมเป็นค่าส่วยอากรก็มีมากมาย ทรัพย์สมบัตินั้นจงเป็นของท่านทั้งหลายเถิด และจงขนเอาไปให้มากกว่านี้อีก’ พวกเขาถูกพระราชารับสั่งห้ามแล้ว จึงหลีกไป ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง แล้วปรึกษากันว่า ‘การที่พวกเราจะพึงขนทรัพย์สมบัติเหล่านี้กลับไปยังเรือนของตนอีกนั้น ไม่สมควรแก่พวกเราเลย ไฉนหนอ พวกเราพึงสร้างนิเวศน์ถวายพระเจ้ามหาสุทัสสนะ’ พวกเขาจึงเข้าไปเฝ้าพระเจ้ามหาสุทัสสนะแล้วกราบทูลว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ พวกข้าพระองค์จะสร้างนิเวศน์ถวายพระองค์’ ดูก่อนอานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงรับโดยดุษณีภาพ

---

256. ‘‘අථ ඛො, ආනන්ද, සක්කො දෙවානමින්දො රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස චෙතසා චෙතොපරිවිතක්කමඤ්ඤාය විස්සකම්මං දෙවපුත්තං ආමන්තෙසි – ‘එහි [Pg.148] ත්වං, සම්ම විස්සකම්ම, රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස නිවෙසනං මාපෙහි ධම්මං නාම පාසාද’න්ති. ‘එවං භද්දන්තවා’ති ඛො, ආනන්ද, විස්සකම්මො දෙවපුත්තො සක්කස්ස දෙවානමින්දස්ස පටිස්සුත්වා සෙය්‍යථාපි නාම බලවා පුරිසො සමිඤ්ජිතං වා බාහං පසාරෙය්‍ය පසාරිතං වා බාහං සමිඤ්ජෙය්‍ය, එවමෙව දෙවෙසු තාවතිංසෙසු අන්තරහිතො රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස පුරතො පාතුරහොසි. අථ ඛො, ආනන්ද, විස්සකම්මො දෙවපුත්තො රාජානං මහාසුදස්සනං එතදවොච – ‘නිවෙසනං තෙ දෙව, මාපෙස්සාමි ධම්මං නාම පාසාද’න්ති. අධිවාසෙසි ඛො, ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො තුණ්හීභාවෙන.

๒๕๖. ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพทรงทราบพระราชดำริในพระทัยของพระเจ้ามหาสุทัสสนะด้วยพระทัยของพระองค์แล้ว จึงรับสั่งเรียกวิสสุกรรมเทพบุตรมาตรัสว่า ‘มาเถิด ท่านวิสสุกรรมผู้สหาย ท่านจงสร้างนิเวศน์คือธรรมปราสาทถวายพระเจ้ามหาสุทัสสนะ’ ดูก่อนอานนท์ วิสสุกรรมเทพบุตรทูลรับสนองพระดำรัสของท้าวสักกะจอมเทพว่า ‘อย่างนั้น พระเจ้าข้า’ แล้วหายไปจากเทวโลกชั้นดาวดึงส์มาปรากฏเบื้องพระพักตร์ของพระเจ้ามหาสุทัสสนะ เปรียบเหมือนบุรุษมีกำลังพึงเหยียดแขนที่คู้ หรือคู้แขนที่เหยียด ฉะนั้น ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้น วิสสุกรรมเทพบุตรได้กราบทูลพระเจ้ามหาสุทัสสนะดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้สมมติเทพ ข้าพระองค์จะสร้างนิเวศน์คือธรรมปราสาทถวายพระองค์’ ดูก่อนอานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงรับโดยดุษณีภาพ

---

‘‘මාපෙසි ඛො, ආනන්ද, විස්සකම්මො දෙවපුත්තො රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස නිවෙසනං ධම්මං නාම පාසාදං. ධම්මො, ආනන්ද, පාසාදො පුරත්ථිමෙන පච්ඡිමෙන ච යොජනං ආයාමෙන අහොසි. උත්තරෙන දක්ඛිණෙන ච අඩ්ඪයොජනං විත්ථාරෙන. ධම්මස්ස, ආනන්ද, පාසාදස්ස තිපොරිසං උච්චතරෙන වත්ථු චිතං අහොසි චතුන්නං වණ්ණානං ඉට්ඨකාහි – එකා ඉට්ඨකා සොවණ්ණමයා, එකා රූපියමයා, එකා වෙළුරියමයා, එකා ඵලිකමයා.

ดูก่อนอานนท์ วิสสกรรมเทวบุตรได้เนรมิตปราสาทชื่อธัมมะ อันเป็นที่ประทับของพระเจ้ามหาสุทัสสนะ. ดูก่อนอานนท์ ธัมมปราสาทนั้น ยาว ๑ โยชน์โดยด้านทิศตะวันออกและทิศตะวันตก กว้างกึ่งโยชน์โดยด้านทิศเหนือและทิศใต้. ดูก่อนอานนท์ ฐานของธัมมปราสาทนั้นสูง ๓ ช่วงบุรุษ ก่อขึ้นด้วยอิฐ ๔ สี คือ อิฐทองก้อนหนึ่ง อิฐเงินก้อนหนึ่ง อิฐแก้วไพฑูรย์ก้อนหนึ่ง อิฐแก้วผลึกก้อนหนึ่ง.

---

‘‘ධම්මස්ස, ආනන්ද, පාසාදස්ස චතුරාසීති ථම්භසහස්සානි අහෙසුං චතුන්නං වණ්ණානං – එකො ථම්භො සොවණ්ණමයො, එකො රූපියමයො, එකො වෙළුරියමයො, එකො ඵලිකමයො. ධම්මො, ආනන්ද, පාසාදො චතුන්නං වණ්ණානං ඵලකෙහි සන්ථතො අහොසි – එකං ඵලකං සොවණ්ණමයං, එකං රූපියමයං, එකං වෙළුරියමයං, එකං ඵලිකමයං.

ดูก่อนอานนท์ ธัมมปราสาทมีเสา ๘๔,๐๐๐ ต้น มี ๔ สี คือ เสาทองต้นหนึ่ง เสาเงินต้นหนึ่ง เสาแก้วไพฑูรย์ต้นหนึ่ง เสาแก้วผลึกต้นหนึ่ง. ดูก่อนอานนท์ ธัมมปราสาทนั้นปูลาดด้วยแผ่นกระดาน ๔ สี คือ แผ่นกระดานทองแผ่นหนึ่ง แผ่นกระดานเงินแผ่นหนึ่ง แผ่นกระดานแก้วไพฑูรย์แผ่นหนึ่ง แผ่นกระดานแก้วผลึกแผ่นหนึ่ง.

---

‘‘ධම්මස්ස, ආනන්ද, පාසාදස්ස චතුවීසති සොපානානි අහෙසුං චතුන්නං වණ්ණානං – එකං සොපානං සොවණ්ණමයං, එකං රූපියමයං, එකං වෙළුරියමයං, එකං ඵලිකමයං. සොවණ්ණමයස්ස සොපානස්ස සොවණ්ණමයා ථම්භා අහෙසුං රූපියමයා සූචියො ච උණ්හීසඤ්ච. රූපියමයස්ස සොපානස්ස රූපියමයා ථම්භා අහෙසුං සොවණ්ණමයා සූචියො ච උණ්හීසඤ්ච. වෙළුරියමයස්ස සොපානස්ස වෙළුරියමයා ථම්භා අහෙසුං ඵලිකමයා සූචියො ච උණ්හීසඤ්ච. ඵලිකමයස්ස සොපානස්ස ඵලිකමයා ථම්භා අහෙසුං වෙළුරියමයා සූචියො ච උණ්හීසඤ්ච.

ดูก่อนอานนท์ ธัมมปราสาทมีบันได ๒๔ แห่ง มี ๔ สี คือ บันไดทองแห่งหนึ่ง บันไดเงินแห่งหนึ่ง บันไดแก้วไพฑูรย์แห่งหนึ่ง บันไดแก้วผลึกแห่งหนึ่ง. บันไดทองมีเสาทอง ลูกกรงและหัวเม็ดเป็นเงิน. บันไดเงินมีเสาเงิน ลูกกรงและหัวเม็ดเป็นทอง. บันไดแก้วไพฑูรย์มีเสาแก้วไพฑูรย์ ลูกกรงและหัวเม็ดเป็นแก้วผลึก. บันไดแก้วผลึกมีเสาแก้วผลึก ลูกกรงและหัวเม็ดเป็นแก้วไพฑูรย์.

---

‘‘ධම්මෙ, ආනන්ද, පාසාදෙ චතුරාසීති කූටාගාරසහස්සානි අහෙසුං චතුන්නං වණ්ණානං – එකං කූටාගාරං සොවණ්ණමයං, එකං රූපියමයං, එකං වෙළුරියමයං[Pg.149], එකං ඵලිකමයං. සොවණ්ණමයෙ කූටාගාරෙ රූපියමයො පල්ලඞ්කො පඤ්ඤත්තො අහොසි, රූපියමයෙ කූටාගාරෙ සොවණ්ණමයො පල්ලඞ්කො පඤ්ඤත්තො අහොසි, වෙළුරියමයෙ කූටාගාරෙ දන්තමයො පල්ලඞ්කො පඤ්ඤත්තො අහොසි, ඵලිකමයෙ කූටාගාරෙ සාරමයො පල්ලඞ්කො පඤ්ඤත්තො අහොසි. සොවණ්ණමයස්ස කූටාගාරස්ස ද්වාරෙ රූපියමයො තාලො ඨිතො අහොසි, තස්ස රූපියමයො ඛන්ධො සොවණ්ණමයානි පත්තානි ච ඵලානි ච. රූපියමයස්ස කූටාගාරස්ස ද්වාරෙ සොවණ්ණමයො තාලො ඨිතො අහොසි, තස්ස සොවණ්ණමයො ඛන්ධො, රූපියමයානි පත්තානි ච ඵලානි ච. වෙළුරියමයස්ස කූටාගාරස්ස ද්වාරෙ ඵලිකමයො තාලො ඨිතො අහොසි, තස්ස ඵලිකමයො ඛන්ධො, වෙළුරියමයානි පත්තානි ච ඵලානි ච. ඵලිකමයස්ස කූටාගාරස්ස ද්වාරෙ වෙළුරියමයො තාලො ඨිතො අහොසි, තස්ස වෙළුරියමයො ඛන්ධො, ඵලිකමයානි පත්තානි ච ඵලානි ච.

ดูก่อนอานนท์ ในธัมมปราสาทมีเรือนยอด ๘๔,๐๐๐ หลัง มี ๔ สี คือ เรือนยอดทองหลังหนึ่ง เรือนยอดเงินหลังหนึ่ง เรือนยอดแก้วไพฑูรย์หลังหนึ่ง เรือนยอดแก้วผลึกหลังหนึ่ง. ในเรือนยอดทองมีบัลลังก์เงินปูลาดไว้, ในเรือนยอดเงินมีบัลลังก์ทองปูลาดไว้, ในเรือนยอดแก้วไพฑูรย์มีบัลลังก์งาช้างปูลาดไว้, ในเรือนยอดแก้วผลึกมีบัลลังก์แก่นไม้ปูลาดไว้. ที่ประตูเรือนยอดทองมีต้นตาลเงินตั้งอยู่ ลำต้นเป็นเงิน ใบและผลเป็นทอง. ที่ประตูเรือนยอดเงินมีต้นตาลทองตั้งอยู่ ลำต้นเป็นทอง ใบและผลเป็นเงิน. ที่ประตูเรือนยอดแก้วไพฑูรย์มีต้นตาลแก้วผลึกตั้งอยู่ ลำต้นเป็นแก้วผลึก ใบและผลเป็นแก้วไพฑูรย์. ที่ประตูเรือนยอดแก้วผลึกมีต้นตาลแก้วไพฑูรย์ตั้งอยู่ ลำต้นเป็นแก้วไพฑูรย์ ใบและผลเป็นแก้วผลึก.

---

257. ‘‘අථ ඛො, ආනන්ද, රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස එතදහොසි – ‘යංනූනාහං මහාවියූහස්ස කූටාගාරස්ස ද්වාරෙ සබ්බසොවණ්ණමයං තාලවනං මාපෙය්‍යං, යත්ථ දිවාවිහාරං නිසීදිස්සාමී’ති. මාපෙසි ඛො, ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො මහාවියූහස්ස කූටාගාරස්ස ද්වාරෙ සබ්බසොවණ්ණමයං තාලවනං, යත්ථ දිවාවිහාරං නිසීදි. ධම්මො, ආනන්ද, පාසාදො ද්වීහි වෙදිකාහි පරික්ඛිත්තො අහොසි, එකා වෙදිකා සොවණ්ණමයා, එකා රූපියමයා. සොවණ්ණමයාය වෙදිකාය සොවණ්ණමයා ථම්භා අහෙසුං, රූපියමයා සූචියො ච උණ්හීසඤ්ච. රූපියමයාය වෙදිකාය රූපියමයා ථම්භා අහෙසුං, සොවණ්ණමයා සූචියො ච උණ්හීසඤ්ච.

๒๕๗. ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้น พระเจ้ามหาสุทัสสนะได้ทรงดำริว่า ‘ไฉนหนอ เราพึงเนรมิตป่าตาลล้วนแล้วด้วยทองที่ประตูเรือนยอดมหาพยูหะ ซึ่งเราจะนั่งพักผ่อนกลางวัน’. ดูก่อนอานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะได้ทรงเนรมิตป่าตาลล้วนแล้วด้วยทองที่ประตูเรือนยอดมหาพยูหะ ซึ่งพระองค์ประทับพักผ่อนกลางวัน. ดูก่อนอานนท์ ธัมมปราสาทแวดล้อมด้วยรั้ว ๒ ชั้น คือ รั้วทองชั้นหนึ่ง รั้วเงินชั้นหนึ่ง. รั้วทองมีเสาทอง ลูกกรงและหัวเม็ดเป็นเงิน. รั้วเงินมีเสาเงิน ลูกกรงและหัวเม็ดเป็นทอง.

---

258. ‘‘ධම්මො, ආනන්ද, පාසාදො ද්වීහි කිඞ්කිණිකජාලෙහි පරික්ඛිත්තො අහොසි – එකං ජාලං සොවණ්ණමයං එකං රූපියමයං. සොවණ්ණමයස්ස ජාලස්ස රූපියමයා කිඞ්කිණිකා අහෙසුං, රූපියමයස්ස ජාලස්ස සොවණ්ණමයා කිඞ්කිණිකා අහෙසුං. තෙසං ඛො පනානන්ද, කිඞ්කිණිකජාලානං වාතෙරිතානං සද්දො අහොසි වග්ගු ච රජනීයො ච ඛමනීයො ච මදනීයො ච. සෙය්‍යථාපි, ආනන්ද, පඤ්චඞ්ගිකස්ස තූරියස්ස සුවිනීතස්ස සුප්පටිතාළිතස්ස [Pg.150] සුකුසලෙහි සමන්නාහතස්ස සද්දො හොති, වග්ගු ච රජනීයො ච ඛමනීයො ච මදනීයො ච, එවමෙව ඛො, ආනන්ද, තෙසං කිඞ්කිණිකජාලානං වාතෙරිතානං සද්දො අහොසි වග්ගු ච රජනීයො ච ඛමනීයො ච මදනීයො ච. යෙ ඛො පනානන්ද, තෙන සමයෙන කුසාවතියා රාජධානියා ධුත්තා අහෙසුං සොණ්ඩා පිපාසා, තෙ තෙසං කිඞ්කිණිකජාලානං වාතෙරිතානං සද්දෙන පරිචාරෙසුං. නිට්ඨිතො ඛො පනානන්ද, ධම්මො පාසාදො දුද්දික්ඛො අහොසි මුසති චක්ඛූනි. සෙය්‍යථාපි, ආනන්ද, වස්සානං පච්ඡිමෙ මාසෙ සරදසමයෙ විද්ධෙ විගතවලාහකෙ දෙවෙ ආදිච්චො නභං අබ්භුස්සක්කමානො දුද්දික්ඛො හොති මුසති චක්ඛූනි; එවමෙව ඛො, ආනන්ද, ධම්මො පාසාදො දුද්දික්ඛො අහොසි මුසති චක්ඛූනි.

๒๕๘. ดูก่อนอานนท์ ธัมมปราสาทแวดล้อมด้วยตาข่ายกระดึง ๒ ผืน คือ ตาข่ายทองผืนหนึ่ง ตาข่ายเงินผืนหนึ่ง. ตาข่ายทองมีกระดึงเงิน ตาข่ายเงินมีกระดึงทอง. ดูก่อนอานนท์ เสียงของตาข่ายกระดึงเหล่านั้นอันลมพัดให้ไหว เป็นเสียงไพเราะ น่ากำหนัด น่าพอใจ น่ามัวเมา. ดูก่อนอานนท์ เปรียบเหมือนเสียงดนตรีมีองค์ ๕ ที่ปรับดีแล้ว บรรเลงดีแล้ว โดยผู้เชี่ยวชาญ ย่อมไพเราะ น่ากำหนัด น่าพอใจ น่ามัวเมา ฉันใด, ดูก่อนอานนท์ เสียงของตาข่ายกระดึงเหล่านั้นอันลมพัดให้ไหว ก็เป็นเสียงไพเราะ น่ากำหนัด น่าพอใจ น่ามัวเมา ฉันนั้นเหมือนกัน. ดูก่อนอานนท์ ในสมัยนั้น ชนเหล่าใดในกรุงกุสาวดีราชธานีที่เป็นนักเลง นักดื่ม นักพนัน ชนเหล่านั้นก็เพลิดเพลินด้วยเสียงของตาข่ายกระดึงเหล่านั้นอันลมพัดให้ไหว. ดูก่อนอานนท์ ธัมมปราสาทที่สร้างเสร็จแล้ว เป็นของที่ดูได้ยาก ยังจักษุให้พร่า. ดูก่อนอานนท์ เปรียบเหมือนในเดือนสุดท้ายแห่งฤดูฝน ในสมัยศารทกาล เมื่อท้องฟ้าโปร่งปราศจากเมฆ พระอาทิตย์ขึ้นสู่ท้องฟ้า เป็นสิ่งที่ดูได้ยาก ยังจักษุให้พร่า ฉันใด, ดูก่อนอานนท์ ธัมมปราสาทก็เป็นของที่ดูได้ยาก ยังจักษุให้พร่า ฉันนั้นเหมือนกัน.

---

259. ‘‘අථ ඛො, ආනන්ද, රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස එතදහොසි – ‘යංනූනාහං ධම්මස්ස පාසාදස්ස පුරතො ධම්මං නාම පොක්ඛරණිං මාපෙය්‍ය’න්ති. මාපෙසි ඛො, ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො ධම්මස්ස පාසාදස්ස පුරතො ධම්මං නාම පොක්ඛරණිං. ධම්මා, ආනන්ද, පොක්ඛරණී පුරත්ථිමෙන පච්ඡිමෙන ච යොජනං ආයාමෙන අහොසි, උත්තරෙන දක්ඛිණෙන ච අඩ්ඪයොජනං විත්ථාරෙන. ධම්මා, ආනන්ද, පොක්ඛරණී චතුන්නං වණ්ණානං ඉට්ඨකාහි චිතා අහොසි – එකා ඉට්ඨකා සොවණ්ණමයා, එකා රූපියමයා, එකා වෙළුරියමයා, එකා ඵලිකමයා.

๒๕๙. อานนท์ ครั้งนั้น พระเจ้ามหาสุทัสสนะได้มีพระราชดำริดังนี้ว่า ‘ไฉนหนอ เราพึงให้สร้างสระโบกขรณีชื่อธรรมาไว้ข้างหน้าธัมมปราสาท’ อานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะได้โปรดให้สร้างสระโบกขรณีชื่อธรรมาไว้ข้างหน้าธัมมปราสาท อานนท์ สระโบกขรณีชื่อธรรมานั้น ยาวด้านละ ๑ โยชน์โดยทิศตะวันออกและทิศตะวันตก กว้างครึ่งโยชน์โดยทิศเหนือและทิศใต้ อานนท์ สระโบกขรณีชื่อธรรมานั้นก่อด้วยอิฐ ๔ ชนิด คือ อิฐทองชนิดหนึ่ง อิฐเงินชนิดหนึ่ง อิฐแก้วไพฑูรย์ชนิดหนึ่ง อิฐแก้วผลึกชนิดหนึ่ง

---

‘‘ධම්මාය, ආනන්ද, පොක්ඛරණියා චතුවීසති සොපානානි අහෙසුං චතුන්නං වණ්ණානං – එකං සොපානං සොවණ්ණමයං, එකං රූපියමයං, එකං වෙළුරියමයං, එකං ඵලිකමයං. සොවණ්ණමයස්ස සොපානස්ස සොවණ්ණමයා ථම්භා අහෙසුං රූපියමයා සූචියො ච උණ්හීසඤ්ච. රූපියමයස්ස සොපානස්ස රූපියමයා ථම්භා අහෙසුං සොවණ්ණමයා සූචියො ච උණ්හීසඤ්ච. වෙළුරියමයස්ස සොපානස්ස වෙළුරියමයා ථම්භා අහෙසුං ඵලිකමයා සූචියො ච උණ්හීසඤ්ච. ඵලිකමයස්ස සොපානස්ස ඵලිකමයා ථම්භා අහෙසුං වෙළුරියමයා සූචියො ච උණ්හීසඤ්ච.

อานนท์ สระโบกขรณีชื่อธรรมานั้นมีบันได ๒๔ แห่ง ทำด้วยรัตนะ ๔ ชนิด คือ บันไดทองแห่งหนึ่ง บันไดเงินแห่งหนึ่ง บันไดแก้วไพฑูรย์แห่งหนึ่ง บันไดแก้วผลึกแห่งหนึ่ง ที่บันไดทองมีเสาทำด้วยทอง ลูกกรงและหัวเม็ดทำด้วยเงิน ที่บันไดเงินมีเสาทำด้วยเงิน ลูกกรงและหัวเม็ดทำด้วยทอง ที่บันไดแก้วไพฑูรย์มีเสาทำด้วยแก้วไพฑูรย์ ลูกกรงและหัวเม็ดทำด้วยแก้วผลึก ที่บันไดแก้วผลึกมีเสาทำด้วยแก้วผลึก ลูกกรงและหัวเม็ดทำด้วยแก้วไพฑูรย์

---

‘‘ධම්මා, ආනන්ද, පොක්ඛරණී ද්වීහි වෙදිකාහි පරික්ඛිත්තා අහොසි – එකා වෙදිකා සොවණ්ණමයා, එකා රූපියමයා. සොවණ්ණමයාය වෙදිකාය සොවණ්ණමයා [Pg.151] ථම්භා අහෙසුං රූපියමයා සූචියො ච උණ්හීසඤ්ච. රූපියමයාය වෙදිකාය රූපියමයා ථම්භා අහෙසුං සොවණ්ණමයා සූචියො ච උණ්හීසඤ්ච.

อานนท์ สระโบกขรณีชื่อธรรมานั้นมีรั้วล้อม ๒ ชั้น คือ รั้วทองชั้นหนึ่ง รั้วเงินชั้นหนึ่ง ที่รั้วทองมีเสาทำด้วยทอง ลูกกรงและหัวเม็ดทำด้วยเงิน ที่รั้วเงินมีเสาทำด้วยเงิน ลูกกรงและหัวเม็ดทำด้วยทอง

---

‘‘ධම්මා, ආනන්ද, පොක්ඛරණී සත්තහි තාලපන්තීහි පරික්ඛිත්තා අහොසි – එකා තාලපන්ති සොවණ්ණමයා, එකා රූපියමයා, එකා වෙළුරියමයා, එකා ඵලිකමයා, එකා ලොහිතඞ්කමයා, එකා මසාරගල්ලමයා, එකා සබ්බරතනමයා. සොවණ්ණමයස්ස තාලස්ස සොවණ්ණමයො ඛන්ධො අහොසි රූපියමයානි පත්තානි ච ඵලානි ච. රූපියමයස්ස තාලස්ස රූපියමයො ඛන්ධො අහොසි සොවණ්ණමයානි පත්තානි ච ඵලානි ච. වෙළුරියමයස්ස තාලස්ස වෙළුරියමයො ඛන්ධො අහොසි ඵලිකමයානි පත්තානි ච ඵලානි ච. ඵලිකමයස්ස තාලස්ස ඵලිකමයො ඛන්ධො අහොසි වෙළුරියමයානි පත්තානි ච ඵලානි ච. ලොහිතඞ්කමයස්ස තාලස්ස ලොහිතඞ්කමයො ඛන්ධො අහොසි මසාරගල්ලමයානි පත්තානි ච ඵලානි ච. මසාරගල්ලමයස්ස තාලස්ස මසාරගල්ලමයො ඛන්ධො අහොසි ලොහිතඞ්කමයානි පත්තානි ච ඵලානි ච. සබ්බරතනමයස්ස තාලස්ස සබ්බරතනමයො ඛන්ධො අහොසි, සබ්බරතනමයානි පත්තානි ච ඵලානි ච. තාසං ඛො පනානන්ද, තාලපන්තීනං වාතෙරිතානං සද්දො අහොසි, වග්ගු ච රජනීයො ච ඛමනීයො ච මදනීයො ච. සෙය්‍යථාපි, ආනන්ද, පඤ්චඞ්ගිකස්ස තූරියස්ස සුවිනීතස්ස සුප්පටිතාළිතස්ස සුකුසලෙහි සමන්නාහතස්ස සද්දො හොති වග්ගු ච රජනීයො ච ඛමනීයො ච මදනීයො ච, එවමෙව ඛො, ආනන්ද, තාසං තාලපන්තීනං වාතෙරිතානං සද්දො අහොසි වග්ගු ච රජනීයො ච ඛමනීයො ච මදනීයො ච. යෙ ඛො පනානන්ද, තෙන සමයෙන කුසාවතියා රාජධානියා ධුත්තා අහෙසුං සොණ්ඩා පිපාසා, තෙ තාසං තාලපන්තීනං වාතෙරිතානං සද්දෙන පරිචාරෙසුං.

อานนท์ สระโบกขรณีชื่อธรรมานั้นแวดล้อมด้วยต้นตาล ๗ แถว คือ แถวหนึ่งเป็นต้นตาลทอง แถวหนึ่งเป็นต้นตาลเงิน แถวหนึ่งเป็นต้นตาลแก้วไพฑูรย์ แถวหนึ่งเป็นต้นตาลแก้วผลึก แถวหนึ่งเป็นต้นตาลแก้วประพาฬ แถวหนึ่งเป็นต้นตาลแก้วมณี แถวหนึ่งเป็นต้นตาลที่สำเร็จด้วยรัตนะทุกชนิด ต้นตาลทองมีลำต้นเป็นทอง ใบและผลเป็นเงิน ต้นตาลเงินมีลำต้นเป็นเงิน ใบและผลเป็นทอง ต้นตาลแก้วไพฑูรย์มีลำต้นเป็นแก้วไพฑูรย์ ใบและผลเป็นแก้วผลึก ต้นตาลแก้วผลึกมีลำต้นเป็นแก้วผลึก ใบและผลเป็นแก้วไพฑูรย์ ต้นตาลแก้วประพาฬมีลำต้นเป็นแก้วประพาฬ ใบและผลเป็นแก้วมณี ต้นตาลแก้วมณีมีลำต้นเป็นแก้วมณี ใบและผลเป็นแก้วประพาฬ ต้นตาลที่สำเร็จด้วยรัตนะทุกชนิดมีลำต้น ใบ และผลสำเร็จด้วยรัตนะทุกชนิด อานนท์ เสียงต้นตาลเหล่านั้นที่ถูกลมพัดไพเราะ น่าฟัง น่าเพลิดเพลิน และน่าเมา อานนท์ เปรียบเหมือนเสียงดนตรีมีองค์ ๕ ที่ผู้ชำนาญปรับและดีดให้เข้ากันดีแล้ว ไพเราะ น่าฟัง น่าเพลิดเพลิน และน่าเมา ฉันใด อานนท์ เสียงต้นตาลเหล่านั้นที่ถูกลมพัดก็ไพเราะ น่าฟัง น่าเพลิดเพลิน และน่าเมา ฉันนั้น อานนท์ สมัยนั้น ในกรุงกุสาวดีราชธานี พวกนักเลงการพนัน นักเลงสุรา และนักเลงดื่มจัด ก็เพลิดเพลินอยู่ด้วยเสียงต้นตาลเหล่านั้นที่ถูกลมพัด

---

‘‘නිට්ඨිතෙ ඛො පනානන්ද, ධම්මෙ පාසාදෙ නිට්ඨිතාය ධම්මාය ච පොක්ඛරණියා රාජා මහාසුදස්සනො ‘යෙ තෙන සමයෙන සමණෙසු වා සමණසම්මතා බ්‍රාහ්මණෙසු වා බ්‍රාහ්මණසම්මතා’, තෙ සබ්බකාමෙහි සන්තප්පෙත්වා ධම්මං පාසාදං අභිරුහි.

อานนท์ ครั้นธัมมปราสาทและสระโบกขรณีชื่อธรรมาสร้างเสร็จแล้ว พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงให้ผู้ที่สมมติกันว่าเป็นสมณะในหมู่สมณะ หรือผู้ที่สมมติกันว่าเป็นพราหมณ์ในหมู่พราหมณ์ในสมัยนั้น อิ่มหนำด้วยกามคุณทุกอย่างแล้ว จึงเสด็จขึ้นสู่ธัมมปราสาท

---

පඨමභාණවාරො.

ปฐมภาณวาร จบ

---

ඣානසම්පත්ති

ฌานสัมปทา

---

260. ‘‘අථ [Pg.152] ඛො, ආනන්ද, රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස එතදහොසි – ‘කිස්ස නු ඛො මෙ ඉදං කම්මස්ස ඵලං කිස්ස කම්මස්ස විපාකො, යෙනාහං එතරහි එවංමහිද්ධිකො එවංමහානුභාවො’ති? අථ ඛො, ආනන්ද, රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස එතදහොසි – ‘තිණ්ණං ඛො මෙ ඉදං කම්මානං ඵලං තිණ්ණං කම්මානං විපාකො, යෙනාහං එතරහි එවංමහිද්ධිකො එවංමහානුභාවො, සෙය්‍යථිදං දානස්ස දමස්ස සංයමස්සා’ති.

๒๖๐. อานนท์ ครั้งนั้น พระเจ้ามหาสุทัสสนะได้มีพระราชดำริดังนี้ว่า ‘นี้เป็นผลแห่งกรรมอะไรหนอ เป็นวิบากแห่งกรรมอะไรหนอ ที่ทำให้เรามีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากอย่างนี้ในบัดนี้’ อานนท์ ครั้งนั้น พระเจ้ามหาสุทัสสนะได้มีพระราชดำริดังนี้ว่า ‘นี้เป็นผลแห่งกรรม ๓ อย่าง เป็นวิบากแห่งกรรม ๓ อย่าง ที่ทำให้เรามีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากอย่างนี้ในบัดนี้ คือ ทาน ทมะ และสัญญมะ’

---

‘‘අථ ඛො, ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො යෙන මහාවියූහං කූටාගාරං තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා මහාවියූහස්ස කූටාගාරස්ස ද්වාරෙ ඨිතො උදානං උදානෙසි – ‘තිට්ඨ, කාමවිතක්ක, තිට්ඨ, බ්‍යාපාදවිතක්ක, තිට්ඨ, විහිංසාවිතක්ක. එත්තාවතා කාමවිතක්ක, එත්තාවතා බ්‍යාපාදවිතක්ක, එත්තාවතා විහිංසාවිතක්කා’ති.

อานนท์ ครั้งนั้น พระเจ้ามหาสุทัสสนะเสด็จเข้าไปยังมหาพยูหะกูฏาคาร ประทับยืนอยู่ที่ประตูมหาพยูหะกูฏาคารแล้ว ทรงเปล่งอุทานว่า ‘กามวิตก จงหยุดอยู่ พยาบาทวิตก จงหยุดอยู่ วิหิงสาวิตก จงหยุดอยู่ กามวิตก พอแค่นี้ พยาบาทวิตก พอแค่นี้ วิหิงสาวิตก พอแค่นี้’

---

261. ‘‘අථ ඛො, ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො මහාවියූහං කූටාගාරං පවිසිත්වා සොවණ්ණමයෙ පල්ලඞ්කෙ නිසින්නො විවිච්චෙව කාමෙහි විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහි සවිතක්කං සවිචාරං විවෙකජං පීතිසුඛං පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහාසි. විතක්කවිචාරානං වූපසමා අජ්ඣත්තං සම්පසාදනං චෙතසො එකොදිභාවං අවිතක්කං අවිචාරං සමාධිජං පීතිසුඛං දුතියං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහාසි. පීතියා ච විරාගා උපෙක්ඛකො ච විහාසි, සතො ච සම්පජානො සුඛඤ්ච කායෙන පටිසංවෙදෙසි, යං තං අරියා ආචික්ඛන්ති – ‘උපෙක්ඛකො සතිමා සුඛවිහාරී’ති තතියං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහාසි. සුඛස්ස ච පහානා දුක්ඛස්ස ච පහානා පුබ්බෙව සොමනස්සදොමනස්සානං අත්ථඞ්ගමා අදුක්ඛමසුඛං උපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධිං චතුත්ථං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහාසි.

๒๖๑. อานนท์ ครั้งนั้น พระเจ้ามหาสุทัสสนะเสด็จเข้าไปยังมหาพยูหะกูฏาคาร ประทับนั่งบนพระแท่นทอง ทรงสงัดจากกามและอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว บรรลุปฐมฌานอันมีวิตก วิจาร มีปีติและสุขเกิดแต่วิเวกอยู่ เพราะวิตกวิจารสงบระงับไป จึงบรรลุทุติยฌานอันเป็นเครื่องผ่องใสแห่งจิตภายใน ให้สมาธิเป็นหนึ่งผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร มีปีติและสุขเกิดแต่สมาธิอยู่ อนึ่ง เพราะปีติจางคลายไป จึงทรงเป็นผู้มีอุเบกขา มีสติสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกาย ที่พระอริยเจ้าทั้งหลายกล่าวสรรเสริญว่า ‘เป็นผู้มีอุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ บรรลุตติยฌานอยู่ เพราะทรงละสุขและทุกข์ได้ เพราะโสมนัสและโทมนัสดับไปก่อนแล้ว จึงบรรลุจตุตถฌานที่ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีสติบริสุทธิ์เพราะอุเบกขาอยู่

---

262. ‘‘අථ ඛො, ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො මහාවියූහා කූටාගාරා නික්ඛමිත්වා සොවණ්ණමයං කූටාගාරං පවිසිත්වා රූපියමයෙ පල්ලඞ්කෙ නිසින්නො මෙත්තාසහගතෙන චෙතසා එකං දිසං ඵරිත්වා විහාසි. තථා දුතියං තථා තතියං තථා චතුත්ථං. ඉති උද්ධමධො තිරියං සබ්බධි සබ්බත්තතාය සබ්බාවන්තං ලොකං මෙත්තාසහගතෙන චෙතසා විපුලෙන මහග්ගතෙන අප්පමාණෙන අවෙරෙන අබ්‍යාපජ්ජෙන ඵරිත්වා විහාසි. කරුණාසහගතෙන [Pg.153] චෙතසා…පෙ… මුදිතාසහගතෙන චෙතසා…පෙ… උපෙක්ඛාසහගතෙන චෙතසා එකං දිසං ඵරිත්වා විහාසි තථා දුතියං තථා තතියං තථා චතුත්ථං. ඉති උද්ධමධො තිරියං සබ්බධි සබ්බත්තතාය සබ්බාවන්තං ලොකං උපෙක්ඛාසහගතෙන චෙතසා විපුලෙන මහග්ගතෙන අප්පමාණෙන අවෙරෙන අබ්‍යාපජ්ජෙන ඵරිත්වා විහාසි.

๒๖๒. อานนท์ ครั้งนั้น พระเจ้ามหาสุทัสสนะเสด็จออกจากมหาพยูหะกูฏาคาร แล้วเสด็จเข้าไปยังกูฏาคารทอง ประทับนั่งบนพระแท่นเงิน ทรงมีพระทัยประกอบด้วยเมตตา แผ่ไปสู่ทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ก็อย่างนั้น ทิศที่ ๓ ก็อย่างนั้น ทิศที่ ๔ ก็อย่างนั้น ทรงมีพระทัยประกอบด้วยเมตตาอันไพบูลย์ ถึงความเป็นใหญ่ หาประมาณมิได้ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียน แผ่ไปสู่โลกทั้งปวง อันมีสัตว์ทั่วทุกสารทิศ ทั้งเบื้องบน เบื้องต่ำ เบื้องขวาง โดยนัยนี้ ทรงมีพระทัยประกอบด้วยกรุณา...เป... ทรงมีพระทัยประกอบด้วยมุทิตา...เป... ทรงมีพระทัยประกอบด้วยอุเบกขา แผ่ไปสู่ทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ก็อย่างนั้น ทิศที่ ๓ ก็อย่างนั้น ทิศที่ ๔ ก็อย่างนั้น ทรงมีพระทัยประกอบด้วยอุเบกขาอันไพบูลย์ ถึงความเป็นใหญ่ หาประมาณมิได้ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียน แผ่ไปสู่โลกทั้งปวง อันมีสัตว์ทั่วทุกสารทิศ ทั้งเบื้องบน เบื้องต่ำ เบื้องขวาง โดยนัยนี้

---

චතුරාසීති නගරසහස්සාදි

ว่าด้วยนคร ๘๔,๐๐๐ เป็นต้น

---

263. ‘‘රඤ්ඤො, ආනන්ද, මහාසුදස්සනස්ස චතුරාසීති නගරසහස්සානි අහෙසුං කුසාවතීරාජධානිප්පමුඛානි; චතුරාසීති පාසාදසහස්සානි අහෙසුං ධම්මපාසාදප්පමුඛානි; චතුරාසීති කූටාගාරසහස්සානි අහෙසුං මහාවියූහකූටාගාරප්පමුඛානි; චතුරාසීති පල්ලඞ්කසහස්සානි අහෙසුං සොවණ්ණමයානි රූපියමයානි දන්තමයානි සාරමයානි ගොනකත්ථතානි පටිකත්ථතානි පටලිකත්ථතානි කදලිමිගපවරපච්චත්ථරණානි සඋත්තරච්ඡදානි උභතොලොහිතකූපධානානි; චතුරාසීති නාගසහස්සානි අහෙසුං සොවණ්ණාලඞ්කාරානි සොවණ්ණධජානි හෙමජාලපටිච්ඡන්නානි උපොසථනාගරාජප්පමුඛානි; චතුරාසීති අස්සසහස්සානි අහෙසුං සොවණ්ණාලඞ්කාරානි සොවණ්ණධජානි හෙමජාලපටිච්ඡන්නානි වලාහකඅස්සරාජප්පමුඛානි; චතුරාසීති රථසහස්සානි අහෙසුං සීහචම්මපරිවාරානි බ්‍යග්ඝචම්මපරිවාරානි දීපිචම්මපරිවාරානි පණ්ඩුකම්බලපරිවාරානි සොවණ්ණාලඞ්කාරානි සොවණ්ණධජානි හෙමජාලපටිච්ඡන්නානි වෙජයන්තරථප්පමුඛානි; චතුරාසීති මණිසහස්සානි අහෙසුං මණිරතනප්පමුඛානි; චතුරාසීති ඉත්ථිසහස්සානි අහෙසුං සුභද්දාදෙවිප්පමුඛානි; චතුරාසීති ගහපතිසහස්සානි අහෙසුං ගහපතිරතනප්පමුඛානි; චතුරාසීති ඛත්තියසහස්සානි අහෙසුං අනුයන්තානි පරිණායකරතනප්පමුඛානි; චතුරාසීති ධෙනුසහස්සානි අහෙසුං දුහසන්දනානි දුකූලසන්දානානි කංසූපධාරණානි; චතුරාසීති වත්ථකොටිසහස්සානි අහෙසුං ඛොමසුඛුමානං කප්පාසිකසුඛුමානං කොසෙය්‍යසුඛුමානං කම්බලසුඛුමානං; (රඤ්ඤො, ආනන්ද, මහාසුදස්සනස්ස) චතුරාසීති ථාලිපාකසහස්සානි අහෙසුං සායං පාතං භත්තාභිහාරො අභිහරියිත්ථ.

๒๖๓. อานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะมีนคร ๘๔,๐๐๐ แห่ง มีกรุงกุสาวดีราชธานีเป็นประมุข มีปราสาท ๘๔,๐๐๐ หลัง มีธรรมปราสาทเป็นประมุข มีกูฏาคาร ๘๔,๐๐๐ หลัง มีมหาพยูหะกูฏาคารเป็นประมุข มีบัลลังก์ ๘๔,๐๐๐ ที่ ล้วนแล้วด้วยทอง เงิน งา และแก่นไม้ ลาดด้วยผ้าโกเชาว์ขนยาว ลาดด้วยขนแกะสีขาว ลาดด้วยขนแกะทอลายดอกไม้ มีเครื่องลาดอย่างดีทำด้วยหนังเสือ มีเพดานผ้ากัมพลแดง มีหมอนอิงสีแดงทั้งสองข้าง มีช้าง ๘๔,๐๐๐ เชือก ประดับด้วยเครื่องประดับทอง มีธงทอง คลุมด้วยข่ายทอง มีช้างอุโบสถเป็นประมุข มีม้า ๘๔,๐๐๐ ตัว ประดับด้วยเครื่องประดับทอง มีธงทอง คลุมด้วยข่ายทอง มีม้าวลาหกเป็นประมุข มีรถ ๘๔,๐๐๐ คัน หุ้มด้วยหนังราชสีห์ หนังเสือโคร่ง หนังเสือเหลือง ประดับด้วยผ้ากัมพลเหลือง ประดับด้วยเครื่องประดับทอง มีธงทอง คลุมด้วยข่ายทอง มีรถเวชยันต์เป็นประมุข มีแก้วมณี ๘๔,๐๐๐ ดวง มีแก้วมณีรัตนะเป็นประมุข มีสตรี ๘๔,๐๐๐ นาง มีพระนางสุภัททาเทวีเป็นประมุข มีคหบดี ๘๔,๐๐๐ คน มีคหบดีรัตนะเป็นประมุข มีขัตติยราช ๘๔,๐๐๐ องค์ ผู้เป็นอนุยนต์ มีปริณายกรัตนะเป็นประมุข มีแม่โคนม ๘๔,๐๐๐ ตัว ที่มีน้ำนมไหลสะดวก ต้องใช้ภาชนะทองรองรับ มีผ้าโกฏิละ ๘๔,๐๐๐ โกฏิ เป็นผ้าเปลือกไม้เนื้อละเอียด ผ้าฝ้ายเนื้อละเอียด ผ้าไหมเนื้อละเอียด ผ้ากัมพลเนื้อละเอียด (อานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะ) มีหม้อหุงข้าว ๘๔,๐๐๐ ใบ ที่เขาจัดถวายภัตตาหารในเวลาเย็นและเวลาเช้า

---

264. ‘‘තෙන [Pg.154] ඛො පනානන්ද, සමයෙන රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස චතුරාසීති නාගසහස්සානි සායං පාතං උපට්ඨානං ආගච්ඡන්ති. අථ ඛො, ආනන්ද, රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස එතදහොසි – ‘ඉමානි ඛො මෙ චතුරාසීති නාගසහස්සානි සායං පාතං උපට්ඨානං ආගච්ඡන්ති, යංනූන වස්සසතස්ස වස්සසතස්ස අච්චයෙන ද්වෙචත්තාලීසං ද්වෙචත්තාලීසං නාගසහස්සානි සකිං සකිං උපට්ඨානං ආගච්ඡෙය්‍යු’න්ති. අථ ඛො, ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො පරිණායකරතනං ආමන්තෙසි – ‘ඉමානි ඛො මෙ, සම්ම පරිණායකරතන, චතුරාසීති නාගසහස්සානි සායං පාතං උපට්ඨානං ආගච්ඡන්ති, තෙන හි, සම්ම පරිණායකරතන, වස්සසතස්ස වස්සසතස්ස අච්චයෙන ද්වෙචත්තාලීසං ද්වෙචත්තාලීසං නාගසහස්සානි සකිං සකිං උපට්ඨානං ආගච්ඡන්තූ’ති. ‘එවං, දෙවා’ති ඛො, ආනන්ද, පරිණායකරතනං රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස පච්චස්සොසි. අථ ඛො, ආනන්ද, රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස අපරෙන සමයෙන වස්සසතස්ස වස්සසතස්ස අච්චයෙන ද්වෙචත්තාලීසං ද්වෙචත්තාලීසං නාගසහස්සානි සකිං සකිං උපට්ඨානං ආගමංසු.

๒๖๔. อานนท์ ก็โดยสมัยนั้นแล ช้าง ๘๔,๐๐๐ เชือก มาเฝ้าพระเจ้ามหาสุทัสสนะในเวลาเย็นและเวลาเช้า อานนท์ ครั้งนั้น พระเจ้ามหาสุทัสสนะได้มีพระราชดำริดังนี้ว่า ‘ช้าง ๘๔,๐๐๐ เชือกเหล่านี้มาเฝ้าเราในเวลาเย็นและเวลาเช้า ถ้ากระไรหนอ ช้าง ๔๒,๐๐๐ เชือก พึงมาเฝ้าเราทุกๆ ๑๐๐ ปี เป็นครั้งๆ ไป’ อานนท์ ครั้งนั้น พระเจ้ามหาสุทัสสนะรับสั่งเรียกปริณายกรัตนะมาตรัสว่า ‘ดูก่อนปริณายกรัตนะผู้สหาย ช้าง ๘๔,๐๐๐ เชือกเหล่านี้มาเฝ้าเราในเวลาเย็นและเวลาเช้า ดูก่อนปริณายกรัตนะผู้สหาย ถ้าอย่างนั้น ขอช้าง ๔๒,๐๐๐ เชือก จงมาเฝ้าทุกๆ ๑๐๐ ปี เป็นครั้งๆ ไปเถิด’ อานนท์ ปริณายกรัตนะทูลรับสนองพระราชดำรัสของพระเจ้ามหาสุทัสสนะว่า ‘อย่างนั้น พระเจ้าข้า’ อานนท์ ครั้งนั้น โดยสมัยอื่นต่อมา ช้าง ๔๒,๐๐๐ เชือก ได้มาเฝ้าพระเจ้ามหาสุทัสสนะทุกๆ ๑๐๐ ปี เป็นครั้งๆ ไป

---

සුභද්දාදෙවිඋපසඞ්කමනං

ว่าด้วยการเข้าเฝ้าของพระนางสุภัททาเทวี

---

265. ‘‘අථ ඛො, ආනන්ද, සුභද්දාය දෙවියා බහුන්නං වස්සානං බහුන්නං වස්සසතානං බහුන්නං වස්සසහස්සානං අච්චයෙන එතදහොසි – ‘චිරං දිට්ඨො ඛො මෙ රාජා මහාසුදස්සනො. යංනූනාහං රාජානං මහාසුදස්සනං දස්සනාය උපසඞ්කමෙය්‍ය’න්ති. අථ ඛො, ආනන්ද, සුභද්දා දෙවී ඉත්ථාගාරං ආමන්තෙසි – ‘එථ තුම්හෙ සීසානි න්හායථ පීතානි වත්ථානි පාරුපථ. චිරං දිට්ඨො නො රාජා මහාසුදස්සනො, රාජානං මහාසුදස්සනං දස්සනාය උපසඞ්කමිස්සාමා’ති. ‘එවං, අය්‍යෙ’ති ඛො, ආනන්ද, ඉත්ථාගාරං සුභද්දාය දෙවියා පටිස්සුත්වා සීසානි න්හායිත්වා පීතානි වත්ථානි පාරුපිත්වා යෙන සුභද්දා දෙවී තෙනුපසඞ්කමි. අථ ඛො, ආනන්ද, සුභද්දා දෙවී පරිණායකරතනං ආමන්තෙසි – ‘කප්පෙහි, සම්ම පරිණායකරතන, චතුරඞ්ගිනිං සෙනං, චිරං දිට්ඨො නො රාජා මහාසුදස්සනො, රාජානං මහාසුදස්සනං දස්සනාය උපසඞ්කමිස්සාමා’ති. ‘එවං, දෙවී’ති ඛො, ආනන්ද, පරිණායකරතනං සුභද්දාය දෙවියා පටිස්සුත්වා චතුරඞ්ගිනිං සෙනං කප්පාපෙත්වා සුභද්දාය දෙවියා පටිවෙදෙසි – ‘කප්පිතා ඛො, දෙවි, චතුරඞ්ගිනී සෙනා, යස්සදානි කාලං මඤ්ඤසී’ති. අථ ඛො, ආනන්ද, සුභද්දා [Pg.155] දෙවී චතුරඞ්ගිනියා සෙනාය සද්ධිං ඉත්ථාගාරෙන යෙන ධම්මො පාසාදො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා ධම්මං පාසාදං අභිරුහිත්වා යෙන මහාවියූහං කූටාගාරං තෙනුපසඞ්කමි. උපසඞ්කමිත්වා මහාවියූහස්ස කූටාගාරස්ස ද්වාරබාහං ආලම්බිත්වා අට්ඨාසි. අථ ඛො, ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො සද්දං සුත්වා – ‘කිං නු ඛො මහතො විය ජනකායස්ස සද්දො’ති මහාවියූහා කූටාගාරා නික්ඛමන්තො අද්දස සුභද්දං දෙවිං ද්වාරබාහං ආලම්බිත්වා ඨිතං, දිස්වාන සුභද්දං දෙවිං එතදවොච – ‘එත්ථෙව, දෙවි, තිට්ඨ මා පාවිසී’ති. අථ ඛො, ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො අඤ්ඤතරං පුරිසං ආමන්තෙසි – ‘එහි ත්වං, අම්භො පුරිස, මහාවියූහා කූටාගාරා සොවණ්ණමයං පල්ලඞ්කං නීහරිත්වා සබ්බසොවණ්ණමයෙ තාලවනෙ පඤ්ඤපෙහී’ති. ‘එවං, දෙවා’ති ඛො, ආනන්ද, සො පුරිසො රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස පටිස්සුත්වා මහාවියූහා කූටාගාරා සොවණ්ණමයං පල්ලඞ්කං නීහරිත්වා සබ්බසොවණ්ණමයෙ තාලවනෙ පඤ්ඤපෙසි. අථ ඛො, ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො දක්ඛිණෙන පස්සෙන සීහසෙය්‍යං කප්පෙසි පාදෙ පාදං අච්චාධාය සතො සම්පජානො.

๒๖๕. “ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้นแล เมื่อล่วงไปหลายปี หลายร้อยปี หลายพันปี พระนางสุภัททาเทวีได้ทรงมีพระดำรินี้ว่า ‘นานแล้วหนอ ที่เรามิได้เฝ้าพระเจ้ามหาสุทัสสนะ ถ้ากระไร เราพึงเข้าไปเฝ้าพระเจ้ามหาสุทัสสนะเถิด’ ลำดับนั้นแล อานนท์ พระนางสุภัททาเทวีรับสั่งเรียกเหล่านางสนมมาตรัสว่า ‘มาเถิด ท่านทั้งหลาย จงสรงพระเศียร นุ่งห่มผ้าสีเหลือง นานแล้วที่พวกเรามิได้เฝ้าพระเจ้ามหาสุทัสสนะ พวกเราจักเข้าไปเฝ้าพระเจ้ามหาสุทัสสนะกัน’ ดูก่อนอานนท์ เหล่านางสนมทูลรับพระดำรัสของพระนางสุภัททาเทวีว่า ‘เพคะ พระแม่เจ้า’ แล้วสรงพระเศียร นุ่งห่มผ้าสีเหลือง เข้าไปเฝ้าพระนางสุภัททาเทวีถึงที่ประทับ ลำดับนั้นแล อานนท์ พระนางสุภัททาเทวีรับสั่งเรียกปริณายกรัตนะมาตรัสว่า ‘พ่อปริณายกรัตนะ ท่านจงเตรียมจตุรงคินีเสนา นานแล้วที่พวกเรามิได้เฝ้าพระเจ้ามหาสุทัสสนะ พวกเราจักเข้าไปเฝ้าพระเจ้ามหาสุทัสสนะกัน’ ดูก่อนอานนท์ ปริณายกรัตนะทูลรับพระดำรัสของพระนางสุภัททาเทวีว่า ‘พ่ะย่ะค่ะ พระเทวี’ แล้วให้เตรียมจตุรงคินีเสนา แล้วกราบทูลแด่พระนางสุภัททาเทวีว่า ‘ข้าแต่พระเทวี จตุรงคินีเสนาเตรียมพร้อมแล้ว บัดนี้ พระองค์ทรงสำคัญกาลอันควรเถิด’ ลำดับนั้นแล อานนท์ พระนางสุภัททาเทวีพร้อมด้วยจตุรงคินีเสนาและเหล่านางสนม เสด็จเข้าไปยังธัมมปราสาท ครั้นเสด็จเข้าไปแล้ว เสด็จขึ้นสู่ธัมมปราสาท แล้วเสด็จเข้าไปยังมหาพยูหะกูฏาคาร ครั้นเสด็จเข้าไปแล้ว ได้ประทับยืนเหนี่ยวบานประตูแห่งมหาพยูหะกูฏาคารอยู่ ลำดับนั้นแล อานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงสดับเสียงแล้ว (ทรงดำริว่า) ‘เสียงอะไรหนอ เหมือนเสียงมหาชน’ เสด็จออกจากมหาพยูหะกูฏาคาร ได้ทอดพระเนตรเห็นพระนางสุภัททาเทวีประทับยืนเหนี่ยวบานประตูอยู่ ครั้นทอดพระเนตรเห็นแล้ว ได้ตรัสกับพระนางสุภัททาเทวีว่า ‘เทวี เธอจงยืนอยู่ตรงนั้นแหละ อย่าเข้ามาเลย’ ลำดับนั้นแล อานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะรับสั่งเรียกบุรุษคนหนึ่งมาตรัสว่า ‘มาเถิด ท่านบุรุษ ท่านจงนำพระแท่นบรรทมทองคำออกจากมหาพยูหะกูฏาคาร แล้วปูลาดไว้ในดงตาลที่ล้วนแล้วด้วยทองคำ’ ดูก่อนอานนท์ บุรุษนั้นทูลรับพระราชดำรัสของพระเจ้ามหาสุทัสสนะว่า ‘พ่ะย่ะค่ะ พระเจ้าข้า’ แล้วนำพระแท่นบรรทมทองคำออกจากมหาพยูหะกูฏาคาร ปูลาดไว้ในดงตาลที่ล้วนแล้วด้วยทองคำ ลำดับนั้นแล อานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงสำเร็จสีหไสยาโดยพระปรัศว์เบื้องขวา ทรงซ้อนพระบาทเหลื่อมพระบาท ทรงมีสติสัมปชัญญะ”

---

266. ‘‘අථ ඛො, ආනන්ද, සුභද්දාය දෙවියා එතදහොසි – ‘විප්පසන්නානි ඛො රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස ඉන්ද්‍රියානි, පරිසුද්ධො ඡවිවණ්ණො පරියොදාතො, මා හෙව ඛො රාජා මහාසුදස්සනො කාලමකාසී’ති රාජානං මහාසුදස්සනං එතදවොච –

๒๖๖. “ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้นแล พระนางสุภัททาเทวีได้ทรงมีพระดำรินี้ว่า ‘อินทรีย์ของพระเจ้ามหาสุทัสสนะผ่องใสยิ่งนัก พระฉวีวรรณบริสุทธิ์ผุดผ่อง ขอพระเจ้ามหาสุทัสสนะอย่าเพิ่งสวรรคตเลย’ แล้วได้กราบทูลคำนี้แด่พระเจ้ามหาสุทัสสนะว่า”

---

‘ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති නගරසහස්සානි කුසාවතීරාජධානිප්පමුඛානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං ජනෙහි ජීවිතෙ අපෙක්ඛං කරොහි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති පාසාදසහස්සානි ධම්මපාසාදප්පමුඛානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං ජනෙහි ජීවිතෙ අපෙක්ඛං කරොහි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති කූටාගාරසහස්සානි මහාවියූහකූටාගාරප්පමුඛානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං ජනෙහි ජීවිතෙ අපෙක්ඛං කරොහි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති පල්ලඞ්කසහස්සානි සොවණ්ණමයානි රූපියමයානි දන්තමයානි සාරමයානි ගොනකත්ථතානි පටිකත්ථතානි පටලිකත්ථතානි කදලිමිගපවරපච්චත්ථරණානි සඋත්තරච්ඡදානි උභතොලොහිතකූපධානානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං ජනෙහි, ජීවිතෙ අපෙක්ඛං කරොහි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති නාගසහස්සානි සොවණ්ණාලඞ්කාරානි සොවණ්ණධජානි හෙමජාලපටිච්ඡන්නානි උපොසථනාගරාජප්පමුඛානි. එත්ථ, දෙව[Pg.156], ඡන්දං ජනෙහි ජීවිතෙ අපෙක්ඛං කරොහි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති අස්සසහස්සානි සොවණ්ණාලඞ්කාරානි සොවණ්ණධජානි හෙමජාලපටිච්ඡන්නානි වලාහකඅස්සරාජප්පමුඛානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං ජනෙහි ජීවිතෙ අපෙක්ඛං කරොහි. ඉමානි තෙ, දෙව චතුරාසීති රථසහස්සානි සීහචම්මපරිවාරානි බ්‍යග්ඝචම්මපරිවාරානි දීපිචම්මපරිවාරානි පණ්ඩුකම්බලපරිවාරානි සොවණ්ණාලඞ්කාරානි සොවණ්ණධජානි හෙමජාලපටිච්ඡන්නානි වෙජයන්තරථප්පමුඛානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං ජනෙහි ජීවිතෙ අපෙක්ඛං කරොහි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති මණිසහස්සානි මණිරතනප්පමුඛානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං ජනෙහි ජීවිතෙ අපෙක්ඛං කරොහි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති ඉත්ථිසහස්සානි ඉත්ථිරතනප්පමුඛානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං ජනෙහි ජීවිතෙ අපෙක්ඛං කරොහි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති ගහපතිසහස්සානි ගහපතිරතනප්පමුඛානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං ජනෙහි ජීවිතෙ අපෙක්ඛං කරොහි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති ඛත්තියසහස්සානි අනුයන්තානි පරිණායකරතනප්පමුඛානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං ජනෙහි ජීවිතෙ අපෙක්ඛං කරොහි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති ධෙනුසහස්සානි දුහසන්දනානි කංසූපධාරණානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං ජනෙහි ජීවිතෙ අපෙක්ඛං කරොහි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති වත්ථකොටිසහස්සානි ඛොමසුඛුමානං කප්පාසිකසුඛුමානං කොසෙය්‍යසුඛුමානං කම්බලසුඛුමානං. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං ජනෙහි, ජීවිතෙ අපෙක්ඛං කරොහි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති ථාලිපාකසහස්සානි සායං පාතං භත්තාභිහාරො අභිහරියති. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං ජනෙහි ජීවිතෙ අපෙක්ඛං කරොහී’ති.

ข้าแต่สมมติเทพ พระนคร ๘๔,๐๐๐ นคร มีกรุงกุสาวดีราชธานีเป็นประมุขเหล่านี้เป็นของพระองค์ ขอสมมติเทพจงทรงพอพระทัยในพระนครเหล่านี้ จงทรงอาลัยในชีวิตเถิด ข้าแต่สมมติเทพ ปราสาท ๘๔,๐๐๐ หลัง มีธรรมปราสาทเป็นประมุขเหล่านี้เป็นของพระองค์ ขอสมมติเทพจงทรงพอพระทัยในปราสาทเหล่านี้ จงทรงอาลัยในชีวิตเถิด ข้าแต่สมมติเทพ กูฏาคาร ๘๔,๐๐๐ หลัง มีมหาวิยูหกูฏาคารเป็นประมุขเหล่านี้เป็นของพระองค์ ขอสมมติเทพจงทรงพอพระทัยในกูฏาคารเหล่านี้ จงทรงอาลัยในชีวิตเถิด ข้าแต่สมมติเทพ บัลลังก์ ๘๔,๐๐๐ ที่ ล้วนแล้วด้วยทอง เงิน งา แก่นไม้ ลาดด้วยผ้าโกนกะ ผ้าปฏิกะ ผ้าปฏลิกะ ผ้ากทลิมิคปวรปัจจัตถรณะ มีเพดานอยู่เบื้องบน มีหมอนข้างสีแดงทั้ง ๒ ข้างเหล่านี้เป็นของพระองค์ ขอสมมติเทพจงทรงพอพระทัยในบัลลังก์เหล่านี้ จงทรงอาลัยในชีวิตเถิด ข้าแต่สมมติเทพ ช้าง ๘๔,๐๐๐ เชือก ประดับด้วยเครื่องประดับทอง มีธงทอง คลุมด้วยข่ายทอง มีช้างอุโบสถราชเป็นประมุขเหล่านี้เป็นของพระองค์ ขอสมมติเทพจงทรงพอพระทัยในช้างเหล่านี้ จงทรงอาลัยในชีวิตเถิด ข้าแต่สมมติเทพ ม้า ๘๔,๐๐๐ ตัว ประดับด้วยเครื่องประดับทอง มีธงทอง คลุมด้วยข่ายทอง มีม้าวลาหกราชเป็นประมุขเหล่านี้เป็นของพระองค์ ขอสมมติเทพจงทรงพอพระทัยในม้าเหล่านี้ จงทรงอาลัยในชีวิตเถิด ข้าแต่สมมติเทพ รถ ๘๔,๐๐๐ คัน หุ้มด้วยหนังราชสีห์ หนังเสือโคร่ง หนังเสือเหลือง ลาดด้วยผ้ากัมพลเหลือง ประดับด้วยเครื่องประดับทอง มีธงทอง คลุมด้วยข่ายทอง มีเวชยันตรถเป็นประมุขเหล่านี้เป็นของพระองค์ ขอสมมติเทพจงทรงพอพระทัยในรถเหล่านี้ จงทรงอาลัยในชีวิตเถิด ข้าแต่สมมติเทพ แก้ว ๘๔,๐๐๐ ดวง มีแก้วมณีเป็นประมุขเหล่านี้เป็นของพระองค์ ขอสมมติเทพจงทรงพอพระทัยในแก้วเหล่านี้ จงทรงอาลัยในชีวิตเถิด ข้าแต่สมมติเทพ สตรี ๘๔,๐๐๐ นาง มีอิตถีรัตนะเป็นประมุขเหล่านี้เป็นของพระองค์ ขอสมมติเทพจงทรงพอพระทัยในสตรีเหล่านี้ จงทรงอาลัยในชีวิตเถิด ข้าแต่สมมติเทพ คหบดี ๘๔,๐๐๐ คน มีคหบดีรัตนะเป็นประมุขเหล่านี้เป็นของพระองค์ ขอสมมติเทพจงทรงพอพระทัยในคหบดีเหล่านี้ จงทรงอาลัยในชีวิตเถิด ข้าแต่สมมติเทพ ขัตติยราช ๘๔,๐๐๐ องค์ ผู้เป็นอนุยนต์ มีปริณายกรัตนะเป็นประมุขเหล่านี้เป็นของพระองค์ ขอสมมติเทพจงทรงพอพระทัยในขัตติยราชเหล่านี้ จงทรงอาลัยในชีวิตเถิด ข้าแต่สมมติเทพ แม่โคนม ๘๔,๐๐๐ ตัว มีน้ำนมไหลซึมซาบ มีภาชนะสำริดรองรับเหล่านี้เป็นของพระองค์ ขอสมมติเทพจงทรงพอพระทัยในแม่โคนมเหล่านี้ จงทรงอาลัยในชีวิตเถิด ข้าแต่สมมติเทพ ผ้าโกฏิ ๘๔,๐๐๐ โกฏิ เป็นผ้าเนื้อละเอียด คือ ผ้าโขมพัสตร์ ผ้าฝ้าย ผ้าไหม ผ้ากัมพลเหล่านี้เป็นของพระองค์ ขอสมมติเทพจงทรงพอพระทัยในผ้าเหล่านี้ จงทรงอาลัยในชีวิตเถิด ข้าแต่สมมติเทพ หม้อข้าว ๘๔,๐๐๐ หม้อ ที่เขาหุงถวายเป็นพระกระยาหารเช้าเย็นเหล่านี้เป็นของพระองค์ ขอสมมติเทพจงทรงพอพระทัยในพระกระยาหารเหล่านี้ จงทรงอาลัยในชีวิตเถิด

---

267. ‘‘එවං වුත්තෙ, ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො සුභද්දං දෙවිං එතදවොච –

๒๖๗. อานนท์ เมื่อพระนางสุภัททาเทวีกราบทูลอย่างนี้แล้ว พระเจ้ามหาสุทัสสนะได้ตรัสพระดำรัสนี้กับพระนางสุภัททาเทวีว่า

---

‘දීඝරත්තං ඛො මං ත්වං, දෙවි, ඉට්ඨෙහි කන්තෙහි පියෙහි මනාපෙහි සමුදාචරිත්ථ; අථ ච පන මං ත්වං පච්ඡිමෙ කාලෙ අනිට්ඨෙහි අකන්තෙහි අප්පියෙහි අමනාපෙහි සමුදාචරසී’ති. ‘කථං චරහි තං, දෙව, සමුදාචරාමී’ති? ‘එවං ඛො මං ත්වං, දෙවි, සමුදාචර – ‘‘සබ්බෙහෙව, දෙව, පියෙහි මනාපෙහි නානාභාවො විනාභාවො අඤ්ඤථාභාවො, මා ඛො ත්වං, දෙව, සාපෙක්ඛො කාලමකාසි, දුක්ඛා සාපෙක්ඛස්ස කාලඞ්කිරියා, ගරහිතා ච සාපෙක්ඛස්ස කාලඞ්කිරියා. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති නගරසහස්සානි [Pg.157] කුසාවතීරාජධානිප්පමුඛානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං පජහ ජීවිතෙ අපෙක්ඛං මාකාසි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති පාසාදසහස්සානි ධම්මපාසාදප්පමුඛානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං පජහ ජීවිතෙ අපෙක්ඛං මාකාසි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති කූටාගාරසහස්සානි මහාවියූහකූටාගාරප්පමුඛානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං පජහ ජීවිතෙ අපෙක්ඛං මාකාසි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති පල්ලඞ්කසහස්සානි සොවණ්ණමයානි රූපියමයානි දන්තමයානි සාරමයානි ගොනකත්ථතානි පටිකත්ථතානි පටලිකත්ථතානි කදලිමිගපවරපච්චත්ථරණානි සඋත්තරච්ඡදානි උභතොලොහිතකූපධානානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං පජහ ජීවිතෙ අපෙක්ඛං මාකාසි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති නාගසහස්සානි සොවණ්ණාලඞ්කාරානි සොවණ්ණධජානි හෙමජාලපටිච්ඡන්නානි උපොසථනාගරාජප්පමුඛානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං පජහ ජීවිතෙ අපෙක්ඛං මාකාසි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති අස්සසහස්සානි සොවණ්ණාලඞ්කාරානි සොවණ්ණධජානි හෙමජාලපටිච්ඡන්නානි වලාහකඅස්සරාජප්පමුඛානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං පජහ ජීවිතෙ අපෙක්ඛං මාකාසි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති රථසහස්සානි සීහචම්මපරිවාරානි බ්‍යග්ඝචම්මපරිවාරානි දීපිචම්මපරිවාරානි පණ්ඩුකම්බලපරිවාරානි සොවණ්ණාලඞ්කාරානි සොවණ්ණධජානි හෙමජාලපටිච්ඡන්නානි වෙජයන්තරථප්පමුඛානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං පජහ ජීවිතෙ අපෙක්ඛං මාකාසි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති මණිසහස්සානි මණිරතනප්පමුඛානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං පජහ ජීවිතෙ අපෙක්ඛං මාකාසි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති ඉත්ථිසහස්සානි සුභද්දාදෙවිප්පමුඛානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං පජහ ජීවිතෙ අපෙක්ඛං මාකාසි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති ගහපතිසහස්සානි ගහපතිරතනප්පමුඛානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං පජහ ජීවිතෙ අපෙක්ඛං මාකාසි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති ඛත්තියසහස්සානි අනුයන්තානි පරිණායකරතනප්පමුඛානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං පජහ ජීවිතෙ අපෙක්ඛං මාකාසි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති ධෙනුසහස්සානි දුහසන්දනානි කංසූපධාරණානි. එත්ථ දෙව, ඡන්දං පජහ ජීවිතෙ අපෙක්ඛං මාකාසි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති වත්ථකොටිසහස්සානි ඛොමසුඛුමානං කප්පාසිකසුඛුමානං කොසෙය්‍යසුඛුමානං කම්බලසුඛුමානං. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං පජහ ජීවිතෙ අපෙක්ඛං මාකාසි. ඉමානි තෙ දෙව චතුරාසීති ථාලිපාකසහස්සානි සායං පාතං භත්තාභිහාරො අභිහරියති. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං පජහ ජීවිතෙ අපෙක්ඛං මාකාසී’’’ති.

‘ดูก่อนพระเทวี เธอเคยปฏิบัติต่อเราด้วยวาจาที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่ารัก น่าพอใจ ตลอดกาลนาน แต่ในปัจฉิมกาล เธอกลับปฏิบัติต่อเราด้วยวาจาที่ไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่ารัก ไม่น่าพอใจ’ ‘ข้าแต่สมมติเทพ หม่อมฉันจะพึงปฏิบัติต่อพระองค์อย่างไรเล่า พระเจ้าข้า’ ‘ดูก่อนพระเทวี เธอจงปฏิบัติต่อเราอย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่สมมติเทพ ความแปรปรวน ความพลัดพราก ความเป็นไปโดยประการอื่นจากของรักของชอบใจทั้งปวงมีอยู่ ขอพระองค์อย่าได้ทรงมีพระทัยห่วงใยสวรรคตเลย การสวรรคตของผู้มีพระทัยห่วงใยเป็นทุกข์ การสวรรคตของผู้มีพระทัยห่วงใยเป็นสิ่งที่บัณฑิตติเตียน ข้าแต่สมมติเทพ นคร ๘๔,๐๐๐ นครเหล่านี้ มีกรุงกุสาวดีราชธานีเป็นประมุข เป็นของพระองค์ ขอพระองค์จงทรงละความพอพระทัยในนครเหล่านี้เสีย อย่าได้ทรงอาลัยในชีวิตเลย ปราสาท ๘๔,๐๐๐ หลังเหล่านี้ มีธรรมปราสาทเป็นประมุข เป็นของพระองค์ ขอพระองค์จงทรงละความพอพระทัยในปราสาทเหล่านี้เสีย อย่าได้ทรงอาลัยในชีวิตเลย กูฏาคาร ๘๔,๐๐๐ หลังเหล่านี้ มีมหาพยูหกูฏาคารเป็นประมุข เป็นของพระองค์ ขอพระองค์จงทรงละความพอพระทัยในกูฏาคารเหล่านี้เสีย อย่าได้ทรงอาลัยในชีวิตเลย บัลลังก์ ๘๔,๐๐๐ ที่เหล่านี้ ทำด้วยทองคำบ้าง ทำด้วยเงินบ้าง ทำด้วยงาบ้าง ทำด้วยแก่นไม้บ้าง ลาดด้วยผ้าโกเชาว์บ้าง ลาดด้วยผ้าขนสัตว์ขาวบ้าง ลาดด้วยผ้าทำด้วยขนสัตว์ปักเป็นลายดอกไม้บ้าง ลาดด้วยหนังเสือดาวอย่างดีบ้าง มีเพดานเบื้องบนบ้าง มีหมอนข้างสีแดงทั้งสองข้างบ้าง เป็นของพระองค์ ขอพระองค์จงทรงละความพอพระทัยในบัลลังก์เหล่านี้เสีย อย่าได้ทรงอาลัยในชีวิตเลย ช้าง ๘๔,๐๐๐ เชือกเหล่านี้ ประดับด้วยเครื่องประดับทองคำ มีธงทอง คลุมด้วยข่ายทอง มีช้างอุโบสถพญาช้างเป็นประมุข เป็นของพระองค์ ขอพระองค์จงทรงละความพอพระทัยในช้างเหล่านี้เสีย อย่าได้ทรงอาลัยในชีวิตเลย ม้า ๘๔,๐๐๐ ตัวเหล่านี้ ประดับด้วยเครื่องประดับทองคำ มีธงทอง คลุมด้วยข่ายทอง มีม้าพลาหกพญาม้าเป็นประมุข เป็นของพระองค์ ขอพระองค์จงทรงละความพอพระทัยในม้าเหล่านี้เสีย อย่าได้ทรงอาลัยในชีวิตเลย รถ ๘๔,๐๐๐ คันเหล่านี้ หุ้มด้วยหนังราชสีห์บ้าง หุ้มด้วยหนังเสือโคร่งบ้าง หุ้มด้วยหนังเสือดาวบ้าง หุ้มด้วยผ้ากัมพลเหลืองบ้าง ประดับด้วยเครื่องประดับทองคำ มีธงทอง คลุมด้วยข่ายทอง มีเวชยันตรถเป็นประมุข เป็นของพระองค์ ขอพระองค์จงทรงละความพอพระทัยในรถเหล่านี้เสีย อย่าได้ทรงอาลัยในชีวิตเลย แก้วมณี ๘๔,๐๐๐ ดวงเหล่านี้ มีแก้วมณีรัตนะเป็นประมุข เป็นของพระองค์ ขอพระองค์จงทรงละความพอพระทัยในแก้วมณีเหล่านี้เสีย อย่าได้ทรงอาลัยในชีวิตเลย สตรี ๘๔,๐๐๐ นางเหล่านี้ มีพระนางสุภัททาเทวีเป็นประมุข เป็นของพระองค์ ขอพระองค์จงทรงละความพอพระทัยในสตรีเหล่านี้เสีย อย่าได้ทรงอาลัยในชีวิตเลย คฤหบดี ๘๔,๐๐๐ คนเหล่านี้ มีคฤหบดีรัตนะเป็นประมุข เป็นของพระองค์ ขอพระองค์จงทรงละความพอพระทัยในคฤหบดีเหล่านี้เสีย อย่าได้ทรงอาลัยในชีวิตเลย ขัตติยราช ๘๔,๐๐๐ องค์เหล่านี้ ผู้เป็นอนุยนต์ มีปริณายกรัตนะเป็นประมุข เป็นของพระองค์ ขอพระองค์จงทรงละความพอพระทัยในขัตติยราชเหล่านี้เสีย อย่าได้ทรงอาลัยในชีวิตเลย แม่โคนม ๘๔,๐๐๐ ตัวเหล่านี้ มีน้ำนมไหลซึมออกจากเต้า ต้องใช้ภาชนะสำริดรองรับ เป็นของพระองค์ ขอพระองค์จงทรงละความพอพระทัยในแม่โคนมเหล่านี้เสีย อย่าได้ทรงอาลัยในชีวิตเลย ผ้าโกฏิ ๘๔,๐๐๐ โกฏิเหล่านี้ เป็นผ้าเปลือกไม้เนื้อละเอียด ผ้าฝ้ายเนื้อละเอียด ผ้าไหมเนื้อละเอียด ผ้ากัมพลเนื้อละเอียด เป็นของพระองค์ ขอพระองค์จงทรงละความพอพระทัยในผ้าเหล่านี้เสีย อย่าได้ทรงอาลัยในชีวิตเลย หม้อหุงข้าว ๘๔,๐๐๐ หม้อเหล่านี้ ที่เขาจัดถวายภัตตาหารเช้าเย็น เป็นของพระองค์ ขอพระองค์จงทรงละความพอพระทัยในหม้อหุงข้าวเหล่านี้เสีย อย่าได้ทรงอาลัยในชีวิตเลย’

---

268. ‘‘එවං [Pg.158] වුත්තෙ, ආනන්ද, සුභද්දා දෙවී පරොදි අස්සූනි පවත්තෙසි. අථ ඛො, ආනන්ද, සුභද්දා දෙවී අස්සූනි පුඤ්ඡිත්වා රාජානං මහාසුදස්සනං එතදවොච –

๒๖๘. ดูก่อนอานนท์ เมื่อพระเจ้ามหาสุทัสสนะตรัสอย่างนี้แล้ว พระนางสุภัททาเทวีทรงกันแสงหลั่งพระอัสสุชล ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้นแล พระนางสุภัททาเทวีทรงเช็ดพระอัสสุชลแล้วได้กราบทูลคำนี้แด่พระเจ้ามหาสุทัสสนะว่า

---

‘සබ්බෙහෙව, දෙව, පියෙහි මනාපෙහි නානාභාවො විනාභාවො අඤ්ඤථාභාවො, මා ඛො ත්වං, දෙව, සාපෙක්ඛො කාලමකාසි, දුක්ඛා සාපෙක්ඛස්ස කාලඞ්කිරියා, ගරහිතා ච සාපෙක්ඛස්ස කාලඞ්කිරියා. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති නගරසහස්සානි කුසාවතීරාජධානිප්පමුඛානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං පජහ ජීවිතෙ අපෙක්ඛං මාකාසි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති පාසාදසහස්සානි ධම්මපාසාදප්පමුඛානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං පජහ ජීවිතෙ අපෙක්ඛං මාකාසි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති කූටාගාරසහස්සානි මහාවියූහකූටාගාරප්පමුඛානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං පජහ ජීවිතෙ අපෙක්ඛං මාකාසි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති පල්ලඞ්කසහස්සානි සොවණ්ණමයානි රූපියමයානි දන්තමයානි සාරමයානි ගොනකත්ථතානි පටිකත්ථතානි පටලිකත්ථතානි කදලිමිගපවරපච්චත්ථරණානි සඋත්තරච්ඡදානි උභතොලොහිතකූපධානානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං පජහ ජීවිතෙ අපෙක්ඛං මාකාසි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති නාගසහස්සානි සොවණ්ණාලඞ්කාරානි සොවණ්ණධජානි හෙමජාලපටිච්ඡන්නානි උපොසථනාගරාජප්පමුඛානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං පජහ ජීවිතෙ අපෙක්ඛං මාකාසි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති අස්සසහස්සානි සොවණ්ණාලඞ්කාරානි සොවණ්ණධජානි හෙමජාලපටිච්ඡන්නානි වලාහකඅස්සරාජප්පමුඛානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං පජහ, ජීවිතෙ අපෙක්ඛං මාකාසි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති රථසහස්සානි සීහචම්මපරිවාරානි බ්‍යග්ඝචම්මපරිවාරානි දීපිචම්මපරිවාරානි පණ්ඩුකම්බලපරිවාරානි සොවණ්ණාලඞ්කාරානි සොවණ්ණධජානි හෙමජාලපටිච්ඡන්නානි වෙජයන්තරථප්පමුඛානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං පජහ ජීවිතෙ අපෙක්ඛං මාකාසි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති මණිසහස්සානි මණිරතනප්පමුඛානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං පජහ ජීවිතෙ අපෙක්ඛං මාකාසි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති ඉත්ථිසහස්සානි ඉත්ථිරතනප්පමුඛානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං පජහ, ජීවිතෙ අපෙක්ඛං මාකාසි. ඉමානි තෙ[Pg.159], දෙව, චතුරාසීති ගහපතිසහස්සානි ගහපතිරතනප්පමුඛානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං පජහ ජීවිතෙ අපෙක්ඛං මාකාසි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති ඛත්තියසහස්සානි අනුයන්තානි පරිණායකරතනප්පමුඛානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං පජහ ජීවිතෙ අපෙක්ඛං මාකාසි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති ධෙනුසහස්සානි දුහසන්දනානි කංසූපධාරණානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං පජහ ජීවිතෙ අපෙක්ඛං මාකාසි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති වත්ථකොටිසහස්සානි ඛොමසුඛුමානං කප්පාසිකසුඛුමානං කොසෙය්‍යසුඛුමානං කම්බලසුඛුමානං. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං පජහ ජීවිතෙ අපෙක්ඛං මාකාසි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති ථාලිපාකසහස්සානි සායං පාතං භත්තාභිහාරො අභිහරියති. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං පජහ ජීවිතෙ අපෙක්ඛං මාකාසී’ති.

‘ข้าแต่สมมติเทพ ความแปรปรวน ความพลัดพราก ความเป็นโดยประการอื่นจากของรักของชอบใจทั้งสิ้น ย่อมมีเป็นธรรมดา ขอฝ่าพระบาทอย่ามีพระทัยห่วงใยสวรรคตเลย การสวรรคตของผู้มีพระทัยห่วงใยเป็นทุกข์ และการสวรรคตของผู้มีพระทัยห่วงใยเป็นสิ่งที่บัณฑิตติเตียน ข้าแต่สมมติเทพ นคร ๘๔,๐๐๐ นคร มีกรุงกุสาวดีราชธานีเป็นประมุขเหล่านี้เป็นของฝ่าพระบาท ขอฝ่าพระบาทจงทรงละความพอพระทัยในนครเหล่านี้เสีย อย่าทรงอาลัยในพระชนมชีพเลย ข้าแต่สมมติเทพ ปราสาท ๘๔,๐๐๐ หลัง มีธรรมปราสาทเป็นประมุขเหล่านี้เป็นของฝ่าพระบาท ขอฝ่าพระบาทจงทรงละความพอพระทัยในปราสาทเหล่านี้เสีย อย่าทรงอาลัยในพระชนมชีพเลย ข้าแต่สมมติเทพ เรือนยอด ๘๔,๐๐๐ หลัง มีเรือนยอดมหาพยูหะเป็นประมุขเหล่านี้เป็นของฝ่าพระบาท ขอฝ่าพระบาทจงทรงละความพอพระทัยในเรือนยอดเหล่านี้เสีย อย่าทรงอาลัยในพระชนมชีพเลย ข้าแต่สมมติเทพ บัลลังก์ ๘๔,๐๐๐ บัลลังก์ ที่ทำด้วยทอง ทำด้วยเงิน ทำด้วยงา ทำด้วยแก่นไม้ ปูลาดด้วยผ้าโกเชาว์ ปูลาดด้วยขนแกะสีขาว ปูลาดด้วยผ้าปักดอกไม้ ปูลาดด้วยหนังแอนทิโลปชั้นดี มีเพดานผ้าสีแดงอยู่เบื้องบน มีหมอนอิงสีแดงทั้งสองข้างเหล่านี้เป็นของฝ่าพระบาท ขอฝ่าพระบาทจงทรงละความพอพระทัยในบัลลังก์เหล่านี้เสีย อย่าทรงอาลัยในพระชนมชีพเลย ข้าแต่สมมติเทพ ช้าง ๘๔,๐๐๐ เชือก ประดับด้วยเครื่องประดับทอง มีธงทอง คลุมด้วยข่ายทอง มีช้างอุโบสถราชเป็นประมุขเหล่านี้เป็นของฝ่าพระบาท ขอฝ่าพระบาทจงทรงละความพอพระทัยในช้างเหล่านี้เสีย อย่าทรงอาลัยในพระชนมชีพเลย ข้าแต่สมมติเทพ ม้า ๘๔,๐๐๐ ตัว ประดับด้วยเครื่องประดับทอง มีธงทอง คลุมด้วยข่ายทอง มีม้าวลาหกอัศวราชเป็นประมุขเหล่านี้เป็นของฝ่าพระบาท ขอฝ่าพระบาทจงทรงละความพอพระทัยในม้าเหล่านี้เสีย อย่าทรงอาลัยในพระชนมชีพเลย ข้าแต่สมมติเทพ รถ ๘๔,๐๐๐ คัน มีหนังราชสีห์เป็นเครื่องลาด มีหนังเสือโคร่งเป็นเครื่องลาด มีหนังเสือเหลืองเป็นเครื่องลาด มีผ้ากัมพลเหลืองเป็นเครื่องลาด ประดับด้วยเครื่องประดับทอง มีธงทอง คลุมด้วยข่ายทอง มีเวชยันตรถเป็นประมุขเหล่านี้เป็นของฝ่าพระบาท ขอฝ่าพระบาทจงทรงละความพอพระทัยในรถเหล่านี้เสีย อย่าทรงอาลัยในพระชนมชีพเลย ข้าแต่สมมติเทพ แก้วมณี ๘๔,๐๐๐ ดวง มีแก้วมณีรัตนะเป็นประมุขเหล่านี้เป็นของฝ่าพระบาท ขอฝ่าพระบาทจงทรงละความพอพระทัยในแก้วมณีเหล่านี้เสีย อย่าทรงอาลัยในพระชนมชีพเลย ข้าแต่สมมติเทพ สตรี ๘๔,๐๐๐ นาง มีนางแก้วเป็นประมุขเหล่านี้เป็นของฝ่าพระบาท ขอฝ่าพระบาทจงทรงละความพอพระทัยในสตรีเหล่านี้เสีย อย่าทรงอาลัยในพระชนมชีพเลย ข้าแต่สมมติเทพ คหบดี ๘๔,๐๐๐ คน มีคหบดีแก้วเป็นประมุขเหล่านี้เป็นของฝ่าพระบาท ขอฝ่าพระบาทจงทรงละความพอพระทัยในคหบดีเหล่านี้เสีย อย่าทรงอาลัยในพระชนมชีพเลย ข้าแต่สมมติเทพ ขัตติยะ ๘๔,๐๐๐ องค์ ผู้เป็นอนุยนต์ มีปริณายกรัตนะเป็นประมุขเหล่านี้เป็นของฝ่าพระบาท ขอฝ่าพระบาทจงทรงละความพอพระทัยในขัตติยะเหล่านี้เสีย อย่าทรงอาลัยในพระชนมชีพเลย ข้าแต่สมมติเทพ แม่โคนม ๘๔,๐๐๐ ตัว มีน้ำนมไหลหลั่ง ต้องใช้ภาชนะทองรองรับเหล่านี้เป็นของฝ่าพระบาท ขอฝ่าพระบาทจงทรงละความพอพระทัยในแม่โคนมเหล่านี้เสีย อย่าทรงอาลัยในพระชนมชีพเลย ข้าแต่สมมติเทพ คู่ผ้า ๘๔,๐๐๐ โกฏิโกฏิ ที่เป็นผ้าเปลือกไม้เนื้อละเอียด ผ้าฝ้ายเนื้อละเอียด ผ้าไหมเนื้อละเอียด ผ้ากัมพลเนื้อละเอียดเหล่านี้เป็นของฝ่าพระบาท ขอฝ่าพระบาทจงทรงละความพอพระทัยในคู่ผ้าเหล่านี้เสีย อย่าทรงอาลัยในพระชนมชีพเลย ข้าแต่สมมติเทพ สำรับกับข้าว ๘๔,๐๐๐ สำรับ ที่เขาจัดถวายทั้งเวลาเย็นและเวลาเช้าเหล่านี้เป็นของฝ่าพระบาท ขอฝ่าพระบาทจงทรงละความพอพระทัยในสำรับกับข้าวเหล่านี้เสีย อย่าทรงอาลัยในพระชนมชีพเลย’

---

බ්‍රහ්මලොකූපගමං

การเสด็จสู่พรหมโลก

---

269. ‘‘අථ ඛො, ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො නචිරස්සෙව කාලමකාසි. සෙය්‍යථාපි, ආනන්ද, ගහපතිස්ස වා ගහපතිපුත්තස්ස වා මනුඤ්ඤං භොජනං භුත්තාවිස්ස භත්තසම්මදො හොති, එවමෙව ඛො, ආනන්ද, රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස මාරණන්තිකා වෙදනා අහොසි. කාලඞ්කතො ච, ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො සුගතිං බ්‍රහ්මලොකං උපපජ්ජි. රාජා, ආනන්ද, මහාසුදස්සනො චතුරාසීති වස්සසහස්සානි කුමාරකීළං කීළි. චතුරාසීති වස්සසහස්සානි ඔපරජ්ජං කාරෙසි. චතුරාසීති වස්සසහස්සානි රජ්ජං කාරෙසි. චතුරාසීති වස්සසහස්සානි ගිහිභූතො ධම්මෙ පාසාදෙ බ්‍රහ්මචරියං චරි. සො චත්තාරො බ්‍රහ්මවිහාරෙ භාවෙත්වා කායස්ස භෙදා පරං මරණා බ්‍රහ්මලොකූපගො අහොසි.

๒๖๙. อานนท์ ต่อมาไม่นานนัก พระเจ้ามหาสุทัสสนะก็สวรรคต อานนท์ เวทนาอันจะถึงความตายของพระเจ้ามหาสุทัสสนะได้เป็นเหมือนความเคลิบเคลิ้มเพราะฉันอาหารของคหบดีหรือบุตรคหบดีผู้บริโภคโภชนะที่น่าพอใจ ฉะนั้น อานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะสวรรคตแล้ว ได้บังเกิดในพรหมโลกอันเป็นสุคติ อานนท์ พระเจ้ามหาสุทัสสนะทรงเล่นอย่างกุมาร ๘๔,๐๐๐ ปี ทรงดำรงตำแหน่งอุปราช ๘๔,๐๐๐ ปี ทรงครองราชย์ ๘๔,๐๐๐ ปี ทรงประพฤติพรหมจรรย์เป็นคฤหัสถ์ในธรรมปราสาท ๘๔,๐๐๐ ปี พระองค์ทรงเจริญพรหมวิหาร ๔ แล้ว หลังจากการตายเพราะกายแตก ได้เข้าถึงพรหมโลก

---

270. ‘‘සියා ඛො පනානන්ද, එවමස්ස – ‘අඤ්ඤො නූන තෙන සමයෙන රාජා මහාසුදස්සනො අහොසී’ති, න ඛො පනෙතං, ආනන්ද, එවං දට්ඨබ්බං. අහං තෙන සමයෙන රාජා මහාසුදස්සනො අහොසිං. මම තානි චතුරාසීති නගරසහස්සානි කුසාවතීරාජධානිප්පමුඛානි, මම තානි චතුරාසීති පාසාදසහස්සානි ධම්මපාසාදප්පමුඛානි, මම තානි චතුරාසීති කූටාගාරසහස්සානි මහාවියූහකූටාගාරප්පමුඛානි, මම තානි චතුරාසීති පල්ලඞ්කසහස්සානි සොවණ්ණමයානි රූපියමයානි දන්තමයානි සාරමයානි ගොනකත්ථතානි පටිකත්ථතානි පටලිකත්ථතානි කදලිමිගපවරපච්චත්ථරණානි සඋත්තරච්ඡදානි [Pg.160] උභතොලොහිතකූපධානානි, මම තානි චතුරාසීති නාගසහස්සානි සොවණ්ණාලඞ්කාරානි සොවණ්ණධජානි හෙමජාලපටිච්ඡන්නානි උපොසථනාගරාජප්පමුඛානි, මම තානි චතුරාසීති අස්සසහස්සානි සොවණ්ණාලඞ්කාරානි සොවණ්ණධජානි හෙමජාලපටිච්ඡන්නානි වලාහකඅස්සරාජප්පමුඛානි, මම තානි චතුරාසීති රථසහස්සානි සීහචම්මපරිවාරානි බ්‍යග්ඝචම්මපරිවාරානි දීපිචම්මපරිවාරානි පණ්ඩුකම්බලපරිවාරානි සොවණ්ණාලඞ්කාරානි සොවණ්ණධජානි හෙමජාලපටිච්ඡන්නානි වෙජයන්තරථප්පමුඛානි, මම තානි චතුරාසීති මණිසහස්සානි මණිරතනප්පමුඛානි, මම තානි චතුරාසීති ඉත්ථිසහස්සානි සුභද්දාදෙවිප්පමුඛානි, මම තානි චතුරාසීති ගහපතිසහස්සානි ගහපතිරතනප්පමුඛානි, මම තානි චතුරාසීති ඛත්තියසහස්සානි අනුයන්තානි පරිණායකරතනප්පමුඛානි, මම තානි චතුරාසීති ධෙනුසහස්සානි දුහසන්දනානි කංසූපධාරණානි, මම තානි චතුරාසීති වත්ථකොටිසහස්සානි ඛොමසුඛුමානං කප්පාසිකසුඛුමානං කොසෙය්‍යසුඛුමානං කම්බලසුඛුමානං, මම තානි චතුරාසීති ථාලිපාකසහස්සානි සායං පාතං භත්තාභිහාරො අභිහරියිත්ථ.

๒๗๐. อานนท์ เธอพึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ในสมัยนั้น พระเจ้ามหาสุทัสสนะคงเป็นพระองค์อื่น’ อานนท์ เธอไม่ควรเห็นอย่างนั้นเลย เราตถาคตนี่แหละเป็นพระเจ้ามหาสุทัสสนะในสมัยนั้น เมือง ๘๔,๐๐๐ เมือง มีกรุงกุสาวดีราชธานีเป็นประมุข เป็นของเรา ปราสาท ๘๔,๐๐๐ หลัง มีธรรมปราสาทเป็นประมุข เป็นของเรา เรือนยอด ๘๔,๐๐๐ หลัง มีเรือนยอดมหาวิยูหะเป็นประมุข เป็นของเรา บัลลังก์ ๘๔,๐๐๐ ที่ ที่ทำด้วยทองคำบ้าง เงินบ้าง งาบ้าง แก่นไม้บ้าง ลาดด้วยผ้าโกนกะ ผ้าปฏิกะ ผ้าปฏลิกะ ลาดด้วยเครื่องลาดอย่างดีทำด้วยหนังเสือดาว มีเพดานกั้นเบื้องบน มีหมอนอิงสีแดงทั้งสองข้าง เป็นของเรา ช้าง ๘๔,๐๐๐ เชือก ประดับด้วยเครื่องประดับทองคำ มีธงทอง ปกคลุมด้วยข่ายทอง มีช้างอุโบสถราชเป็นประมุข เป็นของเรา ม้า ๘๔,๐๐๐ ตัว ประดับด้วยเครื่องประดับทองคำ มีธงทอง ปกคลุมด้วยข่ายทอง มีม้าวลาหกอัสสราชเป็นประมุข เป็นของเรา รถ ๘๔,๐๐๐ คัน มีหนังราชสีห์เป็นเครื่องแวดล้อม มีหนังเสือโคร่งเป็นเครื่องแวดล้อม มีหนังเสือเหลืองเป็นเครื่องแวดล้อม มีผ้ากัมพลเหลืองเป็นเครื่องแวดล้อม ประดับด้วยเครื่องประดับทองคำ มีธงทอง ปกคลุมด้วยข่ายทอง มีเวชยันตรถเป็นประมุข เป็นของเรา แก้วมณี ๘๔,๐๐๐ ดวง มีแก้วมณีรัตนะเป็นประมุข เป็นของเรา สตรี ๘๔,๐๐๐ นาง มีพระนางสุภัททาเทวีเป็นประมุข เป็นของเรา คหบดี ๘๔,๐๐๐ คน มีคหบดีรัตนะเป็นประมุข เป็นของเรา ขัตติยราช ๘๔,๐๐๐ องค์ ผู้เป็นอนุยนต์ มีปริณายกรัตนะเป็นประมุข เป็นของเรา แม่โคนม ๘๔,๐๐๐ ตัว มีน้ำนมไหลหลั่ง ใช้ภาชนะทองรองรับ เป็นของเรา คู่ผ้า ๘๔,๐๐๐ โกฏิ เป็นผ้าเนื้อละเอียดทำด้วยเปลือกไม้ปอ ผ้าฝ้าย ผ้าไหม ผ้าขนสัตว์ เป็นของเรา หม้อข้าว ๘๔,๐๐๐ หม้อ ที่เขาหุงหาอาหารนำมาถวายในเวลาเย็นและเวลาเช้า เป็นของเรา

---

271. ‘‘තෙසං ඛො පනානන්ද, චතුරාසීතිනගරසහස්සානං එකඤ්ඤෙව තං නගරං හොති, යං තෙන සමයෙන අජ්ඣාවසාමි යදිදං කුසාවතී රාජධානී. තෙසං ඛො පනානන්ද, චතුරාසීතිපාසාදසහස්සානං එකොයෙව සො පාසාදො හොති, යං තෙන සමයෙන අජ්ඣාවසාමි යදිදං ධම්මො පාසාදො. තෙසං ඛො පනානන්ද, චතුරාසීතිකූටාගාරසහස්සානං එකඤ්ඤෙව තං කූටාගාරං හොති, යං තෙන සමයෙන අජ්ඣාවසාමි යදිදං මහාවියූහං කූටාගාරං. තෙසං ඛො පනානන්ද, චතුරාසීතිපල්ලඞ්කසහස්සානං එකොයෙව සො පල්ලඞ්කො හොති, යං තෙන සමයෙන පරිභුඤ්ජාමි යදිදං සොවණ්ණමයො වා රූපියමයො වා දන්තමයො වා සාරමයො වා. තෙසං ඛො පනානන්ද, චතුරාසීතිනාගසහස්සානං එකොයෙව සො නාගො හොති, යං තෙන සමයෙන අභිරුහාමි යදිදං උපොසථො නාගරාජා. තෙසං ඛො පනානන්ද, චතුරාසීතිඅස්සසහස්සානං එකොයෙව සො අස්සො හොති, යං තෙන සමයෙන අභිරුහාමි යදිදං වලාහකො අස්සරාජා. තෙසං ඛො පනානන්ද, චතුරාසීතිරථසහස්සානං එකොයෙව සො රථො හොති, යං තෙන සමයෙන අභිරුහාමි යදිදං වෙජයන්තරථො. තෙසං ඛො පනානන්ද, චතුරාසීතිඉත්ථිසහස්සානං එකායෙව [Pg.161] සා ඉත්ථී හොති, යා තෙන සමයෙන පච්චුපට්ඨාති ඛත්තියානී වා වෙස්සිනී වා. තෙසං ඛො පනානන්ද, වා. තෙසං ඛො පනානන්ද, චතුරාසීතිවත්ථකොටිසහස්සානං එකංයෙව තං දුස්සයුගං හොති, යං තෙන සමයෙන පරිදහාමි ඛොමසුඛුමං වා කප්පාසිකසුඛුමං වා කොසෙය්‍යසුඛුමං වා කම්බලසුඛුමං වා. තෙසං ඛො පනානන්ද, චතුරාසීතිථාලිපාකසහස්සානං එකොයෙව සො ථාලිපාකො හොති, යතො නාළිකොදනපරමං භුඤ්ජාමි තදුපියඤ්ච සූපෙය්‍යං.

๒๗๑. อานนท์ บรรดาเมือง ๘๔,๐๐๐ เมืองนั้น มีเพียงเมืองเดียวเท่านั้นที่เราอาศัยอยู่ในสมัยนั้น คือ กรุงกุสาวดีราชธานี อานนท์ บรรดาปราสาท ๘๔,๐๐๐ หลังนั้น มีเพียงปราสาทหลังเดียวเท่านั้นที่เราอาศัยอยู่ในสมัยนั้น คือ ธรรมปราสาท อานนท์ บรรดาเรือนยอด ๘๔,๐๐๐ หลังนั้น มีเพียงเรือนยอดหลังเดียวเท่านั้นที่เราอาศัยอยู่ในสมัยนั้น คือ เรือนยอดมหาวิยูหะ อานนท์ บรรดาบัลลังก์ ๘๔,๐๐๐ ที่นั้น มีเพียงบัลลังก์เดียวเท่านั้นที่เราใช้สอยในสมัยนั้น คือ บัลลังก์ที่ทำด้วยทองคำบ้าง เงินบ้าง งาบ้าง หรือแก่นไม้บ้าง อานนท์ บรรดาช้าง ๘๔,๐๐๐ เชือกนั้น มีเพียงช้างเชือกเดียวเท่านั้นที่เราทรงในสมัยนั้น คือ ช้างอุโบสถราช อานนท์ บรรดาม้า ๘๔,๐๐๐ ตัวนั้น มีเพียงม้าตัวเดียวเท่านั้นที่เราทรงในสมัยนั้น คือ ม้าวลาหกอัสสราช อานนท์ บรรดารถ ๘๔,๐๐๐ คันนั้น มีเพียงรถคันเดียวเท่านั้นที่เราทรงในสมัยนั้น คือ เวชยันตรถ อานนท์ บรรดาสตรี ๘๔,๐๐๐ นางนั้น มีเพียงสตรีคนเดียวเท่านั้นที่คอยปรนนิบัติเราในสมัยนั้น คือ สตรีผู้เป็นขัตติยานี หรือเวสสินี อานนท์ บรรดาคู่ผ้า ๘๔,๐๐๐ โกฏินั้น มีเพียงคู่ผ้าคู่เดียวเท่านั้นที่เรานุ่งห่มในสมัยนั้น คือ ผ้าเนื้อละเอียดทำด้วยเปลือกไม้ปอ ผ้าฝ้าย ผ้าไหม หรือผ้าขนสัตว์ อานนท์ บรรดาหม้อข้าว ๘๔,๐๐๐ หม้อนั้น มีเพียงข้าวที่หุงด้วยหม้อใบเดียวเท่านั้น ซึ่งเราบริโภคข้าวสุกประมาณ ๑ ทะนาน กับกับข้าวที่สมควรแก่ข้าวนั้น

---

272. ‘‘පස්සානන්ද, සබ්බෙතෙ සඞ්ඛාරා අතීතා නිරුද්ධා විපරිණතා. එවං අනිච්චා ඛො, ආනන්ද, සඞ්ඛාරා; එවං අද්ධුවා ඛො, ආනන්ද, සඞ්ඛාරා; එවං අනස්සාසිකා ඛො, ආනන්ද, සඞ්ඛාරා! යාවඤ්චිදං, ආනන්ද, අලමෙව සබ්බසඞ්ඛාරෙසු නිබ්බින්දිතුං, අලං විරජ්ජිතුං, අලං විමුච්චිතුං.

๒๗๒. อานนท์ เธอจงดูเถิด สังขารเหล่านั้นทั้งหมดล่วงไปแล้ว ดับไปแล้ว แปรปรวนไปแล้ว อานนท์ สังขารทั้งหลายไม่เที่ยงอย่างนี้แล อานนท์ สังขารทั้งหลายไม่ยั่งยืนอย่างนี้แล อานนท์ สังขารทั้งหลายไม่น่าชื่นใจอย่างนี้แล อานนท์ เพียงเท่านี้ก็ควรแล้วที่จะเบื่อหน่ายในสังขารทั้งปวง ควรแล้วที่จะคลายกำหนัด ควรแล้วที่จะหลุดพ้น

---

‘‘ඡක්ඛත්තුං ඛො පනාහං, ආනන්ද, අභිජානාමි ඉමස්මිං පදෙසෙ සරීරං නික්ඛිපිතං, තඤ්ච ඛො රාජාව සමානො චක්කවත්තී ධම්මිකො ධම්මරාජා චාතුරන්තො විජිතාවී ජනපදත්ථාවරියපත්තො සත්තරතනසමන්නාගතො, අයං සත්තමො සරීරනික්ඛෙපො. න ඛො පනාහං, ආනන්ද, තං පදෙසං සමනුපස්සාමි සදෙවකෙ ලොකෙ සමාරකෙ සබ්‍රහ්මකෙ සස්සමණබ්‍රාහ්මණියා පජාය සදෙවමනුස්සාය යත්ථ තථාගතො අට්ඨමං සරීරං නික්ඛිපෙය්‍යා’’ති. ඉදමවොච භගවා, ඉදං වත්වාන සුගතො අථාපරං එතදවොච සත්ථා –

อานนท์ เรารู้ชัดอยู่ว่าเคยทอดทิ้งสรีระในประเทศนี้ ๖ ครั้ง และการทอดทิ้งสรีระนั้น ก็เป็นการทอดทิ้งในขณะที่เป็นพระเจ้าจักรพรรดิผู้ทรงธรรม เป็นธรรมราชา ทรงมีมหาสมุทร ๔ เป็นขอบเขต ทรงชนะแล้ว มีชนบทอันมั่นคง ประกอบด้วยรัตนะ ๗ ประการ การทอดทิ้งสรีระครั้งนี้เป็นครั้งที่ ๗ อานนท์ เราตถาคตไม่เล็งเห็นประเทศนั้นในโลกพร้อมทั้งเทวโลก มารโลก พรหมโลก ในหมู่สัตว์พร้อมทั้งสมณพราหมณ์ เทวดาและมนุษย์ ที่ตถาคตจะพึงทอดทิ้งสรีระเป็นครั้งที่ ๘’ พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคำนี้แล้ว พระสุคตครั้นตรัสคำนี้แล้ว พระศาสดาจึงได้ตรัสคำนี้ต่อไปอีกว่า

---

‘‘අනිච්චා වත සඞ්ඛාරා, උප්පාදවයධම්මිනො;

උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣන්ති, තෙසං වූපසමො සුඛො’’ති.

สังขารทั้งหลายไม่เที่ยงหนอ มีความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปเป็นธรรมดา ครั้นเกิดขึ้นแล้วย่อมดับไป ความสงบระงับแห่งสังขารเหล่านั้นเป็นสุข

---

මහාසුදස්සනසුත්තං නිට්ඨිතං චතුත්ථං.

มหาสุทัสสนสูตรที่ ๔ จบ

---

5. ජනවසභසුත්තං

๕. ชนวสภสูตร

---

නාතිකියාදිබ්‍යාකරණං

นาติกิยาทิพยากรณ์

---

273. එවං [Pg.162] මෙ සුතං – එකං සමයං භගවා නාතිකෙ විහරති ගිඤ්ජකාවසථෙ. තෙන ඛො පන සමයෙන භගවා පරිතො පරිතො ජනපදෙසු පරිචාරකෙ අබ්භතීතෙ කාලඞ්කතෙ උපපත්තීසු බ්‍යාකරොති කාසිකොසලෙසු වජ්ජිමල්ලෙසු චෙතිවංසෙසු කුරුපඤ්චාලෙසු මජ්ඣසූරසෙනෙසු – ‘‘අසු අමුත්‍ර උපපන්නො, අසු අමුත්‍ර උපපන්නො. පරොපඤ්ඤාස නාතිකියා පරිචාරකා අබ්භතීතා කාලඞ්කතා පඤ්චන්නං ඔරම්භාගියානං සංයොජනානං පරික්ඛයා ඔපපාතිකා තත්ථ පරිනිබ්බායිනො අනාවත්තිධම්මා තස්මා ලොකා. සාධිකා නවුති නාතිකියා පරිචාරකා අබ්භතීතා කාලඞ්කතා තිණ්ණං සංයොජනානං පරික්ඛයා රාගදොසමොහානං තනුත්තා සකදාගාමිනො, සකිදෙව ඉමං ලොකං ආගන්ත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සන්ති. සාතිරෙකානි පඤ්චසතානි නාතිකියා පරිචාරකා අබ්භතීතා කාලඞ්කතා තිණ්ණං සංයොජනානං පරික්ඛයා සොතාපන්නා අවිනිපාතධම්මා නියතා සම්බොධිපරායණා’’ති.

๒๗๓. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่อิฐาวาสในหมู่บ้านนาทิกะ ก็โดยสมัยนั้นแล พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์คติของผู้ที่ล่วงลับทำกาละไปแล้ว ซึ่งเป็นอุบาสกในชนบทต่างๆ โดยรอบ คือ ในแคว้นกาสีและโกศล ในแคว้นวัชชีและมัลละ ในแคว้นเจติและวังสะ ในแคว้นกุรุและปัญจาละ ในแคว้นมัชฌะและสุรเสนะ ว่า ‘คนโน้นเกิดในที่โน้น คนโน้นเกิดในที่โน้น อุบาสกชาวนาทิกะที่ล่วงลับทำกาละไปแล้วเกินกว่า ๕๐ คน เป็นโอปปาติกะ เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ สิ้นไป จะปรินิพพานในภพนั้น มีปกติไม่กลับมาจากโลกนั้น อุบาสกชาวนาทิกะที่ล่วงลับทำกาละไปแล้ว ๙๐ คนเศษ เป็นพระสกทาคามี เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป และเพราะราคะ โทสะ โมหะเบาบาง จักมาสู่โลกนี้อีกเพียงครั้งเดียวแล้วทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ อุบาสกชาวนาทิกะที่ล่วงลับทำกาละไปแล้ว ๕๐๐ คนเศษ เป็นพระโสดาบัน เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป มีปกติไม่ตกต่ำ เป็นผู้เที่ยง มีการตรัสรู้เป็นเบื้องหน้า’ ดังนี้

---

274. අස්සොසුං ඛො නාතිකියා පරිචාරකා – ‘‘භගවා කිර පරිතො පරිතො ජනපදෙසු පරිචාරකෙ අබ්භතීතෙ කාලඞ්කතෙ උපපත්තීසු බ්‍යාකරොති කාසිකොසලෙසු වජ්ජිමල්ලෙසු චෙතිවංසෙසු කුරුපඤ්චාලෙසු මජ්ඣසූරසෙනෙසු – ‘අසු අමුත්‍ර උපපන්නො, අසු අමුත්‍ර උපපන්නො. පරොපඤ්ඤාස නාතිකියා පරිචාරකා අබ්භතීතා කාලඞ්කතා පඤ්චන්නං ඔරම්භාගියානං සංයොජනානං පරික්ඛයා ඔපපාතිකා තත්ථ පරිනිබ්බායිනො අනාවත්තිධම්මා තස්මා ලොකා. සාධිකා නවුති නාතිකියා පරිචාරකා අබ්භතීතා කාලඞ්කතා තිණ්ණං සංයොජනානං පරික්ඛයා රාගදොසමොහානං තනුත්තා සකදාගාමිනො සකිදෙව ඉමං ලොකං ආගන්ත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සන්ති. සාතිරෙකානි පඤ්චසතානි නාතිකියා පරිචාරකා අබ්භතීතා කාලඞ්කතා තිණ්ණං සංයොජනානං පරික්ඛයා [Pg.163] සොතාපන්නා අවිනිපාතධම්මා නියතා සම්බොධිපරායණා’ති. තෙන ච නාතිකියා පරිචාරකා අත්තමනා අහෙසුං පමුදිතා පීතිසොමනස්සජාතා භගවතො පඤ්හවෙය්‍යාකරණං සුත්වා.

๒๗๔. อุบาสกชาวนาทิกะได้ฟังข่าวว่า ‘ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์คติของผู้ที่ล่วงลับทำกาละไปแล้ว ซึ่งเป็นอุบาสกในชนบทต่างๆ โดยรอบ คือ ในแคว้นกาสีและโกศล ในแคว้นวัชชีและมัลละ ในแคว้นเจติและวังสะ ในแคว้นกุรุและปัญจาละ ในแคว้นมัชฌะและสุรเสนะ ว่า ‘คนโน้นเกิดในที่โน้น คนโน้นเกิดในที่โน้น อุบาสกชาวนาทิกะที่ล่วงลับทำกาละไปแล้วเกินกว่า ๕๐ คน เป็นโอปปาติกะ เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ สิ้นไป จะปรินิพพานในภพนั้น มีปกติไม่กลับมาจากโลกนั้น อุบาสกชาวนาทิกะที่ล่วงลับทำกาละไปแล้ว ๙๐ คนเศษ เป็นพระสกทาคามี เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป และเพราะราคะ โทสะ โมหะเบาบาง จักมาสู่โลกนี้อีกเพียงครั้งเดียวแล้วทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ อุบาสกชาวนาทิกะที่ล่วงลับทำกาละไปแล้ว ๕๐๐ คนเศษ เป็นพระโสดาบัน เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป มีปกติไม่ตกต่ำ เป็นผู้เที่ยง มีการตรัสรู้เป็นเบื้องหน้า’ ดังนี้’ เมื่ออุบาสกชาวนาทิกะได้ฟังคำพยากรณ์ปัญหาของพระผู้มีพระภาคแล้ว ก็มีใจยินดี ร่าเริง เกิดปีติโสมนัส ด้วยเหตุนั้น

---

275. අස්සොසි ඛො ආයස්මා ආනන්දො – ‘‘භගවා කිර පරිතො පරිතො ජනපදෙසු පරිචාරකෙ අබ්භතීතෙ කාලඞ්කතෙ උපපත්තීසු බ්‍යාකරොති කාසිකොසලෙසු වජ්ජිමල්ලෙසු චෙතිවංසෙසු කුරුපඤ්චාලෙසු මජ්ඣසූරසෙනෙසු – ‘අසු අමුත්‍ර උපපන්නො, අසු අමුත්‍ර උපපන්නො. පරොපඤ්ඤාස නාතිකියා පරිචාරකා අබ්භතීතා කාලඞ්කතා පඤ්චන්නං ඔරම්භාගියානං සංයොජනානං පරික්ඛයා ඔපපාතිකා තත්ථ පරිනිබ්බායිනො අනාවත්තිධම්මා තස්මා ලොකා. සාධිකා නවුති නාතිකියා පරිචාරකා අබ්භතීතා කාලඞ්කතා තිණ්ණං සංයොජනානං පරික්ඛයා රාගදොසමොහානං තනුත්තා සකදාගාමිනො සකිදෙව ඉමං ලොකං ආගන්ත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සන්ති. සාතිරෙකානි පඤ්චසතානි නාතිකියා පරිචාරකා අබ්භතීතා කාලඞ්කතා තිණ්ණං සංයොජනානං පරික්ඛයා සොතාපන්නා අවිනිපාතධම්මා නියතා සම්බොධිපරායණා’ති. තෙන ච නාතිකියා පරිචාරකා අත්තමනා අහෙසුං පමුදිතා පීතිසොමනස්සජාතා භගවතො පඤ්හවෙය්‍යාකරණං සුත්වා’’ති.

