বাংলা
পালিঅট্ঠকথাটীকাঅন্ন
1101 পারাজিক পালি
1102 পাচিত্তিয় পালি
1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়)
1104 চূলবগ্গ পালি
1105 পরিবার পালি
1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১
1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২
1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা
1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়)
1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা
1206 পরিবার অট্ঠকথা
1301 সারত্থদীপনী টীকা-১
1302 সারত্থদীপনী টীকা-২
1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩
1401 দ্বেমাতিকাপালি
1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা
1403 বজিরবুদ্ধি টীকা
1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১
1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২
1406 বিনয়ালংকার টীকা-১
1407 বিনয়ালংকার টীকা-২
1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা
1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয়
1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১
1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২
1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি
1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা

8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১
8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২
8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১
8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২
8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা

8406 দীঘনিকায় (পু-বি)
8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি)
8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি)
8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি)
8410 বিনয়পিটক (পু-বি)
8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি)
8412 অট্ঠকথা (পু-বি)
8413 নিরুত্তিদীপনী
8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ
8415 অনুদীপনীপাঠ
8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ
8417 নমক্কারটীকা
8418 মহাপণামপাঠ
8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা
8420 সুতবন্দনা
8421 কমলাঞ্জলি
8422 জিনালংকার
8423 পজ্জমধু
8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী
8425 চূলগন্থবংস
8426 মহাবংস
8427 সাসনবংস
8428 কচ্চায়নব্যাকরণং
8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং
8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা)
8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা)
8432 পদরূপসিদ্ধি
8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা
8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ
8435 বুত্তোদয়পাঠ
8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ
8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা
8438 সুবোধালংকারপাঠ
8439 সুবোধালংকারটীকা
8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার
8441 লোকনীতি
8442 সুত্তন্তনীতি
8443 সূরস্সতীনীতি
8444 মহারহনীতি
8445 ধম্মনীতি
8446 কবিদপ্পণনীতি
8447 নীতিমঞ্জরী
8448 নরদক্খদীপনী
8449 চতুরারক্খদীপনী
8450 চাণক্যনীতি
8451 রসবাহিনী
8452 সীমাবিসোধনীপাঠ
8453 বেস্সন্তরগীতি
8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা
8455 থূপবংস
8456 দাঠাবংস
8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া
8458 ধাতুবংস
8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস
8460 জিনচরিতয়
8461 জিনবংসদীপং
8462 তেলকটাহগাথা
8463 মিলিদটীকা
8464 পদমঞ্জরী
8465 পদসাধনং
8466 সদ্দবিন্দুপকরণং
8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা
8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি
2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ)
2103 পাথিকবগ্গ পালি
2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ)
2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা
2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা
2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ)
2303 পাথিকবগ্গ টীকা
2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১
2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি
3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি
3103 উপরিপণ্ণাস পালি
3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১
3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২
3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা
3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা
3301 মূলপণ্ণাস টীকা
3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা
3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি
4102 নিদানবগ্গ পালি
4103 খন্ধবগ্গ পালি
4104 সলায়তনবগ্গ পালি
4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)
4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা
4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা
4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা
4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা
4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)
4301 সগাথাবগ্গ টীকা
4302 নিদানবগ্গ টীকা
4303 খন্ধবগ্গ টীকা
4304 সলায়তনবগ্গ টীকা
4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি
5102 দুকনিপাত পালি
5103 তিকনিপাত পালি
5104 চতুক্কনিপাত পালি
5105 পঞ্চকনিপাত পালি
5106 ছক্কনিপাত পালি
5107 সত্তকনিপাত পালি
5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি
5109 নবকনিপাত পালি
5110 দশকনিপাত পালি
5111 একাদশকনিপাত পালি
5201 এককনিপাত অট্ঠকথা
5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা
5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা
5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা
5301 এককনিপাত টীকা
5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা
5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা
5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি
6102 ধম্মপদ পালি
6103 উদান পালি
6104 ইতিবুত্তক পালি
6105 সুত্তনিপাত পালি
6106 বিমানবত্থু পালি
6107 পেতবত্থু পালি
6108 থেরগাথা পালি
6109 থেরীগাথা পালি
6110 অপদান পালি-১
6111 অপদান পালি-২
6112 বুদ্ধবংস পালি
6113 চরিয়াপিটক পালি
6114 জাতক পালি-১
6115 জাতক পালি-২
6116 মহানিদ্দেস পালি
6117 চূলনিদ্দেস পালি
6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি
6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি
6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি
6121 পেটকোপদেস পালি
6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা
6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১
6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২
6204 উদান অট্ঠকথা
6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা
6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১
6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২
6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা
6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা
6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১
6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২
6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা
6213 অপদান অট্ঠকথা-১
6214 অপদান অট্ঠকথা-২
6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা
6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা
6217 জাতক অট্ঠকথা-১
6218 জাতক অট্ঠকথা-২
6219 জাতক অট্ঠকথা-৩
6220 জাতক অট্ঠকথা-৪
6221 জাতক অট্ঠকথা-৫
6222 জাতক অট্ঠকথা-৬
6223 জাতক অট্ঠকথা-৭
6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা
6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা
6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১
6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২
6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা
6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা
6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি
7102 বিভঙ্গ পালি
7103 ধাতুকথা পালি
7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি
7105 কথাবত্থু পালি
7106 যমক পালি-১
7107 যমক পালি-২
7108 যমক পালি-৩
7109 পট্ঠান পালি-১
7110 পট্ঠান পালি-২
7111 পট্ঠান পালি-৩
7112 পট্ঠান পালি-৪
7113 পট্ঠান পালি-৫
7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা
7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা
7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা
7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা
7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা
7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা
7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা
7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা
7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো
7307 অভিধম্মত্থসংগহো
7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা
7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利義註複註藏外典籍
1101 巴拉基咖(波羅夷)
1102 巴吉帝亞(波逸提)
1103 大品(律藏)
1104 小品
1105 附隨
1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1
1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2
1203 巴吉帝亞(波逸提)義註
1204 大品義註(律藏)
1205 小品義註
1206 附隨義註
1301 心義燈-1
1302 心義燈-2
1303 心義燈-3
1401 疑惑度脫
1402 律攝註釋
1403 金剛智疏
1404 疑難解除疏-1
1405 疑難解除疏-2
1406 律莊嚴疏-1
1407 律莊嚴疏-2
1408 古老解惑疏
1409 律抉擇-上抉擇
1410 律抉擇疏-1
1411 律抉擇疏-2
1412 巴吉帝亞等啟請經
1413 小戒學-根本戒學

8401 清淨道論-1
8402 清淨道論-2
8403 清淨道大複註-1
8404 清淨道大複註-2
8405 清淨道論導論

8406 長部問答
8407 中部問答
8408 相應部問答
8409 增支部問答
8410 律藏問答
8411 論藏問答
8412 義注問答
8413 語言學詮釋手冊
8414 勝義顯揚
8415 隨燈論誦
8416 發趣論燈論
8417 禮敬文
8418 大禮敬文
8419 依相讚佛偈
8420 經讚
8421 蓮花供
8422 勝者莊嚴
8423 語蜜
8424 佛德偈集
8425 小史
8427 佛教史
8426 大史
8429 目犍連文法
8428 迦旃延文法
8430 文法寶鑑(詞幹篇)
8431 文法寶鑑(詞根篇)
8432 詞形成論
8433 目犍連五章
8434 應用成就讀本
8435 音韻論讀本
8436 阿毗曇燈讀本
8437 阿毗曇燈疏
8438 妙莊嚴論讀本
8439 妙莊嚴論疏
8440 初學入門義抉擇精要
8446 詩王智論
8447 智論花鬘
8445 法智論
8444 大羅漢智論
8441 世間智論
8442 經典智論
8443 勇士百智論
8450 考底利耶智論
8448 人眼燈
8449 四護衛燈
8451 妙味之流
8452 界清淨
8453 韋桑達拉頌
8454 目犍連語釋五章
8455 塔史
8456 佛牙史
8457 詞根讀本注釋
8458 舍利史
8459 象頭山寺史
8460 勝者行傳
8461 勝者宗燈
8462 油鍋偈
8463 彌蘭王問疏
8464 詞花鬘
8465 詞成就論
8466 正理滴論
8467 迦旃延詞根注
8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品
2102 大品(長部)
2103 波梨品
2201 戒蘊品註義註
2202 大品義註(長部)
2203 波梨品義註
2301 戒蘊品疏
2302 大品複註(長部)
2303 波梨品複註
2304 戒蘊品新複註-1
2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經
3102 中五十經
3103 後五十經
3201 根本五十義註-1
3202 根本五十義註-2
3203 中五十義註
3204 後五十義註
3301 根本五十經複註
3302 中五十經複註
3303 後五十經複註
4101 有偈品
4102 因緣品
4103 蘊品
4104 六處品
4105 大品(相應部)
4201 有偈品義注
4202 因緣品義注
4203 蘊品義注
4204 六處品義注
4205 大品義注(相應部)
4301 有偈品複註
4302 因緣品註
4303 蘊品複註
4304 六處品複註
4305 大品複註(相應部)
5101 一集經
5102 二集經
5103 三集經
5104 四集經
5105 五集經
5106 六集經
5107 七集經
5108 八集等經
5109 九集經
5110 十集經
5111 十一集經
5201 一集義註
5202 二、三、四集義註
5203 五、六、七集義註
5204 八、九、十、十一集義註
5301 一集複註
5302 二、三、四集複註
5303 五、六、七集複註
5304 八集等複註
6101 小誦
6102 法句經
6103 自說
6104 如是語
6105 經集
6106 天宮事
6107 餓鬼事
6108 長老偈
6109 長老尼偈
6110 譬喻-1
6111 譬喻-2
6112 諸佛史
6113 所行藏
6114 本生-1
6115 本生-2
6116 大義釋
6117 小義釋
6118 無礙解道
6119 導論
6120 彌蘭王問
6121 藏釋
6201 小誦義注
6202 法句義注-1
6203 法句義注-2
6204 自說義注
6205 如是語義註
6206 經集義注-1
6207 經集義注-2
6208 天宮事義注
6209 餓鬼事義注
6210 長老偈義注-1
6211 長老偈義注-2
6212 長老尼義注
6213 譬喻義注-1
6214 譬喻義注-2
6215 諸佛史義注
6216 所行藏義注
6217 本生義注-1
6218 本生義注-2
6219 本生義注-3
6220 本生義注-4
6221 本生義注-5
6222 本生義注-6
6223 本生義注-7
6224 大義釋義注
6225 小義釋義注
6226 無礙解道義注-1
6227 無礙解道義注-2
6228 導論義注
6301 導論複註
6302 導論明解
7101 法集論
7102 分別論
7103 界論
7104 人施設論
7105 論事
7106 雙論-1
7107 雙論-2
7108 雙論-3
7109 發趣論-1
7110 發趣論-2
7111 發趣論-3
7112 發趣論-4
7113 發趣論-5
7201 法集論義註
7202 分別論義註(迷惑冰消)
7203 五部論義註
7301 法集論根本複註
7302 分別論根本複註
7303 五論根本複註
7304 法集論複註
7305 五論複註
7306 阿毘達摩入門
7307 攝阿毘達磨義論
7308 阿毘達摩入門古複註
7309 阿毘達摩論母

English
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon PaliCommentairesSous-commentairesAutres
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-KanonKommentareSubkommentareSonstige
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैननकमेंट्रीउप-टिप्पणियाँअन्य
1101 पाराजिक पाळि
1102 पाचित्तिय पाळि
1103 महावग्ग पाळि (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळि
1105 परिवार पाळि
1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1
1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-1
1302 सारत्थदीपनी टीका-2
1303 सारत्थदीपनी टीका-3
1401 द्वेमातिकापाळि
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-1
1405 विमतिविनोदनी टीका-2
1406 विनयालंकार टीका-1
1407 विनयालंकार टीका-2
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-1
1411 विनयविनिच्छय टीका-2
1412 पाचित्यादियोजनापाळि
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-1
8402 विसुद्धिमग्ग-2
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवन्दना
8421 कमलाञ्जलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगन्थवंस
8427 सासनवंस
8426 महावंस
8429 मोग्गल्लानब्याकरणं
8428 कच्चायनब्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपञ्चिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमञ्जरी
8445 धम्मनीति
8444 महारहनीति
8441 लोकनीति
8442 सुत्तन्तनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8450 चाणक्यनीति
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8451 रसवाहिनी
8452 सीमविसोधनीपाठ
8453 वेस्सन्तरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमञ्जरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिन्दुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा
8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि
2102 महावग्ग पाळि (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळि
2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1
2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि
3102 मज्झिमपण्णास पाळि
3103 उपरिपण्णास पाळि
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि
4102 निदानवग्ग पाळि
4103 खन्धवग्ग पाळि
4104 सळायतनवग्ग पाळि
4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खन्धवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि
5102 दुकनिपात पाळि
5103 तिकनिपात पाळि
5104 चतुक्कनिपात पाळि
5105 पञ्चकनिपात पाळि
5106 छक्कनिपात पाळि
5107 सत्तकनिपात पाळि
5108 अट्ठकादिनिपात पाळि
5109 नवकनिपात पाळि
5110 दसकनिपात पाळि
5111 एकादसकनिपात पाळि
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि
6102 धम्मपद पाळि
6103 उदान पाळि
6104 इतिवुत्तक पाळि
6105 सुत्तनिपात पाळि
6106 विमानवत्थु पाळि
6107 पेतवत्थु पाळि
6108 थेरगाथा पाळि
6109 थेरीगाथा पाळि
6110 अपदान पाळि-1
6111 अपदान पाळि-2
6112 बुद्धवंस पाळि
6113 चरियापिटक पाळि
6114 जातक पाळि-1
6115 जातक पाळि-2
6116 महानिद्देस पाळि
6117 चूळनिद्देस पाळि
6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि
6119 नेत्तिप्पकरण पाळि
6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि
6121 पेटकोपदेस पाळि
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-1
6203 धम्मपद अट्ठकथा-2
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-1
6214 अपदान अट्ठकथा-2
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-1
6218 जातक अट्ठकथा-2
6219 जातक अट्ठकथा-3
6220 जातक अट्ठकथा-4
6221 जातक अट्ठकथा-5
6222 जातक अट्ठकथा-6
6223 जातक अट्ठकथा-7
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1
6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि
7102 विभङ्ग पाळि
7103 धातुकथा पाळि
7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि
7105 कथावत्थु पाळि
7106 यमक पाळि-1
7107 यमक पाळि-2
7108 यमक पाळि-3
7109 पट्ठान पाळि-1
7110 पट्ठान पाळि-2
7111 पट्ठान पाळि-3
7112 पट्ठान पाळि-4
7113 पट्ठान पाळि-5
7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका
7302 विभङ्ग-मूलटीका
7303 पञ्चपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका
7305 पञ्चपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळि


නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

उन भगवान्, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध को नमस्कार।

දීඝනිකායො

दीघनिकाय

මහාවග්ගපාළි

महावग्गपालि

1. මහාපදානසුත්තං

१. महापदान सुत्त

පුබ්බෙනිවාසපටිසංයුත්තකථා

पूर्वनिवास-संयुक्त कथा

1. එවං [Pg.1] මෙ සුතං – එකං සමයං භගවා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙ කරෙරිකුටිකායං. අථ ඛො සම්බහුලානං භික්ඛූනං පච්ඡාභත්තං පිණ්ඩපාතපටික්කන්තානං කරෙරිමණ්ඩලමාළෙ සන්නිසින්නානං සන්නිපතිතානං පුබ්බෙනිවාසපටිසංයුත්තා ධම්මී කථා උදපාදි – ‘‘ඉතිපි පුබ්බෙනිවාසො, ඉතිපි පුබ්බෙනිවාසො’’ති.

१. ऐसा मैंने सुना है - एक समय भगवान् श्रावस्ती में अनाथपिण्डिक के आराम (उद्यान) जेतवन में करेरी कुटी में विहार कर रहे थे। तब भोजन के पश्चात् भिक्षाटन से लौटे हुए बहुत से भिक्षु, जो करेरी मण्डप में एक साथ बैठे और एकत्रित हुए थे, उनके बीच पूर्वनिवास से संबंधित धर्म-चर्चा उत्पन्न हुई - 'पूर्वनिवास ऐसा है, पूर्वनिवास वैसा है'।

2. අස්සොසි ඛො භගවා දිබ්බාය සොතධාතුයා විසුද්ධාය අතික්කන්තමානුසිකාය තෙසං භික්ඛූනං ඉමං කථාසල්ලාපං. අථ ඛො භගවා උට්ඨායාසනා යෙන කරෙරිමණ්ඩලමාළො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි, නිසජ්ජ ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘කායනුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා; කා ච පන වො අන්තරාකථා විප්පකතා’’ති?

२. भगवान् ने अपनी दिव्य, विशुद्ध और मानुषिक श्रवण शक्ति से परे श्रोत्र-धातु से उन भिक्षुओं की इस बातचीत को सुना। तब भगवान् अपने आसन से उठकर जहाँ करेरी मण्डप था, वहाँ पहुँचे; पहुँचकर बिछाए हुए आसन पर बैठ गए। बैठकर भगवान् ने भिक्षुओं को संबोधित किया - 'भिक्षुओं, तुम अभी किस चर्चा के लिए यहाँ बैठे हो? और तुम्हारी कौन सी बीच की चर्चा अधूरी रह गई है?'

එවං වුත්තෙ තෙ භික්ඛූ භගවන්තං එතදවොචුං – ‘‘ඉධ, භන්තෙ, අම්හාකං පච්ඡාභත්තං පිණ්ඩපාතපටික්කන්තානං කරෙරිමණ්ඩලමාළෙ සන්නිසින්නානං සන්නිපතිතානං පුබ්බෙනිවාසපටිසංයුත්තා ධම්මී කථා උදපාදි – ‘ඉතිපි පුබ්බෙනිවාසො ඉතිපි පුබ්බෙනිවාසො’ති. අයං ඛො නො, භන්තෙ, අන්තරාකථා විප්පකතා. අථ භගවා අනුප්පත්තො’’ති.

ऐसा कहे जाने पर उन भिक्षुओं ने भगवान् से यह कहा - 'भन्ते, यहाँ भोजन के पश्चात् भिक्षाटन से लौटे हुए हम लोगों के बीच, जो करेरी मण्डप में एक साथ बैठे और एकत्रित हुए थे, पूर्वनिवास से संबंधित धर्म-चर्चा उत्पन्न हुई थी - 'पूर्वनिवास ऐसा है, पूर्वनिवास वैसा है'। भन्ते, हमारी यही बीच की चर्चा अधूरी रह गई थी, तभी भगवान् यहाँ पधार गए'।

3. ‘‘ඉච්ඡෙය්‍යාථ [Pg.2] නො තුම්හෙ, භික්ඛවෙ, පුබ්බෙනිවාසපටිසංයුත්තං ධම්මිං කථං සොතු’’න්ති? ‘‘එතස්ස, භගවා, කාලො; එතස්ස, සුගත, කාලො; යං භගවා පුබ්බෙනිවාසපටිසංයුත්තං ධම්මිං කථං කරෙය්‍ය, භගවතො සුත්වා භික්ඛූ ධාරෙස්සන්තී’’ති. ‘‘තෙන හි, භික්ඛවෙ, සුණාථ,සාධුකං මනසි කරොථ, භාසිස්සාමී’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො තෙ භික්ඛූ භගවතො පච්චස්සොසුං. භගවා එතදවොච –

३. 'भिक्षुओं, क्या तुम पूर्वनिवास से संबंधित धर्म-चर्चा सुनना चाहोगे?' 'भगवन्, इसके लिए यह सही समय है; सुगत, इसके लिए यह सही समय है कि भगवान् पूर्वनिवास से संबंधित धर्म-चर्चा करें, भगवान् से सुनकर भिक्षु उसे धारण करेंगे।' 'तो भिक्षुओं, सुनो, अच्छी तरह मन में धारण करो, मैं कहूँगा।' 'जी भन्ते', उन भिक्षुओं ने भगवान् को उत्तर दिया। भगवान् ने यह कहा -

4. ‘‘ඉතො සො, භික්ඛවෙ, එකනවුතිකප්පෙ යං විපස්සී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො ලොකෙ උදපාදි. ඉතො සො, භික්ඛවෙ, එකතිංසෙ කප්පෙ යං සිඛී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො ලොකෙ උදපාදි. තස්මිඤ්ඤෙව ඛො, භික්ඛවෙ, එකතිංසෙ කප්පෙ වෙස්සභූ භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො ලොකෙ උදපාදි. ඉමස්මිඤ්ඤෙව ඛො, භික්ඛවෙ, භද්දකප්පෙ කකුසන්ධො භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො ලොකෙ උදපාදි. ඉමස්මිඤ්ඤෙව ඛො, භික්ඛවෙ, භද්දකප්පෙ කොණාගමනො භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො ලොකෙ උදපාදි. ඉමස්මිඤ්ඤෙව ඛො, භික්ඛවෙ, භද්දකප්පෙ කස්සපො භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො ලොකෙ උදපාදි. ඉමස්මිඤ්ඤෙව ඛො, භික්ඛවෙ, භද්දකප්පෙ අහං එතරහි අරහං සම්මාසම්බුද්ධො ලොකෙ උප්පන්නො.

४. 'भिक्षुओं, आज से इक्यानवे कल्प पूर्व, जिस कल्प में विपश्यी भगवान्, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध लोक में उत्पन्न हुए थे। भिक्षुओं, आज से इकतीस कल्प पूर्व, जिस कल्प में शिखी भगवान्, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध लोक में उत्पन्न हुए थे। भिक्षुओं, उसी इकतीसवें कल्प में ही विश्वभू भगवान्, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध लोक में उत्पन्न हुए थे। भिक्षुओं, इसी भद्रकल्प में ही ककुसन्ध भगवान्, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध लोक में उत्पन्न हुए थे। भिक्षुओं, इसी भद्रकल्प में ही कोणागमन भगवान्, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध लोक में उत्पन्न हुए थे। भिक्षुओं, इसी भद्रकल्प में ही काश्यप भगवान्, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध लोक में उत्पन्न हुए थे। भिक्षुओं, इसी भद्रकल्प में ही अब मैं अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध लोक में उत्पन्न हुआ हूँ।

5. ‘‘විපස්සී, භික්ඛවෙ, භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො ඛත්තියො ජාතියා අහොසි, ඛත්තියකුලෙ උදපාදි. සිඛී, භික්ඛවෙ, භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො ඛත්තියො ජාතියා අහොසි, ඛත්තියකුලෙ උදපාදි. වෙස්සභූ, භික්ඛවෙ, භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො ඛත්තියො ජාතියා අහොසි, ඛත්තියකුලෙ උදපාදි. කකුසන්ධො, භික්ඛවෙ, භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො බ්‍රාහ්මණො ජාතියා අහොසි, බ්‍රාහ්මණකුලෙ උදපාදි. කොණාගමනො, භික්ඛවෙ, භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො බ්‍රාහ්මණො ජාතියා අහොසි, බ්‍රාහ්මණකුලෙ උදපාදි. කස්සපො, භික්ඛවෙ, භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො බ්‍රාහ්මණො ජාතියා අහොසි, බ්‍රාහ්මණකුලෙ උදපාදි. අහං, භික්ඛවෙ, එතරහි අරහං සම්මාසම්බුද්ධො ඛත්තියො ජාතියා අහොසිං, ඛත්තියකුලෙ උප්පන්නො.

५. 'भिक्षुओं, विपश्यी भगवान्, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध जाति से क्षत्रिय थे, उनका जन्म क्षत्रिय कुल में हुआ था। भिक्षुओं, शिखी भगवान्, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध जाति से क्षत्रिय थे, उनका जन्म क्षत्रिय कुल में हुआ था। भिक्षुओं, विश्वभू भगवान्, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध जाति से क्षत्रिय थे, उनका जन्म क्षत्रिय कुल में हुआ था। भिक्षुओं, ककुसन्ध भगवान्, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध जाति से ब्राह्मण थे, उनका जन्म ब्राह्मण कुल में हुआ था। भिक्षुओं, कोणागमन भगवान्, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध जाति से ब्राह्मण थे, उनका जन्म ब्राह्मण कुल में हुआ था। भिक्षुओं, काश्यप भगवान्, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध जाति से ब्राह्मण थे, उनका जन्म ब्राह्मण कुल में हुआ था। भिक्षुओं, अब मैं अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध जाति से क्षत्रिय हूँ, मेरा जन्म क्षत्रिय कुल में हुआ है।

6. ‘‘විපස්සී[Pg.3], භික්ඛවෙ, භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො කොණ්ඩඤ්ඤො ගොත්තෙන අහොසි. සිඛී, භික්ඛවෙ, භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො කොණ්ඩඤ්ඤො ගොත්තෙන අහොසි. වෙස්සභූ, භික්ඛවෙ, භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො කොණ්ඩඤ්ඤො ගොත්තෙන අහොසි. කකුසන්ධො, භික්ඛවෙ, භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො කස්සපො ගොත්තෙන අහොසි. කොණාගමනො, භික්ඛවෙ, භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො කස්සපො ගොත්තෙන අහොසි. කස්සපො, භික්ඛවෙ, භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො කස්සපො ගොත්තෙන අහොසි. අහං, භික්ඛවෙ, එතරහි අරහං සම්මාසම්බුද්ධො ගොතමො ගොත්තෙන අහොසිං.

६. 'भिक्षुओं, विपश्यी भगवान्, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध गोत्र से कौण्डिन्य थे। भिक्षुओं, शिखी भगवान्, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध गोत्र से कौण्डिन्य थे। भिक्षुओं, विश्वभू भगवान्, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध गोत्र से कौण्डिन्य थे। भिक्षुओं, ककुसन्ध भगवान्, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध गोत्र से काश्यप थे। भिक्षुओं, कोणागमन भगवान्, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध गोत्र से काश्यप थे। भिक्षुओं, काश्यप भगवान्, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध गोत्र से काश्यप थे। भिक्षुओं, अब मैं अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध गोत्र से गौतम हूँ।

7. ‘‘විපස්සිස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස අසීතිවස්සසහස්සානි ආයුප්පමාණං අහොසි. සිඛිස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස සත්තතිවස්සසහස්සානි ආයුප්පමාණං අහොසි. වෙස්සභුස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස සට්ඨිවස්සසහස්සානි ආයුප්පමාණං අහොසි. කකුසන්ධස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස චත්තාලීසවස්සසහස්සානි ආයුප්පමාණං අහොසි. කොණාගමනස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස තිංසවස්සසහස්සානි ආයුප්පමාණං අහොසි. කස්සපස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස වීසතිවස්සසහස්සානි ආයුප්පමාණං අහොසි. මය්හං, භික්ඛවෙ, එතරහි අප්පකං ආයුප්පමාණං පරිත්තං ලහුකං; යො චිරං ජීවති, සො වස්සසතං අප්පං වා භිය්‍යො.

७. भिक्षुओं, अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध विपस्सी भगवान की आयु का परिमाण अस्सी हजार वर्ष था। भिक्षुओं, अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध सिखी भगवान की आयु का परिमाण सत्तर हजार वर्ष था। भिक्षुओं, अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध वेस्सभू भगवान की आयु का परिमाण साठ हजार वर्ष था। भिक्षुओं, अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध ककुसन्ध भगवान की आयु का परिमाण चालीस हजार वर्ष था। भिक्षुओं, अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध कोणागमन भगवान की आयु का परिमाण तीस हजार वर्ष था। भिक्षुओं, अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध कस्सप भगवान की आयु का परिमाण बीस हजार वर्ष था। भिक्षुओं, इस समय मेरी आयु का परिमाण अल्प है, थोड़ा है, सीमित है; जो दीर्घजीवी होता है, वह सौ वर्ष या उससे कुछ कम या अधिक जीता है।

8. ‘‘විපස්සී, භික්ඛවෙ, භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො පාටලියා මූලෙ අභිසම්බුද්ධො. සිඛී, භික්ඛවෙ, භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො පුණ්ඩරීකස්ස මූලෙ අභිසම්බුද්ධො. වෙස්සභූ, භික්ඛවෙ, භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො සාලස්ස මූලෙ අභිසම්බුද්ධො. කකුසන්ධො, භික්ඛවෙ, භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො සිරීසස්ස මූලෙ අභිසම්බුද්ධො. කොණාගමනො, භික්ඛවෙ, භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො උදුම්බරස්ස මූලෙ අභිසම්බුද්ධො. කස්සපො, භික්ඛවෙ, භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො නිග්‍රොධස්ස මූලෙ අභිසම්බුද්ධො. අහං, භික්ඛවෙ, එතරහි අරහං සම්මාසම්බුද්ධො අස්සත්ථස්ස මූලෙ අභිසම්බුද්ධො.

८. भिक्षुओं, अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध विपस्सी भगवान ने पाटलि वृक्ष के नीचे बोधि प्राप्त की थी। भिक्षुओं, अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध सिखी भगवान ने पुण्डरीक वृक्ष के नीचे बोधि प्राप्त की थी। भिक्षुओं, अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध वेस्सभू भगवान ने साल वृक्ष के नीचे बोधि प्राप्त की थी। भिक्षुओं, अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध ककुसन्ध भगवान ने शिरीष वृक्ष के नीचे बोधि प्राप्त की थी। भिक्षुओं, अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध कोणागमन भगवान ने उदुम्बर वृक्ष के नीचे बोधि प्राप्त की थी। भिक्षुओं, अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध कस्सप भगवान ने न्यग्रोध (वट) वृक्ष के नीचे बोधि प्राप्त की थी। भिक्षुओं, इस समय मैं अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध अश्वत्थ (पीपल) वृक्ष के नीचे बोधि प्राप्त हुआ हूँ।

9. ‘‘විපස්සිස්ස[Pg.4], භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස ඛණ්ඩතිස්සං නාම සාවකයුගං අහොසි අග්ගං භද්දයුගං. සිඛිස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස අභිභූසම්භවං නාම සාවකයුගං අහොසි අග්ගං භද්දයුගං. වෙස්සභුස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස සොණුත්තරං නාම සාවකයුගං අහොසි අග්ගං භද්දයුගං. කකුසන්ධස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස විධුරසඤ්ජීවං නාම සාවකයුගං අහොසි අග්ගං භද්දයුගං. කොණාගමනස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස භිය්‍යොසුත්තරං නාම සාවකයුගං අහොසි අග්ගං භද්දයුගං. කස්සපස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස තිස්සභාරද්වාජං නාම සාවකයුගං අහොසි අග්ගං භද්දයුගං. මය්හං, භික්ඛවෙ, එතරහි සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානං නාම සාවකයුගං අහොසි අග්ගං භද්දයුගං.

९. भिक्षुओं, अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध विपस्सी भगवान के खण्ड और तिस्स नाम के श्रावक-युगल थे, जो अग्र और श्रेष्ठ युगल थे। भिक्षुओं, अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध सिखी भगवान के अभिभू और सम्भव नाम के श्रावक-युगल थे, जो अग्र और श्रेष्ठ युगल थे। भिक्षुओं, अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध वेस्सभू भगवान के सोण और उत्तर नाम के श्रावक-युगल थे, जो अग्र और श्रेष्ठ युगल थे। भिक्षुओं, अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध ककुसन्ध भगवान के विधुर और संजीय नाम के श्रावक-युगल थे, जो अग्र और श्रेष्ठ युगल थे। भिक्षुओं, अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध कोणागमन भगवान के भिय्योस और उत्तर नाम के श्रावक-युगल थे, जो अग्र और श्रेष्ठ युगल थे। भिक्षुओं, अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध कस्सप भगवान के तिस्स और भारद्वाज नाम के श्रावक-युगल थे, जो अग्र और श्रेष्ठ युगल थे। भिक्षुओं, इस समय मेरे सारिपुत्त और मोग्गल्लान नाम के श्रावक-युगल हैं, जो अग्र और श्रेष्ठ युगल हैं।

10. ‘‘විපස්සිස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස තයො සාවකානං සන්නිපාතා අහෙසුං. එකො සාවකානං සන්නිපාතො අහොසි අට්ඨසට්ඨිභික්ඛුසතසහස්සං, එකො සාවකානං සන්නිපාතො අහොසි භික්ඛුසතසහස්සං, එකො සාවකානං සන්නිපාතො අහොසි අසීතිභික්ඛුසහස්සානි. විපස්සිස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස ඉමෙ තයො සාවකානං සන්නිපාතා අහෙසුං සබ්බෙසංයෙව ඛීණාසවානං.

१०. भिक्षुओं, अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध विपस्सी भगवान के श्रावकों के तीन सम्मेलन हुए। श्रावकों का एक सम्मेलन अड़सठ लाख भिक्षुओं का था, श्रावकों का एक सम्मेलन एक लाख भिक्षुओं का था, और श्रावकों का एक सम्मेलन अस्सी हजार भिक्षुओं का था। भिक्षुओं, अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध विपस्सी भगवान के ये तीनों श्रावक-सम्मेलन केवल क्षीणास्त्रवों (अर्हन्तों) के ही थे।

‘‘සිඛිස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස තයො සාවකානං සන්නිපාතා අහෙසුං. එකො සාවකානං සන්නිපාතො අහොසි භික්ඛුසතසහස්සං, එකො සාවකානං සන්නිපාතො අහොසි අසීතිභික්ඛුසහස්සානි, එකො සාවකානං සන්නිපාතො අහොසි සත්තතිභික්ඛුසහස්සානි. සිඛිස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස ඉමෙ තයො සාවකානං සන්නිපාතා අහෙසුං සබ්බෙසංයෙව ඛීණාසවානං.

भिक्षुओं, अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध सिखी भगवान के श्रावकों के तीन सम्मेलन हुए। श्रावकों का एक सम्मेलन एक लाख भिक्षुओं का था, श्रावकों का एक सम्मेलन अस्सी हजार भिक्षुओं का था, और श्रावकों का एक सम्मेलन सत्तर हजार भिक्षुओं का था। भिक्षुओं, अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध सिखी भगवान के ये तीनों श्रावक-सम्मेलन केवल क्षीणास्त्रवों (अर्हन्तों) के ही थे।

‘‘වෙස්සභුස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස තයො සාවකානං සන්නිපාතා අහෙසුං. එකො සාවකානං සන්නිපාතො අහොසි අසීතිභික්ඛුසහස්සානි, එකො සාවකානං සන්නිපාතො අහොසි සත්තතිභික්ඛුසහස්සානි, එකො සාවකානං සන්නිපාතො අහොසි [Pg.5] සට්ඨිභික්ඛුසහස්සානි. වෙස්සභුස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස ඉමෙ තයො සාවකානං සන්නිපාතා අහෙසුං සබ්බෙසංයෙව ඛීණාසවානං.

भिक्षुओं, अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध वेस्सभू भगवान के श्रावकों के तीन सम्मेलन हुए। श्रावकों का एक सम्मेलन अस्सी हजार भिक्षुओं का था, श्रावकों का एक सम्मेलन सत्तर हजार भिक्षुओं का था, और श्रावकों का एक सम्मेलन साठ हजार भिक्षुओं का था। भिक्षुओं, अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध वेस्सभू भगवान के ये तीनों श्रावक-सम्मेलन केवल क्षीणास्त्रवों (अर्हन्तों) के ही थे।

‘‘කකුසන්ධස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස එකො සාවකානං සන්නිපාතො අහොසි චත්තාලීසභික්ඛුසහස්සානි. කකුසන්ධස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස අයං එකො සාවකානං සන්නිපාතො අහොසි සබ්බෙසංයෙව ඛීණාසවානං.

भिक्षुओं, अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध ककुसन्ध भगवान के श्रावकों का एक ही सम्मेलन हुआ, जो चालीस हजार भिक्षुओं का था। भिक्षुओं, अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध ककुसन्ध भगवान का यह एक श्रावक-सम्मेलन केवल क्षीणास्त्रवों (अर्हन्तों) का ही था।

‘‘කොණාගමනස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස එකො සාවකානං සන්නිපාතො අහොසි තිංසභික්ඛුසහස්සානි. කොණාගමනස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස අයං එකො සාවකානං සන්නිපාතො අහොසි සබ්බෙසංයෙව ඛීණාසවානං.

भिक्षुओं, अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध कोणागमन भगवान के श्रावकों का एक ही सम्मेलन हुआ, जो तीस हजार भिक्षुओं का था। भिक्षुओं, अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध कोणागमन भगवान का यह एक श्रावक-सम्मेलन केवल क्षीणास्त्रवों (अर्हन्तों) का ही था।

‘‘කස්සපස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස එකො සාවකානං සන්නිපාතො අහොසි වීසතිභික්ඛුසහස්සානි. කස්සපස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස අයං එකො සාවකානං සන්නිපාතො අහොසි සබ්බෙසංයෙව ඛීණාසවානං.

भिक्षुओं, अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध कस्सप भगवान के श्रावकों का एक ही सम्मेलन हुआ, जो बीस हजार भिक्षुओं का था। भिक्षुओं, अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध कस्सप भगवान का यह एक श्रावक-सम्मेलन केवल क्षीणास्त्रवों (अर्हन्तों) का ही था।

‘‘මය්හං, භික්ඛවෙ, එතරහි එකො සාවකානං සන්නිපාතො අහොසි අඩ්ඪතෙළසානි භික්ඛුසතානි. මය්හං, භික්ඛවෙ, අයං එකො සාවකානං සන්නිපාතො අහොසි සබ්බෙසංයෙව ඛීණාසවානං.

हे भिक्षुओं! इस समय मेरे श्रावकों का एक ही सम्मेलन हुआ, जिसमें बारह सौ पचास भिक्षु थे। हे भिक्षुओं! मेरे श्रावकों का यह एक ही सम्मेलन हुआ और वे सभी क्षीणास्त्रव (अर्हत्) ही थे।

11. ‘‘විපස්සිස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස අසොකො නාම භික්ඛු උපට්ඨාකො අහොසි අග්ගුපට්ඨාකො. සිඛිස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස ඛෙමඞ්කරො නාම භික්ඛු උපට්ඨාකො අහොසි අග්ගුපට්ඨාකො. වෙස්සභුස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස උපසන්තො නාම භික්ඛු උපට්ඨාකො අහොසි අග්ගුපට්ඨාකො. කකුසන්ධස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස බුද්ධිජො නාම භික්ඛු උපට්ඨාකො අහොසි අග්ගුපට්ඨාකො. කොණාගමනස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස සොත්ථිජො නාම භික්ඛු උපට්ඨාකො අහොසි අග්ගුපට්ඨාකො. කස්සපස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස සබ්බමිත්තො නාම [Pg.6] භික්ඛු උපට්ඨාකො අහොසි අග්ගුපට්ඨාකො. මය්හං, භික්ඛවෙ, එතරහි ආනන්දො නාම භික්ඛු උපට්ඨාකො අහොසි අග්ගුපට්ඨාකො.

११. हे भिक्षुओं! भगवान अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध विपस्सी के अशोक नामक भिक्षु सेवक और प्रधान सेवक थे। हे भिक्षुओं! भगवान अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध शिखी के खेमंकर नामक भिक्षु सेवक और प्रधान सेवक थे। हे भिक्षुओं! भगवान अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध वेस्सभू के उपसन्त नामक भिक्षु सेवक और प्रधान सेवक थे। हे भिक्षुओं! भगवान अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध ककुसन्ध के बुद्धिज़ नामक भिक्षु सेवक और प्रधान सेवक थे। हे भिक्षुओं! भगवान अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध कोणागमन के सोत्थिज नामक भिक्षु सेवक और प्रधान सेवक थे। हे भिक्षुओं! भगवान अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध कस्सप के सब्बमित्त नामक भिक्षु सेवक और प्रधान सेवक थे। हे भिक्षुओं! इस समय मेरे आनन्द नामक भिक्षु सेवक और प्रधान सेवक हैं।

12. ‘‘විපස්සිස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස බන්ධුමා නාම රාජා පිතා අහොසි. බන්ධුමතී නාම දෙවී මාතා අහොසි ජනෙත්ති. බන්ධුමස්ස රඤ්ඤො බන්ධුමතී නාම නගරං රාජධානී අහොසි.

१२. हे भिक्षुओं! भगवान अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध विपस्सी के पिता बंधुमा नामक राजा थे। बंधुमती नामक देवी उनकी जन्मदात्री माता थीं। राजा बंधुमा की राजधानी बंधुमती नामक नगर था।

‘‘සිඛිස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස අරුණො නාම රාජා පිතා අහොසි. පභාවතී නාම දෙවී මාතා අහොසි ජනෙත්ති. අරුණස්ස රඤ්ඤො අරුණවතී නාම නගරං රාජධානී අහොසි.

हे भिक्षुओं! भगवान अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध शिखी के पिता अरुण नामक राजा थे। प्रभावती नामक देवी उनकी जन्मदात्री माता थीं। राजा अरुण की राजधानी अरुणवती नामक नगर था।

‘‘වෙස්සභුස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස සුප්පතිතො නාම රාජා පිතා අහොසි. වස්සවතී නාම දෙවී මාතා අහොසි ජනෙත්ති. සුප්පතිතස්ස රඤ්ඤො අනොමං නාම නගරං රාජධානී අහොසි.

हे भिक्षुओं! भगवान अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध वेस्सभू के पिता सुप्पतित नामक राजा थे। वस्सवती नामक देवी उनकी जन्मदात्री माता थीं। राजा सुप्पतित की राजधानी अनोम नामक नगर था।

‘‘කකුසන්ධස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස අග්ගිදත්තො නාම බ්‍රාහ්මණො පිතා අහොසි. විසාඛා නාම බ්‍රාහ්මණී මාතා අහොසි ජනෙත්ති. තෙන ඛො පන, භික්ඛවෙ, සමයෙන ඛෙමො නාම රාජා අහොසි. ඛෙමස්ස රඤ්ඤො ඛෙමවතී නාම නගරං රාජධානී අහොසි.

हे भिक्षुओं! भगवान अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध ककुसन्ध के पिता अग्गिदत्त नामक ब्राह्मण थे। विशाखा नामक ब्राह्मणी उनकी जन्मदात्री माता थीं। हे भिक्षुओं! उस समय खेम नामक राजा थे। राजा खेम की राजधानी खेमवती नामक नगर था।

‘‘කොණාගමනස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස යඤ්ඤදත්තො නාම බ්‍රාහ්මණො පිතා අහොසි. උත්තරා නාම බ්‍රාහ්මණී මාතා අහොසි ජනෙත්ති. තෙන ඛො පන, භික්ඛවෙ, සමයෙන සොභො නාම රාජා අහොසි. සොභස්ස රඤ්ඤො සොභවතී නාම නගරං රාජධානී අහොසි.

हे भिक्षुओं! भगवान अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध कोणागमन के पिता यञ्ञदत्त नामक ब्राह्मण थे। उत्तरा नामक ब्राह्मणी उनकी जन्मदात्री माता थीं। हे भिक्षुओं! उस समय सोभ नामक राजा थे। राजा सोभ की राजधानी सोभवती नामक नगर था।

‘‘කස්සපස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස බ්‍රහ්මදත්තො නාම බ්‍රාහ්මණො පිතා අහොසි. ධනවතී නාම බ්‍රාහ්මණී මාතා අහොසි ජනෙත්ති. තෙන ඛො පන, භික්ඛවෙ, සමයෙන කිකී [Pg.7] නාම රාජා අහොසි. කිකිස්ස රඤ්ඤො බාරාණසී නාම නගරං රාජධානී අහොසි.

हे भिक्षुओं! भगवान अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध कस्सप के पिता ब्रह्मदत्त नामक ब्राह्मण थे। धनवती नामक ब्राह्मणी उनकी जन्मदात्री माता थीं। हे भिक्षुओं! उस समय किकी नामक राजा थे। राजा किकी की राजधानी वाराणसी नामक नगर था।

‘‘මය්හං, භික්ඛවෙ, එතරහි සුද්ධොදනො නාම රාජා පිතා අහොසි. මායා නාම දෙවී මාතා අහොසි ජනෙත්ති. කපිලවත්ථු නාම නගරං රාජධානී අහොසී’’ති. ඉදමවොච භගවා, ඉදං වත්වාන සුගතො උට්ඨායාසනා විහාරං පාවිසි.

हे भिक्षुओं! इस समय मेरे पिता शुद्धोदन नामक राजा थे। माया नामक देवी मेरी जन्मदात्री माता थीं। मेरी राजधानी कपिलवस्तु नामक नगर था। भगवान ने यह कहा। यह कहकर सुगत आसन से उठकर विहार में प्रविष्ट हुए।

13. අථ ඛො තෙසං භික්ඛූනං අචිරපක්කන්තස්ස භගවතො අයමන්තරාකථා උදපාදි – ‘‘අච්ඡරියං, ආවුසො, අබ්භුතං, ආවුසො, තථාගතස්ස මහිද්ධිකතා මහානුභාවතා. යත්‍ර හි නාම තථාගතො අතීතෙ බුද්ධෙ පරිනිබ්බුතෙ ඡින්නපපඤ්චෙ ඡින්නවටුමෙ පරියාදින්නවට්ටෙ සබ්බදුක්ඛවීතිවත්තෙ ජාතිතොපි අනුස්සරිස්සති, නාමතොපි අනුස්සරිස්සති, ගොත්තතොපි අනුස්සරිස්සති, ආයුප්පමාණතොපි අනුස්සරිස්සති, සාවකයුගතොපි අනුස්සරිස්සති, සාවකසන්නිපාතතොපි අනුස්සරිස්සති – ‘එවංජච්චා තෙ භගවන්තො අහෙසුං ඉතිපි, එවංනාමා එවංගොත්තා එවංසීලා එවංධම්මා එවංපඤ්ඤා එවංවිහාරී එවංවිමුත්තා තෙ භගවන්තො අහෙසුං ඉතිපී’’’ති.

१३. तब भगवान के प्रस्थान करने के कुछ ही समय बाद उन भिक्षुओं के बीच यह चर्चा उत्पन्न हुई— 'हे आयुष्मानों! यह आश्चर्यजनक है, हे आयुष्मानों! यह अद्भुत है कि तथागत कितने महान ऋद्धि-संपन्न और महान प्रभावशाली हैं। क्योंकि तथागत अतीत के उन बुद्धों का स्मरण कर लेते हैं जो परिनिर्वाण को प्राप्त हो चुके हैं, जिन्होंने प्रपंचों को काट दिया है, जिन्होंने (संसार के) मार्ग को काट दिया है, जिनका संसार-चक्र समाप्त हो गया है और जो सभी दुखों से पार हो चुके हैं—वे उन्हें जाति से भी स्मरण करते हैं, नाम से भी, गोत्र से भी, आयु के प्रमाण से भी, श्रावक-युगल से भी और श्रावक-सम्मेलन से भी कि— वे भगवान इस प्रकार की जाति वाले थे, इस प्रकार के नाम वाले, इस प्रकार के गोत्र वाले, इस प्रकार के शील वाले, इस प्रकार के धर्म (समाधि) वाले, इस प्रकार की प्रज्ञा वाले, इस प्रकार के विहार (निवास) वाले और इस प्रकार की विमुक्ति वाले वे भगवान थे'।

‘‘කිං නු ඛො, ආවුසො, තථාගතස්සෙව නු ඛො එසා ධම්මධාතු සුප්පටිවිද්ධා, යස්සා ධම්මධාතුයා සුප්පටිවිද්ධත්තා තථාගතො අතීතෙ බුද්ධෙ පරිනිබ්බුතෙ ඡින්නපපඤ්චෙ ඡින්නවටුමෙ පරියාදින්නවට්ටෙ සබ්බදුක්ඛවීතිවත්තෙ ජාතිතොපි අනුස්සරති, නාමතොපි අනුස්සරති, ගොත්තතොපි අනුස්සරති, ආයුප්පමාණතොපි අනුස්සරති, සාවකයුගතොපි අනුස්සරති, සාවකසන්නිපාතතොපි අනුස්සරති – ‘එවංජච්චා තෙ භගවන්තො අහෙසුං ඉතිපි, එවංනාමා එවංගොත්තා එවංසීලා එවංධම්මා එවංපඤ්ඤා එවංවිහාරී එවංවිමුත්තා තෙ භගවන්තො අහෙසුං ඉතිපී’ති, උදාහු දෙවතා තථාගතස්ස එතමත්ථං ආරොචෙසුං, යෙන තථාගතො අතීතෙ බුද්ධෙ පරිනිබ්බුතෙ ඡින්නපපඤ්චෙ ඡින්නවටුමෙ පරියාදින්නවට්ටෙ සබ්බදුක්ඛවීතිවත්තෙ ජාතිතොපි අනුස්සරති, නාමතොපි අනුස්සරති, ගොත්තතොපි අනුස්සරති, ආයුප්පමාණතොපි අනුස්සරති, සාවකයුගතොපි අනුස්සරති, සාවකසන්නිපාතතොපි අනුස්සරති – ‘එවංජච්චා තෙ භගවන්තො අහෙසුං ඉතිපි, එවංනාමා එවංගොත්තා එවංසීලා එවංධම්මා එවංපඤ්ඤා එවංවිහාරී එවංවිමුත්තා [Pg.8] තෙ භගවන්තො අහෙසුං ඉතිපී’’’ති. අයඤ්ච හිදං තෙසං භික්ඛූනං අන්තරාකථා විප්පකතා හොති.

"हे आयुष्मानों! क्या यह धर्म-धातु तथागत द्वारा ही भली-भांति साक्षात्कृत है, जिसके साक्षात्कृत होने के कारण तथागत अतीत के उन बुद्धों को—जो परिनिर्वृत्त हो चुके हैं, जिन्होंने प्रपंचों को काट दिया है, जिन्होंने पुनर्जन्म के मार्ग को काट दिया है, जिनका संसार-चक्र समाप्त हो गया है और जो सभी दुखों से पार हो चुके हैं—जाति से भी याद करते हैं, नाम से भी याद करते हैं, गोत्र से भी याद करते हैं, आयु के प्रमाण से भी याद करते हैं, श्रावक-युगल से भी याद करते हैं, और श्रावक-सभा से भी याद करते हैं कि 'वे भगवान ऐसी जाति के थे, ऐसे नाम वाले थे, ऐसे गोत्र वाले थे, ऐसे शील वाले थे, ऐसे धर्म (समाधि) वाले थे, ऐसी प्रज्ञा वाले थे, ऐसे विहार वाले थे और इस प्रकार विमुक्त थे'; अथवा क्या देवताओं ने तथागत को यह बात बताई है, जिससे तथागत अतीत के उन बुद्धों को—जो परिनिर्वृत्त हो चुके हैं, जिन्होंने प्रपंचों को काट दिया है, जिन्होंने पुनर्जन्म के मार्ग को काट दिया है, जिनका संसार-चक्र समाप्त हो गया है और जो सभी दुखों से पार हो चुके हैं—जाति से भी याद करते हैं, नाम से भी याद करते हैं, गोत्र से भी याद करते हैं, आयु के प्रमाण से भी याद करते हैं, श्रावक-युगल से भी याद करते हैं, और श्रावक-सभा से भी याद करते हैं कि 'वे भगवान ऐसी जाति के थे, ऐसे नाम वाले थे, ऐसे गोत्र वाले थे, ऐसे शील वाले थे, ऐसे धर्म वाले थे, ऐसी प्रज्ञा वाले थे, ऐसे विहार वाले थे और इस प्रकार विमुक्त थे'?" भिक्षुओं की यह बीच की चर्चा अधूरी ही थी।

14. අථ ඛො භගවා සායන්හසමයං පටිසල්ලානා වුට්ඨිතො යෙන කරෙරිමණ්ඩලමාළො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි. නිසජ්ජ ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘කායනුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා; කා ච පන වො අන්තරාකථා විප්පකතා’’ති?

१४. तब भगवान सायंकाल के समय ध्यान से उठकर जहाँ करेरी मण्डप था, वहाँ गए; और वहाँ जाकर बिछाए हुए आसन पर बैठ गए। बैठकर भगवान ने भिक्षुओं को संबोधित किया— "भिक्षुओं! तुम अभी किस चर्चा के लिए यहाँ बैठे हो? और तुम्हारी कौन सी बीच की चर्चा अधूरी रह गई है?"

එවං වුත්තෙ තෙ භික්ඛූ භගවන්තං එතදවොචුං – ‘‘ඉධ, භන්තෙ, අම්හාකං අචිරපක්කන්තස්ස භගවතො අයං අන්තරාකථා උදපාදි – ‘අච්ඡරියං, ආවුසො, අබ්භුතං, ආවුසො, තථාගතස්ස මහිද්ධිකතා මහානුභාවතා, යත්‍ර හි නාම තථාගතො අතීතෙ බුද්ධෙ පරිනිබ්බුතෙ ඡින්නපපඤ්චෙ ඡින්නවටුමෙ පරියාදින්නවට්ටෙ සබ්බදුක්ඛවීතිවත්තෙ ජාතිතොපි අනුස්සරිස්සති, නාමතොපි අනුස්සරිස්සති, ගොත්තතොපි අනුස්සරිස්සති, ආයුප්පමාණතොපි අනුස්සරිස්සති, සාවකයුගතොපි අනුස්සරිස්සති, සාවකසන්නිපාතතොපි අනුස්සරිස්සති – ‘‘එවංජච්චා තෙ භගවන්තො අහෙසුං ඉතිපි, එවංනාමා එවංගොත්තා එවංසීලා එවංධම්මා එවංපඤ්ඤා එවංවිහාරී එවංවිමුත්තා තෙ භගවන්තො අහෙසුං ඉතිපී’’ති. කිං නු ඛො, ආවුසො, තථාගතස්සෙව නු ඛො එසා ධම්මධාතු සුප්පටිවිද්ධා, යස්සා ධම්මධාතුයා සුප්පටිවිද්ධත්තා තථාගතො අතීතෙ බුද්ධෙ පරිනිබ්බුතෙ ඡින්නපපඤ්චෙ ඡින්නවටුමෙ පරියාදින්නවට්ටෙ සබ්බදුක්ඛවීතිවත්තෙ ජාතිතොපි අනුස්සරති, නාමතොපි අනුස්සරති, ගොත්තතොපි අනුස්සරති, ආයුප්පමාණතොපි අනුස්සරති, සාවකයුගතොපි අනුස්සරති, සාවකසන්නිපාතතොපි අනුස්සරති – ‘‘එවංජච්චා තෙ භගවන්තො අහෙසුං ඉතිපි, එවංනාමා එවංගොත්තා එවංසීලා එවංධම්මා එවංපඤ්ඤා එවංවිහාරී එවංවිමුත්තා තෙ භගවන්තො අහෙසුං ඉතිපී’’ති. උදාහු දෙවතා තථාගතස්ස එතමත්ථං ආරොචෙසුං, යෙන තථාගතො අතීතෙ බුද්ධෙ පරිනිබ්බුතෙ ඡින්නපපඤ්චෙ ඡින්නවටුමෙ පරියාදින්නවට්ටෙ සබ්බදුක්ඛවීතිවත්තෙ ජාතිතොපි අනුස්සරති, නාමතොපි අනුස්සරති, ගොත්තතොපි අනුස්සරති, ආයුප්පමාණතොපි අනුස්සරති, සාවකයුගතොපි අනුස්සරති, සාවකසන්නිපාතතොපි අනුස්සරති – ‘එවංජච්චා තෙ භගවන්තො අහෙසුං ඉතිපි, එවංනාමා එවංගොත්තා එවංසීලා එවංධම්මා එවංපඤ්ඤා එවංවිහාරී එවංවිමුත්තා [Pg.9] තෙ භගවන්තො අහෙසුං ඉතිපී’ති? අයං ඛො නො, භන්තෙ, අන්තරාකථා විප්පකතා, අථ භගවා අනුප්පත්තො’’ති.

ऐसा कहे जाने पर उन भिक्षुओं ने भगवान से यह कहा— "भन्ते! यहाँ आपके जाने के कुछ ही समय बाद हमारे बीच यह चर्चा उत्पन्न हुई— 'हे आयुष्मानों! यह आश्चर्य है, हे आयुष्मानों! यह अद्भुत है कि तथागत की ऋद्धि और महानुभावता कितनी बड़ी है, कि तथागत अतीत के उन बुद्धों को—जो परिनिर्वृत्त हो चुके हैं, जिन्होंने प्रपंचों को काट दिया है, जिन्होंने पुनर्जन्म के मार्ग को काट दिया है, जिनका संसार-चक्र समाप्त हो गया है और जो सभी दुखों से पार हो चुके हैं—जाति से भी याद करते हैं, नाम से भी याद करते हैं, गोत्र से भी याद करते हैं, आयु के प्रमाण से भी याद करते हैं, श्रावक-युगल से भी याद करते हैं, और श्रावक-सभा से भी याद करते हैं कि 'वे भगवान ऐसी जाति के थे, ऐसे नाम वाले थे, ऐसे गोत्र वाले थे, ऐसे शील वाले थे, ऐसे धर्म वाले थे, ऐसी प्रज्ञा वाले थे, ऐसे विहार वाले थे और इस प्रकार विमुक्त थे'। हे आयुष्मानों! क्या यह धर्म-धातु तथागत द्वारा ही भली-भांति साक्षात्कृत है, जिसके साक्षात्कृत होने के कारण तथागत अतीत के उन बुद्धों को—जो परिनिर्वृत्त हो चुके हैं, जिन्होंने प्रपंचों को काट दिया है, जिन्होंने पुनर्जन्म के मार्ग को काट दिया है, जिनका संसार-चक्र समाप्त हो गया है और जो सभी दुखों से पार हो चुके हैं—जाति से भी याद करते हैं, नाम से भी याद करते हैं, गोत्र से भी याद करते हैं, आयु के प्रमाण से भी याद करते हैं, श्रावक-युगल से भी याद करते हैं, और श्रावक-सभा से भी याद करते हैं कि 'वे भगवान ऐसी जाति के थे, ऐसे नाम वाले थे, ऐसे गोत्र वाले थे, ऐसे शील वाले थे, ऐसे धर्म वाले थे, ऐसी प्रज्ञा वाले थे, ऐसे विहार वाले थे और इस प्रकार विमुक्त थे'; अथवा क्या देवताओं ने तथागत को यह बात बताई है, जिससे तथागत अतीत के उन बुद्धों को—जो परिनिर्वृत्त हो चुके हैं, जिन्होंने प्रपंचों को काट दिया है, जिन्होंने पुनर्जन्म के मार्ग को काट दिया है, जिनका संसार-चक्र समाप्त हो गया है और जो सभी दुखों से पार हो चुके हैं—जाति से भी याद करते हैं, नाम से भी याद करते हैं, गोत्र से भी याद करते हैं, आयु के प्रमाण से भी याद करते हैं, श्रावक-युगल से भी याद करते हैं, और श्रावक-सभा से भी याद करते हैं कि 'वे भगवान ऐसी जाति के थे, ऐसे नाम वाले थे, ऐसे गोत्र वाले थे, ऐसे शील वाले थे, ऐसे धर्म वाले थे, ऐसी प्रज्ञा वाले थे, ऐसे विहार वाले थे और इस प्रकार विमुक्त थे'?' भन्ते! हमारी यही चर्चा अधूरी थी कि तभी भगवान का आगमन हो गया।"

15. ‘‘තථාගතස්සෙවෙසා, භික්ඛවෙ, ධම්මධාතු සුප්පටිවිද්ධා, යස්සා ධම්මධාතුයා සුප්පටිවිද්ධත්තා තථාගතො අතීතෙ බුද්ධෙ පරිනිබ්බුතෙ ඡින්නපපඤ්චෙ ඡින්නවටුමෙ පරියාදින්නවට්ටෙ සබ්බදුක්ඛවීතිවත්තෙ ජාතිතොපි අනුස්සරති, නාමතොපි අනුස්සරති, ගොත්තතොපි අනුස්සරති, ආයුප්පමාණතොපි අනුස්සරති, සාවකයුගතොපි අනුස්සරති, සාවකසන්නිපාතතොපි අනුස්සරති – ‘එවංජච්චා තෙ භගවන්තො අහෙසුං ඉතිපි, එවංනාමා එවංගොත්තා එවංසීලා එවංධම්මා එවංපඤ්ඤා එවංවිහාරී එවංවිමුත්තා තෙ භගවන්තො අහෙසුං ඉතිපී’ති. දෙවතාපි තථාගතස්ස එතමත්ථං ආරොචෙසුං, යෙන තථාගතො අතීතෙ බුද්ධෙ පරිනිබ්බුතෙ ඡින්නපපඤ්චෙ ඡින්නවටුමෙ පරියාදින්නවට්ටෙ සබ්බදුක්ඛවීතිවත්තෙ ජාතිතොපි අනුස්සරති, නාමතොපි අනුස්සරති, ගොත්තතොපි අනුස්සරති, ආයුප්පමාණතොපි අනුස්සරති, සාවකයුගතොපි අනුස්සරති, සාවකසන්නිපාතතොපි අනුස්සරති – ‘එවංජච්චා තෙ භගවන්තො අහෙසුං ඉතිපි, එවංනාමා එවංගොත්තා එවංසීලා එවංධම්මා එවංපඤ්ඤා එවංවිහාරී එවංවිමුත්තා තෙ භගවන්තො අහෙසුං ඉතිපී’ති.

१५. "भिक्षुओं! तथागत ने उस धर्म-धातु का स्वयं ही भली-भांति साक्षात्कार किया है, जिसके साक्षात्कृत होने के कारण तथागत अतीत के उन बुद्धों को—जो परिनिर्वृत्त हो चुके हैं, जिन्होंने प्रपंचों को काट दिया है, जिन्होंने पुनर्जन्म के मार्ग को काट दिया है, जिनका संसार-चक्र समाप्त हो गया है और जो सभी दुखों से पार हो चुके हैं—जाति से भी याद करते हैं, नाम से भी याद करते हैं, गोत्र से भी याद करते हैं, आयु के प्रमाण से भी याद करते हैं, श्रावक-युगल से भी याद करते हैं, और श्रावक-सभा से भी याद करते हैं कि 'वे भगवान ऐसी जाति के थे, ऐसे नाम वाले थे, ऐसे गोत्र वाले थे, ऐसे शील वाले थे, ऐसे धर्म वाले थे, ऐसी प्रज्ञा वाले थे, ऐसे विहार वाले थे और इस प्रकार विमुक्त थे'। देवताओं ने भी तथागत को यह बात बताई है, जिससे तथागत अतीत के उन बुद्धों को—जो परिनिर्वृत्त हो चुके हैं, जिन्होंने प्रपंचों को काट दिया है, जिन्होंने पुनर्जन्म के मार्ग को काट दिया है, जिनका संसार-चक्र समाप्त हो गया है और जो सभी दुखों से पार हो चुके हैं—जाति से भी याद करते हैं, नाम से भी याद करते हैं, गोत्र से भी याद करते हैं, आयु के प्रमाण से भी याद करते हैं, श्रावक-युगल से भी याद करते हैं, और श्रावक-सभा से भी याद करते हैं कि 'वे भगवान ऐसी जाति के थे, ऐसे नाम वाले थे, ऐसे गोत्र वाले थे, ऐसे शील वाले थे, ऐसे धर्म वाले थे, ऐसी प्रज्ञा वाले थे, ऐसे विहार वाले थे और इस प्रकार विमुक्त थे'।"

‘‘ඉච්ඡෙය්‍යාථ නො තුම්හෙ, භික්ඛවෙ, භිය්‍යොසොමත්තාය පුබ්බෙනිවාසපටිසංයුත්තං ධම්මිං කථං සොතු’’න්ති? ‘‘එතස්ස, භගවා, කාලො; එතස්ස, සුගත, කාලො; යං භගවා භිය්‍යොසොමත්තාය පුබ්බෙනිවාසපටිසංයුත්තං ධම්මිං කථං කරෙය්‍ය, භගවතො සුත්වා භික්ඛූ ධාරෙස්සන්තී’’ති. ‘‘තෙන හි, භික්ඛවෙ, සුණාථ, සාධුකං මනසි කරොථ, භාසිස්සාමී’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො තෙ භික්ඛූ භගවතො පච්චස්සොසුං. භගවා එතදවොච –

“हे भिक्षुओं, क्या तुम पूर्व-निवास (पूर्व जन्मों) से संबंधित और अधिक विस्तृत धर्म-चर्चा सुनना चाहते हो?” “भगवन, यह उसका समय है; सुगत, यह उसका समय है; कि भगवान पूर्व-निवास से संबंधित और अधिक विस्तृत धर्म-चर्चा करें, भगवान से सुनकर भिक्षु उसे धारण करेंगे।” “तो भिक्षुओं, सुनो, अच्छी तरह मनन करो, मैं कहूँगा।” “जी हाँ, भन्ते,” उन भिक्षुओं ने भगवान को उत्तर दिया। भगवान ने यह कहा—

16. ‘‘ඉතො සො, භික්ඛවෙ, එකනවුතිකප්පෙ යං විපස්සී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො ලොකෙ උදපාදි. විපස්සී, භික්ඛවෙ, භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො ඛත්තියො ජාතියා අහොසි, ඛත්තියකුලෙ උදපාදි. විපස්සී, භික්ඛවෙ, භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො කොණ්ඩඤ්ඤො ගොත්තෙන අහොසි. විපස්සිස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස අසීතිවස්සසහස්සානි ආයුප්පමාණං අහොසි. විපස්සී, භික්ඛවෙ, භගවා අරහං [Pg.10] සම්මාසම්බුද්ධො පාටලියා මූලෙ අභිසම්බුද්ධො. විපස්සිස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස ඛණ්ඩතිස්සං නාම සාවකයුගං අහොසි අග්ගං භද්දයුගං. විපස්සිස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස තයො සාවකානං සන්නිපාතා අහෙසුං. එකො සාවකානං සන්නිපාතො අහොසි අට්ඨසට්ඨිභික්ඛුසතසහස්සං, එකො සාවකානං සන්නිපාතො අහොසි භික්ඛුසතසහස්සං, එකො සාවකානං සන්නිපාතො අහොසි අසීතිභික්ඛුසහස්සානි. විපස්සිස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස ඉමෙ තයො සාවකානං සන්නිපාතා අහෙසුං සබ්බෙසංයෙව ඛීණාසවානං. විපස්සිස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස අසොකො නාම භික්ඛු උපට්ඨාකො අහොසි අග්ගුපට්ඨාකො. විපස්සිස්ස, භික්ඛවෙ, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස බන්ධුමා නාම රාජා පිතා අහොසි. බන්ධුමතී නාම දෙවී මාතා අහොසි ජනෙත්ති. බන්ධුමස්ස රඤ්ඤො බන්ධුමතී නාම නගරං රාජධානී අහොසි.

१६. “हे भिक्षुओं, आज से इक्यानवे (91) कल्प पूर्व, विपस्सी भगवान, अर्हत्, सम्यक-सम्बुद्ध लोक में उत्पन्न हुए। भिक्षुओं, विपस्सी भगवान, अर्हत्, सम्यक-सम्बुद्ध जाति से क्षत्रिय थे, क्षत्रिय कुल में उत्पन्न हुए। भिक्षुओं, विपस्सी भगवान, अर्हत्, सम्यक-सम्बुद्ध गोत्र से कौण्डिन्य थे। भिक्षुओं, विपस्सी भगवान, अर्हत्, सम्यक-सम्बुद्ध की आयु का प्रमाण अस्सी हजार वर्ष था। भिक्षुओं, विपस्सी भगवान, अर्हत्, सम्यक-सम्बुद्ध ने पाटलि वृक्ष के नीचे सम्बोधि प्राप्त की। भिक्षुओं, विपस्सी भगवान, अर्हत्, सम्यक-सम्बुद्ध के खण्ड और तिस्स नाम के दो मुख्य श्रावक (अग्र-श्रावक) थे, जो एक श्रेष्ठ युगल थे। भिक्षुओं, विपस्सी भगवान, अर्हत्, सम्यक-सम्बुद्ध के श्रावकों के तीन सम्मेलन हुए। श्रावकों का एक सम्मेलन अड़सठ लाख भिक्षुओं का था, एक सम्मेलन एक लाख भिक्षुओं का था, और एक सम्मेलन अस्सी हजार भिक्षुओं का था। भिक्षुओं, विपस्सी भगवान, अर्हत्, सम्यक-सम्बुद्ध के श्रावकों के ये तीनों सम्मेलन केवल क्षीणास्त्रवों (अर्हन्तों) के ही थे। भिक्षुओं, विपस्सी भगवान, अर्हत्, सम्यक-सम्बुद्ध का अशोक नाम का भिक्षु उपस्थाक (सेवक) था, जो प्रधान उपस्थाक था। भिक्षुओं, विपस्सी भगवान, अर्हत्, सम्यक-सम्बुद्ध के पिता बन्धुमान नाम के राजा थे। बन्धुमती नाम की देवी (रानी) उनकी जन्मदात्री माता थीं। राजा बन्धुमान की बन्धुमती नाम की नगरी राजधानी थी।”

බොධිසත්තධම්මතා

बोधिसत्व-धम्मता (बोधिसत्व की नियति)

17. ‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සී බොධිසත්තො තුසිතා කායා චවිත්වා සතො සම්පජානො මාතුකුච්ඡිං ඔක්කමි. අයමෙත්ථ ධම්මතා.

१७. “तब, हे भिक्षुओं, विपस्सी बोधिसत्व तुषित लोक से च्युत होकर, स्मृतिवान और संप्रजन्य (सचेत) रहते हुए माता की कोख में प्रविष्ट हुए। यहाँ यह एक धम्मता (नियम) है।”

18. ‘‘ධම්මතා, එසා, භික්ඛවෙ, යදා බොධිසත්තො තුසිතා කායා චවිත්වා මාතුකුච්ඡිං ඔක්කමති. අථ සදෙවකෙ ලොකෙ සමාරකෙ සබ්‍රහ්මකෙ සස්සමණබ්‍රාහ්මණියා පජාය සදෙවමනුස්සාය අප්පමාණො උළාරො ඔභාසො පාතුභවති අතික්කම්මෙව දෙවානං දෙවානුභාවං. යාපි තා ලොකන්තරිකා අඝා අසංවුතා අන්ධකාරා අන්ධකාරතිමිසා, යත්ථ පිමෙ චන්දිමසූරියා එවංමහිද්ධිකා එවංමහානුභාවා ආභාය නානුභොන්ති, තත්ථපි අප්පමාණො උළාරො ඔභාසො පාතුභවති අතික්කම්මෙව දෙවානං දෙවානුභාවං. යෙපි තත්ථ සත්තා උපපන්නා, තෙපි තෙනොභාසෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං සඤ්ජානන්ති – ‘අඤ්ඤෙපි කිර, භො, සන්ති සත්තා ඉධූපපන්නා’ති. අයඤ්ච දසසහස්සී ලොකධාතු සඞ්කම්පති සම්පකම්පති සම්පවෙධති. අප්පමාණො ච උළාරො ඔභාසො ලොකෙ පාතුභවති අතික්කම්මෙව දෙවානං දෙවානුභාවං. අයමෙත්ථ ධම්මතා.

१८. “हे भिक्षुओं, यह धम्मता है कि जब बोधिसत्व तुषित लोक से च्युत होकर माता की कोख में प्रविष्ट होते हैं, तब देवों, मारों और ब्रह्माओं सहित इस लोक में, श्रमणों, ब्राह्मणों, देवों और मनुष्यों सहित इस प्रजा में, देवताओं के दैवीय प्रभाव को भी लांघने वाला एक असीमित और महान प्रकाश प्रकट होता है। वे जो लोकान्तरिक (नरक) हैं—जो खुले हुए, निराधार, अंधकारमय और घोर तिमिर से युक्त हैं, जहाँ ये चाँद और सूरज भी अपनी महान ऋद्धि और महान प्रभाव के बावजूद प्रकाश नहीं पहुँचा पाते—वहाँ भी देवताओं के दैवीय प्रभाव को लांघने वाला एक असीमित और महान प्रकाश प्रकट होता है। वहाँ जो प्राणी उत्पन्न हुए हैं, वे भी उस प्रकाश के कारण एक-दूसरे को पहचान लेते हैं कि—‘अरे! यहाँ अन्य प्राणी भी उत्पन्न हुए हैं।’ और यह दस हजार लोकधातु कांपती है, जोर से कांपती है और थरथराती है। लोक में देवताओं के दैवीय प्रभाव को लांघने वाला एक असीमित और महान प्रकाश प्रकट होता है। यहाँ यह एक धम्मता है।”

19. ‘‘ධම්මතා [Pg.11] එසා, භික්ඛවෙ, යදා බොධිසත්තො මාතුකුච්ඡිං ඔක්කන්තො හොති, චත්තාරො නං දෙවපුත්තා චතුද්දිසං රක්ඛාය උපගච්ඡන්ති – ‘මා නං බොධිසත්තං වා බොධිසත්තමාතරං වා මනුස්සො වා අමනුස්සො වා කොචි වා විහෙඨෙසී’ති. අයමෙත්ථ ධම්මතා.

१९. “हे भिक्षुओं, यह धम्मता है कि जब बोधिसत्व माता की कोख में प्रविष्ट होते हैं, तब चार देवपुत्र उनकी रक्षा के लिए चारों दिशाओं में उपस्थित हो जाते हैं कि—‘कोई मनुष्य या अमनुष्य या कोई भी इस बोधिसत्व या बोधिसत्व की माता को कष्ट न पहुँचाए।’ यहाँ यह एक धम्मता है।”

20. ‘‘ධම්මතා එසා, භික්ඛවෙ, යදා බොධිසත්තො මාතුකුච්ඡිං ඔක්කන්තො හොති, පකතියා සීලවතී බොධිසත්තමාතා හොති, විරතා පාණාතිපාතා, විරතා අදින්නාදානා, විරතා කාමෙසුමිච්ඡාචාරා, විරතා මුසාවාදා, විරතා සුරාමෙරයමජ්ජප්පමාදට්ඨානා. අයමෙත්ථ ධම්මතා.

२०. “हे भिक्षुओं, यह धम्मता है कि जब बोधिसत्व माता की कोख में प्रविष्ट होते हैं, तब बोधिसत्व की माता स्वभाव से ही शीलवान हो जाती है; वह प्राण-हिंसा से विरत, चोरी से विरत, काम-मिथ्याचार से विरत, मृषावाद (झूठ) से विरत, और सुरा-मेरय-मद्य के प्रमाद के स्थानों से विरत रहती है। यहाँ यह एक धम्मता है।”

21. ‘‘ධම්මතා එසා, භික්ඛවෙ, යදා බොධිසත්තො මාතුකුච්ඡිං ඔක්කන්තො හොති, න බොධිසත්තමාතු පුරිසෙසු මානසං උප්පජ්ජති කාමගුණූපසංහිතං, අනතික්කමනීයා ච බොධිසත්තමාතා හොති කෙනචි පුරිසෙන රත්තචිත්තෙන. අයමෙත්ථ ධම්මතා.

२१. “हे भिक्षुओं, यह धम्मता है कि जब बोधिसत्व माता की कोख में प्रविष्ट होते हैं, तब बोधिसत्व की माता के मन में पुरुषों के प्रति काम-भोग से संबंधित विचार उत्पन्न नहीं होते, और बोधिसत्व की माता किसी भी कामुक चित्त वाले पुरुष द्वारा उल्लंघन किए जाने योग्य नहीं होती। यहाँ यह एक धम्मता है।”

22. ‘‘ධම්මතා එසා, භික්ඛවෙ, යදා බොධිසත්තො මාතුකුච්ඡිං ඔක්කන්තො හොති, ලාභිනී බොධිසත්තමාතා හොති පඤ්චන්නං කාමගුණානං. සා පඤ්චහි කාමගුණෙහි සමප්පිතා සමඞ්ගීභූතා පරිචාරෙති. අයමෙත්ථ ධම්මතා.

२२. “हे भिक्षुओं, यह धम्मता है कि जब बोधिसत्व माता की कोख में प्रविष्ट होते हैं, तब बोधिसत्व की माता पाँच प्रकार के काम-गुणों (इंद्रिय सुखों) को प्राप्त करने वाली होती है। वह उन पाँचों काम-गुणों से संपन्न और युक्त होकर उनका उपभोग करती है। यहाँ यह एक धम्मता है।”

23. ‘‘ධම්මතා එසා, භික්ඛවෙ, යදා බොධිසත්තො මාතුකුච්ඡිං ඔක්කන්තො හොති, න බොධිසත්තමාතු කොචිදෙව ආබාධො උප්පජ්ජති. සුඛිනී බොධිසත්තමාතා හොති අකිලන්තකායා, බොධිසත්තඤ්ච බොධිසත්තමාතා තිරොකුච්ඡිගතං පස්සති සබ්බඞ්ගපච්චඞ්ගිං අහීනින්ද්‍රියං. සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, මණි වෙළුරියො සුභො ජාතිමා අට්ඨංසො සුපරිකම්මකතො අච්ඡො විප්පසන්නො අනාවිලො සබ්බාකාරසම්පන්නො. තත්‍රාස්ස සුත්තං ආවුතං නීලං වා පීතං වා ලොහිතං වා ඔදාතං වා පණ්ඩුසුත්තං වා. තමෙනං චක්ඛුමා පුරිසො හත්ථෙ කරිත්වා පච්චවෙක්ඛෙය්‍ය – ‘අයං ඛො මණි වෙළුරියො සුභො ජාතිමා අට්ඨංසො සුපරිකම්මකතො අච්ඡො විප්පසන්නො අනාවිලො සබ්බාකාරසම්පන්නො. තත්‍රිදං සුත්තං ආවුතං නීලං වා පීතං වා ලොහිතං වා ඔදාතං වා පණ්ඩුසුත්තං වා’ති. එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, යදා බොධිසත්තො [Pg.12] මාතුකුච්ඡිං ඔක්කන්තො හොති, න බොධිසත්තමාතු කොචිදෙව ආබාධො උප්පජ්ජති, සුඛිනී බොධිසත්තමාතා හොති අකිලන්තකායා, බොධිසත්තඤ්ච බොධිසත්තමාතා තිරොකුච්ඡිගතං පස්සති සබ්බඞ්ගපච්චඞ්ගිං අහීනින්ද්‍රියං. අයමෙත්ථ ධම්මතා.

२३. भिक्षुओं, यह एक नियम (धम्मता) है कि जब बोधिसत्व अपनी माता की कोख में प्रवेश करते हैं, तो बोधिसत्व की माता को कोई रोग उत्पन्न नहीं होता। बोधिसत्व की माता सुखी होती है और उसका शरीर थकता नहीं है। बोधिसत्व की माता कोख के भीतर स्थित बोधिसत्व को सभी अंगों-प्रत्यंगों से पूर्ण और इंद्रियों से युक्त देखती है। भिक्षुओं, जैसे एक सुंदर, उत्तम जाति का, आठ पहलुओं वाला, सुसंस्कृत, स्वच्छ, अत्यंत निर्मल और दोषरहित वैदूर्य मणि हो, जिसमें नीला, पीला, लाल, सफेद या पांडु रंग का धागा पिरोया गया हो। उसे कोई चक्षुमान (दृष्टि वाला) मनुष्य अपने हाथ में लेकर इस प्रकार देखे— 'यह वैदूर्य मणि सुंदर, उत्तम जाति का, आठ पहलुओं वाला, सुसंस्कृत, स्वच्छ, अत्यंत निर्मल और दोषरहित है; इसमें यह नीला, पीला, लाल, सफेद या पांडु रंग का धागा पिरोया गया है।' इसी प्रकार, भिक्षुओं, जब बोधिसत्व अपनी माता की कोख में प्रवेश करते हैं, तो बोधिसत्व की माता को कोई रोग उत्पन्न नहीं होता, वह सुखी और थकान रहित शरीर वाली होती है, और वह कोख के भीतर स्थित बोधिसत्व को सभी अंगों-प्रत्यंगों से पूर्ण और इंद्रियों से युक्त देखती है। यहाँ यह एक नियम है।

24. ‘‘ධම්මතා එසා, භික්ඛවෙ, සත්තාහජාතෙ බොධිසත්තෙ බොධිසත්තමාතා කාලඞ්කරොති තුසිතං කායං උපපජ්ජති. අයමෙත්ථ ධම්මතා.

२४. भिक्षुओं, यह एक नियम है कि बोधिसत्व के जन्म के सात दिन बाद, बोधिसत्व की माता का देहांत हो जाता है और वह तुषित देवलोक में उत्पन्न होती है। यहाँ यह एक नियम है।

25. ‘‘ධම්මතා එසා, භික්ඛවෙ, යථා අඤ්ඤා ඉත්ථිකා නව වා දස වා මාසෙ ගබ්භං කුච්ඡිනා පරිහරිත්වා විජායන්ති, න හෙවං බොධිසත්තං බොධිසත්තමාතා විජායති. දසෙව මාසානි බොධිසත්තං බොධිසත්තමාතා කුච්ඡිනා පරිහරිත්වා විජායති. අයමෙත්ථ ධම්මතා.

२५. भिक्षुओं, यह एक नियम है कि जैसे अन्य स्त्रियाँ नौ या दस महीने तक गर्भ को कोख में धारण कर जन्म देती हैं, बोधिसत्व की माता उस प्रकार जन्म नहीं देती। बोधिसत्व की माता बोधिसत्व को पूरे दस महीने तक ही कोख में धारण कर जन्म देती है। यहाँ यह एक नियम है।

26. ‘‘ධම්මතා එසා, භික්ඛවෙ, යථා අඤ්ඤා ඉත්ථිකා නිසින්නා වා නිපන්නා වා විජායන්ති, න හෙවං බොධිසත්තං බොධිසත්තමාතා විජායති. ඨිතාව බොධිසත්තං බොධිසත්තමාතා විජායති. අයමෙත්ථ ධම්මතා.

२६. भिक्षुओं, यह एक नियम है कि जैसे अन्य स्त्रियाँ बैठकर या लेटकर जन्म देती हैं, बोधिसत्व की माता उस प्रकार जन्म नहीं देती। बोधिसत्व की माता बोधिसत्व को खड़े होकर ही जन्म देती है। यहाँ यह एक नियम है।

27. ‘‘ධම්මතා එසා, භික්ඛවෙ, යදා බොධිසත්තො මාතුකුච්ඡිම්හා නික්ඛමති, දෙවා පඨමං පටිග්ගණ්හන්ති, පච්ඡා මනුස්සා. අයමෙත්ථ ධම්මතා.

२७. भिक्षुओं, यह एक नियम है कि जब बोधिसत्व माता की कोख से बाहर आते हैं, तो पहले देवता उन्हें ग्रहण करते हैं, उसके बाद मनुष्य। यहाँ यह एक नियम है।

28. ‘‘ධම්මතා එසා, භික්ඛවෙ, යදා බොධිසත්තො මාතුකුච්ඡිම්හා නික්ඛමති, අප්පත්තොව බොධිසත්තො පථවිං හොති, චත්තාරො නං දෙවපුත්තා පටිග්ගහෙත්වා මාතු පුරතො ඨපෙන්ති – ‘අත්තමනා, දෙවි, හොහි; මහෙසක්ඛො තෙ පුත්තො උප්පන්නො’ති. අයමෙත්ථ ධම්මතා.

२८. भिक्षुओं, यह एक नियम है कि जब बोधिसत्व माता की कोख से बाहर आते हैं, तो पृथ्वी तक पहुँचने से पहले ही चार देवपुत्र उन्हें थाम लेते हैं और माता के सामने रखते हुए कहते हैं— 'हे देवी, प्रसन्न हों; आपके यहाँ महान प्रभावशाली पुत्र उत्पन्न हुआ है।' यहाँ यह एक नियम है।

29. ‘‘ධම්මතා එසා, භික්ඛවෙ, යදා බොධිසත්තො මාතුකුච්ඡිම්හා නික්ඛමති, විසදොව නික්ඛමති අමක්ඛිතො උදෙන අමක්ඛිතො සෙම්හෙන අමක්ඛිතො රුහිරෙන අමක්ඛිතො කෙනචි අසුචිනා සුද්ධො විසදො. සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, මණිරතනං කාසිකෙ වත්ථෙ නික්ඛිත්තං නෙව මණිරතනං කාසිකං වත්ථං මක්ඛෙති, නාපි කාසිකං වත්ථං මණිරතනං මක්ඛෙති. තං කිස්ස හෙතු? උභින්නං සුද්ධත්තා. එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, යදා බොධිසත්තො මාතුකුච්ඡිම්හා නික්ඛමති, විසදොව නික්ඛමති අමක්ඛිතො, උදෙන අමක්ඛිතො [Pg.13] සෙම්හෙන අමක්ඛිතො රුහිරෙන අමක්ඛිතො කෙනචි අසුචිනා සුද්ධො විසදො. අයමෙත්ථ ධම්මතා.

२९. भिक्षुओं, यह एक नियम है कि जब बोधिसत्व माता की कोख से बाहर आते हैं, तो वे अत्यंत स्वच्छ होकर ही निकलते हैं; वे न तो गर्भ-जल से, न कफ (श्लेष्मा) से, न रक्त से और न ही किसी अन्य अशुद्धि से सने होते हैं, बल्कि वे शुद्ध और निर्मल होते हैं। भिक्षुओं, जैसे काशि के वस्त्र पर रखा हुआ कोई रत्न न तो उस वस्त्र को गंदा करता है और न ही वह वस्त्र उस रत्न को गंदा करता है। ऐसा क्यों है? क्योंकि दोनों ही शुद्ध हैं। इसी प्रकार, भिक्षुओं, जब बोधिसत्व माता की कोख से बाहर आते हैं, तो वे अत्यंत स्वच्छ होकर ही निकलते हैं; वे न तो गर्भ-जल से, न कफ से, न रक्त से और न ही किसी अन्य अशुद्धि से सने होते हैं, बल्कि वे शुद्ध और निर्मल होते हैं। यहाँ यह एक नियम है।

30. ‘‘ධම්මතා එසා, භික්ඛවෙ, යදා බොධිසත්තො මාතුකුච්ඡිම්හා නික්ඛමති, ද්වෙ උදකස්ස ධාරා අන්තලික්ඛා පාතුභවන්ති – එකා සීතස්ස එකා උණ්හස්ස යෙන බොධිසත්තස්ස උදකකිච්චං කරොන්ති මාතු ච. අයමෙත්ථ ධම්මතා.