๒๗๕. ท่านพระอานนท์ได้สดับว่า ‘ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์คติของผู้ที่ล่วงลับทำกาละไปแล้ว ซึ่งเป็นอุบาสกในชนบทต่างๆ โดยรอบ คือ ในแคว้นกาสีและโกศล ในแคว้นวัชชีและมัลละ ในแคว้นเจติและวังสะ ในแคว้นกุรุและปัญจาละ ในแคว้นมัชฌะและสุรเสนะ ว่า ‘คนโน้นเกิดในที่โน้น คนโน้นเกิดในที่โน้น อุบาสกชาวนาทิกะที่ล่วงลับทำกาละไปแล้วเกินกว่า ๕๐ คน เป็นโอปปาติกะ เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ สิ้นไป จะปรินิพพานในภพนั้น มีปกติไม่กลับมาจากโลกนั้น อุบาสกชาวนาทิกะที่ล่วงลับทำกาละไปแล้ว ๙๐ คนเศษ เป็นพระสกทาคามี เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป และเพราะราคะ โทสะ โมหะเบาบาง จักมาสู่โลกนี้อีกเพียงครั้งเดียวแล้วทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ อุบาสกชาวนาทิกะที่ล่วงลับทำกาละไปแล้ว ๕๐๐ คนเศษ เป็นพระโสดาบัน เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป มีปกติไม่ตกต่ำ เป็นผู้เที่ยง มีการตรัสรู้เป็นเบื้องหน้า’ ดังนี้’ เมื่ออุบาสกชาวนาทิกะได้ฟังคำพยากรณ์ปัญหาของพระผู้มีพระภาคแล้ว ก็มีใจยินดี ร่าเริง เกิดปีติโสมนัส ด้วยเหตุนั้น ดังนี้

---

ආනන්දපරිකථා

ปริกถาของท่านพระอานนท์

---

276. අථ ඛො ආයස්මතො ආනන්දස්ස එතදහොසි – ‘‘ඉමෙ ඛො පනාපි අහෙසුං මාගධකා පරිචාරකා බහූ චෙව රත්තඤ්ඤූ ච අබ්භතීතා කාලඞ්කතා. සුඤ්ඤා මඤ්ඤෙ අඞ්ගමගධා අඞ්ගමාගධකෙහි පරිචාරකෙහි අබ්භතීතෙහි කාලඞ්කතෙහි. තෙ ඛො පනාපි අහෙසුං බුද්ධෙ පසන්නා ධම්මෙ පසන්නා සඞ්ඝෙ පසන්නා සීලෙසු පරිපූරකාරිනො. තෙ අබ්භතීතා කාලඞ්කතා භගවතා අබ්‍යාකතා; තෙසම්පිස්ස සාධු වෙය්‍යාකරණං, බහුජනො පසීදෙය්‍ය, තතො ගච්ඡෙය්‍ය සුගතිං. අයං ඛො පනාපි අහොසි රාජා මාගධො සෙනියො බිම්බිසාරො ධම්මිකො ධම්මරාජා හිතො බ්‍රාහ්මණගහපතිකානං නෙගමානඤ්චෙව ජානපදානඤ්ච. අපිස්සුදං මනුස්සා කිත්තයමානරූපා විහරන්ති – ‘එවං නො සො ධම්මිකො ධම්මරාජා සුඛාපෙත්වා [Pg.164] කාලඞ්කතො, එවං මයං තස්ස ධම්මිකස්ස ධම්මරඤ්ඤො විජිතෙ ඵාසු විහරිම්හා’ති. සො ඛො පනාපි අහොසි බුද්ධෙ පසන්නො ධම්මෙ පසන්නො සඞ්ඝෙ පසන්නො සීලෙසු පරිපූරකාරී. අපිස්සුදං මනුස්සා එවමාහංසු – ‘යාව මරණකාලාපි රාජා මාගධො සෙනියො බිම්බිසාරො භගවන්තං කිත්තයමානරූපො කාලඞ්කතො’ති. සො අබ්භතීතො කාලඞ්කතො භගවතා අබ්‍යාකතො. තස්සපිස්ස සාධු වෙය්‍යාකරණං බහුජනො පසීදෙය්‍ය, තතො ගච්ඡෙය්‍ය සුගතිං. භගවතො ඛො පන සම්බොධි මගධෙසු. යත්ථ ඛො පන භගවතො සම්බොධි මගධෙසු, කථං තත්‍ර භගවා මාගධකෙ පරිචාරකෙ අබ්භතීතෙ කාලඞ්කතෙ උපපත්තීසු න බ්‍යාකරෙය්‍ය. භගවා චෙ ඛො පන මාගධකෙ පරිචාරකෙ අබ්භතීතෙ කාලඞ්කතෙ උපපත්තීසු න බ්‍යාකරෙය්‍ය, දීනමනා තෙනස්සු මාගධකා පරිචාරකා; යෙන ඛො පනස්සු දීනමනා මාගධකා පරිචාරකා කථං තෙ භගවා න බ්‍යාකරෙය්‍යා’’ති?

๒๗๖. ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์ได้มีความปริวิตกดังนี้ว่า ‘อุบาสกชาวมคธเหล่านี้ที่ล่วงลับทำกาละไปแล้ว ก็มีจำนวนมากและเป็นผู้รู้ราตรีนาน แคว้นอังคะและมคธดูจะว่างเปล่าจากอุบาสกชาวอังคะและมคธที่ล่วงลับทำกาละไปแล้ว ก็อุบาสกเหล่านั้นเป็นผู้เลื่อมใสในพระพุทธเจ้า เลื่อมใสในพระธรรม เลื่อมใสในพระสงฆ์ เป็นผู้บำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์ อุบาสกเหล่านั้นที่ล่วงลับทำกาละไปแล้ว พระผู้มีพระภาคยังมิได้ทรงพยากรณ์ การพยากรณ์ถึงอุบาสกเหล่านั้นด้วยก็เป็นการดี ชนจำนวนมากจักเลื่อมใส แล้วพึงไปสู่สุคติเพราะเหตุนั้น อนึ่ง พระเจ้าพิมพิสาร จอมทัพแห่งมคธพระองค์นี้ ก็ทรงเป็นธรรมิกราชผู้ทรงธรรม ทรงเกื้อกูลแก่พวกพราหมณ์และคหบดี ทั้งชาวนิคมและชาวชนบท แม้ประชาชนก็ยังกล่าวสรรเสริญอยู่ว่า ‘พระธรรมิกราชพระองค์นั้นทรงให้เราเป็นสุขแล้วจึงสวรรคต พวกเราอยู่ในแว่นแคว้นของพระธรรมิกราชพระองค์นั้นอย่างผาสุก’ ดังนี้ ก็พระองค์เป็นผู้เลื่อมใสในพระพุทธเจ้า เลื่อมใสในพระธรรม เลื่อมใสในพระสงฆ์ เป็นผู้บำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์ แม้ประชาชนก็กล่าวอย่างนี้ว่า ‘พระเจ้าพิมพิสาร จอมทัพแห่งมคธ ทรงกล่าวสรรเสริญพระผู้มีพระภาคอยู่จนกระทั่งเวลาสวรรคต’ ดังนี้ พระองค์ล่วงลับสวรรคตไปแล้ว พระผู้มีพระภาคก็ยังมิได้ทรงพยากรณ์ การพยากรณ์ถึงพระองค์ด้วยก็เป็นการดี ชนจำนวนมากจักเลื่อมใส แล้วพึงไปสู่สุคติเพราะเหตุนั้น ก็การตรัสรู้สัมโพธิญาณของพระผู้มีพระภาคเกิดขึ้นในแคว้นมคธ เมื่อการตรัสรู้สัมโพธิญาณของพระผู้มีพระภาคเกิดขึ้นในแคว้นมคธ เหตุไฉนพระผู้มีพระภาคจึงจะไม่ทรงพยากรณ์คติของอุบาสกชาวมคธที่ล่วงลับทำกาละไปแล้วเล่า หากพระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์คติของอุบาสกชาวมคธที่ล่วงลับทำกาละไปแล้ว อุบาสกชาวมคธก็จะพึงน้อยใจเพราะเหตุนั้น เมื่อมีเหตุที่อุบาสกชาวมคธจะพึงน้อยใจอยู่ เหตุไฉนพระผู้มีพระภาคจึงจะไม่ทรงพยากรณ์ถึงพวกเขาเล่า’

---

277. ඉදමායස්මා ආනන්දො මාගධකෙ පරිචාරකෙ ආරබ්භ එකො රහො අනුවිචින්තෙත්වා රත්තියා පච්චූසසමයං පච්චුට්ඨාය යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නො ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘සුතං මෙතං, භන්තෙ – ‘භගවා කිර පරිතො පරිතො ජනපදෙසු පරිචාරකෙ අබ්භතීතෙ කාලඞ්කතෙ උපපත්තීසු බ්‍යාකරොති කාසිකොසලෙසු වජ්ජිමල්ලෙසු චෙතිවංසෙසු කුරුපඤ්චාලෙසු මජ්ඣසූරසෙනෙසු – ‘‘අසු අමුත්‍ර උපපන්නො, අසු අමුත්‍ර උපපන්නො. පරොපඤ්ඤාස නාතිකියා පරිචාරකා අබ්භතීතා කාලඞ්කතා පඤ්චන්නං ඔරම්භාගියානං සංයොජනානං පරික්ඛයා ඔපපාතිකා තත්ථ පරිනිබ්බායිනො අනාවත්තිධම්මා තස්මා ලොකා. සාධිකා නවුති නාතිකියා පරිචාරකා අබ්භතීතා කාලඞ්කතා තිණ්ණං සංයොජනානං පරික්ඛයා රාගදොසමොහානං තනුත්තා සකදාගාමිනො, සකිදෙව ඉමං ලොකං ආගන්ත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සන්ති. සාතිරෙකානි පඤ්චසතානි නාතිකියා පරිචාරකා අබ්භතීතා කාලඞ්කතා තිණ්ණං සංයොජනානං පරික්ඛයා සොතාපන්නා අවිනිපාතධම්මා නියතා සම්බොධිපරායණාති. තෙන ච නාතිකියා පරිචාරකා අත්තමනා අහෙසුං පමුදිතා පීතිසොමනස්සජාතා භගවතො පඤ්හවෙය්‍යාකරණං සුත්වා’’ති[Pg.165]. ඉමෙ ඛො පනාපි, භන්තෙ, අහෙසුං මාගධකා පරිචාරකා බහූ චෙව රත්තඤ්ඤූ ච අබ්භතීතා කාලඞ්කතා. සුඤ්ඤා මඤ්ඤෙ අඞ්ගමගධා අඞ්ගමාගධකෙහි පරිචාරකෙහි අබ්භතීතෙහි කාලඞ්කතෙහි. තෙ ඛො පනාපි, භන්තෙ, අහෙසුං බුද්ධෙ පසන්නා ධම්මෙ පසන්නා සඞ්ඝෙ පසන්නා සීලෙසු පරිපූරකාරිනො, තෙ අබ්භතීතා කාලඞ්කතා භගවතා අබ්‍යාකතා. තෙසම්පිස්ස සාධු වෙය්‍යාකරණං, බහුජනො පසීදෙය්‍ය, තතො ගච්ඡෙය්‍ය සුගතිං. අයං ඛො පනාපි, භන්තෙ, අහොසි රාජා මාගධො සෙනියො බිම්බිසාරො ධම්මිකො ධම්මරාජා හිතො බ්‍රාහ්මණගහපතිකානං නෙගමානඤ්චෙව ජානපදානඤ්ච. අපිස්සුදං මනුස්සා කිත්තයමානරූපා විහරන්ති – ‘එවං නො සො ධම්මිකො ධම්මරාජා සුඛාපෙත්වා කාලඞ්කතො. එවං මයං තස්ස ධම්මිකස්ස ධම්මරඤ්ඤො විජිතෙ ඵාසු විහරිම්හා’ති. සො ඛො පනාපි, භන්තෙ, අහොසි බුද්ධෙ පසන්නො ධම්මෙ පසන්නො සඞ්ඝෙ පසන්නො සීලෙසු පරිපූරකාරී. අපිස්සුදං මනුස්සා එවමාහංසු – ‘යාව මරණකාලාපි රාජා මාගධො සෙනියො බිම්බිසාරො භගවන්තං කිත්තයමානරූපො කාලඞ්කතො’ති. සො අබ්භතීතො කාලඞ්කතො භගවතා අබ්‍යාකතො; තස්සපිස්ස සාධු වෙය්‍යාකරණං, බහුජනො පසීදෙය්‍ය, තතො ගච්ඡෙය්‍ය සුගතිං. භගවතො ඛො පන, භන්තෙ, සම්බොධි මගධෙසු. යත්ථ ඛො පන, භන්තෙ, භගවතො සම්බොධි මගධෙසු, කථං තත්‍ර භගවා මාගධකෙ පරිචාරකෙ අබ්භතීතෙ කාලඞ්කතෙ උපපත්තීසු න බ්‍යාකරෙය්‍ය? භගවා චෙ ඛො පන, භන්තෙ, මාගධකෙ පරිචාරකෙ අබ්භතීතෙ කාලඞ්කතෙ උපපත්තීසු න බ්‍යාකරෙය්‍ය දීනමනා තෙනස්සු මාගධකා පරිචාරකා; යෙන ඛො පනස්සු දීනමනා මාගධකා පරිචාරකා කථං තෙ භගවා න බ්‍යාකරෙය්‍යා’’ති. ඉදමායස්මා ආනන්දො මාගධකෙ පරිචාරකෙ ආරබ්භ භගවතො සම්මුඛා පරිකථං කත්වා උට්ඨායාසනා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා පක්කාමි.

๒๗๗. ครั้งนั้น ท่านพระอานนท์ปรารภอุบาสกชาวมคธทั้งหลายแล้ว ใคร่ครวญเรื่องนี้อยู่ในที่ลับแต่ผู้เดียว ลุกขึ้นในเวลาใกล้รุ่งแห่งราตรี เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้ว ก็ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ท่านพระอานนท์ผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้สดับมาดังนี้ว่า ‘ได้ยินว่า พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์อุบาสกผู้อุปัฏฐากที่ล่วงลับทำกาละแล้วในชนบทรอบๆ ในแคว้นกาสีและโกศล ในแคว้นวัชชีและมัลละ ในแคว้นเจติและวังสะ ในแคว้นกุรุและปัญจาละ ในแคว้นมัชฌะและสุรเสนะว่า ‘คนโน้นเกิดในภพโน้น คนโน้นเกิดในภพโน้น’ อุบาสกชาวนาทิการะกว่า ๕๐ คนที่ล่วงลับทำกาละแล้ว เป็นโอปปาติกะ เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ สิ้นไป จะปรินิพพานในภพนั้น มีอันไม่กลับมาจากโลกนั้นเป็นธรรมดา อุบาสกชาวนาทิการะกว่า ๙๐ คนที่ล่วงลับทำกาละแล้ว เป็นพระสกทาคามี เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป และเพราะราคะ โทสะ โมหะเบาบาง จักมาสู่โลกนี้อีกครั้งเดียวแล้วทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ อุบาสกชาวนาทิการะ ๕๐๐ กว่าคนที่ล่วงลับทำกาละแล้ว เป็นพระโสดาบัน เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีการตรัสรู้เป็นเบื้องหน้า’ เพราะเหตุนั้น อุบาสกชาวนาทิการะเหล่านั้นได้ฟังคำพยากรณ์ปัญหาของพระผู้มีพระภาคแล้ว จึงมีใจยินดี ร่าเริง เกิดปีติโสมนัส” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็อุบาสกชาวมคธเหล่านี้มีจำนวนมากและเป็นผู้รู้ราตรีนาน ได้ล่วงลับทำกาละไปแล้ว ข้าพระองค์เข้าใจว่า แคว้นอังคะและมคธว่างเปล่าจากอุบาสกชาวอังคะและมคธที่ล่วงลับทำกาละไปแล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ท่านเหล่านั้นเลื่อมใสในพระพุทธเจ้า เลื่อมใสในพระธรรม เลื่อมใสในพระสงฆ์ เป็นผู้ทำศีลให้บริบูรณ์ ท่านเหล่านั้นที่ล่วงลับทำกาละไปแล้ว พระผู้มีพระภาคยังมิได้ทรงพยากรณ์ การพยากรณ์ท่านเหล่านั้นด้วยก็เป็นการดี ชนจำนวนมากจะเลื่อมใส และเพราะเหตุนั้นก็จะไปสู่สุคติ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้พระเจ้าพิมพิสาร จอมทัพแห่งมคธนี้ ก็เป็นธรรมราชาผู้ทรงธรรม เป็นผู้เกื้อกูลแก่พราหมณ์และคหบดี ทั้งชาวนิคมและชาวชนบท แม้คนทั้งหลายก็ยังคงสรรเสริญอยู่ว่า ‘พระธรรมราชาผู้ทรงธรรมพระองค์นั้นทรงให้พวกเราเป็นสุขแล้วจึงสวรรคต พวกเราอยู่ในแว่นแคว้นของพระธรรมราชาผู้ทรงธรรมพระองค์นั้นอยู่อย่างผาสุก’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้พระเจ้าพิมพิสารพระองค์นั้นก็เลื่อมใสในพระพุทธเจ้า เลื่อมใสในพระธรรม เลื่อมใสในพระสงฆ์ เป็นผู้ทำศีลให้บริบูรณ์ แม้คนทั้งหลายก็กล่าวอย่างนี้ว่า ‘แม้จนกระทั่งเวลาจะสิ้นพระชนม์ พระเจ้าพิมพิสาร จอมทัพแห่งมคธ ก็ยังทรงสรรเสริญพระผู้มีพระภาคแล้วจึงสวรรคต’ พระเจ้าพิมพิสารพระองค์นั้นผู้ล่วงลับสวรรคตไปแล้ว พระผู้มีพระภาคยังมิได้ทรงพยากรณ์ การพยากรณ์พระองค์ด้วยก็เป็นการดี ชนจำนวนมากจะเลื่อมใส และเพราะเหตุนั้นก็จะไปสู่สุคติ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็การตรัสรู้ของพระผู้มีพระภาคเกิดขึ้นในแคว้นมคธ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็เมื่อการตรัสรู้ของพระผู้มีพระภาคเกิดขึ้นในแคว้นมคธ ไฉนพระผู้มีพระภาคจะไม่พึงทรงพยากรณ์อุบาสกชาวมคธที่ล่วงลับทำกาละแล้วในคติภพในแคว้นมคธนั้นเล่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ถ้าพระผู้มีพระภาคไม่พึงทรงพยากรณ์อุบาสกชาวมคธที่ล่วงลับทำกาละแล้วในคติภพ อุบาสกชาวมคธพึงเป็นผู้มีใจหดหู่เพราะเหตุนั้น เมื่อเหตุที่อุบาสกชาวมคธจะพึงมีใจหดหู่มีอยู่ ไฉนพระผู้มีพระภาคจึงจะไม่พึงทรงพยากรณ์ท่านเหล่านั้นเล่า” ท่านพระอานนท์ปรารภอุบาสกชาวมคธทั้งหลาย กราบทูลคำอ้อมนี้เฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาคแล้ว ลุกจากอาสนะ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค ทำประทักษิณแล้วหลีกไป

---

278. අථ ඛො භගවා අචිරපක්කන්තෙ ආයස්මන්තෙ ආනන්දෙ පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය නාතිකං පිණ්ඩාය පාවිසි. නාතිකෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා පච්ඡාභත්තං පිණ්ඩපාතපටික්කන්තො පාදෙ පක්ඛාලෙත්වා ගිඤ්ජකාවසථං පවිසිත්වා මාගධකෙ පරිචාරකෙ ආරබ්භ අට්ඨිං කත්වා මනසිකත්වා සබ්බං චෙතසා සමන්නාහරිත්වා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ [Pg.166] නිසීදි – ‘‘ගතිං නෙසං ජානිස්සාමි අභිසම්පරායං, යංගතිකා තෙ භවන්තො යංඅභිසම්පරායා’’ති. අද්දසා ඛො භගවා මාගධකෙ පරිචාරකෙ ‘‘යංගතිකා තෙ භවන්තො යංඅභිසම්පරායා’’ති. අථ ඛො භගවා සායන්හසමයං පටිසල්ලානා වුට්ඨිතො ගිඤ්ජකාවසථා නික්ඛමිත්වා විහාරපච්ඡායායං පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි.

๒๗๘. ครั้งนั้น เมื่อท่านพระอานนท์หลีกไปไม่นาน พระผู้มีพระภาคทรงครองผ้าในเวลาเช้า ทรงถือบาตรและจีวรเสด็จเข้าไปยังหมู่บ้านนาทิการะเพื่อบิณฑบาต ครั้นเสด็จเที่ยวบิณฑบาตในหมู่บ้านนาทิการะแล้ว ภายหลังภัต เสด็จกลับจากบิณฑบาต ทรงล้างพระบาทแล้ว เสด็จเข้าไปยังเรือนอิฐ ประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ ทรงปรารภอุบาสกชาวมคธทั้งหลาย ทรงกระทำไว้ในพระทัย ใส่พระทัย รวบรวมทั้งหมดไว้ด้วยพระทัยว่า “เราจักรู้คติและสัมปรายภพของท่านเหล่านี้ว่า ท่านเหล่านั้นมีคติอย่างไร มีสัมปรายภพอย่างไร” พระผู้มีพระภาคได้ทอดพระเนตรเห็นอุบาสกชาวมคธทั้งหลายว่า “ท่านเหล่านั้นมีคติอย่างนั้น มีสัมปรายภพอย่างนั้น” ครั้งนั้น ในเวลาเย็น พระผู้มีพระภาคเสด็จออกจากที่เร้น เสด็จออกจากเรือนอิฐแล้วประทับนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ในเงาของวิหาร

---

279. අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දො යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නො ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘උපසන්තපදිස්සො භන්තෙ භගවා භාතිරිව භගවතො මුඛවණ්ණො විප්පසන්නත්තා ඉන්ද්‍රියානං. සන්තෙන නූනජ්ජ භන්තෙ භගවා විහාරෙන විහාසී’’ති? ‘‘යදෙව ඛො මෙ ත්වං, ආනන්ද, මාගධකෙ පරිචාරකෙ ආරබ්භ සම්මුඛා පරිකථං කත්වා උට්ඨායාසනා පක්කන්තො, තදෙවාහං නාතිකෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා පච්ඡාභත්තං පිණ්ඩපාතපටික්කන්තො පාදෙ පක්ඛාලෙත්වා ගිඤ්ජකාවසථං පවිසිත්වා මාගධකෙ පරිචාරකෙ ආරබ්භ අට්ඨිං කත්වා මනසිකත්වා සබ්බං චෙතසා සමන්නාහරිත්වා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදිං – ‘ගතිං නෙසං ජානිස්සාමි අභිසම්පරායං, යංගතිකා තෙ භවන්තො යංඅභිසම්පරායා’ති. අද්දසං ඛො අහං, ආනන්ද, මාගධකෙ පරිචාරකෙ ‘යංගතිකා තෙ භවන්තො යංඅභිසම්පරායා’’’ති.

๒๗๙. ครั้งนั้นแล ท่านพระอานนท์เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปเฝ้าแล้วจึงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้วนั่ง ณ ที่สมควร ท่านพระอานนท์นั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระผู้มีพระภาคทรงมีพระลักษณะสงบยิ่งนัก พระฉวีวรรณแห่งพระพักตร์ของพระผู้มีพระภาคผ่องใสยิ่งนัก เพราะอินทรีย์ทั้งหลายผ่องใส ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ วันนี้พระผู้มีพระภาคคงจะประทับอยู่ด้วยวิหารธรรมอันสงบเป็นแน่’ (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) ‘ดูก่อนอานนท์ เธอกล่าวปรารภอุบาสกอุบาสิกาชาวมคธะเป็นปริยายกถาในที่เฉพาะหน้าของเราแล้วลุกจากอาสนะหลีกไปเรื่องใด เราก็ไปบิณฑบาตในหมู่บ้านนาทิกะเรื่องนั้นแหละ ในเวลาปัจฉาภัต กลับจากบิณฑบาตแล้ว ล้างเท้า เข้าไปยังเรือนอิฐ ปรารภอุบาสกอุบาสิกาชาวมคธะ กระทำไว้ในใจ ใส่ใจ น้อมนำมาด้วยใจทั้งหมด แล้วนั่งบนอาสนะที่ปูลาดไว้ว่า ‘เราจักรู้คติและสัมปรายภพของท่านเหล่านั้นว่า ท่านเหล่านั้นมีคติอย่างไร มีสัมปรายภพอย่างไร’ ดูก่อนอานนท์ เราได้เห็นแล้วซึ่งคติและสัมปรายภพของอุบาสกอุบาสิกาชาวมคธะว่า ‘ท่านเหล่านั้นมีคติอย่างนั้น มีสัมปรายภพอย่างนั้น’

---

ජනවසභයක්ඛො

ชนวสภยักษ์

---

280. ‘‘අථ ඛො, ආනන්ද, අන්තරහිතො යක්ඛො සද්දමනුස්සාවෙසි – ‘ජනවසභො අහං භගවා; ජනවසභො අහං සුගතා’ති. අභිජානාසි නො ත්වං, ආනන්ද, ඉතො පුබ්බෙ එවරූපං නාමධෙය්‍යං සුතං යදිදං ජනවසභො’’ති?

๒๘๐. ดูก่อนอานนท์ ครั้งนั้นแล ยักษ์ตนหนึ่งไม่ปรากฏกาย ได้เปล่งเสียงให้ได้ยินว่า ‘ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์คือชนวสภะ ข้าแต่พระสุคต ข้าพระองค์คือชนวสภะ’ ดูก่อนอานนท์ เธอจำได้หรือไม่ว่าเคยได้ยินชื่อเช่นนี้ คือ ชนวสภะ มาก่อนแต่นี้

---

‘‘න ඛො අහං, භන්තෙ, අභිජානාමි ඉතො පුබ්බෙ එවරූපං නාමධෙය්‍යං සුතං යදිදං ජනවසභොති, අපි ච මෙ, භන්තෙ, ලොමානි හට්ඨානි ‘ජනවසභො’ති නාමධෙය්‍යං සුත්වා. තස්ස මය්හං, භන්තෙ, එතදහොසි – ‘න හි නූන සො ඔරකො යක්ඛො භවිස්සති යදිදං එවරූපං නාමධෙය්‍යං සුපඤ්ඤත්තං යදිදං ජනවසභො’’ති. ‘‘අනන්තරා ඛො, ආනන්ද, සද්දපාතුභාවා උළාරවණ්ණො [Pg.167] මෙ යක්ඛො සම්මුඛෙ පාතුරහොසි. දුතියම්පි සද්දමනුස්සාවෙසි – ‘බිම්බිසාරො අහං භගවා; බිම්බිසාරො අහං සුගතාති. ඉදං සත්තමං ඛො අහං, භන්තෙ, වෙස්සවණස්ස මහාරාජස්ස සහබ්‍යතං උපපජ්ජාමි, සො තතො චුතො මනුස්සරාජා භවිතුං පහොමි.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จำไม่ได้ว่าเคยได้ยินชื่อเช่นนี้ คือ ชนวสภะ มาก่อนแต่นี้ แต่ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อได้ฟังชื่อว่า ‘ชนวสภะ’ ขนของข้าพระองค์ก็ชูชัน ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ยักษ์ผู้มีชื่ออันไพเราะอย่างนี้ คือ ชนวสภะ คงจะไม่ใช่ยักษ์ชั้นต่ำเป็นแน่’ (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) ‘ดูก่อนอานนท์ ในลำดับแห่งการปรากฏของเสียงนั่นแล ยักษ์มีวรรณะยิ่งใหญ่ได้ปรากฏขึ้นเฉพาะหน้าเรา ได้เปล่งเสียงให้ได้ยินเป็นครั้งที่สองว่า ‘ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้าพระองค์คือพิมพิสาร ข้าแต่พระสุคต ข้าพระองค์คือพิมพิสาร ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นี้เป็นครั้งที่เจ็ด ที่ข้าพระองค์เข้าถึงความเป็นสหายของท้าวเวสวัณมหาราช ข้าพระองค์นั้นจุติจากอัตภาพนั้นแล้ว สามารถที่จะเป็นพระราชาในหมู่มนุษย์ได้

---

ඉතො සත්ත තතො සත්ත, සංසාරානි චතුද්දස;

නිවාසමභිජානාමි, යත්ථ මෙ වුසිතං පුරෙ.

ข้าพระองค์ระลึกชาติที่เคยอยู่มาในกาลก่อนได้ คือเวียนว่ายตายเกิด ๑๔ ครั้ง ๗ ครั้งจากโลกนี้ (ไปสู่เทวโลก) ๗ ครั้งจากเทวโลกนั้น (มาสู่โลกนี้)

---

281. ‘දීඝරත්තං ඛො අහං, භන්තෙ, අවිනිපාතො අවිනිපාතං සඤ්ජානාමි, ආසා ච පන මෙ සන්තිට්ඨති සකදාගාමිතායා’ති. ‘අච්ඡරියමිදං ආයස්මතො ජනවසභස්ස යක්ඛස්ස, අබ්භුතමිදං ආයස්මතො ජනවසභස්ස යක්ඛස්ස. ‘‘දීඝරත්තං ඛො අහං, භන්තෙ, අවිනිපාතො අවිනිපාතං සඤ්ජානාමී’’ති ච වදෙසි, ‘‘ආසා ච පන මෙ සන්තිට්ඨති සකදාගාමිතායා’’ති ච වදෙසි, කුතොනිදානං පනායස්මා ජනවසභො යක්ඛො එවරූපං උළාරං විසෙසාධිගමං සඤ්ජානාතීති? න අඤ්ඤත්‍ර, භගවා, තව සාසනා, න අඤ්ඤත්‍ර, සුගත, තව සාසනා; යදග්ගෙ අහං, භන්තෙ, භගවති එකන්තිකතො අභිප්පසන්නො, තදග්ගෙ අහං, භන්තෙ, දීඝරත්තං අවිනිපාතො අවිනිපාතං සඤ්ජානාමි, ආසා ච පන මෙ සන්තිට්ඨති සකදාගාමිතාය. ඉධාහං, භන්තෙ, වෙස්සවණෙන මහාරාජෙන පෙසිතො විරූළ්හකස්ස මහාරාජස්ස සන්තිකෙ කෙනචිදෙව කරණීයෙන අද්දසං භගවන්තං අන්තරාමග්ගෙ ගිඤ්ජකාවසථං පවිසිත්වා මාගධකෙ පරිචාරකෙ ආරබ්භ අට්ඨිං කත්වා මනසිකත්වා සබ්බං චෙතසා සමන්නාහරිත්වා නිසින්නං – ‘‘ගතිං නෙසං ජානිස්සාමි අභිසම්පරායං, යංගතිකා තෙ භවන්තො යංඅභිසම්පරායා’’ති. අනච්ඡරියං ඛො පනෙතං, භන්තෙ, යං වෙස්සවණස්ස මහාරාජස්ස තස්සං පරිසායං භාසතො සම්මුඛා සුතං සම්මුඛා පටිග්ගහිතං – ‘‘යංගතිකා තෙ භවන්තො යංඅභිසම්පරායා’’ති. තස්ස මය්හං, භන්තෙ, එතදහොසි – භගවන්තඤ්ච දක්ඛාමි, ඉදඤ්ච භගවතො ආරොචෙස්සාමීති. ඉමෙ ඛො මෙ, භන්තෙ, ද්වෙපච්චයා භගවන්තං දස්සනාය උපසඞ්කමිතුං’.

๒๘๑. ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เป็นเวลานานแล้วที่ข้าพระองค์ไม่ไปสู่ทุคติ ข้าพระองค์รู้ชัดถึงความไม่ต้องไปสู่ทุคติ และข้าพระองค์ก็ยังมีความหวังตั้งมั่นในความเป็นสกทาคามี’ (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) ‘น่าอัศจรรย์นักท่านชนวสภยักษ์ ไม่เคยมีมาเลยท่านชนวสภยักษ์ ที่ท่านกล่าวว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เป็นเวลานานแล้วที่ข้าพระองค์ไม่ไปสู่ทุคติ ข้าพระองค์รู้ชัดถึงความไม่ต้องไปสู่ทุคติ’ และยังกล่าวอีกว่า ‘ข้าพระองค์ก็ยังมีความหวังตั้งมั่นในความเป็นสกทาคามี’ ก็ท่านชนวสภยักษ์ผู้มีอายุรู้ชัดถึงการบรรลุคุณวิเศษอันยิ่งใหญ่เช่นนี้ได้ด้วยเหตุอะไร’ (ชนวสภยักษ์กราบทูลว่า) ‘มิใช่อื่นใดเลย ข้าแต่พระผู้มีพระภาค นอกจากพระศาสนาของพระองค์ มิใช่อื่นใดเลย ข้าแต่พระสุคต นอกจากพระศาสนาของพระองค์ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ตั้งแต่กาลที่ข้าพระองค์เลื่อมใสอย่างแน่วแน่ในพระผู้มีพระภาคเป็นต้นมา ตั้งแต่นั้นมา ข้าพระองค์ก็ไม่ไปสู่ทุคติตลอดกาลนาน รู้ชัดถึงความไม่ต้องไปสู่ทุคติ และข้าพระองค์ก็ยังมีความหวังตั้งมั่นในความเป็นสกทาคามี ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในกาลนี้ ท้าวเวสวัณมหาราชทรงส่งข้าพระองค์ไปในสำนักของท้าววิรุฬหกมหาราชด้วยกรณียกิจบางอย่าง ข้าพระองค์ได้เห็นพระผู้มีพระภาคเสด็จเข้าไปยังเรือนอิฐในระหว่างทาง ทรงปรารภอุบาสกอุบาสิกาชาวมคธะ กระทำไว้ในใจ ใส่ใจ น้อมนำมาด้วยใจทั้งหมด ประทับนั่งอยู่ว่า ‘เราจักรู้คติและสัมปรายภพของท่านเหล่านั้นว่า ท่านเหล่านั้นมีคติอย่างไร มีสัมปรายภพอย่างไร’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อนี้ไม่น่าอัศจรรย์เลย ที่ข้าพระองค์ได้ฟัง ได้รับมาเฉพาะพระพักตร์ของท้าวเวสวัณมหาราชผู้ตรัสอยู่ในท่ามกลางบริษัทนั้นว่า ‘ท่านเหล่านั้นมีคติอย่างนั้น มีสัมปรายภพอย่างนั้น’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์นั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘เราจักเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาค และจักกราบทูลเรื่องนี้แด่พระผู้มีพระภาค’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เหล่านี้คือเหตุ ๒ ประการของข้าพระองค์ในการเข้ามาเฝ้าพระผู้มีพระภาคเพื่อทัศนา’

---

දෙවසභා

เทวสภา

---

282. ‘පුරිමානි[Pg.168], භන්තෙ, දිවසානි පුරිමතරානි තදහුපොසථෙ පන්නරසෙ වස්සූපනායිකාය පුණ්ණාය පුණ්ණමාය රත්තියා කෙවලකප්පා ච දෙවා තාවතිංසා සුධම්මායං සභායං සන්නිසින්නා හොන්ති සන්නිපතිතා. මහතී ච දිබ්බපරිසා සමන්තතො නිසින්නා හොන්ති, චත්තාරො ච මහාරාජානො චතුද්දිසා නිසින්නා හොන්ති. පුරත්ථිමාය දිසාය ධතරට්ඨො මහාරාජා පච්ඡිමාභිමුඛො නිසින්නො හොති දෙවෙ පුරක්ඛත්වා; දක්ඛිණාය දිසාය විරූළ්හකො මහාරාජා උත්තරාභිමුඛො නිසින්නො හොති දෙවෙ පුරක්ඛත්වා; පච්ඡිමාය දිසාය විරූපක්ඛො මහාරාජා පුරත්ථාභිමුඛො නිසින්නො හොති දෙවෙ පුරක්ඛත්වා; උත්තරාය දිසාය වෙස්සවණො මහාරාජා දක්ඛිණාභිමුඛො නිසින්නො හොති දෙවෙ පුරක්ඛත්වා. යදා, භන්තෙ, කෙවලකප්පා ච දෙවා තාවතිංසා සුධම්මායං සභායං සන්නිසින්නා හොන්ති සන්නිපතිතා, මහතී ච දිබ්බපරිසා සමන්තතො නිසින්නා හොන්ති, චත්තාරො ච මහාරාජානො චතුද්දිසා නිසින්නා හොන්ති. ඉදං නෙසං හොති ආසනස්මිං; අථ පච්ඡා අම්හාකං ආසනං හොති. යෙ තෙ, භන්තෙ, දෙවා භගවති බ්‍රහ්මචරියං චරිත්වා අධුනූපපන්නා තාවතිංසකායං, තෙ අඤ්ඤෙ දෙවෙ අතිරොචන්ති වණ්ණෙන චෙව යසසා ච. තෙන සුදං, භන්තෙ, දෙවා තාවතිංසා අත්තමනා හොන්ති පමුදිතා පීතිසොමනස්සජාතා ‘‘දිබ්බා වත භො කායා පරිපූරෙන්ති, හායන්ති අසුරකායා’’ති. අථ ඛො, භන්තෙ, සක්කො දෙවානමින්දො දෙවානං තාවතිංසානං සම්පසාදං විදිත්වා ඉමාහි ගාථාහි අනුමොදි –

๒๘๒. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในอดีตกาล เมื่อวันอุโบสถ ๑๕ ค่ำ ในราตรีที่เป็นวันปุรณมี เพ็ญเดือนอันเป็นที่เข้าจำพรรษา เหล่าเทวดาชาวดาวดึงส์เกือบทั้งหมดได้ประชุมสโมสรกัน ณ สุธรรมาสภา และบริษัททิพย์หมู่ใหญ่ก็นั่งอยู่โดยรอบ และท้าวมหาราชทั้ง ๔ ก็ประทับนั่งในทิศทั้ง ๔ ท้าวธตรฐมหาราชประทับนั่งผินพระพักตร์ไปทางทิศตะวันตก มีหมู่เทพแวดล้อมอยู่เบื้องหน้า ในทิศตะวันออก ท้าววิรุฬหกมหาราชประทับนั่งผินพระพักตร์ไปทางทิศเหนือ มีหมู่เทพแวดล้อมอยู่เบื้องหน้า ในทิศใต้ ท้าววิรูปักษ์มหาราชประทับนั่งผินพระพักตร์ไปทางทิศตะวันออก มีหมู่เทพแวดล้อมอยู่เบื้องหน้า ในทิศตะวันตก ท้าวเวสสวรรณมหาราชประทับนั่งผินพระพักตร์ไปทางทิศใต้ มีหมู่เทพแวดล้อมอยู่เบื้องหน้า ในทิศเหนือ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อใดเหล่าเทวดาชาวดาวดึงส์เกือบทั้งหมดประชุมสโมสรกัน ณ สุธรรมาสภา และบริษัททิพย์หมู่ใหญ่ก็นั่งอยู่โดยรอบ และท้าวมหาราชทั้ง ๔ ก็ประทับนั่งในทิศทั้ง ๔ ที่นั่งของท้าวมหาราชเหล่านั้นอยู่ข้างหน้า ที่นั่งของพวกข้าพระองค์อยู่ข้างหลัง ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เทวดาเหล่าใดประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคแล้ว บังเกิดในหมู่เทวดาชั้นดาวดึงส์ในบัดนี้ เทวดาเหล่านั้นย่อมรุ่งเรืองกว่าเทวดาเหล่าอื่นทั้งโดยวรรณะและโดยยศ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะเหตุนั้นแล เหล่าเทวดาชาวดาวดึงส์จึงมีพระทัยยินดี ร่าเริง เกิดปีติโสมนัสว่า ‘ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย หมู่ทิพย์ย่อมบริบูรณ์ หมู่แห่งอสูรย่อมเสื่อม’ ลำดับนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท้าวสักกะจอมเทพ ทรงทราบความเลื่อมใสของเหล่าเทวดาชาวดาวดึงส์แล้ว ได้ทรงอนุโมทนาด้วยคาถาเหล่านี้ว่า

---

‘‘මොදන්ති වත භො දෙවා, තාවතිංසා සහින්දකා ;

තථාගතං නමස්සන්තා, ධම්මස්ස ච සුධම්මතං.

ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย เหล่าเทวดาชาวดาวดึงส์พร้อมทั้งท้าวสักกะ ย่อมนมัสการพระตถาคต และความเป็นธรรมดีแห่งพระธรรม พากันบันเทิงใจ

---

නවෙ දෙවෙ ච පස්සන්තා, වණ්ණවන්තෙ යසස්සිනෙ ;

සුගතස්මිං බ්‍රහ්මචරියං, චරිත්වාන ඉධාගතෙ.

เมื่อได้เห็นเทวดาใหม่ทั้งหลาย ผู้มีวรรณะ มียศ ผู้ประพฤติพรหมจรรย์ในพระสุคตแล้วมาสู่ที่นี้

---

තෙ අඤ්ඤෙ අතිරොචන්ති, වණ්ණෙන යසසායුනා;

සාවකා භූරිපඤ්ඤස්ස, විසෙසූපගතා ඉධ.

เทวดาเหล่านั้น ผู้เป็นสาวกของพระผู้มีพระปัญญากว้างขวาง ผู้เข้าถึงความวิเศษในภพนี้ ย่อมรุ่งเรืองกว่าเทวดาเหล่าอื่นโดยวรรณะ โดยยศ และโดยอายุ

---

ඉදං [Pg.169] දිස්වාන නන්දන්ති, තාවතිංසා සහින්දකා;

තථාගතං නමස්සන්තා, ධම්මස්ස ච සුධම්මත’’න්ති.

เหล่าเทวดาชาวดาวดึงส์พร้อมทั้งท้าวสักกะ เห็นดังนี้แล้ว ย่อมนมัสการพระตถาคต และความเป็นธรรมดีแห่งพระธรรม พากันเพลิดเพลินใจ

---

‘තෙන සුදං, භන්තෙ, දෙවා තාවතිංසා භිය්‍යොසොමත්තාය අත්තමනා හොන්ති පමුදිතා පීතිසොමනස්සජාතා ‘‘දිබ්බා වත, භො, කායා පරිපූරෙන්ති, හායන්ති අසුරකායා’’ති. අථ ඛො, භන්තෙ, යෙනත්ථෙන දෙවා තාවතිංසා සුධම්මායං සභායං සන්නිසින්නා හොන්ති සන්නිපතිතා, තං අත්ථං චින්තයිත්වා තං අත්ථං මන්තයිත්වා වුත්තවචනාපි තං චත්තාරො මහාරාජානො තස්මිං අත්ථෙ හොන්ති. පච්චානුසිට්ඨවචනාපි තං චත්තාරො මහාරාජානො තස්මිං අත්ථෙ හොන්ති, සකෙසු සකෙසු ආසනෙසු ඨිතා අවිපක්කන්තා.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะเหตุนั้นแล เหล่าเทวดาชาวดาวดึงส์จึงมีพระทัยยินดี ร่าเริง เกิดปีติโสมนัสยิ่งขึ้นไปอีกว่า ‘ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย หมู่ทิพย์ย่อมบริบูรณ์ หมู่แห่งอสูรย่อมเสื่อม’ ลำดับนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท้าวมหาราชทั้ง ๔ ได้ทรงดำริปรึกษากิจที่เหล่าเทวดาชาวดาวดึงส์ประชุมสโมสรกันในสุธรรมาสภาแล้ว ได้รับสั่งในกิจนั้นแล้ว และได้รับสั่งสอนซ้ำในกิจนั้นแล้ว สถิตอยู่ที่อาสนะของตนๆ ยังมิได้เสด็จหลีกไป

---

තෙ වුත්තවාක්‍යා රාජානො, පටිග්ගය්හානුසාසනිං;

විප්පසන්නමනා සන්තා, අට්ඨංසු සම්හි ආසනෙති.

ท้าวมหาราชเหล่านั้น ได้รับพระดำรัสและรับพระโอวาทแล้ว มีพระทัยผ่องใส สงบระงับ ได้ประทับยืน ณ อาสนะของตน

---

283. ‘අථ ඛො, භන්තෙ, උත්තරාය දිසාය උළාරො ආලොකො සඤ්ජායි, ඔභාසො පාතුරහොසි අතික්කම්මෙව දෙවානං දෙවානුභාවං. අථ ඛො, භන්තෙ, සක්කො දෙවානමින්දො දෙවෙ තාවතිංසෙ ආමන්තෙසි – ‘‘යථා ඛො, මාරිසා, නිමිත්තානි දිස්සන්ති, උළාරො ආලොකො සඤ්ජායති, ඔභාසො පාතුභවති, බ්‍රහ්මා පාතුභවිස්සති. බ්‍රහ්මුනො හෙතං පුබ්බනිමිත්තං පාතුභාවාය යදිදං ආලොකො සඤ්ජායති ඔභාසො පාතුභවතීති.

๒๘๓. ลำดับนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แสงสว่างอันยิ่งใหญ่ได้เกิดขึ้นในทิศอุดร รัศมีได้ปรากฏขึ้น ล่วงเทวานุภาพของเทวดาทั้งหลาย ลำดับนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท้าวสักกะจอมเทพได้ตรัสเรียกเหล่าเทวดาชาวดาวดึงส์มาแล้วตรัสว่า ‘ดูก่อนท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย ตามที่นิมิตปรากฏ แสงสว่างอันยิ่งใหญ่เกิดขึ้น รัศมีปรากฏ ท้าวพรหมจักปรากฏ นี้เป็นบุพนิมิตแห่งการปรากฏของท้าวพรหม คือ แสงสว่างเกิดขึ้น รัศมีปรากฏ’

---

‘‘යථා නිමිත්තා දිස්සන්ති, බ්‍රහ්මා පාතුභවිස්සති;

බ්‍රහ්මුනො හෙතං නිමිත්තං, ඔභාසො විපුලො මහා’’ති.

ตามที่นิมิตปรากฏ ท้าวพรหมจักปรากฏ รัศมีอันไพบูลย์ยิ่งใหญ่นี้ เป็นนิมิตของท้าวพรหม

---

සනඞ්කුමාරකථා

เรื่องสนังกุมารพรหม

---

284. ‘අථ ඛො, භන්තෙ, දෙවා තාවතිංසා යථාසකෙසු ආසනෙසු නිසීදිංසු – ‘‘ඔභාසමෙතං ඤස්සාම, යංවිපාකො භවිස්සති, සච්ඡිකත්වාව නං ගමිස්සාමා’’ති. චත්තාරොපි මහාරාජානො යථාසකෙසු ආසනෙසු නිසීදිංසු – ‘‘ඔභාසමෙතං ඤස්සාම යංවිපාකො භවිස්සති, සච්ඡිකත්වාව [Pg.170] නං ගමිස්සාමා’’ති. ඉදං සුත්වා දෙවා තාවතිංසා එකග්ගා සමාපජ්ජිංසු – ‘‘ඔභාසමෙතං ඤස්සාම, යංවිපාකො භවිස්සති, සච්ඡිකත්වාව නං ගමිස්සාමා’’ති.

๒๘๔. ลำดับนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เหล่าเทวดาชาวดาวดึงส์ได้นั่ง ณ อาสนะของตนๆ ว่า ‘เราจักรู้แสงสว่างนี้ว่าจะมีผลเป็นอย่างไร ทำให้แจ้งแล้วจึงจักไป’ แม้ท้าวมหาราชทั้ง ๔ ก็ได้ประทับนั่ง ณ อาสนะของตนๆ ว่า ‘เราจักรู้แสงสว่างนี้ว่าจะมีผลเป็นอย่างไร ทำให้แจ้งแล้วจึงจักไป’ เหล่าเทวดาชาวดาวดึงส์ได้ฟังดังนั้นแล้ว ก็มีจิตแน่วแน่เป็นหนึ่งเดียวกันว่า ‘เราจักรู้แสงสว่างนี้ว่าจะมีผลเป็นอย่างไร ทำให้แจ้งแล้วจึงจักไป’

---

‘යදා, භන්තෙ, බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො දෙවානං තාවතිංසානං පාතුභවති, ඔළාරිකං අත්තභාවං අභිනිම්මිනිත්වා පාතුභවති. යො ඛො පන, භන්තෙ, බ්‍රහ්මුනො පකතිවණ්ණො අනභිසම්භවනීයො සො දෙවානං තාවතිංසානං චක්ඛුපථස්මිං. යදා, භන්තෙ, බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො දෙවානං තාවතිංසානං පාතුභවති, සො අඤ්ඤෙ දෙවෙ අතිරොචති වණ්ණෙන චෙව යසසා ච. සෙය්‍යථාපි, භන්තෙ, සොවණ්ණො විග්ගහො මානුසං විග්ගහං අතිරොචති; එවමෙව ඛො, භන්තෙ, යදා බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො දෙවානං තාවතිංසානං පාතුභවති, සො අඤ්ඤෙ දෙවෙ අතිරොචති වණ්ණෙන චෙව යසසා ච. යදා, භන්තෙ, බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො දෙවානං තාවතිංසානං පාතුභවති, න තස්සං පරිසායං කොචි දෙවො අභිවාදෙති වා පච්චුට්ඨෙති වා ආසනෙන වා නිමන්තෙති. සබ්බෙව තුණ්හීභූතා පඤ්ජලිකා පල්ලඞ්කෙන නිසීදන්ති – ‘‘යස්සදානි දෙවස්ස පල්ලඞ්කං ඉච්ඡිස්සති බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො, තස්ස දෙවස්ස පල්ලඞ්කෙ නිසීදිස්සතී’’ති.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อใดสนังกุมารพรหมปรากฏแก่เหล่าเทวดาชาวดาวดึงส์ ท่านจะเนรมิตอัตภาพอันหยาบแล้วจึงปรากฏ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็วรรณะตามปกติของพรหมนั้น เหล่าเทวดาชาวดาวดึงส์ไม่อาจเห็นได้ด้วยจักษุ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อใดสนังกุมารพรหมปรากฏแก่เหล่าเทวดาชาวดาวดึงส์ ท่านย่อมรุ่งเรืองกว่าเทวดาเหล่าอื่นทั้งโดยวรรณะและโดยยศ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เปรียบเหมือนรูปที่ทำด้วยทองคำย่อมรุ่งเรืองกว่ารูปมนุษย์ ฉันใด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อใดสนังกุมารพรหมปรากฏแก่เหล่าเทวดาชาวดาวดึงส์ ท่านย่อมรุ่งเรืองกว่าเทวดาเหล่าอื่นทั้งโดยวรรณะและโดยยศ ฉันนั้นเหมือนกัน ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อใดสนังกุมารพรหมปรากฏแก่เหล่าเทวดาชาวดาวดึงส์ ในบริษัทนั้นไม่มีเทวดาองค์ใดไหว้ หรือลุกขึ้นต้อนรับ หรือนิมนต์ด้วยอาสนะเลย ทุกองค์ต่างนิ่ง ประนมมือ นั่งขัดสมาธิอยู่ ด้วยคิดว่า ‘บัดนี้ สนังกุมารพรหมจักปรารถนาบัลลังก์ของเทวดาองค์ใด ก็จักนั่งบนบัลลังก์ของเทวดาองค์นั้น’

---

‘යස්ස ඛො පන, භන්තෙ, දෙවස්ස බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො පල්ලඞ්කෙ නිසීදති, උළාරං සො ලභති දෙවො වෙදපටිලාභං; උළාරං සො ලභති දෙවො සොමනස්සපටිලාභං. සෙය්‍යථාපි, භන්තෙ, රාජා ඛත්තියො මුද්ධාවසිත්තො අධුනාභිසිත්තො රජ්ජෙන, උළාරං සො ලභති වෙදපටිලාභං, උළාරං සො ලභති සොමනස්සපටිලාභං. එවමෙව ඛො, භන්තෙ, යස්ස දෙවස්ස බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො පල්ලඞ්කෙ නිසීදති, උළාරං සො ලභති දෙවො වෙදපටිලාභං, උළාරං සො ලභති දෙවො සොමනස්සපටිලාභං. අථ, භන්තෙ, බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො ඔළාරිකං අත්තභාවං අභිනිම්මිනිත්වා කුමාරවණ්ණී හුත්වා පඤ්චසිඛො දෙවානං තාවතිංසානං පාතුරහොසි. සො වෙහාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා ආකාසෙ අන්තලික්ඛෙ පල්ලඞ්කෙන නිසීදි. සෙය්‍යථාපි, භන්තෙ, බලවා පුරිසො සුපච්චත්ථතෙ වා පල්ලඞ්කෙ සමෙ වා භූමිභාගෙ පල්ලඞ්කෙන නිසීදෙය්‍ය; එවමෙව ඛො, භන්තෙ, බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො වෙහාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා ආකාසෙ අන්තලික්ඛෙ පල්ලඞ්කෙන නිසීදිත්වා දෙවානං තාවතිංසානං සම්පසාදං විදිත්වා ඉමාහි ගාථාහි අනුමොදි –

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็สนังกุมารพรหมประทับนั่งบนบัลลังก์ของเทพองค์ใด เทพองค์นั้นย่อมได้ความปลื้มใจอย่างยิ่ง ย่อมได้ความโสมนัสอย่างยิ่ง ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เปรียบเหมือนพระเจ้าขัตติยาธิราชผู้ได้รับมูรธาภิเษกแล้ว เพิ่งได้รับอภิเษกในราชสมบัติ ย่อมได้ความปลื้มใจอย่างยิ่ง ย่อมได้ความโสมนัสอย่างยิ่ง ฉันใด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สนังกุมารพรหมประทับนั่งบนบัลลังก์ของเทพองค์ใด เทพองค์นั้นย่อมได้ความปลื้มใจอย่างยิ่ง ย่อมได้ความโสมนัสอย่างยิ่ง ฉันนั้นเหมือนกัน ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้น สนังกุมารพรหมได้เนรมิตอัตภาพอันหยาบ มีพระวรกายเป็นกุมาร มีพระเมาลี ๕ เกล้า ได้ปรากฏแก่เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ ท่านเหาะขึ้นไปในเวหาสน์แล้วประทับนั่งขัดสมาธิในอากาศกลางหาว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เปรียบเหมือนบุรุษผู้มีกำลังพึงนั่งขัดสมาธิบนบัลลังก์ที่ปูลาดไว้อย่างดี หรือบนพื้นดินที่สม่ำเสมอ ฉันใด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สนังกุมารพรหมก็ฉันนั้นเหมือนกัน เหาะขึ้นไปในเวหาสน์แล้วประทับนั่งขัดสมาธิในอากาศกลางหาว ทรงทราบความเลื่อมใสของเหล่าเทพชั้นดาวดึงส์แล้ว ได้ทรงอนุโมทนาด้วยคาถาเหล่านี้ว่า

---

‘‘මොදන්ති [Pg.171] වත භො දෙවා, තාවතිංසා සහින්දකා;

තථාගතං නමස්සන්තා, ධම්මස්ස ච සුධම්මතං.

ดูกรท่านผู้เจริญ เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์พร้อมทั้งท้าวสักกะ นมัสการพระตถาคตและความเป็นธรรมดีแห่งพระธรรม ย่อมบันเทิงใจหนอ

---

‘‘නවෙ දෙවෙ ච පස්සන්තා, වණ්ණවන්තෙ යසස්සිනෙ;

සුගතස්මිං බ්‍රහ්මචරියං, චරිත්වාන ඉධාගතෙ.

และเห็นเหล่าเทพองค์ใหม่ๆ ผู้มีวรรณะและมียศ ผู้มาแล้วในภพนี้ เพราะประพฤติพรหมจรรย์ในพระสุคต

---

‘‘තෙ අඤ්ඤෙ අතිරොචන්ති, වණ්ණෙන යසසායුනා;

සාවකා භූරිපඤ්ඤස්ස, විසෙසූපගතා ඉධ.

เหล่าสาวกของพระผู้มีพระปัญญากว้างขวางดุจแผ่นดินเหล่านั้น ผู้เข้าถึงความพิเศษในภพนี้ ย่อมรุ่งเรืองกว่าเทพเหล่าอื่น ด้วยวรรณะ ยศ และอายุ

---

‘‘ඉදං දිස්වාන නන්දන්ති, තාවතිංසා සහින්දකා;

තථාගතං නමස්සන්තා, ධම්මස්ස ච සුධම්මත’’න්ති.

เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์พร้อมทั้งท้าวสักกะ เห็นเหตุนี้แล้ว นมัสการพระตถาคตและความเป็นธรรมดีแห่งพระธรรม ย่อมเพลิดเพลิน’ ดังนี้

---

285. ‘ඉමමත්ථං, භන්තෙ, බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො භාසිත්ථ; ඉමමත්ථං, භන්තෙ, බ්‍රහ්මුනො සනඞ්කුමාරස්ස භාසතො අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතො සරො හොති විස්සට්ඨො ච විඤ්ඤෙය්‍යො ච මඤ්ජු ච සවනීයො ච බින්දු ච අවිසාරී ච ගම්භීරො ච නින්නාදී ච. යථාපරිසං ඛො පන, භන්තෙ, බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො සරෙන විඤ්ඤාපෙති; න චස්ස බහිද්ධා පරිසාය ඝොසො නිච්ඡරති. යස්ස ඛො පන, භන්තෙ, එවං අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතො සරො හොති, සො වුච්චති ‘‘බ්‍රහ්මස්සරො’’ති.

๒๘๕. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สนังกุมารพรหมได้ตรัสเนื้อความนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อสนังกุมารพรหมตรัสเนื้อความนี้อยู่ พระสุรเสียงประกอบด้วยองค์ ๘ คือ แจ่มใส ๑ ชัดเจน ๑ ไพเราะ ๑ น่าฟัง ๑ กลมกล่อม ๑ ไม่พร่า ๑ ลึกซึ้ง ๑ กังวาน ๑ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็สนังกุมารพรหมย่อมทรงยังบริษัทให้รู้แจ้งได้ด้วยพระสุรเสียงตามขนาดของบริษัท และพระสุรเสียงของท่านไม่ดังออกไปนอกบริษัท ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็บุรุษใดมีเสียงประกอบด้วยองค์ ๘ อย่างนี้ ผู้นั้นเรียกว่า ‘ผู้มีเสียงดุจเสียงพรหม’

---

‘අථ ඛො, භන්තෙ, බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො තෙත්තිංසෙ අත්තභාවෙ අභිනිම්මිනිත්වා දෙවානං තාවතිංසානං පච්චෙකපල්ලඞ්කෙසු පල්ලඞ්කෙන නිසීදිත්වා දෙවෙ තාවතිංසෙ ආමන්තෙසි – ‘‘තං කිං මඤ්ඤන්ති, භොන්තො දෙවා තාවතිංසා, යාවඤ්ච සො භගවා බහුජනහිතාය පටිපන්නො බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සානං. යෙ හි කෙචි, භො, බුද්ධං සරණං ගතා ධම්මං සරණං ගතා සඞ්ඝං සරණං ගතා සීලෙසු පරිපූරකාරිනො තෙ කායස්ස භෙදා පරං මරණා අප්පෙකච්චෙ පරනිම්මිතවසවත්තීනං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජන්ති, අප්පෙකච්චෙ නිම්මානරතීනං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජන්ති, අප්පෙකච්චෙ තුසිතානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජන්ති, අප්පෙකච්චෙ යාමානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජන්ති, අප්පෙකච්චෙ තාවතිංසානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජන්ති, අප්පෙකච්චෙ චාතුමහාරාජිකානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජන්ති. යෙ සබ්බනිහීනං කායං පරිපූරෙන්ති, තෙ ගන්ධබ්බකායං පරිපූරෙන්තී’’’ති.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้นแล สนังกุมารพรหมได้เนรมิตอัตภาพ ๓๓ อัตภาพ แล้วประทับนั่งขัดสมาธิบนบัลลังก์ของเทพชั้นดาวดึงส์แต่ละองค์ๆ แล้วได้ตรัสเรียกเทพชั้นดาวดึงส์ว่า “ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์จะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงปฏิบัติแล้วเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เพียงไรหนอ ดูกรท่านผู้เจริญ ก็ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ ถึงพระธรรมเป็นสรณะ ถึงพระสงฆ์เป็นสรณะ เป็นผู้ทำศีลให้บริบูรณ์ ชนเหล่านั้น เบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก บางพวกย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทพชั้นปรนิมมิตวสวัตดี บางพวกย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทพชั้นนิมมานรดี บางพวกย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทพชั้นดุสิต บางพวกย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทพชั้นยามา บางพวกย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ บางพวกย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทพชั้นจาตุมหาราชิกา ชนเหล่าใดทำกายอันต่ำที่สุดให้บริบูรณ์ ชนเหล่านั้นย่อมทำกายแห่งคนธรรพ์ให้บริบูรณ์” ดังนี้

---

286. ‘ඉමමත්ථං[Pg.172], භන්තෙ, බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො භාසිත්ථ; ඉමමත්ථං, භන්තෙ, බ්‍රහ්මුනො සනඞ්කුමාරස්ස භාසතො ඝොසොයෙව දෙවා මඤ්ඤන්ති – ‘‘ය්වායං මම පල්ලඞ්කෙ ස්වායං එකොව භාසතී’’ති.

๒๘๖. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สนังกุมารพรหมได้ตรัสเนื้อความนี้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อสนังกุมารพรหมตรัสเนื้อความนี้อยู่ เหล่าเทพย่อมสำคัญว่าเป็นเสียงเดียวเท่านั้นว่า “ผู้ใดนี้อยู่บนบัลลังก์ของเรา ผู้นั้นคนเดียวเท่านั้นย่อมกล่าว” ดังนี้

---

එකස්මිං භාසමානස්මිං, සබ්බෙ භාසන්ති නිම්මිතා;

එකස්මිං තුණ්හිමාසීනෙ, සබ්බෙ තුණ්හී භවන්ති තෙ.

เมื่อองค์หนึ่งกล่าวอยู่ ผู้อันเนรมิตแล้วทั้งปวงย่อมกล่าว เมื่อองค์หนึ่งนิ่งอยู่ ผู้อันเนรมิตแล้วเหล่านั้นทั้งปวงย่อมเป็นผู้นิ่ง

---

තදාසු දෙවා මඤ්ඤන්ති, තාවතිංසා සහින්දකා;

ය්වායං මම පල්ලඞ්කස්මිං, ස්වායං එකොව භාසතීති.

ในกาลนั้น เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์พร้อมทั้งท้าวสักกะย่อมสำคัญว่า “ผู้ใดนี้อยู่บนบัลลังก์ของเรา ผู้นั้นคนเดียวเท่านั้นย่อมกล่าว” ดังนี้

---

‘අථ ඛො, භන්තෙ, බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො එකත්තෙන අත්තානං උපසංහරති, එකත්තෙන අත්තානං උපසංහරිත්වා සක්කස්ස දෙවානමින්දස්ස පල්ලඞ්කෙ පල්ලඞ්කෙන නිසීදිත්වා දෙවෙ තාවතිංසෙ ආමන්තෙසි –

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้นแล สนังกุมารพรหมย่อมรวบรวมอัตภาพให้เป็นหนึ่ง รวบรวมอัตภาพให้เป็นหนึ่งแล้ว ประทับนั่งขัดสมาธิบนบัลลังก์ของท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งเทพ แล้วได้ตรัสเรียกเทพชั้นดาวดึงส์ว่า

---

භාවිතඉද්ධිපාදො

ผู้มีอิทธิบาทอันเจริญแล้ว

---

287. ‘‘‘තං කිං මඤ්ඤන්ති, භොන්තො දෙවා තාවතිංසා, යාව සුපඤ්ඤත්තා චිමෙ තෙන භගවතා ජානතා පස්සතා අරහතා සම්මාසම්බුද්ධෙන චත්තාරො ඉද්ධිපාදා පඤ්ඤත්තා ඉද්ධිපහුතාය ඉද්ධිවිසවිතාය ඉද්ධිවිකුබ්බනතාය. කතමෙ චත්තාරො? ඉධ භො භික්ඛු ඡන්දසමාධිප්පධානසඞ්ඛාරසමන්නාගතං ඉද්ධිපාදං භාවෙති. වීරියසමාධිප්පධානසඞ්ඛාරසමන්නාගතං ඉද්ධිපාදං භාවෙති. චිත්තසමාධිප්පධානසඞ්ඛාරසමන්නාගතං ඉද්ධිපාදං භාවෙති. වීමංසාසමාධිප්පධානසඞ්ඛාරසමන්නාගතං ඉද්ධිපාදං භාවෙති. ඉමෙ ඛො, භො, තෙන භගවතා ජානතා පස්සතා අරහතා සම්මාසම්බුද්ධෙන චත්තාරො ඉද්ධිපාදා පඤ්ඤත්තා ඉද්ධිපහුතාය ඉද්ධිවිසවිතාය ඉද්ධිවිකුබ්බනතාය.

๒๘๗. “ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์จะสำคัญความข้อนั้นเป็นไฉน อิทธิบาท ๔ เหล่านี้ อันพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง ทรงบัญญัติไว้ดีแล้วเพียงไรหนอ คือ ทรงบัญญัติไว้เพื่อความสามารถในฤทธิ์ เพื่อความชำนาญในฤทธิ์ เพื่อการแสดงฤทธิ์ต่างๆ ได้ อิทธิบาท ๔ ประการเป็นไฉน ดูกรท่านผู้เจริญ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยฉันทสมาธิและปธานสังขาร ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิริยสมาธิและปธานสังขาร ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยจิตตสมาธิและปธานสังขาร ย่อมเจริญอิทธิบาทอันประกอบด้วยวิมังสาสมาธิและปธานสังขาร ดูกรท่านผู้เจริญ อิทธิบาท ๔ เหล่านี้แล อันพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบได้โดยพระองค์เอง ทรงบัญญัติไว้เพื่อความสามารถในฤทธิ์ เพื่อความชำนาญในฤทธิ์ เพื่อการแสดงฤทธิ์ต่างๆ ได้”

---

‘‘‘යෙ හි කෙචි භො අතීතමද්ධානං සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා අනෙකවිහිතං ඉද්ධිවිධං පච්චනුභොසුං, සබ්බෙ තෙ ඉමෙසංයෙව චතුන්නං ඉද්ධිපාදානං භාවිතත්තා බහුලීකතත්තා. යෙපි හි කෙචි භො අනාගතමද්ධානං සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා අනෙකවිහිතං ඉද්ධිවිධං පච්චනුභොස්සන්ති, සබ්බෙ තෙ ඉමෙසංයෙව චතුන්නං ඉද්ධිපාදානං භාවිතත්තා බහුලීකතත්තා. යෙපි හි කෙචි භො එතරහි සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා අනෙකවිහිතං ඉද්ධිවිධං පච්චනුභොන්ති, සබ්බෙ තෙ ඉමෙසංයෙව චතුන්නං ඉද්ධිපාදානං භාවිතත්තා බහුලීකතත්තා. පස්සන්ති නො භොන්තො දෙවා තාවතිංසා මමපිමං [Pg.173] එවරූපං ඉද්ධානුභාව’’න්ති? ‘‘එවං මහාබ්‍රහ්මෙ’’ති. ‘‘අහම්පි ඛො භො ඉමෙසංයෙව චතුන්නඤ්ච ඉද්ධිපාදානං භාවිතත්තා බහුලීකතත්තා එවං මහිද්ධිකො එවංමහානුභාවො’’ති. ඉමමත්ථං, භන්තෙ, බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො භාසිත්ථ. ඉමමත්ථං, භන්තෙ, බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො භාසිත්වා දෙවෙ තාවතිංසෙ ආමන්තෙසි –

ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งในอดีตกาล ได้แสดงฤทธิ์มีอย่างต่างๆ กัน สมณะหรือพราหมณ์ทั้งหมดนั้น ได้แสดงฤทธิ์ได้ เพราะเจริญ ทำให้มากซึ่งอิทธิบาท ๔ ประการนี้ ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งในอนาคตกาล จักแสดงฤทธิ์มีอย่างต่างๆ กัน สมณะหรือพราหมณ์ทั้งหมดนั้น จักแสดงฤทธิ์ได้ เพราะเจริญ ทำให้มากซึ่งอิทธิบาท ๔ ประการนี้ ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย สมณะหรือพราหมณ์เหล่าใดเหล่าหนึ่งในปัจจุบันกาล ย่อมแสดงฤทธิ์มีอย่างต่างๆ กัน สมณะหรือพราหมณ์ทั้งหมดนั้น ย่อมแสดงฤทธิ์ได้ เพราะเจริญ ทำให้มากซึ่งอิทธิบาท ๔ ประการนี้ ดูกรท่านเทวดาชั้นดาวดึงส์ผู้เจริญทั้งหลาย พวกท่านเห็นอิทธานุภาพเช่นนี้แม้ของข้าพเจ้าหรือไม่' 'เห็น พระเจ้าข้า ท่านมหาพรหม' 'ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย แม้ข้าพเจ้าก็เป็นผู้มีฤทธิ์มาก มีอานุภาพมากอย่างนี้ เพราะเจริญ ทำให้มากซึ่งอิทธิบาท ๔ ประการนี้' ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สนังกุมารพรหมได้กล่าวคำนี้แล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สนังกุมารพรหมครั้นกล่าวคำนี้แล้ว ได้เรียกเทวดาชั้นดาวดึงส์มาแล้วกล่าวว่า

---

තිවිධො ඔකාසාධිගමො

โอสากาธิคม ๓ อย่าง

---

288. ‘‘‘තං කිං මඤ්ඤන්ති, භොන්තො දෙවා තාවතිංසා, යාවඤ්චිදං තෙන භගවතා ජානතා පස්සතා අරහතා සම්මාසම්බුද්ධෙන තයො ඔකාසාධිගමා අනුබුද්ධා සුඛස්සාධිගමාය. කතමෙ තයො? ඉධ භො එකච්චො සංසට්ඨො විහරති කාමෙහි සංසට්ඨො අකුසලෙහි ධම්මෙහි. සො අපරෙන සමයෙන අරියධම්මං සුණාති, යොනිසො මනසි කරොති, ධම්මානුධම්මං පටිපජ්ජති. සො අරියධම්මස්සවනං ආගම්ම යොනිසොමනසිකාරං ධම්මානුධම්මප්පටිපත්තිං අසංසට්ඨො විහරති කාමෙහි අසංසට්ඨො අකුසලෙහි ධම්මෙහි. තස්ස අසංසට්ඨස්ස කාමෙහි අසංසට්ඨස්ස අකුසලෙහි ධම්මෙහි උප්පජ්ජති සුඛං, සුඛා භිය්‍යො සොමනස්සං. සෙය්‍යථාපි, භො, පමුදා පාමොජ්ජං ජායෙථ, එවමෙව ඛො, භො, අසංසට්ඨස්ස කාමෙහි අසංසට්ඨස්ස අකුසලෙහි ධම්මෙහි උප්පජ්ජති සුඛං, සුඛා භිය්‍යො සොමනස්සං. අයං ඛො, භො, තෙන භගවතා ජානතා පස්සතා අරහතා සම්මාසම්බුද්ධෙන පඨමො ඔකාසාධිගමො අනුබුද්ධො සුඛස්සාධිගමාය.

๒๘๘. ดูกรท่านเทวดาชั้นดาวดึงส์ผู้เจริญทั้งหลาย พวกท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้โดยชอบด้วยพระองค์เอง ได้ตรัสรู้โอสากาธิคม (การได้โอกาส) ๓ ประการนี้ เพื่อการบรรลุความสุข ๓ ประการ อะไรบ้าง คือ ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย บุคคลบางคนในโลกนี้ เป็นผู้ระคนด้วยกาม ระคนด้วยอกุศลธรรมอยู่ สมัยต่อมา เขาได้ฟังอริยธรรม ย่อมกระทำไว้ในใจโดยแยบคาย ย่อมปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม เขาอาศัยการฟังอริยธรรม การกระทำไว้ในใจโดยแยบคาย และการปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมนั้นแล้ว ย่อมเป็นผู้ไม่ระคนด้วยกาม ไม่ระคนด้วยอกุศลธรรมอยู่ เมื่อเขาไม่ระคนด้วยกาม ไม่ระคนด้วยอกุศลธรรมอยู่ สุขย่อมเกิดขึ้น จากสุขนั้น โสมนัสยิ่งขึ้นไปย่อมเกิดขึ้น ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย เปรียบเหมือนความปราโมทย์พึงเกิดจากความบันเทิงใจ ฉันใด ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล เมื่อบุคคลไม่ระคนด้วยกาม ไม่ระคนด้วยอกุศลธรรมอยู่ สุขย่อมเกิดขึ้น จากสุขนั้น โสมนัสยิ่งขึ้นไปย่อมเกิดขึ้น ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย นี้แล คือ โอสากาธิคมประการที่ ๑ ที่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้โดยชอบด้วยพระองค์เอง ได้ตรัสรู้แล้ว เพื่อการบรรลุความสุข

---

‘‘‘පුන චපරං, භො, ඉධෙකච්චස්ස ඔළාරිකා කායසඞ්ඛාරා අප්පටිප්පස්සද්ධා හොන්ති, ඔළාරිකා වචීසඞ්ඛාරා අප්පටිප්පස්සද්ධා හොන්ති, ඔළාරිකා චිත්තසඞ්ඛාරා අප්පටිප්පස්සද්ධා හොන්ති. සො අපරෙන සමයෙන අරියධම්මං සුණාති, යොනිසො මනසි කරොති, ධම්මානුධම්මං පටිපජ්ජති. තස්ස අරියධම්මස්සවනං ආගම්ම යොනිසොමනසිකාරං ධම්මානුධම්මප්පටිපත්තිං ඔළාරිකා කායසඞ්ඛාරා පටිප්පස්සම්භන්ති, ඔළාරිකා වචීසඞ්ඛාරා පටිප්පස්සම්භන්ති, ඔළාරිකා චිත්තසඞ්ඛාරා පටිප්පස්සම්භන්ති. තස්ස ඔළාරිකානං කායසඞ්ඛාරානං පටිප්පස්සද්ධියා ඔළාරිකානං වචීසඞ්ඛාරානං පටිප්පස්සද්ධියා ඔළාරිකානං චිත්තසඞ්ඛාරානං [Pg.174] පටිප්පස්සද්ධියා උප්පජ්ජති සුඛං, සුඛා භිය්‍යො සොමනස්සං. සෙය්‍යථාපි, භො, පමුදා පාමොජ්ජං ජායෙථ, එවමෙව ඛො භො ඔළාරිකානං කායසඞ්ඛාරානං පටිප්පස්සද්ධියා ඔළාරිකානං වචීසඞ්ඛාරානං පටිප්පස්සද්ධියා ඔළාරිකානං චිත්තසඞ්ඛාරානං පටිප්පස්සද්ධියා උප්පජ්ජති සුඛං, සුඛා භිය්‍යො සොමනස්සං. අයං ඛො, භො, තෙන භගවතා ජානතා පස්සතා අරහතා සම්මාසම්බුද්ධෙන දුතියො ඔකාසාධිගමො අනුබුද්ධො සුඛස්සාධිගමාය.

ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง บุคคลบางคนในโลกนี้ มีกายสังขารอันหยาบยังไม่สงบระงับ มีวจีสังขารอันหยาบยังไม่สงบระงับ มีจิตตสังขารอันหยาบยังไม่สงบระงับ สมัยต่อมา เขาได้ฟังอริยธรรม ย่อมกระทำไว้ในใจโดยแยบคาย ย่อมปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม เขาอาศัยการฟังอริยธรรม การกระทำไว้ในใจโดยแยบคาย และการปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมนั้นแล้ว กายสังขารอันหยาบย่อมสงบระงับ วจีสังขารอันหยาบย่อมสงบระงับ จิตตสังขารอันหยาบย่อมสงบระงับ เพราะกายสังขารอันหยาบ วจีสังขารอันหยาบ และจิตตสังขารอันหยาบสงบระงับแล้ว สุขย่อมเกิดขึ้น จากสุขนั้น โสมนัสยิ่งขึ้นไปย่อมเกิดขึ้น ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย เปรียบเหมือนความปราโมทย์พึงเกิดจากความบันเทิงใจ ฉันใด ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล เพราะกายสังขารอันหยาบ วจีสังขารอันหยาบ และจิตตสังขารอันหยาบสงบระงับแล้ว สุขย่อมเกิดขึ้น จากสุขนั้น โสมนัสยิ่งขึ้นไปย่อมเกิดขึ้น ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย นี้แล คือ โอสากาธิคมประการที่ ๒ ที่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้โดยชอบด้วยพระองค์เอง ได้ตรัสรู้แล้ว เพื่อการบรรลุความสุข

---

‘‘‘පුන චපරං, භො, ඉධෙකච්චො ‘ඉදං කුසල’න්ති යථාභූතං නප්පජානාති, ‘ඉදං අකුසල’න්ති යථාභූතං නප්පජානාති. ‘ඉදං සාවජ්ජං ඉදං අනවජ්ජං, ඉදං සෙවිතබ්බං ඉදං න සෙවිතබ්බං, ඉදං හීනං ඉදං පණීතං, ඉදං කණ්හසුක්කසප්පටිභාග’න්ති යථාභූතං නප්පජානාති. සො අපරෙන සමයෙන අරියධම්මං සුණාති, යොනිසො මනසි කරොති, ධම්මානුධම්මං පටිපජ්ජති. සො අරියධම්මස්සවනං ආගම්ම යොනිසොමනසිකාරං ධම්මානුධම්මප්පටිපත්තිං, ‘ඉදං කුසල’න්ති යථාභූතං පජානාති, ‘ඉදං අකුසල’න්ති යථාභූතං පජානාති. ඉදං සාවජ්ජං ඉදං අනවජ්ජං, ඉදං සෙවිතබ්බං ඉදං න සෙවිතබ්බං, ඉදං හීනං ඉදං පණීතං, ඉදං කණ්හසුක්කසප්පටිභාග’න්ති යථාභූතං පජානාති. තස්ස එවං ජානතො එවං පස්සතො අවිජ්ජා පහීයති, විජ්ජා උප්පජ්ජති. තස්ස අවිජ්ජාවිරාගා විජ්ජුප්පාදා උප්පජ්ජති සුඛං, සුඛා භිය්‍යො සොමනස්සං. සෙය්‍යථාපි, භො, පමුදා පාමොජ්ජං ජායෙථ, එවමෙව ඛො, භො, අවිජ්ජාවිරාගා විජ්ජුප්පාදා උප්පජ්ජති සුඛං, සුඛා භිය්‍යො සොමනස්සං. අයං ඛො, භො, තෙන භගවතා ජානතා පස්සතා අරහතා සම්මාසම්බුද්ධෙන තතියො ඔකාසාධිගමො අනුබුද්ධො සුඛස්සාධිගමාය. ඉමෙ ඛො, භො, තෙන භගවතා ජානතා පස්සතා අරහතා සම්මාසම්බුද්ධෙන තයො ඔකාසාධිගමා අනුබුද්ධා සුඛස්සාධිගමායා’’ති. ඉමමත්ථං, භන්තෙ, බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො භාසිත්ථ, ඉමමත්ථං, භන්තෙ, බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො භාසිත්වා දෙවෙ තාවතිංසෙ ආමන්තෙසි –

ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้เป็นกุศล’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้เป็นอกุศล’ ย่อมไม่รู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้มีโทษ นี้ไม่มีโทษ, นี้ควรเสพ นี้ไม่ควรเสพ, นี้เลว นี้ประณีต, นี้มีส่วนเปรียบด้วยธรรมดำธรรมขาว’ สมัยต่อมา เขาได้ฟังอริยธรรม ย่อมกระทำไว้ในใจโดยแยบคาย ย่อมปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรม เขาอาศัยการฟังอริยธรรม การกระทำไว้ในใจโดยแยบคาย และการปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมนั้นแล้ว ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้เป็นกุศล’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้เป็นอกุศล’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้มีโทษ นี้ไม่มีโทษ, นี้ควรเสพ นี้ไม่ควรเสพ, นี้เลว นี้ประณีต, นี้มีส่วนเปรียบด้วยธรรมดำธรรมขาว’ เมื่อเขารู้อยู่อย่างนี้ เห็นอยู่อย่างนี้ อวิชชาย่อมถูกละ วิชชาย่อมเกิดขึ้น เพราะความคลายไปแห่งอวิชชา และความเกิดขึ้นแห่งวิชชานั้น สุขย่อมเกิดขึ้น จากสุขนั้น โสมนัสยิ่งขึ้นไปย่อมเกิดขึ้น ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย เปรียบเหมือนความปราโมทย์พึงเกิดจากความบันเทิงใจ ฉันใด ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย ฉันนั้นเหมือนกันแล เพราะความคลายไปแห่งอวิชชา และความเกิดขึ้นแห่งวิชชานั้น สุขย่อมเกิดขึ้น จากสุขนั้น โสมนัสยิ่งขึ้นไปย่อมเกิดขึ้น ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย นี้แล คือ โอสากาธิคมประการที่ ๓ ที่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้โดยชอบด้วยพระองค์เอง ได้ตรัสรู้แล้ว เพื่อการบรรลุความสุข ดูกรท่านผู้เจริญทั้งหลาย เหล่านี้แล คือ โอสากาธิคม ๓ ประการ ที่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้โดยชอบด้วยพระองค์เอง ได้ตรัสรู้แล้ว เพื่อการบรรลุความสุข' ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สนังกุมารพรหมได้กล่าวคำนี้แล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สนังกุมารพรหมครั้นกล่าวคำนี้แล้ว ได้เรียกเทวดาชั้นดาวดึงส์มาแล้วกล่าวว่า

---

චතුසතිපට්ඨානං

สติปัฏฐาน ๔

---

289. ‘‘‘තං කිං මඤ්ඤන්ති, භොන්තො දෙවා තාවතිංසා, යාව සුපඤ්ඤත්තා චිමෙ තෙන භගවතා ජානතා පස්සතා අරහතා සම්මාසම්බුද්ධෙන චත්තාරො සතිපට්ඨානා පඤ්ඤත්තා කුසලස්සාධිගමාය. කතමෙ චත්තාරො? ඉධ[Pg.175], භො, භික්ඛු අජ්ඣත්තං කායෙ කායානුපස්සී විහරති ආතාපී සම්පජානො සතිමා විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සං. අජ්ඣත්තං කායෙ කායානුපස්සී විහරන්තො තත්ථ සම්මා සමාධියති, සම්මා විප්පසීදති. සො තත්ථ සම්මා සමාහිතො සම්මා විප්පසන්නො බහිද්ධා පරකායෙ ඤාණදස්සනං අභිනිබ්බත්තෙති. අජ්ඣත්තං වෙදනාසු වෙදනානුපස්සී විහරති…පෙ… බහිද්ධා පරවෙදනාසු ඤාණදස්සනං අභිනිබ්බත්තෙති. අජ්ඣත්තං චිත්තෙ චිත්තානුපස්සී විහරති…පෙ… බහිද්ධා පරචිත්තෙ ඤාණදස්සනං අභිනිබ්බත්තෙති. අජ්ඣත්තං ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති ආතාපී සම්පජානො සතිමා විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සං. අජ්ඣත්තං ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරන්තො තත්ථ සම්මා සමාධියති, සම්මා විප්පසීදති. සො තත්ථ සම්මා සමාහිතො සම්මා විප්පසන්නො බහිද්ධා පරධම්මෙසු ඤාණදස්සනං අභිනිබ්බත්තෙති. ඉමෙ ඛො, භො, තෙන භගවතා ජානතා පස්සතා අරහතා සම්මාසම්බුද්ධෙන චත්තාරො සතිපට්ඨානා පඤ්ඤත්තා කුසලස්සාධිගමායා’’ති. ඉමමත්ථං, භන්තෙ, බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො භාසිත්ථ. ඉමමත්ථං, භන්තෙ, බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො භාසිත්වා දෙවෙ තාවතිංසෙ ආමන්තෙසි –

๒๘๙. ‘ท่านเทวดาชาวดาวดึงส์ทั้งหลาย ท่านสำคัญความข้อนั้นว่าอย่างไร พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบด้วยพระองค์เอง ทรงบัญญัติสติปัฏฐาน ๔ ประการนี้ไว้ดีแล้ว เพื่อการบรรลุซึ่งกุศล สติปัฏฐาน ๔ ประการ อะไรบ้าง คือ ท่านทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ พิจารณาเห็นกายในกายภายใน มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกอยู่ เมื่อเธอพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่ จิตย่อมตั้งมั่นเป็นสมาธิอย่างดี ย่อมผ่องใสอย่างดีในอารมณ์นั้น เธอนั้นมีจิตตั้งมั่นเป็นสมาธิอย่างดี ผ่องใสอย่างดีในอารมณ์นั้นแล้ว ย่อมยังญาณทัสสนะให้เกิดขึ้นในกายของผู้อื่นภายนอกได้ พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายภายในอยู่...ฯลฯ... ย่อมยังญาณทัสสนะให้เกิดขึ้นในเวทนาของผู้อื่นภายนอกได้ พิจารณาเห็นจิตในจิตภายในอยู่...ฯลฯ... ย่อมยังญาณทัสสนะให้เกิดขึ้นในจิตของผู้อื่นภายนอกได้ พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายภายใน มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกอยู่ เมื่อเธอพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายภายในอยู่ จิตย่อมตั้งมั่นเป็นสมาธิอย่างดี ย่อมผ่องใสอย่างดีในอารมณ์นั้น เธอนั้นมีจิตตั้งมั่นเป็นสมาธิอย่างดี ผ่องใสอย่างดีในอารมณ์นั้นแล้ว ย่อมยังญาณทัสสนะให้เกิดขึ้นในธรรมของผู้อื่นภายนอกได้ ท่านทั้งหลาย สติปัฏฐาน ๔ ประการนี้แล อันพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบด้วยพระองค์เอง ทรงบัญญัติไว้แล้วเพื่อการบรรลุซึ่งกุศล’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท้าวสนังกุมารพรหมได้ตรัสเรื่องนี้แล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท้าวสนังกุมารพรหมครั้นตรัสเรื่องนี้แล้ว ได้ตรัสบอกแก่เทวดาชาวดาวดึงส์ว่า

---

සත්ත සමාධිපරික්ඛාරා

บริขารแห่งสมาธิ ๗ ประการ

---

290. ‘‘‘තං කිං මඤ්ඤන්ති, භොන්තො දෙවා තාවතිංසා, යාව සුපඤ්ඤත්තා චිමෙ තෙන භගවතා ජානතා පස්සතා අරහතා සම්මාසම්බුද්ධෙන සත්ත සමාධිපරික්ඛාරා සම්මාසමාධිස්ස පරිභාවනාය සම්මාසමාධිස්ස පාරිපූරියා. කතමෙ සත්ත? සම්මාදිට්ඨි සම්මාසඞ්කප්පො සම්මාවාචා සම්මාකම්මන්තො සම්මාආජීවො සම්මාවායාමො සම්මාසති. යා ඛො, භො, ඉමෙහි සත්තහඞ්ගෙහි චිත්තස්ස එකග්ගතා පරික්ඛතා, අයං වුච්චති, භො, අරියො සම්මාසමාධි සඋපනිසො ඉතිපි සපරික්ඛාරො ඉතිපි. සම්මාදිට්ඨිස්ස භො, සම්මාසඞ්කප්පො පහොති, සම්මාසඞ්කප්පස්ස සම්මාවාචා පහොති, සම්මාවාචස්ස සම්මාකම්මන්තො පහොති. සම්මාකම්මන්තස්ස සම්මාආජීවො පහොති, සම්මාආජීවස්ස සම්මාවායාමො පහොති, සම්මාවායාමස්ස සම්මාසති පහොති, සම්මාසතිස්ස සම්මාසමාධි පහොති, සම්මාසමාධිස්ස සම්මාඤාණං පහොති, සම්මාඤාණස්ස සම්මාවිමුත්ති පහොති. යඤ්හි තං, භො, සම්මා වදමානො වදෙය්‍ය – ‘ස්වාක්ඛාතො භගවතා ධම්මො සන්දිට්ඨිකො අකාලිකො එහිපස්සිකො ඔපනෙය්‍යිකො පච්චත්තං වෙදිතබ්බො විඤ්ඤූහි අපාරුතා අමතස්ස [Pg.176] ද්වාරා’ති ඉදමෙව තං සම්මා වදමානො වදෙය්‍ය. ස්වාක්ඛාතො හි, භො, භගවතා ධම්මො සන්දිට්ඨිකො, අකාලිකො එහිපස්සිකො ඔපනෙය්‍යිකො පච්චත්තං වෙදිතබ්බො විඤ්ඤූහි අපාරුතා අමතස්ස ද්වාරා.

๒๙๐. ‘ท่านเทวดาชาวดาวดึงส์ทั้งหลาย ท่านสำคัญความข้อนั้นว่าอย่างไร บริขารแห่งสมาธิ ๗ ประการนี้ อันพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ผู้ทรงรู้ ทรงเห็น เป็นพระอรหันต์ ตรัสรู้ชอบด้วยพระองค์เอง ทรงบัญญัติไว้ดีแล้ว เพื่อความเจริญแห่งสัมมาสมาธิ เพื่อความบริบูรณ์แห่งสัมมาสมาธิ บริขาร ๗ ประการ อะไรบ้าง คือ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ ท่านทั้งหลาย ความที่จิตมีอารมณ์เป็นหนึ่ง อันองค์ ๗ ประการนี้แวดล้อมแล้วนี้แล เราเรียกว่า อริยสัมมาสมาธิ ทั้งที่มีอุปนิสัย ทั้งที่มีบริขาร ท่านทั้งหลาย เมื่อมีสัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะย่อมเกิด เมื่อมีสัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจาย่อมเกิด เมื่อมีสัมมาวาจา สัมมากัมมันตะย่อมเกิด เมื่อมีสัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะย่อมเกิด เมื่อมีสัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะย่อมเกิด เมื่อมีสัมมาวายามะ สัมมาสติย่อมเกิด เมื่อมีสัมมาสติ สัมมาสมาธิย่อมเกิด เมื่อมีสัมมาสมาธิ สัมมาญาณะย่อมเกิด เมื่อมีสัมมาญาณะ สัมมาวิมุตติย่อมเกิด ท่านทั้งหลาย เมื่อบุคคลจะกล่าวโดยชอบ พึงกล่าวถึงคำใดว่า ‘พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว อันผู้บรรลุจะพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามา อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน ประตูแห่งอมตะเปิดไว้แล้ว’ ก็พึงกล่าวถึงคำนี้แหละโดยชอบ ท่านทั้งหลาย เพราะว่าพระธรรมอันพระผู้มีพระภาคตรัสไว้ดีแล้ว อันผู้บรรลุจะพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามา อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน ประตูแห่งอมตะเปิดไว้แล้ว

---

‘‘‘යෙ හි කෙචි, භො, බුද්ධෙ අවෙච්චප්පසාදෙන සමන්නාගතා, ධම්මෙ අවෙච්චප්පසාදෙන සමන්නාගතා, සඞ්ඝෙ අවෙච්චප්පසාදෙන සමන්නාගතා, අරියකන්තෙහි සීලෙහි සමන්නාගතා, යෙ චිමෙ ඔපපාතිකා ධම්මවිනීතා සාතිරෙකානි චතුවීසතිසතසහස්සානි මාගධකා පරිචාරකා අබ්භතීතා කාලඞ්කතා තිණ්ණං සංයොජනානං පරික්ඛයා සොතාපන්නා අවිනිපාතධම්මා නියතා සම්බොධිපරායණා. අත්ථි චෙවෙත්ථ සකදාගාමිනො.

‘ท่านทั้งหลาย ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่ง ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระพุทธเจ้า ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระธรรม ประกอบด้วยความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวในพระสงฆ์ ประกอบด้วยศีลอันเป็นที่รักของพระอริยะ และอุบาสกชาวมคธสองล้านสี่แสนเศษเหล่านี้ ที่เป็นโอปปาติกะ ได้รับการแนะนำในธรรม ล่วงลับไปแล้ว เพราะสังโยชน์ ๓ ประการสิ้นไป จึงเป็นพระโสดาบัน มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีการตรัสรู้ในเบื้องหน้า และในชนเหล่านั้น มีพระสกทาคามีอยู่ด้วย

---

‘‘අත්ථායං ඉතරා පජා, පුඤ්ඤාභාගාති මෙ මනො;

සඞ්ඛාතුං නොපි සක්කොමි, මුසාවාදස්ස ඔත්තප්ප’’න්ති.

‘หมู่ชนนอกนี้มีส่วนแห่งบุญอยู่ ดังนี้เป็นความดำริของข้าพเจ้า แต่ข้าพเจ้าไม่สามารถจะนับได้ เพราะเกรงกลัวต่อมุสาวาท’

---

291. ‘ඉමමත්ථං, භන්තෙ, බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො භාසිත්ථ, ඉමමත්ථං, භන්තෙ, බ්‍රහ්මුනො සනඞ්කුමාරස්ස භාසතො වෙස්සවණස්ස මහාරාජස්ස එවං චෙතසො පරිවිතක්කො උදපාදි – ‘‘අච්ඡරියං වත භො, අබ්භුතං වත භො, එවරූපොපි නාම උළාරො සත්ථා භවිස්සති, එවරූපං උළාරං ධම්මක්ඛානං, එවරූපා උළාරා විසෙසාධිගමා පඤ්ඤායිස්සන්තී’’ති. අථ, භන්තෙ, බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො වෙස්සවණස්ස මහාරාජස්ස චෙතසා චෙතොපරිවිතක්කමඤ්ඤාය වෙස්සවණං මහාරාජානං එතදවොච – ‘‘තං කිං මඤ්ඤති භවං වෙස්සවණො මහාරාජා අතීතම්පි අද්ධානං එවරූපො උළාරො සත්ථා අහොසි, එවරූපං උළාරං ධම්මක්ඛානං, එවරූපා උළාරා විසෙසාධිගමා පඤ්ඤායිංසු. අනාගතම්පි අද්ධානං එවරූපො උළාරො සත්ථා භවිස්සති, එවරූපං උළාරං ධම්මක්ඛානං, එවරූපා උළාරා විසෙසාධිගමා පඤ්ඤායිස්සන්තී’’’ති.

๒๙๑. ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท้าวสนังกุมารพรหมได้ตรัสเรื่องนี้แล้ว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อท้าวสนังกุมารพรหมตรัสเรื่องนี้อยู่ ความวิตกแห่งใจได้เกิดขึ้นแก่ท้าวมหาราชเวสวัณดังนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลาย น่าอัศจรรย์จริงหนอ ไม่เคยมีมาจริงหนอ พระศาสดาผู้ยิ่งใหญ่เช่นนี้จักมี การแสดงธรรมอันยิ่งใหญ่จักมี การบรรลุคุณวิเศษอันยิ่งใหญ่จักปรากฏ’ ลำดับนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท้าวสนังกุมารพรหมทรงทราบความวิตกแห่งใจของท้าวมหาราชเวสวัณด้วยใจแล้ว ได้ตรัสคำนี้กะท้าวมหาราชเวสวัณว่า ‘ท้าวมหาราชเวสวัณผู้เจริญ ท่านสำคัญความข้อนั้นว่าอย่างไร แม้ในอดีตกาล พระศาสดาผู้ยิ่งใหญ่เช่นนี้ก็ได้มีแล้ว การแสดงธรรมอันยิ่งใหญ่ก็ได้มีแล้ว การบรรลุคุณวิเศษอันยิ่งใหญ่ก็ได้ปรากฏแล้ว แม้ในอนาคตกาล พระศาสดาผู้ยิ่งใหญ่เช่นนี้ก็จักมี การแสดงธรรมอันยิ่งใหญ่ก็จักมี การบรรลุคุณวิเศษอันยิ่งใหญ่ก็จักปรากฏ’

---

292. ‘‘‘ඉමමත්ථං, භන්තෙ, බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො දෙවානං තාවතිංසානං අභාසි, ඉමමත්ථං වෙස්සවණො මහාරාජා බ්‍රහ්මුනො සනඞ්කුමාරස්ස දෙවානං [Pg.177] තාවතිංසානං භාසතො සම්මුඛා සුතං සම්මුඛා පටිග්ගහිතං සයං පරිසායං ආරොචෙසි’’.

๒๙๒. ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท้าวสนังกุมารพรหมได้ตรัสเรื่องนี้แก่เทวดาชาวดาวดึงส์ ท้าวมหาราชเวสวัณได้ทรงฟัง ทรงรับเรื่องนี้เฉพาะพระพักตร์ของท้าวสนังกุมารพรหมผู้ตรัสแก่เทวดาชาวดาวดึงส์ แล้วได้ทรงบอกแก่บริษัทของตน’

---

ඉමමත්ථං ජනවසභො යක්ඛො වෙස්සවණස්ස මහාරාජස්ස සයං පරිසායං භාසතො සම්මුඛා සුතං සම්මුඛා පටිග්ගහිතං භගවතො ආරොචෙසි. ඉමමත්ථං භගවා ජනවසභස්ස යක්ඛස්ස සම්මුඛා සුත්වා සම්මුඛා පටිග්ගහෙත්වා සාමඤ්ච අභිඤ්ඤාය ආයස්මතො ආනන්දස්ස ආරොචෙසි, ඉමමත්ථමායස්මා ආනන්දො භගවතො සම්මුඛා සුත්වා සම්මුඛා පටිග්ගහෙත්වා ආරොචෙසි භික්ඛූනං භික්ඛුනීනං උපාසකානං උපාසිකානං. තයිදං බ්‍රහ්මචරියං ඉද්ධඤ්චෙව ඵීතඤ්ච විත්ථාරිකං බාහුජඤ්ඤං පුථුභූතං යාව දෙවමනුස්සෙහි සුප්පකාසිතන්ති.

ชนวสภยักษ์ได้ฟังเนื้อความนี้เฉพาะพระพักตร์ท้าวเวสวัณมหาราชผู้ตรัสอยู่ในบริษัทของตน ได้รับมาเฉพาะพระพักตร์แล้ว ได้กราบทูลแด่พระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคทรงสดับเนื้อความนี้เฉพาะหน้าชนวสภยักษ์ ทรงรับมาเฉพาะหน้าแล้ว ทรงรู้ยิ่งด้วยพระองค์เองแล้วได้ตรัสบอกแก่ท่านพระอานนท์ ท่านพระอานนท์ได้ฟังเนื้อความนี้เฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาค ได้รับมาเฉพาะพระพักตร์แล้ว ได้บอกแก่ภิกษุ ภิกษุณี อุบาสก อุบาสิกาทั้งหลาย พรหมจรรย์นี้จึงรุ่งเรืองและแพร่หลาย เป็นที่รู้กันมาก กว้างขวาง จนกระทั่งเทวดาและมนุษย์ประกาศไว้ดีแล้ว ด้วยประการฉะนี้

---

ජනවසභසුත්තං නිට්ඨිතං පඤ්චමං.

ชนวสภสูตรที่ ๕ จบ

---

6. මහාගොවින්දසුත්තං

๖. มหาโควินทสูตร

---

293. එවං [Pg.178] මෙ සුතං – එකං සමයං භගවා රාජගහෙ විහරති ගිජ්ඣකූටෙ පබ්බතෙ. අථ ඛො පඤ්චසිඛො ගන්ධබ්බපුත්තො අභික්කන්තාය රත්තියා අභික්කන්තවණ්ණො කෙවලකප්පං ගිජ්ඣකූටං පබ්බතං ඔභාසෙත්වා යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි. එකමන්තං ඨිතො ඛො පඤ්චසිඛො ගන්ධබ්බපුත්තො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘යං ඛො මෙ, භන්තෙ, දෙවානං තාවතිංසානං සම්මුඛා සුතං සම්මුඛා පටිග්ගහිතං, ආරොචෙමි තං භගවතො’’ති. ‘‘ආරොචෙහි මෙ ත්වං, පඤ්චසිඛා’’ති භගවා අවොච.

๒๙๓. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ภูเขาคิชฌกูฏ เขตกรุงราชคฤห์ ครั้งนั้น ปัญจสิขะคนธรรพบุตร เมื่อราตรีปฐมยามล่วงไปแล้ว มีวรรณะงามยิ่งนัก ทำภูเขาคิชฌกูฏทั้งหมดให้สว่างไสวแล้ว เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ ถวายอภิวาทแล้วได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควร ปัญจสิขะคนธรรพบุตรผู้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เรื่องที่ข้าพระองค์ได้ฟังมาเฉพาะหน้า ได้รับมาเฉพาะหน้าของเหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ ข้าพระองค์จะขอกราบทูลเรื่องนั้นแด่พระผู้มีพระภาค” พระผู้มีพระภาคตรัสว่า “ปัญจสิขะ เธอจงบอกแก่เราเถิด”

---

දෙවසභා

เทวสภา

---

294. ‘‘පුරිමානි, භන්තෙ, දිවසානි පුරිමතරානි තදහුපොසථෙ පන්නරසෙ පවාරණාය පුණ්ණාය පුණ්ණමාය රත්තියා කෙවලකප්පා ච දෙවා තාවතිංසා සුධම්මායං සභායං සන්නිසින්නා හොන්ති සන්නිපතිතා; මහතී ච දිබ්බපරිසා සමන්තතො නිසින්නා හොන්ති, චත්තාරො ච මහාරාජානො චතුද්දිසා නිසින්නා හොන්ති; පුරත්ථිමාය දිසාය ධතරට්ඨො මහාරාජා පච්ඡිමාභිමුඛො නිසින්නො හොති දෙවෙ පුරක්ඛත්වා; දක්ඛිණාය දිසාය විරූළ්හකො මහාරාජා උත්තරාභිමුඛො නිසින්නො හොති දෙවෙ පුරක්ඛත්වා; පච්ඡිමාය දිසාය විරූපක්ඛො මහාරාජා පුරත්ථාභිමුඛො නිසින්නො හොති දෙවෙ පුරක්ඛත්වා; උත්තරාය දිසාය වෙස්සවණො මහාරාජා දක්ඛිණාභිමුඛො නිසින්නො හොති දෙවෙ පුරක්ඛත්වා. යදා භන්තෙ, කෙවලකප්පා ච දෙවා තාවතිංසා සුධම්මායං සභායං සන්නිසින්නා හොන්ති සන්නිපතිතා, මහතී ච දිබ්බපරිසා සමන්තතො නිසින්නා හොන්ති, චත්තාරො ච මහාරාජානො චතුද්දිසා නිසින්නා හොන්ති, ඉදං නෙසං හොති ආසනස්මිං; අථ පච්ඡා අම්හාකං ආසනං හොති.

๒๙๔. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในอดีตกาลที่ล่วงมาแล้ว ในคืนวันอุโบสถ ๑๕ ค่ำ ซึ่งเป็นวันปวารณา พระจันทร์เต็มดวง เหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ทั้งหมดได้ประชุมนั่งพร้อมกันในสุธรรมาสภา และบริษัททิพย์หมู่ใหญ่ก็นั่งอยู่โดยรอบ ท้าวมหาราชทั้ง ๔ ก็ประทับนั่งใน ๔ ทิศ คือ ท้าวธตรฐมหาราชประทับนั่งทางทิศตะวันออก ผินพระพักตร์ไปทางทิศตะวันตก ทรงทำเทวดาไว้เบื้องหน้า ท้าววิรุฬหกมหาราชประทับนั่งทางทิศใต้ ผินพระพักตร์ไปทางทิศเหนือ ทรงทำเทวดาไว้เบื้องหน้า ท้าววิรูปักษ์มหาราชประทับนั่งทางทิศตะวันตก ผินพระพักตร์ไปทางทิศตะวันออก ทรงทำเทวดาไว้เบื้องหน้า ท้าวเวสวัณมหาราชประทับนั่งทางทิศเหนือ ผินพระพักตร์ไปทางทิศใต้ ทรงทำเทวดาไว้เบื้องหน้า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อใดเหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ทั้งหมดประชุมนั่งพร้อมกันในสุธรรมาสภา และบริษัททิพย์หมู่ใหญ่ก็นั่งอยู่โดยรอบ ท้าวมหาราชทั้ง ๔ ก็ประทับนั่งใน ๔ ทิศ ที่นั่งของท้าวมหาราชเหล่านั้นมีก่อน ต่อจากนั้นจึงเป็นที่นั่งของพวกข้าพระองค์”

---

‘‘යෙ තෙ, භන්තෙ, දෙවා භගවති බ්‍රහ්මචරියං චරිත්වා අධුනූපපන්නා තාවතිංසකායං, තෙ අඤ්ඤෙ දෙවෙ අතිරොචන්ති වණ්ණෙන චෙව යසසා ච. තෙන සුදං, භන්තෙ, දෙවා තාවතිංසා අත්තමනා හොන්ති පමුදිතා [Pg.179] පීතිසොමනස්සජාතා; ‘දිබ්බා වත, භො, කායා පරිපූරෙන්ති, හායන්ති අසුරකායා’ති.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เทวดาเหล่าใดประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคแล้ว บัดนี้มาเกิดในหมู่เทวดาชั้นดาวดึงส์ เทวดาเหล่านั้นย่อมรุ่งเรืองกว่าเทวดาเหล่าอื่นทั้งโดยวรรณะและโดยยศ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะเหตุนั้นแล เหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์จึงมีใจยินดี ร่าเริง เกิดความเบิกบานใจว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย หมู่ทิพย์ย่อมบริบูรณ์ หมู่แห่งอสูรย่อมเสื่อม’ ดังนี้”

---

295. ‘‘අථ ඛො, භන්තෙ, සක්කො දෙවානමින්දො දෙවානං තාවතිංසානං සම්පසාදං විදිත්වා ඉමාහි ගාථාහි අනුමොදි –

๒๙๕. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพทรงทราบความเลื่อมใสของเหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์แล้ว ได้ทรงอนุโมทนาด้วยคาถาเหล่านี้ว่า”

---

‘මොදන්ති වත භො දෙවා, තාවතිංසා සහින්දකා;

තථාගතං නමස්සන්තා, ධම්මස්ස ච සුධම්මතං.

‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย เหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์พร้อมทั้งท้าวสักกะ ย่อมนมัสการพระตถาคตและความที่ธรรมเป็นธรรมดี พากันบันเทิงอยู่’

---

නවෙ දෙවෙ ච පස්සන්තා, වණ්ණවන්තෙ යසස්සිනෙ;

සුගතස්මිං බ්‍රහ්මචරියං, චරිත්වාන ඉධාගතෙ.

‘และเมื่อเห็นเทวดาใหม่ๆ ผู้มีวรรณะ มียศ ผู้ประพฤติพรหมจรรย์ในพระสุคตแล้วมาสู่ที่นี้’

---

තෙ අඤ්ඤෙ අතිරොචන්ති, වණ්ණෙන යසසායුනා;

සාවකා භූරිපඤ්ඤස්ස, විසෙසූපගතා ඉධ.

‘สาวกของพระองค์ผู้มีปัญญากว้างขวาง ผู้เข้าถึงความวิเศษในที่นี้ ย่อมรุ่งเรืองกว่าเทวดาเหล่าอื่นโดยวรรณะ โดยยศ และโดยอายุ’

---

ඉදං දිස්වාන නන්දන්ති, තාවතිංසා සහින්දකා;

තථාගතං නමස්සන්තා, ධම්මස්ස ච සුධම්මත’න්ති.

‘เหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์พร้อมทั้งท้าวสักกะ เห็นดังนี้แล้ว ย่อมนมัสการพระตถาคตและความที่ธรรมเป็นธรรมดี พากันเพลิดเพลินอยู่’ ดังนี้

---

‘‘තෙන සුදං, භන්තෙ, දෙවා තාවතිංසා භිය්‍යොසො මත්තාය අත්තමනා හොන්ති පමුදිතා පීතිසොමනස්සජාතා; ‘දිබ්බා වත, භො, කායා පරිපූරෙන්ති, හායන්ති අසුරකායා’’’ති.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะเหตุนั้นแล เหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์จึงมีใจยินดียิ่งขึ้นไปอีก ร่าเริง เกิดความเบิกบานใจว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย หมู่ทิพย์ย่อมบริบูรณ์ หมู่แห่งอสูรย่อมเสื่อม’”

---

අට්ඨ යථාභුච්චවණ්ණා

พระคุณตามความเป็นจริง ๘ ประการ

---

296. ‘‘අථ ඛො, භන්තෙ, සක්කො දෙවානමින්දො දෙවානං තාවතිංසානං සම්පසාදං විදිත්වා දෙවෙ තාවතිංසෙ ආමන්තෙසි – ‘ඉච්ඡෙය්‍යාථ නො තුම්හෙ, මාරිසා, තස්ස භගවතො අට්ඨ යථාභුච්චෙ වණ්ණෙ සොතු’න්ති? ‘ඉච්ඡාම මයං, මාරිස, තස්ස භගවතො අට්ඨ යථාභුච්චෙ වණ්ණෙ සොතු’න්ති. අථ ඛො, භන්තෙ, සක්කො දෙවානමින්දො දෙවානං තාවතිංසානං භගවතො අට්ඨ යථාභුච්චෙ වණ්ණෙ පයිරුදාහාසි – ‘තං කිං මඤ්ඤන්ති, භොන්තො දෙවා තාවතිංසා? යාවඤ්ච සො භගවා බහුජනහිතාය පටිපන්නො බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සානං. එවං බහුජනහිතාය පටිපන්නං බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සානං ඉමිනාපඞ්ගෙන සමන්නාගතං සත්ථාරං නෙව අතීතංසෙ සමනුපස්සාම, න පනෙතරහි, අඤ්ඤත්‍ර තෙන භගවතා.

๒๙๖. “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพทรงทราบความเลื่อมใสของเหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์แล้ว ได้ตรัสกับเทวดาชั้นดาวดึงส์ว่า ‘ท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย ท่านทั้งหลายปรารถนาจะฟังพระคุณตามความเป็นจริง ๘ ประการของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นหรือไม่’ (เทวดาเหล่านั้นทูลว่า) ‘ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ พวกข้าพเจ้าปรารถนาจะฟังพระคุณตามความเป็นจริง ๘ ประการของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพได้ทรงแสดงพระคุณตามความเป็นจริง ๘ ประการของพระผู้มีพระภาคแก่เหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย เหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์จะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงปฏิบัติเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย เราทั้งหลายไม่เคยเห็นศาสดาผู้ประกอบด้วยองค์คือการปฏิบัติเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายเช่นนี้ แม้ในอดีตกาล และในปัจจุบันนี้ก็ไม่เห็น นอกจากพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น”

---

‘‘ස්වාක්ඛාතො [Pg.180] ඛො පන තෙන භගවතා ධම්මො සන්දිට්ඨිකො අකාලිකො එහිපස්සිකො ඔපනෙය්‍යිකො පච්චත්තං වෙදිතබ්බො විඤ්ඤූහි. එවං ඔපනෙය්‍යිකස්ස ධම්මස්ස දෙසෙතාරං ඉමිනාපඞ්ගෙන සමන්නාගතං සත්ථාරං නෙව අතීතංසෙ සමනුපස්සාම, න පනෙතරහි, අඤ්ඤත්‍ර තෙන භගවතා.

“อีกประการหนึ่ง พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นตรัสไว้ดีแล้ว เป็นสิ่งที่ผู้ศึกษาและปฏิบัติพึงเห็นได้ด้วยตนเอง เป็นสิ่งที่ปฏิบัติได้และให้ผลได้ไม่จำกัดกาล เป็นสิ่งที่ควรกล่าวกะผู้อื่นว่าท่านจงมาดูเถิด เป็นสิ่งที่ควรน้อมเข้ามาใส่ตัว เป็นสิ่งที่วิญญูชนพึงรู้ได้เฉพาะตน เราทั้งหลายไม่เคยเห็นศาสดาผู้ทรงเป็นผู้แสดงธรรมที่ควรน้อมเข้ามาใส่ตัวเช่นนี้ แม้ในอดีตกาล และในปัจจุบันนี้ก็ไม่เห็น นอกจากพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น”

---

‘‘ඉදං කුසලන්ති ඛො පන තෙන භගවතා සුපඤ්ඤත්තං, ඉදං අකුසලන්ති සුපඤ්ඤත්තං. ඉදං සාවජ්ජං ඉදං අනවජ්ජං, ඉදං සෙවිතබ්බං ඉදං න සෙවිතබ්බං, ඉදං හීනං ඉදං පණීතං, ඉදං කණ්හසුක්කසප්පටිභාගන්ති සුපඤ්ඤත්තං. එවං කුසලාකුසලසාවජ්ජානවජ්ජසෙවිතබ්බාසෙවිතබ්බහීන-පණීතකණ්හසුක්කසප්පටිභාගානං ධම්මානං පඤ්ඤපෙතාරං ඉමිනාපඞ්ගෙන සමන්නාගතං සත්ථාරං නෙව අතීතංසෙ සමනුපස්සාම, න පනෙතරහි, අඤ්ඤත්‍ර තෙන භගවතා.

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงบัญญัติไว้ดีแล้วว่า ‘นี้เป็นกุศล’ ทรงบัญญัติไว้ดีแล้วว่า ‘นี้เป็นอกุศล’ ทรงบัญญัติไว้ดีแล้วว่า ‘นี้มีโทษ นี้ไม่มีโทษ, นี้ควรเสพ นี้ไม่ควรเสพ, นี้เลว นี้ประณีต, นี้มีส่วนเปรียบด้วยธรรมดำและธรรมขาว’ พวกข้าพระองค์ไม่เคยเห็นศาสดาผู้ประกอบด้วยองค์ คือเป็นผู้ทรงจำแนกธรรมะที่เป็นกุศลและอกุศล มีโทษและไม่มีโทษ ควรเสพและไม่ควรเสพ เลวและประณีต มีส่วนเปรียบด้วยธรรมดำและธรรมขาวเช่นนี้ ในอดีตกาล และในปัจจุบันนี้ก็ไม่เห็น นอกจากพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น

---

‘‘සුපඤ්ඤත්තා ඛො පන තෙන භගවතා සාවකානං නිබ්බානගාමිනී පටිපදා, සංසන්දති නිබ්බානඤ්ච පටිපදා ච. සෙය්‍යථාපි නාම ගඞ්ගොදකං යමුනොදකෙන සංසන්දති සමෙති, එවමෙව සුපඤ්ඤත්තා තෙන භගවතා සාවකානං නිබ්බානගාමිනී පටිපදා, සංසන්දති නිබ්බානඤ්ච පටිපදා ච. එවං නිබ්බානගාමිනියා පටිපදාය පඤ්ඤපෙතාරං ඉමිනාපඞ්ගෙන සමන්නාගතං සත්ථාරං නෙව අතීතංසෙ සමනුපස්සාම, න පනෙතරහි, අඤ්ඤත්‍ර තෙන භගවතා.

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงบัญญัติปฏิปทาอันเป็นไปเพื่อพระนิพพานแก่สาวกทั้งหลายไว้ดีแล้ว ทั้งพระนิพพานและปฏิปทาก็สอดคล้องกัน เปรียบเหมือนน้ำในแม่น้ำคงคากับน้ำในแม่น้ำยมุนาสอดคล้องต้องกัน ฉันใดก็ฉันนั้น พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงบัญญัติปฏิปทาอันเป็นไปเพื่อพระนิพพานแก่สาวกทั้งหลายไว้ดีแล้ว ทั้งพระนิพพานและปฏิปทาก็สอดคล้องกัน พวกข้าพระองค์ไม่เคยเห็นศาสดาผู้ประกอบด้วยองค์ คือเป็นผู้ทรงบัญญัติปฏิปทาอันเป็นไปเพื่อพระนิพพานเช่นนี้ ในอดีตกาล และในปัจจุบันนี้ก็ไม่เห็น นอกจากพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น

---

‘‘අභිනිප්ඵන්නො ඛො පන තස්ස භගවතො ලාභො අභිනිප්ඵන්නො සිලොකො, යාව මඤ්ඤෙ ඛත්තියා සම්පියායමානරූපා විහරන්ති, විගතමදො ඛො පන සො භගවා ආහාරං ආහාරෙති. එවං විගතමදං ආහාරං ආහරයමානං ඉමිනාපඞ්ගෙන සමන්නාගතං සත්ථාරං නෙව අතීතංසෙ සමනුපස්සාම, න පනෙතරහි, අඤ්ඤත්‍ර තෙන භගවතා.

อนึ่ง ลาภและชื่อเสียงของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นเกิดขึ้นบริบูรณ์แล้ว ข้าพระองค์เข้าใจว่า แม้เหล่ากษัตริย์ก็ทรงเป็นที่รักอย่างยิ่ง แต่พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นปราศจากความมัวเมาเสวยพระกระยาหาร พวกข้าพระองค์ไม่เคยเห็นศาสดาผู้ประกอบด้วยองค์ คือเป็นผู้ปราศจากความมัวเมาเสวยพระกระยาหารเช่นนี้ ในอดีตกาล และในปัจจุบันนี้ก็ไม่เห็น นอกจากพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น

---

‘‘ලද්ධසහායො ඛො පන සො භගවා සෙඛානඤ්චෙව පටිපන්නානං ඛීණාසවානඤ්ච වුසිතවතං. තෙ භගවා අපනුජ්ජ එකාරාමතං අනුයුත්තො විහරති. එවං එකාරාමතං අනුයුත්තං ඉමිනාපඞ්ගෙන සමන්නාගතං සත්ථාරං නෙව අතීතංසෙ සමනුපස්සාම, න පනෙතරහි, අඤ්ඤත්‍ර තෙන භගවතා.

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงมีสหายคือพระเสขะผู้ปฏิบัติและพระขีณาสพผู้อยู่จบพรหมจรรย์ แต่พระผู้มีพระภาคทรงละท่านเหล่านั้นแล้ว ทรงประกอบความยินดีในที่สงัดอยู่ พวกข้าพระองค์ไม่เคยเห็นศาสดาผู้ประกอบด้วยองค์ คือเป็นผู้ประกอบความยินดีในที่สงัดเช่นนี้ ในอดีตกาล และในปัจจุบันนี้ก็ไม่เห็น นอกจากพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น

---

‘‘යථාවාදී ඛො පන සො භගවා තථාකාරී, යථාකාරී තථාවාදී, ඉති යථාවාදී තථාකාරී, යථාකාරී තථාවාදී. එවං ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නං ඉමිනාපඞ්ගෙන සමන්නාගතං සත්ථාරං නෙව අතීතංසෙ සමනුපස්සාම, න පනෙතරහි, අඤ්ඤත්‍ර තෙන භගවතා.

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นตรัสอย่างใด ทรงทำอย่างนั้น ทรงทำอย่างใด ตรัสอย่างนั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสอย่างใด ทรงทำอย่างนั้น ทรงทำอย่างใด ตรัสอย่างนั้น พวกข้าพระองค์ไม่เคยเห็นศาสดาผู้ประกอบด้วยองค์ คือเป็นผู้ทรงปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมเช่นนี้ ในอดีตกาล และในปัจจุบันนี้ก็ไม่เห็น นอกจากพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น

---

‘‘තිණ්ණවිචිකිච්ඡො [Pg.181] ඛො පන සො භගවා විගතකථංකථො පරියොසිතසඞ්කප්පො අජ්ඣාසයං ආදිබ්‍රහ්මචරියං. එවං තිණ්ණවිචිකිච්ඡං විගතකථංකථං පරියොසිතසඞ්කප්පං අජ්ඣාසයං ආදිබ්‍රහ්මචරියං ඉමිනාපඞ්ගෙන සමන්නාගතං සත්ථාරං නෙව අතීතංසෙ සමනුපස්සාම, න පනෙතරහි, අඤ්ඤත්‍ර තෙන භගවතා’ති.

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงข้ามความสงสัยได้แล้ว ปราศจากความเคลือบแคลง มีความดำริอันถึงที่สุดแล้วในอัธยาศัยและอาทิพรหมจรรย์ พวกข้าพระองค์ไม่เคยเห็นศาสดาผู้ประกอบด้วยองค์ คือเป็นผู้ข้ามความสงสัยได้แล้ว ปราศจากความเคลือบแคลง มีความดำริอันถึงที่สุดแล้วในอัธยาศัยและอาทิพรหมจรรย์เช่นนี้ ในอดีตกาล และในปัจจุบันนี้ก็ไม่เห็น นอกจากพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น

---

297. ‘‘ඉමෙ ඛො, භන්තෙ, සක්කො දෙවානමින්දො දෙවානං තාවතිංසානං භගවතො අට්ඨ යථාභුච්චෙ වණ්ණෙ පයිරුදාහාසි. තෙන සුදං, භන්තෙ, දෙවා තාවතිංසා භිය්‍යොසො මත්තාය අත්තමනා හොන්ති පමුදිතා පීතිසොමනස්සජාතා භගවතො අට්ඨ යථාභුච්චෙ වණ්ණෙ සුත්වා. තත්‍ර, භන්තෙ, එකච්චෙ දෙවා එවමාහංසු – ‘අහො වත, මාරිසා, චත්තාරො සම්මාසම්බුද්ධා ලොකෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං ධම්මඤ්ච දෙසෙය්‍යුං යථරිව භගවා. තදස්ස බහුජනහිතාය බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සාන’න්ති. එකච්චෙ දෙවා එවමාහංසු – ‘තිට්ඨන්තු, මාරිසා, චත්තාරො සම්මාසම්බුද්ධා, අහො වත, මාරිසා, තයො සම්මාසම්බුද්ධා ලොකෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං ධම්මඤ්ච දෙසෙය්‍යුං යථරිව භගවා. තදස්ස බහුජනහිතාය බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සාන’න්ති. එකච්චෙ දෙවා එවමාහංසු – ‘තිට්ඨන්තු, මාරිසා, තයො සම්මාසම්බුද්ධා, අහො වත, මාරිසා, ද්වෙ සම්මාසම්බුද්ධා ලොකෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං ධම්මඤ්ච දෙසෙය්‍යුං යථරිව භගවා. තදස්ස බහුජනහිතාය බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සාන’න්ති.

๒๙๗. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท้าวสักกะจอมเทพได้ทรงประกาศพระคุณตามความเป็นจริง ๘ ประการของพระผู้มีพระภาคแก่เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ ด้วยเหตุนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ได้สดับพระคุณตามความเป็นจริง ๘ ประการของพระผู้มีพระภาคแล้ว ก็มีพระทัยยินดี มีความปราโมทย์ เกิดปีติโสมนัสยิ่งขึ้นไปอีก ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในหมู่เทพเหล่านั้น เทพบางพวกได้กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย ดีจริงหนอ หากพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ๔ พระองค์พึงอุบัติขึ้นในโลก และพึงทรงแสดงธรรมเหมือนดังพระผู้มีพระภาค การนั้นพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย’ เทพบางพวกได้กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย พระสัมมาสัมพุทธเจ้า ๔ พระองค์จงงดไว้ก่อน ดีจริงหนอ หากพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ๓ พระองค์พึงอุบัติขึ้นในโลก และพึงทรงแสดงธรรมเหมือนดังพระผู้มีพระภาค การนั้นพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย’ เทพบางพวกได้กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย พระสัมมาสัมพุทธเจ้า ๓ พระองค์จงงดไว้ก่อน ดีจริงหนอ หากพระสัมมาสัมพุทธเจ้า ๒ พระองค์พึงอุบัติขึ้นในโลก และพึงทรงแสดงธรรมเหมือนดังพระผู้มีพระภาค การนั้นพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย’

---

298. ‘‘එවං වුත්තෙ, භන්තෙ, සක්කො දෙවානමින්දො දෙවෙ තාවතිංසෙ එතදවොච – ‘අට්ඨානං ඛො එතං, මාරිසා, අනවකාසො, යං එකිස්සා ලොකධාතුයා ද්වෙ අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා අපුබ්බං අචරිමං උප්පජ්ජෙය්‍යුං, නෙතං ඨානං විජ්ජති. අහො වත, මාරිසා, සො භගවා අප්පාබාධො අප්පාතඞ්කො චිරං දීඝමද්ධානං තිට්ඨෙය්‍ය. තදස්ස බහුජනහිතාය බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සාන’න්ති. අථ ඛො, භන්තෙ, යෙනත්ථෙන දෙවා තාවතිංසා සුධම්මායං සභායං සන්නිසින්නා හොන්ති සන්නිපතිතා, තං අත්ථං චින්තයිත්වා තං අත්ථං මන්තයිත්වා වුත්තවචනාපි තං චත්තාරො මහාරාජානො තස්මිං අත්ථෙ හොන්ති. පච්චානුසිට්ඨවචනාපි [Pg.182] තං චත්තාරො මහාරාජානො තස්මිං අත්ථෙ හොන්ති, සකෙසු සකෙසු ආසනෙසු ඨිතා අවිපක්කන්තා.

๒๙๘. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อเทพเหล่านั้นกราบทูลอย่างนี้แล้ว ท้าวสักกะจอมเทพได้ตรัสกับเหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ว่า ‘ท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย ข้อที่พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้า ๒ พระองค์จะพึงอุบัติขึ้นในโลกธาตุเดียวกัน ไม่ก่อนไม่หลังกันนั้น ไม่ใช่ฐานะ ไม่ใช่โอกาสที่จะมีได้ ข้อนั้นเป็นไปไม่ได้เลย ท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย ดีจริงหนอ หากพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นจะพึงทรงมีพระอาพาธน้อย มีพระโรคาพาธน้อย ดำรงอยู่ได้นานตลอดกาลยาวนาน การนั้นพึงเป็นไปเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่ชนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่ชนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ต่อมา เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ประทับนั่งประชุมกันในสุธรรมาสภาด้วยเรื่องใด ก็ทรงดำริถึงเรื่องนั้น ปรึกษาหารือถึงเรื่องนั้น แม้ท้าวมหาราชทั้ง ๔ ก็ได้ตรัสถ้อยคำในเรื่องนั้นแล้ว แม้ท้าวมหาราชทั้ง ๔ ก็ได้ตรัสถ้อยคำสั่งสอนตามในเรื่องนั้นแล้ว ประทับยืนอยู่ที่อาสนะของตนๆ ยังไม่เสด็จกลับไป

---

තෙ වුත්තවාක්‍යා රාජානො, පටිග්ගය්හානුසාසනිං;

විප්පසන්නමනා සන්තා, අට්ඨංසු සම්හි ආසනෙති.

ท้าวมหาราชเหล่านั้น ผู้มีวาจาที่ตรัสแล้ว ทรงรับเอาพระโอวาท มีพระทัยผ่องใส สงบระงับ ได้ประทับยืนอยู่ที่อาสนะของตน

---

299. ‘‘අථ ඛො, භන්තෙ, උත්තරාය දිසාය උළාරො ආලොකො සඤ්ජායි, ඔභාසො පාතුරහොසි අතික්කම්මෙව දෙවානං දෙවානුභාවං. අථ ඛො, භන්තෙ, සක්කො දෙවානමින්දො දෙවෙ තාවතිංසෙ ආමන්තෙසි – ‘යථා ඛො, මාරිසා, නිමිත්තානි දිස්සන්ති, උළාරො ආලොකො සඤ්ජායති, ඔභාසො පාතුභවති, බ්‍රහ්මා පාතුභවිස්සති; බ්‍රහ්මුනො හෙතං පුබ්බනිමිත්තං පාතුභාවාය, යදිදං ආලොකො සඤ්ජායති ඔභාසො පාතුභවතීති.

๒๙๙. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้นแล แสงสว่างเจิดจ้าได้เกิดขึ้นในทิศอุดร รัศมีได้ปรากฏขึ้น ล่วงเทวานุภาพของทวยเทพทั้งหลาย. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้นแล ท้าวสักกะจอมเทพได้ตรัสเรียกเหล่าเทพชั้นดาวดึงส์มาแล้วตรัสว่า ‘ดูก่อนท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย ตามที่นิมิตปรากฏ แสงสว่างเจิดจ้าเกิดขึ้น รัศมีปรากฏขึ้น พรหมจักปรากฏขึ้นแน่แท้ เพราะนี่เป็นบุพนิมิตแห่งการปรากฏของพรหม คือการที่แสงสว่างเกิดขึ้น รัศมีปรากฏขึ้น’

---

‘යථා නිමිත්තා දිස්සන්ති, බ්‍රහ්මා පාතුභවිස්සති;

බ්‍රහ්මුනො හෙතං නිමිත්තං, ඔභාසො විපුලො මහා’ති.

ตามที่นิมิตปรากฏ พรหมจักปรากฏขึ้นแน่แท้ รัศมีอันไพบูลย์ยิ่งใหญ่นี้ เป็นนิมิตแห่งพรหม

---

සනඞ්කුමාරකථා

เรื่องสนังกุมารพรหม

---

300. ‘‘අථ ඛො, භන්තෙ, දෙවා තාවතිංසා යථාසකෙසු ආසනෙසු නිසීදිංසු – ‘ඔභාසමෙතං ඤස්සාම, යංවිපාකො භවිස්සති, සච්ඡිකත්වාව නං ගමිස්සාමා’ති. චත්තාරොපි මහාරාජානො යථාසකෙසු ආසනෙසු නිසීදිංසු – ‘ඔභාසමෙතං ඤස්සාම, යංවිපාකො භවිස්සති, සච්ඡිකත්වාව නං ගමිස්සාමා’ති. ඉදං සුත්වා දෙවා තාවතිංසා එකග්ගා සමාපජ්ජිංසු – ‘ඔභාසමෙතං ඤස්සාම, යංවිපාකො භවිස්සති, සච්ඡිකත්වාව නං ගමිස්සාමා’ති.

๓๐๐. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้นแล เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ได้นั่ง ณ อาสนะของตนๆ (ด้วยดำริว่า) ‘เราจักรู้แจ้งแสงสว่างนี้ ซึ่งจะมีผลเป็นอย่างไร ครั้นทำให้ประจักษ์แล้วจึงจักไป’ แม้ท้าวมหาราชทั้ง ๔ ก็ได้นั่ง ณ อาสนะของตนๆ (ด้วยดำริว่า) ‘เราจักรู้แจ้งแสงสว่างนี้ ซึ่งจะมีผลเป็นอย่างไร ครั้นทำให้ประจักษ์แล้วจึงจักไป’ เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ได้ฟังดังนั้นแล้ว จึงมีจิตแน่วแน่เป็นหนึ่งเดียว (ด้วยดำริว่า) ‘เราจักรู้แจ้งแสงสว่างนี้ ซึ่งจะมีผลเป็นอย่างไร ครั้นทำให้ประจักษ์แล้วจึงจักไป’

---

‘‘යදා, භන්තෙ, බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො දෙවානං තාවතිංසානං පාතුභවති, ඔළාරිකං අත්තභාවං අභිනිම්මිනිත්වා පාතුභවති. යො ඛො පන, භන්තෙ, බ්‍රහ්මුනො පකතිවණ්ණො, අනභිසම්භවනීයො සො දෙවානං තාවතිංසානං චක්ඛුපථස්මිං. යදා, භන්තෙ, බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො දෙවානං තාවතිංසානං පාතුභවති, සො අඤ්ඤෙ දෙවෙ අතිරොචති වණ්ණෙන චෙව යසසා ච. සෙය්‍යථාපි, භන්තෙ, සොවණ්ණො විග්ගහො මානුසං විග්ගහං අතිරොචති, එවමෙව ඛො, භන්තෙ, යදා බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො දෙවානං [Pg.183] තාවතිංසානං පාතුභවති, සො අඤ්ඤෙ දෙවෙ අතිරොචති වණ්ණෙන චෙව යසසා ච. යදා, භන්තෙ, බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො දෙවානං තාවතිංසානං පාතුභවති, න තස්සං පරිසායං කොචි දෙවො අභිවාදෙති වා පච්චුට්ඨෙති වා ආසනෙන වා නිමන්තෙති. සබ්බෙව තුණ්හීභූතා පඤ්ජලිකා පල්ලඞ්කෙන නිසීදන්ති – ‘යස්සදානි දෙවස්ස පල්ලඞ්කං ඉච්ඡිස්සති බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො, තස්ස දෙවස්ස පල්ලඞ්කෙ නිසීදිස්සතී’ති. යස්ස ඛො පන, භන්තෙ, දෙවස්ස බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො පල්ලඞ්කෙ නිසීදති, උළාරං සො ලභති දෙවො වෙදපටිලාභං, උළාරං සො ලභති දෙවො සොමනස්සපටිලාභං. සෙය්‍යථාපි, භන්තෙ, රාජා ඛත්තියො මුද්ධාවසිත්තො අධුනාභිසිත්තො රජ්ජෙන, උළාරං සො ලභති වෙදපටිලාභං, උළාරං සො ලභති සොමනස්සපටිලාභං, එවමෙව ඛො, භන්තෙ, යස්ස දෙවස්ස බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො පල්ලඞ්කෙ නිසීදති, උළාරං සො ලභති දෙවො වෙදපටිලාභං, උළාරං සො ලභති දෙවො සොමනස්සපටිලාභං. අථ, භන්තෙ, බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො දෙවානං තාවතිංසානං සම්පසාදං විදිත්වා අන්තරහිතො ඉමාහි ගාථාහි අනුමොදි –

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อใด สนังกุมารพรหมปรากฏแก่เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ ก็จะเนรมิตอัตภาพอันหยาบแล้วจึงปรากฏ. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็วรรณะตามปกติของพรหมนั้น เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ไม่อาจจะเห็นได้ด้วยจักษุ. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อใด สนังกุมารพรหมปรากฏแก่เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ พรหมนั้นย่อมรุ่งเรืองกว่าเทพเหล่าอื่นทั้งโดยวรรณะและโดยยศ. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เปรียบเหมือนรูปที่ทำด้วยทองย่อมรุ่งเรืองกว่ารูปของมนุษย์ ฉันใด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ฉันนั้นเหมือนกันแล เมื่อใด สนังกุมารพรหมปรากฏแก่เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ พรหมนั้นย่อมรุ่งเรืองกว่าเทพเหล่าอื่นทั้งโดยวรรณะและโดยยศ. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อใด สนังกุมารพรหมปรากฏแก่เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ ในบริษัทนั้นไม่มีเทพองค์ใดไหว้ ลุกขึ้นต้อนรับ หรือนิมนต์ด้วยอาสนะเลย. เทพทั้งหมดต่างนิ่ง ประนมมือ นั่งขัดสมาธิ (ด้วยดำริว่า) ‘บัดนี้ สนังกุมารพรหมจักปรารถนาบัลลังก์ของเทพองค์ใด ก็จักนั่งบนบัลลังก์ของเทพองค์นั้น’. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็สนังกุมารพรหมนั่งบนบัลลังก์ของเทพองค์ใด เทพองค์นั้นย่อมได้ความยินดีอย่างยิ่ง ย่อมได้โสมนัสอย่างยิ่ง. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เปรียบเหมือนกษัตริย์ผู้ได้รับมูรธาภิเษก เพิ่งได้รับอภิเษกในราชสมบัติใหม่ๆ ย่อมได้ความยินดีอย่างยิ่ง ย่อมได้โสมนัสอย่างยิ่ง ฉันใด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ฉันนั้นเหมือนกันแล เทพองค์ใดที่สนังกุมารพรหมนั่งบนบัลลังก์ เทพองค์นั้นย่อมได้ความยินดีอย่างยิ่ง ย่อมได้โสมนัสอย่างยิ่ง. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้นแล สนังกุมารพรหมทราบความเลื่อมใสของเหล่าเทพชั้นดาวดึงส์แล้ว หายตัวไป ได้อนุโมทนาด้วยคาถาเหล่านี้ว่า

---

‘මොදන්ති වත භො දෙවා, තාවතිංසා සහින්දකා;

තථාගතං නමස්සන්තා, ධම්මස්ස ච සුධම්මතං.

โอหนอ เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์พร้อมทั้งท้าวสักกะ ย่อมนมัสการพระตถาคต และความเป็นธรรมดีแห่งพระธรรม พากันบันเทิงใจ

---

‘නවෙ දෙවෙ ච පස්සන්තා, වණ්ණවන්තෙ යසස්සිනෙ;

සුගතස්මිං බ්‍රහ්මචරියං, චරිත්වාන ඉධාගතෙ.

ทั้งเห็นเหล่าเทพใหม่ ผู้มีวรรณะ มียศ ผู้ประพฤติพรหมจรรย์ในพระสุคตแล้วมาสู่ภพนี้

---

‘තෙ අඤ්ඤෙ අතිරොචන්ති, වණ්ණෙන යසසායුනා;

සාවකා භූරිපඤ්ඤස්ස, විසෙසූපගතා ඉධ.

เทพเหล่านั้นซึ่งเป็นสาวกของพระผู้มีปัญญาดุจแผ่นดิน ผู้บรรลุถึงความพิเศษในภพนี้ ย่อมรุ่งเรืองกว่าเทพเหล่าอื่นโดยวรรณะ ยศ และอายุ

---

‘ඉදං දිස්වාන නන්දන්ති, තාවතිංසා සහින්දකා;

තථාගතං නමස්සන්තා, ධම්මස්ස ච සුධම්මත’න්ති.

เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์พร้อมทั้งท้าวสักกะ เห็นดังนี้แล้ว ย่อมนมัสการพระตถาคต และความเป็นธรรมดีแห่งพระธรรม พากันยินดี

---

301. ‘‘ඉමමත්ථං, භන්තෙ, බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො අභාසිත්ථ. ඉමමත්ථං, භන්තෙ, බ්‍රහ්මුනො සනඞ්කුමාරස්ස භාසතො අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතො සරො හොති විස්සට්ඨො ච විඤ්ඤෙය්‍යො ච මඤ්ජු ච සවනීයො ච බින්දු ච අවිසාරී ච ගම්භීරො ච නින්නාදී ච. යථාපරිසං ඛො පන, භන්තෙ, බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො සරෙන විඤ්ඤාපෙති, න චස්ස බහිද්ධා පරිසාය ඝොසො නිච්ඡරති. යස්ස ඛො පන, භන්තෙ, එවං අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතො සරො හොති, සො වුච්චති ‘බ්‍රහ්මස්සරො’ති. අථ ඛො, භන්තෙ, දෙවා තාවතිංසා බ්‍රහ්මානං සනඞ්කුමාරං එතදවොචුං [Pg.184] – ‘සාධු, මහාබ්‍රහ්මෙ, එතදෙව මයං සඞ්ඛාය මොදාම; අත්ථි ච සක්කෙන දෙවානමින්දෙන තස්ස භගවතො අට්ඨ යථාභුච්චා වණ්ණා භාසිතා; තෙ ච මයං සඞ්ඛාය මොදාමා’ති.

๓๐๑. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สนังกุมารพรหมได้กล่าวเนื้อความนี้แล้ว. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อสนังกุมารพรหมกล่าวเนื้อความนี้อยู่ เสียงของพรหมประกอบด้วยองค์ ๘ คือ แจ่มใส ชัดเจน ไพเราะ น่าฟัง กลมกล่อม ไม่แตกพร่า ลึกซึ้ง กังวาน. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็สนังกุมารพรหมยังบริษัทให้เข้าใจด้วยเสียงได้เพียงใด เสียงของพรหมนั้นก็ไม่ดังออกไปนอกบริษัท. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ผู้ใดมีเสียงประกอบด้วยองค์ ๘ อย่างนี้ ผู้นั้นเรียกว่าผู้มีเสียงดุจเสียงพรหม. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้นแล เหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ได้กล่าวกะสนังกุมารพรหมว่า ‘ดีละ ท่านมหาพรหม พวกข้าพเจ้าทราบเรื่องนี้แล้วก็พากันยินดี และท้าวสักกะจอมเทพก็ได้ตรัสคุณของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้นตามความเป็นจริงไว้ ๘ ประการ พวกข้าพเจ้าทราบคุณเหล่านั้นแล้วก็พากันยินดี’

---

අට්ඨ යථාභුච්චවණ්ණා

คุณ ๘ ประการตามความเป็นจริง

---

302. ‘‘අථ, භන්තෙ, බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො සක්කං දෙවානමින්දං එතදවොච – ‘සාධු, දෙවානමින්ද, මයම්පි තස්ස භගවතො අට්ඨ යථාභුච්චෙ වණ්ණෙ සුණෙය්‍යාමා’ති. ‘එවං මහාබ්‍රහ්මෙ’ති ඛො, භන්තෙ, සක්කො දෙවානමින්දො බ්‍රහ්මුනො සනඞ්කුමාරස්ස භගවතො අට්ඨ යථාභුච්චෙ වණ්ණෙ පයිරුදාහාසි.

๓๐๒. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้น สนังกุมารพรหมได้กล่าวกะท้าวสักกะจอมเทพว่า ‘ดีละ ท่านจอมเทพ แม้พวกข้าพเจ้าก็พึงได้ฟังคุณ ๘ ประการตามความเป็นจริงของพระผู้มีพระภาคเจ้านั้นบ้าง’. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท้าวสักกะจอมเทพรับคำว่า ‘เป็นเช่นนั้น ท่านมหาพรหม’ แล้วได้แสดงคุณ ๘ ประการตามความเป็นจริงของพระผู้มีพระภาคเจ้าแก่สนังกุมารพรหม

---

‘‘තං කිං මඤ්ඤති, භවං මහාබ්‍රහ්මා? යාවඤ්ච සො භගවා බහුජනහිතාය පටිපන්නො බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සානං. එවං බහුජනහිතාය පටිපන්නං බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සානං ඉමිනාපඞ්ගෙන සමන්නාගතං සත්ථාරං නෙව අතීතංසෙ සමනුපස්සාම, න පනෙතරහි, අඤ්ඤත්‍ර තෙන භගවතා.

ท่านมหาพรหมจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร พระผู้มีพระภาคเจ้านั้นทรงปฏิบัติเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่คนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย. เราทั้งหลายไม่เล็งเห็นศาสดาพระองค์อื่นผู้ประกอบด้วยองค์คือการปฏิบัติเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่คนหมู่มาก เพื่อความสุขแก่คนหมู่มาก เพื่ออนุเคราะห์โลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลายเช่นนี้ ทั้งในอดีตและปัจจุบัน นอกจากพระผู้มีพระภาคเจ้านั้น

---

‘‘ස්වාක්ඛාතො ඛො පන තෙන භගවතා ධම්මො සන්දිට්ඨිකො අකාලිකො එහිපස්සිකො ඔපනෙය්‍යිකො පච්චත්තං වෙදිතබ්බො විඤ්ඤූහි. එවං ඔපනෙය්‍යිකස්ස ධම්මස්ස දෙසෙතාරං ඉමිනාපඞ්ගෙන සමන්නාගතං සත්ථාරං නෙව අතීතංසෙ සමනුපස්සාම, න පනෙතරහි, අඤ්ඤත්‍ර තෙන භගවතා.

อนึ่ง พระธรรมอันพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นตรัสไว้ดีแล้ว อันผู้บรรลุจะพึงเห็นเอง ไม่ประกอบด้วยกาล ควรเรียกให้มาดู ควรน้อมเข้ามา อันวิญญูชนพึงรู้เฉพาะตน เราทั้งหลายไม่เคยเห็นศาสดาผู้ประกอบด้วยองค์คุณนี้ คือเป็นผู้แสดงธรรมที่ควรน้อมเข้ามาอย่างนี้ ในอดีตกาล และในปัจจุบันนี้ก็ไม่เห็น นอกจากพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น

---

‘‘ඉදං කුසල’න්ති ඛො පන තෙන භගවතා සුපඤ්ඤත්තං, ‘ඉදං අකුසල’න්ති සුපඤ්ඤත්තං, ‘ඉදං සාවජ්ජං ඉදං අනවජ්ජං, ඉදං සෙවිතබ්බං ඉදං න සෙවිතබ්බං, ඉදං හීනං ඉදං පණීතං, ඉදං කණ්හසුක්කසප්පටිභාග’න්ති සුපඤ්ඤත්තං. එවං කුසලාකුසලසාවජ්ජානවජ්ජසෙවිතබ්බාසෙවිතබ්බහීනපණීතකණ්හසුක්කසප්පටිභාගානං ධම්මානං පඤ්ඤාපෙතාරං. ඉමිනාපඞ්ගෙන සමන්නාගතං සත්ථාරං නෙව අතීතංසෙ සමනුපස්සාම, න පනෙතරහි, අඤ්ඤත්‍ර තෙන භගවතා.

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงบัญญัติไว้ดีแล้วว่า ‘นี้เป็นกุศล’ ทรงบัญญัติไว้ดีแล้วว่า ‘นี้เป็นอกุศล, นี้มีโทษ นี้ไม่มีโทษ, นี้ควรเสพ นี้ไม่ควรเสพ, นี้เลว นี้ประณีต, นี้มีส่วนเปรียบด้วยธรรมดำธรรมขาว’ เราทั้งหลายไม่เคยเห็นศาสดาผู้ประกอบด้วยองค์คุณนี้ คือเป็นผู้บัญญัติธรรมทั้งหลายที่เป็นกุศลและอกุศล มีโทษและไม่มีโทษ ควรเสพและไม่ควรเสพ เลวและประณีต มีส่วนเปรียบด้วยธรรมดำธรรมขาวอย่างนี้ ในอดีตกาล และในปัจจุบันนี้ก็ไม่เห็น นอกจากพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น

---

‘‘සුපඤ්ඤත්තා ඛො පන තෙන භගවතා සාවකානං නිබ්බානගාමිනී පටිපදා සංසන්දති නිබ්බානඤ්ච පටිපදා ච. සෙය්‍යථාපි නාම ගඞ්ගොදකං යමුනොදකෙන සංසන්දති [Pg.185] සමෙති, එවමෙව සුපඤ්ඤත්තා තෙන භගවතා සාවකානං නිබ්බානගාමිනී පටිපදා සංසන්දති නිබ්බානඤ්ච පටිපදා ච. එවං නිබ්බානගාමිනියා පටිපදාය පඤ්ඤාපෙතාරං ඉමිනාපඞ්ගෙන සමන්නාගතං සත්ථාරං නෙව අතීතංසෙ සමනුපස්සාම, න පනෙතරහි, අඤ්ඤත්‍ර තෙන භගවතා.

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงบัญญัติปฏิปทาอันเป็นไปเพื่อนิพพานแก่สาวกทั้งหลายไว้ดีแล้ว ทั้งนิพพานและปฏิปทาก็สอดคล้องกัน เปรียบเหมือนน้ำในแม่น้ำคงคากับน้ำในแม่น้ำยมุนาสอดคล้องต้องกัน ฉันใด ปฏิปทาอันเป็นไปเพื่อนิพพานที่พระผู้มีพระภาคทรงบัญญัติไว้ดีแล้วแก่สาวกทั้งหลาย ทั้งนิพพานและปฏิปทาก็สอดคล้องกัน ฉันนั้นเหมือนกัน เราทั้งหลายไม่เคยเห็นศาสดาผู้ประกอบด้วยองค์คุณนี้ คือเป็นผู้บัญญัติปฏิปทาอันเป็นไปเพื่อนิพพานอย่างนี้ ในอดีตกาล และในปัจจุบันนี้ก็ไม่เห็น นอกจากพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น

---

‘‘අභිනිප්ඵන්නො ඛො පන තස්ස භගවතො ලාභො අභිනිප්ඵන්නො සිලොකො, යාව මඤ්ඤෙ ඛත්තියා සම්පියායමානරූපා විහරන්ති. විගතමදො ඛො පන සො භගවා ආහාරං ආහාරෙති. එවං විගතමදං ආහාරං ආහරයමානං ඉමිනාපඞ්ගෙන සමන්නාගතං සත්ථාරං නෙව අතීතංසෙ සමනුපස්සාම, න පනෙතරහි, අඤ්ඤත්‍ර තෙන භගවතා.

อนึ่ง ลาภและเกียรติคุณของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นสำเร็จแล้ว ข้าพเจ้าเข้าใจว่า แม้กษัตริย์ทั้งหลายก็ยังทรงมีพระทัยรักใคร่ยิ่งนัก อนึ่ง พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นปราศจากความมัวเมาแล้วจึงเสวยพระกระยาหาร เราทั้งหลายไม่เคยเห็นศาสดาผู้ประกอบด้วยองค์คุณนี้ คือเป็นผู้เสวยพระกระยาหารโดยปราศจากความมัวเมาอย่างนี้ ในอดีตกาล และในปัจจุบันนี้ก็ไม่เห็น นอกจากพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น

---

‘‘ලද්ධසහායො ඛො පන සො භගවා සෙඛානඤ්චෙව පටිපන්නානං ඛීණාසවානඤ්ච වුසිතවතං, තෙ භගවා අපනුජ්ජ එකාරාමතං අනුයුත්තො විහරති. එවං එකාරාමතං අනුයුත්තං ඉමිනාපඞ්ගෙන සමන්නාගතං සත්ථාරං නෙව අතීතංසෙ සමනුපස්සාම, න පනෙතරහි, අඤ්ඤත්‍ර තෙන භගවතා.

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงได้พระสหายแล้ว คือพระเสขะผู้ปฏิบัติดีและพระขีณาสพผู้อยู่จบพรหมจรรย์ พระผู้มีพระภาคทรงละท่านเหล่านั้นแล้ว ประทับอยู่โดยทรงประกอบในความเป็นผู้ยินดีในที่สงัด เราทั้งหลายไม่เคยเห็นศาสดาผู้ประกอบด้วยองค์คุณนี้ คือเป็นผู้ประกอบในความเป็นผู้ยินดีในที่สงัดอย่างนี้ ในอดีตกาล และในปัจจุบันนี้ก็ไม่เห็น นอกจากพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น

---

‘‘යථාවාදී ඛො පන සො භගවා තථාකාරී, යථාකාරී තථාවාදී; ඉති යථාවාදී තථාකාරී, යථාකාරී තථාවාදී. එවං ධම්මානුධම්මප්පටිප්පන්නං ඉමිනාපඞ්ගෙන සමන්නාගතං සත්ථාරං නෙව අතීතංසෙ සමනුපස්සාම, න පනෙතරහි, අඤ්ඤත්‍ර තෙන භගවතා.

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นตรัสอย่างใด ทรงทำอย่างนั้น ทรงทำอย่างใด ตรัสอย่างนั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสอย่างใด ทรงทำอย่างนั้น ทรงทำอย่างใด ตรัสอย่างนั้น เราทั้งหลายไม่เคยเห็นศาสดาผู้ประกอบด้วยองค์คุณนี้ คือเป็นผู้ปฏิบัติธรรมสมควรแก่ธรรมอย่างนี้ ในอดีตกาล และในปัจจุบันนี้ก็ไม่เห็น นอกจากพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น

---

‘‘තිණ්ණවිචිකිච්ඡො ඛො පන සො භගවා විගතකථංකථො පරියොසිතසඞ්කප්පො අජ්ඣාසයං ආදිබ්‍රහ්මචරියං. එවං තිණ්ණවිචිකිච්ඡං විගතකථංකථං පරියොසිතසඞ්කප්පං අජ්ඣාසයං ආදිබ්‍රහ්මචරියං. ඉමිනාපඞ්ගෙන සමන්නාගතං සත්ථාරං නෙව අතීතංසෙ සමනුපස්සාම, න පනෙතරහි, අඤ්ඤත්‍ර තෙන භගවතා’ති.

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงข้ามความสงสัยได้แล้ว ปราศจากความเคลือบแคลง มีความดำริในอัธยาศัยและพรหมจรรย์เบื้องต้นอันบริบูรณ์แล้ว เราทั้งหลายไม่เคยเห็นศาสดาผู้ประกอบด้วยองค์คุณนี้ คือเป็นผู้ข้ามความสงสัยได้แล้ว ปราศจากความเคลือบแคลง มีความดำริในอัธยาศัยและพรหมจรรย์เบื้องต้นอันบริบูรณ์แล้ว ในอดีตกาล และในปัจจุบันนี้ก็ไม่เห็น นอกจากพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น’ ดังนี้

---

303. ‘‘ඉමෙ ඛො, භන්තෙ, සක්කො දෙවානමින්දො බ්‍රහ්මුනො සනඞ්කුමාරස්ස භගවතො අට්ඨ යථාභුච්චෙ වණ්ණෙ පයිරුදාහාසි. තෙන සුදං, භන්තෙ, බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො අත්තමනො හොති පමුදිතො පීතිසොමනස්සජාතො භගවතො අට්ඨ යථාභුච්චෙ වණ්ණෙ සුත්වා. අථ, භන්තෙ, බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො ඔළාරිකං අත්තභාවං අභිනිම්මිනිත්වා කුමාරවණ්ණී හුත්වා පඤ්චසිඛො දෙවානං තාවතිංසානං පාතුරහොසි. සො වෙහාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා ආකාසෙ අන්තලික්ඛෙ පල්ලඞ්කෙන නිසීදි. සෙය්‍යථාපි, භන්තෙ, බලවා [Pg.186] පුරිසො සුපච්චත්ථතෙ වා පල්ලඞ්කෙ සමෙ වා භූමිභාගෙ පල්ලඞ්කෙන නිසීදෙය්‍ය, එවමෙව ඛො, භන්තෙ, බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො වෙහාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා ආකාසෙ අන්තලික්ඛෙ පල්ලඞ්කෙන නිසීදිත්වා දෙවෙ තාවතිංසෙ ආමන්තෙසි –

๓๐๓. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท้าวสักกะจอมเทพได้ตรัสสรรเสริญพระคุณของพระผู้มีพระภาคตามความเป็นจริง ๘ ประการนี้แก่ท้าวสนังกุมารพรหม ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะเหตุนั้นแล ท้าวสนังกุมารพรหมทรงสดับพระคุณของพระผู้มีพระภาคตามความเป็นจริง ๘ ประการแล้ว จึงมีพระทัยยินดี ร่าเริง เกิดปีติโสมนัส ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ครั้งนั้น ท้าวสนังกุมารพรหมได้เนรมิตอัตภาพอันหยาบ เป็นกุมารมีพระพักตร์งดงาม มีพระเมาลี ๕ เกล้า ปรากฏเฉพาะหน้าพวกเทวดาชั้นดาวดึงส์ ท่านเหาะขึ้นสู่เวหาส นั่งขัดสมาธิในอากาศ ณ ท่ามกลางหาว ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เปรียบเหมือนบุรุษมีกำลัง นั่งขัดสมาธิบนบัลลังก์ที่ลาดไว้ดีแล้ว หรือบนภาคพื้นดินที่สม่ำเสมอ ฉันใด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท้าวสนังกุมารพรหมก็ฉันนั้นเหมือนกัน เหาะขึ้นสู่เวหาส นั่งขัดสมาธิในอากาศ ณ ท่ามกลางหาว แล้วได้ตรัสกับเทวดาชั้นดาวดึงส์ว่า

---

ගොවින්දබ්‍රාහ්මණවත්ථු

เรื่องโควินทพราหมณ์

---

304. ‘‘තං කිං මඤ්ඤන්ති, භොන්තො දෙවා තාවතිංසා, යාව දීඝරත්තං මහාපඤ්ඤොව සො භගවා අහොසි. භූතපුබ්බං, භො, රාජා දිසම්පති නාම අහොසි. දිසම්පතිස්ස රඤ්ඤො ගොවින්දො නාම බ්‍රාහ්මණො පුරොහිතො අහොසි. දිසම්පතිස්ස රඤ්ඤො රෙණු නාම කුමාරො පුත්තො අහොසි. ගොවින්දස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස ජොතිපාලො නාම මාණවො පුත්තො අහොසි. ඉති රෙණු ච රාජපුත්තො ජොතිපාලො ච මාණවො අඤ්ඤෙ ච ඡ ඛත්තියා ඉච්චෙතෙ අට්ඨ සහායා අහෙසුං. අථ ඛො, භො, අහොරත්තානං අච්චයෙන ගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො කාලමකාසි. ගොවින්දෙ බ්‍රාහ්මණෙ කාලඞ්කතෙ රාජා දිසම්පති පරිදෙවෙසි – ‘‘යස්මිං වත, භො, මයං සමයෙ ගොවින්දෙ බ්‍රාහ්මණෙ සබ්බකිච්චානි සම්මා වොස්සජ්ජිත්වා පඤ්චහි කාමගුණෙහි සමප්පිතා සමඞ්ගීභූතා පරිචාරෙම, තස්මිං නො සමයෙ ගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො කාලඞ්කතො’’ති. එවං වුත්තෙ භො රෙණු රාජපුත්තො රාජානං දිසම්පතිං එතදවොච – ‘‘මා ඛො ත්වං, දෙව, ගොවින්දෙ බ්‍රාහ්මණෙ කාලඞ්කතෙ අතිබාළ්හං පරිදෙවෙසි. අත්ථි, දෙව, ගොවින්දස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස ජොතිපාලො නාම මාණවො පුත්තො පණ්ඩිතතරො චෙව පිතරා, අලමත්ථදසතරො චෙව පිතරා; යෙපිස්ස පිතා අත්ථෙ අනුසාසි, තෙපි ජොතිපාලස්සෙව මාණවස්ස අනුසාසනියා’’ති. ‘‘එවං කුමාරා’’ති? ‘‘එවං දෙවා’’ති.

๓๐๔. ท่านเทวดาชั้นดาวดึงส์ผู้เจริญทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้นทรงมีพระปัญญามากแล้วตลอดกาลนานเพียงไร ท่านผู้เจริญ เรื่องเคยมีมาแล้ว มีพระราชาพระนามว่าทิสัมบดี พระราชาทิสัมบดีมีปุโรหิตชื่อโควินทพราหมณ์ พระราชาทิสัมบดีมีพระราชโอรสพระนามว่าเรณุ โควินทพราหมณ์มีบุตรชื่อโชติปาลมาณพ ดังนั้น เรณุราชกุมาร โชติปาลมาณพ และกษัตริย์อื่นอีก ๖ พระองค์ รวม ๘ ท่านนี้เป็นสหายกัน ท่านผู้เจริญ โดยกาลล่วงไป โควินทพราหมณ์ได้ทำกาละ เมื่อโควินทพราหมณ์ทำกาละแล้ว พระราชาทิสัมบดีทรงกันแสงว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ในสมัยใด เราทั้งหลายมอบหมายการงานทั้งปวงให้โควินทพราหมณ์โดยชอบแล้ว เพียบพร้อมพรั่งพร้อมด้วยกามคุณ ๕ บำเรออยู่ ในสมัยนั้น โควินทพราหมณ์ของเราได้ทำกาละเสียแล้ว’ ท่านผู้เจริญ เมื่อพระราชาตรัสดังนี้แล้ว เรณุราชกุมารได้กราบทูลพระราชาทิสัมบดีว่า ‘ขอเดชะ พระองค์อย่าได้ทรงกันแสงถึงโควินทพราหมณ์ผู้ทำกาละแล้วให้เกินไปนักเลย ขอเดชะ โชติปาลมาณพบุตรของโควินทพราหมณ์ยังมีอยู่ เขาเป็นผู้ฉลาดกว่าบิดา และสามารถเห็นประโยชน์ได้ดีกว่าบิดา ประโยชน์เหล่าใดที่บิดาของเขาสั่งสอนไว้ ประโยชน์เหล่านั้น โชติปาลมาณพก็ควรจะสั่งสอนได้’ (พระราชาตรัสว่า) ‘เป็นอย่างนั้นหรือ กุมาร’ (เรณุราชกุมารกราบทูลว่า) ‘เป็นอย่างนั้น พระเจ้าข้า’

---

මහාගොවින්දවත්ථු

เรื่องมหาโควินท์

---

305. ‘‘අථ ඛො, භො, රාජා දිසම්පති අඤ්ඤතරං පුරිසං ආමන්තෙසි – ‘‘එහි ත්වං, අම්භො පුරිස, යෙන ජොතිපාලො නාම මාණවො තෙනුපසඞ්කම; උපසඞ්කමිත්වා ජොතිපාලං මාණවං එවං වදෙහි – ‘භවමත්ථු භවන්තං ජොතිපාලං, රාජා දිසම්පති භවන්තං ජොතිපාලං මාණවං ආමන්තයති, රාජා දිසම්පති භොතො ජොතිපාලස්ස මාණවස්ස දස්සනකාමො’’’ති. ‘‘එවං, දෙවා’’ති ඛො, භො, සො පුරිසො දිසම්පතිස්ස රඤ්ඤො පටිස්සුත්වා යෙන [Pg.187] ජොතිපාලො මාණවො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා ජොතිපාලං මාණවං එතදවොච – ‘‘භවමත්ථු භවන්තං ජොතිපාලං, රාජා දිසම්පති භවන්තං ජොතිපාලං මාණවං ආමන්තයති, රාජා දිසම්පති භොතො ජොතිපාලස්ස මාණවස්ස දස්සනකාමො’’ති. ‘‘එවං, භො’’ති ඛො භො ජොතිපාලො මාණවො තස්ස පුරිසස්ස පටිස්සුත්වා යෙන රාජා දිසම්පති තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා දිසම්පතිනා රඤ්ඤා සද්ධිං සම්මොදි; සම්මොදනීයං කථං සාරණීයං වීතිසාරෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නං ඛො, භො, ජොතිපාලං මාණවං රාජා දිසම්පති එතදවොච – ‘‘අනුසාසතු නො භවං ජොතිපාලො, මා නො භවං ජොතිපාලො අනුසාසනියා පච්චබ්‍යාහාසි. පෙත්තිකෙ තං ඨානෙ ඨපෙස්සාමි, ගොවින්දියෙ අභිසිඤ්චිස්සාමී’’ති. ‘‘එවං, භො’’ති ඛො, භො, සො ජොතිපාලො මාණවො දිසම්පතිස්ස රඤ්ඤො පච්චස්සොසි. අථ ඛො, භො, රාජා දිසම්පති ජොතිපාලං මාණවං ගොවින්දියෙ අභිසිඤ්චි, තං පෙත්තිකෙ ඨානෙ ඨපෙසි. අභිසිත්තො ජොතිපාලො මාණවො ගොවින්දියෙ පෙත්තිකෙ ඨානෙ ඨපිතො යෙපිස්ස පිතා අත්ථෙ අනුසාසි තෙපි අත්ථෙ අනුසාසති, යෙපිස්ස පිතා අත්ථෙ නානුසාසි, තෙපි අත්ථෙ අනුසාසති; යෙපිස්ස පිතා කම්මන්තෙ අභිසම්භොසි, තෙපි කම්මන්තෙ අභිසම්භොති, යෙපිස්ස පිතා කම්මන්තෙ නාභිසම්භොසි, තෙපි කම්මන්තෙ අභිසම්භොති. තමෙනං මනුස්සා එවමාහංසු – ‘‘ගොවින්දො වත, භො, බ්‍රාහ්මණො, මහාගොවින්දො වත, භො, බ්‍රාහ්මණො’’ති. ඉමිනා ඛො එවං, භො, පරියායෙන ජොතිපාලස්ස මාණවස්ස ගොවින්දො මහාගොවින්දොත්වෙව සමඤ්ඤා උදපාදි.

๓๐๕. ลำดับนั้น ท้าวเธอ พระเจ้าทิสัมบดีรับสั่งเรียกบุรุษคนหนึ่งมาตรัสว่า “บุรุษผู้เจริญ เธอจงมานี่ เธอจงเข้าไปหาโชติปาลมาณพถึงที่อยู่ แล้วกล่าวกับโชติปาลมาณพอย่างนี้ว่า ‘ขอความเจริญจงมีแก่ท่านโชติปาละ พระเจ้าทิสัมบดีรับสั่งเรียกท่านโชติปาลมาณพ พระเจ้าทิสัมบดีทรงประสงค์จะพบท่านโชติปาลมาณพ’ ” บุรุษนั้นทูลรับสนองพระราชดำรัสของพระเจ้าทิสัมบดีว่า “ขอเดชะ พระพุทธเจ้าข้า” แล้วเข้าไปหาโชติปาลมาณพถึงที่อยู่ ได้กล่าวกับโชติปาลมาณพดังนี้ว่า “ขอความเจริญจงมีแก่ท่านโชติปาละ พระเจ้าทิสัมบดีรับสั่งเรียกท่านโชติปาลมาณพ พระเจ้าทิสัมบดีทรงประสงค์จะพบท่านโชติปาลมาณพ” โชติปาลมาณพรับคำของบุรุษนั้นว่า “ขอรับ ท่านผู้เจริญ” แล้วเข้าไปเฝ้าพระเจ้าทิสัมบดีถึงที่ประทับ ได้ปราศรัยกับพระเจ้าทิสัมบดี ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง พระเจ้าทิสัมบดีได้ตรัสกับโชติปาลมาณพผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งดังนี้ว่า “ท่านโชติปาละ โปรดพร่ำสอนพวกเราเถิด ท่านโชติปาละอย่าปฏิเสธการพร่ำสอนพวกเราเลย เราจะตั้งท่านไว้ในตำแหน่งของบิดา จะอภิเษกท่านไว้ในตำแหน่งโควินทะ” โชติปาลมาณพทูลรับสนองพระราชดำรัสของพระเจ้าทิสัมบดีว่า “ขอเดชะ พระพุทธเจ้าข้า” ลำดับนั้น พระเจ้าทิสัมบดีได้ทรงอภิเษกโชติปาลมาณพไว้ในตำแหน่งโควินทะ ทรงตั้งท่านไว้ในตำแหน่งของบิดา โชติปาลมาณพผู้ได้รับการอภิเษกในตำแหน่งโควินทะ ได้รับการแต่งตั้งไว้ในตำแหน่งของบิดาแล้ว ได้พร่ำสอนราชกิจที่บิดาเคยพร่ำสอน และพร่ำสอนราชกิจที่บิดามิได้เคยพร่ำสอนด้วย ได้บริหารการงานที่บิดาเคยบริหาร และบริหารการงานที่บิดามิได้เคยบริหารด้วย มนุษย์ทั้งหลายได้กล่าวถึงท่านอย่างนี้ว่า “ท่านผู้เจริญทั้งหลาย พราหมณ์โควินทะหนอ ท่านผู้เจริญทั้งหลาย พราหมณ์มหาโควินทะหนอ” ด้วยเหตุนี้แล สมัญญาว่า ‘โควินทะ’ และ ‘มหาโควินทะ’ จึงเกิดขึ้นแก่โชติปาลมาณพ

---

රජ්ජසංවිභජනං

การแบ่งราชสมบัติ

---

306. ‘‘අථ ඛො, භො, මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො යෙන තෙ ඡ ඛත්තියා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා තෙ ඡ ඛත්තියෙ එතදවොච – ‘‘දිසම්පති ඛො, භො, රාජා ජිණ්ණො වුද්ධො මහල්ලකො අද්ධගතො වයොඅනුප්පත්තො, කො නු ඛො පන, භො, ජානාති ජීවිතං? ඨානං ඛො පනෙතං විජ්ජති, යං දිසම්පතිම්හි රඤ්ඤෙ කාලඞ්කතෙ රාජකත්තාරො රෙණුං රාජපුත්තං රජ්ජෙ අභිසිඤ්චෙය්‍යුං. ආයන්තු, භොන්තො, යෙන රෙණු රාජපුත්තො තෙනුපසඞ්කමථ; උපසඞ්කමිත්වා රෙණුං රාජපුත්තං එවං වදෙථ – ‘‘මයං ඛො භොතො රෙණුස්ස සහායා පියා මනාපා අප්පටිකූලා, යංසුඛො භවං [Pg.188] තංසුඛා මයං, යංදුක්ඛො භවං තංදුක්ඛා මයං. දිසම්පති ඛො, භො, රාජා ජිණ්ණො වුද්ධො මහල්ලකො අද්ධගතො වයොඅනුප්පත්තො, කො නු ඛො පන, භො, ජානාති ජීවිතං? ඨානං ඛො පනෙතං විජ්ජති, යං දිසම්පතිම්හි රඤ්ඤෙ කාලඞ්කතෙ රාජකත්තාරො භවන්තං රෙණුං රජ්ජෙ අභිසිඤ්චෙය්‍යුං. සචෙ භවං රෙණු රජ්ජං ලභෙථ, සංවිභජෙථ නො රජ්ජෙනා’’ති. ‘‘එවං භො’’ති ඛො, භො, තෙ ඡ ඛත්තියා මහාගොවින්දස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස පටිස්සුත්වා යෙන රෙණු රාජපුත්තො තෙනුපසඞ්කමිංසු; උපසඞ්කමිත්වා රෙණුං රාජපුත්තං එතදවොචුං – ‘‘මයං ඛො භොතො රෙණුස්ස සහායා පියා මනාපා අප්පටිකූලා; යංසුඛො භවං තංසුඛා මයං, යංදුක්ඛො භවං තංදුක්ඛා මයං. දිසම්පති ඛො, භො, රාජා ජිණ්ණො වුද්ධො මහල්ලකො අද්ධගතො වයොඅනුප්පත්තො, කො නු ඛො පන භො ජානාති ජීවිතං? ඨානං ඛො පනෙතං විජ්ජති, යං දිසම්පතිම්හි රඤ්ඤෙ කාලඞ්කතෙ රාජකත්තාරො භවන්තං රෙණුං රජ්ජෙ අභිසිඤ්චෙය්‍යුං. සචෙ භවං රෙණු රජ්ජං ලභෙථ, සංවිභජෙථ නො රජ්ජෙනා’’ති. ‘‘කො නු ඛො, භො, අඤ්ඤො මම විජිතෙ සුඛො භවෙථ, අඤ්ඤත්‍ර භවන්තෙභි? සචාහං, භො, රජ්ජං ලභිස්සාමි, සංවිභජිස්සාමි වො රජ්ජෙනා’’’ති.

๓๐๖. ลำดับนั้น มหาโควินทพราหมณ์เข้าไปหากษัตริย์ ๖ พระองค์ถึงที่ประทับ แล้วได้กล่าวกับกษัตริย์ ๖ พระองค์นั้นดังนี้ว่า “ท่านผู้เจริญทั้งหลาย พระเจ้าทิสัมบดีทรงพระชรา เป็นผู้ใหญ่ เป็นผู้เฒ่า ล่วงกาลผ่านวัยจนถึงปัจฉิมวัยแล้ว ใครเล่าจะรู้ถึงชีวิตเล่า ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ คือ เมื่อพระเจ้าทิสัมบดีสวรรคตแล้ว พวกผู้ทำพระราชาจะพึงอภิเษกเรณุราชกุมารในราชสมบัติ เชิญเถิด ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงเข้าไปหาเรณุราชกุมารถึงที่ประทับ แล้วกล่าวกับเรณุราชกุมารอย่างนี้ว่า ‘พวกข้าพเจ้าเป็นสหายของท่านเรณุ เป็นที่รัก เป็นที่พอใจ ไม่เป็นที่น่ารังเกียจ ท่านมีความสุขฉันใด พวกข้าพเจ้าก็มีความสุขฉันนั้น ท่านมีความทุกข์ฉันใด พวกข้าพเจ้าก็มีความทุกข์ฉันนั้น ท่านผู้เจริญ พระเจ้าทิสัมบดีทรงพระชรา เป็นผู้ใหญ่ เป็นผู้เฒ่า ล่วงกาลผ่านวัยจนถึงปัจฉิมวัยแล้ว ใครเล่าจะรู้ถึงชีวิตเล่า ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ คือ เมื่อพระเจ้าทิสัมบดีสวรรคตแล้ว พวกผู้ทำพระราชาจะพึงอภิเษกท่านเรณุในราชสมบัติ ถ้าท่านเรณุพึงได้ราชสมบัติ ขอท่านได้โปรดแบ่งราชสมบัติแก่พวกเราด้วยเถิด’ ” กษัตริย์ ๖ พระองค์นั้นรับคำของมหาโควินทพราหมณ์ว่า “ขอรับ ท่านผู้เจริญ” แล้วเข้าไปหาเรณุราชกุมารถึงที่ประทับ ได้กล่าวกับเรณุราชกุมารดังนี้ว่า “พวกข้าพเจ้าเป็นสหายของท่านเรณุ เป็นที่รัก เป็นที่พอใจ ไม่เป็นที่น่ารังเกียจ ท่านมีความสุขฉันใด พวกข้าพเจ้าก็มีความสุขฉันนั้น ท่านมีความทุกข์ฉันใด พวกข้าพเจ้าก็มีความทุกข์ฉันนั้น ท่านผู้เจริญ พระเจ้าทิสัมบดีทรงพระชรา เป็นผู้ใหญ่ เป็นผู้เฒ่า ล่วงกาลผ่านวัยจนถึงปัจฉิมวัยแล้ว ใครเล่าจะรู้ถึงชีวิตเล่า ข้อนี้เป็นฐานะที่จะมีได้ คือ เมื่อพระเจ้าทิสัมบดีสวรรคตแล้ว พวกผู้ทำพระราชาจะพึงอภิเษกท่านเรณุในราชสมบัติ ถ้าท่านเรณุพึงได้ราชสมบัติ ขอท่านได้โปรดแบ่งราชสมบัติแก่พวกเราด้วยเถิด” (เรณุราชกุมารตรัสว่า) “ท่านผู้เจริญทั้งหลาย นอกจากพวกท่านแล้ว ใครอื่นเล่าในแว่นแคว้นของเราจะพึงมีความสุข ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ถ้าเราได้ราชสมบัติ เราจะแบ่งราชสมบัติให้พวกท่าน”

---

307. ‘‘අථ ඛො, භො, අහොරත්තානං අච්චයෙන රාජා දිසම්පති කාලමකාසි. දිසම්පතිම්හි රඤ්ඤෙ කාලඞ්කතෙ රාජකත්තාරො රෙණුං රාජපුත්තං රජ්ජෙ අභිසිඤ්චිංසු. අභිසිත්තො රෙණු රජ්ජෙන පඤ්චහි කාමගුණෙහි සමප්පිතො සමඞ්ගීභූතො පරිචාරෙති. අථ ඛො, භො, මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො යෙන තෙ ඡ ඛත්තියා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා තෙ ඡ ඛත්තියෙ එතදවොච – ‘‘දිසම්පති ඛො, භො, රාජා කාලඞ්කතො. අභිසිත්තො රෙණු රජ්ජෙන පඤ්චහි කාමගුණෙහි සමප්පිතො සමඞ්ගීභූතො පරිචාරෙති. කො නු ඛො පන, භො, ජානාති, මදනීයා කාමා? ආයන්තු, භොන්තො, යෙන රෙණු රාජා තෙනුපසඞ්කමථ; උපසඞ්කමිත්වා රෙණුං රාජානං එවං වදෙථ – දිසම්පති ඛො, භො, රාජා කාලඞ්කතො, අභිසිත්තො භවං රෙණු රජ්ජෙන, සරති භවං තං වචන’’’න්ති?

๓๐๗. ลำดับนั้น โดยล่วงไปแห่งคืนและวัน พระเจ้าทิสัมบดีได้สวรรคต เมื่อพระเจ้าทิสัมบดีสวรรคตแล้ว พวกผู้ทำพระราชาได้อภิเษกเรณุราชกุมารในราชสมบัติ พระเจ้าเรณุผู้ได้รับการอภิเษกในราชสมบัติแล้ว ทรงเพียบพร้อมพรั่งพร้อมด้วยกามคุณ ๕ บำเรอพระองค์อยู่ ลำดับนั้น มหาโควินทพราหมณ์เข้าไปหากษัตริย์ ๖ พระองค์ถึงที่ประทับ แล้วได้กล่าวกับกษัตริย์ ๖ พระองค์นั้นดังนี้ว่า “ท่านผู้เจริญทั้งหลาย พระเจ้าทิสัมบดีสวรรคตแล้ว พระเจ้าเรณุได้รับการอภิเษกในราชสมบัติแล้ว ทรงเพียบพร้อมพรั่งพร้อมด้วยกามคุณ ๕ บำเรอพระองค์อยู่ ใครเล่าจะรู้เล่า ท่านผู้เจริญทั้งหลาย กามทั้งหลายเป็นสิ่งที่ทำให้มัวเมา เชิญเถิด ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงเข้าไปเฝ้าพระเจ้าเรณุถึงที่ประทับ แล้วทูลพระเจ้าเรณุอย่างนี้ว่า ‘ขอเดชะ พระเจ้าทิสัมบดีสวรรคตแล้ว ท่านเรณุได้รับการอภิเษกในราชสมบัติแล้ว ท่านยังทรงระลึกถึงพระดำรัสนั้นได้อยู่หรือ’ ”

---

308. ‘‘‘එවං[Pg.189], භො’’ති ඛො, භො, තෙ ඡ ඛත්තියා මහාගොවින්දස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස පටිස්සුත්වා යෙන රෙණු රාජා තෙනුපසඞ්කමිංසු; උපසඞ්කමිත්වා රෙණුං රාජානං එතදවොචුං – ‘‘දිසම්පති ඛො, භො, රාජා කාලඞ්කතො, අභිසිත්තො භවං රෙණු රජ්ජෙන, සරති භවං තං වචන’’න්ති? ‘‘සරාමහං, භො, තං වචනං. කො නු ඛො, භො, පහොති ඉමං මහාපථවිං උත්තරෙන ආයතං දක්ඛිණෙන සකටමුඛං සත්තධා සමං සුවිභත්තං විභජිතු’’න්ති? ‘‘කො නු ඛො, භො, අඤ්ඤො පහොති, අඤ්ඤත්‍ර මහාගොවින්දෙන බ්‍රාහ්මණෙනා’’ති? අථ ඛො, භො, රෙණු රාජා අඤ්ඤතරං පුරිසං ආමන්තෙසි – ‘‘එහි ත්වං, අම්භො පුරිස, යෙන මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො තෙනුපසඞ්කම; උපසඞ්කමිත්වා මහාගොවින්දං බ්‍රාහ්මණං එවං වදෙහි – ‘රාජා තං, භන්තෙ, රෙණු ආමන්තෙතී’’’ති. ‘‘එවං දෙවා’’ති ඛො, භො, සො පුරිසො රෙණුස්ස රඤ්ඤො පටිස්සුත්වා යෙන මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා මහාගොවින්දං බ්‍රාහ්මණං එතදවොච – ‘‘රාජා තං, භන්තෙ, රෙණු ආමන්තෙතී’’ති. ‘‘එවං, භො’’ති ඛො, භො, මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො තස්ස පුරිසස්ස පටිස්සුත්වා යෙන රෙණු රාජා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා රෙණුනා රඤ්ඤා සද්ධිං සම්මොදි. සම්මොදනීයං කථං සාරණීයං වීතිසාරෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නං ඛො, භො, මහාගොවින්දං බ්‍රාහ්මණං රෙණු රාජා එතදවොච – ‘‘එතු, භවං ගොවින්දො, ඉමං මහාපථවිං උත්තරෙන ආයතං දක්ඛිණෙන සකටමුඛං සත්තධා සමං සුවිභත්තං විභජතූ’’ති. ‘‘එවං, භො’’ති ඛො මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො රෙණුස්ස රඤ්ඤො පටිස්සුත්වා ඉමං මහාපථවිං උත්තරෙන ආයතං දක්ඛිණෙන සකටමුඛං සත්තධා සමං සුවිභත්තං විභජි. සබ්බානි සකටමුඛානි පට්ඨපෙසි. තත්‍ර සුදං මජ්ඣෙ රෙණුස්ස රඤ්ඤො ජනපදො හොති.

๓๐๘. “ขอรับ ท่าน” ดูก่อนท่านผู้เจริญ กษัตริย์ ๖ พระองค์นั้นทูลรับคำของมหาโควินทพราหมณ์แล้ว เสด็จเข้าไปเฝ้าพระเจ้าเรณุถึงที่ประทับ ครั้นแล้วได้ทูลถามพระเจ้าเรณุว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พระเจ้าทิสัมบดีสวรรคตแล้ว ท่านเรณุได้รับการอภิเษกในราชสมบัติแล้ว ท่านระลึกถึงคำนั้นได้หรือไม่” พระเจ้าเรณุตรัสตอบว่า “ดูก่อนท่านผู้เจริญ เราระลึกถึงคำนั้นได้ ดูก่อนท่านผู้เจริญ ใครเล่าหนอสามารถจะแบ่งมหาปฐพีนี้ ซึ่งยาวทางทิศเหนือ มีสัณฐานเหมือนหน้าเกวียนทางทิศใต้ ออกเป็น ๗ ส่วนเท่าๆ กันได้เป็นอย่างดี” กษัตริย์เหล่านั้นทูลว่า “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ นอกจากมหาโควินทพราหมณ์แล้ว ใครอื่นจะสามารถเล่า” ลำดับนั้น พระเจ้าเรณุรับสั่งเรียกบุรุษคนหนึ่งมาตรัสว่า “มาเถิด ท่านบุรุษ ท่านจงเข้าไปหามหาโควินทพราหมณ์ถึงที่อยู่ ครั้นแล้วจงกล่าวกับมหาโควินทพราหมณ์อย่างนี้ว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระเจ้าเรณุรับสั่งหาท่าน’” บุรุษนั้นทูลรับสนองพระราชดำรัสของพระเจ้าเรณุว่า “ขอเดชะ พระพุทธเจ้าข้า” แล้วเข้าไปหามหาโควินทพราหมณ์ถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้กล่าวกับมหาโควินทพราหมณ์ว่า “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ พระเจ้าเรณุรับสั่งหาท่าน” มหาโควินทพราหมณ์รับคำของบุรุษนั้นว่า “จ้ะ พนาย” แล้วเข้าไปเฝ้าพระเจ้าเรณุถึงที่ประทับ ได้ปราศรัยกับพระเจ้าเรณุ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง พระเจ้าเรณุได้ตรัสกับมหาโควินทพราหมณ์ผู้นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่งว่า “ขอเชิญท่านโควินทะ โปรดแบ่งมหาปฐพีนี้ ซึ่งยาวทางทิศเหนือ มีสัณฐานเหมือนหน้าเกวียนทางทิศใต้ ออกเป็น ๗ ส่วนเท่าๆ กันให้ดีเถิด” มหาโควินทพราหมณ์ทูลรับสนองพระราชดำรัสของพระเจ้าเรณุว่า “ขอเดชะ พระพุทธเจ้าข้า” แล้วได้แบ่งมหาปฐพีนี้ ซึ่งยาวทางทิศเหนือ มีสัณฐานเหมือนหน้าเกวียนทางทิศใต้ ออกเป็น ๗ ส่วนเท่าๆ กันเป็นอย่างดี ได้ตั้งแคว้นทั้งหมดให้มีสัณฐานเหมือนหน้าเกวียน ในบรรดาแคว้นเหล่านั้น แคว้นของพระเจ้าเรณุอยู่ตรงกลาง

---

309. දන්තපුරං කලිඞ්ගානං, අස්සකානඤ්ච පොතනං.

๓๐๙. เมืองทันตปุระของชาวกฬิงคะ เมืองโปตนะของชาวอัสสกะ

---

මහෙසයං අවන්තීනං, සොවීරානඤ්ච රොරුකං.

เมืองมาเหสยะของชาวอวันตี เมืองโรรุกะของชาวโสวีระ

---

මිථිලා ච විදෙහානං, චම්පා අඞ්ගෙසු මාපිතා;

බාරාණසී ච කාසීනං, එතෙ ගොවින්දමාපිතාති.

เมืองมิถิลาของชาววิเทหะ เมืองจัมปาของชาวอังคะ และเมืองพาราณสีของชาวกาสี เมืองเหล่านี้ท่านโควินทะเป็นผู้สร้าง

---

310. ‘‘අථ [Pg.190] ඛො, භො, තෙ ඡ ඛත්තියා යථාසකෙන ලාභෙන අත්තමනා අහෙසුං පරිපුණ්ණසඞ්කප්පා – ‘‘යං වත නො අහොසි ඉච්ඡිතං, යං ආකඞ්ඛිතං, යං අධිප්පෙතං, යං අභිපත්ථිතං, තං නො ලද්ධ’’න්ති.

๓๑๐. ดูก่อนท่านผู้เจริญ ครั้งนั้น กษัตริย์ ๖ พระองค์นั้นทรงพอพระทัย มีพระประสงค์บริบูรณ์ด้วยลาภที่ทรงได้รับตามส่วนของตน (ทรงดำริว่า) ‘สิ่งใดที่พวกเราปรารถนา ต้องการ มุ่งหมาย และจำนงหมาย สิ่งนั้นพวกเราได้แล้วหนอ’

---

‘‘සත්තභූ බ්‍රහ්මදත්තො ච, වෙස්සභූ භරතො සහ;

රෙණු ද්වෙ ධතරට්ඨා ච, තදාසුං සත්ත භාරධා’ති.

พระเจ้าสัตตภู พระเจ้าพรหมทัต พระเจ้าเวสสภู พร้อมด้วยพระเจ้าภรตะ พระเจ้าเรณุ และพระเจ้าธตรฐ ๒ พระองค์ กษัตริย์ ๗ พระองค์นี้ได้เป็นผู้ทรงภาระในครั้งนั้น

---

පඨමභාණවාරො නිට්ඨිතො.

ปฐมภาณวาร จบ

---

කිත්තිසද්දඅබ්භුග්ගමනං

กิตติศัพท์ฟุ้งขจรไป

---

311. ‘‘අථ ඛො, භො, තෙ ඡ ඛත්තියා යෙන මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො තෙනුපසඞ්කමිංසු; උපසඞ්කමිත්වා මහාගොවින්දං බ්‍රාහ්මණං එතදවොචුං – ‘‘යථා ඛො භවං ගොවින්දො රෙණුස්ස රඤ්ඤො සහායො පියො මනාපො අප්පටිකූලො. එවමෙව ඛො භවං ගොවින්දො අම්හාකම්පි සහායො පියො මනාපො අප්පටිකූලො, අනුසාසතු නො භවං ගොවින්දො; මා නො භවං ගොවින්දො අනුසාසනියා පච්චබ්‍යාහාසී’’ති. ‘‘එවං, භො’’ති ඛො මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො තෙසං ඡන්නං ඛත්තියානං පච්චස්සොසි. අථ ඛො, භො, මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො සත්ත ච රාජානො ඛත්තියෙ මුද්ධාවසිත්තෙ රජ්ජෙ අනුසාසි, සත්ත ච බ්‍රාහ්මණමහාසාලෙ සත්ත ච න්හාතකසතානි මන්තෙ වාචෙසි.

๓๑๑. ดูก่อนท่านผู้เจริญ ครั้งนั้น กษัตริย์ ๖ พระองค์นั้นเสด็จเข้าไปหามหาโควินทพราหมณ์ถึงที่อยู่ ครั้นแล้วได้ตรัสกับมหาโควินทพราหมณ์ว่า ‘ท่านโควินทะเป็นสหายที่รัก ที่พอใจ ไม่ขัดใจของพระเจ้าเรณุฉันใด ขอท่านโควินทะจงเป็นสหายที่รัก ที่พอใจ ไม่ขัดใจของพวกเราฉันนั้นเถิด ขอท่านโควินทะโปรดพร่ำสอนพวกเราเถิด ขอท่านโควินทะอย่าปฏิเสธที่จะพร่ำสอนพวกเราเลย’ มหาโควินทพราหมณ์รับคำของกษัตริย์ ๖ พระองค์นั้นว่า ‘ขอถวายพระพร พระมหาราช’ ลำดับนั้น มหาโควินทพราหมณ์ได้พร่ำสอนราชธรรมแก่กษัตริย์ผู้ได้รับมูรธาภิเษก ๗ พระองค์ และได้สอนมนตร์แก่พราหมณมหาศาล ๗ คน และแก่มาณพผู้จบไตรเพท ๗๐๐ คน

---

312. ‘‘අථ ඛො, භො, මහාගොවින්දස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස අපරෙන සමයෙන එවං කල්‍යාණො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගච්ඡි – ‘‘සක්ඛි මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො බ්‍රහ්මානං පස්සති, සක්ඛි මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො බ්‍රහ්මුනා සාකච්ඡෙති සල්ලපති මන්තෙතී’’ති. අථ ඛො, භො, මහාගොවින්දස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස එතදහොසි – ‘‘මය්හං ඛො එවං කල්‍යාණො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගතො – ‘සක්ඛි මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො බ්‍රහ්මානං පස්සති, සක්ඛි මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො බ්‍රහ්මුනා සාකච්ඡෙති සල්ලපති මන්තෙතී’ති. න ඛො පනාහං බ්‍රහ්මානං පස්සාමි, න බ්‍රහ්මුනා සාකච්ඡෙමි, න බ්‍රහ්මුනා සල්ලපාමි[Pg.191], න බ්‍රහ්මුනා මන්තෙමි. සුතං ඛො පන මෙතං බ්‍රාහ්මණානං වුද්ධානං මහල්ලකානං ආචරියපාචරියානං භාසමානානං – ‘යො වස්සිකෙ චත්තාරො මාසෙ පටිසල්ලීයති, කරුණං ඣානං ඣායති, සො බ්‍රහ්මානං පස්සති බ්‍රහ්මුනා සාකච්ඡෙති බ්‍රහ්මුනා සල්ලපති බ්‍රහ්මුනා මන්තෙතී’ති. යංනූනාහං වස්සිකෙ චත්තාරො මාසෙ පටිසල්ලීයෙය්‍යං, කරුණං ඣානං ඣායෙය්‍ය’’න්ති.

๓๑๒. ดูก่อนท่านผู้เจริญ ต่อมา กิตติศัพท์อันงามของมหาโควินทพราหมณ์ขจรไปอย่างนี้ว่า ‘มหาโควินทพราหมณ์เห็นพรหมซึ่งหน้า สนทนา ปราศรัย ปรึกษาหารือกับพรหมซึ่งหน้า’ ลำดับนั้น มหาโควินทพราหมณ์ได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘กิตติศัพท์อันงามของเราขจรไปอย่างนี้ว่า ‘มหาโควินทพราหมณ์เห็นพรหมซึ่งหน้า สนทนา ปราศรัย ปรึกษาหารือกับพรหมซึ่งหน้า’ แต่เราไม่ได้เห็นพรหม ไม่ได้สนทนา ไม่ได้ปราศรัย ไม่ได้ปรึกษาหารือกับพรหมเลย แต่เราเคยได้ยินคำของพราหมณ์ผู้เฒ่าผู้แก่ ผู้เป็นอาจารย์และปาจารย์พูดกันว่า ‘ผู้ใดหลีกเร้นอยู่ตลอด ๔ เดือนในฤดูฝน เข้ากรุณาฌาน ผู้นั้นย่อมเห็นพรหมซึ่งหน้า ย่อมสนทนา ปราศรัย ปรึกษาหารือกับพรหมซึ่งหน้า’ ทางที่ดี เราควรหลีกเร้นอยู่ตลอด ๔ เดือนในฤดูฝน เข้ากรุณาฌาน’

---

313. ‘‘අථ ඛො, භො, මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො යෙන රෙණු රාජා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා රෙණුං රාජානං එතදවොච – ‘‘මය්හං ඛො, භො, එවං කල්‍යාණො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගතො – ‘සක්ඛි මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො බ්‍රහ්මානං පස්සති, සක්ඛි මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො බ්‍රහ්මුනා සාකච්ඡෙති සල්ලපති මන්තෙතී’ති. න ඛො පනාහං, භො, බ්‍රහ්මානං පස්සාමි, න බ්‍රහ්මුනා සාකච්ඡෙමි, න බ්‍රහ්මුනා සල්ලපාමි, න බ්‍රහ්මුනා මන්තෙමි. සුතං ඛො පන මෙතං බ්‍රාහ්මණානං වුද්ධානං මහල්ලකානං ආචරියපාචරියානං භාසමානානං – ‘යො වස්සිකෙ චත්තාරො මාසෙ පටිසල්ලීයති, කරුණං ඣානං ඣායති, සො බ්‍රහ්මානං පස්සති, බ්‍රහ්මුනා සාකච්ඡෙති බ්‍රහ්මුනා සල්ලපති බ්‍රහ්මුනා මන්තෙතී’ති. ඉච්ඡාමහං, භො, වස්සිකෙ චත්තාරො මාසෙ පටිසල්ලීයිතුං, කරුණං ඣානං ඣායිතුං; නම්හි කෙනචි උපසඞ්කමිතබ්බො අඤ්ඤත්‍ර එකෙන භත්තාභිහාරෙනා’’ති. ‘‘යස්සදානි භවං ගොවින්දො කාලං මඤ්ඤතී’’ති.

๓๑๓. ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ครั้งนั้นแล มหาโควินทพราหมณ์เข้าไปหาพระเจ้าเรณูถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้กราบทูลคำนี้แด่พระเจ้าเรณูว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ กิตติศัพท์อันงามของข้าพระองค์ขจรไปอย่างนี้ว่า ‘มหาโควินทพราหมณ์เห็นพรหมซึ่งหน้า สนทนา ปราศรัย ปรึกษากับพรหมซึ่งหน้า’ แต่ว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ไม่ได้เห็นพรหม ไม่ได้สนทนา ไม่ได้ปราศรัย ไม่ได้ปรึกษากับพรหม แต่ข้าพระองค์ได้ฟังคำนี้ของพราหมณ์ทั้งหลายผู้แก่ ผู้เฒ่า ผู้เป็นอาจารย์และปาจารย์ผู้กล่าวสืบๆ กันมาว่า ‘ผู้ใดหลีกเร้นอยู่ตลอด ๔ เดือนในฤดูฝน เข้ากรุณาฌาน ผู้นั้นย่อมเห็นพรหม ย่อมสนทนา ปราศรัย ปรึกษากับพรหม’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ปรารถนาจะหลีกเร้นอยู่ตลอด ๔ เดือนในฤดูฝน เข้ากรุณาฌาน ใครๆ ไม่พึงเข้ามาหาข้าพระองค์ ยกเว้นคนนำอาหารมาให้คนหนึ่ง’ พระเจ้าเรณูตรัสว่า ‘บัดนี้ ท่านโควินทะย่อมทราบเวลาอันควร’

---

314. ‘‘අථ ඛො, භො, මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො යෙන තෙ ඡ ඛත්තියා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා තෙ ඡ ඛත්තියෙ එතදවොච – ‘‘මය්හං ඛො, භො, එවං කල්‍යාණො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගතො – ‘සක්ඛි මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො බ්‍රහ්මානං පස්සති, සක්ඛි මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො බ්‍රහ්මුනා සාකච්ඡෙති සල්ලපති මන්තෙතී’ති. න ඛො පනාහං, භො, බ්‍රහ්මානං පස්සාමි, න බ්‍රහ්මුනා සාකච්ඡෙමි, න බ්‍රහ්මුනා සල්ලපාමි, න බ්‍රහ්මුනා මන්තෙමි. සුතං ඛො පන මෙතං බ්‍රාහ්මණානං වුද්ධානං මහල්ලකානං ආචරියපාචරියානං භාසමානානං, ‘යො වස්සිකෙ චත්තාරො මාසෙ පටිසල්ලීයති, කරුණං ඣානං ඣායති, සො බ්‍රහ්මානං පස්සති බ්‍රහ්මුනා සාකච්ඡෙති බ්‍රහ්මුනා සල්ලපති බ්‍රහ්මුනා මන්තෙතී’ති. ඉච්ඡාමහං, භො, වස්සිකෙ චත්තාරො මාසෙ පටිසල්ලීයිතුං, කරුණං ඣානං ඣායිතුං; නම්හි කෙනචි උපසඞ්කමිතබ්බො අඤ්ඤත්‍ර එකෙන භත්තාභිහාරෙනා’’ති. ‘‘යස්සදානි භවං ගොවින්දො කාලං මඤ්ඤතී’’’ති.

๓๑๔. ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ครั้งนั้นแล มหาโควินทพราหมณ์เข้าไปหากษัตริย์ ๖ พระองค์เหล่านั้นถึงที่ประทับ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะกษัตริย์ ๖ พระองค์เหล่านั้นว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญทั้งหลาย กิตติศัพท์อันงามของข้าพระองค์ขจรไปอย่างนี้ว่า ‘มหาโควินทพราหมณ์เห็นพรหมซึ่งหน้า สนทนา ปราศรัย ปรึกษากับพรหมซึ่งหน้า’ แต่ว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญทั้งหลาย ข้าพระองค์ไม่ได้เห็นพรหม ไม่ได้สนทนา ไม่ได้ปราศรัย ไม่ได้ปรึกษากับพรหม แต่ข้าพระองค์ได้ฟังคำนี้ของพราหมณ์ทั้งหลายผู้แก่ ผู้เฒ่า ผู้เป็นอาจารย์และปาจารย์ผู้กล่าวสืบๆ กันมาว่า ‘ผู้ใดหลีกเร้นอยู่ตลอด ๔ เดือนในฤดูฝน เข้ากรุณาฌาน ผู้นั้นย่อมเห็นพรหม ย่อมสนทนา ปราศรัย ปรึกษากับพรหม’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญทั้งหลาย ข้าพระองค์ปรารถนาจะหลีกเร้นอยู่ตลอด ๔ เดือนในฤดูฝน เข้ากรุณาฌาน ใครๆ ไม่พึงเข้ามาหาข้าพระองค์ ยกเว้นคนนำอาหารมาให้คนหนึ่ง’ กษัตริย์ ๖ พระองค์เหล่านั้นตรัสว่า ‘บัดนี้ ท่านโควินทะย่อมทราบเวลาอันควร’

---

315. ‘‘අථ [Pg.192] ඛො, භො, මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො යෙන තෙ සත්ත ච බ්‍රාහ්මණමහාසාලා සත්ත ච න්හාතකසතානි තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා තෙ සත්ත ච බ්‍රාහ්මණමහාසාලෙ සත්ත ච න්හාතකසතානි එතදවොච – ‘‘මය්හං ඛො, භො, එවං කල්‍යාණො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගතො – ‘සක්ඛි මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො බ්‍රහ්මානං පස්සති, සක්ඛි මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො බ්‍රහ්මුනා සාකච්ඡෙති සල්ලපති මන්තෙතී’ති. න ඛො පනාහං, භො, බ්‍රහ්මානං පස්සාමි, න බ්‍රහ්මුනා සාකච්ඡෙමි, න බ්‍රහ්මුනා සල්ලපාමි, න බ්‍රහ්මුනා මන්තෙමි. සුතං ඛො පන මෙතං බ්‍රාහ්මණානං වුද්ධානං මහල්ලකානං ආචරියපාචරියානං භාසමානානං – ‘යො වස්සිකෙ චත්තාරො මාසෙ පටිසල්ලීයති, කරුණං ඣානං ඣායති, සො බ්‍රහ්මානං පස්සති, බ්‍රහ්මුනා සාකච්ඡෙති, බ්‍රහ්මුනා සල්ලපති, බ්‍රහ්මුනා මන්තෙතී’ති. තෙන හි, භො, යථාසුතෙ යථාපරියත්තෙ මන්තෙ විත්ථාරෙන සජ්ඣායං කරොථ, අඤ්ඤමඤ්ඤඤ්ච මන්තෙ වාචෙථ; ඉච්ඡාමහං, භො, වස්සිකෙ චත්තාරො මාසෙ පටිසල්ලීයිතුං, කරුණං ඣානං ඣායිතුං; නම්හි කෙනචි උපසඞ්කමිතබ්බො අඤ්ඤත්‍ර එකෙන භත්තාභිහාරෙනා’’ති. ‘‘යස්ස දානි භවං ගොවින්දො කාලං මඤ්ඤතී’’ති.

๓๑๕. ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ครั้งนั้นแล มหาโควินทพราหมณ์เข้าไปหาพราหมณมหาศาล ๗ คน และมาณพผู้จบไตรเพท ๗๐๐ คนเหล่านั้นถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะพราหมณมหาศาล ๗ คน และมาณพผู้จบไตรเพท ๗๐๐ คนเหล่านั้นว่า ‘ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย กิตติศัพท์อันงามของข้าพเจ้าขจรไปอย่างนี้ว่า ‘มหาโควินทพราหมณ์เห็นพรหมซึ่งหน้า สนทนา ปราศรัย ปรึกษากับพรหมซึ่งหน้า’ แต่ว่า ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ข้าพเจ้าไม่ได้เห็นพรหม ไม่ได้สนทนา ไม่ได้ปราศรัย ไม่ได้ปรึกษากับพรหม แต่ข้าพเจ้าได้ฟังคำนี้ของพราหมณ์ทั้งหลายผู้แก่ ผู้เฒ่า ผู้เป็นอาจารย์และปาจารย์ผู้กล่าวสืบๆ กันมาว่า ‘ผู้ใดหลีกเร้นอยู่ตลอด ๔ เดือนในฤดูฝน เข้ากรุณาฌาน ผู้นั้นย่อมเห็นพรหม ย่อมสนทนา ปราศรัย ปรึกษากับพรหม’ ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น พวกท่านจงสาธยายมนต์ตามที่ได้ฟังมา ตามที่ได้เรียนมาโดยพิสดาร และจงบอกมนต์แก่กันและกันเถิด ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ข้าพเจ้าปรารถนาจะหลีกเร้นอยู่ตลอด ๔ เดือนในฤดูฝน เข้ากรุณาฌาน ใครๆ ไม่พึงเข้ามาหาข้าพเจ้า ยกเว้นคนนำอาหารมาให้คนหนึ่ง’ พราหมณ์เหล่านั้นกล่าวว่า ‘บัดนี้ ท่านโควินทะย่อมทราบเวลาอันควร’

---

316. ‘‘අථ ඛො, භො, මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො යෙන චත්තාරීසා භරියා සාදිසියො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා චත්තාරීසා භරියා සාදිසියො එතදවොච – ‘‘මය්හං ඛො, භොතී, එවං කල්‍යාණො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගතො – ‘සක්ඛි මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො බ්‍රහ්මානං පස්සති, සක්ඛි මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො බ්‍රහ්මුනා සාකච්ඡෙති සල්ලපති මන්තෙතී’ති. න ඛො පනාහං, භොතී, බ්‍රහ්මානං පස්සාමි, න බ්‍රහ්මුනා සාකච්ඡෙමි, න බ්‍රහ්මුනා සල්ලපාමි, න බ්‍රහ්මුනා මන්තෙමි. සුතං ඛො පන මෙතං බ්‍රාහ්මණානං වුද්ධානං මහල්ලකානං ආචරියපාචරියානං භාසමානානං ‘යො වස්සිකෙ චත්තාරො මාසෙ පටිසල්ලීයති, කරුණං ඣානං ඣායති, සො බ්‍රහ්මානං පස්සති, බ්‍රහ්මුනා සාකච්ඡෙති, බ්‍රහ්මුනා සල්ලපති, බ්‍රහ්මුනා මන්තෙතීති, ඉච්ඡාමහං, භොතී, වස්සිකෙ චත්තාරො මාසෙ පටිසල්ලීයිතුං, කරුණං ඣානං ඣායිතුං; නම්හි කෙනචි උපසඞ්කමිතබ්බො අඤ්ඤත්‍ර එකෙන භත්තාභිහාරෙනා’’ති. ‘‘යස්ස දානි භවං ගොවින්දො කාලං මඤ්ඤතී’’’ති.

๓๑๖. ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ครั้งนั้นแล มหาโควินทพราหมณ์เข้าไปหาภรรยา ๔๐ คน ผู้มีชาติเสมอกันถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะภรรยา ๔๐ คน ผู้มีชาติเสมอกันว่า ‘ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย กิตติศัพท์อันงามของพี่ขจรไปอย่างนี้ว่า ‘มหาโควินทพราหมณ์เห็นพรหมซึ่งหน้า สนทนา ปราศรัย ปรึกษากับพรหมซึ่งหน้า’ แต่ว่า ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย พี่ไม่ได้เห็นพรหม ไม่ได้สนทนา ไม่ได้ปราศรัย ไม่ได้ปรึกษากับพรหม แต่พี่ได้ฟังคำนี้ของพราหมณ์ทั้งหลายผู้แก่ ผู้เฒ่า ผู้เป็นอาจารย์และปาจารย์ผู้กล่าวสืบๆ กันมาว่า ‘ผู้ใดหลีกเร้นอยู่ตลอด ๔ เดือนในฤดูฝน เข้ากรุณาฌาน ผู้นั้นย่อมเห็นพรหม ย่อมสนทนา ปราศรัย ปรึกษากับพรหม’ ดูก่อนน้องหญิงทั้งหลาย พี่ปรารถนาจะหลีกเร้นอยู่ตลอด ๔ เดือนในฤดูฝน เข้ากรุณาฌาน ใครๆ ไม่พึงเข้ามาหาพี่ ยกเว้นคนนำอาหารมาให้คนหนึ่ง’ ภรรยาเหล่านั้นกล่าวว่า ‘บัดนี้ ท่านโควินทะย่อมทราบเวลาอันควร’

---

317. ‘‘අථ ඛො, භො, මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො පුරත්ථිමෙන නගරස්ස නවං සන්ධාගාරං කාරාපෙත්වා වස්සිකෙ චත්තාරො මාසෙ පටිසල්ලීයි, කරුණං [Pg.193] ඣානං ඣායි; නාස්සුධ කොචි උපසඞ්කමති අඤ්ඤත්‍ර එකෙන භත්තාභිහාරෙන. අථ ඛො, භො, මහාගොවින්දස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස චතුන්නං මාසානං අච්චයෙන අහුදෙව උක්කණ්ඨනා අහු පරිතස්සනා – ‘‘සුතං ඛො පන මෙතං බ්‍රාහ්මණානං වුද්ධානං මහල්ලකානං ආචරියපාචරියානං භාසමානානං – ‘යො වස්සිකෙ චත්තාරො මාසෙ පටිසල්ලීයති, කරුණං ඣානං ඣායති, සො බ්‍රහ්මානං පස්සති, බ්‍රහ්මුනා සාකච්ඡෙති බ්‍රහ්මුනා සල්ලපති බ්‍රහ්මුනා මන්තෙතී’ති. න ඛො පනාහං බ්‍රහ්මානං පස්සාමි, න බ්‍රහ්මුනා සාකච්ඡෙමි න බ්‍රහ්මුනා සල්ලපාමි න බ්‍රහ්මුනා මන්තෙමී’’’ති.

๓๑๗. ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ครั้งนั้น มหาโควินทพราหมณ์ให้สร้างศาลาหลังใหม่ทางทิศตะวันออกของเมืองแล้ว หลีกเร้นอยู่ตลอด ๔ เดือนในฤดูฝน เข้ากรุณาฌาน ไม่มีใครเข้าไปหา นอกจากคนนำอาหารเข้าไปให้คนหนึ่ง ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ครั้งนั้น เมื่อล่วงไป ๔ เดือน ความกระสันและความน้อยใจได้เกิดขึ้นแก่มหาโควินทพราหมณ์ว่า ‘เราได้เคยฟังคำของพราหมณ์ผู้เฒ่าผู้แก่ ผู้เป็นอาจารย์และปาจารย์กล่าวกันมาว่า ‘ผู้ใดหลีกเร้นอยู่ตลอด ๔ เดือนในฤดูฝน เข้ากรุณาฌาน ผู้นั้นย่อมเห็นพรหม ย่อมสนทนาปราศรัยปรึกษาหารือกับพรหม’ แต่เราไม่เห็นพรหม ไม่ได้สนทนา ไม่ได้ปราศรัย ไม่ได้ปรึกษาหารือกับพรหมเลย’

---

බ්‍රහ්මුනා සාකච්ඡා

การสนทนากับพรหม

---

318. ‘‘අථ ඛො, භො, බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො මහාගොවින්දස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස චෙතසා චෙතොපරිවිතක්කමඤ්ඤාය සෙය්‍යථාපි නාම බලවා පුරිසො සමිඤ්ජිතං වා බාහං පසාරෙය්‍ය, පසාරිතං වා බාහං සමිඤ්ජෙය්‍ය, එවමෙව, බ්‍රහ්මලොකෙ අන්තරහිතො මහාගොවින්දස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස සම්මුඛෙ පාතුරහොසි. අථ ඛො, භො, මහාගොවින්දස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස අහුදෙව භයං අහු ඡම්භිතත්තං අහු ලොමහංසො යථා තං අදිට්ඨපුබ්බං රූපං දිස්වා. අථ ඛො, භො, මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො භීතො සංවිග්ගො ලොමහට්ඨජාතො බ්‍රහ්මානං සනඞ්කුමාරං ගාථාය අජ්ඣභාසි –

๓๑๘. ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ครั้งนั้น ท้าวสนังกุมารพรหมทรงทราบความวิตกในใจของมหาโควินทพราหมณ์ด้วยใจของพระองค์แล้ว ได้หายจากพรหมโลกมาปรากฏต่อหน้ามหาโควินทพราหมณ์ เปรียบเหมือนบุรุษมีกำลังพึงเหยียดแขนที่คู้ หรือคู้แขนที่เหยียด ฉะนั้น ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ครั้งนั้น ความหวาดกลัว ความประหวั่นพรั่นพรึง และความขนพองสยองเกล้า ได้เกิดขึ้นแก่มหาโควินทพราหมณ์ เหมือนเมื่อได้เห็นรูปที่ไม่เคยเห็นมาก่อน ฉะนั้น ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ครั้งนั้น มหาโควินทพราหมณ์ผู้หวาดกลัว สังเวช ขนพองสยองเกล้า ได้ทูลสนังกุมารพรหมด้วยคาถาว่า

---

‘‘‘වණ්ණවා යසවා සිරිමා, කො නු ත්වමසි මාරිස;

අජානන්තා තං පුච්ඡාම, කථං ජානෙමු තං මය’’න්ති.

‘ท่านผู้นิรทุกข์ ท่านมีวรรณะ มีสิริ มีรัศมี ท่านเป็นใครหนอ พวกข้าพเจ้าไม่รู้จักจึงขอถามท่าน พวกข้าพเจ้าจะพึงรู้จักท่านได้อย่างไร’

---

‘‘මං වෙ කුමාරං ජානන්ති, බ්‍රහ්මලොකෙ සනන්තනං ;

සබ්බෙ ජානන්ති මං දෙවා, එවං ගොවින්ද ජානහි’’.

‘ดูก่อนโควินทะ ในพรหมโลก เทพทั้งปวงรู้จักเราว่าเป็นกุมารผู้ดำรงอยู่เป็นนิตย์ ท่านจงรู้อย่างนี้เถิด’

---

‘‘‘ආසනං උදකං පජ්ජං, මධුසාකඤ්ච බ්‍රහ්මුනො;

අග්ඝෙ භවන්තං පුච්ඡාම, අග්ඝං කුරුතු නො භවං’’.

‘ข้าแต่ท่านพรหม อาสนะ น้ำ น้ำมันล้างเท้า และผักอันมีรสหวาน ข้าพเจ้าทั้งหลายขอถวายเครื่องบูชาแด่ท่าน ขอท่านจงรับเครื่องบูชาของข้าพเจ้าทั้งหลายเถิด’

---

‘‘පටිග්ගණ්හාම තෙ අග්ඝං, යං ත්වං ගොවින්ද භාසසි;

දිට්ඨධම්මහිතත්ථාය, සම්පරාය සුඛාය ච;

කතාවකාසො පුච්ඡස්සු, යං කිඤ්චි අභිපත්ථිත’’න්ති.

‘ดูก่อนโควินทะ เราขอรับเครื่องบูชาของท่านตามที่ท่านกล่าว ท่านจงถามปัญหาที่ต้องการเถิด เราจะให้โอกาส เพื่อประโยชน์ในปัจจุบันและเพื่อความสุขในสัมปรายภพ’

---

319. ‘‘අථ ඛො, භො, මහාගොවින්දස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස එතදහොසි – ‘‘කතාවකාසො ඛොම්හි බ්‍රහ්මුනා සනඞ්කුමාරෙන. කිං නු ඛො අහං බ්‍රහ්මානං සනඞ්කුමාරං [Pg.194] පුච්ඡෙය්‍යං දිට්ඨධම්මිකං වා අත්ථං සම්පරායිකං වා’ති? අථ ඛො, භො, මහාගොවින්දස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස එතදහොසි – ‘කුසලො ඛො අහං දිට්ඨධම්මිකානං අත්ථානං, අඤ්ඤෙපි මං දිට්ඨධම්මිකං අත්ථං පුච්ඡන්ති. යංනූනාහං බ්‍රහ්මානං සනඞ්කුමාරං සම්පරායිකඤ්ඤෙව අත්ථං පුච්ඡෙය්‍ය’න්ති. අථ ඛො, භො, මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො බ්‍රහ්මානං සනඞ්කුමාරං ගාථාය අජ්ඣභාසි –

๓๑๙. ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ครั้งนั้น มหาโควินทพราหมณ์ได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ท้าวสนังกุมารพรหมทรงให้โอกาสแก่เราแล้ว เราจะพึงทูลถามท้าวสนังกุมารพรหมถึงประโยชน์ในปัจจุบัน หรือประโยชน์ในสัมปรายภพดีหนอ’ ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ครั้งนั้น มหาโควินทพราหมณ์ได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘เราเป็นผู้ฉลาดในประโยชน์ปัจจุบัน แม้คนอื่นๆ ก็ยังมาถามประโยชน์ในปัจจุบันกะเรา ทางที่ดี เราควรทูลถามท้าวสนังกุมารพรหมถึงประโยชน์ในสัมปรายภพเท่านั้น’ ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ครั้งนั้น มหาโควินทพราหมณ์ได้ทูลถามท้าวสนังกุมารพรหมด้วยคาถาว่า

---

‘‘පුච්ඡාමි බ්‍රහ්මානං සනඞ්කුමාරං,කඞ්ඛී අකඞ්ඛිං පරවෙදියෙසු;

කත්ථට්ඨිතො කිම්හි ච සික්ඛමානො,පප්පොති මච්චො අමතං බ්‍රහ්මලොක’’න්ති.

‘ข้าพเจ้าผู้ยังมีความสงสัย ขอทูลถามท้าวสนังกุมารพรหมผู้หมดความสงสัยในธรรมที่ผู้อื่นพึงรู้ สัตว์ผู้จะต้องตาย ตั้งอยู่ในธรรมอะไร และศึกษาในธรรมอะไร จึงจะบรรลุพรหมโลกอันเป็นอมตะได้’

---

‘‘හිත්වා මමත්තං මනුජෙසු බ්‍රහ්මෙ,එකොදිභූතො කරුණෙධිමුත්තො ;

නිරාමගන්ධො විරතො මෙථුනස්මා,එත්ථට්ඨිතො එත්ථ ච සික්ඛමානො;

පප්පොති මච්චො අමතං බ්‍රහ්මලොක’’න්ති.

‘ดูก่อนพราหมณ์ สัตว์ผู้จะต้องตาย ละความเป็นของตนในหมู่มนุษย์ เป็นผู้เกิดผู้เดียว น้อมใจไปในกรุณา ปราศจากกลิ่นอามิส เว้นขาดจากเมถุน ตั้งอยู่ในธรรมนี้ และศึกษาในธรรมนี้ จึงจะบรรลุพรหมโลกอันเป็นอมตะได้’

---

320. ‘‘හිත්වා මමත්ත’න්ති අහං භොතො ආජානාමි. ඉධෙකච්චො අප්පං වා භොගක්ඛන්ධං පහාය මහන්තං වා භොගක්ඛන්ධං පහාය අප්පං වා ඤාතිපරිවට්ටං පහාය මහන්තං වා ඤාතිපරිවට්ටං පහාය කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා කාසායානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජති, ‘ඉති හිත්වා මමත්ත’න්ති අහං භොතො ආජානාමි. ‘එකොදිභූතො’ති අහං භොතො ආජානාමි. ඉධෙකච්චො විවිත්තං සෙනාසනං භජති අරඤ්ඤං රුක්ඛමූලං පබ්බතං කන්දරං ගිරිගුහං සුසානං වනපත්ථං අබ්භොකාසං පලාලපුඤ්ජං, ඉති එකොදිභූතො’ති අහං භොතො ආජානාමි. ‘කරුණෙධිමුත්තො’ති අහං භොතො ආජානාමි. ඉධෙකච්චො කරුණාසහගතෙන චෙතසා එකං දිසං ඵරිත්වා විහරති, තථා දුතියං, තථා තතියං, තථා චතුත්ථං. ඉති උද්ධමධොතිරියං සබ්බධි සබ්බත්තතාය සබ්බාවන්තං ලොකං කරුණාසහගතෙන චෙතසා විපුලෙන මහග්ගතෙන අප්පමාණෙන අවෙරෙන අබ්‍යාපජ්ජෙන ඵරිත්වා විහරති. ඉති ‘කරුණෙධිමුත්තො’ති අහං භොතො ආජානාමි. ආමගන්ධෙ ච ඛො අහං භොතො භාසමානස්ස න ආජානාමි.

๓๒๐. ‘ข้าพเจ้าเข้าใจคำของท่านว่า ‘ละความเป็นของตน’ คือ บุคคลบางคนในโลกนี้ละกองโภคะน้อยหรือมาก ละวงศาคณาญาติเล็กหรือใหญ่ ปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสายะ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ข้าพเจ้าเข้าใจคำของท่านว่า ‘ละความเป็นของตน’ อย่างนี้ ข้าพเจ้าเข้าใจคำของท่านว่า ‘เป็นผู้เกิดผู้เดียว’ คือ บุคคลบางคนในโลกนี้เสพเสนาสนะอันสงัด คือ ป่า โคนไม้ ภูเขา ซอกเขา ถ้ำ ป่าช้า ป่าชัฏ ที่แจ้ง ลอมฟาง ข้าพเจ้าเข้าใจคำของท่านว่า ‘เป็นผู้เกิดผู้เดียว’ อย่างนี้ ข้าพเจ้าเข้าใจคำของท่านว่า ‘น้อมใจไปในกรุณา’ คือ บุคคลบางคนในโลกนี้มีใจประกอบด้วยกรุณาแผ่ไปสู่ทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน มีใจประกอบด้วยกรุณาอันไพบูลย์ ถึงความเป็นใหญ่ หาประมาณมิได้ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียน แผ่ไปทั่วโลกทั้งปวงในที่ทุกสถาน โดยความเป็นตนในสัตว์ทั้งปวง ทั้งเบื้องบน เบื้องต่ำ เบื้องขวาง ข้าพเจ้าเข้าใจคำของท่านว่า ‘น้อมใจไปในกรุณา’ อย่างนี้ แต่ข้าพเจ้าไม่เข้าใจคำของท่านที่ตรัสถึง ‘กลิ่นอามิส’

---

‘‘කෙ [Pg.195] ආමගන්ධා මනුජෙසු බ්‍රහ්මෙ,එතෙ අවිද්වා ඉධ බ්‍රූහි ධීර;

කෙනාවටා වාති පජා කුරුතු,ආපායිකා නිවුතබ්‍රහ්මලොකා’’ති.

‘ข้าแต่ท่านพรหม อะไรคือกลิ่นอามิสในหมู่มนุษย์ ข้าพเจ้าไม่ทราบสิ่งเหล่านี้ในโลกนี้ ขอท่านผู้มีปัญญาจงบอกเถิด หมู่ประชาถูกอะไรปิดบังไว้จึงมีกลิ่นเหม็นเน่า เป็นผู้ไปสู่อบาย ถูกห้ามจากพรหมโลก’

---

‘‘කොධො මොසවජ්ජං නිකති ච දුබ්භො,කදරියතා අතිමානො උසූයා;

ඉච්ඡා විවිච්ඡා පරහෙඨනා ච,ලොභො ච දොසො ච මදො ච මොහො;

එතෙසු යුත්තා අනිරාමගන්ධා,ආපායිකා නිවුතබ්‍රහ්මලොකා’’ති.

‘ความโกรธ การพูดเท็จ การลวง การประทุษร้ายมิตร ความตระหนี่ ความถือตัวจัด ความริษยา ความอยาก ความตระหนี่ การเบียดเบียนผู้อื่น ความโลภ ความโกรธ ความเมา และความหลง สัตว์ผู้ประกอบด้วยธรรมเหล่านี้ ชื่อว่ามีกลิ่นอามิส เป็นผู้ไปสู่อบาย ถูกห้ามจากพรหมโลก’

---

‘‘යථා ඛො අහං භොතො ආමගන්ධෙ භාසමානස්ස ආජානාමි. තෙ න සුනිම්මදයා අගාරං අජ්ඣාවසතා. පබ්බජිස්සාමහං, භො, අගාරස්මා අනගාරිය’’න්ති. ‘‘යස්සදානි භවං ගොවින්දො කාලං මඤ්ඤතී’’ති.

‘ข้าพเจ้าเข้าใจเรื่องกลิ่นอามิสตามที่ท่านกล่าวแล้ว ผู้ที่ครองเรือนจะกำจัดกลิ่นอามิสเหล่านั้นได้โดยง่ายนั้นมิใช่ทำได้ง่าย ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าจักออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต’ (ท้าวสนังกุมารพรหมตรัสว่า) ‘บัดนี้ ท่านโควินทะย่อมทราบเวลาที่สมควร (ที่จะบวช) เถิด’

---

රෙණුරාජආමන්තනා

การทูลเชิญพระเจ้าเรณู

---

321. ‘‘අථ ඛො, භො, මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො යෙන රෙණු රාජා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා රෙණුං රාජානං එතදවොච – ‘‘අඤ්ඤං දානි භවං පුරොහිතං පරියෙසතු, යො භොතො රජ්ජං අනුසාසිස්සති. ඉච්ඡාමහං, භො, අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතුං. යථා ඛො පන මෙ සුතං බ්‍රහ්මුනො ආමගන්ධෙ භාසමානස්ස, තෙ න සුනිම්මදයා අගාරං අජ්ඣාවසතා. පබ්බජිස්සාමහං, භො, අගාරස්මා අනගාරිය’’න්ති.

๓๒๑. “ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ครั้งนั้น มหาโควินทพราหมณ์เข้าไปเฝ้าพระเจ้าเรณูถึงที่ประทับ แล้วได้กราบทูลพระเจ้าเรณูว่า ‘บัดนี้ ขอพระองค์จงทรงแสวงหาปุโรหิตคนอื่น ผู้จะพร่ำสอนราชกิจแก่พระองค์เถิด ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ปรารถนาจะออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ตามที่ข้าพระองค์ได้ฟังพรหมผู้กล่าวถึงอามคันธะ (กลิ่นดิบ) มา กลิ่นดิบเหล่านั้น ผู้ที่ครองเรือนจะกำจัดได้โดยง่ายหามิได้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จักออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต’”

---

‘‘ආමන්තයාමි රාජානං, රෙණුං භූමිපතිං අහං;

ත්වං පජානස්සු රජ්ජෙන, නාහං පොරොහිච්චෙ රමෙ’’.

“ข้าพระองค์ขอทูลเตือนพระเจ้าเรณูผู้เป็นใหญ่ในแผ่นดิน พระองค์จงทรงทราบด้วยราชสมบัติเถิด ข้าพระองค์ไม่ยินดีในตำแหน่งปุโรหิตอีกต่อไป”

---

‘‘සචෙ තෙ ඌනං කාමෙහි, අහං පරිපූරයාමි තෙ;

යො තං හිංසති වාරෙමි, භූමිසෙනාපති අහං;

තුවං පිතා අහං පුත්තො, මා නො ගොවින්ද පාජහි’’.

“ดูก่อนโควินทะ ถ้าท่านพร่องด้วยกาม เราจะเพิ่มเติมให้ ผู้ใดเบียดเบียนท่าน เราจะห้ามผู้นั้น เราเป็นใหญ่ในแผ่นดินและเสนา ท่านเป็นบิดา เราเป็นบุตร ดูก่อนโควินทะ ขอท่านอย่าละทิ้งพวกเราเลย”

---

‘‘නමත්ථි ඌනං කාමෙහි, හිංසිතා මෙ න විජ්ජති;

අමනුස්සවචො සුත්වා, තස්මාහං න ගහෙ රමෙ’’.

“ข้าพระองค์มิได้พร่องด้วยกาม ผู้เบียดเบียนข้าพระองค์ก็ไม่มี ข้าพระองค์ได้ฟังวาจาของอมนุษย์ (พรหม) เพราะเหตุนั้น ข้าพระองค์จึงไม่ยินดีในเรือน”

---

‘‘අමනුස්සො [Pg.196] කථංවණ්ණො, කිං තෙ අත්ථං අභාසථ;

යඤ්ච සුත්වා ජහාසි නො, ගෙහෙ අම්හෙ ච කෙවලී’’.

“อมนุษย์นั้นมีวรรณะอย่างไร ได้กล่าวเนื้อความอะไรแก่ท่าน ท่านได้ฟังคำอะไรมา จึงละทิ้งเรือน ละทิ้งพวกเรา และประชาราษฎร์ทั้งหมด”

---

‘‘උපවුත්ථස්ස මෙ පුබ්බෙ, යිට්ඨුකාමස්ස මෙ සතො;

අග්ගි පජ්ජලිතො ආසි, කුසපත්තපරිත්ථතො’’.

“เมื่อก่อน ข้าพระองค์จำศีลอยู่ผู้เดียว มีความประสงค์จะบูชายัญ ได้ก่อไฟไว้บนใบหญ้าคาที่ลาดไว้”

---

‘‘තතො මෙ බ්‍රහ්මා පාතුරහු, බ්‍රහ්මලොකා සනන්තනො;

සො මෙ පඤ්හං වියාකාසි, තං සුත්වා න ගහෙ රමෙ’’.

“ครั้งนั้น สนังกุมารพรหมได้ปรากฏแก่ข้าพระองค์จากพรหมโลก พรหมนั้นได้ทรงพยากรณ์ปัญหาของข้าพระองค์ ข้าพระองค์ได้ฟังคำนั้นแล้ว จึงไม่ยินดีในเรือน”

---

‘‘සද්දහාමි අහං භොතො, යං ත්වං ගොවින්ද භාසසි;

අමනුස්සවචො සුත්වා, කථං වත්තෙථ අඤ්ඤථා.