३०. भिक्षुओं, यह एक नियम है कि जब बोधिसत्व माता की कोख से बाहर आते हैं, तो आकाश से जल की दो धाराएँ प्रकट होती हैं—एक शीतल और एक उष्ण, जिनसे बोधिसत्व और उनकी माता के लिए जल-कार्य किया जाता है। यहाँ यह एक नियम है।

31. ‘‘ධම්මතා එසා, භික්ඛවෙ, සම්පතිජාතො බොධිසත්තො සමෙහි පාදෙහි පතිට්ඨහිත්වා උත්තරාභිමුඛො සත්තපදවීතිහාරෙන ගච්ඡති සෙතම්හි ඡත්තෙ අනුධාරියමානෙ, සබ්බා ච දිසා අනුවිලොකෙති, ආසභිං වාචං භාසති ‘අග්ගොහමස්මි ලොකස්ස, ජෙට්ඨොහමස්මි ලොකස්ස, සෙට්ඨොහමස්මි ලොකස්ස, අයමන්තිමා ජාති, නත්ථිදානි පුනබ්භවො’ති. අයමෙත්ථ ධම්මතා.

३१. भिक्षुओं, यह एक नियम है कि जन्म लेते ही बोधिसत्व अपने दोनों पैरों को समतल भूमि पर टिकाकर खड़े हो जाते हैं और उत्तर की ओर मुख करके सात कदम चलते हैं, जबकि उनके ऊपर श्वेत छत्र तना होता है। वे सभी दिशाओं का अवलोकन करते हैं और यह सिंहनाद करते हैं— 'मैं लोक का अग्र हूँ, मैं लोक का ज्येष्ठ हूँ, मैं लोक का श्रेष्ठ हूँ। यह मेरा अंतिम जन्म है, अब पुनर्जन्म नहीं होगा।' यहाँ यह एक नियम है।

32. ‘‘ධම්මතා එසා, භික්ඛවෙ, යදා බොධිසත්තො මාතුකුච්ඡිම්හා නික්ඛමති, අථ සදෙවකෙ ලොකෙ සමාරකෙ සබ්‍රහ්මකෙ සස්සමණබ්‍රාහ්මණියා පජාය සදෙවමනුස්සාය අප්පමාණො උළාරො ඔභාසො පාතුභවති, අතික්කම්මෙව දෙවානං දෙවානුභාවං. යාපි තා ලොකන්තරිකා අඝා අසංවුතා අන්ධකාරා අන්ධකාරතිමිසා, යත්ථ පිමෙ චන්දිමසූරියා එවංමහිද්ධිකා එවංමහානුභාවා ආභාය නානුභොන්ති, තත්ථපි අප්පමාණො උළාරො ඔභාසො පාතුභවති අතික්කම්මෙව දෙවානං දෙවානුභාවං. යෙපි තත්ථ සත්තා උපපන්නා, තෙපි තෙනොභාසෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං සඤ්ජානන්ති – ‘අඤ්ඤෙපි කිර, භො, සන්ති සත්තා ඉධූපපන්නා’ති. අයඤ්ච දසසහස්සී ලොකධාතු සඞ්කම්පති සම්පකම්පති සම්පවෙධති අප්පමාණො ච උළාරො ඔභාසො ලොකෙ පාතුභවති අතික්කම්මෙව දෙවානං දෙවානුභාවං. අයමෙත්ථ ධම්මතා.

३२. भिक्षुओं, यह एक नियम है कि जब बोधिसत्व माता की कोख से बाहर आते हैं, तब देवों, मारों और ब्रह्माओं सहित इस लोक में, श्रमणों, ब्राह्मणों, देवताओं और मनुष्यों सहित इस प्रजा में, देवताओं के दैवीय प्रभाव को भी लांघ जाने वाला एक अपार और भव्य प्रकाश प्रकट होता है। यहाँ तक कि वे लोकान्तरिक नरक, जो खुले हुए, निराधार और घोर अंधकारमय हैं, जहाँ इतनी महान ऋद्धि और महान प्रभाव वाले ये चंद्रमा और सूर्य भी अपने प्रकाश से नहीं पहुँच पाते, वहाँ भी देवताओं के दैवीय प्रभाव को लांघ जाने वाला अपार और भव्य प्रकाश प्रकट होता है। वहाँ जो प्राणी उत्पन्न हुए हैं, वे भी उस प्रकाश के कारण एक-दूसरे को पहचान लेते हैं कि— 'अरे! यहाँ अन्य प्राणी भी उत्पन्न हुए हैं।' और यह दस-सहस्र लोकधातु कांपती है, अत्यधिक कांपती है और थरथराती है; और लोक में देवताओं के दैवीय प्रभाव को लांघ जाने वाला अपार और भव्य प्रकाश प्रकट होता है। यहाँ यह एक नियम है।

ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණා

महापुरुष के बत्तीस लक्षण

33. ‘‘ජාතෙ ඛො පන, භික්ඛවෙ, විපස්සිම්හි කුමාරෙ බන්ධුමතො රඤ්ඤො පටිවෙදෙසුං – ‘පුත්තො තෙ, දෙව, ජාතො, තං දෙවො පස්සතූ’ති. අද්දසා ඛො, භික්ඛවෙ, බන්ධුමා රාජා විපස්සිං කුමාරං, දිස්වා නෙමිත්තෙ බ්‍රාහ්මණෙ [Pg.14] ආමන්තාපෙත්වා එතදවොච – ‘පස්සන්තු භොන්තො නෙමිත්තා බ්‍රාහ්මණා කුමාර’න්ති. අද්දසංසු ඛො, භික්ඛවෙ, නෙමිත්තා බ්‍රාහ්මණා විපස්සිං කුමාරං, දිස්වා බන්ධුමන්තං රාජානං එතදවොචුං – ‘අත්තමනො, දෙව, හොහි, මහෙසක්ඛො තෙ පුත්තො උප්පන්නො, ලාභා තෙ, මහාරාජ, සුලද්ධං තෙ, මහාරාජ, යස්ස තෙ කුලෙ එවරූපො පුත්තො උප්පන්නො. අයඤ්හි, දෙව, කුමාරො ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණෙහි සමන්නාගතො, යෙහි සමන්නාගතස්ස මහාපුරිසස්ස ද්වෙව ගතියො භවන්ති අනඤ්ඤා. සචෙ අගාරං අජ්ඣාවසති, රාජා හොති චක්කවත්තී ධම්මිකො ධම්මරාජා චාතුරන්තො විජිතාවී ජනපදත්ථාවරියප්පත්තො සත්තරතනසමන්නාගතො. තස්සිමානි සත්තරතනානි භවන්ති. සෙය්‍යථිදං – චක්කරතනං හත්ථිරතනං අස්සරතනං මණිරතනං ඉත්ථිරතනං ගහපතිරතනං පරිණායකරතනමෙව සත්තමං. පරොසහස්සං ඛො පනස්ස පුත්තා භවන්ති සූරා වීරඞ්ගරූපා පරසෙනප්පමද්දනා. සො ඉමං පථවිං සාගරපරියන්තං අදණ්ඩෙන අසත්ථෙන ධම්මෙන අභිවිජිය අජ්ඣාවසති. සචෙ ඛො පන අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජති, අරහං හොති සම්මාසම්බුද්ධො ලොකෙ විවටච්ඡදො.

३३. भिक्षुओं! राजकुमार विपस्सी के जन्म लेने पर राजा बन्धुमान को सूचित किया गया— 'देव! आपके पुत्र का जन्म हुआ है, देव उसे देखें।' भिक्षुओं! तब राजा बन्धुमान ने राजकुमार विपस्सी को देखा और देखकर भविष्यवक्ता ब्राह्मणों को बुलवाकर यह कहा— 'भविष्यवक्ता ब्राह्मणों! राजकुमार को देखें।' भिक्षुओं! तब भविष्यवक्ता ब्राह्मणों ने राजकुमार विपस्सी को देखा और देखकर राजा बन्धुमान से यह कहा— 'देव! आप प्रसन्न हों, आपके यहाँ महान प्रतापी पुत्र उत्पन्न हुआ है। महाराज! यह आपके लिए लाभ की बात है; महाराज! यह आपके लिए सौभाग्य की बात है कि आपके कुल में ऐसे पुत्र का जन्म हुआ है। देव! यह राजकुमार महापुरुष के बत्तीस लक्षणों से युक्त है, जिनसे युक्त महापुरुष के लिए केवल दो ही गतियाँ होती हैं, अन्य नहीं। यदि वह घर में रहता है, तो वह चक्रवर्ती राजा होता है—धार्मिक, धर्मराज, चारों दिशाओं का विजेता, जनपद में स्थिरता प्राप्त करने वाला और सात रत्नों से संपन्न। उसके पास ये सात रत्न होते हैं, जैसे—चक्र-रत्न, हस्ति-रत्न, अश्व-रत्न, मणि-रत्न, स्त्री-रत्न, गृहपति-रत्न और सातवाँ परिणायक-रत्न। उसके एक हजार से अधिक पुत्र होते हैं—शूरवीर, पराक्रमी और शत्रु सेना का दमन करने वाले। वह इस समुद्र-पर्यन्त पृथ्वी को बिना दण्ड और बिना शस्त्र के, धर्मपूर्वक जीतकर शासन करता है। और यदि वह घर से बेघर होकर प्रव्रजित होता है, तो वह अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध और लोक में (क्लेशों के) आवरण को हटाने वाला होता है।

34. ‘කතමෙහි චායං, දෙව, කුමාරො ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණෙහි සමන්නාගතො, යෙහි සමන්නාගතස්ස මහාපුරිසස්ස ද්වෙව ගතියො භවන්ති අනඤ්ඤා. සචෙ අගාරං අජ්ඣාවසති, රාජා හොති චක්කවත්තී ධම්මිකො ධම්මරාජා චාතුරන්තො විජිතාපී ජනපදත්ථාවරියප්පත්තො සත්තරතනසමන්නාගතො. තස්සිමානි සත්තරතනානි භවන්ති. සෙය්‍යථිදං – චක්කරතනං හත්ථිරතනං අස්සරතනං මණිරතනං ඉත්ථිරතනං ගහපතිරතනං පරිණායකරතනමෙව සත්තමං. පරොසහස්සං ඛො පනස්ස පුත්තා භවන්ති සූරා වීරඞ්ගරූපා පරසෙනප්පමද්දනා. සො ඉමං පථවිං සාගරපරියන්තං අදණ්ඩෙන අසත්ථෙන ධම්මෙන අභිවිජිය අජ්ඣාවසති. සචෙ ඛො පන අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජති, අරහං හොති සම්මාසම්බුද්ධො ලොකෙ විවටච්ඡදො.

३४. हे देव! वे कौन से महापुरुष के बत्तीस लक्षण हैं जिनसे युक्त महापुरुष के लिए केवल दो ही गतियाँ होती हैं, अन्य नहीं? यदि वह घर में रहता है, तो वह चक्रवर्ती राजा होता है—धार्मिक, धर्मराज, चारों दिशाओं का विजेता, जनपद में स्थिरता प्राप्त करने वाला और सात रत्नों से संपन्न। उसके पास ये सात रत्न होते हैं, जैसे—चक्र-रत्न, हस्ति-रत्न, अश्व-रत्न, मणि-रत्न, स्त्री-रत्न, गृहपति-रत्न और सातवाँ परिणायक-रत्न। उसके एक हजार से अधिक पुत्र होते हैं—शूरवीर, पराक्रमी और शत्रु सेना का दमन करने वाले। वह इस समुद्र-पर्यन्त पृथ्वी को बिना दण्ड और बिना शस्त्र के, धर्मपूर्वक जीतकर शासन करता है। और यदि वह घर से बेघर होकर प्रव्रजित होता है, तो वह अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध और लोक में (क्लेशों के) आवरण को हटाने वाला होता है।

35. ‘අයඤ්හි, දෙව, කුමාරො සුප්පතිට්ඨිතපාදො. යං පායං, දෙව, කුමාරො සුප්පතිට්ඨිතපාදො. ඉදම්පිස්ස මහාපුරිසස්ස මහාපුරිසලක්ඛණං භවති.

३५. हे देव! यह राजकुमार सुप्रतिष्ठित चरणों वाला (समतल पैरों वाला) है। हे देव! चूँकि यह राजकुमार सुप्रतिष्ठित चरणों वाला है, यह भी इस महापुरुष का एक महापुरुष लक्षण है।

‘ඉමස්ස, දෙව, කුමාරස්ස හෙට්ඨා පාදතලෙසු චක්කානි ජාතානි සහස්සාරානි සනෙමිකානි සනාභිකානි සබ්බාකාරපරිපූරානි. යම්පි, ඉමස්ස [Pg.15] දෙව, කුමාරස්ස හෙට්ඨා පාදතලෙසු චක්කානි ජාතානි සහස්සාරානි සනෙමිකානි සනාභිකානි සබ්බාකාරපරිපූරානි, ඉදම්පිස්ස මහාපුරිසස්ස මහාපුරිසලක්ඛණං භවති.

हे देव! इस राजकुमार के पैरों के तलवों में चक्र उत्पन्न हुए हैं, जिनमें हजार आरे, नेमि (घेरा) और नाभि हैं, और जो सभी प्रकार से परिपूर्ण हैं। हे देव! चूँकि इस राजकुमार के पैरों के तलवों में चक्र उत्पन्न हुए हैं, यह भी इस महापुरुष का एक महापुरुष लक्षण है।

‘අයඤ්හි දෙව, කුමාරො ආයතපණ්හී…පෙ…

हे देव! यह राजकुमार लंबी एड़ी वाला है... (पे)...

‘අයඤ්හි, දෙව, කුමාරො දීඝඞ්ගුලී…

हे देव! यह राजकुमार लंबी उँगलियों वाला है...

‘අයඤ්හි, දෙව, කුමාරො මුදුතලුනහත්ථපාදො…

हे देव! यह राजकुमार कोमल और तरुण (मृदु) हाथ-पैरों वाला है...

‘අයඤ්හි, දෙව කුමාරො ජාලහත්ථපාදො…

हे देव! यह राजकुमार जाल के समान (समान रूप से जुड़े हुए) हाथ-पैरों वाला है...

‘අයඤ්හි, දෙව, කුමාරො උස්සඞ්ඛපාදො…

हे देव! यह राजकुमार उभरे हुए टखनों (ऊँचे टखनों) वाला है...

‘අයඤ්හි, දෙව, කුමාරො එණිජඞ්ඝො…

हे देव! यह राजकुमार एणी मृग जैसी पिंडलियों वाला है...

‘අයඤ්හි, දෙව, කුමාරො ඨිතකොව අනොනමන්තො උභොහි පාණිතලෙහි ජණ්ණුකානි පරිමසති පරිමජ්ජති…

हे देव! यह राजकुमार बिना झुके, सीधे खड़े होकर ही अपने दोनों हाथों की हथेलियों से घुटनों को छू सकता है और सहला सकता है...

‘අයඤ්හි, දෙව, කුමාරො කොසොහිතවත්ථගුය්හො…

हे देव! यह राजकुमार कोश-बद्ध जननेन्द्रिय (म्यान में ढकी हुई) वाला है...

‘අයඤ්හි, දෙව, කුමාරො සුවණ්ණවණ්ණො කඤ්චනසන්නිභත්තචො…

हे देव! यह राजकुमार स्वर्ण वर्ण का है, जिसकी त्वचा कंचन (शुद्ध सोने) के समान है...

‘අයඤ්හි, දෙව, කුමාරො සුඛුමච්ඡවී; සුඛුමත්තා ඡවියා රජොජල්ලං කායෙ න උපලිම්පති …

हे देव! यह राजकुमार अत्यंत सूक्ष्म त्वचा वाला है; त्वचा की सूक्ष्मता के कारण शरीर पर धूल और मैल नहीं चिपकता...

‘අයඤ්හි, දෙව, කුමාරො එකෙකලොමො; එකෙකානි ලොමානි ලොමකූපෙසු ජාතානි…

हे देव! यह राजकुमार एक-एक रोम वाला है; इसके रोम-कूपों में एक-एक ही रोम उत्पन्न हुए हैं...

‘අයඤ්හි, දෙව, කුමාරො උද්ධග්ගලොමො; උද්ධග්ගානි ලොමානි ජාතානි නීලානි අඤ්ජනවණ්ණානි කුණ්ඩලාවට්ටානි දක්ඛිණාවට්ටකජාතානි…

हे देव! यह राजकुमार ऊपर की ओर मुड़े हुए रोमों वाला है; इसके रोम ऊपर की ओर उठे हुए, नीले, अंजन के समान काले, कुण्डल की तरह मुड़े हुए और दक्षिणावर्त (दाहिनी ओर घूमे हुए) हैं...

‘අයඤ්හි, දෙව, කුමාරො බ්‍රහ්මුජුගත්තො…

हे देव! यह राजकुमार ब्रह्म (देव) के समान सीधे शरीर वाला है...

‘අයඤ්හි, දෙව, කුමාරො සත්තුස්සදො…

हे देव! यह राजकुमार सात स्थानों से भरा हुआ (उभरा हुआ) है...

‘අයඤ්හි, දෙව, කුමාරො සීහපුබ්බද්ධකායො…

हे देव! यह राजकुमार सिंह के पूर्वार्ध (अगले भाग) के समान शरीर वाला है...

‘අයඤ්හි, දෙව, කුමාරො චිතන්තරංසො …

हे देव! यह राजकुमार कंधों के बीच भरे हुए मांस वाला है...

‘අයඤ්හි, දෙව, කුමාරො නිග්‍රොධපරිමණ්ඩලො යාවතක්වස්ස කායො තාවතක්වස්ස බ්‍යාමො, යාවතක්වස්ස බ්‍යාමො, තාවතක්වස්ස කායො…

हे देव! यह राजकुमार न्यग्रोध (बरगद) के समान परिमण्डल वाला है; जितना इसका शरीर ऊँचा है, उतना ही इसका व्याम (फैलाव) है, और जितना इसका व्याम है, उतना ही इसका शरीर ऊँचा है...

‘අයඤ්හි[Pg.16], දෙව, කුමාරො සමවට්ටක්ඛන්ධො…

हे देव! यह राजकुमार सुडौल और गोल कंधों वाला है...

‘අයඤ්හි, දෙව, කුමාරො රසග්ගසග්ගී…

हे देव! यह राजकुमार श्रेष्ठ रस-वाहिनी नाड़ियों वाला है...

‘අයඤ්හි, දෙව, කුමාරො සීහහනු…

हे देव! यह राजकुमार सिंह जैसी ठुड्डी वाला है...

‘අයඤ්හි, දෙව, කුමාරො චත්තාලීසදන්තො…

हे देव! यह राजकुमार चालीस दाँतों वाला है...

‘අයඤ්හි, දෙව, කුමාරො සමදන්තො…

हे देव! यह राजकुमार समान दाँतों वाला है...

‘අයඤ්හි, දෙව, කුමාරො අවිරළදන්තො…

हे देव! यह राजकुमार सघन (बिना छिद्र वाले) दाँतों वाला है...

‘අයඤ්හි, දෙව, කුමාරො සුසුක්කදාඨො…

हे देव! यह राजकुमार अत्यंत श्वेत दाढ़ों वाला है...

‘අයඤ්හි, දෙව, කුමාරො පහූතජිව්හො…

हे देव! यह राजकुमार लंबी और विस्तृत जिह्वा वाला है...

‘අයඤ්හි, දෙව, කුමාරො බ්‍රහ්මස්සරො කරවීකභාණී…

हे देव! यह राजकुमार ब्रह्म जैसी वाणी वाला और करविक पक्षी के समान मधुर बोलने वाला है...

‘අයඤ්හි, දෙව, කුමාරො අභිනීලනෙත්තො…

“हे देव! यह कुमार अत्यंत गहरे नीले नेत्रों वाला है।”

‘අයඤ්හි, දෙව, කුමාරො ගොපඛුමො…

“हे देव! यह कुमार गाय के बछड़े जैसी पलकों वाला है।”

ඉමස්ස, දෙව, කුමාරස්ස උණ්ණා භමුකන්තරෙ ජාතා ඔදාතා මුදුතූලසන්නිභා. යම්පි ඉමස්ස දෙව කුමාරස්ස උණ්ණා භමුකන්තරෙ ජාතා ඔදාතා මුදුතූලසන්නිභා, ඉදම්පිමස්ස මහාපුරිසස්ස මහාපුරිසලක්ඛණං භවති.

“हे देव! इस कुमार की भौंहों के बीच कोमल रुई के समान श्वेत ऊर्णा (रोम-गुच्छ) उत्पन्न हुई है। हे देव! इस कुमार की भौंहों के बीच जो यह कोमल रुई के समान श्वेत ऊर्णा उत्पन्न हुई है, यह भी इस महापुरुष का एक महापुरुष-लक्षण है।”

‘අයඤ්හි, දෙව, කුමාරො උණ්හීසසීසො. යං පායං, දෙව, කුමාරො උණ්හීසසීසො, ඉදම්පිස්ස මහාපුරිසස්ස මහාපුරිසලක්ඛණං භවති.

“हे देव! यह कुमार उष्णीष (राजमुकुट) के समान शीर्ष वाला है। हे देव! इस कुमार का जो यह उष्णीष के समान शीर्ष है, यह भी इस महापुरुष का एक महापुरुष-लक्षण है।”

36. ‘ඉමෙහි ඛො අයං, දෙව, කුමාරො ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණෙහි සමන්නාගතො, යෙහි සමන්නාගතස්ස මහාපුරිසස්ස ද්වෙව ගතියො භවන්ති අනඤ්ඤා. සචෙ අගාරං අජ්ඣාවසති, රාජා හොති චක්කවත්තී ධම්මිකො ධම්මරාජා චාතුරන්තො විජිතාවී ජනපදත්ථාවරියප්පත්තො සත්තරතනසමන්නාගතො. තස්සිමානි සත්තරතනානි භවන්ති. සෙය්‍යථිදං – චක්කරතනං හත්ථිරතනං අස්සරතනං මණිරතනං ඉත්ථිරතනං ගහපතිරතනං පරිණායකරතනමෙව සත්තමං. පරොසහස්සං ඛො පනස්ස පුත්තා භවන්ති සූරා වීරඞ්ගරූපා පරසෙනප්පමද්දනා. සො ඉමං පථවිං සාගරපරියන්තං අදණ්ඩෙන අසත්ථෙන ධම්මෙන අභිවිජිය අජ්ඣාවසති. සචෙ ඛො පන [Pg.17] අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජති, අරහං හොති සම්මාසම්බුද්ධො ලොකෙ විවටච්ඡදො’ති.

३६. “हे देव! यह कुमार इन बत्तीस महापुरुष-लक्षणों से युक्त है, जिनसे युक्त महापुरुष की केवल दो ही गतियाँ होती हैं, तीसरी नहीं। यदि वह घर में रहता है, तो वह चक्रवर्ती राजा होता है—धार्मिक, धर्मराज, चारों दिशाओं का विजेता, जनपद में स्थिरता प्राप्त करने वाला और सात रत्नों से संपन्न। उसके ये सात रत्न होते हैं—चक्र-रत्न, हस्ति-रत्न, अश्व-रत्न, मणि-रत्न, स्त्री-रत्न, गृहपति-रत्न और सातवाँ परिणायक-रत्न। उसके एक हजार से भी अधिक पुत्र होते हैं, जो शूरवीर, पराक्रमी और शत्रु सेना का मर्दन करने वाले होते हैं। वह इस समुद्र-पर्यन्त पृथ्वी को बिना दण्ड और बिना शस्त्र के, धर्मपूर्वक जीतकर शासन करता है। और यदि वह घर से बेघर होकर प्रव्रजित होता है, तो वह अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध और लोक में अविद्या के आवरण को हटाने वाला होता है।”

විපස්සීසමඤ්ඤා

विपस्सी नामकरण

37. ‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, බන්ධුමා රාජා නෙමිත්තෙ බ්‍රාහ්මණෙ අහතෙහි වත්ථෙහි අච්ඡාදාපෙත්වා සබ්බකාමෙහි සන්තප්පෙසි. අථ ඛො, භික්ඛවෙ, බන්ධුමා රාජා විපස්සිස්ස කුමාරස්ස ධාතියො උපට්ඨාපෙසි. අඤ්ඤා ඛීරං පායෙන්ති, අඤ්ඤා න්හාපෙන්ති, අඤ්ඤා ධාරෙන්ති, අඤ්ඤා අඞ්කෙන පරිහරන්ති. ජාතස්ස ඛො පන, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස කුමාරස්ස සෙතච්ඡත්තං ධාරයිත්ථ දිවා චෙව රත්තිඤ්ච – ‘මා නං සීතං වා උණ්හං වා තිණං වා රජො වා උස්සාවො වා බාධයිත්ථා’ති. ජාතො ඛො පන, භික්ඛවෙ, විපස්සී කුමාරො බහුනො ජනස්ස පියො අහොසි මනාපො. සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, උප්පලං වා පදුමං වා පුණ්ඩරීකං වා බහුනො ජනස්ස පියං මනාපං; එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සී කුමාරො බහුනො ජනස්ස පියො අහොසි මනාපො. ස්වාස්සුදං අඞ්කෙනෙව අඞ්කං පරිහරියති.

३७. “तब, भिक्षुओं! राजा बंधुमान ने भविष्यवक्ता ब्राह्मणों को नए वस्त्रों से आच्छादित किया और उन्हें सभी काम-भोगों से संतुष्ट किया। फिर, भिक्षुओं! राजा बंधुमान ने कुमार विपस्सी के लिए धायों (परिचारिकाओं) की नियुक्ति की। कुछ दूध पिलाती थीं, कुछ स्नान कराती थीं, कुछ गोद में लेती थीं और कुछ उन्हें गोद में लेकर घूमती थीं। भिक्षुओं! जन्म लेने के बाद कुमार विपस्सी पर दिन-रात श्वेत छत्र लगाया जाता था, ताकि उन्हें शीत, ताप, तृण, धूल या ओस कष्ट न पहुँचाए। भिक्षुओं! जन्म लेने के बाद कुमार विपस्सी बहुत से लोगों के प्रिय और मनभावन हुए। भिक्षुओं! जैसे नीलकमल, पद्म या श्वेत कमल बहुत से लोगों को प्रिय और मनभावन होता है, वैसे ही कुमार विपस्सी बहुत से लोगों के प्रिय और मनभावन हुए। उन्हें एक गोद से दूसरी गोद में ले जाया जाता था।”

38. ‘‘ජාතො ඛො පන, භික්ඛවෙ, විපස්සී කුමාරො මඤ්ජුස්සරො ච අහොසි වග්ගුස්සරො ච මධුරස්සරො ච පෙමනියස්සරො ච. සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, හිමවන්තෙ පබ්බතෙ කරවීකා නාම සකුණජාති මඤ්ජුස්සරා ච වග්ගුස්සරා ච මධුරස්සරා ච පෙමනියස්සරා ච; එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සී කුමාරො මඤ්ජුස්සරො ච අහොසි වග්ගුස්සරො ච මධුරස්සරො ච පෙමනියස්සරො ච.

३८. “भिक्षुओं! जन्म लेने के बाद कुमार विपस्सी का स्वर अत्यंत मधुर, सुस्पष्ट, सुरीला और प्रेमपूर्ण था। भिक्षुओं! जैसे हिमालय पर्वत पर करविक नामक पक्षियों का स्वर मधुर, सुस्पष्ट, सुरीला और प्रेमपूर्ण होता है, वैसे ही कुमार विपस्सी का स्वर मधुर, सुस्पष्ट, सुरीला और प्रेमपूर्ण था।”

39. ‘‘ජාතස්ස ඛො පන, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස කුමාරස්ස කම්මවිපාකජං දිබ්බචක්ඛු පාතුරහොසි යෙන සුදං සමන්තා යොජනං පස්සති දිවා චෙව රත්තිඤ්ච.

३९. “भिक्षुओं! जन्म लेने के बाद कुमार विपस्सी को कर्म-विपाक के फलस्वरूप दिव्य-चक्षु प्राप्त हुए, जिससे वे दिन और रात चारों ओर एक योजन तक देख सकते थे।”

40. ‘‘ජාතො ඛො පන, භික්ඛවෙ, විපස්සී කුමාරො අනිමිසන්තො පෙක්ඛති සෙය්‍යථාපි දෙවා තාවතිංසා. ‘අනිමිසන්තො කුමාරො පෙක්ඛතී’ති ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස කුමාරස්ස ‘විපස්සී විපස්සී’ ත්වෙව සමඤ්ඤා උදපාදි.

४०. “भिक्षुओं! जन्म लेने के बाद कुमार विपस्सी पलकें झपकाए बिना वैसे ही देखते थे जैसे त्रायस्त्रिंश देव देखते हैं। ‘कुमार पलकें झपकाए बिना देखता है’, इस कारण कुमार विपस्सी की ‘विपस्सी-विपस्सी’ ऐसी संज्ञा (नाम) प्रसिद्ध हुई।”

41. ‘‘අථ [Pg.18] ඛො, භික්ඛවෙ, බන්ධුමා රාජා අත්ථකරණෙ නිසින්නො විපස්සිං කුමාරං අඞ්කෙ නිසීදාපෙත්වා අත්ථෙ අනුසාසති. තත්‍ර සුදං, භික්ඛවෙ, විපස්සී කුමාරො පිතුඅඞ්කෙ නිසින්නො විචෙය්‍ය විචෙය්‍ය අත්ථෙ පනායති ඤායෙන. විචෙය්‍ය විචෙය්‍ය කුමාරො අත්ථෙ පනායති ඤායෙනාති ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස කුමාරස්ස භිය්‍යොසොමත්තාය ‘විපස්සී විපස්සී’ ත්වෙව සමඤ්ඤා උදපාදි.

४१. “तब, भिक्षुओं! राजा बंधुमान न्याय-सभा में बैठे हुए कुमार विपस्सी को अपनी गोद में बिठाकर मामलों का निर्णय करते थे। वहाँ, भिक्षुओं! कुमार विपस्सी पिता की गोद में बैठे हुए मामलों का सूक्ष्मता से विचार कर न्यायपूर्वक उन्हें समझते थे। ‘कुमार सूक्ष्मता से विचार कर न्यायपूर्वक मामलों को समझता है’, इस कारण कुमार विपस्सी की ‘विपस्सी-विपस्सी’ यह संज्ञा और भी अधिक प्रसिद्ध हो गई।”

42. ‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, බන්ධුමා රාජා විපස්සිස්ස කුමාරස්ස තයො පාසාදෙ කාරාපෙසි, එකං වස්සිකං එකං හෙමන්තිකං එකං ගිම්හිකං; පඤ්ච කාමගුණානි උපට්ඨාපෙසි. තත්‍ර සුදං, භික්ඛවෙ, විපස්සී කුමාරො වස්සිකෙ පාසාදෙ චත්තාරො මාසෙ නිප්පුරිසෙහි තූරියෙහි පරිචාරයමානො න හෙට්ඨාපාසාදං ඔරොහතී’’ති.

४२. “तब, भिक्षुओं! राजा बंधुमान ने कुमार विपस्सी के लिए तीन प्रासाद (महल) बनवाए—एक वर्षा ऋतु के लिए, एक हेमंत (शीत) ऋतु के लिए और एक ग्रीष्म ऋतु के लिए; और पाँच प्रकार के काम-भोगों की व्यवस्था की। वहाँ, भिक्षुओं! कुमार विपस्सी वर्षा ऋतु के प्रासाद में चार महीनों तक केवल स्त्रियों द्वारा बजाए जाने वाले वाद्यों के साथ रमण करते हुए महल से नीचे नहीं उतरते थे।”

පඨමභාණවාරො.

प्रथम भाणवार (प्रथम अध्याय समाप्त)।

ජිණ්ණපුරිසො

वृद्ध पुरुष

43. ‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සී කුමාරො බහූනං වස්සානං බහූනං වස්සසතානං බහූනං වස්සසහස්සානං අච්චයෙන සාරථිං ආමන්තෙසි – ‘යොජෙහි, සම්ම සාරථි, භද්දානි භද්දානි යානානි උය්‍යානභූමිං ගච්ඡාම සුභූමිදස්සනායා’ති. ‘එවං, දෙවා’ති ඛො, භික්ඛවෙ, සාරථි විපස්සිස්ස කුමාරස්ස පටිස්සුත්වා භද්දානි භද්දානි යානානි යොජෙත්වා විපස්සිස්ස කුමාරස්ස පටිවෙදෙසි – ‘යුත්තානි ඛො තෙ, දෙව, භද්දානි භද්දානි යානානි, යස්ස දානි කාලං මඤ්ඤසී’ති. අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සී කුමාරො භද්දං භද්දං යානං අභිරුහිත්වා භද්දෙහි භද්දෙහි යානෙහි උය්‍යානභූමිං නිය්‍යාසි.

४३. “तब, भिक्षुओं! बहुत वर्षों, बहुत सौ वर्षों और बहुत हजार वर्षों के बीत जाने पर कुमार विपस्सी ने सारथी को बुलाकर कहा—‘मित्र सारथी! अच्छे-अच्छे वाहनों को तैयार करो, हम सुंदर भूमि देखने के लिए उद्यान-भूमि चलेंगे।’ भिक्षुओं! ‘जो आज्ञा, देव’ कहकर सारथी ने कुमार विपस्सी की आज्ञा स्वीकार की और अच्छे-अच्छे वाहनों को तैयार कर कुमार विपस्सी को सूचित किया—‘देव! आपके लिए अच्छे-अच्छे वाहन तैयार हैं, अब आप जैसा उचित समझें (प्रस्थान करें)।’ तब, भिक्षुओं! कुमार विपस्सी एक श्रेष्ठ वाहन पर आरूढ़ होकर अन्य श्रेष्ठ वाहनों के साथ उद्यान-भूमि की ओर निकले।”

44. ‘‘අද්දසා ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සී කුමාරො උය්‍යානභූමිං නිය්‍යන්තො පුරිසං ජිණ්ණං ගොපානසිවඞ්කං භොග්ගං දණ්ඩපරායනං පවෙධමානං ගච්ඡන්තං ආතුරං [Pg.19] ගතයොබ්බනං. දිස්වා සාරථිං ආමන්තෙසි – ‘අයං පන, සම්ම සාරථි, පුරිසො කිංකතො? කෙසාපිස්ස න යථා අඤ්ඤෙසං, කායොපිස්ස න යථා අඤ්ඤෙස’න්ති. ‘එසො ඛො, දෙව, ජිණ්ණො නාමා’ති. ‘කිං පනෙසො, සම්ම සාරථි, ජිණ්ණො නාමා’ති? ‘එසො ඛො, දෙව, ජිණ්ණො නාම. න දානි තෙන චිරං ජීවිතබ්බං භවිස්සතී’ති. ‘කිං පන, සම්ම සාරථි, අහම්පි ජරාධම්මො, ජරං අනතීතො’ති? ‘ත්වඤ්ච, දෙව, මයඤ්චම්හ සබ්බෙ ජරාධම්මා, ජරං අනතීතා’ති. ‘තෙන හි, සම්ම සාරථි, අලං දානජ්ජ උය්‍යානභූමියා. ඉතොව අන්තෙපුරං පච්චනිය්‍යාහී’ති. ‘එවං, දෙවා’ති ඛො, භික්ඛවෙ, සාරථි විපස්සිස්ස කුමාරස්ස පටිස්සුත්වා තතොව අන්තෙපුරං පච්චනිය්‍යාසි. තත්‍ර සුදං, භික්ඛවෙ, විපස්සී කුමාරො අන්තෙපුරං ගතො දුක්ඛී දුම්මනො පජ්ඣායති – ‘ධිරත්ථු කිර, භො, ජාති නාම, යත්‍ර හි නාම ජාතස්ස ජරා පඤ්ඤායිස්සතී’ති!

४४. भिक्षुओं, जब राजकुमार विपस्सी उद्यान की ओर जा रहे थे, तब उन्होंने एक वृद्ध पुरुष को देखा, जो घर की कड़ियों की तरह झुका हुआ था, कुबड़ा था, लाठी के सहारे कांपते हुए चल रहा था, रुग्ण था और जिसकी युवावस्था बीत चुकी थी। उसे देखकर उन्होंने सारथी को संबोधित किया— 'हे मित्र सारथी, इस पुरुष को क्या हुआ है? इसके बाल दूसरों जैसे नहीं हैं, इसका शरीर भी दूसरों जैसा नहीं है।' (सारथी ने कहा—) 'देव, यह वृद्ध कहलाता है।' (राजकुमार ने पूछा—) 'हे मित्र सारथी, यह वृद्ध क्या होता है?' (सारथी ने कहा—) 'देव, यह वृद्ध है। अब यह अधिक समय तक जीवित नहीं रहेगा।' (राजकुमार ने पूछा—) 'हे मित्र सारथी, क्या मैं भी बुढ़ापे के स्वभाव वाला हूँ, क्या मैं बुढ़ापे से बच नहीं सकता?' (सारथी ने कहा—) 'देव, आप और हम सभी बुढ़ापे के स्वभाव वाले हैं, हम बुढ़ापे से बच नहीं सकते।' (राजकुमार ने कहा—) 'हे मित्र सारथी, तो फिर आज उद्यान जाने का कोई लाभ नहीं। यहीं से अंतःपुर लौट चलो।' भिक्षुओं, सारथी ने राजकुमार विपस्सी की आज्ञा मानकर वहीं से अंतःपुर की ओर रथ मोड़ लिया। भिक्षुओं, वहाँ अंतःपुर पहुँचकर राजकुमार विपस्सी दुखी और उदास मन से विचार करने लगे— 'अरे, इस जन्म (जाति) को धिक्कार है, जहाँ जन्म लेने वाले को बुढ़ापा देखना पड़ता है!'

45. ‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, බන්ධුමා රාජා සාරථිං ආමන්තාපෙත්වා එතදවොච – ‘කච්චි, සම්ම සාරථි, කුමාරො උය්‍යානභූමියා අභිරමිත්ථ? කච්චි, සම්ම සාරථි, කුමාරො උය්‍යානභූමියා අත්තමනො අහොසී’ති? ‘න ඛො, දෙව, කුමාරො උය්‍යානභූමියා අභිරමිත්ථ, න ඛො, දෙව, කුමාරො උය්‍යානභූමියා අත්තමනො අහොසී’ති. ‘කිං පන, සම්ම සාරථි, අද්දස කුමාරො උය්‍යානභූමිං නිය්‍යන්තො’ති? ‘අද්දසා ඛො, දෙව, කුමාරො උය්‍යානභූමිං නිය්‍යන්තො පුරිසං ජිණ්ණං ගොපානසිවඞ්කං භොග්ගං දණ්ඩපරායනං පවෙධමානං ගච්ඡන්තං ආතුරං ගතයොබ්බනං. දිස්වා මං එතදවොච – ‘‘අයං පන, සම්ම සාරථි, පුරිසො කිංකතො, කෙසාපිස්ස න යථා අඤ්ඤෙසං, කායොපිස්ස න යථා අඤ්ඤෙස’’න්ති? ‘‘එසො ඛො, දෙව, ජිණ්ණො නාමා’’ති. ‘‘කිං පනෙසො, සම්ම සාරථි, ජිණ්ණො නාමා’’ති? ‘‘එසො ඛො, දෙව, ජිණ්ණො නාම න දානි තෙන චිරං ජීවිතබ්බං භවිස්සතී’’ති. ‘‘කිං පන, සම්ම සාරථි, අහම්පි ජරාධම්මො, ජරං අනතීතො’’ති? ‘‘ත්වඤ්ච, දෙව, මයඤ්චම්හ සබ්බෙ ජරාධම්මා, ජරං අනතීතා’’ති.

४५. भिक्षुओं, तब राजा बंधुमा ने सारथी को बुलवाकर यह कहा— 'हे मित्र सारथी, क्या राजकुमार ने उद्यान में आनंद लिया? क्या राजकुमार उद्यान में प्रसन्न रहे?' (सारथी ने कहा—) 'देव, राजकुमार ने उद्यान में आनंद नहीं लिया, राजकुमार उद्यान में प्रसन्न नहीं रहे।' (राजा ने पूछा—) 'हे मित्र सारथी, राजकुमार ने उद्यान जाते समय क्या देखा?' (सारथी ने कहा—) 'देव, राजकुमार ने उद्यान जाते समय एक वृद्ध पुरुष को देखा, जो कड़ियों की तरह झुका हुआ था, कुबड़ा था, लाठी के सहारे कांपते हुए चल रहा था, रुग्ण था और जिसकी युवावस्था बीत चुकी थी। उसे देखकर उन्होंने मुझसे यह कहा— "हे मित्र सारथी, इस पुरुष को क्या हुआ है? इसके बाल दूसरों जैसे नहीं हैं, इसका शरीर भी दूसरों जैसा नहीं है?" (मैंने कहा—) "देव, यह वृद्ध कहलाता है।" (उन्होंने पूछा—) "हे मित्र सारथी, यह वृद्ध क्या होता है?" (मैंने कहा—) "देव, यह वृद्ध है, अब यह अधिक समय तक जीवित नहीं रहेगा।" (उन्होंने पूछा—) "हे मित्र सारथी, क्या मैं भी बुढ़ापे के स्वभाव वाला हूँ, क्या मैं बुढ़ापे से बच नहीं सकता?" (मैंने कहा—) "देव, आप और हम सभी बुढ़ापे के स्वभाव वाले हैं, हम बुढ़ापे से बच नहीं सकते।"'

‘‘‘තෙන හි, සම්ම සාරථි, අලං දානජ්ජ උය්‍යානභූමියා, ඉතොව අන්තෙපුරං පච්චනිය්‍යාහී’’’ති. ‘‘එවං, දෙවා’’ති ඛො අහං, දෙව, විපස්සිස්ස කුමාරස්ස පටිස්සුත්වා තතොව අන්තෙපුරං පච්චනිය්‍යාසිං. සො ඛො, දෙව, කුමාරො අන්තෙපුරං ගතො දුක්ඛී දුම්මනො පජ්ඣායති – ‘‘ධිරත්ථු කිර භො ජාති නාම, යත්‍ර හි නාම ජාතස්ස ජරා පඤ්ඤායිස්සතී’’’ති.

'(राजकुमार ने कहा—) "हे मित्र सारथी, तो फिर आज उद्यान जाने का कोई लाभ नहीं, यहीं से अंतःपुर लौट चलो।" देव, राजकुमार विपस्सी की आज्ञा मानकर मैं वहीं से अंतःपुर लौट आया। देव, वह राजकुमार अंतःपुर पहुँचकर दुखी और उदास मन से विचार कर रहे हैं— "अरे, इस जन्म को धिक्कार है, जहाँ जन्म लेने वाले को बुढ़ापा देखना पड़ता है!"'

බ්‍යාධිතපුරිසො

बीमार पुरुष

46. ‘‘අථ [Pg.20] ඛො, භික්ඛවෙ, බන්ධුමස්ස රඤ්ඤො එතදහොසි –

४६. भिक्षुओं, तब राजा बंधुमा के मन में यह विचार आया—

‘මා හෙව ඛො විපස්සී කුමාරො න රජ්ජං කාරෙසි, මා හෙව විපස්සී කුමාරො අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජි, මා හෙව නෙමිත්තානං බ්‍රාහ්මණානං සච්චං අස්ස වචන’න්ති. අථ ඛො, භික්ඛවෙ, බන්ධුමා රාජා විපස්සිස්ස කුමාරස්ස භිය්‍යොසොමත්තාය පඤ්ච කාමගුණානි උපට්ඨාපෙසි – ‘යථා විපස්සී කුමාරො රජ්ජං කරෙය්‍ය, යථා විපස්සී කුමාරො න අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජෙය්‍ය, යථා නෙමිත්තානං බ්‍රාහ්මණානං මිච්ඡා අස්ස වචන’න්ති.

'कहीं ऐसा न हो कि राजकुमार विपस्सी राज्य न करें, कहीं ऐसा न हो कि राजकुमार विपस्सी घर से बेघर होकर प्रव्रजित हो जाएँ, कहीं भविष्यवक्ता ब्राह्मणों के वचन सत्य न हो जाएँ।' तब भिक्षुओं, राजा बंधुमा ने राजकुमार विपस्सी के लिए पाँच प्रकार के काम-भोगों की अत्यधिक व्यवस्था की— 'जिससे राजकुमार विपस्सी राज्य करें, जिससे राजकुमार विपस्सी घर से बेघर होकर प्रव्रजित न हों, जिससे भविष्यवक्ता ब्राह्मणों के वचन झूठे सिद्ध हों।'

‘‘තත්‍ර සුදං, භික්ඛවෙ, විපස්සී කුමාරො පඤ්චහි කාමගුණෙහි සමප්පිතො සමඞ්ගීභූතො පරිචාරෙති. අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සී කුමාරො බහූනං වස්සානං…පෙ…

भिक्षुओं, वहाँ राजकुमार विपस्सी पाँच प्रकार के काम-भोगों से संपन्न और युक्त होकर विहार करने लगे। तब भिक्षुओं, राजकुमार विपस्सी बहुत वर्षों के बाद... (पेय्याल)...

47. ‘‘අද්දසා ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සී කුමාරො උය්‍යානභූමිං නිය්‍යන්තො පුරිසං ආබාධිකං දුක්ඛිතං බාළ්හගිලානං සකෙ මුත්තකරීසෙ පලිපන්නං සෙමානං අඤ්ඤෙහි වුට්ඨාපියමානං අඤ්ඤෙහි සංවෙසියමානං. දිස්වා සාරථිං ආමන්තෙසි – ‘අයං පන, සම්ම සාරථි, පුරිසො කිංකතො? අක්ඛීනිපිස්ස න යථා අඤ්ඤෙසං, සරොපිස්ස න යථා අඤ්ඤෙස’න්ති? ‘එසො ඛො, දෙව, බ්‍යාධිතො නාමා’ති. ‘කිං පනෙසො, සම්ම සාරථි, බ්‍යාධිතො නාමා’ති? ‘එසො ඛො, දෙව, බ්‍යාධිතො නාම අප්පෙව නාම තම්හා ආබාධා වුට්ඨහෙය්‍යා’ති. ‘කිං පන, සම්ම සාරථි, අහම්පි බ්‍යාධිධම්මො, බ්‍යාධිං අනතීතො’ති? ‘ත්වඤ්ච, දෙව, මයඤ්චම්හ සබ්බෙ බ්‍යාධිධම්මා, බ්‍යාධිං අනතීතා’ති. ‘තෙන හි, සම්ම සාරථි, අලං දානජ්ජ උය්‍යානභූමියා, ඉතොව අන්තෙපුරං පච්චනිය්‍යාහී’ති. ‘එවං දෙවා’ති ඛො, භික්ඛවෙ, සාරථි විපස්සිස්ස කුමාරස්ස පටිස්සුත්වා තතොව අන්තෙපුරං පච්චනිය්‍යාසි. තත්‍ර සුදං, භික්ඛවෙ, විපස්සී කුමාරො අන්තෙපුරං ගතො දුක්ඛී දුම්මනො පජ්ඣායති – ‘ධිරත්ථු කිර භො ජාති නාම, යත්‍ර හි නාම ජාතස්ස ජරා පඤ්ඤායිස්සති, බ්‍යාධි පඤ්ඤායිස්සතී’ති.

४७. भिक्षुओं, जब राजकुमार विपस्सी उद्यान की ओर जा रहे थे, तब उन्होंने एक बीमार पुरुष को देखा, जो दुखी था, अत्यंत रुग्ण था, अपने ही मलमूत्र में पड़ा हुआ था और जिसे दूसरे लोग उठा रहे थे और सुला रहे थे। उसे देखकर उन्होंने सारथी को संबोधित किया— 'हे मित्र सारथी, इस पुरुष को क्या हुआ है? इसकी आँखें दूसरों जैसी नहीं हैं, इसका स्वर भी दूसरों जैसा नहीं है।' (सारथी ने कहा—) 'देव, यह बीमार कहलाता है।' (राजकुमार ने पूछा—) 'हे मित्र सारथी, यह बीमार क्या होता है?' (सारथी ने कहा—) 'देव, यह बीमार है। पता नहीं यह इस बीमारी से उठ पाएगा या नहीं।' (राजकुमार ने पूछा—) 'हे मित्र सारथी, क्या मैं भी बीमारी के स्वभाव वाला हूँ, क्या मैं बीमारी से बच नहीं सकता?' (सारथी ने कहा—) 'देव, आप और हम सभी बीमारी के स्वभाव वाले हैं, हम बीमारी से बच नहीं सकते।' (राजकुमार ने कहा—) 'हे मित्र सारथी, तो फिर आज उद्यान जाने का कोई लाभ नहीं। यहीं से अंतःपुर लौट चलो।' भिक्षुओं, सारथी ने राजकुमार विपस्सी की आज्ञा मानकर वहीं से अंतःपुर की ओर रथ मोड़ लिया। भिक्षुओं, वहाँ अंतःपुर पहुँचकर राजकुमार विपस्सी दुखी और उदास मन से विचार करने लगे— 'अरे, इस जन्म को धिक्कार है, जहाँ जन्म लेने वाले को बुढ़ापा और बीमारी देखनी पड़ती है!'

48. ‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, බන්ධුමා රාජා සාරථිං ආමන්තාපෙත්වා එතදවොච – ‘කච්චි, සම්ම සාරථි, කුමාරො උය්‍යානභූමියා අභිරමිත්ථ, කච්චි, සම්ම [Pg.21] සාරථි, කුමාරො උය්‍යානභූමියා අත්තමනො අහොසී’ති? ‘න ඛො, දෙව, කුමාරො උය්‍යානභූමියා අභිරමිත්ථ, න ඛො, දෙව, කුමාරො උය්‍යානභූමියා අත්තමනො අහොසී’ති. ‘කිං පන, සම්ම සාරථි, අද්දස කුමාරො උය්‍යානභූමිං නිය්‍යන්තො’ති? ‘අද්දසා ඛො, දෙව, කුමාරො උය්‍යානභූමිං නිය්‍යන්තො පුරිසං ආබාධිකං දුක්ඛිතං බාළ්හගිලානං සකෙ මුත්තකරීසෙ පලිපන්නං සෙමානං අඤ්ඤෙහි වුට්ඨාපියමානං අඤ්ඤෙහි සංවෙසියමානං. දිස්වා මං එතදවොච – ‘‘අයං පන, සම්ම සාරථි, පුරිසො කිංකතො, අක්ඛීනිපිස්ස න යථා අඤ්ඤෙසං, සරොපිස්ස න යථා අඤ්ඤෙස’’න්ති? ‘‘එසො ඛො, දෙව, බ්‍යාධිතො නාමා’’ති. ‘‘කිං පනෙසො, සම්ම සාරථි, බ්‍යාධිතො නාමා’’ති? ‘‘එසො ඛො, දෙව, බ්‍යාධිතො නාම අප්පෙව නාම තම්හා ආබාධා වුට්ඨහෙය්‍යා’’ති. ‘‘කිං පන, සම්ම සාරථි, අහම්පි බ්‍යාධිධම්මො, බ්‍යාධිං අනතීතො’’ති? ‘‘ත්වඤ්ච, දෙව, මයඤ්චම්හ සබ්බෙ බ්‍යාධිධම්මා, බ්‍යාධිං අනතීතා’’ති. ‘‘තෙන හි, සම්ම සාරථි, අලං දානජ්ජ උය්‍යානභූමියා, ඉතොව අන්තෙපුරං පච්චනිය්‍යාහී’’ති. ‘‘එවං, දෙවා’’ති ඛො අහං, දෙව, විපස්සිස්ස කුමාරස්ස පටිස්සුත්වා තතොව අන්තෙපුරං පච්චනිය්‍යාසිං. සො ඛො, දෙව, කුමාරො අන්තෙපුරං ගතො දුක්ඛී දුම්මනො පජ්ඣායති – ‘‘‘ධිරත්ථු කිර භො ජාති නාම, යත්‍ර හි නාම ජාතස්ස ජරා පඤ්ඤායිස්සති, බ්‍යාධි පඤ්ඤායිස්සතී’’’ති.

४८. “तब, भिक्षुओं, राजा बंधुमान ने सारथी को बुलवाकर यह कहा— ‘हे सौम्य सारथी, क्या राजकुमार ने उद्यान-भूमि में रमण किया? हे सौम्य सारथी, क्या राजकुमार उद्यान-भूमि में प्रसन्न हुए?’ ‘देव, राजकुमार ने उद्यान-भूमि में रमण नहीं किया; देव, राजकुमार उद्यान-भूमि में प्रसन्न नहीं हुए।’ ‘तो फिर, सौम्य सारथी, उद्यान-भूमि जाते हुए राजकुमार ने क्या देखा?’ ‘देव, उद्यान-भूमि जाते हुए राजकुमार ने एक ऐसे पुरुष को देखा जो व्याधिग्रस्त, दुखी और अत्यंत बीमार था, जो अपने ही मलमूत्र में पड़ा हुआ था, जिसे दूसरे लोग उठा रहे थे और दूसरे ही उसे सुला रहे थे। उसे देखकर उन्होंने मुझसे यह कहा— ‘‘हे सौम्य सारथी, इस पुरुष को क्या हुआ है? इसकी आँखें दूसरों की तरह नहीं हैं, इसका स्वर भी दूसरों की तरह नहीं है।’’’ ‘‘‘देव, इसे व्याधिग्रस्त (बीमार) कहते हैं।’’’ ‘‘‘हे सौम्य सारथी, यह व्याधिग्रस्त क्या होता है?’’’ ‘‘‘देव, इसे व्याधिग्रस्त कहते हैं, पता नहीं यह इस बीमारी से कभी उठ पाएगा या नहीं।’’’ ‘‘‘हे सौम्य सारथी, क्या मैं भी व्याधि-धर्मा (बीमार होने के स्वभाव वाला) हूँ? क्या मैं व्याधि से मुक्त नहीं हूँ?’’’ ‘‘‘देव, आप और हम सभी व्याधि-धर्मा हैं, हम व्याधि से मुक्त नहीं हैं।’’’ ‘‘‘तो फिर, सौम्य सारथी, आज के लिए उद्यान-भूमि का पर्याप्त है; यहीं से अंतःपुर (महल) को लौट चलो।’’’ ‘‘‘जी देव,’’ कहकर, हे देव, मैंने राजकुमार विपस्सी की आज्ञा मानकर वहीं से अंतःपुर को लौट आया। तब, देव, राजकुमार अंतःपुर पहुँचकर दुखी और उदास मन से चिंता करने लगे— ‘‘अरे! इस जन्म (जाति) को धिक्कार है, जहाँ जन्म लेने वाले को बुढ़ापा और व्याधि देखनी पड़ती है।’’ ’ ”},{

කාලඞ්කතපුරිසො

मृत पुरुष

49. ‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, බන්ධුමස්ස රඤ්ඤො එතදහොසි – ‘මා හෙව ඛො විපස්සී කුමාරො න රජ්ජං කාරෙසි, මා හෙව විපස්සී කුමාරො අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජි, මා හෙව නෙමිත්තානං බ්‍රාහ්මණානං සච්චං අස්ස වචන’න්ති. අථ ඛො, භික්ඛවෙ, බන්ධුමා රාජා විපස්සිස්ස කුමාරස්ස භිය්‍යොසොමත්තාය පඤ්ච කාමගුණානි උපට්ඨාපෙසි – ‘යථා විපස්සී කුමාරො රජ්ජං කරෙය්‍ය, යථා විපස්සී කුමාරො න අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජෙය්‍ය, යථා නෙමිත්තානං බ්‍රාහ්මණානං මිච්ඡා අස්ස වචන’න්ති.

४९. “भिक्षुओं, तब राजा बंधुमान के मन में यह विचार आया— ‘कहीं ऐसा न हो कि राजकुमार विपस्सी राज्य न करे, कहीं ऐसा न हो कि राजकुमार विपस्सी घर से बेघर होकर प्रव्रजित हो जाए, कहीं ऐसा न हो कि भविष्यवक्ता ब्राह्मणों के वचन सत्य हो जाएँ।’ तब भिक्षुओं, राजा बंधुमान ने राजकुमार विपस्सी के लिए पाँच प्रकार के काम-भोगों की प्रचुर व्यवस्था की— ‘जिससे राजकुमार विपस्सी राज्य करे, जिससे राजकुमार विपस्सी घर से बेघर होकर प्रव्रजित न हो, जिससे भविष्यवक्ता ब्राह्मणों के वचन मिथ्या सिद्ध हों।’”

‘‘තත්‍ර සුදං, භික්ඛවෙ, විපස්සී කුමාරො පඤ්චහි කාමගුණෙහි සමප්පිතො සමඞ්ගීභූතො පරිචාරෙති. අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සී කුමාරො බහූනං වස්සානං…පෙ…

“भिक्षुओं, वहाँ राजकुमार विपस्सी पाँच प्रकार के काम-भोगों से युक्त और संपन्न होकर सुख भोगने लगा। तब भिक्षुओं, राजकुमार विपस्सी बहुत वर्षों के बाद... (पेय्याल)...”

50. ‘‘අද්දසා [Pg.22] ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සී කුමාරො උය්‍යානභූමිං නිය්‍යන්තො මහාජනකායං සන්නිපතිතං නානාරත්තානඤ්ච දුස්සානං විලාතං කයිරමානං. දිස්වා සාරථිං ආමන්තෙසි – ‘කිං නු ඛො, සො, සම්ම සාරථි, මහාජනකායො සන්නිපතිතො නානාරත්තානඤ්ච දුස්සානං විලාතං කයිරතී’ති? ‘එසො ඛො, දෙව, කාලඞ්කතො නාමා’ති. ‘තෙන හි, සම්ම සාරථි, යෙන සො කාලඞ්කතො තෙන රථං පෙසෙහී’ති. ‘එවං, දෙවා’ති ඛො, භික්ඛවෙ, සාරථි විපස්සිස්ස කුමාරස්ස පටිස්සුත්වා යෙන සො කාලඞ්කතො තෙන රථං පෙසෙසි. අද්දසා ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සී කුමාරො පෙතං කාලඞ්කතං, දිස්වා සාරථිං ආමන්තෙසි – ‘කිං පනායං, සම්ම සාරථි, කාලඞ්කතො නාමා’ති? ‘එසො ඛො, දෙව, කාලඞ්කතො නාම. න දානි තං දක්ඛන්ති මාතා වා පිතා වා අඤ්ඤෙ වා ඤාතිසාලොහිතා, සොපි න දක්ඛිස්සති මාතරං වා පිතරං වා අඤ්ඤෙ වා ඤාතිසාලොහිතෙ’ති. ‘කිං පන, සම්ම සාරථි, අහම්පි මරණධම්මො මරණං අනතීතො; මම්පි න දක්ඛන්ති දෙවො වා දෙවී වා අඤ්ඤෙ වා ඤාතිසාලොහිතා; අහම්පි න දක්ඛිස්සාමි දෙවං වා දෙවිං වා අඤ්ඤෙ වා ඤාතිසාලොහිතෙ’ති? ‘ත්වඤ්ච, දෙව, මයඤ්චම්හ සබ්බෙ මරණධම්මා මරණං අනතීතා; තම්පි න දක්ඛන්ති දෙවො වා දෙවී වා අඤ්ඤෙ වා ඤාතිසාලොහිතා; ත්වම්පි න දක්ඛිස්සසි දෙවං වා දෙවිං වා අඤ්ඤෙ වා ඤාතිසාලොහිතෙ’ති. ‘තෙන හි, සම්ම සාරථි, අලං දානජ්ජ උය්‍යානභූමියා, ඉතොව අන්තෙපුරං පච්චනිය්‍යාහී’ති. ‘එවං, දෙවා’ති ඛො, භික්ඛවෙ, සාරථි විපස්සිස්ස කුමාරස්ස පටිස්සුත්වා තතොව අන්තෙපුරං පච්චනිය්‍යාසි. තත්‍ර සුදං, භික්ඛවෙ, විපස්සී කුමාරො අන්තෙපුරං ගතො දුක්ඛී දුම්මනො පජ්ඣායති – ‘ධිරත්ථු කිර, භො, ජාති නාම, යත්‍ර හි නාම ජාතස්ස ජරා පඤ්ඤායිස්සති, බ්‍යාධි පඤ්ඤායිස්සති, මරණං පඤ්ඤායිස්සතී’ති.

५०. “भिक्षुओं, राजकुमार विपस्सी उद्यान की ओर जाते समय, एकत्रित जनसमूह और विभिन्न रंगों के वस्त्रों से ढकी हुई एक अर्थी (पालकी) को ले जाते हुए देखा। देखकर सारथी को संबोधित किया— ‘हे सौम्य सारथी, यह जनसमूह क्यों एकत्रित हुआ है और विभिन्न रंगों के वस्त्रों से ढकी हुई यह अर्थी क्यों ले जाई जा रही है?’ ‘देव, यह मृत पुरुष है।’ ‘तो सौम्य सारथी, जहाँ वह मृत पुरुष है, वहीं रथ ले चलो।’ भिक्षुओं, ‘जो आज्ञा देव’ कहकर सारथी ने राजकुमार विपस्सी की बात मानकर जहाँ वह मृत पुरुष था, वहीं रथ ले गया। भिक्षुओं, राजकुमार विपस्सी ने उस मृत पुरुष को देखा, और देखकर सारथी से पूछा— ‘हे सौम्य सारथी, यह मृत पुरुष क्या होता है?’ ‘देव, यह मृत पुरुष कहलाता है। अब इसे न माता, न पिता, न अन्य सगे-संबंधी देख पाएंगे; और न ही यह माता, पिता या अन्य सगे-संबंधियों को देख पाएगा।’ ‘हे सौम्य सारथी, क्या मैं भी मरणधर्मा हूँ, क्या मैं भी मृत्यु से नहीं बच सकता? क्या मुझे भी महाराज, महारानी या अन्य सगे-संबंधी नहीं देख पाएंगे? क्या मैं भी महाराज, महारानी या अन्य सगे-संबंधियों को नहीं देख पाऊँगा?’ ‘देव, आप और हम सभी मरणधर्मा हैं, मृत्यु से परे नहीं हैं। आपको भी महाराज, महारानी या अन्य सगे-संबंधी नहीं देख पाएंगे; और आप भी महाराज, महारानी या अन्य सगे-संबंधियों को नहीं देख पाएंगे।’ ‘तो सौम्य सारथी, आज उद्यान जाने का कोई प्रयोजन नहीं है, यहीं से अंतःपुर (महल) को लौट चलो।’ भिक्षुओं, ‘जो आज्ञा देव’ कहकर सारथी ने राजकुमार विपस्सी की बात मानकर वहीं से अंतःपुर को लौट गया। भिक्षुओं, वहाँ अंतःपुर पहुँचकर राजकुमार विपस्सी दुखी और उदास होकर चिंतन करने लगा— ‘अरे, इस जन्म (जाति) को धिक्कार है, जहाँ जन्म लेने वाले को बुढ़ापा देखना पड़ता है, बीमारी देखनी पड़ती है और मृत्यु देखनी पड़ती है।’”

51. ‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, බන්ධුමා රාජා සාරථිං ආමන්තාපෙත්වා එතදවොච – ‘කච්චි, සම්ම සාරථි, කුමාරො උය්‍යානභූමියා අභිරමිත්ථ, කච්චි, සම්ම සාරථි, කුමාරො උය්‍යානභූමියා අත්තමනො අහොසී’ති? ‘න ඛො, දෙව, කුමාරො උය්‍යානභූමියා අභිරමිත්ථ, න ඛො, දෙව, කුමාරො උය්‍යානභූමියා අත්තමනො අහොසී’ති. ‘කිං පන, සම්ම සාරථි, අද්දස කුමාරො උය්‍යානභූමිං නිය්‍යන්තො’ති? ‘අද්දසා ඛො, දෙව, කුමාරො උය්‍යානභූමිං නිය්‍යන්තො මහාජනකායං සන්නිපතිතං නානාරත්තානඤ්ච දුස්සානං විලාතං කයිරමානං. දිස්වා මං එතදවොච – ‘‘කිං නු ඛො, සො[Pg.23], සම්ම සාරථි, මහාජනකායො සන්නිපතිතො නානාරත්තානඤ්ච දුස්සානං විලාතං කයිරතී’’ති? ‘‘එසො ඛො, දෙව, කාලඞ්කතො නාමා’’ති. ‘‘තෙන හි, සම්ම සාරථි, යෙන සො කාලඞ්කතො තෙන රථං පෙසෙහී’’ති. ‘‘එවං දෙවා’’ති ඛො අහං, දෙව, විපස්සිස්ස කුමාරස්ස පටිස්සුත්වා යෙන සො කාලඞ්කතො තෙන රථං පෙසෙසිං. අද්දසා ඛො, දෙව, කුමාරො පෙතං කාලඞ්කතං, දිස්වා මං එතදවොච – ‘‘කිං පනායං, සම්ම සාරථි, කාලඞ්කතො නාමා’’ති? ‘‘එසො ඛො, දෙව, කාලඞ්කතො නාම. න දානි තං දක්ඛන්ති මාතා වා පිතා වා අඤ්ඤෙ වා ඤාතිසාලොහිතා, සොපි න දක්ඛිස්සති මාතරං වා පිතරං වා අඤ්ඤෙ වා ඤාතිසාලොහිතෙ’’ති. ‘‘කිං පන, සම්ම සාරථි, අහම්පි මරණධම්මො මරණං අනතීතො; මම්පි න දක්ඛන්ති දෙවො වා දෙවී වා අඤ්ඤෙ වා ඤාතිසාලොහිතා; අහම්පි න දක්ඛිස්සාමි දෙවං වා දෙවිං වා අඤ්ඤෙ වා ඤාතිසාලොහිතෙ’’ති? ‘‘ත්වඤ්ච, දෙව, මයඤ්චම්හ සබ්බෙ මරණධම්මා මරණං අනතීතා; තම්පි න දක්ඛන්ති දෙවො වා දෙවී වා අඤ්ඤෙ වා ඤාතිසාලොහිතා, ත්වම්පි න දක්ඛිස්සසි දෙවං වා දෙවිං වා අඤ්ඤෙ වා ඤාතිසාලොහිතෙ’’ති. ‘‘තෙන හි, සම්ම සාරථි, අලං දානජ්ජ උය්‍යානභූමියා, ඉතොව අන්තෙපුරං පච්චනිය්‍යාහී’ති. ‘‘‘එවං, දෙවා’’ති ඛො අහං, දෙව, විපස්සිස්ස කුමාරස්ස පටිස්සුත්වා තතොව අන්තෙපුරං පච්චනිය්‍යාසිං. සො ඛො, දෙව, කුමාරො අන්තෙපුරං ගතො දුක්ඛී දුම්මනො පජ්ඣායති – ‘‘ධිරත්ථු කිර භො ජාති නාම, යත්‍ර හි නාම ජාතස්ස ජරා පඤ්ඤායිස්සති, බ්‍යාධි පඤ්ඤායිස්සති, මරණං පඤ්ඤායිස්සතී’’’ති.

५१. तब, भिक्षुओं, राजा बंधुमान ने सारथी को बुलवाकर यह कहा - 'हे प्रिय सारथी, क्या राजकुमार ने उद्यान में आनंद लिया? हे प्रिय सारथी, क्या राजकुमार उद्यान में प्रसन्न हुए?' 'हे देव, राजकुमार ने उद्यान में आनंद नहीं लिया, हे देव, राजकुमार उद्यान में प्रसन्न नहीं हुए।' 'हे प्रिय सारथी, उद्यान जाते समय राजकुमार ने क्या देखा?' 'हे देव, उद्यान जाते समय राजकुमार ने लोगों के एक बड़े समूह को इकट्ठा देखा और विभिन्न रंगों के वस्त्रों से एक अर्थी (शिविका) तैयार करते हुए देखा। उसे देखकर उन्होंने मुझसे यह पूछा - ‘‘हे प्रिय सारथी, यह जनसमूह क्यों इकट्ठा हुआ है और विभिन्न रंगों के वस्त्रों से यह अर्थी क्यों बनाई जा रही है?’’ ‘‘हे देव, यह वह है जिसे 'मृत' (कालगत) कहा जाता है।’’ ‘‘तो फिर, हे प्रिय सारथी, जहाँ वह मृत व्यक्ति है, वहाँ रथ ले चलो।’’ तब मैंने 'जी देव' कहकर विपस्सी राजकुमार की आज्ञा मानी और जहाँ वह मृत व्यक्ति था, वहाँ रथ ले गया। हे देव, राजकुमार ने उस मृत व्यक्ति को देखा और देखकर मुझसे यह पूछा - ‘‘हे प्रिय सारथी, यह 'मृत' कहलाने वाला क्या है?’’ ‘‘हे देव, यह 'मृत' कहलाता है। अब न तो माता, न पिता और न ही अन्य सगे-संबंधी उसे देख पाएंगे, और न ही वह अपनी माता, पिता या अन्य सगे-संबंधियों को देख पाएगा।’’ ‘‘हे प्रिय सारथी, क्या मैं भी मरणधर्मा हूँ, क्या मैं मृत्यु से मुक्त नहीं हूँ? क्या मुझे भी देव (पिता), देवी (माता) या अन्य सगे-संबंधी नहीं देख पाएंगे? क्या मैं भी देव, देवी या अन्य सगे-संबंधियों को नहीं देख पाऊंगा?’’ ‘‘हे देव, आप और हम सभी मरणधर्मा हैं, हम मृत्यु से मुक्त नहीं हैं। आपको भी देव, देवी या अन्य सगे-संबंधी नहीं देख पाएंगे, और आप भी देव, देवी या अन्य सगे-संबंधियों को नहीं देख पाएंगे।’’ ‘‘तो फिर, हे प्रिय सारथी, आज के लिए उद्यान भ्रमण पर्याप्त है, यहीं से अंतःपुर (महल) वापस लौट चलो।’’ तब मैंने 'जी देव' कहकर विपस्सी राजकुमार की आज्ञा मानी और वहीं से अंतःपुर वापस लौट आया। हे देव, महल पहुँचकर राजकुमार दुखी और उदास मन से विचार करने लगे - ‘‘अरे, इस जन्म (जाति) को धिक्कार है, जहाँ जन्म लेने वाले को बुढ़ापा, व्याधि और मृत्यु का सामना करना पड़ता है।’’

පබ්බජිතො

प्रव्रजित (संन्यासी)

52. ‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, බන්ධුමස්ස රඤ්ඤො එතදහොසි – ‘මා හෙව ඛො විපස්සී කුමාරො න රජ්ජං කාරෙසි, මා හෙව විපස්සී කුමාරො අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජි, මා හෙව නෙමිත්තානං බ්‍රාහ්මණානං සච්චං අස්ස වචන’න්ති. අථ ඛො, භික්ඛවෙ, බන්ධුමා රාජා විපස්සිස්ස කුමාරස්ස භිය්‍යොසොමත්තාය පඤ්ච කාමගුණානි උපට්ඨාපෙසි – ‘යථා විපස්සී කුමාරො රජ්ජං කරෙය්‍ය, යථා විපස්සී කුමාරො න අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජෙය්‍ය, යථා නෙමිත්තානං බ්‍රාහ්මණානං මිච්ඡා අස්ස වචන’න්ති.

५२. तब, भिक्षुओं, राजा बंधुमान के मन में यह विचार आया - 'कहीं ऐसा न हो कि राजकुमार विपस्सी राज्य न करें, कहीं ऐसा न हो कि राजकुमार विपस्सी घर से बेघर होकर प्रव्रजित हो जाएं, कहीं भविष्यवक्ता ब्राह्मणों के वचन सत्य न हो जाएं।' तब, भिक्षुओं, राजा बंधुमान ने राजकुमार विपस्सी के लिए पाँच प्रकार के काम-भोगों की और अधिक व्यवस्था की - 'ताकि राजकुमार विपस्सी राज्य करें, ताकि राजकुमार विपस्सी घर से बेघर होकर प्रव्रजित न हों, ताकि भविष्यवक्ता ब्राह्मणों के वचन असत्य सिद्ध हों।'

‘‘තත්‍ර සුදං, භික්ඛවෙ, විපස්සී කුමාරො පඤ්චහි කාමගුණෙහි සමප්පිතො සමඞ්ගීභූතො පරිචාරෙති. අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සී කුමාරො බහූනං වස්සානං [Pg.24] බහූනං වස්සසතානං බහූනං වස්සසහස්සානං අච්චයෙන සාරථිං ආමන්තෙසි – ‘යොජෙහි, සම්ම සාරථි, භද්දානි භද්දානි යානානි, උය්‍යානභූමිං ගච්ඡාම සුභූමිදස්සනායා’ති. ‘එවං, දෙවා’ති ඛො, භික්ඛවෙ, සාරථි විපස්සිස්ස කුමාරස්ස පටිස්සුත්වා භද්දානි භද්දානි යානානි යොජෙත්වා විපස්සිස්ස කුමාරස්ස පටිවෙදෙසි – ‘යුත්තානි ඛො තෙ, දෙව, භද්දානි භද්දානි යානානි, යස්ස දානි කාලං මඤ්ඤසී’ති. අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සී කුමාරො භද්දං භද්දං යානං අභිරුහිත්වා භද්දෙහි භද්දෙහි යානෙහි උය්‍යානභූමිං නිය්‍යාසි.

वहाँ, भिक्षुओं, राजकुमार विपस्सी पाँच प्रकार के काम-भोगों से युक्त और संपन्न होकर विहार करने लगे। तब, भिक्षुओं, कई वर्षों, कई सौ वर्षों और कई हज़ार वर्षों के बीत जाने पर राजकुमार विपस्सी ने सारथी को बुलाया - 'हे प्रिय सारथी, अच्छे-अच्छे वाहनों को तैयार करो, हम सुंदर भूमि देखने के लिए उद्यान चलेंगे।' भिक्षुओं, सारथी ने 'जी देव' कहकर राजकुमार विपस्सी की आज्ञा मानी और अच्छे-अच्छे वाहनों को तैयार कर राजकुमार विपस्सी को सूचित किया - 'हे देव, आपके लिए अच्छे-अच्छे वाहन तैयार हैं, अब आप जैसा उचित समझें (प्रस्थान करें)।' तब, भिक्षुओं, राजकुमार विपस्सी एक श्रेष्ठ वाहन पर सवार होकर अन्य श्रेष्ठ वाहनों के साथ उद्यान की ओर निकल पड़े।

53. ‘‘අද්දසා ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සී කුමාරො උය්‍යානභූමිං නිය්‍යන්තො පුරිසං භණ්ඩුං පබ්බජිතං කාසායවසනං. දිස්වා සාරථිං ආමන්තෙසි – ‘අයං පන, සම්ම සාරථි, පුරිසො කිංකතො? සීසංපිස්ස න යථා අඤ්ඤෙසං, වත්ථානිපිස්ස න යථා අඤ්ඤෙස’න්ති? ‘එසො ඛො, දෙව, පබ්බජිතො නාමා’ති. ‘කිං පනෙසො, සම්ම සාරථි, පබ්බජිතො නාමා’ති? ‘එසො ඛො, දෙව, පබ්බජිතො නාම සාධු ධම්මචරියා සාධු සමචරියා සාධු කුසලකිරියා සාධු පුඤ්ඤකිරියා සාධු අවිහිංසා සාධු භූතානුකම්පා’ති. ‘සාධු ඛො සො, සම්ම සාරථි, පබ්බජිතො නාම, සාධු ධම්මචරියා සාධු සමචරියා සාධු කුසලකිරියා සාධු පුඤ්ඤකිරියා සාධු අවිහිංසා සාධු භූතානුකම්පා. තෙන හි, සම්ම සාරථි, යෙන සො පබ්බජිතො තෙන රථං පෙසෙහී’ති. ‘එවං, දෙවා’ති ඛො, භික්ඛවෙ, සාරථි විපස්සිස්ස කුමාරස්ස පටිස්සුත්වා යෙන සො පබ්බජිතො තෙන රථං පෙසෙසි. අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සී කුමාරො තං පබ්බජිතං එතදවොච – ‘ත්වං පන, සම්ම, කිංකතො, සීසම්පි තෙ න යථා අඤ්ඤෙසං, වත්ථානිපි තෙ න යථා අඤ්ඤෙස’න්ති? ‘අහං ඛො, දෙව, පබ්බජිතො නාමා’ති. ‘කිං පන ත්වං, සම්ම, පබ්බජිතො නාමා’ති? ‘අහං ඛො, දෙව, පබ්බජිතො නාම, සාධු ධම්මචරියා සාධු සමචරියා සාධු කුසලකිරියා සාධු පුඤ්ඤකිරියා සාධු අවිහිංසා සාධු භූතානුකම්පා’ති. ‘සාධු ඛො ත්වං, සම්ම, පබ්බජිතො නාම සාධු ධම්මචරියා සාධු සමචරියා සාධු කුසලකිරියා සාධු පුඤ්ඤකිරියා සාධු අවිහිංසා සාධු භූතානුකම්පා’ති.

५३. भिक्षुओं! उद्यान की ओर जाते हुए राजकुमार विपस्सी ने एक मुण्डित सिर वाले, प्रव्रजित और काषाय वस्त्र धारण किए हुए पुरुष को देखा। देखकर उन्होंने सारथी को संबोधित किया— 'हे मित्र सारथी! यह पुरुष कैसा है? इसका सिर दूसरों जैसा नहीं है, इसके वस्त्र भी दूसरों जैसे नहीं हैं।' 'देव! यह प्रव्रजित (संन्यासी) कहलाता है।' 'हे मित्र सारथी! यह प्रव्रजित क्या होता है?' 'देव! प्रव्रजित वह है जो धर्म का आचरण करना श्रेष्ठ मानता है, सम्यक आचरण करना श्रेष्ठ मानता है, कुशल कर्म करना श्रेष्ठ मानता है, पुण्य कर्म करना श्रेष्ठ मानता है, अहिंसा को श्रेष्ठ मानता है और प्राणियों के प्रति करुणा को श्रेष्ठ मानता है।' 'हे मित्र सारथी! यह प्रव्रजित होना वास्तव में श्रेष्ठ है; धर्म का आचरण, सम्यक आचरण, कुशल कर्म, पुण्य कर्म, अहिंसा और प्राणियों के प्रति करुणा श्रेष्ठ है। इसलिए, हे मित्र सारथी! जहाँ वह प्रव्रजित है, वहीं रथ ले चलो।' भिक्षुओं! 'जो आज्ञा देव' कहकर सारथी ने राजकुमार विपस्सी की बात मानकर रथ को उस प्रव्रजित की ओर बढ़ा दिया। तब भिक्षुओं! राजकुमार विपस्सी ने उस प्रव्रजित से यह कहा— 'हे मित्र! तुम कैसे हो? तुम्हारा सिर भी दूसरों जैसा नहीं है और तुम्हारे वस्त्र भी दूसरों जैसे नहीं हैं।' 'देव! मैं प्रव्रजित हूँ।' 'हे मित्र! तुम प्रव्रजित क्यों कहलाते हो?' 'देव! मैं प्रव्रजित हूँ क्योंकि मैं धर्म का आचरण करना श्रेष्ठ मानता हूँ, सम्यक आचरण करना श्रेष्ठ मानता हूँ, कुशल कर्म करना श्रेष्ठ मानता हूँ, पुण्य कर्म करना श्रेष्ठ मानता हूँ, अहिंसा को श्रेष्ठ मानता हूँ और प्राणियों के प्रति करुणा को श्रेष्ठ मानता हूँ।' 'हे मित्र! तुम्हारा प्रव्रजित होना श्रेष्ठ है; धर्म का आचरण, सम्यक आचरण, कुशल कर्म, पुण्य कर्म, अहिंसा और प्राणियों के प्रति करुणा श्रेष्ठ है।'

බොධිසත්තපබ්බජ්ජා

बोधिसत्व का प्रव्रज्या ग्रहण

54. ‘‘අථ [Pg.25] ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සී කුමාරො සාරථිං ආමන්තෙසි – ‘තෙන හි, සම්ම සාරථි, රථං ආදාය ඉතොව අන්තෙපුරං පච්චනිය්‍යාහි. අහං පන ඉධෙව කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා කාසායානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිස්සාමී’ති. ‘එවං, දෙවා’ති ඛො, භික්ඛවෙ, සාරථි විපස්සිස්ස කුමාරස්ස පටිස්සුත්වා රථං ආදාය තතොව අන්තෙපුරං පච්චනිය්‍යාසි. විපස්සී පන කුමාරො තත්ථෙව කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා කාසායානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජි.

५४. तब भिक्षुओं! राजकुमार विपस्सी ने सारथी को संबोधित किया— 'तो हे मित्र सारथी! तुम रथ लेकर यहीं से राजमहल लौट जाओ। मैं तो यहीं अपने केश और दाढ़ी मुँड़वाकर, काषाय वस्त्र धारण कर, घर से बेघर होकर प्रव्रजित हो जाऊँगा।' भिक्षुओं! 'जो आज्ञा देव' कहकर सारथी ने राजकुमार विपस्सी की आज्ञा मानकर रथ लिया और वहीं से राजमहल लौट गया। राजकुमार विपस्सी ने वहीं अपने केश और दाढ़ी मुँड़वाए, काषाय वस्त्र धारण किए और घर से बेघर होकर प्रव्रजित हो गए।

මහාජනකායඅනුපබ්බජ්ජා

जनसमूह का अनु-प्रव्रज्या ग्रहण

55. ‘‘අස්සොසි ඛො, භික්ඛවෙ, බන්ධුමතියා රාජධානියා මහාජනකායො චතුරාසීති පාණසහස්සානි – ‘විපස්සී කිර කුමාරො කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා කාසායානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතො’ති. සුත්වාන තෙසං එතදහොසි – ‘න හි නූන සො ඔරකො ධම්මවිනයො, න සා ඔරකා පබ්බජ්ජා, යත්ථ විපස්සී කුමාරො කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා කාසායානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතො. විපස්සීපි නාම කුමාරො කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා කාසායානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිස්සති, කිමඞ්ගං පන මය’න්ති.

५५. भिक्षुओं! बंधुमती राजधानी के चौरासी हजार लोगों के विशाल जनसमूह ने सुना— 'राजकुमार विपस्सी केश और दाढ़ी मुँड़वाकर, काषाय वस्त्र धारण कर, घर से बेघर होकर प्रव्रजित हो गए हैं।' यह सुनकर उन्हें विचार आया— 'निश्चित ही वह धर्म-विनय साधारण नहीं होगा, वह प्रव्रज्या तुच्छ नहीं होगी, जिसमें राजकुमार विपस्सी ने केश और दाढ़ी मुँड़वाकर, काषाय वस्त्र धारण कर, घर से बेघर होकर प्रव्रज्या ली है। जब राजकुमार विपस्सी स्वयं प्रव्रजित हो सकते हैं, तो हम क्यों नहीं?'

‘‘අථ ඛො, සො භික්ඛවෙ, මහාජනකායො චතුරාසීති පාණසහස්සානි කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා කාසායානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා විපස්සිං බොධිසත්තං අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතං අනුපබ්බජිංසු. තාය සුදං, භික්ඛවෙ, පරිසාය පරිවුතො විපස්සී බොධිසත්තො ගාමනිගමජනපදරාජධානීසු චාරිකං චරති.

तब भिक्षुओं! उस चौरासी हजार लोगों के विशाल जनसमूह ने केश और दाढ़ी मुँड़वाकर, काषाय वस्त्र धारण किए और घर से बेघर होकर प्रव्रजित हुए बोधिसत्व विपस्सी के पीछे-पीछे प्रव्रज्या ग्रहण कर ली। भिक्षुओं! उस परिषद से घिरे हुए बोधिसत्व विपस्सी गाँवों, निगमों, जनपदों और राजधानियों में चारिका करने लगे।

56. ‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස රහොගතස්ස පටිසල්ලීනස්ස එවං චෙතසො පරිවිතක්කො උදපාදි – ‘න ඛො මෙතං පතිරූපං යොහං ආකිණ්ණො විහරාමි, යංනූනාහං එකො ගණම්හා වූපකට්ඨො විහරෙය්‍ය’න්ති. අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සී බොධිසත්තො අපරෙන සමයෙන එකො [Pg.26] ගණම්හා වූපකට්ඨො විහාසි, අඤ්ඤෙනෙව තානි චතුරාසීති පබ්බජිතසහස්සානි අගමංසු, අඤ්ඤෙන මග්ගෙන විපස්සී බොධිසත්තො.

५६. तब भिक्षुओं! एकांत में ध्यानमग्न बोधिसत्व विपस्सी के मन में ऐसा विचार उत्पन्न हुआ— 'मेरे लिए इस भीड़-भाड़ में रहना उचित नहीं है। क्यों न मैं संघ से अलग होकर अकेला रहूँ?' तब भिक्षुओं! कुछ समय बाद बोधिसत्व विपस्सी संघ से अलग होकर अकेले रहने लगे। वे चौरासी हजार प्रव्रजित एक मार्ग से चले गए और बोधिसत्व विपस्सी दूसरे मार्ग से।

බොධිසත්තඅභිනිවෙසො

बोधिसत्व का गहन चिंतन

57. ‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස වාසූපගතස්ස රහොගතස්ස පටිසල්ලීනස්ස එවං චෙතසො පරිවිතක්කො උදපාදි – ‘කිච්ඡං වතායං ලොකො ආපන්නො, ජායති ච ජීයති ච මීයති ච චවති ච උපපජ්ජති ච, අථ ච පනිමස්ස දුක්ඛස්ස නිස්සරණං නප්පජානාති ජරාමරණස්ස, කුදාස්සු නාම ඉමස්ස දුක්ඛස්ස නිස්සරණං පඤ්ඤායිස්සති ජරාමරණස්සා’ති?

५७. तब भिक्षुओं! (बोधिवृक्ष के नीचे) निवास करते हुए, एकांत में ध्यानमग्न बोधिसत्व विपस्सी के मन में ऐसा विचार उत्पन्न हुआ— 'अहो! यह संसार बड़े कष्ट में पड़ा है; यहाँ जन्म होता है, बुढ़ापा आता है, मृत्यु होती है, च्युति होती है और पुनर्जन्म होता है। फिर भी लोग इस बुढ़ापे और मृत्यु रूपी दुःख से निकलने का मार्ग नहीं जानते। इस बुढ़ापे और मृत्यु रूपी दुःख से मुक्ति कब दिखाई देगी?'

‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස එතදහොසි – ‘කිම්හි නු ඛො සති ජරාමරණං හොති, කිංපච්චයා ජරාමරණ’න්ති? අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස යොනිසො මනසිකාරා අහු පඤ්ඤාය අභිසමයො – ‘ජාතියා ඛො සති ජරාමරණං හොති, ජාතිපච්චයා ජරාමරණ’න්ති.

तब भिक्षुओं! बोधिसत्व विपस्सी को यह विचार आया— 'किसके होने पर बुढ़ापा और मृत्यु होती है? बुढ़ापा और मृत्यु किस कारण से होते हैं?' तब भिक्षुओं! बोधिसत्व विपस्सी को योनिशो मनसिकार के कारण प्रज्ञा से यह बोध हुआ— 'जन्म के होने पर बुढ़ापा और मृत्यु होती है; जन्म के कारण ही बुढ़ापा और मृत्यु होते हैं।'

‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස එතදහොසි – ‘කිම්හි නු ඛො සති ජාති හොති, කිංපච්චයා ජාතී’ති? අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස යොනිසො මනසිකාරා අහු පඤ්ඤාය අභිසමයො – ‘භවෙ ඛො සති ජාති හොති, භවපච්චයා ජාතී’ති.

तब भिक्षुओं! बोधिसत्व विपस्सी को यह विचार आया— 'किसके होने पर जन्म होता है? जन्म किस कारण से होता है?' तब भिक्षुओं! बोधिसत्व विपस्सी को योनिशो मनसिकार के कारण प्रज्ञा से यह बोध हुआ— 'भव के होने पर जन्म होता है; भव के कारण ही जन्म होता है।'

‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස එතදහොසි – ‘කිම්හි නු ඛො සති භවො හොති, කිංපච්චයා භවො’ති? අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස යොනිසො මනසිකාරා අහු පඤ්ඤාය අභිසමයො – ‘උපාදානෙ ඛො සති භවො හොති, උපාදානපච්චයා භවො’ති.

भिक्षुओं! तब विपस्सी बोधिसत्व के मन में यह विचार आया— 'किसके होने पर भव होता है, किसके प्रत्यय (कारण) से भव होता है?' तब भिक्षुओं! विपस्सी बोधिसत्व को योनिशो मनसिकार (सही ढंग से विचार करने) से प्रज्ञा द्वारा यह बोध हुआ— 'उपादान के होने पर भव होता है, उपादान के प्रत्यय से भव होता है।'

‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස එතදහොසි – ‘කිම්හි නු ඛො සති උපාදානං හොති, කිංපච්චයා උපාදාන’න්ති? අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස යොනිසො මනසිකාරා අහු පඤ්ඤාය අභිසමයො – ‘තණ්හාය ඛො සති උපාදානං හොති, තණ්හාපච්චයා උපාදාන’න්ති.

भिक्षुओं! तब विपस्सी बोधिसत्व के मन में यह विचार आया— 'किसके होने पर उपादान होता है, किसके प्रत्यय से उपादान होता है?' तब भिक्षुओं! विपस्सी बोधिसत्व को योनिशो मनसिकार से प्रज्ञा द्वारा यह बोध हुआ— 'तृष्णा के होने पर उपादान होता है, तृष्णा के प्रत्यय से उपादान होता है।'

‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස එතදහොසි – ‘කිම්හි නු ඛො සති තණ්හා හොති, කිංපච්චයා තණ්හා’ති? අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස [Pg.27] බොධිසත්තස්ස යොනිසො මනසිකාරා අහු පඤ්ඤාය අභිසමයො – ‘වෙදනාය ඛො සති තණ්හා හොති, වෙදනාපච්චයා තණ්හා’ති.

भिक्षुओं! तब विपस्सी बोधिसत्व के मन में यह विचार आया— 'किसके होने पर तृष्णा होती है, किसके प्रत्यय से तृष्णा होती है?' तब भिक्षुओं! विपस्सी बोधिसत्व को योनिशो मनसिकार से प्रज्ञा द्वारा यह बोध हुआ— 'वेदना के होने पर तृष्णा होती है, वेदना के प्रत्यय से तृष्णा होती है।'

‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස එතදහොසි – ‘කිම්හි නු ඛො සති වෙදනා හොති, කිංපච්චයා වෙදනා’ති? අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස යොනිසො මනසිකාරා අහු පඤ්ඤාය අභිසමයො – ‘ඵස්සෙ ඛො සති වෙදනා හොති, ඵස්සපච්චයා වෙදනා’ති.

भिक्षुओं! तब विपस्सी बोधिसत्व के मन में यह विचार आया— 'किसके होने पर वेदना होती है, किसके प्रत्यय से वेदना होती है?' तब भिक्षुओं! विपस्सी बोधिसत्व को योनिशो मनसिकार से प्रज्ञा द्वारा यह बोध हुआ— 'स्पर्श के होने पर वेदना होती है, स्पर्श के प्रत्यय से वेदना होती है।'

‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස එතදහොසි – ‘කිම්හි නු ඛො සති ඵස්සො හොති, කිංපච්චයා ඵස්සො’ති? අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස යොනිසො මනසිකාරා අහු පඤ්ඤාය අභිසමයො – ‘සළායතනෙ ඛො සති ඵස්සො හොති, සළායතනපච්චයා ඵස්සො’ති.

भिक्षुओं! तब विपस्सी बोधिसत्व के मन में यह विचार आया— 'किसके होने पर स्पर्श होता है, किसके प्रत्यय से स्पर्श होता है?' तब भिक्षुओं! विपस्सी बोधिसत्व को योनिशो मनसिकार से प्रज्ञा द्वारा यह बोध हुआ— 'षडायतन के होने पर स्पर्श होता है, षडायतन के प्रत्यय से स्पर्श होता है।'

‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස එතදහොසි – ‘කිම්හි නු ඛො සති සළායතනං හොති, කිංපච්චයා සළායතන’න්ති? අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස යොනිසො මනසිකාරා අහු පඤ්ඤාය අභිසමයො – ‘නාමරූපෙ ඛො සති සළායතනං හොති, නාමරූපපච්චයා සළායතන’න්ති.

भिक्षुओं! तब विपस्सी बोधिसत्व के मन में यह विचार आया— 'किसके होने पर षडायतन होता है, किसके प्रत्यय से षडायतन होता है?' तब भिक्षुओं! विपस्सी बोधिसत्व को योनिशो मनसिकार से प्रज्ञा द्वारा यह बोध हुआ— 'नामरूप के होने पर षडायतन होता है, नामरूप के प्रत्यय से षडायतन होता है।'

‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස එතදහොසි – ‘කිම්හි නු ඛො සති නාමරූපං හොති, කිංපච්චයා නාමරූප’න්ති? අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස යොනිසො මනසිකාරා අහු පඤ්ඤාය අභිසමයො – ‘විඤ්ඤාණෙ ඛො සති නාමරූපං හොති, විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූප’න්ති.

भिक्षुओं! तब विपस्सी बोधिसत्व के मन में यह विचार आया— 'किसके होने पर नामरूप होता है, किसके प्रत्यय से नामरूप होता है?' तब भिक्षुओं! विपस्सी बोधिसत्व को योनिशो मनसिकार से प्रज्ञा द्वारा यह बोध हुआ— 'विज्ञान के होने पर नामरूप होता है, विज्ञान के प्रत्यय से नामरूप होता है।'

‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස එතදහොසි – ‘කිම්හි නු ඛො සති විඤ්ඤාණං හොති, කිංපච්චයා විඤ්ඤාණ’න්ති? අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස යොනිසො මනසිකාරා අහු පඤ්ඤාය අභිසමයො – ‘නාමරූපෙ ඛො සති විඤ්ඤාණං හොති, නාමරූපපච්චයා විඤ්ඤාණ’න්ති.

भिक्षुओं! तब विपस्सी बोधिसत्व के मन में यह विचार आया— 'किसके होने पर विज्ञान होता है, किसके प्रत्यय से विज्ञान होता है?' तब भिक्षुओं! विपस्सी बोधिसत्व को योनिशो मनसिकार से प्रज्ञा द्वारा यह बोध हुआ— 'नामरूप के होने पर विज्ञान होता है, नामरूप के प्रत्यय से विज्ञान होता है।'

58. ‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස එතදහොසි – ‘පච්චුදාවත්තති ඛො ඉදං විඤ්ඤාණං නාමරූපම්හා, නාපරං ගච්ඡති. එත්තාවතා ජායෙථ [Pg.28] වා ජිය්‍යෙථ වා මිය්‍යෙථ වා චවෙථ වා උපපජ්ජෙථ වා, යදිදං නාමරූපපච්චයා විඤ්ඤාණං, විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපං, නාමරූපපච්චයා සළායතනං, සළායතනපච්චයා ඵස්සො, ඵස්සපච්චයා වෙදනා, වෙදනාපච්චයා තණ්හා, තණ්හාපච්චයා උපාදානං, උපාදානපච්චයා භවො, භවපච්චයා ජාති, ජාතිපච්චයා ජරාමරණං සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා සම්භවන්ති. එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයො හොති’.

५८. भिक्षुओं! तब विपस्सी बोधिसत्व के मन में यह विचार आया— 'यह विज्ञान नामरूप से वापस लौट आता है, इससे आगे नहीं जाता। इतने मात्र से ही जन्म लेना, बूढ़ा होना, मरना, च्युत होना या पुनः उत्पन्न होना होता है; जैसे कि— नामरूप के प्रत्यय से विज्ञान, विज्ञान के प्रत्यय से नामरूप, नामरूप के प्रत्यय से षडायतन, षडायतन के प्रत्यय से स्पर्श, स्पर्श के प्रत्यय से वेदना, वेदना के प्रत्यय से तृष्णा, तृष्णा के प्रत्यय से उपादान, उपादान के प्रत्यय से भव, भव के प्रत्यय से जाति, और जाति के प्रत्यय से जरा-मरण, शोक, परिदेव, दुःख, दुर्मनस्य और उपायास उत्पन्न होते हैं। इस प्रकार इस संपूर्ण दुःख-स्कंध का उदय होता है।'

59. ‘‘‘සමුදයො සමුදයො’ති ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස පුබ්බෙ අනනුස්සුතෙසු ධම්මෙසු චක්ඛුං උදපාදි, ඤාණං උදපාදි, පඤ්ඤා උදපාදි, විජ්ජා උදපාදි, ආලොකො උදපාදි.

५९. भिक्षुओं! 'समुदय, समुदय'—इस प्रकार विपस्सी बोधिसत्व को उन धर्मों में, जो पहले कभी नहीं सुने गए थे, चक्षु उत्पन्न हुआ, ज्ञान उत्पन्न हुआ, प्रज्ञा उत्पन्न हुई, विद्या उत्पन्न हुई, आलोक उत्पन्न हुआ।

60. ‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස එතදහොසි – ‘කිම්හි නු ඛො අසති ජරාමරණං න හොති, කිස්ස නිරොධා ජරාමරණනිරොධො’ති? අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස යොනිසො මනසිකාරා අහු පඤ්ඤාය අභිසමයො – ‘ජාතියා ඛො අසති ජරාමරණං න හොති, ජාතිනිරොධා ජරාමරණනිරොධො’ති.

६०. भिक्षुओं! तब विपस्सी बोधिसत्व के मन में यह विचार आया— 'किसके न होने पर जरा-मरण नहीं होता, किसके निरोध से जरा-मरण का निरोध होता है?' तब भिक्षुओं! विपस्सी बोधिसत्व को योनिशो मनसिकार से प्रज्ञा द्वारा यह बोध हुआ— 'जाति के न होने पर जरा-मरण नहीं होता, जाति के निरोध से जरा-मरण का निरोध होता है।'

‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස එතදහොසි – ‘කිම්හි නු ඛො අසති ජාති න හොති, කිස්ස නිරොධා ජාතිනිරොධො’ති? අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස යොනිසො මනසිකාරා අහු පඤ්ඤාය අභිසමයො – ‘භවෙ ඛො අසති ජාති න හොති, භවනිරොධා ජාතිනිරොධො’ති.

भिक्षुओं! तब विपस्सी बोधिसत्व के मन में यह विचार आया— 'किसके न होने पर जाति नहीं होती, किसके निरोध से जाति का निरोध होता है?' तब भिक्षुओं! विपस्सी बोधिसत्व को योनिशो मनसिकार से प्रज्ञा द्वारा यह बोध हुआ— 'भव के न होने पर जाति नहीं होती, भव के निरोध से जाति का निरोध होता है।'

‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස එතදහොසි – ‘කිම්හි නු ඛො අසති භවො න හොති, කිස්ස නිරොධා භවනිරොධො’ති? අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස යොනිසො මනසිකාරා අහු පඤ්ඤාය අභිසමයො – ‘උපාදානෙ ඛො අසති භවො න හොති, උපාදානනිරොධා භවනිරොධො’ති.

भिक्षुओं! तब विपस्सी बोधिसत्व के मन में यह विचार आया— 'किसके न होने पर भव नहीं होता, किसके निरोध से भव का निरोध होता है?' तब भिक्षुओं! विपस्सी बोधिसत्व को योनिशो मनसिकार से प्रज्ञा द्वारा यह बोध हुआ— 'उपादान के न होने पर भव नहीं होता, उपादान के निरोध से भव का निरोध होता है।'

‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස එතදහොසි – ‘කිම්හි නු ඛො අසති උපාදානං න හොති, කිස්ස නිරොධා උපාදානනිරොධො’ති? අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස යොනිසො මනසිකාරා අහු [Pg.29] පඤ්ඤාය අභිසමයො – ‘තණ්හාය ඛො අසති උපාදානං න හොති, තණ්හානිරොධා උපාදානනිරොධො’ති.

भिक्षुओं! तब विपस्सी बोधिसत्व के मन में यह विचार आया— 'किसके न होने पर उपादान नहीं होता, किसके निरोध से उपादान का निरोध होता है?' तब भिक्षुओं! विपस्सी बोधिसत्व को योनिशो मनसिकार से प्रज्ञा द्वारा यह बोध हुआ— 'तृष्णा के न होने पर उपादान नहीं होता, तृष्णा के निरोध से उपादान का निरोध होता है।'

‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස එතදහොසි – ‘කිම්හි නු ඛො අසති තණ්හා න හොති, කිස්ස නිරොධා තණ්හානිරොධො’ති? අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස යොනිසො මනසිකාරා අහු පඤ්ඤාය අභිසමයො – ‘වෙදනාය ඛො අසති තණ්හා න හොති, වෙදනානිරොධා තණ්හානිරොධො’ති.

भिक्षुओं, तब विपस्सी बोधिसत्व के मन में यह विचार आया— 'किसके न होने पर तृष्णा नहीं होती? किसके निरोध से तृष्णा का निरोध होता है?' तब भिक्षुओं, विपस्सी बोधिसत्व को योनिशो मनसिकार (उचित ध्यान) से प्रज्ञा द्वारा यह बोध हुआ— 'वेदना के न होने पर तृष्णा नहीं होती; वेदना के निरोध से तृष्णा का निरोध होता है।'

‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස එතදහොසි – ‘කිම්හි නු ඛො අසති වෙදනා න හොති, කිස්ස නිරොධා වෙදනානිරොධො’ති? අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස යොනිසො මනසිකාරා අහු පඤ්ඤාය අභිසමයො – ‘ඵස්සෙ ඛො අසති වෙදනා න හොති, ඵස්සනිරොධා වෙදනානිරොධො’ති.

भिक्षुओं, तब विपस्सी बोधिसत्व के मन में यह विचार आया— 'किसके न होने पर वेदना नहीं होती? किसके निरोध से वेदना का निरोध होता है?' तब भिक्षुओं, विपस्सी बोधिसत्व को योनिशो मनसिकार से प्रज्ञा द्वारा यह बोध हुआ— 'स्पर्श के न होने पर वेदना नहीं होती; स्पर्श के निरोध से वेदना का निरोध होता है।'

‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස එතදහොසි – ‘කිම්හි නු ඛො අසති ඵස්සො න හොති, කිස්ස නිරොධා ඵස්සනිරොධො’ති? අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස යොනිසො මනසිකාරා අහු පඤ්ඤාය අභිසමයො – ‘සළායතනෙ ඛො අසති ඵස්සො න හොති, සළායතනනිරොධා ඵස්සනිරොධො’ති.

भिक्षुओं, तब विपस्सी बोधिसत्व के मन में यह विचार आया— 'किसके न होने पर स्पर्श नहीं होता? किसके निरोध से स्पर्श का निरोध होता है?' तब भिक्षुओं, विपस्सी बोधिसत्व को योनिशो मनसिकार से प्रज्ञा द्वारा यह बोध हुआ— 'षडायतन (छह इन्द्रिय आयतन) के न होने पर स्पर्श नहीं होता; षडायतन के निरोध से स्पर्श का निरोध होता है।'

‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස එතදහොසි – ‘කිම්හි නු ඛො අසති සළායතනං න හොති, කිස්ස නිරොධා සළායතනනිරොධො’ති? අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස යොනිසො මනසිකාරා අහු පඤ්ඤාය අභිසමයො – ‘නාමරූපෙ ඛො අසති සළායතනං න හොති, නාමරූපනිරොධා සළායතනනිරොධො’ති.

भिक्षुओं, तब विपस्सी बोधिसत्व के मन में यह विचार आया— 'किसके न होने पर षडायतन नहीं होता? किसके निरोध से षडायतन का निरोध होता है?' तब भिक्षुओं, विपस्सी बोधिसत्व को योनिशो मनसिकार से प्रज्ञा द्वारा यह बोध हुआ— 'नामरूप के न होने पर षडायतन नहीं होता; नामरूप के निरोध से षडायतन का निरोध होता है।'

‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස එතදහොසි – ‘කිම්හි නු ඛො අසති නාමරූපං න හොති, කිස්ස නිරොධා නාමරූපනිරොධො’ති? අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස යොනිසො මනසිකාරා අහු පඤ්ඤාය අභිසමයො – ‘විඤ්ඤාණෙ ඛො අසති නාමරූපං න හොති, විඤ්ඤාණනිරොධා නාමරූපනිරොධො’ති.

भिक्षुओं, तब विपस्सी बोधिसत्व के मन में यह विचार आया— 'किसके न होने पर नामरूप नहीं होता? किसके निरोध से नामरूप का निरोध होता है?' तब भिक्षुओं, विपस्सी बोधिसत्व को योनिशो मनसिकार से प्रज्ञा द्वारा यह बोध हुआ— 'विज्ञान के न होने पर नामरूप नहीं होता; विज्ञान के निरोध से नामरूप का निरोध होता है।'

‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස එතදහොසි – ‘කිම්හි නු ඛො අසති විඤ්ඤාණං න හොති, කිස්ස නිරොධා විඤ්ඤාණනිරොධො’ති? අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස යොනිසො මනසිකාරා අහු [Pg.30] පඤ්ඤාය අභිසමයො – ‘නාමරූපෙ ඛො අසති විඤ්ඤාණං න හොති, නාමරූපනිරොධා විඤ්ඤාණනිරොධො’ති.

भिक्षुओं, तब विपस्सी बोधिसत्व के मन में यह विचार आया— 'किसके न होने पर विज्ञान नहीं होता? किसके निरोध से विज्ञान का निरोध होता है?' तब भिक्षुओं, विपस्सी बोधिसत्व को योनिशो मनसिकार से प्रज्ञा द्वारा यह बोध हुआ— 'नामरूप के न होने पर विज्ञान नहीं होता; नामरूप के निरोध से विज्ञान का निरोध होता है।'

61. ‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස එතදහොසි – ‘අධිගතො ඛො ම්‍යායං මග්ගො සම්බොධාය යදිදං – නාමරූපනිරොධා විඤ්ඤාණනිරොධො, විඤ්ඤාණනිරොධා නාමරූපනිරොධො, නාමරූපනිරොධා සළායතනනිරොධො, සළායතනනිරොධා ඵස්සනිරොධො, ඵස්සනිරොධා වෙදනානිරොධො, වෙදනානිරොධා තණ්හානිරොධො, තණ්හානිරොධා උපාදානනිරොධො, උපාදානනිරොධා භවනිරොධො, භවනිරොධා ජාතිනිරොධො, ජාතිනිරොධා ජරාමරණං සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා නිරුජ්ඣන්ති. එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස නිරොධො හොති’.

६१. भिक्षुओं, तब विपस्सी बोधिसत्व के मन में यह विचार आया— 'संबोधि (चार आर्य सत्यों के ज्ञान) के लिए मुझे यह मार्ग मिल गया है, जो इस प्रकार है— नामरूप के निरोध से विज्ञान का निरोध होता है, विज्ञान के निरोध से नामरूप का निरोध होता है, नामरूप के निरोध से षडायतन का निरोध होता है, षडायतन के निरोध से स्पर्श का निरोध होता है, स्पर्श के निरोध से वेदना का निरोध होता है, वेदना के निरोध से तृष्णा का निरोध होता है, तृष्णा के निरोध से उपादान का निरोध होता है, उपादान के निरोध से भव का निरोध होता है, भव के निरोध से जाति का निरोध होता है, और जाति के निरोध से जरा-मरण, शोक, परिदेव, दुःख, दौर्मनस्य और उपायास (हताशा) का निरोध होता है। इस प्रकार इस संपूर्ण दुःख-स्कंध का निरोध होता है।'

62. ‘‘‘නිරොධො නිරොධො’ති ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස බොධිසත්තස්ස පුබ්බෙ අනනුස්සුතෙසු ධම්මෙසු චක්ඛුං උදපාදි, ඤාණං උදපාදි, පඤ්ඤා උදපාදි, විජ්ජා උදපාදි, ආලොකො උදපාදි.

६२. भिक्षुओं, विपस्सी बोधिसत्व को उन धर्मों में, जो पहले कभी नहीं सुने गए थे, 'निरोध, निरोध' ऐसा चक्षु उत्पन्न हुआ, ज्ञान उत्पन्न हुआ, प्रज्ञा उत्पन्न हुई, विद्या उत्पन्न हुई, और आलोक उत्पन्न हुआ।

63. ‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සී බොධිසත්තො අපරෙන සමයෙන පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු උදයබ්බයානුපස්සී විහාසි – ‘ඉති රූපං, ඉති රූපස්ස සමුදයො, ඉති රූපස්ස අත්ථඞ්ගමො; ඉති වෙදනා, ඉති වෙදනාය සමුදයො, ඉති වෙදනාය අත්ථඞ්ගමො; ඉති සඤ්ඤා, ඉති සඤ්ඤාය සමුදයො, ඉති සඤ්ඤාය අත්ථඞ්ගමො; ඉති සඞ්ඛාරා, ඉති සඞ්ඛාරානං සමුදයො, ඉති සඞ්ඛාරානං අත්ථඞ්ගමො; ඉති විඤ්ඤාණං, ඉති විඤ්ඤාණස්ස සමුදයො, ඉති විඤ්ඤාණස්ස අත්ථඞ්ගමො’ති, තස්ස පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු උදයබ්බයානුපස්සිනො විහරතො න චිරස්සෙව අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තං විමුච්චී’’ති.

६३. भिक्षुओं, इसके पश्चात विपस्सी बोधिसत्व पाँच उपादान-स्कंधों में उदय और व्यय (उत्पत्ति और विनाश) का अनुदर्शन करते हुए विहार करने लगे— 'ऐसा रूप है, ऐसा रूप का उदय है, ऐसा रूप का अस्त (विनाश) है; ऐसी वेदना है, ऐसा वेदना का उदय है, ऐसा वेदना का अस्त है; ऐसी संज्ञा है, ऐसा संज्ञा का उदय है, ऐसा संज्ञा का अस्त है; ऐसे संस्कार हैं, ऐसा संस्कारों का उदय है, ऐसा संस्कारों का अस्त है; ऐसा विज्ञान है, ऐसा विज्ञान का उदय है, ऐसा विज्ञान का अस्त है।' इस प्रकार पाँच उपादान-स्कंधों में उदय-व्यय का अनुदर्शन करते हुए विहार करने वाले उन बोधिसत्व का चित्त शीघ्र ही बिना किसी उपादान (आसक्ति) के आस्रवों से मुक्त हो गया।

දුතියභාණවාරො.

द्वितीय भाणवार (समाप्त)।

බ්‍රහ්මයාචනකථා

ब्रह्म-याचना कथा

64. ‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස එතදහොසි – ‘යංනූනාහං ධම්මං දෙසෙය්‍ය’න්ති. අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස [Pg.31] භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස එතදහොසි – ‘අධිගතො ඛො ම්‍යායං ධම්මො ගම්භීරො දුද්දසො දුරනුබොධො සන්තො පණීතො අතක්කාවචරො නිපුණො පණ්ඩිතවෙදනීයො. ආලයරාමා ඛො පනායං පජා ආලයරතා ආලයසම්මුදිතා. ආලයරාමාය ඛො පන පජාය ආලයරතාය ආලයසම්මුදිතාය දුද්දසං ඉදං ඨානං යදිදං ඉදප්පච්චයතාපටිච්චසමුප්පාදො. ඉදම්පි ඛො ඨානං දුද්දසං යදිදං සබ්බසඞ්ඛාරසමථො සබ්බූපධිපටිනිස්සග්ගො තණ්හාක්ඛයො විරාගො නිරොධො නිබ්බානං. අහඤ්චෙව ඛො පන ධම්මං දෙසෙය්‍යං, පරෙ ච මෙ න ආජානෙය්‍යුං; සො මමස්ස කිලමථො, සා මමස්ස විහෙසා’ති.

६४. भिक्षुओं, तब अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध भगवान विपस्सी के मन में यह विचार आया— 'क्यों न मैं धर्म का उपदेश दूँ?' फिर भिक्षुओं, अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध भगवान विपस्सी के मन में यह विचार आया— 'मैंने जिस धर्म को प्राप्त किया है, वह गंभीर है, दुर्दर्श (देखने में कठिन) है, दुरनुबोध (समझने में कठिन) है, शांत है, प्रणीत (उत्कृष्ट) है, अतर्कावचर (तर्क से परे) है, निपुण है और केवल पंडितों द्वारा ही वेदनीय (अनुभवगम्य) है। किंतु यह प्रजा (जनसमूह) आलय (काम-भोगों) में रमण करने वाली, आलय में रत रहने वाली और आलय में ही आनंदित होने वाली है। आलय में रमण करने वाली, रत रहने वाली और आनंदित होने वाली इस प्रजा के लिए यह स्थान (विषय) दुर्दर्श है, जो कि 'इदप्रत्ययता-प्रतीत्यसमुत्पाद' है। यह स्थान भी दुर्दर्श है, जो कि 'सर्व-संस्कार-शमथ' (सभी संस्कारों की शांति), 'सर्व-उपधि-प्रतिनिसर्ग' (सभी उपाधियों का त्याग), 'तृष्णा-क्षय', 'विराग', 'निरोध' और 'निर्वाण' है। यदि मैं धर्म का उपदेश दूँ और दूसरे उसे न समझ सकें, तो वह मेरे लिए केवल थकान और कष्ट का कारण होगा।'

65. ‘‘අපිස්සු, භික්ඛවෙ, විපස්සිං භගවන්තං අරහන්තං සම්මාසම්බුද්ධං ඉමා අනච්ඡරියා ගාථායො පටිභංසු පුබ්බෙ අස්සුතපුබ්බා –

६५. भिक्षुओं, इसके अतिरिक्त अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध भगवान विपस्सी के मन में ये अद्भुत गाथाएँ स्फुरित हुईं, जो पहले कभी नहीं सुनी गई थीं—

‘කිච්ඡෙන මෙ අධිගතං, හලං දානි පකාසිතුං;

රාගදොසපරෙතෙහි, නායං ධම්මො සුසම්බුධො.

'कठिनाई से मैंने इसे प्राप्त किया है, अब इसे प्रकाशित करने (उपदेश देने) की क्या आवश्यकता? राग और द्वेष से घिरे हुए लोगों के लिए इस धर्म को भली-भाँति समझना सुलभ नहीं है।

‘පටිසොතගාමිං නිපුණං, ගම්භීරං දුද්දසං අණුං;

රාගරත්තා න දක්ඛන්ති, තමොඛන්ධෙන ආවුටා’ති.

'संसार-प्रवाह के विपरीत जाने वाले, निपुण, गंभीर, दुर्दर्श और सूक्ष्म इस धर्म को राग में रंगे हुए और अविद्या के अंधकार से ढके हुए लोग नहीं देख पाएँगे।'

‘‘ඉතිහ, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස පටිසඤ්චික්ඛතො අප්පොස්සුක්කතාය චිත්තං නමි, නො ධම්මදෙසනාය.

हे भिक्षुओं! इस प्रकार विचार करते हुए अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध भगवान विपश्यी का चित्त अल्पोत्सुकता (धर्मोपदेश न देने) की ओर झुक गया, धर्म-देशना की ओर नहीं।

66. ‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤතරස්ස මහාබ්‍රහ්මුනො විපස්සිස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස චෙතසා චෙතොපරිවිතක්කමඤ්ඤාය එතදහොසි – ‘නස්සති වත භො ලොකො, විනස්සති වත භො ලොකො, යත්‍ර හි නාම විපස්සිස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස අප්පොස්සුක්කතාය චිත්තං නමති, නො ධම්මදෙසනායා’ති. අථ ඛො සො, භික්ඛවෙ, මහාබ්‍රහ්මා සෙය්‍යථාපි නාම බලවා පුරිසො සමිඤ්ජිතං වා බාහං පසාරෙය්‍ය, පසාරිතං වා බාහං සමිඤ්ජෙය්‍ය; එවමෙව බ්‍රහ්මලොකෙ අන්තරහිතො විපස්සිස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස පුරතො පාතුරහොසි. අථ ඛො සො, භික්ඛවෙ, මහාබ්‍රහ්මා එකංසං උත්තරාසඞ්ගං කරිත්වා දක්ඛිණං ජාණුමණ්ඩලං පථවියං [Pg.32] නිහන්ත්වා යෙන විපස්සී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො තෙනඤ්ජලිං පණාමෙත්වා විපස්සිං භගවන්තං අරහන්තං සම්මාසම්බුද්ධං එතදවොච – ‘දෙසෙතු, භන්තෙ, භගවා ධම්මං, දෙසෙතු සුගතො ධම්මං, සන්ති සත්තා අප්පරජක්ඛජාතිකා; අස්සවනතා ධම්මස්ස පරිහායන්ති, භවිස්සන්ති ධම්මස්ස අඤ්ඤාතාරො’ති.

६६. तब, हे भिक्षुओं! किसी महाब्रह्मा ने अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध भगवान विपश्यी के मन के विचार को अपने मन से जानकर यह सोचा— 'अरे! यह लोक नष्ट हो जाएगा, अरे! यह लोक विनष्ट हो जाएगा, क्योंकि अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध भगवान विपश्यी का चित्त अल्पोत्सुकता की ओर झुक रहा है, धर्म-देशना की ओर नहीं।' तब, हे भिक्षुओं! वह महाब्रह्मा, जैसे कोई बलवान पुरुष अपनी मुड़ी हुई भुजा को फैलाए या फैली हुई भुजा को सिकोड़े, वैसे ही ब्रह्मलोक से अंतर्धान होकर भगवान विपश्यी के सम्मुख प्रकट हुआ। तब, हे भिक्षुओं! उस महाब्रह्मा ने अपने उत्तरासंग को एक कंधे पर रखकर और दाहिने घुटने को पृथ्वी पर टिकाकर, जहाँ भगवान विपश्यी थे, उस ओर हाथ जोड़कर भगवान विपश्यी से यह कहा— 'भन्ते! भगवान धर्म का उपदेश दें, सुगत धर्म का उपदेश दें। ऐसे प्राणी हैं जिनकी प्रज्ञा-चक्षु में धूल कम है; धर्म को न सुनने के कारण वे नष्ट हो रहे हैं, वे धर्म को समझने वाले होंगे'।

67. ‘‘එවං වුත්තෙ, භික්ඛවෙ, විපස්සී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො තං මහාබ්‍රහ්මානං එතදවොච – ‘මය්හම්පි ඛො, බ්‍රහ්මෙ, එතදහොසි – ‘‘යංනූනාහං ධම්මං දෙසෙය්‍ය’’න්ති. තස්ස මය්හං, බ්‍රහ්මෙ, එතදහොසි – ‘‘අධිගතො ඛො ම්‍යායං ධම්මො ගම්භීරො දුද්දසො දුරනුබොධො සන්තො පණීතො අතක්කාවචරො නිපුණො පණ්ඩිතවෙදනීයො. ආලයරාමා ඛො පනායං පජා ආලයරතා ආලයසම්මුදිතා. ආලයරාමාය ඛො පන පජාය ආලයරතාය ආලයසම්මුදිතාය දුද්දසං ඉදං ඨානං යදිදං ඉදප්පච්චයතාපටිච්චසමුප්පාදො. ඉදම්පි ඛො ඨානං දුද්දසං යදිදං සබ්බසඞ්ඛාරසමථො සබ්බූපධිපටිනිස්සග්ගො තණ්හාක්ඛයො විරාගො නිරොධො නිබ්බානං. අහඤ්චෙව ඛො පන ධම්මං දෙසෙය්‍යං, පරෙ ච මෙ න ආජානෙය්‍යුං; සො මමස්ස කිලමථො, සා මමස්ස විහෙසා’’ති. අපිස්සු මං, බ්‍රහ්මෙ, ඉමා අනච්ඡරියා ගාථායො පටිභංසු පුබ්බෙ අස්සුතපුබ්බා –

६७. हे भिक्षुओं! ऐसा कहे जाने पर अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध भगवान विपश्यी ने उस महाब्रह्मा से यह कहा— 'हे ब्रह्मा! मेरे मन में भी यह विचार आया था कि मैं धर्म का उपदेश दूँ। परन्तु हे ब्रह्मा! मुझे यह विचार आया— ‘‘मैंने जिस धर्म को प्राप्त किया है, वह गंभीर है, दुर्दर्श है, दुरनुबोध है, शांत है, प्रणीत है, अतर्कावचर है, निपुण है और केवल पंडितों द्वारा ही वेद्य है। किन्तु यह प्रजा आलय (काम-भोगों) में रमण करने वाली है, आलय में रत है, आलय में ही आनंदित रहने वाली है। आलय में रमण करने वाली, आलय में रत और आलय में आनंदित रहने वाली इस प्रजा के लिए यह स्थान दुर्दर्श है, जिसे इदप्रत्ययता-प्रतीत्यसमुत्पाद कहते हैं। यह स्थान भी दुर्दर्श है, जिसे समस्त संस्कारों का शमन, समस्त उपाधियों का त्याग, तृष्णा का क्षय, विराग, निरोध और निर्वाण कहते हैं। यदि मैं धर्म का उपदेश दूँ और दूसरे उसे न समझें, तो वह मेरे लिए केवल थकान होगी, वह मेरे लिए केवल कष्ट होगा।’’ हे ब्रह्मा! इसके अतिरिक्त, मेरे मन में ये अद्भुत गाथाएँ प्रकट हुईं, जो पहले कभी नहीं सुनी गई थीं—'

‘‘කිච්ඡෙන මෙ අධිගතං, හලං දානි පකාසිතුං;

රාගදොසපරෙතෙහි, නායං ධම්මො සුසම්බුධො.

'कठिनाई से मैंने इसे प्राप्त किया है, अब इसे प्रकाशित करने की क्या आवश्यकता? राग और द्वेष से घिरे हुए लोगों के लिए यह धर्म सुगमता से समझने योग्य नहीं है।'

‘‘පටිසොතගාමිං නිපුණං, ගම්භීරං දුද්දසං අණුං;

රාගරත්තා න දක්ඛන්ති, තමොඛන්ධෙන ආවුටා’’ති.

'संसार के प्रवाह के विपरीत जाने वाले, निपुण, गंभीर, दुर्दर्श और सूक्ष्म (धर्म) को राग में रंगे हुए लोग नहीं देख पाएंगे, क्योंकि वे अविद्या के अंधकार से ढके हुए हैं।'

‘ඉතිහ මෙ, බ්‍රහ්මෙ, පටිසඤ්චික්ඛතො අප්පොස්සුක්කතාය චිත්තං නමි, නො ධම්මදෙසනායා’ති.

'हे ब्रह्मा! इस प्रकार विचार करते हुए मेरा चित्त अल्पोत्सुकता की ओर झुक गया, धर्म-देशना की ओर नहीं।'

68. ‘‘දුතියම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, සො මහාබ්‍රහ්මා…පෙ… තතියම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, සො මහාබ්‍රහ්මා විපස්සිං භගවන්තං අරහන්තං සම්මාසම්බුද්ධං එතදවොච – ‘දෙසෙතු, භන්තෙ, භගවා ධම්මං, දෙසෙතු සුගතො ධම්මං, සන්ති සත්තා අප්පරජක්ඛජාතිකා, අස්සවනතා ධම්මස්ස පරිහායන්ති, භවිස්සන්ති ධම්මස්ස අඤ්ඤාතාරො’ති.

६८. हे भिक्षुओं! दूसरी बार भी उस महाब्रह्मा ने... (पेय्याल)... तीसरी बार भी उस महाब्रह्मा ने अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध भगवान विपश्यी से यह कहा— 'भन्ते! भगवान धर्म का उपदेश दें, सुगत धर्म का उपदेश दें। ऐसे प्राणी हैं जिनकी प्रज्ञा-चक्षु में धूल कम है; धर्म को न सुनने के कारण वे नष्ट हो रहे हैं, वे धर्म को समझने वाले होंगे'।

69. ‘‘අථ [Pg.33] ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො බ්‍රහ්මුනො ච අජ්ඣෙසනං විදිත්වා සත්තෙසු ච කාරුඤ්ඤතං පටිච්ච බුද්ධචක්ඛුනා ලොකං වොලොකෙසි. අද්දසා ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො බුද්ධචක්ඛුනා ලොකං වොලොකෙන්තො සත්තෙ අප්පරජක්ඛෙ මහාරජක්ඛෙ තික්ඛින්ද්‍රියෙ මුදින්ද්‍රියෙ ස්වාකාරෙ ද්වාකාරෙ සුවිඤ්ඤාපයෙ දුවිඤ්ඤාපයෙ අප්පෙකච්චෙ පරලොකවජ්ජභයදස්සාවිනෙ විහරන්තෙ, අප්පෙකච්චෙ න පරලොකවජ්ජභයදස්සාවිනෙ විහරන්තෙ. සෙය්‍යථාපි නාම උප්පලිනියං වා පදුමිනියං වා පුණ්ඩරීකිනියං වා අප්පෙකච්චානි උප්පලානි වා පදුමානි වා පුණ්ඩරීකානි වා උදකෙ ජාතානි උදකෙ සංවඩ්ඪානි උදකානුග්ගතානි අන්තො නිමුග්ගපොසීනි. අප්පෙකච්චානි උප්පලානි වා පදුමානි වා පුණ්ඩරීකානි වා උදකෙ ජාතානි උදකෙ සංවඩ්ඪානි සමොදකං ඨිතානි. අප්පෙකච්චානි උප්පලානි වා පදුමානි වා පුණ්ඩරීකානි වා උදකෙ ජාතානි උදකෙ සංවඩ්ඪානි උදකා අච්චුග්ගම්ම ඨිතානි අනුපලිත්තානි උදකෙන. එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො බුද්ධචක්ඛුනා ලොකං වොලොකෙන්තො අද්දස සත්තෙ අප්පරජක්ඛෙ මහාරජක්ඛෙ තික්ඛින්ද්‍රියෙ මුදින්ද්‍රියෙ ස්වාකාරෙ ද්වාකාරෙ සුවිඤ්ඤාපයෙ දුවිඤ්ඤාපයෙ අප්පෙකච්චෙ පරලොකවජ්ජභයදස්සාවිනෙ විහරන්තෙ, අප්පෙකච්චෙ න පරලොකවජ්ජභයදස්සාවිනෙ විහරන්තෙ.

६९. तब, हे भिक्षुओं! अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध भगवान विपश्यी ने ब्रह्मा की प्रार्थना को जानकर और प्राणियों के प्रति करुणा के कारण बुद्ध-चक्षु से लोक का अवलोकन किया। हे भिक्षुओं! बुद्ध-चक्षु से लोक का अवलोकन करते हुए भगवान विपश्यी ने देखा कि कुछ प्राणियों की प्रज्ञा-चक्षु में धूल कम है, कुछ में अधिक है; कुछ की इंद्रियाँ तीक्ष्ण हैं, कुछ की मृदु हैं; कुछ अच्छे स्वभाव के हैं, कुछ बुरे स्वभाव के हैं; कुछ को समझाना सरल है, कुछ को कठिन; और कुछ परलोक एवं पाप के भय को देखने वाले हैं, तो कुछ नहीं। जैसे किसी नीले, लाल या सफेद कमलों के तालाब में कुछ कमल जल में उत्पन्न होते हैं, जल में बढ़ते हैं और जल के भीतर ही डूबे रहकर विकसित होते हैं; कुछ कमल जल में उत्पन्न होते हैं, जल में बढ़ते हैं और जल की सतह के बराबर रहते हैं; और कुछ कमल जल में उत्पन्न होते हैं, जल में बढ़ते हैं और जल से ऊपर निकलकर खड़े रहते हैं तथा जल से लिप्त नहीं होते। इसी प्रकार, हे भिक्षुओं! अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध भगवान विपश्यी ने बुद्ध-चक्षु से लोक का अवलोकन करते हुए देखा कि कुछ प्राणियों की प्रज्ञा-चक्षु में धूल कम है, कुछ में अधिक है; कुछ की इंद्रियाँ तीक्ष्ण हैं, कुछ की मृदु हैं; कुछ अच्छे स्वभाव के हैं, कुछ बुरे स्वभाव के हैं; कुछ को समझाना सरल है, कुछ को कठिन; और कुछ परलोक एवं पाप के भय को देखने वाले हैं, तो कुछ नहीं।

70. ‘‘අථ ඛො සො, භික්ඛවෙ, මහාබ්‍රහ්මා විපස්සිස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස චෙතසා චෙතොපරිවිතක්කමඤ්ඤාය විපස්සිං භගවන්තං අරහන්තං සම්මාසම්බුද්ධං ගාථාහි අජ්ඣභාසි –

७०. तब, हे भिक्षुओं! उस महाब्रह्मा ने अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध भगवान विपश्यी के मन के विचार को जानकर भगवान विपश्यी को गाथाओं में संबोधित किया—

‘සෙලෙ යථා පබ්බතමුද්ධනිට්ඨිතො, යථාපි පස්සෙ ජනතං සමන්තතො;

තථූපමං ධම්මමයං සුමෙධ, පාසාදමාරුය්හ සමන්තචක්ඛු.

'जैसे कोई पर्वत के पथरीले शिखर पर खड़ा होकर चारों ओर के लोगों को देखता है, वैसे ही हे सुमेध! हे समंतचक्षु! आप इस धर्ममयी प्रासाद पर चढ़कर (सब ओर देखें)।'

‘සොකාවතිණ්ණං ජනතමපෙතසොකො,අවෙක්ඛස්සු ජාතිජරාභිභූතං;

උට්ඨෙහි වීර විජිතසඞ්ගාම,සත්ථවාහ අණණ විචර ලොකෙ.දෙසස්සු භගවා ධම්මං,අඤ්ඤාතාරො භවිස්සන්තී’ති.

हे शोक-रहित वीर! संग्राम-विजयी, सार्थवाह (पथ-प्रदर्शक), ऋण-मुक्त (तृष्णा-रहित) भगवन! उठिए। जन्म और जरा से अभिभूत, शोक में डूबी हुई जनता को देखिए। भगवन! लोक में विचरण करें और धर्म का उपदेश दें; (धर्म को) समझने वाले होंगे।

71. ‘‘අථ [Pg.34] ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො තං මහාබ්‍රහ්මානං ගාථාය අජ්ඣභාසි –

७१. तब, भिक्षुओं! अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध विपस्सी भगवान ने उस महाब्रह्मा को गाथा में इस प्रकार उत्तर दिया—

‘අපාරුතා තෙසං අමතස්ස ද්වාරා,යෙ සොතවන්තො පමුඤ්චන්තු සද්ධං;

විහිංසසඤ්ඤී පගුණං න භාසිං,ධම්මං පණීතං මනුජෙසු බ්‍රහ්මෙ’ති.

हे ब्रह्मा! उनके लिए अमृत (निर्वाण) के द्वार खुले हैं; जो सुनने वाले हैं, वे अपनी श्रद्धा को छोड़ें (प्रकट करें)। मैंने कष्ट की आशंका से मनुष्यों के बीच इस सुविज्ञ और श्रेष्ठ धर्म का उपदेश नहीं दिया था।

‘‘අථ ඛො සො, භික්ඛවෙ, මහාබ්‍රහ්මා ‘කතාවකාසො ඛොම්හි විපස්සිනා භගවතා අරහතා සම්මාසම්බුද්ධෙන ධම්මදෙසනායා’ති විපස්සිං භගවන්තං අරහන්තං සම්මාසම්බුද්ධං අභිවාදෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා තත්ථෙව අන්තරධායි.

तब, भिक्षुओं! वह महाब्रह्मा यह सोचकर कि 'अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध विपस्सी भगवान ने धर्म-देशना के लिए अवसर प्रदान कर दिया है', भगवान विपस्सी को अभिवादन कर और उनकी प्रदक्षिणा कर वहीं अंतर्धान हो गया।

අග්ගසාවකයුගං

अग्रश्रावक युगल (जोड़ी)

72. ‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස එතදහොසි – ‘කස්ස නු ඛො අහං පඨමං ධම්මං දෙසෙය්‍යං, කො ඉමං ධම්මං ඛිප්පමෙව ආජානිස්සතී’ති? අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස එතදහොසි – ‘අයං ඛො ඛණ්ඩො ච රාජපුත්තො තිස්සො ච පුරොහිතපුත්තො බන්ධුමතියා රාජධානියා පටිවසන්ති පණ්ඩිතා වියත්තා මෙධාවිනො දීඝරත්තං අප්පරජක්ඛජාතිකා. යංනූනාහං ඛණ්ඩස්ස ච රාජපුත්තස්ස, තිස්සස්ස ච පුරොහිතපුත්තස්ස පඨමං ධම්මං දෙසෙය්‍යං, තෙ ඉමං ධම්මං ඛිප්පමෙව ආජානිස්සන්තී’ති.

७२. तब, भिक्षुओं! अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध विपस्सी भगवान के मन में यह विचार आया— 'मैं सबसे पहले किसे धर्म का उपदेश दूँ? कौन इस धर्म को शीघ्र समझ लेगा?' तब, भिक्षुओं! विपस्सी भगवान के मन में यह विचार आया— 'यह राजकुमार खण्ड और पुरोहित-पुत्र तिस्स बन्धुमती राजधानी में रहते हैं; वे विद्वान, चतुर, बुद्धिमान और दीर्घकाल से (प्रज्ञा की) आँखों में कम धूल (क्लेश) वाले हैं। क्यों न मैं सबसे पहले राजकुमार खण्ड और पुरोहित-पुत्र तिस्स को धर्म का उपदेश दूँ? वे इस धर्म को शीघ्र ही समझ लेंगे।'

73. ‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො සෙය්‍යථාපි නාම බලවා පුරිසො සමිඤ්ජිතං වා බාහං පසාරෙය්‍ය, පසාරිතං වා බාහං සමිඤ්ජෙය්‍ය; එවමෙව බොධිරුක්ඛමූලෙ අන්තරහිතො බන්ධුමතියා රාජධානියා ඛෙමෙ මිගදායෙ පාතුරහොසි. අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො දායපාලං ආමන්තෙසි – ‘එහි ත්වං, සම්ම දායපාල, බන්ධුමතිං රාජධානිං පවිසිත්වා ඛණ්ඩඤ්ච රාජපුත්තං තිස්සඤ්ච පුරොහිතපුත්තං එවං වදෙහි – විපස්සී, භන්තෙ, භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො බන්ධුමතිං රාජධානිං අනුප්පත්තො ඛෙමෙ මිගදායෙ විහරති, සො [Pg.35] තුම්හාකං දස්සනකාමො’ති. ‘එවං, භන්තෙ’ති ඛො, භික්ඛවෙ, දායපාලො විපස්සිස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස පටිස්සුත්වා බන්ධුමතිං රාජධානිං පවිසිත්වා ඛණ්ඩඤ්ච රාජපුත්තං තිස්සඤ්ච පුරොහිතපුත්තං එතදවොච – ‘විපස්සී, භන්තෙ, භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො බන්ධුමතිං රාජධානිං අනුප්පත්තො ඛෙමෙ මිගදායෙ විහරති; සො තුම්හාකං දස්සනකාමො’ති.

७३. तब, भिक्षुओं! अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध विपस्सी भगवान, जैसे कोई बलवान पुरुष अपनी मुड़ी हुई भुजा को फैलाए या फैली हुई भुजा को सिकोड़े, वैसे ही बोधि-वृक्ष के नीचे से अंतर्धान होकर बन्धुमती राजधानी के समीप खेम मृगदाव में प्रकट हुए। तब, भिक्षुओं! विपस्सी भगवान ने वन-रक्षक (दायपाल) को संबोधित किया— 'आओ मित्र दायपाल! तुम बन्धुमती राजधानी में जाकर राजकुमार खण्ड और पुरोहित-पुत्र तिस्स से ऐसा कहो— भन्ते! अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध विपस्सी भगवान बन्धुमती राजधानी पहुँच चुके हैं और खेम मृगदाव में विहार कर रहे हैं; वे आप दोनों से मिलना चाहते हैं।' भिक्षुओं! 'जी भन्ते' कहकर उस वन-रक्षक ने विपस्सी भगवान की आज्ञा स्वीकार की और बन्धुमती राजधानी में जाकर राजकुमार खण्ड और पुरोहित-पुत्र तिस्स से यह कहा— 'भन्ते! अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध विपस्सी भगवान बन्धुमती राजधानी पहुँच चुके हैं और खेम मृगदाव में विहार कर रहे हैं; वे आप दोनों से मिलना चाहते हैं।'

74. ‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, ඛණ්ඩො ච රාජපුත්තො තිස්සො ච පුරොහිතපුත්තො භද්දානි භද්දානි යානානි යොජාපෙත්වා භද්දං භද්දං යානං අභිරුහිත්වා භද්දෙහි භද්දෙහි යානෙහි බන්ධුමතියා රාජධානියා නිය්‍යිංසු. යෙන ඛෙමො මිගදායො තෙන පායිංසු. යාවතිකා යානස්ස භූමි, යානෙන ගන්ත්වා යානා පච්චොරොහිත්වා පත්තිකාව යෙන විපස්සී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො තෙනුපසඞ්කමිංසු. උපසඞ්කමිත්වා විපස්සිං භගවන්තං අරහන්තං සම්මාසම්බුද්ධං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු.

७४. तब, भिक्षुओं! राजकुमार खण्ड और पुरोहित-पुत्र तिस्स ने उत्तम-उत्तम वाहनों को जुतवाया और श्रेष्ठ वाहन पर सवार होकर श्रेष्ठ वाहनों के साथ बन्धुमती राजधानी से निकले। जहाँ खेम मृगदाव था, वे वहाँ पहुँचे। जहाँ तक वाहन से जाना संभव था, वहाँ तक वाहन से जाकर, फिर वाहन से उतरकर पैदल ही वहाँ पहुँचे जहाँ अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध विपस्सी भगवान थे। पहुँचकर उन्होंने विपस्सी भगवान को अभिवादन किया और एक ओर बैठ गए।

75. ‘‘තෙසං විපස්සී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො අනුපුබ්බිං කථං කථෙසි, සෙය්‍යථිදං – දානකථං සීලකථං සග්ගකථං කාමානං ආදීනවං ඔකාරං සංකිලෙසං නෙක්ඛම්මෙ ආනිසංසං පකාසෙසි. යදා තෙ භගවා අඤ්ඤාසි කල්ලචිත්තෙ මුදුචිත්තෙ විනීවරණචිත්තෙ උදග්ගචිත්තෙ පසන්නචිත්තෙ, අථ යා බුද්ධානං සාමුක්කංසිකා ධම්මදෙසනා, තං පකාසෙසි – දුක්ඛං සමුදයං නිරොධං මග්ගං. සෙය්‍යථාපි නාම සුද්ධං වත්ථං අපගතකාළකං සම්මදෙව රජනං පටිග්ගණ්හෙය්‍ය, එවමෙව ඛණ්ඩස්ස ච රාජපුත්තස්ස තිස්සස්ස ච පුරොහිතපුත්තස්ස තස්මිංයෙව ආසනෙ විරජං වීතමලං ධම්මචක්ඛුං උදපාදි – ‘යං කිඤ්චි සමුදයධම්මං, සබ්බං තං නිරොධධම්ම’න්ති.

७५. अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध विपस्सी भगवान ने उन्हें अनुक्रमिक कथा (क्रमबद्ध उपदेश) सुनाई, जैसे— दान-कथा, शील-कथा, स्वर्ग-कथा; काम-भोगों के दोष, उनकी नीचता और संक्लेश (मलिनता) तथा नैष्क्रम्य (त्याग) के लाभों को प्रकाशित किया। जब भगवान ने जान लिया कि उनके चित्त अनुकूल, कोमल, नीवरण-रहित, प्रफुल्लित और प्रसन्न हो गए हैं, तब उन्होंने बुद्धों की अपनी विशिष्ट धर्म-देशना— दुःख, समुदय, निरोध और मार्ग को प्रकाशित किया। जैसे कोई स्वच्छ वस्त्र, जिसमें से दाग-धब्बे निकल गए हों, रंग को भली-भाँति ग्रहण कर लेता है, वैसे ही राजकुमार खण्ड और पुरोहित-पुत्र तिस्स को उसी आसन पर विरज (धूल-रहित) और विमल (मल-रहित) धर्म-चक्षु उत्पन्न हुआ— 'जो कुछ भी उत्पन्न होने वाला (समुदय-धर्मी) है, वह सब नष्ट होने वाला (निरोध-धर्मी) है'।

76. ‘‘තෙ දිට්ඨධම්මා පත්තධම්මා විදිතධම්මා පරියොගාළ්හධම්මා තිණ්ණවිචිකිච්ඡා විගතකථංකථා වෙසාරජ්ජප්පත්තා අපරප්පච්චයා සත්ථුසාසනෙ විපස්සිං භගවන්තං අරහන්තං සම්මාසම්බුද්ධං එතදවොචුං – ‘අභික්කන්තං, භන්තෙ, අභික්කන්තං, භන්තෙ. සෙය්‍යථාපි, භන්තෙ, නික්කුජ්ජිතං වා උක්කුජ්ජෙය්‍ය, පටිච්ඡන්නං වා විවරෙය්‍ය, මූළ්හස්ස වා මග්ගං ආචික්ඛෙය්‍ය, අන්ධකාරෙ වා තෙලපජ්ජොතං ධාරෙය්‍ය ‘‘චක්ඛුමන්තො රූපානි දක්ඛන්තී’’ති. එවමෙවං භගවතා අනෙකපරියායෙන ධම්මො [Pg.36] පකාසිතො. එතෙ මයං, භන්තෙ, භගවන්තං සරණං ගච්ඡාම ධම්මඤ්ච. ලභෙය්‍යාම මයං, භන්තෙ, භගවතො සන්තිකෙ පබ්බජ්ජං, ලභෙය්‍යාම උපසම්පද’න්ති.

७६. वे धर्म को देख चुके थे, धर्म को प्राप्त कर चुके थे, धर्म को जान चुके थे, धर्म में अवगाहन कर चुके थे, संदेहों को पार कर चुके थे, संशय-रहित हो चुके थे, शास्ता के शासन में निर्भयता प्राप्त कर चुके थे और किसी अन्य पर निर्भर नहीं थे। उन्होंने अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध विपस्सी भगवान से यह कहा— 'अद्भुत है भन्ते! अद्भुत है भन्ते! जैसे कोई औंधे हुए को सीधा कर दे, ढके हुए को खोल दे, राह भूले को रास्ता दिखा दे, या अंधेरे में तेल का दीपक जला दे कि आँख वाले रूप देख सकें; वैसे ही भगवान ने अनेक प्रकार से धर्म को प्रकाशित किया है। भन्ते! हम भगवान और धर्म की शरण जाते हैं। भन्ते! हम भगवान के सान्निध्य में प्रव्रज्या और उपसंपदा प्राप्त करना चाहते हैं'।

77. ‘‘අලත්ථුං ඛො, භික්ඛවෙ, ඛණ්ඩො ච රාජපුත්තො, තිස්සො ච පුරොහිතපුත්තො විපස්සිස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස සන්තිකෙ පබ්බජ්ජං අලත්ථුං උපසම්පදං. තෙ විපස්සී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො ධම්මියා කථාය සන්දස්සෙසි සමාදපෙසි සමුත්තෙජෙසි සම්පහංසෙසි; සඞ්ඛාරානං ආදීනවං ඔකාරං සංකිලෙසං නිබ්බානෙ ආනිසංසං පකාසෙසි. තෙසං විපස්සිනා භගවතා අරහතා සම්මාසම්බුද්ධෙන ධම්මියා කථාය සන්දස්සියමානානං සමාදපියමානානං සමුත්තෙජියමානානං සම්පහංසියමානානං නචිරස්සෙව අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තානි විමුච්චිංසු.

७७. हे भिक्षुओं! राजकुमार खण्ड और पुरोहित-पुत्र तिस्स ने भगवान अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध विपस्सी के पास प्रव्रज्या प्राप्त की, उपसम्पदा प्राप्त की। भगवान अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध विपस्सी ने उन्हें धार्मिक कथा (धम्म-चर्चा) द्वारा (सत्य का) दर्शन कराया, उन्हें समादत्त (प्रेरित) किया, उन्हें उत्साहित किया और उन्हें हर्षित किया; उन्होंने संस्कारों के दोष, उनकी हीनता, उनकी संक्लेशता (मलिनता) और निर्वाण के लाभ को प्रकाशित किया। भगवान अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध विपस्सी द्वारा धार्मिक कथा के माध्यम से दर्शन कराए जाने, समादत्त किए जाने, उत्साहित किए जाने और हर्षित किए जाने पर, उन (खण्ड और तिस्स) के चित्त शीघ्र ही बिना किसी आसक्ति के आस्रवों से मुक्त हो गए।

මහාජනකායපබ්බජ්ජා

जनसमूह की प्रव्रज्या

78. ‘‘අස්සොසි ඛො, භික්ඛවෙ, බන්ධුමතියා රාජධානියා මහාජනකායො චතුරාසීතිපාණසහස්සානි – ‘විපස්සී කිර භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො බන්ධුමතිං රාජධානිං අනුප්පත්තො ඛෙමෙ මිගදායෙ විහරති. ඛණ්ඩො ච කිර රාජපුත්තො තිස්සො ච පුරොහිතපුත්තො විපස්සිස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස සන්තිකෙ කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා කාසායානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතා’ති. සුත්වාන නෙසං එතදහොසි – ‘න හි නූන සො ඔරකො ධම්මවිනයො, න සා ඔරකා පබ්බජ්ජා, යත්ථ ඛණ්ඩො ච රාජපුත්තො තිස්සො ච පුරොහිතපුත්තො කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා කාසායානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතා. ඛණ්ඩො ච රාජපුත්තො තිස්සො ච පුරොහිතපුත්තො කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා කාසායානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිස්සන්ති, කිමඞ්ගං පන මය’න්ති. අථ ඛො සො, භික්ඛවෙ, මහාජනකායො චතුරාසීතිපාණසහස්සානි බන්ධුමතියා රාජධානියා නික්ඛමිත්වා යෙන ඛෙමො මිගදායො යෙන විපස්සී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො තෙනුපසඞ්කමිංසු; උපසඞ්කමිත්වා විපස්සිං භගවන්තං අරහන්තං සම්මාසම්බුද්ධං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු.

७८. हे भिक्षुओं! बन्धुमती राजधानी के चौरासी हजार लोगों के जनसमूह ने सुना— 'सुना है कि भगवान अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध विपस्सी बन्धुमती राजधानी पहुँच चुके हैं और खेम मृगदाव में विहार कर रहे हैं। सुना है कि राजकुमार खण्ड और पुरोहित-पुत्र तिस्स ने भगवान अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध विपस्सी के पास केश-दाढ़ी मुँडवाकर, काषाय वस्त्र धारण कर, घर से बेघर होकर प्रव्रज्या ले ली है।' यह सुनकर उन्हें ऐसा विचार आया— 'निश्चित ही वह धर्म-विनय तुच्छ नहीं होगा, वह प्रव्रज्या तुच्छ नहीं होगी, जिसमें राजकुमार खण्ड और पुरोहित-पुत्र तिस्स ने केश-दाढ़ी मुँडवाकर, काषाय वस्त्र धारण कर, घर से बेघर होकर प्रव्रज्या ली है। जब राजकुमार खण्ड और पुरोहित-पुत्र तिस्स केश-दाढ़ी मुँडवाकर, काषाय वस्त्र धारण कर, घर से बेघर होकर प्रव्रज्या ले सकते हैं, तो फिर हम क्यों नहीं?' तब, हे भिक्षुओं! वह चौरासी हजार लोगों का जनसमूह बन्धुमती राजधानी से निकलकर जहाँ खेम मृगदाव था और जहाँ भगवान अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध विपस्सी थे, वहाँ पहुँचा; पहुँचकर भगवान अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध विपस्सी का अभिवादन कर एक ओर बैठ गया।

79. ‘‘තෙසං [Pg.37] විපස්සී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො අනුපුබ්බිං කථං කථෙසි. සෙය්‍යථිදං – දානකථං සීලකථං සග්ගකථං කාමානං ආදීනවං ඔකාරං සංකිලෙසං නෙක්ඛම්මෙ ආනිසංසං පකාසෙසි. යදා තෙ භගවා අඤ්ඤාසි කල්ලචිත්තෙ මුදුචිත්තෙ විනීවරණචිත්තෙ උදග්ගචිත්තෙ පසන්නචිත්තෙ, අථ යා බුද්ධානං සාමුක්කංසිකා ධම්මදෙසනා, තං පකාසෙසි – දුක්ඛං සමුදයං නිරොධං මග්ගං. සෙය්‍යථාපි නාම සුද්ධං වත්ථං අපගතකාළකං සම්මදෙව රජනං පටිග්ගණ්හෙය්‍ය, එවමෙව තෙසං චතුරාසීතිපාණසහස්සානං තස්මිංයෙව ආසනෙ විරජං වීතමලං ධම්මචක්ඛුං උදපාදි – ‘යං කිඤ්චි සමුදයධම්මං සබ්බං තං නිරොධධම්ම’න්ති.

७९. भगवान अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध विपस्सी ने उन्हें आनुपूर्वी कथा (क्रमबद्ध उपदेश) सुनाई। जैसे कि— दान-कथा, शील-कथा, स्वर्ग-कथा; उन्होंने काम-भोगों के दोष, उनकी हीनता, उनकी संक्लेशता और नैष्क्रम्य (त्याग) के लाभ को प्रकाशित किया। जब भगवान ने जान लिया कि उनके चित्त तैयार, कोमल, नीवरण-रहित, प्रफुल्लित और प्रसन्न हैं, तब उन्होंने बुद्धों के उस (विशेष) उत्कृष्ट धर्म-उपदेश को प्रकाशित किया— दुःख, समुदय, निरोध और मार्ग। जैसे कोई स्वच्छ वस्त्र, जिससे दाग-धब्बे दूर हो गए हों, भली-भाँति रंग ग्रहण कर लेता है, वैसे ही उन चौरासी हजार लोगों को उसी आसन पर विरज (रज-रहित) और वीतमल (मल-रहित) धर्म-चक्षु उत्पन्न हुआ— 'जो कुछ भी उत्पन्न होने वाला धर्म (स्वभाव) है, वह सब निरुद्ध होने वाला धर्म है'।

80. ‘‘තෙ දිට්ඨධම්මා පත්තධම්මා විදිතධම්මා පරියොගාළ්හධම්මා තිණ්ණවිචිකිච්ඡා විගතකථංකථා වෙසාරජ්ජප්පත්තා අපරප්පච්චයා සත්ථුසාසනෙ විපස්සිං භගවන්තං අරහන්තං සම්මාසම්බුද්ධං එතදවොචුං – ‘අභික්කන්තං, භන්තෙ, අභික්කන්තං, භන්තෙ. සෙය්‍යථාපි, භන්තෙ, නික්කුජ්ජිතං වා උක්කුජ්ජෙය්‍ය, පටිච්ඡන්නං වා විවරෙය්‍ය, මූළ්හස්ස වා මග්ගං ආචික්ඛෙය්‍ය, අන්ධකාරෙ වා තෙලපජ්ජොතං ධාරෙය්‍ය ‘‘චක්ඛුමන්තො රූපානි දක්ඛන්තී’’ති. එවමෙවං භගවතා අනෙකපරියායෙන ධම්මො පකාසිතො. එතෙ මයං, භන්තෙ, භගවන්තං සරණං ගච්ඡාම ධම්මඤ්ච භික්ඛුසඞ්ඝඤ්ච. ලභෙය්‍යාම මයං, භන්තෙ, භගවතො සන්තිකෙ පබ්බජ්ජං ලභෙය්‍යාම උපසම්පද’’න්ති.

८०. वे धर्म को देख चुके थे, धर्म को प्राप्त कर चुके थे, धर्म को जान चुके थे, धर्म में अवगाहन कर चुके थे, उनकी विचिकित्सा (संदेह) मिट चुकी थी, उनकी शंकाएँ दूर हो चुकी थीं, वे निर्भयता को प्राप्त कर चुके थे और शास्ता के शासन में उन्हें किसी अन्य (के सहारे) की आवश्यकता नहीं रह गई थी। उन्होंने भगवान अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध विपस्सी से यह कहा— 'अति सुंदर, भन्ते! अति सुंदर, भन्ते! जैसे, भन्ते! कोई औंधे हुए को सीधा कर दे, ढके हुए को खोल दे, मार्ग भूले हुए को रास्ता दिखा दे, या अंधकार में तेल का दीपक जला दे कि ‘‘आँख वाले रूप देख सकें’’; इसी प्रकार भगवान ने अनेक प्रकार से धर्म को प्रकाशित किया है। भन्ते! हम भगवान की शरण जाते हैं, धर्म की और भिक्षु-संघ की भी शरण जाते हैं। भन्ते! हम भगवान के पास प्रव्रज्या प्राप्त करना चाहते हैं, उपसम्पदा प्राप्त करना चाहते हैं'।

81. ‘‘අලත්ථුං ඛො, භික්ඛවෙ, තානි චතුරාසීතිපාණසහස්සානි විපස්සිස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස සන්තිකෙ පබ්බජ්ජං, අලත්ථුං උපසම්පදං. තෙ විපස්සී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො ධම්මියා කථාය සන්දස්සෙසි සමාදපෙසි සමුත්තෙජෙසි සම්පහංසෙසි; සඞ්ඛාරානං ආදීනවං ඔකාරං සංකිලෙසං නිබ්බානෙ ආනිසංසං පකාසෙසි. තෙසං විපස්සිනා භගවතා අරහතා සම්මාසම්බුද්ධෙන ධම්මියා කථාය සන්දස්සියමානානං සමාදපියමානානං සමුත්තෙජියමානානං සම්පහංසියමානානං නචිරස්සෙව අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තානි විමුච්චිංසු.

८१. हे भिक्षुओं! उन चौरासी हजार लोगों ने भगवान अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध विपस्सी के पास प्रव्रज्या प्राप्त की, उपसम्पदा प्राप्त की। भगवान अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध विपस्सी ने उन्हें धार्मिक कथा द्वारा दर्शन कराया, समादत्त किया, उत्साहित किया और हर्षित किया; उन्होंने संस्कारों के दोष, उनकी हीनता, उनकी संक्लेशता और निर्वाण के लाभ को प्रकाशित किया। भगवान अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध विपस्सी द्वारा धार्मिक कथा के माध्यम से दर्शन कराए जाने, समादत्त किए जाने, उत्साहित किए जाने और हर्षित किए जाने पर, उन (चौरासी हजार भिक्षुओं) के चित्त शीघ्र ही बिना किसी आसक्ति के आस्रवों से मुक्त हो गए।

පුරිමපබ්බජිතානං ධම්මාභිසමයො

पूर्व में प्रव्रजित हुए लोगों का धर्माभिसमय (धर्म-साक्षात्कार)

82. ‘‘අස්සොසුං ඛො, භික්ඛවෙ, තානි පුරිමානි චතුරාසීතිපබ්බජිතසහස්සානි – ‘විපස්සී කිර භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො බන්ධුමතිං රාජධානිං [Pg.38] අනුප්පත්තො ඛෙමෙ මිගදායෙ විහරති, ධම්මඤ්ච කිර දෙසෙතී’ති. අථ ඛො, භික්ඛවෙ, තානි චතුරාසීතිපබ්බජිතසහස්සානි යෙන බන්ධුමතී රාජධානී යෙන ඛෙමො මිගදායො යෙන විපස්සී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො තෙනුපසඞ්කමිංසු; උපසඞ්කමිත්වා විපස්සිං භගවන්තං අරහන්තං සම්මාසම්බුද්ධං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු.

८२. हे भिक्षुओं! उन पूर्व के चौरासी हजार प्रव्रजितों ने सुना— 'सुना है कि भगवान अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध विपस्सी बन्धुमती राजधानी पहुँच चुके हैं और खेम मृगदाव में विहार कर रहे हैं, और सुना है कि वे धर्मोपदेश दे रहे हैं।' तब, हे भिक्षुओं! वे चौरासी हजार प्रव्रजित जहाँ बन्धुमती राजधानी थी, जहाँ खेम मृगदाव था और जहाँ भगवान अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध विपस्सी थे, वहाँ पहुँचे; पहुँचकर भगवान अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध विपस्सी का अभिवादन कर एक ओर बैठ गए।

83. ‘‘තෙසං විපස්සී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො අනුපුබ්බිං කථං කථෙසි. සෙය්‍යථිදං – දානකථං සීලකථං සග්ගකථං කාමානං ආදීනවං ඔකාරං සංකිලෙසං නෙක්ඛම්මෙ ආනිසංසං පකාසෙසි. යදා තෙ භගවා අඤ්ඤාසි කල්ලචිත්තෙ මුදුචිත්තෙ විනීවරණචිත්තෙ උදග්ගචිත්තෙ පසන්නචිත්තෙ, අථ යා බුද්ධානං සාමුක්කංසිකා ධම්මදෙසනා, තං පකාසෙසි – දුක්ඛං සමුදයං නිරොධං මග්ගං. සෙය්‍යථාපි නාම සුද්ධං වත්ථං අපගතකාළකං සම්මදෙව රජනං පටිග්ගණ්හෙය්‍ය, එවමෙව තෙසං චතුරාසීතිපබ්බජිතසහස්සානං තස්මිංයෙව ආසනෙ විරජං වීතමලං ධම්මචක්ඛුං උදපාදි – ‘යං කිඤ්චි සමුදයධම්මං සබ්බං තං නිරොධධම්ම’න්ති.

८३. उन (चौरासी हजार परिव्राजकों) को भगवान विपस्सी अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध ने आनुपूर्वी कथा (क्रमिक उपदेश) सुनाई। जैसे कि—दान-कथा, शील-कथा, स्वर्ग-कथा, काम-भोगों के दोष, उनकी तुच्छता और संक्लेश (मलिनता) तथा निष्क्रमण (त्याग) के लाभों को प्रकाशित किया। जब भगवान ने जान लिया कि उनके चित्त तैयार, कोमल, नीवरण-रहित, प्रफुल्लित और प्रसन्न हैं, तब उन्होंने बुद्धों की जो अपनी विशिष्ट धर्म-देशना (सामुक्कंसिका) है, उसे प्रकाशित किया—दुःख, समुदय, निरोध और मार्ग। जैसे कोई स्वच्छ वस्त्र, जिसमें कोई दाग न हो, रंग को अच्छी तरह ग्रहण कर लेता है, वैसे ही उन चौरासी हजार प्रव्रजितों को उसी आसन पर विरज (निर्मल) और विमल धर्म-चक्षु उत्पन्न हुआ—'जो कुछ भी उदयधर्मी (उत्पन्न होने वाला) है, वह सब निरोधधर्मी (नष्ट होने वाला) है'।

84. ‘‘තෙ දිට්ඨධම්මා පත්තධම්මා විදිතධම්මා පරියොගාළ්හධම්මා තිණ්ණවිචිකිච්ඡා විගතකථංකථා වෙසාරජ්ජප්පත්තා අපරප්පච්චයා සත්ථුසාසනෙ විපස්සිං භගවන්තං අරහන්තං සම්මාසම්බුද්ධං එතදවොචුං – ‘අභික්කන්තං, භන්තෙ, අභික්කන්තං, භන්තෙ. සෙය්‍යථාපි, භන්තෙ, නික්කුජ්ජිතං වා උක්කුජ්ජෙය්‍ය, පටිච්ඡන්නං වා විවරෙය්‍ය, මූළ්හස්ස වා මග්ගං ආචික්ඛෙය්‍ය, අන්ධකාරෙ වා තෙලපජ්ජොතං ධාරෙය්‍ය ‘‘චක්ඛුමන්තො රූපානි දක්ඛන්තී’’ති. එවමෙවං භගවතා අනෙකපරියායෙන ධම්මො පකාසිතො. එතෙ මයං, භන්තෙ, භගවන්තං සරණං ගච්ඡාම ධම්මඤ්ච භික්ඛුසඞ්ඝඤ්ච. ලභෙය්‍යාම මයං, භන්තෙ, භගවතො සන්තිකෙ පබ්බජ්ජං ලභෙය්‍යාම උපසම්පද’’න්ති.

८४. वे धर्म को देखे हुए, धर्म को प्राप्त किए हुए, धर्म को जाने हुए, धर्म में अवगाहन किए हुए, संशय को पार किए हुए, दुविधा-रहित, वैशारद्य (आत्मविश्वास) प्राप्त और शास्ता के शासन में पर-प्रत्यय-रहित (स्वयं के अनुभव से जानने वाले) होकर भगवान विपस्सी अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध से बोले—'अति सुंदर, भन्ते! अति सुंदर, भन्ते! जैसे, भन्ते, कोई औंधे हुए को सीधा कर दे, ढके हुए को खोल दे, मार्ग भूले हुए को रास्ता दिखा दे, या अंधकार में तेल का दीपक जला दे कि "चक्षुमान (आँख वाले) रूपों को देख सकें"; इसी प्रकार भगवान ने अनेक पर्यायों (विधियों) से धर्म को प्रकाशित किया है। भन्ते, हम भगवान की शरण जाते हैं, धर्म की और भिक्षु-संघ की भी। भन्ते, हम भगवान के सान्निध्य में प्रव्रज्या प्राप्त करें, उपसम्पदा प्राप्त करें'।

85. ‘‘අලත්ථුං ඛො, භික්ඛවෙ, තානි චතුරාසීතිපබ්බජිතසහස්සානි විපස්සිස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස සන්තිකෙ පබ්බජ්ජං අලත්ථුං උපසම්පදං. තෙ විපස්සී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො ධම්මියා කථාය සන්දස්සෙසි සමාදපෙසි සමුත්තෙජෙසි සම්පහංසෙසි; සඞ්ඛාරානං ආදීනවං ඔකාරං සංකිලෙසං නිබ්බානෙ ආනිසංසං පකාසෙසි. තෙසං විපස්සිනා භගවතා අරහතා සම්මාසම්බුද්ධෙන ධම්මියා කථාය සන්දස්සියමානානං සමාදපියමානානං [Pg.39] සමුත්තෙජියමානානං සම්පහංසියමානානං නචිරස්සෙව අනුපාදාය ආසවෙහි චිත්තානි විමුච්චිංසු.

८५. भिक्षुओं, उन चौरासी हजार प्रव्रजितों ने भगवान विपस्सी अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध के सान्निध्य में प्रव्रज्या प्राप्त की, उपसम्पदा प्राप्त की। भगवान विपस्सी अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध ने उन्हें धार्मिक कथा से (धर्म का) दर्शन कराया, समादपित किया (धर्म में लगाया), उत्साहित किया और प्रसन्न किया; संस्कारों के दोष, उनकी तुच्छता और मलिनता तथा निर्वाण के लाभों को प्रकाशित किया। भगवान विपस्सी अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध द्वारा धार्मिक कथा से दर्शित, समादपित, उत्साहित और प्रसन्न किए जाते हुए उन (भिक्षुओं) के चित्त शीघ्र ही बिना किसी उपादान (आसक्ति) के आस्रवों से मुक्त हो गए।

චාරිකාඅනුජානනං

चारिका (धर्म-यात्रा) की अनुमति

86. ‘‘තෙන ඛො පන, භික්ඛවෙ, සමයෙන බන්ධුමතියා රාජධානියා මහාභික්ඛුසඞ්ඝො පටිවසති අට්ඨසට්ඨිභික්ඛුසතසහස්සං. අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සිස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස රහොගතස්ස පටිසල්ලීනස්ස එවං චෙතසො පරිවිතක්කො උදපාදි – ‘මහා ඛො එතරහි භික්ඛුසඞ්ඝො බන්ධුමතියා රාජධානියා පටිවසති අට්ඨසට්ඨිභික්ඛුසතසහස්සං, යංනූනාහං භික්ඛූ අනුජානෙය්‍යං – ‘චරථ, භික්ඛවෙ, චාරිකං බහුජනහිතාය බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සානං; මා එකෙන ද්වෙ අගමිත්ථ; දෙසෙථ, භික්ඛවෙ, ධම්මං ආදිකල්‍යාණං මජ්ඣෙකල්‍යාණං පරියොසානකල්‍යාණං සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජනං කෙවලපරිපුණ්ණං පරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරියං පකාසෙථ. සන්ති සත්තා අප්පරජක්ඛජාතිකා, අස්සවනතා ධම්මස්ස පරිහායන්ති, භවිස්සන්ති ධම්මස්ස අඤ්ඤාතාරො. අපි ච ඡන්නං ඡන්නං වස්සානං අච්චයෙන බන්ධුමතී රාජධානී උපසඞ්කමිතබ්බා පාතිමොක්ඛුද්දෙසායා’’’ති.

८६. भिक्षुओं, उस समय बन्धुमती राजधानी में अड़सठ लाख भिक्षुओं का विशाल संघ निवास करता था। तब, भिक्षुओं, एकान्त में ध्यानस्थ भगवान विपस्सी अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध के मन में ऐसा विचार उत्पन्न हुआ—'इस समय बन्धुमती राजधानी में अड़सठ लाख भिक्षुओं का विशाल संघ निवास कर रहा है। क्यों न मैं भिक्षुओं को अनुमति दूँ—"भिक्षुओं, चारिका (धर्म-यात्रा) करो, बहुजन हिताय, बहुजन सुखाय, लोक पर अनुकम्पा के लिए, देवों और मनुष्यों के अर्थ, हित और सुख के लिए। एक (रास्ते) से दो मत जाओ। भिक्षुओं, उस धर्म का उपदेश करो जो आदि में कल्याणकारी है, मध्य में कल्याणकारी है और अन्त में कल्याणकारी है; जो अर्थ-सहित है, व्यञ्जन-सहित है; पूर्णतः परिपूर्ण और परिशुद्ध ब्रह्मचर्य को प्रकाशित करो। ऐसे प्राणी हैं जिनकी आँखों में (अविद्या रूपी) धूल कम है, धर्म को न सुनने के कारण वे पतित हो रहे हैं, वे धर्म को समझने वाले होंगे। और प्रत्येक छह वर्ष बीतने पर पातिमोक्ख (प्रातिमोक्ष) के पाठ के लिए बन्धुमती राजधानी में उपस्थित होना चाहिए"'।

87. ‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤතරො මහාබ්‍රහ්මා විපස්සිස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස චෙතසා චෙතොපරිවිතක්කමඤ්ඤාය සෙය්‍යථාපි නාම බලවා පුරිසො සමිඤ්ජිතං වා බාහං පසාරෙය්‍ය, පසාරිතං වා බාහං සමිඤ්ජෙය්‍ය. එවමෙව බ්‍රහ්මලොකෙ අන්තරහිතො විපස්සිස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස පුරතො පාතුරහොසි. අථ ඛො සො, භික්ඛවෙ, මහාබ්‍රහ්මා එකංසං උත්තරාසඞ්ගං කරිත්වා යෙන විපස්සී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො තෙනඤ්ජලිං පණාමෙත්වා විපස්සිං භගවන්තං අරහන්තං සම්මාසම්බුද්ධං එතදවොච – ‘එවමෙතං, භගවා, එවමෙතං, සුගත. මහා ඛො, භන්තෙ, එතරහි භික්ඛුසඞ්ඝො බන්ධුමතියා රාජධානියා පටිවසති අට්ඨසට්ඨිභික්ඛුසතසහස්සං, අනුජානාතු, භන්තෙ, භගවා භික්ඛූ – ‘‘චරථ, භික්ඛවෙ, චාරිකං බහුජනහිතාය බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සානං; මා එකෙන ද්වෙ අගමිත්ථ; දෙසෙථ, භික්ඛවෙ, ධම්මං ආදිකල්‍යාණං [Pg.40] මජ්ඣෙකල්‍යාණං පරියොසානකල්‍යාණං සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජනං කෙවලපරිපුණ්ණං පරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරියං පකාසෙථ. සන්ති සත්තා අප්පරජක්ඛජාතිකා, අස්සවනතා ධම්මස්ස පරිහායන්ති, භවිස්සන්ති ධම්මස්ස අඤ්ඤාතාරො’’ති. අපි ච, භන්තෙ, මයං තථා කරිස්සාම යථා භික්ඛූ ඡන්නං ඡන්නං වස්සානං අච්චයෙන බන්ධුමතිං රාජධානිං උපසඞ්කමිස්සන්ති පාතිමොක්ඛුද්දෙසායා’ති. ඉදමවොච, භික්ඛවෙ, සො මහාබ්‍රහ්මා, ඉදං වත්වා විපස්සිං භගවන්තං අරහන්තං සම්මාසම්බුද්ධං අභිවාදෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා තත්ථෙව අන්තරධායි.

८७. तब, भिक्षुओं, किसी महाब्रह्मा ने भगवान विपस्सी अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध के मानसिक विचार को अपने चित्त से जानकर—जैसे कोई बलवान पुरुष अपनी मुड़ी हुई भुजा को फैला दे या फैली हुई भुजा को सिकोड़ ले, वैसे ही—ब्रह्मलोक से अंतर्धान होकर भगवान विपस्सी अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध के सम्मुख प्रकट हुआ। तब, भिक्षुओं, उस महाब्रह्मा ने अपने उत्तरासंग (ऊपरी वस्त्र) को एक कंधे पर करके, जहाँ भगवान विपस्सी अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध थे, वहाँ हाथ जोड़कर भगवान विपस्सी अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध से यह कहा—'भगवान, यह ऐसा ही है; सुगत, यह ऐसा ही है। भन्ते, इस समय बन्धुमती राजधानी में अड़सठ लाख भिक्षुओं का विशाल संघ निवास कर रहा है। भन्ते, भगवान भिक्षुओं को अनुमति दें—"भिक्षुओं, चारिका करो, बहुजन हिताय, बहुजन सुखाय, लोक पर अनुकम्पा के लिए, देवों और मनुष्यों के अर्थ, हित और सुख के लिए। एक से दो मत जाओ। भिक्षुओं, उस धर्म का उपदेश करो जो आदि में कल्याणकारी है, मध्य में कल्याणकारी है और अन्त में कल्याणकारी है; जो अर्थ-सहित है, व्यञ्जन-सहित है; पूर्णतः परिपूर्ण और परिशुद्ध ब्रह्मचर्य को प्रकाशित करो। ऐसे प्राणी हैं जिनकी आँखों में धूल कम है, धर्म को न सुनने के कारण वे पतित हो रहे हैं, वे धर्म को समझने वाले होंगे।" और भन्ते, हम ऐसा (प्रबंध) करेंगे जिससे भिक्षु प्रत्येक छह वर्ष बीतने पर पातिमोक्ख के पाठ के लिए बन्धुमती राजधानी में उपस्थित होंगे।' भिक्षुओं, उस महाब्रह्मा ने यह कहा। यह कहकर भगवान विपस्सी अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध का अभिवादन कर और उनकी प्रदक्षिणा कर वह वहीं अंतर्धान हो गया।

88. ‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, විපස්සී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො සායන්හසමයං පටිසල්ලානා වුට්ඨිතො භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘ඉධ මය්හං, භික්ඛවෙ, රහොගතස්ස පටිසල්ලීනස්ස එවං චෙතසො පරිවිතක්කො උදපාදි – මහා ඛො එතරහි භික්ඛුසඞ්ඝො බන්ධුමතියා රාජධානියා පටිවසති අට්ඨසට්ඨිභික්ඛුසතසහස්සං. යංනූනාහං භික්ඛූ අනුජානෙය්‍යං – ‘චරථ, භික්ඛවෙ, චාරිකං බහුජනහිතාය බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සානං; මා එකෙන ද්වෙ අගමිත්ථ; දෙසෙථ, භික්ඛවෙ, ධම්මං ආදිකල්‍යාණං මජ්ඣෙකල්‍යාණං පරියොසානකල්‍යාණං සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජනං කෙවලපරිපුණ්ණං පරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරියං පකාසෙථ. සන්ති සත්තා අප්පරජක්ඛජාතිකා, අස්සවනතා ධම්මස්ස පරිහායන්ති, භවිස්සන්ති ධම්මස්ස අඤ්ඤාතාරො. අපි ච, ඡන්නං ඡන්නං වස්සානං අච්චයෙන බන්ධුමතී රාජධානී උපසඞ්කමිතබ්බා පාතිමොක්ඛුද්දෙසායාති.