“ดูก่อนโควินทะ ข้าพเจ้าเชื่อคำของท่านที่ท่านกล่าว ได้ฟังวาจาของอมนุษย์แล้ว จะพึงเป็นไปโดยประการอื่นได้อย่างไร”

---

‘‘තෙ තං අනුවත්තිස්සාම, සත්ථා ගොවින්ද නො භවං;

මණි යථා වෙළුරියො, අකාචො විමලො සුභො;

එවං සුද්ධා චරිස්සාම, ගොවින්දස්සානුසාසනෙ’’ති.

“พวกเราจักประพฤติตามท่าน ดูก่อนโควินทะ ท่านจงเป็นศาสดาของพวกเรา พวกเราจักเป็นผู้บริสุทธิ์ ประพฤติตามคำสั่งสอนของโควินทะ เหมือนแก้วไพฑูรย์อันไม่มีตำหนิ ปราศจากมลทิน งดงาม ฉะนั้น”

---

‘‘‘සචෙ භවං ගොවින්දො අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිස්සති, මයම්පි අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිස්සාම. අථ යා තෙ ගති, සා නො ගති භවිස්සතී’’ති.

“ถ้าท่านโควินทะจะออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต แม้พวกเราก็จะออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต คติของท่านจักเป็นคติของพวกเรา”

---

ඡ ඛත්තියආමන්තනා

การทูลเตือนกษัตริย์ ๖ พระองค์

---

322. ‘‘අථ ඛො, භො, මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො යෙන තෙ ඡ ඛත්තියා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා තෙ ඡ ඛත්තියෙ එතදවොච – ‘‘අඤ්ඤං දානි භවන්තො පුරොහිතං පරියෙසන්තු, යො භවන්තානං රජ්ජෙ අනුසාසිස්සති. ඉච්ඡාමහං, භො, අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතුං. යථා ඛො පන මෙ සුතං බ්‍රහ්මුනො ආමගන්ධෙ භාසමානස්ස, තෙ න සුනිම්මදයා අගාරං අජ්ඣාවසතා. පබ්බජිස්සාමහං, භො, අගාරස්මා අනගාරිය’’න්ති. අථ ඛො, භො, තෙ ඡ ඛත්තියා එකමන්තං අපක්කම්ම එවං සමචින්තෙසුං – ‘‘ඉමෙ ඛො බ්‍රාහ්මණා නාම ධනලුද්ධා; යංනූන මයං මහාගොවින්දං බ්‍රාහ්මණං ධනෙන සික්ඛෙය්‍යාමා’’ති. තෙ මහාගොවින්දං බ්‍රාහ්මණං උපසඞ්කමිත්වා එවමාහංසු – ‘‘සංවිජ්ජති ඛො, භො, ඉමෙසු සත්තසු රජ්ජෙසු පහූතං සාපතෙය්‍යං, තතො භොතො යාවතකෙන අත්ථො, තාවතකං ආහරීයත’’න්ති. ‘‘අලං, භො, මමපිදං පහූතං සාපතෙය්‍යං භවන්තානංයෙව වාහසා. තමහං සබ්බං පහාය අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිස්සාමි. යථා ඛො පන මෙ සුතං බ්‍රහ්මුනො ආමගන්ධෙ භාසමානස්ස, තෙ න සුනිම්මදයා අගාරං [Pg.197] අජ්ඣාවසතා, පබ්බජිස්සාමහං, භො, අගාරස්මා අනගාරිය’’න්ති. අථ ඛො, භො, තෙ ඡ ඛත්තියා එකමන්තං අපක්කම්ම එවං සමචින්තෙසුං – ‘‘ඉමෙ ඛො බ්‍රාහ්මණා නාම ඉත්ථිලුද්ධා; යංනූන මයං මහාගොවින්දං බ්‍රාහ්මණං ඉත්ථීහි සික්ඛෙය්‍යාමා’’ති. තෙ මහාගොවින්දං බ්‍රාහ්මණං උපසඞ්කමිත්වා එවමාහංසු – ‘‘සංවිජ්ජන්ති ඛො, භො, ඉමෙසු සත්තසු රජ්ජෙසු පහූතා ඉත්ථියො, තතො භොතො යාවතිකාහි අත්ථො, තාවතිකා ආනීයත’’න්ති. ‘‘අලං, භො, මමපිමා චත්තාරීසා භරියා සාදිසියො. තාපාහං සබ්බා පහාය අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිස්සාමි. යථා ඛො පන මෙ සුතං බ්‍රහ්මුනො ආමගන්ධෙ භාසමානස්ස, තෙ න සුනිම්මදයා අගාරං අජ්ඣාවසතා, පබ්බජිස්සාමහං, භො, අගාරස්මා අනගාරියන්ති’’.

๓๒๒. “ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ครั้งนั้น มหาโควินทพราหมณ์เข้าไปหากษัตริย์ ๖ พระองค์ถึงที่ประทับ แล้วได้กล่าวกับกษัตริย์ ๖ พระองค์นั้นว่า ‘บัดนี้ ขอท่านทั้งหลายจงแสวงหาปุโรหิตคนอื่น ผู้จะพร่ำสอนราชสมบัติแก่ท่านทั้งหลายเถิด ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าปรารถนาจะออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ตามที่ข้าพเจ้าได้ฟังพรหมผู้กล่าวถึงอามคันธะมา กลิ่นดิบเหล่านั้น ผู้ที่ครองเรือนจะกำจัดได้โดยง่ายหามิได้ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าจักออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต’ ลำดับนั้น กษัตริย์ ๖ พระองค์นั้นเสด็จหลีกไป ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งแล้ว ทรงดำริร่วมกันว่า ‘พราหมณ์พวกนี้โลภในทรัพย์สิน ทางที่ดี พวกเราพึงผูกมัดมหาโควินทพราหมณ์ไว้ด้วยทรัพย์’ กษัตริย์เหล่านั้นจึงเข้าไปหามหาโควินทพราหมณ์แล้วตรัสว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในรัฐทั้ง ๗ นี้ มีทรัพย์สมบัติอยู่เป็นอันมาก ท่านต้องการเท่าใด ขอจงนำไปเท่านั้นเถิด’ (มหาโควินทพราหมณ์ตอบว่า) ‘พอเถิด ท่านผู้เจริญ ทรัพย์สมบัตินี้ของข้าพเจ้าก็มีอยู่มากแล้ว เป็นของที่พวกท่านให้มา ข้าพเจ้าจักละทิ้งทรัพย์ทั้งหมดนั้นแล้วออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ตามที่ข้าพเจ้าได้ฟังพรหมผู้กล่าวถึงอามคันธะมา กลิ่นดิบเหล่านั้น ผู้ที่ครองเรือนจะกำจัดได้โดยง่ายหามิได้ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าจักออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต’ ลำดับนั้น กษัตริย์ ๖ พระองค์นั้นเสด็จหลีกไป ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งแล้ว ทรงดำริร่วมกันว่า ‘พราหมณ์พวกนี้โลภในสตรี ทางที่ดี พวกเราพึงผูกมัดมหาโควินทพราหมณ์ไว้ด้วยสตรี’ กษัตริย์เหล่านั้นจึงเข้าไปหามหาโควินทพราหมณ์แล้วตรัสว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ในรัฐทั้ง ๗ นี้ มีสตรีอยู่เป็นอันมาก ท่านต้องการเท่าใด ขอจงนำไปเท่านั้นเถิด’ (มหาโควินทพราหมณ์ตอบว่า) ‘พอเถิด ท่านผู้เจริญ ภรรยาของข้าพเจ้า ๔๐ คนก็มีชาติเสมอกัน ข้าพเจ้าจักละทิ้งภรรยาทั้งหมดนั้นแล้วออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ตามที่ข้าพเจ้าได้ฟังพรหมผู้กล่าวถึงอามคันธะมา กลิ่นดิบเหล่านั้น ผู้ที่ครองเรือนจะกำจัดได้โดยง่ายหามิได้ ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าจักออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต’”

---

323. ‘‘සචෙ භවං ගොවින්දො අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිස්සති, මයම්පි අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිස්සාම, අථ යා තෙ ගති, සා නො ගති භවිස්සතීති.

๓๒๓. “ถ้าท่านโควินทะจะออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต แม้พวกเราก็จะออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต คติของท่านจักเป็นคติของพวกเรา”

---

‘‘සචෙ ජහථ කාමානි, යත්ථ සත්තො පුථුජ්ජනො;

ආරම්භව්හො දළ්හා හොථ, ඛන්තිබලසමාහිතා.

“ถ้าท่านทั้งหลายจะละกามคุณอันเป็นที่ข้องอยู่ของปุถุชนไซร้ ขอท่านทั้งหลายจงปรารภความเพียร เป็นผู้มั่นคง สมบูรณ์ด้วยกำลังคือขันติเถิด”

---

‘‘එස මග්ගො උජුමග්ගො, එස මග්ගො අනුත්තරො;

සද්ධම්මො සබ්භි රක්ඛිතො, බ්‍රහ්මලොකූපපත්තියාති.

“นี้เป็นทางตรง นี้เป็นทางอันยอดเยี่ยม เป็นสัทธรรมที่สัตบุรุษรักษาไว้ เพื่อการเข้าถึงพรหมโลก”

---

‘‘තෙන හි භවං ගොවින්දො සත්ත වස්සානි ආගමෙතු. සත්තන්නං වස්සානං අච්චයෙන මයම්පි අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිස්සාම, අථ යා තෙ ගති, සා නො ගති භවිස්සතී’’ති.

“ถ้าเช่นนั้น ขอท่านโควินทะจงรอไป ๗ ปีก่อนเถิด เมื่อล่วงไป ๗ ปี แม้พวกเราก็จะออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต คติของท่านจักเป็นคติของพวกเรา”

---

‘‘‘අතිචිරං ඛො, භො, සත්ත වස්සානි, නාහං සක්කොමි, භවන්තෙ, සත්ත වස්සානි ආගමෙතුං. කො නු ඛො පන, භො, ජානාති ජීවිතානං! ගමනීයො සම්පරායො, මන්තායං බොද්ධබ්බං, කත්තබ්බං කුසලං, චරිතබ්බං බ්‍රහ්මචරියං, නත්ථි ජාතස්ස අමරණං. යථා ඛො පන මෙ සුතං බ්‍රහ්මුනො ආමගන්ධෙ භාසමානස්ස, තෙ න සුනිම්මදයා අගාරං අජ්ඣාවසතා, පබ්බජිස්සාමහං, භො, අගාරස්මා අනගාරිය’’’න්ති. ‘‘තෙන හි භවං ගොවින්දො ඡබ්බස්සානි ආගමෙතු…පෙ… පඤ්ච වස්සානි ආගමෙතු… චත්තාරි වස්සානි ආගමෙතු… තීණි වස්සානි ආගමෙතු… ද්වෙ වස්සානි ආගමෙතු… එකං වස්සං [Pg.198] ආගමෙතු, එකස්ස වස්සස්ස අච්චයෙන මයම්පි අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිස්සාම, අථ යා තෙ ගති, සා නො ගති භවිස්සතී’’ති.

‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ๗ ปีนานเกินไปนัก ข้าพเจ้าไม่สามารถรอท่านทั้งหลายถึง ๗ ปีได้ ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ใครเล่าหนอจะรู้ถึงชีวิต สัมปรายภพเป็นที่ที่สัตว์จะต้องไป บัณฑิตพึงรู้ด้วยปัญญา พึงทำกุศล พึงประพฤติพรหมจรรย์ ความไม่ตายย่อมไม่มีแก่ผู้ที่เกิดมาแล้ว ก็ตามที่เราได้ฟังมาจากพรหมผู้กล่าวถึงอาฆคันธธรรมว่า ผู้ครองเรือนกำจัดอาฆคันธธรรมเหล่านั้นได้ไม่ง่ายเลย ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ข้าพเจ้าจักออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต’ ‘ถ้าเช่นนั้น ท่านโควินทะโปรดรอ ๖ ปีเถิด ... ฯลฯ ... โปรดรอ ๕ ปีเถิด ... โปรดรอ ๔ ปีเถิด ... โปรดรอ ๓ ปีเถิด ... โปรดรอ ๒ ปีเถิด ... โปรดรอ ๑ ปีเถิด เมื่อล่วงไป ๑ ปี แม้พวกข้าพเจ้าก็จะออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต คติของท่านเป็นฉันใด คติของพวกข้าพเจ้าก็จักเป็นฉันนั้น’

---

‘‘‘අතිචිරං ඛො, භො, එකං වස්සං, නාහං සක්කොමි භවන්තෙ එකං වස්සං ආගමෙතුං. කො නු ඛො පන, භො, ජානාති ජීවිතානං! ගමනීයො සම්පරායො, මන්තායං බොද්ධබ්බං, කත්තබ්බං කුසලං, චරිතබ්බං බ්‍රහ්මචරියං, නත්ථි ජාතස්ස අමරණං. යථා ඛො පන මෙ සුතං බ්‍රහ්මුනො ආමගන්ධෙ භාසමානස්ස, තෙ න සුනිම්මදයා අගාරං අජ්ඣාවසතා, පබ්බජිස්සාමහං, භො, අගාරස්මා අනගාරිය’’න්ති. ‘‘තෙන හි භවං ගොවින්දො සත්ත මාසානි ආගමෙතු, සත්තන්නං මාසානං අච්චයෙන මයම්පි අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිස්සාම, අථ යා තෙ ගති, සා නො ගති භවිස්සතී’’ති.

‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ๑ ปีนานเกินไปนัก ข้าพเจ้าไม่สามารถรอท่านทั้งหลายถึง ๑ ปีได้ ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ใครเล่าหนอจะรู้ถึงชีวิต สัมปรายภพเป็นที่ที่สัตว์จะต้องไป บัณฑิตพึงรู้ด้วยปัญญา พึงทำกุศล พึงประพฤติพรหมจรรย์ ความไม่ตายย่อมไม่มีแก่ผู้ที่เกิดมาแล้ว ก็ตามที่เราได้ฟังมาจากพรหมผู้กล่าวถึงอาฆคันธธรรมว่า ผู้ครองเรือนกำจัดอาฆคันธธรรมเหล่านั้นได้ไม่ง่ายเลย ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ข้าพเจ้าจักออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต’ ‘ถ้าเช่นนั้น ท่านโควินทะโปรดรอ ๗ เดือนเถิด เมื่อล่วงไป ๗ เดือน แม้พวกข้าพเจ้าก็จะออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต คติของท่านเป็นฉันใด คติของพวกข้าพเจ้าก็จักเป็นฉันนั้น’

---

‘‘‘අතිචිරං ඛො, භො, සත්ත මාසානි, නාහං සක්කොමි භවන්තෙ සත්ත මාසානි ආගමෙතුං. කො නු ඛො පන, භො, ජානාති ජීවිතානං. ගමනීයො සම්පරායො, මන්තායං බොද්ධබ්බං, කත්තබ්බං කුසලං, චරිතබ්බං බ්‍රහ්මචරියං, නත්ථි ජාතස්ස අමරණං. යථා ඛො පන මෙ සුතං බ්‍රහ්මුනො ආමගන්ධෙ භාසමානස්ස, තෙ න සුනිම්මදයා අගාරං අජ්ඣාවසතා, පබ්බජිස්සාමහං, භො, අගාරස්මා අනගාරිය’’න්ති.

‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ๗ เดือนนานเกินไปนัก ข้าพเจ้าไม่สามารถรอท่านทั้งหลายถึง ๗ เดือนได้ ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ใครเล่าหนอจะรู้ถึงชีวิต สัมปรายภพเป็นที่ที่สัตว์จะต้องไป บัณฑิตพึงรู้ด้วยปัญญา พึงทำกุศล พึงประพฤติพรหมจรรย์ ความไม่ตายย่อมไม่มีแก่ผู้ที่เกิดมาแล้ว ก็ตามที่เราได้ฟังมาจากพรหมผู้กล่าวถึงอาฆคันธธรรมว่า ผู้ครองเรือนกำจัดอาฆคันธธรรมเหล่านั้นได้ไม่ง่ายเลย ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ข้าพเจ้าจักออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต’

---

‘‘‘තෙන හි භවං ගොවින්දො ඡ මාසානි ආගමෙතු…පෙ… පඤ්ච මාසානි ආගමෙතු… චත්තාරි මාසානි ආගමෙතු… තීණි මාසානි ආගමෙතු… ද්වෙ මාසානි ආගමෙතු… එකං මාසං ආගමෙතු… අද්ධමාසං ආගමෙතු, අද්ධමාසස්ස අච්චයෙන මයම්පි අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිස්සාම, අථ යා තෙ ගති, සා නො ගති භවිස්සතී’’ති.

‘ถ้าเช่นนั้น ท่านโควินทะโปรดรอ ๖ เดือนเถิด ... ฯลฯ ... โปรดรอ ๕ เดือนเถิด ... โปรดรอ ๔ เดือนเถิด ... โปรดรอ ๓ เดือนเถิด ... โปรดรอ ๒ เดือนเถิด ... โปรดรอ ๑ เดือนเถิด ... โปรดรอครึ่งเดือนเถิด เมื่อล่วงไปครึ่งเดือน แม้พวกข้าพเจ้าก็จะออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต คติของท่านเป็นฉันใด คติของพวกข้าพเจ้าก็จักเป็นฉันนั้น’

---

‘‘‘අතිචිරං ඛො, භො, අද්ධමාසො, නාහං සක්කොමි භවන්තෙ අද්ධමාසං ආගමෙතුං. කො නු ඛො පන, භො, ජානාති ජීවිතානං! ගමනීයො සම්පරායො, මන්තායං බොද්ධබ්බං, කත්තබ්බං කුසලං, චරිතබ්බං බ්‍රහ්මචරියං, නත්ථි ජාතස්ස අමරණං. යථා ඛො පන මෙ සුතං බ්‍රහ්මුනො ආමගන්ධෙ භාසමානස්ස, තෙ න සුනිම්මදයා අගාරං අජ්ඣාවසතා, පබ්බජිස්සාමහං, භො, අගාරස්මා අනගාරිය’’න්ති. ‘‘තෙන හි භවං ගොවින්දො සත්තාහං ආගමෙතු, යාව මයං සකෙ පුත්තභාතරො රජ්ජෙන අනුසාසිස්සාම, සත්තාහස්ස [Pg.199] අච්චයෙන මයම්පි අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිස්සාම, අථ යා තෙ ගති, සා නො ගති භවිස්සතී’’ති. ‘‘න චිරං ඛො, භො, සත්තාහං, ආගමෙස්සාමහං භවන්තෙ සත්තාහ’’න්ති.

‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ครึ่งเดือนนานเกินไปนัก ข้าพเจ้าไม่สามารถรอท่านทั้งหลายถึงครึ่งเดือนได้ ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ใครเล่าหนอจะรู้ถึงชีวิต สัมปรายภพเป็นที่ที่สัตว์จะต้องไป บัณฑิตพึงรู้ด้วยปัญญา พึงทำกุศล พึงประพฤติพรหมจรรย์ ความไม่ตายย่อมไม่มีแก่ผู้ที่เกิดมาแล้ว ก็ตามที่เราได้ฟังมาจากพรหมผู้กล่าวถึงอาฆคันธธรรมว่า ผู้ครองเรือนกำจัดอาฆคันธธรรมเหล่านั้นได้ไม่ง่ายเลย ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ข้าพเจ้าจักออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต’ ‘ถ้าเช่นนั้น ท่านโควินทะโปรดรอ ๗ วันเถิด ตราบเท่าที่พวกข้าพเจ้าจะพร่ำสอนบุตรและน้องชายของตนในราชสมบัติ เมื่อล่วงไป ๗ วัน แม้พวกข้าพเจ้าก็จะออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต คติของท่านเป็นฉันใด คติของพวกข้าพเจ้าก็จักเป็นฉันนั้น’ ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ๗ วันไม่นานเลย ข้าพเจ้าจะรอท่านทั้งหลาย ๗ วัน’

---

බ්‍රාහ්මණමහාසාලාදීනං ආමන්තනා

การปาวารณาแก่พราหมณมหาศาลเป็นต้น

---

324. ‘‘අථ ඛො, භො, මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො යෙන තෙ සත්ත ච බ්‍රාහ්මණමහාසාලා සත්ත ච න්හාතකසතානි තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා තෙ සත්ත ච බ්‍රාහ්මණමහාසාලෙ සත්ත ච න්හාතකසතානි එතදවොච – ‘‘අඤ්ඤං දානි භවන්තො ආචරියං පරියෙසන්තු, යො භවන්තානං මන්තෙ වාචෙස්සති. ඉච්ඡාමහං, භො, අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතුං. යථා ඛො පන මෙ සුතං බ්‍රහ්මුනො ආමගන්ධෙ භාසමානස්ස. තෙ න සුනිම්මදයා අගාරං අජ්ඣාවසතා, පබ්බජිස්සාමහං, භො, අගාරස්මා අනගාරිය’’න්ති. ‘‘මා භවං ගොවින්දො අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජි. පබ්බජ්ජා, භො, අප්පෙසක්ඛා ච අප්පලාභා ච; බ්‍රහ්මඤ්ඤං මහෙසක්ඛඤ්ච මහාලාභඤ්චා’’ති. ‘‘මා භවන්තො එවං අවචුත්ථ – ‘‘පබ්බජ්ජා අප්පෙසක්ඛා ච අප්පලාභා ච, බ්‍රහ්මඤ්ඤං මහෙසක්ඛඤ්ච මහාලාභඤ්චා’’ති. කො නු ඛො, භො, අඤ්ඤත්‍ර මයා මහෙසක්ඛතරො වා මහාලාභතරො වා! අහඤ්හි, භො, එතරහි රාජාව රඤ්ඤං බ්‍රහ්මාව බ්‍රාහ්මණානං දෙවතාව ගහපතිකානං. තමහං සබ්බං පහාය අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිස්සාමි. යථා ඛො පන මෙ සුතං බ්‍රහ්මුනො ආමගන්ධෙ භාසමානස්ස, තෙ න සුනිම්මදයා අගාරං අජ්ඣාවසතා. පබ්බජිස්සාමහං, භො, අගාරස්මා අනගාරිය’’න්ති. ‘‘සචෙ භවං ගොවින්දො අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිස්සති, මයම්පි අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිස්සාම, අථ යා තෙ ගති, සා නො ගති භවිස්සතී’’ති.

๓๒๔. ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ครั้งนั้นแล มหาโควินทพราหมณ์เข้าไปหาพราหมณมหาศาล ๗ คน และมาณพผู้จบไตรเพท ๗๐๐ คน ถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะพราหมณมหาศาล ๗ คน และมาณพผู้จบไตรเพท ๗๐๐ คนว่า ‘บัดนี้ ท่านทั้งหลายจงแสวงหาอาจารย์อื่นผู้จะสอนมนตร์แก่ท่านทั้งหลายเถิด ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ข้าพเจ้าปรารถนาจะออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ก็ตามที่เราได้ฟังมาจากพรหมผู้กล่าวถึงอาฆคันธธรรมว่า ผู้ครองเรือนกำจัดอาฆคันธธรรมเหล่านั้นได้ไม่ง่ายเลย ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ข้าพเจ้าจักออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต’ ‘ท่านโควินทะ อย่าได้ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตเลย ท่านผู้เจริญ บรรพชามีศักดิ์น้อย มีลาภน้อย ส่วนความเป็นพราหมณ์มีศักดิ์มาก มีลาภมาก’ ‘ท่านทั้งหลายอย่าได้กล่าวอย่างนั้นว่า บรรพชามีศักดิ์น้อย มีลาภน้อย ส่วนความเป็นพราหมณ์มีศักดิ์มาก มีลาภมาก ท่านผู้เจริญทั้งหลาย นอกจากข้าพเจ้าแล้ว ใครเล่าหนอจะมีศักดิ์มากกว่าหรือมีลาภมากกว่า ท่านผู้เจริญทั้งหลาย เพราะบัดนี้ ข้าพเจ้าเป็นดุจพระราชาของพระราชาทั้งหลาย เป็นดุจพรหมของพราหมณ์ทั้งหลาย เป็นดุจเทวดาของคฤหบดีทั้งหลาย ข้าพเจ้านั้นจะละสิ่งทั้งปวงนั้นแล้วออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ก็ตามที่เราได้ฟังมาจากพรหมผู้กล่าวถึงอาฆคันธธรรมว่า ผู้ครองเรือนกำจัดอาฆคันธธรรมเหล่านั้นได้ไม่ง่ายเลย ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ข้าพเจ้าจักออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต’ ‘ถ้าท่านโควินทะจะออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต แม้พวกข้าพเจ้าก็จะออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต คติของท่านเป็นฉันใด คติของพวกข้าพเจ้าก็จักเป็นฉันนั้น’

---

භරියානං ආමන්තනා

การปาวารณาแก่ภรรยาทั้งหลาย

---

325. ‘‘අථ ඛො, භො, මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො යෙන චත්තාරීසා භරියා සාදිසියො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා චත්තාරීසා භරියා සාදිසියො එතදවොච – ‘‘යා භොතීනං ඉච්ඡති, සකානි වා ඤාතිකුලානි ගච්ඡතු අඤ්ඤං වා භත්තාරං පරියෙසතු. ඉච්ඡාමහං, භොතී, අගාරස්මා [Pg.200] අනගාරියං පබ්බජිතුං. යථා ඛො පන මෙ සුතං බ්‍රහ්මුනො ආමගන්ධෙ භාසමානස්ස, තෙ න සුනිම්මදයා අගාරං අජ්ඣාවසතා. පබ්බජිස්සාමහං, භොතී, අගාරස්මා අනගාරිය’’න්ති. ‘‘ත්වඤ්ඤෙව නො ඤාති ඤාතිකාමානං, ත්වං පන භත්තා භත්තුකාමානං. සචෙ භවං ගොවින්දො අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිස්සති, මයම්පි අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිස්සාම, අථ යා තෙ ගති, සා නො ගති භවිස්සතී’’ති.

๓๒๕. “ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ครั้งนั้น มหาโควินทพราหมณ์เข้าไปหาภรรยา ๔๐ คน ผู้มีชาติเสมอกันถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้กล่าวคำนี้กะภรรยา ๔๐ คน ผู้มีชาติเสมอกันว่า ‘บรรดาแม่เจ้าทั้งหลาย หญิงคนใดปรารถนา ก็จงไปยังตระกูลญาติของตน หรือแสวงหาสามีอื่นเถิด แม่เจ้าทั้งหลาย เราปรารถนาจะออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต ก็ตามที่เราได้ฟังพรหมผู้กล่าวถึงอาฆามันธะ (กลิ่นสดเหม็นคาว) มาแล้ว กลิ่นสดเหม็นคาวเหล่านั้น ผู้ครองเรือนจะกำจัดได้โดยง่ายหามิได้ แม่เจ้าทั้งหลาย เราจักออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต’ ภรรยาเหล่านั้นกล่าวว่า ‘สำหรับพวกดิฉันผู้ต้องการญาติ ท่านเท่านั้นเป็นญาติ สำหรับพวกดิฉันผู้ต้องการสามี ท่านเท่านั้นเป็นสามี ถ้าท่านโควินทะจักออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต แม้พวกดิฉันก็จักออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตเหมือนกัน คติของท่านจักเป็นคติของพวกดิฉัน’”

---

මහාගොවින්දපබ්බජ්ජා

การบวชของมหาโควินทพราหมณ์

---

326. ‘‘අථ ඛො, භො, මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො තස්ස සත්තාහස්ස අච්චයෙන කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා කාසායානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජි. පබ්බජිතං පන මහාගොවින්දං බ්‍රාහ්මණං සත්ත ච රාජානො ඛත්තියා මුද්ධාවසිත්තා සත්ත ච බ්‍රාහ්මණමහාසාලා සත්ත ච න්හාතකසතානි චත්තාරීසා ච භරියා සාදිසියො අනෙකානි ච ඛත්තියසහස්සානි අනෙකානි ච බ්‍රාහ්මණසහස්සානි අනෙකානි ච ගහපතිසහස්සානි අනෙකෙහි ච ඉත්ථාගාරෙහි ඉත්ථියො කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා කාසායානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා මහාගොවින්දං බ්‍රාහ්මණං අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතං අනුපබ්බජිංසු. තාය සුදං, භො, පරිසාය පරිවුතො මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො ගාමනිගමරාජධානීසු චාරිකං චරති. යං ඛො පන, භො, තෙන සමයෙන මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො ගාමං වා නිගමං වා උපසඞ්කමති, තත්ථ රාජාව හොති රඤ්ඤං, බ්‍රහ්මාව බ්‍රාහ්මණානං, දෙවතාව ගහපතිකානං. තෙන ඛො පන සමයෙන මනුස්සා ඛිපන්ති වා උපක්ඛලන්ති වා තෙ එවමාහංසු – ‘‘නමත්ථු මහාගොවින්දස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස, නමත්ථු සත්ත පුරොහිතස්සා’’’ති.

๓๒๖. “ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ครั้งนั้น โดยล่วงไป ๗ วัน มหาโควินทพราหมณ์ปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสายะ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิต เมื่อมหาโควินทพราหมณ์บวชแล้ว กษัตริย์ผู้ได้รับมูรธาภิเษก ๗ พระองค์ พราหมณมหาศาล ๗ คน ผู้สำเร็จการศึกษานับร้อย ๗ พวก ภรรยาผู้มีชาติเสมอกัน ๔๐ คน กษัตริย์หลายพัน พราหมณ์หลายพัน คหบดีหลายพัน และหญิงจากตระกูลฝ่ายในจำนวนมาก ต่างก็ปลงผมและหนวด นุ่งห่มผ้ากาสายะ ออกจากเรือนบวชเป็นบรรพชิตตามมหาโควินทพราหมณ์ ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย มหาโควินทพราหมณ์แวดล้อมด้วยบริษัทนั้น เที่ยวจาริกไปในคามนิคมและราชธานีทั้งหลาย ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย สมัยนั้น มหาโควินทพราหมณ์เข้าไปยังคามหรือนิคมใด ในคามหรือนิคมนั้น ท่านเป็นเหมือนพระราชาของพระราชาทั้งหลาย เป็นเหมือนพรหมของพราหมณ์ทั้งหลาย เป็นเหมือนเทวดาของคหบดีทั้งหลาย สมัยนั้น มนุษย์ทั้งหลายจามหรือพลาดพลั้งไป ก็กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ขอนอบน้อมแด่มหาโควินทพราหมณ์ ขอนอบน้อมแด่ปุโรหิตของกษัตริย์ ๗ พระองค์’”

---

327. ‘‘මහාගොවින්දො, භො, බ්‍රාහ්මණො මෙත්තාසහගතෙන චෙතසා එකං දිසං ඵරිත්වා විහාසි, තථා දුතියං, තථා තතියං, තථා චතුත්ථං. ඉති උද්ධමධො තිරියං සබ්බධි සබ්බත්තතාය සබ්බාවන්තං ලොකං මෙත්තාසහගතෙන චෙතසා විපුලෙන මහග්ගතෙන අප්පමාණෙන අවෙරෙන අබ්‍යාපජ්ජෙන ඵරිත්වා විහාසි. කරුණාසහගතෙන චෙතසා…පෙ… මුදිතාසහගතෙන චෙතසා…පෙ… උපෙක්ඛාසහගතෙන චෙතසා…පෙ… අබ්‍යාපජ්ජෙන ඵරිත්වා විහාසි සාවකානඤ්ච බ්‍රහ්මලොකසහබ්‍යතාය මග්ගං දෙසෙසි.

๓๒๗. “ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย มหาโควินทพราหมณ์มีใจประกอบด้วยเมตตาแผ่ไปสู่ทิศหนึ่งอยู่ ทิศที่ ๒ ทิศที่ ๓ ทิศที่ ๔ ก็เหมือนกัน มีใจประกอบด้วยเมตตาอันไพบูลย์ ถึงความเป็นใหญ่ หาประมาณมิได้ ไม่มีเวร ไม่มีความเบียดเบียน แผ่ไปสู่โลกพร้อมด้วยสรรพสัตว์ทั่วทุกทิศทุกทาง ทั้งเบื้องบน เบื้องล่าง เบื้องขวาง ด้วยประการฉะนี้อยู่ มีใจประกอบด้วยกรุณา... มีใจประกอบด้วยมุทิตา... มีใจประกอบด้วยอุเบกขา... ไม่มีความเบียดเบียน แผ่ไปอยู่ และแสดงทางเพื่อความเป็นสหายของพรหมโลกแก่สาวกทั้งหลาย

---

328. ‘‘යෙ [Pg.201] ඛො පන, භො, තෙන සමයෙන මහාගොවින්දස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස සාවකා සබ්බෙන සබ්බං සාසනං ආජානිංසු. තෙ කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං බ්‍රහ්මලොකං උපපජ්ජිංසු. යෙ න සබ්බෙන සබ්බං සාසනං ආජානිංසු, තෙ කායස්ස භෙදා පරං මරණා අප්පෙකච්චෙ පරනිම්මිතවසවත්තීනං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජිංසු; අප්පෙකච්චෙ නිම්මානරතීනං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජිංසු; අප්පෙකච්චෙ තුසිතානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජිංසු; අප්පෙකච්චෙ යාමානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජිංසු; අප්පෙකච්චෙ තාවතිංසානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජිංසු; අප්පෙකච්චෙ චාතුමහාරාජිකානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජිංසු; යෙ සබ්බනිහීනං කායං පරිපූරෙසුං තෙ ගන්ධබ්බකායං පරිපූරෙසුං. ඉති ඛො, භො, සබ්බෙසංයෙව තෙසං කුලපුත්තානං අමොඝා පබ්බජ්ජා අහොසි අවඤ්ඣා සඵලා සඋද්‍රයා’’’ති.

๓๒๘. “ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย สมัยนั้น สาวกของมหาโควินทพราหมณ์เหล่าใดรู้ทั่วถึงคำสอนโดยสิ้นเชิง สาวกเหล่านั้น หลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติพรหมโลก สาวกเหล่าใดไม่รู้ทั่วถึงคำสอนโดยสิ้นเชิง หลังจากตายเพราะกายแตก บางพวกย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาชั้นปรนิมมิตวสวัตดี บางพวกย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาชั้นนิมมานรดี บางพวกย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาชั้นดุสิต บางพวกย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาชั้นยามา บางพวกย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาชั้นดาวดึงส์ บางพวกย่อมเข้าถึงความเป็นสหายของเทวดาชั้นจาตุมหาราช สาวกเหล่าใดบำเพ็ญกายที่ต่ำที่สุดให้บริบูรณ์ สาวกเหล่านั้นย่อมบำเพ็ญกายของคนธรรพ์ให้บริบูรณ์ ดูก่อนท่านผู้เจริญทั้งหลาย ด้วยประการฉะนี้ การบวชของกุลบุตรเหล่านั้นทั้งหมดจึงไม่เป็นโมฆะ ไม่เป็นหมัน มีผล มีกำไร”

---

329. ‘‘සරති තං භගවා’’ති? ‘‘සරාමහං, පඤ්චසිඛ. අහං තෙන සමයෙන මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො අහොසිං. අහං තෙසං සාවකානං බ්‍රහ්මලොකසහබ්‍යතාය මග්ගං දෙසෙසිං. තං ඛො පන මෙ, පඤ්චසිඛ, බ්‍රහ්මචරියං න නිබ්බිදාය න විරාගාය න නිරොධාය න උපසමාය න අභිඤ්ඤාය න සම්බොධාය න නිබ්බානාය සංවත්තති, යාවදෙව බ්‍රහ්මලොකූපපත්තියා.

๓๒๙. “พระผู้มีพระภาคทรงระลึกถึงเรื่องนั้นได้หรือ” “ปัญจสิขะ เราระลึกได้ สมัยนั้น เราเป็นมหาโควินทพราหมณ์ เราได้แสดงทางเพื่อความเป็นสหายของพรหมโลกแก่สาวกเหล่านั้น ปัญจสิขะ แต่พรหมจรรย์ของเรานั้น ไม่เป็นไปเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับ เพื่อความสงบระงับ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน เป็นไปเพียงเพื่อเข้าถึงพรหมโลกเท่านั้น

---

ඉදං ඛො පන මෙ, පඤ්චසිඛ, බ්‍රහ්මචරියං එකන්තනිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය උපසමාය අභිඤ්ඤාය සම්බොධාය නිබ්බානාය සංවත්තති. කතමඤ්ච තං, පඤ්චසිඛ, බ්‍රහ්මචරියං එකන්තනිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය උපසමාය අභිඤ්ඤාය සම්බොධාය නිබ්බානාය සංවත්තති? අයමෙව අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො. සෙය්‍යථිදං – සම්මාදිට්ඨි සම්මාසඞ්කප්පො සම්මාවාචා සම්මාකම්මන්තො සම්මාආජීවො සම්මාවායාමො සම්මාසති සම්මාසමාධි. ඉදං ඛො තං, පඤ්චසිඛ, බ්‍රහ්මචරියං එකන්තනිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය උපසමාය අභිඤ්ඤාය සම්බොධාය නිබ්බානාය සංවත්තති.

ปัญจสิขะ ส่วนพรหมจรรย์ของเรานี้แล ย่อมเป็นไปเพื่อความเบื่อหน่ายโดยส่วนเดียว เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับ เพื่อความสงบระงับ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน ปัญจสิขะ ก็พรหมจรรย์ที่ย่อมเป็นไปเพื่อความเบื่อหน่ายโดยส่วนเดียว เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับ เพื่อความสงบระงับ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพานนั้นเป็นไฉน คือ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้เอง ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ ปัญจสิขะ นี้แลคือพรหมจรรย์ที่ย่อมเป็นไปเพื่อความเบื่อหน่ายโดยส่วนเดียว เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับ เพื่อความสงบระงับ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน

---

330. ‘‘යෙ ඛො පන මෙ, පඤ්චසිඛ, සාවකා සබ්බෙන සබ්බං සාසනං ආජානන්ති, තෙ ආසවානං ඛයා අනාසවං චෙතොවිමුත්තිං පඤ්ඤාවිමුත්තිං දිට්ඨෙව ධම්මෙ සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහරන්ති; යෙ න සබ්බෙන සබ්බං සාසනං ආජානන්ති, තෙ පඤ්චන්නං ඔරම්භාගියානං සංයොජනානං පරික්ඛයා [Pg.202] ඔපපාතිකා හොන්ති තත්ථ පරිනිබ්බායිනො අනාවත්තිධම්මා තස්මා ලොකා. යෙ න සබ්බෙන සබ්බං සාසනං ආජානන්ති, අප්පෙකච්චෙ තිණ්ණං සංයොජනානං පරික්ඛයා රාගදොසමොහානං තනුත්තා සකදාගාමිනො හොන්ති සකිදෙව ඉමං ලොකං ආගන්ත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සන්ති. යෙ න සබ්බෙන සබ්බං සාසනං ආජානන්ති, අප්පෙකච්චෙ තිණ්ණං සංයොජනානං පරික්ඛයා සොතාපන්නා හොන්ති අවිනිපාතධම්මා නියතා සම්බොධිපරායණා. ඉති ඛො, පඤ්චසිඛ, සබ්බෙසංයෙව ඉමෙසං කුලපුත්තානං අමොඝා පබ්බජ්ජා අවඤ්ඣා සඵලා සඋද්‍රයා’’ති.

๓๓๐. ดูก่อนปัญจสิขะ ส่วนสาวกเหล่าใดของเรา รู้ทั่วถึงคำสอนโดยประการทั้งปวง สาวกเหล่านั้นย่อมเข้าถึงเจโตวิมุตติ ปัญญาวิมุตติ อันหาอาสวะมิได้ เพราะอาสวะทั้งหลายสิ้นไป กระทำให้แจ้งด้วยปัญญาอันยิ่งเองในปัจจุบันอยู่ สาวกเหล่าใดไม่รู้ทั่วถึงคำสอนโดยประการทั้งปวง สาวกเหล่านั้นเป็นโอปปาติกะ เพราะสังโยชน์เบื้องต่ำ ๕ สิ้นไป ปรินิพพานในภพนั้น มีอันไม่กลับมาจากโลกนั้นเป็นธรรมดา สาวกเหล่าใดไม่รู้ทั่วถึงคำสอนโดยประการทั้งปวง สาวกบางพวกในจำนวนนั้นเป็นพระสกทาคามี เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป และเพราะราคะ โทสะ โมหะเบาบาง จักมาสู่โลกนี้อีกครั้งเดียวเท่านั้น แล้วจักทำที่สุดแห่งทุกข์ได้ สาวกเหล่าใดไม่รู้ทั่วถึงคำสอนโดยประการทั้งปวง สาวกบางพวกในจำนวนนั้นเป็นพระโสดาบัน เพราะสังโยชน์ ๓ สิ้นไป มีอันไม่ตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยง มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า ดูก่อนปัญจสิขะ ด้วยเหตุนี้แหละ การบวชของกุลบุตรเหล่านี้ทั้งหมดจึงไม่เป็นโมฆะ ไม่เป็นหมัน มีผล มีกำไร

---

ඉදමවොච භගවා. අත්තමනො පඤ්චසිඛො ගන්ධබ්බපුත්තො භගවතො භාසිතං අභිනන්දිත්වා අනුමොදිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා තත්ථෙවන්තරධායීති.

พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ปัญจสิขคันธรรพบุตรมีใจยินดี ชื่นชม อนุโมทนาภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้ว ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาค กระทำประทักษิณ แล้วหายไปในที่นั้นเอง

---

මහාගොවින්දසුත්තං නිට්ඨිතං ඡට්ඨං.

มหาโควินทสูตรที่ ๖ จบ

---

7. මහාසමයසුත්තං

๗. มหาสมัยสูตร

---

331. එවං [Pg.203] මෙ සුතං – එකං සමයං භගවා සක්කෙසු විහරති කපිලවත්ථුස්මිං මහාවනෙ මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං පඤ්චමත්තෙහි භික්ඛුසතෙහි සබ්බෙහෙව අරහන්තෙහි; දසහි ච ලොකධාතූහි දෙවතා යෙභුය්‍යෙන සන්නිපතිතා හොන්ති භගවන්තං දස්සනාය භික්ඛුසඞ්ඝඤ්ච. අථ ඛො චතුන්නං සුද්ධාවාසකායිකානං දෙවතානං එතදහොසි – ‘‘අයං ඛො භගවා සක්කෙසු විහරති කපිලවත්ථුස්මිං මහාවනෙ මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං පඤ්චමත්තෙහි භික්ඛුසතෙහි සබ්බෙහෙව අරහන්තෙහි; දසහි ච ලොකධාතූහි දෙවතා යෙභුය්‍යෙන සන්නිපතිතා හොන්ති භගවන්තං දස්සනාය භික්ඛුසඞ්ඝඤ්ච. යංනූන මයම්පි යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමෙය්‍යාම; උපසඞ්කමිත්වා භගවතො සන්තිකෙ පච්චෙකං ගාථං භාසෙය්‍යාමා’’ති.

๓๓๑. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ป่ามหาวัน เขตกรุงกบิลพัสดุ์ สักกชนบท พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป ล้วนเป็นพระอรหันต์ทั้งนั้น และเทวดาจากสิบโลกธาตุโดยมากประชุมกันเพื่อเฝ้าพระผู้มีพระภาคและภิกษุสงฆ์ ครั้งนั้น เทวดา ๔ องค์ผู้สถิตในชั้นสุทธาวาส มีความดำริว่า พระผู้มีพระภาคพระองค์นี้ประทับอยู่ ณ ป่ามหาวัน เขตกรุงกบิลพัสดุ์ สักกชนบท พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป ล้วนเป็นพระอรหันต์ทั้งนั้น และเทวดาจากสิบโลกธาตุโดยมากประชุมกันเพื่อเฝ้าพระผู้มีพระภาคและภิกษุสงฆ์ ถ้ากระไร เราทั้งหลายพึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคถึงที่ประทับ แล้วกล่าวคาถาเฉพาะตนในสำนักของพระผู้มีพระภาคเถิด

---

332. අථ ඛො තා දෙවතා සෙය්‍යථාපි නාම බලවා පුරිසො සමිඤ්ජිතං වා බාහං පසාරෙය්‍ය පසාරිතං වා බාහං සමිඤ්ජෙය්‍ය, එවමෙව සුද්ධාවාසෙසු දෙවෙසු අන්තරහිතා භගවතො පුරතො පාතුරහෙසුං. අථ ඛො තා දෙවතා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං අට්ඨංසු. එකමන්තං ඨිතා ඛො එකා දෙවතා භගවතො සන්තිකෙ ඉමං ගාථං අභාසි –

๓๓๒. ครั้งนั้น เทวดาเหล่านั้นเปรียบเหมือนบุรุษมีกำลัง เหยียดแขนที่คู้ออกไป หรือคู้แขนที่เหยียดเข้ามา ฉันใด ก็ฉันนั้น หายไปจากเทวโลกชั้นสุทธาวาส มาปรากฏเฉพาะพระพักตร์พระผู้มีพระภาค ครั้งนั้น เทวดาเหล่านั้นถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง เทวดาองค์หนึ่งยืนอยู่ ณ ที่สมควรแล้ว ได้กล่าวคาถานี้ในสำนักของพระผู้มีพระภาคว่า

---

‘‘මහාසමයො පවනස්මිං, දෙවකායා සමාගතා;

ආගතම්හ ඉමං ධම්මසමයං, දක්ඛිතායෙ අපරාජිතසඞ්ඝ’’න්ති.

การประชุมใหญ่ในป่าใหญ่ หมู่เทวดามาประชุมกันแล้ว ข้าพระองค์ทั้งหลายมาสู่ธรรมสมัยนี้ เพื่อจะได้เห็นหมู่ภิกษุผู้ไม่พ่ายแพ้

---

අථ ඛො අපරා දෙවතා භගවතො සන්තිකෙ ඉමං ගාථං අභාසි –

ครั้งนั้น เทวดาอีกองค์หนึ่ง ได้กล่าวคาถานี้ในสำนักของพระผู้มีพระภาคว่า

---

‘‘තත්‍ර භික්ඛවො සමාදහංසු, චිත්තමත්තනො උජුකං අකංසු ;

සාරථීව නෙත්තානි ගහෙත්වා, ඉන්ද්‍රියානි රක්ඛන්ති පණ්ඩිතා’’ති.

ภิกษุทั้งหลายในที่ประชุมนั้น ตั้งมั่นแล้ว ทำจิตของตนให้ตรง บัณฑิตทั้งหลายย่อมรักษาอินทรีย์ เหมือนสารถีถือบังเหียน

---

අථ ඛො අපරා දෙවතා භගවතො සන්තිකෙ ඉමං ගාථං අභාසි –

ครั้งนั้น เทวดาอีกองค์หนึ่ง ได้กล่าวคาถานี้ในสำนักของพระผู้มีพระภาคว่า

---

‘‘ඡෙත්වා ඛීලං ඡෙත්වා පලිඝං, ඉන්දඛීලං ඌහච්ච මනෙජා;

තෙ චරන්ති සුද්ධා විමලා, චක්ඛුමතා සුදන්තා සුසුනාගා’’ති.

ภิกษุเหล่านั้นตัดตะปู ตัดลิ่มสลัก ถอนเสาเขื่อนได้แล้ว ไม่หวั่นไหว เที่ยวไป เป็นผู้บริสุทธิ์ ปราศจากมลทิน เป็นนาคหนุ่มที่พระผู้มีพระภาคผู้มีจักษุฝึกดีแล้ว

---

අථ [Pg.204] ඛො අපරා දෙවතා භගවතො සන්තිකෙ ඉමං ගාථං අභාසි –

ครั้งนั้น เทวดาอีกองค์หนึ่ง ได้กล่าวคาถานี้ในสำนักของพระผู้มีพระภาคว่า

---

‘‘යෙකෙචි බුද්ධං සරණං ගතාසෙ, න තෙ ගමිස්සන්ති අපායභූමිං;

පහාය මානුසං දෙහං, දෙවකායං පරිපූරෙස්සන්තී’’ති.

ชนเหล่าใดเหล่าหนึ่งถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ ชนเหล่านั้นจักไม่ไปสู่อบายภูมิ ละกายมนุษย์แล้ว จักยังหมู่เทวดาให้บริบูรณ์

---

දෙවතාසන්නිපාතා

การประชุมของเทวดา

---

333. අථ ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘යෙභුය්‍යෙන, භික්ඛවෙ, දසසු ලොකධාතූසු දෙවතා සන්නිපතිතා හොන්ති, තථාගතං දස්සනාය භික්ඛුසඞ්ඝඤ්ච. යෙපි තෙ, භික්ඛවෙ, අහෙසුං අතීතමද්ධානං අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා, තෙසම්පි භගවන්තානං එතංපරමායෙව දෙවතා සන්නිපතිතා අහෙසුං සෙය්‍යථාපි මය්හං එතරහි. යෙපි තෙ, භික්ඛවෙ, භවිස්සන්ති අනාගතමද්ධානං අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා, තෙසම්පි භගවන්තානං එතංපරමායෙව දෙවතා සන්නිපතිතා භවිස්සන්ති සෙය්‍යථාපි මය්හං එතරහි. ආචික්ඛිස්සාමි, භික්ඛවෙ, දෙවකායානං නාමානි; කිත්තයිස්සාමි, භික්ඛවෙ, දෙවකායානං නාමානි; දෙසෙස්සාමි, භික්ඛවෙ, දෙවකායානං නාමානි. තං සුණාථ, සාධුකං මනසිකරොථ, භාසිස්සාමී’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො තෙ භික්ඛූ භගවතො පච්චස්සොසුං.

๓๓๓. ครั้งนั้น พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เทวดาในหมื่นโลกธาตุโดยมากประชุมกันเพื่อจะดูตถาคตและภิกษุสงฆ์ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย แม้พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายที่ได้มีแล้วในอดีตกาล เทวดาก็ได้ประชุมกันเพื่อพระผู้มีพระภาคเหล่านั้นอย่างมากมาย เหมือนประชุมกันเพื่อเราในบัดนี้ แม้พระอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลาย จักมีในอนาคตกาล เทวดาก็จักประชุมกันเพื่อพระผู้มีพระภาคเหล่านั้นอย่างมากมาย เหมือนประชุมกันเพื่อเราในบัดนี้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักบอกชื่อของหมู่เทวดา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักประกาศชื่อของหมู่เทวดา ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงชื่อของหมู่เทวดา พวกเธอจงฟัง จงใส่ใจให้ดี เราจักกล่าว ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า พระพุทธเจ้าข้า

---

334. භගවා එතදවොච –

๓๓๔. พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

---

‘‘සිලොකමනුකස්සාමි, යත්ථ භුම්මා තදස්සිතා;

යෙ සිතා ගිරිගබ්භරං, පහිතත්තා සමාහිතා.

เราจักกล่าวคาถาประพันธ์ ภุมมเทวดาอาศัยอยู่ ณ ที่ใด ภิกษุเหล่าใดอาศัยซอกเขา มีตนส่งไปแล้ว มีจิตตั้งมั่น

---

‘‘පුථූසීහාව සල්ලීනා, ලොමහංසාභිසම්භුනො;

ඔදාතමනසා සුද්ධා, විප්පසන්නමනාවිලා’’.

ภิกษุเป็นอันมากเหมือนสิงห์ ซ่อนเร้นอยู่ ครอบงำความหวาดสะดุ้งขนพองได้ มีใจผ่องใส บริสุทธิ์ มีจิตผ่องใสไม่ขุ่นมัว

---

භිය්‍යො පඤ්චසතෙ ඤත්වා, වනෙ කාපිලවත්ථවෙ;

තතො ආමන්තයී සත්ථා, සාවකෙ සාසනෙ රතෙ.

พระศาสดาทรงทราบว่ามีภิกษุเกิน ๕๐๐ รูป อยู่ในป่าเขตกรุงกบิลพัสดุ์ จึงตรัสเรียกสาวกผู้ยินดีในคำสอนว่า

---

‘‘දෙවකායා අභික්කන්තා, තෙ විජානාථ භික්ඛවො’’;

තෙ ච ආතප්පමකරුං, සුත්වා බුද්ධස්ස සාසනං.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หมู่เทวดาพากันมาถึงแล้ว พวกเธอจงรู้จักหมู่เทวดาเหล่านั้น ภิกษุเหล่านั้นได้สดับคำสอนของพระพุทธเจ้าแล้ว ได้กระทำความเพียร

---

තෙසං පාතුරහු ඤාණං, අමනුස්සානදස්සනං;

අප්පෙකෙ සතමද්දක්ඛුං, සහස්සං අථ සත්තරිං.

ญาณเครื่องเห็นอมนุษย์ได้ปรากฏแก่ภิกษุเหล่านั้น ภิกษุบางพวกเห็นอมนุษย์ได้ร้อยหนึ่ง บางพวกเห็นพันหนึ่ง บางพวกเห็นเจ็ดหมื่น

---

සතං [Pg.205] එකෙ සහස්සානං, අමනුස්සානමද්දසුං;

අප්පෙකෙනන්තමද්දක්ඛුං, දිසා සබ්බා ඵුටා අහුං.

ภิกษุบางพวกเห็นอมนุษย์ได้แสนหนึ่ง บางพวกเห็นได้ไม่มีที่สิ้นสุด ทิศทั้งปวงก็เต็มไปด้วยอมนุษย์

---

තඤ්ච සබ්බං අභිඤ්ඤාය, වවත්ථිත්වාන චක්ඛුමා;

තතො ආමන්තයී සත්ථා, සාවකෙ සාසනෙ රතෙ.

พระผู้มีพระภาคผู้มีจักษุ ทรงทราบเรื่องทั้งหมดนั้นด้วยพระปัญญาอันยิ่ง แล้วทรงพิจารณา จึงตรัสเรียกสาวกผู้ยินดีในคำสอนว่า

---

‘‘දෙවකායා අභික්කන්තා, තෙ විජානාථ භික්ඛවො;

යෙ වොහං කිත්තයිස්සාමි, ගිරාහි අනුපුබ්බසො.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หมู่เทพพากันมาแล้ว เธอทั้งหลายจงรู้หมู่เทพเหล่านั้น เราจักบอกชื่อหมู่เทพเหล่าใดแก่เธอทั้งหลายด้วยคำพูดตามลำดับ

---

335.‘‘සත්තසහස්සා තෙ යක්ඛා, භුම්මා කාපිලවත්ථවා.

๓๓๕. ยักษ์ ๗,๐๐๐ ตนเหล่านั้น เป็นภุมมเทวดา อาศัยอยู่ในกรุงกบิลพัสดุ์

---

ඉද්ධිමන්තො ජුතිමන්තො, වණ්ණවන්තො යසස්සිනො;

මොදමානා අභික්කාමුං, භික්ඛූනං සමිතිං වනං.

เป็นผู้มีฤทธิ์ มีรัศมี มีวรรณะ มียศ มีใจยินดี พากันมาสู่ที่ประชุมของภิกษุในป่า

---

‘‘ඡසහස්සා හෙමවතා, යක්ඛා නානත්තවණ්ණිනො;

ඉද්ධිමන්තො ජුතීමන්තො, වණ්ණවන්තො යසස්සිනො;

මොදමානා අභික්කාමුං, භික්ඛූනං සමිතිං වනං.

ยักษ์ ๖,๐๐๐ ตน จากภูเขาหิมพานต์ มีวรรณะต่างๆ เป็นผู้มีฤทธิ์ มีรัศมี มีวรรณะ มียศ มีใจยินดี พากันมาสู่ที่ประชุมของภิกษุในป่า

---

‘‘සාතාගිරා තිසහස්සා, යක්ඛා නානත්තවණ්ණිනො;

ඉද්ධිමන්තො ජුතිමන්තො, වණ්ණවන්තො යසස්සිනො;

මොදමානා අභික්කාමුං, භික්ඛූනං සමිතිං වනං.

ยักษ์ ๓,๐๐๐ ตน จากภูเขาสาตาคิรี มีวรรณะต่างๆ เป็นผู้มีฤทธิ์ มีรัศมี มีวรรณะ มียศ มีใจยินดี พากันมาสู่ที่ประชุมของภิกษุในป่า

---

‘‘ඉච්චෙතෙ සොළසසහස්සා, යක්ඛා නානත්තවණ්ණිනො;

ඉද්ධිමන්තො ජුතිමන්තො, වණ්ණවන්තො යසස්සිනො;

මොදමානා අභික්කාමුං, භික්ඛූනං සමිතිං වනං.

ยักษ์ ๑๖,๐๐๐ ตนเหล่านี้ มีวรรณะต่างๆ เป็นผู้มีฤทธิ์ มีรัศมี มีวรรณะ มียศ มีใจยินดี พากันมาสู่ที่ประชุมของภิกษุในป่า

---

‘‘වෙස්සාමිත්තා පඤ්චසතා, යක්ඛා නානත්තවණ්ණිනො;

ඉද්ධිමන්තො ජුතිමන්තො, වණ්ණවන්තො යසස්සිනො;

මොදමානා අභික්කාමුං, භික්ඛූනං සමිතිං වනං.

ยักษ์ ๕๐๐ ตน จากภูเขาเวสสามิตตะ มีวรรณะต่างๆ เป็นผู้มีฤทธิ์ มีรัศมี มีวรรณะ มียศ มีใจยินดี พากันมาสู่ที่ประชุมของภิกษุในป่า

---

‘‘කුම්භීරො රාජගහිකො, වෙපුල්ලස්ස නිවෙසනං;

භිය්‍යො නං සතසහස්සං, යක්ඛානං පයිරුපාසති;

කුම්භීරො රාජගහිකො, සොපාගා සමිතිං වනං.

กุมภีรยักษ์ ผู้อยู่ในกรุงราชคฤห์ มีภูเขาเวปุลละเป็นที่อยู่ ยักษ์แสนเศษแวดล้อมบูชากุมภีรยักษ์นั้น กุมภีรยักษ์ผู้อยู่ในกรุงราชคฤห์นั้นก็ได้มาสู่ที่ประชุมในป่า

---

336.‘‘පුරිමඤ්ච දිසං රාජා, ධතරට්ඨො පසාසති.

๓๓๖. ท้าวธตรฐผู้เป็นราชา ปกครองทิศตะวันออก

---

ගන්ධබ්බානං අධිපති, මහාරාජා යසස්සිසො.

เป็นใหญ่กว่าคนธรรพ์ทั้งหลาย เป็นมหาราชผู้มียศ

---

‘‘පුත්තාපි [Pg.206] තස්ස බහවො, ඉන්දනාමා මහබ්බලා;

ඉද්ධිමන්තො ජුතිමන්තො, වණ්ණවන්තො යසස්සිනො;

මොදමානා අභික්කාමුං, භික්ඛූනං සමිතිං වනං.

แม้บุตรของท้าวธตรฐนั้นก็มีมาก ชื่อว่าอินทะ มีกำลังมาก เป็นผู้มีฤทธิ์ มีรัศมี มีวรรณะ มียศ มีใจยินดี พากันมาสู่ที่ประชุมของภิกษุในป่า

---

‘‘දක්ඛිණඤ්ච දිසං රාජා, විරූළ්හො තං පසාසති ;

කුම්භණ්ඩානං අධිපති, මහාරාජා යසස්සිසො.

ท้าววิรุฬห์ผู้เป็นราชา ปกครองทิศใต้นั้น เป็นใหญ่กว่ากุมภัณฑ์ทั้งหลาย เป็นมหาราชผู้มียศ

---

‘‘පුත්තාපි තස්ස බහවො, ඉන්දනාමා මහබ්බලා;

ඉද්ධිමන්තො ජුතිමන්තො, වණ්ණවන්තො යසස්සිනො;

මොදමානා අභික්කාමුං, භික්ඛූනං සමිතිං වනං.

แม้บุตรของท้าววิรุฬห์นั้นก็มีมาก ชื่อว่าอินทะ มีกำลังมาก เป็นผู้มีฤทธิ์ มีรัศมี มีวรรณะ มียศ มีใจยินดี พากันมาสู่ที่ประชุมของภิกษุในป่า

---

‘‘පච්ඡිමඤ්ච දිසං රාජා, විරූපක්ඛො පසාසති;

නාගානඤ්ච අධිපති, මහාරාජා යසස්සිසො.

ท้าววิรูปักษ์ผู้เป็นราชา ปกครองทิศตะวันตก เป็นใหญ่กว่านาคทั้งหลาย เป็นมหาราชผู้มียศ

---

‘‘පුත්තාපි තස්ස බහවො, ඉන්දනාමා මහබ්බලා;

ඉද්ධිමන්තො ජුතිමන්තො, වණ්ණවන්තො යසස්සිනො;

මොදමානා අභික්කාමුං, භික්ඛූනං සමිතිං වනං.

แม้บุตรของท้าววิรูปักษ์นั้นก็มีมาก ชื่อว่าอินทะ มีกำลังมาก เป็นผู้มีฤทธิ์ มีรัศมี มีวรรณะ มียศ มีใจยินดี พากันมาสู่ที่ประชุมของภิกษุในป่า

---

‘‘උත්තරඤ්ච දිසං රාජා, කුවෙරො තං පසාසති;

යක්ඛානඤ්ච අධිපති, මහාරාජා යසස්සිසො.

ท้าวกุเวรผู้เป็นราชา ปกครองทิศเหนือนั้น เป็นใหญ่กว่ายักษ์ทั้งหลาย เป็นมหาราชผู้มียศ

---

‘‘පුත්තාපි තස්ස බහවො, ඉන්දනාමා මහබ්බලා;

ඉද්ධිමන්තො ජුතිමන්තො, වණ්ණවන්තො යසස්සිනො;

මොදමානා අභික්කාමුං, භික්ඛූනං සමිතිං වනං.

แม้บุตรของท้าวกุเวรนั้นก็มีมาก ชื่อว่าอินทะ มีกำลังมาก เป็นผู้มีฤทธิ์ มีรัศมี มีวรรณะ มียศ มีใจยินดี พากันมาสู่ที่ประชุมของภิกษุในป่า

---

‘‘පුරිමං දිසං ධතරට්ඨො, දක්ඛිණෙන විරූළ්හකො;

පච්ඡිමෙන විරූපක්ඛො, කුවෙරො උත්තරං දිසං.

ท้าวธตรฐประจำทิศตะวันออก ท้าววิรุฬหกประจำทิศใต้ ท้าววิรูปักษ์ประจำทิศตะวันตก ท้าวกุเวรประจำทิศเหนือ

---

‘‘චත්තාරො තෙ මහාරාජා, සමන්තා චතුරො දිසා;

දද්දල්ලමානා අට්ඨංසු, වනෙ කාපිලවත්ථවෙ.

มหาราชทั้ง ๔ องค์เหล่านั้น รุ่งเรืองสว่างไสวไปทั่วทิศทั้ง ๔ ได้ยืนอยู่ในป่าใกล้กรุงกบิลพัสดุ์

---

337.‘‘තෙසං මායාවිනො දාසා, ආගුං වඤ්චනිකා සඨා.

๓๓๗. ทาสของมหาราชเหล่านั้น ผู้มีมายา เจ้าเล่ห์ โอ้อวด ก็พากันมา

---

මායා කුටෙණ්ඩු විටෙණ්ඩු, විටුච්ච විටුටො සහ.

คือ มายา กูเฏณฑุ เวเฏณฑุ วิฏูจะ พร้อมกับวิฏูฏะ

---

‘‘චන්දනො කාමසෙට්ඨො ච, කින්නිඝණ්ඩු නිඝණ්ඩු ච;

පනාදො ඔපමඤ්ඤො ච, දෙවසූතො ච මාතලි.

จันทนะ กามเสฏฐะ กินนุฆัณฑุ นิฆัณฑุ ปนาทะ โอปมัญญะ และมาตลิเทพสารถี

---

‘‘චිත්තසෙනො [Pg.207] ච ගන්ධබ්බො, නළොරාජා ජනෙසභො ;

ආගා පඤ්චසිඛො චෙව, තිම්බරූ සූරියවච්චසා.

จิตตเสนะคนธรรพ์ นโฬราชะ ชเนสภะ ปัญจสิขะก็มาด้วย ติมพรู และนางสุริยวัจฉสา

---

‘‘එතෙ චඤ්ඤෙ ච රාජානො, ගන්ධබ්බා සහ රාජුභි;

මොදමානා අභික්කාමුං, භික්ඛූනං සමිතිං වනං.

คนธรรพ์ผู้เป็นราชาเหล่านี้และเหล่าอื่น พร้อมด้วยท้าวเธอ มีใจยินดี พากันมาสู่ที่ประชุมของภิกษุในป่า

---

338.‘‘අථාගුං නාගසා නාගා, වෙසාලා සහතච්ඡකා.

๓๓๘. ลำดับนั้น นาคที่สระนาคสา และนาคชาวเมืองเวสาลี พร้อมด้วยบริวารชื่อตัจฉกะ ก็พากันมา

---

කම්බලස්සතරා ආගුං, පායාගා සහ ඤාතිභි.

นาคกัมพลและอัสสตร และนาคที่ท่าปายาคะ พร้อมด้วยหมู่ญาติก็พากันมา

---

‘‘යාමුනා ධතරට්ඨා ච, ආගූ නාගා යසස්සිනො;

එරාවණො මහානාගො, සොපාගා සමිතිං වනං.

นาคที่เกิดในแม่น้ำยมุนา และนาคในสกุลธตรฐผู้มียศ ก็พากันมา พญาช้างเอราวัณนั้นก็ได้มาสู่ที่ประชุมในป่า

---

‘‘යෙ නාගරාජෙ සහසා හරන්ති, දිබ්බා දිජා පක්ඛි විසුද්ධචක්ඛූ;

වෙහායසා තෙ වනමජ්ඣපත්තා, චිත්‍රා සුපණ්ණා ඉති තෙස නාමං.

ครุฑเหล่าใดที่โฉบเฉี่ยวพญานาคไปโดยพลัน เป็นทิพย์ เกิดสองครั้ง มีปีก มีจักษุบริสุทธิ์ ครุฑเหล่านั้นมาถึงท่ามกลางป่าทางอากาศ ชื่อของครุฑเหล่านั้นว่า จิตรสุบรรณ

---

‘‘අභයං තදා නාගරාජානමාසි, සුපණ්ණතො ඛෙමමකාසි බුද්ධො;

සණ්හාහි වාචාහි උපව්හයන්තා, නාගා සුපණ්ණා සරණමකංසු බුද්ධං.

ในกาลนั้น ความไม่มีภัยจากครุฑได้มีแก่พญานาคทั้งหลาย พระพุทธเจ้าได้ทรงทำความเกษมจากครุฑ นาคและครุฑต่างเจรจากันด้วยวาจาที่อ่อนหวาน ได้ถึงพระพุทธเจ้าเป็นสรณะ

---

339.‘‘ජිතා වජිරහත්ථෙන, සමුද්දං අසුරාසිතා.

๓๓๙. อสูรทั้งหลายถูกท้าวสักกะผู้มีวชิระในมือชนะแล้ว จึงต้องอาศัยอยู่ในสมุทร

---

භාතරො වාසවස්සෙතෙ, ඉද්ධිමන්තො යසස්සිනො.

อสูรเหล่านั้นเป็นน้องชายของท้าววาสวะ ล้วนมีฤทธิ์ มียศ

---

‘‘කාලකඤ්චා මහාභිස්මා, අසුරා දානවෙඝසා;

වෙපචිත්ති සුචිත්ති ච, පහාරාදො නමුචී සහ.

พวกอสูรกาลกัญชะ มีกายใหญ่น่าสะพรึงกลัว พวกอสูรทานเวฆสะ อสูรเวปจิตติ อสูรสุจิตติ อสูรปหาราทะ พร้อมกับอสูรนมุจี ก็มาประชุมกัน

---

‘‘සතඤ්ච බලිපුත්තානං, සබ්බෙ වෙරොචනාමකා;

සන්නය්හිත්වා බලිසෙනං, රාහුභද්දමුපාගමුං;

සමයොදානි භද්දන්තෙ, භික්ඛූනං සමිතිං වනං.

บุตรของพญาอสูรพาลี ๑๐๐ ตน ทั้งหมดมีชื่อว่าเวโรจนะ ได้จัดเตรียมกองทัพของพญาอสูรพาลีแล้วเข้าไปหาอสูรราหูภัททะ กล่าวว่า ‘ท่านผู้เจริญ บัดนี้เป็นเวลาสมควรที่จะไปยังป่าซึ่งเป็นที่ประชุมของภิกษุทั้งหลาย’

---

340.‘‘ආපො ච දෙවා පථවී, තෙජො වායො තදාගමුං.

๓๔๐. อาโปเทวดา ปฐวีเทวดา เตโชเทวดา และวาโยเทวดา ได้มาประชุมกันในครั้งนั้น

---

වරුණා වාරණා දෙවා, සොමො ච යසසා සහ.

วรุณเทวดา วารณเทวดา และโสมเทวดา พร้อมทั้งยสเทวดา ก็มาประชุมกัน

---

‘‘මෙත්තා කරුණා කායිකා, ආගුං දෙවා යසස්සිනො;

දසෙතෙ දසධා කායා, සබ්බෙ නානත්තවණ්ණිනො.

เมตตาเทวดาและกรุณาเทวดา ผู้มียศ ก็มาประชุมกัน เทพบริษัท ๑๐ หมู่นี้ ทั้งหมดมีวรรณะต่างๆ กัน

---

‘‘ඉද්ධිමන්තො [Pg.208] ජුතිමන්තො, වණ්ණවන්තො යසස්සිනො;

මොදමානා අභික්කාමුං, භික්ඛූනං සමිතිං වනං.

เทวดาเหล่านั้นมีฤทธิ์ มีรัศมี มีวรรณะ และมียศ ต่างมีความเบิกบานใจ พากันมายังป่าซึ่งเป็นที่ประชุมของภิกษุทั้งหลาย

---

‘‘වෙණ්ඩුදෙවා සහලි ච, අසමා ච දුවෙ යමා;

චන්දස්සූපනිසා දෙවා, චන්දමාගුං පුරක්ඛත්වා.

เวณฑุเทวดา สหลีเทวดา อสมเทวดา และยมเทวดา ๒ องค์ ก็มาประชุมกัน เทวดาผู้อาศัยดวงจันทร์ ก็มาโดยทำจันทเทวบุตรไว้เบื้องหน้า

---

‘‘සූරියස්සූපනිසා දෙවා, සූරියමාගුං පුරක්ඛත්වා;

නක්ඛත්තානි පුරක්ඛත්වා, ආගුං මන්දවලාහකා.

เทวดาผู้อาศัยดวงอาทิตย์ ก็มาโดยทำสุริยเทวบุตรไว้เบื้องหน้า เทวดาทั้งหลายทำนักษัตรไว้เบื้องหน้าก็มา และเทวดามันทวลาหกะก็มา

---

‘‘වසූනං වාසවො සෙට්ඨො, සක්කොපාගා පුරින්දදො;

දසෙතෙ දසධා කායා, සබ්බෙ නානත්තවණ්ණිනො.

ท้าววาสวะผู้เป็นใหญ่กว่าวสุเทวดา คือท้าวสักกะผู้ประทานสิ่งของก่อน ก็เสด็จมา เทพบริษัท ๑๐ หมู่นี้ ทั้งหมดมีวรรณะต่างๆ กัน

---

‘‘ඉද්ධිමන්තො ජුතිමන්තො, වණ්ණවන්තො යසස්සිනො;

මොදමානා අභික්කාමුං, භික්ඛූනං සමිතිං වනං.

เทวดาเหล่านั้นมีฤทธิ์ มีรัศมี มีวรรณะ และมียศ ต่างมีความเบิกบานใจ พากันมายังป่าซึ่งเป็นที่ประชุมของภิกษุทั้งหลาย

---

‘‘අථාගුං සහභූ දෙවා, ජලමග්ගිසිඛාරිව;

අරිට්ඨකා ච රොජා ච, උමාපුප්ඵනිභාසිනො.

ลำดับนั้น สหภูเทวดาผู้รุ่งเรืองดุจเปลวไฟก็มา อริฏฐกเทวดาและโรชเทวดา มีวรรณะดุจดอกผักตบชวา ก็มา

---

‘‘වරුණා සහධම්මා ච, අච්චුතා ච අනෙජකා;

සූලෙය්‍යරුචිරා ආගුං, ආගුං වාසවනෙසිනො;

දසෙතෙ දසධා කායා, සබ්බෙ නානත්තවණ්ණිනො.

วรุณเทวดา สหธรรมเทวดา อัจจุตเทวดา และอเนชกเทวดา สุเลยยเทวดา และรุจิรเทวดา ก็มา วาสวเนสีเทวดาก็มา เทพบริษัท ๑๐ หมู่นี้ ทั้งหมดมีวรรณะต่างๆ กัน

---

‘‘ඉද්ධිමන්තො ජුතිමන්තො, වණ්ණවන්තො යසස්සිනො;

මොදමානා අභික්කාමුං, භික්ඛූනං සමිතිං වනං.

เทวดาเหล่านั้นมีฤทธิ์ มีรัศมี มีวรรณะ และมียศ ต่างมีความเบิกบานใจ พากันมายังป่าซึ่งเป็นที่ประชุมของภิกษุทั้งหลาย

---

‘‘සමානා මහාසමනා, මානුසා මානුසුත්තමා;

ඛිඩ්ඩාපදොසිකා ආගුං, ආගුං මනොපදොසිකා.

สมานเทวดา มหาสมานเทวดา มานุสเทวดา มานุสุตตมเทวดา ขิฑฑาปโทสิกเทวดา ก็มา มโนปโทสิกเทวดาก็มา

---

‘‘අථාගුං හරයො දෙවා, යෙ ච ලොහිතවාසිනො;

පාරගා මහාපාරගා, ආගුං දෙවා යසස්සිනො;

දසෙතෙ දසධා කායා, සබ්බෙ නානත්තවණ්ණිනො.

ลำดับนั้น หริเทวดาและโลหิตวาสีเทวดาก็มา ปารคเทวดาและมหาปารคเทวดา ผู้มียศ ก็มา เทพบริษัท ๑๐ หมู่นี้ ทั้งหมดมีวรรณะต่างๆ กัน

---

‘‘ඉද්ධිමන්තො ජුතිමන්තො, වණ්ණවන්තො යසස්සිනො;

මොදමානා අභික්කාමුං, භික්ඛූනං සමිතිං වනං.

เทวดาเหล่านั้นมีฤทธิ์ มีรัศมี มีวรรณะ และมียศ ต่างมีความเบิกบานใจ พากันมายังป่าซึ่งเป็นที่ประชุมของภิกษุทั้งหลาย

---

‘‘සුක්කා කරම්භා අරුණා, ආගුං වෙඝනසා සහ;

ඔදාතගය්හා පාමොක්ඛා, ආගුං දෙවා විචක්ඛණා.

สุกกเทวดา กรัมภเทวดา อรุณเทวดา ก็มาพร้อมกับเวฆนสเทวดา โอทาตคัยหเทวดาผู้เป็นประมุข และวิจักขณเทวดา ก็มา

---

‘‘සදාමත්තා [Pg.209] හාරගජා, මිස්සකා ච යසස්සිනො;

ථනයං ආග පජ්ජුන්නො, යො දිසා අභිවස්සති.

สทามัตตเทวดา หารคชเทวดา และมิสสกเทวดาผู้มียศ ก็มา ปัชชุนนเทวราชผู้บันลือเสียงก้อง ยังฝนให้ตกไปทั่วทิศ ก็มา

---

‘‘දසෙතෙ දසධා කායා, සබ්බෙ නානත්තවණ්ණිනො;

ඉද්ධිමන්තො ජුතිමන්තො, වණ්ණවන්තො යසස්සිනො;

මොදමානා අභික්කාමුං, භික්ඛූනං සමිතිං වනං.

เทพบริษัท ๑๐ หมู่นี้ ทั้งหมดมีวรรณะต่างๆ กัน มีฤทธิ์ มีรัศมี มีวรรณะ และมียศ ต่างมีความเบิกบานใจ พากันมายังป่าซึ่งเป็นที่ประชุมของภิกษุทั้งหลาย

---

‘‘ඛෙමියා තුසිතා යාමා, කට්ඨකා ච යසස්සිනො;

ලම්බීතකා ලාමසෙට්ඨා, ජොතිනාමා ච ආසවා;

නිම්මානරතිනො ආගුං, අථාගුං පරනිම්මිතා.

เขมิยเทวดา ดุสิตเทวดา ยามเทวดา และกัฏฐกเทวดาผู้มียศ ลัมพีตกเทวดา ลามเสฏฐเทวดา โชตินามเทวดา และอาสวเทวดา นิมมานรดีเทวดาก็มา ลำดับนั้น ปรนิมมิตเทวดาก็มา

---

‘‘දසෙතෙ දසධා කායා, සබ්බෙ නානත්තවණ්ණිනො;

ඉද්ධිමන්තො ජුතිමන්තො, වණ්ණවන්තො යසස්සිනො;

මොදමානා අභික්කාමුං, භික්ඛූනං සමිතිං වනං.

เทพบริษัท ๑๐ หมู่นี้ ทั้งหมดมีวรรณะต่างๆ กัน มีฤทธิ์ มีรัศมี มีวรรณะ และมียศ ต่างมีความเบิกบานใจ พากันมายังป่าซึ่งเป็นที่ประชุมของภิกษุทั้งหลาย

---

‘‘සට්ඨෙතෙ දෙවනිකායා, සබ්බෙ නානත්තවණ්ණිනො;

නාමන්වයෙන ආගච්ඡුං, යෙ චඤ්ඤෙ සදිසා සහ.

เทพนิกาย ๖๐ หมู่นี้ ทั้งหมดมีวรรณะต่างๆ กัน มาตามชื่อของตนๆ และเทวดาเหล่าอื่นที่เหมือนกันก็มาด้วยกัน

---

‘‘‘පවුට්ඨජාතිමඛිලං, ඔඝතිණ්ණමනාසවං;

දක්ඛෙමොඝතරං නාගං, චන්දංව අසිතාතිගං’.

เทวดาเหล่านั้นมาด้วยตั้งใจว่า ‘เราจักได้เห็นพระนาคเจ้าผู้มีชาติสิ้นสุดแล้ว ไม่มีกิเลสดุจตะปูตรึงใจ ข้ามโอฆะได้แล้ว ไม่มีอาสวะ ผู้ช่วยให้ข้ามโอฆะได้ ล่วงพ้นความมัวหมองได้ ดุจพระจันทร์’

---

341.‘‘සුබ්‍රහ්මා පරමත්තො ච, පුත්තා ඉද්ධිමතො සහ.

๓๔๑. สุพรหมและปรมัตตพรหม ซึ่งเป็นบุตรของพระพุทธเจ้าผู้ทรงฤทธิ์ ก็มาพร้อมกัน

---

සනඞ්කුමාරො තිස්සො ච, සොපාග සමිතිං වනං.

แม้สนังกุมารพรหมและติสสพรหม ก็มายังป่าซึ่งเป็นที่ประชุม

---

‘‘සහස්සං බ්‍රහ්මලොකානං, මහාබ්‍රහ්මාභිතිට්ඨති;

උපපන්නො ජුතිමන්තො, භිස්මාකායො යසස්සිසො.

พรหมโลกพันหนึ่งมาประชุมกัน ท้าวมหาพรหมผู้ครอบงำพรหมโลกนั้น เป็นโอปปาติกะ มีรัศมี มีกายใหญ่น่าสะพรึงกลัว และมียศ

---

‘‘දසෙත්ථ ඉස්සරා ආගුං, පච්චෙකවසවත්තිනො;

තෙසඤ්ච මජ්ඣතො ආග, හාරිතො පරිවාරිතො.

ในหมู่พรหมเหล่านั้น ท้าวพรหมผู้เป็นอิสระ ๑๐ องค์ ซึ่งเป็นใหญ่ในพรหมโลกแต่ละพวก ก็มา และในท่ามกลางพรหมเหล่านั้น หริตพรหมแวดล้อมด้วยบริวารก็มา

---

342.‘‘තෙ ච සබ්බෙ අභික්කන්තෙ, සඉන්දෙ දෙවෙ සබ්‍රහ්මකෙ.

๓๔๒. เมื่อเทวดาทั้งปวงพร้อมทั้งท้าวอินทร์และพรหมพากันมาแล้ว

---

මාරසෙනා අභික්කාමි, පස්ස කණ්හස්ස මන්දියං.

มารเสนาก็ยกทัพมา ท่านทั้งหลายจงดูความเขลาของมารผู้มีใจดำ

---

‘‘‘එථ ගණ්හථ බන්ධථ, රාගෙන බද්ධමත්ථු වො;

සමන්තා පරිවාරෙථ, මා වො මුඤ්චිත්ථ කොචි නං’.

พวกท่านจงมา จงจับ จงมัด จงผูกมันไว้ด้วยราคะเถิด จงล้อมไว้โดยรอบ อย่าให้ใครๆ ในพวกท่านปล่อยมันไปได้

---

‘‘ඉති [Pg.210] තත්ථ මහාසෙනො, කණ්හො සෙනං අපෙසයි;

පාණිනා තලමාහච්ච, සරං කත්වාන භෙරවං.

พญามารผู้มีเสนามาก กล่าวดังนี้แล้วในที่ประชุมนั้น ตบแผ่นดินด้วยฝ่ามือ ทำเสียงน่าสะพรึงกลัว แล้วได้ส่งเสนาไป

---

‘‘යථා පාවුස්සකො මෙඝො, ථනයන්තො සවිජ්ජුකො;

+තදා සො පච්චුදාවත්ති, සඞ්කුද්ධො අසයංවසෙ.

เหมือนเมฆฝนคำราม มีฟ้าแลบแปลบปลาบ ฉันใด พญามารนั้น เมื่อไม่ได้ดังใจ ก็โกรธแค้นถอยกลับไปในเวลานั้น

---

343. තඤ්ච සබ්බං අභිඤ්ඤාය, වවත්ථිත්වාන චක්ඛුමා.

๓๔๓. พระศาสดาผู้มีพระจักษุ ทรงทราบเรื่องทั้งหมดนั้นแล้ว ทรงกำหนดรู้แล้ว

---

තතො ආමන්තයී සත්ථා, සාවකෙ සාසනෙ රතෙ.

แต่นั้น พระศาสดาจึงตรัสเรียกพระสาวกผู้ยินดีในพระศาสนา

---

‘‘මාරසෙනා අභික්කන්තා, තෙ විජානාථ භික්ඛවො;

තෙ ච ආතප්පමකරුං, සුත්වා බුද්ධස්ස සාසනං;

වීතරාගෙහි පක්කාමුං, නෙසං ලොමාපි ඉඤ්ජයුං.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เสนาของมารยกทัพมาแล้ว พวกเธอจงรู้ทันเสนาของมารนั้น ภิกษุเหล่านั้นได้สดับพระพุทธดำรัสแล้ว ได้ทำความเพียร เสนาของมารได้หลีกไปจากท่านผู้ปราศจากราคะแล้ว ไม่สามารถแม้จะทำให้ขนของท่านเหล่านั้นไหวได้เลย

---

‘‘‘සබ්බෙ විජිතසඞ්ගාමා, භයාතීතා යසස්සිනො;

මොදන්ති සහ භූතෙහි, සාවකා තෙ ජනෙසුතා’’ති.

พระสาวกของพระพุทธเจ้าเหล่านั้นทั้งหมด ชนะสงครามแล้ว ล่วงพ้นภัยแล้ว มียศ ปรากฏในหมู่ชน ย่อมบันเทิงอยู่กับพระอริยเจ้าทั้งหลาย

---

මහාසමයසුත්තං නිට්ඨිතං සත්තමං.

มหาสมัยสูตรที่ ๗ จบ

---

8. සක්කපඤ්හසුත්තං

๘. สักกปัญหสูตร

---

344. එවං [Pg.211] මෙ සුතං – එකං සමයං භගවා මගධෙසු විහරති, පාචීනතො රාජගහස්ස අම්බසණ්ඩා නාම බ්‍රාහ්මණගාමො, තස්සුත්තරතො වෙදියකෙ පබ්බතෙ ඉන්දසාලගුහායං. තෙන ඛො පන සමයෙන සක්කස්ස දෙවානමින්දස්ස උස්සුක්කං උදපාදි භගවන්තං දස්සනාය. අථ ඛො සක්කස්ස දෙවානමින්දස්ස එතදහොසි – ‘‘කහං නු ඛො භගවා එතරහි විහරති අරහං සම්මාසම්බුද්ධො’’ති? අද්දසා ඛො සක්කො දෙවානමින්දො භගවන්තං මගධෙසු විහරන්තං පාචීනතො රාජගහස්ස අම්බසණ්ඩා නාම බ්‍රාහ්මණගාමො, තස්සුත්තරතො වෙදියකෙ පබ්බතෙ ඉන්දසාලගුහායං. දිස්වාන දෙවෙ තාවතිංසෙ ආමන්තෙසි – ‘‘අයං, මාරිසා, භගවා මගධෙසු විහරති, පාචීනතො රාජගහස්ස අම්බසණ්ඩා නාම බ්‍රාහ්මණගාමො, තස්සුත්තරතො වෙදියකෙ පබ්බතෙ ඉන්දසාලගුහායං. යදි පන, මාරිසා, මයං තං භගවන්තං දස්සනාය උපසඞ්කමෙය්‍යාම අරහන්තං සම්මාසම්බුද්ධ’’න්ති? ‘‘එවං භද්දන්තවා’’ති ඛො දෙවා තාවතිංසා සක්කස්ස දෙවානමින්දස්ස පච්චස්සොසුං.

๓๔๔. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ถ้ำอินทสาล บนภูเขาเวทิยกะ ด้านทิศเหนือแห่งพราหมณคามชื่ออัมพสัณฑ์ ซึ่งอยู่ด้านทิศตะวันออกแห่งกรุงราชคฤห์ ในแคว้นมคธ ก็โดยสมัยนั้นแล ท้าวสักกะจอมเทพทรงเกิดความปรารถนาอย่างแรงกล้าเพื่อจะเฝ้าพระผู้มีพระภาค ลำดับนั้น ท้าวสักกะจอมเทพได้ทรงดำริว่า ‘บัดนี้ พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าประทับอยู่ที่ไหนหนอ’ ท้าวสักกะจอมเทพได้ทอดพระเนตรเห็นพระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ ถ้ำอินทสาล บนภูเขาเวทิยกะ ด้านทิศเหนือแห่งพราหมณคามชื่ออัมพสัณฑ์ ซึ่งอยู่ด้านทิศตะวันออกแห่งกรุงราชคฤห์ ในแคว้นมคธ ครั้นทอดพระเนตรเห็นแล้ว จึงตรัสเรียกเหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย พระผู้มีพระภาคพระองค์นี้ประทับอยู่ ณ ถ้ำอินทสาล บนภูเขาเวทิยกะ ด้านทิศเหนือแห่งพราหมณคามชื่ออัมพสัณฑ์ ซึ่งอยู่ด้านทิศตะวันออกแห่งกรุงราชคฤห์ ในแคว้นมคธ ถ้ากระไร พวกเราพึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นเถิด’ เทพชั้นดาวดึงส์เหล่านั้นทูลรับสนองพระดำรัสของท้าวสักกะจอมเทพว่า ‘เป็นเช่นนั้น พระเจ้าข้า’

---

345. අථ ඛො සක්කො දෙවානමින්දො පඤ්චසිඛං ගන්ධබ්බදෙවපුත්තං ආමන්තෙසි – ‘‘අයං, තාත පඤ්චසිඛ, භගවා මගධෙසු විහරති පාචීනතො රාජගහස්ස අම්බසණ්ඩා නාම බ්‍රාහ්මණගාමො, තස්සුත්තරතො වෙදියකෙ පබ්බතෙ ඉන්දසාලගුහායං. යදි පන, තාත පඤ්චසිඛ, මයං තං භගවන්තං දස්සනාය උපසඞ්කමෙය්‍යාම අරහන්තං සම්මාසම්බුද්ධ’’න්ති? ‘‘එවං භද්දන්තවා’’ති ඛො පඤ්චසිඛො ගන්ධබ්බදෙවපුත්තො සක්කස්ස දෙවානමින්දස්ස පටිස්සුත්වා බෙලුවපණ්ඩුවීණං ආදාය සක්කස්ස දෙවානමින්දස්ස අනුචරියං උපාගමි.

๓๔๕. ลำดับนั้น ท้าวสักกะจอมเทพตรัสเรียกปัญจสิขะ คันธรรพเทพบุตรว่า ‘ดูก่อนพ่อปัญจสิขะ พระผู้มีพระภาคพระองค์นี้ประทับอยู่ ณ ถ้ำอินทสาล บนภูเขาเวทิยกะ ด้านทิศเหนือแห่งพราหมณคามชื่ออัมพสัณฑ์ ซึ่งอยู่ด้านทิศตะวันออกแห่งกรุงราชคฤห์ ในแคว้นมคธ ถ้ากระไร พวกเราพึงเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นเถิด’ ปัญจสิขะ คันธรรพเทพบุตรทูลรับสนองพระดำรัสของท้าวสักกะจอมเทพว่า ‘เป็นเช่นนั้น พระเจ้าข้า’ แล้วจึงถือพิณสีเหลืองดังผลมะตูมสุก เข้าไปหาท้าวสักกะจอมเทพเพื่อเป็นผู้ติดตาม

---

346. අථ ඛො සක්කො දෙවානමින්දො දෙවෙහි තාවතිංසෙහි පරිවුතො පඤ්චසිඛෙන ගන්ධබ්බදෙවපුත්තෙන පුරක්ඛතො සෙය්‍යථාපි නාම බලවා පුරිසො සමිඤ්ජිතං වා බාහං පසාරෙය්‍ය පසාරිතං වා බාහං සමිඤ්ජෙය්‍ය; එවමෙව දෙවෙසු තාවතිංසෙසු අන්තරහිතො මගධෙසු පාචීනතො රාජගහස්ස අම්බසණ්ඩා නාම බ්‍රාහ්මණගාමො, තස්සුත්තරතො වෙදියකෙ පබ්බතෙ පච්චුට්ඨාසි. තෙන ඛො පන සමයෙන වෙදියකො පබ්බතො [Pg.212] අතිරිව ඔභාසජාතො හොති අම්බසණ්ඩා ච බ්‍රාහ්මණගාමො යථා තං දෙවානං දෙවානුභාවෙන. අපිස්සුදං පරිතො ගාමෙසු මනුස්සා එවමාහංසු – ‘‘ආදිත්තස්සු නාමජ්ජ වෙදියකො පබ්බතො ඣායතිසු නාමජ්ජ වෙදියකො පබ්බතො ජලතිසු නාමජ්ජ වෙදියකො පබ්බතො කිංසු නාමජ්ජ වෙදියකො පබ්බතො අතිරිව ඔභාසජාතො අම්බසණ්ඩා ච බ්‍රාහ්මණගාමො’’ති සංවිග්ගා ලොමහට්ඨජාතා අහෙසුං.

๓๔๖. ลำดับนั้น ท้าวสักกะจอมเทพ อันหมู่เทพชั้นดาวดึงส์แวดล้อม มีปัญจสิขะ คันธรรพเทพบุตรนำหน้า ได้หายจากเทวโลกชั้นดาวดึงส์ ไปปรากฏที่ภูเขาเวทิยกะ ด้านทิศเหนือแห่งพราหมณคามชื่ออัมพสัณฑ์ ซึ่งอยู่ด้านทิศตะวันออกแห่งกรุงราชคฤห์ ในแคว้นมคธ ในชั่วเวลาที่บุรุษมีกำลังพึงเหยียดแขนที่คู้ หรือพึงคู้แขนที่เหยียด ฉะนั้น โดยสมัยนั้นแล ภูเขาเวทิยกะและพราหมณคามชื่ออัมพสัณฑ์ได้มีแสงสว่างเจิดจ้ายิ่งนัก ด้วยเทวานุภาพของทวยเทพ แม้มนุษย์ในหมู่บ้านโดยรอบก็ได้กล่าวอย่างนี้ว่า ‘วันนี้ ภูเขาเวทิยกะลุกเป็นไฟหนอ วันนี้ ภูเขาเวทิยกะลุกโชนหนอ วันนี้ ภูเขาเวทิยกะลุกโพลงหนอ วันนี้ ภูเขาเวทิยกะและพราหมณคามชื่ออัมพสัณฑ์มีแสงสว่างเจิดจ้ายิ่งนัก เพราะเหตุไรหนอ’ ต่างก็ตกใจกลัวจนขนลุกขนพอง

---

347. අථ ඛො සක්කො දෙවානමින්දො පඤ්චසිඛං ගන්ධබ්බදෙවපුත්තං ආමන්තෙසි – ‘‘දුරුපසඞ්කමා ඛො, තාත පඤ්චසිඛ, තථාගතා මාදිසෙන, ඣායී ඣානරතා, තදන්තරං පටිසල්ලීනා. යදි පන ත්වං, තාත පඤ්චසිඛ, භගවන්තං පඨමං පසාදෙය්‍යාසි, තයා, තාත, පඨමං පසාදිතං පච්ඡා මයං තං භගවන්තං දස්සනාය උපසඞ්කමෙය්‍යාම අරහන්තං සම්මාසම්බුද්ධ’’න්ති. ‘‘එවං භද්දන්තවා’’ති ඛො පඤ්චසිඛො ගන්ධබ්බදෙවපුත්තො සක්කස්ස දෙවානමින්දස්ස පටිස්සුත්වා බෙලුවපණ්ඩුවීණං ආදාය යෙන ඉන්දසාලගුහා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා ‘‘එත්තාවතා මෙ භගවා නෙව අතිදූරෙ භවිස්සති නාච්චාසන්නෙ, සද්දඤ්ච මෙ සොස්සතී’’ති එකමන්තං අට්ඨාසි.

๓๔๗. ลำดับนั้น ท้าวสักกะจอมเทพตรัสเรียกปัญจสิขะ คันธรรพเทพบุตรว่า ‘ดูก่อนพ่อปัญจสิขะ พระตถาคตเจ้าอันผู้เช่นเราเข้าเฝ้าได้ยากนัก เพราะพระองค์ทรงเป็นผู้เข้าฌาน ยินดีในฌาน หลีกเร้นอยู่ในระหว่างนั้น ถ้ากระไร พ่อปัญจสิขะ เธอจงทำให้พระผู้มีพระภาคทรงเลื่อมใสก่อนเถิด เมื่อเธอทำให้ทรงเลื่อมใสก่อนแล้ว ภายหลังพวกเราจึงจะเข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น’ ปัญจสิขะ คันธรรพเทพบุตรทูลรับสนองพระดำรัสของท้าวสักกะจอมเทพว่า ‘เป็นเช่นนั้น พระเจ้าข้า’ แล้วจึงถือพิณสีเหลืองดังผลมะตูมสุก เข้าไปยังที่ที่ถ้ำอินทสาลตั้งอยู่ ครั้นเข้าไปแล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรแห่งหนึ่ง พลางดำริว่า ‘พระผู้มีพระภาคจักไม่ประทับอยู่ไกลเกินไปและไม่ใกล้เกินไปจากเราเพียงเท่านี้ และจักทรงได้ยินเสียงของเรา’

---

පඤ්චසිඛගීතගාථා

คาถาขับร้องของปัญจสิขะ

---

348. එකමන්තං ඨිතො ඛො පඤ්චසිඛො ගන්ධබ්බදෙවපුත්තො බෙලුවපණ්ඩුවීණං අස්සාවෙසි, ඉමා ච ගාථා අභාසි බුද්ධූපසඤ්හිතා ධම්මූපසඤ්හිතා සඞ්ඝූපසඤ්හිතා අරහන්තූපසඤ්හිතා කාමූපසඤ්හිතා –

๓๔๘. ปัญจสิขะ คันธรรพเทพบุตร ยืนอยู่ ณ ที่สมควรแห่งหนึ่งแล้ว ได้ดีดพิณสีเหลืองดังผลมะตูมสุก และได้ขับคาถาเหล่านี้ อันประกอบด้วยพระพุทธคุณ พระธรรมคุณ พระสังฆคุณ พระอรหันตคุณ และประกอบด้วยกามคุณ

---

‘‘වන්දෙ තෙ පිතරං භද්දෙ, තිම්බරුං සූරියවච්ඡසෙ;

යෙන ජාතාසි කල්‍යාණී, ආනන්දජනනී මම.

น้องนางสุริยวัจฉสาผู้เจริญ พี่ขอนอบน้อมท้าวติมพรุพระบิดาของเธอ ผู้ที่ทำให้น้องผู้มีรูปงาม ซึ่งเป็นที่เกิดแห่งความยินดีของพี่ ได้ถือกำเนิดมา

---

‘‘වාතොව සෙදතං කන්තො, පානීයංව පිපාසතො;

අඞ්ගීරසි පියාමෙසි, ධම්මො අරහතාමිව.

ดูก่อนนางอังคีรสผู้มีรัศมีกาย ลมเป็นที่น่าปรารถนาของผู้มีเหงื่อไหลฉันใด น้ำเป็นที่น่าปรารถนาของผู้กระหายฉันใด พระธรรมเป็นที่น่าปรารถนาของพระอรหันต์ทั้งหลายฉันใด เธอก็เป็นที่รักของพี่ฉันนั้น

---

‘‘ආතුරස්සෙව භෙසජ්ජං, භොජනංව ජිඝච්ඡතො;

පරිනිබ්බාපය මං භද්දෙ, ජලන්තමිව වාරිනා.

ยาสำหรับคนไข้ฉันใด โภชนะสำหรับคนหิวฉันใด ดูก่อนน้องนางผู้เจริญ ขอเธอจงดับความเร่าร้อนของพี่ เหมือนน้ำดับไฟที่ลุกโพลงอยู่ ฉันนั้น

---

‘‘සීතොදකං [Pg.213] පොක්ඛරණිං, යුත්තං කිඤ්ජක්ඛරෙණුනා;

නාගො ඝම්මාභිතත්තොව, ඔගාහෙ තෙ ථනූදරං.

ช้างที่ถูกความร้อนแผดเผา ย่อมลงสู่สระโบกขรณีที่มีน้ำเย็น ประกอบด้วยเกสรบัว ฉันใด พี่ก็จะขอลงสู่ทรวงอกของเธอ ฉันนั้น

---

‘‘අච්චඞ්කුසොව නාගොව, ජිතං මෙ තුත්තතොමරං;

කාරණං නප්පජානාමි, සම්මත්තො ලක්ඛණූරුයා.

เหมือนช้างที่ล่วงพ้นขอสับ ถูกแทงด้วยปะฏักและหลาว ก็ยังฮึกเหิมว่า ‘เราชนะแล้ว’ ไม่รู้เหตุผลใดๆ ฉันใด พี่ก็ไม่รู้เหตุผล ฉันนั้น เพราะเมามัวในขาอันงามพร้อมด้วยลักษณะของเธอ

---

‘‘තයි ගෙධිතචිත්තොස්මි, චිත්තං විපරිණාමිතං;

පටිගන්තුං න සක්කොමි, වඞ්කඝස්තොව අම්බුජො.

เรามีจิตหลงใหลในเธอ จิตของเราได้แปรปรวนไปเสียแล้ว เราไม่อาจกลับคืนได้ เหมือนปลาที่กลืนเบ็ดเข้าไปแล้ว ฉะนั้น

---

‘‘වාමූරු සජ මං භද්දෙ, සජ මං මන්දලොචනෙ;

පලිස්සජ මං කල්‍යාණි, එතං මෙ අභිපත්ථිතං.

น้องหญิงผู้มีขาอันงาม โปรดสวมกอดพี่เถิด น้องหญิงผู้มีดวงตากลมงาม โปรดสวมกอดพี่เถิด น้องหญิงผู้มีความงามพร้อมสรรพ โปรดสวมกอดพี่เถิด นี่เป็นสิ่งที่พี่ปรารถนายิ่งนัก

---

‘‘අප්පකො වත මෙ සන්තො, කාමො වෙල්ලිතකෙසියා;

අනෙකභාවො සමුප්පාදි, අරහන්තෙව දක්ඛිණා.

ความรักของเราซึ่งมีอยู่เพียงเล็กน้อย ได้ทวีขึ้นมากมายในตัวน้องหญิงผู้มีผมหยิก เหมือนทักษิณาที่ถวายในพระอรหันต์ทั้งหลาย ฉะนั้น

---

‘‘යං මෙ අත්ථි කතං පුඤ්ඤං, අරහන්තෙසු තාදිසු;

තං මෙ සබ්බඞ්ගකල්‍යාණි, තයා සද්ධිං විපච්චතං.

น้องหญิงผู้มีอวัยวะงามพร้อมสรรพ บุญใดที่พี่ได้ทำไว้ในพระอรหันต์ผู้คงที่ทั้งหลาย ขอให้บุญนั้นของพี่จงส่งผลร่วมกับน้องเถิด

---

‘‘යං මෙ අත්ථි කතං පුඤ්ඤං, අස්මිං පථවිමණ්ඩලෙ;

තං මෙ සබ්බඞ්ගකල්‍යාණි, තයා සද්ධිං විපච්චතං.

น้องหญิงผู้มีอวัยวะงามพร้อมสรรพ บุญใดที่พี่ได้ทำไว้ในปฐพีมณฑลนี้ ขอให้บุญนั้นของพี่จงส่งผลร่วมกับน้องเถิด

---

‘‘සක්‍යපුත්තොව ඣානෙන, එකොදි නිපකො සතො;

අමතං මුනි ජිගීසානො, තමහං සූරියවච්ඡසෙ.

ดูก่อนสุริยวัจฉสา พระมุนีศากยบุตรผู้มีปัญญา มีสติ มีพระทัยแน่วแน่ด้วยฌาน ทรงแสวงหาอมตธรรมฉันใด เราก็แสวงหาเธอฉันนั้น

---

‘‘යථාපි මුනි නන්දෙය්‍ය, පත්වා සම්බොධිමුත්තමං;

එවං නන්දෙය්‍යං කල්‍යාණි, මිස්සීභාවං ගතො තයා.

น้องหญิงผู้มีความงามพร้อมสรรพ พระมุนีทรงบรรลุพระสัมโพธิญาณอันสูงสุดแล้ว ทรงยินดีฉันใด พี่ได้อยู่ร่วมกับน้องแล้ว ก็จะพึงยินดีฉันนั้น

---

‘‘සක්කො චෙ මෙ වරං දජ්ජා, තාවතිංසානමිස්සරො;

තාහං භද්දෙ වරෙය්‍යාහෙ, එවං කාමො දළ්හො මම.

ดูก่อนน้องหญิงผู้เจริญ ถ้าท้าวสักกะจอมเทพชั้นดาวดึงส์จะพึงประทานพรแก่พี่ไซร้ พี่ก็จะพึงเลือกเอาแต่น้องเท่านั้น ความรักของพี่มั่นคงถึงเพียงนี้

---

‘‘සාලංව න චිරං ඵුල්ලං, පිතරං තෙ සුමෙධසෙ;

වන්දමානො නමස්සාමි, යස්සා සෙතාදිසී පජා’’ති.

ดูก่อนน้องหญิงผู้มีปัญญาดี พี่ขอนอบน้อมนมัสการบิดาของน้อง ผู้เปรียบดังต้นสาละที่เพิ่งผลิดอกบานสะพรั่ง ซึ่งมีธิดาเช่นน้องนี้

---

349. එවං වුත්තෙ භගවා පඤ්චසිඛං ගන්ධබ්බදෙවපුත්තං එතදවොච – ‘‘සංසන්දති ඛො තෙ, පඤ්චසිඛ, තන්තිස්සරො ගීතස්සරෙන, ගීතස්සරො ච තන්තිස්සරෙන; න ච පන තෙ පඤ්චසිඛ, තන්තිස්සරො ගීතස්සරං අතිවත්තති, ගීතස්සරො ච තන්තිස්සරං. කදා සංයූළ්හා පන තෙ, පඤ්චසිඛ, ඉමා ගාථා බුද්ධූපසඤ්හිතා ධම්මූපසඤ්හිතා [Pg.214] සඞ්ඝූපසඤ්හිතා අරහන්තූපසඤ්හිතා කාමූපසඤ්හිතා’’ති? ‘‘එකමිදං, භන්තෙ, සමයං භගවා උරුවෙලායං විහරති නජ්ජා නෙරඤ්ජරාය තීරෙ අජපාලනිග්‍රොධෙ පඨමාභිසම්බුද්ධො. තෙන ඛො පනාහං, භන්තෙ, සමයෙන භද්දා නාම සූරියවච්ඡසා තිම්බරුනො ගන්ධබ්බරඤ්ඤො ධීතා, තමභිකඞ්ඛාමි. සා ඛො පන, භන්තෙ, භගිනී පරකාමිනී හොති; සිඛණ්ඩී නාම මාතලිස්ස සඞ්ගාහකස්ස පුත්තො, තමභිකඞ්ඛති. යතො ඛො අහං, භන්තෙ, තං භගිනිං නාලත්ථං කෙනචි පරියායෙන. අථාහං බෙලුවපණ්ඩුවීණං ආදාය යෙන තිම්බරුනො ගන්ධබ්බරඤ්ඤො නිවෙසනං තෙනුපසඞ්කමිං; උපසඞ්කමිත්වා බෙලුවපණ්ඩුවීණං අස්සාවෙසිං, ඉමා ච ගාථා අභාසිං බුද්ධූපසඤ්හිතා ධම්මූපසඤ්හිතා සඞ්ඝූපසඤ්හිතා අරහන්තූපසඤ්හිතා කාමූපසඤ්හිතා –

๓๔๙. เมื่อปัญจสิขะกล่าวอย่างนี้แล้ว พระผู้มีพระภาคได้ตรัสแก่ปัญจสิขะคันธรรพเทพบุตรว่า ‘ดูก่อนปัญจสิขะ เสียงพิณของเธอย่อมเข้ากันได้ดีกับเสียงเพลง และเสียงเพลงก็เข้ากันได้ดีกับเสียงพิณ อนึ่ง เสียงพิณของเธอย่อมไม่ล้ำเสียงเพลง และเสียงเพลงก็ไม่ล้ำเสียงพิณ ดูก่อนปัญจสิขะ ก็เธอได้ประพันธ์คาถาทั้งหลายที่ประกอบด้วยคุณพระพุทธเจ้า ประกอบด้วยคุณพระธรรม ประกอบด้วยคุณพระสงฆ์ ประกอบด้วยคุณพระอรหันต์ และประกอบด้วยกามเหล่านี้ไว้เมื่อไรกัน’ ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคแรกตรัสรู้ ประทับอยู่ที่อุรุเวลา ณ ริมฝั่งแม่น้ำเนรัญชรา ที่ควงไม้อชปาลนิโครธ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็โดยสมัยนั้น ข้าพระองค์ปรารถนานางภัททา ชื่อสุริยวัจฉสา ธิดาของท้าวติมพรุคันธรรพราช แต่นางนั้นมีใจปฏิพัทธ์ชายอื่นอยู่ คือปรารถนาสิขัณฑีบุตรของมาตลีเทพสารถี ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เพราะเหตุที่ข้าพระองค์ไม่ได้นางนั้นโดยปริยายใดๆ เลย ลำดับนั้น ข้าพระองค์จึงถือพิณเปลือกไม้สีเหลือง เข้าไปหาวิมานของท้าวติมพรุคันธรรพราช ครั้นเข้าไปหาแล้ว ได้ดีดพิณเปลือกไม้สีเหลืองให้เขาฟัง และได้ขับคาถาเหล่านี้ที่ประกอบด้วยคุณพระพุทธเจ้า ประกอบด้วยคุณพระธรรม ประกอบด้วยคุณพระสงฆ์ ประกอบด้วยคุณพระอรหันต์ และประกอบด้วยกาม’

---

‘‘වන්දෙ තෙ පිතරං භද්දෙ, තිම්බරුං සූරියවච්ඡසෙ;

යෙන ජාතාසි කල්‍යාණී, ආනන්දජනනී මම. …පෙ…

‘ดูก่อนน้องหญิงสุริยวัจฉสาผู้เจริญ พี่ขอไหว้ท้าวติมพรุบิดาของน้อง ซึ่งเป็นเหตุให้น้องผู้มีความงามพร้อมสรรพ ผู้ก่อความยินดีให้แก่พี่ ได้เกิดมา ...ฯลฯ...

---

සාලංව න චිරං ඵුල්ලං, පිතරං තෙ සුමෙධසෙ;

වන්දමානො නමස්සාමි, යස්සා සෙතාදිසී පජා’’ති.

ดูก่อนน้องหญิงผู้มีปัญญาดี พี่ขอนอบน้อมนมัสการบิดาของน้อง ผู้เปรียบดังต้นสาละที่เพิ่งผลิดอกบานสะพรั่ง ซึ่งมีธิดาเช่นน้องนี้’

---

‘‘එවං වුත්තෙ, භන්තෙ, භද්දා සූරියවච්ඡසා මං එතදවොච – ‘න ඛො මෙ, මාරිස, සො භගවා සම්මුඛා දිට්ඨො අපි ච සුතොයෙව මෙ සො භගවා දෙවානං තාවතිංසානං සුධම්මායං සභායං උපනච්චන්තියා. යතො ඛො ත්වං, මාරිස, තං භගවන්තං කිත්තෙසි, හොතු නො අජ්ජ සමාගමො’ති. සොයෙව නො, භන්තෙ, තස්සා භගිනියා සද්ධිං සමාගමො අහොසි. න ච දානි තතො පච්ඡා’’ති.

‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อข้าพระองค์กล่าวอย่างนี้แล้ว นางภัททาสุริยวัจฉสาได้กล่าวกะข้าพระองค์ว่า ‘แน่ะท่านผู้นิรทุกข์ พระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ข้าพเจ้ายังไม่เคยเห็นเฉพาะพระพักตร์เลย แต่ว่าข้าพเจ้าเคยได้ฟังเรื่องของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ขณะที่ฟ้อนรำอยู่ในสุธรรมาสภาของทวยเทพชั้นดาวดึงส์ เพราะเหตุที่ท่านกล่าวสรรเสริญพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น วันนี้ขอเราจงได้สมาคมกันเถิด’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ การสมาคมของข้าพระองค์กับนางนั้นได้มีเพียงเท่านั้นเอง แต่นั้นมาจนบัดนี้ก็มิได้มีอีกเลย’

---

සක්කූපසඞ්කම

เรื่องท้าวสักกะเสด็จเข้าเฝ้า

---

350. අථ ඛො සක්කස්ස දෙවානමින්දස්ස එතදහොසි – ‘‘පටිසම්මොදති පඤ්චසිඛො ගන්ධබ්බදෙවපුත්තො භගවතා, භගවා ච පඤ්චසිඛෙනා’’ති. අථ ඛො සක්කො දෙවානමින්දො පඤ්චසිඛං ගන්ධබ්බදෙවපුත්තං ආමන්තෙසි – ‘‘අභිවාදෙහි මෙ ත්වං, තාත පඤ්චසිඛ, භගවන්තං – ‘සක්කො, භන්තෙ, දෙවානමින්දො සාමච්චො සපරිජනො භගවතො පාදෙ සිරසා වන්දතී’ති’’. ‘‘එවං භද්දන්තවා’’ති ඛො පඤ්චසිඛො ගන්ධබ්බදෙවපුත්තො සක්කස්ස දෙවානමින්දස්ස පටිස්සුත්වා භගවන්තං අභිවාදෙති – ‘‘සක්කො, භන්තෙ, දෙවානමින්දො සාමච්චො සපරිජනො භගවතො [Pg.215] පාදෙ සිරසා වන්දතී’’ති. ‘‘එවං සුඛී හොතු, පඤ්චසිඛ, සක්කො දෙවානමින්දො සාමච්චො සපරිජනො; සුඛකාමා හි දෙවා මනුස්සා අසුරා නාගා ගන්ධබ්බා යෙ චඤ්ඤෙ සන්ති පුථුකායා’’ති.

๓๕๐. ลำดับนั้น ท้าวสักกะจอมเทพได้ทรงพระดำริว่า ‘ปัญจสิขะคันธรรพเทพบุตรปราศรัยกับพระผู้มีพระภาค และพระผู้มีพระภาคก็ทรงปราศรัยกับปัญจสิขะ’ ลำดับนั้น ท้าวสักกะจอมเทพรับสั่งเรียกปัญจสิขะคันธรรพเทพบุตรมาตรัสว่า ‘พ่อปัญจสิขะ เธอจงถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแทนเราว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท้าวสักกะจอมเทพพร้อมด้วยอำมาตย์และบริษัท ทรงถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า’ ปัญจสิขะคันธรรพเทพบุตรทูลรับสนองพระดำรัสของท้าวสักกะจอมเทพว่า ‘ขอเดชะใต้ฝ่าละอองธุลีพระบาท’ แล้วได้ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท้าวสักกะจอมเทพพร้อมด้วยอำมาตย์และบริษัท ทรงถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า’ (พระผู้มีพระภาคตรัสว่า) ‘ดูก่อนปัญจสิขะ ขอท้าวสักกะจอมเทพพร้อมด้วยอำมาตย์และบริษัทจงมีความสุขเถิด เพราะว่าเทวดา มนุษย์ อสูร นาค คนธรรพ์ และหมู่สัตว์อื่นๆ ที่มีกายต่างกัน ล้วนปรารถนาความสุข’

---

351. එවඤ්ච පන තථාගතා එවරූපෙ මහෙසක්ඛෙ යක්ඛෙ අභිවදන්ති. අභිවදිතො සක්කො දෙවානමින්දො භගවතො ඉන්දසාලගුහං පවිසිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි. දෙවාපි තාවතිංසා ඉන්දසාලගුහං පවිසිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං අට්ඨංසු. පඤ්චසිඛොපි ගන්ධබ්බදෙවපුත්තො ඉන්දසාලගුහං පවිසිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි.