८८. “भिक्षुओं, तब अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध विपस्सी भगवान सायंकाल के समय ध्यान (प्रतिसंलयन) से उठकर भिक्षुओं को संबोधित किया— ‘भिक्षुओं, यहाँ एकांत में ध्यानमग्न रहते हुए मेरे मन में ऐसा विचार उत्पन्न हुआ— अभी बंधुमती राजधानी में एक लाख अड़सठ हजार भिक्षुओं का विशाल भिक्षु-संघ निवास कर रहा है। क्यों न मैं भिक्षुओं को अनुमति दूँ— भिक्षुओं, बहुतों के हित के लिए, बहुतों के सुख के लिए, लोक पर अनुकम्पा के लिए, देवों और मनुष्यों के अर्थ, हित और सुख के लिए चारिका (भ्रमण) करो; एक मार्ग पर दो मत जाओ; भिक्षुओं, उस धर्म का उपदेश करो जो आदि में कल्याणकारी है, मध्य में कल्याणकारी है और अंत में कल्याणकारी है, जो अर्थपूर्ण और सुव्यंजित है; पूर्णतः परिपूर्ण और परिशुद्ध ब्रह्मचर्य को प्रकाशित करो। ऐसे प्राणी हैं जिनकी आँखों में (अविद्या रूपी) धूल कम है, धर्म को न सुनने के कारण वे पतित हो रहे हैं, वे धर्म के ज्ञाता बनेंगे। और भी, प्रत्येक छह वर्ष बीतने पर पातिमोक्ख के पाठ के लिए बंधुमती राजधानी में उपस्थित होना चाहिए’।”

‘‘‘අථ ඛො, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤතරො මහාබ්‍රහ්මා මම චෙතසා චෙතොපරිවිතක්කමඤ්ඤාය සෙය්‍යථාපි නාම බලවා පුරිසො සමිඤ්ජිතං වා බාහං පසාරෙය්‍ය, පසාරිතං වා බාහං සමිඤ්ජෙය්‍ය, එවමෙව බ්‍රහ්මලොකෙ අන්තරහිතො මම පුරතො පාතුරහොසි. අථ ඛො සො, භික්ඛවෙ, මහාබ්‍රහ්මා එකංසං උත්තරාසඞ්ගං කරිත්වා යෙනාහං තෙනඤ්ජලිං පණාමෙත්වා මං එතදවොච – ‘‘එවමෙතං, භගවා, එවමෙතං, සුගත. මහා ඛො, භන්තෙ, එතරහි භික්ඛුසඞ්ඝො බන්ධුමතියා රාජධානියා පටිවසති අට්ඨසට්ඨිභික්ඛුසතසහස්සං. අනුජානාතු, භන්තෙ, භගවා භික්ඛූ – ‘චරථ, භික්ඛවෙ, චාරිකං බහුජනහිතාය බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය [Pg.41] සුඛාය දෙවමනුස්සානං; මා එකෙන ද්වෙ අගමිත්ථ; දෙසෙථ, භික්ඛවෙ, ධම්මං…පෙ… සන්ති සත්තා අප්පරජක්ඛජාතිකා, අස්සවනතා ධම්මස්ස පරිහායන්ති, භවිස්සන්ති ධම්මස්ස අඤ්ඤාතාරො’ති. අපි ච, භන්තෙ, මයං තථා කරිස්සාම, යථා භික්ඛූ ඡන්නං ඡන්නං වස්සානං අච්චයෙන බන්ධුමතිං රාජධානිං උපසඞ්කමිස්සන්ති පාතිමොක්ඛුද්දෙසායා’’ති. ඉදමවොච, භික්ඛවෙ, සො මහාබ්‍රහ්මා, ඉදං වත්වා මං අභිවාදෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා තත්ථෙව අන්තරධායි’.

“भिक्षुओं, तब एक महाब्रह्मा ने अपने चित्त से मेरे चित्त के विचार को जानकर, जैसे कोई बलवान पुरुष अपनी मुड़ी हुई भुजा को फैलाए या फैली हुई भुजा को सिकोड़े, वैसे ही ब्रह्मलोक से अंतर्धान होकर मेरे सामने प्रकट हुए। भिक्षुओं, तब उस महाब्रह्मा ने अपने उत्तरासंग (ऊपरी वस्त्र) को एक कंधे पर रखकर, जहाँ मैं था वहाँ हाथ जोड़कर मुझे यह कहा— ‘हे भगवान, यह ऐसा ही है; हे सुगत, यह ऐसा ही है। भन्ते, अभी बंधुमती राजधानी में एक लाख अड़सठ हजार भिक्षुओं का विशाल भिक्षु-संघ निवास कर रहा है। भन्ते, भगवान भिक्षुओं को अनुमति दें— भिक्षुओं, बहुतों के हित के लिए, बहुतों के सुख के लिए, लोक पर अनुकम्पा के लिए, देवों और मनुष्यों के अर्थ, हित और सुख के लिए चारिका करो; एक मार्ग पर दो मत जाओ; भिक्षुओं, उस धर्म का उपदेश करो... (वही पाठ)... धर्म के ज्ञाता बनेंगे। और भन्ते, हम वैसा करेंगे जिससे भिक्षु प्रत्येक छह वर्ष बीतने पर पातिमोक्ख के पाठ के लिए बंधुमती राजधानी में उपस्थित होंगे।’ भिक्षुओं, उस महाब्रह्मा ने यह कहा, और यह कहकर मुझे अभिवादन कर, प्रदक्षिणा करके वहीं अंतर्धान हो गए।”

‘‘‘අනුජානාමි, භික්ඛවෙ, චරථ චාරිකං බහුජනහිතාය බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සානං; මා එකෙන ද්වෙ අගමිත්ථ; දෙසෙථ, භික්ඛවෙ, ධම්මං ආදිකල්‍යාණං මජ්ඣෙකල්‍යාණං පරියොසානකල්‍යාණං සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජනං කෙවලපරිපුණ්ණං පරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරියං පකාසෙථ. සන්ති සත්තා අප්පරජක්ඛජාතිකා, අස්සවනතා ධම්මස්ස පරිහායන්ති, භවිස්සන්ති ධම්මස්ස අඤ්ඤාතාරො. අපි ච, භික්ඛවෙ, ඡන්නං ඡන්නං වස්සානං අච්චයෙන බන්ධුමතී රාජධානී උපසඞ්කමිතබ්බා පාතිමොක්ඛුද්දෙසායා’ති. අථ ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ යෙභුය්‍යෙන එකාහෙනෙව ජනපදචාරිකං පක්කමිංසු.

“भिक्षुओं, मैं अनुमति देता हूँ— बहुतों के हित के लिए, बहुतों के सुख के लिए, लोक पर अनुकम्पा के लिए, देवों और मनुष्यों के अर्थ, हित और सुख के लिए चारिका करो; एक मार्ग पर दो मत जाओ; भिक्षुओं, उस धर्म का उपदेश करो जो आदि में कल्याणकारी है, मध्य में कल्याणकारी है और अंत में कल्याणकारी है, जो अर्थपूर्ण और सुव्यंजित है; पूर्णतः परिपूर्ण और परिशुद्ध ब्रह्मचर्य को प्रकाशित करो। ऐसे प्राणी हैं जिनकी आँखों में धूल कम है, धर्म को न सुनने के कारण वे पतित हो रहे हैं, वे धर्म के ज्ञाता बनेंगे। और भिक्षुओं, प्रत्येक छह वर्ष बीतने पर पातिमोक्ख के पाठ के लिए बंधुमती राजधानी में उपस्थित होना चाहिए। तब भिक्षुओं, प्रायः एक ही दिन में जनपदों की चारिका के लिए निकल पड़े।”

89. ‘‘තෙන ඛො පන සමයෙන ජම්බුදීපෙ චතුරාසීති ආවාසසහස්සානි හොන්ති. එකම්හි හි වස්සෙ නික්ඛන්තෙ දෙවතා සද්දමනුස්සාවෙසුං – ‘නික්ඛන්තං ඛො, මාරිසා, එකං වස්සං; පඤ්ච දානි වස්සානි සෙසානි; පඤ්චන්නං වස්සානං අච්චයෙන බන්ධුමතී රාජධානී උපසඞ්කමිතබ්බා පාතිමොක්ඛුද්දෙසායා’ති. ද්වීසු වස්සෙසු නික්ඛන්තෙසු… තීසු වස්සෙසු නික්ඛන්තෙසු… චතූසු වස්සෙසු නික්ඛන්තෙසු… පඤ්චසු වස්සෙසු නික්ඛන්තෙසු දෙවතා සද්දමනුස්සාවෙසුං – ‘නික්ඛන්තානි ඛො, මාරිසා, පඤ්චවස්සානි; එකං දානි වස්සං සෙසං; එකස්ස වස්සස්ස අච්චයෙන බන්ධුමතී රාජධානී උපසඞ්කමිතබ්බා පාතිමොක්ඛුද්දෙසායා’ති. ඡසු වස්සෙසු නික්ඛන්තෙසු දෙවතා සද්දමනුස්සාවෙසුං – ‘නික්ඛන්තානි ඛො, මාරිසා, ඡබ්බස්සානි, සමයො දානි බන්ධුමතිං රාජධානිං උපසඞ්කමිතුං පාතිමොක්ඛුද්දෙසායා’ති. අථ ඛො තෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ අප්පෙකච්චෙ සකෙන ඉද්ධානුභාවෙන අප්පෙකච්චෙ දෙවතානං ඉද්ධානුභාවෙන එකාහෙනෙව බන්ධුමතිං රාජධානිං උපසඞ්කමිංසු පාතිමොක්ඛුද්දෙසායාති.

८९. “उस समय जम्बूद्वीप में चौरासी हजार आवास (विहार) थे। जब एक वर्ष बीत गया, तो देवताओं ने घोषणा की— ‘हे महानुभावों, एक वर्ष बीत गया है; अब पाँच वर्ष शेष हैं; पाँच वर्ष बीतने पर पातिमोक्ख के पाठ के लिए बंधुमती राजधानी में उपस्थित होना चाहिए।’ दो वर्ष बीतने पर... तीन वर्ष बीतने पर... चार वर्ष बीतने पर... पाँच वर्ष बीतने पर देवताओं ने घोषणा की— ‘हे महानुभावों, पाँच वर्ष बीत गए हैं; अब एक वर्ष शेष है; एक वर्ष बीतने पर पातिमोक्ख के पाठ के लिए बंधुमती राजधानी में उपस्थित होना चाहिए।’ छह वर्ष बीतने पर देवताओं ने घोषणा की— ‘हे महानुभावों, छह वर्ष बीत गए हैं, अब पातिमोक्ख के पाठ के लिए बंधुमती राजधानी में उपस्थित होने का समय आ गया है।’ तब भिक्षुओं, कुछ अपनी ऋद्धि के प्रभाव से और कुछ देवताओं की ऋद्धि के प्रभाव से, एक ही दिन में पातिमोक्ख के पाठ के लिए बंधुमती राजधानी पहुँच गए।”

90. ‘‘තත්‍ර [Pg.42] සුදං, භික්ඛවෙ, විපස්සී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො භික්ඛුසඞ්ඝෙ එවං පාතිමොක්ඛං උද්දිසති –

९०. “वहाँ, भिक्षुओं, अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध विपस्सी भगवान भिक्षु-संघ के बीच इस प्रकार पातिमोक्ख का पाठ करते थे—”

‘ඛන්තී පරමං තපො තිතික්ඛා,නිබ්බානං පරමං වදන්ති බුද්ධා;

න හි පබ්බජිතො පරූපඝාතී,න සමණො හොති පරං විහෙඨයන්තො.

“‘तितिक्षा (सहनशीलता) परम तप है, बुद्धों ने निर्वाण को परम (श्रेष्ठ) कहा है; दूसरों को घात पहुँचाने वाला प्रव्रजित नहीं होता, दूसरों को पीड़ित करने वाला श्रमण नहीं होता।”

‘සබ්බපාපස්ස අකරණං, කුසලස්ස උපසම්පදා;

සචිත්තපරියොදපනං, එතං බුද්ධානසාසනං.

“‘सभी पापों का न करना, कुशल (पुण्य) का संचय करना, अपने चित्त को परिशुद्ध करना— यही बुद्धों का शासन (शिक्षा) है।”

‘අනූපවාදො අනූපඝාතො, පාතිමොක්ඛෙ ච සංවරො;

මත්තඤ්ඤුතා ච භත්තස්මිං, පන්තඤ්ච සයනාසනං;

අධිචිත්තෙ ච ආයොගො, එතං බුද්ධානසාසන’න්ති.

“‘निंदा न करना, हिंसा न करना, पातिमोक्ख में संयम रखना, भोजन में मात्रा जानना, एकांत शयनासन (निवास), और उच्च चित्त (समाधि) में संलग्न रहना— यही बुद्धों का शासन है’।”

දෙවතාරොචනං

देवताओं द्वारा सूचना

91. ‘‘එකමිදාහං, භික්ඛවෙ, සමයං උක්කට්ඨායං විහරාමි සුභගවනෙ සාලරාජමූලෙ. තස්ස මය්හං, භික්ඛවෙ, රහොගතස්ස පටිසල්ලීනස්ස එවං චෙතසො පරිවිතක්කො උදපාදි – ‘න ඛො සො සත්තාවාසො සුලභරූපො, යො මයා අනාවුත්ථපුබ්බො ඉමිනා දීඝෙන අද්ධුනා අඤ්ඤත්‍ර සුද්ධාවාසෙහි දෙවෙහි. යංනූනාහං යෙන සුද්ධාවාසා දෙවා තෙනුපසඞ්කමෙය්‍ය’න්ති. අථ ඛ්වාහං, භික්ඛවෙ, සෙය්‍යථාපි නාම බලවා පුරිසො සමිඤ්ජිතං වා බාහං පසාරෙය්‍ය, පසාරිතං වා බාහං සමිඤ්ජෙය්‍ය, එවමෙව උක්කට්ඨායං සුභගවනෙ සාලරාජමූලෙ අන්තරහිතො අවිහෙසු දෙවෙසු පාතුරහොසිං. තස්මිං, භික්ඛවෙ, දෙවනිකායෙ අනෙකානි දෙවතාසහස්සානි අනෙකානි දෙවතාසතසහස්සානි යෙනාහං තෙනුපසඞ්කමිංසු; උපසඞ්කමිත්වා මං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං අට්ඨංසු. එකමන්තං ඨිතා ඛො, භික්ඛවෙ, තා දෙවතා මං එතදවොචුං – ‘ඉතො සො, මාරිසා, එකනවුතිකප්පෙ යං විපස්සී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො ලොකෙ උදපාදි. විපස්සී, මාරිසා, භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො ඛත්තියො ජාතියා අහොසි, ඛත්තියකුලෙ උදපාදි. විපස්සී, මාරිසා, භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො කොණ්ඩඤ්ඤො ගොත්තෙන අහොසි[Pg.43]. විපස්සිස්ස, මාරිසා, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස අසීතිවස්සසහස්සානි ආයුප්පමාණං අහොසි. විපස්සී, මාරිසා, භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො පාටලියා මූලෙ අභිසම්බුද්ධො. විපස්සිස්ස, මාරිසා, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස ඛණ්ඩතිස්සං නාම සාවකයුගං අහොසි අග්ගං භද්දයුගං. විපස්සිස්ස, මාරිසා, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස තයො සාවකානං සන්නිපාතා අහෙසුං. එකො සාවකානං සන්නිපාතො අහොසි අට්ඨසට්ඨිභික්ඛුසතසහස්සං. එකො සාවකානං සන්නිපාතො අහොසි භික්ඛුසතසහස්සං. එකො සාවකානං සන්නිපාතො අහොසි අසීතිභික්ඛුසහස්සානි. විපස්සිස්ස, මාරිසා, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස ඉමෙ තයො සාවකානං සන්නිපාතා අහෙසුං සබ්බෙසංයෙව ඛීණාසවානං. විපස්සිස්ස, මාරිසා, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස අසොකො නාම භික්ඛු උපට්ඨාකො අහොසි අග්ගුපට්ඨාකො. විපස්සිස්ස, මාරිස, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස බන්ධුමා නාම රාජා පිතා අහොසි. බන්ධුමතී නාම දෙවී මාතා අහොසි ජනෙත්ති. බන්ධුමස්ස රඤ්ඤො බන්ධුමතී නාම නගරං රාජධානී අහොසි. විපස්සිස්ස, මාරිසා, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස එවං අභිනික්ඛමනං අහොසි එවං පබ්බජ්ජා එවං පධානං එවං අභිසම්බොධි එවං ධම්මචක්කප්පවත්තනං. තෙ මයං, මාරිසා, විපස්සිම්හි භගවති බ්‍රහ්මචරියං චරිත්වා කාමෙසු කාමච්ඡන්දං විරාජෙත්වා ඉධූපපන්නා’ති …පෙ…

९१. भिक्षुओं! एक समय मैं उक्कठ्ठा में सुभगवन के एक विशाल साल वृक्ष के नीचे विहार कर रहा था। भिक्षुओं! एकांत में ध्यानमग्न रहने के दौरान मेरे मन में यह विचार उत्पन्न हुआ— 'इस लंबे समय के दौरान, शुद्धावास देवों के लोकों को छोड़कर, ऐसा कोई प्राणियों का निवास स्थान नहीं है जहाँ मैं पहले न रहा हूँ। क्यों न मैं शुद्धावास देवों के पास जाऊँ?' तब, भिक्षुओं! जैसे कोई बलवान पुरुष अपनी मुड़ी हुई बाँह को फैला दे या फैली हुई बाँह को सिकोड़ ले, वैसे ही मैं उक्कठ्ठा के सुभगवन के साल वृक्ष के नीचे से अंतर्धान होकर अविह देवों के बीच प्रकट हो गया। भिक्षुओं! उस देव-निकाय में हज़ारों-लाखों देवता मेरे पास आए; आकर उन्होंने मुझे अभिवादन किया और एक ओर खड़े हो गए। एक ओर खड़े होकर, भिक्षुओं! उन देवताओं ने मुझसे यह कहा— 'हे मारिष! आज से इक्यानवे कल्प पूर्व विपस्सी भगवान, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध लोक में उत्पन्न हुए थे। हे मारिष! विपस्सी भगवान, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध जाति से क्षत्रिय थे, उनका जन्म क्षत्रिय कुल में हुआ था। हे मारिष! विपस्सी भगवान, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध गोत्र से कौण्डिन्य थे। हे मारिष! विपस्सी भगवान, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध की आयु अस्सी हज़ार वर्ष थी। हे मारिष! विपस्सी भगवान, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध ने पाटलि वृक्ष के नीचे संबोधि प्राप्त की थी। हे मारिष! विपस्सी भगवान, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध के खण्ड और तिस्स नाम के दो मुख्य श्रावक थे, जो एक श्रेष्ठ जोड़ी थी। हे मारिष! विपस्सी भगवान, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध के श्रावकों के तीन सम्मेलन हुए। एक सम्मेलन में एक लाख अड़सठ हज़ार भिक्षु थे। दूसरे सम्मेलन में एक लाख भिक्षु थे। तीसरे सम्मेलन में अस्सी हज़ार भिक्षु थे। हे मारिष! विपस्सी भगवान, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध के ये तीनों सम्मेलन केवल क्षीणास्त्रव भिक्षुओं के ही थे। हे मारिष! विपस्सी भगवान, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध का अशोक नाम का भिक्षु उपस्थाक था, जो श्रेष्ठ उपस्थाक था। हे मारिष! विपस्सी भगवान, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध के पिता बंधुमान नाम के राजा थे। बंधुमती नाम की देवी उनकी जन्मदात्री माता थीं। राजा बंधुमान की राजधानी बंधुमती नाम का नगर था। हे मारिष! विपस्सी भगवान, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध का महाभिनिष्क्रमण इस प्रकार था, प्रव्रज्या इस प्रकार थी, प्रधान इस प्रकार था, संबोधि इस प्रकार थी और धर्मचक्रप्रवर्तन इस प्रकार था। हे मारिष! हम वे हैं जिन्होंने विपस्सी भगवान के शासन में ब्रह्मचर्य का पालन किया, काम-वासनाओं से विरक्त हुए और यहाँ उत्पन्न हुए हैं' ... इत्यादि।

‘‘තස්මිංයෙව ඛො, භික්ඛවෙ, දෙවනිකායෙ අනෙකානි දෙවතාසහස්සානි අනෙකානි දෙවතාසතසහස්සානි යෙනාහං තෙනුපසඞ්කමිංසු; උපසඞ්කමිත්වා මං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං අට්ඨංසු. එකමන්තං ඨිතා ඛො, භික්ඛවෙ, තා දෙවතා මං එතදවොචුං – ‘ඉමස්මිංයෙව ඛො, මාරිසා, භද්දකප්පෙ භගවා එතරහි අරහං සම්මාසම්බුද්ධො ලොකෙ උප්පන්නො. භගවා, මාරිසා, ඛත්තියො ජාතියා ඛත්තියකුලෙ උප්පන්නො. භගවා, මාරිසා, ගොතමො ගොත්තෙන. භගවතො, මාරිසා, අප්පකං ආයුප්පමාණං පරිත්තං ලහුකං යො චිරං ජීවති, සො වස්සසතං අප්පං වා භිය්‍යො. භගවා, මාරිසා, අස්සත්ථස්ස මූලෙ අභිසම්බුද්ධො. භගවතො, මාරිසා, සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානං නාම සාවකයුගං අහොසි අග්ගං භද්දයුගං[Pg.44]. භගවතො, මාරිසා, එකො සාවකානං සන්නිපාතො අහොසි අඩ්ඪතෙළසානි භික්ඛුසතානි. භගවතො, මාරිසා, අයං එකො සාවකානං සන්නිපාතො අහොසි සබ්බෙසංයෙව ඛීණාසවානං. භගවතො, මාරිසා, ආනන්දො නාම භික්ඛු උපට්ඨාකො අහොසි අග්ගුපට්ඨාකො. භගවතො, මාරිසා, සුද්ධොදනො නාම රාජා පිතා අහොසි. මායා නාම දෙවී මාතා අහොසි ජනෙත්ති. කපිලවත්ථු නාම නගරං රාජධානී අහොසි. භගවතො, මාරිසා, එවං අභිනික්ඛමනං අහොසි එවං පබ්බජ්ජා එවං පධානං එවං අභිසම්බොධි එවං ධම්මචක්කප්පවත්තනං. තෙ මයං, මාරිසා, භගවති බ්‍රහ්මචරියං චරිත්වා කාමෙසු කාමච්ඡන්දං විරාජෙත්වා ඉධූපපන්නා’ති.

भिक्षुओं! उसी देव-निकाय में हज़ारों-लाखों देवता मेरे पास आए; आकर उन्होंने मुझे अभिवादन किया और एक ओर खड़े हो गए। एक ओर खड़े होकर, भिक्षुओं! उन देवताओं ने मुझसे यह कहा— 'हे मारिष! इसी भद्रकल्प में अब भगवान, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध लोक में उत्पन्न हुए हैं। हे मारिष! भगवान जाति से क्षत्रिय हैं, उनका जन्म क्षत्रिय कुल में हुआ है। हे मारिष! भगवान गोत्र से गौतम हैं। हे मारिष! भगवान की आयु अल्प है, थोड़ी है, शीघ्र समाप्त होने वाली है। जो बहुत समय तक जीता है, वह सौ वर्ष या उससे कुछ कम या अधिक जीता है। हे मारिष! भगवान ने अश्वत्थ वृक्ष के नीचे संबोधि प्राप्त की है। हे मारिष! भगवान के सारिपुत्र और मोग्गल्लान नाम के दो मुख्य श्रावक हैं, जो एक श्रेष्ठ जोड़ी है। हे मारिष! भगवान के श्रावकों का एक सम्मेलन हुआ, जिसमें साढ़े बारह सौ भिक्षु थे। हे मारिष! भगवान का यह एक सम्मेलन केवल क्षीणास्त्रव भिक्षुओं का ही था। हे मारिष! भगवान का आनंद नाम का भिक्षु उपस्थाक है, जो श्रेष्ठ उपस्थाक है। हे मारिष! भगवान के पिता शुद्धोदन नाम के राजा थे। माया नाम की देवी उनकी जन्मदात्री माता थीं। कपिलवस्तु नाम का नगर उनकी राजधानी थी। हे मारिष! भगवान का महाभिनिष्क्रमण इस प्रकार था, प्रव्रज्या इस प्रकार थी, प्रधान इस प्रकार था, संबोधि इस प्रकार थी और धर्मचक्रप्रवर्तन इस प्रकार था। हे मारिष! हम वे हैं जिन्होंने भगवान के शासन में ब्रह्मचर्य का पालन किया, काम-वासनाओं से विरक्त हुए और यहाँ उत्पन्न हुए हैं'।

92. ‘‘අථ ඛ්වාහං, භික්ඛවෙ, අවිහෙහි දෙවෙහි සද්ධිං යෙන අතප්පා දෙවා තෙනුපසඞ්කමිං…පෙ… අථ ඛ්වාහං, භික්ඛවෙ, අවිහෙහි ච දෙවෙහි අතප්පෙහි ච දෙවෙහි සද්ධිං යෙන සුදස්සා දෙවා තෙනුපසඞ්කමිං. අථ ඛ්වාහං, භික්ඛවෙ, අවිහෙහි ච දෙවෙහි අතප්පෙහි ච දෙවෙහි සුදස්සෙහි ච දෙවෙහි සද්ධිං යෙන සුදස්සී දෙවා තෙනුපසඞ්කමිං. අථ ඛ්වාහං, භික්ඛවෙ, අවිහෙහි ච දෙවෙහි අතප්පෙහි ච දෙවෙහි සුදස්සෙහි ච දෙවෙහි සුදස්සීහි ච දෙවෙහි සද්ධිං යෙන අකනිට්ඨා දෙවා තෙනුපසඞ්කමිං. තස්මිං, භික්ඛවෙ, දෙවනිකායෙ අනෙකානි දෙවතාසහස්සානි අනෙකානි දෙවතාසතසහස්සානි යෙනාහං තෙනුපසඞ්කමිංසු, උපසඞ්කමිත්වා මං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං අට්ඨංසු.

९२. "भिक्षुओं, तब मैं अविह देवों के साथ जहाँ अतप्प देव थे, वहाँ गया... (पे)... भिक्षुओं, तब मैं अविह और अतप्प देवों के साथ जहाँ सुदस्स देव थे, वहाँ गया। भिक्षुओं, तब मैं अविह, अतप्प और सुदस्स देवों के साथ जहाँ सुदस्सी देव थे, वहाँ गया। भिक्षुओं, तब मैं अविह, अतप्प, सुदस्स और सुदस्सी देवों के साथ जहाँ अकनिठ्ठ देव थे, वहाँ गया। भिक्षुओं, उस देव-निकाय में अनेक सहस्र और अनेक शत-सहस्र देवता जहाँ मैं था, वहाँ आए और मुझे अभिवादन कर एक ओर खड़े हो गए।"

‘‘එකමන්තං ඨිතා ඛො, භික්ඛවෙ, තා දෙවතා මං එතදවොචුං – ‘ඉතො සො, මාරිසා, එකනවුතිකප්පෙ යං විපස්සී භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො ලොකෙ උදපාදි. විපස්සී, මාරිසා, භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො ඛත්තියො ජාතියා අහොසි. ඛත්තියකුලෙ උදපාදි. විපස්සී, මාරිසා, භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො කොණ්ඩඤ්ඤො ගොත්තෙන අහොසි. විපස්සිස්ස, මාරිසා, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස අසීතිවස්සසහස්සානි ආයුප්පමාණං අහොසි. විපස්සී, මාරිසා, භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො පාටලියා මූලෙ අභිසම්බුද්ධො. විපස්සිස්ස, මාරිසා, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස ඛණ්ඩතිස්සං නාම සාවකයුගං අහොසි අග්ගං භද්දයුගං. විපස්සිස්ස, මාරිසා, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස තයො සාවකානං සන්නිපාතා අහෙසුං. එකො සාවකානං සන්නිපාතො අහොසි අට්ඨසට්ඨිභික්ඛුසතසහස්සං. එකො සාවකානං සන්නිපාතො අහොසි [Pg.45] භික්ඛුසතසහස්සං. එකො සාවකානං සන්නිපාතො අහොසි අසීතිභික්ඛුසහස්සානි. විපස්සිස්ස, මාරිසා, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස ඉමෙ තයො සාවකානං සන්නිපාතා අහෙසුං සබ්බෙසංයෙව ඛීණාසවානං. විපස්සිස්ස, මාරිසා, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස අසොකො නාම භික්ඛු උපට්ඨාකො අහොසි අග්ගුපට්ඨාකො. විපස්සිස්ස, මාරිසා, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස බන්ධුමා නාම රාජා පිතා අහොසි බන්ධුමතී නාම දෙවී මාතා අහොසි ජනෙත්ති. බන්ධුමස්ස රඤ්ඤො බන්ධුමතී නාම නගරං රාජධානී අහොසි. විපස්සිස්ස, මාරිසා, භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස එවං අභිනික්ඛමනං අහොසි එවං පබ්බජ්ජා එවං පධානං එවං අභිසම්බොධි, එවං ධම්මචක්කප්පවත්තනං. තෙ මයං, මාරිසා, විපස්සිම්හි භගවති බ්‍රහ්මචරියං චරිත්වා කාමෙසු කාමච්ඡන්දං විරාජෙත්වා ඉධූපපන්නා’ති. තස්මිංයෙව ඛො, භික්ඛවෙ, දෙවනිකායෙ අනෙකානි දෙවතාසහස්සානි අනෙකානි දෙවතාසතසහස්සානි යෙනාහං තෙනුපසඞ්කමිංසු; උපසඞ්කමිත්වා මං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං අට්ඨංසු. එකමන්තං ඨිතා ඛො, භික්ඛවෙ, තා දෙවතා මං එතදවොචුං – ‘ඉතො සො, මාරිසා, එකතිංසෙ කප්පෙ යං සිඛී භගවා…පෙ… තෙ මයං, මාරිසා, සිඛිම්හි භගවති තස්මිඤ්ඤෙව ඛො මාරිසා, එකතිංසෙ කප්පෙ යං වෙස්සභූ භගවා…පෙ… තෙ මයං, මාරිසා, වෙස්සභුම්හි භගවති…පෙ… ඉමස්මිංයෙව ඛො, මාරිසා, භද්දකප්පෙ කකුසන්ධො කොණාගමනො කස්සපො භගවා…පෙ… තෙ මයං, මාරිසා, කකුසන්ධම්හි කොණාගමනම්හි කස්සපම්හි භගවති බ්‍රහ්මචරියං චරිත්වා කාමෙසු කාමච්ඡන්දං විරාජෙත්වා ඉධූපපන්නා’ති.

"एक ओर खड़े होकर उन देवताओं ने मुझसे यह कहा— 'हे मारिष, आज से इक्यानवे कल्प पूर्व विपस्सी भगवान, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध लोक में उत्पन्न हुए थे। हे मारिष, विपस्सी भगवान, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध जाति से क्षत्रिय थे। वे क्षत्रिय कुल में उत्पन्न हुए थे। हे मारिष, विपस्सी भगवान, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध गोत्र से कौण्डिन्य थे। हे मारिष, विपस्सी भगवान, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध की आयु का प्रमाण अस्सी हजार वर्ष था। हे मारिष, विपस्सी भगवान, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध पाटलि वृक्ष के नीचे सम्बोधि प्राप्त हुए थे। हे मारिष, विपस्सी भगवान, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध के खण्ड और तिस्स नाम के दो प्रधान श्रावक थे, जो एक उत्तम जोड़ी थी। हे मारिष, विपस्सी भगवान, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध के श्रावकों के तीन सम्मेलन हुए। श्रावकों का एक सम्मेलन एक लाख अड़सठ हजार भिक्षुओं का था। श्रावकों का एक सम्मेलन एक लाख भिक्षुओं का था। श्रावकों का एक सम्मेलन अस्सी हजार भिक्षुओं का था। हे मारिष, विपस्सी भगवान, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध के ये तीनों श्रावक-सम्मेलन केवल क्षीणास्त्रवों के ही थे। हे मारिष, विपस्सी भगवान, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध का अशोक नाम का भिक्षु उपस्थाक था, जो प्रधान उपस्थाक था। हे मारिष, विपस्सी भगवान, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध के पिता बन्धुमा नाम के राजा थे और माता बन्धुमती नाम की देवी थीं, जिन्होंने उन्हें जन्म दिया था। राजा बन्धुमा की राजधानी बन्धुमती नाम का नगर था। हे मारिष, विपस्सी भगवान, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध का इस प्रकार अभिनिष्क्रमण हुआ, इस प्रकार प्रव्रज्या, इस प्रकार प्रधान, इस प्रकार सम्बोधि और इस प्रकार धर्मचक्र-प्रवर्तन हुआ। हे मारिष, हम उन विपस्सी भगवान के शासन में ब्रह्मचर्य का पालन कर, काम-वासनाओं से विरक्त होकर यहाँ उत्पन्न हुए हैं।' भिक्षुओं, उसी देव-निकाय में अनेक सहस्र और अनेक शत-सहस्र देवता जहाँ मैं था, वहाँ आए और मुझे अभिवादन कर एक ओर खड़े हो गए। एक ओर खड़े होकर उन देवताओं ने मुझसे यह कहा— 'हे मारिष, आज से इकतीस कल्प पूर्व सिखी भगवान... (पे)... हे मारिष, हम उन सिखी भगवान के शासन में... हे मारिष, उसी इकतीसवें कल्प में वेस्सभू भगवान... (पे)... हे मारिष, हम उन वेस्सभू भगवान के शासन में... (पे)... हे मारिष, इसी भद्रकल्प में ककुसन्ध, कोणागमन और कस्सप भगवान... (पे)... हे मारिष, हम उन ककुसन्ध, कोणागमन और कस्सप भगवान के शासन में ब्रह्मचर्य का पालन कर, काम-वासनाओं से विरक्त होकर यहाँ उत्पन्न हुए हैं।'"

93. ‘‘තස්මිංයෙව ඛො, භික්ඛවෙ, දෙවනිකායෙ අනෙකානි දෙවතාසහස්සානි අනෙකානි දෙවතාසතසහස්සානි යෙනාහං තෙනුපසඞ්කමිංසු; උපසඞ්කමිත්වා මං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං අට්ඨංසු. එකමන්තං ඨිතා ඛො, භික්ඛවෙ, තා දෙවතා මං එතදවොචුං – ‘ඉමස්මිංයෙව ඛො, මාරිසා, භද්දකප්පෙ භගවා එතරහි අරහං සම්මාසම්බුද්ධො ලොකෙ උප්පන්නො. භගවා, මාරිසා, ඛත්තියො ජාතියා, ඛත්තියකුලෙ උප්පන්නො. භගවා, මාරිසා, ගොතමො ගොත්තෙන. භගවතො, මාරිසා, අප්පකං ආයුප්පමාණං පරිත්තං ලහුකං යො චිරං ජීවති, සො වස්සසතං අප්පං වා භිය්‍යො. භගවා, මාරිසා, අස්සත්ථස්ස මූලෙ අභිසම්බුද්ධො. භගවතො, මාරිසා, සාරිපුත්තමොග්ගල්ලානං නාම සාවකයුගං අහොසි අග්ගං භද්දයුගං. භගවතො[Pg.46], මාරිසා, එකො සාවකානං සන්නිපාතො අහොසි අඩ්ඪතෙළසානි භික්ඛුසතානි. භගවතො, මාරිසා, අයං එකො සාවකානං සන්නිපාතො අහොසි සබ්බෙසංයෙව ඛීණාසවානං. භගවතො, මාරිසා, ආනන්දො නාම භික්ඛු උපට්ඨාකො අග්ගුපට්ඨාකො අහොසි. භගවතො, මාරිසා, සුද්ධොදනො නාම රාජා පිතා අහොසි. මායා නාම දෙවී මාතා අහොසි ජනෙත්ති. කපිලවත්ථු නාම නගරං රාජධානී අහොසි. භගවතො, මාරිසා, එවං අභිනික්ඛමනං අහොසි, එවං පබ්බජ්ජා, එවං පධානං, එවං අභිසම්බොධි, එවං ධම්මචක්කප්පවත්තනං. තෙ මයං, මාරිසා, භගවති බ්‍රහ්මචරියං චරිත්වා කාමෙසු කාමච්ඡන්දං විරාජෙත්වා ඉධූපපන්නා’ති.

९३. "भिक्षुओं, उसी देव-निकाय में अनेक सहस्र और अनेक शत-सहस्र देवता जहाँ मैं था, वहाँ आए और मुझे अभिवादन कर एक ओर खड़े हो गए। एक ओर खड़े होकर उन देवताओं ने मुझसे यह कहा— 'हे मारिष, इसी भद्रकल्प में अब अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध भगवान लोक में उत्पन्न हुए हैं। हे मारिष, भगवान जाति से क्षत्रिय हैं, क्षत्रिय कुल में उत्पन्न हुए हैं। हे मारिष, भगवान गोत्र से गौतम हैं। हे मारिष, भगवान की आयु का प्रमाण अल्प है, थोड़ा है, संक्षिप्त है; जो दीर्घजीवी है, वह सौ वर्ष या उससे कुछ कम या अधिक जीता है। हे मारिष, भगवान अश्वत्थ वृक्ष के नीचे सम्बोधि प्राप्त हुए हैं। हे मारिष, भगवान के सारिपुत्र और मोग्गल्लान नाम के दो प्रधान श्रावक हैं, जो एक उत्तम जोड़ी है। हे मारिष, भगवान के श्रावकों का एक ही सम्मेलन हुआ, जिसमें साढ़े बारह सौ भिक्षु थे। हे मारिष, भगवान का यह एक ही श्रावक-सम्मेलन केवल क्षीणास्त्रवों का ही था। हे मारिष, भगवान का आनन्द नाम का भिक्षु उपस्थाक था, जो प्रधान उपस्थाक था। हे मारिष, भगवान के पिता शुद्धोदन नाम के राजा थे और माता माया नाम की देवी थीं, जिन्होंने उन्हें जन्म दिया था। उनकी राजधानी कपिलवस्तु नाम का नगर था। हे मारिष, भगवान का इस प्रकार अभिनिष्क्रमण हुआ, इस प्रकार प्रव्रज्या, इस प्रकार प्रधान, इस प्रकार सम्बोधि और इस प्रकार धर्मचक्र-प्रवर्तन हुआ। हे मारिष, हम भगवान के शासन में ब्रह्मचर्य का पालन कर, काम-वासनाओं से विरक्त होकर यहाँ उत्पन्न हुए हैं।'"

94. ‘‘ඉති ඛො, භික්ඛවෙ, තථාගතස්සෙවෙසා ධම්මධාතු සුප්පටිවිද්ධා, යස්සා ධම්මධාතුයා සුප්පටිවිද්ධත්තා තථාගතො අතීතෙ බුද්ධෙ පරිනිබ්බුතෙ ඡින්නපපඤ්චෙ ඡින්නවටුමෙ පරියාදින්නවට්ටෙ සබ්බදුක්ඛවීතිවත්තෙ ජාතිතොපි අනුස්සරති, නාමතොපි අනුස්සරති, ගොත්තතොපි අනුස්සරති, ආයුප්පමාණතොපි අනුස්සරති, සාවකයුගතොපි අනුස්සරති, සාවකසන්නිපාතතොපි අනුස්සරති ‘එවංජච්චා තෙ භගවන්තො අහෙසුං’ ඉතිපි. ‘එවංනාමා එවංගොත්තා එවංසීලා එවංධම්මා එවංපඤ්ඤා එවංවිහාරී එවංවිමුත්තා තෙ භගවන්තො අහෙසුං’ ඉතිපීති.

९४. "हे भिक्षुओं! इस प्रकार तथागत ने उस धर्म-धातु को भली-भांति जान लिया है, जिस धर्म-धातु को भली-भांति जान लेने के कारण तथागत अतीत के उन बुद्धों का स्मरण कर सकते हैं जो परिनिर्वाण को प्राप्त हो चुके हैं, जिन्होंने प्रपंचों को काट दिया है, जिन्होंने कर्म-मार्ग को काट दिया है, जिन्होंने संसार-चक्र को समाप्त कर दिया है और जो समस्त दुखों से पार हो चुके हैं। वे उन्हें जाति (जन्म) से भी स्मरण करते हैं, नाम से भी स्मरण करते हैं, गोत्र से भी स्मरण करते हैं, आयु के प्रमाण से भी स्मरण करते हैं, श्रावक-युगल (प्रमुख शिष्यों की जोड़ी) से भी स्मरण करते हैं और श्रावक-सम्मेलन से भी स्मरण करते हैं—'वे भगवान् इस प्रकार के जन्म वाले थे', 'वे इस प्रकार के नाम वाले, इस प्रकार के गोत्र वाले, इस प्रकार के शील वाले, इस प्रकार के धर्म वाले, इस प्रकार की प्रज्ञा वाले, इस प्रकार के विहार (रहने) वाले और इस प्रकार की विमुक्ति वाले थे'।"

‘‘දෙවතාපි තථාගතස්ස එතමත්ථං ආරොචෙසුං, යෙන තථාගතො අතීතෙ බුද්ධෙ පරිනිබ්බුතෙ ඡින්නපපඤ්චෙ ඡින්නවටුමෙ පරියාදින්නවට්ටෙ සබ්බදුක්ඛවීතිවත්තෙ ජාතිතොපි අනුස්සරති, නාමතොපි අනුස්සරති, ගොත්තතොපි අනුස්සරති, ආයුප්පමාණතොපි අනුස්සරති, සාවකයුගතොපි අනුස්සරති, සාවකසන්නිපාතතොපි අනුස්සරති ‘එවංජච්චා තෙ භගවන්තො අහෙසුං’ ඉතිපි. ‘එවංනාමා එවංගොත්තා එවංසීලා එවංධම්මා එවංපඤ්ඤා එවංවිහාරී එවංවිමුත්තා තෙ භගවන්තො අහෙසුං’ ඉතිපී’’ති.

"देवताओं ने भी तथागत को यह बात बताई, जिससे तथागत अतीत के उन बुद्धों का स्मरण करते हैं जो परिनिर्वाण को प्राप्त हो चुके हैं, जिन्होंने प्रपंचों को काट दिया है, जिन्होंने कर्म-मार्ग को काट दिया है, जिन्होंने संसार-चक्र को समाप्त कर दिया है और जो समस्त दुखों से पार हो चुके हैं। वे उन्हें जाति से भी स्मरण करते हैं, नाम से भी स्मरण करते हैं, गोत्र से भी स्मरण करते हैं, आयु के प्रमाण से भी स्मरण करते हैं, श्रावक-युगल से भी स्मरण करते हैं और श्रावक-सम्मेलन से भी स्मरण करते हैं—'वे भगवान् इस प्रकार के जन्म वाले थे', 'वे इस प्रकार के नाम वाले, इस प्रकार के गोत्र वाले, इस प्रकार के शील वाले, इस प्रकार के धर्म वाले, इस प्रकार की प्रज्ञा वाले, इस प्रकार के विहार वाले और इस प्रकार की विमुक्ति वाले थे'।"

ඉදමවොච භගවා. අත්තමනා තෙ භික්ඛූ භගවතො භාසිතං අභිනන්දුන්ති.

भगवान् ने यह कहा। उन भिक्षुओं ने प्रसन्न होकर भगवान् के प्रवचन का अभिनन्दन किया।

මහාපදානසුත්තං නිට්ඨිතං පඨමං.

महापदान सुत्त समाप्त हुआ (प्रथम)।

2. මහානිදානසුත්තං

२. महानिदान सुत्त

පටිච්චසමුප්පාදො

प्रतीत्यसमुत्पाद

95. එවං [Pg.47] මෙ සුතං – එකං සමයං භගවා කුරූසු විහරති කම්මාසධම්මං නාම කුරූනං නිගමො. අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දො යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි, උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නො ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘අච්ඡරියං, භන්තෙ, අබ්භුතං, භන්තෙ! යාව ගම්භීරො චායං, භන්තෙ, පටිච්චසමුප්පාදො ගම්භීරාවභාසො ච, අථ ච පන මෙ උත්තානකුත්තානකො විය ඛායතී’’ති. ‘‘මා හෙවං, ආනන්ද, අවච, මා හෙවං, ආනන්ද, අවච. ගම්භීරො චායං, ආනන්ද, පටිච්චසමුප්පාදො ගම්භීරාවභාසො ච. එතස්ස, ආනන්ද, ධම්මස්ස අනනුබොධා අප්පටිවෙධා එවමයං පජා තන්තාකුලකජාතා කුලගණ්ඨිකජාතා මුඤ්ජපබ්බජභූතා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං සංසාරං නාතිවත්තති.

९५. ऐसा मैंने सुना—एक समय भगवान् कुरु देश के कम्मासधम्म नामक निगम (कस्बे) में विहार कर रहे थे। तब आयुष्मान् आनन्द जहाँ भगवान् थे, वहाँ गए और भगवान् को अभिवादन कर एक ओर बैठ गए। एक ओर बैठे हुए आयुष्मान् आनन्द ने भगवान् से यह कहा—'आश्चर्य है भन्ते! अद्भुत है भन्ते! यह प्रतीत्यसमुत्पाद कितना गम्भीर है और गम्भीर ही प्रतीत होता है, फिर भी मुझे यह अत्यन्त सरल (स्पष्ट) सा जान पड़ता है।' (भगवान् ने कहा—) 'आनन्द! ऐसा मत कहो, आनन्द! ऐसा मत कहो। आनन्द! यह प्रतीत्यसमुत्पाद गम्भीर है और गम्भीर ही प्रतीत होता है। आनन्द! इस धर्म का बोध न होने के कारण और इसका भेदन (साक्षात्कार) न कर पाने के कारण ही यह प्रजा (प्राणी समूह) उलझे हुए सूत के गोले की तरह, बुनकर की गाँठ की तरह और मूँज-बबज (घास) की तरह उलझ गई है और अपाय, दुर्गति, विनिपात तथा संसार (जन्म-मरण के चक्र) को पार नहीं कर पाती है'।"

96. ‘‘‘අත්ථි ඉදප්පච්චයා ජරාමරණ’න්ති ඉති පුට්ඨෙන සතා, ආනන්ද, අත්ථීතිස්ස වචනීයං. ‘කිංපච්චයා ජරාමරණ’න්ති ඉති චෙ වදෙය්‍ය, ‘ජාතිපච්චයා ජරාමරණ’න්ති ඉච්චස්ස වචනීයං.

९६. "'क्या इस प्रत्यय (कारण) से जरामरण होता है?' आनन्द! ऐसा पूछे जाने पर 'हाँ, होता है'—ऐसा कहना चाहिए। यदि कोई पूछे—'किस प्रत्यय (कारण) से जरामरण होता है?' तो 'जाति (जन्म) के प्रत्यय से जरामरण होता है'—ऐसा कहना चाहिए।"

‘‘‘අත්ථි ඉදප්පච්චයා ජාතී’ති ඉති පුට්ඨෙන සතා, ආනන්ද, අත්ථීතිස්ස වචනීයං. ‘කිංපච්චයා ජාතී’ති ඉති චෙ වදෙය්‍ය, ‘භවපච්චයා ජාතී’ති ඉච්චස්ස වචනීයං.

"'क्या इस प्रत्यय से जाति होती है?' आनन्द! ऐसा पूछे जाने पर 'हाँ, होती है'—ऐसा कहना चाहिए। यदि कोई पूछे—'किस प्रत्यय से जाति होती है?' तो 'भव के प्रत्यय से जाति होती है'—ऐसा कहना चाहिए।"

‘‘‘අත්ථි ඉදප්පච්චයා භවො’ති ඉති පුට්ඨෙන සතා, ආනන්ද, අත්ථීතිස්ස වචනීයං. ‘කිංපච්චයා භවො’ති ඉති චෙ වදෙය්‍ය, ‘උපාදානපච්චයා භවො’ති ඉච්චස්ස වචනීයං.

"'क्या इस प्रत्यय से भव होता है?' आनन्द! ऐसा पूछे जाने पर 'हाँ, होता है'—ऐसा कहना चाहिए। यदि कोई पूछे—'किस प्रत्यय से भव होता है?' तो 'उपादान के प्रत्यय से भव होता है'—ऐसा कहना चाहिए।"

‘‘‘අත්ථි ඉදප්පච්චයා උපාදාන’න්ති ඉති පුට්ඨෙන සතා, ආනන්ද, අත්ථීතිස්ස වචනීයං. ‘කිංපච්චයා උපාදාන’න්ති ඉති චෙ වදෙය්‍ය, ‘තණ්හාපච්චයා උපාදාන’න්ති ඉච්චස්ස වචනීයං.

"'क्या इस प्रत्यय से उपादान होता है?' आनन्द! ऐसा पूछे जाने पर 'हाँ, होता है'—ऐसा कहना चाहिए। यदि कोई पूछे—'किस प्रत्यय से उपादान होता है?' तो 'तृष्णा के प्रत्यय से उपादान होता है'—ऐसा कहना चाहिए।"

‘‘‘අත්ථි [Pg.48] ඉදප්පච්චයා තණ්හා’ති ඉති පුට්ඨෙන සතා, ආනන්ද, අත්ථීතිස්ස වචනීයං. ‘කිංපච්චයා තණ්හා’ති ඉති චෙ වදෙය්‍ය, ‘වෙදනාපච්චයා තණ්හා’ති ඉච්චස්ස වචනීයං.

"'क्या इस प्रत्यय से तृष्णा होती है?' आनन्द! ऐसा पूछे जाने पर 'हाँ, होती है'—ऐसा कहना चाहिए। यदि कोई पूछे—'किस प्रत्यय से तृष्णा होती है?' तो 'वेदना के प्रत्यय से तृष्णा होती है'—ऐसा कहना चाहिए।"

‘‘‘අත්ථි ඉදප්පච්චයා වෙදනා’ති ඉති පුට්ඨෙන සතා, ආනන්ද, අත්ථීතිස්ස වචනීයං. ‘කිංපච්චයා වෙදනා’ති ඉති චෙ වදෙය්‍ය, ‘ඵස්සපච්චයා වෙදනා’ති ඉච්චස්ස වචනීයං.

"'क्या इस प्रत्यय से वेदना होती है?' आनन्द! ऐसा पूछे जाने पर 'हाँ, होती है'—ऐसा कहना चाहिए। यदि कोई पूछे—'किस प्रत्यय से वेदना होती है?' तो 'स्पर्श के प्रत्यय से वेदना होती है'—ऐसा कहना चाहिए।"

‘‘‘අත්ථි ඉදප්පච්චයා ඵස්සො’ති ඉති පුට්ඨෙන සතා, ආනන්ද, අත්ථීතිස්ස වචනීයං. ‘කිංපච්චයා ඵස්සො’ති ඉති චෙ වදෙය්‍ය, ‘නාමරූපපච්චයා ඵස්සො’ති ඉච්චස්ස වචනීයං.

"'क्या इस प्रत्यय से स्पर्श होता है?' आनन्द! ऐसा पूछे जाने पर 'हाँ, होता है'—ऐसा कहना चाहिए। यदि कोई पूछे—'किस प्रत्यय से स्पर्श होता है?' तो 'नामरूप के प्रत्यय से स्पर्श होता है'—ऐसा कहना चाहिए।"

‘‘‘අත්ථි ඉදප්පච්චයා නාමරූප’න්ති ඉති පුට්ඨෙන සතා, ආනන්ද, අත්ථීතිස්ස වචනීයං. ‘කිංපච්චයා නාමරූප’න්ති ඉති චෙ වදෙය්‍ය, ‘විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූප’න්ති ඉච්චස්ස වචනීයං.

"'क्या इस प्रत्यय से नामरूप होता है?' आनन्द! ऐसा पूछे जाने पर 'हाँ, होता है'—ऐसा कहना चाहिए। यदि कोई पूछे—'किस प्रत्यय से नामरूप होता है?' तो 'विज्ञान के प्रत्यय से नामरूप होता है'—ऐसा कहना चाहिए।"

‘‘‘අත්ථි ඉදප්පච්චයා විඤ්ඤාණ’න්ති ඉති පුට්ඨෙන සතා, ආනන්ද, අත්ථීතිස්ස වචනීයං. ‘කිංපච්චයා විඤ්ඤාණ’න්ති ඉති චෙ වදෙය්‍ය, ‘නාමරූපපච්චයා විඤ්ඤාණ’න්ති ඉච්චස්ස වචනීයං.

"'क्या इस प्रत्यय से विज्ञान होता है?' आनन्द! ऐसा पूछे जाने पर 'हाँ, होता है'—ऐसा कहना चाहिए। यदि कोई पूछे—'किस प्रत्यय से विज्ञान होता है?' तो 'नामरूप के प्रत्यय से विज्ञान होता है'—ऐसा कहना चाहिए।"

97. ‘‘ඉති ඛො, ආනන්ද, නාමරූපපච්චයා විඤ්ඤාණං, විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපං, නාමරූපපච්චයා ඵස්සො, ඵස්සපච්චයා වෙදනා, වෙදනාපච්චයා තණ්හා, තණ්හාපච්චයා උපාදානං, උපාදානපච්චයා භවො, භවපච්චයා ජාති, ජාතිපච්චයා ජරාමරණං සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා සම්භවන්ති. එවමෙතස්ස කෙවලස්ස දුක්ඛක්ඛන්ධස්ස සමුදයො හොති.

९७. "इस प्रकार आनन्द! नामरूप के प्रत्यय से विज्ञान होता है, विज्ञान के प्रत्यय से नामरूप होता है, नामरूप के प्रत्यय से स्पर्श होता है, स्पर्श के प्रत्यय से वेदना होती है, वेदना के प्रत्यय से तृष्णा होती है, तृष्णा के प्रत्यय से उपादान होता है, उपादान के प्रत्यय से भव होता है, भव के प्रत्यय से जाति होती है, और जाति के प्रत्यय से जरामरण, शोक, परिदेव (रोना-पीटना), दुख, दौर्मनस्य (मानसिक दुख) और उपायास (हताशा) उत्पन्न होते हैं। इस प्रकार इस सम्पूर्ण दुख-स्कन्ध का उदय होता है।"

98. ‘‘‘ජාතිපච්චයා ජරාමරණ’න්ති ඉති ඛො පනෙතං වුත්තං, තදානන්ද, ඉමිනාපෙතං පරියායෙන වෙදිතබ්බං, යථා ජාතිපච්චයා ජරාමරණං. ජාති ච හි, ආනන්ද, නාභවිස්ස සබ්බෙන සබ්බං සබ්බථා සබ්බං කස්සචි කිම්හිචි, සෙය්‍යථිදං – දෙවානං වා දෙවත්තාය, ගන්ධබ්බානං වා ගන්ධබ්බත්තාය, යක්ඛානං වා යක්ඛත්තාය, භූතානං වා භූතත්තාය, මනුස්සානං වා මනුස්සත්තාය, චතුප්පදානං වා චතුප්පදත්තාය, පක්ඛීනං වා පක්ඛිත්තාය, සරීසපානං වා සරීසපත්තාය, තෙසං තෙසඤ්ච හි, ආනන්ද, සත්තානං තදත්තාය [Pg.49] ජාති නාභවිස්ස. සබ්බසො ජාතියා අසති ජාතිනිරොධා අපි නු ඛො ජරාමරණං පඤ්ඤායෙථා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘තස්මාතිහානන්ද, එසෙව හෙතු එතං නිදානං එස සමුදයො එස පච්චයො ජරාමරණස්ස, යදිදං ජාති’’.

९८. ‘जाति के प्रत्यय से जरा-मरण होता है’—ऐसा जो यह कहा गया है, हे आनंद! उसे इस प्रकार से भी समझना चाहिए कि कैसे जाति के प्रत्यय से जरा-मरण होता है। हे आनंद! यदि किसी भी प्रकार से, किसी भी रूप में, किसी के लिए भी कहीं भी जाति न होती—जैसे कि देवताओं के लिए देवत्व के रूप में, गंधर्वों के लिए गंधर्वत्व के रूप में, यक्षों के लिए यक्षत्व के रूप में, भूतों के लिए भूतत्व के रूप में, मनुष्यों के लिए मनुष्यत्व के रूप में, चौपायों के लिए चौपायत्व के रूप में, पक्षियों के लिए पक्षित्व के रूप में, या रेंगने वाले जीवों के लिए उनके अपने रूप में—यदि उन-उन सत्त्वों के लिए उस-उस रूप में जाति न होती, तो हे आनंद! जाति के सर्वथा अभाव में, जाति के निरोध होने पर, क्या जरा-मरण दिखाई देता? ‘नहीं, भन्ते!’ इसलिए, हे आनंद! जरा-मरण का यही हेतु है, यही निदान है, यही समुदय है, यही प्रत्यय है—अर्थात् जाति।

99. ‘‘‘භවපච්චයා ජාතී’ති ඉති ඛො පනෙතං වුත්තං, තදානන්ද, ඉමිනාපෙතං පරියායෙන වෙදිතබ්බං, යථා භවපච්චයා ජාති. භවො ච හි, ආනන්ද, නාභවිස්ස සබ්බෙන සබ්බං සබ්බථා සබ්බං කස්සචි කිම්හිචි, සෙය්‍යථිදං – කාමභවො වා රූපභවො වා අරූපභවො වා, සබ්බසො භවෙ අසති භවනිරොධා අපි නු ඛො ජාති පඤ්ඤායෙථා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘තස්මාතිහානන්ද, එසෙව හෙතු එතං නිදානං එස සමුදයො එස පච්චයො ජාතියා, යදිදං භවො’’.

९९. ‘भव के प्रत्यय से जाति होती है’—ऐसा जो यह कहा गया है, हे आनंद! उसे इस प्रकार से भी समझना चाहिए कि कैसे भव के प्रत्यय से जाति होती है। हे आनंद! यदि किसी भी प्रकार से, किसी भी रूप में, किसी के लिए भी कहीं भी भव न होता—जैसे कि काम-भव, रूप-भव या अरूप-भव—तो हे आनंद! भव के सर्वथा अभाव में, भव के निरोध होने पर, क्या जाति दिखाई देती? ‘नहीं, भन्ते!’ इसलिए, हे आनंद! जाति का यही हेतु है, यही निदान है, यही समुदय है, यही प्रत्यय है—अर्थात् भव।

100. ‘‘‘උපාදානපච්චයා භවො’ති ඉති ඛො පනෙතං වුත්තං, තදානන්ද, ඉමිනාපෙතං පරියායෙන වෙදිතබ්බං, යථා උපාදානපච්චයා භවො. උපාදානඤ්ච හි, ආනන්ද, නාභවිස්ස සබ්බෙන සබ්බං සබ්බථා සබ්බං කස්සචි කිම්හිචි, සෙය්‍යථිදං – කාමුපාදානං වා දිට්ඨුපාදානං වා සීලබ්බතුපාදානං වා අත්තවාදුපාදානං වා, සබ්බසො උපාදානෙ අසති උපාදානනිරොධා අපි නු ඛො භවො පඤ්ඤායෙථා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘තස්මාතිහානන්ද, එසෙව හෙතු එතං නිදානං එස සමුදයො එස පච්චයො භවස්ස, යදිදං උපාදානං’’.

१००. ‘उपादान के प्रत्यय से भव होता है’—ऐसा जो यह कहा गया है, हे आनंद! उसे इस प्रकार से भी समझना चाहिए कि कैसे उपादान के प्रत्यय से भव होता है। हे आनंद! यदि किसी भी प्रकार से, किसी भी रूप में, किसी के लिए भी कहीं भी उपादान न होता—जैसे कि काम-उपादान, दृष्टि-उपादान, शीलव्रत-उपादान या आत्मवाद-उपादान—तो हे आनंद! उपादान के सर्वथा अभाव में, उपादान के निरोध होने पर, क्या भव दिखाई देता? ‘नहीं, भन्ते!’ इसलिए, हे आनंद! भव का यही हेतु है, यही निदान है, यही समुदय है, यही प्रत्यय है—अर्थात् उपादान।

101. ‘‘‘තණ්හාපච්චයා උපාදාන’න්ති ඉති ඛො පනෙතං වුත්තං තදානන්ද, ඉමිනාපෙතං පරියායෙන වෙදිතබ්බං, යථා තණ්හාපච්චයා උපාදානං. තණ්හා ච හි, ආනන්ද, නාභවිස්ස සබ්බෙන සබ්බං සබ්බථා සබ්බං කස්සචි කිම්හිචි, සෙය්‍යථිදං – රූපතණ්හා සද්දතණ්හා ගන්ධතණ්හා රසතණ්හා ඵොට්ඨබ්බතණ්හා ධම්මතණ්හා, සබ්බසො තණ්හාය අසති තණ්හානිරොධා අපි නු ඛො උපාදානං පඤ්ඤායෙථා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘තස්මාතිහානන්ද, එසෙව හෙතු එතං නිදානං එස සමුදයො එස පච්චයො උපාදානස්ස, යදිදං තණ්හා’’.

१०१. ‘तृष्णा के प्रत्यय से उपादान होता है’—ऐसा जो यह कहा गया है, हे आनंद! उसे इस प्रकार से भी समझना चाहिए कि कैसे तृष्णा के प्रत्यय से उपादान होता है। हे आनंद! यदि किसी भी प्रकार से, किसी भी रूप में, किसी के लिए भी कहीं भी तृष्णा न होती—जैसे कि रूप-तृष्णा, शब्द-तृष्णा, गंध-तृष्णा, रस-तृष्णा, स्पर्श-तृष्णा या धर्म-तृष्णा—तो हे आनंद! तृष्णा के सर्वथा अभाव में, तृष्णा के निरोध होने पर, क्या उपादान दिखाई देता? ‘नहीं, भन्ते!’ इसलिए, हे आनंद! उपादान का यही हेतु है, यही निदान है, यही समुदय है, यही प्रत्यय है—अर्थात् तृष्णा।

102. ‘‘‘වෙදනාපච්චයා තණ්හා’ති ඉති ඛො පනෙතං වුත්තං, තදානන්ද, ඉමිනාපෙතං පරියායෙන වෙදිතබ්බං, යථා වෙදනාපච්චයා තණ්හා. වෙදනා [Pg.50] ච හි, ආනන්ද, නාභවිස්ස සබ්බෙන සබ්බං සබ්බථා සබ්බං කස්සචි කිම්හිචි, සෙය්‍යථිදං – චක්ඛුසම්ඵස්සජා වෙදනා සොතසම්ඵස්සජා වෙදනා ඝානසම්ඵස්සජා වෙදනා ජිව්හාසම්ඵස්සජා වෙදනා කායසම්ඵස්සජා වෙදනා මනොසම්ඵස්සජා වෙදනා, සබ්බසො වෙදනාය අසති වෙදනානිරොධා අපි නු ඛො තණ්හා පඤ්ඤායෙථා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘තස්මාතිහානන්ද, එසෙව හෙතු එතං නිදානං එස සමුදයො එස පච්චයො තණ්හාය, යදිදං වෙදනා’’.

१०२. ‘वेदना के प्रत्यय से तृष्णा होती है’—ऐसा जो यह कहा गया है, हे आनंद! उसे इस प्रकार से भी समझना चाहिए कि कैसे वेदना के प्रत्यय से तृष्णा होती है। हे आनंद! यदि किसी भी प्रकार से, किसी भी रूप में, किसी के लिए भी कहीं भी वेदना न होती—जैसे कि चक्षु-संपर्श से उत्पन्न वेदना, श्रोत्र-संपर्श से उत्पन्न वेदना, घ्राण-संपर्श से उत्पन्न वेदना, जिह्वा-संपर्श से उत्पन्न वेदना, काय-संपर्श से उत्पन्न वेदना या मन-संपर्श से उत्पन्न वेदना—तो हे आनंद! वेदना के सर्वथा अभाव में, वेदना के निरोध होने पर, क्या तृष्णा दिखाई देती? ‘नहीं, भन्ते!’ इसलिए, हे आनंद! तृष्णा का यही हेतु है, यही निदान है, यही समुदय है, यही प्रत्यय है—अर्थात् वेदना।

103. ‘‘ඉති ඛො පනෙතං, ආනන්ද, වෙදනං පටිච්ච තණ්හා, තණ්හං පටිච්ච පරියෙසනා, පරියෙසනං පටිච්ච ලාභො, ලාභං පටිච්ච විනිච්ඡයො, විනිච්ඡයං පටිච්ච ඡන්දරාගො, ඡන්දරාගං පටිච්ච අජ්ඣොසානං, අජ්ඣොසානං පටිච්ච පරිග්ගහො, පරිග්ගහං පටිච්ච මච්ඡරියං, මච්ඡරියං පටිච්ච ආරක්ඛො. ආරක්ඛාධිකරණං දණ්ඩාදානසත්ථාදානකලහවිග්ගහවිවාදතුවංතුවංපෙසුඤ්ඤමුසාවාදා අනෙකෙ පාපකා අකුසලා ධම්මා සම්භවන්ති.

१०३. इस प्रकार, हे आनंद! वेदना के कारण तृष्णा होती है, तृष्णा के कारण खोज (पर्येषणा) होती है, खोज के कारण लाभ होता है, लाभ के कारण विनिश्चय (निर्णय) होता है, विनिश्चय के कारण छंद-राग (आसक्ति) होता है, छंद-राग के कारण अध्यवसान (लिप्तता) होता है, अध्यवसान के कारण परिग्रह (संग्रह) होता है, परिग्रह के कारण मात्सर्य (कंजूसी) होता है, मात्सर्य के कारण आरक्षा (सुरक्षा) होती है। आरक्षा के कारण दंड ग्रहण करना, शस्त्र ग्रहण करना, कलह, विग्रह, विवाद, तू-तू मैं-मैं, चुगली और झूठ बोलना—ये अनेक पापमय अकुशल धर्म उत्पन्न होते हैं।

104. ‘‘‘ආරක්ඛාධිකරණං දණ්ඩාදානසත්ථාදානකලහවිග්ගහවිවාදතුවංතුවංපෙසුඤ්ඤමුසාවාදා අනෙකෙ පාපකා අකුසලා ධම්මා සම්භවන්තී’ති ඉති ඛො පනෙතං වුත්තං, තදානන්ද, ඉමිනාපෙතං පරියායෙන වෙදිතබ්බං, යථා ආරක්ඛාධිකරණං දණ්ඩාදානසත්ථාදානකලහවිග්ගහවිවාදතුවංතුවංපෙසුඤ්ඤමුසාවාදා අනෙකෙ පාපකා අකුසලා ධම්මා සම්භවන්ති. ආරක්ඛො ච හි, ආනන්ද, නාභවිස්ස සබ්බෙන සබ්බං සබ්බථා සබ්බං කස්සචි කිම්හිචි, සබ්බසො ආරක්ඛෙ අසති ආරක්ඛනිරොධා අපි නු ඛො දණ්ඩාදානසත්ථාදානකලහවිග්ගහවිවාදතුවංතුවංපෙසුඤ්ඤමුසාවාදා අනෙකෙ පාපකා අකුසලා ධම්මා සම්භවෙය්‍යු’’න්ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘තස්මාතිහානන්ද, එසෙව හෙතු එතං නිදානං එස සමුදයො එස පච්චයො දණ්ඩාදානසත්ථාදානකලහවිග්ගහවිවාදතුවංතුවංපෙසුඤ්ඤමුසාවාදානං අනෙකෙසං පාපකානං අකුසලානං ධම්මානං සම්භවාය යදිදං ආරක්ඛො.

१०४. ‘आरक्षा के कारण दंड ग्रहण करना, शस्त्र ग्रहण करना, कलह, विग्रह, विवाद, तू-तू मैं-मैं, चुगली और झूठ बोलना—ये अनेक पापमय अकुशल धर्म उत्पन्न होते हैं’—ऐसा जो यह कहा गया है, हे आनंद! उसे इस प्रकार से भी समझना चाहिए कि कैसे आरक्षा के कारण ये अकुशल धर्म उत्पन्न होते हैं। हे आनंद! यदि किसी भी प्रकार से, किसी भी रूप में, किसी के लिए भी कहीं भी आरक्षा न होती, तो आरक्षा के सर्वथा अभाव में, आरक्षा के निरोध होने पर, क्या दंड ग्रहण करना, शस्त्र ग्रहण करना, कलह, विग्रह, विवाद, तू-तू मैं-मैं, चुगली और झूठ बोलना—ये अनेक पापमय अकुशल धर्म उत्पन्न होते? ‘नहीं, भन्ते!’ इसलिए, हे आनंद! दंड ग्रहण करने, शस्त्र ग्रहण करने, कलह, विग्रह, विवाद, तू-तू मैं-मैं, चुगली और झूठ बोलने जैसे अनेक पापमय अकुशल धर्मों की उत्पत्ति का यही हेतु है, यही निदान है, यही समुदय है, यही प्रत्यय है—अर्थात् आरक्षा।

105. ‘‘‘මච්ඡරියං පටිච්ච ආරක්ඛො’ති ඉති ඛො පනෙතං වුත්තං, තදානන්ද, ඉමිනාපෙතං පරියායෙන වෙදිතබ්බං, යථා මච්ඡරියං පටිච්ච ආරක්ඛො. මච්ඡරියඤ්ච හි, ආනන්ද, නාභවිස්ස සබ්බෙන සබ්බං සබ්බථා සබ්බං කස්සචි කිම්හිචි[Pg.51], සබ්බසො මච්ඡරියෙ අසති මච්ඡරියනිරොධා අපි නු ඛො ආරක්ඛො පඤ්ඤායෙථා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘තස්මාතිහානන්ද, එසෙව හෙතු එතං නිදානං එස සමුදයො එස පච්චයො ආරක්ඛස්ස, යදිදං මච්ඡරියං’’.

१०५. “‘मत्सर (कंजूसी) के कारण रक्षा (संरक्षण) होती है’—ऐसा जो कहा गया है, हे आनन्द! उसे इस प्रकार समझना चाहिए कि कैसे मत्सर के कारण रक्षा होती है। हे आनन्द! यदि किसी भी प्रकार से, कहीं भी, किसी के लिए भी मत्सर न होता, तो मत्सर के सर्वथा अभाव में, मत्सर के निरोध से क्या रक्षा दिखाई देती?” “नहीं, भन्ते।” “इसलिए, हे आनन्द! यह मत्सर ही रक्षा का हेतु है, यही निदान है, यही समुदय है और यही प्रत्यय है।”

106. ‘‘‘පරිග්ගහං පටිච්ච මච්ඡරිය’න්ති ඉති ඛො පනෙතං වුත්තං, තදානන්ද, ඉමිනාපෙතං පරියායෙන වෙදිතබ්බං, යථා පරිග්ගහං පටිච්ච මච්ඡරියං. පරිග්ගහො ච හි, ආනන්ද, නාභවිස්ස සබ්බෙන සබ්බං සබ්බථා සබ්බං කස්සචි කිම්හිචි, සබ්බසො පරිග්ගහෙ අසති පරිග්ගහනිරොධා අපි නු ඛො මච්ඡරියං පඤ්ඤායෙථා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘තස්මාතිහානන්ද, එසෙව හෙතු එතං නිදානං එස සමුදයො එස පච්චයො මච්ඡරියස්ස, යදිදං පරිග්ගහො’’.

१०६. “‘परिग्रह के कारण मत्सर होता है’—ऐसा जो कहा गया है, हे आनन्द! उसे इस प्रकार समझना चाहिए कि कैसे परिग्रह के कारण मत्सर होता है। हे आनन्द! यदि किसी भी प्रकार से, कहीं भी, किसी के लिए भी परिग्रह न होता, तो परिग्रह के सर्वथा अभाव में, परिग्रह के निरोध से क्या मत्सर दिखाई देता?” “नहीं, भन्ते।” “इसलिए, हे आनन्द! यह परिग्रह ही मत्सर का हेतु है, यही निदान है, यही समुदय है और यही प्रत्यय है।”

107. ‘‘‘අජ්ඣොසානං පටිච්ච පරිග්ගහො’ති ඉති ඛො පනෙතං වුත්තං, තදානන්ද, ඉමිනාපෙතං පරියායෙන වෙදිතබ්බං, යථා අජ්ඣොසානං පටිච්ච පරිග්ගහො. අජ්ඣොසානඤ්ච හි, ආනන්ද, නාභවිස්ස සබ්බෙන සබ්බං සබ්බථා සබ්බං කස්සචි කිම්හිචි, සබ්බසො අජ්ඣොසානෙ අසති අජ්ඣොසානනිරොධා අපි නු ඛො පරිග්ගහො පඤ්ඤායෙථා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘තස්මාතිහානන්ද, එසෙව හෙතු එතං නිදානං එස සමුදයො එස පච්චයො පරිග්ගහස්ස – යදිදං අජ්ඣොසානං’’.

१०७. “‘अध्यवसान (आसक्ति) के कारण परिग्रह होता है’—ऐसा जो कहा गया है, हे आनन्द! उसे इस प्रकार समझना चाहिए कि कैसे अध्यवसान के कारण परिग्रह होता है। हे आनन्द! यदि किसी भी प्रकार से, कहीं भी, किसी के लिए भी अध्यवसान न होता, तो अध्यवसान के सर्वथा अभाव में, अध्यवसान के निरोध से क्या परिग्रह दिखाई देता?” “नहीं, भन्ते।” “इसलिए, हे आनन्द! यह अध्यवसान ही परिग्रह का हेतु है, यही निदान है, यही समुदय है और यही प्रत्यय है।”

108. ‘‘‘ඡන්දරාගං පටිච්ච අජ්ඣොසාන’න්ති ඉති ඛො පනෙතං වුත්තං, තදානන්ද, ඉමිනාපෙතං පරියායෙන වෙදිතබ්බං, යථා ඡන්දරාගං පටිච්ච අජ්ඣොසානං. ඡන්දරාගො ච හි, ආනන්ද, නාභවිස්ස සබ්බෙන සබ්බං සබ්බථා සබ්බං කස්සචි කිම්හිචි, සබ්බසො ඡන්දරාගෙ අසති ඡන්දරාගනිරොධා අපි නු ඛො අජ්ඣොසානං පඤ්ඤායෙථා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘තස්මාතිහානන්ද, එසෙව හෙතු එතං නිදානං එස සමුදයො එස පච්චයො අජ්ඣොසානස්ස, යදිදං ඡන්දරාගො’’.

१०८. “‘छन्द-राग के कारण अध्यवसान होता है’—ऐसा जो कहा गया है, हे आनन्द! उसे इस प्रकार समझना चाहिए कि कैसे छन्द-राग के कारण अध्यवसान होता है। हे आनन्द! यदि किसी भी प्रकार से, कहीं भी, किसी के लिए भी छन्द-राग न होता, तो छन्द-राग के सर्वथा अभाव में, छन्द-राग के निरोध से क्या अध्यवसान दिखाई देता?” “नहीं, भन्ते।” “इसलिए, हे आनन्द! यह छन्द-राग ही अध्यवसान का हेतु है, यही निदान है, यही समुदय है और यही प्रत्यय है।”

109. ‘‘‘විනිච්ඡයං පටිච්ච ඡන්දරාගො’ති ඉති ඛො පනෙතං වුත්තං, තදානන්ද, ඉමිනාපෙතං පරියායෙන වෙදිතබ්බං, යථා විනිච්ඡයං පටිච්ච ඡන්දරාගො. විනිච්ඡයො ච හි, ආනන්ද, නාභවිස්ස සබ්බෙන සබ්බං සබ්බථා සබ්බං කස්සචි කිම්හිචි, සබ්බසො විනිච්ඡයෙ අසති විනිච්ඡයනිරොධා අපි නු ඛො ඡන්දරාගො පඤ්ඤායෙථා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘තස්මාතිහානන්ද, එසෙව හෙතු එතං නිදානං එස සමුදයො එස පච්චයො ඡන්දරාගස්ස, යදිදං විනිච්ඡයො’’.

१०९. “‘विनिश्चय के कारण छन्द-राग होता है’—ऐसा जो कहा गया है, हे आनन्द! उसे इस प्रकार समझना चाहिए कि कैसे विनिश्चय के कारण छन्द-राग होता है। हे आनन्द! यदि किसी भी प्रकार से, कहीं भी, किसी के लिए भी विनिश्चय न होता, तो विनिश्चय के सर्वथा अभाव में, विनिश्चय के निरोध से क्या छन्द-राग दिखाई देता?” “नहीं, भन्ते।” “इसलिए, हे आनन्द! यह विनिश्चय ही छन्द-राग का हेतु है, यही निदान है, यही समुदय है और यही प्रत्यय है।”

110. ‘‘‘ලාභං [Pg.52] පටිච්ච විනිච්ඡයො’ති ඉති ඛො පනෙතං වුත්තං, තදානන්ද, ඉමිනාපෙතං පරියායෙන වෙදිතබ්බං, යථා ලාභං පටිච්ච විනිච්ඡයො. ලාභො ච හි, ආනන්ද, නාභවිස්ස සබ්බෙන සබ්බං සබ්බථා සබ්බං කස්සචි කිම්හිචි, සබ්බසො ලාභෙ අසති ලාභනිරොධා අපි නු ඛො විනිච්ඡයො පඤ්ඤායෙථා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘තස්මාතිහානන්ද එසෙව හෙතු එතං නිදානං එස සමුදයො එස පච්චයො විනිච්ඡයස්ස, යදිදං ලාභො’’.

११०. “‘लाभ के कारण विनिश्चय होता है’—ऐसा जो कहा गया है, हे आनन्द! उसे इस प्रकार समझना चाहिए कि कैसे लाभ के कारण विनिश्चय होता है। हे आनन्द! यदि किसी भी प्रकार से, कहीं भी, किसी के लिए भी लाभ न होता, तो लाभ के सर्वथा अभाव में, लाभ के निरोध से क्या विनिश्चय दिखाई देता?” “नहीं, भन्ते।” “इसलिए, हे आनन्द! यह लाभ ही विनिश्चय का हेतु है, यही निदान है, यही समुदय है और यही प्रत्यय है।”

111. ‘‘‘පරියෙසනං පටිච්ච ලාභො’ති ඉති ඛො පනෙතං වුත්තං, තදානන්ද, ඉමිනාපෙතං පරියායෙන වෙදිතබ්බං, යථා පරියෙසනං පටිච්ච ලාභො. පරියෙසනා ච හි, ආනන්ද, නාභවිස්ස සබ්බෙන සබ්බං සබ්බථා සබ්බං කස්සචි කිම්හිචි, සබ්බසො පරියෙසනාය අසති පරියෙසනානිරොධා අපි නු ඛො ලාභො පඤ්ඤායෙථා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘තස්මාතිහානන්ද, එසෙව හෙතු එතං නිදානං එස සමුදයො එස පච්චයො ලාභස්ස, යදිදං පරියෙසනා’’.

१११. “‘पर्येषण (खोज) के कारण लाभ होता है’—ऐसा जो कहा गया है, हे आनन्द! उसे इस प्रकार समझना चाहिए कि कैसे पर्येषण के कारण लाभ होता है। हे आनन्द! यदि किसी भी प्रकार से, कहीं भी, किसी के लिए भी पर्येषण न होता, तो पर्येषण के सर्वथा अभाव में, पर्येषण के निरोध से क्या लाभ दिखाई देता?” “नहीं, भन्ते।” “इसलिए, हे आनन्द! यह पर्येषण ही लाभ का हेतु है, यही निदान है, यही समुदय है और यही प्रत्यय है।”

112. ‘‘‘තණ්හං පටිච්ච පරියෙසනා’ති ඉති ඛො පනෙතං වුත්තං, තදානන්ද, ඉමිනාපෙතං පරියායෙන වෙදිතබ්බං, යථා තණ්හං පටිච්ච පරියෙසනා. තණ්හා ච හි, ආනන්ද, නාභවිස්ස සබ්බෙන සබ්බං සබ්බථා සබ්බං කස්සචි කිම්හිචි, සෙය්‍යථිදං – කාමතණ්හා භවතණ්හා විභවතණ්හා, සබ්බසො තණ්හාය අසති තණ්හානිරොධා අපි නු ඛො පරියෙසනා පඤ්ඤායෙථා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘තස්මාතිහානන්ද, එසෙව හෙතු එතං නිදානං එස සමුදයො එස පච්චයො පරියෙසනාය, යදිදං තණ්හා. ඉති ඛො, ආනන්ද, ඉමෙ ද්වෙ ධම්මා ද්වයෙන වෙදනාය එකසමොසරණා භවන්ති’’.

११२. “‘तृष्णा के कारण पर्येषण होता है’—ऐसा जो कहा गया है, हे आनन्द! उसे इस प्रकार समझना चाहिए कि कैसे तृष्णा के कारण पर्येषण होता है। हे आनन्द! यदि किसी भी प्रकार से, कहीं भी, किसी के लिए भी तृष्णा न होती—जैसे कि काम-तृष्णा, भव-तृष्णा और विभव-तृष्णा—तो तृष्णा के सर्वथा अभाव में, तृष्णा के निरोध से क्या पर्येषण दिखाई देता?” “नहीं, भन्ते।” “इसलिए, हे आनन्द! यह तृष्णा ही पर्येषण का हेतु है, यही निदान है, यही समुदय है और यही प्रत्यय है। इस प्रकार, हे आनन्द! ये दो धर्म (तृष्णा के दो पक्ष) वेदना में एक साथ मिलते हैं।”

113. ‘‘‘ඵස්සපච්චයා වෙදනා’ති ඉති ඛො පනෙතං වුත්තං, තදානන්ද, ඉමිනාපෙතං පරියායෙන වෙදිතබ්බං, යථා ‘ඵස්සපච්චයා වෙදනා. ඵස්සො ච හි, ආනන්ද, නාභවිස්ස සබ්බෙන සබ්බං සබ්බථා සබ්බං කස්සචි කිම්හිචි, සෙය්‍යථිදං – චක්ඛුසම්ඵස්සො සොතසම්ඵස්සො ඝානසම්ඵස්සො ජිව්හාසම්ඵස්සො කායසම්ඵස්සො මනොසම්ඵස්සො, සබ්බසො ඵස්සෙ අසති ඵස්සනිරොධා අපි නු ඛො වෙදනා පඤ්ඤායෙථා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘තස්මාතිහානන්ද[Pg.53], එසෙව හෙතු එතං නිදානං එස සමුදයො එස පච්චයො වෙදනාය, යදිදං ඵස්සො’’.

११३. “‘स्पर्श के प्रत्यय से वेदना होती है’—ऐसा जो कहा गया है, हे आनन्द! उसे इस प्रकार समझना चाहिए कि कैसे स्पर्श के प्रत्यय से वेदना होती है। हे आनन्द! यदि किसी भी प्रकार से, कहीं भी, किसी के लिए भी स्पर्श न होता—जैसे कि चक्षु-स्पर्श, श्रोत्र-स्पर्श, घ्राण-स्पर्श, जिह्वा-स्पर्श, काय-स्पर्श और मन-स्पर्श—तो स्पर्श के सर्वथा अभाव में, स्पर्श के निरोध से क्या वेदना दिखाई देती?” “नहीं, भन्ते।” “इसलिए, हे आनन्द! यह स्पर्श ही वेदना का हेतु है, यही निदान है, यही समुदय है और यही प्रत्यय है।”

114. ‘‘‘නාමරූපපච්චයා ඵස්සො’ති ඉති ඛො පනෙතං වුත්තං, තදානන්ද, ඉමිනාපෙතං පරියායෙන වෙදිතබ්බං, යථා නාමරූපපච්චයා ඵස්සො. යෙහි, ආනන්ද, ආකාරෙහි යෙහි ලිඞ්ගෙහි යෙහි නිමිත්තෙහි යෙහි උද්දෙසෙහි නාමකායස්ස පඤ්ඤත්ති හොති, තෙසු ආකාරෙසු තෙසු ලිඞ්ගෙසු තෙසු නිමිත්තෙසු තෙසු උද්දෙසෙසු අසති අපි නු ඛො රූපකායෙ අධිවචනසම්ඵස්සො පඤ්ඤායෙථා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘යෙහි, ආනන්ද, ආකාරෙහි යෙහි ලිඞ්ගෙහි යෙහි නිමිත්තෙහි යෙහි උද්දෙසෙහි රූපකායස්ස පඤ්ඤත්ති හොති, තෙසු ආකාරෙසු…පෙ… තෙසු උද්දෙසෙසු අසති අපි නු ඛො නාමකායෙ පටිඝසම්ඵස්සො පඤ්ඤායෙථා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘යෙහි, ආනන්ද, ආකාරෙහි…පෙ… යෙහි උද්දෙසෙහි නාමකායස්ස ච රූපකායස්ස ච පඤ්ඤත්ති හොති, තෙසු ආකාරෙසු…පෙ… තෙසු උද්දෙසෙසු අසති අපි නු ඛො අධිවචනසම්ඵස්සො වා පටිඝසම්ඵස්සො වා පඤ්ඤායෙථා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘යෙහි, ආනන්ද, ආකාරෙහි…පෙ… යෙහි උද්දෙසෙහි නාමරූපස්ස පඤ්ඤත්ති හොති, තෙසු ආකාරෙසු …පෙ… තෙසු උද්දෙසෙසු අසති අපි නු ඛො ඵස්සො පඤ්ඤායෙථා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘තස්මාතිහානන්ද, එසෙව හෙතු එතං නිදානං එස සමුදයො එස පච්චයො ඵස්සස්ස, යදිදං නාමරූපං’’.