๓๕๑. ก็พระตถาคตทั้งหลายย่อมทรงทักทายปราศรัยกับยักษ์ผู้มีศักดิ์ใหญ่เช่นนี้ ท้าวสักกะจอมเทพที่พระผู้มีพระภาคทรงทักทายปราศรัยแล้ว ได้เสด็จเข้าไปในถ้ำอินทสาละ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้ประทับยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง แม้เหล่าทวยเทพชั้นดาวดึงส์ก็ได้เข้าไปในถ้ำอินทสาละ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง แม้ปัญจสิขะคันธรรพเทพบุตรก็ได้เข้าไปในถ้ำอินทสาละ ถวายอภิวาทพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง

---

තෙන ඛො පන සමයෙන ඉන්දසාලගුහා විසමා සන්තී සමා සමපාදි, සම්බාධා සන්තී උරුන්දා සමපාදි, අන්ධකාරො ගුහායං අන්තරධායි, ආලොකො උදපාදි යථා තං දෙවානං දෙවානුභාවෙන.

ก็โดยสมัยนั้น ถ้ำอินทสาละที่ขรุขระไม่สม่ำเสมอ ก็กลับเรียบเสมอกัน ที่แคบก็กลับกว้างขวาง ความมืดในถ้ำก็อันตรธานไป เกิดเป็นแสงสว่างขึ้น เหมือนที่เป็นด้วยเทวานุภาพของทวยเทพ ฉะนั้น

---

352. අථ ඛො භගවා සක්කං දෙවානමින්දං එතදවොච – ‘‘අච්ඡරියමිදං ආයස්මතො කොසියස්ස, අබ්භුතමිදං ආයස්මතො කොසියස්ස තාව බහුකිච්චස්ස බහුකරණීයස්ස යදිදං ඉධාගමන’’න්ති. ‘‘චිරපටිකාහං, භන්තෙ, භගවන්තං දස්සනාය උපසඞ්කමිතුකාමො; අපි ච දෙවානං තාවතිංසානං කෙහිචි කෙහිචි කිච්චකරණීයෙහි බ්‍යාවටො; එවාහං නාසක්ඛිං භගවන්තං දස්සනාය උපසඞ්කමිතුං. එකමිදං, භන්තෙ, සමයං භගවා සාවත්ථියං විහරති සලළාගාරකෙ. අථ ඛ්වාහං, භන්තෙ, සාවත්ථිං අගමාසිං භගවන්තං දස්සනාය. තෙන ඛො පන, භන්තෙ, සමයෙන භගවා අඤ්ඤතරෙන සමාධිනා නිසින්නො හොති, භූජති ච නාම වෙස්සවණස්ස මහාරාජස්ස පරිචාරිකා භගවන්තං පච්චුපට්ඨිතා හොති, පඤ්ජලිකා නමස්සමානා තිට්ඨති. අථ ඛ්වාහං, භන්තෙ, භූජතිං එතදවොචං – ‘අභිවාදෙහි මෙ ත්වං, භගිනි, භගවන්තං – ‘‘සක්කො, භන්තෙ, දෙවානමින්දො සාමච්චො සපරිජනො භගවතො පාදෙ සිරසා වන්දතී’’ති. එවං වුත්තෙ, භන්තෙ, සා භූජති මං එතදවොච – ‘අකාලො ඛො, මාරිස, භගවන්තං දස්සනාය; පටිසල්ලීනො භගවා’ති. ‘තෙන හී, භගිනි, යදා භගවා තම්හා සමාධිම්හා වුට්ඨිතො හොති, අථ මම වචනෙන භගවන්තං අභිවාදෙහි – ‘‘සක්කො, භන්තෙ, දෙවානමින්දො [Pg.216] සාමච්චො සපරිජනො භගවතො පාදෙ සිරසා වන්දතී’’ති. කච්චි මෙ සා, භන්තෙ, භගිනී භගවන්තං අභිවාදෙසි? සරති භගවා තස්සා භගිනියා වචන’’න්ති? ‘‘අභිවාදෙසි මං සා, දෙවානමින්ද, භගිනී, සරාමහං තස්සා භගිනියා වචනං. අපි චාහං ආයස්මතො නෙමිසද්දෙන තම්හා සමාධිම්හා වුට්ඨිතො’’ති. ‘‘යෙ තෙ, භන්තෙ, දෙවා අම්හෙහි පඨමතරං තාවතිංසකායං උපපන්නා, තෙසං මෙ සම්මුඛා සුතං සම්මුඛා පටිග්ගහිතං – ‘යදා තථාගතා ලොකෙ උප්පජ්ජන්ති අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා, දිබ්බා කායා පරිපූරෙන්ති, හායන්ති අසුරකායා’ති. තං මෙ ඉදං, භන්තෙ, සක්ඛිදිට්ඨං යතො තථාගතො ලොකෙ උප්පන්නො අරහං සම්මාසම්බුද්ධො, දිබ්බා කායා පරිපූරෙන්ති, හායන්ති අසුරකායාති.

๓๕๒. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสแก่ท้าวสักกะจอมเทพว่า ดูก่อนท่านโกสีย์ผู้มีอายุ การที่ท่านผู้มีกิจมาก มีกรณียกิจมาก มาถึงที่นี่ได้นี้ น่าอัศจรรย์นัก ไม่เคยมีมา ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เป็นเวลานานแล้วที่ข้าพระองค์ปรารถนาจะเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคเพื่อ दर्शन แต่ข้าพระองค์มัวขวนขวายอยู่ด้วยกรณียกิจบางอย่างของเหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ ด้วยเหตุนั้น ข้าพระองค์จึงไม่สามารถเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาคได้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ที่ศาลาไม้สน ในกรุงสาวัตถี ครั้งนั้น ข้าพระองค์ได้ไปยังกรุงสาวัตถีเพื่อเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาค ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ในสมัยนั้น พระผู้มีพระภาคประทับนั่งเข้าสมาธิอย่างหนึ่งอยู่ และนางปริจาริกาของท้าวมหาราชเวสสวัณชื่อว่า ภูชติ ได้เฝ้าพระผู้มีพระภาคอยู่ ประคองอัญชลีนมัสการยืนอยู่ ครั้งนั้น ข้าพระองค์ได้กล่าวกะนางภูชติว่า ดูก่อนน้องหญิง เธอจงถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแทนเราว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท้าวสักกะจอมเทพพร้อมด้วยอำมาตย์และบริษัท ขอถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อข้าพระองค์กล่าวอย่างนี้แล้ว นางภูชตินั้นได้กล่าวกะข้าพระองค์ว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ยังไม่ถึงเวลาที่จะเข้าเฝ้าพระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคทรงหลีกเร้นอยู่’ ‘ดูก่อนน้องหญิง ถ้าเช่นนั้น เมื่อใดพระผู้มีพระภาคเสด็จออกจากสมาธินั้นแล้ว เมื่อนั้นเธอจงถวายบังคมพระผู้มีพระภาคตามคำของเราว่า ‘ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ท้าวสักกะจอมเทพพร้อมด้วยอำมาตย์และบริษัท ขอถวายบังคมพระบาทของพระผู้มีพระภาคด้วยเศียรเกล้า’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ น้องหญิงของข้าพระองค์นั้นได้ถวายบังคมพระผู้มีพระภาคแล้วหรือหนอ พระผู้มีพระภาคทรงระลึกถึงคำของน้องหญิงนั้นได้หรือไม่ ดูก่อนจอมเทพ น้องหญิงนั้นได้ถวายบังคมเราแล้ว เราระลึกถึงคำของน้องหญิงนั้นได้ แต่เราออกจากสมาธินั้นเพราะเสียงดุมล้อรถของท่านผู้มีอายุ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เหล่าเทวดาที่เกิดในหมู่เทวดาชั้นดาวดึงส์ก่อนพวกข้าพระองค์ ข้าพระองค์ได้ฟัง ได้รับมาเฉพาะหน้าของเทวดาเหล่านั้นว่า ‘เมื่อใดพระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายอุบัติขึ้นในโลก เมื่อนั้นหมู่ทิพย์ย่อมบริบูรณ์ หมู่แห่งอสูรย่อมเสื่อมถอย’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้อนั้นข้าพระองค์ได้เห็นประจักษ์แล้วว่า จำเดิมแต่พระตถาคตอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าอุบัติขึ้นในโลก หมู่ทิพย์ย่อมบริบูรณ์ หมู่แห่งอสูรย่อมเสื่อมถอย

---

ගොපකවත්ථු

เรื่องโกปกเทวบุตร

---

353. ‘‘ඉධෙව, භන්තෙ, කපිලවත්ථුස්මිං ගොපිකා නාම සක්‍යධීතා අහොසි බුද්ධෙ පසන්නා ධම්මෙ පසන්නා සඞ්ඝෙ පසන්නා සීලෙසු පරිපූරකාරිනී. සා ඉත්ථිත්තං විරාජෙත්වා පුරිසත්තං භාවෙත්වා කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපන්නා. දෙවානං තාවතිංසානං සහබ්‍යතං අම්හාකං පුත්තත්තං අජ්ඣුපගතා. තත්‍රපි නං එවං ජානන්ති – ‘ගොපකො දෙවපුත්තො, ගොපකො දෙවපුත්තො’ති. අඤ්ඤෙපි, භන්තෙ, තයො භික්ඛූ භගවති බ්‍රහ්මචරියං චරිත්වා හීනං ගන්ධබ්බකායං උපපන්නා. තෙ පඤ්චහි කාමගුණෙහි සමප්පිතා සමඞ්ගීභූතා පරිචාරයමානා අම්හාකං උපට්ඨානං ආගච්ඡන්ති අම්හාකං පාරිචරියං. තෙ අම්හාකං උපට්ඨානං ආගතෙ අම්හාකං පාරිචරියං ගොපකො දෙවපුත්තො පටිචොදෙසි – ‘කුතොමුඛා නාම තුම්හෙ, මාරිසා, තස්ස භගවතො ධම්මං අස්සුත්ථ – අහඤ්හි නාම ඉත්ථිකා සමානා බුද්ධෙ පසන්නා ධම්මෙ පසන්නා සඞ්ඝෙ පසන්නා සීලෙසු පරිපූරකාරිනී ඉත්ථිත්තං විරාජෙත්වා පුරිසත්තං භාවෙත්වා කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපන්නා, දෙවානං තාවතිංසානං සහබ්‍යතං සක්කස්ස දෙවානමින්දස්ස පුත්තත්තං අජ්ඣුපගතා. ඉධාපි මං එවං ජානන්ති ‘‘ගොපකො දෙවපුත්තො ගොපකො දෙවපුත්තො’ති. තුම්හෙ පන, මාරිසා, භගවති බ්‍රහ්මචරියං චරිත්වා හීනං ගන්ධබ්බකායං උපපන්නා. දුද්දිට්ඨරූපං වත, භො, අද්දසාම, යෙ මයං අද්දසාම [Pg.217] සහධම්මිකෙ හීනං ගන්ධබ්බකායං උපපන්නෙ’ති. තෙසං, භන්තෙ, ගොපකෙන දෙවපුත්තෙන පටිචොදිතානං ද්වෙ දෙවා දිට්ඨෙව ධම්මෙ සතිං පටිලභිංසු කායං බ්‍රහ්මපුරොහිතං, එකො පන දෙවො කාමෙ අජ්ඣාවසි.

๓๕๓. ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในกรุงกบิลพัสดุ์นี้เอง ได้มีศากยธิดาพระนามว่า โคปิกา เป็นผู้เลื่อมใสในพระพุทธเจ้า เลื่อมใสในพระธรรม เลื่อมใสในพระสงฆ์ เป็นผู้บำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์ นางคลายความยินดีในภาวะแห่งสตรี อบรมภาวะแห่งบุรุษแล้ว เบื้องหน้าแต่กายแตกตายไป ได้เข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ ถึงความเป็นบุตรของพวกข้าพระองค์ ในภพนั้น เขาทั้งหลายรู้จักนางนั้นอย่างนี้ว่า ‘โคปกเทวบุตร โคปกเทวบุตร’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แม้ภิกษุอื่นอีก ๓ รูป ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้บังเกิดในหมู่คนธรรพ์ชั้นต่ำ เทวดาเหล่านั้น ผู้เพียบพร้อม พรั่งพร้อมด้วยกามคุณ ๕ บำเรออยู่ ย่อมมาสู่ที่บำรุงของพวกข้าพระองค์ มาเพื่อเป็นผู้รับใช้ของพวกข้าพระองค์ โคปกเทวบุตรได้ตักเตือนเทวดาเหล่านั้นผู้มาสู่ที่บำรุงของพวกข้าพระองค์ เพื่อเป็นผู้รับใช้ของพวกข้าพระองค์ว่า ‘ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ทั้งหลาย ท่านทั้งหลายมีหน้าไปทางไหนกันหนอ จึงไม่ได้ฟังธรรมของพระผู้มีพระภาคพระองค์นั้น ส่วนข้าพเจ้า แม้เป็นสตรี ก็เป็นผู้เลื่อมใสในพระพุทธเจ้า เลื่อมใสในพระธรรม เลื่อมใสในพระสงฆ์ เป็นผู้บำเพ็ญศีลให้บริบูรณ์ คลายความยินดีในภาวะแห่งสตรี อบรมภาวะแห่งบุรุษแล้ว เบื้องหน้าแต่กายแตกตายไป ได้เข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ ถึงความเป็นบุตรของท้าวสักกะจอมเทพ แม้ในภพนี้ เขาก็รู้จักข้าพเจ้าอย่างนี้ว่า ‘โคปกเทวบุตร โคปกเทวบุตร’ แต่ท่านทั้งหลาย ประพฤติพรหมจรรย์ในพระผู้มีพระภาคแล้ว กลับบังเกิดในหมู่คนธรรพ์ชั้นต่ำ โอ ท่านผู้เจริญ เราได้เห็นสิ่งที่ไม่น่าดูเลยหนอ คือเราได้เห็นเพื่อนพรหมจารีบังเกิดในหมู่คนธรรพ์ชั้นต่ำ’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในบรรดาเทวดาเหล่านั้นที่ถูกโคปกเทวบุตรตักเตือน เทวดา ๒ องค์ได้สติในทิฏฐธรรม แล้วได้เข้าถึงหมู่พรหมปุโรหิต แต่เทวดาองค์หนึ่งยังคงอาศัยอยู่ในกามภพ

---

354.‘‘‘උපාසිකා චක්ඛුමතො අහොසිං,

๓๕๔. ‘ข้าพเจ้าได้เป็นอุบาสิกาของพระผู้มีพระภาคผู้มีพระจักษุ

---

නාමම්පි මය්හං අහු ‘ගොපිකා’ති;

බුද්ධෙ ච ධම්මෙ ච අභිප්පසන්නා,සඞ්ඝඤ්චුපට්ඨාසිං පසන්නචිත්තා.

ชื่อของข้าพเจ้าก็คือ ‘โคปิกา’ ข้าพเจ้าเลื่อมใสยิ่งในพระพุทธเจ้าและพระธรรม ได้อุปัฏฐากพระสงฆ์ด้วยจิตที่เลื่อมใส

---

‘‘‘තස්සෙව බුද්ධස්ස සුධම්මතාය,සක්කස්ස පුත්තොම්හි මහානුභාවො;

මහාජුතීකො තිදිවූපපන්නො,ජානන්ති මං ඉධාපි ‘ගොපකො’ති.

‘เพราะความที่พระธรรมของพระพุทธเจ้าพระองค์นั้นเป็นธรรมดี ข้าพเจ้าจึงเป็นบุตรของท้าวสักกะ ผู้มีอานุภาพมาก มีรัศมีมาก เกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ แม้ในภพนี้ เขาก็รู้จักข้าพเจ้าว่า ‘โคปกะ’

---

‘‘‘අථද්දසං භික්ඛවො දිට්ඨපුබ්බෙ,ගන්ධබ්බකායූපගතෙ වසීනෙ;

ඉමෙහි තෙ ගොතමසාවකාසෙ,යෙ ච මයං පුබ්බෙ මනුස්සභූතා.

‘ครั้งนั้น ข้าพเจ้าได้เห็นภิกษุทั้งหลายที่เคยเห็นมาก่อน ผู้ถึงแล้วซึ่งหมู่คนธรรพ์ ผู้สำรวมอินทรีย์ เหล่านี้คือสาวกของพระโคดม ซึ่งพวกเราเมื่อก่อนเป็นมนุษย์

---

‘‘‘අන්නෙන පානෙන උපට්ඨහිම්හා,පාදූපසඞ්ගය්හ සකෙ නිවෙසනෙ;

කුතොමුඛා නාම ඉමෙ භවන්තො,බුද්ධස්ස ධම්මානි පටිග්ගහෙසුං.

‘ได้อุปัฏฐากด้วยข้าวและน้ำ ชำระล้างพระบาทในที่อยู่ของตน ท่านผู้เจริญเหล่านี้มีหน้าไปทางไหนกันหนอ จึงได้รับเอาธรรมของพระพุทธเจ้า

---

‘‘‘පච්චත්තං වෙදිතබ්බො හි ධම්මො,සුදෙසිතො චක්ඛුමතානුබුද්ධො;

අහඤ්හි තුම්හෙව උපාසමානො,සුත්වාන අරියාන සුභාසිතානි.

‘ธรรมอันพระผู้มีพระภาคผู้มีพระจักษุทรงตรัสรู้แล้ว ทรงแสดงไว้ดีแล้ว เป็นสิ่งที่พึงรู้ได้เฉพาะตน ก็ข้าพเจ้าได้เข้าไปนั่งใกล้ท่านทั้งหลาย ได้ฟังสุภาษิตของพระอริยเจ้าทั้งหลาย

---

‘‘‘සක්කස්ස පුත්තොම්හි මහානුභාවො,මහාජුතීකො තිදිවූපපන්නො;

තුම්හෙ පන සෙට්ඨමුපාසමානා,අනුත්තරං බ්‍රහ්මචරියං චරිත්වා.

‘(เพราะเหตุนั้น) ข้าพเจ้าจึงเป็นบุตรของท้าวสักกะ ผู้มีอานุภาพมาก มีรัศมีมาก เกิดในสวรรค์ชั้นดาวดึงส์ แต่ท่านทั้งหลาย เข้าไปนั่งใกล้พระองค์ผู้ประเสริฐสุด ประพฤติพรหมจรรย์อันยอดเยี่ยมแล้ว

---

‘‘‘හීනං [Pg.218] කායං උපපන්නා භවන්තො,අනානුලොමා භවතූපපත්ති;

දුද්දිට්ඨරූපං වත අද්දසාම,සහධම්මිකෙ හීනකායූපපන්නෙ.

‘ท่านทั้งหลายกลับบังเกิดในหมู่ที่ต่ำต้อย การบังเกิดของท่านไม่สมควรเลยหนอ เราได้เห็นสิ่งที่ไม่น่าดูเลยหนอ คือได้เห็นเพื่อนพรหมจารีบังเกิดในหมู่ที่ต่ำต้อย

---

‘‘‘ගන්ධබ්බකායූපගතා භවන්තො,දෙවානමාගච්ඡථ පාරිචරියං;

අගාරෙ වසතො මය්හං,ඉමං පස්ස විසෙසතං.

ท่านทั้งหลายเข้าถึงหมู่คนธรรพ์ ย่อมมาเพื่อเป็นผู้บำรุงเทวดาทั้งหลาย ท่านทั้งหลายจงดูความพิเศษนี้ของเราผู้เคยอยู่ในเรือน

---

‘‘‘ඉත්ථී හුත්වා ස්වජ්ජ පුමොම්හි දෙවො,දිබ්බෙහි කාමෙහි සමඞ්ගිභූතො’;

තෙ චොදිතා ගොතමසාවකෙන,සංවෙගමාපාදු සමෙච්ච ගොපකං.

เรานั้นเป็นหญิงแล้ว วันนี้เป็นเทพบุรุษเพียบพร้อมด้วยกามอันเป็นทิพย์' เทพบุตรเหล่านั้นถูกสาวกของพระโคดมตักเตือนแล้ว จึงเกิดสังเวช พากันเข้าไปหาโคปกเทพบุตร

---

‘‘‘හන්ද වියායාම බ්‍යායාම,මා නො මයං පරපෙස්සා අහුම්හා’;

තෙසං දුවෙ වීරියමාරභිංසු,අනුස්සරං ගොතමසාසනානි.

เอาเถิด เราจงพยายาม จงพยายามอย่างยิ่ง พวกเราอย่าได้เป็นคนรับใช้ของผู้อื่นเลย' ในเทพบุตร ๓ องค์นั้น ๒ องค์ปรารภความเพียร ระลึกถึงคำสั่งสอนของพระโคดมอยู่

---

‘‘ඉධෙව චිත්තානි විරාජයිත්වා,කාමෙසු ආදීනවමද්දසංසු;

තෙ කාමසංයොජනබන්ධනානි,පාපිමයොගානි දුරච්චයානි.

เทพบุตร ๒ องค์นั้นทำจิตให้คลายกำหนัดในเทวโลกนี้เอง เห็นโทษในกามทั้งหลายแล้ว ตัดเครื่องผูกคือกามสังโยชน์ อันเป็นบ่วงของมารที่ข้ามได้ยาก

---

‘‘නාගොව සන්නානි ගුණානි ඡෙත්වා,දෙවෙ තාවතිංසෙ අතික්කමිංසු;

සඉන්දා දෙවා සපජාපතිකා,සබ්බෙ සුධම්මාය සභායුපවිට්ඨා.

เหมือนพญาช้างตัดเครื่องผูกที่มั่นคงแล้ว ก้าวล่วงเทวดาชาวดาวดึงส์ไปได้ เทวดาทั้งปวงพร้อมทั้งท้าววาสวะและประชาบดีประทับนั่งในสุธรรมาสภา

---

‘‘තෙසං නිසින්නානං අභික්කමිංසු,වීරා විරාගා විරජං කරොන්තා;

තෙ දිස්වා සංවෙගමකාසි වාසවො,දෙවාභිභූ දෙවගණස්ස මජ්ඣෙ.

เทพบุตรผู้กล้าหาญ ๒ องค์ผู้ปราศจากราคะ ทำตนให้ปราศจากธุลี ก้าวล่วงเทวดาเหล่านั้นผู้นั่งอยู่ไป ท้าววาสวะผู้เป็นใหญ่กว่าเทวดาทั้งหลาย ทอดพระเนตรเห็นเทพบุตร ๒ องค์นั้นแล้ว ได้ทรงเกิดสังเวชขึ้นท่ามกลางหมู่เทพ

---

‘‘‘ඉමෙහි [Pg.219] තෙ හීනකායූපපන්නා,දෙවෙ තාවතිංසෙ අභික්කමන්ති’;

සංවෙගජාතස්ස වචො නිසම්ම,සො ගොපකො වාසවමජ්ඣභාසි.

เทพบุตรเหล่านี้เข้าถึงหมู่เทพชั้นต่ำ แต่กลับก้าวล่วงเทวดาชาวดาวดึงส์ไปได้' โคปกเทพบุตรนั้นได้ฟังพระดำรัสของท้าววาสวะผู้ทรงเกิดสังเวชแล้ว จึงได้กราบทูลท้าววาสวะว่า

---

‘‘‘බුද්ධො ජනින්දත්ථි මනුස්සලොකෙ,කාමාභිභූ සක්‍යමුනීති ඤායති;

තස්සෙව තෙ පුත්තා සතියා විහීනා,චොදිතා මයා තෙ සතිමජ්ඣලත්ථුං.

ข้าแต่ท้าววาสวะผู้เป็นจอมเทพ ในมนุษยโลกมีพระพุทธเจ้าผู้ทรงครอบงำกาม ปรากฏพระนามว่าศากยมุนี เทพบุตรเหล่านี้เป็นโอรสของพระพุทธเจ้าพระองค์นั้น แต่เสื่อมจากสติ ถูกข้าพระองค์ตักเตือน จึงได้สติกลับคืนมา

---

‘‘‘තිණ්ණං තෙසං ආවසිනෙත්ථ එකො,ගන්ධබ්බකායූපගතො වසීනො;

ද්වෙ ච සම්බොධිපථානුසාරිනො,දෙවෙපි හීළෙන්ති සමාහිතත්තා.

ในเทพบุตร ๓ องค์นั้น องค์หนึ่งยังคงอยู่ในหมู่คนธรรพ์นี้ เป็นผู้เข้าถึงหมู่คนธรรพ์ ส่วนอีก ๒ องค์เป็นผู้ดำเนินตามทางแห่งสัมโพธิ มีจิตตั้งมั่น ย่อมดูหมิ่นแม้เทวดาทั้งหลาย

---

‘‘‘එතාදිසී ධම්මප්පකාසනෙත්ථ,න තත්ථ කිංකඞ්ඛති කොචි සාවකො;

නිතිණ්ණඔඝං විචිකිච්ඡඡින්නං,බුද්ධං නමස්සාම ජිනං ජනින්දං’.

ในพระศาสนานี้ การประกาศธรรมเป็นเช่นนี้ สาวกองค์ไหนๆ จะมีความสงสัยในพระศาสนานั้นก็หาไม่ ข้าแต่ท้าวจอมเทพ พวกเราจงนมัสการพระพุทธเจ้าผู้ทรงชนะ ผู้ข้ามโอฆะได้แล้ว ผู้ทรงตัดวิจิกิจฉาได้แล้ว

---

‘‘යං තෙ ධම්මං ඉධඤ්ඤාය,විසෙසං අජ්ඣගංසු තෙ;

කායං බ්‍රහ්මපුරොහිතං,දුවෙ තෙසං විසෙසගූ.

เทพบุตร ๒ องค์ใน ๓ องค์นั้น เป็นผู้บรรลุคุณวิเศษ รู้แจ้งธรรมของพระองค์ในศาสนานี้แล้ว ได้บรรลุคุณวิเศษ คือ กายพรหมปุโรหิต

---

‘‘තස්ස ධම්මස්ස පත්තියා,ආගතම්හාසි මාරිස;

කතාවකාසා භගවතා,පඤ්හං පුච්ඡෙමු මාරිසා’’ති.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ พวกข้าพระองค์มาก็เพื่อบรรลุธรรมนั้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ หากพระผู้มีพระภาคทรงประทานโอกาส พวกข้าพระองค์จะขอทูลถามปัญหา

---

355. අථ ඛො භගවතො එතදහොසි – ‘‘දීඝරත්තං විසුද්ධො ඛො අයං යක්ඛො, යං කිඤ්චි මං පඤ්හං පුච්ඡිස්සති, සබ්බං තං අත්ථසඤ්හිතංයෙව පුච්ඡිස්සති, නො අනත්ථසඤ්හිතං. යඤ්චස්සාහං පුට්ඨො බ්‍යාකරිස්සාමි, තං ඛිප්පමෙව ආජානිස්සතී’’ති.

๓๕๕. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคได้มีพระดำริดังนี้ว่า 'ยักษ์ตนนี้บริสุทธิ์มานานแล เขาจะถามปัญหาใดๆ กับเรา ก็จะถามแต่ปัญหาที่ประกอบด้วยประโยชน์เท่านั้น ไม่ถามปัญหาที่ไม่ประกอบด้วยประโยชน์ และปัญหาใดที่เราถูกเขาถามแล้วจักพยากรณ์ เขาก็จักรู้ทั่วถึงปัญหานั้นได้ฉับพลัน'

---

356. අථ [Pg.220] ඛො භගවා සක්කං දෙවානමින්දං ගාථාය අජ්ඣභාසි –

๓๕๖. ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคได้ตรัสคาถาแก่ท้าวสักกะจอมเทพว่า

---

‘‘පුච්ඡ වාසව මං පඤ්හං, යං කිඤ්චි මනසිච්ඡසි;

තස්ස තස්සෙව පඤ්හස්ස, අහං අන්තං කරොමි තෙ’’ති.

ดูก่อนท้าววาสวะ ท่านจงถามปัญหาใดๆ ที่ท่านปรารถนาในใจเถิด เราจะทำที่สุดแห่งปัญหานั้นๆ ของท่าน

---

පඨමභාණවාරො නිට්ඨිතො.

จบภาณวารที่ ๑

---

357. කතාවකාසො සක්කො දෙවානමින්දො භගවතා ඉමං භගවන්තං පඨමං පඤ්හං අපුච්ඡි –

๓๕๗. ท้าวสักกะจอมเทพ ครั้นได้รับโอกาสจากพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้ทูลถามปัญหาข้อแรกนี้กับพระผู้มีพระภาคว่า

---

‘‘කිං සංයොජනා නු ඛො, මාරිස, දෙවා මනුස්සා අසුරා නාගා ගන්ධබ්බා යෙ චඤ්ඤෙ සන්ති පුථුකායා, තෙ – ‘අවෙරා අදණ්ඩා අසපත්තා අබ්‍යාපජ්ජා විහරෙමු අවෙරිනො’ති ඉති ච නෙසං හොති, අථ ච පන සවෙරා සදණ්ඩා සසපත්තා සබ්‍යාපජ්ජා විහරන්ති සවෙරිනො’’ති? ඉත්ථං සක්කො දෙවානමින්දො භගවන්තං පඤ්හං අපුච්ඡි. තස්ස භගවා පඤ්හං පුට්ඨො බ්‍යාකාසි –

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ อะไรเป็นเครื่องผูกพันหนอ ที่ทำให้เทวดา มนุษย์ อสูร นาค คนธรรพ์ และหมู่สัตว์อื่นๆ อีกมาก แม้จะมีความปรารถนาว่า 'ขอเราจงเป็นผู้ไม่มีเวร ไม่มีการเบียดเบียน ไม่มีศัตรู ไม่มีความทุกข์ใจ อยู่โดยไม่มีเวรเถิด' แต่พวกเขากลับยังคงเป็นผู้มีเวร มีการเบียดเบียน มีศัตรู มีความทุกข์ใจ อยู่โดยมีเวร' ท้าวสักกะจอมเทพได้ทูลถามปัญหาด้วยประการฉะนี้กับพระผู้มีพระภาค พระผู้มีพระภาคครั้นถูกทูลถามแล้ว จึงทรงพยากรณ์ปัญหานั้นแก่ท้าวเธอว่า

---

‘‘ඉස්සාමච්ඡරියසංයොජනා ඛො, දෙවානමින්ද, දෙවා මනුස්සා අසුරා නාගා ගන්ධබ්බා යෙ චඤ්ඤෙ සන්ති පුථුකායා, තෙ – ‘අවෙරා අදණ්ඩා අසපත්තා අබ්‍යාපජ්ජා විහරෙමු අවෙරිනො’ති ඉති ච නෙසං හොති, අථ ච පන සවෙරා සදණ්ඩා සසපත්තා සබ්‍යාපජ්ජා විහරන්ති සවෙරිනො’’ති. ඉත්ථං භගවා සක්කස්ස දෙවානමින්දස්ස පඤ්හං පුට්ඨො බ්‍යාකාසි. අත්තමනො සක්කො දෙවානමින්දො භගවතො භාසිතං අභිනන්දි අනුමොදි – ‘‘එවමෙතං, භගවා, එවමෙතං, සුගත. තිණ්ණා මෙත්ථ කඞ්ඛා විගතා කථංකථා භගවතො පඤ්හවෙය්‍යාකරණං සුත්වා’’ති.

ดูก่อนจอมเทพ เพราะเครื่องผูกคือความริษยาและความตระหนี่ เทวดา มนุษย์ อสูร นาค คนธรรพ์ และหมู่สัตว์อื่นๆ อีกมาก แม้จะมีความปรารถนาว่า 'ขอเราจงเป็นผู้ไม่มีเวร ไม่มีการเบียดเบียน ไม่มีศัตรู ไม่มีความทุกข์ใจ อยู่โดยไม่มีเวรเถิด' แต่พวกเขากลับยังคงเป็นผู้มีเวร มีการเบียดเบียน มีศัตรู มีความทุกข์ใจ อยู่โดยมีเวร' พระผู้มีพระภาคครั้นถูกท้าวสักกะจอมเทพทูลถามแล้ว ได้ทรงพยากรณ์ปัญหาด้วยประการฉะนี้ ท้าวสักกะจอมเทพทรงพอพระทัย ชื่นชม อนุโมทนาภาษิตของพระผู้มีพระภาคว่า 'เป็นอย่างนั้น พระผู้มีพระภาค เป็นอย่างนั้น พระสุคต ข้าพระองค์ได้ฟังการพยากรณ์ปัญหาของพระผู้มีพระภาคแล้ว ความสงสัยของข้าพระองค์ในเรื่องนี้ก็ข้ามพ้นได้แล้ว ความเคลือบแคลงก็หมดไป'

---

358. ඉතිහ සක්කො දෙවානමින්දො භගවතො භාසිතං අභිනන්දිත්වා අනුමොදිත්වා භගවන්තං උත්තරිං පඤ්හං අපුච්ඡි –

๓๕๘. ครั้งนั้น ท้าวสักกะจอมเทพทรงชื่นชมอนุโมทนาภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้ทูลถามปัญหายิ่งขึ้นไปกับพระผู้มีพระภาคว่า

---

‘‘ඉස්සාමච්ඡරියං පන, මාරිස, කිංනිදානං කිංසමුදයං කිංජාතිකං කිංපභවං; කිස්මිං සති ඉස්සාමච්ඡරියං හොති; කිස්මිං අසති ඉස්සාමච්ඡරියං න හොතී’’ති? ‘‘ඉස්සාමච්ඡරියං ඛො, දෙවානමින්ද, පියාප්පියනිදානං පියාප්පියසමුදයං පියාප්පියජාතිකං පියාප්පියපභවං; පියාප්පියෙ සති ඉස්සාමච්ඡරියං හොති, පියාප්පියෙ අසති ඉස්සාමච්ඡරියං න හොතී’’ති.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ความริษยาและความตระหนี่มีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นแดนเกิด มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด เมื่ออะไรมีอยู่ ความริษยาและความตระหนี่จึงมี เมื่ออะไรไม่มีอยู่ ความริษยาและความตระหนี่จึงไม่มี' 'ดูก่อนจอมเทพ ความริษยาและความตระหนี่มีสิ่งเป็นที่รักและไม่เป็นที่รักเป็นเหตุ มีสิ่งเป็นที่รักและไม่เป็นที่รักเป็นแดนเกิด มีสิ่งเป็นที่รักและไม่เป็นที่รักเป็นกำเนิด มีสิ่งเป็นที่รักและไม่เป็นที่รักเป็นแดนเกิด เมื่อสิ่งเป็นที่รักและไม่เป็นที่รักมีอยู่ ความริษยาและความตระหนี่จึงมี เมื่อสิ่งเป็นที่รักและไม่เป็นที่รักไม่มีอยู่ ความริษยาและความตระหนี่จึงไม่มี'

---

‘‘පියාප්පියං [Pg.221] ඛො පන, මාරිස, කිංනිදානං කිංසමුදයං කිංජාතිකං කිංපභවං; කිස්මිං සති පියාප්පියං හොති; කිස්මිං අසති පියාප්පියං න හොතී’’ති? ‘‘පියාප්පියං ඛො, දෙවානමින්ද, ඡන්දනිදානං ඡන්දසමුදයං ඡන්දජාතිකං ඡන්දපභවං; ඡන්දෙ සති පියාප්පියං හොති; ඡන්දෙ අසති පියාප්පියං න හොතී’’ති.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็สิ่งเป็นที่รักและไม่เป็นที่รักมีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นแดนเกิด มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด เมื่ออะไรมีอยู่ สิ่งเป็นที่รักและไม่เป็นที่รักจึงมี เมื่ออะไรไม่มีอยู่ สิ่งเป็นที่รักและไม่เป็นที่รักจึงไม่มี' 'ดูก่อนจอมเทพ สิ่งเป็นที่รักและไม่เป็นที่รักมีฉันทะเป็นเหตุ มีฉันทะเป็นแดนเกิด มีฉันทะเป็นกำเนิด มีฉันทะเป็นแดนเกิด เมื่อฉันทะมีอยู่ สิ่งเป็นที่รักและไม่เป็นที่รักจึงมี เมื่อฉันทะไม่มีอยู่ สิ่งเป็นที่รักและไม่เป็นที่รักจึงไม่มี'

---

‘‘ඡන්දො ඛො පන, මාරිස, කිංනිදානො කිංසමුදයො කිංජාතිකො කිංපභවො; කිස්මිං සති ඡන්දො හොති; කිස්මිං අසති ඡන්දො න හොතී’’ති? ‘‘ඡන්දො ඛො, දෙවානමින්ද, විතක්කනිදානො විතක්කසමුදයො විතක්කජාතිකො විතක්කපභවො; විතක්කෙ සති ඡන්දො හොති; විතක්කෙ අසති ඡන්දො න හොතී’’ති.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ฉันทะมีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นแดนเกิด มีอะไรเป็นกำเนิด มีอะไรเป็นแดนเกิด เมื่ออะไรมีอยู่ ฉันทะจึงมี เมื่ออะไรไม่มีอยู่ ฉันทะจึงไม่มี' 'ดูก่อนจอมเทพ ฉันทะมีวิตกเป็นเหตุ มีวิตกเป็นแดนเกิด มีวิตกเป็นกำเนิด มีวิตกเป็นแดนเกิด เมื่อวิตกมีอยู่ ฉันทะจึงมี เมื่อวิตกไม่มีอยู่ ฉันทะจึงไม่มี'

---

‘‘විතක්කො ඛො පන, මාරිස, කිංනිදානො කිංසමුදයො කිංජාතිකො කිංපභවො; කිස්මිං සති විතක්කො හොති; කිස්මිං අසති විතක්කො න හොතී’’ති? ‘‘විතක්කො ඛො, දෙවානමින්ද, පපඤ්චසඤ්ඤාසඞ්ඛානිදානො පපඤ්චසඤ්ඤාසඞ්ඛාසමුදයො පපඤ්චසඤ්ඤාසඞ්ඛාජාතිකො පපඤ්චසඤ්ඤාසඞ්ඛාපභවො; පපඤ්චසඤ්ඤාසඞ්ඛාය සති විතක්කො හොති; පපඤ්චසඤ්ඤාසඞ්ඛාය අසති විතක්කො න හොතී’’ති.

“ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ก็วิตกมีอะไรเป็นเหตุ มีอะไรเป็นสมุทัย มีอะไรเป็นชาติ มีอะไรเป็นแดนเกิด เมื่ออะไรมี วิตกจึงมี เมื่ออะไรไม่มี วิตกจึงไม่มี” “ดูก่อนจอมเทพ วิตกมีปปัญจสัญญาและสังขารเป็นเหตุ มีปปัญจสัญญาและสังขารเป็นสมุทัย มีปปัญจสัญญาและสังขารเป็นชาติ มีปปัญจสัญญาและสังขารเป็นแดนเกิด เมื่อปปัญจสัญญาและสังขารมี วิตกจึงมี เมื่อปปัญจสัญญาและสังขารไม่มี วิตกจึงไม่มี”

---

‘‘කථං පටිපන්නො පන, මාරිස, භික්ඛු පපඤ්චසඤ්ඤාසඞ්ඛානිරොධසාරුප්පගාමිනිං පටිපදං පටිපන්නො හොතී’’ති?

“ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ก็ภิกษุปฏิบัติอย่างไร จึงชื่อว่าปฏิบัติปฏิปทาอันเป็นที่สบายแก่ความดับปปัญจสัญญาและสังขาร”

---

වෙදනාකම්මට්ඨානං

เวทนากัมมัฏฐาน

---

359. ‘‘සොමනස්සංපාහං, දෙවානමින්ද, දුවිධෙන වදාමි – සෙවිතබ්බම්පි, අසෙවිතබ්බම්පි. දොමනස්සංපාහං, දෙවානමින්ද, දුවිධෙන වදාමි – සෙවිතබ්බම්පි, අසෙවිතබ්බම්පි. උපෙක්ඛංපාහං, දෙවානමින්ද, දුවිධෙන වදාමි – සෙවිතබ්බම්පි, අසෙවිතබ්බම්පි.

๓๕๙. “ดูก่อนจอมเทพ เรากล่าวโสมนัสโดยส่วน ๒ คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี ดูก่อนจอมเทพ เรากล่าวโทมนัสโดยส่วน ๒ คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี ดูก่อนจอมเทพ เรากล่าวอุเบกขาโดยส่วน ๒ คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี

---

360. ‘‘සොමනස්සංපාහං, දෙවානමින්ද, දුවිධෙන වදාමි සෙවිතබ්බම්පි, අසෙවිතබ්බම්පීති ඉති ඛො පනෙතං වුත්තං, කිඤ්චෙතං පටිච්ච වුත්තං? තත්ථ යං ජඤ්ඤා සොමනස්සං ‘ඉමං ඛො මෙ සොමනස්සං සෙවතො අකුසලා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්ති, කුසලා ධම්මා පරිහායන්තී’ති, එවරූපං සොමනස්සං න සෙවිතබ්බං. තත්ථ යං ජඤ්ඤා සොමනස්සං ‘ඉමං ඛො මෙ සොමනස්සං සෙවතො [Pg.222] අකුසලා ධම්මා පරිහායන්ති, කුසලා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්තී’ති, එවරූපං සොමනස්සං සෙවිතබ්බං. තත්ථ යං චෙ සවිතක්කං සවිචාරං, යං චෙ අවිතක්කං අවිචාරං, යෙ අවිතක්කෙ අවිචාරෙ, තෙ පණීතතරෙ. සොමනස්සංපාහං, දෙවානමින්ද, දුවිධෙන වදාමි සෙවිතබ්බම්පි, අසෙවිතබ්බම්පීති. ඉති යං තං වුත්තං, ඉදමෙතං පටිච්ච වුත්තං.

๓๖๐. “ดูก่อนจอมเทพ ก็คำที่เรากล่าวว่า เรากล่าวโสมนัสโดยส่วน ๒ คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มีนั้น เราอาศัยอะไรกล่าว บรรดาโสมนัส ๒ อย่างนั้น บุคคลพึงทราบโสมนัสอย่างใดอย่างหนึ่งว่า ‘เมื่อเราเสพโสมนัสนี้อยู่ อกุศลธรรมเจริญขึ้น กุศลธรรมเสื่อมไป’ โสมนัสเห็นปานนี้ ไม่ควรเสพ บรรดาโสมนัส ๒ อย่างนั้น บุคคลพึงทราบโสมนัสอย่างใดอย่างหนึ่งว่า ‘เมื่อเราเสพโสมนัสนี้อยู่ อกุศลธรรมเสื่อมไป กุศลธรรมเจริญขึ้น’ โสมนัสเห็นปานนี้ ควรเสพ บรรดาโสมนัสที่ควรเสพนั้น โสมนัสที่ยังมีวิตกวิจารก็มี ที่ไม่มีวิตกวิจารก็มี บรรดาโสมนัส ๒ อย่างนั้น โสมนัสที่ไม่มีวิตกวิจารประณีตกว่า ดูก่อนจอมเทพ คำที่เรากล่าวว่า เรากล่าวโสมนัสโดยส่วน ๒ คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มีนั้น เราอาศัยข้อนี้กล่าว

---

361. ‘‘දොමනස්සංපාහං, දෙවානමින්ද, දුවිධෙන වදාමි සෙවිතබ්බම්පි, අසෙවිතබ්බම්පීති. ඉති ඛො පනෙතං වුත්තං, කිඤ්චෙතං පටිච්ච වුත්තං? තත්ථ යං ජඤ්ඤා දොමනස්සං ‘ඉමං ඛො මෙ දොමනස්සං සෙවතො අකුසලා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්ති, කුසලා ධම්මා පරිහායන්තී’ති, එවරූපං දොමනස්සං න සෙවිතබ්බං. තත්ථ යං ජඤ්ඤා දොමනස්සං ‘ඉමං ඛො මෙ දොමනස්සං සෙවතො අකුසලා ධම්මා පරිහායන්ති, කුසලා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්තී’ති, එවරූපං දොමනස්සං සෙවිතබ්බං. තත්ථ යං චෙ සවිතක්කං සවිචාරං, යං චෙ අවිතක්කං අවිචාරං, යෙ අවිතක්කෙ අවිචාරෙ, තෙ පණීතතරෙ. දොමනස්සංපාහං, දෙවානමින්ද, දුවිධෙන වදාමි සෙවිතබ්බම්පි, අසෙවිතබ්බම්පී’ති ඉති යං තං වුත්තං, ඉදමෙතං පටිච්ච වුත්තං.

๓๖๑. “ดูก่อนจอมเทพ ก็คำที่เรากล่าวว่า เรากล่าวโทมนัสโดยส่วน ๒ คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มีนั้น เราอาศัยอะไรกล่าว บรรดาโทมนัส ๒ อย่างนั้น บุคคลพึงทราบโทมนัสอย่างใดอย่างหนึ่งว่า ‘เมื่อเราเสพโทมนัสนี้อยู่ อกุศลธรรมเจริญขึ้น กุศลธรรมเสื่อมไป’ โทมนัสเห็นปานนี้ ไม่ควรเสพ บรรดาโทมนัส ๒ อย่างนั้น บุคคลพึงทราบโทมนัสอย่างใดอย่างหนึ่งว่า ‘เมื่อเราเสพโทมนัสนี้อยู่ อกุศลธรรมเสื่อมไป กุศลธรรมเจริญขึ้น’ โทมนัสเห็นปานนี้ ควรเสพ บรรดาโทมนัสที่ควรเสพนั้น โทมนัสที่ยังมีวิตกวิจารก็มี ที่ไม่มีวิตกวิจารก็มี บรรดาโทมนัส ๒ อย่างนั้น โทมนัสที่ไม่มีวิตกวิจารประณีตกว่า ดูก่อนจอมเทพ คำที่เรากล่าวว่า เรากล่าวโทมนัสโดยส่วน ๒ คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มีนั้น เราอาศัยข้อนี้กล่าว

---

362. ‘‘උපෙක්ඛංපාහං, දෙවානමින්ද, දුවිධෙන වදාමි සෙවිතබ්බම්පි, අසෙවිතබ්බම්පීති ඉති ඛො පනෙතං වුත්තං, කිඤ්චෙතං පටිච්ච වුත්තං? තත්ථ යං ජඤ්ඤා උපෙක්ඛං ‘ඉමං ඛො මෙ උපෙක්ඛං සෙවතො අකුසලා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්ති, කුසලා ධම්මා පරිහායන්තී’ති, එවරූපා උපෙක්ඛා න සෙවිතබ්බා. තත්ථ යං ජඤ්ඤා උපෙක්ඛං ‘ඉමං ඛො මෙ උපෙක්ඛං සෙවතො අකුසලා ධම්මා පරිහායන්ති, කුසලා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්තී’ති, එවරූපා උපෙක්ඛා සෙවිතබ්බා. තත්ථ යං චෙ සවිතක්කං සවිචාරං, යං චෙ අවිතක්කං අවිචාරං, යෙ අවිතක්කෙ අවිචාරෙ, තෙ පණීතතරෙ. උපෙක්ඛංපාහං, දෙවානමින්ද, දුවිධෙන වදාමි සෙවිතබ්බම්පි, අසෙවිතබ්බම්පීති ඉති යං තං වුත්තං, ඉදමෙතං පටිච්ච වුත්තං.

๓๖๒. “ดูก่อนจอมเทพ ก็คำที่เรากล่าวว่า เรากล่าวอุเบกขาโดยส่วน ๒ คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มีนั้น เราอาศัยอะไรกล่าว บรรดาอุเบกขา ๒ อย่างนั้น บุคคลพึงทราบอุเบกขาอย่างใดอย่างหนึ่งว่า ‘เมื่อเราเสพอุเบกขานี้อยู่ อกุศลธรรมเจริญขึ้น กุศลธรรมเสื่อมไป’ อุเบกขาเห็นปานนี้ ไม่ควรเสพ บรรดาอุเบกขา ๒ อย่างนั้น บุคคลพึงทราบอุเบกขาอย่างใดอย่างหนึ่งว่า ‘เมื่อเราเสพอุเบกขานี้อยู่ อกุศลธรรมเสื่อมไป กุศลธรรมเจริญขึ้น’ อุเบกขาเห็นปานนี้ ควรเสพ บรรดาอุเบกขาที่ควรเสพนั้น อุเบกขาที่ยังมีวิตกวิจารก็มี ที่ไม่มีวิตกวิจารก็มี บรรดาอุเบกขา ๒ อย่างนั้น อุเบกขาที่ไม่มีวิตกวิจารประณีตกว่า ดูก่อนจอมเทพ คำที่เรากล่าวว่า เรากล่าวอุเบกขาโดยส่วน ๒ คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มีนั้น เราอาศัยข้อนี้กล่าว

---

363. ‘‘එවං පටිපන්නො ඛො, දෙවානමින්ද, භික්ඛු පපඤ්චසඤ්ඤාසඞ්ඛානිරොධසාරුප්පගාමිනිං පටිපදං පටිපන්නො හොතී’’ති. ඉත්ථං භගවා සක්කස්ස දෙවානමින්දස්ස පඤ්හං පුට්ඨො බ්‍යාකාසි. අත්තමනො සක්කො දෙවානමින්දො භගවතො භාසිතං [Pg.223] අභිනන්දි අනුමොදි – ‘‘එවමෙතං, භගවා, එවමෙතං, සුගත, තිණ්ණා මෙත්ථ කඞ්ඛා විගතා කථංකථා භගවතො පඤ්හවෙය්‍යාකරණං සුත්වා’’ති.

๓๖๓. “ดูก่อนจอมเทพ ภิกษุปฏิบัติอย่างนี้แล จึงชื่อว่าปฏิบัติปฏิปทาอันเป็นที่สบายแก่ความดับปปัญจสัญญาและสังขาร” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์ปัญหาที่ท้าวสักกะจอมเทพทูลถามแล้วด้วยประการฉะนี้ ท้าวสักกะจอมเทพทรงมีพระทัยยินดี ชื่นชมอนุโมทนาภาษิตของพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ข้าแต่พระสุคต ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ความสงสัยของข้าพระองค์ในข้อนี้หมดไปแล้ว ความเคลือบแคลงของข้าพระองค์หมดไปแล้ว เพราะได้ฟังการพยากรณ์ปัญหาของพระผู้มีพระภาค”

---

පාතිමොක්ඛසංවරො

ปาติโมกขสังวร

---

364. ඉතිහ සක්කො දෙවානමින්දො භගවතො භාසිතං අභිනන්දිත්වා අනුමොදිත්වා භගවන්තං උත්තරිං පඤ්හං අපුච්ඡි –

๓๖๔. ครั้งนั้นแล ท้าวสักกะจอมเทพทรงชื่นชมอนุโมทนาภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้ทูลถามปัญหายิ่งขึ้นไปกะพระผู้มีพระภาคว่า

---

‘‘කථං පටිපන්නො පන, මාරිස, භික්ඛු පාතිමොක්ඛසංවරාය පටිපන්නො හොතී’’ති? ‘‘කායසමාචාරංපාහං, දෙවානමින්ද, දුවිධෙන වදාමි – සෙවිතබ්බම්පි, අසෙවිතබ්බම්පි. වචීසමාචාරංපාහං, දෙවානමින්ද, දුවිධෙන වදාමි – සෙවිතබ්බම්පි, අසෙවිතබ්බම්පි. පරියෙසනංපාහං, දෙවානමින්ද, දුවිධෙන වදාමි – සෙවිතබ්බම්පි, අසෙවිතබ්බ’’ම්පි.

“ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ ก็ภิกษุปฏิบัติอย่างไร จึงชื่อว่าปฏิบัติเพื่อปาติโมกขสังวร” “ดูก่อนจอมเทพ เรากล่าวสมจารทางกายโดยส่วน ๒ คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี ดูก่อนจอมเทพ เรากล่าวสมจารทางวาจาโดยส่วน ๒ คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี ดูก่อนจอมเทพ เรากล่าวการแสวงหาโดยส่วน ๒ คือ ที่ควรเสพก็มี ที่ไม่ควรเสพก็มี”

---

‘‘කායසමාචාරංපාහං, දෙවානමින්ද, දුවිධෙන වදාමි සෙවිතබ්බම්පි අසෙවිතබ්බම්පීති ඉති ඛො පනෙතං වුත්තං, කිඤ්චෙතං පටිච්ච වුත්තං? තත්ථ යං ජඤ්ඤා කායසමාචාරං ‘ඉමං ඛො මෙ කායසමාචාරං සෙවතො අකුසලා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්ති, කුසලා ධම්මා පරිහායන්තී’ති, එවරූපො කායසමාචාරො න සෙවිතබ්බො. තත්ථ යං ජඤ්ඤා කායසමාචාරං ‘ඉමං ඛො මෙ කායසමාචාරං සෙවතො අකුසලා ධම්මා පරිහායන්ති, කුසලා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්තී’ති, එවරූපො කායසමාචාරො සෙවිතබ්බො. කායසමාචාරංපාහං, දෙවානමින්ද, දුවිධෙන වදාමි – සෙවිතබ්බම්පි, අසෙවිතබ්බම්පීති ඉති යං තං වුත්තං, ඉදමෙතං පටිච්ච වුත්තං.

ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เรากล่าวถึงกายสมาจารไว้ ๒ อย่าง คือ กายสมาจารที่ควรเสพ และกายสมาจารที่ไม่ควรเสพ’ คำนั้นเราอาศัยอะไรกล่าวเล่า? ในกายสมาจาร ๒ อย่างนั้น บุคคลพึงทราบกายสมาจารใดว่า ‘เมื่อเราเสพกายสมาจารนี้ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป’ กายสมาจารเช่นนี้ไม่ควรเสพ ในกายสมาจาร ๒ อย่างนั้น บุคคลพึงทราบกายสมาจารใดว่า ‘เมื่อเราเสพกายสมาจารนี้ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น’ กายสมาจารเช่นนี้ควรเสพ ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เรากล่าวถึงกายสมาจารไว้ ๒ อย่าง คือ กายสมาจารที่ควรเสพ และกายสมาจารที่ไม่ควรเสพ’ คำนั้นเราอาศัยเหตุนี้กล่าว

---

‘‘වචීසමාචාරංපාහං, දෙවානමින්ද, දුවිධෙන වදාමි – සෙවිතබ්බම්පි, අසෙවිතබ්බම්පී’ති. ඉති ඛො පනෙතං වුත්තං, කිඤ්චෙතං පටිච්ච වුත්තං? තත්ථ යං ජඤ්ඤා වචීසමාචාරං ‘ඉමං ඛො මෙ වචීසමාචාරං සෙවතො අකුසලා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්ති, කුසලා ධම්මා පරිහායන්තී’ති, එවරූපො වචීසමාචාරො න සෙවිතබ්බො. තත්ථ යං ජඤ්ඤා වචීසමාචාරං ‘ඉමං ඛො මෙ වචීසමාචාරං සෙවතො අකුසලා ධම්මා පරිහායන්ති, කුසලා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්තී’ති, එවරූපො වචීසමාචාරො සෙවිතබ්බො. වචීසමාචාරංපාහං, දෙවානමින්ද, දුවිධෙන වදාමි – සෙවිතබ්බම්පි, අසෙවිතබ්බම්පීති ඉති යං තං වුත්තං, ඉදමෙතං පටිච්ච වුත්තං.

ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เรากล่าวถึงวจีสมาจารไว้ ๒ อย่าง คือ วจีสมาจารที่ควรเสพ และวจีสมาจารที่ไม่ควรเสพ’ คำนั้นเราอาศัยอะไรกล่าวเล่า? ในวจีสมาจาร ๒ อย่างนั้น บุคคลพึงทราบวจีสมาจารใดว่า ‘เมื่อเราเสพวจีสมาจารนี้ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป’ วจีสมาจารเช่นนี้ไม่ควรเสพ ในวจีสมาจาร ๒ อย่างนั้น บุคคลพึงทราบวจีสมาจารใดว่า ‘เมื่อเราเสพวจีสมาจารนี้ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น’ วจีสมาจารเช่นนี้ควรเสพ ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เรากล่าวถึงวจีสมาจารไว้ ๒ อย่าง คือ วจีสมาจารที่ควรเสพ และวจีสมาจารที่ไม่ควรเสพ’ คำนั้นเราอาศัยเหตุนี้กล่าว

---

‘‘පරියෙසනංපාහං[Pg.224], දෙවානමින්ද, දුවිධෙන වදාමි – සෙවිතබ්බම්පි, අසෙවිතබ්බම්පීති ඉති ඛො පනෙතං වුත්තං, කිඤ්චෙතං පටිච්ච වුත්තං? තත්ථ යං ජඤ්ඤා පරියෙසනං ‘ඉමං ඛො මෙ පරියෙසනං සෙවතො අකුසලා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්ති, කුසලා ධම්මා පරිහායන්තී’ති, එවරූපා පරියෙසනා න සෙවිතබ්බා. තත්ථ යං ජඤ්ඤා පරියෙසනං ‘ඉමං ඛො මෙ පරියෙසනං සෙවතො අකුසලා ධම්මා පරිහායන්ති, කුසලා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්තී’ති, එවරූපා පරියෙසනා සෙවිතබ්බා. පරියෙසනංපාහං, දෙවානමින්ද, දුවිධෙන වදාමි – සෙවිතබ්බම්පි, අසෙවිතබ්බම්පීති ඉති යං තං වුත්තං, ඉදමෙතං පටිච්ච වුත්තං.

ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เรากล่าวถึงการแสวงหาไว้ ๒ อย่าง คือ การแสวงหาที่ควรเสพ และการแสวงหาที่ไม่ควรเสพ’ คำนั้นเราอาศัยอะไรกล่าวเล่า? ในการแสวงหา ๒ อย่างนั้น บุคคลพึงทราบการแสวงหาใดว่า ‘เมื่อเราเสพการแสวงหานี้ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป’ การแสวงหาเช่นนี้ไม่ควรเสพ ในการแสวงหา ๒ อย่างนั้น บุคคลพึงทราบการแสวงหาใดว่า ‘เมื่อเราเสพการแสวงหานี้ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น’ การแสวงหาเช่นนี้ควรเสพ ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ คำที่เรากล่าวไว้ว่า ‘เรากล่าวถึงการแสวงหาไว้ ๒ อย่าง คือ การแสวงหาที่ควรเสพ และการแสวงหาที่ไม่ควรเสพ’ คำนั้นเราอาศัยเหตุนี้กล่าว

---

‘‘එවං පටිපන්නො ඛො, දෙවානමින්ද, භික්ඛු පාතිමොක්ඛසංවරාය පටිපන්නො හොතී’’ති. ඉත්ථං භගවා සක්කස්ස දෙවානමින්දස්ස පඤ්හං පුට්ඨො බ්‍යාකාසි. අත්තමනො සක්කො දෙවානමින්දො භගවතො භාසිතං අභිනන්දි අනුමොදි – ‘‘එවමෙතං, භගවා, එවමෙතං, සුගත. තිණ්ණා මෙත්ථ කඞ්ඛා විගතා කථංකථා භගවතො පඤ්හවෙය්‍යාකරණං සුත්වා’’ති.

ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ ภิกษุผู้ปฏิบัติอย่างนี้แล ชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความสำรวมในปาติโมกข์” ลำดับนั้น พระผู้มีพระภาคได้ทรงพยากรณ์ปัญหาของท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งเทพทั้งหลายผู้ทูลถามแล้ว ด้วยประการฉะนี้ ท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งเทพทั้งหลายทรงพอพระทัย ชื่นชม อนุโมทนาภาษิตของพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ข้าแต่พระสุคต ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ข้าพระองค์ได้ฟังการพยากรณ์ปัญหาของพระผู้มีพระภาคแล้ว ความสงสัยในเรื่องนี้ของข้าพระองค์สิ้นไปแล้ว ความเคลือบแคลงใจก็หมดไปแล้ว”

---

ඉන්ද්‍රියසංවරො

อินทริยสังวร

---

365. ඉතිහ සක්කො දෙවානමින්දො භගවතො භාසිතං අභිනන්දිත්වා අනුමොදිත්වා භගවන්තං උත්තරිං පඤ්හං අපුච්ඡි –

๓๖๕. ครั้งนั้นแล ท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งเทพทั้งหลายทรงชื่นชม อนุโมทนาภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้ทูลถามปัญหายิ่งขึ้นไปแด่พระผู้มีพระภาคว่า

---

‘‘කථං පටිපන්නො පන, මාරිස, භික්ඛු ඉන්ද්‍රියසංවරාය පටිපන්නො හොතී’’ති? ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යං රූපංපාහං, දෙවානමින්ද, දුවිධෙන වදාමි – සෙවිතබ්බම්පි, අසෙවිතබ්බම්පි. සොතවිඤ්ඤෙය්‍යං සද්දංපාහං, දෙවානමින්ද, දුවිධෙන වදාමි – සෙවිතබ්බම්පි, අසෙවිතබ්බම්පි. ඝානවිඤ්ඤෙය්‍යං ගන්ධංපාහං, දෙවානමින්ද, දුවිධෙන වදාමි – සෙවිතබ්බම්පි, අසෙවිතබ්බම්පි. ජිව්හාවිඤ්ඤෙය්‍යං රසංපාහං, දෙවානමින්ද, දුවිධෙන වදාමි – සෙවිතබ්බම්පි, අසෙවිතබ්බම්පි. කායවිඤ්ඤෙය්‍යං ඵොට්ඨබ්බංපාහං, දෙවානමින්ද, දුවිධෙන වදාමි – සෙවිතබ්බම්පි, අසෙවිතබ්බම්පි. මනොවිඤ්ඤෙය්‍යං ධම්මංපාහං, දෙවානමින්ද, දුවිධෙන වදාමි – සෙවිතබ්බම්පි, අසෙවිතබ්බම්පී’’ති.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ก็ภิกษุผู้ปฏิบัติอย่างไรเล่า ชื่อว่าเป็นผู้ปฏิบัติเพื่อความสำรวมในอินทรีย์?” “ดูก่อนท้าวเทวานมินทะ เรากล่าวรูปอันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุไว้ ๒ อย่าง คือ รูปที่ควรเสพ และรูปที่ไม่ควรเสพ เรากล่าวเสียงอันจะพึงรู้แจ้งด้วยโสตไว้ ๒ อย่าง คือ เสียงที่ควรเสพ และเสียงที่ไม่ควรเสพ เรากล่าวกลิ่นอันจะพึงรู้แจ้งด้วยฆานะไว้ ๒ อย่าง คือ กลิ่นที่ควรเสพ และกลิ่นที่ไม่ควรเสพ เรากล่าวรสอันจะพึงรู้แจ้งด้วยชิวหาไว้ ๒ อย่าง คือ รสที่ควรเสพ และรสที่ไม่ควรเสพ เรากล่าวโผฏฐัพพะอันจะพึงรู้แจ้งด้วยกายไว้ ๒ อย่าง คือ โผฏฐัพพะที่ควรเสพ และโผฏฐัพพะที่ไม่ควรเสพ เรากล่าวธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยมโนไว้ ๒ อย่าง คือ ธรรมารมณ์ที่ควรเสพ และธรรมารมณ์ที่ไม่ควรเสพ”

---

එවං වුත්තෙ, සක්කො දෙවානමින්දො භගවන්තං එතදවොච –

เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสอย่างนี้แล้ว ท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งเทพทั้งหลายได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า

---

‘‘ඉමස්ස ඛො අහං, භන්තෙ, භගවතා සඞ්ඛිත්තෙන භාසිතස්ස එවං විත්ථාරෙන අත්ථං ආජානාමි. යථාරූපං, භන්තෙ, චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යං රූපං සෙවතො අකුසලා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්ති, කුසලා ධම්මා පරිහායන්ති, එවරූපං චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යං රූපං [Pg.225] න සෙවිතබ්බං. යථාරූපඤ්ච ඛො, භන්තෙ, චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යං රූපං සෙවතො අකුසලා ධම්මා පරිහායන්ති, කුසලා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්ති, එවරූපං චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යං රූපං සෙවිතබ්බං. යථාරූපඤ්ච ඛො, භන්තෙ, සොතවිඤ්ඤෙය්‍යං සද්දං සෙවතො…පෙ… ඝානවිඤ්ඤෙය්‍යං ගන්ධං සෙවතො… ජිව්හාවිඤ්ඤෙය්‍යං රසං සෙවතො… කායවිඤ්ඤෙය්‍යං ඵොට්ඨබ්බං සෙවතො… මනොවිඤ්ඤෙය්‍යං ධම්මං සෙවතො අකුසලා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්ති, කුසලා ධම්මා පරිහායන්ති, එවරූපො මනොවිඤ්ඤෙය්‍යො ධම්මො න සෙවිතබ්බො. යථාරූපඤ්ච ඛො, භන්තෙ, මනොවිඤ්ඤෙය්‍යං ධම්මං සෙවතො අකුසලා ධම්මා පරිහායන්ති, කුසලා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්ති, එවරූපො මනොවිඤ්ඤෙය්‍යො ධම්මො සෙවිතබ්බො.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ย่อมทราบเนื้อความแห่งธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยย่อนี้โดยพิสดารอย่างนี้ว่า ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพรูปอันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุเช่นใดอยู่ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป รูปอันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุเช่นนั้นไม่ควรเสพ และข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพรูปอันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุเช่นใดอยู่ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น รูปอันจะพึงรู้แจ้งด้วยจักษุเช่นนั้นควรเสพ และข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพเสียงอันจะพึงรู้แจ้งด้วยโสตเช่นใดอยู่...ฯลฯ...เมื่อบุคคลเสพกลิ่นอันจะพึงรู้แจ้งด้วยฆานะเช่นใดอยู่...เมื่อบุคคลเสพรสอันจะพึงรู้แจ้งด้วยชิวหาเช่นใดอยู่...เมื่อบุคคลเสพโผฏฐัพพะอันจะพึงรู้แจ้งด้วยกายเช่นใดอยู่...เมื่อบุคคลเสพธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยมโนเช่นใดอยู่ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป ธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยมโนเช่นนั้นไม่ควรเสพ และข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อบุคคลเสพธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยมโนเช่นใดอยู่ อกุศลธรรมทั้งหลายย่อมเสื่อมไป กุศลธรรมทั้งหลายย่อมเจริญขึ้น ธรรมารมณ์อันจะพึงรู้แจ้งด้วยมโนเช่นนั้นควรเสพ

---

‘‘ඉමස්ස ඛො මෙ, භන්තෙ, භගවතා සඞ්ඛිත්තෙන භාසිතස්ස එවං විත්ථාරෙන අත්ථං ආජානතො තිණ්ණා මෙත්ථ කඞ්ඛා විගතා කථංකථා භගවතො පඤ්හවෙය්‍යාකරණං සුත්වා’’ති.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อข้าพระองค์ทราบเนื้อความแห่งธรรมที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้โดยย่อนี้โดยพิสดารอย่างนี้ ได้ฟังการพยากรณ์ปัญหาของพระผู้มีพระภาคแล้ว ความสงสัยในเรื่องนี้ของข้าพระองค์สิ้นไปแล้ว ความเคลือบแคลงใจก็หมดไปแล้ว

---

366. ඉතිහ සක්කො දෙවානමින්දො භගවතො භාසිතං අභිනන්දිත්වා අනුමොදිත්වා භගවන්තං උත්තරිං පඤ්හං අපුච්ඡි –

๓๖๖. ครั้งนั้นแล ท้าวสักกะผู้เป็นจอมแห่งเทพทั้งหลายทรงชื่นชม อนุโมทนาภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้ทูลถามปัญหายิ่งขึ้นไปแด่พระผู้มีพระภาคว่า

---

‘‘සබ්බෙව නු ඛො, මාරිස, සමණබ්‍රාහ්මණා එකන්තවාදා එකන්තසීලා එකන්තඡන්දා එකන්තඅජ්ඣොසානා’’ති? ‘‘න ඛො, දෙවානමින්ද, සබ්බෙ සමණබ්‍රාහ්මණා එකන්තවාදා එකන්තසීලා එකන්තඡන්දා එකන්තඅජ්ඣොසානා’’ති.

“ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ สมณพราหมณ์ทั้งหมดมีวาทะอย่างเดียวกัน มีศีลอย่างเดียวกัน มีฉันทะอย่างเดียวกัน มีความยึดมั่นอย่างเดียวกันโดยส่วนเดียวแน่หรือ” “ดูก่อนท้าวเทวานัมปติ สมณพราหมณ์ทั้งหมดมิได้มีวาทะอย่างเดียวกัน มิได้มีศีลอย่างเดียวกัน มิได้มีฉันทะอย่างเดียวกัน มิได้มีความยึดมั่นอย่างเดียวกันโดยส่วนเดียว”

---

‘‘කස්මා පන, මාරිස, න සබ්බෙ සමණබ්‍රාහ්මණා එකන්තවාදා එකන්තසීලා එකන්තඡන්දා එකන්තඅජ්ඣොසානා’’ති? ‘‘අනෙකධාතු නානාධාතු ඛො, දෙවානමින්ද, ලොකො. තස්මිං අනෙකධාතුනානාධාතුස්මිං ලොකෙ යං යදෙව සත්තා ධාතුං අභිනිවිසන්ති, තං තදෙව ථාමසා පරාමාසා අභිනිවිස්ස වොහරන්ති – ‘ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤ’න්ති. තස්මා න සබ්බෙ සමණබ්‍රාහ්මණා එකන්තවාදා එකන්තසීලා එකන්තඡන්දා එකන්තඅජ්ඣොසානා’’ති.

“ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ เพราะเหตุไร สมณพราหมณ์ทั้งหมดจึงมิได้มีวาทะอย่างเดียวกัน มิได้มีศีลอย่างเดียวกัน มิได้มีฉันทะอย่างเดียวกัน มิได้มีความยึดมั่นอย่างเดียวกันโดยส่วนเดียว” “ดูก่อนท้าวเทวานัมปติ โลกนี้มีธาตุหลายอย่าง มีธาตุต่าง ๆ กัน ในโลกที่มีธาตุหลายอย่าง มีธาตุต่าง ๆ กันนั้น สัตว์ทั้งหลายยึดถือธาตุใด ๆ โดยเฉพาะ พวกเขาก็ยึดมั่นถือมั่นธาตุนั้น ๆ อย่างเหนียวแน่น แล้วกล่าวว่า ‘สิ่งนี้เท่านั้นจริง สิ่งอื่นเปล่า’ เพราะเหตุนั้น สมณพราหมณ์ทั้งหมดจึงมิได้มีวาทะอย่างเดียวกัน มิได้มีศีลอย่างเดียวกัน มิได้มีฉันทะอย่างเดียวกัน มิได้มีความยึดมั่นอย่างเดียวกันโดยส่วนเดียว”

---

‘‘සබ්බෙව නු ඛො, මාරිස, සමණබ්‍රාහ්මණා අච්චන්තනිට්ඨා අච්චන්තයොගක්ඛෙමී අච්චන්තබ්‍රහ්මචාරී අච්චන්තපරියොසානා’’ති? ‘‘න ඛො, දෙවානමින්ද, සබ්බෙ සමණබ්‍රාහ්මණා අච්චන්තනිට්ඨා අච්චන්තයොගක්ඛෙමී අච්චන්තබ්‍රහ්මචාරී අච්චන්තපරියොසානා’’ති.

“ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ สมณพราหมณ์ทั้งหมดมีนิฏฐะอย่างยิ่ง มีความเกษมจากโยคะอย่างยิ่ง เป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์อย่างยิ่ง มีที่สุดอย่างยิ่งโดยส่วนเดียวแน่หรือ” “ดูก่อนท้าวเทวานัมปติ สมณพราหมณ์ทั้งหมดมิได้มีนิฏฐะอย่างยิ่ง มิได้มีความเกษมจากโยคะอย่างยิ่ง มิได้เป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์อย่างยิ่ง มิได้มีที่สุดอย่างยิ่งโดยส่วนเดียว”

---

‘‘කස්මා [Pg.226] පන, මාරිස, න සබ්බෙ සමණබ්‍රාහ්මණා අච්චන්තනිට්ඨා අච්චන්තයොගක්ඛෙමී අච්චන්තබ්‍රහ්මචාරී අච්චන්තපරියොසානා’’ති? ‘‘යෙ ඛො, දෙවානමින්ද, භික්ඛූ තණ්හාසඞ්ඛයවිමුත්තා තෙ අච්චන්තනිට්ඨා අච්චන්තයොගක්ඛෙමී අච්චන්තබ්‍රහ්මචාරී අච්චන්තපරියොසානා. තස්මා න සබ්බෙ සමණබ්‍රාහ්මණා අච්චන්තනිට්ඨා අච්චන්තයොගක්ඛෙමී අච්චන්තබ්‍රහ්මචාරී අච්චන්තපරියොසානා’’ති.

“ข้าแต่ท่านผู้นิรทุกข์ เพราะเหตุไร สมณพราหมณ์ทั้งหมดจึงมิได้มีนิฏฐะอย่างยิ่ง มิได้มีความเกษมจากโยคะอย่างยิ่ง มิได้เป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์อย่างยิ่ง มิได้มีที่สุดอย่างยิ่งโดยส่วนเดียว” “ดูก่อนท้าวเทวานัมปติ ภิกษุเหล่าใดหลุดพ้นแล้วเพราะความสิ้นไปแห่งตัณหา ภิกษุเหล่านั้นมีนิฏฐะอย่างยิ่ง มีความเกษมจากโยคะอย่างยิ่ง เป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์อย่างยิ่ง มีที่สุดอย่างยิ่ง เพราะเหตุนั้น สมณพราหมณ์ทั้งหมดจึงมิได้มีนิฏฐะอย่างยิ่ง มิได้มีความเกษมจากโยคะอย่างยิ่ง มิได้เป็นผู้ประพฤติพรหมจรรย์อย่างยิ่ง มิได้มีที่สุดอย่างยิ่งโดยส่วนเดียว”

---

ඉත්ථං භගවා සක්කස්ස දෙවානමින්දස්ස පඤ්හං පුට්ඨො බ්‍යාකාසි. අත්තමනො සක්කො දෙවානමින්දො භගවතො භාසිතං අභිනන්දි අනුමොදි – ‘‘එවමෙතං, භගවා, එවමෙතං, සුගත. තිණ්ණා මෙත්ථ කඞ්ඛා විගතා කථංකථා භගවතො පඤ්හවෙය්‍යාකරණං සුත්වා’’ති.

พระผู้มีพระภาคเมื่อท้าวสักกะจอมเทพทูลถามแล้ว ได้ทรงพยากรณ์ปัญหาด้วยประการฉะนี้ ท้าวสักกะจอมเทพทรงมีพระทัยยินดี ได้ทรงชื่นชมอนุโมทนาภาษิตของพระผู้มีพระภาคว่า “ข้าแต่พระผู้มีพระภาค ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ข้าแต่พระสุคต ข้อนี้เป็นอย่างนั้น ข้าพระองค์ได้ฟังการพยากรณ์ปัญหาของพระผู้มีพระภาคแล้ว ความสงสัยในเรื่องนี้ของข้าพระองค์ก็ข้ามพ้นไปแล้ว ความเคลือบแคลงสงสัยก็หมดสิ้นไปแล้ว”

---

367. ඉතිහ සක්කො දෙවානමින්දො භගවතො භාසිතං අභිනන්දිත්වා අනුමොදිත්වා භගවන්තං එතදවොච –

๓๖๗. ครั้งนั้นแล ท้าวสักกะจอมเทพทรงชื่นชมอนุโมทนาภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้ว ได้กราบทูลพระผู้มีพระภาคดังนี้ว่า

---

‘‘එජා, භන්තෙ, රොගො, එජා ගණ්ඩො, එජා සල්ලං, එජා ඉමං පුරිසං පරිකඩ්ඪති තස්ස තස්සෙව භවස්ස අභිනිබ්බත්තියා. තස්මා අයං පුරිසො උච්චාවචමාපජ්ජති. යෙසාහං, භන්තෙ, පඤ්හානං ඉතො බහිද්ධා අඤ්ඤෙසු සමණබ්‍රාහ්මණෙසු ඔකාසකම්මම්පි නාලත්ථං, තෙ මෙ භගවතා බ්‍යාකතා. දීඝරත්තානුසයිතඤ්ච පන මෙ විචිකිච්ඡාකථංකථාසල්ලං, තඤ්ච භගවතා අබ්බුළ්හ’’න්ති.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ตัณหาเป็นโรค ตัณหาเป็นหัวฝี ตัณหาเป็นลูกศร ตัณหาย่อมชักลากบุรุษนี้ไปเพื่อการเกิดในภพนั้น ๆ เพราะเหตุนั้น บุรุษนี้จึงประสบภาวะสูง ๆ ต่ำ ๆ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ปัญหาทั้งหลายที่ข้าพระองค์ไม่ได้แม้ซึ่งโอกาสจะถามในหมู่สมณพราหมณ์อื่นนอกพระศาสนานี้ พระผู้มีพระภาคก็ได้ทรงพยากรณ์แก่ข้าพระองค์แล้ว และลูกศรคือความเคลือบแคลงสงสัยซึ่งนอนเนื่องอยู่ในสันดานของข้าพระองค์มานาน ก็ถูกพระผู้มีพระภาคทรงถอนขึ้นแล้ว”

---

‘‘අභිජානාසි නො ත්වං, දෙවානමින්ද, ඉමෙ පඤ්හෙ අඤ්ඤෙ සමණබ්‍රාහ්මණෙ පුච්ඡිතා’’ති? ‘‘අභිජානාමහං, භන්තෙ, ඉමෙ පඤ්හෙ අඤ්ඤෙ සමණබ්‍රාහ්මණෙ පුච්ඡිතා’’ති. ‘‘යථා කථං පන තෙ, දෙවානමින්ද, බ්‍යාකංසු? සචෙ තෙ අගරු භාසස්සූ’’ති. ‘‘න ඛො මෙ, භන්තෙ, ගරු යත්ථස්ස භගවා නිසින්නො භගවන්තරූපො වා’’ති. ‘‘තෙන හි, දෙවානමින්ද, භාසස්සූ’’ති. ‘‘යෙස්වාහං, භන්තෙ, මඤ්ඤාමි සමණබ්‍රාහ්මණා ආරඤ්ඤිකා පන්තසෙනාසනාති, ත්‍යාහං උපසඞ්කමිත්වා ඉමෙ පඤ්හෙ පුච්ඡාමි, තෙ මයා පුට්ඨා න සම්පායන්ති, අසම්පායන්තා මමංයෙව පටිපුච්ඡන්ති – ‘කො නාමො ආයස්මා’ති? තෙසාහං පුට්ඨො බ්‍යාකරොමි – ‘අහං ඛො, මාරිස, සක්කො දෙවානමින්දො’ති. තෙ මමංයෙව උත්තරි පටිපුච්ඡන්ති – ‘කිං පනායස්මා, දෙවානමින්ද, කම්මං කත්වා ඉමං ඨානං පත්තො’ති? තෙසාහං යථාසුතං යථාපරියත්තං ධම්මං දෙසෙමි. තෙ තාවතකෙනෙව අත්තමනා [Pg.227] හොන්ති – ‘සක්කො ච නො දෙවානමින්දො දිට්ඨො, යඤ්ච නො අපුච්ඡිම්හා, තඤ්ච නො බ්‍යාකාසී’ති. තෙ අඤ්ඤදත්ථු මමංයෙව සාවකා සම්පජ්ජන්ති, න චාහං තෙසං. අහං ඛො පන, භන්තෙ, භගවතො සාවකො සොතාපන්නො අවිනිපාතධම්මො නියතො සම්බොධිපරායණො’’ති.

“ดูก่อนท้าวเทวานัมปติ ท่านจำได้หรือไม่ว่าเคยถามปัญหานี้กับสมณพราหมณ์อื่น ๆ” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จำได้ว่าเคยถามปัญหานี้กับสมณพราหมณ์อื่น ๆ” “ดูก่อนท้าวเทวานัมปติ ก็พวกเขาพยากรณ์แก่ท่านอย่างไร ถ้าท่านไม่ลำบากใจ ก็จงกล่าวเถิด” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์ไม่ลำบากใจในที่ซึ่งมีพระผู้มีพระภาคหรือผู้เช่นกับพระผู้มีพระภาคประทับอยู่” “ดูก่อนท้าวเทวานัมปติ ถ้าเช่นนั้น ท่านจงกล่าวเถิด” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ สมณพราหมณ์เหล่าใดที่ข้าพระองค์เข้าใจว่าเป็นผู้อยู่ป่า มีเสนาสนะอันสงัด ข้าพระองค์เข้าไปหาสมณพราหมณ์เหล่านั้นแล้วถามปัญหานี้ พวกเขาถูกข้าพระองค์ถามแล้วก็ตอบไม่ได้ เมื่อตอบไม่ได้ ก็ถามข้าพระองค์กลับว่า ‘ท่านผู้มีอายุชื่ออะไร’ ข้าพระองค์ถูกถามแล้วก็ตอบแก่พวกเขาว่า ‘ท่านผู้นิรทุกข์ เราคือท้าวสักกะจอมเทพ’ พวกเขาก็ถามข้าพระองค์ต่อไปอีกว่า ‘ท่านผู้มีอายุ ท่านท้าวเทวานัมปติ ทำกรรมอะไรจึงได้บรรลุตำแหน่งนี้’ ข้าพระองค์ก็แสดงธรรมตามที่ได้ฟังมา ตามที่ได้เรียนมาแก่พวกเขา พวกเขาก็มีใจยินดีเพียงเท่านั้นว่า ‘เราได้เห็นท้าวสักกะจอมเทพแล้ว และท่านก็ได้ตอบปัญหาที่เราถามแล้ว’ พวกเขากลับกลายเป็นสาวกของข้าพระองค์ไป แต่ข้าพระองค์มิได้เป็นสาวกของพวกเขา ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ส่วนข้าพระองค์เป็นสาวกของพระผู้มีพระภาค เป็นโสดาบัน ไม่มีทางตกต่ำเป็นธรรมดา เป็นผู้เที่ยงแท้ มีสัมโพธิเป็นเบื้องหน้า”

---

සොමනස්සපටිලාභකථා

เรื่องการได้โสมนัส

---

368. ‘‘අභිජානාසි නො ත්වං, දෙවානමින්ද, ඉතො පුබ්බෙ එවරූපං වෙදපටිලාභං සොමනස්සපටිලාභ’’න්ති? ‘‘අභිජානාමහං, භන්තෙ, ඉතො පුබ්බෙ එවරූපං වෙදපටිලාභං සොමනස්සපටිලාභ’’න්ති. ‘‘යථා කථං පන ත්වං, දෙවානමින්ද, අභිජානාසි ඉතො පුබ්බෙ එවරූපං වෙදපටිලාභං සොමනස්සපටිලාභ’’න්ති?

๓๖๘. “ดูก่อนท้าวเทวานัมปติ ท่านจำได้หรือไม่ว่าเคยได้ความรู้สึกยินดี ได้โสมนัสเช่นนี้ในกาลก่อนแต่นี้” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์จำได้ว่าเคยได้ความรู้สึกยินดี ได้โสมนัสเช่นนี้ในกาลก่อนแต่นี้” “ดูก่อนท้าวเทวานัมปติ ท่านจำได้อย่างไรว่าเคยได้ความรู้สึกยินดี ได้โสมนัสเช่นนี้ในกาลก่อนแต่นี้”

---

‘‘භූතපුබ්බං, භන්තෙ, දෙවාසුරසඞ්ගාමො සමුපබ්‍යූළ්හො අහොසි. තස්මිං ඛො පන, භන්තෙ, සඞ්ගාමෙ දෙවා ජිනිංසු, අසුරා පරාජයිංසු. තස්ස මය්හං, භන්තෙ, තං සඞ්ගාමං අභිවිජිනිත්වා විජිතසඞ්ගාමස්ස එතදහොසි – ‘යා චෙව දානි දිබ්බා ඔජා යා ච අසුරා ඔජා, උභයමෙතං දෙවා පරිභුඤ්ජිස්සන්තී’ති. සො ඛො පන මෙ, භන්තෙ, වෙදපටිලාභො සොමනස්සපටිලාභො සදණ්ඩාවචරො සසත්ථාවචරො න නිබ්බිදාය න විරාගාය න නිරොධාය න උපසමාය න අභිඤ්ඤාය න සම්බොධාය න නිබ්බානාය සංවත්තති. යො ඛො පන මෙ අයං, භන්තෙ, භගවතො ධම්මං සුත්වා වෙදපටිලාභො සොමනස්සපටිලාභො, සො අදණ්ඩාවචරො අසත්ථාවචරො එකන්තනිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය උපසමාය අභිඤ්ඤාය සම්බොධාය නිබ්බානාය සංවත්තතී’’ති.

“ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เรื่องเคยมีมาแล้ว สงครามระหว่างเทวดากับอสูรได้เกิดขึ้น ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ในสงครามนั้น เทวดาชนะ อสูรแพ้ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ เมื่อข้าพระองค์ชนะสงครามนั้นแล้ว ความคิดนี้ได้เกิดขึ้นว่า ‘บัดนี้ โอชะที่เป็นของทิพย์และโอชะที่เป็นของอสูรทั้งสองอย่างนี้ เทวดาจักได้บริโภค’ ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ แต่ความรู้สึกยินดี การได้โสมนัสของข้าพระองค์นั้น ยังเนื่องด้วยอาชญา ยังเนื่องด้วยศัสตรา ไม่เป็นไปเพื่อความเบื่อหน่าย เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับ เพื่อความสงบ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน ส่วนความรู้สึกยินดี การได้โสมนัสของข้าพระองค์ที่เกิดขึ้นเพราะได้ฟังธรรมของพระผู้มีพระภาคนี้ ไม่เนื่องด้วยอาชญา ไม่เนื่องด้วยศัสตรา ย่อมเป็นไปเพื่อความเบื่อหน่ายโดยส่วนเดียว เพื่อความคลายกำหนัด เพื่อความดับ เพื่อความสงบ เพื่อความรู้ยิ่ง เพื่อความตรัสรู้ เพื่อนิพพาน”

---

369. ‘‘කිං පන ත්වං, දෙවානමින්ද, අත්ථවසං සම්පස්සමානො එවරූපං වෙදපටිලාභං සොමනස්සපටිලාභං පවෙදෙසී’’ති? ‘‘ඡ ඛො අහං, භන්තෙ, අත්ථවසෙ සම්පස්සමානො එවරූපං වෙදපටිලාභං සොමනස්සපටිලාභං පවෙදෙමි.

๓๖๙. “ดูก่อนท้าวเทวานัมินทะ ก็ท่านเล็งเห็นอำนาจประโยชน์อะไร จึงแสดงความได้ความดีใจ ความได้ความโสมนัสเช่นนี้” “ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เล็งเห็นอำนาจประโยชน์ ๖ ประการ จึงแสดงความได้ความดีใจ ความได้ความโสมนัสเช่นนี้

---

‘‘ඉධෙව තිට්ඨමානස්ස, දෙවභූතස්ස මෙ සතො;

පුනරායු ච මෙ ලද්ධො, එවං ජානාහි මාරිස.

ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ ข้าพระองค์ผู้เป็นเทพยังดำรงอยู่ในอัตภาพนี้นั่นแล ได้อายุกลับคืนมาอีก ขอพระองค์ทรงทราบอย่างนี้เถิด

---

‘‘ඉමං [Pg.228] ඛො අහං, භන්තෙ, පඨමං අත්ථවසං සම්පස්සමානො එවරූපං වෙදපටිලාභං සොමනස්සපටිලාභං පවෙදෙමි.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เล็งเห็นอำนาจประโยชน์ข้อที่ ๑ นี้ จึงแสดงความได้ความดีใจ ความได้ความโสมนัสเช่นนี้

---

‘‘චුතාහං දිවියා කායා, ආයුං හිත්වා අමානුසං;

අමූළ්හො ගබ්භමෙස්සාමි, යත්ථ මෙ රමතී මනො.

ข้าพระองค์จุติจากกายทิพย์ ละอายุซึ่งมิใช่ของมนุษย์แล้ว จักเป็นผู้ไม่หลงลืมเข้าถึงครรภ์ในตระกูลที่ข้าพระองค์พอใจ

---

‘‘ඉමං ඛො අහං, භන්තෙ, දුතියං අත්ථවසං සම්පස්සමානො එවරූපං වෙදපටිලාභං සොමනස්සපටිලාභං පවෙදෙමි.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เล็งเห็นอำนาจประโยชน์ข้อที่ ๒ นี้ จึงแสดงความได้ความดีใจ ความได้ความโสมนัสเช่นนี้

---

‘‘ස්වාහං අමූළ්හපඤ්ඤස්ස, විහරං සාසනෙ රතො;

ඤායෙන විහරිස්සාමි, සම්පජානො පටිස්සතො.

ข้าพระองค์นั้นมีปัญญาไม่หลงลืม ยินดีในพระศาสนา จักอยู่โดยแยบคาย มีสัมปชัญญะ มีสติ

---

‘‘ඉමං ඛො අහං, භන්තෙ, තතියං අත්ථවසං සම්පස්සමානො එවරූපං වෙදපටිලාභං සොමනස්සපටිලාභං පවෙදෙමි.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เล็งเห็นอำนาจประโยชน์ข้อที่ ๓ นี้ จึงแสดงความได้ความดีใจ ความได้ความโสมนัสเช่นนี้

---

‘‘ඤායෙන මෙ චරතො ච, සම්බොධි චෙ භවිස්සති;

අඤ්ඤාතා විහරිස්සාමි, ස්වෙව අන්තො භවිස්සති.

เมื่อข้าพระองค์ประพฤติโดยแยบคาย หากจักมีพระสัมโพธิญาณ ข้าพระองค์จักเป็นผู้รู้ทั่วถึงอยู่ ความสิ้นสุดภพจักมีได้ด้วยอาการอย่างนั้น

---

‘‘ඉමං ඛො අහං, භන්තෙ, චතුත්ථං අත්ථවසං සම්පස්සමානො එවරූපං වෙදපටිලාභං සොමනස්සපටිලාභං පවෙදෙමි.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เล็งเห็นอำนาจประโยชน์ข้อที่ ๔ นี้ จึงแสดงความได้ความดีใจ ความได้ความโสมนัสเช่นนี้

---

‘‘චුතාහං මානුසා කායා, ආයුං හිත්වාන මානුසං;

පුන දෙවො භවිස්සාමි, දෙවලොකම්හි උත්තමො.

ข้าพระองค์จุติจากกายมนุษย์ ละอายุของมนุษย์แล้ว จักเป็นเทพผู้สูงสุดในเทวโลกอีก

---

‘‘ඉමං ඛො අහං, භන්තෙ, පඤ්චමං අත්ථවසං සම්පස්සමානො එවරූපං වෙදපටිලාභං සොමනස්සපටිලාභං පවෙදෙමි.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เล็งเห็นอำนาจประโยชน์ข้อที่ ๕ นี้ จึงแสดงความได้ความดีใจ ความได้ความโสมนัสเช่นนี้

---

‘‘තෙ පණීතතරා දෙවා, අකනිට්ඨා යසස්සිනො;

අන්තිමෙ වත්තමානම්හි, සො නිවාසො භවිස්සති.

เทพชั้นอกนิฏฐ์เหล่านั้น ประณีตกว่าและมียศยิ่งกว่า เมื่ออัตภาพสุดท้ายเป็นไปอยู่ ภพนั้นจักเป็นที่อาศัยของข้าพระองค์

---

‘‘ඉමං ඛො අහං, භන්තෙ, ඡට්ඨං අත්ථවසං සම්පස්සමානො එවරූපං වෙදපටිලාභං සොමනස්සපටිලාභං පවෙදෙමි.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เล็งเห็นอำนาจประโยชน์ข้อที่ ๖ นี้ จึงแสดงความได้ความดีใจ ความได้ความโสมนัสเช่นนี้

---

‘‘ඉමෙ ඛො අහං, භන්තෙ, ඡ අත්ථවසෙ සම්පස්සමානො එවරූපං වෙදපටිලාභං සොමනස්සපටිලාභං පවෙදෙමි.

ข้าแต่พระองค์ผู้เจริญ ข้าพระองค์เล็งเห็นอำนาจประโยชน์ ๖ ประการนี้ จึงแสดงความได้ความดีใจ ความได้ความโสมนัสเช่นนี้

---

370.‘‘අපරියොසිතසඞ්කප්පො[Pg.229], විචිකිච්ඡො කථංකථී.

๓๗๐. ข้าพระองค์มีความดำริยังไม่สิ้นสุด มีความสงสัย มีความเคลือบแคลง

---

විචරිං දීඝමද්ධානං, අන්වෙසන්තො තථාගතං.

เที่ยวไปสิ้นกาลนาน เสาะแสวงหาพระตถาคต

---

‘‘යස්සු මඤ්ඤාමි සමණෙ, පවිවිත්තවිහාරිනො;

සම්බුද්ධා ඉති මඤ්ඤානො, ගච්ඡාමි තෙ උපාසිතුං.

ข้าพระองค์สำคัญสมณะเหล่าใดว่า เป็นผู้มีปกติอยู่ในที่สงัด สำคัญว่าท่านเป็นพระสัมพุทธเจ้า จึงเข้าไปเพื่อจะบำรุงท่านเหล่านั้น

---

‘‘‘කථං ආරාධනා හොති, කථං හොති විරාධනා’;

ඉති පුට්ඨා න සම්පායන්ති, මග්ගෙ පටිපදාසු ච.

สมณะเหล่านั้นถูกข้าพระองค์ถามว่า ความสำเร็จเป็นอย่างไร ความไม่สำเร็จเป็นอย่างไร ดังนี้แล้ว ก็ไม่สามารถจะบอกได้ทั้งในทางและในข้อปฏิบัติ

---

‘‘ත්‍යස්සු යදා මං ජානන්ති, සක්කො දෙවානමාගතො;

ත්‍යස්සු මමෙව පුච්ඡන්ති, ‘කිං කත්වා පාපුණී ඉදං’.

เมื่อใด สมณะเหล่านั้นรู้จักข้าพระองค์ว่า ท้าวสักกะจอมเทพเสด็จมาแล้ว เมื่อนั้น สมณะเหล่านั้นย่อมถามข้าพระองค์นั่นแลว่า ท่านทำอะไรจึงถึงที่นี้ได้

---

‘‘තෙසං යථාසුතං ධම්මං, දෙසයාමි ජනෙ සුතං ;

තෙන අත්තමනා හොන්ති, ‘දිට්ඨො නො වාසවොති ච’.

ข้าพระองค์แสดงธรรมที่ได้สดับมาในหมู่ชน ตามที่ได้สดับมาแก่สมณะเหล่านั้น สมณะเหล่านั้นมีใจยินดีด้วยเหตุนั้นว่า ท้าววาสวะอันเราทั้งหลายได้เห็นแล้ว

---

‘‘යදා ච බුද්ධමද්දක්ඛිං, විචිකිච්ඡාවිතාරණං;

සොම්හි වීතභයො අජ්ජ, සම්බුද්ධං පයිරුපාසිය.

แต่เมื่อใด ข้าพระองค์ได้เห็นพระพุทธเจ้าผู้ทรงข้ามความสงสัยได้แล้ว วันนี้ ข้าพระองค์นั้นเข้าไปบำรุงพระสัมพุทธเจ้าแล้ว จึงเป็นผู้มีความกลัวปราศไปแล้ว

---

‘‘තණ්හාසල්ලස්ස හන්තාරං, බුද්ධං අප්පටිපුග්ගලං;

අහං වන්දෙ මහාවීරං, බුද්ධමාදිච්චබන්ධුනං.

ข้าพระองค์ขอไหว้พระพุทธเจ้าผู้ทรงกำจัดลูกศรคือตัณหา ผู้ไม่มีบุคคลเปรียบ ผู้มีความเพียรใหญ่ ผู้เป็นเผ่าพันธุ์แห่งพระอาทิตย์

---

‘‘යං කරොමසි බ්‍රහ්මුනො, සමං දෙවෙහි මාරිස;

තදජ්ජ තුය්හං කස්සාම, හන්ද සාමං කරොම තෙ.

ข้าแต่พระองค์ผู้นิรทุกข์ การนอบน้อมใดที่ข้าพระองค์ทั้งหลายพร้อมกับเทวดาได้กระทำแล้วแก่พรหม วันนี้ ข้าพระองค์ทั้งหลายจักกระทำการนอบน้อมนั้นแก่พระองค์ เชิญเถิด ข้าพระองค์ทั้งหลายจักกระทำการนอบน้อมแก่พระองค์โดยตนเอง

---

‘‘ත්වමෙව අසි සම්බුද්ධො, තුවං සත්ථා අනුත්තරො;

සදෙවකස්මිං ලොකස්මිං, නත්ථි තෙ පටිපුග්ගලො’’ති.

พระองค์เท่านั้นเป็นพระสัมพุทธเจ้า พระองค์เป็นศาสดาผู้ยอดเยี่ยม บุคคลเปรียบเทียบพระองค์ไม่มีในโลกพร้อมทั้งเทวโลก

---

371. අථ ඛො සක්කො දෙවානමින්දො පඤ්චසිඛං ගන්ධබ්බපුත්තං ආමන්තෙසි – ‘‘බහූපකාරො ඛො මෙසි ත්වං, තාත පඤ්චසිඛ, යං ත්වං භගවන්තං පඨමං පසාදෙසි. තයා, තාත, පඨමං පසාදිතං පච්ඡා මයං තං භගවන්තං දස්සනාය උපසඞ්කමිම්හා අරහන්තං සම්මාසම්බුද්ධං. පෙත්තිකෙ වා ඨානෙ ඨපයිස්සාමි[Pg.230], ගන්ධබ්බරාජා භවිස්සසි, භද්දඤ්ච තෙ සූරියවච්ඡසං දම්මි, සා හි තෙ අභිපත්ථිතා’’ති.

๓๗๑. ลำดับนั้น ท้าวสักกะจอมเทพรับสั่งเรียกปัญจสิขะคันธรรพบุตรมาตรัสว่า ดูก่อนพ่อปัญจสิขะ ท่านเป็นผู้มีอุปการะแก่เรามาก ที่ท่านได้ทำให้เราเลื่อมใสในพระผู้มีพระภาคก่อน ดูก่อนพ่อ เพราะท่านทำให้เลื่อมใสก่อน ภายหลังเราทั้งหลายจึงได้เข้าไปเฝ้าพระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้นเพื่อทัศนา เราจักตั้งท่านไว้ในตำแหน่งของบิดา ท่านจักเป็นคนธรรพ์ราช และเราจักให้ภัททาสุริยวัจฉสาแก่ท่าน เพราะนางเป็นที่ท่านปรารถนายิ่ง

---

අථ ඛො සක්කො දෙවානමින්දො පාණිනා පථවිං පරාමසිත්වා තික්ඛත්තුං උදානං උදානෙසි – ‘‘නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්සා’’ති.

ลำดับนั้น ท้าวสักกะจอมเทพทรงลูบแผ่นดินด้วยฝ่าพระหัตถ์แล้ว ทรงเปล่งอุทาน ๓ ครั้งว่า ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

---

ඉමස්මිඤ්ච පන වෙය්‍යාකරණස්මිං භඤ්ඤමානෙ සක්කස්ස දෙවානමින්දස්ස විරජං වීතමලං ධම්මචක්ඛුං උදපාදි – ‘‘යං කිඤ්චි සමුදයධම්මං, සබ්බං තං නිරොධධම්ම’’න්ති. අඤ්ඤෙසඤ්ච අසීතියා දෙවතාසහස්සානං, ඉති යෙ සක්කෙන දෙවානමින්දෙන අජ්ඣිට්ඨපඤ්හා පුට්ඨා, තෙ භගවතා බ්‍යාකතා. තස්මා ඉමස්ස වෙය්‍යාකරණස්ස සක්කපඤ්හාත්වෙව අධිවචනන්ති.

ก็เมื่อพระผู้มีพระภาคตรัสไวยากรณ์นี้อยู่ ดวงตาเห็นธรรมอันปราศจากธุลี ปราศจากมลทิน ได้เกิดขึ้นแก่ท้าวสักกะจอมเทพว่า สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งมวลมีความดับไปเป็นธรรมดา และได้เกิดขึ้นแก่เทวดาอื่นอีก ๘๐,๐๐๐ องค์ ด้วยเหตุที่ปัญหาทั้งหลายอันท้าวสักกะจอมเทพทูลอาราธนาถามแล้ว พระผู้มีพระภาคทรงพยากรณ์แล้ว ฉะนั้น ไวยากรณ์นี้จึงมีชื่อว่า สักกปัญหา ดังนี้แล

---

සක්කපඤ්හසුත්තං නිට්ඨිතං අට්ඨමං.

สักกปัญหสูตรที่ ๘ จบ

---

9. මහාසතිපට්ඨානසුත්තං

๙. มหาสติปัฏฐานสูตร

---

372. එවං [Pg.231] මෙ සුතං – එකං සමයං භගවා කුරූසු විහරති කම්මාසධම්මං නාම කුරූනං නිගමො. තත්‍ර ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘භික්ඛවො’’ති. ‘‘භද්දන්තෙ’’ති තෙ භික්ඛූ භගවතො පච්චස්සොසුං. භගවා එතදවොච –

๓๗๒. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง พระผู้มีพระภาคประทับอยู่ ณ นิคมของชาวกุรุ ชื่อว่า กัมมาสธัมมะ ในแคว้นกุรุ ณ ที่นั้นแล พระผู้มีพระภาคตรัสเรียกภิกษุทั้งหลายว่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุเหล่านั้นทูลรับพระผู้มีพระภาคว่า พระเจ้าข้า พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้ว่า

---

උද්දෙසො

อุเทศ

---

373. ‘‘එකායනො අයං, භික්ඛවෙ, මග්ගො සත්තානං විසුද්ධියා, සොකපරිදෙවානං සමතික්කමාය දුක්ඛදොමනස්සානං අත්ථඞ්ගමාය ඤායස්ස අධිගමාය නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියාය, යදිදං චත්තාරො සතිපට්ඨානා.

๓๗๓. “ภิกษุทั้งหลาย หนทางนี้เป็นหนทางสายเดียว เพื่อความบริสุทธิ์ของเหล่าสัตว์ เพื่อก้าวล่วงความโศกและความคร่ำครวญ เพื่อความดับไปแห่งทุกข์และโทมนัส เพื่อบรรลุญายธรรม เพื่อทำให้แจ้งซึ่งนิพพาน หนทางนี้คือสติปัฏฐาน ๔”

---

‘‘කතමෙ චත්තාරො? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු කායෙ කායානුපස්සී විහරති ආතාපී සම්පජානො සතිමා විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සං, වෙදනාසු වෙදනානුපස්සී විහරති ආතාපී සම්පජානො සතිමා, විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සං, චිත්තෙ චිත්තානුපස්සී විහරති ආතාපී සම්පජානො සතිමා විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සං, ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති ආතාපී සම්පජානො සතිමා විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සං.

“สติปัฏฐาน ๔ เป็นไฉน คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ๑. พิจารณาเห็นกายในกายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้ ๒. พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้ ๓. พิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้ ๔. พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกได้”

---

උද්දෙසො නිට්ඨිතො.

อุเทศ จบ

---

කායානුපස්සනා ආනාපානපබ්බං

กายานุปัสสนา อานาปานบรรพ

---

374. ‘‘කථඤ්ච පන, භික්ඛවෙ, භික්ඛු කායෙ කායානුපස්සී විහරති? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු අරඤ්ඤගතො වා රුක්ඛමූලගතො වා සුඤ්ඤාගාරගතො වා නිසීදති පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා උජුං කායං පණිධාය පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්වා. සො සතොව අස්සසති, සතොව පස්සසති. දීඝං වා අස්සසන්තො ‘දීඝං අස්සසාමී’ති පජානාති, දීඝං වා පස්සසන්තො ‘දීඝං පස්සසාමී’ති පජානාති. රස්සං වා අස්සසන්තො ‘රස්සං අස්සසාමී’ති පජානාති, රස්සං වා පස්සසන්තො ‘රස්සං පස්සසාමී’ති පජානාති. ‘සබ්බකායපටිසංවෙදී අස්සසිස්සාමී’ති සික්ඛති[Pg.232], ‘සබ්බකායපටිසංවෙදී පස්සසිස්සාමී’ති සික්ඛති. ‘පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාරං අස්සසිස්සාමී’ති සික්ඛති, ‘පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාරං පස්සසිස්සාමී’ති සික්ඛති.

๓๗๔. “ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ เป็นอย่างไร คือ ภิกษุในธรรมวินัยนี้ไปสู่ป่าก็ดี ไปสู่โคนไม้ก็ดี ไปสู่เรือนว่างก็ดี นั่งคู้บัลลังก์ ตั้งกายตรง ดำรงสติไว้เฉพาะหน้า เธอย่อมมีสติหายใจออก ย่อมมีสติหายใจเข้า เมื่อหายใจออกยาว ก็รู้ชัดว่า ‘เราหายใจออกยาว’ เมื่อหายใจเข้ายาว ก็รู้ชัดว่า ‘เราหายใจเข้ายาว’ เมื่อหายใจออกสั้น ก็รู้ชัดว่า ‘เราหายใจออกสั้น’ เมื่อหายใจเข้าสั้น ก็รู้ชัดว่า ‘เราหายใจเข้าสั้น’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักเป็นผู้รู้พร้อมเฉพาะซึ่งกายทั้งปวงหายใจออก’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักเป็นผู้รู้พร้อมเฉพาะซึ่งกายทั้งปวงหายใจเข้า’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักระงับกายสังขารหายใจออก’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักระงับกายสังขารหายใจเข้า’

---

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, දක්ඛො භමකාරො වා භමකාරන්තෙවාසී වා දීඝං වා අඤ්ඡන්තො ‘දීඝං අඤ්ඡාමී’ති පජානාති, රස්සං වා අඤ්ඡන්තො ‘රස්සං අඤ්ඡාමී’ති පජානාති එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු දීඝං වා අස්සසන්තො ‘දීඝං අස්සසාමී’ති පජානාති, දීඝං වා පස්සසන්තො ‘දීඝං පස්සසාමී’ති පජානාති, රස්සං වා අස්සසන්තො ‘රස්සං අස්සසාමී’ති පජානාති, රස්සං වා පස්සසන්තො ‘රස්සං පස්සසාමී’ති පජානාති. ‘සබ්බකායපටිසංවෙදී අස්සසිස්සාමී’ති සික්ඛති, ‘සබ්බකායපටිසංවෙදී පස්සසිස්සාමී’ති සික්ඛති, ‘පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාරං අස්සසිස්සාමී’ති සික්ඛති, ‘පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාරං පස්සසිස්සාමී’ති සික්ඛති. ඉති අජ්ඣත්තං වා කායෙ කායානුපස්සී විහරති, බහිද්ධා වා කායෙ කායානුපස්සී විහරති, අජ්ඣත්තබහිද්ධා වා කායෙ කායානුපස්සී විහරති. සමුදයධම්මානුපස්සී වා කායස්මිං විහරති, වයධම්මානුපස්සී වා කායස්මිං විහරති, සමුදයවයධම්මානුපස්සී වා කායස්මිං විහරති. ‘අත්ථි කායො’ති වා පනස්ස සති පච්චුපට්ඨිතා හොති යාවදෙව ඤාණමත්තාය පටිස්සතිමත්තාය අනිස්සිතො ච විහරති, න ච කිඤ්චි ලොකෙ උපාදියති. එවම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු කායෙ කායානුපස්සී විහරති.

“ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนนายช่างกลึงหรือลูกมือของนายช่างกลึงผู้ชำนาญ เมื่อชักเชือกกลึงยาว ก็รู้ชัดว่า ‘เราชักเชือกกลึงยาว’ เมื่อชักเชือกกลึงสั้น ก็รู้ชัดว่า ‘เราชักเชือกกลึงสั้น’ แม้ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน เมื่อหายใจออกยาว ก็รู้ชัดว่า ‘เราหายใจออกยาว’ เมื่อหายใจเข้ายาว ก็รู้ชัดว่า ‘เราหายใจเข้ายาว’ เมื่อหายใจออกสั้น ก็รู้ชัดว่า ‘เราหายใจออกสั้น’ เมื่อหายใจเข้าสั้น ก็รู้ชัดว่า ‘เราหายใจเข้าสั้น’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักเป็นผู้รู้พร้อมเฉพาะซึ่งกายทั้งปวงหายใจออก’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักเป็นผู้รู้พร้อมเฉพาะซึ่งกายทั้งปวงหายใจเข้า’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักระงับกายสังขารหายใจออก’ ย่อมสำเหนียกว่า ‘เราจักระงับกายสังขารหายใจเข้า’ ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่บ้าง พิจารณาเห็นกายในกายภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นกายในกายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุเกิดในกายอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่บ้าง พิจารณาเห็นทั้งธรรมเป็นเหตุเกิดทั้งธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่บ้าง ก็หรือสติของเธอปรากฏชัดว่า ‘กายมีอยู่’ ก็เพียงเพื่ออาศัยเจริญญาณ เจริญสติเท่านั้น เธอเป็นผู้อันตัณหาและทิฏฐิไม่อาศัยอยู่ และไม่ยึดมั่นอะไรๆ ในโลก ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ แม้อย่างนี้”

---

ආනාපානපබ්බං නිට්ඨිතං.

อานาปานบรรพ จบ

---

කායානුපස්සනා ඉරියාපථපබ්බං

กายานุปัสสนา อิริยาปถบรรพ

---

375. ‘‘පුන චපරං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ගච්ඡන්තො වා ‘ගච්ඡාමී’ති පජානාති, ඨිතො වා ‘ඨිතොම්හී’ති පජානාති, නිසින්නො වා ‘නිසින්නොම්හී’ති පජානාති, සයානො වා ‘සයානොම්හී’ති පජානාති, යථා යථා වා පනස්ස කායො පණිහිතො හොති, තථා තථා නං පජානාති. ඉති අජ්ඣත්තං වා කායෙ කායානුපස්සී විහරති, බහිද්ධා වා කායෙ කායානුපස්සී [Pg.233] විහරති, අජ්ඣත්තබහිද්ධා වා කායෙ කායානුපස්සී විහරති. සමුදයධම්මානුපස්සී වා කායස්මිං විහරති, වයධම්මානුපස්සී වා කායස්මිං විහරති, සමුදයවයධම්මානුපස්සී වා කායස්මිං විහරති. ‘අත්ථි කායො’ති වා පනස්ස සති පච්චුපට්ඨිතා හොති යාවදෙව ඤාණමත්තාය පටිස්සතිමත්තාය අනිස්සිතො ච විහරති, න ච කිඤ්චි ලොකෙ උපාදියති. එවම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු කායෙ කායානුපස්සී විහරති.

๓๗๕. “ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุเมื่อเดิน ก็รู้ชัดว่า ‘เราเดิน’ เมื่อยืน ก็รู้ชัดว่า ‘เรายืน’ เมื่อนั่ง ก็รู้ชัดว่า ‘เรานั่ง’ เมื่อนอน ก็รู้ชัดว่า ‘เรานอน’ หรือกายของเธอตั้งอยู่โดยอาการใดๆ ก็รู้ชัดอาการนั้นๆ ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่บ้าง พิจารณาเห็นกายในกายภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นกายในกายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุเกิดในกายอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่บ้าง พิจารณาเห็นทั้งธรรมเป็นเหตุเกิดทั้งธรรมเป็นเหตุดับในกายอยู่บ้าง ก็หรือสติของเธอปรากฏชัดว่า ‘กายมีอยู่’ ก็เพียงเพื่ออาศัยเจริญญาณ เจริญสติเท่านั้น เธอเป็นผู้อันตัณหาและทิฏฐิไม่อาศัยอยู่ และไม่ยึดมั่นอะไรๆ ในโลก ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ แม้อย่างนี้”

---

ඉරියාපථපබ්බං නිට්ඨිතං.

อิริยาปถบรรพ จบ

---

කායානුපස්සනා සම්පජානපබ්බං

กายานุปัสสนา สัมปชานบรรพ

---

376. ‘‘පුන චපරං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු අභික්කන්තෙ පටික්කන්තෙ සම්පජානකාරී හොති, ආලොකිතෙ විලොකිතෙ සම්පජානකාරී හොති, සමිඤ්ජිතෙ පසාරිතෙ සම්පජානකාරී හොති, සඞ්ඝාටිපත්තචීවරධාරණෙ සම්පජානකාරී හොති, අසිතෙ පීතෙ ඛායිතෙ සායිතෙ සම්පජානකාරී හොති, උච්චාරපස්සාවකම්මෙ සම්පජානකාරී හොති, ගතෙ ඨිතෙ නිසින්නෙ සුත්තෙ ජාගරිතෙ භාසිතෙ තුණ්හීභාවෙ සම්පජානකාරී හොති. ඉති අජ්ඣත්තං වා…පෙ… එවම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු කායෙ කායානුපස්සී විහරති.

๓๗๖. “ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุทำความรู้สึกตัวในการก้าวไป การถอยกลับ การแลดู การเหลียวดู การคู้เข้า การเหยียดออก การครองสังฆาฏิ บาตร และจีวร การฉัน การดื่ม การเคี้ยว การลิ้ม การถ่ายอุจจาระปัสสาวะ การเดิน การยืน การนั่ง การหลับ การตื่น การพูด การนิ่ง ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่บ้าง ฯลฯ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ แม้อย่างนี้”

---

සම්පජානපබ්බං නිට්ඨිතං.

สัมปชานบรรพ จบ

---

කායානුපස්සනා පටිකූලමනසිකාරපබ්බං

กายานุปัสสนา ปฏิกูลมนสิการบรรพ

---

377. ‘‘පුන චපරං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ඉමමෙව කායං උද්ධං පාදතලා අධො කෙසමත්ථකා තචපරියන්තං පූරං නානප්පකාරස්ස අසුචිනො පච්චවෙක්ඛති – ‘අත්ථි ඉමස්මිං කායෙ කෙසා ලොමා නඛා දන්තා තචො, මංසං න්හාරු අට්ඨි අට්ඨිමිඤ්ජං වක්කං, හදයං යකනං කිලොමකං පිහකං පප්ඵාසං, අන්තං අන්තගුණං [Pg.234] උදරියං කරීසං, පිත්තං සෙම්හං පුබ්බො ලොහිතං සෙදො මෙදො, අස්සු වසා ඛෙළො සිඞ්ඝාණිකා ලසිකා මුත්ත’න්ති.

๓๗๗. ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุย่อมพิจารณากายนี้นี่แหละ เบื้องบนแต่พื้นเท้าขึ้นไป เบื้องต่ำแต่ปลายผมลงมา มีหนังหุ้มอยู่โดยรอบ เต็มไปด้วยของไม่สะอาดมีประการต่างๆ ว่า ‘ในกายนี้มี ผม ขน เล็บ ฟัน หนัง เนื้อ เอ็น กระดูก เยื่อในกระดูก ไต หัวใจ ตับ พังผืด ม้าม ปอด ไส้ใหญ่ ไส้น้อย อาหารใหม่ อาหารเก่า ดี เสมหะ หนอง เลือด เหงื่อ มันข้น น้ำตา เปลวมัน น้ำลาย น้ำมูก ไขข้อ มูตร’

---

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, උභතොමුඛා පුතොළි පූරා නානාවිහිතස්ස ධඤ්ඤස්ස, සෙය්‍යථිදං සාලීනං වීහීනං මුග්ගානං මාසානං තිලානං තණ්ඩුලානං. තමෙනං චක්ඛුමා පුරිසො මුඤ්චිත්වා පච්චවෙක්ඛෙය්‍ය – ‘ඉමෙ සාලී, ඉමෙ වීහී ඉමෙ මුග්ගා ඉමෙ මාසා ඉමෙ තිලා ඉමෙ තණ්ඩුලා’ති. එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ඉමමෙව කායං උද්ධං පාදතලා අධො කෙසමත්ථකා තචපරියන්තං පූරං නානප්පකාරස්ස අසුචිනො පච්චවෙක්ඛති – ‘අත්ථි ඉමස්මිං කායෙ කෙසා ලොමා…පෙ… මුත්ත’න්ති.

ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนไถ้มีปากสองข้าง เต็มด้วยธัญชาติต่างๆ ชนิด คือ ข้าวสาลี ข้าวเปลือก ถั่วเขียว ถั่วเหลือง งา ข้าวสาร บุรุษผู้มีจักษุแก้ไถ้นั้นแล้วพึงพิจารณาเห็นได้ว่า ‘นี้ข้าวสาลี นี้ข้าวเปลือก นี้ถั่วเขียว นี้ถั่วเหลือง นี้งา นี้ข้าวสาร’ ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมพิจารณากายนี้นี่แหละ เบื้องบนแต่พื้นเท้าขึ้นไป เบื้องต่ำแต่ปลายผมลงมา มีหนังหุ้มอยู่โดยรอบ เต็มไปด้วยของไม่สะอาดมีประการต่างๆ ว่า ‘ในกายนี้มี ผม ขน ...ฯลฯ... มูตร’

---

ඉති අජ්ඣත්තං වා…පෙ… එවම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු කායෙ කායානුපස්සී විහරති.

ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่ ...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ แม้อย่างนี้

---

පටිකූලමනසිකාරපබ්බං නිට්ඨිතං.

ปฏิกูลมนสิการบรรพ จบ

---

කායානුපස්සනා ධාතුමනසිකාරපබ්බං

กายานุปัสสนา ธาตุมนสิการบรรพ

---

378. ‘‘පුන චපරං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ඉමමෙව කායං යථාඨිතං යථාපණිහිතං ධාතුසො පච්චවෙක්ඛති – ‘අත්ථි ඉමස්මිං කායෙ පථවීධාතු ආපොධාතු තෙජොධාතු වායොධාතූ’ති.

๓๗๘. ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุย่อมพิจารณากายนี้นี่แหละ ตามที่ตั้งอยู่ ตามที่ดำรงอยู่ โดยความเป็นธาตุว่า ‘ในกายนี้มี ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ’

---

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, දක්ඛො ගොඝාතකො වා ගොඝාතකන්තෙවාසී වා ගාවිං වධිත්වා චතුමහාපථෙ බිලසො විභජිත්වා නිසින්නො අස්ස, එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ඉමමෙව කායං යථාඨිතං යථාපණිහිතං ධාතුසො පච්චවෙක්ඛති – ‘අත්ථි ඉමස්මිං කායෙ පථවීධාතු ආපොධාතු තෙජොධාතු වායොධාතූ’ති.

ภิกษุทั้งหลาย เปรียบเหมือนคนฆ่าโค หรือลูกมือของคนฆ่าโคผู้ชำนาญ ฆ่าโคแล้ว แบ่งออกเป็นส่วนๆ นั่งอยู่ที่หนทางใหญ่ ๔ แพร่ง ฉันใด ภิกษุก็ฉันนั้นเหมือนกัน ย่อมพิจารณากายนี้นี่แหละ ตามที่ตั้งอยู่ ตามที่ดำรงอยู่ โดยความเป็นธาตุว่า ‘ในกายนี้มี ปฐวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ’

---

‘‘ඉති අජ්ඣත්තං වා කායෙ කායානුපස්සී විහරති…පෙ… එවම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු කායෙ කායානුපස්සී විහරති.

ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่ ...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ แม้อย่างนี้

---

ධාතුමනසිකාරපබ්බං නිට්ඨිතං.

ธาตุมนสิการบรรพ จบ

---

කායානුපස්සනා නවසිවථිකපබ්බං

กายานุปัสสนา นวสีวถิกาบรรพ

---

379. ‘‘පුන [Pg.235] චපරං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සෙය්‍යථාපි පස්සෙය්‍ය සරීරං සිවථිකාය ඡඩ්ඩිතං එකාහමතං වා ද්වීහමතං වා තීහමතං වා උද්ධුමාතකං විනීලකං විපුබ්බකජාතං. සො ඉමමෙව කායං උපසංහරති – ‘අයම්පි ඛො කායො එවංධම්මො එවංභාවී එවංඅනතීතො’ති.

๓๗๙. ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุพึงเห็นสรีระที่เขาทิ้งไว้ในป่าช้า ตายแล้ววันหนึ่งบ้าง สองวันบ้าง สามวันบ้าง ที่ขึ้นอืด เขียวคล้ำ มีน้ำเหลืองไหล เธอย่อมน้อมนำเข้ามาสู่กายนี้นี่แหละว่า ‘แม้กายนี้ก็มีสภาพอย่างนี้ มีภาวะอย่างนี้ ไม่ล่วงพ้นความเป็นอย่างนี้ไปได้’

---

‘‘ඉති අජ්ඣත්තං වා …පෙ… එවම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු කායෙ කායානුපස්සී විහරති.

ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่ ...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ แม้อย่างนี้

---

‘‘පුන චපරං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සෙය්‍යථාපි පස්සෙය්‍ය සරීරං සිවථිකාය ඡඩ්ඩිතං කාකෙහි වා ඛජ්ජමානං කුලලෙහි වා ඛජ්ජමානං ගිජ්ඣෙහි වා ඛජ්ජමානං කඞ්කෙහි වා ඛජ්ජමානං සුනඛෙහි වා ඛජ්ජමානං බ්‍යග්ඝෙහි වා ඛජ්ජමානං දීපීහි වා ඛජ්ජමානං සිඞ්ගාලෙහි වා ඛජ්ජමානං විවිධෙහි වා පාණකජාතෙහි ඛජ්ජමානං. සො ඉමමෙව කායං උපසංහරති – ‘අයම්පි ඛො කායො එවංධම්මො එවංභාවී එවංඅනතීතො’ති.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุพึงเห็นสรีระที่เขาทิ้งไว้ในป่าช้า ฝูงกาจิกกินอยู่บ้าง ฝูงเหยี่ยวจิกกินอยู่บ้าง ฝูงแร้งจิกกินอยู่บ้าง สุนัขกัดกินอยู่บ้าง เสือโคร่งกัดกินอยู่บ้าง เสือเหลืองกัดกินอยู่บ้าง สุนัขจิ้งจอกกัดกินอยู่บ้าง สัตว์น้อยใหญ่ต่างๆ กัดกินอยู่บ้าง เธอย่อมน้อมนำเข้ามาสู่กายนี้นี่แหละว่า ‘แม้กายนี้ก็มีสภาพอย่างนี้ มีภาวะอย่างนี้ ไม่ล่วงพ้นความเป็นอย่างนี้ไปได้’

---

‘‘ඉති අජ්ඣත්තං වා…පෙ… එවම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු කායෙ කායානුපස්සී විහරති.

ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่ ...ฯลฯ... ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ แม้อย่างนี้

---

‘‘පුන චපරං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සෙය්‍යථාපි පස්සෙය්‍ය සරීරං සිවථිකාය ඡඩ්ඩිතං අට්ඨිකසඞ්ඛලිකං සමංසලොහිතං න්හාරුසම්බන්ධං…පෙ… අට්ඨිකසඞ්ඛලිකං නිමංසලොහිතමක්ඛිතං න්හාරුසම්බන්ධං…පෙ… අට්ඨිකසඞ්ඛලිකං අපගතමංසලොහිතං න්හාරුසම්බන්ධං…පෙ… අට්ඨිකානි අපගතසම්බන්ධානි දිසා විදිසා වික්ඛිත්තානි, අඤ්ඤෙන හත්ථට්ඨිකං අඤ්ඤෙන පාදට්ඨිකං අඤ්ඤෙන ගොප්ඵකට්ඨිකං අඤ්ඤෙන ජඞ්ඝට්ඨිකං අඤ්ඤෙන ඌරුට්ඨිකං අඤ්ඤෙන කටිට්ඨිකං අඤ්ඤෙන ඵාසුකට්ඨිකං අඤ්ඤෙන පිට්ඨිට්ඨිකං අඤ්ඤෙන ඛන්ධට්ඨිකං අඤ්ඤෙන ගීවට්ඨිකං අඤ්ඤෙන හනුකට්ඨිකං අඤ්ඤෙන දන්තට්ඨිකං අඤ්ඤෙන සීසකටාහං. සො ඉමමෙව කායං උපසංහරති – ‘අයම්පි ඛො කායො එවංධම්මො එවංභාවී එවංඅනතීතො’ති.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุพึงเห็นสรีระที่เขาทิ้งไว้ในป่าช้า คือ โครงกระดูกยังมีเนื้อและเลือด มีเอ็นผูกรัดอยู่ ...ฯลฯ... โครงกระดูกไม่มีเนื้อ แต่เปื้อนเลือด มีเอ็นผูกรัดอยู่ ...ฯลฯ... โครงกระดูกไม่มีเนื้อและเลือด มีเอ็นผูกรัดอยู่ ...ฯลฯ... ท่อนกระดูกปราศจากเครื่องผูกรัด กระจัดกระจายไปในทิศต่างๆ คือ กระดูกมือไปทางหนึ่ง กระดูกเท้าไปทางหนึ่ง กระดูกข้อเท้าไปทางหนึ่ง กระดูกแข้งไปทางหนึ่ง กระดูกขาอ่อนไปทางหนึ่ง กระดูกสะโพกไปทางหนึ่ง กระดูกซี่โครงไปทางหนึ่ง กระดูกสันหลังไปทางหนึ่ง กระดูกบ่าไปทางหนึ่ง กระดูกคอไปทางหนึ่ง กระดูกคางไปทางหนึ่ง กระดูกฟันไปทางหนึ่ง กะโหลกศีรษะไปทางหนึ่ง เธอย่อมน้อมนำเข้ามาสู่กายนี้นี่แหละว่า ‘แม้กายนี้ก็มีสภาพอย่างนี้ มีภาวะอย่างนี้ ไม่ล่วงพ้นความเป็นอย่างนี้ไปได้’

---

‘‘ඉති අජ්ඣත්තං වා …පෙ… විහරති.

ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่ ...ฯลฯ... อยู่

---

‘‘පුන [Pg.236] චපරං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සෙය්‍යථාපි පස්සෙය්‍ය සරීරං සිවථිකාය ඡඩ්ඩිතං අට්ඨිකානි සෙතානි සඞ්ඛවණ්ණපටිභාගානි…පෙ… අට්ඨිකානි පුඤ්ජකිතානි තෙරොවස්සිකානි …පෙ… අට්ඨිකානි පූතීනි චුණ්ණකජාතානි. සො ඉමමෙව කායං උපසංහරති – ‘අයම්පි ඛො කායො එවංධම්මො එවංභාවී එවංඅනතීතො’ති. ඉති අජ්ඣත්තං වා කායෙ කායානුපස්සී විහරති, බහිද්ධා වා කායෙ කායානුපස්සී විහරති, අජ්ඣත්තබහිද්ධා වා කායෙ කායානුපස්සී විහරති. සමුදයධම්මානුපස්සී වා කායස්මිං විහරති, වයධම්මානුපස්සී වා කායස්මිං විහරති, සමුදයවයධම්මානුපස්සී වා කායස්මිං විහරති. ‘අත්ථි කායො’ති වා පනස්ස සති පච්චුපට්ඨිතා හොති යාවදෙව ඤාණමත්තාය පටිස්සතිමත්තාය අනිස්සිතො ච විහරති, න ච කිඤ්චි ලොකෙ උපාදියති. එවම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු කායෙ කායානුපස්සී විහරති.

ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุพึงเห็นสรีระที่เขาทิ้งไว้ในป่าช้า คือ ท่อนกระดูกทั้งหลายสีขาวเหมือนสีสังข์ ...ฯลฯ... ท่อนกระดูกทั้งหลายที่กองเรียงรายอยู่ เก่ากว่าปีหนึ่ง ...ฯลฯ... ท่อนกระดูกทั้งหลายที่ผุเป็นผงไป เธอย่อมน้อมนำเข้ามาสู่กายนี้นี่แหละว่า ‘แม้กายนี้ก็มีสภาพอย่างนี้ มีภาวะอย่างนี้ ไม่ล่วงพ้นความเป็นอย่างนี้ไปได้’ ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายภายในอยู่บ้าง พิจารณาเห็นกายในกายภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นกายในกายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือความเกิดขึ้นในกายอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือความเสื่อมไปในกายอยู่บ้าง พิจารณาเห็นทั้งธรรมดาคือความเกิดขึ้นทั้งความเสื่อมไปในกายอยู่บ้าง ก็หรือสติของเธอที่ตั้งมั่นอยู่ว่า ‘กายมีอยู่’ ก็เพียงสักว่าความรู้ เพียงสักว่าอาศัยระลึกเท่านั้น เธอเป็นผู้อันตัณหาและทิฏฐิไม่อาศัยอยู่ด้วย ย่อมไม่ยึดมั่นอะไรๆ ในโลกด้วย ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นกายในกายอยู่ แม้อย่างนี้

---

නවසිවථිකපබ්බං නිට්ඨිතං.

นวสีวถิกาบรรพ จบ

---

චුද්දස කායානුපස්සනා නිට්ඨිතා.

กายานุปัสสนา ๑๔ บรรพ จบ

---

වෙදනානුපස්සනා

เวทนานุปัสสนา

---

380. ‘‘කථඤ්ච පන, භික්ඛවෙ, භික්ඛු වෙදනාසු වෙදනානුපස්සී විහරති? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සුඛං වා වෙදනං වෙදයමානො ‘සුඛං වෙදනං වෙදයාමී’ති පජානාති. දුක්ඛං වා වෙදනං වෙදයමානො ‘දුක්ඛං වෙදනං වෙදයාමී’ති පජානාති. අදුක්ඛමසුඛං වා වෙදනං වෙදයමානො ‘අදුක්ඛමසුඛං වෙදනං වෙදයාමී’ති පජානාති. සාමිසං වා සුඛං වෙදනං වෙදයමානො ‘සාමිසං සුඛං වෙදනං වෙදයාමී’ති පජානාති, නිරාමිසං වා සුඛං වෙදනං වෙදයමානො ‘නිරාමිසං සුඛං වෙදනං වෙදයාමී’ති පජානාති. සාමිසං වා දුක්ඛං වෙදනං වෙදයමානො ‘සාමිසං දුක්ඛං වෙදනං වෙදයාමී’ති පජානාති, නිරාමිසං වා දුක්ඛං වෙදනං වෙදයමානො ‘නිරාමිසං දුක්ඛං වෙදනං වෙදයාමී’ති පජානාති. සාමිසං වා අදුක්ඛමසුඛං වෙදනං වෙදයමානො ‘සාමිසං අදුක්ඛමසුඛං වෙදනං වෙදයාමී’ති පජානාති, නිරාමිසං වා අදුක්ඛමසුඛං වෙදනං වෙදයමානො ‘නිරාමිසං අදුක්ඛමසුඛං වෙදනං වෙදයාමී’ති පජානාති. ඉති අජ්ඣත්තං වා වෙදනාසු වෙදනානුපස්සී විහරති, බහිද්ධා වා වෙදනාසු [Pg.237] වෙදනානුපස්සී විහරති, අජ්ඣත්තබහිද්ධා වා වෙදනාසු වෙදනානුපස්සී විහරති. සමුදයධම්මානුපස්සී වා වෙදනාසු විහරති, වයධම්මානුපස්සී වා වෙදනාසු විහරති, සමුදයවයධම්මානුපස්සී වා වෙදනාසු විහරති. ‘අත්ථි වෙදනා’ති වා පනස්ස සති පච්චුපට්ඨිතා හොති යාවදෙව ඤාණමත්තාය පටිස්සතිමත්තාය අනිස්සිතො ච විහරති, න ච කිඤ්චි ලොකෙ උපාදියති. එවම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු වෙදනාසු වෙදනානුපස්සී විහරති.

๓๘๐. ภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายอยู่ เป็นอย่างไรเล่า ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เมื่อเสวยสุขเวทนา ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยสุขเวทนา’ เมื่อเสวยทุกขเวทนา ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยทุกขเวทนา’ เมื่อเสวยอทุกขมสุขเวทนา ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยอทุกขมสุขเวทนา’ เมื่อเสวยสุขเวทนาที่มีอามิส ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยสุขเวทนาที่มีอามิส’ หรือเมื่อเสวยสุขเวทนาที่ไม่มีอามิส ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยสุขเวทนาที่ไม่มีอามิส’ เมื่อเสวยทุกขเวทนาที่มีอามิส ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยทุกขเวทนาที่มีอามิส’ หรือเมื่อเสวยทุกขเวทนาที่ไม่มีอามิส ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยทุกขเวทนาที่ไม่มีอามิส’ เมื่อเสวยอทุกขมสุขเวทนาที่มีอามิส ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยอทุกขมสุขเวทนาที่มีอามิส’ หรือเมื่อเสวยอทุกขมสุขเวทนาที่ไม่มีอามิส ก็รู้ชัดว่า ‘เราเสวยอทุกขมสุขเวทนาที่ไม่มีอามิส’ ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายภายในอยู่บ้าง พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือความเกิดขึ้นในเวทนาทั้งหลายอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือความเสื่อมไปในเวทนาทั้งหลายอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือทั้งความเกิดขึ้นทั้งความเสื่อมไปในเวทนาทั้งหลายอยู่บ้าง อีกอย่างหนึ่ง สติของเธอที่ตั้งมั่นอยู่ว่า ‘เวทนามีอยู่’ ก็เพียงสักว่าความรู้ เพียงสักว่าอาศัยระลึกเท่านั้น เธอเป็นผู้อันตัณหาและทิฏฐิไม่อาศัยอยู่ด้วย และไม่ยึดมั่นอะไรๆ ในโลกด้วย ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายอยู่ แม้อย่างนี้

---

වෙදනානුපස්සනා නිට්ඨිතා.

เวทนานุปัสสนา จบ

---

චිත්තානුපස්සනා

จิตตานุปัสสนา

---

381. ‘‘කථඤ්ච පන, භික්ඛවෙ, භික්ඛු චිත්තෙ චිත්තානුපස්සී විහරති? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සරාගං වා චිත්තං ‘සරාගං චිත්ත’න්ති පජානාති, වීතරාගං වා චිත්තං ‘වීතරාගං චිත්ත’න්ති පජානාති. සදොසං වා චිත්තං ‘සදොසං චිත්ත’න්ති පජානාති, වීතදොසං වා චිත්තං ‘වීතදොසං චිත්ත’න්ති පජානාති. සමොහං වා චිත්තං ‘සමොහං චිත්ත’න්ති පජානාති, වීතමොහං වා චිත්තං ‘වීතමොහං චිත්ත’න්ති පජානාති. සඞ්ඛිත්තං වා චිත්තං ‘සඞ්ඛිත්තං චිත්ත’න්ති පජානාති, වික්ඛිත්තං වා චිත්තං ‘වික්ඛිත්තං චිත්ත’න්ති පජානාති. මහග්ගතං වා චිත්තං ‘මහග්ගතං චිත්ත’න්ති පජානාති, අමහග්ගතං වා චිත්තං ‘අමහග්ගතං චිත්ත’න්ති පජානාති. සඋත්තරං වා චිත්තං ‘සඋත්තරං චිත්ත’න්ති පජානාති, අනුත්තරං වා චිත්තං ‘අනුත්තරං චිත්ත’න්ති පජානාති. සමාහිතං වා චිත්තං ‘සමාහිතං චිත්ත’න්ති පජානාති, අසමාහිතං වා චිත්තං ‘අසමාහිතං චිත්ත’න්ති පජානාති. විමුත්තං වා චිත්තං ‘විමුත්තං චිත්ත’න්ති පජානාති. අවිමුත්තං වා චිත්තං ‘අවිමුත්තං චිත්ත’න්ති පජානාති. ඉති අජ්ඣත්තං වා චිත්තෙ චිත්තානුපස්සී විහරති, බහිද්ධා වා චිත්තෙ චිත්තානුපස්සී විහරති, අජ්ඣත්තබහිද්ධා වා චිත්තෙ චිත්තානුපස්සී විහරති. සමුදයධම්මානුපස්සී වා චිත්තස්මිං විහරති, වයධම්මානුපස්සී වා චිත්තස්මිං විහරති, සමුදයවයධම්මානුපස්සී වා චිත්තස්මිං විහරති, ‘අත්ථි චිත්ත’න්ති වා පනස්ස සති පච්චුපට්ඨිතා හොති යාවදෙව ඤාණමත්තාය පටිස්සතිමත්තාය අනිස්සිතො ච විහරති, න ච කිඤ්චි ලොකෙ උපාදියති. එවම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු චිත්තෙ චිත්තානුපස්සී විහරති.

๓๘๑. ภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุพิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่ เป็นอย่างไรเล่า ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ จิตมีราคะ ก็รู้ชัดว่า ‘จิตมีราคะ’ หรือจิตปราศจากราคะ ก็รู้ชัดว่า ‘จิตปราศจากราคะ’ จิตมีโทสะ ก็รู้ชัดว่า ‘จิตมีโทสะ’ หรือจิตปราศจากโทสะ ก็รู้ชัดว่า ‘จิตปราศจากโทสะ’ จิตมีโมหะ ก็รู้ชัดว่า ‘จิตมีโมหะ’ หรือจิตปราศจากโมหะ ก็รู้ชัดว่า ‘จิตปราศจากโมหะ’ จิตหดหู่ ก็รู้ชัดว่า ‘จิตหดหู่’ หรือจิตฟุ้งซ่าน ก็รู้ชัดว่า ‘จิตฟุ้งซ่าน’ จิตเป็นมหัคคตะ ก็รู้ชัดว่า ‘จิตเป็นมหัคคตะ’ หรือจิตไม่เป็นมหัคคตะ ก็รู้ชัดว่า ‘จิตไม่เป็นมหัคคตะ’ จิตมีจิตอื่นยิ่งกว่า ก็รู้ชัดว่า ‘จิตมีจิตอื่นยิ่งกว่า’ หรือจิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่า ก็รู้ชัดว่า ‘จิตไม่มีจิตอื่นยิ่งกว่า’ จิตเป็นสมาธิ ก็รู้ชัดว่า ‘จิตเป็นสมาธิ’ หรือจิตไม่เป็นสมาธิ ก็รู้ชัดว่า ‘จิตไม่เป็นสมาธิ’ จิตหลุดพ้น ก็รู้ชัดว่า ‘จิตหลุดพ้น’ หรือจิตไม่หลุดพ้น ก็รู้ชัดว่า ‘จิตไม่หลุดพ้น’ ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นจิตในจิตภายในอยู่บ้าง พิจารณาเห็นจิตในจิตภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นจิตในจิตทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือความเกิดขึ้นในจิตอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือความเสื่อมไปในจิตอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือทั้งความเกิดขึ้นทั้งความเสื่อมไปในจิตอยู่บ้าง อีกอย่างหนึ่ง สติของเธอที่ตั้งมั่นอยู่ว่า ‘จิตมีอยู่’ ก็เพียงสักว่าความรู้ เพียงสักว่าอาศัยระลึกเท่านั้น เธอเป็นผู้อันตัณหาและทิฏฐิไม่อาศัยอยู่ด้วย และไม่ยึดมั่นอะไรๆ ในโลกด้วย ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่ แม้อย่างนี้

---

චිත්තානුපස්සනා නිට්ඨිතා.

จิตตานุปัสสนา จบ

---

ධම්මානුපස්සනා නීවරණපබ්බං

ธัมมานุปัสสนา นีวรณบรรพ

---

382. ‘‘කථඤ්ච [Pg.238] පන, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති පඤ්චසු නීවරණෙසු. කථඤ්ච පන, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති පඤ්චසු නීවරණෙසු?

๓๘๒. ภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ เป็นอย่างไรเล่า ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลาย คือ นิวรณ์ ๕ อยู่ ภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลาย คือ นิวรณ์ ๕ อยู่ เป็นอย่างไรเล่า

---

‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සන්තං වා අජ්ඣත්තං කාමච්ඡන්දං ‘අත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං කාමච්ඡන්දො’ති පජානාති, අසන්තං වා අජ්ඣත්තං කාමච්ඡන්දං ‘නත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං කාමච්ඡන්දො’ති පජානාති, යථා ච අනුප්පන්නස්ස කාමච්ඡන්දස්ස උප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච උප්පන්නස්ස කාමච්ඡන්දස්ස පහානං හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච පහීනස්ස කාමච්ඡන්දස්ස ආයතිං අනුප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති.

ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เมื่อกามฉันท์ภายในมีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘กามฉันท์ภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่อกามฉันท์ภายในไม่มีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘กามฉันท์ภายในของเราไม่มีอยู่’ และรู้ชัดถึงเหตุที่ทำให้กามฉันท์ที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้นได้ รู้ชัดถึงเหตุที่ทำให้ละกามฉันท์ที่เกิดขึ้นแล้วได้ และรู้ชัดถึงเหตุที่ทำให้กามฉันท์ที่ละได้แล้วไม่เกิดขึ้นอีกต่อไป

---

‘‘සන්තං වා අජ්ඣත්තං බ්‍යාපාදං ‘අත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං බ්‍යාපාදො’ති පජානාති, අසන්තං වා අජ්ඣත්තං බ්‍යාපාදං ‘නත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං බ්‍යාපාදො’ති පජානාති, යථා ච අනුප්පන්නස්ස බ්‍යාපාදස්ස උප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච උප්පන්නස්ස බ්‍යාපාදස්ස පහානං හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච පහීනස්ස බ්‍යාපාදස්ස ආයතිං අනුප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති.

เมื่อพยาบาทภายในมีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘พยาบาทภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่อพยาบาทภายในไม่มีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘พยาบาทภายในของเราไม่มีอยู่’ และรู้ชัดถึงเหตุที่ทำให้พยาบาทที่ยังไม่เกิด เกิดขึ้นได้ รู้ชัดถึงเหตุที่ทำให้ละพยาบาทที่เกิดขึ้นแล้วได้ และรู้ชัดถึงเหตุที่ทำให้พยาบาทที่ละได้แล้วไม่เกิดขึ้นอีกต่อไป

---

‘‘සන්තං වා අජ්ඣත්තං ථිනමිද්ධං ‘අත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං ථිනමිද්ධ’න්ති පජානාති, අසන්තං වා අජ්ඣත්තං ථිනමිද්ධං ‘නත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං ථිනමිද්ධ’න්ති පජානාති, යථා ච අනුප්පන්නස්ස ථිනමිද්ධස්ස උප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච උප්පන්නස්ස ථිනමිද්ධස්ස පහානං හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච පහීනස්ස ථිනමිද්ධස්ස ආයතිං අනුප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති.

เมื่อถีนมิทธะที่มีอยู่ภายใน ย่อมรู้ชัดว่า ‘ถีนมิทธะภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่อถีนมิทธะที่ไม่มีอยู่ภายใน ย่อมรู้ชัดว่า ‘ถีนมิทธะภายในของเราไม่มีอยู่’ ย่อมรู้ชัดถึงเหตุที่ทำให้ถีนมิทธะที่ยังไม่เกิดได้เกิดขึ้น ย่อมรู้ชัดถึงการละถีนมิทธะที่เกิดขึ้นแล้วได้ และย่อมรู้ชัดถึงเหตุที่ทำให้ถีนมิทธะที่ละได้แล้วจะไม่เกิดขึ้นต่อไปอีก

---

‘‘සන්තං වා අජ්ඣත්තං උද්ධච්චකුක්කුච්චං ‘අත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං උද්ධච්චකුක්කුච්ච’න්ති පජානාති, අසන්තං වා අජ්ඣත්තං උද්ධච්චකුක්කුච්චං ‘නත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං උද්ධච්චකුක්කුච්ච’න්ති පජානාති, යථා ච අනුප්පන්නස්ස උද්ධච්චකුක්කුච්චස්ස උප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච උප්පන්නස්ස උද්ධච්චකුක්කුච්චස්ස පහානං හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච පහීනස්ස උද්ධච්චකුක්කුච්චස්ස ආයතිං අනුප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති.

เมื่ออุทธัจจกุกกุจจะที่มีอยู่ภายใน ย่อมรู้ชัดว่า ‘อุทธัจจกุกกุจจะภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่ออุทธัจจกุกกุจจะที่ไม่มีอยู่ภายใน ย่อมรู้ชัดว่า ‘อุทธัจจกุกกุจจะภายในของเราไม่มีอยู่’ ย่อมรู้ชัดถึงเหตุที่ทำให้อุทธัจจกุกกุจจะที่ยังไม่เกิดได้เกิดขึ้น ย่อมรู้ชัดถึงการละอุทธัจจกุกกุจจะที่เกิดขึ้นแล้วได้ และย่อมรู้ชัดถึงเหตุที่ทำให้อุทธัจจกุกกุจจะที่ละได้แล้วจะไม่เกิดขึ้นต่อไปอีก

---

‘‘සන්තං වා අජ්ඣත්තං විචිකිච්ඡං ‘අත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං විචිකිච්ඡා’ති පජානාති, අසන්තං වා අජ්ඣත්තං විචිකිච්ඡං ‘නත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං විචිකිච්ඡා’ති පජානාති, යථා ච අනුප්පන්නාය විචිකිච්ඡාය උප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති, යථා [Pg.239] ච උප්පන්නාය විචිකිච්ඡාය පහානං හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච පහීනාය විචිකිච්ඡාය ආයතිං අනුප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති.

เมื่อวิจิกิจฉาที่มีอยู่ภายใน ย่อมรู้ชัดว่า ‘วิจิกิจฉาภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่อวิจิกิจฉาที่ไม่มีอยู่ภายใน ย่อมรู้ชัดว่า ‘วิจิกิจฉาภายในของเราไม่มีอยู่’ ย่อมรู้ชัดถึงเหตุที่ทำให้วิจิกิจฉาที่ยังไม่เกิดได้เกิดขึ้น ย่อมรู้ชัดถึงการละวิจิกิจฉาที่เกิดขึ้นแล้วได้ และย่อมรู้ชัดถึงเหตุที่ทำให้วิจิกิจฉาที่ละได้แล้วจะไม่เกิดขึ้นต่อไปอีก

---

‘‘ඉති අජ්ඣත්තං වා ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති, බහිද්ධා වා ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති, අජ්ඣත්තබහිද්ධා වා ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති සමුදයධම්මානුපස්සී වා ධම්මෙසු විහරති, වයධම්මානුපස්සී වා ධම්මෙසු විහරති, සමුදයවයධම්මානුපස්සී වා ධම්මෙසු විහරති ‘අත්ථි ධම්මා’ති වා පනස්ස සති පච්චුපට්ඨිතා හොති යාවදෙව ඤාණමත්තාය පටිස්සතිමත්තාය අනිස්සිතො ච විහරති, න ච කිඤ්චි ලොකෙ උපාදියති. එවම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති පඤ්චසු නීවරණෙසු.

ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายภายในอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือความเกิดขึ้นในธรรมทั้งหลายอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือความเสื่อมไปในธรรมทั้งหลายอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือทั้งความเกิดขึ้นทั้งความเสื่อมไปในธรรมทั้งหลายอยู่บ้าง ก็หรือสติของเธอนั้นเข้าไปตั้งมั่นอยู่ว่า ‘ธรรมมีอยู่’ ก็เพียงเพื่ออาศัยเจริญญาณ เจริญสติเท่านั้น เธอเป็นผู้อันตัณหาและทิฐิไม่อาศัยอยู่ และไม่ยึดมั่นอะไรๆ ในโลก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรมคือนิวรณ์ ๕ อยู่ แม้อย่างนี้แล

---

නීවරණපබ්බං නිට්ඨිතං.

นิวรณบรรพ จบ

---

ධම්මානුපස්සනා ඛන්ධපබ්බං

ธรรมานุปัสสนา ขันธบรรพ

---

383. ‘‘පුන චපරං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු. කථඤ්ච පන, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු – ‘ඉති රූපං, ඉති රූපස්ස සමුදයො, ඉති රූපස්ස අත්ථඞ්ගමො; ඉති වෙදනා, ඉති වෙදනාය සමුදයො, ඉති වෙදනාය අත්ථඞ්ගමො; ඉති සඤ්ඤා, ඉති සඤ්ඤාය සමුදයො, ඉති සඤ්ඤාය අත්ථඞ්ගමො; ඉති සඞ්ඛාරා, ඉති සඞ්ඛාරානං සමුදයො, ඉති සඞ්ඛාරානං අත්ථඞ්ගමො, ඉති විඤ්ඤාණං, ඉති විඤ්ඤාණස්ස සමුදයො, ඉති විඤ්ඤාණස්ස අත්ථඞ්ගමො’ති, ඉති අජ්ඣත්තං වා ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති, බහිද්ධා වා ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති, අජ්ඣත්තබහිද්ධා වා ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති. සමුදයධම්මානුපස්සී වා ධම්මෙසු විහරති, වයධම්මානුපස්සී වා ධම්මෙසු විහරති, සමුදයවයධම්මානුපස්සී වා ධම්මෙසු විහරති. ‘අත්ථි ධම්මා’ති වා පනස්ස සති පච්චුපට්ඨිතා හොති යාවදෙව ඤාණමත්තාය පටිස්සතිමත්තාය, අනිස්සිතො ච විහරති, න ච කිඤ්චි ලොකෙ උපාදියති. එවම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු.

๓๘๓. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรมคืออุปาทานขันธ์ ๕ อยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรมคืออุปาทานขันธ์ ๕ อยู่ อย่างไรเล่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมพิจารณาว่า ‘อย่างนี้รูป อย่างนี้ความเกิดขึ้นแห่งรูป อย่างนี้ความดับไปแห่งรูป อย่างนี้เวทนา อย่างนี้ความเกิดขึ้นแห่งเวทนา อย่างนี้ความดับไปแห่งเวทนา อย่างนี้สัญญา อย่างนี้ความเกิดขึ้นแห่งสัญญา อย่างนี้ความดับไปแห่งสัญญา อย่างนี้สังขารทั้งหลาย อย่างนี้ความเกิดขึ้นแห่งสังขารทั้งหลาย อย่างนี้ความดับไปแห่งสังขารทั้งหลาย อย่างนี้วิญญาณ อย่างนี้ความเกิดขึ้นแห่งวิญญาณ อย่างนี้ความดับไปแห่งวิญญาณ’ ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายภายในอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือความเกิดขึ้นในธรรมทั้งหลายอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือความเสื่อมไปในธรรมทั้งหลายอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือทั้งความเกิดขึ้นทั้งความเสื่อมไปในธรรมทั้งหลายอยู่บ้าง ก็หรือสติของเธอนั้นเข้าไปตั้งมั่นอยู่ว่า ‘ธรรมมีอยู่’ ก็เพียงเพื่ออาศัยเจริญญาณ เจริญสติเท่านั้น เธอเป็นผู้อันตัณหาและทิฐิไม่อาศัยอยู่ และไม่ยึดมั่นอะไรๆ ในโลก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรมคืออุปาทานขันธ์ ๕ อยู่ แม้อย่างนี้แล

---

ඛන්ධපබ්බං නිට්ඨිතං.

ขันธบรรพ จบ

---

ධම්මානුපස්සනා ආයතනපබ්බං

ธรรมานุปัสสนา อายตนบรรพ

---

384. ‘‘පුන [Pg.240] චපරං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති ඡසු අජ්ඣත්තිකබාහිරෙසු ආයතනෙසු. කථඤ්ච පන, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති ඡසු අජ්ඣත්තිකබාහිරෙසු ආයතනෙසු?

๓๘๔. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรมคืออายตนะภายในและภายนอก ๖ ประการอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรมคืออายตนะภายในและภายนอก ๖ ประการอยู่ อย่างไรเล่า

---

‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු චක්ඛුඤ්ච පජානාති, රූපෙ ච පජානාති, යඤ්ච තදුභයං පටිච්ච උප්පජ්ජති සංයොජනං තඤ්ච පජානාති, යථා ච අනුප්පන්නස්ස සංයොජනස්ස උප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච උප්පන්නස්ස සංයොජනස්ස පහානං හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච පහීනස්ස සංයොජනස්ස ආයතිං අනුප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดซึ่งจักษุ ย่อมรู้ชัดซึ่งรูปทั้งหลาย และย่อมรู้ชัดซึ่งสังโยชน์ที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยจักษุและรูปทั้งสองนั้น ย่อมรู้ชัดถึงเหตุที่ทำให้สังโยชน์ที่ยังไม่เกิดได้เกิดขึ้น ย่อมรู้ชัดถึงการละสังโยชน์ที่เกิดขึ้นแล้วได้ และย่อมรู้ชัดถึงเหตุที่ทำให้สังโยชน์ที่ละได้แล้วจะไม่เกิดขึ้นต่อไปอีก

---

‘‘සොතඤ්ච පජානාති, සද්දෙ ච පජානාති, යඤ්ච තදුභයං පටිච්ච උප්පජ්ජති සංයොජනං තඤ්ච පජානාති, යථා ච අනුප්පන්නස්ස සංයොජනස්ස උප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච උප්පන්නස්ස සංයොජනස්ස පහානං හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච පහීනස්ස සංයොජනස්ස ආයතිං අනුප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති.

ย่อมรู้ชัดซึ่งโสตะ ย่อมรู้ชัดซึ่งเสียงทั้งหลาย และย่อมรู้ชัดซึ่งสังโยชน์ที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยโสตะและเสียงทั้งสองนั้น ย่อมรู้ชัดถึงเหตุที่ทำให้สังโยชน์ที่ยังไม่เกิดได้เกิดขึ้น ย่อมรู้ชัดถึงการละสังโยชน์ที่เกิดขึ้นแล้วได้ และย่อมรู้ชัดถึงเหตุที่ทำให้สังโยชน์ที่ละได้แล้วจะไม่เกิดขึ้นต่อไปอีก

---

‘‘ඝානඤ්ච පජානාති, ගන්ධෙ ච පජානාති, යඤ්ච තදුභයං පටිච්ච උප්පජ්ජති සංයොජනං තඤ්ච පජානාති, යථා ච අනුප්පන්නස්ස සංයොජනස්ස උප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච උප්පන්නස්ස සංයොජනස්ස පහානං හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච පහීනස්ස සංයොජනස්ස ආයතිං අනුප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති.

ย่อมรู้ชัดซึ่งฆานะ ย่อมรู้ชัดซึ่งกลิ่นทั้งหลาย และย่อมรู้ชัดซึ่งสังโยชน์ที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยฆานะและกลิ่นทั้งสองนั้น ย่อมรู้ชัดถึงเหตุที่ทำให้สังโยชน์ที่ยังไม่เกิดได้เกิดขึ้น ย่อมรู้ชัดถึงการละสังโยชน์ที่เกิดขึ้นแล้วได้ และย่อมรู้ชัดถึงเหตุที่ทำให้สังโยชน์ที่ละได้แล้วจะไม่เกิดขึ้นต่อไปอีก

---

‘‘ජිව්හඤ්ච පජානාති, රසෙ ච පජානාති, යඤ්ච තදුභයං පටිච්ච උප්පජ්ජති සංයොජනං තඤ්ච පජානාති, යථා ච අනුප්පන්නස්ස සංයොජනස්ස උප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච උප්පන්නස්ස සංයොජනස්ස පහානං හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච පහීනස්ස සංයොජනස්ස ආයතිං අනුප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති.

ย่อมรู้ชัดซึ่งลิ้น รู้ชัดซึ่งรสทั้งหลาย รู้ชัดซึ่งสังโยชน์ที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยอายตนะทั้งสองนั้น และรู้ชัดถึงเหตุที่สังโยชน์ที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น รู้ชัดถึงเหตุแห่งการละสังโยชน์ที่เกิดขึ้นแล้ว และรู้ชัดถึงเหตุที่สังโยชน์อันตนละได้แล้วจะไม่เกิดขึ้นอีกต่อไปในอนาคต

---

‘‘කායඤ්ච පජානාති, ඵොට්ඨබ්බෙ ච පජානාති, යඤ්ච තදුභයං පටිච්ච උප්පජ්ජති සංයොජනං තඤ්ච පජානාති, යථා ච අනුප්පන්නස්ස සංයොජනස්ස උප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච උප්පන්නස්ස සංයොජනස්ස පහානං හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච පහීනස්ස සංයොජනස්ස ආයතිං අනුප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති.

ย่อมรู้ชัดซึ่งกาย รู้ชัดซึ่งโผฏฐัพพะทั้งหลาย รู้ชัดซึ่งสังโยชน์ที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยอายตนะทั้งสองนั้น และรู้ชัดถึงเหตุที่สังโยชน์ที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น รู้ชัดถึงเหตุแห่งการละสังโยชน์ที่เกิดขึ้นแล้ว และรู้ชัดถึงเหตุที่สังโยชน์อันตนละได้แล้วจะไม่เกิดขึ้นอีกต่อไปในอนาคต

---

‘‘මනඤ්ච [Pg.241] පජානාති, ධම්මෙ ච පජානාති, යඤ්ච තදුභයං පටිච්ච උප්පජ්ජති සංයොජනං තඤ්ච පජානාති, යථා ච අනුප්පන්නස්ස සංයොජනස්ස උප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච උප්පන්නස්ස සංයොජනස්ස පහානං හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච පහීනස්ස සංයොජනස්ස ආයතිං අනුප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති.

ย่อมรู้ชัดซึ่งใจ รู้ชัดซึ่งธรรมารมณ์ทั้งหลาย รู้ชัดซึ่งสังโยชน์ที่เกิดขึ้นเพราะอาศัยอายตนะทั้งสองนั้น และรู้ชัดถึงเหตุที่สังโยชน์ที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น รู้ชัดถึงเหตุแห่งการละสังโยชน์ที่เกิดขึ้นแล้ว และรู้ชัดถึงเหตุที่สังโยชน์อันตนละได้แล้วจะไม่เกิดขึ้นอีกต่อไปในอนาคต

---

‘‘ඉති අජ්ඣත්තං වා ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති, බහිද්ධා වා ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති, අජ්ඣත්තබහිද්ධා වා ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති. සමුදයධම්මානුපස්සී වා ධම්මෙසු විහරති, වයධම්මානුපස්සී වා ධම්මෙසු විහරති, සමුදයවයධම්මානුපස්සී වා ධම්මෙසු විහරති. ‘අත්ථි ධම්මා’ති වා පනස්ස සති පච්චුපට්ඨිතා හොති යාවදෙව ඤාණමත්තාය පටිස්සතිමත්තාය, අනිස්සිතො ච විහරති, න ච කිඤ්චි ලොකෙ උපාදියති. එවම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති ඡසු අජ්ඣත්තිකබාහිරෙසු ආයතනෙසු.

ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมภายในอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมในธรรมภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งภายในและภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมคือความเกิดขึ้นในธรรมทั้งหลายอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมคือความเสื่อมไปในธรรมทั้งหลายอยู่บ้าง พิจารณาเห็นทั้งธรรมคือความเกิดขึ้นและความเสื่อมไปในธรรมทั้งหลายอยู่บ้าง อีกอย่างหนึ่ง สติของเธอนั้นเข้าไปตั้งมั่นอยู่ว่า ‘ธรรมทั้งหลายมีอยู่’ ก็เพียงเพื่ออาศัยเจริญญาณ เจริญสติเท่านั้น เธอเป็นผู้ไม่อาศัย (ตัณหาและทิฏฐิ) อยู่ และไม่ยึดมั่นอะไรๆ ในโลก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมในอายตนะภายในและภายนอก ๖ ประการอยู่ อย่างนี้แล

---

ආයතනපබ්බං නිට්ඨිතං.

อายตนบรรพ จบ

---

ධම්මානුපස්සනා බොජ්ඣඞ්ගපබ්බං

ธรรมานุปัสสนาโพชฌงคบรรพ

---

385. ‘‘පුන චපරං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති සත්තසු බොජ්ඣඞ්ගෙසු. කථඤ්ච පන, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති සත්තසු බොජ්ඣඞ්ගෙසු? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සන්තං වා අජ්ඣත්තං සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං ‘අත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො’ති පජානාති, අසන්තං වා අජ්ඣත්තං සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං ‘නත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො’ති පජානාති, යථා ච අනුප්පන්නස්ස සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච උප්පන්නස්ස සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය පාරිපූරී හොති තඤ්ච පජානාති.

๓๘๕. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมคือโพชฌงค์ ๗ ประการอยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมคือโพชฌงค์ ๗ ประการอยู่อย่างไรเล่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ เมื่อสติสัมโพชฌงค์ภายในมีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘สติสัมโพชฌงค์ภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่อสติสัมโพชฌงค์ภายในไม่มีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘สติสัมโพชฌงค์ภายในของเราไม่มีอยู่’ และรู้ชัดถึงเหตุที่สติสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น รู้ชัดถึงความเจริญบริบูรณ์ด้วยภาวนาแห่งสติสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว

---

‘‘සන්තං වා අජ්ඣත්තං ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගං ‘අත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගො’ති පජානාති, අසන්තං වා අජ්ඣත්තං ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගං ‘නත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගො’ති පජානාති, යථා ච අනුප්පන්නස්ස ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච උප්පන්නස්ස [Pg.242] ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය පාරිපූරී හොති තඤ්ච පජානාති.

เมื่อธรรมวิจยสัมโพชฌงค์ภายในมีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘ธรรมวิจยสัมโพชฌงค์ภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่อธรรมวิจยสัมโพชฌงค์ภายในไม่มีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘ธรรมวิจยสัมโพชฌงค์ภายในของเราไม่มีอยู่’ และรู้ชัดถึงเหตุที่ธรรมวิจยสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น รู้ชัดถึงความเจริญบริบูรณ์ด้วยภาวนาแห่งธรรมวิจยสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว

---

‘‘සන්තං වා අජ්ඣත්තං වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගං ‘අත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගො’ති පජානාති, අසන්තං වා අජ්ඣත්තං වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගං ‘නත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගො’ති පජානාති, යථා ච අනුප්පන්නස්ස වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච උප්පන්නස්ස වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය පාරිපූරී හොති තඤ්ච පජානාති.

เมื่อวิริยสัมโพชฌงค์ภายในมีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘วิริยสัมโพชฌงค์ภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่อวิริยสัมโพชฌงค์ภายในไม่มีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘วิริยสัมโพชฌงค์ภายในของเราไม่มีอยู่’ และรู้ชัดถึงเหตุที่วิริยสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น รู้ชัดถึงความเจริญบริบูรณ์ด้วยภาวนาแห่งวิริยสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว

---

‘‘සන්තං වා අජ්ඣත්තං පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං ‘අත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො’ති පජානාති, අසන්තං වා අජ්ඣත්තං පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං ‘නත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො’ති පජානාති, යථා ච අනුප්පන්නස්ස පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච උප්පන්නස්ස පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය පාරිපූරී හොති තඤ්ච පජානාති.

เมื่อปีติสัมโพชฌงค์ภายในมีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘ปีติสัมโพชฌงค์ภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่อปีติสัมโพชฌงค์ภายในไม่มีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘ปีติสัมโพชฌงค์ภายในของเราไม่มีอยู่’ และรู้ชัดถึงเหตุที่ปีติสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น รู้ชัดถึงความเจริญบริบูรณ์ด้วยภาวนาแห่งปีติสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว

---

‘‘සන්තං වා අජ්ඣත්තං පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගං ‘අත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගො’ති පජානාති, අසන්තං වා අජ්ඣත්තං පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගං ‘නත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගො’ති පජානාති, යථා ච අනුප්පන්නස්ස පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච උප්පන්නස්ස පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය පාරිපූරී හොති තඤ්ච පජානාති.

เมื่อปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ภายในมีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่อปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ภายในไม่มีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ภายในของเราไม่มีอยู่’ และรู้ชัดถึงเหตุที่ปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น รู้ชัดถึงความเจริญบริบูรณ์ด้วยภาวนาแห่งปัสสัทธิสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว

---

‘‘සන්තං වා අජ්ඣත්තං සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගං ‘අත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගො’ති පජානාති, අසන්තං වා අජ්ඣත්තං සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගං ‘නත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගො’ති පජානාති, යථා ච අනුප්පන්නස්ස සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච උප්පන්නස්ස සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය පාරිපූරී හොති තඤ්ච පජානාති.

เมื่อสมาธิสัมโพชฌงค์ภายในมีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘สมาธิสัมโพชฌงค์ภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่อสมาธิสัมโพชฌงค์ภายในไม่มีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘สมาธิสัมโพชฌงค์ภายในของเราไม่มีอยู่’ และรู้ชัดถึงเหตุที่สมาธิสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิดย่อมเกิดขึ้น รู้ชัดถึงความเจริญบริบูรณ์ด้วยภาวนาแห่งสมาธิสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว

---

‘‘සන්තං වා අජ්ඣත්තං උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගං ‘අත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගො’ති පජානාති, අසන්තං වා අජ්ඣත්තං උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගං ‘නත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගො’ති පජානාති, යථා ච අනුප්පන්නස්ස උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච උප්පන්නස්ස උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය පාරිපූරී හොති තඤ්ච පජානාති.

เมื่ออุเบกขาสัมโพชฌงค์ภายในมีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘อุเบกขาสัมโพชฌงค์ภายในของเรามีอยู่’ หรือเมื่ออุเบกขาสัมโพชฌงค์ภายในไม่มีอยู่ ก็รู้ชัดว่า ‘อุเบกขาสัมโพชฌงค์ภายในของเราไม่มีอยู่’ อนึ่ง อุเบกขาสัมโพชฌงค์ที่ยังไม่เกิด จะเกิดขึ้นได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น และอุเบกขาสัมโพชฌงค์ที่เกิดขึ้นแล้ว จะเจริญบริบูรณ์ได้ด้วยเหตุใด ก็รู้ชัดเหตุนั้น

---

‘‘ඉති අජ්ඣත්තං වා ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති, බහිද්ධා වා ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති, අජ්ඣත්තබහිද්ධා වා ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති. සමුදයධම්මානුපස්සී [Pg.243] වා ධම්මෙසු විහරති, වයධම්මානුපස්සී වා ධම්මෙසු විහරති, සමුදයවයධම්මානුපස්සී වා ධම්මෙසු විහරති ‘අත්ථි ධම්මා’ති වා පනස්ස සති පච්චුපට්ඨිතා හොති යාවදෙව ඤාණමත්තාය පටිස්සතිමත්තාය අනිස්සිතො ච විහරති, න ච කිඤ්චි ලොකෙ උපාදියති. එවම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති සත්තසු බොජ්ඣඞ්ගෙසු.

ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมภายในอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมในธรรมภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือความเกิดขึ้นในธรรมอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือความเสื่อมไปในธรรมอยู่บ้าง พิจารณาเห็นธรรมดาคือทั้งความเกิดขึ้นทั้งความเสื่อมไปในธรรมอยู่บ้าง ย่อมอยู่ อนึ่ง สติของเธอที่ตั้งมั่นอยู่ว่า ‘ธรรมมีอยู่’ ก็เพียงเพื่อรู้ เพียงเพื่ออาศัยระลึก เธอเป็นผู้อันตัณหาและทิฏฐิไม่อาศัยอยู่ และไม่ยึดมั่นอะไรๆ ในโลก ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมคือโพชฌงค์ ๗ อยู่ แม้อย่างนี้

---

බොජ්ඣඞ්ගපබ්බං නිට්ඨිතං.

โพชฌงคบรรพ จบ

---

ධම්මානුපස්සනා සච්චපබ්බං

ธรรมานุปัสสนา สัจจบรรพ

---

386. ‘‘පුන චපරං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති චතූසු අරියසච්චෙසු. කථඤ්ච පන, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති චතූසු අරියසච්චෙසු? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ‘ඉදං දුක්ඛ’න්ති යථාභූතං පජානාති, ‘අයං දුක්ඛසමුදයො’ති යථාභූතං පජානාති, ‘අයං දුක්ඛනිරොධො’ති යථාභූතං පජානාති, ‘අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා’ති යථාභූතං පජානාති.

๓๘๖. ภิกษุทั้งหลาย อีกประการหนึ่ง ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมคืออริยสัจ ๔ อยู่ ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุพิจารณาเห็นธรรมในธรรมคืออริยสัจ ๔ อยู่ เป็นอย่างไรเล่า ภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกข์’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขสมุทัย’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธ’ ย่อมรู้ชัดตามความเป็นจริงว่า ‘นี้ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา’

---

පඨමභාණවාරො නිට්ඨිතො.

ปฐมภาณวาร จบ

---

දුක්ඛසච්චනිද්දෙසො

ทุกขสัจจนิทเทส

---

387. ‘‘කතමඤ්ච, භික්ඛවෙ, දුක්ඛං අරියසච්චං? ජාතිපි දුක්ඛා, ජරාපි දුක්ඛා, මරණම්පි දුක්ඛං, සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසාපි දුක්ඛා, අප්පියෙහි සම්පයොගොපි දුක්ඛො, පියෙහි විප්පයොගොපි දුක්ඛො, යම්පිච්ඡං න ලභති තම්පි දුක්ඛං, සඞ්ඛිත්තෙන පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා දුක්ඛා.

๓๘๗. ภิกษุทั้งหลาย ทุกขอริยสัจเป็นอย่างไรเล่า แม้ความเกิดก็เป็นทุกข์ แม้ความแก่ก็เป็นทุกข์ แม้ความตายก็เป็นทุกข์ แม้ความโศก ความร่ำไรรำพัน ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ ความคับแค้นใจก็เป็นทุกข์ แม้การประสบกับสิ่งไม่เป็นที่รักก็เป็นทุกข์ แม้การพลัดพรากจากสิ่งเป็นที่รักก็เป็นทุกข์ แม้ปรารถนาสิ่งใดแล้วไม่ได้สิ่งนั้นก็เป็นทุกข์ กล่าวโดยย่อ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นทุกข์

---

388. ‘‘කතමා ච, භික්ඛවෙ, ජාති? යා තෙසං තෙසං සත්තානං තම්හි තම්හි සත්තනිකායෙ ජාති සඤ්ජාති ඔක්කන්ති අභිනිබ්බත්ති ඛන්ධානං පාතුභාවො ආයතනානං පටිලාභො, අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, ජාති.

๓๘๘. ภิกษุทั้งหลาย ชาติเป็นอย่างไรเล่า ความเกิด ความบังเกิด ความหยั่งลง ความเกิดจำเพาะ การปรากฏแห่งขันธ์ การได้อายตนะ ในหมู่สัตว์นั้นๆ ของสัตว์เหล่านั้นๆ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ชาติ

---

389. ‘‘කතමා [Pg.244] ච, භික්ඛවෙ, ජරා? යා තෙසං තෙසං සත්තානං තම්හි තම්හි සත්තනිකායෙ ජරා ජීරණතා ඛණ්ඩිච්චං පාලිච්චං වලිත්තචතා ආයුනො සංහානි ඉන්ද්‍රියානං පරිපාකො, අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, ජරා.

๓๘๙. ภิกษุทั้งหลาย ชราเป็นอย่างไรเล่า ความแก่ ความคร่ำคร่า ความมีฟันหลุด ความมีผมหงอก ความมีหนังเหี่ยวย่น ความเสื่อมแห่งอายุ ความแก่รอบแห่งอินทรีย์ ในหมู่สัตว์นั้นๆ ของสัตว์เหล่านั้นๆ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ชรา

---

390. ‘‘කතමඤ්ච, භික්ඛවෙ, මරණං? යං තෙසං තෙසං සත්තානං තම්හා තම්හා සත්තනිකායා චුති චවනතා භෙදො අන්තරධානං මච්චු මරණං කාලකිරියා ඛන්ධානං භෙදො කළෙවරස්ස නික්ඛෙපො ජීවිතින්ද්‍රියස්සුපච්ඡෙදො, ඉදං වුච්චති, භික්ඛවෙ, මරණං.

๓๙๐. ภิกษุทั้งหลาย มรณะเป็นอย่างไรเล่า ความเคลื่อน ความเคลื่อนไป ความแตกทำลาย ความหายไป มฤตยู ความตาย การทำกาละ ความแตกแห่งขันธ์ การทอดทิ้งซากศพ ความขาดแห่งชีวิตินทรีย์ จากหมู่สัตว์นั้นๆ ของสัตว์เหล่านั้นๆ ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า มรณะ

---

391. ‘‘කතමො ච, භික්ඛවෙ, සොකො? යො ඛො, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන බ්‍යසනෙන සමන්නාගතස්ස අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන දුක්ඛධම්මෙන ඵුට්ඨස්ස සොකො සොචනා සොචිතත්තං අන්තොසොකො අන්තොපරිසොකො, අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, සොකො.

๓๙๑. ภิกษุทั้งหลาย โสกะเป็นอย่างไรเล่า ภิกษุทั้งหลาย ความโศก ความเศร้าโศก สภาพที่เศร้าโศก ความโศกภายใน ความเศร้าโศกภายใน ของผู้ที่ประสบกับความพินาศอย่างใดอย่างหนึ่ง ถูกธรรมที่เป็นทุกข์อย่างใดอย่างหนึ่งกระทบแล้ว ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า โสกะ

---

392. ‘‘කතමො ච, භික්ඛවෙ, පරිදෙවො? යො ඛො, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන බ්‍යසනෙන සමන්නාගතස්ස අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන දුක්ඛධම්මෙන ඵුට්ඨස්ස ආදෙවො පරිදෙවො ආදෙවනා පරිදෙවනා ආදෙවිතත්තං පරිදෙවිතත්තං, අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ පරිදෙවො.

๓๙๒. ภิกษุทั้งหลาย ปริเทวะเป็นอย่างไรเล่า ภิกษุทั้งหลาย การคร่ำครวญ การร่ำไรรำพัน กิริยาที่คร่ำครวญ กิริยาที่ร่ำไรรำพัน สภาพที่คร่ำครวญ สภาพที่ร่ำไรรำพัน ของผู้ที่ประสบกับความพินาศอย่างใดอย่างหนึ่ง ถูกธรรมที่เป็นทุกข์อย่างใดอย่างหนึ่งกระทบแล้ว ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ปริเทวะ

---

393. ‘‘කතමඤ්ච, භික්ඛවෙ, දුක්ඛං? යං ඛො, භික්ඛවෙ, කායිකං දුක්ඛං කායිකං අසාතං කායසම්ඵස්සජං දුක්ඛං අසාතං වෙදයිතං, ඉදං වුච්චති, භික්ඛවෙ, දුක්ඛං.

๓๙๓. ภิกษุทั้งหลาย ทุกข์เป็นอย่างไรเล่า ภิกษุทั้งหลาย ความทุกข์ทางกาย ความไม่สบายทางกาย เวทนาที่เป็นทุกข์ไม่สบายอันเกิดจากกายสัมผัส ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ทุกข์

---

394. ‘‘කතමඤ්ච, භික්ඛවෙ, දොමනස්සං? යං ඛො, භික්ඛවෙ, චෙතසිකං දුක්ඛං චෙතසිකං අසාතං මනොසම්ඵස්සජං දුක්ඛං අසාතං වෙදයිතං, ඉදං වුච්චති, භික්ඛවෙ, දොමනස්සං.

๓๙๔. ภิกษุทั้งหลาย โทมนัสเป็นอย่างไรเล่า ภิกษุทั้งหลาย ความทุกข์ทางใจ ความไม่สบายทางใจ เวทนาที่เป็นทุกข์ไม่สบายอันเกิดจากมโนสัมผัส ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า โทมนัส

---

395. ‘‘කතමො ච, භික්ඛවෙ, උපායාසො? යො ඛො, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන බ්‍යසනෙන සමන්නාගතස්ස අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන දුක්ඛධම්මෙන ඵුට්ඨස්ස ආයාසො උපායාසො ආයාසිතත්තං උපායාසිතත්තං, අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, උපායාසො.

๓๙๕. ภิกษุทั้งหลาย อุปายาสเป็นอย่างไรเล่า ภิกษุทั้งหลาย ความคับแค้น ความคับแค้นใจ สภาพที่คับแค้น สภาพที่คับแค้นใจ ของผู้ที่ประสบกับความพินาศอย่างใดอย่างหนึ่ง ถูกธรรมที่เป็นทุกข์อย่างใดอย่างหนึ่งกระทบแล้ว ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า อุปายาส

---

396. ‘‘කතමො [Pg.245] ච, භික්ඛවෙ, අප්පියෙහි සම්පයොගො දුක්ඛො? ඉධ යස්ස තෙ හොන්ති අනිට්ඨා අකන්තා අමනාපා රූපා සද්දා ගන්ධා රසා ඵොට්ඨබ්බා ධම්මා, යෙ වා පනස්ස තෙ හොන්ති අනත්ථකාමා අහිතකාමා අඵාසුකකාමා අයොගක්ඛෙමකාමා, යා තෙහි සද්ධිං සඞ්ගති සමාගමො සමොධානං මිස්සීභාවො, අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, අප්පියෙහි සම්පයොගො දුක්ඛො.

๓๙๖. ภิกษุทั้งหลาย ความทุกข์คือการประสบกับสิ่งไม่เป็นที่รัก เป็นอย่างไรเล่า ในกรณีนี้ รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ธรรมารมณ์ ที่ไม่น่าปรารถนา ไม่น่าใคร่ ไม่น่าพอใจ มีอยู่แก่ผู้ใด หรือบุคคลเหล่าใดที่ไม่ประสงค์ประโยชน์ ไม่ประสงค์ความเกื้อกูล ไม่ประสงค์ความผาสุก ไม่ประสงค์ความเกษมจากโยคะ มีอยู่แก่ผู้นั้น การไปร่วม การมาร่วม การประชุมร่วม การระคนด้วยสิ่งเหล่านั้น ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ความทุกข์คือการประสบกับสิ่งไม่เป็นที่รัก

---

397. ‘‘කතමො ච, භික්ඛවෙ, පියෙහි විප්පයොගො දුක්ඛො? ඉධ යස්ස තෙ හොන්ති ඉට්ඨා කන්තා මනාපා රූපා සද්දා ගන්ධා රසා ඵොට්ඨබ්බා ධම්මා, යෙ වා පනස්ස තෙ හොන්ති අත්ථකාමා හිතකාමා ඵාසුකකාමා යොගක්ඛෙමකාමා මාතා වා පිතා වා භාතා වා භගිනී වා මිත්තා වා අමච්චා වා ඤාතිසාලොහිතා වා, යා තෙහි සද්ධිං අසඞ්ගති අසමාගමො අසමොධානං අමිස්සීභාවො, අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, පියෙහි විප්පයොගො දුක්ඛො.

๓๙๗. ภิกษุทั้งหลาย ความทุกข์คือการพลัดพรากจากสิ่งเป็นที่รัก เป็นอย่างไรเล่า ในกรณีนี้ รูป เสียง กลิ่น รส โผฏฐัพพะ ธรรมารมณ์ ที่น่าปรารถนา น่าใคร่ น่าพอใจ มีอยู่แก่ผู้ใด หรือบุคคลเหล่าใดที่ประสงค์ประโยชน์ ประสงค์ความเกื้อกูล ประสงค์ความผาสุก ประสงค์ความเกษมจากโยคะ คือ มารดา บิดา พี่ชายน้องชาย พี่สาวน้องสาว มิตร อำมาตย์ หรือญาติสาโลหิต มีอยู่แก่ผู้นั้น การไม่ได้ไปร่วม การไม่ได้มาร่วม การไม่ได้ประชุมร่วม การไม่ระคนด้วยสิ่งเหล่านั้น ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ความทุกข์คือการพลัดพรากจากสิ่งเป็นที่รัก

---

398. ‘‘කතමඤ්ච, භික්ඛවෙ, යම්පිච්ඡං න ලභති තම්පි දුක්ඛං? ජාතිධම්මානං, භික්ඛවෙ, සත්තානං එවං ඉච්ඡා උප්පජ්ජති – ‘අහො වත මයං න ජාතිධම්මා අස්සාම, න ච වත නො ජාති ආගච්ඡෙය්‍යා’ති. න ඛො පනෙතං ඉච්ඡාය පත්තබ්බං, ඉදම්පි යම්පිච්ඡං න ලභති තම්පි දුක්ඛං. ජරාධම්මානං, භික්ඛවෙ, සත්තානං එවං ඉච්ඡා උප්පජ්ජති – ‘අහො වත මයං න ජරාධම්මා අස්සාම, න ච වත නො ජරා ආගච්ඡෙය්‍යා’ති. න ඛො පනෙතං ඉච්ඡාය පත්තබ්බං, ඉදම්පි යම්පිච්ඡං න ලභති තම්පි දුක්ඛං. බ්‍යාධිධම්මානං, භික්ඛවෙ, සත්තානං එවං ඉච්ඡා උප්පජ්ජති ‘අහො වත මයං න බ්‍යාධිධම්මා අස්සාම, න ච වත නො බ්‍යාධි ආගච්ඡෙය්‍යා’ති. න ඛො පනෙතං ඉච්ඡාය පත්තබ්බං, ඉදම්පි යම්පිච්ඡං න ලභති තම්පි දුක්ඛං. මරණධම්මානං, භික්ඛවෙ, සත්තානං එවං ඉච්ඡා උප්පජ්ජති ‘අහො වත මයං න මරණධම්මා අස්සාම, න ච වත නො මරණං ආගච්ඡෙය්‍යා’ති. න ඛො පනෙතං ඉච්ඡාය පත්තබ්බං, ඉදම්පි යම්පිච්ඡං න ලභති තම්පි දුක්ඛං. සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසධම්මානං, භික්ඛවෙ, සත්තානං එවං ඉච්ඡා උප්පජ්ජති ‘අහො වත මයං න සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසධම්මා අස්සාම, න ච වත නො සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසධම්මා ආගච්ඡෙය්‍යු’න්ති. න ඛො පනෙතං ඉච්ඡාය පත්තබ්බං, ඉදම්පි යම්පිච්ඡං න ලභති තම්පි දුක්ඛං.

๓๙๘. ภิกษุทั้งหลาย ก็ทุกข์คือการปรารถนาสิ่งใดแล้วไม่ได้สิ่งนั้นเป็นอย่างไร คือ ความปรารถนาเกิดขึ้นแก่สัตว์ผู้มีความเกิดเป็นธรรมดาว่า ‘โอหนอ ขอเราไม่พึงมีความเกิดเป็นธรรมดา ขอความเกิดอย่าได้มาถึงเราเลยหนอ’ แต่ข้อนั้นสัตว์จะพึงได้สมความปรารถนาไม่ได้เลย แม้นี้ก็เป็นทุกข์คือการปรารถนาสิ่งใดแล้วไม่ได้สิ่งนั้น. ความปรารถนาเกิดขึ้นแก่สัตว์ผู้มีความแก่เป็นธรรมดาว่า ‘โอหนอ ขอเราไม่พึงมีความแก่เป็นธรรมดา ขอความแก่อย่าได้มาถึงเราเลยหนอ’ แต่ข้อนั้นสัตว์จะพึงได้สมความปรารถนาไม่ได้เลย แม้นี้ก็เป็นทุกข์คือการปรารถนาสิ่งใดแล้วไม่ได้สิ่งนั้น. ความปรารถนาเกิดขึ้นแก่สัตว์ผู้มีความเจ็บป่วยเป็นธรรมดาว่า ‘โอหนอ ขอเราไม่พึงมีความเจ็บป่วยเป็นธรรมดา ขอความเจ็บป่วยอย่าได้มาถึงเราเลยหนอ’ แต่ข้อนั้นสัตว์จะพึงได้สมความปรารถนาไม่ได้เลย แม้นี้ก็เป็นทุกข์คือการปรารถนาสิ่งใดแล้วไม่ได้สิ่งนั้น. ความปรารถนาเกิดขึ้นแก่สัตว์ผู้มีความตายเป็นธรรมดาว่า ‘โอหนอ ขอเราไม่พึงมีความตายเป็นธรรมดา ขอความตายอย่าได้มาถึงเราเลยหนอ’ แต่ข้อนั้นสัตว์จะพึงได้สมความปรารถนาไม่ได้เลย แม้นี้ก็เป็นทุกข์คือการปรารถนาสิ่งใดแล้วไม่ได้สิ่งนั้น. ความปรารถนาเกิดขึ้นแก่สัตว์ผู้มีความโศก ความร่ำไรรำพัน ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจเป็นธรรมดาว่า ‘โอหนอ ขอเราไม่พึงมีความโศก ความร่ำไรรำพัน ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจเป็นธรรมดา ขอความโศก ความร่ำไรรำพัน ความทุกข์กาย ความทุกข์ใจ และความคับแค้นใจอย่าได้มาถึงเราเลยหนอ’ แต่ข้อนั้นสัตว์จะพึงได้สมความปรารถนาไม่ได้เลย แม้นี้ก็เป็นทุกข์คือการปรารถนาสิ่งใดแล้วไม่ได้สิ่งนั้น

---

399. ‘‘කතමෙ [Pg.246] ච, භික්ඛවෙ, සඞ්ඛිත්තෙන පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා දුක්ඛා? සෙය්‍යථිදං – රූපුපාදානක්ඛන්ධො, වෙදනුපාදානක්ඛන්ධො, සඤ්ඤුපාදානක්ඛන්ධො, සඞ්ඛාරුපාදානක්ඛන්ධො, විඤ්ඤාණුපාදානක්ඛන්ධො. ඉමෙ වුච්චන්ති, භික්ඛවෙ, සඞ්ඛිත්තෙන පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා දුක්ඛා. ඉදං වුච්චති, භික්ඛවෙ, දුක්ඛං අරියසච්චං.

๓๙๙. ภิกษุทั้งหลาย ก็ทุกข์คืออุปาทานขันธ์ ๕ โดยย่อเป็นอย่างไร คือ รูปูปาทานขันธ์ เวทนูปาทานขันธ์ สัญญูปาทานขันธ์ สังขารูปาทานขันธ์ และวิญญาณูปาทานขันธ์. ภิกษุทั้งหลาย เหล่านี้เรียกว่า ทุกข์คืออุปาทานขันธ์ ๕ โดยย่อ. ภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ทุกขอริยสัจ

---

සමුදයසච්චනිද්දෙසො

สมุทัยสัจจนิทเทส

---

400. ‘‘කතමඤ්ච, භික්ඛවෙ, දුක්ඛසමුදයං අරියසච්චං? යායං තණ්හා පොනොබ්භවිකා නන්දීරාගසහගතා තත්‍රතත්‍රාභිනන්දිනී, සෙය්‍යථිදං – කාමතණ්හා භවතණ්හා විභවතණ්හා.

๔๐๐. ภิกษุทั้งหลาย ก็ทุกขสมุทัยอริยสัจเป็นอย่างไร คือ ตัณหานี้ที่นำไปสู่ภพใหม่ ประกอบด้วยความกำหนัดด้วยอำนาจความเพลิน เพลิดเพลินยิ่งในอารมณ์นั้นๆ ได้แก่ กามตัณหา ภวตัณหา วิภวตัณหา

---

‘‘සා ඛො පනෙසා, භික්ඛවෙ, තණ්හා කත්ථ උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජති, කත්ථ නිවිසමානා නිවිසති? යං ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජති, එත්ථ නිවිසමානා නිවිසති.

ภิกษุทั้งหลาย ก็ตัณหานั้นเมื่อจะเกิด ย่อมเกิดที่ไหน เมื่อจะตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ที่ไหน สิ่งใดในโลกมีสภาวะน่ารักน่าพอใจ ตัณหานั้นเมื่อจะเกิด ย่อมเกิดที่สิ่งนั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ที่สิ่งนั้น

---

‘‘කිඤ්ච ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං? චක්ඛු ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජති, එත්ථ නිවිසමානා නිවිසති. සොතං ලොකෙ…පෙ… ඝානං ලොකෙ… ජිව්හා ලොකෙ… කායො ලොකෙ… මනො ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජති, එත්ථ නිවිසමානා නිවිසති.

ก็อะไรในโลกมีสภาวะน่ารักน่าพอใจ คือ จักษุในโลกมีสภาวะน่ารักน่าพอใจ ตัณหานั้นเมื่อจะเกิด ย่อมเกิดที่จักษุนั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ที่จักษุนั้น. โสตะในโลก...ฯลฯ... ฆานะในโลก... ชิวหาในโลก... กายในโลก... มโนในโลกมีสภาวะน่ารักน่าพอใจ ตัณหานั้นเมื่อจะเกิด ย่อมเกิดที่มโนนั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ที่มโนนั้น

---

‘‘රූපා ලොකෙ… සද්දා ලොකෙ… ගන්ධා ලොකෙ… රසා ලොකෙ… ඵොට්ඨබ්බා ලොකෙ… ධම්මා ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජති, එත්ථ නිවිසමානා නිවිසති.

รูปในโลก... เสียงในโลก... กลิ่นในโลก... รสในโลก... โผฏฐัพพะในโลก... ธรรมารมณ์ในโลกมีสภาวะน่ารักน่าพอใจ ตัณหานั้นเมื่อจะเกิด ย่อมเกิดที่ธรรมารมณ์นั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ที่ธรรมารมณ์นั้น

---

‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණං ලොකෙ… සොතවිඤ්ඤාණං ලොකෙ… ඝානවිඤ්ඤාණං ලොකෙ… ජිව්හාවිඤ්ඤාණං ලොකෙ… කායවිඤ්ඤාණං ලොකෙ… මනොවිඤ්ඤාණං ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජති, එත්ථ නිවිසමානා නිවිසති.

จักษุวิญญาณในโลก... โสตวิญญาณในโลก... ฆานวิญญาณในโลก... ชิวหาวิญญาณในโลก... กายวิญญาณในโลก... มโนวิญญาณในโลกมีสภาวะน่ารักน่าพอใจ ตัณหานั้นเมื่อจะเกิด ย่อมเกิดที่มโนวิญญาณนั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ที่มโนวิญญาณนั้น

---

‘‘චක්ඛුසම්ඵස්සො ලොකෙ… සොතසම්ඵස්සො ලොකෙ… ඝානසම්ඵස්සො ලොකෙ… ජිව්හාසම්ඵස්සො ලොකෙ… කායසම්ඵස්සො ලොකෙ… මනොසම්ඵස්සො ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජති, එත්ථ නිවිසමානා නිවිසති.

จักษุสัมผัสในโลก... โสตสัมผัสในโลก... ฆานสัมผัสในโลก... ชิวหาสัมผัสในโลก... กายสัมผัสในโลก... มโนสัมผัสในโลกมีสภาวะน่ารักน่าพอใจ ตัณหานั้นเมื่อจะเกิด ย่อมเกิดที่มโนสัมผัสนั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ที่มโนสัมผัสนั้น

---

‘‘චක්ඛුසම්ඵස්සජා [Pg.247] වෙදනා ලොකෙ… සොතසම්ඵස්සජා වෙදනා ලොකෙ… ඝානසම්ඵස්සජා වෙදනා ලොකෙ… ජිව්හාසම්ඵස්සජා වෙදනා ලොකෙ… කායසම්ඵස්සජා වෙදනා ලොකෙ… මනොසම්ඵස්සජා වෙදනා ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජති, එත්ථ නිවිසමානා නිවිසති.

เวทนาที่เกิดจากจักษุสัมผัสในโลก... เวทนาที่เกิดจากโสตสัมผัสในโลก... เวทนาที่เกิดจากฆานสัมผัสในโลก... เวทนาที่เกิดจากชิวหาสัมผัสในโลก... เวทนาที่เกิดจากกายสัมผัสในโลก... เวทนาที่เกิดจากมโนสัมผัสในโลกมีสภาวะน่ารักน่าพอใจ ตัณหานั้นเมื่อจะเกิด ย่อมเกิดที่เวทนาที่เกิดจากมโนสัมผัสนั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ที่เวทนาที่เกิดจากมโนสัมผัสนั้น

---

‘‘රූපසඤ්ඤා ලොකෙ… සද්දසඤ්ඤා ලොකෙ… ගන්ධසඤ්ඤා ලොකෙ… රසසඤ්ඤා ලොකෙ… ඵොට්ඨබ්බසඤ්ඤා ලොකෙ… ධම්මසඤ්ඤා ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජති, එත්ථ නිවිසමානා නිවිසති.

รูปสัญญาในโลก... สัททสัญญาในโลก... คันธสัญญาในโลก... รสสัญญาในโลก... โผฏฐัพพสัญญาในโลก... ธรรมสัญญาในโลกมีสภาวะน่ารักน่าพอใจ ตัณหานั้นเมื่อจะเกิด ย่อมเกิดที่ธรรมสัญญานั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ที่ธรรมสัญญานั้น

---

‘‘රූපසඤ්චෙතනා ලොකෙ… සද්දසඤ්චෙතනා ලොකෙ… ගන්ධසඤ්චෙතනා ලොකෙ… රසසඤ්චෙතනා ලොකෙ… ඵොට්ඨබ්බසඤ්චෙතනා ලොකෙ… ධම්මසඤ්චෙතනා ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජති, එත්ථ නිවිසමානා නිවිසති.

รูปสัญเจตนาในโลก... สัททสัญเจตนาในโลก... คันธสัญเจตนาในโลก... รสสัญเจตนาในโลก... โผฏฐัพพสัญเจตนาในโลก... ธรรมสัญเจตนาในโลกมีสภาวะน่ารักน่าพอใจ ตัณหานั้นเมื่อจะเกิด ย่อมเกิดที่ธรรมสัญเจตนานั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ที่ธรรมสัญเจตนานั้น

---

‘‘රූපතණ්හා ලොකෙ… සද්දතණ්හා ලොකෙ… ගන්ධතණ්හා ලොකෙ… රසතණ්හා ලොකෙ… ඵොට්ඨබ්බතණ්හා ලොකෙ… ධම්මතණ්හා ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජති, එත්ථ නිවිසමානා නිවිසති.

รูปตัณหาในโลก... สัททตัณหาในโลก... คันธตัณหาในโลก... รสตัณหาในโลก... โผฏฐัพพตัณหาในโลก... ธรรมตัณหาในโลกมีสภาวะน่ารักน่าพอใจ ตัณหานั้นเมื่อจะเกิด ย่อมเกิดที่ธรรมตัณหานั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ที่ธรรมตัณหานั้น

---

‘‘රූපවිතක්කො ලොකෙ… සද්දවිතක්කො ලොකෙ… ගන්ධවිතක්කො ලොකෙ… රසවිතක්කො ලොකෙ… ඵොට්ඨබ්බවිතක්කො ලොකෙ… ධම්මවිතක්කො ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජති, එත්ථ නිවිසමානා නිවිසති.

รูปวิตกในโลก... สัททวิตกในโลก... คันธวิตกในโลก... รสวิตกในโลก... โผฏฐัพพวิตกในโลก... ธรรมวิตกในโลกมีสภาวะน่ารักน่าพอใจ ตัณหานั้นเมื่อจะเกิด ย่อมเกิดที่ธรรมวิตกนั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ที่ธรรมวิตกนั้น

---

‘‘රූපවිචාරො ලොකෙ… සද්දවිචාරො ලොකෙ… ගන්ධවිචාරො ලොකෙ… රසවිචාරො ලොකෙ… ඵොට්ඨබ්බවිචාරො ලොකෙ… ධම්මවිචාරො ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජති, එත්ථ නිවිසමානා නිවිසති. ඉදං වුච්චති, භික්ඛවෙ, දුක්ඛසමුදයං අරියසච්චං.

รูปวิจารในโลก... สัททวิจารในโลก... คันธวิจารในโลก... รสวิจารในโลก... โผฏฐัพพวิจารในโลก... ธรรมวิจารในโลก เป็นสภาวะน่ารักน่าชื่นใจ ตัณหานั้น เมื่อจะเกิด ย่อมเกิดขึ้นในธรรมวิจารนั้น เมื่อจะตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ในธรรมวิจารนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ทุกขสมุทัยอริยสัจ

---

නිරොධසච්චනිද්දෙසො

นิโรธสัจจนิทเทส

---

401. ‘‘කතමඤ්ච, භික්ඛවෙ, දුක්ඛනිරොධං අරියසච්චං? යො තස්සායෙව තණ්හාය අසෙසවිරාගනිරොධො චාගො පටිනිස්සග්ගො මුත්ති අනාලයො.

๔๐๑. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทุกขนิโรธอริยสัจเป็นไฉน? คือ ความดับโดยไม่เหลือแห่งตัณหานั้นนั่นแหละ ด้วยมรรคคือวิราคะ ความสละ ความสละคืน ความพ้น ความไม่อาลัย

---

‘‘සා [Pg.248] ඛො පනෙසා, භික්ඛවෙ, තණ්හා කත්ථ පහීයමානා පහීයති, කත්ථ නිරුජ්ඣමානා නිරුජ්ඣති? යං ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා පහීයමානා පහීයති, එත්ථ නිරුජ්ඣමානා නිරුජ්ඣති.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ตัณหานั้น เมื่อบุคคลจะละ ย่อมละเสียได้ในที่ไหน เมื่อจะดับ ย่อมดับในที่ไหน? สิ่งใดในโลกเป็นสภาวะน่ารักน่าชื่นใจ ตัณหานั้น เมื่อบุคคลจะละ ย่อมละเสียได้ในสิ่งนั้น เมื่อจะดับ ย่อมดับในสิ่งนั้น

---

‘‘කිඤ්ච ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං? චක්ඛු ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා පහීයමානා පහීයති, එත්ථ නිරුජ්ඣමානා නිරුජ්ඣති. සොතං ලොකෙ…පෙ… ඝානං ලොකෙ… ජිව්හා ලොකෙ… කායො ලොකෙ… මනො ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා පහීයමානා පහීයති, එත්ථ නිරුජ්ඣමානා නිරුජ්ඣති.

ก็อะไรในโลกเป็นสภาวะน่ารักน่าชื่นใจ? จักษุในโลกเป็นสภาวะน่ารักน่าชื่นใจ ตัณหานั้น เมื่อบุคคลจะละ ย่อมละเสียได้ในจักษุนั้น เมื่อจะดับ ย่อมดับในจักษุนั้น โสตะในโลก...ฯลฯ... ฆานะในโลก... ชิวหาในโลก... กายในโลก... มโนในโลกเป็นสภาวะน่ารักน่าชื่นใจ ตัณหานั้น เมื่อบุคคลจะละ ย่อมละเสียได้ในมโนนั้น เมื่อจะดับ ย่อมดับในมโนนั้น

---

‘‘රූපා ලොකෙ… සද්දා ලොකෙ… ගන්ධා ලොකෙ… රසා ලොකෙ… ඵොට්ඨබ්බා ලොකෙ… ධම්මා ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා පහීයමානා පහීයති, එත්ථ නිරුජ්ඣමානා නිරුජ්ඣති.

รูปทั้งหลายในโลก... เสียงทั้งหลายในโลก... กลิ่นทั้งหลายในโลก... รสทั้งหลายในโลก... โผฏฐัพพะทั้งหลายในโลก... ธรรมารมณ์ทั้งหลายในโลกเป็นสภาวะน่ารักน่าชื่นใจ ตัณหานั้น เมื่อบุคคลจะละ ย่อมละเสียได้ในธรรมารมณ์เหล่านั้น เมื่อจะดับ ย่อมดับในธรรมารมณ์เหล่านั้น

---

‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණං ලොකෙ… සොතවිඤ්ඤාණං ලොකෙ… ඝානවිඤ්ඤාණං ලොකෙ… ජිව්හාවිඤ්ඤාණං ලොකෙ… කායවිඤ්ඤාණං ලොකෙ… මනොවිඤ්ඤාණං ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා පහීයමානා පහීයති, එත්ථ නිරුජ්ඣමානා නිරුජ්ඣති.

จักขุวิญญาณในโลก... โสตวิญญาณในโลก... ฆานวิญญาณในโลก... ชิวหาวิญญาณในโลก... กายวิญญาณในโลก... มโนวิญญาณในโลกเป็นสภาวะน่ารักน่าชื่นใจ ตัณหานั้น เมื่อบุคคลจะละ ย่อมละเสียได้ในมโนวิญญาณนั้น เมื่อจะดับ ย่อมดับในมโนวิญญาณนั้น

---

‘‘චක්ඛුසම්ඵස්සො ලොකෙ… සොතසම්ඵස්සො ලොකෙ… ඝානසම්ඵස්සො ලොකෙ… ජිව්හාසම්ඵස්සො ලොකෙ… කායසම්ඵස්සො ලොකෙ… මනොසම්ඵස්සො ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා පහීයමානා පහීයති, එත්ථ නිරුජ්ඣමානා නිරුජ්ඣති.

จักขุสัมผัสในโลก... โสตสัมผัสในโลก... ฆานสัมผัสในโลก... ชิวหาสัมผัสในโลก... กายสัมผัสในโลก... มโนสัมผัสในโลกเป็นสภาวะน่ารักน่าชื่นใจ ตัณหานั้น เมื่อบุคคลจะละ ย่อมละเสียได้ในมโนสัมผัสนั้น เมื่อจะดับ ย่อมดับในมโนสัมผัสนั้น

---

‘‘චක්ඛුසම්ඵස්සජා වෙදනා ලොකෙ… සොතසම්ඵස්සජා වෙදනා ලොකෙ … ඝානසම්ඵස්සජා වෙදනා ලොකෙ… ජිව්හාසම්ඵස්සජා වෙදනා ලොකෙ… කායසම්ඵස්සජා වෙදනා ලොකෙ… මනොසම්ඵස්සජා වෙදනා ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා පහීයමානා පහීයති, එත්ථ නිරුජ්ඣමානා නිරුජ්ඣති.

เวทนาที่เกิดแต่จักขุสัมผัสในโลก... เวทนาที่เกิดแต่โสตสัมผัสในโลก... เวทนาที่เกิดแต่ฆานสัมผัสในโลก... เวทนาที่เกิดแต่ชิวหาสัมผัสในโลก... เวทนาที่เกิดแต่กายสัมผัสในโลก... เวทนาที่เกิดแต่มโนสัมผัสในโลกเป็นสภาวะน่ารักน่าชื่นใจ ตัณหานั้น เมื่อบุคคลจะละ ย่อมละเสียได้ในเวทนาที่เกิดแต่มโนสัมผัสนั้น เมื่อจะดับ ย่อมดับในเวทนาที่เกิดแต่มโนสัมผัสนั้น

---

‘‘රූපසඤ්ඤා ලොකෙ… සද්දසඤ්ඤා ලොකෙ… ගන්ධසඤ්ඤා ලොකෙ… රසසඤ්ඤා ලොකෙ… ඵොට්ඨබ්බසඤ්ඤා ලොකෙ… ධම්මසඤ්ඤා ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා පහීයමානා පහීයති, එත්ථ නිරුජ්ඣමානා නිරුජ්ඣති.

รูปสัญญาในโลก... สัททสัญญาในโลก... คันธสัญญาในโลก... รสสัญญาในโลก... โผฏฐัพพสัญญาในโลก... ธรรมสัญญาในโลกเป็นสภาวะน่ารักน่าชื่นใจ ตัณหานั้น เมื่อบุคคลจะละ ย่อมละเสียได้ในธรรมสัญญานั้น เมื่อจะดับ ย่อมดับในธรรมสัญญานั้น

---

‘‘රූපසඤ්චෙතනා [Pg.249] ලොකෙ… සද්දසඤ්චෙතනා ලොකෙ… ගන්ධසඤ්චෙතනා ලොකෙ… රසසඤ්චෙතනා ලොකෙ… ඵොට්ඨබ්බසඤ්චෙතනා ලොකෙ… ධම්මසඤ්චෙතනා ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා පහීයමානා පහීයති, එත්ථ නිරුජ්ඣමානා නිරුජ්ඣති.

รูปสัญเจตนาในโลก... สัททสัญเจตนาในโลก... คันธสัญเจตนาในโลก... รสสัญเจตนาในโลก... โผฏฐัพพสัญเจตนาในโลก... ธรรมสัญเจตนาในโลกเป็นสภาวะน่ารักน่าชื่นใจ ตัณหานั้น เมื่อบุคคลจะละ ย่อมละเสียได้ในธรรมสัญเจตนานั้น เมื่อจะดับ ย่อมดับในธรรมสัญเจตนานั้น

---

‘‘රූපතණ්හා ලොකෙ… සද්දතණ්හා ලොකෙ… ගන්ධතණ්හා ලොකෙ… රසතණ්හා ලොකෙ… ඵොට්ඨබ්බතණ්හා ලොකෙ… ධම්මතණ්හා ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා පහීයමානා පහීයති, එත්ථ නිරුජ්ඣමානා නිරුජ්ඣති.

รูปตัณหาในโลก... สัททตัณหาในโลก... คันธตัณหาในโลก... รสตัณหาในโลก... โผฏฐัพพตัณหาในโลก... ธรรมตัณหาในโลกเป็นสภาวะน่ารักน่าชื่นใจ ตัณหานั้น เมื่อบุคคลจะละ ย่อมละเสียได้ในธรรมตัณหานั้น เมื่อจะดับ ย่อมดับในธรรมตัณหานั้น

---

‘‘රූපවිතක්කො ලොකෙ… සද්දවිතක්කො ලොකෙ… ගන්ධවිතක්කො ලොකෙ… රසවිතක්කො ලොකෙ… ඵොට්ඨබ්බවිතක්කො ලොකෙ… ධම්මවිතක්කො ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා පහීයමානා පහීයති, එත්ථ නිරුජ්ඣමානා නිරුජ්ඣති.

รูปวิตกในโลก... สัททวิตกในโลก... คันธวิตกในโลก... รสวิตกในโลก... โผฏฐัพพวิตกในโลก... ธรรมวิตกในโลกเป็นสภาวะน่ารักน่าชื่นใจ ตัณหานั้น เมื่อบุคคลจะละ ย่อมละเสียได้ในธรรมวิตกนั้น เมื่อจะดับ ย่อมดับในธรรมวิตกนั้น

---

‘‘රූපවිචාරො ලොකෙ… සද්දවිචාරො ලොකෙ… ගන්ධවිචාරො ලොකෙ… රසවිචාරො ලොකෙ… ඵොට්ඨබ්බවිචාරො ලොකෙ… ධම්මවිචාරො ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා පහීයමානා පහීයති, එත්ථ නිරුජ්ඣමානා නිරුජ්ඣති. ඉදං වුච්චති, භික්ඛවෙ, දුක්ඛනිරොධං අරියසච්චං.

รูปวิจารในโลก... สัททวิจารในโลก... คันธวิจารในโลก... รสวิจารในโลก... โผฏฐัพพวิจารในโลก... ธรรมวิจารในโลกเป็นสภาวะน่ารักน่าชื่นใจ ตัณหานั้น เมื่อบุคคลจะละ ย่อมละเสียได้ในธรรมวิจารนั้น เมื่อจะดับ ย่อมดับในธรรมวิจารนั้น ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ทุกขนิโรธอริยสัจ

---

මග්ගසච්චනිද්දෙසො

มัคคสัจจนิทเทส

---

402. ‘‘කතමඤ්ච, භික්ඛවෙ, දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා අරියසච්චං? අයමෙව අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො සෙය්‍යථිදං – සම්මාදිට්ඨි සම්මාසඞ්කප්පො සම්මාවාචා සම්මාකම්මන්තො සම්මාආජීවො සම්මාවායාමො සම්මාසති සම්මාසමාධි.

๔๐๒. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจเป็นไฉน? คือ อริยมรรคมีองค์ ๘ นี้แหละ ได้แก่ สัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ

---

‘‘කතමා ච, භික්ඛවෙ, සම්මාදිට්ඨි? යං ඛො, භික්ඛවෙ, දුක්ඛෙ ඤාණං, දුක්ඛසමුදයෙ ඤාණං, දුක්ඛනිරොධෙ ඤාණං, දුක්ඛනිරොධගාමිනියා පටිපදාය ඤාණං, අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, සම්මාදිට්ඨි.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมาทิฏฐิเป็นไฉน? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ความรู้ในทุกข์ ความรู้ในทุกขสมุทัย ความรู้ในทุกขนิโรธ ความรู้ในทุกขนิโรธคามินีปฏิปทา นี้เรียกว่า สัมมาทิฏฐิ

---

‘‘කතමො ච, භික්ඛවෙ, සම්මාසඞ්කප්පො? නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පො අබ්‍යාපාදසඞ්කප්පො අවිහිංසාසඞ්කප්පො, අයං වුච්චති භික්ඛවෙ, සම්මාසඞ්කප්පො.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมาสังกัปปะเป็นไฉน? ความดำริในการออกจากกาม ความดำริในการไม่พยาบาท ความดำริในการไม่เบียดเบียน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า สัมมาสังกัปปะ

---

‘‘කතමා [Pg.250] ච, භික්ඛවෙ, සම්මාවාචා? මුසාවාදා වෙරමණී පිසුණාය වාචාය වෙරමණී ඵරුසාය වාචාය වෙරමණී සම්ඵප්පලාපා වෙරමණී, අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, සම්මාවාචා.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมาวาจาเป็นไฉน? การงดเว้นจากการพูดเท็จ การงดเว้นจากวาจาส่อเสียด การงดเว้นจากวาจาหยาบ การงดเว้นจากการพูดเพ้อเจ้อ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า สัมมาวาจา

---

‘‘කතමො ච, භික්ඛවෙ, සම්මාකම්මන්තො? පාණාතිපාතා වෙරමණී අදින්නාදානා වෙරමණී කාමෙසුමිච්ඡාචාරා වෙරමණී, අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, සම්මාකම්මන්තො.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมากัมมันตะเป็นไฉน? การงดเว้นจากการฆ่าสัตว์ การงดเว้นจากการลักทรัพย์ การงดเว้นจากการประพฤติผิดในกาม ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า สัมมากัมมันตะ

---

‘‘කතමො ච, භික්ඛවෙ, සම්මාආජීවො? ඉධ, භික්ඛවෙ, අරියසාවකො මිච්ඡාආජීවං පහාය සම්මාආජීවෙන ජීවිතං කප්පෙති, අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, සම්මාආජීවො.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ก็สัมมาอาชีวะเป็นไฉน? ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย อริยสาวกในธรรมวินัยนี้ ละมิจฉาอาชีวะแล้ว สำเร็จความเป็นอยู่ด้วยสัมมาอาชีวะ นี้เรียกว่า สัมมาอาชีวะ

---

‘‘කතමො ච, භික්ඛවෙ, සම්මාවායාමො? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු අනුප්පන්නානං පාපකානං අකුසලානං ධම්මානං අනුප්පාදාය ඡන්දං ජනෙති වායමති වීරියං ආරභති චිත්තං පග්ගණ්හාති පදහති; උප්පන්නානං පාපකානං අකුසලානං ධම්මානං පහානාය ඡන්දං ජනෙති වායමති වීරියං ආරභති චිත්තං පග්ගණ්හාති පදහති; අනුප්පන්නානං කුසලානං ධම්මානං උප්පාදාය ඡන්දං ජනෙති වායමති වීරියං ආරභති චිත්තං පග්ගණ්හාති පදහති; උප්පන්නානං කුසලානං ධම්මානං ඨිතියා අසම්මොසාය භිය්‍යොභාවාය වෙපුල්ලාය භාවනාය පාරිපූරියා ඡන්දං ජනෙති වායමති වීරියං ආරභති චිත්තං පග්ගණ්හාති පදහති. අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, සම්මාවායාමො.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัมมาวายามะเป็นอย่างไรเล่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ ย่อมปลูกฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต ตั้งจิตไว้ เพื่อความไม่บังเกิดแห่งอกุศลธรรมอันลามกที่ยังไม่เกิด ย่อมปลูกฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต ตั้งจิตไว้ เพื่อการละอกุศลธรรมอันลามกที่เกิดขึ้นแล้ว ย่อมปลูกฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต ตั้งจิตไว้ เพื่อความบังเกิดแห่งกุศลธรรมที่ยังไม่เกิด ย่อมปลูกฉันทะ พยายาม ปรารภความเพียร ประคองจิต ตั้งจิตไว้ เพื่อความตั้งมั่น ไม่เลือนหาย เจริญยิ่ง ไพบูลย์ มีความเจริญเต็มเปี่ยม แห่งกุศลธรรมที่เกิดขึ้นแล้ว ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า สัมมาวายามะ

---

‘‘කතමා ච, භික්ඛවෙ, සම්මාසති? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු කායෙ කායානුපස්සී විහරති ආතාපී සම්පජානො සතිමා විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සං; වෙදනාසු වෙදනානුපස්සී විහරති ආතාපී සම්පජානො සතිමා විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සං; චිත්තෙ චිත්තානුපස්සී විහරති ආතාපී සම්පජානො සතිමා විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සං; ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති ආතාපී සම්පජානො සතිමා විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සං. අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, සම්මාසති.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัมมาสติเป็นอย่างไรเล่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ พิจารณาเห็นกายในกายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ พิจารณาเห็นเวทนาในเวทนาทั้งหลายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ พิจารณาเห็นจิตในจิตอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ พิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายอยู่ มีความเพียร มีสัมปชัญญะ มีสติ กำจัดอภิชฌาและโทมนัสในโลกเสียได้ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า สัมมาสติ

---

‘‘කතමො ච, භික්ඛවෙ, සම්මාසමාධි? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු විවිච්චෙව කාමෙහි විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහි සවිතක්කං සවිචාරං විවෙකජං පීතිසුඛං පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. විතක්කවිචාරානං වූපසමා අජ්ඣත්තං [Pg.251] සම්පසාදනං චෙතසො එකොදිභාවං අවිතක්කං අවිචාරං සමාධිජං පීතිසුඛං දුතියං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. පීතියා ච විරාගා උපෙක්ඛකො ච විහරති, සතො ච සම්පජානො, සුඛඤ්ච කායෙන පටිසංවෙදෙති, යං තං අරියා ආචික්ඛන්ති ‘උපෙක්ඛකො සතිමා සුඛවිහාරී’ති තතියං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. සුඛස්ස ච පහානා දුක්ඛස්ස ච පහානා පුබ්බෙව සොමනස්සදොමනස්සානං අත්ථඞ්ගමා අදුක්ඛමසුඛං උපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධිං චතුත්ථං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, සම්මාසමාධි. ඉදං වුච්චති, භික්ඛවෙ, දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා අරියසච්චං.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย สัมมาสมาธิเป็นอย่างไรเล่า ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุในธรรมวินัยนี้ สงัดจากกาม สงัดจากอกุศลธรรมทั้งหลายแล้ว บรรลุปฐมฌาน มีวิตก มีวิจาร มีปีติและสุขเกิดแต่วิเวกอยู่ เพราะวิตกวิจารสงบระงับไป บรรลุทุติยฌาน เป็นเครื่องผ่องใสแห่งจิตในภายใน เป็นธรรมเอกผุดขึ้น ไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร มีปีติและสุขเกิดแต่สมาธิอยู่ เพราะปีติจางคลายไป เป็นผู้อยู่อุเบกขา มีสติ มีสัมปชัญญะ เสวยสุขด้วยนามกาย บรรลุตติยฌาน ที่พระอริยเจ้าทั้งหลายสรรเสริญว่า ‘เป็นผู้อยู่อุเบกขา มีสติ อยู่เป็นสุข’ เพราะละสุขและทุกข์ได้ เพราะโสมนัสและโทมนัสดับไปก่อนแล้ว บรรลุจตุตถฌาน ไม่มีทุกข์ไม่มีสุข มีอุเบกขาเป็นเหตุให้สติบริสุทธิ์อยู่ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า สัมมาสมาธิ ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย นี้เรียกว่า ทุกขนิโรธคามินีปฏิปทาอริยสัจ

---

403. ‘‘ඉති අජ්ඣත්තං වා ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති, බහිද්ධා වා ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති, අජ්ඣත්තබහිද්ධා වා ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති. සමුදයධම්මානුපස්සී වා ධම්මෙසු විහරති, වයධම්මානුපස්සී වා ධම්මෙසු විහරති, සමුදයවයධම්මානුපස්සී වා ධම්මෙසු විහරති. ‘අත්ථි ධම්මා’ති වා පනස්ස සති පච්චුපට්ඨිතා හොති යාවදෙව ඤාණමත්තාය පටිස්සතිමත්තාය අනිස්සිතො ච විහරති, න ච කිඤ්චි ලොකෙ උපාදියති. එවම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති චතූසු අරියසච්චෙසු.

๔๐๓. ด้วยประการฉะนี้ ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายภายในอยู่ หรือพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายภายนอกอยู่ หรือพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลายทั้งภายในทั้งภายนอกอยู่ ย่อมพิจารณาเห็นธรรมดาคือความเกิดขึ้นในธรรมทั้งหลายอยู่ หรือพิจารณาเห็นธรรมดาคือความเสื่อมไปในธรรมทั้งหลายอยู่ หรือพิจารณาเห็นธรรมดาคือทั้งความเกิดขึ้นทั้งความเสื่อมไปในธรรมทั้งหลายอยู่ ก็หรือสติของเธอนั้นเข้าไปตั้งอยู่ว่า ‘ธรรมทั้งหลายมีอยู่’ ก็เพียงสักว่าความรู้ เพียงสักว่าอาศัยระลึกเท่านั้น เธอเป็นผู้อันตัณหาและทิฏฐิไม่อาศัยอยู่แล้ว และไม่ยึดมั่นอะไรๆ ในโลก ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ภิกษุย่อมพิจารณาเห็นธรรมในธรรมทั้งหลาย คือในอริยสัจ ๔ อยู่อย่างนี้แล

---

සච්චපබ්බං නිට්ඨිතං.

จบ สัจจบรรพ

---

ධම්මානුපස්සනා නිට්ඨිතා.

จบ ธรรมานุปัสสนา

---

404. ‘‘යො හි කොචි, භික්ඛවෙ, ඉමෙ චත්තාරො සතිපට්ඨානෙ එවං භාවෙය්‍ය සත්තවස්සානි, තස්ස ද්වින්නං ඵලානං අඤ්ඤතරං ඵලං පාටිකඞ්ඛං දිට්ඨෙව ධම්මෙ අඤ්ඤා; සති වා උපාදිසෙසෙ අනාගාමිතා.

๔๐๔. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดผู้หนึ่ง พึงเจริญสติปัฏฐาน ๔ ประการนี้อย่างนี้ตลอด ๗ ปี เขาพึงหวังผล ๒ ประการอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ พระอรหัตผลในปัจจุบัน หรือเมื่อยังมีอุปาทิเหลืออยู่ ก็จักเป็นพระอนาคามี

---

‘‘තිට්ඨන්තු, භික්ඛවෙ, සත්තවස්සානි. යො හි කොචි, භික්ඛවෙ, ඉමෙ චත්තාරො සතිපට්ඨානෙ එවං භාවෙය්‍ය ඡ වස්සානි…පෙ… පඤ්ච වස්සානි… චත්තාරි වස්සානි… තීණි වස්සානි… ද්වෙ වස්සානි… එකං වස්සං… තිට්ඨතු, භික්ඛවෙ, එකං වස්සං. යො හි කොචි, භික්ඛවෙ, ඉමෙ චත්තාරො සතිපට්ඨානෙ එවං භාවෙය්‍ය සත්තමාසානි, තස්ස ද්වින්නං ඵලානං අඤ්ඤතරං ඵලං පාටිකඞ්ඛං දිට්ඨෙව ධම්මෙ අඤ්ඤා; සති වා උපාදිසෙසෙ අනාගාමිතා.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ๗ ปี ยกไว้ก่อน ผู้ใดผู้หนึ่ง พึงเจริญสติปัฏฐาน ๔ ประการนี้อย่างนี้ตลอด ๖ ปี... ๕ ปี... ๔ ปี... ๓ ปี... ๒ ปี... ๑ ปี... ๑ ปี ยกไว้ก่อน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดผู้หนึ่ง พึงเจริญสติปัฏฐาน ๔ ประการนี้อย่างนี้ตลอด ๗ เดือน เขาพึงหวังผล ๒ ประการอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ พระอรหัตผลในปัจจุบัน หรือเมื่อยังมีอุปาทิเหลืออยู่ ก็จักเป็นพระอนาคามี

---

‘‘තිට්ඨන්තු[Pg.252], භික්ඛවෙ, සත්ත මාසානි. යො හි කොචි, භික්ඛවෙ, ඉමෙ චත්තාරො සතිපට්ඨානෙ එවං භාවෙය්‍ය ඡ මාසානි…පෙ… පඤ්ච මාසානි… චත්තාරි මාසානි… තීණි මාසානි … ද්වෙ මාසානි… එකං මාසං… අඩ්ඪමාසං… තිට්ඨතු, භික්ඛවෙ, අඩ්ඪමාසො. යො හි කොචි, භික්ඛවෙ, ඉමෙ චත්තාරො සතිපට්ඨානෙ එවං භාවෙය්‍ය සත්තාහං, තස්ස ද්වින්නං ඵලානං අඤ්ඤතරං ඵලං පාටිකඞ්ඛං දිට්ඨෙව ධම්මෙ අඤ්ඤා; සති වා උපාදිසෙසෙ අනාගාමිතාති.

ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ๗ เดือน ยกไว้ก่อน ผู้ใดผู้หนึ่ง พึงเจริญสติปัฏฐาน ๔ ประการนี้อย่างนี้ตลอด ๖ เดือน... ๕ เดือน... ๔ เดือน... ๓ เดือน... ๒ เดือน... ๑ เดือน... กึ่งเดือน... กึ่งเดือน ยกไว้ก่อน ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดผู้หนึ่ง พึงเจริญสติปัฏฐาน ๔ ประการนี้อย่างนี้ตลอด ๗ วัน เขาพึงหวังผล ๒ ประการอย่างใดอย่างหนึ่ง คือ พระอรหัตผลในปัจจุบัน หรือเมื่อยังมีอุปาทิเหลืออยู่ ก็จักเป็นพระอนาคามี

---

405. ‘‘එකායනො අයං, භික්ඛවෙ, මග්ගො සත්තානං විසුද්ධියා සොකපරිදෙවානං සමතික්කමාය දුක්ඛදොමනස්සානං අත්ථඞ්ගමාය ඤායස්ස අධිගමාය නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියාය යදිදං චත්තාරො සතිපට්ඨානාති. ඉති යං තං වුත්තං, ඉදමෙතං පටිච්ච වුත්ත’’න්ති. ඉදමවොච භගවා. අත්තමනා තෙ භික්ඛූ භගවතො භාසිතං අභිනන්දුන්ති.

๔๐๕. ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย หนทางนี้เป็นทางสายเอก เพื่อความบริสุทธิ์ของเหล่าสัตว์ เพื่อความก้าวล่วงเสียซึ่งความโศกและความร่ำไรรำพัน เพื่อความดับไปแห่งทุกข์และโทมนัส เพื่อการบรรลุญายธรรม เพื่อการทำให้แจ้งซึ่งพระนิพพาน หนทางนี้คือสติปัฏฐาน ๔ ประการ คำที่เรากล่าวไว้ว่าดังนี้ เราอาศัยข้อนี้กล่าวแล้ว พระผู้มีพระภาคได้ตรัสพระพุทธพจน์นี้แล้ว ภิกษุเหล่านั้นมีใจยินดี ชื่นชมพระภาษิตของพระผู้มีพระภาคแล้วแล

---

මහාසතිපට්ඨානසුත්තං නිට්ඨිතං නවමං.

จบ มหาสติปัฏฐานสูตร ที่ ๙

---

10. පායාසිසුත්තං

๑๐. ปายาสิสูตร

---

406. එවං [Pg.253] මෙ සුතං – එකං සමයං ආයස්මා කුමාරකස්සපො කොසලෙසු චාරිකං චරමානො මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං පඤ්චමත්තෙහි භික්ඛුසතෙහි යෙන සෙතබ්‍යා නාම කොසලානං නගරං තදවසරි. තත්‍ර සුදං ආයස්මා කුමාරකස්සපො සෙතබ්‍යායං විහරති උත්තරෙන සෙතබ්‍යං සිංසපාවනෙ. තෙන ඛො පන සමයෙන පායාසි රාජඤ්ඤො සෙතබ්‍යං අජ්ඣාවසති සත්තුස්සදං සතිණකට්ඨොදකං සධඤ්ඤං රාජභොග්ගං රඤ්ඤා පසෙනදිනා කොසලෙන දින්නං රාජදායං බ්‍රහ්මදෙය්‍යං.

๔๐๖. ข้าพเจ้าได้สดับมาอย่างนี้ สมัยหนึ่ง ท่านพระกุมารกัสสปะเที่ยวจาริกไปในแคว้นโกศล พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป ได้เดินทางไปยังเมืองของชาวโกศลชื่อเสตัพยะ ท่านพระกุมารกัสสปะพักอยู่ที่ป่าประดู่ลาย ทางทิศเหนือของเมืองเสตัพยะ ก็สมัยนั้น ปายาสิราชัญญะครองเมืองเสตัพยะ ซึ่งเป็นเมืองที่มั่งคั่ง มีประชากรหนาแน่น มีหญ้า มีฟืน มีน้ำสมบูรณ์ มีธัญญาหารบริบูรณ์ เป็นราชสมบัติที่พระเจ้าปเสนทิโกศลพระราชทานเป็นส่วนบำเหน็จรางวัลอย่างประเสริฐ

---

පායාසිරාජඤ්ඤවත්ථු

เรื่องปายาสิราชัญญะ

---

407. තෙන ඛො පන සමයෙන පායාසිස්ස රාජඤ්ඤස්ස එවරූපං පාපකං දිට්ඨිගතං උප්පන්නං හොති – ‘‘ඉතිපි නත්ථි පරො ලොකො, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’ති. අස්සොසුං ඛො සෙතබ්‍යකා බ්‍රාහ්මණගහපතිකා – ‘‘සමණො ඛලු භො කුමාරකස්සපො සමණස්ස ගොතමස්ස සාවකො කොසලෙසු චාරිකං චරමානො මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං පඤ්චමත්තෙහි භික්ඛුසතෙහි සෙතබ්‍යං අනුප්පත්තො සෙතබ්‍යායං විහරති උත්තරෙන සෙතබ්‍යං සිංසපාවනෙ. තං ඛො පන භවන්තං කුමාරකස්සපං එවං කල්‍යාණො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගතො – ‘පණ්ඩිතො බ්‍යත්තො මෙධාවී බහුස්සුතො චිත්තකථී කල්‍යාණපටිභානො වුද්ධො චෙව අරහා ච. සාධු ඛො පන තථාරූපානං අරහතං දස්සනං හොතී’’’ති. අථ ඛො සෙතබ්‍යකා බ්‍රාහ්මණගහපතිකා සෙතබ්‍යාය නික්ඛමිත්වා සඞ්ඝසඞ්ඝී ගණීභූතා උත්තරෙනමුඛා ගච්ඡන්ති යෙන සිංසපාවනං.