११४. "नाम-रूप के प्रत्यय से स्पर्श होता है" - ऐसा कहा गया है। हे आनंद! इसे इस प्रकार से समझना चाहिए कि कैसे नाम-रूप के प्रत्यय से स्पर्श होता है। हे आनंद! जिन आकारों, जिन लिंगों, जिन निमित्तों और जिन निर्देशों से 'नाम-काय' (मानसिक समूह) की प्रज्ञप्ति होती है, यदि वे आकार, लिंग, निमित्त और निर्देश न हों, तो क्या 'रूप-काय' (भौतिक समूह) में 'अधिवचन-संपर्श' (नाम-संज्ञक स्पर्श) दिखाई देगा? "नहीं, भन्ते।" हे आनंद! जिन आकारों, लिंगों, निमित्तों और निर्देशों से 'रूप-काय' की प्रज्ञप्ति होती है, यदि वे आकार... निर्देश न हों, तो क्या 'नाम-काय' में 'प्रतिघ-संपर्श' (टकराव वाला स्पर्श) दिखाई देगा? "नहीं, भन्ते।" हे आनंद! जिन आकारों... निर्देशों से नाम-काय और रूप-काय दोनों की प्रज्ञप्ति होती है, यदि वे आकार... निर्देश न हों, तो क्या अधिवचन-संपर्श या प्रतिघ-संपर्श दिखाई देगा? "नहीं, भन्ते।" हे आनंद! जिन आकारों... निर्देशों से नाम-रूप की प्रज्ञप्ति होती है, यदि वे आकार... निर्देश न हों, तो क्या स्पर्श दिखाई देगा? "नहीं, भन्ते।" इसलिए, हे आनंद! यही हेतु है, यही निदान है, यही समुदय है, यही प्रत्यय है स्पर्श का, अर्थात् यह नाम-रूप।

115. ‘‘‘විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූප’න්ති ඉති ඛො පනෙතං වුත්තං, තදානන්ද, ඉමිනාපෙතං පරියායෙන වෙදිතබ්බං, යථා විඤ්ඤාණපච්චයා නාමරූපං. විඤ්ඤාණඤ්ච හි, ආනන්ද, මාතුකුච්ඡිස්මිං න ඔක්කමිස්සථ, අපි නු ඛො නාමරූපං මාතුකුච්ඡිස්මිං සමුච්චිස්සථා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘විඤ්ඤාණඤ්ච හි, ආනන්ද, මාතුකුච්ඡිස්මිං ඔක්කමිත්වා වොක්කමිස්සථ, අපි නු ඛො නාමරූපං ඉත්ථත්තාය අභිනිබ්බත්තිස්සථා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘විඤ්ඤාණඤ්ච හි, ආනන්ද, දහරස්සෙව සතො වොච්ඡිජ්ජිස්සථ කුමාරකස්ස වා කුමාරිකාය වා, අපි නු ඛො නාමරූපං වුද්ධිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං ආපජ්ජිස්සථා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘තස්මාතිහානන්ද, එසෙව හෙතු එතං නිදානං එස සමුදයො එස පච්චයො නාමරූපස්ස – යදිදං විඤ්ඤාණං’’.

११५. "विज्ञान के प्रत्यय से नाम-रूप होता है" - ऐसा कहा गया है। हे आनंद! इसे इस प्रकार से समझना चाहिए कि कैसे विज्ञान के प्रत्यय से नाम-रूप होता है। हे आनंद! यदि विज्ञान माता की कोख में न उतरे, तो क्या नाम-रूप माता की कोख में कलल आदि के रूप में विकसित होगा? "नहीं, भन्ते।" हे आनंद! यदि विज्ञान माता की कोख में उतरकर फिर निकल जाए (च्युत हो जाए), तो क्या नाम-रूप इस मनुष्य-भाव (इत्थत्ताय) के लिए उत्पन्न होगा? "नहीं, भन्ते।" हे आनंद! यदि छोटे बालक या बालिका का विज्ञान छिन्न हो जाए, तो क्या नाम-रूप वृद्धि, विरूढ़ि और विपुलता को प्राप्त होगा? "नहीं, भन्ते।" इसलिए, हे आनंद! यही हेतु है, यही निदान है, यही समुदय है, यही प्रत्यय है नाम-रूप का, अर्थात् यह विज्ञान।

116. ‘‘‘නාමරූපපච්චයා [Pg.54] විඤ්ඤාණ’න්ති ඉති ඛො පනෙතං වුත්තං, තදානන්ද, ඉමිනාපෙතං පරියායෙන වෙදිතබ්බං, යථා නාමරූපපච්චයා විඤ්ඤාණං. විඤ්ඤාණඤ්ච හි, ආනන්ද, නාමරූපෙ පතිට්ඨං න ලභිස්සථ, අපි නු ඛො ආයතිං ජාතිජරාමරණං දුක්ඛසමුදයසම්භවො පඤ්ඤායෙථා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘තස්මාතිහානන්ද, එසෙව හෙතු එතං නිදානං එස සමුදයො එස පච්චයො විඤ්ඤාණස්ස යදිදං නාමරූපං. එත්තාවතා ඛො, ආනන්ද, ජායෙථ වා ජීයෙථ වා මීයෙථ වා චවෙථ වා උපපජ්ජෙථ වා. එත්තාවතා අධිවචනපථො, එත්තාවතා නිරුත්තිපථො, එත්තාවතා පඤ්ඤත්තිපථො, එත්තාවතා පඤ්ඤාවචරං, එත්තාවතා වට්ටං වත්තති ඉත්ථත්තං පඤ්ඤාපනාය යදිදං නාමරූපං සහ විඤ්ඤාණෙන අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයතා පවත්තති.

११६. "नाम-रूप के प्रत्यय से विज्ञान होता है" - ऐसा कहा गया है। हे आनंद! इसे इस प्रकार से समझना चाहिए कि कैसे नाम-रूप के प्रत्यय से विज्ञान होता है। हे आनंद! यदि विज्ञान नाम-रूप में प्रतिष्ठा न पाए, तो क्या भविष्य में जाति, जरा और मरण रूपी दुःख-समुदय की उत्पत्ति दिखाई देगी? "नहीं, भन्ते।" इसलिए, हे आनंद! यही हेतु है, यही निदान है, यही समुदय है, यही प्रत्यय है विज्ञान का, अर्थात् यह नाम-रूप। हे आनंद! इतने मात्र से ही जन्म होता है, बुढ़ापा आता है, मृत्यु होती है, च्युति होती है या पुनर्जन्म होता है। इतने मात्र से ही अधिवचन-पथ, इतने मात्र से ही निरुक्ति-पथ, इतने मात्र से ही प्रज्ञप्ति-पथ, इतने मात्र से ही प्रज्ञा का विषय होता है। इतने मात्र से ही यह संसार-चक्र घूमता है, इस मनुष्य-भाव की प्रज्ञप्ति के लिए, अर्थात् यह नाम-रूप जो विज्ञान के साथ अन्योन्य-प्रत्यय के रूप में प्रवर्तित होता है।

අත්තපඤ්ඤත්ති

आत्म-प्रज्ञप्ति

117. ‘‘කිත්තාවතා ච, ආනන්ද, අත්තානං පඤ්ඤපෙන්තො පඤ්ඤපෙති? රූපිං වා හි, ආනන්ද, පරිත්තං අත්තානං පඤ්ඤපෙන්තො පඤ්ඤපෙති – ‘‘රූපී මෙ පරිත්තො අත්තා’’ති. රූපිං වා හි, ආනන්ද, අනන්තං අත්තානං පඤ්ඤපෙන්තො පඤ්ඤපෙති – ‘රූපී මෙ අනන්තො අත්තා’ති. අරූපිං වා හි, ආනන්ද, පරිත්තං අත්තානං පඤ්ඤපෙන්තො පඤ්ඤපෙති – ‘අරූපී මෙ පරිත්තො අත්තා’ති. අරූපිං වා හි, ආනන්ද, අනන්තං අත්තානං පඤ්ඤපෙන්තො පඤ්ඤපෙති – ‘අරූපී මෙ අනන්තො අත්තා’ති.

११७. हे आनंद! आत्मा की प्रज्ञप्ति करने वाला कितनी तरह से प्रज्ञप्ति करता है? हे आनंद! रूपवान और परिमित आत्मा की प्रज्ञप्ति करते हुए वह कहता है— "मेरी आत्मा रूपवान और परिमित है।" हे आनंद! रूपवान और अनंत आत्मा की प्रज्ञप्ति करते हुए वह कहता है— "मेरी आत्मा रूपवान और अनंत है।" हे आनंद! अरूप और परिमित आत्मा की प्रज्ञप्ति करते हुए वह कहता है— "मेरी आत्मा अरूप और परिमित है।" हे आनंद! अरूप और अनंत आत्मा की प्रज्ञप्ति करते हुए वह कहता है— "मेरी आत्मा अरूप और अनंत है।"

118. ‘‘තත්‍රානන්ද, යො සො රූපිං පරිත්තං අත්තානං පඤ්ඤපෙන්තො පඤ්ඤපෙති. එතරහි වා සො රූපිං පරිත්තං අත්තානං පඤ්ඤපෙන්තො පඤ්ඤපෙති, තත්ථ භාවිං වා සො රූපිං පරිත්තං අත්තානං පඤ්ඤපෙන්තො පඤ්ඤපෙති, ‘අතථං වා පන සන්තං තථත්තාය උපකප්පෙස්සාමී’ති ඉති වා පනස්ස හොති. එවං සන්තං ඛො, ආනන්ද, රූපිං පරිත්තත්තානුදිට්ඨි අනුසෙතීති ඉච්චාලං වචනාය.

११८. हे आनंद! उनमें से जो रूपवान और परिमित आत्मा की प्रज्ञप्ति करता है, वह या तो वर्तमान में ही रूपवान और परिमित आत्मा की प्रज्ञप्ति करता है, या परलोक में वैसी होने वाली आत्मा की प्रज्ञप्ति करता है, अथवा उसके मन में ऐसा विचार होता है— "जो अतथ्य है, उसे मैं तथ्य के रूप में सिद्ध करूँगा।" हे आनंद! ऐसा होने पर, उस व्यक्ति में 'रूपवान-परिमित-आत्म-अनुदृष्टि' अनुशयित रहती है—ऐसा कहना उचित है।

‘‘තත්‍රානන්ද, යො සො රූපිං අනන්තං අත්තානං පඤ්ඤපෙන්තො පඤ්ඤපෙති. එතරහි වා සො රූපිං අනන්තං අත්තානං පඤ්ඤපෙන්තො පඤ්ඤපෙති, තත්ථ භාවිං වා සො රූපිං අනන්තං අත්තානං පඤ්ඤපෙන්තො පඤ්ඤපෙති, ‘අතථං වා පන [Pg.55] සන්තං තථත්තාය උපකප්පෙස්සාමී’ති ඉති වා පනස්ස හොති. එවං සන්තං ඛො, ආනන්ද, රූපිං අනන්තත්තානුදිට්ඨි අනුසෙතීති ඉච්චාලං වචනාය.

हे आनंद! उनमें से जो रूपवान और अनंत आत्मा की प्रज्ञप्ति करता है, वह या तो वर्तमान में ही रूपवान और अनंत आत्मा की प्रज्ञप्ति करता है, या परलोक में वैसी होने वाली आत्मा की प्रज्ञप्ति करता है, अथवा उसके मन में ऐसा विचार होता है— "जो अतथ्य है, उसे मैं तथ्य के रूप में सिद्ध करूँगा।" हे आनंद! ऐसा होने पर, उस व्यक्ति में 'रूपवान-अनंत-आत्म-अनुदृष्टि' अनुशयित रहती है—ऐसा कहना उचित है।

‘‘තත්‍රානන්ද, යො සො අරූපිං පරිත්තං අත්තානං පඤ්ඤපෙන්තො පඤ්ඤපෙති. එතරහි වා සො අරූපිං පරිත්තං අත්තානං පඤ්ඤපෙන්තො පඤ්ඤපෙති, තත්ථ භාවිං වා සො අරූපිං පරිත්තං අත්තානං පඤ්ඤපෙන්තො පඤ්ඤපෙති, ‘අතථං වා පන සන්තං තථත්තාය උපකප්පෙස්සාමී’ති ඉති වා පනස්ස හොති. එවං සන්තං ඛො, ආනන්ද, අරූපිං පරිත්තත්තානුදිට්ඨි අනුසෙතීති ඉච්චාලං වචනාය.

हे आनंद! उनमें से जो अरूप और परिमित आत्मा की प्रज्ञप्ति करता है, वह या तो वर्तमान में ही अरूप और परिमित आत्मा की प्रज्ञप्ति करता है, या परलोक में वैसी होने वाली आत्मा की प्रज्ञप्ति करता है, अथवा उसके मन में ऐसा विचार होता है— "जो अतथ्य है, उसे मैं तथ्य के रूप में सिद्ध करूँगा।" हे आनंद! ऐसा होने पर, उस व्यक्ति में 'अरूप-परिमित-आत्म-अनुदृष्टि' अनुशयित रहती है—ऐसा कहना उचित है।

‘‘තත්‍රානන්ද, යො සො අරූපිං අනන්තං අත්තානං පඤ්ඤපෙන්තො පඤ්ඤපෙති. එතරහි වා සො අරූපිං අනන්තං අත්තානං පඤ්ඤපෙන්තො පඤ්ඤපෙති, තත්ථ භාවිං වා සො අරූපිං අනන්තං අත්තානං පඤ්ඤපෙන්තො පඤ්ඤපෙති, ‘අතථං වා පන සන්තං තථත්තාය උපකප්පෙස්සාමී’ති ඉති වා පනස්ස හොති. එවං සන්තං ඛො, ආනන්ද, අරූපිං අනන්තත්තානුදිට්ඨි අනුසෙතීති ඉච්චාලං වචනාය. එත්තාවතා ඛො, ආනන්ද, අත්තානං පඤ්ඤපෙන්තො පඤ්ඤපෙති.

"आनंद, उन (चारों) में से जो कोई अरूपी (अमूर्त) और अनंत आत्मा को प्रज्ञप्त (परिभाषित) करता है, वह प्रज्ञप्त करता है। वह या तो वर्तमान जीवन में अरूपी और अनंत आत्मा को प्रज्ञप्त करता है, या परलोक (भावी जीवन) में अरूपी और अनंत आत्मा को प्रज्ञप्त करता है, अथवा उसके मन में ऐसा विचार आता है— 'जो असत्य है, उसे मैं सत्य के रूप में सिद्ध करूँगा।' आनंद, ऐसा होने पर यह कहना उचित है कि उसके भीतर 'अरूपी-अनंत-आत्मा' की अनुदृष्टि (मिथ्या धारणा) अनुशयित (विद्यमान) रहती है। आनंद, आत्मा को प्रज्ञप्त करने वाला व्यक्ति इतने ही प्रकार से प्रज्ञप्त करता है।"

නඅත්තපඤ්ඤත්ති

"आत्मा की अप्रज्ञप्ति (परिभाषा न करना)"

119. ‘‘කිත්තාවතා ච, ආනන්ද, අත්තානං න පඤ්ඤපෙන්තො න පඤ්ඤපෙති? රූපිං වා හි, ආනන්ද, පරිත්තං අත්තානං න පඤ්ඤපෙන්තො න පඤ්ඤපෙති – ‘රූපී මෙ පරිත්තො අත්තා’ති. රූපිං වා හි, ආනන්ද, අනන්තං අත්තානං න පඤ්ඤපෙන්තො න පඤ්ඤපෙති – ‘රූපී මෙ අනන්තො අත්තා’ති. අරූපිං වා හි, ආනන්ද, පරිත්තං අත්තානං න පඤ්ඤපෙන්තො න පඤ්ඤපෙති – ‘අරූපී මෙ පරිත්තො අත්තා’ති. අරූපිං වා හි, ආනන්ද, අනන්තං අත්තානං න පඤ්ඤපෙන්තො න පඤ්ඤපෙති – ‘අරූපී මෙ අනන්තො අත්තා’ති.

११९. "आनंद, आत्मा को प्रज्ञप्त न करने वाला व्यक्ति किस प्रकार प्रज्ञप्त नहीं करता? आनंद, रूपवान और परिमित (सीमित) आत्मा को प्रज्ञप्त न करने वाला व्यक्ति यह प्रज्ञप्त नहीं करता कि 'मेरी आत्मा रूपवान और परिमित है।' आनंद, रूपवान और अनंत आत्मा को प्रज्ञप्त न करने वाला व्यक्ति यह प्रज्ञप्त नहीं करता कि 'मेरी आत्मा रूपवान और अनंत है।' आनंद, अरूपी और परिमित आत्मा को प्रज्ञप्त न करने वाला व्यक्ति यह प्रज्ञप्त नहीं करता कि 'मेरी आत्मा अरूपी और परिमित है।' आनंद, अरूपी और अनंत आत्मा को प्रज्ञप्त न करने वाला व्यक्ति यह प्रज्ञप्त नहीं करता कि 'मेरी आत्मा अरूपी और अनंत है'।"

120. ‘‘තත්‍රානන්ද, යො සො රූපිං පරිත්තං අත්තානං න පඤ්ඤපෙන්තො න පඤ්ඤපෙති. එතරහි වා සො රූපිං පරිත්තං අත්තානං න පඤ්ඤපෙන්තො න පඤ්ඤපෙති, තත්ථ භාවිං වා සො රූපිං පරිත්තං අත්තානං න පඤ්ඤපෙන්තො න පඤ්ඤපෙති, ‘අතථං වා පන සන්තං තථත්තාය උපකප්පෙස්සාමී’ති ඉති වා පනස්ස න හොති. එවං සන්තං ඛො, ආනන්ද, රූපිං පරිත්තත්තානුදිට්ඨි නානුසෙතීති ඉච්චාලං වචනාය.

१२०. "आनंद, उन (चारों) में से जो कोई रूपवान और परिमित आत्मा को प्रज्ञप्त नहीं करता, वह न तो वर्तमान जीवन में रूपवान और परिमित आत्मा को प्रज्ञप्त करता है, और न ही परलोक में रूपवान और परिमित आत्मा को प्रज्ञप्त करता है। उसके मन में ऐसा विचार भी नहीं आता— 'जो असत्य है, उसे मैं सत्य के रूप में सिद्ध करूँगा।' आनंद, ऐसा होने पर यह कहना उचित है कि उसके भीतर 'रूपवान-परिमित-आत्मा' की अनुदृष्टि अनुशयित नहीं रहती।"

‘‘තත්‍රානන්ද[Pg.56], යො සො රූපිං අනන්තං අත්තානං න පඤ්ඤපෙන්තො න පඤ්ඤපෙති. එතරහි වා සො රූපිං අනන්තං අත්තානං න පඤ්ඤපෙන්තො න පඤ්ඤපෙති, තත්ථ භාවිං වා සො රූපිං අනන්තං අත්තානං න පඤ්ඤපෙන්තො න පඤ්ඤපෙති, ‘අතථං වා පන සන්තං තථත්තාය උපකප්පෙස්සාමී’ති ඉති වා පනස්ස න හොති. එවං සන්තං ඛො, ආනන්ද, රූපිං අනන්තත්තානුදිට්ඨි නානුසෙතීති ඉච්චාලං වචනාය.

"आनंद, उन (चारों) में से जो कोई रूपवान और अनंत आत्मा को प्रज्ञप्त नहीं करता, वह न तो वर्तमान जीवन में रूपवान और अनंत आत्मा को प्रज्ञप्त करता है, और न ही परलोक में रूपवान और अनंत आत्मा को प्रज्ञप्त करता है। उसके मन में ऐसा विचार भी नहीं आता— 'जो असत्य है, उसे मैं सत्य के रूप में सिद्ध करूँगा।' आनंद, ऐसा होने पर यह कहना उचित है कि उसके भीतर 'रूपवान-अनंत-आत्मा' की अनुदृष्टि अनुशयित नहीं रहती।"

‘‘තත්‍රානන්ද, යො සො අරූපිං පරිත්තං අත්තානං න පඤ්ඤපෙන්තො න පඤ්ඤපෙති. එතරහි වා සො අරූපිං පරිත්තං අත්තානං න පඤ්ඤපෙන්තො න පඤ්ඤපෙති, තත්ථ භාවිං වා සො අරූපිං පරිත්තං අත්තානං න පඤ්ඤපෙන්තො න පඤ්ඤපෙති, ‘අතථං වා පන සන්තං තථත්තාය උපකප්පෙස්සාමී’ති ඉති වා පනස්ස න හොති. එවං සන්තං ඛො, ආනන්ද, අරූපිං පරිත්තත්තානුදිට්ඨි නානුසෙතීති ඉච්චාලං වචනාය.

"आनंद, उन (चारों) में से जो कोई अरूपी और परिमित आत्मा को प्रज्ञप्त नहीं करता, वह न तो वर्तमान जीवन में अरूपी और परिमित आत्मा को प्रज्ञप्त करता है, और न ही परलोक में अरूपी और परिमित आत्मा को प्रज्ञप्त करता है। उसके मन में ऐसा विचार भी नहीं आता— 'जो असत्य है, उसे मैं सत्य के रूप में सिद्ध करूँगा।' आनंद, ऐसा होने पर यह कहना उचित है कि उसके भीतर 'अरूपी-परिमित-आत्मा' की अनुदृष्टि अनुशयित नहीं रहती।"

‘‘තත්‍රානන්ද, යො සො අරූපිං අනන්තං අත්තානං න පඤ්ඤපෙන්තො න පඤ්ඤපෙති. එතරහි වා සො අරූපිං අනන්තං අත්තානං න පඤ්ඤපෙන්තො න පඤ්ඤපෙති, තත්ථ භාවිං වා සො අරූපිං අනන්තං අත්තානං න පඤ්ඤපෙන්තො න පඤ්ඤපෙති, ‘අතථං වා පන සන්තං තථත්තාය උපකප්පෙස්සාමී’ති ඉති වා පනස්ස න හොති. එවං සන්තං ඛො, ආනන්ද, අරූපිං අනන්තත්තානුදිට්ඨි නානුසෙතීති ඉච්චාලං වචනාය. එත්තාවතා ඛො, ආනන්ද, අත්තානං න පඤ්ඤපෙන්තො න පඤ්ඤපෙති.

"आनंद, उन (चारों) में से जो कोई अरूपी और अनंत आत्मा को प्रज्ञप्त नहीं करता, वह न तो वर्तमान जीवन में अरूपी और अनंत आत्मा को प्रज्ञप्त करता है, और न ही परलोक में अरूपी और अनंत आत्मा को प्रज्ञप्त करता है। उसके मन में ऐसा विचार भी नहीं आता— 'जो असत्य है, उसे मैं सत्य के रूप में सिद्ध करूँगा।' आनंद, ऐसा होने पर यह कहना उचित है कि उसके भीतर 'अरूपी-अनंत-आत्मा' की अनुदृष्टि अनुशयित नहीं रहती। आनंद, आत्मा को प्रज्ञप्त न करने वाला व्यक्ति इतने ही प्रकार से प्रज्ञप्त नहीं करता।"

අත්තසමනුපස්සනා

"आत्मा का समनुपश्यन (आत्मा के रूप में देखना)"

121. ‘‘කිත්තාවතා ච, ආනන්ද, අත්තානං සමනුපස්සමානො සමනුපස්සති? වෙදනං වා හි, ආනන්ද, අත්තානං සමනුපස්සමානො සමනුපස්සති – ‘වෙදනා මෙ අත්තා’ති. ‘න හෙව ඛො මෙ වෙදනා අත්තා, අප්පටිසංවෙදනො මෙ අත්තා’ති ඉති වා හි, ආනන්ද, අත්තානං සමනුපස්සමානො සමනුපස්සති. ‘න හෙව ඛො මෙ වෙදනා අත්තා, නොපි අප්පටිසංවෙදනො මෙ අත්තා, අත්තා මෙ වෙදියති, වෙදනාධම්මො හි මෙ අත්තා’ති ඉති වා හි, ආනන්ද, අත්තානං සමනුපස්සමානො සමනුපස්සති.

१२१. "आनंद, आत्मा को देखने वाला व्यक्ति किस प्रकार देखता है? आनंद, वेदना को ही आत्मा के रूप में देखने वाला व्यक्ति यह देखता है कि 'वेदना ही मेरी आत्मा है।' आनंद, (कोई अन्य) आत्मा को इस प्रकार देखता है— 'वेदना मेरी आत्मा नहीं है, मेरी आत्मा संवेदन-रहित (अनुभव न करने वाली) है।' आनंद, (कोई अन्य) आत्मा को इस प्रकार देखता है— 'न तो वेदना मेरी आत्मा है और न ही मेरी आत्मा संवेदन-रहित है; मेरी आत्मा अनुभव करती है, क्योंकि मेरी आत्मा वेदना-स्वभाव वाली है'।"

122. ‘‘තත්‍රානන්ද, යො සො එවමාහ – ‘වෙදනා මෙ අත්තා’ති, සො එවමස්ස වචනීයො – ‘තිස්සො ඛො ඉමා, ආවුසො, වෙදනා – සුඛා වෙදනා දුක්ඛා වෙදනා අදුක්ඛමසුඛා වෙදනා. ඉමාසං ඛො ත්වං තිස්සන්නං [Pg.57] වෙදනානං කතමං අත්තතො සමනුපස්සසී’ති? යස්මිං, ආනන්ද, සමයෙ සුඛං වෙදනං වෙදෙති, නෙව තස්මිං සමයෙ දුක්ඛං වෙදනං වෙදෙති, න අදුක්ඛමසුඛං වෙදනං වෙදෙති; සුඛංයෙව තස්මිං සමයෙ වෙදනං වෙදෙති. යස්මිං, ආනන්ද, සමයෙ දුක්ඛං වෙදනං වෙදෙති, නෙව තස්මිං සමයෙ සුඛං වෙදනං වෙදෙති, න අදුක්ඛමසුඛං වෙදනං වෙදෙති; දුක්ඛංයෙව තස්මිං සමයෙ වෙදනං වෙදෙති. යස්මිං, ආනන්ද, සමයෙ අදුක්ඛමසුඛං වෙදනං වෙදෙති, නෙව තස්මිං සමයෙ සුඛං වෙදනං වෙදෙති, න දුක්ඛං වෙදනං වෙදෙති; අදුක්ඛමසුඛංයෙව තස්මිං සමයෙ වෙදනං වෙදෙති.

१२२. "आनंद, उन (तीनों) में से जो यह कहता है— 'वेदना ही मेरी आत्मा है', उससे यह कहा जाना चाहिए— 'हे आयुष्मान! ये तीन प्रकार की वेदनाएँ होती हैं— सुखद वेदना, दुखद वेदना और अदुख-असुख (तटस्थ) वेदना। इन तीनों वेदनाओं में से तुम किसे आत्मा के रूप में देखते हो?' आनंद, जिस समय व्यक्ति सुखद वेदना का अनुभव करता है, उस समय वह न तो दुखद वेदना का अनुभव करता है और न ही अदुख-असुख वेदना का; उस समय वह केवल सुखद वेदना का ही अनुभव करता है। आनंद, जिस समय व्यक्ति दुखद वेदना का अनुभव करता है, उस समय वह न तो सुखद वेदना का अनुभव करता है और न ही अदुख-असुख वेदना का; उस समय वह केवल दुखद वेदना का ही अनुभव करता है। आनंद, जिस समय व्यक्ति अदुख-असुख वेदना का अनुभव करता है, उस समय वह न तो सुखद वेदना का अनुभव करता है और न ही दुखद वेदना का; उस समय वह केवल अदुख-असुख वेदना का ही अनुभव करता है।"

123. ‘‘සුඛාපි ඛො, ආනන්ද, වෙදනා අනිච්චා සඞ්ඛතා පටිච්චසමුප්පන්නා ඛයධම්මා වයධම්මා විරාගධම්මා නිරොධධම්මා. දුක්ඛාපි ඛො, ආනන්ද, වෙදනා අනිච්චා සඞ්ඛතා පටිච්චසමුප්පන්නා ඛයධම්මා වයධම්මා විරාගධම්මා නිරොධධම්මා. අදුක්ඛමසුඛාපි ඛො, ආනන්ද, වෙදනා අනිච්චා සඞ්ඛතා පටිච්චසමුප්පන්නා ඛයධම්මා වයධම්මා විරාගධම්මා නිරොධධම්මා. තස්ස සුඛං වෙදනං වෙදියමානස්ස ‘එසො මෙ අත්තා’ති හොති. තස්සායෙව සුඛාය වෙදනාය නිරොධා ‘බ්‍යගා මෙ අත්තා’ති හොති. දුක්ඛං වෙදනං වෙදියමානස්ස ‘එසො මෙ අත්තා’ති හොති. තස්සායෙව දුක්ඛාය වෙදනාය නිරොධා ‘බ්‍යගා මෙ අත්තා’ති හොති. අදුක්ඛමසුඛං වෙදනං වෙදියමානස්ස ‘එසො මෙ අත්තා’ති හොති. තස්සායෙව අදුක්ඛමසුඛාය වෙදනාය නිරොධා ‘බ්‍යගා මෙ අත්තා’ති හොති. ඉති සො දිට්ඨෙව ධම්මෙ අනිච්චසුඛදුක්ඛවොකිණ්ණං උප්පාදවයධම්මං අත්තානං සමනුපස්සමානො සමනුපස්සති, යො සො එවමාහ – ‘වෙදනා මෙ අත්තා’ති. තස්මාතිහානන්ද, එතෙන පෙතං නක්ඛමති – ‘වෙදනා මෙ අත්තා’ති සමනුපස්සිතුං.

१२३. "आनंद! सुखद वेदना भी अनित्य है, संस्कृत है, प्रतीत्यसमुत्पन्न है, क्षयधर्मा है, व्ययधर्मा है, विरागधर्मा है और निरोधधर्मा है। आनंद! दुःखद वेदना भी अनित्य है, संस्कृत है, प्रतीत्यसमुत्पन्न है, क्षयधर्मा है, व्ययधर्मा है, विरागधर्मा है और निरोधधर्मा है। आनंद! अदुःख-असुख वेदना भी अनित्य है, संस्कृत है, प्रतीत्यसमुत्पन्न है, क्षयधर्मा है, व्ययधर्मा है, विरागधर्मा है और निरोधधर्मा है। सुखद वेदना का अनुभव करते हुए उस व्यक्ति को लगता है 'यह मेरा आत्मा है'। उसी सुखद वेदना के निरुद्ध होने पर उसे लगता है 'मेरा आत्मा नष्ट हो गया'। दुःखद वेदना का अनुभव करते हुए उसे लगता है 'यह मेरा आत्मा है'। उसी दुःखद वेदना के निरुद्ध होने पर उसे लगता है 'मेरा आत्मा नष्ट हो गया'। अदुःख-असुख वेदना का अनुभव करते हुए उसे लगता है 'यह मेरा आत्मा है'। उसी अदुःख-असुख वेदना के निरुद्ध होने पर उसे लगता है 'मेरा आत्मा नष्ट हो गया'। इस प्रकार, जो यह कहता है कि 'वेदना मेरा आत्मा है', वह इसी प्रत्यक्ष जीवन में अपने आत्मा को अनित्य, सुख-दुःख से मिश्रित और उत्पत्ति-विनाश वाला देखता है। इसलिए आनंद, इस कारण से यह मानना उचित नहीं है कि 'वेदना मेरा आत्मा है'।"

124. ‘‘තත්‍රානන්ද, යො සො එවමාහ – ‘න හෙව ඛො මෙ වෙදනා අත්තා, අප්පටිසංවෙදනො මෙ අත්තා’ති, සො එවමස්ස වචනීයො – ‘යත්ථ පනාවුසො, සබ්බසො වෙදයිතං නත්ථි අපි නු ඛො, තත්ථ ‘‘අයමහමස්මී’’ති සියා’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘තස්මාතිහානන්ද, එතෙන පෙතං නක්ඛමති – ‘න හෙව ඛො මෙ වෙදනා අත්තා, අප්පටිසංවෙදනො මෙ අත්තා’ති සමනුපස්සිතුං.

१२४. "आनंद! वहाँ जो ऐसा कहता है— 'वेदना मेरा आत्मा नहीं है, मेरा आत्मा अनुभव-रहित है', उससे यह कहा जाना चाहिए— 'हे आयुष्मान! जहाँ किसी भी प्रकार का अनुभव बिल्कुल नहीं है, क्या वहाँ यह विचार हो सकता है कि 'मैं यह हूँ'?' 'नहीं, भन्ते।' 'इसलिए आनंद, इस कारण से यह मानना उचित नहीं है कि 'वेदना मेरा आत्मा नहीं है, मेरा आत्मा अनुभव-रहित है'।"

125. ‘‘තත්‍රානන්ද[Pg.58], යො සො එවමාහ – ‘න හෙව ඛො මෙ වෙදනා අත්තා, නොපි අප්පටිසංවෙදනො මෙ අත්තා, අත්තා මෙ වෙදියති, වෙදනාධම්මො හි මෙ අත්තා’ති. සො එවමස්ස වචනීයො – වෙදනා ච හි, ආවුසො, සබ්බෙන සබ්බං සබ්බථා සබ්බං අපරිසෙසා නිරුජ්ඣෙය්‍යුං. සබ්බසො වෙදනාය අසති වෙදනානිරොධා අපි නු ඛො තත්ථ ‘අයමහමස්මී’ති සියා’’ති? ‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘තස්මාතිහානන්ද, එතෙන පෙතං නක්ඛමති – ‘‘න හෙව ඛො මෙ වෙදනා අත්තා, නොපි අප්පටිසංවෙදනො මෙ අත්තා, අත්තා මෙ වෙදියති, වෙදනාධම්මො හි මෙ අත්තා’ති සමනුපස්සිතුං.

१२५. "आनंद! वहाँ जो ऐसा कहता है— 'न तो वेदना मेरा आत्मा है, और न ही मेरा आत्मा अनुभव-रहित है; मेरा आत्मा अनुभव करता है, क्योंकि मेरा आत्मा वेदन-धर्मा है', उससे यह कहा जाना चाहिए— 'हे आयुष्मान! यदि सभी वेदनाएँ पूर्णतः, सर्वथा और बिना किसी अवशेष के निरुद्ध हो जाएँ, तो वेदना के सर्वथा अभाव में क्या वहाँ यह विचार हो सकता है कि 'मैं यह हूँ'?' 'नहीं, भन्ते।' 'इसलिए आनंद, इस कारण से यह मानना उचित नहीं है कि 'न तो वेदना मेरा आत्मा है, न ही मेरा आत्मा अनुभव-रहित है, मेरा आत्मा अनुभव करता है क्योंकि मेरा आत्मा वेदन-धर्मा है'।"

126. ‘‘යතො ඛො, ආනන්ද, භික්ඛු නෙව වෙදනං අත්තානං සමනුපස්සති, නොපි අප්පටිසංවෙදනං අත්තානං සමනුපස්සති, නොපි ‘අත්තා මෙ වෙදියති, වෙදනාධම්මො හි මෙ අත්තා’ති සමනුපස්සති. සො එවං න සමනුපස්සන්තො න ච කිඤ්චි ලොකෙ උපාදියති, අනුපාදියං න පරිතස්සති, අපරිතස්සං පච්චත්තඤ්ඤෙව පරිනිබ්බායති, ‘ඛීණා ජාති, වුසිතං බ්‍රහ්මචරියං, කතං කරණීයං, නාපරං ඉත්ථත්තායා’ති පජානාති. එවං විමුත්තචිත්තං ඛො, ආනන්ද, භික්ඛුං යො එවං වදෙය්‍ය – ‘හොති තථාගතො පරං මරණා ඉතිස්ස දිට්ඨී’ති, තදකල්ලං. ‘න හොති තථාගතො පරං මරණා ඉතිස්ස දිට්ඨී’ති, තදකල්ලං. ‘හොති ච න ච හොති තථාගතො පරං මරණා ඉතිස්ස දිට්ඨී’ති, තදකල්ලං. ‘නෙව හොති න න හොති තථාගතො පරං මරණා ඉතිස්ස දිට්ඨී’ති, තදකල්ලං. තං කිස්ස හෙතු? යාවතා, ආනන්ද, අධිවචනං යාවතා අධිවචනපථො, යාවතා නිරුත්ති යාවතා නිරුත්තිපථො, යාවතා පඤ්ඤත්ති යාවතා පඤ්ඤත්තිපථො, යාවතා පඤ්ඤා යාවතා පඤ්ඤාවචරං, යාවතා වට්ටං, යාවතා වට්ටති, තදභිඤ්ඤාවිමුත්තො භික්ඛු, තදභිඤ්ඤාවිමුත්තං භික්ඛුං ‘න ජානාති න පස්සති ඉතිස්ස දිට්ඨී’ති, තදකල්ලං.

१२६. "आनंद! जब भिक्षु न तो वेदना को आत्मा के रूप में देखता है, न ही आत्मा को अनुभव-रहित देखता है, और न ही यह देखता है कि 'मेरा आत्मा अनुभव करता है, मेरा आत्मा वेदन-धर्मा है'—ऐसा न देखते हुए वह लोक में किसी भी वस्तु के प्रति आसक्त नहीं होता। अनासक्त होने पर वह उद्विग्न नहीं होता, और उद्विग्न न होने पर वह स्वयं ही परिनिर्वाण प्राप्त कर लेता है। वह जान लेता है— 'जन्म क्षीण हो गया, ब्रह्मचर्य का पालन कर लिया गया, जो करना था वह कर लिया गया, अब इस जीवन के लिए और कुछ शेष नहीं है।' आनंद! इस प्रकार विमुक्त चित्त वाले भिक्षु के विषय में यदि कोई यह कहे कि 'मृत्यु के पश्चात तथागत होते हैं', तो यह कहना अनुचित है। 'मृत्यु के पश्चात तथागत नहीं होते', 'होते भी हैं और नहीं भी होते', 'न होते हैं और न ही नहीं होते'—ये सभी कहना अनुचित है। ऐसा क्यों? क्योंकि आनंद! जहाँ तक नाम और नाम का मार्ग है, जहाँ तक निरुक्ति और निरुक्ति का मार्ग है, जहाँ तक प्रज्ञप्ति और प्रज्ञप्ति का मार्ग है, जहाँ तक प्रज्ञा और प्रज्ञा का क्षेत्र है, जहाँ तक संसार-चक्र है और जहाँ तक वह घूमता है—उस सबको जानकर भिक्षु विमुक्त होता है। उस सबको जानकर विमुक्त हुए भिक्षु के विषय में यह कहना कि 'वह नहीं जानता, वह नहीं देखता'—यह अनुचित है।"

සත්ත විඤ්ඤාණට්ඨිති

"सात विज्ञान-स्थितियाँ"

127. ‘‘සත්ත ඛො, ආනන්ද, විඤ්ඤාණට්ඨිතියො, ද්වෙ ආයතනානි. කතමා සත්ත? සන්තානන්ද, සත්තා නානත්තකායා නානත්තසඤ්ඤිනො, සෙය්‍යථාපි මනුස්සා[Pg.59], එකච්චෙ ච දෙවා, එකච්චෙ ච විනිපාතිකා. අයං පඨමා විඤ්ඤාණට්ඨිති. සන්තානන්ද, සත්තා නානත්තකායා එකත්තසඤ්ඤිනො, සෙය්‍යථාපි දෙවා බ්‍රහ්මකායිකා පඨමාභිනිබ්බත්තා. අයං දුතියා විඤ්ඤාණට්ඨිති. සන්තානන්ද, සත්තා එකත්තකායා නානත්තසඤ්ඤිනො, සෙය්‍යථාපි දෙවා ආභස්සරා. අයං තතියා විඤ්ඤාණට්ඨිති. සන්තානන්ද, සත්තා එකත්තකායා එකත්තසඤ්ඤිනො, සෙය්‍යථාපි දෙවා සුභකිණ්හා. අයං චතුත්ථී විඤ්ඤාණට්ඨිති. සන්තානන්ද, සත්තා සබ්බසො රූපසඤ්ඤානං සමතික්කමා පටිඝසඤ්ඤානං අත්ථඞ්ගමා නානත්තසඤ්ඤානං අමනසිකාරා ‘අනන්තො ආකාසො’ති ආකාසානඤ්චායතනූපගා. අයං පඤ්චමී විඤ්ඤාණට්ඨිති. සන්තානන්ද, සත්තා සබ්බසො ආකාසානඤ්චායතනං සමතික්කම්ම ‘අනන්තං විඤ්ඤාණ’න්ති විඤ්ඤාණඤ්චායතනූපගා. අයං ඡට්ඨී විඤ්ඤාණට්ඨිති. සන්තානන්ද, සත්තා සබ්බසො විඤ්ඤාණඤ්චායතනං සමතික්කම්ම ‘නත්ථි කිඤ්චී’ති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනූපගා. අයං සත්තමී විඤ්ඤාණට්ඨිති. අසඤ්ඤසත්තායතනං නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනමෙව දුතියං.

१२७. "आनंद! सात विज्ञान-स्थितियाँ हैं और दो आयतन हैं। वे सात कौन सी हैं? आनंद! (१) ऐसे प्राणी हैं जिनके शरीर भिन्न-भिन्न हैं और संज्ञाएँ भी भिन्न-भिन्न हैं, जैसे मनुष्य, कुछ देवता और कुछ विनिपातिक। यह पहली विज्ञान-स्थिति है। (२) आनंद! ऐसे प्राणी हैं जिनके शरीर भिन्न-भिन्न हैं किन्तु संज्ञा एक ही है, जैसे प्रथम-उत्पन्न ब्रह्मकायिक देवता। यह दूसरी विज्ञान-स्थिति है। (३) आनंद! ऐसे प्राणी हैं जिनके शरीर एक जैसे हैं किन्तु संज्ञाएँ भिन्न-भिन्न हैं, जैसे आभास्वर देवता। यह तीसरी विज्ञान-स्थिति है। (४) आनंद! ऐसे प्राणी हैं जिनके शरीर एक जैसे हैं और संज्ञा भी एक ही है, जैसे शुभकृत्स्न देवता। यह चौथी विज्ञान-स्थिति है। (५) आनंद! ऐसे प्राणी हैं जो रूप-संज्ञाओं का पूर्णतः अतिक्रमण कर, प्रतिघ-संज्ञाओं के अस्त हो जाने पर, नानात्व-संज्ञाओं को मन में न लाते हुए 'आकाश अनंत है' इस आधार पर आकाशानन्त्यायतन को प्राप्त हैं। यह पाँचवीं विज्ञान-स्थिति है। (६) आनंद! ऐसे प्राणी हैं जो आकाशानन्त्यायतन का पूर्णतः अतिक्रमण कर 'विज्ञान अनंत है' इस आधार पर विज्ञानानन्त्यायतन को प्राप्त हैं। यह छठी विज्ञान-स्थिति है। (७) आनंद! ऐसे प्राणी हैं जो विज्ञानानन्त्यायतन का पूर्णतः अतिक्रमण कर 'कुछ भी नहीं है' इस आधार पर आकिंचन्यायतन को प्राप्त हैं। यह सातवीं विज्ञान-स्थिति है। असंज्ञी-सत्व आयतन और दूसरा नैवसंज्ञा-नासंज्ञायतन।"

128. ‘‘තත්‍රානන්ද, යායං පඨමා විඤ්ඤාණට්ඨිති නානත්තකායා නානත්තසඤ්ඤිනො, සෙය්‍යථාපි මනුස්සා, එකච්චෙ ච දෙවා, එකච්චෙ ච විනිපාතිකා. යො නු ඛො, ආනන්ද, තඤ්ච පජානාති, තස්සා ච සමුදයං පජානාති, තස්සා ච අත්ථඞ්ගමං පජානාති, තස්සා ච අස්සාදං පජානාති, තස්සා ච ආදීනවං පජානාති, තස්සා ච නිස්සරණං පජානාති, කල්ලං නු තෙන තදභිනන්දිතු’’න්ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’…පෙ… ‘‘තත්‍රානන්ද, යමිදං අසඤ්ඤසත්තායතනං. යො නු ඛො, ආනන්ද, තඤ්ච පජානාති, තස්ස ච සමුදයං පජානාති, තස්ස ච අත්ථඞ්ගමං පජානාති, තස්ස ච අස්සාදං පජානාති, තස්ස ච ආදීනවං පජානාති, තස්ස ච නිස්සරණං පජානාති, කල්ලං නු තෙන තදභිනන්දිතු’’න්ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘තත්‍රානන්ද, යමිදං නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං. යො නු ඛො, ආනන්ද, තඤ්ච පජානාති, තස්ස ච සමුදයං පජානාති, තස්ස ච අත්ථඞ්ගමං පජානාති, තස්ස ච අස්සාදං පජානාති, තස්ස ච ආදීනවං පජානාති, තස්ස ච නිස්සරණං පජානාති, කල්ලං නු තෙන තදභිනන්දිතු’’න්ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. යතො ඛො, ආනන්ද, භික්ඛු ඉමාසඤ්ච සත්තන්නං විඤ්ඤාණට්ඨිතීනං ඉමෙසඤ්ච ද්වින්නං ආයතනානං සමුදයඤ්ච අත්ථඞ්ගමඤ්ච අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං විදිත්වා අනුපාදා විමුත්තො හොති, අයං වුච්චතානන්ද, භික්ඛු පඤ්ඤාවිමුත්තො.

१२८. “हे आनंद! उन (विज्ञान की सात स्थितियों) में, जो यह पहली विज्ञान-स्थिति है—विविध शरीर वाले और विविध संज्ञा वाले, जैसे कि मनुष्य, कुछ देव और कुछ विनिपातिक (असुर आदि)। हे आनंद! जो कोई इसे जानता है, इसके उदय को जानता है, इसके अस्त को जानता है, इसके आस्वाद को जानता है, इसके दोष को जानता है और इसके निस्सरण (मुक्ति) को जानता है, क्या उसके लिए इसमें अभिनन्दन करना (आसक्त होना) उचित है?” “नहीं, भन्ते!” ... “हे आनंद! जो यह असंज्ञी-सत्त्व-आयतन है... क्या उसके लिए इसमें अभिनन्दन करना उचित है?” “नहीं, भन्ते!” ... “हे आनंद! जो यह नैवसंज्ञा-नासंज्ञायतन है... क्या उसके लिए इसमें अभिनन्दन करना उचित है?” “नहीं, भन्ते!” “हे आनंद! जब भिक्षु इन सात विज्ञान-स्थितियों और इन दो आयतनों के उदय, अस्त, आस्वाद, दोष और निस्सरण को यथार्थ रूप से जानकर, बिना उपादान के (आसक्ति रहित होकर) विमुक्त हो जाता है, तो हे आनंद! वह भिक्षु 'प्रज्ञा-विमुक्त' कहलाता है।”

අට්ඨ විමොක්ඛා

आठ विमोक्ष

129. ‘‘අට්ඨ [Pg.60] ඛො ඉමෙ, ආනන්ද, විමොක්ඛා. කතමෙ අට්ඨ? රූපී රූපානි පස්සති අයං පඨමො විමොක්ඛො. අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී බහිද්ධා රූපානි පස්සති, අයං දුතියො විමොක්ඛො. සුභන්තෙව අධිමුත්තො හොති, අයං තතියො විමොක්ඛො. සබ්බසො රූපසඤ්ඤානං සමතික්කමා පටිඝසඤ්ඤානං අත්ථඞ්ගමා නානත්තසඤ්ඤානං අමනසිකාරා ‘අනන්තො ආකාසො’ති ආකාසානඤ්චායතනං උපසම්පජ්ජ විහරති, අයං චතුත්ථො විමොක්ඛො. සබ්බසො ආකාසානඤ්චායතනං සමතික්කම්ම ‘අනන්තං විඤ්ඤාණ’න්ති විඤ්ඤාණඤ්චායතනං උපසම්පජ්ජ විහරති, අයං පඤ්චමො විමොක්ඛො. සබ්බසො විඤ්ඤාණඤ්චායතනං සමතික්කම්ම ‘නත්ථි කිඤ්චී’ති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං උපසම්පජ්ජ විහරති, අයං ඡට්ඨො විමොක්ඛො. සබ්බසො ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සමතික්කම්ම ‘නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤා’යතනං උපසම්පජ්ජ විහරති, අයං සත්තමො විමොක්ඛො. සබ්බසො නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං සමතික්කම්ම සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධං උපසම්පජ්ජ විහරති, අයං අට්ඨමො විමොක්ඛො. ඉමෙ ඛො, ආනන්ද, අට්ඨ විමොක්ඛා.

१२९. “हे आनंद! ये आठ विमोक्ष हैं। वे आठ कौन से हैं? (१) रूपी (रूपवान) होकर रूपों को देखता है, यह प्रथम विमोक्ष है। (२) अध्यात्म (भीतर) में अरूप-संज्ञी होकर बाहर रूपों को देखता है, यह द्वितीय विमोक्ष है। (३) 'शुभ' (सुन्दर) है—ऐसा ही अधिमुक्त (दृढ़ निश्चय) होता है, यह तृतीय विमोक्ष है। (४) सर्वथा रूप-संज्ञाओं के अतिक्रमण से, प्रतिघ-संज्ञाओं के अस्त हो जाने से, नानात्व-संज्ञाओं के मनस्कार न करने से, 'आकाश अनंत है'—इस प्रकार आकाशानन्त्यायतन को प्राप्त कर विहार करता है, यह चतुर्थ विमोक्ष है। (५) सर्वथा आकाशानन्त्यायतन का अतिक्रमण कर, 'विज्ञान अनंत है'—इस प्रकार विज्ञानानन्त्यायतन को प्राप्त कर विहार करता है, यह पंचम विमोक्ष है। (६) सर्वथा विज्ञानानन्त्यायतन का अतिक्रमण कर, 'कुछ भी नहीं है'—इस प्रकार आकिंचन्यायतन को प्राप्त कर विहार करता है, यह छठा विमोक्ष है। (७) सर्वथा आकिंचन्यायतन का अतिक्रमण कर नैवसंज्ञा-नासंज्ञायतन को प्राप्त कर विहार करता है, यह सातवाँ विमोक्ष है। (८) सर्वथा नैवसंज्ञा-नासंज्ञायतन का अतिक्रमण कर संज्ञा-वेदयित-निरोध को प्राप्त कर विहार करता है, यह आठवाँ विमोक्ष है। हे आनंद! ये आठ विमोक्ष हैं।”

130. ‘‘යතො ඛො, ආනන්ද, භික්ඛු ඉමෙ අට්ඨ විමොක්ඛෙ අනුලොමම්පි සමාපජ්ජති, පටිලොමම්පි සමාපජ්ජති, අනුලොමපටිලොමම්පි සමාපජ්ජති, යත්ථිච්ඡකං යදිච්ඡකං යාවතිච්ඡකං සමාපජ්ජතිපි වුට්ඨාතිපි. ආසවානඤ්ච ඛයා අනාසවං චෙතොවිමුත්තිං පඤ්ඤාවිමුත්තිං දිට්ඨෙව ධම්මෙ සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහරති, අයං වුච්චතානන්ද, භික්ඛු උභතොභාගවිමුත්තො. ඉමාය ච ආනන්ද උභතොභාගවිමුත්තියා අඤ්ඤා උභතොභාගවිමුත්ති උත්තරිතරා වා පණීතතරා වා නත්ථී’’ති. ඉදමවොච භගවා. අත්තමනො ආයස්මා ආනන්දො භගවතො භාසිතං අභිනන්දීති.

१३०. “हे आनंद! जब भिक्षु इन आठ विमोक्षों को अनुलोम (सीधे क्रम) से भी प्राप्त करता है, प्रतिलोम (उल्टे क्रम) से भी प्राप्त करता है, और अनुलोम-प्रतिलोम से भी प्राप्त करता है; जहाँ चाहता है, जिसे चाहता है और जितने समय के लिए चाहता है, उन्हें प्राप्त भी करता है और उनसे व्युत्थान (बाहर निकलना) भी करता है; और आस्रवों के क्षय से, आस्रव-रहित चेतोविमुक्ति और प्रज्ञाविमुक्ति को इसी जन्म में स्वयं अभिज्ञा (उच्च ज्ञान) से साक्षात् कर, प्राप्त कर विहार करता है—हे आनंद! वह भिक्षु 'उभतोभाग-विमुक्त' (दोनों प्रकार से विमुक्त) कहलाता है। और हे आनंद! इस उभतोभाग-विमुक्ति से अन्य कोई उभतोभाग-विमुक्ति न तो उत्तरतर (उच्चतर) है और न ही प्रणीततर (श्रेष्ठतर) है।” भगवान ने यह कहा। आयुष्मान आनंद ने भगवान के भाषण का अभिनन्दन किया।

මහානිදානසුත්තං නිට්ඨිතං දුතියං.

दूसरा महानिदान सुत्त समाप्त हुआ।

3. මහාපරිනිබ්බානසුත්තං

३. महापरिनिब्बान सुत्त

131. එවං [Pg.61] මෙ සුතං – එකං සමයං භගවා රාජගහෙ විහරති ගිජ්ඣකූටෙ පබ්බතෙ. තෙන ඛො පන සමයෙන රාජා මාගධො අජාතසත්තු වෙදෙහිපුත්තො වජ්ජී අභියාතුකාමො හොති. සො එවමාහ – ‘‘අහං හිමෙ වජ්ජී එවංමහිද්ධිකෙ එවංමහානුභාවෙ උච්ඡෙච්ඡාමි වජ්ජී, විනාසෙස්සාමි වජ්ජී, අනයබ්‍යසනං ආපාදෙස්සාමි වජ්ජී’’ති.

१३१. ऐसा मैंने सुना—एक समय भगवान राजगृह में गृध्रकूट पर्वत पर विहार कर रहे थे। उस समय मगध-राज वैदेही-पुत्र अजातशत्रु वज्जियों पर आक्रमण करना चाहता था। उसने ऐसा कहा—'मैं इन वज्जियों को, जो इतने महान ऋद्धि वाले और इतने महान प्रभाव वाले हैं, उखाड़ फेंकूँगा; मैं वज्जियों का विनाश करूँगा; मैं वज्जियों को अनय-व्यसन (विपत्ति और विनाश) में डाल दूँगा'।

132. අථ ඛො රාජා මාගධො අජාතසත්තු වෙදෙහිපුත්තො වස්සකාරං බ්‍රාහ්මණං මගධමහාමත්තං ආමන්තෙසි – ‘‘එහි ත්වං, බ්‍රාහ්මණ, යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කම; උපසඞ්කමිත්වා මම වචනෙන භගවතො පාදෙ සිරසා වන්දාහි, අප්පාබාධං අප්පාතඞ්කං ලහුට්ඨානං බලං ඵාසුවිහාරං පුච්ඡ – ‘රාජා, භන්තෙ, මාගධො අජාතසත්තු වෙදෙහිපුත්තො භගවතො පාදෙ සිරසා වන්දති, අප්පාබාධං අප්පාතඞ්කං ලහුට්ඨානං බලං ඵාසුවිහාරං පුච්ඡතී’ති. එවඤ්ච වදෙහි – ‘රාජා, භන්තෙ, මාගධො අජාතසත්තු වෙදෙහිපුත්තො වජ්ජී අභියාතුකාමො. සො එවමාහ – ‘‘අහං හිමෙ වජ්ජී එවංමහිද්ධිකෙ එවංමහානුභාවෙ උච්ඡෙච්ඡාමි වජ්ජී, විනාසෙස්සාමි වජ්ජී, අනයබ්‍යසනං ආපාදෙස්සාමී’’’ති. යථා තෙ භගවා බ්‍යාකරොති, තං සාධුකං උග්ගහෙත්වා මම ආරොචෙය්‍යාසි. න හි තථාගතා විතථං භණන්තී’’ති.

१३२. तब मगध-राज वैदेही-पुत्र अजातशत्रु ने मगध के महामात्र वर्षकार ब्राह्मण को संबोधित किया—'हे ब्राह्मण! जाओ, जहाँ भगवान हैं वहाँ पहुँचो; पहुँचकर मेरी ओर से भगवान के चरणों में सिर झुकाकर वंदना करो और उनके अल्प-व्याधि, अल्प-आतंक, लघु-उत्थान (स्फूर्ति), बल और सुख-विहार के बारे में पूछो—'भन्ते! मगध-राज वैदेही-पुत्र अजातशत्रु भगवान के चरणों में सिर झुकाकर वंदना करते हैं और उनके स्वास्थ्य, बल और सुख-विहार के बारे में पूछते हैं।' और ऐसा भी कहना—'भन्ते! मगध-राज वैदेही-पुत्र अजातशत्रु वज्जियों पर आक्रमण करना चाहते हैं। उन्होंने ऐसा कहा है—'मैं इन वज्जियों को, जो इतने महान ऋद्धि वाले और इतने महान प्रभाव वाले हैं, उखाड़ फेंकूँगा; मैं वज्जियों का विनाश करूँगा; मैं वज्जियों को अनय-व्यसन में डाल दूँगा'।' भगवान तुम्हें जो भी उत्तर दें, उसे भली-भाँति ग्रहण कर मुझे बताना। क्योंकि तथागत कभी असत्य नहीं बोलते'।”

වස්සකාරබ්‍රාහ්මණො

वर्षकार ब्राह्मण

133. ‘‘එවං, භො’’ති ඛො වස්සකාරො බ්‍රාහ්මණො මගධමහාමත්තො රඤ්ඤො මාගධස්ස අජාතසත්තුස්ස වෙදෙහිපුත්තස්ස පටිස්සුත්වා භද්දානි භද්දානි යානානි යොජෙත්වා භද්දං භද්දං යානං අභිරුහිත්වා භද්දෙහි භද්දෙහි යානෙහි රාජගහම්හා නිය්‍යාසි, යෙන ගිජ්ඣකූටො පබ්බතො තෙන පායාසි. යාවතිකා යානස්ස භූමි, යානෙන ගන්ත්වා, යානා පච්චොරොහිත්වා පත්තිකොව යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවතා සද්ධිං සම්මොදි. සම්මොදනීයං කථං සාරණීයං වීතිසාරෙත්වා එකමන්තං [Pg.62] නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නො ඛො වස්සකාරො බ්‍රාහ්මණො මගධමහාමත්තො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘රාජා, භො ගොතම, මාගධො අජාතසත්තු වෙදෙහිපුත්තො භොතො ගොතමස්ස පාදෙ සිරසා වන්දති, අප්පාබාධං අප්පාතඞ්කං ලහුට්ඨානං බලං ඵාසුවිහාරං පුච්ඡති. රාජා, භො ගොතම, මාගධො අජාතසත්තු වෙදෙහිපුත්තො වජ්ජී අභියාතුකාමො. සො එවමාහ – ‘අහං හිමෙ වජ්ජී එවංමහිද්ධිකෙ එවංමහානුභාවෙ උච්ඡෙච්ඡාමි වජ්ජී, විනාසෙස්සාමි වජ්ජී, අනයබ්‍යසනං ආපාදෙස්සාමී’’’ති.

१३३. "ठीक है, श्रीमान," ऐसा कहकर मगध के महामात्य वर्षकार ब्राह्मण ने मगधराज वैदेहीपुत्र अजातशत्रु की आज्ञा स्वीकार की और उत्तम-उत्तम वाहनों को जुतवाकर, एक श्रेष्ठ वाहन पर सवार होकर, श्रेष्ठ वाहनों के साथ राजगृह से प्रस्थान किया और जहाँ गृध्रकूट पर्वत था, वहाँ पहुँचा। जहाँ तक वाहन की भूमि थी, वहाँ तक वाहन से जाकर, वाहन से उतरकर पैदल ही जहाँ भगवान थे, वहाँ पहुँचा; पहुँचकर भगवान के साथ कुशल-क्षेम पूछा। आनंददायक और स्मरणीय बातचीत समाप्त कर वह एक ओर बैठ गया। एक ओर बैठे हुए मगध के महामात्य वर्षकार ब्राह्मण ने भगवान से यह कहा— "हे गौतम! मगधराज वैदेहीपुत्र अजातशत्रु आप गौतम के चरणों में सिर झुकाकर वंदना करते हैं और आपकी अल्प-व्याधि, अल्प-कष्ट, स्वास्थ्य, बल और सुख-विहार के विषय में पूछते हैं। हे गौतम! मगधराज वैदेहीपुत्र अजातशत्रु वज्जियों पर आक्रमण करना चाहते हैं। उन्होंने ऐसा कहा है— 'मैं इन वज्जियों को, जो इतने महान ऋद्धिमान और इतने महान प्रभावशाली हैं, उखाड़ फेंकूँगा, मैं वज्जियों का विनाश करूँगा, मैं वज्जियों को भारी विपत्ति में डाल दूँगा'।"

රාජඅපරිහානියධම්මා

राजाओं के अपरिहाणीय धर्म (पतन न होने के कारण)

134. තෙන ඛො පන සමයෙන ආයස්මා ආනන්දො භගවතො පිට්ඨිතො ඨිතො හොති භගවන්තං බීජයමානො. අථ ඛො භගවා ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘කින්ති තෙ, ආනන්ද, සුතං, ‘වජ්ජී අභිණ්හං සන්නිපාතා සන්නිපාතබහුලා’ති? ‘‘සුතං මෙතං, භන්තෙ – ‘වජ්ජී අභිණ්හං සන්නිපාතා සන්නිපාතබහුලා’’ති. ‘‘යාවකීවඤ්ච, ආනන්ද, වජ්ජී අභිණ්හං සන්නිපාතා සන්නිපාතබහුලා භවිස්සන්ති, වුද්ධියෙව, ආනන්ද, වජ්ජීනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

१३४. उस समय आयुष्मान आनंद भगवान के पीछे खड़े होकर उन्हें पंखा झल रहे थे। तब भगवान ने आयुष्मान आनंद को संबोधित किया— "आनंद! क्या तुमने सुना है कि वज्जी बार-बार सभाएँ करते हैं और उनकी सभाएँ बहुसंख्यक होती हैं?" "हाँ भंते! मैंने सुना है कि वज्जी बार-बार सभाएँ करते हैं और उनकी सभाएँ बहुसंख्यक होती हैं।" "आनंद! जब तक वज्जी बार-बार सभाएँ करेंगे और उनकी सभाएँ बहुसंख्यक होंगी, तब तक आनंद! वज्जियों की उन्नति ही निश्चित है, अवनति नहीं।"

‘‘කින්ති තෙ, ආනන්ද, සුතං, ‘වජ්ජී සමග්ගා සන්නිපතන්ති, සමග්ගා වුට්ඨහන්ති, සමග්ගා වජ්ජිකරණීයානි කරොන්තී’ති? ‘‘සුතං මෙතං, භන්තෙ – ‘වජ්ජී සමග්ගා සන්නිපතන්ති, සමග්ගා වුට්ඨහන්ති, සමග්ගා වජ්ජිකරණීයානි කරොන්තී’’ති. ‘‘යාවකීවඤ්ච, ආනන්ද, වජ්ජී සමග්ගා සන්නිපතිස්සන්ති, සමග්ගා වුට්ඨහිස්සන්ති, සමග්ගා වජ්ජිකරණීයානි කරිස්සන්ති, වුද්ධියෙව, ආනන්ද, වජ්ජීනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

"आनंद! क्या तुमने सुना है कि वज्जी एकता के साथ एकत्र होते हैं, एकता के साथ सभा विसर्जित करते हैं और एकता के साथ वज्जियों के करणीय कार्यों को करते हैं?" "हाँ भंते! मैंने सुना है कि वज्जी एकता के साथ एकत्र होते हैं, एकता के साथ सभा विसर्जित करते हैं और एकता के साथ वज्जियों के करणीय कार्यों को करते हैं।" "आनंद! जब तक वज्जी एकता के साथ एकत्र होंगे, एकता के साथ सभा विसर्जित करेंगे और एकता के साथ वज्जियों के करणीय कार्यों को करेंगे, तब तक आनंद! वज्जियों की उन्नति ही निश्चित है, अवनति नहीं।"

‘‘කින්ති තෙ, ආනන්ද, සුතං, ‘වජ්ජී අපඤ්ඤත්තං න පඤ්ඤපෙන්ති, පඤ්ඤත්තං න සමුච්ඡින්දන්ති, යථාපඤ්ඤත්තෙ පොරාණෙ වජ්ජිධම්මෙ සමාදාය වත්තන්තී’’’ති? ‘‘සුතං මෙතං, භන්තෙ – ‘වජ්ජී අපඤ්ඤත්තං න පඤ්ඤපෙන්ති, පඤ්ඤත්තං න සමුච්ඡින්දන්ති, යථාපඤ්ඤත්තෙ පොරාණෙ වජ්ජිධම්මෙ සමාදාය වත්තන්තී’’’ති. ‘‘යාවකීවඤ්ච, ආනන්ද, ‘‘වජ්ජී අපඤ්ඤත්තං න පඤ්ඤපෙස්සන්ති, පඤ්ඤත්තං න සමුච්ඡින්දිස්සන්ති, යථාපඤ්ඤත්තෙ පොරාණෙ වජ්ජිධම්මෙ සමාදාය වත්තිස්සන්ති, වුද්ධියෙව, ආනන්ද, වජ්ජීනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

"आनंद! क्या तुमने सुना है कि वज्जी जो पहले से प्रज्ञप्त (निर्धारित) नहीं है उसे प्रज्ञप्त नहीं करते, जो पहले से प्रज्ञप्त है उसे नहीं तोड़ते और जो पहले से प्रज्ञप्त प्राचीन वज्जी-धर्म (परंपराओं) हैं, उन्हें अपनाकर चलते हैं?" "हाँ भंते! मैंने सुना है कि वज्जी जो पहले से प्रज्ञप्त नहीं है उसे प्रज्ञप्त नहीं करते, जो पहले से प्रज्ञप्त है उसे नहीं तोड़ते और जो पहले से प्रज्ञप्त प्राचीन वज्जी-धर्म हैं, उन्हें अपनाकर चलते हैं।" "आनंद! जब तक वज्जी जो पहले से प्रज्ञप्त नहीं है उसे प्रज्ञप्त नहीं करेंगे, जो पहले से प्रज्ञप्त है उसे नहीं तोड़ेंगे और जो पहले से प्रज्ञप्त प्राचीन वज्जी-धर्म हैं, उन्हें अपनाकर चलेंगे, तब तक आनंद! वज्जियों की उन्नति ही निश्चित है, अवनति नहीं।"

‘‘කින්ති [Pg.63] තෙ, ආනන්ද, සුතං, ‘වජ්ජී යෙ තෙ වජ්ජීනං වජ්ජිමහල්ලකා, තෙ සක්කරොන්ති ගරුං කරොන්ති මානෙන්ති පූජෙන්ති, තෙසඤ්ච සොතබ්බං මඤ්ඤන්තී’’’ති? ‘‘සුතං මෙතං, භන්තෙ – ‘වජ්ජී යෙ තෙ වජ්ජීනං වජ්ජිමහල්ලකා, තෙ සක්කරොන්ති ගරුං කරොන්ති මානෙන්ති පූජෙන්ති, තෙසඤ්ච සොතබ්බං මඤ්ඤන්තී’’’ති. ‘‘යාවකීවඤ්ච, ආනන්ද, වජ්ජී යෙ තෙ වජ්ජීනං වජ්ජිමහල්ලකා, තෙ සක්කරිස්සන්ති ගරුං කරිස්සන්ති මානෙස්සන්ති පූජෙස්සන්ති, තෙසඤ්ච සොතබ්බං මඤ්ඤිස්සන්ති, වුද්ධියෙව, ආනන්ද, වජ්ජීනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

"आनंद! क्या तुमने सुना है कि वज्जी अपने जो वृद्ध (बुजुर्ग) हैं, उनका सत्कार करते हैं, गुरु-सत्कार करते हैं, सम्मान करते हैं, पूजा करते हैं और उनकी बात सुनने योग्य मानते हैं?" "हाँ भंते! मैंने सुना है कि वज्जी अपने जो वृद्ध हैं, उनका सत्कार करते हैं, गुरु-सत्कार करते हैं, सम्मान करते हैं, पूजा करते हैं और उनकी बात सुनने योग्य मानते हैं।" "आनंद! जब तक वज्जी अपने जो वृद्ध हैं, उनका सत्कार करेंगे, गुरु-सत्कार करेंगे, सम्मान करेंगे, पूजा करेंगे और उनकी बात सुनने योग्य मानेंगे, तब तक आनंद! वज्जियों की उन्नति ही निश्चित है, अवनति नहीं।"

‘‘කින්ති තෙ, ආනන්ද, සුතං, ‘වජ්ජී යා තා කුලිත්ථියො කුලකුමාරියො, තා න ඔක්කස්ස පසය්හ වාසෙන්තී’’’ති? ‘‘සුතං මෙතං, භන්තෙ – ‘වජ්ජී යා තා කුලිත්ථියො කුලකුමාරියො තා න ඔක්කස්ස පසය්හ වාසෙන්තී’’’ති. ‘‘යාවකීවඤ්ච, ආනන්ද, වජ්ජී යා තා කුලිත්ථියො කුලකුමාරියො, තා න ඔක්කස්ස පසය්හ වාසෙස්සන්ති, වුද්ධියෙව, ආනන්ද, වජ්ජීනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

"आनंद! क्या तुमने सुना है कि वज्जी जो कुल-स्त्रियाँ और कुल-कुमारियाँ हैं, उन्हें जबरदस्ती खींचकर या बलपूर्वक अपने पास नहीं रखते?" "हाँ भंते! मैंने सुना है कि वज्जी जो कुल-स्त्रियाँ और कुल-कुमारियाँ हैं, उन्हें जबरदस्ती खींचकर या बलपूर्वक अपने पास नहीं रखते।" "आनंद! जब तक वज्जी जो कुल-स्त्रियाँ और कुल-कुमारियाँ हैं, उन्हें जबरदस्ती खींचकर या बलपूर्वक अपने पास नहीं रखेंगे, तब तक आनंद! वज्जियों की उन्नति ही निश्चित है, अवनति नहीं।"

‘‘කින්ති තෙ, ආනන්ද, සුතං, ‘වජ්ජී යානි තානි

"आनंद! क्या तुमने सुना है कि वज्जी जो..."

වජ්ජීනං වජ්ජිචෙතියානි අබ්භන්තරානි චෙව බාහිරානි ච, තානි සක්කරොන්ති ගරුං කරොන්ති මානෙන්ති පූජෙන්ති, තෙසඤ්ච දින්නපුබ්බං කතපුබ්බං ධම්මිකං බලිං නො පරිහාපෙන්තී’’’ති? ‘‘සුතං මෙතං, භන්තෙ – ‘වජ්ජී යානි තානි වජ්ජීනං වජ්ජිචෙතියානි අබ්භන්තරානි චෙව බාහිරානි ච, තානි සක්කරොන්ති ගරුං කරොන්ති මානෙන්ති පූජෙන්ති තෙසඤ්ච දින්නපුබ්බං කතපුබ්බං ධම්මිකං බලිං නො පරිහාපෙන්තී’’’ති. ‘‘යාවකීවඤ්ච, ආනන්ද, වජ්ජී යානි තානි වජ්ජීනං වජ්ජිචෙතියානි අබ්භන්තරානි චෙව බාහිරානි ච, තානි සක්කරිස්සන්ති ගරුං කරිස්සන්ති මානෙස්සන්ති පූජෙස්සන්ති, තෙසඤ්ච දින්නපුබ්බං කතපුබ්බං ධම්මිකං බලිං නො පරිහාපෙස්සන්ති, වුද්ධියෙව, ආනන්ද, වජ්ජීනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

"वज्जियों के जो नगर के भीतर और बाहर वज्जी-चैत्य (देवस्थान) हैं, उनका सत्कार करते हैं, गुरु-सत्कार करते हैं, सम्मान करते हैं, पूजा करते हैं और उनके लिए जो पहले से दी जाने वाली धार्मिक बलि (भेंट) है, उसे कम नहीं करते?" "हाँ भंते! मैंने सुना है कि वज्जी जो नगर के भीतर और बाहर वज्जी-चैत्य हैं, उनका सत्कार करते हैं, गुरु-सत्कार करते हैं, सम्मान करते हैं, पूजा करते हैं और उनके लिए जो पहले से दी जाने वाली धार्मिक बलि है, उसे कम नहीं करते।" "आनंद! जब तक वज्जी जो नगर के भीतर और बाहर वज्जी-चैत्य हैं, उनका सत्कार करेंगे, गुरु-सत्कार करेंगे, सम्मान करेंगे, पूजा करेंगे और उनके लिए जो पहले से दी जाने वाली धार्मिक बलि है, उसे कम नहीं करेंगे, तब तक आनंद! वज्जियों की उन्नति ही निश्चित है, अवनति नहीं।"

‘‘කින්ති තෙ, ආනන්ද, සුතං, ‘වජ්ජීනං අරහන්තෙසු ධම්මිකා රක්ඛාවරණගුත්ති සුසංවිහිතා, කින්ති අනාගතා ච අරහන්තො විජිතං ආගච්ඡෙය්‍යුං, ආගතා ච අරහන්තො විජිතෙ ඵාසු විහරෙය්‍යු’’’න්ති? ‘‘සුතං මෙතං, භන්තෙ ‘වජ්ජීනං අරහන්තෙසු ධම්මිකා රක්ඛාවරණගුත්ති සුසංවිහිතා කින්ති අනාගතා ච අරහන්තො විජිතං ආගච්ඡෙය්‍යුං, ආගතා ච අරහන්තො විජිතෙ ඵාසු විහරෙය්‍යු’’’න්ති. ‘‘යාවකීවඤ්ච, ආනන්ද, වජ්ජීනං අරහන්තෙසු ධම්මිකා රක්ඛාවරණගුත්ති සුසංවිහිතා භවිස්සති, කින්ති අනාගතා ච අරහන්තො විජිතං [Pg.64] ආගච්ඡෙය්‍යුං, ආගතා ච අරහන්තො විජිතෙ ඵාසු විහරෙය්‍යුන්ති. වුද්ධියෙව, ආනන්ද, වජ්ජීනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානී’’ති.

“आनंद, क्या तुमने सुना है कि ‘वज्जियों ने अर्हतों के लिए धार्मिक रक्षा, आवरण और सुरक्षा की सुव्यवस्था की है, ताकि जो अर्हत अभी तक नहीं आए हैं वे राज्य में आ सकें, और जो अर्हत आ चुके हैं वे राज्य में सुखपूर्वक विहार कर सकें’?“ “भन्ते, मैंने ऐसा सुना है कि ‘वज्जियों ने अर्हतों के लिए धार्मिक रक्षा, आवरण और सुरक्षा की सुव्यवस्था की है, ताकि जो अर्हत अभी तक नहीं आए हैं वे राज्य में आ सकें, और जो अर्हत आ चुके हैं वे राज्य में सुखपूर्वक विहार कर सकें’।” “आनंद, जब तक वज्जियों द्वारा अर्हतों के लिए धार्मिक रक्षा, आवरण और सुरक्षा की सुव्यवस्था बनी रहेगी, ताकि जो अर्हत अभी तक नहीं आए हैं वे राज्य में आ सकें और जो आ चुके हैं वे सुखपूर्वक विहार कर सकें, तब तक आनंद, वज्जियों की उन्नति ही अपेक्षित है, अवनति नहीं।”

135. අථ ඛො භගවා වස්සකාරං බ්‍රාහ්මණං මගධමහාමත්තං ආමන්තෙසි – ‘‘එකමිදාහං, බ්‍රාහ්මණ, සමයං වෙසාලියං විහරාමි සාරන්දදෙ චෙතියෙ. තත්‍රාහං වජ්ජීනං ඉමෙ සත්ත අපරිහානියෙ ධම්මෙ දෙසෙසිං. යාවකීවඤ්ච, බ්‍රාහ්මණ, ඉමෙ සත්ත අපරිහානියා ධම්මා වජ්ජීසු ඨස්සන්ති, ඉමෙසු ච සත්තසු අපරිහානියෙසු ධම්මෙසු වජ්ජී සන්දිස්සිස්සන්ති, වුද්ධියෙව, බ්‍රාහ්මණ, වජ්ජීනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානී’’ති.

१३५. तब भगवान ने मगध के महामात्य वर्षकार ब्राह्मण को संबोधित किया— “ब्राह्मण, एक समय मैं वैशाली के सारंदद चैत्य में विहार कर रहा था। वहाँ मैंने वज्जियों को ये सात अपरिहाणीय धर्म (पतन न होने वाले नियम) सिखाए थे। ब्राह्मण, जब तक ये सात अपरिहाणीय धर्म वज्जियों में बने रहेंगे और वज्जी इन सात अपरिहाणीय धर्मों का पालन करते रहेंगे, तब तक ब्राह्मण, वज्जियों की उन्नति ही अपेक्षित है, अवनति नहीं।”

එවං වුත්තෙ, වස්සකාරො බ්‍රාහ්මණො මගධමහාමත්තො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘එකමෙකෙනපි, භො ගොතම, අපරිහානියෙන ධම්මෙන සමන්නාගතානං වජ්ජීනං වුද්ධියෙව පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි. කො පන වාදො සත්තහි අපරිහානියෙහි ධම්මෙහි. අකරණීයාව, භො ගොතම, වජ්ජී රඤ්ඤා මාගධෙන අජාතසත්තුනා වෙදෙහිපුත්තෙන යදිදං යුද්ධස්ස, අඤ්ඤත්‍ර උපලාපනාය අඤ්ඤත්‍ර මිථුභෙදා. හන්ද ච දානි මයං, භො ගොතම, ගච්ඡාම, බහුකිච්චා මයං බහුකරණීයා’’ති. ‘‘යස්සදානි ත්වං, බ්‍රාහ්මණ, කාලං මඤ්ඤසී’’ති. අථ ඛො වස්සකාරො බ්‍රාහ්මණො මගධමහාමත්තො භගවතො භාසිතං අභිනන්දිත්වා අනුමොදිත්වා උට්ඨායාසනා පක්කාමි.

ऐसा कहे जाने पर, मगध के महामात्य वर्षकार ब्राह्मण ने भगवान से यह कहा— “हे गौतम, यदि वज्जी इनमें से केवल एक अपरिहाणीय धर्म से भी युक्त हों, तो उनकी उन्नति ही अपेक्षित है, अवनति नहीं; फिर सातों अपरिहाणीय धर्मों के बारे में तो कहना ही क्या! हे गौतम, मगधराज वैदेहीपुत्र अजातशत्रु वज्जियों को युद्ध के द्वारा नहीं जीत सकते, सिवाय कूटनीति (फुसलाने) या आपसी फूट डालने के। हे गौतम, अब हम चलते हैं, हमें बहुत कार्य और बहुत से कर्तव्य पूरे करने हैं।” “ब्राह्मण, अब तुम जैसा उचित समझो (जाने का समय जानो)।” तब मगध के महामात्य वर्षकार ब्राह्मण ने भगवान के वचनों का अभिनंदन और अनुमोदन किया, और आसन से उठकर चले गए।

භික්ඛුඅපරිහානියධම්මා

भिक्षुओं के अपरिहाणीय धर्म

136. අථ ඛො භගවා අචිරපක්කන්තෙ වස්සකාරෙ බ්‍රාහ්මණෙ මගධමහාමත්තෙ ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘ගච්ඡ ත්වං, ආනන්ද, යාවතිකා භික්ඛූ රාජගහං උපනිස්සාය විහරන්ති, තෙ සබ්බෙ උපට්ඨානසාලායං සන්නිපාතෙහී’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවතො පටිස්සුත්වා යාවතිකා භික්ඛූ රාජගහං උපනිස්සාය විහරන්ති, තෙ සබ්බෙ උපට්ඨානසාලායං සන්නිපාතෙත්වා යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි. එකමන්තං ඨිතො ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘සන්නිපතිතො, භන්තෙ, භික්ඛුසඞ්ඝො, යස්සදානි, භන්තෙ, භගවා කාලං මඤ්ඤතී’’ති.

१३६. तब मगध के महामात्य वर्षकार ब्राह्मण के जाने के कुछ ही समय बाद, भगवान ने आयुष्मान आनंद को संबोधित किया— “आनंद, जाओ, राजगृह के आसपास रहने वाले सभी भिक्षुओं को उपस्थान-शाला (सभा भवन) में एकत्रित करो।” “जी भन्ते,” कहकर आयुष्मान आनंद ने भगवान की आज्ञा स्वीकार की और राजगृह के आसपास रहने वाले सभी भिक्षुओं को उपस्थान-शाला में एकत्रित कर भगवान के पास पहुँचे; पहुँचकर भगवान को अभिवादन किया और एक ओर खड़े हो गए। एक ओर खड़े होकर आयुष्मान आनंद ने भगवान से यह कहा— “भन्ते, भिक्षु संघ एकत्रित हो गया है। भन्ते, अब भगवान जैसा उचित समझें (उपदेश का समय जानो)।”

අථ [Pg.65] ඛො භගවා උට්ඨායාසනා යෙන උපට්ඨානසාලා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි. නිසජ්ජ ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘සත්ත වො, භික්ඛවෙ, අපරිහානියෙ ධම්මෙ දෙසෙස්සාමි, තං සුණාථ, සාධුකං මනසිකරොථ, භාසිස්සාමී’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො තෙ භික්ඛූ භගවතො පච්චස්සොසුං. භගවා එතදවොච –

तब भगवान आसन से उठकर उपस्थान-शाला की ओर गए; वहाँ पहुँचकर बिछाए हुए आसन पर बैठ गए। बैठकर भगवान ने भिक्षुओं को संबोधित किया— “भिक्षुओं, मैं तुम्हें सात अपरिहाणीय धर्मों का उपदेश दूँगा, उन्हें सुनो, अच्छी तरह मन में धारण करो, मैं कहूँगा।” “जी भन्ते,” कहकर उन भिक्षुओं ने भगवान को उत्तर दिया। भगवान ने यह कहा—

‘‘යාවකීවඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ අභිණ්හං සන්නිපාතා සන්නිපාතබහුලා භවිස්සන්ති, වුද්ධියෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

“भिक्षुओं, जब तक भिक्षु बार-बार सभाएँ करेंगे और सभाओं में अधिक संख्या में एकत्रित होंगे, तब तक भिक्षुओं की उन्नति ही अपेक्षित है, अवनति नहीं।

‘‘යාවකීවඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ සමග්ගා සන්නිපතිස්සන්ති, සමග්ගා වුට්ඨහිස්සන්ති, සමග්ගා සඞ්ඝකරණීයානි කරිස්සන්ති, වුද්ධියෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

“भिक्षुओं, जब तक भिक्षु एकता के साथ एकत्रित होंगे, एकता के साथ सभा से उठेंगे और एकता के साथ संघ के कार्यों को करेंगे, तब तक भिक्षुओं की उन्नति ही अपेक्षित है, अवनति नहीं।

‘‘යාවකීවඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ අපඤ්ඤත්තං න පඤ්ඤපෙස්සන්ති, පඤ්ඤත්තං න සමුච්ඡින්දිස්සන්ති, යථාපඤ්ඤත්තෙසු සික්ඛාපදෙසු සමාදාය වත්තිස්සන්ති, වුද්ධියෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

“भिक्षुओं, जब तक भिक्षु जो प्रज्ञप्त (निर्धारित) नहीं है उसे प्रज्ञप्त नहीं करेंगे, जो प्रज्ञप्त है उसे रद्द नहीं करेंगे और प्रज्ञप्त शिक्षापदों (नियमों) के अनुसार आचरण करेंगे, तब तक भिक्षुओं की उन्नति ही अपेक्षित है, अवनति नहीं।

‘‘යාවකීවඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ යෙ තෙ භික්ඛූ ථෙරා රත්තඤ්ඤූ චිරපබ්බජිතා සඞ්ඝපිතරො සඞ්ඝපරිණායකා, තෙ සක්කරිස්සන්ති ගරුං කරිස්සන්ති මානෙස්සන්ති පූජෙස්සන්ති, තෙසඤ්ච සොතබ්බං මඤ්ඤිස්සන්ති, වුද්ධියෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

“भिक्षुओं, जब तक भिक्षु उन स्थविर भिक्षुओं का, जो अनुभवी (बहुश्रुत), चिर-प्रव्रजित, संघ के पिता और संघ के मार्गदर्शक हैं, सत्कार करेंगे, गुरु मानेंगे, सम्मान करेंगे, पूजा करेंगे और उनकी बात सुनने योग्य मानेंगे, तब तक भिक्षुओं की उन्नति ही अपेक्षित है, अवनति नहीं।

‘‘යාවකීවඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ උප්පන්නාය තණ්හාය පොනොබ්භවිකාය න වසං ගච්ඡිස්සන්ති, වුද්ධියෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

“भिक्षुओं, जब तक भिक्षु उत्पन्न हुई पुनर्जन्म देने वाली तृष्णा के वश में नहीं होंगे, तब तक भिक्षुओं की उन्नति ही अपेक्षित है, अवनति नहीं।

‘‘යාවකීවඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ ආරඤ්ඤකෙසු සෙනාසනෙසු සාපෙක්ඛා භවිස්සන්ති, වුද්ධියෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

“भिक्षुओं, जब तक भिक्षु वन-आवासों (आरण्यक शयनासनों) के प्रति प्रेम रखेंगे, तब तक भिक्षुओं की उन्नति ही अपेक्षित है, अवनति नहीं।

‘‘යාවකීවඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ පච්චත්තඤ්ඤෙව සතිං උපට්ඨපෙස්සන්ති – ‘කින්ති අනාගතා ච පෙසලා සබ්‍රහ්මචාරී ආගච්ඡෙය්‍යුං, ආගතා ච පෙසලා සබ්‍රහ්මචාරී ඵාසු විහරෙය්‍යු’න්ති. වුද්ධියෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

“भिक्षुओं, जब तक भिक्षु अपने भीतर यह स्मृति बनाए रखेंगे कि— ‘कैसे शीलवान सब्रह्मचारी जो अभी तक नहीं आए हैं वे आ सकें, और जो शीलवान सब्रह्मचारी आ चुके हैं वे सुखपूर्वक विहार कर सकें’, तब तक भिक्षुओं की उन्नति ही अपेक्षित है, अवनति नहीं।

‘‘යාවකීවඤ්ච, භික්ඛවෙ, ඉමෙ සත්ත අපරිහානියා ධම්මා භික්ඛූසු ඨස්සන්ති, ඉමෙසු ච සත්තසු අපරිහානියෙසු ධම්මෙසු භික්ඛූ සන්දිස්සිස්සන්ති, වුද්ධියෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

“भिक्षुओं, जब तक ये सात अपरिहाणीय धर्म भिक्षुओं में बने रहेंगे और भिक्षु इन सात अपरिहाणीय धर्मों का पालन करते रहेंगे, तब तक भिक्षुओं की उन्नति ही अपेक्षित है, अवनति नहीं।”

137. ‘‘අපරෙපි [Pg.66] වො, භික්ඛවෙ, සත්ත අපරිහානියෙ ධම්මෙ දෙසෙස්සාමි, තං සුණාථ, සාධුකං මනසිකරොථ, භාසිස්සාමී’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො තෙ භික්ඛූ භගවතො පච්චස්සොසුං. භගවා එතදවොච –

१३७. "भिक्षुओं! मैं तुम्हें सात अन्य अपरिहाणीय (पतन न होने वाले) धर्मों का उपदेश दूँगा। उसे सुनो, अच्छी तरह मन में धारण करो, मैं कहूँगा।" "भन्ते! बहुत अच्छा" कहकर उन भिक्षुओं ने भगवान को उत्तर दिया। भगवान ने यह कहा—

‘‘යාවකීවඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ න කම්මාරාමා භවිස්සන්ති න කම්මරතා න කම්මාරාමතමනුයුත්තා, වුද්ධියෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

"भिक्षुओं! जब तक भिक्षु कर्म (सांसारिक कार्यों) में सुख नहीं मानेंगे, कर्म में रत नहीं होंगे, कर्म में सुख मानने के अभ्यासी नहीं होंगे, तब तक भिक्षुओं की उन्नति ही निश्चित है, अवनति नहीं।"

‘‘යාවකීවඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ න භස්සාරාමා භවිස්සන්ති න භස්සරතා න භස්සාරාමතමනුයුත්තා, වුද්ධියෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

"भिक्षुओं! जब तक भिक्षु व्यर्थ की बातों में सुख नहीं मानेंगे, बातों में रत नहीं होंगे, बातों में सुख मानने के अभ्यासी नहीं होंगे, तब तक भिक्षुओं की उन्नति ही निश्चित है, अवनति नहीं।"

‘‘යාවකීවඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ න නිද්දාරාමා භවිස්සන්ති න නිද්දාරතා න නිද්දාරාමතමනුයුත්තා, වුද්ධියෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

"भिक्षुओं! जब तक भिक्षु निद्रा में सुख नहीं मानेंगे, निद्रा में रत नहीं होंगे, निद्रा में सुख मानने के अभ्यासी नहीं होंगे, तब तक भिक्षुओं की उन्नति ही निश्चित है, अवनति नहीं।"

‘‘යාවකීවඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ න සඞ්ගණිකාරාමා භවිස්සන්ති න සඞ්ගණිකරතා න සඞ්ගණිකාරාමතමනුයුත්තා, වුද්ධියෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

"भिक्षुओं! जब तक भिक्षु समूह में रहने में सुख नहीं मानेंगे, समूह में रत नहीं होंगे, समूह में सुख मानने के अभ्यासी नहीं होंगे, तब तक भिक्षुओं की उन्नति ही निश्चित है, अवनति नहीं।"

‘‘යාවකීවඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ න පාපිච්ඡා භවිස්සන්ති න පාපිකානං ඉච්ඡානං වසං ගතා, වුද්ධියෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

"भिक्षुओं! जब तक भिक्षु बुरी इच्छाओं वाले नहीं होंगे, बुरी इच्छाओं के वश में नहीं होंगे, तब तक भिक्षुओं की उन्नति ही निश्चित है, अवनति नहीं।"

‘‘යාවකීවඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ න පාපමිත්තා භවිස්සන්ති න පාපසහායා න පාපසම්පවඞ්කා, වුද්ධියෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

"भिक्षुओं! जब तक भिक्षु पाप-मित्रों वाले नहीं होंगे, पाप-साथियों वाले नहीं होंगे, पापियों की ओर झुकाव रखने वाले नहीं होंगे, तब तक भिक्षुओं की उन्नति ही निश्चित है, अवनति नहीं।"

‘‘යාවකීවඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ න ඔරමත්තකෙන විසෙසාධිගමෙන අන්තරාවොසානං ආපජ්ජිස්සන්ති, වුද්ධියෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

"भिक्षुओं! जब तक भिक्षु थोड़े से विशेष अधिगम (उपलब्धि) मात्र से संतुष्ट होकर अर्हत्व प्राप्त करने से पहले बीच में ही रुक नहीं जाएँगे, तब तक भिक्षुओं की उन्नति ही निश्चित है, अवनति नहीं।"

‘‘යාවකීවඤ්ච, භික්ඛවෙ, ඉමෙ සත්ත අපරිහානියා ධම්මා භික්ඛූසු ඨස්සන්ති, ඉමෙසු ච සත්තසු අපරිහානියෙසු ධම්මෙසු භික්ඛූ සන්දිස්සිස්සන්ති, වුද්ධියෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

"भिक्षुओं! जब तक ये सात अपरिहाणीय धर्म भिक्षुओं में बने रहेंगे और भिक्षु इन सात अपरिहाणीय धर्मों का पालन करते रहेंगे, तब तक भिक्षुओं की उन्नति ही निश्चित है, अवनति नहीं।"

138. ‘‘අපරෙපි වො, භික්ඛවෙ, සත්ත අපරිහානියෙ ධම්මෙ දෙසෙස්සාමි…පෙ… ‘‘යාවකීවඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ සද්ධා භවිස්සන්ති…පෙ… හිරිමනා භවිස්සන්ති… ඔත්තප්පී භවිස්සන්ති… බහුස්සුතා භවිස්සන්ති… ආරද්ධවීරියා භවිස්සන්ති… උපට්ඨිතස්සතී [Pg.67] භවිස්සන්ති… පඤ්ඤවන්තො භවිස්සන්ති, වුද්ධියෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි. යාවකීවඤ්ච, භික්ඛවෙ, ඉමෙ සත්ත අපරිහානියා ධම්මා භික්ඛූසු ඨස්සන්ති, ඉමෙසු ච සත්තසු අපරිහානියෙසු ධම්මෙසු භික්ඛූ සන්දිස්සිස්සන්ති, වුද්ධියෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

१३८. "भिक्षुओं! मैं तुम्हें सात अन्य अपरिहाणीय धर्मों का उपदेश दूँगा... जब तक भिक्षु श्रद्धावान होंगे... लज्जावान होंगे... पाप-भीरु होंगे... बहुश्रुत होंगे... उद्योगी होंगे... स्मृतिवान होंगे... प्रज्ञावान होंगे, तब तक भिक्षुओं की उन्नति ही निश्चित है, अवनति नहीं। भिक्षुओं! जब तक ये सात अपरिहाणीय धर्म भिक्षुओं में बने रहेंगे और भिक्षु इन सात अपरिहाणीय धर्मों का पालन करते रहेंगे, तब तक भिक्षुओं की उन्नति ही निश्चित है, अवनति नहीं।"

139. ‘‘අපරෙපි වො, භික්ඛවෙ, සත්ත අපරිහානියෙ ධම්මෙ දෙසෙස්සාමි, තං සුණාථ, සාධුකං මනසිකරොථ, භාසිස්සාමී’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො තෙ භික්ඛූ භගවතො පච්චස්සොසුං. භගවා එතදවොච –

१३९. "भिक्षुओं! मैं तुम्हें सात अन्य अपरिहाणीय धर्मों का उपदेश दूँगा। उसे सुनो, अच्छी तरह मन में धारण करो, मैं कहूँगा।" "भन्ते! बहुत अच्छा" कहकर उन भिक्षुओं ने भगवान को उत्तर दिया। भगवान ने यह कहा—

‘‘යාවකීවඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙස්සන්ති…පෙ… ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙස්සන්ති… වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙස්සන්ති… පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙස්සන්ති… පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙස්සන්ති… සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙස්සන්ති… උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගං භාවෙස්සන්ති, වුද්ධියෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

"भिक्षुओं! जब तक भिक्षु स्मृति-सम्बोज्झंग की भावना करेंगे... धर्म-विचय-सम्बोज्झंग की भावना करेंगे... वीर्य-सम्बोज्झंग की भावना करेंगे... प्रीति-सम्बोज्झंग की भावना करेंगे... प्रश्रब्धि-सम्बोज्झंग की भावना करेंगे... समाधि-सम्बोज्झंग की भावना करेंगे... उपेक्षा-सम्बोज्झंग की भावना करेंगे, तब तक भिक्षुओं की उन्नति ही निश्चित है, अवनति नहीं।"

‘‘යාවකීවඤ්ච, භික්ඛවෙ, ඉමෙ සත්ත අපරිහානියා ධම්මා භික්ඛූසු ඨස්සන්ති, ඉමෙසු ච සත්තසු අපරිහානියෙසු ධම්මෙසු භික්ඛූ සන්දිස්සිස්සන්ති, වුද්ධියෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං පාටිකඞ්ඛා නො පරිහානි.

"भिक्षुओं! जब तक ये सात अपरिहाणीय धर्म भिक्षुओं में बने रहेंगे और भिक्षु इन सात अपरिहाणीय धर्मों का पालन करते रहेंगे, तब तक भिक्षुओं की उन्नति ही निश्चित है, अवनति नहीं।"

140. ‘‘අපරෙපි වො, භික්ඛවෙ, සත්ත අපරිහානියෙ ධම්මෙ දෙසෙස්සාමි, තං සුණාථ, සාධුකං මනසිකරොථ, භාසිස්සාමී’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො තෙ භික්ඛූ භගවතො පච්චස්සොසුං. භගවා එතදවොච –

१४०. "भिक्षुओं! मैं तुम्हें सात अन्य अपरिहाणीय धर्मों का उपदेश दूँगा। उसे सुनो, अच्छी तरह मन में धारण करो, मैं कहूँगा।" "भन्ते! बहुत अच्छा" कहकर उन भिक्षुओं ने भगवान को उत्तर दिया। भगवान ने यह कहा—

‘‘යාවකීවඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ අනිච්චසඤ්ඤං භාවෙස්සන්ති…පෙ… අනත්තසඤ්ඤං භාවෙස්සන්ති… අසුභසඤ්ඤං භාවෙස්සන්ති… ආදීනවසඤ්ඤං භාවෙස්සන්ති… පහානසඤ්ඤං භාවෙස්සන්ති… විරාගසඤ්ඤං භාවෙස්සන්ති… නිරොධසඤ්ඤං භාවෙස්සන්ති, වුද්ධියෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

"भिक्षुओं! जब तक भिक्षु अनित्य-संज्ञा की भावना करेंगे... अनात्म-संज्ञा की भावना करेंगे... अशुचि-संज्ञा की भावना करेंगे... दोष-संज्ञा की भावना करेंगे... प्रहाण-संज्ञा की भावना करेंगे... विराग-संज्ञा की भावना करेंगे... निरोध-संज्ञा की भावना करेंगे, तब तक भिक्षुओं की उन्नति ही निश्चित है, अवनति नहीं।"

‘‘යාවකීවඤ්ච, භික්ඛවෙ, ඉමෙ සත්ත අපරිහානියා ධම්මා භික්ඛූසු ඨස්සන්ති, ඉමෙසු ච සත්තසු අපරිහානියෙසු ධම්මෙසු භික්ඛූ සන්දිස්සිස්සන්ති, වුද්ධියෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

"भिक्षुओं! जब तक ये सात अपरिहाणीय धर्म भिक्षुओं में बने रहेंगे और भिक्षु इन सात अपरिहाणीय धर्मों का पालन करते रहेंगे, तब तक भिक्षुओं की उन्नति ही निश्चित है, अवनति नहीं।"

141. ‘‘ඡ, වො භික්ඛවෙ, අපරිහානියෙ ධම්මෙ දෙසෙස්සාමි, තං සුණාථ, සාධුකං මනසිකරොථ, භාසිස්සාමී’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො තෙ භික්ඛූ භගවතො පච්චස්සොසුං. භගවා එතදවොච –

१४१. "भिक्षुओं! मैं तुम्हें छह अपरिहाणीय धर्मों का उपदेश दूँगा। उसे सुनो, अच्छी तरह मन में धारण करो, मैं कहूँगा।" "भन्ते! बहुत अच्छा" कहकर उन भिक्षुओं ने भगवान को उत्तर दिया। भगवान ने यह कहा—

‘‘යාවකීවඤ්ච[Pg.68], භික්ඛවෙ, භික්ඛූ මෙත්තං කායකම්මං පච්චුපට්ඨාපෙස්සන්ති සබ්‍රහ්මචාරීසු ආවි චෙව රහො ච, වුද්ධියෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

"भिक्षुओं! जब तक भिक्षु अपने साथी ब्रह्मचारियों के प्रति प्रत्यक्ष और परोक्ष दोनों ही प्रकार से मैत्रीपूर्ण काय-कर्म उपस्थित रखेंगे, तब तक भिक्षुओं की उन्नति ही निश्चित है, अवनति नहीं।"

‘‘යාවකීවඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ මෙත්තං වචීකම්මං පච්චුපට්ඨාපෙස්සන්ති …පෙ… මෙත්තං මනොකම්මං පච්චුපට්ඨාපෙස්සන්ති සබ්‍රහ්මචාරීසු ආවි චෙව රහො ච, වුද්ධියෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

"भिक्षुओं! जब तक भिक्षु अपने साथी ब्रह्मचारियों के प्रति प्रत्यक्ष और परोक्ष दोनों ही प्रकार से मैत्रीपूर्ण वाक्-कर्म उपस्थित रखेंगे... मैत्रीपूर्ण मन-कर्म उपस्थित रखेंगे, तब तक भिक्षुओं की उन्नति ही निश्चित है, अवनति नहीं।"

‘‘යාවකීවඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ, යෙ තෙ ලාභා ධම්මිකා ධම්මලද්ධා අන්තමසො පත්තපරියාපන්නමත්තම්පි තථාරූපෙහි ලාභෙහි අප්පටිවිභත්තභොගී භවිස්සන්ති සීලවන්තෙහි සබ්‍රහ්මචාරීහි සාධාරණභොගී, වුද්ධියෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

हे भिक्षुओं! जब तक भिक्षु धर्म के अनुसार न्यायपूर्वक प्राप्त लाभों को, यहाँ तक कि अपने पात्र में आए भोजन मात्र को भी, बिना किसी भेदभाव के अपने शीलवान सब्रह्मचारियों के साथ साझा करके उपयोग करेंगे, तब तक, हे भिक्षुओं! भिक्षुओं की उन्नति ही अपेक्षित है, अवनति नहीं।

‘‘යාවකීවඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ යානි කානි සීලානි අඛණ්ඩානි අච්ඡිද්දානි අසබලානි අකම්මාසානි භුජිස්සානි විඤ්ඤූපසත්ථානි අපරාමට්ඨානි සමාධිසංවත්තනිකානි තථාරූපෙසු සීලෙසු සීලසාමඤ්ඤගතා විහරිස්සන්ති සබ්‍රහ්මචාරීහි ආවි චෙව රහො ච, වුද්ධියෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

हे भिक्षुओं! जब तक भिक्षु उन शीलों में, जो अखंड, अछिद्र, धब्बे-रहित, निर्मल, (तृष्णा से) मुक्त, विद्वानों द्वारा प्रशंसित, (तृष्णा और दृष्टि से) अपरामृष्ट और समाधि के सहायक हैं; ऐसे शीलों में अपने सब्रह्मचारियों के साथ प्रकट और गुप्त रूप से समानता के साथ विहार करेंगे, तब तक, हे भिक्षुओं! भिक्षुओं की उन्नति ही अपेक्षित है, अवनति नहीं।

‘‘යාවකීවඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛූ යායං දිට්ඨි අරියා නිය්‍යානිකා, නිය්‍යාති තක්කරස්ස සම්මා දුක්ඛක්ඛයාය, තථාරූපාය දිට්ඨියා දිට්ඨිසාමඤ්ඤගතා විහරිස්සන්ති සබ්‍රහ්මචාරීහි ආවි චෙව රහො ච, වුද්ධියෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානි.

हे भिक्षुओं! जब तक भिक्षु उस आर्य और निर्याणिक (मोक्षगामी) दृष्टि में, जो उसका पालन करने वाले को पूर्णतः दुखों के क्षय की ओर ले जाती है; ऐसी दृष्टि में अपने सब्रह्मचारियों के साथ प्रकट और गुप्त रूप से समानता के साथ विहार करेंगे, तब तक, हे भिक्षुओं! भिक्षुओं की उन्नति ही अपेक्षित है, अवनति नहीं।

‘‘යාවකීවඤ්ච, භික්ඛවෙ, ඉමෙ ඡ අපරිහානියා ධම්මා භික්ඛූසු ඨස්සන්ති, ඉමෙසු ච ඡසු අපරිහානියෙසු ධම්මෙසු භික්ඛූ සන්දිස්සිස්සන්ති, වුද්ධියෙව, භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං පාටිකඞ්ඛා, නො පරිහානී’’ති.

हे भिक्षुओं! जब तक ये छह अपरिहाणीय धर्म भिक्षुओं में बने रहेंगे और जब तक भिक्षु इन छह अपरिहाणीय धर्मों में संलग्न दिखाई देंगे, तब तक, हे भिक्षुओं! भिक्षुओं की उन्नति ही अपेक्षित है, अवनति नहीं।

142. තත්‍ර සුදං භගවා රාජගහෙ විහරන්තො ගිජ්ඣකූටෙ පබ්බතෙ එතදෙව බහුලං භික්ඛූනං ධම්මිං කථං කරොති – ‘‘ඉති සීලං, ඉති සමාධි, ඉති පඤ්ඤා. සීලපරිභාවිතො සමාධි මහප්ඵලො හොති මහානිසංසො. සමාධිපරිභාවිතා පඤ්ඤා මහප්ඵලා හොති මහානිසංසා. පඤ්ඤාපරිභාවිතං චිත්තං සම්මදෙව ආසවෙහි විමුච්චති, සෙය්‍යථිදං – කාමාසවා, භවාසවා, අවිජ්ජාසවා’’ති.

१४२. वहाँ राजगृह में गृध्रकूट पर्वत पर विहार करते हुए भगवान भिक्षुओं को अक्सर यही धर्म-चर्चा सुनाते थे— 'ऐसा शील है, ऐसी समाधि है, ऐसी प्रज्ञा है। शील से पुष्ट समाधि महाफलदायी और अत्यंत लाभप्रद होती है। समाधि से पुष्ट प्रज्ञा महाफलदायी और अत्यंत लाभप्रद होती है। प्रज्ञा से पुष्ट चित्त आस्रवों से भली-भाँति मुक्त हो जाता है, जैसे कि— कामास्रव, भवास्रव और अविद्यास्रव।'

143. අථ [Pg.69] ඛො භගවා රාජගහෙ යථාභිරන්තං විහරිත්වා ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘ආයාමානන්ද, යෙන අම්බලට්ඨිකා තෙනුපසඞ්කමිස්සාමා’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවතො පච්චස්සොසි. අථ ඛො භගවා මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං යෙන අම්බලට්ඨිකා තදවසරි. තත්‍ර සුදං භගවා අම්බලට්ඨිකායං විහරති රාජාගාරකෙ. තත්‍රාපි සුදං භගවා අම්බලට්ඨිකායං විහරන්තො රාජාගාරකෙ එතදෙව බහුලං භික්ඛූනං ධම්මිං කථං කරොති – ‘‘ඉති සීලං ඉති සමාධි ඉති පඤ්ඤා. සීලපරිභාවිතො සමාධි මහප්ඵලො හොති මහානිසංසො. සමාධිපරිභාවිතා පඤ්ඤා මහප්ඵලා හොති මහානිසංසා. පඤ්ඤාපරිභාවිතං චිත්තං සම්මදෙව ආසවෙහි විමුච්චති, සෙය්‍යථිදං – කාමාසවා, භවාසවා, අවිජ්ජාසවා’’ති.

१४३. तब भगवान राजगृह में इच्छानुसार विहार करने के बाद आयुष्मान आनंद से बोले— 'आओ आनंद! जहाँ अम्बलट्ठिका है, वहाँ चलें।' आयुष्मान आनंद ने 'जी भन्ते' कहकर भगवान को उत्तर दिया। तब भगवान एक बड़े भिक्षु-संघ के साथ अम्बलट्ठिका पहुँचे। वहाँ भगवान अम्बलट्ठिका के राजागारक (राजकीय विश्रामालय) में ठहरे। वहाँ भी भगवान अम्बलट्ठिका के राजागारक में विहार करते हुए भिक्षुओं को अक्सर यही धर्म-चर्चा सुनाते थे— 'ऐसा शील है, ऐसी समाधि है, ऐसी प्रज्ञा है। शील से पुष्ट समाधि महाफलदायी और अत्यंत लाभप्रद होती है। समाधि से पुष्ट प्रज्ञा महाफलदायी और अत्यंत लाभप्रद होती है। प्रज्ञा से पुष्ट चित्त आस्रवों से भली-भाँति मुक्त हो जाता है, जैसे कि— कामास्रव, भवास्रव और अविद्यास्रव।'

144. අථ ඛො භගවා අම්බලට්ඨිකායං යථාභිරන්තං විහරිත්වා ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘ආයාමානන්ද, යෙන නාළන්දා තෙනුපසඞ්කමිස්සාමා’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවතො පච්චස්සොසි. අථ ඛො භගවා මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං යෙන නාළන්දා තදවසරි, තත්‍ර සුදං භගවා නාළන්දායං විහරති පාවාරිකම්බවනෙ.

१४४. तब भगवान अम्बलट्ठिका में इच्छानुसार विहार करने के बाद आयुष्मान आनंद से बोले— 'आओ आनंद! जहाँ नालंदा है, वहाँ चलें।' आयुष्मान आनंद ने 'जी भन्ते' कहकर भगवान को उत्तर दिया। तब भगवान एक बड़े भिक्षु-संघ के साथ नालंदा पहुँचे। वहाँ भगवान नालंदा में पावारिक के आम्रवन में ठहरे।

සාරිපුත්තසීහනාදො

सारिपुत्र का सिंहनाद

145. අථ ඛො ආයස්මා සාරිපුත්තො යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නො ඛො ආයස්මා සාරිපුත්තො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘එවං පසන්නො අහං, භන්තෙ, භගවති; න චාහු න ච භවිස්සති න චෙතරහි විජ්ජති අඤ්ඤො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා භගවතා භිය්‍යොභිඤ්ඤතරො යදිදං සම්බොධිය’’න්ති. ‘‘උළාරා ඛො තෙ අයං, සාරිපුත්ත, ආසභී වාචා භාසිතා, එකංසො ගහිතො, සීහනාදො නදිතො – ‘එවංපසන්නො අහං, භන්තෙ, භගවති; න චාහු න ච භවිස්සති න චෙතරහි විජ්ජති අඤ්ඤො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා භගවතා භිය්‍යොභිඤ්ඤතරො යදිදං සම්බොධිය’න්ති.

१४५. तब आयुष्मान सारिपुत्र जहाँ भगवान थे, वहाँ आए; आकर भगवान को अभिवादन कर एक ओर बैठ गए। एक ओर बैठे हुए आयुष्मान सारिपुत्र ने भगवान से यह कहा— 'भन्ते! मेरा भगवान में ऐसा विश्वास है कि सम्बोधि के विषय में भगवान से अधिक श्रेष्ठ और कोई दूसरा श्रमण या ब्राह्मण न पहले हुआ है, न भविष्य में होगा और न ही अभी वर्तमान में विद्यमान है।' भगवान ने कहा— 'सारिपुत्र! तुमने यह बहुत उदार और निर्भीक वाणी कही है, तुमने एक निश्चित पक्ष लिया है और यह सिंहनाद किया है कि— भन्ते! मेरा भगवान में ऐसा विश्वास है कि सम्बोधि के विषय में भगवान से अधिक श्रेष्ठ और कोई दूसरा श्रमण या ब्राह्मण न पहले हुआ है, न भविष्य में होगा और न ही अभी वर्तमान में विद्यमान है।'

‘‘කිං [Pg.70] තෙ, සාරිපුත්ත, යෙ තෙ අහෙසුං අතීතමද්ධානං අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා, සබ්බෙ තෙ භගවන්තො චෙතසා චෙතො පරිච්ච විදිතා – ‘එවංසීලා තෙ භගවන්තො අහෙසුං ඉතිපි, එවංධම්මා එවංපඤ්ඤා එවංවිහාරී එවංවිමුත්තා තෙ භගවන්තො අහෙසුං ඉතිපී’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’.

'सारिपुत्र! क्या तुमने अतीत काल के उन सभी अर्हत् सम्यक्-सम्बुद्धों को अपने चित्त से उनके चित्त को जानकर जान लिया है कि— उन भगवानों का शील ऐसा था, उनका धर्म ऐसा था, उनकी प्रज्ञा ऐसी थी, उनका विहार ऐसा था और उनकी विमुक्ति ऐसी थी?' 'नहीं भन्ते!'

‘‘කිං පන තෙ, සාරිපුත්ත, යෙ තෙ භවිස්සන්ති අනාගතමද්ධානං අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා, සබ්බෙ තෙ භගවන්තො චෙතසා චෙතො පරිච්ච විදිතා – ‘එවංසීලා තෙ භගවන්තො භවිස්සන්ති ඉතිපි, එවංධම්මා එවංපඤ්ඤා එවංවිහාරී එවංවිමුත්තා තෙ භගවන්තො භවිස්සන්ති ඉතිපී’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’.

'तो सारिपुत्र! क्या तुमने भविष्य काल में होने वाले उन सभी अर्हत् सम्यक्-सम्बुद्धों को अपने चित्त से उनके चित्त को जानकर जान लिया है कि— उन भगवानों का शील ऐसा होगा, उनका धर्म ऐसा होगा, उनकी प्रज्ञा ऐसी होगी, उनका विहार ऐसा होगा और उनकी विमुक्ति ऐसी होगी?' 'नहीं भन्ते!'

‘‘කිං පන තෙ, සාරිපුත්ත, අහං එතරහි අරහං සම්මාසම්බුද්ධො චෙතසා චෙතො පරිච්ච විදිතො – ‘‘එවංසීලො භගවා ඉතිපි, එවංධම්මො එවංපඤ්ඤො එවංවිහාරී එවංවිමුත්තො භගවා ඉතිපී’’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’.

'तो सारिपुत्र! क्या तुमने वर्तमान में अर्हत् सम्यक्-सम्बुद्ध मुझ (बुद्ध) को अपने चित्त से मेरे चित्त को जानकर जान लिया है कि— भगवान का शील ऐसा है, उनका धर्म ऐसा है, उनकी प्रज्ञा ऐसी है, उनका विहार ऐसा है और उनकी विमुक्ति ऐसी है?' 'नहीं भन्ते!'

‘‘එත්ථ ච හි තෙ, සාරිපුත්ත, අතීතානාගතපච්චුප්පන්නෙසු අරහන්තෙසු සම්මාසම්බුද්ධෙසු චෙතොපරියඤාණං නත්ථි. අථ කිඤ්චරහි තෙ අයං, සාරිපුත්ත, උළාරා ආසභී වාචා භාසිතා, එකංසො ගහිතො, සීහනාදො නදිතො – ‘එවංපසන්නො අහං, භන්තෙ, භගවති; න චාහු න ච භවිස්සති න චෙතරහි විජ්ජති අඤ්ඤො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා භගවතා භිය්‍යොභිඤ්ඤතරො යදිදං සම්බොධිය’’’න්ති?

"हे सारिपुत्र! यहाँ तुम्हारे पास अतीत, अनागत और वर्तमान के अर्हत सम्यक्सम्बुद्धों के विषय में उनके चित्त को जानने वाला ज्ञान (चेतोपरियज्ञान) नहीं है। फिर, हे सारिपुत्र! तुमने यह उदार, श्रेष्ठ वाणी क्यों कही, यह एकांत (निश्चित) पक्ष क्यों ग्रहण किया और यह सिंहनाद क्यों किया कि— 'भन्ते! मैं भगवान पर इस प्रकार प्रसन्न हूँ कि सम्बोधि के विषय में भगवान से अधिक श्रेष्ठ अन्य कोई श्रमण या ब्राह्मण न हुआ है, न होगा और न ही वर्तमान में विद्यमान है'?"

146. ‘‘න ඛො මෙ, භන්තෙ, අතීතානාගතපච්චුප්පන්නෙසු අරහන්තෙසු සම්මාසම්බුද්ධෙසු චෙතොපරියඤාණං අත්ථි, අපි ච මෙ ධම්මන්වයො විදිතො. සෙය්‍යථාපි, භන්තෙ, රඤ්ඤො පච්චන්තිමං නගරං දළ්හුද්ධාපං දළ්හපාකාරතොරණං එකද්වාරං, තත්‍රස්ස දොවාරිකො පණ්ඩිතො වියත්තො මෙධාවී අඤ්ඤාතානං නිවාරෙතා ඤාතානං පවෙසෙතා. සො තස්ස නගරස්ස සමන්තා අනුපරියායපථං අනුක්කමමානො න පස්සෙය්‍ය පාකාරසන්ධිං වා පාකාරවිවරං වා, අන්තමසො බිළාරනික්ඛමනමත්තම්පි. තස්ස එවමස්ස – ‘යෙ ඛො කෙචි ඔළාරිකා පාණා ඉමං නගරං පවිසන්ති වා නික්ඛමන්ති වා, සබ්බෙ තෙ ඉමිනාව ද්වාරෙන පවිසන්ති වා නික්ඛමන්ති වා’ති. එවමෙව ඛො මෙ, භන්තෙ, ධම්මන්වයො විදිතො – ‘යෙ තෙ, භන්තෙ, අහෙසුං අතීතමද්ධානං අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා[Pg.71], සබ්බෙ තෙ භගවන්තො පඤ්ච නීවරණෙ පහාය චෙතසො උපක්කිලෙසෙ පඤ්ඤාය දුබ්බලීකරණෙ චතූසු සතිපට්ඨානෙසු සුපතිට්ඨිතචිත්තා සත්තබොජ්ඣඞ්ගෙ යථාභූතං භාවෙත්වා අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුජ්ඣිංසු. යෙපි තෙ, භන්තෙ, භවිස්සන්ති අනාගතමද්ධානං අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා, සබ්බෙ තෙ භගවන්තො පඤ්ච නීවරණෙ පහාය චෙතසො උපක්කිලෙසෙ පඤ්ඤාය දුබ්බලීකරණෙ චතූසු සතිපට්ඨානෙසු සුපතිට්ඨිතචිත්තා සත්ත බොජ්ඣඞ්ගෙ යථාභූතං භාවෙත්වා අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුජ්ඣිස්සන්ති. භගවාපි, භන්තෙ, එතරහි අරහං සම්මාසම්බුද්ධො පඤ්ච නීවරණෙ පහාය චෙතසො උපක්කිලෙසෙ පඤ්ඤාය දුබ්බලීකරණෙ චතූසු සතිපට්ඨානෙසු සුපතිට්ඨිතචිත්තො සත්ත බොජ්ඣඞ්ගෙ යථාභූතං භාවෙත්වා අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධො’’’ති.

१४६. "भन्ते! मेरे पास अतीत, अनागत और वर्तमान के अर्हत सम्यक्सम्बुद्धों के विषय में उनके चित्त को जानने वाला ज्ञान नहीं है, किन्तु मुझे धर्म-अन्वय (धर्म का तर्क) ज्ञात है। भन्ते! जैसे किसी राजा का कोई सीमावर्ती नगर हो, जिसकी नींव सुदृढ़ हो, दीवारें और तोरण सुदृढ़ हों और जिसमें केवल एक ही द्वार हो। वहाँ कोई चतुर, निपुण और बुद्धिमान द्वारपाल हो, जो अपरिचितों को रोके और परिचितों को प्रवेश दे। वह उस नगर के चारों ओर घूमने वाले मार्ग पर चलते हुए दीवार में कोई जोड़ या छेद न देखे, यहाँ तक कि बिल्ली के निकलने योग्य भी न हो। उसे ऐसा विचार हो— 'जो भी कोई बड़े प्राणी इस नगर में प्रवेश करते हैं या निकलते हैं, वे सभी इसी द्वार से प्रवेश करते हैं या निकलते हैं'। भन्ते! इसी प्रकार मुझे धर्म-अन्वय ज्ञात है— 'भन्ते! अतीत काल में जो भी अर्हत सम्यक्सम्बुद्ध हुए, उन सभी भगवानों ने चित्त के उपक्लेशों और प्रज्ञा को दुर्बल करने वाले पाँच नीवरणों को त्याग कर, चारों स्मृति-प्रस्थानों में सुप्रतिष्ठित चित्त वाले होकर, सात बोध्यंगों की यथार्थ रूप से भावना कर, अनुत्तर सम्यक्सम्बोधि को प्राप्त किया। भन्ते! भविष्य काल में भी जो अर्हत सम्यक्सम्बुद्ध होंगे, वे सभी भगवान पाँच नीवरणों को त्याग कर, चारों स्मृति-प्रस्थानों में सुप्रतिष्ठित चित्त वाले होकर, सात बोध्यंगों की यथार्थ रूप से भावना कर, अनुत्तर सम्यक्सम्बोधि को प्राप्त करेंगे। भन्ते! वर्तमान में भी भगवान अर्हत सम्यक्सम्बुद्ध हैं, उन्होंने भी पाँच नीवरणों को त्याग कर, चारों स्मृति-प्रस्थानों में सुप्रतिष्ठित चित्त वाले होकर, सात बोध्यंगों की यथार्थ रूप से भावना कर, अनुत्तर सम्यक्सम्बोधि को प्राप्त किया है'।"

147. තත්‍රපි සුදං භගවා නාළන්දායං විහරන්තො පාවාරිකම්බවනෙ එතදෙව බහුලං භික්ඛූනං ධම්මිං කථං කරොති – ‘‘ඉති සීලං, ඉති සමාධි, ඉති පඤ්ඤා. සීලපරිභාවිතො සමාධි මහප්ඵලො හොති මහානිසංසො. සමාධිපරිභාවිතා පඤ්ඤා මහප්ඵලා හොති මහානිසංසා. පඤ්ඤාපරිභාවිතං චිත්තං සම්මදෙව ආසවෙහි විමුච්චති, සෙය්‍යථිදං – කාමාසවා, භවාසවා, අවිජ්ජාසවා’’ති.

१४७. वहाँ नालंदा के पावारिक आम्रवन में विहार करते हुए भगवान भिक्षुओं को बहुधा यही धर्म-कथा सुनाते थे— "ऐसा शील है, ऐसा समाधि है, ऐसी प्रज्ञा है। शील से परिभावित समाधि महाफलदायी और महा-अनुशंस वाली होती है। समाधि से परिभावित प्रज्ञा महाफलदायी और महा-अनुशंस वाली होती है। प्रज्ञा से परिभावित चित्त आस्रवों से भली-भाँति मुक्त हो जाता है, जैसे कि— कामास्रव, भवास्रव और अविद्यास्रव।"

දුස්සීලආදීනවා

दुःशील (शीलहीनता) के दोष

148. අථ ඛො භගවා නාළන්දායං යථාභිරන්තං විහරිත්වා ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘ආයාමානන්ද, යෙන පාටලිගාමො තෙනුපසඞ්කමිස්සාමා’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවතො පච්චස්සොසි. අථ ඛො භගවා මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං යෙන පාටලිගාමො තදවසරි. අස්සොසුං ඛො පාටලිගාමිකා උපාසකා – ‘‘භගවා කිර පාටලිගාමං අනුප්පත්තො’’ති. අථ ඛො පාටලිගාමිකා උපාසකා යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමිංසු; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු. එකමන්තං නිසින්නා ඛො පාටලිගාමිකා උපාසකා භගවන්තං එතදවොචුං – ‘‘අධිවාසෙතු නො, භන්තෙ, භගවා ආවසථාගාර’’න්ති. අධිවාසෙසි භගවා තුණ්හීභාවෙන. අථ ඛො පාටලිගාමිකා උපාසකා භගවතො අධිවාසනං විදිත්වා උට්ඨායාසනා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා යෙන ආවසථාගාරං තෙනුපසඞ්කමිංසු; උපසඞ්කමිත්වා සබ්බසන්ථරිං [Pg.72] ආවසථාගාරං සන්ථරිත්වා ආසනානි පඤ්ඤපෙත්වා උදකමණිකං පතිට්ඨාපෙත්වා තෙලපදීපං ආරොපෙත්වා යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමිංසු, උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං අට්ඨංසු. එකමන්තං ඨිතා ඛො පාටලිගාමිකා උපාසකා භගවන්තං එතදවොචුං – ‘‘සබ්බසන්ථරිසන්ථතං, භන්තෙ, ආවසථාගාරං, ආසනානි පඤ්ඤත්තානි, උදකමණිකො පතිට්ඨාපිතො, තෙලපදීපො ආරොපිතො; යස්සදානි, භන්තෙ, භගවා කාලං මඤ්ඤතී’’ති. අථ ඛො භගවා සායන්හසමයං. නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙන යෙන ආවසථාගාරං තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා පාදෙ පක්ඛාලෙත්වා ආවසථාගාරං පවිසිත්වා මජ්ඣිමං ථම්භං නිස්සාය පුරත්ථාභිමුඛො නිසීදි. භික්ඛුසඞ්ඝොපි ඛො පාදෙ පක්ඛාලෙත්වා ආවසථාගාරං පවිසිත්වා පච්ඡිමං භිත්තිං නිස්සාය පුරත්ථාභිමුඛො නිසීදි භගවන්තමෙව පුරක්ඛත්වා. පාටලිගාමිකාපි ඛො උපාසකා පාදෙ පක්ඛාලෙත්වා ආවසථාගාරං පවිසිත්වා පුරත්ථිමං භිත්තිං නිස්සාය පච්ඡිමාභිමුඛා නිසීදිංසු භගවන්තමෙව පුරක්ඛත්වා.

१४८. तब भगवान नालंदा में यथेच्छ विहार कर आयुष्मान् आनंद से बोले— "आओ आनंद! जहाँ पाटलिग्राम है, वहाँ चलें।" आयुष्मान् आनंद ने "जी भन्ते" कहकर भगवान को उत्तर दिया। तब भगवान एक बड़े भिक्षु-संघ के साथ पाटलिग्राम पहुँचे। पाटलिग्राम के उपासकों ने सुना— "भगवान पाटलिग्राम पधारे हैं।" तब पाटलिग्राम के उपासक जहाँ भगवान थे, वहाँ आए; आकर भगवान को अभिवादन कर एक ओर बैठ गए। एक ओर बैठे हुए पाटलिग्राम के उपासकों ने भगवान से यह कहा— "भन्ते! भगवान हमारे विश्रामागार (अतिथि-गृह) को स्वीकार करें।" भगवान ने मौन रहकर स्वीकार किया। तब पाटलिग्राम के उपासक भगवान की स्वीकृति जानकर आसन से उठे, भगवान को अभिवादन कर प्रदक्षिणा की और जहाँ विश्रामागार था, वहाँ गए। वहाँ जाकर उन्होंने पूरे विश्रामागार में बिछौने बिछाए, आसन लगाए, पानी का घड़ा रखा और तेल का दीपक जलाया। फिर वे जहाँ भगवान थे, वहाँ आए और भगवान को अभिवादन कर एक ओर खड़े हो गए। एक ओर खड़े होकर पाटलिग्राम के उपासकों ने भगवान से यह कहा— "भन्ते! विश्रामागार में सब ओर बिछौने बिछा दिए गए हैं, आसन लगा दिए गए हैं, पानी का घड़ा रख दिया गया है और तेल का दीपक जला दिया गया है। भन्ते! अब भगवान जैसा उचित समय समझें (वैसा करें)।" तब भगवान ने सायंकाल के समय निवाहन कर, पात्र-चीवर लेकर भिक्षु-संघ के साथ जहाँ विश्रामागार था, वहाँ गए। वहाँ पहुँचकर पैर धोकर विश्रामागार में प्रवेश किया और बीच के खंभे का सहारा लेकर पूर्व की ओर मुख करके बैठ गए। भिक्षु-संघ ने भी पैर धोकर विश्रामागार में प्रवेश किया और पश्चिम की दीवार का सहारा लेकर, भगवान को ही सामने रखकर, पूर्व की ओर मुख करके बैठ गए। पाटलिग्राम के उपासक भी पैर धोकर विश्रामागार में प्रवेश कर, पूर्व की दीवार का सहारा लेकर, भगवान को ही सामने रखकर, पश्चिम की ओर मुख करके बैठ गए।

149. අථ ඛො භගවා පාටලිගාමිකෙ උපාසකෙ ආමන්තෙසි – ‘‘පඤ්චිමෙ, ගහපතයො, ආදීනවා දුස්සීලස්ස සීලවිපත්තියා. කතමෙ පඤ්ච? ඉධ, ගහපතයො, දුස්සීලො සීලවිපන්නො පමාදාධිකරණං මහතිං භොගජානිං නිගච්ඡති. අයං පඨමො ආදීනවො දුස්සීලස්ස සීලවිපත්තියා.

१४९. तब भगवान ने पाटलिग्राम के उपासकों को संबोधित किया— "गृहपतियों, शील-रहित व्यक्ति के शील-विपत्ति (शील के पतन) के ये पांच दोष हैं। कौन से पांच? यहाँ, गृहपतियों, शील-रहित और शील-भ्रष्ट व्यक्ति प्रमाद के कारण भारी धन-हानि को प्राप्त होता है। शील-रहित व्यक्ति की शील-विपत्ति का यह पहला दोष है।"

‘‘පුන චපරං, ගහපතයො, දුස්සීලස්ස සීලවිපන්නස්ස පාපකො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගච්ඡති. අයං දුතියො ආදීනවො දුස්සීලස්ස සීලවිපත්තියා.

"फिर और भी, गृहपतियों, शील-रहित और शील-भ्रष्ट व्यक्ति की बुरी कीर्ति (अपयश) फैलती है। शील-रहित व्यक्ति की शील-विपत्ति का यह दूसरा दोष है।"

‘‘පුන චපරං, ගහපතයො, දුස්සීලො සීලවිපන්නො යඤ්ඤදෙව පරිසං උපසඞ්කමති – යදි ඛත්තියපරිසං යදි බ්‍රාහ්මණපරිසං යදි ගහපතිපරිසං යදි සමණපරිසං – අවිසාරදො උපසඞ්කමති මඞ්කුභූතො. අයං තතියො ආදීනවො දුස්සීලස්ස සීලවිපත්තියා.

"फिर और भी, गृहपतियों, शील-रहित और शील-भ्रष्ट व्यक्ति जिस किसी भी परिषद में जाता है—चाहे क्षत्रिय परिषद हो, ब्राह्मण परिषद हो, गृहपति परिषद हो या श्रमण परिषद हो—वह आत्मविश्वास-रहित और संकुचित (लज्जित) होकर जाता है। शील-रहित व्यक्ति की शील-विपत्ति का यह तीसरा दोष है।"

‘‘පුන චපරං, ගහපතයො, දුස්සීලො සීලවිපන්නො සම්මූළ්හො කාලඞ්කරොති. අයං චතුත්ථො ආදීනවො දුස්සීලස්ස සීලවිපත්තියා.

"फिर और भी, गृहपतियों, शील-रहित और शील-भ्रष्ट व्यक्ति सम्मोहित (भ्रमित) होकर मृत्यु को प्राप्त होता है। शील-रहित व्यक्ति की शील-विपत्ति का यह चौथा दोष है।"

‘‘පුන [Pg.73] චපරං, ගහපතයො, දුස්සීලො සීලවිපන්නො කායස්ස භෙදා පරං මරණා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං නිරයං උපපජ්ජති. අයං පඤ්චමො ආදීනවො දුස්සීලස්ස සීලවිපත්තියා. ඉමෙ ඛො, ගහපතයො, පඤ්ච ආදීනවා දුස්සීලස්ස සීලවිපත්තියා.

"फिर और भी, गृहपतियों, शील-रहित और शील-भ्रष्ट व्यक्ति शरीर के भेद होने पर, मृत्यु के पश्चात, अपाय, दुर्गति, विनिपात और नरक में उत्पन्न होता है। गृहपतियों, शील-रहित व्यक्ति की शील-विपत्ति के ये ही पांच दोष हैं।"

සීලවන්තආනිසංස

शीलवान के आनृशंस (लाभ)

150. ‘‘පඤ්චිමෙ, ගහපතයො, ආනිසංසා සීලවතො සීලසම්පදාය. කතමෙ පඤ්ච? ඉධ, ගහපතයො, සීලවා සීලසම්පන්නො අප්පමාදාධිකරණං මහන්තං භොගක්ඛන්ධං අධිගච්ඡති. අයං පඨමො ආනිසංසො සීලවතො සීලසම්පදාය.

१५०. "गृहपतियों, शीलवान की शील-संपदा के ये पांच आनृशंस (लाभ) हैं। कौन से पांच? यहाँ, गृहपतियों, शीलवान और शील-संपन्न व्यक्ति अप्रमाद के कारण महान भोग-स्कंध (विशाल धन-राशि) प्राप्त करता है। शीलवान की शील-संपदा का यह पहला लाभ है।"

‘‘පුන චපරං, ගහපතයො, සීලවතො සීලසම්පන්නස්ස කල්‍යාණො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගච්ඡති. අයං දුතියො ආනිසංසො සීලවතො සීලසම්පදාය.

"फिर और भी, गृहपतियों, शीलवान और शील-संपन्न व्यक्ति की कल्याणकारी कीर्ति (सुयश) फैलती है। शीलवान की शील-संपदा का यह दूसरा लाभ है।"

‘‘පුන චපරං, ගහපතයො, සීලවා සීලසම්පන්නො යඤ්ඤදෙව පරිසං උපසඞ්කමති – යදි ඛත්තියපරිසං යදි බ්‍රාහ්මණපරිසං යදි ගහපතිපරිසං යදි සමණපරිසං විසාරදො උපසඞ්කමති අමඞ්කුභූතො. අයං තතියො ආනිසංසො සීලවතො සීලසම්පදාය.

"फिर और भी, गृहपतियों, शीलवान और शील-संपन्न व्यक्ति जिस किसी भी परिषद में जाता है—चाहे क्षत्रिय परिषद हो, ब्राह्मण परिषद हो, गृहपति परिषद हो या श्रमण परिषद हो—वह निर्भय और प्रसन्न मुख होकर जाता है। शीलवान की शील-संपदा का यह तीसरा लाभ है।"

‘‘පුන චපරං, ගහපතයො, සීලවා සීලසම්පන්නො අසම්මූළ්හො කාලඞ්කරොති. අයං චතුත්ථො ආනිසංසො සීලවතො සීලසම්පදාය.

"फिर और भी, गृहपतियों, शीलवान और शील-संपन्न व्यक्ति बिना सम्मोहित (बिना भ्रमित) हुए मृत्यु को प्राप्त होता है। शीलवान की शील-संपदा का यह चौथा लाभ है।"

‘‘පුන චපරං, ගහපතයො, සීලවා සීලසම්පන්නො කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජති. අයං පඤ්චමො ආනිසංසො සීලවතො සීලසම්පදාය. ඉමෙ ඛො, ගහපතයො, පඤ්ච ආනිසංසා සීලවතො සීලසම්පදායා’’ති.

"फिर और भी, गृहपतियों, शीलवान और शील-संपन्न व्यक्ति शरीर के भेद होने पर, मृत्यु के पश्चात, सुगति और स्वर्ग लोक में उत्पन्न होता है। गृहपतियों, शीलवान की शील-संपदा के ये ही पांच आनृशंस (लाभ) हैं।"

151. අථ ඛො භගවා පාටලිගාමිකෙ උපාසකෙ බහුදෙව රත්තිං ධම්මියා කථාය සන්දස්සෙත්වා සමාදපෙත්වා සමුත්තෙජෙත්වා සම්පහංසෙත්වා උය්‍යොජෙසි – ‘‘අභික්කන්තා ඛො, ගහපතයො, රත්ති, යස්සදානි තුම්හෙ කාලං මඤ්ඤථා’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො පාටලිගාමිකා උපාසකා භගවතො පටිස්සුත්වා උට්ඨායාසනා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා පක්කමිංසු. අථ ඛො භගවා අචිරපක්කන්තෙසු පාටලිගාමිකෙසු උපාසකෙසු සුඤ්ඤාගාරං පාවිසි.

१५१. तब भगवान ने पाटलिग्राम के उपासकों को रात्रि के बहुत समय तक धार्मिक कथा से (धर्म का) दर्शन कराया, समाहित किया, उत्साहित किया और प्रसन्न किया, फिर उन्हें विदा किया— "गृहपतियों, रात्रि बहुत बीत चुकी है, अब तुम जैसा उचित समझो (जाने का समय जानो)।" "जी हाँ, भन्ते," कहकर पाटलिग्राम के उपासकों ने भगवान के वचनों को स्वीकार किया, आसन से उठे, भगवान का अभिवादन किया, प्रदक्षिणा की और चले गए। तब भगवान, पाटलिग्राम के उपासकों के जाने के कुछ ही समय बाद, शून्यागार (एकांत स्थान) में प्रविष्ट हुए।

පාටලිපුත්තනගරමාපනං

पाटलिपुत्र नगर का निर्माण

152. තෙන [Pg.74] ඛො පන සමයෙන සුනිධවස්සකාරා මගධමහාමත්තා පාටලිගාමෙ නගරං මාපෙන්ති වජ්ජීනං පටිබාහාය. තෙන සමයෙන සම්බහුලා දෙවතායො සහස්සෙව පාටලිගාමෙ වත්ථූනි පරිග්ගණ්හන්ති. යස්මිං පදෙසෙ මහෙසක්ඛා දෙවතා වත්ථූනි පරිග්ගණ්හන්ති, මහෙසක්ඛානං තත්ථ රඤ්ඤං රාජමහාමත්තානං චිත්තානි නමන්ති නිවෙසනානි මාපෙතුං. යස්මිං පදෙසෙ මජ්ඣිමා දෙවතා වත්ථූනි පරිග්ගණ්හන්ති, මජ්ඣිමානං තත්ථ රඤ්ඤං රාජමහාමත්තානං චිත්තානි නමන්ති නිවෙසනානි මාපෙතුං. යස්මිං පදෙසෙ නීචා දෙවතා වත්ථූනි පරිග්ගණ්හන්ති, නීචානං තත්ථ රඤ්ඤං රාජමහාමත්තානං චිත්තානි නමන්ති නිවෙසනානි මාපෙතුං. අද්දසා ඛො භගවා දිබ්බෙන චක්ඛුනා විසුද්ධෙන අතික්කන්තමානුසකෙන තා දෙවතායො සහස්සෙව පාටලිගාමෙ වත්ථූනි පරිග්ගණ්හන්තියො. අථ ඛො භගවා රත්තියා පච්චූසසමයං පච්චුට්ඨාය ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘කෙ නු ඛො, ආනන්ද, පාටලිගාමෙ නගරං මාපෙන්තී’’ති ? ‘‘සුනිධවස්සකාරා, භන්තෙ, මගධමහාමත්තා පාටලිගාමෙ නගරං මාපෙන්ති වජ්ජීනං පටිබාහායා’’ති. ‘‘සෙය්‍යථාපි, ආනන්ද, දෙවෙහි තාවතිංසෙහි සද්ධිං මන්තෙත්වා, එවමෙව ඛො, ආනන්ද, සුනිධවස්සකාරා මගධමහාමත්තා පාටලිගාමෙ නගරං මාපෙන්ති වජ්ජීනං පටිබාහාය. ඉධාහං, ආනන්ද, අද්දසං දිබ්බෙන චක්ඛුනා විසුද්ධෙන අතික්කන්තමානුසකෙන සම්බහුලා දෙවතායො සහස්සෙව පාටලිගාමෙ වත්ථූනි පරිග්ගණ්හන්තියො. යස්මිං, ආනන්ද, පදෙසෙ මහෙසක්ඛා දෙවතා වත්ථූනි පරිග්ගණ්හන්ති, මහෙසක්ඛානං තත්ථ රඤ්ඤං රාජමහාමත්තානං චිත්තානි නමන්ති නිවෙසනානි මාපෙතුං. යස්මිං පදෙසෙ මජ්ඣිමා දෙවතා වත්ථූනි පරිග්ගණ්හන්ති, මජ්ඣිමානං තත්ථ රඤ්ඤං රාජමහාමත්තානං චිත්තානි නමන්ති නිවෙසනානි මාපෙතුං. යස්මිං පදෙසෙ නීචා දෙවතා වත්ථූනි පරිග්ගණ්හන්ති, නීචානං තත්ථ රඤ්ඤං රාජමහාමත්තානං චිත්තානි නමන්ති නිවෙසනානි මාපෙතුං. යාවතා, ආනන්ද, අරියං ආයතනං යාවතා වණිප්පථො ඉදං අග්ගනගරං භවිස්සති පාටලිපුත්තං පුටභෙදනං. පාටලිපුත්තස්ස ඛො, ආනන්ද, තයො අන්තරායා භවිස්සන්ති – අග්ගිතො වා උදකතො වා මිථුභෙදා වා’’ති.

१५२. उस समय मगध के महामात्य सुनिध और वर्षकार वज्जियों को रोकने के लिए पाटलिग्राम में एक नगर का निर्माण कर रहे थे। उस समय बहुत से देवता पाटलिग्राम में हजारों की संख्या में भूखंडों (वास्तु) को ग्रहण कर रहे थे। जिस स्थान पर प्रभावशाली देवता भूखंड ग्रहण करते थे, वहाँ प्रभावशाली राजाओं और राज-महामात्यों के मन आवास बनाने के लिए झुकते थे। जहाँ मध्यम श्रेणी के देवता भूखंड ग्रहण करते थे, वहाँ मध्यम श्रेणी के राजाओं और राज-महामात्यों के मन आवास बनाने के लिए झुकते थे। जहाँ निम्न श्रेणी के देवता भूखंड ग्रहण करते थे, वहाँ निम्न श्रेणी के राजाओं और राज-महामात्यों के मन आवास बनाने के लिए झुकते थे। भगवान ने अपनी विशुद्ध और दिव्य चक्षु से, जो मानवीय दृष्टि से परे है, उन हजारों देवताओं को पाटलिग्राम में भूखंड ग्रहण करते हुए देखा। तब भगवान रात्रि के अंतिम प्रहर में उठकर आयुष्मान आनंद को संबोधित किया— "आनंद! पाटलिग्राम में नगर का निर्माण कौन कर रहा है?" "भन्ते! मगध के महामात्य सुनिध और वर्षकार वज्जियों को रोकने के लिए पाटलिग्राम में नगर का निर्माण कर रहे हैं।" "आनंद! जैसे तावतिंस देवों के साथ परामर्श करके किया गया हो, वैसे ही मगध के महामात्य सुनिध और वर्षकार पाटलिग्राम में नगर का निर्माण कर रहे हैं। आनंद! मैंने यहाँ अपनी विशुद्ध और दिव्य चक्षु से, जो मानवीय दृष्टि से परे है, बहुत से देवताओं को हजारों की संख्या में पाटलिग्राम में भूखंड ग्रहण करते हुए देखा। आनंद! जिस स्थान पर प्रभावशाली देवता भूखंड ग्रहण करते हैं, वहाँ प्रभावशाली राजाओं और राज-महामात्यों के मन आवास बनाने के लिए झुकते हैं। जहाँ मध्यम श्रेणी के देवता भूखंड ग्रहण करते हैं, वहाँ मध्यम श्रेणी के राजाओं और राज-महामात्यों के मन आवास बनाने के लिए झुकते हैं। जहाँ निम्न श्रेणी के देवता भूखंड ग्रहण करते हैं, वहाँ निम्न श्रेणी के राजाओं और राज-महामात्यों के मन आवास बनाने के लिए झुकते हैं। आनंद! जहाँ तक आर्यों का निवास स्थान है और जहाँ तक व्यापारिक मार्ग है, यह पाटलिपुत्र नगरों में श्रेष्ठ और व्यापारिक केंद्रों का केंद्र (पुटभेदन) होगा। आनंद! पाटलिपुत्र के लिए तीन खतरे होंगे—अग्नि से, जल से या आपसी फूट से।"

153. අථ [Pg.75] ඛො සුනිධවස්සකාරා මගධමහාමත්තා යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමිංසු; උපසඞ්කමිත්වා භගවතා සද්ධිං සම්මොදිංසු, සම්මොදනීයං කථං සාරණීයං වීතිසාරෙත්වා එකමන්තං අට්ඨංසු, එකමන්තං ඨිතා ඛො සුනිධවස්සකාරා මගධමහාමත්තා භගවන්තං එතදවොචුං – ‘‘අධිවාසෙතු නො භවං ගොතමො අජ්ජතනාය භත්තං සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙනා’’ති. අධිවාසෙසි භගවා තුණ්හීභාවෙන. අථ ඛො සුනිධවස්සකාරා මගධමහාමත්තා භගවතො අධිවාසනං විදිත්වා යෙන සකො ආවසථො තෙනුපසඞ්කමිංසු; උපසඞ්කමිත්වා සකෙ ආවසථෙ පණීතං ඛාදනීයං භොජනීයං පටියාදාපෙත්වා භගවතො කාලං ආරොචාපෙසුං – ‘‘කාලො, භො ගොතම, නිට්ඨිතං භත්ත’’න්ති.

१५३. तब मगध के महामात्य सुनिध और वर्षकार जहाँ भगवान थे, वहाँ पहुँचे। पहुँचकर उन्होंने भगवान के साथ कुशल-क्षेम पूछा और आनंददायक एवं स्मरणीय बातें करके एक ओर खड़े हो गए। एक ओर खड़े होकर मगध के महामात्य सुनिध और वर्षकार ने भगवान से यह कहा— "भन्ते! आप गौतम भिक्षु संघ के साथ आज के भोजन के लिए हमारा निमंत्रण स्वीकार करें।" भगवान ने मौन रहकर स्वीकार कर लिया। तब मगध के महामात्य सुनिध और वर्षकार ने भगवान की स्वीकृति जानकर जहाँ उनका अपना निवास स्थान था, वहाँ गए। वहाँ पहुँचकर उन्होंने अपने निवास स्थान पर उत्तम खाद्य और भोज्य पदार्थ तैयार करवाए और भगवान को समय की सूचना दी— "हे गौतम! समय हो गया है, भोजन तैयार है।"

අථ ඛො භගවා පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙන යෙන සුනිධවස්සකාරානං මගධමහාමත්තානං ආවසථො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි. අථ ඛො සුනිධවස්සකාරා මගධමහාමත්තා බුද්ධප්පමුඛං භික්ඛුසඞ්ඝං පණීතෙන ඛාදනීයෙන භොජනීයෙන සහත්ථා සන්තප්පෙසුං සම්පවාරෙසුං. අථ ඛො සුනිධවස්සකාරා මගධමහාමත්තා භගවන්තං භුත්තාවිං ඔනීතපත්තපාණිං අඤ්ඤතරං නීචං ආසනං ගහෙත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු. එකමන්තං නිසින්නෙ ඛො සුනිධවස්සකාරෙ මගධමහාමත්තෙ භගවා ඉමාහි ගාථාහි අනුමොදි –

तब भगवान पूर्वाह्न के समय निवसन (चीवर) पहनकर, पात्र और चीवर लेकर भिक्षु संघ के साथ जहाँ मगध के महामात्य सुनिध और वर्षकार का निवास स्थान था, वहाँ पहुँचे। पहुँचकर वे बिछाए गए आसन पर बैठ गए। तब मगध के महामात्य सुनिध और वर्षकार ने बुद्ध प्रमुख भिक्षु संघ को उत्तम खाद्य और भोज्य पदार्थों से अपने हाथों से संतृप्त और संतुष्ट किया। तब मगध के महामात्य सुनिध और वर्षकार ने जब देखा कि भगवान भोजन कर चुके हैं और पात्र से हाथ हटा लिया है, तो एक नीचा आसन लेकर एक ओर बैठ गए। एक ओर बैठे हुए मगध के महामात्य सुनिध और वर्षकार को भगवान ने इन गाथाओं द्वारा अनुमोदना दी—

‘‘යස්මිං පදෙසෙ කප්පෙති, වාසං පණ්ඩිතජාතියො;

සීලවන්තෙත්ථ භොජෙත්වා, සඤ්ඤතෙ බ්‍රහ්මචාරයො.

"बुद्धिमान व्यक्ति जिस स्थान पर अपना निवास बनाता है, वहाँ शीलवान, संयमी और ब्रह्मचारी भिक्षुओं को भोजन कराकर—"

‘‘යා තත්ථ දෙවතා ආසුං, තාසං දක්ඛිණමාදිසෙ;

තා පූජිතා පූජයන්ති, මානිතා මානයන්ති නං.

"वहाँ जो देवता होते हैं, उन्हें दान का पुण्य समर्पित करना चाहिए। वे पूजित होने पर (उस व्यक्ति का) पूजन करते हैं और सम्मानित होने पर उसका सम्मान करते हैं।"

‘‘තතො නං අනුකම්පන්ති, මාතා පුත්තංව ඔරසං;

දෙවතානුකම්පිතො පොසො, සදා භද්‍රානි පස්සතී’’ති.

"तब वे उस पर वैसे ही अनुकंपा करते हैं जैसे माता अपने सगे पुत्र पर करती है। देवताओं द्वारा अनुकंपित व्यक्ति सदा कल्याण ही देखता है।"

අථ ඛො භගවා සුනිධවස්සකාරෙ මගධමහාමත්තෙ ඉමාහි ගාථාහි අනුමොදිත්වා උට්ඨායාසනා පක්කාමි.

तब भगवान मगध के महामात्य सुनिध और वर्षकार को इन गाथाओं से अनुमोदना देकर आसन से उठकर चले गए।

154. තෙන [Pg.76] ඛො පන සමයෙන සුනිධවස්සකාරා මගධමහාමත්තා භගවන්තං පිට්ඨිතො පිට්ඨිතො අනුබන්ධා හොන්ති – ‘‘යෙනජ්ජ සමණො ගොතමො ද්වාරෙන නික්ඛමිස්සති, තං ගොතමද්වාරං නාම භවිස්සති. යෙන තිත්ථෙන ගඞ්ගං නදිං තරිස්සති, තං ගොතමතිත්ථං නාම භවිස්සතී’’ති. අථ ඛො භගවා යෙන ද්වාරෙන නික්ඛමි, තං ගොතමද්වාරං නාම අහොසි. අථ ඛො භගවා යෙන ගඞ්ගා නදී තෙනුපසඞ්කමි. තෙන ඛො පන සමයෙන ගඞ්ගා නදී පූරා හොති සමතිත්තිකා කාකපෙය්‍යා. අප්පෙකච්චෙ මනුස්සා නාවං පරියෙසන්ති, අප්පෙකච්චෙ උළුම්පං පරියෙසන්ති, අප්පෙකච්චෙ කුල්ලං බන්ධන්ති අපාරා, පාරං ගන්තුකාමා. අථ ඛො භගවා – සෙය්‍යථාපි නාම බලවා පුරිසො සමිඤ්ජිතං වා බාහං පසාරෙය්‍ය, පසාරිතං වා බාහං සමිඤ්ජෙය්‍ය, එවමෙව – ගඞ්ගාය නදියා ඔරිමතීරෙ අන්තරහිතො පාරිමතීරෙ පච්චුට්ඨාසි සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙන. අද්දසා ඛො භගවා තෙ මනුස්සෙ අප්පෙකච්චෙ නාවං පරියෙසන්තෙ අප්පෙකච්චෙ උළුම්පං පරියෙසන්තෙ අප්පෙකච්චෙ කුල්ලං බන්ධන්තෙ අපාරා පාරං ගන්තුකාමෙ. අථ ඛො භගවා එතමත්ථං විදිත්වා තායං වෙලායං ඉමං උදානං උදානෙසි –

१५४. उस समय मगध के महामात्य सुनिध और वर्षकार भगवान के पीछे-पीछे यह सोचते हुए चल रहे थे— "आज श्रमण गौतम जिस द्वार से निकलेंगे, उसका नाम 'गौतम द्वार' होगा; और जिस घाट से वे गंगा नदी पार करेंगे, उसका नाम 'गौतम घाट' होगा।" तब भगवान जिस द्वार से निकले, उसका नाम 'गौतम द्वार' हुआ। फिर भगवान जहाँ गंगा नदी थी, वहाँ पहुँचे। उस समय गंगा नदी लबालब भरी हुई थी, इतनी कि कौआ किनारे से पानी पी सके। कुछ लोग नाव ढूँढ रहे थे, कुछ बेड़ा (लकड़ी का) ढूँढ रहे थे, और कुछ इस पार से उस पार जाने के लिए बाँस का बेड़ा बाँध रहे थे। तब भगवान—जैसे कोई बलवान पुरुष अपनी मुड़ी हुई बाँह को फैलाए या फैली हुई बाँह को मोड़े—वैसे ही गंगा नदी के इस तट से अंतर्धान होकर भिक्षु संघ के साथ दूसरे तट पर प्रकट हो गए। भगवान ने उन लोगों को देखा जो नाव ढूँढ रहे थे, बेड़ा ढूँढ रहे थे या बाँस का बेड़ा बाँध रहे थे। तब भगवान ने इस बात को जानकर उस समय यह उदान (हर्षोद्गार) प्रकट किया—

‘‘යෙ තරන්ති අණ්ණවං සරං, සෙතුං කත්වාන විසජ්ජ පල්ලලානි;

කුල්ලඤ්හි ජනො බන්ධති, තිණ්ණා මෙධාවිනො ජනා’’ති.

"जो (तृष्णा रूपी) गहरे सागर और सरिता को पार करते हैं, वे (आर्य मार्ग रूपी) सेतु बनाकर और (क्लेश रूपी) दलदलों को त्यागकर पार हो जाते हैं। साधारण जन तो अभी बेड़ा ही बाँध रहे हैं, जबकि बुद्धिमान (आर्य) जन पार हो चुके हैं।"

පඨමභාණවාරො.

प्रथम भाणवार (समाप्त)।

අරියසච්චකථා

आर्य सत्य कथा

155. අථ ඛො භගවා ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘ආයාමානන්ද, යෙන කොටිගාමො තෙනුපසඞ්කමිස්සාමා’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවතො පච්චස්සොසි. අථ ඛො භගවා මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං යෙන කොටිගාමො තදවසරි. තත්‍ර සුදං භගවා කොටිගාමෙ විහරති. තත්‍ර ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසි –

१५५. तब भगवान ने आयुष्मान आनंद को संबोधित किया— "आओ आनंद, हम कोटिग्राम चलें।" आयुष्मान आनंद ने उत्तर दिया— "जी भन्ते!" फिर भगवान एक विशाल भिक्षु संघ के साथ कोटिग्राम पहुँचे। वहाँ भगवान कोटिग्राम में विहार करने लगे। वहाँ भगवान ने भिक्षुओं को संबोधित किया—

‘‘චතුන්නං[Pg.77], භික්ඛවෙ, අරියසච්චානං අනනුබොධා අප්පටිවෙධා එවමිදං දීඝමද්ධානං සන්ධාවිතං සංසරිතං මමඤ්චෙව තුම්හාකඤ්ච. කතමෙසං චතුන්නං? දුක්ඛස්ස, භික්ඛවෙ, අරියසච්චස්ස අනනුබොධා අප්පටිවෙධා එවමිදං දීඝමද්ධානං සන්ධාවිතං සංසරිතං මමඤ්චෙව තුම්හාකඤ්ච. දුක්ඛසමුදයස්ස, භික්ඛවෙ, අරියසච්චස්ස අනනුබොධා අප්පටිවෙධා එවමිදං දීඝමද්ධානං සන්ධාවිතං සංසරිතං මමඤ්චෙව තුම්හාකඤ්ච. දුක්ඛනිරොධස්ස, භික්ඛවෙ, අරියසච්චස්ස අනනුබොධා අප්පටිවෙධා එවමිදං දීඝමද්ධානං සන්ධාවිතං සංසරිතං මමඤ්චෙව තුම්හාකඤ්ච. දුක්ඛනිරොධගාමිනියා පටිපදාය, භික්ඛවෙ, අරියසච්චස්ස අනනුබොධා අප්පටිවෙධා එවමිදං දීඝමද්ධානං සන්ධාවිතං සංසරිතං මමඤ්චෙව තුම්හාකඤ්ච. තයිදං, භික්ඛවෙ, දුක්ඛං අරියසච්චං අනුබුද්ධං පටිවිද්ධං, දුක්ඛසමුදයං අරියසච්චං අනුබුද්ධං පටිවිද්ධං, දුක්ඛනිරොධං අරියසච්චං අනුබුද්ධං පටිවිද්ධං, දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා අරියසච්චං අනුබුද්ධං පටිවිද්ධං, උච්ඡින්නා භවතණ්හා, ඛීණා භවනෙත්ති, නත්ථිදානි පුනබ්භවො’’ති. ඉදමවොච භගවා. ඉදං වත්වාන සුගතො අථාපරං එතදවොච සත්ථා –

"भिक्षुओं! चार आर्य सत्यों को न समझने और उनका साक्षात्कार न करने के कारण ही मुझे और तुम्हें इतने लंबे समय तक संसार में भटकना और संसरण करना पड़ा है। वे चार कौन से हैं? भिक्षुओं! दुःख आर्य सत्य को न समझने और उसका साक्षात्कार न करने के कारण ही मुझे और तुम्हें इतने लंबे समय तक भटकना और संसरण करना पड़ा है। दुःख-समुदय आर्य सत्य... दुःख-निरोध आर्य सत्य... दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा (मार्ग) आर्य सत्य को न समझने और उसका साक्षात्कार न करने के कारण ही मुझे और तुम्हें इतने लंबे समय तक भटकना और संसरण करना पड़ा है। भिक्षुओं! अब उस दुःख आर्य सत्य को जान लिया गया है, साक्षात्कार कर लिया गया है; दुःख-समुदय आर्य सत्य... दुःख-निरोध आर्य सत्य... दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा आर्य सत्य को जान लिया गया है, साक्षात्कार कर लिया गया है। भव-तृष्णा उखाड़ दी गई है, भव की डोरी (भवनेत्ति) क्षीण हो गई है, अब पुनर्जन्म नहीं है।" भगवान ने यह कहा। यह कहकर सुगत शास्ता ने आगे यह भी कहा—

‘‘චතුන්නං අරියසච්චානං, යථාභූතං අදස්සනා;

සංසිතං දීඝමද්ධානං, තාසු තාස්වෙව ජාතිසු.

"चार आर्य सत्यों को यथार्थ रूप में न देखने के कारण, विभिन्न योनियों में लंबे समय तक संसरण करना पड़ा।"

තානි එතානි දිට්ඨානි, භවනෙත්ති සමූහතා;

උච්ඡින්නං මූලං දුක්ඛස්ස, නත්ථි දානි පුනබ්භවො’’ති.

"अब वे (सत्य) देख लिए गए हैं, भव की डोरी उखाड़ दी गई है, दुःख की जड़ काट दी गई है, अब पुनर्जन्म नहीं है।"

තත්‍රපි සුදං භගවා කොටිගාමෙ විහරන්තො එතදෙව බහුලං භික්ඛූනං ධම්මිං කථං කරොති – ‘‘ඉති සීලං, ඉති සමාධි, ඉති පඤ්ඤා. සීලපරිභාවිතො සමාධි මහප්ඵලො හොති මහානිසංසො. සමාධිපරිභාවිතා පඤ්ඤා මහප්ඵලා හොති මහානිසංසා. පඤ්ඤාපරිභාවිතං චිත්තං සම්මදෙව ආසවෙහි විමුච්චති, සෙය්‍යථිදං – කාමාසවා, භවාසවා, අවිජ්ජාසවා’’ති.

वहाँ कोटिग्राम में विहार करते हुए भी भगवान भिक्षुओं को अक्सर यही धर्म-चर्चा सुनाते थे— "ऐसा शील है, ऐसा समाधि है, ऐसी प्रज्ञा है। शील से परिभावित (पुष्ट) समाधि महान फल और महान लाभ देने वाली होती है। समाधि से परिभावित प्रज्ञा महान फल और महान लाभ देने वाली होती है। प्रज्ञा से परिभावित चित्त पूरी तरह से आस्रवों से मुक्त हो जाता है, जैसे कि— कामास्रव, भवास्रव और अविद्यास्रव।"

අනාවත්තිධම්මසම්බොධිපරායණා

अनागामी और संबोधि-परायण

156. අථ ඛො භගවා කොටිගාමෙ යථාභිරන්තං විහරිත්වා ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘ආයාමානන්ද, යෙන නාතිකා තෙනුපඞ්කමිස්සාමා’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවතො [Pg.78] පච්චස්සොසි. අථ ඛො භගවා මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං යෙන නාතිකා තදවසරි. තත්‍රපි සුදං භගවා නාතිකෙ විහරති ගිඤ්ජකාවසථෙ. අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දො යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නො ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘සාළ්හො නාම, භන්තෙ, භික්ඛු නාතිකෙ කාලඞ්කතො, තස්ස කා ගති, කො අභිසම්පරායො? නන්දා නාම, භන්තෙ, භික්ඛුනී නාතිකෙ කාලඞ්කතා, තස්සා කා ගති, කො අභිසම්පරායො? සුදත්තො නාම, භන්තෙ, උපාසකො නාතිකෙ කාලඞ්කතො, තස්ස කා ගති, කො අභිසම්පරායො? සුජාතා නාම, භන්තෙ, උපාසිකා නාතිකෙ කාලඞ්කතා, තස්සා කා ගති, කො අභිසම්පරායො? කුක්කුටො නාම, භන්තෙ, උපාසකො නාතිකෙ කාලඞ්කතො, තස්ස කා ගති, කො අභිසම්පරායො? කාළිම්බො නාම, භන්තෙ, උපාසකො…පෙ… නිකටො නාම, භන්තෙ, උපාසකො… කටිස්සහො නාම, භන්තෙ, උපාසකො… තුට්ඨො නාම, භන්තෙ, උපාසකො… සන්තුට්ඨො නාම, භන්තෙ, උපාසකො… භද්දො නාම, භන්තෙ, උපාසකො… සුභද්දො නාම, භන්තෙ, උපාසකො නාතිකෙ කාලඞ්කතො, තස්ස කා ගති, කො අභිසම්පරායො’’ති?

१५६. तब भगवान कोटिग्राम में इच्छानुसार विहार करने के बाद आयुष्मान आनन्द से बोले— "आओ आनन्द, जहाँ नातिका है वहाँ चलें।" आयुष्मान आनन्द ने भगवान को उत्तर दिया— "जी भन्ते।" तब भगवान भिक्षु संघ के साथ नातिका पहुँचे। वहाँ भगवान नातिका के गिञ्जकावसथ (ईंटों के घर) में ठहरे। तब आयुष्मान आनन्द भगवान के पास आए, अभिवादन कर एक ओर बैठ गए और बोले— "भन्ते, नातिका में साळ्ह नामक भिक्षु की मृत्यु हो गई है, उनकी क्या गति है, उनका परलोक क्या है? भन्ते, नन्दा नामक भिक्षुणी की मृत्यु हो गई है, उनकी क्या गति है, उनका परलोक क्या है? भन्ते, सुदत्त नामक उपासक की मृत्यु हो गई है, उनकी क्या गति है, उनका परलोक क्या है? भन्ते, सुजाता नामक उपासिका की मृत्यु हो गई है, उनकी क्या गति है, उनका परलोक क्या है? भन्ते, कुक्कुट नामक उपासक की मृत्यु हो गई है, उनकी क्या गति है, उनका परलोक क्या है? भन्ते, काळिम्ब नामक उपासक...पे... निकठ नामक उपासक... कटिस्सह नामक उपासक... तुट्ठ नामक उपासक... सन्तुट्ठ नामक उपासक... भद्द नामक उपासक... सुभद्द नामक उपासक की नातिका में मृत्यु हो गई है, उनकी क्या गति है, उनका परलोक क्या है?"

157. ‘‘සාළ්හො, ආනන්ද, භික්ඛු ආසවානං ඛයා අනාසවං චෙතොවිමුත්තිං පඤ්ඤාවිමුත්තිං දිට්ඨෙව ධම්මෙ සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහාසි. නන්දා, ආනන්ද, භික්ඛුනී පඤ්චන්නං ඔරම්භාගියානං සංයොජනානං පරික්ඛයා ඔපපාතිකා තත්ථ පරිනිබ්බායිනී අනාවත්තිධම්මා තස්මා ලොකා. සුදත්තො, ආනන්ද, උපාසකො තිණ්ණං සංයොජනානං පරික්ඛයා රාගදොසමොහානං තනුත්තා සකදාගාමී සකිදෙව ඉමං ලොකං ආගන්ත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සති. සුජාතා, ආනන්ද, උපාසිකා තිණ්ණං සංයොජනානං පරික්ඛයා සොතාපන්නා අවිනිපාතධම්මා නියතා සම්බොධිපරායණා. කුක්කුටො, ආනන්ද, උපාසකො පඤ්චන්නං ඔරම්භාගියානං සංයොජනානං පරික්ඛයා ඔපපාතිකො තත්ථ පරිනිබ්බායී අනාවත්තිධම්මො තස්මා ලොකා. කාළිම්බො, ආනන්ද, උපාසකො…පෙ… නිකටො, ආනන්ද, උපාසකො… කටිස්සහො[Pg.79], ආනන්ද, උපාසකො… තුට්ඨො, ආනන්ද, උපාසකො … සන්තුට්ඨො, ආනන්ද, උපාසකො… භද්දො, ආනන්ද, උපාසකො… සුභද්දො, ආනන්ද, උපාසකො පඤ්චන්නං ඔරම්භාගියානං සංයොජනානං පරික්ඛයා ඔපපාතිකො තත්ථ පරිනිබ්බායී අනාවත්තිධම්මො තස්මා ලොකා. පරොපඤ්ඤාසං, ආනන්ද, නාතිකෙ උපාසකා කාලඞ්කතා, පඤ්චන්නං ඔරම්භාගියානං සංයොජනානං පරික්ඛයා ඔපපාතිකා තත්ථ පරිනිබ්බායිනො අනාවත්තිධම්මා තස්මා ලොකා. සාධිකා නවුති, ආනන්ද, නාතිකෙ උපාසකා කාලඞ්කතා තිණ්ණං සංයොජනානං පරික්ඛයා රාගදොසමොහානං තනුත්තා සකදාගාමිනො සකිදෙව ඉමං ලොකං ආගන්ත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සන්ති. සාතිරෙකානි, ආනන්ද, පඤ්චසතානි නාතිකෙ උපාසකා කාලඞ්කතා, තිණ්ණං සංයොජනානං පරික්ඛයා සොතාපන්නා අවිනිපාතධම්මා නියතා සම්බොධිපරායණා.

१५७. "आनन्द, साळ्ह भिक्षु ने आस्रवों के क्षय से आस्रव-रहित चेतोविमुक्ति और प्रज्ञाविमुक्ति को इसी जन्म में स्वयं जानकर, साक्षात्कार कर प्राप्त किया है। आनन्द, नन्दा भिक्षुणी पाँच निचले (ओरामभागीय) संयोजनों के क्षय से ओपपातिक होकर वहीं परिनिर्वाण प्राप्त करेगी और उस लोक से वापस नहीं लौटेगी। आनन्द, सुदत्त उपासक तीन संयोजनों के क्षय से और राग, द्वेष, मोह के क्षीण होने से सकदागामी होकर इस लोक में एक बार आकर दुखों का अन्त करेगा। आनन्द, सुजाता उपासिका तीन संयोजनों के क्षय से स्रोतआपन्न है, जिसका पतन नहीं होगा, जो नियत है और जिसका लक्ष्य सम्बोधि है। आनन्द, कुक्कुट उपासक पाँच निचले संयोजनों के क्षय से ओपपातिक होकर वहीं परिनिर्वाण प्राप्त करेगा और उस लोक से वापस नहीं लौटेगा। आनन्द, काळिम्ब...पे... निकठ... कटिस्सह... तुट्ठ... सन्तुट्ठ... भद्द... सुभद्द उपासक पाँच निचले संयोजनों के क्षय से ओपपातिक होकर वहीं परिनिर्वाण प्राप्त करेंगे और उस लोक से वापस नहीं लौटेंगे। आनन्द, नातिका में पचास से अधिक उपासकों की मृत्यु हुई है, जो पाँच निचले संयोजनों के क्षय से ओपपातिक होकर वहीं परिनिर्वाण प्राप्त करेंगे और उस लोक से वापस नहीं लौटेंगे। आनन्द, नब्बे से अधिक उपासक तीन संयोजनों के क्षय से और राग, द्वेष, मोह के क्षीण होने से सकदागामी हुए, जो इस लोक में एक बार आकर दुखों का अन्त करेंगे। आनन्द, पाँच सौ से अधिक उपासक तीन संयोजनों के क्षय से स्रोतआपन्न हुए, जिनका पतन नहीं होगा, जो नियत हैं और जिनका लक्ष्य सम्बोधि है।"

ධම්මාදාසධම්මපරියායා

धर्मादर्श धर्म-पर्याय (धर्म का दर्पण)

158. ‘‘අනච්ඡරියං ඛො පනෙතං, ආනන්ද, යං මනුස්සභූතො කාලඞ්කරෙය්‍ය. තස්මිංයෙව කාලඞ්කතෙ තථාගතං උපසඞ්කමිත්වා එතමත්ථං පුච්ඡිස්සථ, විහෙසා හෙසා, ආනන්ද, තථාගතස්ස. තස්මාතිහානන්ද, ධම්මාදාසං නාම ධම්මපරියායං දෙසෙස්සාමි, යෙන සමන්නාගතො අරියසාවකො ආකඞ්ඛමානො අත්තනාව අත්තානං බ්‍යාකරෙය්‍ය – ‘ඛීණනිරයොම්හි ඛීණතිරච්ඡානයොනි ඛීණපෙත්තිවිසයො ඛීණාපායදුග්ගතිවිනිපාතො, සොතාපන්නොහමස්මි අවිනිපාතධම්මො නියතො සම්බොධිපරායණො’ති.

१५८. "आनन्द, यह कोई आश्चर्य की बात नहीं है कि मनुष्य की मृत्यु हो। लेकिन हर बार किसी की मृत्यु होने पर तथागत के पास आकर यह पूछना तथागत के लिए कष्टकारी है। इसलिए आनन्द, मैं तुम्हें 'धर्मादर्श' नामक धर्म-पर्याय सिखाऊँगा, जिससे युक्त होकर आर्य श्रावक स्वयं ही अपने बारे में यह घोषित कर सके— 'मेरा नरक क्षीण हो गया है, तिर्यक योनि क्षीण हो गई है, प्रेत लोक क्षीण हो गया है, अपाय, दुर्गति और विनिपात क्षीण हो गए हैं; मैं स्रोतआपन्न हूँ, मेरा पतन नहीं होगा, मैं नियत हूँ और जिसका लक्ष्य सम्बोधि है'।"

159. ‘‘කතමො ච සො, ආනන්ද, ධම්මාදාසො ධම්මපරියායො, යෙන සමන්නාගතො අරියසාවකො ආකඞ්ඛමානො අත්තනාව අත්තානං බ්‍යාකරෙය්‍ය – ‘ඛීණනිරයොම්හි ඛීණතිරච්ඡානයොනි ඛීණපෙත්තිවිසයො ඛීණාපායදුග්ගතිවිනිපාතො, සොතාපන්නොහමස්මි අවිනිපාතධම්මො නියතො සම්බොධිපරායණො’ති?

१५९. "और आनन्द, वह धर्मादर्श धर्म-पर्याय क्या है, जिससे युक्त होकर आर्य श्रावक स्वयं ही अपने बारे में यह घोषित कर सके— 'मेरा नरक क्षीण हो गया है, तिर्यक योनि क्षीण हो गई है, प्रेत लोक क्षीण हो गया है, अपाय, दुर्गति और विनिपात क्षीण हो गए हैं; मैं स्रोतआपन्न हूँ, मेरा पतन नहीं होगा, मैं नियत हूँ और जिसका लक्ष्य सम्बोधि है'?"

‘‘ඉධානන්ද[Pg.80], අරියසාවකො බුද්ධෙ අවෙච්චප්පසාදෙන සමන්නාගතො හොති – ‘ඉතිපි සො භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො විජ්ජාචරණසම්පන්නො සුගතො ලොකවිදූ අනුත්තරො පුරිසදම්මසාරථි සත්ථා දෙවමනුස්සානං බුද්ධො භගවා’ති.

"आनन्द, यहाँ आर्य श्रावक बुद्ध के प्रति अटल श्रद्धा से युक्त होता है— 'वे भगवान अर्हत् हैं, सम्यक सम्बुद्ध हैं, विद्या और चरण से सम्पन्न हैं, सुगत हैं, लोकविद् हैं, पुरुषों को दमित करने वाले अतुलनीय सारथि हैं, देवों और मनुष्यों के शास्ता हैं, बुद्ध हैं, भगवान हैं'।"

‘‘ධම්මෙ අවෙච්චප්පසාදෙන සමන්නාගතො හොති – ‘ස්වාක්ඛාතො භගවතා ධම්මො සන්දිට්ඨිකො අකාලිකො එහිපස්සිකො ඔපනෙය්‍යිකො පච්චත්තං වෙදිතබ්බො විඤ්ඤූහී’ති.

"वह धर्म के प्रति अटल श्रद्धा से युक्त होता है— 'भगवान द्वारा धर्म स्वाख्यात है, प्रत्यक्ष है, अकालिक है, 'आओ और देखो' कहने योग्य है, निर्वाण की ओर ले जाने वाला है, और विद्वानों द्वारा स्वयं अनुभव करने योग्य है'।"

‘‘සඞ්ඝෙ අවෙච්චප්පසාදෙන සමන්නාගතො හොති – ‘සුප්පටිපන්නො භගවතො සාවකසඞ්ඝො, උජුප්පටිපන්නො භගවතො සාවකසඞ්ඝො, ඤායප්පටිපන්නො භගවතො සාවකසඞ්ඝො, සාමීචිප්පටිපන්නො භගවතො සාවකසඞ්ඝො යදිදං චත්තාරි පුරිසයුගානි අට්ඨ පුරිසපුග්ගලා, එස භගවතො සාවකසඞ්ඝො ආහුනෙය්‍යො පාහුනෙය්‍යො දක්ඛිණෙය්‍යො අඤ්ජලිකරණීයො අනුත්තරං පුඤ්ඤක්ඛෙත්තං ලොකස්සා’ති.

वह संघ में अचल श्रद्धा (अवेच्चप्पसाद) से युक्त होता है— 'भगवान का श्रावक संघ सुप्रतिपन्न (अच्छे मार्ग पर चलने वाला) है, भगवान का श्रावक संघ ऋजुप्रतिपन्न (सीधे मार्ग पर चलने वाला) है, भगवान का श्रावक संघ न्यायप्रतिपन्न (निर्वाण के मार्ग पर चलने वाला) है, भगवान का श्रावक संघ सामीचीप्रतिपन्न (उचित मार्ग पर चलने वाला) है। यह जो चार पुरुष-युग्म और आठ पुरुष-पुद्गल हैं, यह भगवान का श्रावक संघ आह्वनीय है, पाहुनीय है, दक्षिणीय है, अंजलि-करणीय है और लोक का अनुत्तर पुण्यक्षेत्र है।'

‘‘අරියකන්තෙහි සීලෙහි සමන්නාගතො හොති අඛණ්ඩෙහි අච්ඡිද්දෙහි අසබලෙහි අකම්මාසෙහි භුජිස්සෙහි විඤ්ඤූපසත්ථෙහි අපරාමට්ඨෙහි සමාධිසංවත්තනිකෙහි.