๔๐๗. ก็สมัยนั้น ปายาสิราชัญญะเกิดมีทิฏฐิอันเป็นบาปเห็นปานนี้ว่า ‘โลกอื่นไม่มี สัตว์ผู้เป็นโอปปาติกะไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’ พวกพราหมณ์และคหบดีชาวเมืองเสตัพยะได้สดับข่าวว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ได้ยินว่า พระสมณกุมารกัสสปะสาวกของพระสมณโคดม เที่ยวจาริกไปในแคว้นโกศล พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป ได้บรรลุถึงเมืองเสตัพยะแล้ว พักอยู่ที่ป่าประดู่ลาย ทางทิศเหนือของเมืองเสตัพยะ กิตติศัพท์อันงามของท่านพระกุมารกัสสปะนั้นขจรไปอย่างนี้ว่า ‘ท่านเป็นบัณฑิต ฉลาด มีปัญญา มีสุตะมาก มีถ้อยคำวิจิตร มีปฏิภาณดี เป็นผู้ใหญ่และเป็นพระอรหันต์ ก็การได้เห็นพระอรหันต์ทั้งหลายเห็นปานนั้น เป็นความดี’ ครั้งนั้น พวกพราหมณ์และคหบดีชาวเมืองเสตัพยะจึงพากันออกจากเมืองเสตัพยะเป็นหมู่ๆ รวมกันเป็นคณะ มุ่งหน้าไปทางทิศเหนือ ไปยังป่าประดู่ลาย

---

408. තෙන ඛො පන සමයෙන පායාසි රාජඤ්ඤො උපරිපාසාදෙ දිවාසෙය්‍යං උපගතො හොති. අද්දසා ඛො පායාසි රාජඤ්ඤො සෙතබ්‍යකෙ බ්‍රාහ්මණගහපතිකෙ සෙතබ්‍යාය නික්ඛමිත්වා සඞ්ඝසඞ්ඝී ගණීභූතෙ උත්තරෙනමුඛෙ ගච්ඡන්තෙ යෙන සිංසපාවනං, දිස්වා ඛත්තං ආමන්තෙසි [Pg.254] – ‘‘කිං නු ඛො, භො ඛත්තෙ, සෙතබ්‍යකා බ්‍රාහ්මණගහපතිකා සෙතබ්‍යාය නික්ඛමිත්වා සඞ්ඝසඞ්ඝී ගණීභූතා උත්තරෙනමුඛා ගච්ඡන්ති යෙන සිංසපාවන’’න්ති ?

๔๐๘. ก็สมัยนั้น ปายาสิราชัญญะกำลังพักผ่อนในเวลากลางวันอยู่บนปราสาทชั้นบน ได้เห็นพวกพราหมณ์และคหบดีชาวเมืองเสตัพยะพากันออกจากเมืองเสตัพยะเป็นหมู่ๆ รวมกันเป็นคณะ มุ่งหน้าไปทางทิศเหนือ ไปยังป่าประดู่ลาย ครั้นเห็นแล้วจึงเรียกอำมาตย์มาถามว่า ‘ท่านอำมาตย์ เพราะเหตุไร พวกพราหมณ์และคหบดีชาวเมืองเสตัพยะจึงพากันออกจากเมืองเสตัพยะเป็นหมู่ๆ รวมกันเป็นคณะ มุ่งหน้าไปทางทิศเหนือ ไปยังป่าประดู่ลาย’

---

‘‘අත්ථි ඛො, භො, සමණො කුමාරකස්සපො, සමණස්ස ගොතමස්ස සාවකො කොසලෙසු චාරිකං චරමානො මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං පඤ්චමත්තෙහි භික්ඛුසතෙහි සෙතබ්‍යං අනුප්පත්තො සෙතබ්‍යායං විහරති උත්තරෙන සෙතබ්‍යං සිංසපාවනෙ. තං ඛො පන භවන්තං කුමාරකස්සපං එවං කල්‍යාණො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගතො – ‘පණ්ඩිතො බ්‍යත්තො මෙධාවී බහුස්සුතො චිත්තකථී කල්‍යාණපටිභානො වුද්ධො චෙව අරහා චා’ති. තමෙතෙ භවන්තං කුමාරකස්සපං දස්සනාය උපසඞ්කමන්තී’’ති. ‘‘තෙන හි, භො ඛත්තෙ, යෙන සෙතබ්‍යකා බ්‍රාහ්මණගහපතිකා තෙනුපසඞ්කම; උපසඞ්කමිත්වා සෙතබ්‍යකෙ බ්‍රාහ්මණගහපතිකෙ එවං වදෙහි – ‘පායාසි, භො, රාජඤ්ඤො එවමාහ – ආගමෙන්තු කිර භවන්තො, පායාසිපි රාජඤ්ඤො සමණං කුමාරකස්සපං දස්සනාය උපසඞ්කමිස්සතී’ති. පුරා සමණො කුමාරකස්සපො සෙතබ්‍යකෙ බ්‍රාහ්මණගහපතිකෙ බාලෙ අබ්‍යත්තෙ සඤ්ඤාපෙති – ‘ඉතිපි අත්ථි පරො ලොකො, අත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, අත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’ති. නත්ථි හි, භො ඛත්තෙ, පරො ලොකො, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’ති. ‘‘එවං භො’’ති ඛො සො ඛත්තා පායාසිස්ස රාජඤ්ඤස්ස පටිස්සුත්වා යෙන සෙතබ්‍යකා බ්‍රාහ්මණගහපතිකා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා සෙතබ්‍යකෙ බ්‍රාහ්මණගහපතිකෙ එතදවොච – ‘‘පායාසි, භො, රාජඤ්ඤො එවමාහ, ආගමෙන්තු කිර භවන්තො, පායාසිපි රාජඤ්ඤො සමණං කුමාරකස්සපං දස්සනාය උපසඞ්කමිස්සතී’’ති.

อำมาตย์กราบทูลว่า ‘ขอเดชะ มีพระสมณะชื่อกุมารกัสสปะ เป็นสาวกของพระสมณโคดม เที่ยวจาริกไปในแคว้นโกศล พร้อมด้วยภิกษุสงฆ์หมู่ใหญ่ประมาณ ๕๐๐ รูป ได้บรรลุถึงเมืองเสตัพยะแล้ว พักอยู่ที่ป่าประดู่ลาย ทางทิศเหนือของเมืองเสตัพยะ กิตติศัพท์อันงามของท่านพระกุมารกัสสปะนั้นขจรไปอย่างนี้ว่า ‘ท่านเป็นบัณฑิต ฉลาด มีปัญญา มีสุตะมาก มีถ้อยคำวิจิตร มีปฏิภาณดี เป็นผู้ใหญ่และเป็นพระอรหันต์’ ชนเหล่านั้นจึงพากันไปเพื่อเข้าพบท่านพระกุมารกัสสปะ’ ปายาสิราชัญญะกล่าวว่า ‘ถ้าเช่นนั้น ท่านอำมาตย์ ท่านจงไปหาพวกพราหมณ์และคหบดีชาวเมืองเสตัพยะ แล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ปายาสิราชัญญะมีรับสั่งว่า ขอพวกท่านจงรอก่อน แม้ปายาสิราชัญญะก็จะไปเข้าพบพระสมณกุมารกัสสปะด้วย’ ก่อนที่พระสมณกุมารกัสสปะจะชักจูงพวกพราหมณ์และคหบดีชาวเมืองเสตัพยะผู้โง่เขลาเบาปัญญาให้เข้าใจว่า ‘โลกอื่นมี สัตว์ผู้เป็นโอปปาติกะมี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วมี’ เพราะว่า ท่านอำมาตย์ โลกอื่นไม่มี สัตว์ผู้เป็นโอปปาติกะไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’ อำมาตย์นั้นทูลรับสนองพระดำรัสของปายาสิราชัญญะว่า ‘ขอรับใต้ฝ่าพระบาท’ แล้วจึงเข้าไปหาพวกพราหมณ์และคหบดีชาวเมืองเสตัพยะ ได้กล่าวคำนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญทั้งหลาย ปายาสิราชัญญะมีรับสั่งว่า ขอพวกท่านจงรอก่อน แม้ปายาสิราชัญญะก็จะไปเข้าพบพระสมณกุมารกัสสปะด้วย’

---

409. අථ ඛො පායාසි රාජඤ්ඤො සෙතබ්‍යකෙහි බ්‍රාහ්මණගහපතිකෙහි පරිවුතො යෙන සිංසපාවනං යෙනායස්මා කුමාරකස්සපො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා ආයස්මතා කුමාරකස්සපෙන සද්ධිං [Pg.255] සම්මොදි, සම්මොදනීයං කථං සාරණීයං වීතිසාරෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. සෙතබ්‍යකාපි ඛො බ්‍රාහ්මණගහපතිකා අප්පෙකච්චෙ ආයස්මන්තං කුමාරකස්සපං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු; අප්පෙකච්චෙ ආයස්මතා කුමාරකස්සපෙන සද්ධිං සම්මොදිංසු; සම්මොදනීයං කථං සාරණීයං වීතිසාරෙත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු. අප්පෙකච්චෙ යෙනායස්මා කුමාරකස්සපො තෙනඤ්ජලිං පණාමෙත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු. අප්පෙකච්චෙ නාමගොත්තං සාවෙත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු. අප්පෙකච්චෙ තුණ්හීභූතා එකමන්තං නිසීදිංසු.

๔๐๙. ลำดับนั้น ปายาสิราชัญญะแวดล้อมด้วยพราหมณ์และคหบดีชาวเมืองเสตัพยะ เข้าไปหาท่านพระกุมารกัสสปะถึงที่อยู่ แล้วได้ปราศรัยกับท่านพระกุมารกัสสปะ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควร แม้พวกพราหมณ์และคหบดีชาวเมืองเสตัพยะ บางพวกก็อภิวาทท่านพระกุมารกัสสปะแล้วนั่ง ณ ที่สมควร บางพวกก็ได้ปราศรัยกับท่านพระกุมารกัสสปะ ครั้นผ่านการปราศรัยพอให้ระลึกถึงกันไปแล้ว จึงนั่ง ณ ที่สมควร บางพวกก็ประนมอัญชลีไปทางที่ท่านพระกุมารกัสสปะอยู่แล้วนั่ง ณ ที่สมควร บางพวกก็ประกาศชื่อและโคตรแล้วนั่ง ณ ที่สมควร บางพวกก็นั่งนิ่งอยู่ ณ ที่สมควร

---

නත්ථිකවාදො

นัตถิกวาท

---

410. එකමන්තං නිසින්නො ඛො පායාසි රාජඤ්ඤො ආයස්මන්තං කුමාරකස්සපං එතදවොච – ‘‘අහඤ්හි, භො කස්සප, එවංවාදී එවංදිට්ඨී – ‘ඉතිපි නත්ථි පරො ලොකො, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’’ති. ‘‘නාහං, රාජඤ්ඤ, එවංවාදිං එවංදිට්ඨිං අද්දසං වා අස්සොසිං වා. කථඤ්හි නාම එවං වදෙය්‍ය – ‘ඉතිපි නත්ථි පරො ලොකො, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’ති?

๔๑๐. เมื่อปายาสิราชัญญะนั่ง ณ ที่สมควรแล้ว ได้กล่าวกับท่านพระกุมารกัสสปะว่า ‘ท่านกัสสปะ ข้าพเจ้ามีวาทะ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘โลกอื่นไม่มี สัตว์ผู้เป็นโอปปาติกะไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’ ท่านพระกุมารกัสสปะกล่าวว่า ‘ราชัญญะ อาตมาไม่เคยเห็น ไม่เคยได้ยินคนมีวาทะมีทิฏฐิอย่างนี้เลย ไฉนจึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘โลกอื่นไม่มี สัตว์ผู้เป็นโอปปาติกะไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’

---

චන්දිමසූරියඋපමා

อุปมาด้วยพระจันทร์และพระอาทิตย์

---

411. ‘‘තෙන හි, රාජඤ්ඤ, තඤ්ඤෙවෙත්ථ පටිපුච්ඡිස්සාමි, යථා තෙ ඛමෙය්‍ය, තථා නං බ්‍යාකරෙය්‍යාසි. තං කිං මඤ්ඤසි, රාජඤ්ඤ, ඉමෙ චන්දිමසූරියා ඉමස්මිං වා ලොකෙ පරස්මිං වා, දෙවා වා තෙ මනුස්සා වා’’ති? ‘‘ඉමෙ, භො කස්සප, චන්දිමසූරියා පරස්මිං ලොකෙ, න ඉමස්මිං; දෙවා තෙ න මනුස්සා’’ති. ‘‘ඉමිනාපි ඛො තෙ, රාජඤ්ඤ, පරියායෙන එවං හොතු – ඉතිපි අත්ථි පරො ලොකො, අත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, අත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’ති.

๔๑๑. “ราชัญญะ ถ้าอย่างนั้น ในเรื่องนี้ อาตมาจะขอย้อนถามท่านนั่นแหละ ข้อนั้นท่านพอใจอย่างไร ก็จงพยากรณ์อย่างนั้นเถิด ราชัญญะ ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร ดวงจันทร์และดวงอาทิตย์เหล่านี้ มีในโลกนี้หรือในโลกอื่น และดวงจันทร์และดวงอาทิตย์เหล่านั้นเป็นเทวดาหรือเป็นมนุษย์” “ข้าแต่ท่านพระกัสสปะ ดวงจันทร์และดวงอาทิตย์เหล่านี้มีในโลกอื่น ไม่มีในโลกนี้ และเป็นเทวดา ไม่ใช่มนุษย์” “ราชัญญะ โดยปริยายแม้นี้ ท่านจงมีความเห็นอย่างนี้เถิดว่า ‘โลกอื่นมี โอปปาติกสัตว์มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วมี’ ดังนี้

---

412. ‘‘කිඤ්චාපි භවං කස්සපො එවමාහ, අථ ඛො එවං මෙ එත්ථ හොති – ‘ඉතිපි නත්ථි පරො ලොකො, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’’ති. ‘‘අත්ථි පන, රාජඤ්ඤ, පරියායො, යෙන තෙ පරියායෙන එවං හොති – ‘ඉතිපි නත්ථි පරො ලොකො, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’’ති? ‘‘අත්ථි[Pg.256], භො කස්සප, පරියායො, යෙන මෙ පරියායෙන එවං හොති – ‘ඉතිපි නත්ථි පරො ලොකො, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’’ති. ‘‘යථා කථං විය, රාජඤ්ඤා’’ති? ‘‘ඉධ මෙ, භො කස්සප, මිත්තාමච්චා ඤාතිසාලොහිතා පාණාතිපාතී අදින්නාදායී කාමෙසුමිච්ඡාචාරී මුසාවාදී පිසුණවාචා ඵරුසවාචා සම්ඵප්පලාපී අභිජ්ඣාලූ බ්‍යාපන්නචිත්තා මිච්ඡාදිට්ඨී. තෙ අපරෙන සමයෙන ආබාධිකා හොන්ති දුක්ඛිතා බාළ්හගිලානා. යදාහං ජානාමි – ‘න දානිමෙ ඉමම්හා ආබාධා වුට්ඨහිස්සන්තී’ති ත්‍යාහං උපසඞ්කමිත්වා එවං වදාමි – ‘සන්ති ඛො, භො, එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා එවංවාදිනො එවංදිට්ඨිනො – යෙ තෙ පාණාතිපාතී අදින්නාදායී කාමෙසුමිච්ඡාචාරී මුසාවාදී පිසුණවාචා ඵරුසවාචා සම්ඵප්පලාපී අභිජ්ඣාලූ බ්‍යාපන්නචිත්තා මිච්ඡාදිට්ඨී, තෙ කායස්ස භෙදා පරං මරණා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං නිරයං උපපජ්ජන්තී’ති. භවන්තො ඛො පාණාතිපාතී අදින්නාදායී කාමෙසුමිච්ඡාචාරී මුසාවාදී පිසුණවාචා ඵරුසවාචා සම්ඵප්පලාපී අභිජ්ඣාලූ බ්‍යාපන්නචිත්තා මිච්ඡාදිට්ඨී. සචෙ තෙසං භවතං සමණබ්‍රාහ්මණානං සච්චං වචනං, භවන්තො කායස්ස භෙදා පරං මරණා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං නිරයං උපපජ්ජිස්සන්ති. සචෙ, භො, කායස්ස භෙදා පරං මරණා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං නිරයං උපපජ්ජෙය්‍යාථ, යෙන මෙ ආගන්ත්වා ආරොචෙය්‍යාථ – ‘ඉතිපි අත්ථි පරො ලොකො, අත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, අත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’ති. භවන්තො ඛො පන මෙ සද්ධායිකා පච්චයිකා, යං භවන්තෙහි දිට්ඨං, යථා සාමං දිට්ඨං එවමෙතං භවිස්සතී’ති. තෙ මෙ ‘සාධූ’ති පටිස්සුත්වා නෙව ආගන්ත්වා ආරොචෙන්ති, න පන දූතං පහිණන්ති. අයම්පි ඛො, භො කස්සප, පරියායො, යෙන මෙ පරියායෙන එවං හොති – ‘ඉතිපි නත්ථි පරො ලොකො, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’’ති.

๔๑๒. “ถึงแม้ท่านพระกัสสปะจะกล่าวอย่างนี้ แต่ข้าพเจ้าก็ยังมีความเห็นในเรื่องนี้อย่างนี้ว่า ‘โลกอื่นไม่มี โอปปาติกสัตว์ไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’” “ราชัญญะ ก็ปริยายที่ทำให้ท่านมีความเห็นอย่างนั้นว่า ‘โลกอื่นไม่มี โอปปาติกสัตว์ไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’ มีอยู่หรือ” “ข้าแต่ท่านพระกัสสปะ ปริยายที่ทำให้ข้าพเจ้ามีความเห็นอย่างนั้นว่า ‘โลกอื่นไม่มี โอปปาติกสัตว์ไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’ มีอยู่” “ราชัญญะ เป็นอย่างไรเล่า” “ข้าแต่ท่านพระกัสสปะ ในกรุงนี้ มิตร อำมาตย์ ญาติสาโลหิตของข้าพเจ้า เป็นผู้ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ประพฤติผิดในกาม พูดเท็จ พูดส่อเสียด พูดคำหยาบ พูดเพ้อเจ้อ มีความโลภเพ่งเล็งอยากได้ของเขา มีจิตพยาบาท มีความเห็นผิด ต่อมาพวกเขาป่วย ได้รับทุกข์ เป็นไข้หนัก เมื่อข้าพเจ้ารู้ว่า ‘บัดนี้ พวกเขาจักไม่หายจากอาพาธนี้’ ข้าพเจ้าจึงเข้าไปหาพวกเขาแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลาย มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่งมีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘บรรดาผู้ที่ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ประพฤติผิดในกาม พูดเท็จ พูดส่อเสียด พูดคำหยาบ พูดเพ้อเจ้อ มีความโลภเพ่งเล็งอยากได้ของเขา มีจิตพยาบาท มีความเห็นผิด พวกเขาหลังจากตายเพราะกายแตก จะไปเกิดในอบาย ทุคติ วินิบาต นรก’ ก็ท่านทั้งหลายเป็นผู้ฆ่าสัตว์ ลักทรัพย์ ประพฤติผิดในกาม พูดเท็จ พูดส่อเสียด พูดคำหยาบ พูดเพ้อเจ้อ มีความโลภเพ่งเล็งอยากได้ของเขา มีจิตพยาบาท มีความเห็นผิด ถ้าคำของท่านสมณพราหมณ์เหล่านั้นเป็นจริง ท่านทั้งหลายหลังจากตายเพราะกายแตก จักไปเกิดในอบาย ทุคติ วินิบาต นรก ถ้าท่านทั้งหลายหลังจากตายเพราะกายแตก พึงไปเกิดในอบาย ทุคติ วินิบาต นรกไซร้ ขอท่านทั้งหลายจงมาบอกแก่ข้าพเจ้าว่า ‘โลกอื่นมี โอปปาติกสัตว์มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วมี’ ดังนี้เถิด อนึ่ง ท่านทั้งหลายเป็นที่น่าเชื่อถือ เป็นที่ไว้วางใจของข้าพเจ้า สิ่งที่ท่านทั้งหลายเห็นแล้ว จักเป็นเหมือนสิ่งที่ข้าพเจ้าเห็นเอง’ พวกเขารับคำของข้าพเจ้าว่า ‘ดีละ’ แล้วก็ไม่มาบอก และไม่ส่งทูตมาเลย ข้าแต่ท่านพระกัสสปะ แม้นี้ก็เป็นปริยายที่ทำให้ข้าพเจ้ามีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘โลกอื่นไม่มี โอปปาติกสัตว์ไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’”

---

චොරඋපමා

โจรูปมา

---

413. ‘‘තෙන හි, රාජඤ්ඤ, තඤ්ඤෙවෙත්ථ පටිපුච්ඡිස්සාමි. යථා තෙ ඛමෙය්‍ය තථා නං බ්‍යාකරෙය්‍යාසි. තං කිං මඤ්ඤසි, රාජඤ්ඤ, ඉධ තෙ පුරිසා චොරං ආගුචාරිං ගහෙත්වා දස්සෙය්‍යුං – ‘අයං තෙ, භන්තෙ, චොරො ආගුචාරී; ඉමස්ස යං ඉච්ඡසි, තං දණ්ඩං පණෙහී’ති. තෙ ත්වං එවං වදෙය්‍යාසි – ‘තෙන හි, භො, ඉමං පුරිසං දළ්හාය රජ්ජුයා පච්ඡාබාහං ගාළ්හබන්ධනං බන්ධිත්වා [Pg.257] ඛුරමුණ්ඩං කරිත්වා ඛරස්සරෙන පණවෙන රථිකාය රථිකං සිඞ්ඝාටකෙන සිඞ්ඝාටකං පරිනෙත්වා දක්ඛිණෙන ද්වාරෙන නික්ඛමිත්වා දක්ඛිණතො නගරස්ස ආඝාතනෙ සීසං ඡින්දථා’ති. තෙ ‘සාධූ’ති පටිස්සුත්වා තං පුරිසං දළ්හාය රජ්ජුයා පච්ඡාබාහං ගාළ්හබන්ධනං බන්ධිත්වා ඛුරමුණ්ඩං කරිත්වා ඛරස්සරෙන පණවෙන රථිකාය රථිකං සිඞ්ඝාටකෙන සිඞ්ඝාටකං පරිනෙත්වා දක්ඛිණෙන ද්වාරෙන නික්ඛමිත්වා දක්ඛිණතො නගරස්ස ආඝාතනෙ නිසීදාපෙය්‍යුං. ලභෙය්‍ය නු ඛො සො චොරො චොරඝාතෙසු – ‘ආගමෙන්තු තාව භවන්තො චොරඝාතා, අමුකස්මිං මෙ ගාමෙ වා නිගමෙ වා මිත්තාමච්චා ඤාතිසාලොහිතා, යාවාහං තෙසං උද්දිසිත්වා ආගච්ඡාමී’ති, උදාහු විප්පලපන්තස්සෙව චොරඝාතා සීසං ඡින්දෙය්‍යු’’න්ති? ‘‘න හි සො, භො කස්සප, චොරො ලභෙය්‍ය චොරඝාතෙසු – ‘ආගමෙන්තු තාව භවන්තො චොරඝාතා අමුකස්මිං මෙ ගාමෙ වා නිගමෙ වා මිත්තාමච්චා ඤාතිසාලොහිතා, යාවාහං තෙසං උද්දිසිත්වා ආගච්ඡාමී’ති. අථ ඛො නං විප්පලපන්තස්සෙව චොරඝාතා සීසං ඡින්දෙය්‍යු’’න්ති. ‘‘සො හි නාම, රාජඤ්ඤ, චොරො මනුස්සො මනුස්සභූතෙසු චොරඝාතෙසු න ලභිස්සති – ‘ආගමෙන්තු තාව භවන්තො චොරඝාතා, අමුකස්මිං මෙ ගාමෙ වා නිගමෙ වා මිත්තාමච්චා ඤාතිසාලොහිතා, යාවාහං තෙසං උද්දිසිත්වා ආගච්ඡාමී’ති. කිං පන තෙ මිත්තාමච්චා ඤාතිසාලොහිතා පාණාතිපාතී අදින්නාදායී කාමෙසුමිච්ඡාචාරී මුසාවාදී පිසුණවාචා ඵරුසවාචා සම්ඵප්පලාපී අභිජ්ඣාලූ බ්‍යාපන්නචිත්තා මිච්ඡාදිට්ඨී, තෙ කායස්ස භෙදා පරං මරණා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං නිරයං උපපන්නා ලභිස්සන්ති නිරයපාලෙසු – ‘ආගමෙන්තු තාව භවන්තො නිරයපාලා, යාව මයං පායාසිස්ස රාජඤ්ඤස්ස ගන්ත්වා ආරොචෙම – ‘‘ඉතිපි අත්ථි පරො ලොකො, අත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, අත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’’ති? ඉමිනාපි ඛො තෙ, රාජඤ්ඤ, පරියායෙන එවං හොතු – ‘ඉතිපි අත්ථි පරො ලොකො, අත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, අත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’’ති.

๔๑๓. “ราชัญญะ ถ้าอย่างนั้น ในเรื่องนี้ อาตมาจะขอย้อนถามท่านบ้าง ท่านพอใจอย่างใด ก็จงพยากรณ์เรื่องนั้นอย่างนั้นเถิด ราชัญญะ ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร คือ บุรุษของท่านในเมืองนี้จับโจรผู้มีความผิดมาแสดงว่า ‘ข้าแต่ท่าน โจรผู้นี้มีความผิดต่อท่าน ขอท่านจงลงโทษโจรผู้นี้ตามที่ท่านปรารถนาเถิด’ ท่านพึงกล่าวกะบุรุษเหล่านั้นอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ ถ้าอย่างนั้น พวกท่านจงเอาเชือกที่เหนียวมัดบุรุษนี้ไพล่หลังให้แน่นแฟ้น โกนศีรษะแล้วนำตระเวนไปตามถนน ตรอก ซอกซอย ด้วยบัณเฑาะว์มีเสียงดังกระด้าง ออกไปทางประตูด้านทิศใต้ แล้วจงตัดศีรษะเสียที่ตะแลงแกงทางทิศใต้ของเมือง’ บุรุษเหล่านั้นรับคำว่า ‘ดีละ’ แล้วเอาเชือกที่เหนียวมัดบุรุษนั้นไพล่หลังให้แน่นแฟ้น โกนศีรษะแล้วนำตระเวนไปตามถนน ตรอก ซอกซอย ด้วยบัณเฑาะว์มีเสียงดังกระด้าง ออกไปทางประตูด้านทิศใต้ แล้วให้นั่งที่ตะแลงแกงทางทิศใต้ของเมือง โจรนั้นจะพึงขอผ่อนผันกะพวกเพชฌฆาตได้บ้างไหมว่า ‘ท่านผู้เจริญ ขอพวกท่านจงรอก่อน ตราบเท่าที่ข้าพเจ้าจะบอกมิตรสหายหรือญาติสาโลหิตในบ้านหรือนิคมโน้นแล้วกลับมา’ หรือว่าพวกเพชฌฆาตจะตัดศีรษะของโจรนั้นผู้กำลังรำพันอยู่นั่นเทียว” “ข้าแต่พระกัสสปะผู้เจริญ โจรนั้นไม่พึงขอผ่อนผันกะพวกเพชฌฆาตได้เลยว่า ‘ท่านผู้เจริญ ขอพวกท่านจงรอก่อน ตราบเท่าที่ข้าพเจ้าจะบอกมิตรสหายหรือญาติสาโลหิตในบ้านหรือนิคมโน้นแล้วกลับมา’ ที่แท้ พวกเพชฌฆาตจะตัดศีรษะของโจรนั้นผู้กำลังรำพันอยู่นั่นเทียว” “ราชัญญะ โจรนั้นเป็นมนุษย์ ยังขอผ่อนผันกะพวกเพชฌฆาตซึ่งเป็นมนุษย์ไม่ได้เลย ก็จะป่วยกล่าวไปไยถึงมิตรสหายหรือญาติสาโลหิตของท่านผู้เป็นปาณาติบาต อทินนาทาน กาเมสุมิจฉาจาร มุสาวาท ปิสุณาวาจา ผรุสวาจา สัมผัปปลาปะ อภิชฌา พยาบาท มิจฉาทิฐิเล่า พวกเขาเหล่านั้นเบื้องหน้าแต่ตายเพราะกายแตก เข้าถึงอบาย ทุคติ วินิบาต นรกแล้ว จะพึงขอผ่อนผันกะเหล่านายนิรยบาลได้หรือว่า ‘ท่านผู้เจริญ ขอพวกท่านจงรอก่อน ตราบเท่าที่พวกข้าพเจ้าจะไปบอกปายาสิราชัญญะว่า ‘โลกอื่นมี โอปปาติกสัตว์มี ผลวิบากแห่งกรรมที่ทำดีทำชั่วมี’ ราชัญญะ โดยปริยายแม้นี้ ท่านจงถืออย่างนี้เถิดว่า ‘โลกอื่นมี โอปปาติกสัตว์มี ผลวิบากแห่งกรรมที่ทำดีทำชั่วมี’”

---

414. ‘‘කිඤ්චාපි භවං කස්සපො එවමාහ, අථ ඛො එවං මෙ එත්ථ හොති – ‘ඉතිපි නත්ථි පරො ලොකො, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, නත්ථි සුකතදුක්කටානං [Pg.258] කම්මානං ඵලං විපාකො’’ති. ‘‘අත්ථි පන, රාජඤ්ඤ, පරියායො යෙන තෙ පරියායෙන එවං හොති – ‘ඉතිපි නත්ථි පරො ලොකො, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’’ති? ‘‘අත්ථි, භො කස්සප, පරියායො, යෙන මෙ පරියායෙන එවං හොති – ‘ඉතිපි නත්ථි පරො ලොකො, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’’ති. ‘‘යථා කථං විය, රාජඤ්ඤා’’ති? ‘‘ඉධ මෙ, භො කස්සප, මිත්තාමච්චා ඤාතිසාලොහිතා පාණාතිපාතා පටිවිරතා අදින්නාදානා පටිවිරතා කාමෙසුමිච්ඡාචාරා පටිවිරතා මුසාවාදා පටිවිරතා පිසුණාය වාචාය පටිවිරතා ඵරුසාය වාචාය පටිවිරතා සම්ඵප්පලාපා පටිවිරතා අනභිජ්ඣාලූ අබ්‍යාපන්නචිත්තා සම්මාදිට්ඨී. තෙ අපරෙන සමයෙන ආබාධිකා හොන්ති දුක්ඛිතා බාළ්හගිලානා. යදාහං ජානාමි – ‘න දානිමෙ ඉමම්හා ආබාධා වුට්ඨහිස්සන්තී’ති ත්‍යාහං උපසඞ්කමිත්වා එවං වදාමි – ‘සන්ති ඛො, භො, එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා එවංවාදිනො එවංදිට්ඨිනො – යෙ තෙ පාණාතිපාතා පටිවිරතා අදින්නාදානා පටිවිරතා කාමෙසුමිච්ඡාචාරා පටිවිරතා මුසාවාදා පටිවිරතා පිසුණාය වාචාය පටිවිරතා ඵරුසාය වාචාය පටිවිරතා සම්ඵප්පලාපා පටිවිරතා අනභිජ්ඣාලූ අබ්‍යාපන්නචිත්තා සම්මාදිට්ඨී තෙ කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජන්තීති. භවන්තො ඛො පාණාතිපාතා පටිවිරතා අදින්නාදානා පටිවිරතා කාමෙසුමිච්ඡාචාරා පටිවිරතා මුසාවාදා පටිවිරතා පිසුණාය වාචාය පටිවිරතා ඵරුසාය වාචාය පටිවිරතා සම්ඵප්පලාපා පටිවිරතා අනභිජ්ඣාලූ අබ්‍යාපන්නචිත්තා සම්මාදිට්ඨී. සචෙ තෙසං භවතං සමණබ්‍රාහ්මණානං සච්චං වචනං, භවන්තො කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජිස්සන්ති. සචෙ, භො, කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජෙය්‍යාථ, යෙන මෙ ආගන්ත්වා ආරොචෙය්‍යාථ – ‘ඉතිපි අත්ථි පරො ලොකො, අත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, අත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’ති. භවන්තො ඛො පන මෙ සද්ධායිකා පච්චයිකා, යං භවන්තෙහි දිට්ඨං, යථා සාමං දිට්ඨං එවමෙතං භවිස්සතී’ති. තෙ මෙ ‘සාධූ’ති පටිස්සුත්වා නෙව ආගන්ත්වා ආරොචෙන්ති, න පන දූතං පහිණන්ති. අයම්පි ඛො, භො කස්සප, පරියායො, යෙන මෙ පරියායෙන එවං හොති – ‘ඉතිපි නත්ථි පරො ලොකො, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’’ති.

๔๑๔. “ถึงแม้ท่านพระกัสสปะจะกล่าวอย่างนี้ แต่ถึงกระนั้น ข้าพเจ้าก็ยังมีความเห็นในเรื่องนี้อย่างนี้ว่า ‘แม้ด้วยเหตุนี้ โลกอื่นไม่มี โอปปาติกสัตว์ไม่มี ผลวิบากของกรรมดีกรรมชั่วไม่มี’” “ดูก่อนราชัญญะ ก็ยังมีเหตุผลที่ทำให้ท่านมีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘แม้ด้วยเหตุนี้ โลกอื่นไม่มี โอปปาติกสัตว์ไม่มี ผลวิบากของกรรมดีกรรมชั่วไม่มี’ อยู่หรือ” “ข้าแต่ท่านพระกัสสปะ ยังมีเหตุผลที่ทำให้ข้าพเจ้ามีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘แม้ด้วยเหตุนี้ โลกอื่นไม่มี โอปปาติกสัตว์ไม่มี ผลวิบากของกรรมดีกรรมชั่วไม่มี’ อยู่” “เป็นอย่างไรเล่า ราชัญญะ” “ข้าแต่ท่านพระกัสสปะ ในเรื่องนี้ มิตรสหายและญาติสาโลหิตของข้าพเจ้า เป็นผู้งดเว้นจากปาณาติบาต งดเว้นจากอทินนาทาน งดเว้นจากกาเมสุมิจฉาจาร งดเว้นจากมุสาวาท งดเว้นจากปิสุณาวาจา งดเว้นจากผรุสวาจา งดเว้นจากสัมผัปปลาปะ ไม่โลภอยากได้ของผู้อื่น มีจิตไม่พยาบาท มีความเห็นชอบ ต่อมาสมัยอื่น พวกเขาป่วย ได้รับทุกขเวทนา เป็นไข้หนัก เมื่อข้าพเจ้ารู้ว่า ‘บัดนี้ พวกเขาจักไม่หายจากอาพาธนี้’ ข้าพเจ้าจึงเข้าไปหาพวกเขาแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้เจริญ มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่งมีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘บรรดาผู้ที่งดเว้นจากปาณาติบาต งดเว้นจากอทินนาทาน งดเว้นจากกาเมสุมิจฉาจาร งดเว้นจากมุสาวาท งดเว้นจากปิสุณาวาจา งดเว้นจากผรุสวาจา งดเว้นจากสัมผัปปลาปะ ไม่โลภอยากได้ของผู้อื่น มีจิตไม่พยาบาท มีความเห็นชอบ พวกเขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์’ ก็ท่านทั้งหลายเป็นผู้งดเว้นจากปาณาติบาต งดเว้นจากอทินนาทาน งดเว้นจากกาเมสุมิจฉาจาร งดเว้นจากมุสาวาท งดเว้นจากปิสุณาวาจา งดเว้นจากผรุสวาจา งดเว้นจากสัมผัปปลาปะ ไม่โลภอยากได้ของผู้อื่น มีจิตไม่พยาบาท มีความเห็นชอบ ถ้าคำของท่านสมณพราหมณ์เหล่านั้นเป็นจริง ท่านทั้งหลายหลังจากตายเพราะกายแตก จักเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ ดูก่อนท่านผู้เจริญ ถ้าท่านทั้งหลายหลังจากตายเพราะกายแตก พึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ไซร้ ขอท่านทั้งหลายจงมาบอกแก่ข้าพเจ้าว่า ‘แม้ด้วยเหตุนี้ โลกอื่นมี โอปปาติกสัตว์มี ผลวิบากของกรรมดีกรรมชั่วมี’ ก็ท่านทั้งหลายเป็นที่น่าเชื่อถือ เป็นที่ไว้วางใจของข้าพเจ้า สิ่งที่ท่านทั้งหลายเห็นแล้ว ก็จักเป็นเหมือนกับที่ข้าพเจ้าเห็นเอง’ พวกเขารับคำข้าพเจ้าว่า ‘ดีละ’ แล้วก็ไม่มาบอก และก็ไม่ได้ส่งทูตมา ข้าแต่ท่านพระกัสสปะ แม้นี้ก็เป็นเหตุผลที่ทำให้ข้าพเจ้ามีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘แม้ด้วยเหตุนี้ โลกอื่นไม่มี โอปปาติกสัตว์ไม่มี ผลวิบากของกรรมดีกรรมชั่วไม่มี’”

---

ගූථකූපපුරිසඋපමා

อุปมาด้วยบุรุษผู้ตกในหลุมคูถ

---

415. ‘‘තෙන [Pg.259] හි, රාජඤ්ඤ, උපමං තෙ කරිස්සාමි. උපමාය මිධෙකච්චෙ විඤ්ඤූ පුරිසා භාසිතස්ස අත්ථං ආජානන්ති. සෙය්‍යථාපි, රාජඤ්ඤ, පුරිසො ගූථකූපෙ සසීසකං නිමුග්ගො අස්ස. අථ ත්වං පුරිසෙ ආණාපෙය්‍යාසි – ‘තෙන හි, භො, තං පුරිසං තම්හා ගූථකූපා උද්ධරථා’ති. තෙ ‘සාධූ’ති පටිස්සුත්වා තං පුරිසං තම්හා ගූථකූපා උද්ධරෙය්‍යුං. තෙ ත්වං එවං වදෙය්‍යාසි – ‘තෙන හි, භො, තස්ස පුරිසස්ස කායා වෙළුපෙසිකාහි ගූථං සුනිම්මජ්ජිතං නිම්මජ්ජථා’ති. තෙ ‘සාධූ’ති පටිස්සුත්වා තස්ස පුරිසස්ස කායා වෙළුපෙසිකාහි ගූථං සුනිම්මජ්ජිතං නිම්මජ්ජෙය්‍යුං. තෙ ත්වං එවං වදෙය්‍යාසි – ‘තෙන හි, භො, තස්ස පුරිසස්ස කායං පණ්ඩුමත්තිකාය තික්ඛත්තුං සුබ්බට්ටිතං උබ්බට්ටෙථා’ති. තෙ තස්ස පුරිසස්ස කායං පණ්ඩුමත්තිකාය තික්ඛත්තුං සුබ්බට්ටිතං උබ්බට්ටෙය්‍යුං. තෙ ත්වං එවං වදෙය්‍යාසි – ‘තෙන හි, භො, තං පුරිසං තෙලෙන අබ්භඤ්ජිත්වා සුඛුමෙන චුණ්ණෙන තික්ඛත්තුං සුප්පධොතං කරොථා’ති. තෙ තං පුරිසං තෙලෙන අබ්භඤ්ජිත්වා සුඛුමෙන චුණ්ණෙන තික්ඛත්තුං සුප්පධොතං කරෙය්‍යුං. තෙ ත්වං එවං වදෙය්‍යාසි – ‘තෙන හි, භො, තස්ස පුරිසස්ස කෙසමස්සුං කප්පෙථා’ති. තෙ තස්ස පුරිසස්ස කෙසමස්සුං කප්පෙය්‍යුං. තෙ ත්වං එවං වදෙය්‍යාසි – ‘තෙන හි, භො, තස්ස පුරිසස්ස මහග්ඝඤ්ච මාලං මහග්ඝඤ්ච විලෙපනං මහග්ඝානි ච වත්ථානි උපහරථා’ති. තෙ තස්ස පුරිසස්ස මහග්ඝඤ්ච මාලං මහග්ඝඤ්ච විලෙපනං මහග්ඝානි ච වත්ථානි උපහරෙය්‍යුං. තෙ ත්වං එවං වදෙය්‍යාසි – ‘තෙන හි, භො, තං පුරිසං පාසාදං ආරොපෙත්වා පඤ්චකාමගුණානි උපට්ඨාපෙථා’ති. තෙ තං පුරිසං පාසාදං ආරොපෙත්වා පඤ්චකාමගුණානි උපට්ඨාපෙය්‍යුං.

๔๑๕. “ดูก่อนราชัญญะ ถ้าเช่นนั้น เราจักทำอุปมาให้ท่านฟัง ในโลกนี้ วิญญูชนบางพวกย่อมเข้าใจความหมายของคำที่กล่าวด้วยอุปมา ดูก่อนราชัญญะ เปรียบเหมือนบุรุษพึงจมลงในหลุมคูถพร้อมทั้งศีรษะ ครั้งนั้น ท่านพึงสั่งบุรุษทั้งหลายว่า ‘ดูก่อนท่านผู้เจริญ ถ้าเช่นนั้น พวกท่านจงช่วยกันฉุดบุรุษนั้นขึ้นจากหลุมคูถนั้น’ พวกเขารับคำว่า ‘ดีละ’ แล้วพึงฉุดบุรุษนั้นขึ้นจากหลุมคูถนั้น ท่านพึงกล่าวกะพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้เจริญ ถ้าเช่นนั้น พวกท่านจงใช้ไม้ไผ่ขูดคูถออกจากกายของบุรุษนั้นให้ดี’ พวกเขารับคำว่า ‘ดีละ’ แล้วพึงใช้ไม้ไผ่ขูดคูถออกจากกายของบุรุษนั้นให้ดี ท่านพึงกล่าวกะพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้เจริญ ถ้าเช่นนั้น พวกท่านจงใช้ดินเหนียวสีขาวขัดกายของบุรุษนั้นให้ดี ๓ ครั้ง’ พวกเขาพึงใช้ดินเหนียวสีขาวขัดกายของบุรุษนั้นให้ดี ๓ ครั้ง ท่านพึงกล่าวกะพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้เจริญ ถ้าเช่นนั้น พวกท่านจงชโลมบุรุษนั้นด้วยน้ำมัน แล้วอาบด้วยของหอมอย่างละเอียด ๓ ครั้ง’ พวกเขาพึงชโลมบุรุษนั้นด้วยน้ำมัน แล้วอาบด้วยของหอมอย่างละเอียด ๓ ครั้ง ท่านพึงกล่าวกะพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้เจริญ ถ้าเช่นนั้น พวกท่านจงแต่งผมและหนวดของบุรุษนั้น’ พวกเขาพึงแต่งผมและหนวดของบุรุษนั้น ท่านพึงกล่าวกะพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้เจริญ ถ้าเช่นนั้น พวกท่านจงนำพวงมาลัยอันมีค่ามาก เครื่องลูบไล้อันมีค่ามาก และผ้าอันมีค่ามากมาให้บุรุษนั้น’ พวกเขาพึงนำพวงมาลัยอันมีค่ามาก เครื่องลูบไล้อันมีค่ามาก และผ้าอันมีค่ามากมาให้บุรุษนั้น ท่านพึงกล่าวกะพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านผู้เจริญ ถ้าเช่นนั้น พวกท่านจงนำบุรุษนั้นขึ้นสู่ปราสาท แล้วบำรุงบำเรอด้วยกามคุณ ๕’ พวกเขาพึงนำบุรุษนั้นขึ้นสู่ปราสาท แล้วบำรุงบำเรอด้วยกามคุณ ๕

---

‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, රාජඤ්ඤ, අපි නු තස්ස පුරිසස්ස සුන්හාතස්ස සුවිලිත්තස්ස සුකප්පිතකෙසමස්සුස්ස ආමුක්කමාලාභරණස්ස ඔදාතවත්ථවසනස්ස උපරිපාසාදවරගතස්ස පඤ්චහි කාමගුණෙහි සමප්පිතස්ස සමඞ්ගීභූතස්ස පරිචාරයමානස්ස පුනදෙව තස්මිං ගූථකූපෙ නිමුජ්ජිතුකාමතා අස්සා’’ති? ‘‘නො හිදං, භො කස්සප’’. ‘‘තං කිස්ස හෙතු’’? ‘‘අසුචි, භො කස්සප, ගූථකූපො අසුචි චෙව අසුචිසඞ්ඛාතො ච දුග්ගන්ධො ච දුග්ගන්ධසඞ්ඛාතො ච ජෙගුච්ඡො ච ජෙගුච්ඡසඞ්ඛාතො [Pg.260] ච පටිකූලො ච පටිකූලසඞ්ඛාතො චා’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, රාජඤ්ඤ, මනුස්සා දෙවානං අසුචී චෙව අසුචිසඞ්ඛාතා ච, දුග්ගන්ධා ච දුග්ගන්ධසඞ්ඛාතා ච, ජෙගුච්ඡා ච ජෙගුච්ඡසඞ්ඛාතා ච, පටිකූලා ච පටිකූලසඞ්ඛාතා ච. යොජනසතං ඛො, රාජඤ්ඤ, මනුස්සගන්ධො දෙවෙ උබ්බාධති. කිං පන තෙ මිත්තාමච්චා ඤාතිසාලොහිතා පාණාතිපාතා පටිවිරතා අදින්නාදානා පටිවිරතා කාමෙසුමිච්ඡාචාරා පටිවිරතා මුසාවාදා පටිවිරතා පිසුණාය වාචාය පටිවිරතා ඵරුසාය වාචාය පටිවිරතා සම්ඵප්පලාපා පටිවිරතා අනභිජ්ඣාලූ අබ්‍යාපන්නචිත්තා සම්මාදිට්ඨී, කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපන්නා තෙ ආගන්ත්වා ආරොචෙස්සන්ති – ‘ඉතිපි අත්ථි පරො ලොකො, අත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, අත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’ති? ඉමිනාපි ඛො තෙ, රාජඤ්ඤ, පරියායෙන එවං හොතු – ‘ඉතිපි අත්ථි පරො ලොකො, අත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, අත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’’ති.

“ราชัญญะ ท่านจะเข้าใจความข้อนั้นว่าอย่างไร บุรุษผู้อาบน้ำสะอาด ลูบไล้ด้วยของหอม ตัดผมและโกนหนวดเรียบร้อย ประดับพวงมาลาและเครื่องอาภรณ์ นุ่งห่มผ้าขาวสะอาด อยู่บนปราสาทชั้นเยี่ยม เพียบพร้อมพรั่งมูลด้วยกามคุณ ๕ บำเรอตนอยู่ จะพึงมีความปรารถนาเพื่อจะลงไปในหลุมคูถนั้นอีกหรือ” “ข้อนั้นไม่มีเลย ท่านพระกัสสปะ” “เพราะเหตุไร” “ท่านพระกัสสปะ เพราะหลุมคูถนั้นไม่สะอาด ทั้งถูกกำหนดว่าไม่สะอาด มีกลิ่นเหม็น ทั้งถูกกำหนดว่ามีกลิ่นเหม็น เป็นที่น่าเกลียด ทั้งถูกกำหนดว่าเป็นที่น่าเกลียด เป็นของปฏิกูล ทั้งถูกกำหนดว่าเป็นของปฏิกูล” “ราชัญญะ ฉันนั้นเหมือนกันแล พวกมนุษย์สำหรับพวกเทพย่อมเป็นของไม่สะอาด ทั้งถูกกำหนดว่าไม่สะอาด มีกลิ่นเหม็น ทั้งถูกกำหนดว่ามีกลิ่นเหม็น เป็นที่น่าเกลียด ทั้งถูกกำหนดว่าเป็นที่น่าเกลียด เป็นของปฏิกูล ทั้งถูกกำหนดว่าเป็นของปฏิกูล ราชัญญะ กลิ่นมนุษย์ย่อมฟุ้งไปกระทบเทวดาทั้งหลายที่อยู่ไกลตั้ง ๑๐๐ โยชน์ ก็มิตรสหายหรือญาติสาโลหิตของท่านเหล่านั้น ที่เว้นขาดจากปาณาติบาต จากอทินนาทาน จากกาเมสุมิจฉาจาร จากมุสาวาท จากปิสุณาวาจา จากผรุสวาจา จากสัมผัปปลาปะ ไม่โลภ ไม่พยาบาท มีความเห็นชอบ เมื่อตายไปเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เขาเหล่านั้นจะพึงมาบอกว่า ‘โลกอื่นมีจริง โอปปาติกสัตว์มีจริง ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วมีจริง’ ดังนี้ได้อย่างไร ราชัญญะ ด้วยเหตุนี้แล ท่านพึงมีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘โลกอื่นมีจริง โอปปาติกสัตว์มีจริง ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วมีจริง’ ดังนี้เถิด”

---

416. ‘‘කිඤ්චාපි භවං කස්සපො එවමාහ, අථ ඛො එවං මෙ එත්ථ හොති – ‘ඉතිපි නත්ථි පරො ලොකො, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’’ති. ‘‘අත්ථි පන, රාජඤ්ඤ, පරියායො …පෙ… ‘‘අත්ථි, භො කස්සප, පරියායො…පෙ… ``යථා කථං විය, රාජඤ්ඤාති? ‘‘ඉධ මෙ, භො කස්සප, මිත්තාමච්චා ඤාතිසාලොහිතා පාණාතිපාතා පටිවිරතා අදින්නාදානා පටිවිරතා කාමෙසුමිච්ඡාචාරා පටිවිරතා මුසාවාදා පටිවිරතා සුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨානා පටිවිරතා, තෙ අපරෙන සමයෙන ආබාධිකා හොන්ති දුක්ඛිතා බාළ්හගිලානා. යදාහං ජානාමි – ‘න දානිමෙ ඉමම්හා ආබාධා වුට්ඨහිස්සන්තී’ති ත්‍යාහං උපසඞ්කමිත්වා එවං වදාමි – ‘සන්ති ඛො, භො, එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා එවංවාදිනො එවංදිට්ඨිනො – යෙ තෙ පාණාතිපාතා පටිවිරතා අදින්නාදානා පටිවිරතා කාමෙසුමිච්ඡාචාරා පටිවිරතා මුසාවාදා පටිවිරතා සුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨානා පටිවිරතා, තෙ කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජන්ති දෙවානං තාවතිංසානං සහබ්‍යතන්ති. භවන්තො ඛො පාණාතිපාතා පටිවිරතා අදින්නාදානා පටිවිරතා කාමෙසුමිච්ඡාචාරා පටිවිරතා මුසාවාදා පටිවිරතා සුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨානා පටිවිරතා. සචෙ තෙසං භවතං සමණබ්‍රාහ්මණානං සච්චං වචනං, භවන්තො කායස්ස භෙදා පරං [Pg.261] මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජිස්සන්ති, දෙවානං තාවතිංසානං සහබ්‍යතං. සචෙ, භො, කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජෙය්‍යාථ දෙවානං තාවතිංසානං සහබ්‍යතං, යෙන මෙ ආගන්ත්වා ආරොචෙය්‍යාථ – `ඉතිපි අත්ථි පරො ලොකො, අත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, අත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකොති. භවන්තො ඛො පන මෙ සද්ධායිකා පච්චයිකා, යං භවන්තෙහි දිට්ඨං, යථා සාමං දිට්ඨං එවමෙතං භවිස්සතීති. තෙ මෙ ‘සාධූ’ති පටිස්සුත්වා නෙව ආගන්ත්වා ආරොචෙන්ති, න පන දූතං පහිණන්ති. අයම්පි ඛො, භො කස්සප, පරියායො, යෙන මෙ පරියායෙන එවං හොති – ‘ඉතිපි නත්ථි පරො ලොකො, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’’ති.

๔๑๖. “ท่านพระกัสสปะ แม้ท่านจะกล่าวอย่างนี้ ถึงกระนั้น ข้าพเจ้าก็ยังมีความเห็นในเรื่องนี้อย่างนี้ว่า ‘โลกอื่นไม่มี โอปปาติกสัตว์ไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’ ดังนี้” “ราชัญญะ ก็เหตุผล...มีอยู่หรือ” ... “ท่านพระกัสสปะ เหตุผล...มีอยู่” ... “ราชัญญะ อย่างไรเล่า” “ท่านพระกัสสปะ ในเรื่องนี้ มิตรสหายหรือญาติสาโลหิตของข้าพเจ้าเป็นผู้เว้นขาดจากปาณาติบาต จากอทินนาทาน จากกาเมสุมิจฉาจาร จากมุสาวาท จากการดื่มสุราและเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท สมัยต่อมา พวกเขาป่วย ได้รับทุกข์ เป็นไข้หนัก เมื่อข้าพเจ้ารู้ว่า ‘บัดนี้ พวกเขาจักไม่หายจากอาพาธนี้’ ข้าพเจ้าจึงเข้าไปหาพวกเขาแล้วกล่าวอย่างนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ มีสมณพราหมณ์พวกหนึ่งมีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘คนเหล่าใดเว้นขาดจากปาณาติบาต ... จากการดื่มสุราและเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท คนเหล่านั้นเมื่อตายไปเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เป็นสหายของเหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์’ ก็ท่านทั้งหลายเป็นผู้เว้นขาดจากปาณาติบาต ... จากการดื่มสุราและเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท ถ้าคำของท่านสมณพราหมณ์เหล่านั้นเป็นจริง ท่านทั้งหลายเมื่อตายไปเพราะกายแตก จักเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เป็นสหายของเหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ ท่านผู้เจริญ ถ้าท่านทั้งหลายเมื่อตายไปเพราะกายแตก พึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เป็นสหายของเหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ไซร้ ขอท่านทั้งหลายจงมาบอกแก่ข้าพเจ้าว่า ‘โลกอื่นมีจริง โอปปาติกสัตว์มีจริง ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วมีจริง’ ดังนี้เถิด อนึ่ง ท่านทั้งหลายเป็นที่น่าเชื่อถือ เป็นที่ไว้วางใจของข้าพเจ้า สิ่งที่ท่านทั้งหลายเห็นแล้ว จักเป็นเหมือนข้าพเจ้าเห็นเอง’ พวกเขาเหล่านั้นรับคำของข้าพเจ้าว่า ‘ดีละ’ แล้วก็ไม่มาบอก ทั้งไม่ส่งทูตมา ท่านพระกัสสปะ แม้นี้ก็เป็นเหตุผลที่ทำให้ข้าพเจ้ามีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘โลกอื่นไม่มี โอปปาติกสัตว์ไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’ ดังนี้”

---

තාවතිංසදෙවඋපමා

อุปมาด้วยเทวดาชั้นดาวดึงส์

---

417. ‘‘තෙන හි, රාජඤ්ඤ, තඤ්ඤෙවෙත්ථ පටිපුච්ඡිස්සාමි; යථා තෙ ඛමෙය්‍ය, තථා නං බ්‍යාකරෙය්‍යාසි. යං ඛො පන, රාජඤ්ඤ, මානුස්සකං වස්සසතං, දෙවානං තාවතිංසානං එසො එකො රත්තින්දිවො, තාය රත්තියා තිංසරත්තියො මාසො, තෙන මාසෙන ද්වාදසමාසියො සංවච්ඡරො, තෙන සංවච්ඡරෙන දිබ්බං වස්සසහස්සං දෙවානං තාවතිංසානං ආයුප්පමාණං. යෙ තෙ මිත්තාමච්චා ඤාතිසාලොහිතා පාණාතිපාතා පටිවිරතා අදින්නාදානා පටිවිරතා කාමෙසුමිච්ඡාචාරා පටිවිරතා මුසාවාදා පටිවිරතා සුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨානා පටිවිරතා, තෙ කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපන්නා දෙවානං තාවතිංසානං සහබ්‍යතං. සචෙ පන තෙසං එවං භවිස්සති – ‘යාව මයං ද්වෙ වා තීණි වා රත්තින්දිවා දිබ්බෙහි පඤ්චහි කාමගුණෙහි සමප්පිතා සමඞ්ගීභූතා පරිචාරෙම, අථ මයං පායාසිස්ස රාජඤ්ඤස්ස ගන්ත්වා ආරොචෙය්‍යාම – ‘‘ඉතිපි අත්ථි පරො ලොකො, අත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, අත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’ති. අපි නු තෙ ආගන්ත්වා ආරොචෙය්‍යුං – ‘ඉතිපි අත්ථි පරො ලොකො, අත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, අත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’’ති? ‘‘නො හිදං, භො කස්සප. අපි හි මයං, භො කස්සප, චිරං කාලඞ්කතාපි භවෙය්‍යාම. කො පනෙතං භොතො කස්සපස්ස ආරොචෙති [Pg.262] – ‘අත්ථි දෙවා තාවතිංසා’ති වා ‘එවංදීඝායුකා දෙවා තාවතිංසා’ති වා. න මයං භොතො කස්සපස්ස සද්දහාම – ‘අත්ථි දෙවා තාවතිංසා’ති වා ‘එවංදීඝායුකා දෙවා තාවතිංසා’ති වා’’ති.

๔๑๗. “ถ้าอย่างนั้น ท่านผู้ครองแคว้น อาตมาจะย้อนถามท่านในเรื่องนี้ ท่านพอใจอย่างไร ก็จงตอบอย่างนั้นเถิด ท่านผู้ครองแคว้น 100 ปีของมนุษย์ เป็นคืนหนึ่งวันหนึ่งของเทวดาชั้นดาวดึงส์, 30 คืนโดยราตรีนั้นเป็น 1 เดือน, 12 เดือนโดยเดือนนั้นเป็น 1 ปี, 1,000 ปีทิพย์โดยปีนั้น เป็นประมาณอายุของเทวดาชั้นดาวดึงส์ มิตร อำมาตย์ หรือญาติสาโลหิตของท่านเหล่านั้น ที่เว้นขาดจากปาณาติบาต เว้นขาดจากอทินนาทาน เว้นขาดจากกาเมสุมิจฉาจาร เว้นขาดจากมุสาวาท เว้นขาดจากการดื่มสุราและเมรัยอันเป็นที่ตั้งแห่งความประมาท พวกเขาหลังจากตายเพราะกายแตก ย่อมเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เป็นสหายของเทวดาชั้นดาวดึงส์ ถ้าพวกเขาจะพึงคิดอย่างนี้ว่า ‘เราจะเพียบพร้อมพรั่งพร้อมด้วยกามคุณ 5 อันเป็นทิพย์ บริโภคอยู่สัก 2-3 คืนวันก่อน แล้วจึงจะไปบอกแก่ปายาสิราชัญญะว่า “โลกอื่นมีจริง โอปปาติกสัตว์มีจริง ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วมีจริง” ดังนี้’ พวกเขาจะพึงมาบอกหรือไม่ว่า ‘โลกอื่นมีจริง โอปปาติกสัตว์มีจริง ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วมีจริง’” “ข้อนี้ไม่เป็นอย่างนั้น ท่านพระกัสสปะ ถึงอย่างนั้น พวกข้าพเจ้าก็คงจะตายไปนานแล้ว ใครเล่ามาบอกแก่ท่านพระกัสสปะว่า ‘เทวดาชั้นดาวดึงส์มีจริง’ หรือ ‘เทวดาชั้นดาวดึงส์มีอายุยืนอย่างนี้’ พวกข้าพเจ้าไม่เชื่อท่านพระกัสสปะว่า ‘เทวดาชั้นดาวดึงส์มีจริง’ หรือ ‘เทวดาชั้นดาวดึงส์มีอายุยืนอย่างนี้’”

---

ජච්චන්ධඋපමා

อุปมาด้วยคนตาบอดแต่กำเนิด

---

418. ‘‘සෙය්‍යථාපි, රාජඤ්ඤ, ජච්චන්ධො පුරිසො න පස්සෙය්‍ය කණ්හ – සුක්කානි රූපානි, න පස්සෙය්‍ය නීලකානි රූපානි, න පස්සෙය්‍ය පීතකානි රූපානි, න පස්සෙය්‍ය ලොහිතකානි රූපානි, න පස්සෙය්‍ය මඤ්ජිට්ඨකානි රූපානි, න පස්සෙය්‍ය සමවිසමං, න පස්සෙය්‍ය තාරකානි රූපානි, න පස්සෙය්‍ය චන්දිමසූරියෙ. සො එවං වදෙය්‍ය – ‘නත්ථි කණ්හසුක්කානි රූපානි, නත්ථි කණ්හසුක්කානං රූපානං දස්සාවී. නත්ථි නීලකානි රූපානි, නත්ථි නීලකානං රූපානං දස්සාවී. නත්ථි පීතකානි රූපානි, නත්ථි පීතකානං රූපානං දස්සාවී. නත්ථි ලොහිතකානි රූපානි, නත්ථි ලොහිතකානං රූපානං දස්සාවී. නත්ථි මඤ්ජිට්ඨකානි රූපානි, නත්ථි මඤ්ජිට්ඨකානං රූපානං දස්සාවී. නත්ථි සමවිසමං, නත්ථි සමවිසමස්ස දස්සාවී. නත්ථි තාරකානි රූපානි, නත්ථි තාරකානං රූපානං දස්සාවී. නත්ථි චන්දිමසූරියා, නත්ථි චන්දිමසූරියානං දස්සාවී. අහමෙතං න ජානාමි, අහමෙතං න පස්සාමි, තස්මා තං නත්ථී’ති. සම්මා නු ඛො සො, රාජඤ්ඤ, වදමානො වදෙය්‍යා’’ති? ‘‘නො හිදං, භො කස්සප. අත්ථි කණ්හසුක්කානි රූපානි, අත්ථි කණ්හසුක්කානං රූපානං දස්සාවී. අත්ථි නීලකානි රූපානි, අත්ථි නීලකානං රූපානං දස්සාවී…පෙ… අත්ථි සමවිසමං, අත්ථි සමවිසමස්ස දස්සාවී. අත්ථි තාරකානි රූපානි, අත්ථි තාරකානං රූපානං දස්සාවී. අත්ථි චන්දිමසූරියා, අත්ථි චන්දිමසූරියානං දස්සාවී. ‘අහමෙතං න ජානාමි, අහමෙතං න පස්සාමි, තස්මා තං නත්ථී’ති. න හි සො, භො කස්සප, සම්මා වදමානො වදෙය්‍යා’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො ත්වං, රාජඤ්ඤ, ජච්චන්ධූපමො මඤ්ඤෙ පටිභාසි යං මං ත්වං එවං වදෙසි’’.

๔๑๘. “ท่านผู้ครองแคว้น เปรียบเหมือนบุรุษตาบอดแต่กำเนิด เขาจะไม่เห็นรูปสีดำสีขาว ไม่เห็นรูปสีเขียว ไม่เห็นรูปสีเหลือง ไม่เห็นรูปสีแดง ไม่เห็นรูปสีแสด ไม่เห็นที่เรียบและไม่เรียบ ไม่เห็นดวงดาว ไม่เห็นดวงจันทร์ดวงอาทิตย์ เขาจะพึงกล่าวอย่างนี้ว่า ‘รูปสีดำสีขาวไม่มี คนเห็นรูปสีดำสีขาวไม่มี รูปสีเขียวไม่มี คนเห็นรูปสีเขียวไม่มี รูปสีเหลืองไม่มี คนเห็นรูปสีเหลืองไม่มี รูปสีแดงไม่มี คนเห็นรูปสีแดงไม่มี รูปสีแสดไม่มี คนเห็นรูปสีแสดไม่มี ที่เรียบและไม่เรียบไม่มี คนเห็นที่เรียบและไม่เรียบไม่มี ดวงดาวไม่มี คนเห็นดวงดาวไม่มี ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์ไม่มี คนเห็นดวงจันทร์ดวงอาทิตย์ไม่มี เพราะเราไม่รู้ไม่เห็นสิ่งนั้น ฉะนั้น สิ่งนั้นจึงไม่มี’ ท่านผู้ครองแคว้น เมื่อเขากล่าวอย่างนั้น เขาชื่อว่ากล่าวถูกหรือไม่” “ข้อนี้ไม่เป็นอย่างนั้น ท่านพระกัสสปะ รูปสีดำสีขาวมีอยู่ คนเห็นรูปสีดำสีขาวมีอยู่ รูปสีเขียวมีอยู่ คนเห็นรูปสีเขียวมีอยู่...ฯลฯ... ที่เรียบและไม่เรียบมีอยู่ คนเห็นที่เรียบและไม่เรียบมีอยู่ ดวงดาวมีอยู่ คนเห็นดวงดาวมีอยู่ ดวงจันทร์ดวงอาทิตย์มีอยู่ คนเห็นดวงจันทร์ดวงอาทิตย์มีอยู่ (แต่เขาจะกล่าวว่า) ‘เพราะเราไม่รู้ไม่เห็นสิ่งนั้น ฉะนั้น สิ่งนั้นจึงไม่มี’ ท่านพระกัสสปะ เมื่อเขากล่าวอย่างนั้น เขาไม่ชื่อว่ากล่าวถูก” “ท่านผู้ครองแคว้น ฉันใดก็ฉันนั้น อาตมาเข้าใจว่า ท่านก็ปรากฏเหมือนคนตาบอดแต่กำเนิด ที่ท่านกล่าวกับอาตมาอย่างนี้”

---

‘‘කො පනෙතං භොතො කස්සපස්ස ආරොචෙති – ‘අත්ථි දෙවා තාවතිංසා’’ති වා, ‘එවංදීඝායුකා දෙවා තාවතිංසා’ති වා? න මයං භොතො කස්සපස්ස සද්දහාම – ‘අත්ථි දෙවා තාවතිංසා’ති වා ‘එවංදීඝායුකා දෙවා තාවතිංසා’ති වා’’ති. ‘‘න ඛො, රාජඤ්ඤ, එවං පරො ලොකො දට්ඨබ්බො, යථා ත්වං මඤ්ඤසි ඉමිනා මංසචක්ඛුනා. යෙ ඛො තෙ රාජඤ්ඤ සමණබ්‍රාහ්මණා අරඤ්ඤවනපත්ථානි පන්තානි සෙනාසනානි පටිසෙවන්ති[Pg.263], තෙ තත්ථ අප්පමත්තා ආතාපිනො පහිතත්තා විහරන්තා දිබ්බචක්ඛුං විසොධෙන්ති. තෙ දිබ්බෙන චක්ඛුනා විසුද්ධෙන අතික්කන්තමානුසකෙන ඉමං චෙව ලොකං පස්සන්ති පරඤ්ච සත්තෙ ච ඔපපාතිකෙ. එවඤ්ච ඛො, රාජඤ්ඤ, පරො ලොකො දට්ඨබ්බො; නත්වෙව යථා ත්වං මඤ්ඤසි ඉමිනා මංසචක්ඛුනා. ඉමිනාපි ඛො තෙ, රාජඤ්ඤ, පරියායෙන එවං හොතු – ‘ඉතිපි අත්ථි පරො ලොකො, අත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, අත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’’ති.

“ใครเล่ามาบอกแก่ท่านพระกัสสปะว่า ‘เทวดาชั้นดาวดึงส์มีจริง’ หรือ ‘เทวดาชั้นดาวดึงส์มีอายุยืนอย่างนี้’ พวกข้าพเจ้าไม่เชื่อท่านพระกัสสปะว่า ‘เทวดาชั้นดาวดึงส์มีจริง’ หรือ ‘เทวดาชั้นดาวดึงส์มีอายุยืนอย่างนี้’” “ท่านผู้ครองแคว้น โลกอื่นอันบุคคลไม่พึงเห็นด้วยมังสจักษุนี้ อย่างที่ท่านเข้าใจนั้นหามิได้ ท่านผู้ครองแคว้น สมณพราหมณ์เหล่าใด เข้าไปอาศัยเสนาสนะอันสงัด คือ ป่าและป่าเปลี่ยวอยู่ สมณพราหมณ์เหล่านั้นไม่ประมาท มีความเพียร มีตนส่งไปแล้วอยู่ในที่นั้น ย่อมชำระทิพยจักษุให้บริสุทธิ์ พวกเขาย่อมเห็นโลกนี้และโลกอื่น ทั้งโอปปาติกสัตว์ ด้วยทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ ล่วงจักษุของมนุษย์ ท่านผู้ครองแคว้น โลกอื่นอันบุคคลพึงเห็นอย่างนี้แล หาใช่พึงเห็นด้วยมังสจักษุนี้ อย่างที่ท่านเข้าใจไม่ โดยปริยายแม้นี้ ขอให้ท่านจงมีความเห็นอย่างนี้เถิดว่า ‘โลกอื่นมีจริง โอปปาติกสัตว์มีจริง ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วมีจริง’”

---

419. ‘‘කිඤ්චාපි භවං කස්සපො එවමාහ, අථ ඛො එවං මෙ එත්ථ හොති – ‘ඉතිපි නත්ථි පරො ලොකො, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’ති. ‘‘අත්ථි පන, රාජඤ්ඤ, පරියායො…පෙ… අත්ථි, භො කස්සප, පරියායො…පෙ… යථා කථං විය, රාජඤ්ඤා’’ති? ‘‘ඉධාහං, භො කස්සප, පස්සාමි සමණබ්‍රාහ්මණෙ සීලවන්තෙ කල්‍යාණධම්මෙ ජීවිතුකාමෙ අමරිතුකාමෙ සුඛකාමෙ දුක්ඛපටිකූලෙ. තස්ස මය්හං, භො කස්සප, එවං හොති – සචෙ ඛො ඉමෙ භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා සීලවන්තො කල්‍යාණධම්මා එවං ජානෙය්‍යුං – ‘ඉතො නො මතානං සෙය්‍යො භවිස්සතී’ති. ඉදානිමෙ භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා සීලවන්තො කල්‍යාණධම්මා විසං වා ඛාදෙය්‍යුං, සත්ථං වා ආහරෙය්‍යුං, උබ්බන්ධිත්වා වා කාලඞ්කරෙය්‍යුං, පපාතෙ වා පපතෙය්‍යුං. යස්මා ච ඛො ඉමෙ භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා සීලවන්තො කල්‍යාණධම්මා න එවං ජානන්ති – ‘ඉතො නො මතානං සෙය්‍යො භවිස්සතී’ති, තස්මා ඉමෙ භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා සීලවන්තො කල්‍යාණධම්මා ජීවිතුකාමා අමරිතුකාමා සුඛකාමා දුක්ඛපටිකූලා අත්තානං න මාරෙන්ති. අයම්පි ඛො, භො කස්සප, පරියායො, යෙන මෙ පරියායෙන එවං හොති – ‘ඉතිපි නත්ථි පරො ලොකො, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’’ති.

๔๑๙. “ท่านกัสสปะผู้เจริญ แม้ท่านจะกล่าวอย่างนี้ แต่ข้าพเจ้าก็ยังมีความเห็นในเรื่องนี้อย่างนี้ว่า ‘แม้ด้วยเหตุนี้ โลกอื่นไม่มี สัตว์โอปปาติกะไม่มี ผลวิบากของกรรมดีกรรมชั่วไม่มี’ ” “ราชัญญะ ก็ยังมีเหตุผลอย่างอื่นอีกหรือ… ท่านกัสสปะผู้เจริญ ยังมีอยู่… ราชัญญะ อย่างไรเล่า” “ท่านกัสสปะผู้เจริญ ในโลกนี้ ข้าพเจ้าเห็นสมณพราหมณ์ผู้มีศีล มีกัลยาณธรรม ปรารถนาจะมีชีวิตอยู่ ไม่ปรารถนาจะตาย ปรารถนาความสุข เกลียดชังความทุกข์ ท่านกัสสปะผู้เจริญ ข้าพเจ้าจึงมีความคิดอย่างนี้ว่า ‘ถ้าสมณพราหมณ์ผู้มีศีล มีกัลยาณธรรมเหล่านี้ พึงรู้อย่างนี้ว่า ‘เมื่อเราตายจากโลกนี้ไปแล้ว จะมีภาวะที่ดีกว่า’ บัดนี้ สมณพราหมณ์ผู้มีศีล มีกัลยาณธรรมเหล่านั้น ก็คงจะดื่มยาพิษ หรือใช้ศัสตรา หรือผูกคอตาย หรือกระโดดจากหน้าผาไปแล้ว แต่เพราะสมณพราหมณ์ผู้มีศีล มีกัลยาณธรรมเหล่านี้ ไม่รู้อย่างนี้ว่า ‘เมื่อเราตายจากโลกนี้ไปแล้ว จะมีภาวะที่ดีกว่า’ ฉะนั้น สมณพราหมณ์ผู้มีศีล มีกัลยาณธรรมเหล่านี้ จึงปรารถนาจะมีชีวิตอยู่ ไม่ปรารถนาจะตาย ปรารถนาความสุข เกลียดชังความทุกข์ ไม่ปลงชีวิตตนเอง ท่านกัสสปะผู้เจริญ แม้นี้ก็เป็นเหตุผลประการหนึ่ง ที่ทำให้ข้าพเจ้ามีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘แม้ด้วยเหตุนี้ โลกอื่นไม่มี สัตว์โอปปาติกะไม่มี ผลวิบากของกรรมดีกรรมชั่วไม่มี’ ”

---

ගබ්භිනීඋපමා

อุปมาด้วยหญิงมีครรภ์

---

420. ‘‘තෙන හි, රාජඤ්ඤ, උපමං තෙ කරිස්සාමි. උපමාය මිධෙකච්චෙ විඤ්ඤූ පුරිසා භාසිතස්ස අත්ථං ආජානන්ති. භූතපුබ්බං, රාජඤ්ඤ, අඤ්ඤතරස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස [Pg.264] ද්වෙ පජාපතියො අහෙසුං. එකිස්සා පුත්තො අහොසි දසවස්සුද්දෙසිකො වා ද්වාදසවස්සුද්දෙසිකො වා, එකා ගබ්භිනී උපවිජඤ්ඤා. අථ ඛො සො බ්‍රාහ්මණො කාලමකාසි. අථ ඛො සො මාණවකො මාතුසපත්තිං එතදවොච – ‘යමිදං, භොති, ධනං වා ධඤ්ඤං වා රජතං වා ජාතරූපං වා, සබ්බං තං මය්හං; නත්ථි තුය්හෙත්ථ කිඤ්චි. පිතු මෙ භොති, දායජ්ජං නිය්‍යාදෙහී’ති. එවං වුත්තෙ සා බ්‍රාහ්මණී තං මාණවකං එතදවොච – ‘ආගමෙහි තාව, තාත, යාව විජායාමි. සචෙ කුමාරකො භවිස්සති, තස්සපි එකදෙසො භවිස්සති; සචෙ කුමාරිකා භවිස්සති, සාපි තෙ ඔපභොග්ගා භවිස්සතී’ති. දුතියම්පි ඛො සො මාණවකො මාතුසපත්තිං එතදවොච – ‘යමිදං, භොති, ධනං වා ධඤ්ඤං වා රජතං වා ජාතරූපං වා, සබ්බං තං මය්හං; නත්ථි තුය්හෙත්ථ කිඤ්චි. පිතු මෙ, භොති, දායජ්ජං නිය්‍යාදෙහී’ති. දුතියම්පි ඛො සා බ්‍රාහ්මණී තං මාණවකං එතදවොච – ‘ආගමෙහි තාව, තාත, යාව විජායාමි. සචෙ කුමාරකො භවිස්සති, තස්සපි එකදෙසො භවිස්සති; සචෙ කුමාරිකා භවිස්සති සාපි තෙ ඔපභොග්ගා භවිස්සතී’ති. තතියම්පි ඛො සො මාණවකො මාතුසපත්තිං එතදවොච – ‘යමිදං, භොති, ධනං වා ධඤ්ඤං වා රජතං වා ජාතරූපං වා, සබ්බං තං මය්හං; නත්ථි තුය්හෙත්ථ කිඤ්චි. පිතු මෙ, භොති, දායජ්ජං නිය්‍යාදෙහී’ති.

๔๒๐. “ราชัญญะ ถ้าอย่างนั้น อาตมาจะขอยกอุปมาให้ท่านฟัง บุรุษผู้มีปัญญาบางพวกในโลกนี้ ย่อมเข้าใจความหมายของคำที่กล่าวด้วยอุปมา ราชัญญะ เรื่องเคยมีมาแล้ว พราหมณ์คนหนึ่งมีภรรยา ๒ คน ภรรยาคนหนึ่งมีบุตรอายุประมาณ ๑๐ ปี หรือ ๑๒ ปี ส่วนอีกคนหนึ่งมีครรภ์แก่ใกล้จะคลอด ต่อมา พราหมณ์นั้นได้เสียชีวิตลง ครั้งนั้น มาณพนั้นได้กล่าวกับภรรยาอีกคนหนึ่งของบิดาว่า ‘ท่านหญิง ทรัพย์สิน เงินทอง ข้าวเปลือก หรือทองคำใดๆ ที่มีอยู่ ทั้งหมดนั้นเป็นของข้าพเจ้า ท่านไม่มีส่วนในทรัพย์สินนี้เลย ท่านหญิง โปรดมอบมรดกของบิดาข้าพเจ้ามาเถิด’ เมื่อมาณพกล่าวอย่างนี้แล้ว พราหมณีนั้นได้กล่าวกับมาณพนั้นว่า ‘พ่อคุณ โปรดรอก่อนจนกว่าฉันจะคลอด ถ้าฉันคลอดเป็นบุตรชาย แม้เขาก็จะได้ส่วนหนึ่ง ถ้าคลอดเป็นบุตรหญิง แม้เธอก็จะเป็นหญิงรับใช้ของเจ้า’ แม้ครั้งที่ ๒ มาณพนั้นก็ได้กล่าวกับภรรยาอีกคนหนึ่งของบิดาว่า ‘ท่านหญิง ทรัพย์สิน เงินทอง ข้าวเปลือก หรือทองคำใดๆ ที่มีอยู่ ทั้งหมดนั้นเป็นของข้าพเจ้า ท่านไม่มีส่วนในทรัพย์สินนี้เลย ท่านหญิง โปรดมอบมรดกของบิดาข้าพเจ้ามาเถิด’ แม้ครั้งที่ ๒ พราหมณีนั้นก็ได้กล่าวกับมาณพนั้นว่า ‘พ่อคุณ โปรดรอก่อนจนกว่าฉันจะคลอด ถ้าฉันคลอดเป็นบุตรชาย แม้เขาก็จะได้ส่วนหนึ่ง ถ้าคลอดเป็นบุตรหญิง แม้เธอก็จะเป็นหญิงรับใช้ของเจ้า’ แม้ครั้งที่ ๓ มาณพนั้นก็ได้กล่าวกับภรรยาอีกคนหนึ่งของบิดาว่า ‘ท่านหญิง ทรัพย์สิน เงินทอง ข้าวเปลือก หรือทองคำใดๆ ที่มีอยู่ ทั้งหมดนั้นเป็นของข้าพเจ้า ท่านไม่มีส่วนในทรัพย์สินนี้เลย ท่านหญิง โปรดมอบมรดกของบิดาข้าพเจ้ามาเถิด’ ”

---

‘‘අථ ඛො සා බ්‍රාහ්මණී සත්ථං ගහෙත්වා ඔවරකං පවිසිත්වා උදරං ඔපාදෙසි – ‘යාව විජායාමි යදි වා කුමාරකො යදි වා කුමාරිකා’ති. සා අත්තානං චෙව ජීවිතඤ්ච ගබ්භඤ්ච සාපතෙය්‍යඤ්ච විනාසෙසි. යථා තං බාලා අබ්‍යත්තා අනයබ්‍යසනං ආපන්නා අයොනිසො දායජ්ජං ගවෙසන්තී, එවමෙව ඛො ත්වං, රාජඤ්ඤ, බාලො අබ්‍යත්තො අනයබ්‍යසනං ආපජ්ජිස්සසි අයොනිසො පරලොකං ගවෙසන්තො; සෙය්‍යථාපි සා බ්‍රාහ්මණී බාලා අබ්‍යත්තා අනයබ්‍යසනං ආපන්නා අයොනිසො දායජ්ජං ගවෙසන්තී. න ඛො, රාජඤ්ඤ, සමණබ්‍රාහ්මණා සීලවන්තො කල්‍යාණධම්මා අපක්කං පරිපාචෙන්ති; අපි ච පරිපාකං ආගමෙන්ති. පණ්ඩිතානං අත්ථො හි, රාජඤ්ඤ, සමණබ්‍රාහ්මණානං සීලවන්තානං කල්‍යාණධම්මානං ජීවිතෙන. යථා යථා ඛො, රාජඤ්ඤ, සමණබ්‍රාහ්මණා සීලවන්තො කල්‍යාණධම්මා චිරං දීඝමද්ධානං තිට්ඨන්ති, තථා [Pg.265] තථා බහුං පුඤ්ඤං පසවන්ති, බහුජනහිතාය ච පටිපජ්ජන්ති බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සානං. ඉමිනාපි ඛො තෙ, රාජඤ්ඤ, පරියායෙන එවං හොතු – ‘ඉතිපි අත්ථි පරො ලොකො, අත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, අත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’’ති.

“ครั้งนั้น พราหมณีนั้นได้ถือศัสตราเข้าไปยังห้องส่วนตัวแล้วผ่าท้องของตน ด้วยคิดว่า ‘เราจะคลอดบุตร ไม่ว่าจะเป็นบุตรชายหรือบุตรหญิงก็ตาม’ นางได้ทำลายตนเอง ชีวิต ทารกในครรภ์ และทรัพย์สมบัติทั้งหมด ราชัญญะ ท่านผู้เป็นคนเขลา ไม่ฉลาด แสวงหาปรโลกโดยไม่แยบคาย ก็จะถึงความพินาศย่อยยับ เหมือนพราหมณีผู้เป็นคนเขลา ไม่ฉลาด แสวงหามรดกโดยไม่แยบคาย จนถึงความพินาศย่อยยับ ฉันนั้น ราชัญญะ สมณพราหมณ์ผู้มีศีล มีกัลยาณธรรม ย่อมไม่บ่มผลที่ยังไม่สุกให้สุก แต่จะรอคอยความสุกงอม ราชัญญะ ประโยชน์ของเหล่าบัณฑิตย่อมมีได้ด้วยการมีชีวิตอยู่ของสมณพราหมณ์ผู้มีศีล มีกัลยาณธรรม ราชัญญะ สมณพราหมณ์ผู้มีศีล มีกัลยาณธรรม ดำรงอยู่ตลอดยะกาลนานเพียงใด ก็ย่อมบำเพ็ญบุญให้เกิดขึ้นมากเพียงนั้น และย่อมปฏิบัติเพื่อประโยชน์เกื้อกูลแก่คนจำนวนมาก เพื่อความสุขแก่คนจำนวนมาก เพื่ออนุเคราะห์ชาวโลก เพื่อประโยชน์ เพื่อเกื้อกูล เพื่อความสุขแก่เทวดาและมนุษย์ทั้งหลาย ราชัญญะ แม้ด้วยเหตุผลนี้ ขอให้ท่านจงมีความเห็นอย่างนี้เถิดว่า ‘แม้ด้วยเหตุนี้ โลกอื่นมี สัตว์โอปปาติกะมี ผลวิบากของกรรมดีกรรมชั่วมี’ ”

---

421. ‘‘කිඤ්චාපි භවං කස්සපො එවමාහ, අථ ඛො එවං මෙ එත්ථ හොති – ‘ඉතිපි නත්ථි පරො ලොකො, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’’ති. ‘‘අත්ථි පන, රාජඤ්ඤ, පරියායො…පෙ… අත්ථි, භො කස්සප, පරියායො…පෙ… යථා කථං විය, රාජඤ්ඤා’’ති? ‘‘ඉධ මෙ, භො කස්සප, පුරිසා චොරං ආගුචාරිං ගහෙත්වා දස්සෙන්ති – ‘අයං තෙ, භන්තෙ, චොරො ආගුචාරී; ඉමස්ස යං ඉච්ඡසි, තං දණ්ඩං පණෙහී’ති. ත්‍යාහං එවං වදාමි – ‘තෙන හි, භො, ඉමං පුරිසං ජීවන්තංයෙව කුම්භියා පක්ඛිපිත්වා මුඛං පිදහිත්වා අල්ලෙන චම්මෙන ඔනන්ධිත්වා අල්ලාය මත්තිකාය බහලාවලෙපනං කරිත්වා උද්ධනං ආරොපෙත්වා අග්ගිං දෙථා’ති. තෙ මෙ ‘සාධූ’ති පටිස්සුත්වා තං පුරිසං ජීවන්තංයෙව කුම්භියා පක්ඛිපිත්වා මුඛං පිදහිත්වා අල්ලෙන චම්මෙන ඔනන්ධිත්වා අල්ලාය මත්තිකාය බහලාවලෙපනං කරිත්වා උද්ධනං ආරොපෙත්වා අග්ගිං දෙන්ති. යදා මයං ජානාම ‘කාලඞ්කතො සො පුරිසො’ති, අථ නං කුම්භිං ඔරොපෙත්වා උබ්භින්දිත්වා මුඛං විවරිත්වා සණිකං නිල්ලොකෙම – ‘අප්පෙව නාමස්ස ජීවං නික්ඛමන්තං පස්සෙය්‍යාමා’ති. නෙවස්ස මයං ජීවං නික්ඛමන්තං පස්සාම. අයම්පි ඛො, භො කස්සප, පරියායො, යෙන මෙ පරියායෙන එවං හොති – ‘ඉතිපි නත්ථි පරො ලොකො, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’’ති.

๔๒๑. “แม้ท่านพระกัสสปะจะกล่าวอย่างนี้ แต่ข้าพเจ้าก็ยังมีความเห็นในเรื่องนี้อย่างนี้ว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ โลกอื่นไม่มี โอปปาติกสัตว์ไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’” “ราชัญญะ ก็ยังมีเหตุผลอื่นอีกหรือ” ... “ข้าแต่ท่านกัสสปะ ยังมีเหตุผลอื่นอีก” ... “ราชัญญะ เป็นอย่างไรเล่า” “ข้าแต่ท่านกัสสปะ ในกรณีนี้ พวกบุรุษของข้าพเจ้าจับโจรผู้ประพฤติชั่วมาแสดงแก่ข้าพเจ้าว่า ‘ข้าแต่ท่าน โจรผู้นี้เป็นผู้ประพฤติชั่ว ท่านประสงค์จะลงอาญาผู้นี้อย่างไร ก็จงลงอาญาอย่างนั้นเถิด’ ข้าพเจ้าจึงกล่าวกับพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น พวกท่านจงใส่บุรุษนี้ทั้งเป็นๆ ลงในหม้อ ปิดฝา หุ้มด้วยหนังสด พอกด้วยดินเหนียวสดให้หนา แล้วยกขึ้นตั้งบนเตาไฟ จุดไฟเถิด’ พวกเขารับคำข้าพเจ้าว่า ‘ดีละ’ แล้วใส่บุรุษนั้นทั้งเป็นๆ ลงในหม้อ ปิดฝา หุ้มด้วยหนังสด พอกด้วยดินเหนียวสดให้หนา แล้วยกขึ้นตั้งบนเตาไฟ จุดไฟ เมื่อพวกข้าพเจ้ารู้ว่า ‘บุรุษนั้นตายแล้ว’ จึงยกหม้อนั้นลง กะเทาะดินที่พอกออก เปิดฝา ค่อยๆ ชะโงกดู ด้วยคิดว่า ‘บางทีเราอาจจะเห็นชีวะของเขาออกมา’ แต่พวกข้าพเจ้าก็ไม่เห็นชีวะของเขาออกมาเลย ข้าแต่ท่านกัสสปะ แม้นี้ก็เป็นเหตุผลประการหนึ่ง ซึ่งทำให้ข้าพเจ้ามีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ โลกอื่นไม่มี โอปปาติกสัตว์ไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’”

---

සුපිනකඋපමා

อุปมาด้วยความฝัน

---

422. ‘‘තෙන හි, රාජඤ්ඤ, තඤ්ඤෙවෙත්ථ පටිපුච්ඡිස්සාමි, යථා තෙ ඛමෙය්‍ය, තථා නං බ්‍යාකරෙය්‍යාසි. අභිජානාසි නො ත්වං, රාජඤ්ඤ, දිවා සෙය්‍යං උපගතො සුපිනකං පස්සිතා ආරාමරාමණෙය්‍යකං වනරාමණෙය්‍යකං භූමිරාමණෙය්‍යකං පොක්ඛරණීරාමණෙය්‍යක’’න්ති? ‘‘අභිජානාමහං, භො කස්සප, දිවාසෙය්‍යං උපගතො සුපිනකං පස්සිතා ආරාමරාමණෙය්‍යකං වනරාමණෙය්‍යකං භූමිරාමණෙය්‍යකං පොක්ඛරණීරාමණෙය්‍යක’’න්ති. ‘‘රක්ඛන්ති තං තම්හි සමයෙ ඛුජ්ජාපි [Pg.266] වාමනකාපි වෙලාසිකාපි කොමාරිකාපී’’ති? ‘‘එවං, භො කස්සප, රක්ඛන්ති මං තම්හි සමයෙ ඛුජ්ජාපි වාමනකාපි වෙලාසිකාපි කොමාරිකාපී’’ති. ‘‘අපි නු තා තුය්හං ජීවං පස්සන්ති පවිසන්තං වා නික්ඛමන්තං වා’’ති? ‘‘නො හිදං, භො කස්සප’’. ‘‘තා හි නාම, රාජඤ්ඤ, තුය්හං ජීවන්තස්ස ජීවන්තියො ජීවං න පස්සිස්සන්ති පවිසන්තං වා නික්ඛමන්තං වා. කිං පන ත්වං කාලඞ්කතස්ස ජීවං පස්සිස්සසි පවිසන්තං වා නික්ඛමන්තං වා. ඉමිනාපි ඛො තෙ, රාජඤ්ඤ, පරියායෙන එවං හොතු – ‘‘ඉතිපි අත්ථි පරො ලොකො, අත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, අත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’’ති.

๔๒๒. “ราชัญญะ ถ้าอย่างนั้น ในเรื่องนี้ อาตมาจะขอย้อนถามท่าน ท่านพอใจอย่างไร ก็จงตอบอย่างนั้น ราชัญญะ ท่านระลึกได้หรือไม่ว่า เมื่อนอนพักกลางวัน ได้ฝันเห็นสวนที่น่ารื่นรมย์ ป่าที่น่ารื่นรมย์ พื้นดินที่น่ารื่นรมย์ และสระโบกขรณีที่น่ารื่นรมย์” “ข้าแต่ท่านกัสสปะ ข้าพระองค์ระลึกได้ว่า เมื่อนอนพักกลางวัน ได้ฝันเห็นสวนที่น่ารื่นรมย์ ป่าที่น่ารื่นรมย์ พื้นดินที่น่ารื่นรมย์ และสระโบกขรณีที่น่ารื่นรมย์” “ในขณะนั้น หญิงค่อม หญิงแคระ หญิงสาว และนางกุมารี เฝ้ารักษาท่านอยู่มิใช่หรือ” “ข้าแต่ท่านกัสสปะ ถูกแล้ว ในขณะนั้น หญิงค่อม หญิงแคระ หญิงสาว และนางกุมารี เฝ้ารักษาข้าพระองค์อยู่” “หญิงเหล่านั้นเห็นชีวะของท่านเข้าหรือออกบ้างหรือไม่” “ไม่เห็นเลย ท่านกัสสปะ” “ราชัญญะ ก็เมื่อหญิงเหล่านั้นซึ่งมีชีวิตอยู่ ยังไม่เห็นชีวะของท่านซึ่งมีชีวิตอยู่ เข้าหรือออก แล้วไฉนท่านจักเห็นชีวะของผู้ที่ตายแล้วเข้าหรือออกเล่า ราชัญญะ แม้โดยเหตุผลนี้ ท่านพึงมีความเห็นอย่างนี้เถิดว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ โลกอื่นมี โอปปาติกสัตว์มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วมี’”

---

423. ‘‘කිඤ්චාපි භවං කස්සපො එවමාහ, අථ ඛො එවං මෙ එත්ථ හොති – ‘ඉතිපි නත්ථි පරො ලොකො, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’’ති. ‘‘අත්ථි පන, රාජඤ්ඤ, පරියායො…පෙ… ‘‘අත්ථි, භො කස්සප, පරියායො…පෙ… යථා කථං විය රාජඤ්ඤා’’ති? ‘‘ඉධ මෙ, භො කස්සප, පුරිසා චොරං ආගුචාරිං ගහෙත්වා දස්සෙන්ති – ‘අයං තෙ, භන්තෙ, චොරො ආගුචාරී; ඉමස්ස යං ඉච්ඡසි, තං දණ්ඩං පණෙහී’ති. ත්‍යාහං එවං වදාමි – ‘තෙන හි, භො, ඉමං පුරිසං ජීවන්තංයෙව තුලාය තුලෙත්වා ජියාය අනස්සාසකං මාරෙත්වා පුනදෙව තුලාය තුලෙථා’ති. තෙ මෙ ‘සාධූ’ති පටිස්සුත්වා තං පුරිසං ජීවන්තංයෙව තුලාය තුලෙත්වා ජියාය අනස්සාසකං මාරෙත්වා පුනදෙව තුලාය තුලෙන්ති. යදා සො ජීවති, තදා ලහුතරො ච හොති මුදුතරො ච කම්මඤ්ඤතරො ච. යදා පන සො කාලඞ්කතො හොති තදා ගරුතරො ච හොති පත්ථින්නතරො ච අකම්මඤ්ඤතරො ච. අයම්පි ඛො, භො කස්සප, පරියායො, යෙන මෙ පරියායෙන එවං හොති – ‘ඉතිපි නත්ථි පරො ලොකො, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’’ති.

๔๒๓. “แม้ท่านพระกัสสปะจะกล่าวอย่างนี้ แต่ข้าพเจ้าก็ยังมีความเห็นในเรื่องนี้อย่างนี้ว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ โลกอื่นไม่มี โอปปาติกสัตว์ไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’” “ราชัญญะ ก็ยังมีเหตุผลอื่นอีกหรือ” ... “ข้าแต่ท่านกัสสปะ ยังมีเหตุผลอื่นอีก” ... “ราชัญญะ เป็นอย่างไรเล่า” “ข้าแต่ท่านกัสสปะ ในกรณีนี้ พวกบุรุษของข้าพเจ้าจับโจรผู้ประพฤติชั่วมาแสดงแก่ข้าพเจ้าว่า ‘ข้าแต่ท่าน โจรผู้นี้เป็นผู้ประพฤติชั่ว ท่านประสงค์จะลงอาญาผู้นี้อย่างไร ก็จงลงอาญาอย่างนั้นเถิด’ ข้าพเจ้าจึงกล่าวกับพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลาย ถ้าอย่างนั้น พวกท่านจงชั่งบุรุษนี้ทั้งเป็นๆ ด้วยตาชั่ง แล้วเอาสายธนูรัดให้สิ้นลมหายใจจนตาย แล้วจงชั่งด้วยตาชั่งอีกครั้งหนึ่ง’ พวกเขารับคำข้าพเจ้าว่า ‘ดีละ’ แล้วชั่งบุรุษนั้นทั้งเป็นๆ ด้วยตาชั่ง แล้วเอาสายธนูรัดให้สิ้นลมหายใจจนตาย แล้วชั่งด้วยตาชั่งอีกครั้งหนึ่ง เมื่อเขายังมีชีวิตอยู่ กายนั้นจะเบากว่า อ่อนนุ่มกว่า และควรแก่การงานกว่า แต่เมื่อเขาตายแล้ว กายนั้นจะหนักกว่า แข็งกระด้างกว่า และไม่ควรแก่การงานกว่า ข้าแต่ท่านกัสสปะ แม้นี้ก็เป็นเหตุผลประการหนึ่ง ซึ่งทำให้ข้าพเจ้ามีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘แม้เพราะเหตุนี้ โลกอื่นไม่มี โอปปาติกสัตว์ไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’”

---

සන්තත්තඅයොගුළඋපමා

อุปมาด้วยก้อนเหล็กที่ร้อนจัด

---

424. ‘‘තෙන හි, රාජඤ්ඤ, උපමං තෙ කරිස්සාමි. උපමාය මිධෙකච්චෙ විඤ්ඤූ පුරිසා භාසිතස්ස අත්ථං ආජානන්ති. සෙය්‍යථාපි, රාජඤ්ඤ, පුරිසො දිවසං සන්තත්තං [Pg.267] අයොගුළං ආදිත්තං සම්පජ්ජලිතං සජොතිභූතං තුලාය තුලෙය්‍ය. තමෙනං අපරෙන සමයෙන සීතං නිබ්බුතං තුලාය තුලෙය්‍ය. කදා නු ඛො සො අයොගුළො ලහුතරො වා හොති මුදුතරො වා කම්මඤ්ඤතරො වා, යදා වා ආදිත්තො සම්පජ්ජලිතො සජොතිභූතො, යදා වා සීතො නිබ්බුතො’’ති? ‘‘යදා සො, භො කස්සප, අයොගුළො තෙජොසහගතො ච හොති වායොසහගතො ච ආදිත්තො සම්පජ්ජලිතො සජොතිභූතො, තදා ලහුතරො ච හොති මුදුතරො ච කම්මඤ්ඤතරො ච. යදා පන සො අයොගුළො නෙව තෙජොසහගතො හොති න වායොසහගතො සීතො නිබ්බුතො, තදා ගරුතරො ච හොති පත්ථින්නතරො ච අකම්මඤ්ඤතරො චා’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, රාජඤ්ඤ, යදායං කායො ආයුසහගතො ච හොති උස්මාසහගතො ච විඤ්ඤාණසහගතො ච, තදා ලහුතරො ච හොති මුදුතරො ච කම්මඤ්ඤතරො ච. යදා පනායං කායො නෙව ආයුසහගතො හොති න උස්මාසහගතො න විඤ්ඤාණසහගතො තදා ගරුතරො ච හොති පත්ථින්නතරො ච අකම්මඤ්ඤතරො ච. ඉමිනාපි ඛො තෙ, රාජඤ්ඤ, පරියායෙන එවං හොතු – ‘ඉතිපි අත්ථි පරො ලොකො, අත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, අත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’’ති.

๔๒๔. “ดูก่อนราชันย์ ถ้าอย่างนั้น เราจักทำอุปมาแก่ท่าน วิญญูชนบางพวกในโลกนี้ ย่อมเข้าใจความหมายของคำพูดได้ด้วยอุปมา ดูก่อนราชันย์ เปรียบเหมือนบุรุษพึงชั่งก้อนเหล็กที่ร้อนตลอดวัน ลุกโพลง โชติช่วง มีเปลวไฟ ด้วยตาชั่ง ต่อมา เขาพึงชั่งก้อนเหล็กนั้นที่เย็นแล้ว ดับแล้ว ด้วยตาชั่ง ก้อนเหล็กนั้นจะเบากว่า อ่อนกว่า และควรแก่การงานกว่าในเวลาไหนหนอแล คือในเวลาที่ลุกโพลง โชติช่วง มีเปลวไฟ หรือในเวลาที่เย็นแล้ว ดับแล้ว” “ข้าแต่ท่านกัสสปะ ในเวลาที่ก้อนเหล็กนั้นประกอบด้วยเตโชธาตุและวาโยธาตุ ลุกโพลง โชติช่วง มีเปลวไฟ ในเวลานั้น ก้อนเหล็กนั้นย่อมเบากว่า อ่อนกว่า และควรแก่การงานกว่า แต่ในเวลาที่ก้อนเหล็กนั้นไม่ประกอบด้วยเตโชธาตุและวาโยธาตุ เย็นแล้ว ดับแล้ว ในเวลานั้น ย่อมหนักกว่า แข็งกว่า และไม่ควรแก่การงานกว่า” “ดูก่อนราชันย์ ฉันนั้นเหมือนกันแล ในเวลาที่กายนี้ประกอบด้วยอายุ ไออุ่น และวิญญาณ ในเวลานั้น กายนี้ย่อมเบากว่า อ่อนกว่า และควรแก่การงานกว่า แต่ในเวลาที่กายนี้ไม่ประกอบด้วยอายุ ไออุ่น และวิญญาณ ในเวลานั้น ย่อมหนักกว่า แข็งกว่า และไม่ควรแก่การงานกว่า ดูก่อนราชันย์ โดยปริยายแม้นี้ ขอความเห็นของท่านจงเป็นอย่างนี้เถิดว่า ‘โลกอื่นมีอยู่ สัตว์ผู้เป็นโอปปาติกะมีอยู่ ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วมีอยู่’ ดังนี้”

---

425. ‘‘කිඤ්චාපි භවං කස්සපො එවමාහ, අථ ඛො එවං මෙ එත්ථ හොති – ‘ඉතිපි නත්ථි පරො ලොකො, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’’ති. ‘‘අත්ථි පන, රාජඤ්ඤ, පරියායො…පෙ… අත්ථි, භො කස්සප, පරියායො…පෙ… යථා කථං විය රාජඤ්ඤා’’ති? ‘‘ඉධ මෙ, භො කස්සප, පුරිසා චොරං ආගුචාරිං ගහෙත්වා දස්සෙන්ති – ‘අයං තෙ, භන්තෙ, චොරො ආගුචාරී; ඉමස්ස යං ඉච්ඡසි, තං දණ්ඩං පණෙහී’ති. ත්‍යාහං එවං වදාමි – ‘තෙන හි, භො, ඉමං පුරිසං අනුපහච්ච ඡවිඤ්ච චම්මඤ්ච මංසඤ්ච න්හාරුඤ්ච අට්ඨිඤ්ච අට්ඨිමිඤ්ජඤ්ච ජීවිතා වොරොපෙථ, අප්පෙව නාමස්ස ජීවං නික්ඛමන්තං පස්සෙය්‍යාමා’ති. තෙ මෙ ‘සාධූ’ති පටිස්සුත්වා තං පුරිසං අනුපහච්ච ඡවිඤ්ච…පෙ… ජීවිතා වොරොපෙන්ති. යදා සො ආමතො හොති, ත්‍යාහං එවං වදාමි – ‘තෙන හි, භො, ඉමං පුරිසං උත්තානං නිපාතෙථ, අප්පෙව නාමස්ස ජීවං නික්ඛමන්තං පස්සෙය්‍යාමා’ති. තෙ තං පුරිසං උත්තානං නිපාතෙන්ති. නෙවස්ස මයං ජීවං නික්ඛමන්තං පස්සාම. ත්‍යාහං එවං වදාමි – ‘තෙන හි, භො, ඉමං පුරිසං අවකුජ්ජං නිපාතෙථ… පස්සෙන නිපාතෙථ… දුතියෙන පස්සෙන [Pg.268] නිපාතෙථ… උද්ධං ඨපෙථ… ඔමුද්ධකං ඨපෙථ… පාණිනා ආකොටෙථ… ලෙඩ්ඩුනා ආකොටෙථ… දණ්ඩෙන ආකොටෙථ… සත්ථෙන ආකොටෙථ… ඔධුනාථ සන්ධුනාථ නිද්ධුනාථ, අප්පෙව නාමස්ස ජීවං නික්ඛමන්තං පස්සෙය්‍යාමා’ති. තෙ තං පුරිසං ඔධුනන්ති සන්ධුනන්ති නිද්ධුනන්ති. නෙවස්ස මයං ජීවං නික්ඛමන්තං පස්සාම. තස්ස තදෙව චක්ඛු හොති තෙ රූපා, තඤ්චායතනං නප්පටිසංවෙදෙති. තදෙව සොතං හොති තෙ සද්දා, තඤ්චායතනං නප්පටිසංවෙදෙති. තදෙව ඝානං හොති තෙ ගන්ධා, තඤ්චායතනං නප්පටිසංවෙදෙති. සාව ජිව්හා හොති තෙ රසා, තඤ්චායතනං නප්පටිසංවෙදෙති. ස්වෙව කායො හොති තෙ ඵොට්ඨබ්බා, තඤ්චායතනං නප්පටිසංවෙදෙති. අයම්පි ඛො, භො කස්සප, පරියායො, යෙන මෙ පරියායෙන එවං හොති – ‘ඉතිපි නත්ථි පරො ලොකො, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’’ති.

๔๒๕. “ถึงแม้ท่านกัสสปะจะกล่าวอย่างนี้ แต่ในเรื่องนี้ ข้าพเจ้าก็ยังมีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘โลกอื่นไม่มี สัตว์ผู้เป็นโอปปาติกะไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’ ดังนี้” “ดูก่อนราชันย์ ก็ยังมีปริยาย...ฯลฯ...” “มีอยู่ ท่านกัสสปะ ปริยาย...ฯลฯ...” “เป็นอย่างไรเล่า ราชันย์” “ข้าแต่ท่านกัสสปะ ในเรื่องนี้ พวกบุรุษของข้าพเจ้าจับโจรผู้ประพฤติผิดมาแสดงว่า ‘ข้าแต่ท่าน โจรผู้นี้ประพฤติผิดต่อท่าน ท่านปรารถนาจะลงทัณฑ์ใดแก่โจรผู้นี้ ก็จงลงทัณฑ์นั้นเถิด’ ข้าพเจ้าจึงกล่าวกับพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘ถ้าอย่างนั้น ท่านทั้งหลาย จงปลงบุรุษนี้จากชีวิต โดยไม่ทำลายผิว หนัง เนื้อ เอ็น กระดูก และเยื่อในกระดูก เราอาจจะเห็นชีวะของเขาออกจากร่างก็ได้’ พวกเขารับคำข้าพเจ้าว่า ‘ดีละ’ แล้วจึงปลงบุรุษนั้นจากชีวิต โดยไม่ทำลายผิว...ฯลฯ... เมื่อเขาใกล้จะตาย ข้าพเจ้าจึงกล่าวกับพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘ถ้าอย่างนั้น ท่านทั้งหลาย จงจับบุรุษนี้ให้นอนหงาย เราอาจจะเห็นชีวะของเขาออกจากร่างก็ได้’ พวกเขาจับบุรุษนั้นให้นอนหงาย แต่พวกเราก็ไม่เห็นชีวะของเขาออกจากร่าง ข้าพเจ้าจึงกล่าวกับพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘ถ้าอย่างนั้น ท่านทั้งหลาย จงจับบุรุษนี้ให้นอนคว่ำ...ให้นอนตะแคง...ให้นอนตะแคงอีกข้างหนึ่ง...ให้ยืนขึ้น...ให้เอาศีรษะลง...จงทุบด้วยฝ่ามือ...จงทุบด้วยก้อนดิน...จงทุบด้วยท่อนไม้...จงฟันด้วยศัสตรา...จงเขย่าไปมา จงสั่นไปมา จงสะบัดไปมา เราอาจจะเห็นชีวะของเขาออกจากร่างก็ได้’ พวกเขาเขย่าบุรุษนั้นไปมา สั่นไปมา สะบัดไปมา แต่พวกเราก็ไม่เห็นชีวะของเขาออกจากร่าง จักษุของบุรุษนั้นก็ยังมีอยู่ รูปทั้งหลายก็ยังมีอยู่ แต่เขาไม่เสวยอายตนะนั้น โสตก็ยังมีอยู่ เสียงทั้งหลายก็ยังมีอยู่ แต่เขาไม่เสวยอายตนะนั้น ฆานะก็ยังมีอยู่ กลิ่นทั้งหลายก็ยังมีอยู่ แต่เขาไม่เสวยอายตนะนั้น ชิวหาก็ยังมีอยู่ รสทั้งหลายก็ยังมีอยู่ แต่เขาไม่เสวยอายตนะนั้น กายก็ยังมีอยู่ โผฏฐัพพะทั้งหลายก็ยังมีอยู่ แต่เขาไม่เสวยอายตนะนั้น ข้าแต่ท่านกัสสปะ แม้นี้ก็เป็นปริยาย ที่ทำให้ข้าพเจ้ามีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘โลกอื่นไม่มี สัตว์ผู้เป็นโอปปาติกะไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’ ดังนี้”

---

සඞ්ඛධමඋපමා

สังขธมูปมา

---

426. ‘‘තෙන හි, රාජඤ්ඤ, උපමං තෙ කරිස්සාමි. උපමාය මිධෙකච්චෙ විඤ්ඤූ පුරිසා භාසිතස්ස අත්ථං ආජානන්ති. භූතපුබ්බං, රාජඤ්ඤ, අඤ්ඤතරො සඞ්ඛධමො සඞ්ඛං ආදාය පච්චන්තිමං ජනපදං අගමාසි. සො යෙන අඤ්ඤතරො ගාමො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා මජ්ඣෙ ගාමස්ස ඨිතො තික්ඛත්තුං සඞ්ඛං උපලාපෙත්වා සඞ්ඛං භූමියං නික්ඛිපිත්වා එකමන්තං නිසීදි. අථ ඛො, රාජඤ්ඤ, තෙසං පච්චන්තජනපදානං මනුස්සානං එතදහොසි – ‘අම්භො කස්ස නු ඛො එසො සද්දො එවංරජනීයො එවංකමනීයො එවංමදනීයො එවංබන්ධනීයො එවංමුච්ඡනීයො’ති. සන්නිපතිත්වා තං සඞ්ඛධමං එතදවොචුං – ‘අම්භො, කස්ස නු ඛො එසො සද්දො එවංරජනීයො එවංකමනීයො එවංමදනීයො එවංබන්ධනීයො එවංමුච්ඡනීයො’ති. ‘එසො ඛො, භො, සඞ්ඛො නාම යස්සෙසො සද්දො එවංරජනීයො එවංකමනීයො එවංමදනීයො එවංබන්ධනීයො එවංමුච්ඡනීයො’ති. තෙ තං සඞ්ඛං උත්තානං නිපාතෙසුං – ‘වදෙහි, භො සඞ්ඛ, වදෙහි, භො සඞ්ඛා’ති. නෙව සො සඞ්ඛො සද්දමකාසි. තෙ තං සඞ්ඛං අවකුජ්ජං නිපාතෙසුං, පස්සෙන නිපාතෙසුං, දුතියෙන පස්සෙන නිපාතෙසුං, උද්ධං ඨපෙසුං, ඔමුද්ධකං ඨපෙසුං, පාණිනා ආකොටෙසුං, ලෙඩ්ඩුනා ආකොටෙසුං, දණ්ඩෙන ආකොටෙසුං, සත්ථෙන ආකොටෙසුං, ඔධුනිංසු [Pg.269] සන්ධුනිංසු නිද්ධුනිංසු – ‘වදෙහි, භො සඞ්ඛ, වදෙහි, භො සඞ්ඛා’ති. නෙව සො සඞ්ඛො සද්දමකාසි.