वह आर्यों को प्रिय लगने वाले ऐसे शीलों से युक्त होता है जो अखंड, अछिद्र, अशबल (धब्बे रहित), अकल्माष (निर्मल), मुक्त (दासता से रहित), विज्ञों द्वारा प्रशंसित, (तृष्णा-दृष्टि द्वारा) अपरामृष्ट और समाधि की ओर ले जाने वाले होते हैं।

‘‘අයං ඛො සො, ආනන්ද, ධම්මාදාසො ධම්මපරියායො, යෙන සමන්නාගතො අරියසාවකො ආකඞ්ඛමානො අත්තනාව අත්තානං බ්‍යාකරෙය්‍ය – ‘ඛීණනිරයොම්හි ඛීණතිරච්ඡානයොනි ඛීණපෙත්තිවිසයො ඛීණාපායදුග්ගතිවිනිපාතො, සොතාපන්නොහමස්මි අවිනිපාතධම්මො නියතො සම්බොධිපරායණො’’’ති.

आनंद! यही वह 'धम्म-आदर्श' (धर्म का दर्पण) नामक धर्म-पर्याय है, जिससे युक्त होकर आर्य श्रावक, यदि चाहे तो, स्वयं ही अपने विषय में यह घोषणा कर सकता है— 'मेरे लिए नरक क्षीण हो गया है, तिर्यक योनि क्षीण हो गई है, प्रेत विषय क्षीण हो गया है, अपाय-दुर्गति-विनिपात क्षीण हो गए हैं; मैं स्रोतापन्न हूँ, पतन के स्वभाव वाला नहीं हूँ, (सद्धर्म में) नियत हूँ और संबोधि (ज्ञान) ही मेरा परम लक्ष्य है।'

තත්‍රපි සුදං භගවා නාතිකෙ විහරන්තො ගිඤ්ජකාවසථෙ එතදෙව බහුලං භික්ඛූනං ධම්මිං කථං කරොති –

वहाँ नातिक ग्राम के गिंजकावसथ (ईंटों के घर) में विहार करते हुए भी भगवान भिक्षुओं को बहुधा यही धर्म-चर्चा सुनाया करते थे—

‘‘ඉති සීලං ඉති සමාධි ඉති පඤ්ඤා. සීලපරිභාවිතො සමාධි මහප්ඵලො හොති මහානිසංසො. සමාධිපරිභාවිතා පඤ්ඤා මහප්ඵලා හොති මහානිසංසා. පඤ්ඤාපරිභාවිතං චිත්තං සම්මදෙව ආසවෙහි විමුච්චති, සෙය්‍යථිදං – කාමාසවා, භවාසවා, අවිජ්ජාසවා’’ති.

'ऐसा शील है, ऐसा समाधि है, ऐसा प्रज्ञा है। शील से भावित समाधि महाफलदायी और महा-अनुशंस वाली होती है। समाधि से भावित प्रज्ञा महाफलदायी और महा-अनुशंस वाली होती है। प्रज्ञा से भावित चित्त आस्रवों से भली-भाँति मुक्त हो जाता है, जैसे कि— कामास्रव, भवास्रव और अविद्यास्रव।'

160. අථ [Pg.81] ඛො භගවා නාතිකෙ යථාභිරන්තං විහරිත්වා ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘ආයාමානන්ද, යෙන වෙසාලී තෙනුපසඞ්කමිස්සාමා’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවතො පච්චස්සොසි. අථ ඛො භගවා මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං යෙන වෙසාලී තදවසරි. තත්‍ර සුදං භගවා වෙසාලියං විහරති අම්බපාලිවනෙ. තත්‍ර ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසි –

१६०. तब भगवान नातिक ग्राम में इच्छानुसार विहार कर आयुष्मान आनंद से बोले— "आओ आनंद! जहाँ वैशाली है, वहाँ चलें।" आयुष्मान आनंद ने भगवान को उत्तर दिया— "जी भन्ते!" तब भगवान एक विशाल भिक्षु-संघ के साथ वैशाली पहुँचे। वहाँ भगवान वैशाली के अंबपालि-वन में विहार करने लगे। वहाँ भगवान ने भिक्षुओं को संबोधित किया—

‘‘සතො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු විහරෙය්‍ය සම්පජානො, අයං වො අම්හාකං අනුසාසනී. කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සතො හොති? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු කායෙ කායානුපස්සී විහරති ආතාපී සම්පජානො සතිමා විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සං. වෙදනාසු වෙදනානුපස්සී…පෙ… චිත්තෙ චිත්තානුපස්සී…පෙ… ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති ආතාපී සම්පජානො සතිමා විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සං. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සතො හොති.

"भिक्षुओं! भिक्षु को स्मृतिमान (सतो) और संप्रज्ञान (सम्पजानो) होकर विहार करना चाहिए, यही तुम्हारे लिए हमारा अनुशासन है। और भिक्षुओं! भिक्षु स्मृतिमान कैसे होता है? यहाँ, भिक्षुओं! भिक्षु काया में कायानुपश्यी होकर विहार करता है— आतपी, संप्रज्ञान और स्मृतिमान होकर, लोक में अभिध्या और दौर्मनस्य को त्याग कर। वेदनाओं में वेदनानुपश्यी... चित्त में चित्तनुपश्यी... धर्मों में धर्मानुपश्यी होकर विहार करता है— आतपी, संप्रज्ञान और स्मृतिमान होकर, लोक में अभिध्या और दौर्मनस्य को त्याग कर। भिक्षुओं! इस प्रकार भिक्षु स्मृतिमान होता है।

‘‘කථඤ්ච, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සම්පජානො හොති? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු අභික්කන්තෙ පටික්කන්තෙ සම්පජානකාරී හොති, ආලොකිතෙ විලොකිතෙ සම්පජානකාරී හොති, සමිඤ්ජිතෙ පසාරිතෙ සම්පජානකාරී හොති, සඞ්ඝාටිපත්තචීවරධාරණෙ සම්පජානකාරී හොති, අසිතෙ පීතෙ ඛායිතෙ සායිතෙ සම්පජානකාරී හොති, උච්චාරපස්සාවකම්මෙ සම්පජානකාරී හොති, ගතෙ ඨිතෙ නිසින්නෙ සුත්තෙ ජාගරිතෙ භාසිතෙ තුණ්හීභාවෙ සම්පජානකාරී හොති. එවං ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සම්පජානො හොති. සතො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු විහරෙය්‍ය සම්පජානො, අයං වො අම්හාකං අනුසාසනී’’ති.

"और भिक्षुओं! भिक्षु संप्रज्ञान (सम्पजानो) कैसे होता है? यहाँ, भिक्षुओं! भिक्षु आगे बढ़ने और पीछे हटने में संप्रज्ञानपूर्वक कार्य करने वाला होता है; सामने देखने और इधर-उधर देखने में संप्रज्ञानपूर्वक कार्य करने वाला होता है; (अंगों को) सिकोड़ने और फैलाने में संप्रज्ञानपूर्वक कार्य करने वाला होता है; संघाटी, पात्र और चीवर धारण करने में संप्रज्ञानपूर्वक कार्य करने वाला होता है; खाने, पीने, चबाने और स्वाद लेने में संप्रज्ञानपूर्वक कार्य करने वाला होता है; मल-मूत्र त्याग करने में संप्रज्ञानपूर्वक कार्य करने वाला होता है; चलने, खड़े होने, बैठने, सोने, जागने, बोलने और मौन रहने में संप्रज्ञानपूर्वक कार्य करने वाला होता है। भिक्षुओं! इस प्रकार भिक्षु संप्रज्ञान होता है। भिक्षुओं! भिक्षु को स्मृतिमान और संप्रज्ञान होकर विहार करना चाहिए, यही तुम्हारे लिए हमारा अनुशासन है।"

අම්බපාලීගණිකා

अंबपालि गणिका

161. අස්සොසි ඛො අම්බපාලී ගණිකා – ‘‘භගවා කිර වෙසාලිං අනුප්පත්තො වෙසාලියං විහරති මය්හං අම්බවනෙ’’ති. අථ ඛො අම්බපාලී ගණිකා භද්දානි භද්දානි යානානි යොජාපෙත්වා භද්දං භද්දං යානං අභිරුහිත්වා භද්දෙහි භද්දෙහි යානෙහි වෙසාලියා නිය්‍යාසි. යෙන සකො ආරාමො තෙන පායාසි. යාවතිකා යානස්ස භූමි, යානෙන ගන්ත්වා, යානා පච්චොරොහිත්වා පත්තිකාව යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං [Pg.82] නිසින්නං ඛො අම්බපාලිං ගණිකං භගවා ධම්මියා කථාය සන්දස්සෙසි සමාදපෙසි සමුත්තෙජෙසි සම්පහංසෙසි. අථ ඛො අම්බපාලී ගණිකා භගවතා ධම්මියා කථාය සන්දස්සිතා සමාදපිතා සමුත්තෙජිතා සම්පහංසිතා භගවන්තං එතදවොච – ‘‘අධිවාසෙතු මෙ, භන්තෙ, භගවා ස්වාතනාය භත්තං සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙනා’’ති. අධිවාසෙසි භගවා තුණ්හීභාවෙන. අථ ඛො අම්බපාලී ගණිකා භගවතො අධිවාසනං විදිත්වා උට්ඨායාසනා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා පක්කාමි.

१६१. अंबपालि गणिका ने सुना— "सुना है कि भगवान वैशाली पहुँच गए हैं और वैशाली में मेरे ही आम्रवन (अंबवन) में विहार कर रहे हैं।" तब अंबपालि गणिका ने अच्छे-अच्छे वाहनों को जुतवाया और एक श्रेष्ठ वाहन पर सवार होकर, अन्य श्रेष्ठ वाहनों के साथ वैशाली से निकली। जहाँ उसका अपना उद्यान था, वह वहाँ गई। जहाँ तक वाहन से जाना संभव था, वहाँ तक वाहन से जाकर, फिर वाहन से उतरकर पैदल ही वहाँ गई जहाँ भगवान थे। पहुँचकर भगवान को अभिवादन कर वह एक ओर बैठ गई। एक ओर बैठी हुई अंबपालि गणिका को भगवान ने धार्मिक चर्चा से (धम्म-कथा) उपदेश दिया, उत्साहित किया, उत्तेजित किया और प्रसन्न किया। तब भगवान द्वारा धम्म-कथा से उपदिष्ट, उत्साहित, उत्तेजित और प्रसन्न की गई अंबपालि गणिका भगवान से बोली— "भन्ते! भगवान भिक्षु-संघ के साथ कल के लिए मेरा भोजन स्वीकार करें।" भगवान ने मौन रहकर अपनी स्वीकृति दी। तब अंबपालि गणिका भगवान की स्वीकृति जानकर, आसन से उठी, भगवान को अभिवादन किया, प्रदक्षिणा की और चली गई।

අස්සොසුං ඛො වෙසාලිකා ලිච්ඡවී – ‘‘භගවා කිර වෙසාලිං අනුප්පත්තො වෙසාලියං විහරති අම්බපාලිවනෙ’’ති. අථ ඛො තෙ ලිච්ඡවී භද්දානි භද්දානි යානානි යොජාපෙත්වා භද්දං භද්දං යානං අභිරුහිත්වා භද්දෙහි භද්දෙහි යානෙහි වෙසාලියා නිය්‍යිංසු. තත්‍ර එකච්චෙ ලිච්ඡවී නීලා හොන්ති නීලවණ්ණා නීලවත්ථා නීලාලඞ්කාරා, එකච්චෙ ලිච්ඡවී පීතා හොන්ති පීතවණ්ණා පීතවත්ථා පීතාලඞ්කාරා, එකච්චෙ ලිච්ඡවී ලොහිතා හොන්ති ලොහිතවණ්ණා ලොහිතවත්ථා ලොහිතාලඞ්කාරා, එකච්චෙ ලිච්ඡවී ඔදාතා හොන්ති ඔදාතවණ්ණා ඔදාතවත්ථා ඔදාතාලඞ්කාරා. අථ ඛො අම්බපාලී ගණිකා දහරානං දහරානං ලිච්ඡවීනං අක්ඛෙන අක්ඛං චක්කෙන චක්කං යුගෙන යුගං පටිවට්ටෙසි. අථ ඛො තෙ ලිච්ඡවී අම්බපාලිං ගණිකං එතදවොචුං – ‘‘කිං, ජෙ අම්බපාලි, දහරානං දහරානං ලිච්ඡවීනං අක්ඛෙන අක්ඛං චක්කෙන චක්කං යුගෙන යුගං පටිවට්ටෙසී’’ති? ‘‘තථා හි පන මෙ, අය්‍යපුත්තා, භගවා නිමන්තිතො ස්වාතනාය භත්තං සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙනා’’ති. ‘‘දෙහි, ජෙ අම්බපාලි, එතං භත්තං සතසහස්සෙනා’’ති. ‘‘සචෙපි මෙ, අය්‍යපුත්තා, වෙසාලිං සාහාරං දස්සථ, එවමහං තං භත්තං න දස්සාමී’’ති. අථ ඛො තෙ ලිච්ඡවී අඞ්ගුලිං ඵොටෙසුං – ‘‘ජිතම්හ වත භො අම්බකාය, ජිතම්හ වත භො අම්බකායා’’ති.

वैशाली के लिच्छवियों ने सुना— "भगवान वैशाली पहुँच चुके हैं और वैशाली के अंबपालिवन में विहार कर रहे हैं।" तब उन लिच्छवियों ने उत्तम-उत्तम वाहनों को सजवाया और श्रेष्ठ वाहनों पर सवार होकर श्रेष्ठ वाहनों के साथ वैशाली से प्रस्थान किया। उनमें से कुछ लिच्छवि नीले थे—नीले वर्ण वाले, नीले वस्त्र वाले और नीले अलंकारों वाले; कुछ लिच्छवि पीले थे—पीले वर्ण वाले, पीले वस्त्र वाले और पीले अलंकारों वाले; कुछ लिच्छवि लाल थे—लाल वर्ण वाले, लाल वस्त्र वाले और लाल अलंकारों वाले; और कुछ लिच्छवि श्वेत थे—श्वेत वर्ण वाले, श्वेत वस्त्र वाले और श्वेत अलंकारों वाले। तब अंबपाली गणिका ने युवा लिच्छवियों के रथों के धुरों से धुरा, पहियों से पहिया और जुओं से जुआ टकरा दिया। तब उन लिच्छवियों ने अंबपाली गणिका से कहा— "अरे अंबपाली! तूने युवा लिच्छवियों के रथों के धुरों से धुरा, पहियों से पहिया और जुओं से जुआ क्यों टकराया?" (उसने उत्तर दिया)— "आर्यपुत्रों! क्योंकि मैंने कल के भोजन के लिए भिक्षु-संघ सहित भगवान को निमंत्रित किया है।" (लिच्छवियों ने कहा)— "अरे अंबपाली! यह भोजन (का अवसर) हमें एक लाख (मुद्राओं) के बदले दे दे।" (उसने कहा)— "आर्यपुत्रों! यदि आप मुझे जनपद सहित पूरी वैशाली भी दे दें, तो भी मैं यह भोजन (का अवसर) नहीं दूँगी।" तब उन लिच्छवियों ने उंगलियाँ चटकाईं (और कहा)— "अरे! हमें एक स्त्री ने जीत लिया, अरे! हमें एक स्त्री ने मात दे दी।"

අථ ඛො තෙ ලිච්ඡවී යෙන අම්බපාලිවනං තෙන පායිංසු. අද්දසා ඛො භගවා තෙ ලිච්ඡවී දූරතොව ආගච්ඡන්තෙ. දිස්වාන භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘යෙසං [Pg.83], භික්ඛවෙ, භික්ඛූනං දෙවා තාවතිංසා අදිට්ඨපුබ්බා, ඔලොකෙථ, භික්ඛවෙ, ලිච්ඡවිපරිසං; අපලොකෙථ, භික්ඛවෙ, ලිච්ඡවිපරිසං; උපසංහරථ, භික්ඛවෙ, ලිච්ඡවිපරිසං – තාවතිංසසදිස’’න්ති. අථ ඛො තෙ ලිච්ඡවී යාවතිකා යානස්ස භූමි, යානෙන ගන්ත්වා, යානා පච්චොරොහිත්වා පත්තිකාව යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමිංසු; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු. එකමන්තං නිසින්නෙ ඛො තෙ ලිච්ඡවී භගවා ධම්මියා කථාය සන්දස්සෙසි සමාදපෙසි සමුත්තෙජෙසි සම්පහංසෙසි. අථ ඛො තෙ ලිච්ඡවී භගවතා ධම්මියා කථාය සන්දස්සිතා සමාදපිතා සමුත්තෙජිතා සම්පහංසිතා භගවන්තං එතදවොචුං – ‘‘අධිවාසෙතු නො, භන්තෙ, භගවා ස්වාතනාය භත්තං සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙනා’’ති. අථ ඛො භගවා තෙ ලිච්ඡවී එතදවොච – ‘‘අධිවුත්ථං ඛො මෙ, ලිච්ඡවී, ස්වාතනාය අම්බපාලියා ගණිකාය භත්ත’’න්ති. අථ ඛො තෙ ලිච්ඡවී අඞ්ගුලිං ඵොටෙසුං – ‘‘ජිතම්හ වත භො අම්බකාය, ජිතම්හ වත භො අම්බකායා’’ති. අථ ඛො තෙ ලිච්ඡවී භගවතො භාසිතං අභිනන්දිත්වා අනුමොදිත්වා උට්ඨායාසනා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා පක්කමිංසු.

फिर वे लिच्छवि जहाँ अंबपालिवन था, वहाँ गए। भगवान ने उन लिच्छवियों को दूर से ही आते देखा। उन्हें देखकर भिक्षुओं को संबोधित किया— "भिक्षुओं! जिन भिक्षुओं ने पहले कभी तावतिंस (त्रायस्त्रिंश) देवों को नहीं देखा है, वे इस लिच्छवि परिषद को देखें; भिक्षुओं! लिच्छवि परिषद का अवलोकन करें; भिक्षुओं! लिच्छवि परिषद की तुलना तावतिंस देव-परिषद से करें।" तब वे लिच्छवि जहाँ तक वाहन से जाना संभव था, वहाँ तक वाहन से गए, फिर वाहन से उतरकर पैदल ही जहाँ भगवान थे, वहाँ पहुँचे; पहुँचकर भगवान को अभिवादन कर एक ओर बैठ गए। एक ओर बैठे हुए उन लिच्छवियों को भगवान ने धार्मिक कथा से उपदेश दिया, उत्साहित किया, प्रेरित किया और प्रसन्न किया। तब भगवान द्वारा धार्मिक कथा से उपदेशित, उत्साहित, प्रेरित और प्रसन्न किए गए उन लिच्छवियों ने भगवान से कहा— "भंते! भगवान कल के लिए भिक्षु-संघ सहित हमारा भोजन स्वीकार करें।" तब भगवान ने उन लिच्छवियों से कहा— "लिच्छवियों! मैंने कल के लिए अंबपाली गणिका का भोजन पहले ही स्वीकार कर लिया है।" तब उन लिच्छवियों ने उंगलियाँ चटकाईं— "अरे! हमें एक स्त्री ने जीत लिया, अरे! हमें एक स्त्री ने मात दे दी।" फिर वे लिच्छवि भगवान के वचनों का अभिनंदन और अनुमोदन कर, आसन से उठकर, भगवान को अभिवादन और प्रदक्षिणा कर चले गए।

162. අථ ඛො අම්බපාලී ගණිකා තස්සා රත්තියා අච්චයෙන සකෙ ආරාමෙ පණීතං ඛාදනීයං භොජනීයං පටියාදාපෙත්වා භගවතො කාලං ආරොචාපෙසි – ‘‘කාලො, භන්තෙ, නිට්ඨිතං භත්ත’’න්ති. අථ ඛො භගවා පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙන යෙන අම්බපාලියා ගණිකාය නිවෙසනං තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි. අථ ඛො අම්බපාලී ගණිකා බුද්ධප්පමුඛං භික්ඛුසඞ්ඝං පණීතෙන ඛාදනීයෙන භොජනීයෙන සහත්ථා සන්තප්පෙසි සම්පවාරෙසි. අථ ඛො අම්බපාලී ගණිකා භගවන්තං භුත්තාවිං ඔනීතපත්තපාණිං අඤ්ඤතරං නීචං ආසනං ගහෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නා ඛො අම්බපාලී ගණිකා භගවන්තං එතදවොච – ‘‘ඉමාහං, භන්තෙ, ආරාමං බුද්ධප්පමුඛස්ස භික්ඛුසඞ්ඝස්ස දම්මී’’ති. පටිග්ගහෙසි භගවා ආරාමං. අථ ඛො භගවා අම්බපාලිං ගණිකං ධම්මියා කථාය සන්දස්සෙත්වා සමාදපෙත්වා සමුත්තෙජෙත්වා සම්පහංසෙත්වා උට්ඨායාසනා පක්කාමි. තත්‍රපි සුදං භගවා වෙසාලියං විහරන්තො අම්බපාලිවනෙ එතදෙව බහුලං භික්ඛූනං ධම්මිං කථං කරොති [Pg.84] – ‘‘ඉති සීලං, ඉති සමාධි, ඉති පඤ්ඤා. සීලපරිභාවිතො සමාධි මහප්ඵලො හොති මහානිසංසො. සමාධිපරිභාවිතා පඤ්ඤා මහප්ඵලා හොති මහානිසංසා. පඤ්ඤාපරිභාවිතං චිත්තං සම්මදෙව ආසවෙහි විමුච්චති, සෙය්‍යථිදං – කාමාසවා, භවාසවා, අවිජ්ජාසවා’’ති.

१६२. फिर अंबपाली गणिका ने उस रात के बीतने पर अपने आराम (उद्यान) में उत्तम खाद्य और भोज्य पदार्थ तैयार करवाकर भगवान को समय की सूचना भिजवाई— "भंते! समय हो गया है, भोजन तैयार है।" तब भगवान पूर्वाह्न के समय निवसन (चीवर धारण) कर, पात्र और चीवर लेकर भिक्षु-संघ के साथ जहाँ अंबपाली गणिका का निवास था, वहाँ पहुँचे; पहुँचकर बिछाए गए आसन पर बैठ गए। तब अंबपाली गणिका ने बुद्ध प्रमुख भिक्षु-संघ को अपने हाथों से उत्तम खाद्य और भोज्य पदार्थों से संतृप्त और संतुष्ट किया। फिर जब भगवान भोजन कर चुके और पात्र से हाथ हटा लिया, तब अंबपाली गणिका एक नीचा आसन लेकर एक ओर बैठ गई। एक ओर बैठी हुई अंबपाली गणिका ने भगवान से कहा— "भंते! मैं यह आराम (उद्यान) बुद्ध प्रमुख भिक्षु-संघ को दान करती हूँ।" भगवान ने उस आराम को स्वीकार कर लिया। तब भगवान ने अंबपाली गणिका को धार्मिक कथा से उपदेशित, उत्साहित, प्रेरित और प्रसन्न कर आसन से उठकर प्रस्थान किया। वहाँ वैशाली के अंबपालिवन में विहार करते हुए भी भगवान भिक्षुओं को अक्सर यही धार्मिक उपदेश देते थे— "ऐसा शील है, ऐसा समाधि है, ऐसी प्रज्ञा है। शील से परिभावित समाधि महाफलदायी और महा-अनुशंस वाली होती है। समाधि से परिभावित प्रज्ञा महाफलदायी और महा-अनुशंस वाली होती है। प्रज्ञा से परिभावित चित्त पूरी तरह से आस्रवों से मुक्त हो जाता है, जैसे कि—कामास्रव, भवास्रव और अविद्यास्रव।"

වෙළුවගාමවස්සූපගමනං

वेणुग्राम में वर्षावास के लिए गमन।

163. අථ ඛො භගවා අම්බපාලිවනෙ යථාභිරන්තං විහරිත්වා ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘ආයාමානන්ද, යෙන වෙළුවගාමකො තෙනුපසඞ්කමිස්සාමා’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවතො පච්චස්සොසි. අථ ඛො භගවා මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං යෙන වෙළුවගාමකො තදවසරි. තත්‍ර සුදං භගවා වෙළුවගාමකෙ විහරති. තත්‍ර ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘එථ තුම්හෙ, භික්ඛවෙ, සමන්තා වෙසාලිං යථාමිත්තං යථාසන්දිට්ඨං යථාසම්භත්තං වස්සං උපෙථ. අහං පන ඉධෙව වෙළුවගාමකෙ වස්සං උපගච්ඡාමී’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො තෙ භික්ඛූ භගවතො පටිස්සුත්වා සමන්තා වෙසාලිං යථාමිත්තං යථාසන්දිට්ඨං යථාසම්භත්තං වස්සං උපගච්ඡිංසු. භගවා පන තත්ථෙව වෙළුවගාමකෙ වස්සං උපගච්ඡි.

१६३. तब भगवान अम्बपाली वन में अपनी इच्छानुसार विहार करने के बाद आयुष्मान आनन्द से बोले— "आओ आनन्द, जहाँ वेणुग्राम (वेलुवगामक) है, वहाँ चलें।" आयुष्मान आनन्द ने भगवान को उत्तर दिया— "जी, भन्ते!" तब भगवान एक बड़े भिक्षु-संघ के साथ वेणुग्राम पहुँचे। वहाँ भगवान वेणुग्राम में विहार करने लगे। वहाँ भगवान ने भिक्षुओं को संबोधित किया— "भिक्षुओं, आओ, तुम सब वैशाली के चारों ओर जहाँ-जहाँ तुम्हारे मित्र, परिचित और स्नेही हों, वहाँ वर्षावास करो। मैं यहीं वेणुग्राम में वर्षावास करूँगा।" उन भिक्षुओं ने भगवान को "जी, भन्ते!" कहकर उत्तर दिया और वैशाली के चारों ओर अपने मित्रों और परिचितों के पास वर्षावास के लिए चले गए। भगवान ने वहीं वेणुग्राम में वर्षावास किया।

164. අථ ඛො භගවතො වස්සූපගතස්ස ඛරො ආබාධො උප්පජ්ජි, බාළ්හා වෙදනා වත්තන්ති මාරණන්තිකා. තා සුදං භගවා සතො සම්පජානො අධිවාසෙසි අවිහඤ්ඤමානො. අථ ඛො භගවතො එතදහොසි – ‘‘න ඛො මෙතං පතිරූපං, ය්වාහං අනාමන්තෙත්වා උපට්ඨාකෙ අනපලොකෙත්වා භික්ඛුසඞ්ඝං පරිනිබ්බායෙය්‍යං. යංනූනාහං ඉමං ආබාධං වීරියෙන පටිපණාමෙත්වා ජීවිතසඞ්ඛාරං අධිට්ඨාය විහරෙය්‍ය’’න්ති. අථ ඛො භගවා තං ආබාධං වීරියෙන පටිපණාමෙත්වා ජීවිතසඞ්ඛාරං අධිට්ඨාය විහාසි. අථ ඛො භගවතො සො ආබාධො පටිපස්සම්භි. අථ ඛො භගවා ගිලානා වුට්ඨිතො අචිරවුට්ඨිතො ගෙලඤ්ඤා විහාරා නික්ඛම්ම විහාරපච්ඡායායං පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි. අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දො යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නො ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවන්තං [Pg.85] එතදවොච – ‘‘දිට්ඨො මෙ, භන්තෙ, භගවතො ඵාසු; දිට්ඨං මෙ, භන්තෙ, භගවතො ඛමනීයං, අපි ච මෙ, භන්තෙ, මධුරකජාතො විය කායො. දිසාපි මෙ න පක්ඛායන්ති; ධම්මාපි මං න පටිභන්ති භගවතො ගෙලඤ්ඤෙන, අපි ච මෙ, භන්තෙ, අහොසි කාචිදෙව අස්සාසමත්තා – ‘න තාව භගවා පරිනිබ්බායිස්සති, න යාව භගවා භික්ඛුසඞ්ඝං ආරබ්භ කිඤ්චිදෙව උදාහරතී’’’ති.

१६४. तब वर्षावास के दौरान भगवान को एक कठोर रोग उत्पन्न हुआ, और उन्हें मरणतुल्य तीव्र वेदनाएँ होने लगीं। भगवान ने उन वेदनाओं को स्मृतिवान और संप्रजन्य (सचेत) होकर बिना व्याकुल हुए सहन किया। तब भगवान को यह विचार आया— "मेरे लिए यह उचित नहीं होगा कि मैं अपने सेवकों को सूचित किए बिना और भिक्षु-संघ को बताए बिना परिनिर्वाण प्राप्त करूँ। क्यों न मैं इस रोग को वीर्य (पुरुषार्थ) से दबाकर और जीवित-संस्कार (जीवन की शक्ति) को अधिष्ठित कर विहार करता रहूँ?" तब भगवान ने उस रोग को वीर्य से दबाकर और जीवित-संस्कार को अधिष्ठित कर विहार किया। तब भगवान का वह रोग शांत हो गया। फिर भगवान रोग से मुक्त होकर, रोगमुक्ति के कुछ ही समय बाद विहार (कुटी) से निकलकर विहार की छाया में बिछाए गए आसन पर बैठ गए। तब आयुष्मान आनन्द जहाँ भगवान थे, वहाँ आए और भगवान को अभिवादन कर एक ओर बैठ गए। एक ओर बैठे हुए आयुष्मान आनन्द ने भगवान से यह कहा— "भन्ते, मैंने भगवान का सुख (स्वास्थ्य) देख लिया है; भन्ते, मैंने भगवान का धैर्य देख लिया है। फिर भी भन्ते, भगवान की अस्वस्थता के कारण मेरा शरीर जैसे जकड़ सा गया था। मुझे दिशाएँ नहीं सूझ रही थीं और न ही मुझे धर्म (शिक्षाएँ) स्पष्ट हो रहे थे। फिर भी भन्ते, मुझे एक सांत्वना थी कि जब तक भगवान भिक्षु-संघ के संबंध में कुछ कह नहीं देते, तब तक भगवान परिनिर्वाण प्राप्त नहीं करेंगे।"

165. ‘‘කිං පනානන්ද, භික්ඛුසඞ්ඝො මයි පච්චාසීසති ? දෙසිතො, ආනන්ද, මයා ධම්මො අනන්තරං අබාහිරං කරිත්වා. නත්ථානන්ද, තථාගතස්ස ධම්මෙසු ආචරියමුට්ඨි. යස්ස නූන, ආනන්ද, එවමස්ස – ‘අහං භික්ඛුසඞ්ඝං පරිහරිස්සාමී’ති වා ‘මමුද්දෙසිකො භික්ඛුසඞ්ඝො’ති වා, සො නූන, ආනන්ද, භික්ඛුසඞ්ඝං ආරබ්භ කිඤ්චිදෙව උදාහරෙය්‍ය. තථාගතස්ස ඛො, ආනන්ද, න එවං හොති – ‘අහං භික්ඛුසඞ්ඝං පරිහරිස්සාමී’ති වා ‘මමුද්දෙසිකො භික්ඛුසඞ්ඝො’ති වා. සකිං, ආනන්ද, තථාගතො භික්ඛුසඞ්ඝං ආරබ්භ කිඤ්චිදෙව උදාහරිස්සති. අහං ඛො පනානන්ද, එතරහි ජිණ්ණො වුද්ධො මහල්ලකො අද්ධගතො වයොඅනුප්පත්තො. ආසීතිකො මෙ වයො වත්තති. සෙය්‍යථාපි, ආනන්ද, ජජ්ජරසකටං වෙඨමිස්සකෙන යාපෙති, එවමෙව ඛො, ආනන්ද, වෙඨමිස්සකෙන මඤ්ඤෙ තථාගතස්ස කායො යාපෙති. යස්මිං, ආනන්ද, සමයෙ තථාගතො සබ්බනිමිත්තානං අමනසිකාරා එකච්චානං වෙදනානං නිරොධා අනිමිත්තං චෙතොසමාධිං උපසම්පජ්ජ විහරති, ඵාසුතරො, ආනන්ද, තස්මිං සමයෙ තථාගතස්ස කායො හොති. තස්මාතිහානන්ද, අත්තදීපා විහරථ අත්තසරණා අනඤ්ඤසරණා, ධම්මදීපා ධම්මසරණා අනඤ්ඤසරණා. කථඤ්චානන්ද, භික්ඛු අත්තදීපො විහරති අත්තසරණො අනඤ්ඤසරණො, ධම්මදීපො ධම්මසරණො අනඤ්ඤසරණො? ඉධානන්ද, භික්ඛු කායෙ කායානුපස්සී විහරති අතාපී සම්පජානො සතිමා, විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සං. වෙදනාසු…පෙ… චිත්තෙ…පෙ… ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති ආතාපී සම්පජානො සතිමා, විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සං. එවං ඛො, ආනන්ද, භික්ඛු අත්තදීපො විහරති අත්තසරණො අනඤ්ඤසරණො, ධම්මදීපො ධම්මසරණො අනඤ්ඤසරණො[Pg.86]. යෙ හි කෙචි, ආනන්ද, එතරහි වා මම වා අච්චයෙන අත්තදීපා විහරිස්සන්ති අත්තසරණා අනඤ්ඤසරණා, ධම්මදීපා ධම්මසරණා අනඤ්ඤසරණා, තමතග්ගෙ මෙ තෙ, ආනන්ද, භික්ඛූ භවිස්සන්ති යෙ කෙචි සික්ඛාකාමා’’ති.

१६५. "आनन्द, भिक्षु-संघ मुझसे और क्या अपेक्षा करता है? आनन्द, मैंने धर्म का उपदेश बिना किसी भेदभाव (भीतर-बाहर) के दिया है। आनन्द, तथागत के पास धर्मों के विषय में 'आचार्य की मुट्ठी' (रहस्य) जैसा कुछ नहीं है। आनन्द, जिसके मन में ऐसा विचार हो कि 'मैं भिक्षु-संघ का संचालन करूँगा' या 'भिक्षु-संघ मेरे आश्रित है', वही भिक्षु-संघ के विषय में कुछ कहेगा। आनन्द, तथागत के मन में ऐसा विचार नहीं आता कि 'मैं भिक्षु-संघ का संचालन करूँगा' या 'भिक्षु-संघ मेरे आश्रित है'। फिर आनन्द, तथागत भिक्षु-संघ के विषय में क्या कहेंगे? आनन्द, अब मैं बूढ़ा, वृद्ध, वयोवृद्ध, लंबी आयु वाला और जीवन के अंतिम पड़ाव पर पहुँच गया हूँ। मेरी आयु अस्सी वर्ष की हो गई है। आनन्द, जैसे कोई पुरानी गाड़ी मरम्मत (बंधनों) के सहारे चलती है, वैसे ही तथागत का शरीर भी जैसे मरम्मत के सहारे चल रहा है। आनन्द, जिस समय तथागत समस्त निमित्तों (बाहरी विषयों) पर ध्यान न देकर और कुछ वेदनाओं के निरोध से 'अनिमित्त चेतो-समाधि' को प्राप्त कर विहार करते हैं, उस समय तथागत का शरीर अधिक सुखद होता है। इसलिए आनन्द, तुम अपने लिए स्वयं द्वीप (आधार) बनकर विहार करो, अपनी ही शरण में रहो, किसी अन्य की शरण में नहीं; धर्म को अपना द्वीप बनाओ, धर्म की शरण में रहो, किसी अन्य की शरण में नहीं। और आनन्द, भिक्षु कैसे अपना द्वीप और अपनी शरण में रहता है? आनन्द, यहाँ भिक्षु काया में कायानुपश्यी होकर विहार करता है—आतपी (उत्साही), संप्रजन्य और स्मृतिवान होकर, लोक में लोभ और दौर्मनस्य (दुख) को त्यागकर। वह वेदनाओं में... चित्त में... और धर्मों में धर्मानुपश्यी होकर विहार करता है—आतपी, संप्रजन्य और स्मृतिवान होकर, लोक में लोभ और दौर्मनस्य को त्यागकर। आनन्द, इस प्रकार भिक्षु अपना द्वीप और अपनी शरण में रहता है। आनन्द, जो कोई अभी या मेरे बाद, अपने लिए स्वयं द्वीप और शरण बनकर रहेंगे, धर्म को अपना द्वीप और शरण बनाएँगे, वे ही मेरे भिक्षुओं में सर्वश्रेष्ठ होंगे, जो शिक्षा (सिक्खा) के इच्छुक हैं।"

දුතියභාණවාරො.

द्वितीय भाणवार (दूसरा अध्याय)।

නිමිත්තොභාසකථා

निमित्त-अवभास कथा (संकेत देने की कथा)।

166. අථ ඛො භගවා පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය වෙසාලිං පිණ්ඩාය පාවිසි. වෙසාලියං පිණ්ඩාය චරිත්වා පච්ඡාභත්තං පිණ්ඩපාතපටික්කන්තො ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘ගණ්හාහි, ආනන්ද, නිසීදනං, යෙන චාපාලං චෙතියං තෙනුපසඞ්කමිස්සාම දිවා විහාරායා’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවතො පටිස්සුත්වා නිසීදනං ආදාය භගවන්තං පිට්ඨිතො පිට්ඨිතො අනුබන්ධි. අථ ඛො භගවා යෙන චාපාලං චෙතියං තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි. ආයස්මාපි ඛො ආනන්දො භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි.

१६६. तब भगवान पूर्वाह्न समय में निवसन (चीवर) पहनकर, पात्र और चीवर लेकर वैशाली में भिक्षा के लिए प्रविष्ट हुए। वैशाली में भिक्षाटन कर, भोजन के पश्चात भिक्षा-पात्र से निवृत्त होकर उन्होंने आयुष्मान आनन्द को संबोधित किया— “आनन्द! बैठने का आसन (निसिदन) ले लो, हम दिन के विहार (विश्राम) के लिए चापाल चैत्य की ओर चलेंगे।” आयुष्मान आनन्द ने “जी भन्ते” कहकर भगवान को उत्तर दिया और आसन लेकर भगवान के पीछे-पीछे चल दिए। तब भगवान जहाँ चापाल चैत्य था, वहाँ पहुँचे; पहुँचकर बिछाए हुए आसन पर बैठ गए। आयुष्मान आनन्द भी भगवान को अभिवादन कर एक ओर बैठ गए।

167. එකමන්තං නිසින්නං ඛො ආයස්මන්තං ආනන්දං භගවා එතදවොච – ‘‘රමණීයා, ආනන්ද, වෙසාලී, රමණීයං උදෙනං චෙතියං, රමණීයං ගොතමකං චෙතියං, රමණීයං සත්තම්බං චෙතියං, රමණීයං බහුපුත්තං චෙතියං, රමණීයං සාරන්දදං චෙතියං, රමණීයං චාපාලං චෙතියං. යස්ස කස්සචි, ආනන්ද, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා භාවිතා බහුලීකතා යානීකතා වත්ථුකතා අනුට්ඨිතා පරිචිතා සුසමාරද්ධා, සො ආකඞ්ඛමානො කප්පං වා තිට්ඨෙය්‍ය කප්පාවසෙසං වා. තථාගතස්ස ඛො, ආනන්ද, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා භාවිතා බහුලීකතා යානීකතා වත්ථුකතා අනුට්ඨිතා පරිචිතා සුසමාරද්ධා, සො ආකඞ්ඛමානො, ආනන්ද, තථාගතො කප්පං වා තිට්ඨෙය්‍ය කප්පාවසෙසං වා’’ති. එවම්පි ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවතා ඔළාරිකෙ නිමිත්තෙ කයිරමානෙ ඔළාරිකෙ ඔභාසෙ කයිරමානෙ නාසක්ඛි පටිවිජ්ඣිතුං; න භගවන්තං යාචි – ‘‘තිට්ඨතු, භන්තෙ, භගවා කප්පං, තිට්ඨතු සුගතො කප්පං බහුජනහිතාය බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සාන’’න්ති, යථා තං මාරෙන පරියුට්ඨිතචිත්තො. දුතියම්පි [Pg.87] ඛො භගවා…පෙ… තතියම්පි ඛො භගවා ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘රමණීයා, ආනන්ද, වෙසාලී, රමණීයං උදෙනං චෙතියං, රමණීයං ගොතමකං චෙතියං, රමණීයං සත්තම්බං චෙතියං, රමණීයං බහුපුත්තං චෙතියං, රමණීයං සාරන්දදං චෙතියං, රමණීයං චාපාලං චෙතියං. යස්ස කස්සචි, ආනන්ද, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා භාවිතා බහුලීකතා යානීකතා වත්ථුකතා අනුට්ඨිතා පරිචිතා සුසමාරද්ධා, සො ආකඞ්ඛමානො කප්පං වා තිට්ඨෙය්‍ය කප්පාවසෙසං වා. තථාගතස්ස ඛො, ආනන්ද, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා භාවිතා බහුලීකතා යානීකතා වත්ථුකතා අනුට්ඨිතා පරිචිතා සුසමාරද්ධා, සො ආකඞ්ඛමානො, ආනන්ද, තථාගතො කප්පං වා තිට්ඨෙය්‍ය කප්පාවසෙසං වා’’ති. එවම්පි ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවතා ඔළාරිකෙ නිමිත්තෙ කයිරමානෙ ඔළාරිකෙ ඔභාසෙ කයිරමානෙ නාසක්ඛි පටිවිජ්ඣිතුං; න භගවන්තං යාචි – ‘‘තිට්ඨතු, භන්තෙ, භගවා කප්පං, තිට්ඨතු සුගතො කප්පං බහුජනහිතාය බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සාන’’න්ති, යථා තං මාරෙන පරියුට්ඨිතචිත්තො. අථ ඛො භගවා ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘ගච්ඡ ත්වං, ආනන්ද, යස්සදානි කාලං මඤ්ඤසී’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවතො පටිස්සුත්වා උට්ඨායාසනා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා අවිදූරෙ අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ නිසීදි.

१६७. एक ओर बैठे हुए आयुष्मान आनन्द से भगवान ने यह कहा— “आनन्द! वैशाली रमणीय है; उदेन चैत्य रमणीय है, गोतमक चैत्य रमणीय है, सत्तम्ब चैत्य रमणीय है, बहुपुत्त चैत्य रमणीय है, सारन्दद चैत्य रमणीय है, चापाल चैत्य रमणीय है। आनन्द! जिस किसी ने भी चार ऋद्धिपाद भावित किए हैं, बहुलीकृत किए हैं, उन्हें सवारी की तरह बनाया है, आधार की तरह बनाया है, अनुष्ठित किया है, संचित किया है और भली-भाँति आरम्भ किया है, वह यदि चाहे तो एक कल्प तक या कल्प के शेष भाग तक जीवित रह सकता है। आनन्द! तथागत ने चार ऋद्धिपाद भावित किए हैं, बहुलीकृत किए हैं, उन्हें सवारी की तरह बनाया है, आधार की तरह बनाया है, अनुष्ठित किया है, संचित किया है और भली-भाँति आरम्भ किया है। आनन्द! तथागत यदि चाहें तो एक कल्प तक या कल्प के शेष भाग तक जीवित रह सकते हैं।” भगवान द्वारा इस प्रकार स्पष्ट संकेत दिए जाने पर भी, स्पष्ट आभास कराए जाने पर भी, आयुष्मान आनन्द उसे समझ न सके; उन्होंने भगवान से यह प्रार्थना नहीं की— “भन्ते! भगवान बहुजन के हित के लिए, बहुजन के सुख के लिए, लोक पर अनुकम्पा के लिए, देवों और मनुष्यों के अर्थ, हित और सुख के लिए एक कल्प तक ठहरें; सुगत एक कल्प तक ठहरें।” ऐसा इसलिए हुआ क्योंकि उनका चित्त मार द्वारा वशीभूत था। दूसरी बार भी भगवान ने... (वही कहा)... तीसरी बार भी भगवान ने आयुष्मान आनन्द को संबोधित किया— “आनन्द! वैशाली रमणीय है... (वही)... तथागत यदि चाहें तो एक कल्प तक या कल्प के शेष भाग तक जीवित रह सकते हैं।” भगवान द्वारा इस प्रकार स्पष्ट संकेत दिए जाने पर भी आयुष्मान आनन्द उसे समझ न सके; उन्होंने भगवान से प्रार्थना नहीं की... क्योंकि उनका चित्त मार द्वारा वशीभूत था। तब भगवान ने आयुष्मान आनन्द को संबोधित किया— “आनन्द! अब तुम जाओ, जिसका तुम अब समय समझते हो।” आयुष्मान आनन्द ने “जी भन्ते” कहकर भगवान को उत्तर दिया और आसन से उठकर, भगवान को अभिवादन कर, प्रदक्षिणा कर, पास ही एक वृक्ष के नीचे बैठ गए।

මාරයාචනකථා

मार-याचना कथा

168. අථ ඛො මාරො පාපිමා අචිරපක්කන්තෙ ආයස්මන්තෙ ආනන්දෙ යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි. එකමන්තං ඨිතො ඛො මාරො පාපිමා භගවන්තං එතදවොච – ‘‘පරිනිබ්බාතුදානි, භන්තෙ, භගවා, පරිනිබ්බාතු සුගතො, පරිනිබ්බානකාලො දානි, භන්තෙ, භගවතො. භාසිතා ඛො පනෙසා, භන්තෙ, භගවතා වාචා – ‘න තාවාහං, පාපිම, පරිනිබ්බායිස්සාමි, යාව මෙ භික්ඛූ න සාවකා භවිස්සන්ති වියත්තා විනීතා විසාරදා බහුස්සුතා ධම්මධරා ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නා සාමීචිප්පටිපන්නා අනුධම්මචාරිනො, සකං ආචරියකං උග්ගහෙත්වා ආචික්ඛිස්සන්ති දෙසෙස්සන්ති පඤ්ඤපෙස්සන්ති පට්ඨපෙස්සන්ති විවරිස්සන්ති විභජිස්සන්ති උත්තානී කරිස්සන්ති, උප්පන්නං පරප්පවාදං සහධම්මෙන සුනිග්ගහිතං නිග්ගහෙත්වා සප්පාටිහාරියං ධම්මං දෙසෙස්සන්තී’ති[Pg.88]. එතරහි ඛො පන, භන්තෙ, භික්ඛූ භගවතො සාවකා වියත්තා විනීතා විසාරදා බහුස්සුතා ධම්මධරා ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නා සාමීචිප්පටිපන්නා අනුධම්මචාරිනො, සකං ආචරියකං උග්ගහෙත්වා ආචික්ඛන්ති දෙසෙන්ති පඤ්ඤපෙන්ති පට්ඨපෙන්ති විවරන්ති විභජන්ති උත්තානීකරොන්ති, උප්පන්නං පරප්පවාදං සහධම්මෙන සුනිග්ගහිතං නිග්ගහෙත්වා සප්පාටිහාරියං ධම්මං දෙසෙන්ති. පරිනිබ්බාතුදානි, භන්තෙ, භගවා, පරිනිබ්බාතු සුගතො, පරිනිබ්බානකාලොදානි, භන්තෙ, භගවතො.

१६८. तब आयुष्मान आनन्द के जाने के कुछ ही समय बाद, पापी मार जहाँ भगवान थे, वहाँ पहुँचा; पहुँचकर एक ओर खड़ा हो गया। एक ओर खड़े होकर पापी मार ने भगवान से यह कहा— “भन्ते! अब भगवान परिनिर्वाण प्राप्त करें, सुगत परिनिर्वाण प्राप्त करें। भन्ते! अब भगवान के परिनिर्वाण का समय है। भन्ते! भगवान ने पहले यह वचन कहा था— ‘हे पापी! मैं तब तक परिनिर्वाण प्राप्त नहीं करूँगा, जब तक कि मेरे भिक्षु-श्रावक निपुण, विनीत, विशारद, बहुश्रुत, धम्मधर, धम्मानुधम्म-प्रतिपन्न, सामीचि-प्रतिपन्न और अनुधम्मचारी न हो जाएँ; जब तक वे अपने आचार्य के सिद्धान्तों को सीखकर दूसरों को बता न सकें, उपदेश न दे सकें, प्रज्ञापित न कर सकें, स्थापित न कर सकें, खोलकर न समझा सकें, विश्लेषण न कर सकें और स्पष्ट न कर सकें; और जब तक वे उत्पन्न हुए पर-प्रवादों को धर्म के द्वारा भली-भाँति निग्रह कर चमत्कारपूर्ण धर्म का उपदेश न दे सकें।’ भन्ते! अब भगवान के भिक्षु-श्रावक निपुण, विनीत, विशारद, बहुश्रुत, धम्मधर, धम्मानुधम्म-प्रतिपन्न, सामीचि-प्रतिपन्न और अनुधम्मचारी हैं; वे अपने आचार्य के सिद्धान्तों को सीखकर बताते हैं, उपदेश देते हैं, प्रज्ञापित करते हैं, स्थापित करते हैं, खोलकर समझाते हैं, विश्लेषण करते हैं और स्पष्ट करते हैं; वे उत्पन्न हुए पर-प्रवादों को धर्म के द्वारा भली-भाँति निग्रह कर चमत्कारपूर्ण धर्म का उपदेश देते हैं। भन्ते! अब भगवान परिनिर्वाण प्राप्त करें, सुगत परिनिर्वाण प्राप्त करें। भन्ते! अब भगवान के परिनिर्वाण का समय है।”

‘‘භාසිතා ඛො පනෙසා, භන්තෙ, භගවතා වාචා – ‘න තාවාහං, පාපිම, පරිනිබ්බායිස්සාමි, යාව මෙ භික්ඛුනියො න සාවිකා භවිස්සන්ති වියත්තා විනීතා විසාරදා බහුස්සුතා ධම්මධරා ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නා සාමීචිප්පටිපන්නා අනුධම්මචාරිනියො, සකං ආචරියකං උග්ගහෙත්වා ආචික්ඛිස්සන්ති දෙසෙස්සන්ති පඤ්ඤපෙස්සන්ති පට්ඨපෙස්සන්ති විවරිස්සන්ති විභජිස්සන්ති උත්තානීකරිස්සන්ති, උප්පන්නං පරප්පවාදං සහධම්මෙන සුනිග්ගහිතං නිග්ගහෙත්වා සප්පාටිහාරියං ධම්මං දෙසෙස්සන්තී’ති. එතරහි ඛො පන, භන්තෙ, භික්ඛුනියො භගවතො සාවිකා වියත්තා විනීතා විසාරදා බහුස්සුතා ධම්මධරා ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නා සාමීචිප්පටිපන්නා අනුධම්මචාරිනියො, සකං ආචරියකං උග්ගහෙත්වා ආචික්ඛන්ති දෙසෙන්ති පඤ්ඤපෙන්ති පට්ඨපෙන්ති විවරන්ති විභජන්ති උත්තානීකරොන්ති, උප්පන්නං පරප්පවාදං සහධම්මෙන සුනිග්ගහිතං නිග්ගහෙත්වා සප්පාටිහාරියං ධම්මං දෙසෙන්ති. පරිනිබ්බාතුදානි, භන්තෙ, භගවා, පරිනිබ්බාතු සුගතො, පරිනිබ්බානකාලොදානි, භන්තෙ, භගවතො.

भन्ते! भगवान ने यह बात कही थी— 'हे पापी (मार)! मैं तब तक परिनिर्वाण प्राप्त नहीं करूँगा, जब तक कि मेरी भिक्षुणियाँ ऐसी श्राविकाएँ न बन जाएँ जो चतुर, विनीत, विशारद (निडर), बहुश्रुत, धम्मधर, धम्म के अनुकूल धम्म का आचरण करने वाली, उचित मार्ग पर चलने वाली और धम्म के अनुसार आचरण करने वाली न हों; जो अपने आचार्य के मत को सीखकर दूसरों को न बता सकें, उपदेश न दे सकें, प्रज्ञापित न कर सकें, स्थापित न कर सकें, खोलकर न समझा सकें, विभाजन न कर सकें और स्पष्ट न कर सकें; और जो उत्पन्न हुए पर-प्रवाद (विपरीत मतों) को युक्तिपूर्वक अच्छी तरह दबाकर चमत्कारिक धम्म का उपदेश न दे सकें।' भन्ते! अब भगवान की भिक्षुणी श्राविकाएँ चतुर, विनीत, विशारद, बहुश्रुत, धम्मधर, धम्म के अनुकूल धम्म का आचरण करने वाली, उचित मार्ग पर चलने वाली और धम्म के अनुसार आचरण करने वाली हैं; वे अपने आचार्य के मत को सीखकर बताती हैं, उपदेश देती हैं, प्रज्ञापित करती हैं, स्थापित करती हैं, खोलकर समझाती हैं, विभाजन करती हैं और स्पष्ट करती हैं; वे उत्पन्न हुए पर-प्रवाद को युक्तिपूर्वक अच्छी तरह दबाकर चमत्कारिक धम्म का उपदेश देती हैं। भन्ते! अब भगवान परिनिर्वाण प्राप्त करें, सुगत परिनिर्वाण प्राप्त करें। भन्ते! अब भगवान के परिनिर्वाण का समय आ गया है।

‘‘භාසිතා ඛො පනෙසා, භන්තෙ, භගවතා වාචා – ‘න තාවාහං, පාපිම, පරිනිබ්බායිස්සාමි, යාව මෙ උපාසකා න සාවකා භවිස්සන්ති වියත්තා විනීතා විසාරදා බහුස්සුතා ධම්මධරා ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නා සාමීචිප්පටිපන්නා අනුධම්මචාරිනො, සකං ආචරියකං උග්ගහෙත්වා ආචික්ඛිස්සන්ති දෙසෙස්සන්ති පඤ්ඤපෙස්සන්ති පට්ඨපෙස්සන්ති විවරිස්සන්ති විභජිස්සන්ති උත්තානීකරිස්සන්ති, උප්පන්නං පරප්පවාදං සහධම්මෙන සුනිග්ගහිතං නිග්ගහෙත්වා සප්පාටිහාරියං ධම්මං දෙසෙස්සන්තී’ති. එතරහි ඛො පන, භන්තෙ, උපාසකා භගවතො සාවකා වියත්තා විනීතා විසාරදා බහුස්සුතා ධම්මධරා ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නා සාමීචිප්පටිපන්නා අනුධම්මචාරිනො, සකං ආචරියකං උග්ගහෙත්වා ආචික්ඛන්ති දෙසෙන්ති පඤ්ඤපෙන්ති පට්ඨපෙන්ති විවරන්ති විභජන්ති උත්තානීකරොන්ති, උප්පන්නං පරප්පවාදං සහධම්මෙන සුනිග්ගහිතං නිග්ගහෙත්වා සප්පාටිහාරියං ධම්මං දෙසෙන්ති. පරිනිබ්බාතුදානි[Pg.89], භන්තෙ, භගවා, පරිනිබ්බාතු සුගතො, පරිනිබ්බානකාලොදානි, භන්තෙ, භගවතො.

भन्ते! भगवान ने यह बात कही थी— 'हे पापी! मैं तब तक परिनिर्वाण प्राप्त नहीं करूँगा, जब तक कि मेरे उपासक ऐसे श्रावक न बन जाएँ जो चतुर, विनीत, विशारद, बहुश्रुत, धम्मधर, धम्म के अनुकूल धम्म का आचरण करने वाले, उचित मार्ग पर चलने वाले और धम्म के अनुसार आचरण करने वाले न हों; जो अपने आचार्य के मत को सीखकर दूसरों को न बता सकें, उपदेश न दे सकें, प्रज्ञापित न कर सकें, स्थापित न कर सकें, खोलकर न समझा सकें, विभाजन न कर सकें और स्पष्ट न कर सकें; और जो उत्पन्न हुए पर-प्रवाद को युक्तिपूर्वक अच्छी तरह दबाकर चमत्कारिक धम्म का उपदेश न दे सकें।' भन्ते! अब भगवान के उपासक श्रावक चतुर, विनीत, विशारद, बहुश्रुत, धम्मधर, धम्म के अनुकूल धम्म का आचरण करने वाले, उचित मार्ग पर चलने वाले और धम्म के अनुसार आचरण करने वाले हैं; वे अपने आचार्य के मत को सीखकर बताते हैं, उपदेश देते हैं, प्रज्ञापित करते हैं, स्थापित करते हैं, खोलकर समझाते हैं, विभाजन करते हैं और स्पष्ट करते हैं; वे उत्पन्न हुए पर-प्रवाद को युक्तिपूर्वक अच्छी तरह दबाकर चमत्कारिक धम्म का उपदेश देते हैं। भन्ते! अब भगवान परिनिर्वाण प्राप्त करें, सुगत परिनिर्वाण प्राप्त करें। भन्ते! अब भगवान के परिनिर्वाण का समय आ गया है।

‘‘භාසිතා ඛො පනෙසා, භන්තෙ, භගවතා වාචා – ‘න තාවාහං, පාපිම පරිනිබ්බායිස්සාමි, යාව මෙ උපාසිකා න සාවිකා භවිස්සන්ති වියත්තා විනීතා විසාරදා බහුස්සුතා ධම්මධරා ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නා සාමීචිප්පටිපන්නා අනුධම්මචාරිනියො, සකං ආචරියකං උග්ගහෙත්වා ආචික්ඛිස්සන්ති දෙසෙස්සන්ති පඤ්ඤපෙස්සන්ති පට්ඨපෙස්සන්ති විවරිස්සන්ති විභජිස්සන්ති උත්තානීකරිස්සන්ති, උප්පන්නං පරප්පවාදං සහධම්මෙන සුනිග්ගහිතං නිග්ගහෙත්වා සප්පාටිහාරියං ධම්මං දෙසෙස්සන්තී’ති. එතරහි ඛො පන, භන්තෙ, උපාසිකා භගවතො සාවිකා වියත්තා විනීතා විසාරදා බහුස්සුතා ධම්මධරා ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නා සාමීචිප්පටිපන්නා අනුධම්මචාරිනියො, සකං ආචරියකං උග්ගහෙත්වා ආචික්ඛන්ති දෙසෙන්ති පඤ්ඤපෙන්ති පට්ඨපෙන්ති විවරන්ති විභජන්ති උත්තානීකරොන්ති, උප්පන්නං පරප්පවාදං සහධම්මෙන සුනිග්ගහිතං නිග්ගහෙත්වා සප්පාටිහාරියං ධම්මං දෙසෙන්ති. පරිනිබ්බාතුදානි, භන්තෙ, භගවා, පරිනිබ්බාතු සුගතො, පරිනිබ්බානකාලොදානි, භන්තෙ, භගවතො.

भन्ते! भगवान ने यह बात कही थी— 'हे पापी! मैं तब तक परिनिर्वाण प्राप्त नहीं करूँगा, जब तक कि मेरी उपासिकाएँ ऐसी श्राविकाएँ न बन जाएँ जो चतुर, विनीत, विशारद, बहुश्रुत, धम्मधर, धम्म के अनुकूल धम्म का आचरण करने वाली, उचित मार्ग पर चलने वाली और धम्म के अनुसार आचरण करने वाली न हों; जो अपने आचार्य के मत को सीखकर दूसरों को न बता सकें, उपदेश न दे सकें, प्रज्ञापित न कर सकें, स्थापित न कर सकें, खोलकर न समझा सकें, विभाजन न कर सकें और स्पष्ट न कर सकें; और जो उत्पन्न हुए पर-प्रवाद को युक्तिपूर्वक अच्छी तरह दबाकर चमत्कारिक धम्म का उपदेश न दे सकें।' भन्ते! अब भगवान की उपासिका श्राविकाएँ चतुर, विनीत, विशारद, बहुश्रुत, धम्मधर, धम्म के अनुकूल धम्म का आचरण करने वाली, उचित मार्ग पर चलने वाली और धम्म के अनुसार आचरण करने वाली हैं; वे अपने आचार्य के मत को सीखकर बताती हैं, उपदेश देती हैं, प्रज्ञापित करती हैं, स्थापित करती हैं, खोलकर समझाती हैं, विभाजन करती हैं और स्पष्ट करती हैं; वे उत्पन्न हुए पर-प्रवाद को युक्तिपूर्वक अच्छी तरह दबाकर चमत्कारिक धम्म का उपदेश देती हैं। भन्ते! अब भगवान परिनिर्वाण प्राप्त करें, सुगत परिनिर्वाण प्राप्त करें। भन्ते! अब भगवान के परिनिर्वाण का समय आ गया है।

‘‘භාසිතා ඛො පනෙසා, භන්තෙ, භගවතා වාචා – ‘න තාවාහං, පාපිම, පරිනිබ්බායිස්සාමි, යාව මෙ ඉදං බ්‍රහ්මචරියං න ඉද්ධං චෙව භවිස්සති ඵීතඤ්ච විත්ථාරිකං බාහුජඤ්ඤං පුථුභූතං යාව දෙවමනුස්සෙහි සුප්පකාසිත’න්ති. එතරහි ඛො පන, භන්තෙ, භගවතො බ්‍රහ්මචරියං ඉද්ධං චෙව ඵීතඤ්ච විත්ථාරිකං බාහුජඤ්ඤං පුථුභූතං, යාව දෙවමනුස්සෙහි සුප්පකාසිතං. පරිනිබ්බාතුදානි, භන්තෙ, භගවා, පරිනිබ්බාතු සුගතො, පරිනිබ්බානකාලොදානි, භන්තෙ, භගවතො’’ති.

भन्ते! भगवान ने यह बात कही थी— 'हे पापी! मैं तब तक परिनिर्वाण प्राप्त नहीं करूँगा, जब तक कि यह ब्रह्मचर्य (शासन) समृद्ध, संपन्न, विस्तृत, बहुजन-ज्ञात और विशाल न हो जाए, और देवताओं तथा मनुष्यों द्वारा भली-भाँति प्रकाशित न कर दिया जाए।' भन्ते! अब भगवान का ब्रह्मचर्य समृद्ध, संपन्न, विस्तृत, बहुजन-ज्ञात और विशाल है, और देवताओं तथा मनुष्यों द्वारा भली-भाँति प्रकाशित है। भन्ते! अब भगवान परिनिर्वाण प्राप्त करें, सुगत परिनिर्वाण प्राप्त करें। भन्ते! अब भगवान के परिनिर्वाण का समय आ गया है।

එවං වුත්තෙ භගවා මාරං පාපිමන්තං එතදවොච – ‘‘අප්පොස්සුක්කො ත්වං, පාපිම, හොහි, න චිරං තථාගතස්ස පරිනිබ්බානං භවිස්සති. ඉතො තිණ්ණං මාසානං අච්චයෙන තථාගතො පරිනිබ්බායිස්සතී’’ති.

ऐसा कहे जाने पर भगवान ने पापी मार से यह कहा— 'हे पापी! तुम निश्चिंत रहो। शीघ्र ही तथागत का परिनिर्वाण होगा। आज से तीन महीने बीतने पर तथागत परिनिर्वाण प्राप्त करेंगे'।

ආයුසඞ්ඛාරඔස්සජ්ජනං

आयु-संस्कार का त्याग

169. අථ ඛො භගවා චාපාලෙ චෙතියෙ සතො සම්පජානො ආයුසඞ්ඛාරං ඔස්සජි. ඔස්සට්ඨෙ ච භගවතා ආයුසඞ්ඛාරෙ මහාභූමිචාලො අහොසි භිංසනකො සලොමහංසො, දෙවදුන්දුභියො ච ඵලිංසු[Pg.90]. අථ ඛො භගවා එතමත්ථං විදිත්වා තායං වෙලායං ඉමං උදානං උදානෙසි –

१६९. तब भगवान ने चापाल चेतिय में स्मृतिवान और संप्रजन्य (जागरूक) रहते हुए आयु-संस्कार का त्याग कर दिया। भगवान द्वारा आयु-संस्कार का त्याग किए जाने पर एक महान, भयानक और रोंगटे खड़े कर देने वाला भूकंप हुआ और देव-दुन्दुभियाँ (आकाशीय गर्जना) गूँज उठीं। तब भगवान ने इस बात को जानकर उस समय यह उदान (प्रेरणादायक वचन) प्रकट किया—

‘‘තුලමතුලඤ්ච සම්භවං, භවසඞ්ඛාරමවස්සජි මුනි;

අජ්ඣත්තරතො සමාහිතො, අභින්දි කවචමිවත්තසම්භව’’න්ති.

मुनि ने सीमित और असीमित भव-संस्कार (जन्म के कारणों) का त्याग कर दिया; अध्यात्म में लीन और समाहित होकर, उन्होंने अपने भीतर उत्पन्न (क्लेशों) को वैसे ही तोड़ दिया जैसे कोई योद्धा कवच को तोड़ देता है।

මහාභූමිචාලහෙතු

महान भूकंप के कारण

170. අථ ඛො ආයස්මතො ආනන්දස්ස එතදහොසි – ‘‘අච්ඡරියං වත භො, අබ්භුතං වත භො, මහා වතායං භූමිචාලො; සුමහා වතායං භූමිචාලො භිංසනකො සලොමහංසො; දෙවදුන්දුභියො ච ඵලිංසු. කො නු ඛො හෙතු කො පච්චයො මහතො භූමිචාලස්ස පාතුභාවායා’’ති?

१७०. तब आयुष्मान आनंद के मन में यह विचार आया— 'आश्चर्य है! अद्भुत है! यह भूकंप बहुत महान है; यह भूकंप अत्यंत महान, भयानक और रोंगटे खड़े कर देने वाला है; और देव-दुन्दुभियाँ भी गूँज उठी हैं। इस महान भूकंप के प्रकट होने का क्या हेतु है, क्या प्रत्यय (कारण) है?'

අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දො යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි, උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි, එකමන්තං නිසින්නො ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘අච්ඡරියං, භන්තෙ, අබ්භුතං, භන්තෙ, මහා වතායං, භන්තෙ, භූමිචාලො; සුමහා වතායං, භන්තෙ, භූමිචාලො භිංසනකො සලොමහංසො; දෙවදුන්දුභියො ච ඵලිංසු. කො නු ඛො, භන්තෙ, හෙතු කො පච්චයො මහතො භූමිචාලස්ස පාතුභාවායා’’ති?

तब आयुष्मान आनन्द जहाँ भगवान थे, वहाँ पहुँचे। पहुँचकर भगवान को अभिवादन कर एक ओर बैठ गए। एक ओर बैठे हुए आयुष्मान आनन्द ने भगवान से यह कहा— "आश्चर्य है, भन्ते! अद्भुत है, भन्ते! भन्ते, यह महा-भूकम्प बहुत बड़ा है; भन्ते, यह महा-भूकम्प बहुत बड़ा, भयानक और रोंगटे खड़े कर देने वाला है; और देव-दुन्दुभियाँ (गर्जना) भी गूँजीं। भन्ते, इस महा-भूकम्प के प्रकट होने का क्या हेतु है, क्या प्रत्यय (कारण) है?"

171. ‘‘අට්ඨ ඛො ඉමෙ, ආනන්ද, හෙතූ, අට්ඨ පච්චයා මහතො භූමිචාලස්ස පාතුභාවාය. කතමෙ අට්ඨ? අයං, ආනන්ද, මහාපථවී උදකෙ පතිට්ඨිතා, උදකං වාතෙ පතිට්ඨිතං, වාතො ආකාසට්ඨො. හොති ඛො සො, ආනන්ද, සමයො, යං මහාවාතා වායන්ති. මහාවාතා වායන්තා උදකං කම්පෙන්ති. උදකං කම්පිතං පථවිං කම්පෙති. අයං පඨමො හෙතු පඨමො පච්චයො මහතො භූමිචාලස්ස පාතුභාවාය.

१७१. "आनन्द! महा-भूकम्प के प्रकट होने के ये आठ हेतु हैं, आठ प्रत्यय हैं। कौन से आठ? आनन्द! यह महा-पृथ्वी जल पर प्रतिष्ठित है, जल वायु पर प्रतिष्ठित है और वायु आकाश में स्थित है। आनन्द! ऐसा समय आता है जब प्रचण्ड वायु चलती है। प्रचण्ड वायु जल को कम्पित करती है। कम्पित जल पृथ्वी को कम्पित करता है। महा-भूकम्प के प्रकट होने का यह पहला हेतु है, पहला प्रत्यय है।"

‘‘පුන චපරං, ආනන්ද, සමණො වා හොති බ්‍රාහ්මණො වා ඉද්ධිමා චෙතොවසිප්පත්තො, දෙවො වා මහිද්ධිකො මහානුභාවො, තස්ස පරිත්තා පථවීසඤ්ඤා භාවිතා හොති, අප්පමාණා ආපොසඤ්ඤා. සො ඉමං පථවිං කම්පෙති සඞ්කම්පෙති සම්පකම්පෙති සම්පවෙධෙති. අයං දුතියො හෙතු දුතියො පච්චයො මහතො භූමිචාලස්ස පාතුභාවාය.

"फिर और भी, आनन्द! कोई श्रमण या ब्राह्मण जो ऋद्धिमान हो, जिसने चित्त पर वश प्राप्त कर लिया हो, अथवा कोई महान ऋद्धि और महान अनुभाव वाला देव हो; उसने पृथ्वी की संज्ञा (पृथ्वी-कसिण) को अल्प मात्रा में और जल की संज्ञा (आपो-कसिण) को असीमित मात्रा में भावित किया हो। वह इस पृथ्वी को कँपाता है, हिलाता है, झकझोरता है और अत्यधिक कम्पित कर देता है। महा-भूकम्प के प्रकट होने का यह दूसरा हेतु है, दूसरा प्रत्यय है।"

‘‘පුන [Pg.91] චපරං, ආනන්ද, යදා බොධිසත්තො තුසිතකායා චවිත්වා සතො සම්පජානො මාතුකුච්ඡිං ඔක්කමති, තදායං පථවී කම්පති සඞ්කම්පති සම්පකම්පති සම්පවෙධති. අයං තතියො හෙතු තතියො පච්චයො මහතො භූමිචාලස්ස පාතුභාවාය.

"फिर और भी, आनन्द! जब बोधिसत्व तुषित लोक से च्युत होकर स्मृतिवान और सम्प्रजन्य (सचेत) रहते हुए माता की कोख में प्रवेश करते हैं, तब यह पृथ्वी काँपती है, हिलती है, झकझोरती है और अत्यधिक कम्पित हो जाती है। महा-भूकम्प के प्रकट होने का यह तीसरा हेतु है, तीसरा प्रत्यय है।"

‘‘පුන චපරං, ආනන්ද, යදා බොධිසත්තො සතො සම්පජානො මාතුකුච්ඡිස්මා නික්ඛමති, තදායං පථවී කම්පති සඞ්කම්පති සම්පකම්පති සම්පවෙධති. අයං චතුත්ථො හෙතු චතුත්ථො පච්චයො මහතො භූමිචාලස්ස පාතුභාවාය.

"फिर और भी, आनन्द! जब बोधिसत्व स्मृतिवान और सम्प्रजन्य रहते हुए माता की कोख से बाहर निकलते हैं (जन्म लेते हैं), तब यह पृथ्वी काँपती है, हिलती है, झकझोरती है और अत्यधिक कम्पित हो जाती है। महा-भूकम्प के प्रकट होने का यह चौथा हेतु है, चौथा प्रत्यय है।"

‘‘පුන චපරං, ආනන්ද, යදා තථාගතො අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුජ්ඣති, තදායං පථවී කම්පති සඞ්කම්පති සම්පකම්පති සම්පවෙධති. අයං පඤ්චමො හෙතු පඤ්චමො පච්චයො මහතො භූමිචාලස්ස පාතුභාවාය.

"फिर और भी, आनन्द! जब तथागत अनुत्तर सम्यक-सम्बोध को प्राप्त करते हैं, तब यह पृथ्वी काँपती है, हिलती है, झकझोरती है और अत्यधिक कम्पित हो जाती है। महा-भूकम्प के प्रकट होने का यह पाँचवाँ हेतु है, पाँचवाँ प्रत्यय है।"

‘‘පුන චපරං, ආනන්ද, යදා තථාගතො අනුත්තරං ධම්මචක්කං පවත්තෙති, තදායං පථවී කම්පති සඞ්කම්පති සම්පකම්පති සම්පවෙධති. අයං ඡට්ඨො හෙතු ඡට්ඨො පච්චයො මහතො භූමිචාලස්ස පාතුභාවාය.

"फिर और भी, आनन्द! जब तथागत अनुत्तर धर्मचक्र का प्रवर्तन करते हैं, तब यह पृथ्वी काँपती है, हिलती है, झकझोरती है और अत्यधिक कम्पित हो जाती है। महा-भूकम्प के प्रकट होने का यह छठा हेतु है, छठा प्रत्यय है।"

‘‘පුන චපරං, ආනන්ද, යදා තථාගතො සතො සම්පජානො ආයුසඞ්ඛාරං ඔස්සජ්ජති, තදායං පථවී කම්පති සඞ්කම්පති සම්පකම්පති සම්පවෙධති. අයං සත්තමො හෙතු සත්තමො පච්චයො මහතො භූමිචාලස්ස පාතුභාවාය.

"फिर और भी, आनन्द! जब तथागत स्मृतिवान और सम्प्रजन्य रहते हुए आयु-संस्कार का त्याग करते हैं, तब यह पृथ्वी काँपती है, हिलती है, झकझोरती है और अत्यधिक कम्पित हो जाती है। महा-भूकम्प के प्रकट होने का यह सातवाँ हेतु है, सातवाँ प्रत्यय है।"

‘‘පුන චපරං, ආනන්ද, යදා තථාගතො අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායති, තදායං පථවී කම්පති සඞ්කම්පති සම්පකම්පති සම්පවෙධති. අයං අට්ඨමො හෙතු අට්ඨමො පච්චයො මහතො භූමිචාලස්ස පාතුභාවාය. ඉමෙ ඛො, ආනන්ද, අට්ඨ හෙතූ, අට්ඨ පච්චයා මහතො භූමිචාලස්ස පාතුභාවායා’’ති.

"फिर और भी, आनन्द! जब तथागत अनुपादिशेष निर्वाण-धातु में परिनिर्वाण प्राप्त करते हैं, तब यह पृथ्वी काँपती है, हिलती है, झकझोरती है और अत्यधिक कम्पित हो जाती है। महा-भूकम्प के प्रकट होने का यह आठवाँ हेतु है, आठवाँ प्रत्यय है। आनन्द! महा-भूकम्प के प्रकट होने के ये ही आठ हेतु और आठ प्रत्यय हैं।"

අට්ඨ පරිසා

आठ परिषदें

172. ‘‘අට්ඨ ඛො ඉමා, ආනන්ද, පරිසා. කතමා අට්ඨ? ඛත්තියපරිසා, බ්‍රාහ්මණපරිසා, ගහපතිපරිසා, සමණපරිසා, චාතුමහාරාජිකපරිසා, තාවතිංසපරිසා, මාරපරිසා, බ්‍රහ්මපරිසා. අභිජානාමි ඛො පනාහං, ආනන්ද[Pg.92], අනෙකසතං ඛත්තියපරිසං උපසඞ්කමිතා. තත්‍රපි මයා සන්නිසින්නපුබ්බං චෙව සල්ලපිතපුබ්බඤ්ච සාකච්ඡා ච සමාපජ්ජිතපුබ්බා. තත්ථ යාදිසකො තෙසං වණ්ණො හොති, තාදිසකො මය්හං වණ්ණො හොති. යාදිසකො තෙසං සරො හොති, තාදිසකො මය්හං සරො හොති. ධම්මියා කථාය සන්දස්සෙමි සමාදපෙමි සමුත්තෙජෙමි සම්පහංසෙමි. භාසමානඤ්ච මං න ජානන්ති – ‘කො නු ඛො අයං භාසති දෙවො වා මනුස්සො වා’ති? ධම්මියා කථාය සන්දස්සෙත්වා සමාදපෙත්වා සමුත්තෙජෙත්වා සම්පහංසෙත්වා අන්තරධායාමි. අන්තරහිතඤ්ච මං න ජානන්ති – ‘කො නු ඛො අයං අන්තරහිතො දෙවො වා මනුස්සො වා’ති? අභිජානාමි ඛො පනාහං, ආනන්ද, අනෙකසතං බ්‍රාහ්මණපරිසං…පෙ… ගහපතිපරිසං… සමණපරිසං… චාතුමහාරාජිකපරිසං… තාවතිංසපරිසං… මාරපරිසං… බ්‍රහ්මපරිසං උපසඞ්කමිතා. තත්‍රපි මයා සන්නිසින්නපුබ්බං චෙව සල්ලපිතපුබ්බඤ්ච සාකච්ඡා ච සමාපජ්ජිතපුබ්බා. තත්ථ යාදිසකො තෙසං වණ්ණො හොති, තාදිසකො මය්හං වණ්ණො හොති. යාදිසකො තෙසං සරො හොති, තාදිසකො මය්හං සරො හොති. ධම්මියා කථාය සන්දස්සෙමි සමාදපෙමි සමුත්තෙජෙමි සම්පහංසෙමි. භාසමානඤ්ච මං න ජානන්ති – ‘කො නු ඛො අයං භාසති දෙවො වා මනුස්සො වා’ති? ධම්මියා කථාය සන්දස්සෙත්වා සමාදපෙත්වා සමුත්තෙජෙත්වා සම්පහංසෙත්වා අන්තරධායාමි. අන්තරහිතඤ්ච මං න ජානන්ති – ‘කො නු ඛො අයං අන්තරහිතො දෙවො වා මනුස්සො වා’ති? ඉමා ඛො, ආනන්ද, අට්ඨ පරිසා.

१७२. "आनन्द! ये आठ परिषदें हैं। कौन सी आठ? क्षत्रिय-परिषद, ब्राह्मण-परिषद, गृहपति-परिषद, श्रमण-परिषद, चातुमहाराजिक-परिषद, तावतिंस-परिषद, मार-परिषद और ब्रह्म-परिषद। आनन्द! मुझे याद है कि मैं अनेक सौ क्षत्रिय-परिषदों में गया हूँ। वहाँ मैं उनके साथ बैठा हूँ, उनके साथ बातचीत की है और उनके साथ चर्चा की है। वहाँ जैसा उनका वर्ण (रूप) होता था, वैसा ही मेरा वर्ण होता था; जैसा उनका स्वर होता था, वैसा ही मेरा स्वर होता था। मैं उन्हें धार्मिक कथा से निर्देशित करता था, उत्साहित करता था, उत्तेजित करता था और प्रसन्न करता था। जब मैं बोलता था, तो वे मुझे नहीं पहचानते थे— 'यह कौन बोल रहा है, देव है या मनुष्य?' धार्मिक कथा से उन्हें निर्देशित, उत्साहित, उत्तेजित और प्रसन्न कर मैं अन्तर्धान हो जाता था। जब मैं अन्तर्धान हो जाता था, तब भी वे मुझे नहीं पहचानते थे— 'यह कौन अन्तर्धान हो गया, देव है या मनुष्य?' आनन्द! मुझे याद है कि मैं अनेक सौ ब्राह्मण-परिषदों में... गृहपति-परिषदों में... श्रमण-परिषदों में... चातुमहाराजिक-परिषदों में... तावतिंस-परिषदों में... मार-परिषदों में... ब्रह्म-परिषदों में गया हूँ। वहाँ भी मैं उनके साथ बैठा हूँ, उनके साथ बातचीत की है और उनके साथ चर्चा की है। वहाँ जैसा उनका वर्ण होता था, वैसा ही मेरा वर्ण होता था; जैसा उनका स्वर होता था, वैसा ही मेरा स्वर होता था। मैं उन्हें धार्मिक कथा से निर्देशित, उत्साहित, उत्तेजित और प्रसन्न करता था। जब मैं बोलता था, तो वे मुझे नहीं पहचानते थे— 'यह कौन बोल रहा है, देव है या मनुष्य?' धार्मिक कथा से उन्हें निर्देशित, उत्साहित, उत्तेजित और प्रसन्न कर मैं अन्तर्धान हो जाता था। जब मैं अन्तर्धान हो जाता था, तब भी वे मुझे नहीं पहचानते थे— 'यह कौन अन्तर्धान हो गया, देव है या मनुष्य?' आनन्द! ये ही आठ परिषदें हैं।"

අට්ඨ අභිභායතනානි

आठ अभिभायतन (अभिभूत करने के आयतन)

173. ‘‘අට්ඨ ඛො ඉමානි, ආනන්ද, අභිභායතනානි. කතමානි අට්ඨ? අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී එකො බහිද්ධා රූපානි පස්සති පරිත්තානි සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානි. ‘තානි අභිභුය්‍ය ජානාමි පස්සාමී’ති එවංසඤ්ඤී හොති. ඉදං පඨමං අභිභායතනං.

१७३. “आनंद, ये आठ अभिभायतन (अभिभूत करने के स्थान) हैं। वे आठ कौन से हैं? कोई व्यक्ति अध्यात्म (अपने भीतर) में रूप का संज्ञी (रूप का अनुभव करने वाला) होकर, बाहर के परीत्त (सीमित/छोटे) सुवर्ण (सुंदर) और दुर्वर्ण (कुरूप) रूपों को देखता है। ‘मैं उन्हें अभिभूत कर (जीतकर) जानता हूँ, देखता हूँ’—ऐसी उसकी संज्ञा होती है। यह प्रथम अभिभायतन है।

‘‘අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී එකො බහිද්ධා රූපානි පස්සති අප්පමාණානි සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානි. ‘තානි අභිභුය්‍ය ජානාමි පස්සාමී’ති එවංසඤ්ඤී හොති. ඉදං දුතියං අභිභායතනං.

कोई व्यक्ति अध्यात्म में रूप का संज्ञी होकर, बाहर के अप्रमाण (असीमित/विशाल) सुवर्ण और दुर्वर्ण रूपों को देखता है। ‘मैं उन्हें अभिभूत कर जानता हूँ, देखता हूँ’—ऐसी उसकी संज्ञा होती है। यह द्वितीय अभिभायतन है।

‘‘අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී එකො බහිද්ධා රූපානි පස්සති පරිත්තානි සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානි. ‘තානි අභිභුය්‍ය ජානාමි පස්සාමී’ති එවංසඤ්ඤී හොති. ඉදං තතියං අභිභායතනං.

कोई व्यक्ति अध्यात्म में अरूप-संज्ञी (भीतर रूप का ध्यान न करते हुए) होकर, बाहर के परीत्त सुवर्ण और दुर्वर्ण रूपों को देखता है। ‘मैं उन्हें अभिभूत कर जानता हूँ, देखता हूँ’—ऐसी उसकी संज्ञा होती है। यह तृतीय अभिभायतन है।

‘‘අජ්ඣත්තං [Pg.93] අරූපසඤ්ඤී එකො බහිද්ධා රූපානි පස්සති අප්පමාණානි සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානි. ‘තානි අභිභුය්‍ය ජානාමි පස්සාමී’ති එවංසඤ්ඤී හොති. ඉදං චතුත්ථං අභිභායතනං.

कोई व्यक्ति अध्यात्म में अरूप-संज्ञी होकर, बाहर के अप्रमाण सुवर्ण और दुर्वर्ण रूपों को देखता है। ‘मैं उन्हें अभिभूत कर जानता हूँ, देखता हूँ’—ऐसी उसकी संज्ञा होती है। यह चतुर्थ अभिभायतन है।

‘‘අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී එකො බහිද්ධා රූපානි පස්සති නීලානි නීලවණ්ණානි නීලනිදස්සනානි නීලනිභාසානි. සෙය්‍යථාපි නාම උමාපුප්ඵං නීලං නීලවණ්ණං නීලනිදස්සනං නීලනිභාසං. සෙය්‍යථා වා පන තං වත්ථං බාරාණසෙය්‍යකං උභතොභාගවිමට්ඨං නීලං නීලවණ්ණං නීලනිදස්සනං නීලනිභාසං. එවමෙව අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී එකො බහිද්ධා රූපානි පස්සති නීලානි නීලවණ්ණානි නීලනිදස්සනානි නීලනිභාසානි. ‘තානි අභිභුය්‍ය ජානාමි පස්සාමී’ති එවංසඤ්ඤී හොති. ඉදං පඤ්චමං අභිභායතනං.

कोई व्यक्ति अध्यात्म में अरूप-संज्ञी होकर, बाहर के नीले, नील-वर्ण, नील-निदर्शन (नीले दिखने वाले), नील-निर्भास (नीली आभा वाले) रूपों को देखता है। जैसे अलसी (उम्मा) का फूल नीला, नील-वर्ण, नील-निदर्शन, नील-निर्भास होता है; अथवा जैसे वाराणसी का वह वस्त्र जो दोनों ओर से चिकना हो, नीला, नील-वर्ण, नील-निदर्शन, नील-निर्भास होता है; इसी प्रकार कोई व्यक्ति अध्यात्म में अरूप-संज्ञी होकर, बाहर के नीले, नील-वर्ण, नील-निदर्शन, नील-निर्भास रूपों को देखता है। ‘मैं उन्हें अभिभूत कर जानता हूँ, देखता हूँ’—ऐसी उसकी संज्ञा होती है। यह पंचम अभिभायतन है।

‘‘අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී එකො බහිද්ධා රූපානි පස්සති පීතානි පීතවණ්ණානි පීතනිදස්සනානි පීතනිභාසානි. සෙය්‍යථාපි නාම කණිකාරපුප්ඵං පීතං පීතවණ්ණං පීතනිදස්සනං පීතනිභාසං. සෙය්‍යථා වා පන තං වත්ථං බාරාණසෙය්‍යකං උභතොභාගවිමට්ඨං පීතං පීතවණ්ණං පීතනිදස්සනං පීතනිභාසං. එවමෙව අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී එකො බහිද්ධා රූපානි පස්සති පීතානි පීතවණ්ණානි පීතනිදස්සනානි පීතනිභාසානි. ‘තානි අභිභුය්‍ය ජානාමි පස්සාමී’ති එවංසඤ්ඤී හොති. ඉදං ඡට්ඨං අභිභායතනං.