๔๒๖. “ดูก่อนราชัญญะ ถ้าอย่างนั้น เราจักทำอุปมาแก่ท่าน เพราะในโลกนี้ วิญญูชนบางพวกย่อมเข้าใจความหมายของคำที่กล่าวแล้วได้ด้วยอุปมา ดูก่อนราชัญญะ เรื่องเคยมีมาแล้ว นักเป่าสังข์คนหนึ่งถือสังข์เดินทางไปยังชนบทชายแดน เขาเข้าไปยังหมู่บ้านแห่งหนึ่ง ครั้นเข้าไปแล้ว ได้ยืนอยู่ที่กลางหมู่บ้าน เป่าสังข์ ๓ ครั้ง แล้ววางสังข์ลงบนพื้นดิน นั่ง ณ ที่สมควรส่วนข้างหนึ่ง ดูก่อนราชัญญะ ครั้งนั้น พวกชาวชนบทชายแดนเหล่านั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘แน่ะท่าน เสียงอะไรหนอ ช่างไพเราะ ช่างน่าใคร่ ช่างน่าเมา ช่างผูกพัน ช่างทำให้หลงใหลเช่นนี้’ พวกเขาประชุมกันแล้วได้ถามนักเป่าสังข์นั้นดังนี้ว่า ‘แน่ะท่าน เสียงอะไรหนอ ช่างไพเราะ ช่างน่าใคร่ ช่างน่าเมา ช่างผูกพัน ช่างทำให้หลงใหลเช่นนี้’ (นักเป่าสังข์ตอบว่า) ‘ดูก่อนท่านทั้งหลาย นี้เรียกว่าสังข์ ซึ่งมีเสียงไพเราะ น่าใคร่ น่าเมา น่าผูกพัน น่าทำให้หลงใหลเช่นนี้’ พวกเขาจึงจับสังข์นั้นวางหงายแล้วกล่าวว่า ‘จงดังเถิด ท่านสังข์ จงดังเถิด ท่านสังข์’ แต่สังข์นั้นก็ไม่ดังเลย พวกเขาจึงจับสังข์นั้นวางคว่ำ วางตะแคงข้างหนึ่ง วางตะแคงอีกข้างหนึ่ง ตั้งขึ้น เอาหัวลง เอามือเคาะ เอาก้อนดินเคาะ เอาท่อนไม้เคาะ เอาศัสตราเคาะ เขย่าไปมา เขย่ากลับไปกลับมา แล้วกล่าวว่า ‘จงดังเถิด ท่านสังข์ จงดังเถิด ท่านสังข์’ แต่สังข์นั้นก็ไม่ดังเลย”

---

‘‘අථ ඛො, රාජඤ්ඤ, තස්ස සඞ්ඛධමස්ස එතදහොසි – ‘යාව බාලා ඉමෙ පච්චන්තජනපදාමනුස්සා, කථඤ්හි නාම අයොනිසො සඞ්ඛසද්දං ගවෙසිස්සන්තී’ති. තෙසං පෙක්ඛමානානං සඞ්ඛං ගහෙත්වා තික්ඛත්තුං සඞ්ඛං උපලාපෙත්වා සඞ්ඛං ආදාය පක්කාමි. අථ ඛො, රාජඤ්ඤ, තෙසං පච්චන්තජනපදානං මනුස්සානං එතදහොසි – ‘යදා කිර, භො, අයං සඞ්ඛො නාම පුරිසසහගතො ච හොති වායාමසහගතො ච වායුසහගතො ච, තදායං සඞ්ඛො සද්දං කරොති, යදා පනායං සඞ්ඛො නෙව පුරිසසහගතො හොති න වායාමසහගතො න වායුසහගතො, නායං සඞ්ඛො සද්දං කරොතී’ති. එවමෙව ඛො, රාජඤ්ඤ, යදායං කායො ආයුසහගතො ච හොති උස්මාසහගතො ච විඤ්ඤාණසහගතො ච, තදා අභික්කමතිපි පටික්කමතිපි තිට්ඨතිපි නිසීදතිපි සෙය්‍යම්පි කප්පෙති, චක්ඛුනාපි රූපං පස්සති, සොතෙනපි සද්දං සුණාති, ඝානෙනපි ගන්ධං ඝායති, ජිව්හායපි රසං සායති, කායෙනපි ඵොට්ඨබ්බං ඵුසති, මනසාපි ධම්මං විජානාති. යදා පනායං කායො නෙව ආයුසහගතො හොති, න උස්මාසහගතො, න විඤ්ඤාණසහගතො, තදා නෙව අභික්කමති න පටික්කමති න තිට්ඨති න නිසීදති න සෙය්‍යං කප්පෙති, චක්ඛුනාපි රූපං න පස්සති, සොතෙනපි සද්දං න සුණාති, ඝානෙනපි ගන්ධං න ඝායති, ජිව්හායපි රසං න සායති, කායෙනපි ඵොට්ඨබ්බං න ඵුසති, මනසාපි ධම්මං න විජානාති. ඉමිනාපි ඛො තෙ, රාජඤ්ඤ, පරියායෙන එවං හොතු – ‘ඉතිපි අත්ථි පරො ලොකො, අත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, අත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’ති.

“ดูก่อนราชัญญะ ครั้งนั้น นักเป่าสังข์นั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ชาวชนบทชายแดนพวกนี้ช่างโง่เขลาเสียนี่กระไรหนอ เหตุไฉนจึงแสวงหาเสียงสังข์โดยไม่แยบคาย’ ขณะที่พวกเขามองดูอยู่ เขาจึงหยิบสังข์ขึ้นมาเป่า ๓ ครั้ง แล้วถือสังข์จากไป ดูก่อนราชัญญะ ครั้งนั้น พวกชาวชนบทชายแดนเหล่านั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ดูก่อนท่านทั้งหลาย ได้ยินว่า เมื่อใด สังข์นี้ประกอบด้วยบุรุษ ประกอบด้วยความพยายาม และประกอบด้วยลม เมื่อนั้น สังข์นี้ย่อมทำเสียงได้ แต่เมื่อใด สังข์นี้ไม่ประกอบด้วยบุรุษ ไม่ประกอบด้วยความพยายาม และไม่ประกอบด้วยลม เมื่อนั้น สังข์นี้ย่อมทำเสียงไม่ได้’ ฉันใดก็ฉันนั้น ดูก่อนราชัญญะ เมื่อใด กายนี้ประกอบด้วยอายุ ประกอบด้วยไออุ่น และประกอบด้วยวิญญาณ เมื่อนั้น กายนี้ย่อมก้าวไปข้างหน้า ถอยกลับ ยืน นั่ง และนอนได้ ทั้งยังเห็นรูปด้วยตา ฟังเสียงด้วยหู ดมกลิ่นด้วยจมูก ลิ้มรสด้วยลิ้น ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกาย และรู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยใจ แต่เมื่อใด กายนี้ไม่ประกอบด้วยอายุ ไม่ประกอบด้วยไออุ่น และไม่ประกอบด้วยวิญญาณ เมื่อนั้น กายนี้ย่อมก้าวไปข้างหน้าไม่ได้ ถอยกลับไม่ได้ ยืนไม่ได้ นั่งไม่ได้ และนอนไม่ได้ ทั้งยังเห็นรูปด้วยตาไม่ได้ ฟังเสียงด้วยหูไม่ได้ ดมกลิ่นด้วยจมูกไม่ได้ ลิ้มรสด้วยลิ้นไม่ได้ ถูกต้องโผฏฐัพพะด้วยกายไม่ได้ และรู้แจ้งธรรมารมณ์ด้วยใจไม่ได้ ดูก่อนราชัญญะ โดยปริยายแม้นี้ ขอความเห็นของท่านจงเป็นอย่างนี้เถิดว่า ‘เพราะเหตุนี้ โลกอื่นมี โอปปาติกสัตว์มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วมี’”

---

427. ‘‘කිඤ්චාපි භවං කස්සපො එවමාහ, අථ ඛො එවං මෙ එත්ථ හොති – ‘ඉතිපි නත්ථි පරො ලොකො, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’’ති. ‘‘අත්ථි පන, රාජඤ්ඤ, පරියායො…පෙ… අත්ථි, භො කස්සප, පරියායො…පෙ… යථා කථං විය රාජඤ්ඤා’’ති? ‘‘ඉධ මෙ, භො කස්සප, පුරිසා චොරං ආගුචාරිං ගහෙත්වා දස්සෙන්ති – ‘අයං තෙ, භන්තෙ, චොරො ආගුචාරී, ඉමස්ස යං ඉච්ඡසි, තං දණ්ඩං පණෙහී’ති. ත්‍යාහං එවං වදාමි – ‘තෙන හි, භො, ඉමස්ස පුරිසස්ස ඡවිං ඡින්දථ[Pg.270], අප්පෙව නාමස්ස ජීවං පස්සෙය්‍යාමා’ති. තෙ තස්ස පුරිසස්ස ඡවිං ඡින්දන්ති. නෙවස්ස මයං ජීවං පස්සාම. ත්‍යාහං එවං වදාමි – ‘තෙන හි, භො, ඉමස්ස පුරිසස්ස චම්මං ඡින්දථ, මංසං ඡින්දථ, න්හාරුං ඡින්දථ, අට්ඨිං ඡින්දථ, අට්ඨිමිඤ්ජං ඡින්දථ, අප්පෙව නාමස්ස ජීවං පස්සෙය්‍යාමා’ති. තෙ තස්ස පුරිසස්ස අට්ඨිමිඤ්ජං ඡින්දන්ති, නෙවස්ස මයං ජීවං පස්සෙය්‍යාම. අයම්පි ඛො, භො කස්සප, පරියායො, යෙන මෙ පරියායෙන එවං හොති – ‘ඉතිපි නත්ථි පරො ලොකො, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’’ති.

๔๒๗. “แม้ท่านกัสสปะจะกล่าวอย่างนี้ แต่ในเรื่องนี้ ข้าพเจ้าก็ยังมีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘เพราะเหตุนี้ โลกอื่นไม่มี โอปปาติกสัตว์ไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’” “ดูก่อนราชัญญะ ก็ปริยาย...ฯลฯ” “ข้าแต่ท่านกัสสปะ ปริยาย...ฯลฯ” “ดูก่อนราชัญญะ เปรียบเหมือนอะไรเล่า” “ข้าแต่ท่านกัสสปะ ในเรื่องนี้ พวกบุรุษของข้าพเจ้าจับโจรผู้ประพฤติชั่วมาแสดงว่า ‘ข้าแต่พระองค์ โจรผู้นี้ประพฤติชั่วต่อพระองค์ พระองค์ปรารถนาจะลงโทษสถานใดแก่โจรผู้นี้ ก็จงลงโทษสถานนั้นเถิด’ ข้าพเจ้าจึงสั่งพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘ถ้าอย่างนั้น ท่านทั้งหลายจงเฉือนหนังของบุรุษผู้นี้ เราอาจจะเห็นชีวะของเขาก็ได้’ พวกเขาจึงเฉือนหนังของบุรุษผู้นั้น แต่เราก็ไม่เห็นชีวะของเขา ข้าพเจ้าจึงสั่งพวกเขาอย่างนี้ว่า ‘ถ้าอย่างนั้น ท่านทั้งหลายจงเฉือนหนังหนาของบุรุษผู้นี้ จงเฉือนเนื้อ จงตัดเอ็น จงตัดกระดูก จงควักเยื่อในกระดูก เราอาจจะเห็นชีวะของเขาก็ได้’ พวกเขาจึงควักเยื่อในกระดูกของบุรุษผู้นั้น แต่เราก็ไม่เห็นชีวะของเขา ข้าแต่ท่านกัสสปะ แม้นี้ก็เป็นปริยายที่ทำให้ข้าพเจ้ามีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘เพราะเหตุนี้ โลกอื่นไม่มี โอปปาติกสัตว์ไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’”

---

අග්ගිකජටිලඋපමා

อุปมาด้วยชฎิลผู้บูชาไฟ

---

428. ‘‘තෙන හි, රාජඤ්ඤ, උපමං තෙ කරිස්සාමි. උපමාය මිධෙකච්චෙ විඤ්ඤූ පුරිසා භාසිතස්ස අත්ථං ආජානන්ති. භූතපුබ්බං, රාජඤ්ඤ, අඤ්ඤතරො අග්ගිකො ජටිලො අරඤ්ඤායතනෙ පණ්ණකුටියා සම්මති. අථ ඛො, රාජඤ්ඤ, අඤ්ඤතරො ජනපදෙ සත්ථො වුට්ඨාසි. අථ ඛො සො සත්ථො තස්ස අග්ගිකස්ස ජටිලස්ස අස්සමස්ස සාමන්තා එකරත්තිං වසිත්වා පක්කාමි. අථ ඛො, රාජඤ්ඤ, තස්ස අග්ගිකස්ස ජටිලස්ස එතදහොසි – ‘යංනූනාහං යෙන සො සත්ථවාසො තෙනුපසඞ්කමෙය්‍යං, අප්පෙව නාමෙත්ථ කිඤ්චි උපකරණං අධිගච්ඡෙය්‍ය’න්ති. අථ ඛො සො අග්ගිකො ජටිලො කාලස්සෙව වුට්ඨාය යෙන සො සත්ථවාසො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා අද්දස තස්මිං සත්ථවාසෙ දහරං කුමාරං මන්දං උත්තානසෙය්‍යකං ඡඩ්ඩිතං. දිස්වානස්ස එතදහොසි – ‘න ඛො මෙ තං පතිරූපං යං මෙ පෙක්ඛමානස්ස මනුස්සභූතො කාලඞ්කරෙය්‍ය; යංනූනාහං ඉමං දාරකං අස්සමං නෙත්වා ආපාදෙය්‍යං පොසෙය්‍යං වඩ්ඪෙය්‍ය’න්ති. අථ ඛො සො අග්ගිකො ජටිලො තං දාරකං අස්සමං නෙත්වා ආපාදෙසි පොසෙසි වඩ්ඪෙසි. යදා සො දාරකො දසවස්සුද්දෙසිකො වා හොති ද්වාදසවස්සුද්දෙසිකො වා, අථ ඛො තස්ස අග්ගිකස්ස ජටිලස්ස ජනපදෙ කඤ්චිදෙව කරණීයං උප්පජ්ජි. අථ ඛො සො අග්ගිකො ජටිලො තං දාරකං එතදවොච – ‘ඉච්ඡාමහං, තාත, ජනපදං ගන්තුං; අග්ගිං, තාත, පරිචරෙය්‍යාසි. මා ච තෙ අග්ගි නිබ්බායි. සචෙ ච තෙ අග්ගි නිබ්බායෙය්‍ය, අයං වාසී ඉමානි කට්ඨානි ඉදං අරණිසහිතං, අග්ගිං නිබ්බත්තෙත්වා අග්ගිං [Pg.271] පරිචරෙය්‍යාසී’ති. අථ ඛො සො අග්ගිකො ජටිලො තං දාරකං එවං අනුසාසිත්වා ජනපදං අගමාසි. තස්ස ඛිඩ්ඩාපසුතස්ස අග්ගි නිබ්බායි.

๔๒๘. “ดูก่อนราชัญญะ ถ้าอย่างนั้น อาตมาจักทำอุปมาแก่ท่าน บุรุษผู้มีปัญญาบางพวกในโลกนี้ ย่อมเข้าใจความหมายของคำที่กล่าวแล้วด้วยอุปมาได้ ดูก่อนราชัญญะ เรื่องเคยมีมาแล้ว ชฎิลผู้บูชาไฟคนหนึ่ง อาศัยอยู่ในอาศรมในป่าซึ่งมุงด้วยใบไม้ ดูก่อนราชัญญะ ครั้งนั้น หมู่เกวียนหมู่หนึ่งในชนบทได้ออกเดินทาง ครั้งนั้น หมู่เกวียนนั้นพักอยู่ใกล้ๆ อาศรมของชฎิลผู้บูชาไฟนั้นหนึ่งคืนแล้วก็เดินทางต่อไป ดูก่อนราชัญญะ ครั้งนั้น ชฎิลผู้บูชาไฟนั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘ไฉนหนอ เราพึงเข้าไปยังที่พักแรมของหมู่เกวียนนั้น บางทีเราอาจจะได้เครื่องใช้อะไรบางอย่างในที่นั้นบ้าง’ ครั้งนั้น ชฎิลผู้บูชาไฟนั้นลุกขึ้นแต่เช้าตรู่แล้วเข้าไปยังที่พักแรมของหมู่เกวียนนั้น ครั้นเข้าไปแล้ว ได้เห็นเด็กชายยังเล็ก อ่อนแอ นอนหงาย ถูกทิ้งไว้ในที่พักแรมของหมู่เกวียนนั้น เมื่อเห็นแล้ว เขาได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘การที่มนุษย์จะตายในขณะที่เราเห็นอยู่นั้น ไม่สมควรแก่เราเลย ไฉนหนอ เราพึงนำเด็กคนนี้ไปยังอาศรม เลี้ยงดู ให้เติบโต’ ครั้งนั้น ชฎิลผู้บูชาไฟนั้นได้นำเด็กคนนั้นไปยังอาศรม เลี้ยงดู ให้เติบโต เมื่อเด็กคนนั้นอายุประมาณ ๑๐ ปี หรือ ๑๒ ปี ครั้งนั้น ชฎิลผู้บูชาไฟนั้นมีกิจบางอย่างเกิดขึ้นในชนบท ครั้งนั้น ชฎิลผู้บูชาไฟนั้นได้กล่าวคำนี้แก่เด็กคนนั้นว่า ‘พ่อหนู พ่ออยากจะไปชนบท พ่อหนู เจ้าจงดูแลไฟไว้ ไฟของเจ้าอย่าได้ดับ ถ้าหากไฟของเจ้าดับ นี่คือขวาน นี่คือฟืน นี่คือไม้สีไฟพร้อมทั้งเครื่องประกอบ เจ้าจงก่อไฟขึ้นแล้วดูแลไฟไว้’ ครั้งนั้น ชฎิลผู้บูชาไฟนั้นได้สั่งสอนเด็กคนนั้นอย่างนี้แล้วก็ไปยังชนบท ขณะที่เด็กคนนั้นมัวแต่เล่นเพลิน ไฟก็ได้ดับไป”

---

‘‘අථ ඛො තස්ස දාරකස්ස එතදහොසි – ‘පිතා ඛො මං එවං අවච – ‘‘අග්ගිං, තාත, පරිචරෙය්‍යාසි. මා ච තෙ අග්ගි නිබ්බායි. සචෙ ච තෙ අග්ගි නිබ්බායෙය්‍ය, අයං වාසී ඉමානි කට්ඨානි ඉදං අරණිසහිතං, අග්ගිං නිබ්බත්තෙත්වා අග්ගිං පරිචරෙය්‍යාසී’’ති. යංනූනාහං අග්ගිං නිබ්බත්තෙත්වා අග්ගිං පරිචරෙය්‍ය’න්ති. අථ ඛො සො දාරකො අරණිසහිතං වාසියා තච්ඡි – ‘අප්පෙව නාම අග්ගිං අධිගච්ඡෙය්‍ය’න්ති. නෙව සො අග්ගිං අධිගච්ඡි. අරණිසහිතං ද්විධා ඵාලෙසි, තිධා ඵාලෙසි, චතුධා ඵාලෙසි, පඤ්චධා ඵාලෙසි, දසධා ඵාලෙසි, සතධා ඵාලෙසි, සකලිකං සකලිකං අකාසි, සකලිකං සකලිකං කරිත්වා උදුක්ඛලෙ කොට්ටෙසි, උදුක්ඛලෙ කොට්ටෙත්වා මහාවාතෙ ඔපුනි – ‘අප්පෙව නාම අග්ගිං අධිගච්ඡෙය්‍ය’න්ති. නෙව සො අග්ගිං අධිගච්ඡි.

“ครั้งนั้น เด็กคนนั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘คุณพ่อได้สั่งเราไว้อย่างนี้ว่า ‘พ่อหนู เจ้าจงดูแลไฟไว้ ไฟของเจ้าอย่าได้ดับ ถ้าหากไฟของเจ้าดับ นี่คือขวาน นี่คือฟืน นี่คือไม้สีไฟพร้อมทั้งเครื่องประกอบ เจ้าจงก่อไฟขึ้นแล้วดูแลไฟไว้’ ไฉนหนอ เราพึงก่อไฟขึ้นแล้วดูแลไฟ’ ครั้งนั้น เด็กคนนั้นได้ใช้ขวานถากไม้สีไฟพร้อมทั้งเครื่องประกอบ ด้วยคิดว่า ‘บางทีเราอาจจะได้ไฟ’ แต่เขาก็ไม่ได้ไฟ เขาได้ผ่าไม้สีไฟพร้อมทั้งเครื่องประกอบออกเป็น ๒ ท่อน ๓ ท่อน ๔ ท่อน ๕ ท่อน ๑๐ ท่อน ๑๐๐ ท่อน ทำให้เป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อย ครั้นทำให้เป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อยแล้ว ก็เอาไปตำในครก ครั้นตำในครกแล้ว ก็เอาไปโปรยในลมแรง ด้วยคิดว่า ‘บางทีเราอาจจะได้ไฟ’ แต่เขาก็ไม่ได้ไฟ”

---

‘‘අථ ඛො සො අග්ගිකො ජටිලො ජනපදෙ තං කරණීයං තීරෙත්වා යෙන සකො අස්සමො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා තං දාරකං එතදවොච – ‘කච්චි තෙ, තාත, අග්ගි න නිබ්බුතො’ති? ‘ඉධ මෙ, තාත, ඛිඩ්ඩාපසුතස්ස අග්ගි නිබ්බායි. තස්ස මෙ එතදහොසි – ‘‘පිතා ඛො මං එවං අවච අග්ගිං, තාත, පරිචරෙය්‍යාසි. මා ච තෙ, තාත, අග්ගි නිබ්බායි. සචෙ ච තෙ අග්ගි නිබ්බායෙය්‍ය, අයං වාසී ඉමානි කට්ඨානි ඉදං අරණිසහිතං, අග්ගිං නිබ්බත්තෙත්වා අග්ගිං පරිචරෙය්‍යාසීති. යංනූනාහං අග්ගිං නිබ්බත්තෙත්වා අග්ගිං පරිචරෙය්‍ය’’න්ති. අථ ඛ්වාහං, තාත, අරණිසහිතං වාසියා තච්ඡිං – ‘‘අප්පෙව නාම අග්ගිං අධිගච්ඡෙය්‍ය’’න්ති. නෙවාහං අග්ගිං අධිගච්ඡිං. අරණිසහිතං ද්විධා ඵාලෙසිං, තිධා ඵාලෙසිං, චතුධා ඵාලෙසිං, පඤ්චධා ඵාලෙසිං, දසධා ඵාලෙසිං, සතධා ඵාලෙසිං, සකලිකං සකලිකං අකාසිං, සකලිකං සකලිකං කරිත්වා උදුක්ඛලෙ කොට්ටෙසිං, උදුක්ඛලෙ කොට්ටෙත්වා මහාවාතෙ ඔපුනිං – ‘‘අප්පෙව නාම අග්ගිං අධිගච්ඡෙය්‍ය’’න්ති. නෙවාහං අග්ගිං අධිගච්ඡි’’’න්ති. අථ ඛො තස්ස අග්ගිකස්ස ජටිලස්ස එතදහොසි – ‘යාව බාලො අයං දාරකො අබ්‍යත්තො, කථඤ්හි නාම අයොනිසො අග්ගිං ගවෙසිස්සතී’ති. තස්ස පෙක්ඛමානස්ස අරණිසහිතං ගහෙත්වා අග්ගිං නිබ්බත්තෙත්වා තං දාරකං එතදවොච [Pg.272] – ‘එවං ඛො, තාත, අග්ගි නිබ්බත්තෙතබ්බො. න ත්වෙව යථා ත්වං බාලො අබ්‍යත්තො අයොනිසො අග්ගිං ගවෙසී’ති. එවමෙව ඛො ත්වං, රාජඤ්ඤ, බාලො අබ්‍යත්තො අයොනිසො පරලොකං ගවෙසිස්සසි. පටිනිස්සජ්ජෙතං, රාජඤ්ඤ, පාපකං දිට්ඨිගතං, පටිනිස්සජ්ජෙතං, රාජඤ්ඤ, පාපකං දිට්ඨිගතං, මා තෙ අහොසි දීඝරත්තං අහිතාය දුක්ඛායා’’ති.

“ครั้งนั้น ชฎิลผู้บูชาไฟนั้นทำกิจนั้นในชนบทเสร็จแล้ว ก็กลับมายังอาศรมของตน ครั้นมาถึงแล้ว ได้กล่าวคำนี้แก่เด็กคนนั้นว่า ‘พ่อหนู ไฟของเจ้าไม่ดับไปหรือ’ ‘คุณพ่อ ขณะที่ข้าพเจ้ามัวแต่เล่นเพลิน ไฟได้ดับไป ข้าพเจ้าจึงได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘คุณพ่อได้สั่งเราไว้อย่างนี้ว่า ‘พ่อหนู เจ้าจงดูแลไฟไว้ พ่อหนู ไฟของเจ้าอย่าได้ดับ ถ้าหากไฟของเจ้าดับ นี่คือขวาน นี่คือฟืน นี่คือไม้สีไฟพร้อมทั้งเครื่องประกอบ เจ้าจงก่อไฟขึ้นแล้วดูแลไฟไว้’ ไฉนหนอ เราพึงก่อไฟขึ้นแล้วดูแลไฟ’ คุณพ่อ ครั้งนั้น ข้าพเจ้าได้ใช้ขวานถากไม้สีไฟพร้อมทั้งเครื่องประกอบ ด้วยคิดว่า ‘บางทีเราอาจจะได้ไฟ’ แต่ข้าพเจ้าก็ไม่ได้ไฟ ข้าพเจ้าได้ผ่าไม้สีไฟพร้อมทั้งเครื่องประกอบออกเป็น ๒ ท่อน ๓ ท่อน ๔ ท่อน ๕ ท่อน ๑๐ ท่อน ๑๐๐ ท่อน ทำให้เป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อย ครั้นทำให้เป็นชิ้นเล็กชิ้นน้อยแล้ว ก็เอาไปตำในครก ครั้นตำในครกแล้ว ก็เอาไปโปรยในลมแรง ด้วยคิดว่า ‘บางทีเราอาจจะได้ไฟ’ แต่ข้าพเจ้าก็ไม่ได้ไฟ’ ครั้งนั้น ชฎิลผู้บูชาไฟนั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘เด็กคนนี้ช่างโง่เขลา ไม่ฉลาดเสียจริง ทำไมหนอจึงแสวงหาไฟโดยไม่ถูกวิธี’ เขาจึงหยิบไม้สีไฟพร้อมทั้งเครื่องประกอบมาก่อไฟให้เด็กคนนั้นดูพลางกล่าวคำนี้ว่า ‘พ่อหนู ไฟนั้นเขาก่อกันอย่างนี้ ไม่ใช่แสวงหาอย่างที่เจ้าผู้โง่เขลา ไม่ฉลาด แสวงหาโดยไม่ถูกวิธี’ ดูก่อนราชัญญะ ท่านก็ฉันนั้นเหมือนกัน เป็นคนโง่เขลา ไม่ฉลาด แสวงหาปรโลกโดยไม่ถูกวิธี ดูก่อนราชัญญะ ท่านจงละทิฏฐิอันเลวทรามนั้นเสีย ดูก่อนราชัญญะ ท่านจงละทิฏฐิอันเลวทรามนั้นเสีย ทิฏฐิอันเลวทรามนั้นอย่าได้มีแก่ท่านเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์ตลอดกาลนานเลย”

---

429. ‘‘කිඤ්චාපි භවං කස්සපො එවමාහ, අථ ඛො නෙවාහං සක්කොමි ඉදං පාපකං දිට්ඨිගතං පටිනිස්සජ්ජිතුං. රාජාපි මං පසෙනදි කොසලො ජානාති තිරොරාජානොපි – ‘පායාසි රාජඤ්ඤො එවංවාදී එවංදිට්ඨී – ‘‘ඉතිපි නත්ථි පරො ලොකො, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’ති. සචාහං, භො කස්සප, ඉදං පාපකං දිට්ඨිගතං පටිනිස්සජ්ජිස්සාමි, භවිස්සන්ති මෙ වත්තාරො – ‘යාව බාලො පායාසි රාජඤ්ඤො අබ්‍යත්තො දුග්ගහිතගාහී’ති. කොපෙනපි නං හරිස්සාමි, මක්ඛෙනපි නං හරිස්සාමි, පලාසෙනපි නං හරිස්සාමී’’ති.

๔๒๙. ข้าแต่พระกัสสปะผู้เจริญ แม้ท่านจะกล่าวอย่างนี้ แต่ข้าพเจ้าก็ไม่อาจสละคืนทิฏฐิอันลามกนี้ได้ แม้พระเจ้าปเสนทิโกศลก็ทรงรู้จักข้าพเจ้า แม้พระราชาต่างแว่นแคว้นก็ทรงรู้จักว่า ‘ปายาสิราชัญญะมีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า โลกอื่นไม่มี สัตว์โอปปาติกะไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’ ข้าแต่พระกัสสปะผู้เจริญ ถ้าข้าพเจ้าจะพึงสละคืนทิฏฐิอันลามกนี้ ก็จะมีผู้กล่าวแก่ข้าพเจ้าว่า ‘ปายาสิราชัญญะช่างโง่เขลา ไม่ฉลาด ยึดถือทิฏฐิชั่วเสียจริง’ ข้าพเจ้าจักยึดถือทิฏฐินั้นไว้ด้วยความโกรธบ้าง ด้วยความลบหลู่บ้าง ด้วยความตีเสมอ้าง

---

ද්වෙ සත්ථවාහඋපමා

อุปมาด้วยนายกองเกวียน ๒ คน

---

430. ‘‘තෙන හි, රාජඤ්ඤ, උපමං තෙ කරිස්සාමි. උපමාය මිධෙකච්චෙ විඤ්ඤූ පුරිසා භාසිතස්ස අත්ථං ආජානන්ති. භූතපුබ්බං, රාජඤ්ඤ, මහාසකටසත්ථො සකටසහස්සං පුරත්ථිමා ජනපදා පච්ඡිමං ජනපදං අගමාසි. සො යෙන යෙන ගච්ඡි, ඛිප්පංයෙව පරියාදියති තිණකට්ඨොදකං හරිතකපණ්ණං. තස්මිං ඛො පන සත්ථෙ ද්වෙ සත්ථවාහා අහෙසුං එකො පඤ්චන්නං සකටසතානං, එකො පඤ්චන්නං සකටසතානං. අථ ඛො තෙසං සත්ථවාහානං එතදහොසි – ‘අයං ඛො මහාසකටසත්ථො සකටසහස්සං; තෙ මයං යෙන යෙන ගච්ඡාම, ඛිප්පමෙව පරියාදියති තිණකට්ඨොදකං හරිතකපණ්ණං. යංනූන මයං ඉමං සත්ථං ද්විධා විභජෙය්‍යාම – එකතො පඤ්ච සකටසතානි එකතො පඤ්ච සකටසතානී’ති. තෙ තං සත්ථං ද්විධා විභජිංසු එකතො පඤ්ච සකටසතානි, එකතො පඤ්ච සකටසතානි. එකො සත්ථවාහො බහුං තිණඤ්ච කට්ඨඤ්ච උදකඤ්ච ආරොපෙත්වා සත්ථං පයාපෙසි. ද්වීහතීහපයාතො ඛො පන සො සත්ථො අද්දස පුරිසං කාළං ලොහිතක්ඛං සන්නද්ධකලාපං කුමුදමාලිං අල්ලවත්ථං අල්ලකෙසං කද්දමමක්ඛිතෙහි චක්කෙහි [Pg.273] භද්‍රෙන රථෙන පටිපථං ආගච්ඡන්තං’, දිස්වා එතදවොච – ‘කුතො, භො, ආගච්ඡසී’ති? ‘අමුකම්හා ජනපදා’ති. ‘කුහිං ගමිස්සසී’ති? ‘අමුකං නාම ජනපද’න්ති. ‘කච්චි, භො, පුරතො කන්තාරෙ මහාමෙඝො අභිප්පවුට්ඨො’ති? ‘එවං, භො, පුරතො කන්තාරෙ මහාමෙඝො අභිප්පවුට්ඨො, ආසිත්තොදකානි වටුමානි, බහු තිණඤ්ච කට්ඨඤ්ච උදකඤ්ච. ඡඩ්ඩෙථ, භො, පුරාණානි තිණානි කට්ඨානි උදකානි, ලහුභාරෙහි සකටෙහි සීඝං සීඝං ගච්ඡථ, මා යොග්ගානි කිලමිත්ථා’ති.

๔๓๐. ราชัญญะ ถ้าอย่างนั้น อาตมาจักทำอุปมาให้ท่านฟัง บุรุษผู้รู้แจ้งบางพวกในโลกนี้ ย่อมเข้าใจความแห่งคำที่กล่าวแล้วด้วยอุปมา. ราชัญญะ เรื่องเคยมีมาแล้ว กองเกวียนใหญ่ประมาณ ๑,๐๐๐ เล่ม ได้เดินทางจากชนบทด้านทิศตะวันออกไปยังชนบทด้านทิศตะวันตก กองเกวียนนั้นไปทางใดๆ หญ้า ฟืน น้ำ และใบไม้สดในที่นั้นๆ ก็หมดสิ้นไปโดยเร็ว. ก็ในกองเกวียนนั้น มีนายกองเกวียน ๒ คน คนหนึ่งเป็นนายกองเกวียน ๕๐๐ เล่ม อีกคนหนึ่งก็เป็นนายกองเกวียน ๕๐๐ เล่ม. ครั้งนั้น นายกองเกวียนเหล่านั้นได้มีความคิดดังนี้ว่า ‘กองเกวียนใหญ่นี้มีประมาณ ๑,๐๐๐ เล่ม พวกเราไปทางใดๆ หญ้า ฟืน น้ำ และใบไม้สดในที่นั้นๆ ก็หมดสิ้นไปโดยเร็ว ทางที่ดี พวกเราควรจะแบ่งกองเกวียนนี้ออกเป็น ๒ ส่วน คือ ส่วนละ ๕๐๐ เล่ม’ ดังนี้. พวกเขาจึงได้แบ่งกองเกวียนนั้นออกเป็น ๒ ส่วน ส่วนละ ๕๐๐ เล่ม. นายกองเกวียนคนหนึ่ง บรรทุกหญ้า ฟืน และน้ำไปเป็นอันมาก แล้วให้กองเกวียนเดินทางไป. ครั้นกองเกวียนนั้นเดินทางไปได้ ๒-๓ วัน ก็ได้เห็นบุรุษผิวดำ ตาแดง สะพายแล่ง ทัดดอกบัวขาว นุ่งผ้าเปียก ผมเปียก นั่งมาบนรถที่ดี ล้อเปื้อนโคลน สวนทางมา. ครั้นเห็นแล้วจึงได้กล่าวคำนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ ท่านมาจากไหน’ ‘มาจากชนบทชื่อโน้น’ ‘ท่านจักไปไหน’ ‘จักไปยังชนบทชื่อโน้น’ ‘ท่านผู้เจริญ ข้างหน้าในทางกันดาร มีฝนใหญ่ตกหนักแล้วหรือ’ ‘อย่างนั้น ท่านผู้เจริญ ข้างหน้าในทางกันดาร มีฝนใหญ่ตกหนักแล้ว หนทางชุ่มด้วยน้ำ มีหญ้า ฟืน และน้ำเป็นอันมาก ท่านผู้เจริญ จงทิ้งหญ้า ฟืน และน้ำเก่าๆ เสียเถิด แล้วจงไปด้วยเกวียนที่มีระวางเบาโดยเร็วๆ อย่าให้โคทั้งหลายลำบากเลย’

---

‘‘අථ ඛො සො සත්ථවාහො සත්ථිකෙ ආමන්තෙසි – ‘අයං, භො, පුරිසො එවමාහ – ‘‘පුරතො කන්තාරෙ මහාමෙඝො අභිප්පවුට්ඨො, ආසිත්තොදකානි වටුමානි, බහු තිණඤ්ච කට්ඨඤ්ච උදකඤ්ච. ඡඩ්ඩෙථ, භො, පුරාණානි තිණානි කට්ඨානි උදකානි, ලහුභාරෙහි සකටෙහි සීඝං සීඝං ගච්ඡථ, මා යොග්ගානි කිලමිත්ථා’’ති. ඡඩ්ඩෙථ, භො, පුරාණානි තිණානි කට්ඨානි උදකානි, ලහුභාරෙහි සකටෙහි සත්ථං පයාපෙථා’ති. ‘එවං, භො’ති ඛො තෙ සත්ථිකා තස්ස සත්ථවාහස්ස පටිස්සුත්වා ඡඩ්ඩෙත්වා පුරාණානි තිණානි කට්ඨානි උදකානි ලහුභාරෙහි සකටෙහි සත්ථං පයාපෙසුං. තෙ පඨමෙපි සත්ථවාසෙ න අද්දසංසු තිණං වා කට්ඨං වා උදකං වා. දුතියෙපි සත්ථවාසෙ… තතියෙපි සත්ථවාසෙ… චතුත්ථෙපි සත්ථවාසෙ… පඤ්චමෙපි සත්ථවාසෙ… ඡට්ඨෙපි සත්ථවාසෙ… සත්තමෙපි සත්ථවාසෙ න අද්දසංසු තිණං වා කට්ඨං වා උදකං වා. සබ්බෙව අනයබ්‍යසනං ආපජ්ජිංසු. යෙ ච තස්මිං සත්ථෙ අහෙසුං මනුස්සා වා පසූ වා, සබ්බෙ සො යක්ඛො අමනුස්සො භක්ඛෙසි. අට්ඨිකානෙව සෙසානි.

ครั้งนั้น นายกองเกวียนนั้นได้บอกแก่พวกชาวกองเกวียนว่า ‘ท่านผู้เจริญ บุรุษนี้กล่าวอย่างนี้ว่า ข้างหน้าในทางกันดาร มีฝนใหญ่ตกหนักแล้ว หนทางชุ่มด้วยน้ำ มีหญ้า ฟืน และน้ำเป็นอันมาก ท่านผู้เจริญ จงทิ้งหญ้า ฟืน และน้ำเก่าๆ เสียเถิด แล้วจงไปด้วยเกวียนที่มีระวางเบาโดยเร็วๆ อย่าให้โคทั้งหลายลำบากเลย’ ท่านผู้เจริญ จงทิ้งหญ้า ฟืน และน้ำเก่าๆ เสียเถิด แล้วจงให้กองเกวียนเดินทางไปด้วยเกวียนที่มีระวางเบาเถิด’ พวกชาวกองเกวียนเหล่านั้นรับคำของนายกองเกวียนนั้นว่า ‘อย่างนั้น ท่านผู้เจริญ’ แล้วจึงทิ้งหญ้า ฟืน และน้ำเก่าๆ แล้วให้กองเกวียนเดินทางไปด้วยเกวียนที่มีระวางเบา. พวกเขาไม่พบหญ้า ฟืน หรือน้ำ แม้ในที่พักกองเกวียนแห่งแรก. แม้ในที่พักกองเกวียนแห่งที่ ๒... แม้ในที่พักกองเกวียนแห่งที่ ๓... แม้ในที่พักกองเกวียนแห่งที่ ๔... แม้ในที่พักกองเกวียนแห่งที่ ๕... แม้ในที่พักกองเกวียนแห่งที่ ๖... แม้ในที่พักกองเกวียนแห่งที่ ๗ ก็ไม่พบหญ้า ฟืน หรือน้ำ. ทั้งหมดได้ถึงความพินาศย่อยยับ. บรรดามนุษย์หรือปศุสัตว์ที่มีอยู่ในกองเกวียนนั้นทั้งหมด ถูกยักษ์อมนุษย์นั้นกินเสียสิ้น. เหลืออยู่แต่กระดูกเท่านั้น.

---

‘‘යදා අඤ්ඤාසි දුතියො සත්ථවාහො – ‘බහුනික්ඛන්තො ඛො, භො, දානි සො සත්ථො’ති බහුං තිණඤ්ච කට්ඨඤ්ච උදකඤ්ච ආරොපෙත්වා සත්ථං පයාපෙසි. ද්වීහතීහපයාතො ඛො පන සො සත්ථො අද්දස පුරිසං කාළං ලොහිතක්ඛං සන්නද්ධකලාපං කුමුදමාලිං අල්ලවත්ථං අල්ලකෙසං කද්දමමක්ඛිතෙහි චක්කෙහි භද්‍රෙන රථෙන පටිපථං ආගච්ඡන්තං, දිස්වා එතදවොච – ‘කුතො, භො, ආගච්ඡසී’ති? ‘අමුකම්හා ජනපදා’ති. ‘කුහිං ගමිස්සසී’ති? ‘අමුකං නාම ජනපද’න්ති. ‘කච්චි, භො, පුරතො කන්තාරෙ මහාමෙඝො අභිප්පවුට්ඨො’ති? ‘එවං, භො, පුරතො කන්තාරෙ මහාමෙඝො අභිප්පවුට්ඨො. ආසිත්තොදකානි වටුමානි, බහු තිණඤ්ච කට්ඨඤ්ච උදකඤ්ච. ඡඩ්ඩෙථ[Pg.274], භො, පුරාණානි තිණානි කට්ඨානි උදකානි, ලහුභාරෙහි සකටෙහි සීඝං සීඝං ගච්ඡථ, මා යොග්ගානි කිලමිත්ථා’ති.

เมื่อใดที่นายกองเกวียนคนที่สองรู้ว่า ‘บัดนี้ กองเกวียนนั้นออกเดินทางไปนานแล้ว’ เมื่อนั้นจึงบรรทุกหญ้า ฟืน และน้ำไปเป็นอันมาก แล้วให้กองเกวียนเดินทางไป. ครั้นกองเกวียนนั้นเดินทางไปได้ ๒-๓ วัน ก็ได้เห็นบุรุษผิวดำ ตาแดง สะพายแล่ง ทัดดอกบัวขาว นุ่งผ้าเปียก ผมเปียก นั่งมาบนรถที่ดี ล้อเปื้อนโคลน สวนทางมา. ครั้นเห็นแล้วจึงได้กล่าวคำนี้ว่า ‘ท่านผู้เจริญ ท่านมาจากไหน’ ‘มาจากชนบทชื่อโน้น’ ‘ท่านจักไปไหน’ ‘จักไปยังชนบทชื่อโน้น’ ‘ท่านผู้เจริญ ข้างหน้าในทางกันดาร มีฝนใหญ่ตกหนักแล้วหรือ’ ‘อย่างนั้น ท่านผู้เจริญ ข้างหน้าในทางกันดาร มีฝนใหญ่ตกหนักแล้ว หนทางชุ่มด้วยน้ำ มีหญ้า ฟืน และน้ำเป็นอันมาก ท่านผู้เจริญ จงทิ้งหญ้า ฟืน และน้ำเก่าๆ เสียเถิด แล้วจงไปด้วยเกวียนที่มีระวางเบาโดยเร็วๆ อย่าให้โคทั้งหลายลำบากเลย’

---

‘‘අථ ඛො සො සත්ථවාහො සත්ථිකෙ ආමන්තෙසි – ‘අයං, භො, ‘‘පුරිසො එවමාහ – පුරතො කන්තාරෙ මහාමෙඝො අභිප්පවුට්ඨො, ආසිත්තොදකානි වටුමානි, බහු තිණඤ්ච කට්ඨඤ්ච උදකඤ්ච. ඡඩ්ඩෙථ, භො, පුරාණානි තිණානි කට්ඨානි උදකානි, ලහුභාරෙහි සකටෙහි සීඝං සීඝං ගච්ඡථ; මා යොග්ගානි කිලමිත්ථා’’ති. අයං භො පුරිසො නෙව අම්හාකං මිත්තො, න ඤාතිසාලොහිතො, කථං මයං ඉමස්ස සද්ධාය ගමිස්සාම. න වො ඡඩ්ඩෙතබ්බානි පුරාණානි තිණානි කට්ඨානි උදකානි, යථාභතෙන භණ්ඩෙන සත්ථං පයාපෙථ. න නො පුරාණං ඡඩ්ඩෙස්සාමා’ති. ‘එවං, භො’ති ඛො තෙ සත්ථිකා තස්ස සත්ථවාහස්ස පටිස්සුත්වා යථාභතෙන භණ්ඩෙන සත්ථං පයාපෙසුං. තෙ පඨමෙපි සත්ථවාසෙ න අද්දසංසු තිණං වා කට්ඨං වා උදකං වා. දුතියෙපි සත්ථවාසෙ… තතියෙපි සත්ථවාසෙ… චතුත්ථෙපි සත්ථවාසෙ… පඤ්චමෙපි සත්ථවාසෙ… ඡට්ඨෙපි සත්ථවාසෙ… සත්තමෙපි සත්ථවාසෙ න අද්දසංසු තිණං වා කට්ඨං වා උදකං වා. තඤ්ච සත්ථං අද්දසංසු අනයබ්‍යසනං ආපන්නං. යෙ ච තස්මිං සත්ථෙපි අහෙසුං මනුස්සා වා පසූ වා, තෙසඤ්ච අට්ඨිකානෙව අද්දසංසු තෙන යක්ඛෙන අමනුස්සෙන භක්ඛිතානං.

ลำดับนั้น นายกองเกวียนคนนั้นได้กล่าวกับพวกพ่อค้ากองเกวียนว่า ‘ท่านผู้เจริญ บุรุษนี้กล่าวอย่างนี้ว่า ‘ข้างหน้าในทางกันดาร ฝนใหญ่ได้ตกหนักแล้ว ทางเดินทั้งหลายมีน้ำชุ่มฉ่ำ หญ้า ฟืน และน้ำมีมาก ท่านผู้เจริญทั้งหลาย จงทิ้งหญ้า ฟืน และน้ำเก่าๆ เสียเถิด จงไปด้วยเกวียนที่มีภาระเบา รีบๆ ไปเถิด อย่าให้โคเทียมทั้งหลายลำบากเลย’ ท่านผู้เจริญ บุรุษนี้ไม่ใช่มิตร ไม่ใช่ญาติสาโลหิตของเรา พวกเราจะเชื่อคำของบุรุษนี้ไปได้อย่างไร หญ้า ฟืน และน้ำเก่าๆ พวกท่านไม่ควรทิ้ง จงนำกองเกวียนไปด้วยสัมภาระตามที่บรรทุกมาเถิด พวกเราจะไม่ทิ้งของเก่า’ พวกพ่อค้ากองเกวียนเหล่านั้นรับคำของนายกองเกวียนคนนั้นว่า ‘อย่างนั้น ท่านผู้เจริญ’ แล้วได้นำกองเกวียนไปด้วยสัมภาระตามที่บรรทุกมา พวกเขาไม่เห็นหญ้า ฟืน หรือน้ำ แม้ในที่พักกองเกวียนแห่งแรก... แม้ในที่พักกองเกวียนแห่งที่สอง... แห่งที่สาม... แห่งที่สี่... แห่งที่ห้า... แห่งที่หก... แม้ในที่พักกองเกวียนแห่งที่เจ็ด ก็ไม่เห็นหญ้า ฟืน หรือน้ำ และได้เห็นกองเกวียนนั้นถึงความพินาศย่อยยับ และได้เห็นแต่กระดูกของมนุษย์หรือปศุสัตว์ทั้งหลายที่อยู่ในกองเกวียนนั้น ซึ่งถูกยักษ์อมนุษย์นั้นกินแล้ว

---

‘‘අථ ඛො සො සත්ථවාහො සත්ථිකෙ ආමන්තෙසි – ‘අයං ඛො, භො, සත්ථො අනයබ්‍යසනං ආපන්නො, යථා තං තෙන බාලෙන සත්ථවාහෙන පරිණායකෙන. තෙන හි, භො, යානම්හාකං සත්ථෙ අප්පසාරානි පණියානි, තානි ඡඩ්ඩෙත්වා, යානි ඉමස්මිං සත්ථෙ මහාසාරානි පණියානි, තානි ආදියථා’ති. ‘එවං, භො’ති ඛො තෙ සත්ථිකා තස්ස සත්ථවාහස්ස පටිස්සුත්වා යානි සකස්මිං සත්ථෙ අප්පසාරානි පණියානි, තානි ඡඩ්ඩෙත්වා යානි තස්මිං සත්ථෙ මහාසාරානි පණියානි, තානි ආදියිත්වා සොත්ථිනා තං කන්තාරං නිත්ථරිංසු, යථා තං පණ්ඩිතෙන සත්ථවාහෙන පරිණායකෙන. එවමෙව ඛො ත්වං, රාජඤ්ඤ, බාලො අබ්‍යත්තො අනයබ්‍යසනං ආපජ්ජිස්සසි අයොනිසො පරලොකං ගවෙසන්තො සෙය්‍යථාපි සො පුරිමො සත්ථවාහො. යෙපි තව සොතබ්බං සද්ධාතබ්බං මඤ්ඤිස්සන්ති, තෙපි අනයබ්‍යසනං ආපජ්ජිස්සන්ති, සෙය්‍යථාපි තෙ සත්ථිකා. පටිනිස්සජ්ජෙතං, රාජඤ්ඤ[Pg.275], පාපකං දිට්ඨිගතං; පටිනිස්සජ්ජෙතං, රාජඤ්ඤ, පාපකං දිට්ඨිගතං. මා තෙ අහොසි දීඝරත්තං අහිතාය දුක්ඛායා’’ති.

ลำดับนั้น นายกองเกวียนคนนั้นได้กล่าวกับพวกพ่อค้ากองเกวียนว่า ‘ท่านผู้เจริญ กองเกวียนนี้ถึงความพินาศย่อยยับแล้ว เพราะนายกองเกวียนผู้นำที่เป็นคนพาลนั้น ถ้าเช่นนั้น ท่านผู้เจริญ สินค้าใดในกองเกวียนของเรามีค่าน้อย ท่านทั้งหลายจงทิ้งสินค้านั้นเสีย แล้วจงถือเอาสินค้าใดในกองเกวียนนี้ที่มีค่ามากเถิด’ พวกพ่อค้ากองเกวียนเหล่านั้นรับคำของนายกองเกวียนคนนั้นว่า ‘อย่างนั้น ท่านผู้เจริญ’ แล้วทิ้งสินค้าที่มีค่าน้อยในกองเกวียนของตน ถือเอาสินค้าที่มีค่ามากในกองเกวียนนั้นแล้ว ข้ามทางกันดารนั้นไปได้โดยสวัสดิภาพ เพราะนายกองเกวียนผู้นำที่เป็นบัณฑิต ฉันใดก็ฉันนั้นทีเดียว ท่านราชันย์ ท่านเป็นคนพาล ไม่ฉลาด เมื่อแสวงหาปรโลกโดยไม่แยบคาย จักถึงความพินาศย่อยยับ เหมือนนายกองเกวียนคนแรกนั้น แม้ชนเหล่าใดจักสำคัญคำของท่านว่าควรฟัง ควรเชื่อ ชนเหล่านั้นก็จักถึงความพินาศย่อยยับ เหมือนพวกพ่อค้ากองเกวียนเหล่านั้น ท่านราชันย์ ขอท่านจงสละคืนทิฏฐิอันลามกนี้เสีย ท่านราชันย์ ขอท่านจงสละคืนทิฏฐิอันลามกนี้เสีย ทิฏฐินั้นอย่าได้มีแก่ท่านเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์ตลอดกาลนานเลย

---

431. ‘‘කිඤ්චාපි භවං කස්සපො එවමාහ, අථ ඛො නෙවාහං සක්කොමි ඉදං පාපකං දිට්ඨිගතං පටිනිස්සජ්ජිතුං. රාජාපි මං පසෙනදි කොසලො ජානාති තිරොරාජානොපි – ‘පායාසි රාජඤ්ඤො එවංවාදී එවංදිට්ඨී – ‘‘ඉතිපි නත්ථි පරො ලොකො…පෙ… විපාකො’’’ති. සචාහං, භො කස්සප, ඉදං පාපකං දිට්ඨිගතං පටිනිස්සජ්ජිස්සාමි, භවිස්සන්ති මෙ වත්තාරො – ‘යාව බාලො පායාසි රාජඤ්ඤො, අබ්‍යත්තො දුග්ගහිතගාහී’ති. කොපෙනපි නං හරිස්සාමි, මක්ඛෙනපි නං හරිස්සාමි, පලාසෙනපි නං හරිස්සාමී’’ති.

๔๓๑. แม้ท่านพระกัสสปะกล่าวอย่างนี้ แต่ข้าพเจ้าก็ไม่สามารถจะสละคืนทิฏฐิอันลามกนี้ได้เลย แม้พระเจ้าปเสนทิโกศลก็ทรงรู้จักข้าพเจ้า แม้พระราชาในต่างแดนก็ทรงรู้จักว่า ‘เจ้าชายปายาสิมีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘ปรโลกไม่มี...ผลวิบาก (แห่งกรรมดีกรรมชั่ว) ไม่มี’ ดังนี้ ท่านพระกัสสปะ ถ้าข้าพเจ้าจักสละคืนทิฏฐิอันลามกนี้เสีย ก็จักมีคนกล่าวแก่ข้าพเจ้าว่า ‘เจ้าชายปายาสิช่างโง่เขลาหนอ ไม่ฉลาด ยึดถือทิฏฐิที่ยึดถือไว้ชั่ว’ ข้าพเจ้าจักยังทรงทิฏฐินั้นไว้ด้วยความโกรธบ้าง จักยังทรงไว้ด้วยการลบหลู่บ้าง จักยังทรงไว้ด้วยการตีเสมอ้าง

---

ගූථභාරිකඋපමා

อุปมาด้วยคนหาบคูถ

---

432. ‘‘තෙන හි, රාජඤ්ඤ, උපමං තෙ කරිස්සාමි. උපමාය මිධෙකච්චෙ විඤ්ඤූ පුරිසා භාසිතස්ස අත්ථං ආජානන්ති. භූතපුබ්බං, රාජඤ්ඤ, අඤ්ඤතරො සූකරපොසකො පුරිසො සකම්හා ගාමා අඤ්ඤං ගාමං අගමාසි. තත්ථ අද්දස පහූතං සුක්ඛගූථං ඡඩ්ඩිතං. දිස්වානස්ස එතදහොසි – ‘අයං ඛො පහුතො සුක්ඛගූථො ඡඩ්ඩිතො, මම ච සූකරභත්තං ; යංනූනාහං ඉතො සුක්ඛගූථං හරෙය්‍ය’න්ති. සො උත්තරාසඞ්ගං පත්ථරිත්වා පහූතං සුක්ඛගූථං ආකිරිත්වා භණ්ඩිකං බන්ධිත්වා සීසෙ උබ්බාහෙත්වා අගමාසි. තස්ස අන්තරාමග්ගෙ මහාඅකාලමෙඝො පාවස්සි. සො උග්ඝරන්තං පග්ඝරන්තං යාව අග්ගනඛා ගූථෙන මක්ඛිතො ගූථභාරං ආදාය අගමාසි. තමෙනං මනුස්සා දිස්වා එවමාහංසු – ‘කච්චි නො ත්වං, භණෙ, උම්මත්තො, කච්චි විචෙතො, කථඤ්හි නාම උග්ඝරන්තං පග්ඝරන්තං යාව අග්ගනඛා ගූථෙන මක්ඛිතො ගූථභාරං හරිස්සසී’ති. ‘තුම්හෙ ඛ්වෙත්ථ, භණෙ, උම්මත්තා, තුම්හෙ විචෙතා, තථා හි පන මෙ සූකරභත්ත’න්ති. එවමෙව ඛො ත්වං, රාජඤ්ඤ, ගූථභාරිකූපමො මඤ්ඤෙ පටිභාසි. පටිනිස්සජ්ජෙතං, රාජඤ්ඤ, පාපකං දිට්ඨිගතං. පටිනිස්සජ්ජෙතං, රාජඤ්ඤ, පාපකං දිට්ඨිගතං. මා තෙ අහොසි දීඝරත්තං අහිතාය දුක්ඛායා’’ති.

๔๓๒. ท่านราชันย์ ถ้าเช่นนั้น เราจักทำอุปมาให้ท่านฟัง บุรุษผู้รู้แจ้งบางพวกในโลกนี้ ย่อมเข้าใจความหมายของคำที่กล่าวแล้วด้วยอุปมา ท่านราชันย์ เรื่องเคยมีมาแล้ว บุรุษคนเลี้ยงสุกรคนหนึ่งได้จากบ้านของตนไปยังบ้านอื่น เขาได้เห็นคูถแห้งที่เขาทิ้งไว้เป็นอันมากในที่นั้น ครั้นเห็นแล้ว เขาได้มีความคิดอย่างนี้ว่า ‘คูถแห้งนี้มีมากที่เขาทิ้งไว้ และนี่ก็เป็นอาหารสุกรของเรา ไฉนหนอ เราพึงนำคูถแห้งไปจากที่นี้’ เขาจึงปูผ้าห่มลง เกลี่ยคูถแห้งจำนวนมากลงไป ห่อเป็นห่อแล้ว เทินไว้บนศีรษะเดินไป ในระหว่างทางของเขา เมฆฝนใหญ่ผิดฤดูกาลได้ตกลงมา เขาเปรอะเปื้อนด้วยคูถจนถึงปลายเล็บ มีคูถไหลซึมหยดย้อย ถือเอาภาระคือคูถนั้นไป พวกมนุษย์เห็นเขาแล้วได้กล่าวอย่างนี้ว่า ‘นี่แน่ะ ท่าน ท่านเป็นบ้าไปแล้วหรือ ท่านมีสติฟั่นเฟือนหรือ ทำไมหนอ ท่านจึงหาภาระคือคูถซึ่งไหลซึมหยดย้อย เปรอะเปื้อนด้วยคูถจนถึงปลายเล็บไปเล่า’ (เขาตอบว่า) ‘นี่แน่ะ ท่านทั้งหลายนั่นแหละเป็นบ้า ท่านทั้งหลายนั่นแหละมีสติฟั่นเฟือน ก็เพราะว่านี่เป็นอาหารสุกรของเรา’ ท่านราชันย์ ฉันใดก็ฉันนั้นเหมือนกัน เราเข้าใจว่า ท่านปรากฏเหมือนบุรุษผู้หาบคูถ ท่านราชันย์ ขอท่านจงสละคืนทิฏฐิอันลามกนี้เสีย ท่านราชันย์ ขอท่านจงสละคืนทิฏฐิอันลามกนี้เสีย ทิฏฐินั้นอย่าได้มีแก่ท่านเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์ตลอดกาลนานเลย

---

433. ‘‘කිඤ්චාපි භවං කස්සපො එවමාහ, අථ ඛො නෙවාහං සක්කොමි ඉදං පාපකං දිට්ඨිගතං පටිනිස්සජ්ජිතුං. රාජාපි මං පසෙනදි කොසලො ජානාති තිරොරාජානොපි – ‘පායාසි රාජඤ්ඤො එවංවාදී එවංදිට්ඨී – ‘‘ඉතිපි නත්ථි [Pg.276] පරො ලොකො…පෙ… විපාකො’’ති. සචාහං, භො කස්සප, ඉදං පාපකං දිට්ඨිගතං පටිනිස්සජ්ජිස්සාමි, භවිස්සන්ති මෙ වත්තාරො – ‘යාව බාලො පායාසි රාජඤ්ඤො අබ්‍යත්තො දුග්ගහිතගාහී’ති. කොපෙනපි නං හරිස්සාමි, මක්ඛෙනපි නං හරිස්සාමි, පලාසෙනපි නං හරිස්සාමී’’ති.

๔๓๓. แม้ท่านพระกัสสปะกล่าวอย่างนี้ แต่ข้าพเจ้าก็ไม่สามารถจะสละคืนทิฏฐิอันลามกนี้ได้เลย แม้พระเจ้าปเสนทิโกศลก็ทรงรู้จักข้าพเจ้า แม้พระราชาในต่างแดนก็ทรงรู้จักว่า ‘เจ้าชายปายาสิมีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘ปรโลกไม่มี...ผลวิบาก (แห่งกรรมดีกรรมชั่ว) ไม่มี’ ดังนี้ ท่านพระกัสสปะ ถ้าข้าพเจ้าจักสละคืนทิฏฐิอันลามกนี้เสีย ก็จักมีคนกล่าวแก่ข้าพเจ้าว่า ‘เจ้าชายปายาสิช่างโง่เขลาหนอ ไม่ฉลาด ยึดถือทิฏฐิที่ยึดถือไว้ชั่ว’ ข้าพเจ้าจักยังทรงทิฏฐินั้นไว้ด้วยความโกรธบ้าง จักยังทรงไว้ด้วยการลบหลู่บ้าง จักยังทรงไว้ด้วยการตีเสมอ้าง

---

අක්ඛධුත්තකඋපමා

อุปมาด้วยนักเลงสกา

---

434. ‘‘තෙන හි, රාජඤ්ඤ, උපමං තෙ කරිස්සාමි, උපමාය මිධෙකච්චෙ විඤ්ඤූ පුරිසා භාසිතස්ස අත්ථං ආජානන්ති. භූතපුබ්බං, රාජඤ්ඤ, ද්වෙ අක්ඛධුත්තා අක්ඛෙහි දිබ්බිංසු. එකො අක්ඛධුත්තො ආගතාගතං කලිං ගිලති. අද්දසා ඛො දුතියො අක්ඛධුත්තො තං අක්ඛධුත්තං ආගතාගතං කලිං ගිලන්තං, දිස්වා තං අක්ඛධුත්තං එතදවොච – ‘ත්වං ඛො, සම්ම, එකන්තිකෙන ජිනාසි, දෙහි මෙ, සම්ම, අක්ඛෙ පජොහිස්සාමී’ති. ‘එවං සම්මා’ති ඛො සො අක්ඛධුත්තො තස්ස අක්ඛධුත්තස්ස අක්ඛෙ පාදාසි. අථ ඛො සො අක්ඛධුත්තො අක්ඛෙ විසෙන පරිභාවෙත්වා තං අක්ඛධුත්තං එතදවොච – ‘එහි ඛො, සම්ම, අක්ඛෙහි දිබ්බිස්සාමා’ති. ‘එවං සම්මා’ති ඛො සො අක්ඛධුත්තො තස්ස අක්ඛධුත්තස්ස පච්චස්සොසි. දුතියම්පි ඛො තෙ අක්ඛධුත්තා අක්ඛෙහි දිබ්බිංසු. දුතියම්පි ඛො සො අක්ඛධුත්තො ආගතාගතං කලිං ගිලති. අද්දසා ඛො දුතියො අක්ඛධුත්තො තං අක්ඛධුත්තං දුතියම්පි ආගතාගතං කලිං ගිලන්තං, දිස්වා තං අක්ඛධුත්තං එතදවොච –

๔๓๔. “ราชัญญะ ถ้าอย่างนั้น เราจักทำอุปมาแก่ท่าน เพราะในโลกนี้ บุรุษผู้รู้แจ้งบางพวกย่อมเข้าใจเนื้อความแห่งภาษิตได้ด้วยอุปมา ราชัญญะ เรื่องเคยมีมาแล้ว นักเลงสกา ๒ คนเล่นสกากัน นักเลงสกาคนหนึ่งกลืนกินแต้มที่แพ้ทุกครั้งที่มาถึง นักเลงสกาคนที่สองได้เห็นนักเลงสกาคนนั้นกำลังกลืนกินแต้มที่แพ้ทุกครั้งที่มาถึง ครั้นเห็นแล้วจึงได้กล่าวคำนี้แก่นักเลงสกาคนนั้นว่า ‘สหาย ท่านชนะโดยส่วนเดียวแน่แท้ สหาย ขอท่านจงให้ลูกสกาแก่เรา เราจักบูชายัญ’ นักเลงสกาคนนั้นจึงได้ให้ลูกสกาแก่นักเลงสกาคนนั้นว่า ‘ดีละ สหาย’ ลำดับนั้น นักเลงสกาคนนั้นชะโลมลูกสกาด้วยยาพิษแล้ว ได้กล่าวคำนี้แก่นักเลงสกาคนนั้นว่า ‘มาเถิด สหาย เรามาเล่นสกากันเถิด’ นักเลงสกาคนนั้นรับคำของนักเลงสกาคนนั้นว่า ‘ดีละ สหาย’ แม้ครั้งที่สอง นักเลงสกาเหล่านั้นก็เล่นสกากัน แม้ครั้งที่สอง นักเลงสกาคนนั้นก็กลืนกินแต้มที่แพ้ทุกครั้งที่มาถึง นักเลงสกาคนที่สองได้เห็นนักเลงสกาคนนั้นกำลังกลืนกินแต้มที่แพ้ทุกครั้งที่มาถึงแม้ครั้งที่สอง ครั้นเห็นแล้วจึงได้กล่าวคำนี้แก่นักเลงสกาคนนั้นว่า”

---

‘‘ලිත්තං පරමෙන තෙජසා, ගිලමක්ඛං පුරිසො න බුජ්ඣති;

ගිල රෙ ගිල පාපධුත්තක, පච්ඡා තෙ කටුකං භවිස්සතීති.

“บุรุษกลืนกินลูกสกาที่ฉาบทาด้วยยาพิษมีเดชกล้ายิ่งนัก ย่อมไม่รู้สึก ดูก่อนนักเลงชั่ว ท่านจงกลืนกินเถิด จงกลืนกินเถิด ภายหลังจักเป็นทุกข์แก่ท่าน”

---

‘‘එවමෙව ඛො ත්වං, රාජඤ්ඤ, අක්ඛධුත්තකූපමො මඤ්ඤෙ පටිභාසි. පටිනිස්සජ්ජෙතං, රාජඤ්ඤ, පාපකං දිට්ඨිගතං; පටිනිස්සජ්ජෙතං, රාජඤ්ඤ, පාපකං දිට්ඨිගතං. මා තෙ අහොසි දීඝරත්තං අහිතාය දුක්ඛායා’’ති.

“ราชัญญะ ฉันใดก็ฉันนั้น เราย่อมเข้าใจว่า ท่านปรากฏเหมือนนักเลงสกาคนนั้น ราชัญญะ ขอท่านจงสละทิฏฐิอันลามกนี้เสียเถิด ราชัญญะ ขอท่านจงสละทิฏฐิอันลามกนี้เสียเถิด ทิฏฐิอันลามกนั้นอย่าได้มีแก่ท่านเพื่อสิ่งที่ไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์ตลอดกาลนานเลย”

---

435. ‘‘කිඤ්චාපි භවං කස්සපො එවමාහ, අථ ඛො නෙවාහං සක්කොමි ඉදං පාපකං දිට්ඨිගතං පටිනිස්සජ්ජිතුං. රාජාපි මං පසෙනදි කොසලො ජානාති තිරොරාජානොපි – ‘පායාසි රාජඤ්ඤො එවංවාදී එවංදිට්ඨී – ‘‘ඉතිපි නත්ථි පරො ලොකො…පෙ… විපාකො’’ති. සචාහං, භො කස්සප, ඉදං පාපකං දිට්ඨිගතං [Pg.277] පටිනිස්සජ්ජිස්සාමි, භවිස්සන්ති මෙ වත්තාරො – ‘යාව බාලො පායාසි රාජඤ්ඤො අබ්‍යත්තො දුග්ගහිතගාහී’ති. කොපෙනපි නං හරිස්සාමි, මක්ඛෙනපි නං හරිස්සාමි, පලාසෙනපි නං හරිස්සාමී’’ති.

๔๓๕. “ท่านกัสสปะ ถึงแม้ท่านจะกล่าวอย่างนี้ แต่ข้าพเจ้าก็ไม่อาจสละทิฏฐิอันลามกนี้ได้ แม้พระเจ้าปเสนทิโกศลก็ทรงรู้จักข้าพเจ้า แม้พระราชาต่างแคว้นก็ทรงรู้จักว่า ‘ปายาสิราชัญญะมีวาทะอย่างนี้ มีทิฏฐิอย่างนี้ว่า ‘โลกอื่นไม่มี...ฯลฯ...วิบากไม่มี’ ดังนี้ ท่านกัสสปะ ถ้าข้าพเจ้าจักสละทิฏฐิอันลามกนี้เสีย ก็จักมีคนกล่าวแก่ข้าพเจ้าว่า ‘ปายาสิราชัญญะช่างโง่เขลา ไม่ฉลาด ยึดถือทิฏฐิชั่วเสียจริง’ ข้าพเจ้าจักยึดถือทิฏฐินั้นไว้ด้วยความโกรธบ้าง ด้วยความลบหลู่บ้าง ด้วยความแข่งดีบ้าง”

---

සාණභාරිකඋපමා

อุปมาด้วยคนหาบป่าน

---

436. ‘‘තෙන හි, රාජඤ්ඤ, උපමං තෙ කරිස්සාමි, උපමාය මිධෙකච්චෙ විඤ්ඤූ පුරිසා භාසිතස්ස අත්ථං ආජානන්ති. භූතපුබ්බං, රාජඤ්ඤ, අඤ්ඤතරො ජනපදො වුට්ඨාසි. අථ ඛො සහායකො සහායකං ආමන්තෙසි – ‘ආයාම, සම්ම, යෙන සො ජනපදො තෙනුපසඞ්කමිස්සාම, අප්පෙව නාමෙත්ථ කිඤ්චි ධනං අධිගච්ඡෙය්‍යාමා’ති. ‘එවං සම්මා’ති ඛො සහායකො සහායකස්ස පච්චස්සොසි. තෙ යෙන සො ජනපදො, යෙන අඤ්ඤතරං ගාමපට්ටං තෙනුපසඞ්කමිංසු, තත්ථ අද්දසංසු පහූතං සාණං ඡඩ්ඩිතං, දිස්වා සහායකො සහායකං ආමන්තෙසි – ‘ඉදං ඛො, සම්ම, පහූතං සාණං ඡඩ්ඩිතං, තෙන හි, සම්ම, ත්වඤ්ච සාණභාරං බන්ධ, අහඤ්ච සාණභාරං බන්ධිස්සාමි, උභො සාණභාරං ආදාය ගමිස්සාමා’ති. ‘එවං සම්මා’ති ඛො සහායකො සහායකස්ස පටිස්සුත්වා සාණභාරං බන්ධිත්වා තෙ උභො සාණභාරං ආදාය යෙන අඤ්ඤතරං ගාමපට්ටං තෙනුපසඞ්කමිංසු. තත්ථ අද්දසංසු පහූතං සාණසුත්තං ඡඩ්ඩිතං, දිස්වා සහායකො සහායකං ආමන්තෙසි – ‘යස්ස ඛො, සම්ම, අත්ථාය ඉච්ඡෙය්‍යාම සාණං, ඉදං පහූතං සාණසුත්තං ඡඩ්ඩිතං. තෙන හි, සම්ම, ත්වඤ්ච සාණභාරං ඡඩ්ඩෙහි, අහඤ්ච සාණභාරං ඡඩ්ඩෙස්සාමි, උභො සාණසුත්තභාරං ආදාය ගමිස්සාමා’ති. ‘අයං ඛො මෙ, සම්ම, සාණභාරො දූරාභතො ච සුසන්නද්ධො ච, අලං මෙ ත්වං පජානාහී’ති. අථ ඛො සො සහායකො සාණභාරං ඡඩ්ඩෙත්වා සාණසුත්තභාරං ආදියි.

๔๓๖. “ราชัญญะ ถ้าอย่างนั้น เราจักทำอุปมาแก่ท่าน เพราะในโลกนี้ บุรุษผู้รู้แจ้งบางพวกย่อมเข้าใจเนื้อความแห่งภาษิตได้ด้วยอุปมา ราชัญญะ เรื่องเคยมีมาแล้ว ชนบทแห่งหนึ่งได้ย้ายไป ลำดับนั้น สหายคนหนึ่งได้ชวนสหายอีกคนหนึ่งว่า ‘มาเถิด สหาย เราไปยังชนบทนั้นกันเถิด บางทีเราอาจจะได้ทรัพย์อะไรบ้างในที่นั้น’ สหายคนนั้นรับคำของสหายอีกคนหนึ่งว่า ‘ดีละ สหาย’ เขาทั้งสองจึงไปยังชนบทนั้น ไปยังหมู่บ้านร้างแห่งหนึ่ง ได้เห็นป่านที่เขาทิ้งไว้เป็นอันมากในที่นั้น ครั้นเห็นแล้ว สหายคนหนึ่งจึงชวนสหายอีกคนหนึ่งว่า ‘สหาย ป่านนี้ที่เขาทิ้งไว้มีเป็นอันมาก ถ้าอย่างนั้น สหาย ท่านจงมัดหาบป่านเถิด แม้เราก็จะมัดหาบป่าน เราทั้งสองจักหาบป่านไปกัน’ สหายคนนั้นรับคำของสหายอีกคนหนึ่งว่า ‘ดีละ สหาย’ แล้วมัดหาบป่าน เขาทั้งสองจึงหาบป่านไปยังหมู่บ้านร้างอีกแห่งหนึ่ง ได้เห็นด้ายป่านที่เขาทิ้งไว้เป็นอันมากในที่นั้น ครั้นเห็นแล้ว สหายคนหนึ่งจึงชวนสหายอีกคนหนึ่งว่า ‘สหาย เราต้องการป่านเพื่อประโยชน์แก่สิ่งใด ด้ายป่านนี้ที่เขาทิ้งไว้ก็มีเป็นอันมาก ถ้าอย่างนั้น สหาย ท่านจงทิ้งหาบป่านเสีย แม้เราก็จะทิ้งหาบป่าน เราทั้งสองจักหาบด้ายป่านไปกัน’ (สหายอีกคนหนึ่งตอบว่า) ‘สหาย หาบป่านนี้เราหาบมาไกลแล้ว ทั้งยังมัดไว้อย่างดี เราพอใจแค่นี้แหละ ท่านจงรู้เอาเองเถิด’ ลำดับนั้น สหายคนนั้นจึงทิ้งหาบป่านแล้วถือเอาหาบด้ายป่านไป

---

‘‘තෙ යෙන අඤ්ඤතරං ගාමපට්ටං තෙනුපසඞ්කමිංසු. තත්ථ අද්දසංසු පහූතා සාණියො ඡඩ්ඩිතා, දිස්වා සහායකො සහායකං ආමන්තෙසි – ‘යස්ස ඛො, සම්ම, අත්ථාය ඉච්ඡෙය්‍යාම සාණං වා සාණසුත්තං වා, ඉමා පහූතා සාණියො ඡඩ්ඩිතා. තෙන හි, සම්ම, ත්වඤ්ච සාණභාරං ඡඩ්ඩෙහි, අහඤ්ච සාණසුත්තභාරං ඡඩ්ඩෙස්සාමි, උභො සාණිභාරං ආදාය ගමිස්සාමා’ති[Pg.278]. ‘අයං ඛො මෙ, සම්ම, සාණභාරො දූරාභතො ච සුසන්නද්ධො ච, අලං මෙ, ත්වං පජානාහී’ති. අථ ඛො සො සහායකො සාණසුත්තභාරං ඡඩ්ඩෙත්වා සාණිභාරං ආදියි.

“เขาทั้งสองไปยังหมู่บ้านร้างอีกแห่งหนึ่ง ได้เห็นผ้าป่านที่เขาทิ้งไว้เป็นอันมากในที่นั้น ครั้นเห็นแล้ว สหายคนหนึ่งจึงชวนสหายอีกคนหนึ่งว่า ‘สหาย เราต้องการป่านหรือด้ายป่านเพื่อประโยชน์แก่สิ่งใด ผ้าป่านเหล่านี้ที่เขาทิ้งไว้ก็มีเป็นอันมาก ถ้าอย่างนั้น สหาย ท่านจงทิ้งหาบป่านเสีย แม้เราก็จะทิ้งหาบด้ายป่าน เราทั้งสองจักหาบผ้าป่านไปกัน’ (สหายอีกคนหนึ่งตอบว่า) ‘สหาย หาบป่านนี้เราหาบมาไกลแล้ว ทั้งยังมัดไว้อย่างดี เราพอใจแค่นี้แหละ ท่านจงรู้เอาเองเถิด’ ลำดับนั้น สหายคนนั้นจึงทิ้งหาบด้ายป่านแล้วถือเอาหาบผ้าป่านไป”

---

‘‘තෙ යෙන අඤ්ඤතරං ගාමපට්ටං තෙනුපසඞ්කමිංසු. තත්ථ අද්දසංසු පහූතං ඛොමං ඡඩ්ඩිතං, දිස්වා…පෙ… පහූතං ඛොමසුත්තං ඡඩ්ඩිතං, දිස්වා… පහූතං ඛොමදුස්සං ඡඩ්ඩිතං, දිස්වා… පහූතං කප්පාසං ඡඩ්ඩිතං, දිස්වා… පහූතං කප්පාසිකසුත්තං ඡඩ්ඩිතං, දිස්වා… පහූතං කප්පාසිකදුස්සං ඡඩ්ඩිතං, දිස්වා… පහූතං අයං ඡඩ්ඩිතං, දිස්වා… පහූතං ලොහං ඡඩ්ඩිතං, දිස්වා… පහූතං තිපුං ඡඩ්ඩිතං, දිස්වා… පහූතං සීසං ඡඩ්ඩිතං, දිස්වා… පහූතං සජ්ඣං ඡඩ්ඩිතං, දිස්වා… පහූතං සුවණ්ණං ඡඩ්ඩිතං, දිස්වා සහායකො සහායකං ආමන්තෙසි – ‘යස්ස ඛො, සම්ම, අත්ථාය ඉච්ඡෙය්‍යාම සාණං වා සාණසුත්තං වා සාණියො වා ඛොමං වා ඛොමසුත්තං වා ඛොමදුස්සං වා කප්පාසං වා කප්පාසිකසුත්තං වා කප්පාසිකදුස්සං වා අයං වා ලොහං වා තිපුං වා සීසං වා සජ්ඣං වා, ඉදං පහූතං සුවණ්ණං ඡඩ්ඩිතං. තෙන හි, සම්ම, ත්වඤ්ච සාණභාරං ඡඩ්ඩෙහි, අහඤ්ච සජ්ඣභාරං ඡඩ්ඩෙස්සාමි, උභො සුවණ්ණභාරං ආදාය ගමිස්සාමා’ති. ‘අයං ඛො මෙ, සම්ම, සාණභාරො දූරාභතො ච සුසන්නද්ධො ච, අලං මෙ ත්වං පජානාහී’ති. අථ ඛො සො සහායකො සජ්ඣභාරං ඡඩ්ඩෙත්වා සුවණ්ණභාරං ආදියි.

สหายทั้งสองคนนั้นเข้าไปยังตำบลบ้านแห่งหนึ่ง. ในที่นั้น ได้เห็นเปลือกไม้ปอที่เขาทิ้งไว้เป็นอันมาก, ครั้นเห็นแล้ว...ฯลฯ... ได้เห็นด้ายปอที่เขาทิ้งไว้, ครั้นเห็นแล้ว... ได้เห็นผ้าเปลือกปอที่เขาทิ้งไว้, ครั้นเห็นแล้ว... ได้เห็นปุยนุ่นที่เขาทิ้งไว้, ครั้นเห็นแล้ว... ได้เห็นด้ายนุ่นที่เขาทิ้งไว้, ครั้นเห็นแล้ว... ได้เห็นผ้านุ่นที่เขาทิ้งไว้, ครั้นเห็นแล้ว... ได้เห็นเหล็กที่เขาทิ้งไว้, ครั้นเห็นแล้ว... ได้เห็นทองแดงที่เขาทิ้งไว้, ครั้นเห็นแล้ว... ได้เห็นดีบุกที่เขาทิ้งไว้, ครั้นเห็นแล้ว... ได้เห็นตะกั่วที่เขาทิ้งไว้, ครั้นเห็นแล้ว... ได้เห็นเงินที่เขาทิ้งไว้, ครั้นเห็นแล้ว... ได้เห็นทองที่เขาทิ้งไว้เป็นอันมาก, ครั้นเห็นแล้ว สหายคนหนึ่งจึงพูดกะสหายอีกคนหนึ่งว่า ‘ดูก่อนสหายผู้เจริญ เราทั้งหลายต้องการป่านก็ดี ด้ายป่านก็ดี ผ้าป่านก็ดี เปลือกไม้ปอก็ดี ด้ายปอก็ดี ผ้าเปลือกปอก็ดี ปุยนุ่นก็ดี ด้ายนุ่นก็ดี ผ้านุ่นก็ดี เหล็กก็ดี ทองแดงก็ดี ดีบุกก็ดี ตะกั่วก็ดี หรือเงินก็ดี เพื่อประโยชน์แก่กิจอันใด ทองนี้มีอยู่เป็นอันมากที่เขาทิ้งไว้. ถ้ากระนั้น ท่านจงทิ้งห่อป่านเสีย แม้เราก็จะทิ้งห่อเงินเสีย เราทั้งสองคนจักถือเอาห่อทองไปกันเถิด’. สหายผู้หาบป่านตอบว่า ‘ดูก่อนสหายผู้เจริญ ห่อป่านนี้เราหาบมาไกลแล้ว ทั้งมัดไว้ดีแล้ว พอละสำหรับเรา ท่านจงรู้เอาเองเถิด’. ลำดับนั้น สหายผู้นั้นจึงทิ้งห่อเงินเสียแล้ว ถือเอาห่อทองไป.

---

‘‘තෙ යෙන සකො ගාමො තෙනුපසඞ්කමිංසු. තත්ථ යො සො සහායකො සාණභාරං ආදාය අගමාසි, තස්ස නෙව මාතාපිතරො අභිනන්දිංසු, න පුත්තදාරා අභිනන්දිංසු, න මිත්තාමච්චා අභිනන්දිංසු, න ච තතොනිදානං සුඛං සොමනස්සං අධිගච්ඡි. යො පන සො සහායකො සුවණ්ණභාරං ආදාය අගමාසි, තස්ස මාතාපිතරොපි අභිනන්දිංසු, පුත්තදාරාපි අභිනන්දිංසු, මිත්තාමච්චාපි අභිනන්දිංසු, තතොනිදානඤ්ච සුඛං සොමනස්සං අධිගච්ඡි. ‘‘එවමෙව ඛො ත්වං, රාජඤ්ඤ, සාණභාරිකූපමො මඤ්ඤෙ පටිභාසි. පටිනිස්සජ්ජෙතං, රාජඤ්ඤ, පාපකං දිට්ඨිගතං; පටිනිස්සජ්ජෙතං, රාජඤ්ඤ, පාපකං දිට්ඨිගතං. මා තෙ අහොසි දීඝරත්තං අහිතාය දුක්ඛායා’’ති.

สหายทั้งสองคนนั้นเข้าไปยังบ้านของตน. ในสหายสองคนนั้น สหายคนที่หาบห่อป่านไป มารดาบิดาก็ไม่ยินดี บุตรภรรยาก็ไม่ยินดี มิตรสหายก็ไม่ยินดี และเขาก็ไม่ได้ประสบสุขโสมนัสเพราะหาบป่านนั้นเป็นเหตุ. ส่วนสหายคนที่หาบห่อทองไป แม้มารดาบิดาก็ยินดี แม้บุตรภรรยาก็ยินดี แม้มิตรสหายก็ยินดี และเขาก็ได้ประสบสุขโสมนัสเพราะหาบทองนั้นเป็นเหตุ. ‘ดูก่อนราชัญญะ ฉันใดก็ฉันนั้นเหมือนกัน ข้าพเจ้าเข้าใจว่า พระองค์ปรากฏเหมือนบุรุษผู้หาบป่าน. ดูก่อนราชัญญะ ขอพระองค์จงทรงสละคืนทิฏฐิอันลามกนั้นเสียเถิด. ดูก่อนราชัญญะ ขอพระองค์จงทรงสละคืนทิฏฐิอันลามกนั้นเสียเถิด. ทิฏฐิอันลามกนั้นอย่าได้มีแก่พระองค์เพื่อสิ่งไม่เป็นประโยชน์ เพื่อทุกข์ตลอดกาลนานเลย’.

---

සරණගමනං

สรณคมน์

---

437. ‘‘පුරිමෙනෙව [Pg.279] අහං ඔපම්මෙන භොතො කස්සපස්ස අත්තමනො අභිරද්ධො. අපි චාහං ඉමානි විචිත්‍රානි පඤ්හාපටිභානානි සොතුකාමො එවාහං භවන්තං කස්සපං පච්චනීකං කාතබ්බං අමඤ්ඤිස්සං. අභික්කන්තං, භො කස්සප, අභික්කන්තං, භො කස්සප. සෙය්‍යථාපි, භො කස්සප, නික්කුජ්ජිතං වා උක්කුජ්ජෙය්‍ය, පටිච්ඡන්නං වා විවරෙය්‍ය, මූළ්හස්ස වා මග්ගං ආචික්ඛෙය්‍ය, අන්ධකාරෙ වා තෙලපජ්ජොතං ධාරෙය්‍ය ‘චක්ඛුමන්තො රූපානි දක්ඛන්තී’ති එවමෙවං භොතා කස්සපෙන අනෙකපරියායෙන ධම්මො පකාසිතො. එසාහං, භො කස්සප, තං භවන්තං ගොතමං සරණං ගච්ඡාමි, ධම්මඤ්ච, භික්ඛුසඞ්ඝඤ්ච. උපාසකං මං භවං කස්සපො ධාරෙතු අජ්ජතග්ගෙ පාණුපෙතං සරණං ගතං.

๔๓๗. ‘ข้าแต่พระกัสสปะผู้เจริญ ข้าพเจ้ามีใจยินดีเลื่อมใสต่อท่านพระกัสสปะด้วยอุปมาข้อแรกนั่นแล้ว. แต่เพราะข้าพเจ้าต้องการจะฟังปฏิภาณในการแก้ปัญหาอันวิจิตรเหล่านี้ จึงได้สำคัญว่าจะพึงทำความเป็นปฏิปักษ์ต่อท่านพระกัสสปะ. ข้าแต่พระกัสสปะผู้เจริญ ภาษิตของท่านแจ่มแจ้งนัก, ข้าแต่พระกัสสปะผู้เจริญ ภาษิตของท่านแจ่มแจ้งนัก. ข้าแต่พระกัสสปะผู้เจริญ เปรียบเหมือนบุคคลหงายของที่คว่ำ เปิดของที่ปิด บอกทางแก่คนหลงทาง หรือตามประทีปในที่มืดด้วยคิดว่า ‘คนมีจักษุจักเห็นรูป’ ฉันใด, ท่านพระกัสสปะประกาศธรรมโดยอเนกปริยาย ฉันนั้นเหมือนกัน. ข้าแต่พระกัสสปะผู้เจริญ ข้าพเจ้านี้ขอถึงท่านพระโคดมพระองค์นั้นกับทั้งพระธรรมและพระภิกษุสงฆ์ว่าเป็นสรณะ. ขอท่านพระกัสสปะจงจำข้าพเจ้าว่าเป็นอุบาสกผู้ถึงสรณะตลอดชีวิต ตั้งแต่วันนี้เป็นต้นไป.

---

‘‘ඉච්ඡාමි චාහං, භො කස්සප, මහායඤ්ඤං යජිතුං, අනුසාසතු මං භවං කස්සපො, යං මමස්ස දීඝරත්තං හිතාය සුඛායා’’ති.

‘ข้าแต่พระกัสสปะผู้เจริญ ข้าพเจ้าปรารถนาจะบูชามหายัญ ขอท่านพระกัสสปะจงสั่งสอนข้าพเจ้าถึงยัญที่เป็นไปเพื่อประโยชน์ เพื่อความสุขแก่ข้าพเจ้าตลอดกาลนานเถิด’.

---

යඤ්ඤකථා

ยัญญกถา

---

438. ‘‘යථාරූපෙ ඛො, රාජඤ්ඤ, යඤ්ඤෙ ගාවො වා හඤ්ඤන්ති අජෙළකා වා හඤ්ඤන්ති, කුක්කුටසූකරා වා හඤ්ඤන්ති, විවිධා වා පාණා සංඝාතං ආපජ්ජන්ති, පටිග්ගාහකා ච හොන්ති මිච්ඡාදිට්ඨී මිච්ඡාසඞ්කප්පා මිච්ඡාවාචා මිච්ඡාකම්මන්තා මිච්ඡාආජීවා මිච්ඡාවායාමා මිච්ඡාසතී මිච්ඡාසමාධී, එවරූපො ඛො, රාජඤ්ඤ, යඤ්ඤො න මහප්ඵලො හොති න මහානිසංසො න මහාජුතිකො න මහාවිප්ඵාරො. සෙය්‍යථාපි, රාජඤ්ඤ, කස්සකො බීජනඞ්ගලං ආදාය වනං පවිසෙය්‍ය. සො තත්ථ දුක්ඛෙත්තෙ දුබ්භූමෙ අවිහතඛාණුකණ්ටකෙ බීජානි පතිට්ඨාපෙය්‍ය ඛණ්ඩානි පූතීනි වාතාතපහතානි අසාරදානි අසුඛසයිතානි. දෙවො ච න කාලෙන කාලං සම්මාධාරං අනුප්පවෙච්ඡෙය්‍ය. අපි නු තානි බීජානි වුද්ධිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං ආපජ්ජෙය්‍යුං, කස්සකො වා විපුලං ඵලං අධිගච්ඡෙය්‍යා’’ති? ‘‘නො හිදං භො කස්සප’’. ‘‘එවමෙව ඛො, රාජඤ්ඤ, යථාරූපෙ යඤ්ඤෙ ගාවො වා හඤ්ඤන්ති, අජෙළකා වා හඤ්ඤන්ති, කුක්කුටසූකරා වා හඤ්ඤන්ති, විවිධා වා පාණා සංඝාතං ආපජ්ජන්ති, පටිග්ගාහකා ච හොන්ති මිච්ඡාදිට්ඨී මිච්ඡාසඞ්කප්පා මිච්ඡාවාචා මිච්ඡාකම්මන්තා මිච්ඡාආජීවා මිච්ඡාවායාමා මිච්ඡාසතී [Pg.280] මිච්ඡාසමාධී, එවරූපො ඛො, රාජඤ්ඤ, යඤ්ඤො න මහප්ඵලො හොති න මහානිසංසො න මහාජුතිකො න මහාවිප්ඵාරො.

๔๓๘. ‘ดูก่อนราชัญญะ ในยัญชนิดที่ฆ่าโคบ้าง แพะแกะบ้าง ไก่สุกรบ้าง สัตว์ต่างๆ บ้าง ถึงความตาย, และปฏิคาหกก็เป็นผู้มีมิจฉาทิฏฐิ มิจฉาสังกัปปะ มิจฉาวาจา มิจฉากัมมันตะ มิจฉาอาชีวะ มิจฉาวายามะ มิจฉาสติ มิจฉาสมาธิ, ดูก่อนราชัญญะ ยัญเช่นนี้ไม่มีผลมาก ไม่มีอานิสงส์มาก ไม่มีความรุ่งเรืองมาก ไม่แผ่ไพศาลมาก. ดูก่อนราชัญญะ เปรียบเหมือนชาวนาถือเอาพืชและไถเข้าป่าไป. เขาพึงปลูกพืชที่เสียหาย เน่า ถูกลมแดดทำลาย ไม่มีแก่นสาร เก็บไว้ไม่ดี ในนาที่เลว ในพื้นที่ไม่ดี มีตอและหนามยังไม่ได้ถอน. และฝนก็ไม่ตกต้องตามฤดูกาล. พืชเหล่านั้นจะพึงถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์ได้บ้างหรือหนอ และชาวนาจะพึงได้ผลไพบูลย์บ้างหรือ’. ‘ไม่ได้เลย ท่านพระกัสสปะ’. ‘ดูก่อนราชัญญะ ฉันใดก็ฉันนั้นเหมือนกัน ในยัญชนิดที่ฆ่าโคบ้าง แพะแกะบ้าง ไก่สุกรบ้าง สัตว์ต่างๆ บ้าง ถึงความตาย, และปฏิคาหกก็เป็นผู้มีมิจฉาทิฏฐิ มิจฉาสังกัปปะ มิจฉาวาจา มิจฉากัมมันตะ มิจฉาอาชีวะ มิจฉาวายามะ มิจฉาสติ มิจฉาสมาธิ, ดูก่อนราชัญญะ ยัญเช่นนี้ไม่มีผลมาก ไม่มีอานิสงส์มาก ไม่มีความรุ่งเรืองมาก ไม่แผ่ไพศาลมาก.

---

‘‘යථාරූපෙ ච ඛො, රාජඤ්ඤ, යඤ්ඤෙ නෙව ගාවො හඤ්ඤන්ති, න අජෙළකා හඤ්ඤන්ති, න කුක්කුටසූකරා හඤ්ඤන්ති, න විවිධා වා පාණා සංඝාතං ආපජ්ජන්ති, පටිග්ගාහකා ච හොන්ති සම්මාදිට්ඨී සම්මාසඞ්කප්පා සම්මාවාචා සම්මාකම්මන්තා සම්මාආජීවා සම්මාවායාමා සම්මාසතී සම්මාසමාධී, එවරූපො ඛො, රාජඤ්ඤ, යඤ්ඤො මහප්ඵලො හොති මහානිසංසො මහාජුතිකො මහාවිප්ඵාරො. සෙය්‍යථාපි, රාජඤ්ඤ, කස්සකො බීජනඞ්ගලං ආදාය වනං පවිසෙය්‍ය. සො තත්ථ සුඛෙත්තෙ සුභූමෙ සුවිහතඛාණුකණ්ටකෙ බීජානි පතිට්ඨපෙය්‍ය අඛණ්ඩානි අපූතීනි අවාතාතපහතානි සාරදානි සුඛසයිතානි. දෙවො ච කාලෙන කාලං සම්මාධාරං අනුප්පවෙච්ඡෙය්‍ය. අපි නු තානි බීජානි වුද්ධිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං ආපජ්ජෙය්‍යුං, කස්සකො වා විපුලං ඵලං අධිගච්ඡෙය්‍යා’’ති? ‘‘එවං, භො කස්සප’’. ‘‘එවමෙව ඛො, රාජඤ්ඤ, යථාරූපෙ යඤ්ඤෙ නෙව ගාවො හඤ්ඤන්ති, න අජෙළකා හඤ්ඤන්ති, න කුක්කුටසූකරා හඤ්ඤන්ති, න විවිධා වා පාණා සංඝාතං ආපජ්ජන්ති, පටිග්ගාහකා ච හොන්ති සම්මාදිට්ඨී සම්මාසඞ්කප්පා සම්මාවාචා සම්මාකම්මන්තා සම්මාආජීවා සම්මාවායාමා සම්මාසතී සම්මාසමාධී, එවරූපො ඛො, රාජඤ්ඤ, යඤ්ඤො මහප්ඵලො හොති මහානිසංසො මහාජුතිකො මහාවිප්ඵාරො’’ති.

ดูก่อนราชันย์ ในยัญเช่นใด ไม่มีการฆ่าโค ไม่มีการฆ่าแพะแกะ ไม่มีการฆ่าไก่และสุกร สัตว์ต่างๆ ไม่ถูกฆ่า และปฏิคาหกทั้งหลายเป็นผู้มีสัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ ดูก่อนราชันย์ ยัญเช่นนี้แล มีผลมาก มีอานิสงส์มาก มีความรุ่งเรืองมาก มีความไพบูลย์มาก เปรียบเหมือนชาวนาถือเมล็ดพืชและไถเข้าไปในป่า เขาพึงปลูกเมล็ดพืชที่ไม่แตก ไม่เน่า ไม่ถูกลมและแดดทำลาย มีแก่นสาร เก็บไว้อย่างดี ในนาดี พื้นดินดี ถอนตอและหนามออกดีแล้ว และฝนพึงตกต้องตามฤดูกาลโดยสม่ำเสมอ เมล็ดพืชเหล่านั้นจะพึงถึงความเจริญงอกงามไพบูลย์ และชาวนาก็จะพึงได้ผลอันไพบูลย์มิใช่หรือ” “เป็นอย่างนั้น ท่านกัสสปะ” “ดูก่อนราชันย์ ฉันนั้นเหมือนกันแล ในยัญเช่นใด ไม่มีการฆ่าโค ไม่มีการฆ่าแพะแกะ ไม่มีการฆ่าไก่และสุกร สัตว์ต่างๆ ไม่ถูกฆ่า และปฏิคาหกทั้งหลายเป็นผู้มีสัมมาทิฏฐิ สัมมาสังกัปปะ สัมมาวาจา สัมมากัมมันตะ สัมมาอาชีวะ สัมมาวายามะ สัมมาสติ สัมมาสมาธิ ดูก่อนราชันย์ ยัญเช่นนี้แล มีผลมาก มีอานิสงส์มาก มีความรุ่งเรืองมาก มีความไพบูลย์มาก”

---

උත්තරමාණවවත්ථු

เรื่องอุตตรมาณพ

---

439. අථ ඛො පායාසි රාජඤ්ඤො දානං පට්ඨපෙසි සමණබ්‍රාහ්මණකපණද්ධිකවණිබ්බකයාචකානං. තස්මිං ඛො පන දානෙ එවරූපං භොජනං දීයති කණාජකං බිලඞ්ගදුතියං, ධොරකානි ච වත්ථානි ගුළවාලකානි. තස්මිං ඛො පන දානෙ උත්තරො නාම මාණවො වාවටො අහොසි. සො දානං දත්වා එවං අනුද්දිසති – ‘‘ඉමිනාහං දානෙන පායාසිං රාජඤ්ඤමෙව ඉමස්මිං ලොකෙ සමාගච්ඡිං, මා පරස්මි’’න්ති. අස්සොසි ඛො පායාසි රාජඤ්ඤො – ‘‘උත්තරො කිර මාණවො දානං දත්වා එවං අනුද්දිසති – ‘ඉමිනාහං දානෙන පායාසිං රාජඤ්ඤමෙව ඉමස්මිං ලොකෙ සමාගච්ඡිං, මා පරස්මි’’’න්ති. අථ [Pg.281] ඛො පායාසි රාජඤ්ඤො උත්තරං මාණවං ආමන්තාපෙත්වා එතදවොච – ‘‘සච්චං කිර ත්වං, තාත උත්තර, දානං දත්වා එවං අනුද්දිසසි – ‘ඉමිනාහං දානෙන පායාසිං රාජඤ්ඤමෙව ඉමස්මිං ලොකෙ සමාගච්ඡිං, මා පරස්මි’’’න්ති? ‘‘එවං, භො’’. ‘‘කිස්ස පන ත්වං, තාත උත්තර, දානං දත්වා එවං අනුද්දිසසි – ‘ඉමිනාහං දානෙන පායාසිං රාජඤ්ඤමෙව ඉමස්මිං ලොකෙ සමාගච්ඡිං, මා පරස්මි’න්ති? නනු මයං, තාත උත්තර, පුඤ්ඤත්ථිකා දානස්සෙව ඵලං පාටිකඞ්ඛිනො’’ති? ‘‘භොතො ඛො දානෙ එවරූපං භොජනං දීයති කණාජකං බිලඞ්ගදුතියං, යං භවං පාදාපි න ඉච්ඡෙය්‍ය සම්ඵුසිතුං, කුතො භුඤ්ජිතුං, ධොරකානි ච වත්ථානි ගුළවාලකානි, යානි භවං පාදාපි න ඉච්ඡෙය්‍ය සම්ඵුසිතුං, කුතො පරිදහිතුං. භවං ඛො පනම්හාකං පියො මනාපො, කථං මයං මනාපං අමනාපෙන සංයොජෙමා’’ති? ‘‘තෙන හි ත්වං, තාත උත්තර, යාදිසාහං භොජනං භුඤ්ජාමි, තාදිසං භොජනං පට්ඨපෙහි. යාදිසානි චාහං වත්ථානි පරිදහාමි, තාදිසානි ච වත්ථානි පට්ඨපෙහී’’ති. ‘‘එවං, භො’’ති ඛො උත්තරො මාණවො පායාසිස්ස රාජඤ්ඤස්ස පටිස්සුත්වා යාදිසං භොජනං පායාසි රාජඤ්ඤො භුඤ්ජති, තාදිසං භොජනං පට්ඨපෙසි. යාදිසානි ච වත්ථානි පායාසි රාජඤ්ඤො පරිදහති, තාදිසානි ච වත්ථානි පට්ඨපෙසි.

๔๓๙. ครั้งนั้น ปายาสิราชันย์ได้ตั้งทานแก่สมณพราหมณ์ คนกำพร้า คนเดินทาง วณิพก และยาจก ในทานนั้น เขาให้โภชนะเห็นปานนี้ คือ ข้าวปลายเกวียนมีน้ำผักดองเป็นที่สอง และให้ผ้าเนื้อหยาบมีชายครุย ในทานนั้น มีมาณพชื่ออุตตระเป็นผู้จัดแจง เขาให้ทานแล้วตั้งความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘ด้วยทานนี้ ขอข้าพเจ้าพึงประสบกับปายาสิราชันย์เฉพาะในโลกนี้เท่านั้น อย่าได้ประสบในโลกหน้าเลย’ ปายาสิราชันย์ได้สดับว่า ‘ได้ยินว่า อุตตรมาณพให้ทานแล้วตั้งความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘ด้วยทานนี้ ขอข้าพเจ้าพึงประสบกับปายาสิราชันย์เฉพาะในโลกนี้เท่านั้น อย่าได้ประสบในโลกหน้าเลย’’ ครั้งนั้น ปายาสิราชันย์รับสั่งให้เรียกอุตตรมาณพมาแล้วได้ตรัสถามดังนี้ว่า ‘ดูก่อนอุตตระผู้เจริญ ได้ยินว่า ท่านให้ทานแล้วตั้งความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘ด้วยทานนี้ ขอข้าพเจ้าพึงประสบกับปายาสิราชันย์เฉพาะในโลกนี้เท่านั้น อย่าได้ประสบในโลกหน้าเลย’ จริงหรือ’ ‘จริง พระเจ้าข้า’ ‘ดูก่อนอุตตระผู้เจริญ เพราะเหตุไร ท่านให้ทานแล้วจึงตั้งความปรารถนาอย่างนี้ว่า ‘ด้วยทานนี้ ขอข้าพเจ้าพึงประสบกับปายาสิราชันย์เฉพาะในโลกนี้เท่านั้น อย่าได้ประสบในโลกหน้าเลย’ ดูก่อนอุตตระผู้เจริญ พวกเราเป็นผู้ต้องการบุญ หวังผลแห่งทานมิใช่หรือ’ ‘ในทานของท่าน เขาให้โภชนะเห็นปานนี้ คือ ข้าวปลายเกวียนมีน้ำผักดองเป็นที่สอง ซึ่งท่านเองแม้แต่จะใช้เท้าสัมผัสก็ไม่พึงปรารถนา ไฉนจะพึงบริโภคเล่า และให้ผ้าเนื้อหยาบมีชายครุย ซึ่งท่านเองแม้แต่จะใช้เท้าสัมผัสก็ไม่พึงปรารถนา ไฉนจะพึงนุ่งห่มเล่า ท่านเป็นที่รักที่พอใจของพวกข้าพเจ้า พวกข้าพเจ้าจะพึงประกอบท่านผู้เป็นที่พอใจด้วยสิ่งที่ไม่น่าพอใจได้อย่างไร’ ‘ดูก่อนอุตตระผู้เจริญ ถ้าเช่นนั้น ท่านจงจัดแจงโภชนะเช่นที่ฉันบริโภค และจงจัดแจงผ้าเช่นที่ฉันนุ่งห่มเถิด’ ‘พระเจ้าข้า’ อุตตรมาณพรับสนองพระดำรัสของปายาสิราชันย์แล้ว ได้จัดแจงโภชนะเช่นที่ปายาสิราชันย์เสวย และได้จัดแจงผ้าเช่นที่ปายาสิราชันย์ทรงนุ่งห่ม

---

440. අථ ඛො පායාසි රාජඤ්ඤො අසක්කච්චං දානං දත්වා අසහත්ථා දානං දත්වා අචිත්තීකතං දානං දත්වා අපවිද්ධං දානං දත්වා කායස්ස භෙදා පරං මරණා චාතුමහාරාජිකානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජි සුඤ්ඤං සෙරීසකං විමානං. යො පන තස්ස දානෙ වාවටො අහොසි උත්තරො නාම මාණවො. සො සක්කච්චං දානං දත්වා සහත්ථා දානං දත්වා චිත්තීකතං දානං දත්වා අනපවිද්ධං දානං දත්වා කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජි දෙවානං තාවතිංසානං සහබ්‍යතං.

๔๔๐. ครั้งนั้น ปายาสิราชันย์ให้ทานโดยไม่เคารพ ให้ทานโดยไม่ใช่ด้วยมือตนเอง ให้ทานโดยไม่ใส่ใจ ให้ทานเหมือนทิ้งขว้าง เพราะการแตกแห่งกาย หลังจากตายแล้ว จึงเข้าถึงความเป็นสหายของทวยเทพชั้นจาตุมหาราชิกาในเสรีสกวิมานที่ว่างเปล่า ส่วนอุตตรมาณพผู้จัดแจงในทานของท่านนั้น เขาให้ทานโดยเคารพ ให้ทานด้วยมือตนเอง ให้ทานโดยใส่ใจ ให้ทานโดยไม่เหมือนทิ้งขว้าง เพราะการแตกแห่งกาย หลังจากตายแล้ว จึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เป็นสหายของทวยเทพชั้นดาวดึงส์

---

පායාසිදෙවපුත්තො

ปายาสิเทวบุตร

---

441. තෙන ඛො පන සමයෙන ආයස්මා ගවම්පති අභික්ඛණං සුඤ්ඤං සෙරීසකං විමානං දිවාවිහාරං ගච්ඡති. අථ ඛො පායාසි දෙවපුත්තො යෙනායස්මා ගවම්පති තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා ආයස්මන්තං ගවම්පතිං අභිවාදෙත්වා [Pg.282] එකමන්තං අට්ඨාසි. එකමන්තං ඨිතං ඛො පායාසිං දෙවපුත්තං ආයස්මා ගවම්පති එතදවොච – ‘‘කොසි ත්වං, ආවුසො’’ති? ‘‘අහං, භන්තෙ, පායාසි රාජඤ්ඤො’’ති. ‘‘නනු ත්වං, ආවුසො, එවංදිට්ඨිකො අහොසි – ‘ඉතිපි නත්ථි පරො ලොකො, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’’ති? ‘‘සච්චාහං, භන්තෙ, එවංදිට්ඨිකො අහොසිං – ‘ඉතිපි නත්ථි පරො ලොකො, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’ති. අපි චාහං අය්‍යෙන කුමාරකස්සපෙන එතස්මා පාපකා දිට්ඨිගතා විවෙචිතො’’ති. ‘‘යො පන තෙ, ආවුසො, දානෙ වාවටො අහොසි උත්තරො නාම මාණවො, සො කුහිං උපපන්නො’’ති? ‘‘යො මෙ, භන්තෙ, දානෙ වාවටො අහොසි උත්තරො නාම මාණවො, සො සක්කච්චං දානං දත්වා සහත්ථා දානං දත්වා චිත්තීකතං දානං දත්වා අනපවිද්ධං දානං දත්වා කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපන්නො දෙවානං තාවතිංසානං සහබ්‍යතං. අහං පන, භන්තෙ, අසක්කච්චං දානං දත්වා අසහත්ථා දානං දත්වා අචිත්තීකතං දානං දත්වා අපවිද්ධං දානං දත්වා කායස්ස භෙදා පරං මරණා චාතුමහාරාජිකානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපන්නො සුඤ්ඤං සෙරීසකං විමානං. තෙන හි, භන්තෙ ගවම්පති, මනුස්සලොකං ගන්ත්වා එවමාරොචෙහි – ‘සක්කච්චං දානං දෙථ, සහත්ථා දානං දෙථ, චිත්තීකතං දානං දෙථ, අනපවිද්ධං දානං දෙථ. පායාසි රාජඤ්ඤො අසක්කච්චං දානං දත්වා අසහත්ථා දානං දත්වා අචිත්තීකතං දානං දත්වා අපවිද්ධං දානං දත්වා කායස්ස භෙදා පරං මරණා චාතුමහාරාජිකානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපන්නො සුඤ්ඤං සෙරීසකං විමානං. යො පන තස්ස දානෙ වාවටො අහොසි උත්තරො නාම මාණවො, සො සක්කච්චං දානං දත්වා සහත්ථා දානං දත්වා චිත්තීකතං දානං දත්වා අනපවිද්ධං දානං දත්වා කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපන්නො දෙවානං තාවතිංසානං සහබ්‍යත’’’න්ති.

๔๔๑. สมัยนั้น ท่านพระควัมปติไปพักกลางวันที่เสรีสกวิมานอันว่างเปล่าเนืองๆ ครั้งนั้น ปายาสิเทพบุตรเข้าไปหาท่านพระควัมปติถึงที่อยู่ ครั้นเข้าไปหาแล้ว ก็ไหว้ท่านพระควัมปติแล้วได้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่ง ท่านพระควัมปติได้กล่าวกับปายาสิเทพบุตรผู้ยืนอยู่ ณ ที่สมควรส่วนหนึ่งว่า “อาวุโส ท่านคือใคร” “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าคือปายาสิราชัญญะ” “อาวุโส ก็ท่านมิใช่หรือ เคยมีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘โลกอื่นไม่มี สัตว์ผู้เป็นโอปปาติกะไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’” “จริงอย่างนั้น ท่านผู้เจริญ ข้าพเจ้าเคยมีความเห็นอย่างนี้ว่า ‘โลกอื่นไม่มี สัตว์ผู้เป็นโอปปาติกะไม่มี ผลวิบากของกรรมที่ทำดีทำชั่วไม่มี’ แต่ท่านพระกุมารกัสสปะได้ทำให้ข้าพเจ้าออกจากทิฏฐิอันเลวทรามนั้นแล้ว” “อาวุโส ก็อุตตรมาณพผู้เป็นพนักงานในทานของท่าน ไปเกิดที่ไหน” “ข้าแต่ท่านผู้เจริญ อุตตรมาณพผู้เป็นพนักงานในทานของข้าพเจ้า เขาให้ทานโดยเคารพ ให้ทานด้วยมือตนเอง ให้ทานด้วยความนอบน้อม ให้ทานไม่เหมือนทิ้งเสีย หลังจากตายเพราะกายแตก เขาจึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เป็นสหายของเหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์ ส่วนข้าพเจ้าให้ทานโดยไม่เคารพ ให้ทานมิใช่ด้วยมือตนเอง ให้ทานด้วยความไม่นอบน้อม ให้ทานเหมือนทิ้งเสีย หลังจากตายเพราะกายแตก จึงเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทวดาชั้นจาตุมหาราชิกาในเสรีสกวิมานอันว่างเปล่า เพราะเหตุนั้น ข้าแต่ท่านพระควัมปติผู้เจริญ ขอท่านจงไปยังมนุษยโลกแล้วจงประกาศอย่างนี้ว่า ‘ท่านทั้งหลายจงให้ทานโดยเคารพ จงให้ทานด้วยมือตนเอง จงให้ทานด้วยความนอบน้อม จงให้ทานไม่เหมือนทิ้งเสีย ปายาสิราชัญญะให้ทานโดยไม่เคารพ ให้ทานมิใช่ด้วยมือตนเอง ให้ทานด้วยความไม่นอบน้อม ให้ทานเหมือนทิ้งเสีย หลังจากตายเพราะกายแตก จึงเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทวดาชั้นจาตุมหาราชิกาในเสรีสกวิมานอันว่างเปล่า ส่วนอุตตรมาณพผู้เป็นพนักงานในทานของท่านปายาสินั้น เขาให้ทานโดยเคารพ ให้ทานด้วยมือตนเอง ให้ทานด้วยความนอบน้อม ให้ทานไม่เหมือนทิ้งเสีย หลังจากตายเพราะกายแตก เขาจึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เป็นสหายของเหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์’”

---

අථ ඛො ආයස්මා ගවම්පති මනුස්සලොකං ආගන්ත්වා එවමාරොචෙසි – ‘‘සක්කච්චං දානං දෙථ, සහත්ථා දානං දෙථ, චිත්තීකතං දානං දෙථ, අනපවිද්ධං දානං දෙථ. පායාසි රාජඤ්ඤො අසක්කච්චං දානං දත්වා අසහත්ථා දානං දත්වා අචිත්තීකතං දානං දත්වා අපවිද්ධං දානං දත්වා කායස්ස භෙදා පරං මරණා චාතුමහාරාජිකානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපන්නො සුඤ්ඤං සෙරීසකං විමානං. යො පන තස්ස දානෙ වාවටො අහොසි උත්තරො [Pg.283] නාම මාණවො, සො සක්කච්චං දානං දත්වා සහත්ථා දානං දත්වා චිත්තීකතං දානං දත්වා අනපවිද්ධං දානං දත්වා කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපන්නො දෙවානං තාවතිංසානං සහබ්‍යත’’න්ති.

ครั้งนั้น ท่านพระควัมปติมายังมนุษยโลกแล้วได้ประกาศอย่างนี้ว่า “ท่านทั้งหลายจงให้ทานโดยเคารพ จงให้ทานด้วยมือตนเอง จงให้ทานด้วยความนอบน้อม จงให้ทานไม่เหมือนทิ้งเสีย ปายาสิราชัญญะให้ทานโดยไม่เคารพ ให้ทานมิใช่ด้วยมือตนเอง ให้ทานด้วยความไม่นอบน้อม ให้ทานเหมือนทิ้งเสีย หลังจากตายเพราะกายแตก จึงเข้าถึงความเป็นสหายของเหล่าเทวดาชั้นจาตุมหาราชิกาในเสรีสกวิมานอันว่างเปล่า ส่วนอุตตรมาณพผู้เป็นพนักงานในทานของท่านปายาสินั้น เขาให้ทานโดยเคารพ ให้ทานด้วยมือตนเอง ให้ทานด้วยความนอบน้อม ให้ทานไม่เหมือนทิ้งเสีย หลังจากตายเพราะกายแตก เขาจึงเข้าถึงสุคติโลกสวรรค์ เป็นสหายของเหล่าเทวดาชั้นดาวดึงส์”

---

පායාසිසුත්තං නිට්ඨිතං දසමං.

ปายาสิสูตรที่ ๑๐ จบ

---

මහාවග්ගො නිට්ඨිතො.

มหาวรรค จบ

---

තස්සුද්දානං –

อุททานของวรรคนั้น คือ

---

මහාපදාන නිදානං, නිබ්බානඤ්ච සුදස්සනං;

ජනවසභ ගොවින්දං, සමයං සක්කපඤ්හකං;

මහාසතිපට්ඨානඤ්ච, පායාසි දසමං භවෙ.

มหาปทานสูตร, นิทานสูตร, ปรินิพพานสูตร, สุทัสสนสูตร, ชนวสภสูตร, โควินทสูตร, สมัยสูตร, สักกปัญหสูตร, มหาสติปัฏฐานสูตร และปายาสิสูตรเป็นที่ ๑๐

---

මහාවග්ගපාළි නිට්ඨිතා.

พระบาลีมหาวรรค จบ