कोई व्यक्ति अध्यात्म में अरूप-संज्ञी होकर, बाहर के पीले, पीत-वर्ण, पीत-निदर्शन, पीत-निर्भास रूपों को देखता है। जैसे कणिकार (अमलतास) का फूल पीला, पीत-वर्ण, पीत-निदर्शन, पीत-निर्भास होता है; अथवा जैसे वाराणसी का वह वस्त्र जो दोनों ओर से चिकना हो, पीला, पीत-वर्ण, पीत-निदर्शन, पीत-निर्भास होता है; इसी प्रकार कोई व्यक्ति अध्यात्म में अरूप-संज्ञी होकर, बाहर के पीले, पीत-वर्ण, पीत-निदर्शन, पीत-निर्भास रूपों को देखता है। ‘मैं उन्हें अभिभूत कर जानता हूँ, देखता हूँ’—ऐसी उसकी संज्ञा होती है। यह छठा अभिभायतन है।

‘‘අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී එකො බහිද්ධා රූපානි පස්සති ලොහිතකානි ලොහිතකවණ්ණානි ලොහිතකනිදස්සනානි ලොහිතකනිභාසානි. සෙය්‍යථාපි නාම බන්ධුජීවකපුප්ඵං ලොහිතකං ලොහිතකවණ්ණං ලොහිතකනිදස්සනං ලොහිතකනිභාසං. සෙය්‍යථා වා පන තං වත්ථං බාරාණසෙය්‍යකං උභතොභාගවිමට්ඨං ලොහිතකං ලොහිතකවණ්ණං ලොහිතකනිදස්සනං ලොහිතකනිභාසං. එවමෙව අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී එකො බහිද්ධා රූපානි පස්සති ලොහිතකානි ලොහිතකවණ්ණානි ලොහිතකනිදස්සනානි ලොහිතකනිභාසානි. ‘තානි අභිභුය්‍ය ජානාමි පස්සාමී’ති එවංසඤ්ඤී හොති. ඉදං සත්තමං අභිභායතනං.

कोई व्यक्ति अध्यात्म में अरूप-संज्ञी होकर, बाहर के लाल, लोहित-वर्ण, लोहित-निदर्शन, लोहित-निर्भास रूपों को देखता है। जैसे बंधुजीवक (दोपहरिया) का फूल लाल, लोहित-वर्ण, लोहित-निदर्शन, लोहित-निर्भास होता है; अथवा जैसे वाराणसी का वह वस्त्र जो दोनों ओर से चिकना हो, लाल, लोहित-वर्ण, लोहित-निदर्शन, लोहित-निर्भास होता है; इसी प्रकार कोई व्यक्ति अध्यात्म में अरूप-संज्ञी होकर, बाहर के लाल, लोहित-वर्ण, लोहित-निदर्शन, लोहित-निर्भास रूपों को देखता है। ‘मैं उन्हें अभिभूत कर जानता हूँ, देखता हूँ’—ऐसी उसकी संज्ञा होती है। यह सातवाँ अभिभायतन है।

‘‘අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී එකො බහිද්ධා රූපානි පස්සති ඔදාතානි ඔදාතවණ්ණානි ඔදාතනිදස්සනානි ඔදාතනිභාසානි. සෙය්‍යථාපි නාම ඔසධිතාරකා [Pg.94] ඔදාතා ඔදාතවණ්ණා ඔදාතනිදස්සනා ඔදාතනිභාසා. සෙය්‍යථා වා පන තං වත්ථං බාරාණසෙය්‍යකං උභතොභාගවිමට්ඨං ඔදාතං ඔදාතවණ්ණං ඔදාතනිදස්සනං ඔදාතනිභාසං. එවමෙව අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී එකො බහිද්ධා රූපානි පස්සති ඔදාතානි ඔදාතවණ්ණානි ඔදාතනිදස්සනානි ඔදාතනිභාසානි. ‘තානි අභිභුය්‍ය ජානාමි පස්සාමී’ති එවංසඤ්ඤී හොති. ඉදං අට්ඨමං අභිභායතනං. ඉමානි ඛො, ආනන්ද, අට්ඨ අභිභායතනානි.

कोई व्यक्ति अध्यात्म में अरूप-संज्ञी होकर, बाहर के सफेद, अवदात-वर्ण, अवदात-निदर्शन, अवदात-निर्भास रूपों को देखता है। जैसे ओषधि-तारा (शुक्र तारा) सफेद, अवदात-वर्ण, अवदात-निदर्शन, अवदात-निर्भास होता है; अथवा जैसे वाराणसी का वह वस्त्र जो दोनों ओर से चिकना हो, सफेद, अवदात-वर्ण, अवदात-निदर्शन, अवदात-निर्भास होता है; इसी प्रकार कोई व्यक्ति अध्यात्म में अरूप-संज्ञी होकर, बाहर के सफेद, अवदात-वर्ण, अवदात-निदर्शन, अवदात-निर्भास रूपों को देखता है। ‘मैं उन्हें अभिभूत कर जानता हूँ, देखता हूँ’—ऐसी उसकी संज्ञा होती है। यह आठवाँ अभिभायतन है। आनंद, ये ही आठ अभिभायतन हैं।

අට්ඨ විමොක්ඛා

आठ विमोक्ष

174. ‘‘අට්ඨ ඛො ඉමෙ, ආනන්ද, විමොක්ඛා. කතමෙ අට්ඨ? රූපී රූපානි පස්සති, අයං පඨමො විමොක්ඛො. අජ්ඣත්තං අරූපසඤ්ඤී බහිද්ධා රූපානි පස්සති, අයං දුතියො විමොක්ඛො. සුභන්තෙව අධිමුත්තො හොති, අයං තතියො විමොක්ඛො. සබ්බසො රූපසඤ්ඤානං සමතික්කමා පටිඝසඤ්ඤානං අත්ථඞ්ගමා නානත්තසඤ්ඤානං අමනසිකාරා ‘අනන්තො ආකාසො’ති ආකාසානඤ්චායතනං උපසම්පජ්ජ විහරති, අයං චතුත්ථො විමොක්ඛො. සබ්බසො ආකාසානඤ්චායතනං සමතික්කම්ම ‘අනන්තං විඤ්ඤාණ’න්ති විඤ්ඤාණඤ්චායතනං උපසම්පජ්ජ විහරති, අයං පඤ්චමො විමොක්ඛො. සබ්බසො විඤ්ඤාණඤ්චායතනං සමතික්කම්ම ‘නත්ථි කිඤ්චී’ති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං උපසම්පජ්ජ විහරති, අයං ඡට්ඨො විමොක්ඛො. සබ්බසො ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සමතික්කම්ම නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං උපසම්පජ්ජ විහරති. අයං සත්තමො විමොක්ඛො. සබ්බසො නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං සමතික්කම්ම සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධං උපසම්පජ්ජ විහරති, අයං අට්ඨමො විමොක්ඛො. ඉමෙ ඛො, ආනන්ද, අට්ඨ විමොක්ඛා.

१७४. “आनंद, ये आठ विमोक्ष हैं। वे आठ कौन से हैं? (१) रूपी (अपने भीतर रूप का ध्यान करने वाला) बाहर के रूपों को देखता है; यह प्रथम विमोक्ष है। (२) अध्यात्म में अरूप-संज्ञी होकर बाहर के रूपों को देखता है; यह द्वितीय विमोक्ष है। (३) ‘यह शुभ (सुंदर) है’—ऐसा ही अधिमुक्त (निश्चय) होता है; यह तृतीय विमोक्ष है। (४) सर्वथा रूप-संज्ञाओं के अतिक्रमण से, प्रतिघ-संज्ञाओं के अस्त हो जाने से, नानात्व-संज्ञाओं को मन में न लाने से, ‘आकाश अनंत है’—इस प्रकार आकाशानन्त्यायतन को प्राप्त कर विहार करता है; यह चतुर्थ विमोक्ष है। (५) सर्वथा आकाशानन्त्यायतन का अतिक्रमण कर, ‘विज्ञान अनंत है’—इस प्रकार विज्ञानानन्त्यायतन को प्राप्त कर विहार करता है; यह पंचम विमोक्ष है। (६) सर्वथा विज्ञानानन्त्यायतन का अतिक्रमण कर, ‘कुछ भी नहीं है’—इस प्रकार आकिंचन्यायतन को प्राप्त कर विहार करता है; यह छठा विमोक्ष है। (७) सर्वथा आकिंचन्यायतन का अतिक्रमण कर नैवसंज्ञानासंज्ञायतन को प्राप्त कर विहार करता है; यह सातवाँ विमोक्ष है। (८) सर्वथा नैवसंज्ञानासंज्ञायतन का अतिक्रमण कर संज्ञा-वेदयित-निरोध को प्राप्त कर विहार करता है; यह आठवाँ विमोक्ष है। आनंद, ये ही आठ विमोक्ष हैं।”

175. ‘‘එකමිදාහං, ආනන්ද, සමයං උරුවෙලායං විහරාමි නජ්ජා නෙරඤ්ජරාය තීරෙ අජපාලනිග්‍රොධෙ පඨමාභිසම්බුද්ධො. අථ ඛො, ආනන්ද, මාරො පාපිමා යෙනාහං තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි. එකමන්තං ඨිතො ඛො, ආනන්ද, මාරො පාපිමා මං එතදවොච – ‘පරිනිබ්බාතුදානි, භන්තෙ, භගවා; පරිනිබ්බාතු සුගතො, පරිනිබ්බානකාලොදානි, භන්තෙ, භගවතො’ති. එවං වුත්තෙ අහං, ආනන්ද, මාරං පාපිමන්තං එතදවොචං –

१७५. “आनंद, एक समय मैं उरुवेला में निरंजना नदी के तट पर अजपाल निग्रोध (बरगद के वृक्ष) के नीचे बुद्धत्व प्राप्ति के तुरंत बाद विहार कर रहा था। तब, आनंद, पापी मार मेरे पास आया; आकर एक ओर खड़ा हो गया। एक ओर खड़े होकर, आनंद, पापी मार ने मुझसे यह कहा— ‘भन्ते, अब भगवान परिनिर्वाण प्राप्त करें; सुगत परिनिर्वाण प्राप्त करें। भन्ते, अब भगवान के परिनिर्वाण का समय है।’ ऐसा कहे जाने पर, आनंद, मैंने पापी मार से यह कहा—”

‘‘‘න තාවාහං, පාපිම, පරිනිබ්බායිස්සාමි, යාව මෙ භික්ඛූ න සාවකා භවිස්සන්ති වියත්තා විනීතා විසාරදා බහුස්සුතා ධම්මධරා ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නා [Pg.95] සාමීචිප්පටිපන්නා අනුධම්මචාරිනො, සකං ආචරියකං උග්ගහෙත්වා ආචික්ඛිස්සන්ති දෙසෙස්සන්ති පඤ්ඤපෙස්සන්ති පට්ඨපෙස්සන්ති විවරිස්සන්ති විභජිස්සන්ති උත්තානීකරිස්සන්ති, උප්පන්නං පරප්පවාදං සහධම්මෙන සුනිග්ගහිතං නිග්ගහෙත්වා සප්පාටිහාරියං ධම්මං දෙසෙස්සන්ති.

“‘हे पापी, मैं तब तक परिनिर्वाण प्राप्त नहीं करूँगा, जब तक कि मेरे भिक्षु शिष्य चतुर, विनीत, विशारद (आत्मविश्वासी), बहुश्रुत, धम्मधर, धम्म के अनुकूल आचरण करने वाले, उचित मार्ग पर चलने वाले और धम्म के अनुसार व्यवहार करने वाले न हो जाएँ; और अपने आचार्य के सिद्धांतों को सीखकर दूसरों को न बता सकें, उपदेश न दे सकें, प्रज्ञापित न कर सकें, स्थापित न कर सकें, अनावृत न कर सकें, व्याख्या न कर सकें और स्पष्ट न कर सकें; तथा उत्पन्न हुए पर-प्रवादों (विपरीत मतों) को धम्म के द्वारा अच्छी तरह निग्रह करके प्रभावशाली धम्म का उपदेश न दे सकें।”

‘‘‘න තාවාහං, පාපිම, පරිනිබ්බායිස්සාමි, යාව මෙ භික්ඛුනියො න සාවිකා භවිස්සන්ති වියත්තා විනීතා විසාරදා බහුස්සුතා ධම්මධරා ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නා සාමීචිප්පටිපන්නා අනුධම්මචාරිනියො, සකං ආචරියකං උග්ගහෙත්වා ආචික්ඛිස්සන්ති දෙසෙස්සන්ති පඤ්ඤපෙස්සන්ති පට්ඨපෙස්සන්ති විවරිස්සන්ති විභජිස්සන්ති උත්තානීකරිස්සන්ති, උප්පන්නං පරප්පවාදං සහධම්මෙන සුනිග්ගහිතං නිග්ගහෙත්වා සප්පාටිහාරියං ධම්මං දෙසෙස්සන්ති.

“‘हे पापी, मैं तब तक परिनिर्वाण प्राप्त नहीं करूँगा, जब तक कि मेरी भिक्षुणी शिष्याएँ चतुर, विनीत, विशारद, बहुश्रुत, धम्मधर, धम्म के अनुकूल आचरण करने वाली, उचित मार्ग पर चलने वाली और धम्म के अनुसार व्यवहार करने वाली न हो जाएँ; और अपने आचार्य के सिद्धांतों को सीखकर दूसरों को न बता सकें, उपदेश न दे सकें, प्रज्ञापित न कर सकें, स्थापित न कर सकें, अनावृत न कर सकें, व्याख्या न कर सकें और स्पष्ट न कर सकें; तथा उत्पन्न हुए पर-प्रवादों को धम्म के द्वारा अच्छी तरह निग्रह करके प्रभावशाली धम्म का उपदेश न दे सकें।”

‘‘‘න තාවාහං, පාපිම, පරිනිබ්බායිස්සාමි, යාව මෙ උපාසකා න සාවකා භවිස්සන්ති වියත්තා විනීතා විසාරදා බහුස්සුතා ධම්මධරා ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නා සාමීචිප්පටිපන්නා අනුධම්මචාරිනො, සකං ආචරියකං උග්ගහෙත්වා ආචික්ඛිස්සන්ති දෙසෙස්සන්ති පඤ්ඤපෙස්සන්ති පට්ඨපෙස්සන්ති විවරිස්සන්ති විභජිස්සන්ති උත්තානීකරිස්සන්ති, උප්පන්නං පරප්පවාදං සහධම්මෙන සුනිග්ගහිතං නිග්ගහෙත්වා සප්පාටිහාරියං ධම්මං දෙසෙස්සන්ති.

“‘हे पापी, मैं तब तक परिनिर्वाण प्राप्त नहीं करूँगा, जब तक कि मेरे उपासक शिष्य चतुर, विनीत, विशारद, बहुश्रुत, धम्मधर, धम्म के अनुकूल आचरण करने वाले, उचित मार्ग पर चलने वाले और धम्म के अनुसार व्यवहार करने वाले न हो जाएँ; और अपने आचार्य के सिद्धांतों को सीखकर दूसरों को न बता सकें, उपदेश न दे सकें, प्रज्ञापित न कर सकें, स्थापित न कर सकें, अनावृत न कर सकें, व्याख्या न कर सकें और स्पष्ट न कर सकें; तथा उत्पन्न हुए पर-प्रवादों को धम्म के द्वारा अच्छी तरह निग्रह करके प्रभावशाली धम्म का उपदेश न दे सकें।”

‘‘‘න තාවාහං, පාපිම, පරිනිබ්බායිස්සාමි, යාව මෙ උපාසිකා න සාවිකා භවිස්සන්ති වියත්තා විනීතා විසාරදා බහුස්සුතා ධම්මධරා ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නා සාමීචිප්පටිපන්නා අනුධම්මචාරිනියො, සකං ආචරියකං උග්ගහෙත්වා ආචික්ඛිස්සන්ති දෙසෙස්සන්ති පඤ්ඤපෙස්සන්ති පට්ඨපෙස්සන්ති විවරිස්සන්ති විභජිස්සන්ති උත්තානීකරිස්සන්ති, උප්පන්නං පරප්පවාදං සහධම්මෙන සුනිග්ගහිතං නිග්ගහෙත්වා සප්පාටිහාරියං ධම්මං දෙසෙස්සන්ති.

“‘हे पापी, मैं तब तक परिनिर्वाण प्राप्त नहीं करूँगा, जब तक कि मेरी उपासिका शिष्याएँ चतुर, विनीत, विशारद, बहुश्रुत, धम्मधर, धम्म के अनुकूल आचरण करने वाली, उचित मार्ग पर चलने वाली और धम्म के अनुसार व्यवहार करने वाली न हो जाएँ; और अपने आचार्य के सिद्धांतों को सीखकर दूसरों को न बता सकें, उपदेश न दे सकें, प्रज्ञापित न कर सकें, स्थापित न कर सकें, अनावृत न कर सकें, व्याख्या न कर सकें और स्पष्ट न कर सकें; तथा उत्पन्न हुए पर-प्रवादों को धम्म के द्वारा अच्छी तरह निग्रह करके प्रभावशाली धम्म का उपदेश न दे सकें।”

‘‘‘න තාවාහං, පාපිම, පරිනිබ්බායිස්සාමි, යාව මෙ ඉදං බ්‍රහ්මචරියං න ඉද්ධඤ්චෙව භවිස්සති ඵීතඤ්ච විත්ථාරිකං බාහුජඤ්ඤං පුථුභූතං යාව දෙවමනුස්සෙහි සුප්පකාසිත’න්ති.

“‘हे पापी, मैं तब तक परिनिर्वाण प्राप्त नहीं करूँगा, जब तक कि मेरा यह ब्रह्मचर्य (शासन) समृद्ध, संपन्न, विस्तृत, बहुजन-ज्ञात और विशाल न हो जाए, और देवताओं तथा मनुष्यों द्वारा भली-भांति प्रकाशित न कर दिया जाए।’”

176. ‘‘ඉදානෙව ඛො, ආනන්ද, අජ්ජ චාපාලෙ චෙතියෙ මාරො පාපිමා යෙනාහං තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි. එකමන්තං ඨිතො ඛො, ආනන්ද, මාරො පාපිමා මං එතදවොච – ‘පරිනිබ්බාතුදානි, භන්තෙ, භගවා, පරිනිබ්බාතු සුගතො, පරිනිබ්බානකාලොදානි, භන්තෙ, භගවතො. භාසිතා ඛො පනෙසා, භන්තෙ, භගවතා වාචා – ‘‘න තාවාහං, පාපිම[Pg.96], පරිනිබ්බායිස්සාමි, යාව මෙ භික්ඛූ න සාවකා භවිස්සන්ති…පෙ… යාව මෙ භික්ඛුනියො න සාවිකා භවිස්සන්ති…පෙ… යාව මෙ උපාසකා න සාවකා භවිස්සන්ති…පෙ… යාව මෙ උපාසිකා න සාවිකා භවිස්සන්ති…පෙ… යාව මෙ ඉදං බ්‍රහ්මචරියං න ඉද්ධඤ්චෙව භවිස්සති ඵීතඤ්ච විත්ථාරිකං බාහුජඤ්ඤං පුථුභූතං, යාව දෙවමනුස්සෙහි සුප්පකාසිත’’න්ති. එතරහි ඛො පන, භන්තෙ, භගවතො බ්‍රහ්මචරියං ඉද්ධඤ්චෙව ඵීතඤ්ච විත්ථාරිකං බාහුජඤ්ඤං පුථුභූතං, යාව දෙවමනුස්සෙහි සුප්පකාසිතං. පරිනිබ්බාතුදානි, භන්තෙ, භගවා, පරිනිබ්බාතු සුගතො, පරිනිබ්බානකාලොදානි, භන්තෙ, භගවතො’ති.

१७६. “आनंद, आज ही चापाल चेतिय में पापी मार मेरे पास आया; आकर एक ओर खड़ा हो गया। एक ओर खड़े होकर, आनंद, पापी मार ने मुझसे यह कहा— ‘भन्ते, अब भगवान परिनिर्वाण प्राप्त करें, सुगत परिनिर्वाण प्राप्त करें, अब भगवान के परिनिर्वाण का समय है। भन्ते, भगवान द्वारा यह वचन कहा गया था— "हे पापी, मैं तब तक परिनिर्वाण प्राप्त नहीं करूँगा, जब तक कि मेरे भिक्षु शिष्य... (पे)... जब तक कि मेरा यह ब्रह्मचर्य समृद्ध, संपन्न, विस्तृत, बहुजन-ज्ञात और विशाल न हो जाए, और देवताओं तथा मनुष्यों द्वारा भली-भांति प्रकाशित न कर दिया जाए।" भन्ते, अब भगवान का ब्रह्मचर्य समृद्ध, संपन्न, विस्तृत, बहुजन-ज्ञात और विशाल हो गया है, और देवताओं तथा मनुष्यों द्वारा भली-भांति प्रकाशित है। भन्ते, अब भगवान परिनिर्वाण प्राप्त करें, सुगत परिनिर्वाण प्राप्त करें, अब भगवान के परिनिर्वाण का समय है।’”

177. ‘‘එවං වුත්තෙ, අහං, ආනන්ද, මාරං පාපිමන්තං එතදවොචං – ‘අප්පොස්සුක්කො ත්වං, පාපිම, හොහි, නචිරං තථාගතස්ස පරිනිබ්බානං භවිස්සති. ඉතො තිණ්ණං මාසානං අච්චයෙන තථාගතො පරිනිබ්බායිස්සතී’ති. ඉදානෙව ඛො, ආනන්ද, අජ්ජ චාපාලෙ චෙතියෙ තථාගතෙන සතෙන සම්පජානෙන ආයුසඞ්ඛාරො ඔස්සට්ඨො’’ති.

१७७. “ऐसा कहे जाने पर, आनंद, मैंने पापी मार से यह कहा— ‘हे पापी, तुम निश्चिंत रहो, शीघ्र ही तथागत का परिनिर्वाण होगा। आज से तीन महीने बीतने पर तथागत परिनिर्वाण प्राप्त करेंगे।’ आनंद, आज ही चापाल चेतिय में तथागत ने स्मृतिवान और सचेत रहते हुए आयु-संस्कार का त्याग कर दिया है।”

ආනන්දයාචනකථා

आनंद द्वारा याचना की कथा

178. එවං වුත්තෙ ආයස්මා ආනන්දො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘තිට්ඨතු, භන්තෙ, භගවා කප්පං, තිට්ඨතු සුගතො කප්පං බහුජනහිතාය බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සාන’’න්ති.

१७८. ऐसा कहे जाने पर आयुष्मान आनंद ने भगवान से यह कहा— “भन्ते, भगवान एक कल्प तक ठहरें, सुगत एक कल्प तक ठहरें, बहुतों के हित के लिए, बहुतों के सुख के लिए, लोक पर अनुकंपा के लिए, देवताओं और मनुष्यों के अर्थ, हित और सुख के लिए।”

‘‘අලංදානි, ආනන්ද. මා තථාගතං යාචි, අකාලොදානි, ආනන්ද, තථාගතං යාචනායා’’ති. දුතියම්පි ඛො ආයස්මා ආනන්දො…පෙ… තතියම්පි ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘තිට්ඨතු, භන්තෙ, භගවා කප්පං, තිට්ඨතු සුගතො කප්පං බහුජනහිතාය බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සාන’’න්ති.

“बस आनंद! अब तथागत से याचना मत करो। आनंद, अब तथागत से याचना करने का समय नहीं है।” दूसरी बार भी आयुष्मान आनंद ने... (पे)... तीसरी बार भी आयुष्मान आनंद ने भगवान से यह कहा— “भन्ते, भगवान एक कल्प तक ठहरें, सुगत एक कल्प तक ठहरें, बहुतों के हित के लिए, बहुतों के सुख के लिए, लोक पर अनुकंपा के लिए, देवताओं और मनुष्यों के अर्थ, हित और सुख के लिए।”

‘‘සද්දහසි ත්වං, ආනන්ද, තථාගතස්ස බොධි’’න්ති? ‘‘එවං, භන්තෙ’’. ‘‘අථ කිඤ්චරහි ත්වං, ආනන්ද, තථාගතං යාවතතියකං අභිනිප්පීළෙසී’’ති? ‘‘සම්මුඛා මෙතං, භන්තෙ, භගවතො සුතං සම්මුඛා පටිග්ගහිතං – ‘යස්ස කස්සචි, ආනන්ද, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා භාවිතා බහුලීකතා යානීකතා වත්ථුකතා අනුට්ඨිතා පරිචිතා සුසමාරද්ධා, සො ආකඞ්ඛමානො කප්පං වා තිට්ඨෙය්‍ය කප්පාවසෙසං වා. තථාගතස්ස ඛො, ආනන්ද, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා භාවිතා බහුලීකතා යානීකතා වත්ථුකතා අනුට්ඨිතා පරිචිතා සුසමාරද්ධා. සො [Pg.97] ආකඞ්ඛමානො, ආනන්ද, තථාගතො කප්පං වා තිට්ඨෙය්‍ය කප්පාවසෙසං වා’’’ති. ‘‘සද්දහසි ත්වං, ආනන්දා’’ති? ‘‘එවං, භන්තෙ’’. ‘‘තස්මාතිහානන්ද, තුය්හෙවෙතං දුක්කටං, තුය්හෙවෙතං අපරද්ධං, යං ත්වං තථාගතෙන එවං ඔළාරිකෙ නිමිත්තෙ කයිරමානෙ ඔළාරිකෙ ඔභාසෙ කයිරමානෙ නාසක්ඛි පටිවිජ්ඣිතුං, න තථාගතං යාචි – ‘තිට්ඨතු, භන්තෙ, භගවා කප්පං, තිට්ඨතු සුගතො කප්පං බහුජනහිතාය බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සාන’’න්ති. සචෙ ත්වං, ආනන්ද, තථාගතං යාචෙය්‍යාසි, ද්වෙව තෙ වාචා තථාගතො පටික්ඛිපෙය්‍ය, අථ තතියකං අධිවාසෙය්‍ය. තස්මාතිහානන්ද, තුය්හෙවෙතං දුක්කටං, තුය්හෙවෙතං අපරද්ධං.

“आनंद, क्या तुम तथागत के बोधि (ज्ञान) पर विश्वास करते हो?” “हाँ, भन्ते।” “तो फिर आनंद, तुमने तथागत को तीन बार तक क्यों विवश किया (कष्ट दिया)?” “भन्ते, मैंने भगवान के मुख से यह सुना है, प्रत्यक्ष रूप से ग्रहण किया है— ‘आनंद, जिस किसी ने भी चार ऋद्धिपादों को भावित किया है, बहुलीकृत किया है, यान के समान बनाया है, आधार के समान बनाया है, अनुष्ठित किया है, परिचित किया है, और भली-भांति आरम्भ किया है, वह यदि चाहे तो एक कल्प तक या कल्प के शेष भाग तक जीवित रह सकता है। आनंद, तथागत ने चार ऋद्धिपादों को भावित किया है, बहुलीकृत किया है, यान के समान बनाया है, आधार के समान बनाया है, अनुष्ठित किया है, परिचित किया है, और भली-भांति आरम्भ किया है। इसलिए आनंद, तथागत यदि चाहें तो एक कल्प तक या कल्प के शेष भाग तक जीवित रह सकते हैं’।” “आनंद, क्या तुम इस पर विश्वास करते हो?” “हाँ, भन्ते।” “इसलिए आनंद, यह तुम्हारी ही गलती है, तुम्हारा ही अपराध है, कि तथागत द्वारा इस प्रकार स्पष्ट निमित्त दिए जाने पर, स्पष्ट संकेत दिए जाने पर भी तुम उसे समझ नहीं पाए, और तथागत से यह प्रार्थना नहीं की— ‘भन्ते, भगवान बहुजन के हित के लिए, बहुजन के सुख के लिए, लोक पर अनुकम्पा के लिए, देवों और मनुष्यों के अर्थ, हित और सुख के लिए एक कल्प तक ठहरें, सुगत एक कल्प तक ठहरें।’ आनंद, यदि तुम तथागत से प्रार्थना करते, तो तथागत तुम्हारी बात को दो बार अस्वीकार करते, किन्तु तीसरी बार स्वीकार कर लेते। इसलिए आनंद, यह तुम्हारी ही गलती है, तुम्हारा ही अपराध है।”

179. ‘‘එකමිදාහං, ආනන්ද, සමයං රාජගහෙ විහරාමි ගිජ්ඣකූටෙ පබ්බතෙ. තත්‍රාපි ඛො තාහං, ආනන්ද, ආමන්තෙසිං – ‘රමණීයං, ආනන්ද, රාජගහං, රමණීයො, ආනන්ද, ගිජ්ඣකූටො පබ්බතො. යස්ස කස්සචි, ආනන්ද, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා භාවිතා බහුලීකතා යානීකතා වත්ථුකතා අනුට්ඨිතා පරිචිතා සුසමාරද්ධා, සො ආකඞ්ඛමානො කප්පං වා තිට්ඨෙය්‍ය කප්පාවසෙසං වා. තථාගතස්ස ඛො, ආනන්ද, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා භාවිතා බහුලීකතා යානීකතා වත්ථුකතා අනුට්ඨිතා පරිචිතා සුසමාරද්ධා, සො ආකඞ්ඛමානො, ආනන්ද, තථාගතො කප්පං වා තිට්ඨෙය්‍ය කප්පාවසෙසං වා’ති. එවම්පි ඛො ත්වං, ආනන්ද, තථාගතෙන ඔළාරිකෙ නිමිත්තෙ කයිරමානෙ ඔළාරිකෙ ඔභාසෙ කයිරමානෙ නාසක්ඛි පටිවිජ්ඣිතුං, න තථාගතං යාචි – ‘තිට්ඨතු, භන්තෙ, භගවා කප්පං, තිට්ඨතු සුගතො කප්පං බහුජනහිතාය බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සාන’න්ති. සචෙ ත්වං, ආනන්ද, තථාගතං යාචෙය්‍යාසි, ද්වෙ තෙ වාචා තථාගතො පටික්ඛිපෙය්‍ය, අථ තතියකං අධිවාසෙය්‍ය. තස්මාතිහානන්ද, තුය්හෙවෙතං දුක්කටං, තුය්හෙවෙතං අපරද්ධං.

१७९. “आनंद, एक समय मैं राजगृह में गृध्रकूट पर्वत पर विहार कर रहा था। वहाँ भी आनंद, मैंने तुम्हें संबोधित किया था— ‘आनंद, राजगृह रमणीय है, आनंद, गृध्रकूट पर्वत रमणीय है। आनंद, जिस किसी ने भी चार ऋद्धिपादों को भावित किया है, बहुलीकृत किया है, यान के समान बनाया है, आधार के समान बनाया है, अनुष्ठित किया है, परिचित किया है, और भली-भांति आरम्भ किया है, वह यदि चाहे तो एक कल्प तक या कल्प के शेष भाग तक जीवित रह सकता है। आनंद, तथागत ने चार ऋद्धिपादों को भावित किया है, बहुलीकृत किया है, यान के समान बनाया है, आधार के समान बनाया है, अनुष्ठित किया है, परिचित किया है, और भली-भांति आरम्भ किया है। इसलिए आनंद, तथागत यदि चाहें तो एक कल्प तक या कल्प के शेष भाग तक जीवित रह सकते हैं।’ इस प्रकार भी आनंद, तथागत द्वारा स्पष्ट निमित्त दिए जाने पर, स्पष्ट संकेत दिए जाने पर भी तुम उसे समझ नहीं पाए, और तथागत से यह प्रार्थना नहीं की— ‘भन्ते, भगवान बहुजन के हित के लिए, बहुजन के सुख के लिए, लोक पर अनुकम्पा के लिए, देवों और मनुष्यों के अर्थ, हित और सुख के लिए एक कल्प तक ठहरें, सुगत एक कल्प तक ठहरें।’ आनंद, यदि तुम तथागत से प्रार्थना करते, तो तथागत तुम्हारी बात को दो बार अस्वीकार करते, किन्तु तीसरी बार स्वीकार कर लेते। इसलिए आनंद, यह तुम्हारी ही गलती है, तुम्हारा ही अपराध है।”

180. ‘‘එකමිදාහං, ආනන්ද, සමයං තත්ථෙව රාජගහෙ විහරාමි ගොතමනිග්‍රොධෙ…පෙ… තත්ථෙව රාජගහෙ විහරාමි චොරපපාතෙ… තත්ථෙව රාජගහෙ විහරාමි වෙභාරපස්සෙ සත්තපණ්ණිගුහායං… තත්ථෙව රාජගහෙ විහරාමි ඉසිගිලිපස්සෙ කාළසිලායං… තත්ථෙව රාජගහෙ විහරාමි සීතවනෙ සප්පසොණ්ඩිකපබ්භාරෙ… තත්ථෙව රාජගහෙ විහරාමි තපොදාරාමෙ… තත්ථෙව රාජගහෙ විහරාමි වෙළුවනෙ කලන්දකනිවාපෙ… තත්ථෙව රාජගහෙ විහරාමි ජීවකම්බවනෙ… තත්ථෙව රාජගහෙ විහරාමි මද්දකුච්ඡිස්මිං මිගදායෙ [Pg.98] තත්‍රාපි ඛො තාහං, ආනන්ද, ආමන්තෙසිං – ‘රමණීයං, ආනන්ද, රාජගහං, රමණීයො ගිජ්ඣකූටො පබ්බතො, රමණීයො ගොතමනිග්‍රොධො, රමණීයො චොරපපාතො, රමණීයා වෙභාරපස්සෙ සත්තපණ්ණිගුහා, රමණීයා ඉසිගිලිපස්සෙ කාළසිලා, රමණීයො සීතවනෙ සප්පසොණ්ඩිකපබ්භාරො, රමණීයො තපොදාරාමො, රමණීයො වෙළුවනෙ කලන්දකනිවාපො, රමණීයං ජීවකම්බවනං, රමණීයො මද්දකුච්ඡිස්මිං මිගදායො. යස්ස කස්සචි, ආනන්ද, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා භාවිතා බහුලීකතා යානීකතා වත්ථුකතා අනුට්ඨිතා පරිචිතා සුසමාරද්ධා…පෙ… ආකඞ්ඛමානො, ආනන්ද, තථාගතො කප්පං වා තිට්ඨෙය්‍ය කප්පාවසෙසං වා’ති. එවම්පි ඛො ත්වං, ආනන්ද, තථාගතෙන ඔළාරිකෙ නිමිත්තෙ කයිරමානෙ ඔළාරිකෙ ඔභාසෙ කයිරමානෙ නාසක්ඛි පටිවිජ්ඣිතුං, න තථාගතං යාචි – ‘තිට්ඨතු, භන්තෙ, භගවා කප්පං, තිට්ඨතු සුගතො කප්පං බහුජනහිතාය බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සාන’න්ති. සචෙ ත්වං, ආනන්ද, තථාගතං යාචෙය්‍යාසි, ද්වෙව තෙ වාචා තථාගතො පටික්ඛිපෙය්‍ය, අථ තතියකං අධිවාසෙය්‍ය. තස්මාතිහානන්ද, තුය්හෙවෙතං දුක්කටං, තුය්හෙවෙතං අපරද්ධං.

१८०. “आनंद, एक समय मैं उसी राजगृह में गौतम निग्रोध (वटवृक्ष) में विहार कर रहा था... उसी राजगृह में चोरप्रपात में... उसी राजगृह में वेभार पर्वत के पार्श्व में सप्तपर्णी गुफा में... उसी राजगृह में इसिगिलि पर्वत के पार्श्व में कालशिला में... उसी राजगृह में शीतवन में सर्पसौण्डिक प्राग्भार में... उसी राजगृह में तपोदाराम में... उसी राजगृह में वेणुवन के कलन्दकनिवाप में... उसी राजगृह में जीवक के अम्बवन में... उसी राजगृह में मद्दकुच्छि के मृगदाव में विहार कर रहा था। वहाँ भी आनंद, मैंने तुम्हें संबोधित किया था— ‘आनंद, राजगृह रमणीय है, गृध्रकूट पर्वत रमणीय है, गौतम निग्रोध रमणीय है, चोरप्रपात रमणीय है, वेभार पर्वत के पार्श्व में सप्तपर्णी गुफा रमणीय है, इसिगिलि पर्वत के पार्श्व में कालशिला रमणीय है, शीतवन में सर्पसौण्डिक प्राग्भार रमणीय है, तपोदाराम रमणीय है, वेणुवन में कलन्दकनिवाप रमणीय है, जीवक का अम्बवन रमणीय है, मद्दकुच्छि में मृगदाव रमणीय है। आनंद, जिस किसी ने भी चार ऋद्धिपादों को भावित किया है, बहुलीकृत किया है, यान के समान बनाया है, आधार के समान बनाया है, अनुष्ठित किया है, परिचित किया है, और भली-भांति आरम्भ किया है... तथागत यदि चाहें तो एक कल्प तक या कल्प के शेष भाग तक जीवित रह सकते हैं।’ इस प्रकार भी आनंद, तथागत द्वारा स्पष्ट निमित्त दिए जाने पर, स्पष्ट संकेत दिए जाने पर भी तुम उसे समझ नहीं पाए, और तथागत से यह प्रार्थना नहीं की— ‘भन्ते, भगवान बहुजन के हित के लिए, बहुजन के सुख के लिए, लोक पर अनुकम्पा के लिए, देवों और मनुष्यों के अर्थ, हित और सुख के लिए एक कल्प तक ठहरें, सुगत एक कल्प तक ठहरें।’ आनंद, यदि तुम तथागत से प्रार्थना करते, तो तथागत तुम्हारी बात को दो बार अस्वीकार करते, किन्तु तीसरी बार स्वीकार कर लेते। इसलिए आनंद, यह तुम्हारी ही गलती है, तुम्हारा ही अपराध है।”

181. ‘‘එකමිදාහං, ආනන්ද, සමයං ඉධෙව වෙසාලියං විහරාමි උදෙනෙ චෙතියෙ. තත්‍රාපි ඛො තාහං, ආනන්ද, ආමන්තෙසිං – ‘රමණීයා, ආනන්ද, වෙසාලී, රමණීයං උදෙනං චෙතියං. යස්ස කස්සචි, ආනන්ද, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා භාවිතා බහුලීකතා යානීකතා වත්ථුකතා අනුට්ඨිතා පරිචිතා සුසමාරද්ධා, සො ආකඞ්ඛමානො කප්පං වා තිට්ඨෙය්‍ය කප්පාවසෙසං වා. තථාගතස්ස ඛො, ආනන්ද, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා භාවිතා බහුලීකතා යානීකතා වත්ථුකතා අනුට්ඨිතා පරිචිතා සුසමාරද්ධා, සො ආකඞ්ඛමානො, ආනන්ද, තථාගතො කප්පං වා තිට්ඨෙය්‍ය කප්පාවසෙසං වා’ති. එවම්පි ඛො ත්වං, ආනන්ද, තථාගතෙන ඔළාරිකෙ නිමිත්තෙ කයිරමානෙ ඔළාරිකෙ ඔභාසෙ කයිරමානෙ නාසක්ඛි පටිවිජ්ඣිතුං, න තථාගතං යාචි – ‘තිට්ඨතු, භන්තෙ, භගවා කප්පං, තිට්ඨතු සුගතො කප්පං බහුජනහිතාය බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සාන’න්ති. සචෙ ත්වං, ආනන්ද, තථාගතං යාචෙය්‍යාසි, ද්වෙව තෙ වාචා තථාගතො පටික්ඛිපෙය්‍ය, අථ තතියකං අධිවාසෙය්‍ය, තස්මාතිහානන්ද, තුය්හෙවෙතං දුක්කටං, තුය්හෙවෙතං අපරද්ධං.

१८१. "आनंद! एक समय मैं इसी वैशाली के उदेने चैत्य में विहार कर रहा था। आनंद! वहाँ भी मैंने तुमसे कहा था— 'आनंद! वैशाली रमणीय है, उदेने चैत्य रमणीय है। आनंद! जिस किसी ने भी चार ऋद्धिपादों को भावित किया है, बहुलीकृत किया है, यान के समान बनाया है, आधार के समान बनाया है, अनुष्ठित किया है, परिचित किया है और भली-भाँति आरम्भ किया है, वह यदि चाहे तो एक कल्प तक या कल्प के शेष भाग तक जीवित रह सकता है। आनंद! तथागत ने भी चार ऋद्धिपादों को भावित किया है, बहुलीकृत किया है, यान के समान बनाया है, आधार के समान बनाया है, अनुष्ठित किया है, परिचित किया है और भली-भाँति आरम्भ किया है। आनंद! वह तथागत यदि चाहे तो एक कल्प तक या कल्प के शेष भाग तक जीवित रह सकता है।' आनंद! तथागत द्वारा इस प्रकार स्पष्ट निमित्त (संकेत) दिए जाने पर भी, स्पष्ट आभास दिए जाने पर भी, तुम उसे समझ न सके और तुमने तथागत से यह प्रार्थना नहीं की— 'भन्ते! भगवान् बहुजन के हित के लिए, बहुजन के सुख के लिए, लोक पर अनुकम्पा के लिए, देवों और मनुष्यों के अर्थ, हित और सुख के लिए एक कल्प तक ठहरें; सुगत एक कल्प तक ठहरें।' आनंद! यदि तुम तथागत से प्रार्थना करते, तो तथागत तुम्हारी बात को दो बार अस्वीकार करते, किन्तु तीसरी बार स्वीकार कर लेते। इसलिए आनंद! यह तुम्हारा ही दुष्कृत है, यह तुम्हारा ही अपराध है।"

182. ‘‘එකමිදාහං[Pg.99], ආනන්ද, සමයං ඉධෙව වෙසාලියං විහරාමි ගොතමකෙ චෙතියෙ …පෙ… ඉධෙව වෙසාලියං විහරාමි සත්තම්බෙ චෙතියෙ… ඉධෙව වෙසාලියං විහරාමි බහුපුත්තෙ චෙතියෙ… ඉධෙව වෙසාලියං විහරාමි සාරන්දදෙ චෙතියෙ… ඉදානෙව ඛො තාහං, ආනන්ද, අජ්ජ චාපාලෙ චෙතියෙ ආමන්තෙසිං – ‘රමණීයා, ආනන්ද, වෙසාලී, රමණීයං උදෙනං චෙතියං, රමණීයං ගොතමකං චෙතියං, රමණීයං සත්තම්බං චෙතියං, රමණීයං බහුපුත්තං චෙතියං, රමණීයං සාරන්දදං චෙතියං, රමණීයං චාපාලං චෙතියං. යස්ස කස්සචි, ආනන්ද, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා භාවිතා බහුලීකතා යානීකතා වත්ථුකතා අනුට්ඨිතා පරිචිතා සුසමාරද්ධා, සො ආකඞ්ඛමානො කප්පං වා තිට්ඨෙය්‍ය කප්පාවසෙසං වා. තථාගතස්ස ඛො, ආනන්ද, චත්තාරො ඉද්ධිපාදා භාවිතා බහුලීකතා යානීකතා වත්ථුකතා අනුට්ඨිතා පරිචිතා සුසමාරද්ධා, සො ආකඞ්ඛමානො, ආනන්ද, තථාගතො කප්පං වා තිට්ඨෙය්‍ය කප්පාවසෙසං වා’ති. එවම්පි ඛො ත්වං, ආනන්ද, තථාගතෙන ඔළාරිකෙ නිමිත්තෙ කයිරමානෙ ඔළාරිකෙ ඔභාසෙ කයිරමානෙ නාසක්ඛි පටිවිජ්ඣිතුං, න තථාගතං යාචි – ‘තිට්ඨතු භගවා කප්පං, තිට්ඨතු සුගතො කප්පං බහුජනහිතාය බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සාන’න්ති. සචෙ ත්වං, ආනන්ද, තථාගතං යාචෙය්‍යාසි, ද්වෙව තෙ වාචා තථාගතො පටික්ඛිපෙය්‍ය, අථ තතියකං අධිවාසෙය්‍ය. තස්මාතිහානන්ද, තුය්හෙවෙතං දුක්කටං, තුය්හෙවෙතං අපරද්ධං.

१८२. "आनंद! एक समय मैं इसी वैशाली के गौतमक चैत्य में विहार कर रहा था... इसी वैशाली के सत्तम्ब चैत्य में... इसी वैशाली के बहुपुत्त चैत्य में... इसी वैशाली के सारन्दद चैत्य में... आनंद! आज अभी इसी चापाल चैत्य में मैंने तुमसे कहा था— 'आनंद! वैशाली रमणीय है, उदेने चैत्य रमणीय है, गौतमक चैत्य रमणीय है, सत्तम्ब चैत्य रमणीय है, बहुपुत्त चैत्य रमणीय है, सारन्दद चैत्य रमणीय है, चापाल चैत्य रमणीय है। आनंद! जिस किसी ने भी चार ऋद्धिपादों को भावित किया है, बहुलीकृत किया है, यान के समान बनाया है, आधार के समान बनाया है, अनुष्ठित किया है, परिचित किया है और भली-भाँति आरम्भ किया है, वह यदि चाहे तो एक कल्प तक या कल्प के शेष भाग तक जीवित रह सकता है। आनंद! तथागत ने भी चार ऋद्धिपादों को भावित किया है, बहुलीकृत किया है, यान के समान बनाया है, आधार के समान बनाया है, अनुष्ठित किया है, परिचित किया है और भली-भाँति आरम्भ किया है। आनंद! वह तथागत यदि चाहे तो एक कल्प तक या कल्प के शेष भाग तक जीवित रह सकता है।' आनंद! तथागत द्वारा इस प्रकार स्पष्ट निमित्त दिए जाने पर भी, स्पष्ट आभास दिए जाने पर भी, तुम उसे समझ न सके और तुमने तथागत से यह प्रार्थना नहीं की— 'भन्ते! भगवान्... एक कल्प तक ठहरें।' आनंद! यदि तुम तथागत से प्रार्थना करते, तो तथागत तुम्हारी बात को दो बार अस्वीकार करते, किन्तु तीसरी बार स्वीकार कर लेते। इसलिए आनंद! यह तुम्हारा ही दुष्कृत है, यह तुम्हारा ही अपराध है।"

183. ‘‘නනු එතං, ආනන්ද, මයා පටිකච්චෙව අක්ඛාතං – ‘සබ්බෙහෙව පියෙහි මනාපෙහි නානාභාවො විනාභාවො අඤ්ඤථාභාවො. තං කුතෙත්ථ, ආනන්ද, ලබ්භා, යං තං ජාතං භූතං සඞ්ඛතං පලොකධම්මං, තං වත මා පලුජ්ජීති නෙතං ඨානං විජ්ජති’. යං ඛො පනෙතං, ආනන්ද, තථාගතෙන චත්තං වන්තං මුත්තං පහීනං පටිනිස්සට්ඨං ඔස්සට්ඨො ආයුසඞ්ඛාරො, එකංසෙන වාචා භාසිතා – ‘න චිරං තථාගතස්ස පරිනිබ්බානං භවිස්සති. ඉතො තිණ්ණං මාසානං අච්චයෙන තථාගතො පරිනිබ්බායිස්සතී’ති. තඤ්ච තථාගතො ජීවිතහෙතු පුන පච්චාවමිස්සතීති නෙතං ඨානං විජ්ජති. ආයාමානන්ද, යෙන මහාවනං කූටාගාරසාලා තෙනුපසඞ්කමිස්සාමා’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො [Pg.100] ආයස්මා ආනන්දො භගවතො පච්චස්සොසි.

१८३. "आनंद! क्या मैंने पहले ही यह नहीं कहा था कि सभी प्रिय और मनोनुकूल वस्तुओं से नानाभाव (वियोग), विनाभाव (बिछुड़ना) और अन्यथाभाव (परिवर्तन) निश्चित है? आनंद! यहाँ यह कैसे प्राप्त हो सकता है कि जो उत्पन्न हुआ है, जो अस्तित्व में आया है, जो संस्कृत (निर्मित) है, जो विनाशधर्मा है, वह नष्ट न हो? ऐसा होना संभव नहीं है। आनंद! तथागत ने जिसे त्याग दिया है, वमन कर दिया है, मुक्त कर दिया है, प्रहाण कर दिया है, प्रतिनिसर्ग कर दिया है, उस आयु-संस्कार को त्याग दिया गया है। तथागत द्वारा निश्चित रूप से यह वचन कहा जा चुका है— 'शीघ्र ही तथागत का परिनिर्वाण होगा। आज से तीन मास के पश्चात तथागत परिनिर्वाण प्राप्त करेंगे।' तथागत जीवित रहने के निमित्त उस (वचन) को पुनः वापस लें, यह संभव नहीं है। आओ आनंद! जहाँ महावन की कूटागारशाला है, वहाँ चलें।" आयुष्मान् आनंद ने भगवान् को उत्तर दिया— "जी भन्ते!"

අථ ඛො භගවා ආයස්මතා ආනන්දෙන සද්ධිං යෙන මහාවනං කූටාගාරසාලා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘ගච්ඡ ත්වං, ආනන්ද, යාවතිකා භික්ඛූ වෙසාලිං උපනිස්සාය විහරන්ති, තෙ සබ්බෙ උපට්ඨානසාලායං සන්නිපාතෙහී’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවතො පටිස්සුත්වා යාවතිකා භික්ඛූ වෙසාලිං උපනිස්සාය විහරන්ති, තෙ සබ්බෙ උපට්ඨානසාලායං සන්නිපාතෙත්වා යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි. එකමන්තං ඨිතො ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘සන්නිපතිතො, භන්තෙ, භික්ඛුසඞ්ඝො, යස්සදානි, භන්තෙ, භගවා කාලං මඤ්ඤතී’’ති.

तब भगवान् आयुष्मान् आनंद के साथ जहाँ महावन की कूटागारशाला थी, वहाँ गए। पहुँचकर उन्होंने आयुष्मान् आनंद को संबोधित किया— "जाओ आनंद! जितने भी भिक्षु वैशाली के समीप विहार कर रहे हैं, उन सबको उपस्थानशाला (सभा-भवन) में एकत्रित करो।" आयुष्मान् आनंद ने "जी भन्ते" कहकर भगवान् की आज्ञा स्वीकार की और वैशाली के समीप विहार करने वाले सभी भिक्षुओं को उपस्थानशाला में एकत्रित कर जहाँ भगवान् थे, वहाँ पहुँचे। पहुँचकर भगवान् को अभिवादन कर एक ओर खड़े हो गए। एक ओर खड़े होकर आयुष्मान् आनंद ने भगवान् से यह कहा— "भन्ते! भिक्षु-संघ एकत्रित हो गया है। भन्ते! अब भगवान् जिसका समय समझें (वह करें)।"

184. අථ ඛො භගවා යෙනුපට්ඨානසාලා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි. නිසජ්ජ ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘තස්මාතිහ, භික්ඛවෙ, යෙ තෙ මයා ධම්මා අභිඤ්ඤා දෙසිතා, තෙ වො සාධුකං උග්ගහෙත්වා ආසෙවිතබ්බා භාවෙතබ්බා බහුලීකාතබ්බා, යථයිදං බ්‍රහ්මචරියං අද්ධනියං අස්ස චිරට්ඨිතිකං, තදස්ස බහුජනහිතාය බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සානං. කතමෙ ච තෙ, භික්ඛවෙ, ධම්මා මයා අභිඤ්ඤා දෙසිතා, යෙ වො සාධුකං උග්ගහෙත්වා ආසෙවිතබ්බා භාවෙතබ්බා බහුලීකාතබ්බා, යථයිදං බ්‍රහ්මචරියං අද්ධනියං අස්ස චිරට්ඨිතිකං, තදස්ස බහුජනහිතාය බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සානං. සෙය්‍යථිදං – චත්තාරො සතිපට්ඨානා චත්තාරො සම්මප්පධානා චත්තාරො ඉද්ධිපාදා පඤ්චින්ද්‍රියානි පඤ්ච බලානි සත්ත බොජ්ඣඞ්ගා අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො. ඉමෙ ඛො තෙ, භික්ඛවෙ, ධම්මා මයා අභිඤ්ඤා දෙසිතා, යෙ වො සාධුකං උග්ගහෙත්වා ආසෙවිතබ්බා භාවෙතබ්බා බහුලීකාතබ්බා, යථයිදං බ්‍රහ්මචරියං අද්ධනියං අස්ස චිරට්ඨිතිකං, තදස්ස බහුජනහිතාය බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සාන’’න්ති.

१८४. तब भगवान जहाँ उपस्थानशाला (सभा-भवन) थी, वहाँ गए; पहुँचकर बिछाए हुए आसन पर बैठ गए। बैठकर भगवान ने भिक्षुओं को संबोधित किया - "इसलिए, भिक्षुओं, जो धर्म मैंने स्वयं जानकर (अभिज्ञा से) उपदिष्ट किए हैं, उन्हें तुम्हें अच्छी तरह ग्रहण कर, सेवन करना चाहिए, भावना करनी चाहिए और बहुलीकृत (अभ्यास) करना चाहिए, जिससे यह ब्रह्मचर्य चिरस्थायी और दीर्घकालिक हो, और वह बहुजन के हित के लिए, बहुजन के सुख के लिए, लोक पर अनुकंपा के लिए, तथा देवों और मनुष्यों के अर्थ, हित और सुख के लिए हो। भिक्षुओं, वे कौन से धर्म हैं जिन्हें मैंने स्वयं जानकर उपदिष्ट किया है, जिन्हें तुम्हें अच्छी तरह ग्रहण कर, सेवन करना चाहिए, भावना करनी चाहिए और बहुलीकृत करना चाहिए, जिससे यह ब्रह्मचर्य चिरस्थायी और दीर्घकालिक हो, और वह बहुजन के हित के लिए, बहुजन के सुख के लिए, लोक पर अनुकंपा के लिए, तथा देवों और मनुष्यों के अर्थ, हित और सुख के लिए हो? वे ये हैं - चार स्मृति-प्रस्थान (सतिपट्ठान), चार सम्यक-प्रधान (सम्पधान), चार ऋद्धि-पाद (इद्धिपाद), पाँच इन्द्रियाँ, पाँच बल, सात बोध्यंग और आर्य अष्टांगिक मार्ग। भिक्षुओं, ये ही वे धर्म हैं जिन्हें मैंने स्वयं जानकर उपदिष्ट किया है, जिन्हें तुम्हें अच्छी तरह ग्रहण कर, सेवन करना चाहिए, भावना करनी चाहिए और बहुलीकृत करना चाहिए, जिससे यह ब्रह्मचर्य चिरस्थायी और दीर्घकालिक हो, और वह बहुजन के हित के लिए, बहुजन के सुख के लिए, लोक पर अनुकंपा के लिए, तथा देवों और मनुष्यों के अर्थ, हित और सुख के लिए हो।"

185. අථ ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘හන්දදානි, භික්ඛවෙ, ආමන්තයාමි වො, වයධම්මා සඞ්ඛාරා, අප්පමාදෙන සම්පාදෙථ. නචිරං තථාගතස්ස [Pg.101] පරිනිබ්බානං භවිස්සති. ඉතො තිණ්ණං මාසානං අච්චයෙන තථාගතො පරිනිබ්බායිස්සතී’’ති. ඉදමවොච භගවා, ඉදං වත්වාන සුගතො අථාපරං එතදවොච සත්ථා. –

१८५. तब भगवान ने भिक्षुओं को संबोधित किया - "भिक्षुओं, अब मैं तुम्हें आमंत्रित (संबोधित) करता हूँ - संस्कार व्ययधर्मी (विनाशशील) हैं, अप्रमाद के साथ (अपने लक्ष्य को) सिद्ध करो। शीघ्र ही तथागत का परिनिर्वाण होगा। आज से तीन मास के पश्चात तथागत परिनिर्वाण प्राप्त करेंगे।" भगवान ने यह कहा। यह कहकर सुगत शास्ता ने पुनः यह कहा -

‘‘පරිපක්කො වයො මය්හං, පරිත්තං මම ජීවිතං;

පහාය වො ගමිස්සාමි, කතං මෙ සරණමත්තනො.

"मेरी आयु परिपक्व (वृद्ध) हो गई है, मेरा जीवन अल्प शेष है; तुम्हें छोड़कर मैं जाऊँगा, मैंने स्वयं का शरण (आश्रय) बना लिया है।"

‘‘අප්පමත්තා සතීමන්තො, සුසීලා හොථ භික්ඛවො;

සුසමාහිතසඞ්කප්පා, සචිත්තමනුරක්ඛථ.

"भिक्षुओं! अप्रमादी, स्मृतिमान और सुशील बनो; सुसमाहित संकल्पों वाले होकर अपने चित्त की रक्षा करो।"

‘‘යො ඉමස්මිං ධම්මවිනයෙ, අප්පමත්තො විහස්සති;

පහාය ජාතිසංසාරං, දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සතී’’ති.

"जो इस धर्म-विनय में अप्रमादपूर्वक विहार करेगा, वह जाति-संसार (जन्म-मरण के चक्र) को छोड़कर दुखों का अंत कर देगा।"

තතියො භාණවාරො.

तृतीय भाणवार (समाप्त)।

නාගාපලොකිතං

नाग-अपलोकित (हाथी के समान मुड़कर देखना)

186. අථ ඛො භගවා පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය වෙසාලිං පිණ්ඩාය පාවිසි. වෙසාලියං පිණ්ඩාය චරිත්වා පච්ඡාභත්තං පිණ්ඩපාතප්පටික්කන්තො නාගාපලොකිතං වෙසාලිං අපලොකෙත්වා ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘ඉදං පච්ඡිමකං, ආනන්ද, තථාගතස්ස වෙසාලියා දස්සනං භවිස්සති. ආයාමානන්ද, යෙන භණ්ඩගාමො තෙනුපසඞ්කමිස්සාමා’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවතො පච්චස්සොසි.

१८६. तब भगवान पूर्वाह्न समय में निवसन (चीवर) पहनकर, पात्र-चीवर लेकर वैशाली में भिक्षा के लिए प्रविष्ट हुए। वैशाली में भिक्षाटन कर, भोजन के पश्चात भिक्षापात्र से निवृत्त होकर, 'नाग-अपलोकित' (हाथी की तरह पूरे शरीर को घुमाकर) वैशाली को देखते हुए आयुष्मान आनंद को संबोधित किया - "आनंद! तथागत का वैशाली का यह अंतिम दर्शन होगा। आओ आनंद, जहाँ भण्डग्राम है, वहाँ चलें।" "जी भन्ते!" आयुष्मान आनंद ने भगवान को उत्तर दिया।

අථ [Pg.102] ඛො භගවා මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං යෙන භණ්ඩගාමො තදවසරි. තත්‍ර සුදං භගවා භණ්ඩගාමෙ විහරති. තත්‍ර ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘චතුන්නං, භික්ඛවෙ, ධම්මානං අනනුබොධා අප්පටිවෙධා එවමිදං දීඝමද්ධානං සන්ධාවිතං සංසරිතං මමඤ්චෙව තුම්හාකඤ්ච. කතමෙසං චතුන්නං? අරියස්ස, භික්ඛවෙ, සීලස්ස අනනුබොධා අප්පටිවෙධා එවමිදං දීඝමද්ධානං සන්ධාවිතං සංසරිතං මමං චෙව තුම්හාකඤ්ච. අරියස්ස, භික්ඛවෙ, සමාධිස්ස අනනුබොධා අප්පටිවෙධා එවමිදං දීඝමද්ධානං සන්ධාවිතං සංසරිතං මමං චෙව තුම්හාකඤ්ච. අරියාය, භික්ඛවෙ, පඤ්ඤාය අනනුබොධා අප්පටිවෙධා එවමිදං දීඝමද්ධානං සන්ධාවිතං සංසරිතං මමං චෙව තුම්හාකඤ්ච. අරියාය, භික්ඛවෙ, විමුත්තියා අනනුබොධා අප්පටිවෙධා එවමිදං දීඝමද්ධානං සන්ධාවිතං සංසරිතං මමං චෙව තුම්හාකඤ්ච. තයිදං, භික්ඛවෙ, අරියං සීලං අනුබුද්ධං පටිවිද්ධං, අරියො සමාධි අනුබුද්ධො පටිවිද්ධො, අරියා පඤ්ඤා අනුබුද්ධා පටිවිද්ධා, අරියා විමුත්ති අනුබුද්ධා පටිවිද්ධා, උච්ඡින්නා භවතණ්හා, ඛීණා භවනෙත්ති, නත්ථි දානි පුනබ්භවො’’ති. ඉදමවොච භගවා, ඉදං වත්වාන සුගතො අථාපරං එතදවොච සත්ථා –

तब भगवान महान भिक्षु-संघ के साथ जहाँ भण्डग्राम था, वहाँ पहुँचे। वहाँ भगवान भण्डग्राम में विहार करने लगे। वहाँ भगवान ने भिक्षुओं को संबोधित किया - "भिक्षुओं! चार धर्मों को न समझने और न बेधने (साक्षात्कार न करने) के कारण मुझे और तुम्हें इस दीर्घ काल तक संसार में भटकना और संसरण करना पड़ा। वे चार कौन से हैं? भिक्षुओं! आर्य शील को न समझने और न बेधने के कारण मुझे और तुम्हें इस दीर्घ काल तक संसार में भटकना और संसरण करना पड़ा। भिक्षुओं! आर्य समाधि को न समझने और न बेधने के कारण... आर्य प्रज्ञा को न समझने और न बेधने के कारण... आर्य विमुक्ति को न समझने और न बेधने के कारण मुझे और तुम्हें इस दीर्घ काल तक संसार में भटकना और संसरण करना पड़ा। भिक्षुओं! वह आर्य शील अब समझ लिया गया है, बेध लिया गया है; आर्य समाधि समझ ली गई है, बेध ली गई है; आर्य प्रज्ञा समझ ली गई है, बेध ली गई है; आर्य विमुक्ति समझ ली गई है, बेध ली गई है; भव-तृष्णा उखाड़ दी गई है, भव की डोरी (भवनेत्ति) क्षीण हो गई है, अब पुनर्जन्म नहीं है।" भगवान ने यह कहा। यह कहकर सुगत शास्ता ने पुनः यह कहा -

‘‘සීලං සමාධි පඤ්ඤා ච, විමුත්ති ච අනුත්තරා;

අනුබුද්ධා ඉමෙ ධම්මා, ගොතමෙන යසස්සිනා.

"शील, समाधि, प्रज्ञा और अनुत्तर विमुक्ति - इन धर्मों को यशस्वी गौतम (तथागत) ने भली-भाँति जान लिया है।"

‘‘ඉති බුද්ධො අභිඤ්ඤාය, ධම්මමක්ඛාසි භික්ඛුනං;

දුක්ඛස්සන්තකරො සත්ථා, චක්ඛුමා පරිනිබ්බුතො’’ති.

"इस प्रकार बुद्ध ने स्वयं जानकर भिक्षुओं को धर्म का उपदेश दिया; दुखों का अंत करने वाले, चक्षुमान (पाँच चक्षुओं से युक्त) शास्ता परिनिर्वृत हो गए।"

තත්‍රාපි සුදං භගවා භණ්ඩගාමෙ විහරන්තො එතදෙව බහුලං භික්ඛූනං ධම්මිං කථං කරොති – ‘‘ඉති සීලං, ඉති සමාධි, ඉති පඤ්ඤා. සීලපරිභාවිතො සමාධි මහප්ඵලො හොති මහානිසංසො. සමාධිපරිභාවිතා පඤ්ඤා මහප්ඵලා හොති මහානිසංසා. පඤ්ඤාපරිභාවිතං චිත්තං සම්මදෙව ආසවෙහි විමුච්චති, සෙය්‍යථිදං – කාමාසවා, භවාසවා, අවිජ්ජාසවා’’ති.

वहाँ भण्डग्राम में विहार करते हुए भी भगवान भिक्षुओं को बहुधा यही धर्म-कथा कहते थे - "ऐसा शील है, ऐसी समाधि है, ऐसी प्रज्ञा है। शील से भावित समाधि महाफलदायी और महा-अनुशंस वाली होती है। समाधि से भावित प्रज्ञा महाफलदायी और महा-अनुशंस वाली होती है। प्रज्ञा से भावित चित्त आस्रवों से भली-भाँति मुक्त हो जाता है, जैसे कि - कामास्रव, भवास्रव और अविद्यास्रव।"

චතුමහාපදෙසකථා

चार महाप्रदेशों की कथा

187. අථ ඛො භගවා භණ්ඩගාමෙ යථාභිරන්තං විහරිත්වා ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘ආයාමානන්ද, යෙන හත්ථිගාමො, යෙන අම්බගාමො, යෙන ජම්බුගාමො, යෙන භොගනගරං තෙනුපසඞ්කමිස්සාමා’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවතො පච්චස්සොසි. අථ ඛො [Pg.103] භගවා මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං යෙන භොගනගරං තදවසරි. තත්‍ර සුදං භගවා භොගනගරෙ විහරති ආනන්දෙ චෙතියෙ. තත්‍ර ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, මහාපදෙසෙ දෙසෙස්සාමි, තං සුණාථ, සාධුකං මනසිකරොථ, භාසිස්සාමී’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො තෙ භික්ඛූ භගවතො පච්චස්සොසුං. භගවා එතදවොච –

१८७. इसके बाद भगवान भण्डग्राम में अपनी इच्छानुसार विहार करने के उपरांत आयुष्मान आनंद को संबोधित किया— "आओ आनंद, जहाँ हस्तिग्राम है, जहाँ अम्बग्राम है, जहाँ जम्बुग्राम है, जहाँ भोगनगर है, वहाँ चलें।" आयुष्मान आनंद ने भगवान को उत्तर दिया— "जी हाँ, भन्ते।" तब भगवान भिक्षुओं के एक बड़े संघ के साथ भोगनगर पहुँचे। वहाँ भगवान भोगनगर के आनंद चैत्य में ठहरे। वहाँ भगवान ने भिक्षुओं को संबोधित किया— "भिक्षुओं, मैं तुम्हें चार महाप्रदेशों (महान संदर्भों) का उपदेश दूँगा, उसे सुनो, अच्छी तरह मन में धारण करो, मैं कहूँगा।" उन भिक्षुओं ने भगवान को उत्तर दिया— "जी हाँ, भन्ते।" भगवान ने यह कहा—

188. ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු එවං වදෙය්‍ය – ‘සම්මුඛා මෙතං, ආවුසො, භගවතො සුතං සම්මුඛා පටිග්ගහිතං, අයං ධම්මො අයං විනයො ඉදං සත්ථුසාසන’න්ති. තස්ස, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො භාසිතං නෙව අභිනන්දිතබ්බං නප්පටික්කොසිතබ්බං. අනභිනන්දිත්වා අප්පටික්කොසිත්වා තානි පදබ්‍යඤ්ජනානි සාධුකං උග්ගහෙත්වා සුත්තෙ ඔසාරෙතබ්බානි, විනයෙ සන්දස්සෙතබ්බානි. තානි චෙ සුත්තෙ ඔසාරියමානානි විනයෙ සන්දස්සියමානානි න චෙව සුත්තෙ ඔසරන්ති, න ච විනයෙ සන්දිස්සන්ති, නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං – ‘අද්ධා, ඉදං න චෙව තස්ස භගවතො වචනං; ඉමස්ස ච භික්ඛුනො දුග්ගහිත’න්ති. ඉතිහෙතං, භික්ඛවෙ, ඡඩ්ඩෙය්‍යාථ. තානි චෙ සුත්තෙ ඔසාරියමානානි විනයෙ සන්දස්සියමානානි සුත්තෙ චෙව ඔසරන්ති, විනයෙ ච සන්දිස්සන්ති, නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං – ‘අද්ධා, ඉදං තස්ස භගවතො වචනං; ඉමස්ස ච භික්ඛුනො සුග්ගහිත’න්ති. ඉදං, භික්ඛවෙ, පඨමං මහාපදෙසං ධාරෙය්‍යාථ.

१८८. "भिक्षुओं, यहाँ कोई भिक्षु ऐसा कह सकता है— 'आयुष्मानों, मैंने यह भगवान के मुख से सुना है, उनके मुख से ग्रहण किया है— यही धर्म है, यही विनय है, यही शास्ता का शासन है।' भिक्षुओं, उस भिक्षु के कथन का न तो अभिनंदन करना चाहिए और न ही उसे ठुकराना चाहिए। बिना अभिनंदन किए और बिना ठुकराए, उन पदों और व्यंजनों को अच्छी तरह ग्रहण करके सूत्र (सुत्त) में मिलान करना चाहिए और विनय में तुलना करनी चाहिए। यदि सूत्र में मिलान करने पर और विनय में तुलना करने पर वे न तो सूत्र में समाहित होते हैं और न ही विनय में दिखाई देते हैं, तो इस निष्कर्ष पर पहुँचना चाहिए— 'निश्चित रूप से यह उन भगवान का वचन नहीं है; इस भिक्षु ने इसे गलत तरीके से ग्रहण किया है।' भिक्षुओं, इस प्रकार उसे त्याग देना चाहिए। यदि सूत्र में मिलान करने पर और विनय में तुलना करने पर वे सूत्र में समाहित होते हैं और विनय में दिखाई देते हैं, तो इस निष्कर्ष पर पहुँचना चाहिए— 'निश्चित रूप से यह उन भगवान का वचन है; इस भिक्षु ने इसे सही तरीके से ग्रहण किया है।' भिक्षुओं, इसे प्रथम महाप्रदेश के रूप में धारण करो।

‘‘ඉධ පන, භික්ඛවෙ, භික්ඛු එවං වදෙය්‍ය – ‘අමුකස්මිං නාම ආවාසෙ සඞ්ඝො විහරති සථෙරො සපාමොක්ඛො. තස්ස මෙ සඞ්ඝස්ස සම්මුඛා සුතං සම්මුඛා පටිග්ගහිතං, අයං ධම්මො අයං විනයො ඉදං සත්ථුසාසන’න්ති. තස්ස, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො භාසිතං නෙව අභිනන්දිතබ්බං නප්පටික්කොසිතබ්බං. අනභිනන්දිත්වා අප්පටික්කොසිත්වා තානි පදබ්‍යඤ්ජනානි සාධුකං උග්ගහෙත්වා සුත්තෙ ඔසාරෙතබ්බානි, විනයෙ සන්දස්සෙතබ්බානි. තානි චෙ සුත්තෙ ඔසාරියමානානි විනයෙ සන්දස්සියමානානි න චෙව සුත්තෙ ඔසරන්ති, න ච විනයෙ සන්දිස්සන්ති, නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං – ‘අද්ධා, ඉදං න චෙව තස්ස භගවතො වචනං; තස්ස ච සඞ්ඝස්ස දුග්ගහිත’න්ති. ඉතිහෙතං, භික්ඛවෙ, ඡඩ්ඩෙය්‍යාථ. තානි චෙ සුත්තෙ ඔසාරියමානානි විනයෙ සන්දස්සියමානානි සුත්තෙ චෙව [Pg.104] ඔසරන්ති විනයෙ ච සන්දිස්සන්ති, නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං – ‘අද්ධා, ඉදං තස්ස භගවතො වචනං; තස්ස ච සඞ්ඝස්ස සුග්ගහිත’න්ති. ඉදං, භික්ඛවෙ, දුතියං මහාපදෙසං ධාරෙය්‍යාථ.

"भिक्षुओं, फिर यहाँ कोई भिक्षु ऐसा कह सकता है— 'अमुक आवास में स्थविरों और प्रमुखों सहित संघ निवास करता है। मैंने उस संघ के मुख से सुना है, उनके मुख से ग्रहण किया है— यही धर्म है, यही विनय है, यही शास्ता का शासन है।' भिक्षुओं, उस भिक्षु के कथन का न तो अभिनंदन करना चाहिए और न ही उसे ठुकराना चाहिए। बिना अभिनंदन किए और बिना ठुकराए, उन पदों और व्यंजनों को अच्छी तरह ग्रहण करके सूत्र में मिलान करना चाहिए और विनय में तुलना करनी चाहिए। यदि सूत्र में मिलान करने पर और विनय में तुलना करने पर वे न तो सूत्र में समाहित होते हैं और न ही विनय में दिखाई देते हैं, तो इस निष्कर्ष पर पहुँचना चाहिए— 'निश्चित रूप से यह उन भगवान का वचन नहीं है; उस संघ ने इसे गलत तरीके से ग्रहण किया है।' भिक्षुओं, इस प्रकार उसे त्याग देना चाहिए। यदि सूत्र में मिलान करने पर और विनय में तुलना करने पर वे सूत्र में समाहित होते हैं और विनय में दिखाई देते हैं, तो इस निष्कर्ष पर पहुँचना चाहिए— 'निश्चित रूप से यह उन भगवान का वचन है; उस संघ ने इसे सही तरीके से ग्रहण किया है।' भिक्षुओं, इसे द्वितीय महाप्रदेश के रूप में धारण करो।

‘‘ඉධ පන, භික්ඛවෙ, භික්ඛු එවං වදෙය්‍ය – ‘අමුකස්මිං නාම ආවාසෙ සම්බහුලා ථෙරා භික්ඛූ විහරන්ති බහුස්සුතා ආගතාගමා ධම්මධරා විනයධරා මාතිකාධරා. තෙසං මෙ ථෙරානං සම්මුඛා සුතං සම්මුඛා පටිග්ගහිතං – අයං ධම්මො අයං විනයො ඉදං සත්ථුසාසන’න්ති. තස්ස, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො භාසිතං නෙව අභිනන්දිතබ්බං…පෙ… න ච විනයෙ සන්දිස්සන්ති, නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං – ‘අද්ධා, ඉදං න චෙව තස්ස භගවතො වචනං; තෙසඤ්ච ථෙරානං දුග්ගහිත’න්ති. ඉතිහෙතං, භික්ඛවෙ, ඡඩ්ඩෙය්‍යාථ. තානි චෙ සුත්තෙ ඔසාරියමානානි…පෙ… විනයෙ ච සන්දිස්සන්ති, නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං – ‘අද්ධා, ඉදං තස්ස භගවතො වචනං; තෙසඤ්ච ථෙරානං සුග්ගහිත’න්ති. ඉදං, භික්ඛවෙ, තතියං මහාපදෙසං ධාරෙය්‍යාථ.

"भिक्षुओं, फिर यहाँ कोई भिक्षु ऐसा कह सकता है— 'अमुक आवास में बहुत से बहुश्रुत स्थविर भिक्षु निवास करते हैं, जो आगमों के ज्ञाता हैं, धर्मधर हैं, विनयधर हैं, और मातृकाधर हैं। मैंने उन स्थविरों के मुख से सुना है, उनके मुख से ग्रहण किया है— यही धर्म है, यही विनय है, यही शास्ता का शासन है।' भिक्षुओं, उस भिक्षु के कथन का न तो अभिनंदन करना चाहिए... (पे)... और न ही विनय में दिखाई देते हैं, तो इस निष्कर्ष पर पहुँचना चाहिए— 'निश्चित रूप से यह उन भगवान का वचन नहीं है; उन स्थविरों ने इसे गलत तरीके से ग्रहण किया है।' भिक्षुओं, इस प्रकार उसे त्याग देना चाहिए। यदि सूत्र में मिलान करने पर... (पे)... और विनय में दिखाई देते हैं, तो इस निष्कर्ष पर पहुँचना चाहिए— 'निश्चित रूप से यह उन भगवान का वचन है; उन स्थविरों ने इसे सही तरीके से ग्रहण किया है।' भिक्षुओं, इसे तृतीय महाप्रदेश के रूप में धारण करो।

‘‘ඉධ පන, භික්ඛවෙ, භික්ඛු එවං වදෙය්‍ය – ‘අමුකස්මිං නාම ආවාසෙ එකො ථෙරො භික්ඛු විහරති බහුස්සුතො ආගතාගමො ධම්මධරො විනයධරො මාතිකාධරො. තස්ස මෙ ථෙරස්ස සම්මුඛා සුතං සම්මුඛා පටිග්ගහිතං – අයං ධම්මො අයං විනයො ඉදං සත්ථුසාසන’න්ති. තස්ස, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනො භාසිතං නෙව අභිනන්දිතබ්බං නප්පටික්කොසිතබ්බං. අනභිනන්දිත්වා අප්පටික්කොසිත්වා තානි පදබ්‍යඤ්ජනානි සාධුකං උග්ගහෙත්වා සුත්තෙ ඔසාරිතබ්බානි, විනයෙ සන්දස්සෙතබ්බානි. තානි චෙ සුත්තෙ ඔසාරියමානානි විනයෙ සන්දස්සියමානානි න චෙව සුත්තෙ ඔසරන්ති, න ච විනයෙ සන්දිස්සන්ති, නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං – ‘අද්ධා, ඉදං න චෙව තස්ස භගවතො වචනං; තස්ස ච ථෙරස්ස දුග්ගහිත’න්ති. ඉතිහෙතං, භික්ඛවෙ, ඡඩ්ඩෙය්‍යාථ. තානි ච සුත්තෙ ඔසාරියමානානි විනයෙ සන්දස්සියමානානි සුත්තෙ චෙව ඔසරන්ති, විනයෙ ච සන්දිස්සන්ති, නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං – ‘අද්ධා, ඉදං තස්ස භගවතො වචනං; තස්ස ච ථෙරස්ස සුග්ගහිත’න්ති. ඉදං, භික්ඛවෙ, චතුත්ථං මහාපදෙසං ධාරෙය්‍යාථ. ඉමෙ ඛො, භික්ඛවෙ, චත්තාරො මහාපදෙසෙ ධාරෙය්‍යාථා’’ති.

"भिक्षुओं, फिर यहाँ कोई भिक्षु ऐसा कह सकता है— 'अमुक आवास में एक बहुश्रुत स्थविर भिक्षु निवास करता है, जो आगमों का ज्ञाता है, धर्मधर है, विनयधर है, और मातृकाधर है। मैंने उस स्थविर के मुख से सुना है, उनके मुख से ग्रहण किया है— यही धर्म है, यही विनय है, यही शास्ता का शासन है।' भिक्षुओं, उस भिक्षु के कथन का न तो अभिनंदन करना चाहिए और न ही उसे ठुकराना चाहिए। बिना अभिनंदन किए और बिना ठुकराए, उन पदों और व्यंजनों को अच्छी तरह ग्रहण करके सूत्र में मिलान करना चाहिए और विनय में तुलना करनी चाहिए। यदि सूत्र में मिलान करने पर और विनय में तुलना करने पर वे न तो सूत्र में समाहित होते हैं और न ही विनय में दिखाई देते हैं, तो इस निष्कर्ष पर पहुँचना चाहिए— 'निश्चित रूप से यह उन भगवान का वचन नहीं है; उस स्थविर ने इसे गलत तरीके से ग्रहण किया है।' भिक्षुओं, इस प्रकार उसे त्याग देना चाहिए। यदि सूत्र में मिलान करने पर और विनय में तुलना करने पर वे सूत्र में समाहित होते हैं और विनय में दिखाई देते हैं, तो इस निष्कर्ष पर पहुँचना चाहिए— 'निश्चित रूप से यह उन भगवान का वचन है; उस स्थविर ने इसे सही तरीके से ग्रहण किया है।' भिक्षुओं, इसे चतुर्थ महाप्रदेश के रूप में धारण करो। भिक्षुओं, इन चार महाप्रदेशों को धारण करो।" भगवान ने यह कहा।

තත්‍රපි සුදං භගවා භොගනගරෙ විහරන්තො ආනන්දෙ චෙතියෙ එතදෙව බහුලං භික්ඛූනං ධම්මිං කථං කරොති – ‘‘ඉති සීලං, ඉති සමාධි, ඉති පඤ්ඤා. සීලපරිභාවිතො සමාධි මහප්ඵලො හොති මහානිසංසො[Pg.105]. සමාධිපරිභාවිතා පඤ්ඤා මහප්ඵලා හොති මහානිසංසා. පඤ්ඤාපරිභාවිතං චිත්තං සම්මදෙව ආසවෙහි විමුච්චති, සෙය්‍යථිදං – කාමාසවා, භවාසවා, අවිජ්ජාසවා’’ති.

वहाँ भी भगवान भोगनगर में आनन्द चैत्य में विहार करते हुए भिक्षुओं को बहुधा यही धर्म-कथा कहते थे— “ऐसा शील है, ऐसा समाधि है, ऐसी प्रज्ञा है। शील से भावित समाधि महाफलदायी और महानशंस होती है। समाधि से भावित प्रज्ञा महाफलदायी और महानशंस होती है। प्रज्ञा से भावित चित्त आस्रवों से भली-भाँति मुक्त हो जाता है, जैसे कि— कामास्रव, भवास्रव और अविद्यास्रव।”

කම්මාරපුත්තචුන්දවත්ථු

लुहार-पुत्र चुन्द की कथा

189. අථ ඛො භගවා භොගනගරෙ යථාභිරන්තං විහරිත්වා ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘ආයාමානන්ද, යෙන පාවා තෙනුපසඞ්කමිස්සාමා’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවතො පච්චස්සොසි. අථ ඛො භගවා මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං යෙන පාවා තදවසරි. තත්‍ර සුදං භගවා පාවායං විහරති චුන්දස්ස කම්මාරපුත්තස්ස අම්බවනෙ. අස්සොසි ඛො චුන්දො කම්මාරපුත්තො – ‘‘භගවා කිර පාවං අනුප්පත්තො, පාවායං විහරති මය්හං අම්බවනෙ’’ති. අථ ඛො චුන්දො කම්මාරපුත්තො යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නං ඛො චුන්දං කම්මාරපුත්තං භගවා ධම්මියා කථාය සන්දස්සෙසි සමාදපෙසි සමුත්තෙජෙසි සම්පහංසෙසි. අථ ඛො චුන්දො කම්මාරපුත්තො භගවතා ධම්මියා කථාය සන්දස්සිතො සමාදපිතො සමුත්තෙජිතො සම්පහංසිතො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘අධිවාසෙතු මෙ, භන්තෙ, භගවා ස්වාතනාය භත්තං සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙනා’’ති. අධිවාසෙසි භගවා තුණ්හීභාවෙන. අථ ඛො චුන්දො කම්මාරපුත්තො භගවතො අධිවාසනං විදිත්වා උට්ඨායාසනා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා පක්කාමි.

१८९. तब भगवान भोगनगर में इच्छानुसार विहार कर आयुष्मान् आनन्द को सम्बोधित किया— “आओ आनन्द, जहाँ पावा है, वहाँ चलें।” आयुष्मान् आनन्द ने भगवान को उत्तर दिया— “जी हाँ, भन्ते!” तब भगवान एक विशाल भिक्षु-संघ के साथ पावा पहुँचे। वहाँ भगवान पावा में लुहार-पुत्र चुन्द के आम्रवन में ठहरे। लुहार-पुत्र चुन्द ने सुना— “सुना है कि भगवान पावा पधारे हैं और मेरे आम्रवन में ठहरे हैं।” तब लुहार-पुत्र चुन्द जहाँ भगवान थे, वहाँ गया; जाकर भगवान को अभिवादन कर एक ओर बैठ गया। एक ओर बैठे हुए लुहार-पुत्र चुन्द को भगवान ने धर्म-कथा से लाभ दिखाया, समाहित किया, उत्साहित किया और प्रसन्न किया। तब भगवान द्वारा धर्म-कथा से दर्शित, समाहित, उत्साहित और प्रसन्न किए गए लुहार-पुत्र चुन्द ने भगवान से यह कहा— “भन्ते! भगवान भिक्षु-संघ के साथ कल के लिए मेरा भोजन स्वीकार करें।” भगवान ने मौन रहकर स्वीकार कर लिया। तब लुहार-पुत्र चुन्द भगवान की स्वीकृति जानकर आसन से उठा, भगवान को अभिवादन कर, प्रदक्षिणा कर चला गया।

අථ ඛො චුන්දො කම්මාරපුත්තො තස්සා රත්තියා අච්චයෙන සකෙ නිවෙසනෙ පණීතං ඛාදනීයං භොජනීයං පටියාදාපෙත්වා පහූතඤ්ච සූකරමද්දවං භගවතො කාලං ආරොචාපෙසි – ‘‘කාලො, භන්තෙ, නිට්ඨිතං භත්ත’’න්ති. අථ ඛො භගවා පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙන යෙන චුන්දස්ස කම්මාරපුත්තස්ස නිවෙසනං තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි. නිසජ්ජ ඛො භගවා චුන්දං කම්මාරපුත්තං ආමන්තෙසි – ‘‘යං තෙ, චුන්ද, සූකරමද්දවං පටියත්තං, තෙන මං පරිවිස. යං පනඤ්ඤං ඛාදනීයං භොජනීයං පටියත්තං, තෙන භික්ඛුසඞ්ඝං පරිවිසා’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො චුන්දො කම්මාරපුත්තො භගවතො පටිස්සුත්වා යං අහොසි සූකරමද්දවං පටියත්තං, තෙන භගවන්තං පරිවිසි. යං පනඤ්ඤං ඛාදනීයං භොජනීයං පටියත්තං[Pg.106], තෙන භික්ඛුසඞ්ඝං පරිවිසි. අථ ඛො භගවා චුන්දං කම්මාරපුත්තං ආමන්තෙසි – ‘‘යං තෙ, චුන්ද, සූකරමද්දවං අවසිට්ඨං, තං සොබ්භෙ නිඛණාහි. නාහං තං, චුන්ද, පස්සාමි සදෙවකෙ ලොකෙ සමාරකෙ සබ්‍රහ්මකෙ සස්සමණබ්‍රාහ්මණියා පජාය සදෙවමනුස්සාය, යස්ස තං පරිභුත්තං සම්මා පරිණාමං ගච්ඡෙය්‍ය අඤ්ඤත්‍ර තථාගතස්සා’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො චුන්දො කම්මාරපුත්තො භගවතො පටිස්සුත්වා යං අහොසි සූකරමද්දවං අවසිට්ඨං, තං සොබ්භෙ නිඛණිත්වා යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නං ඛො චුන්දං කම්මාරපුත්තං භගවා ධම්මියා කථාය සන්දස්සෙත්වා සමාදපෙත්වා සමුත්තෙජෙත්වා සම්පහංසෙත්වා උට්ඨායාසනා පක්කාමි.

तब लुहार-पुत्र चुन्द ने उस रात के बीतने पर अपने घर में उत्तम खाद्य और भोज्य पदार्थ तथा प्रचुर मात्रा में सूकर-मद्दव तैयार करवाकर भगवान को समय की सूचना दी— “भन्ते! समय हो गया है, भोजन तैयार है।” तब भगवान पूर्वाह्न समय में चीवर पहनकर, पात्र-चीवर लेकर भिक्षु-संघ के साथ जहाँ लुहार-पुत्र चुन्द का घर था, वहाँ गए; जाकर बिछाए हुए आसन पर बैठ गए। बैठकर भगवान ने लुहार-पुत्र चुन्द को सम्बोधित किया— “चुन्द! जो तुमने सूकर-मद्दव तैयार किया है, उससे मुझे परोसो। और जो अन्य खाद्य-भोज्य तैयार किया है, उससे भिक्षु-संघ को परोसो।” लुहार-पुत्र चुन्द ने “जी हाँ, भन्ते!” कहकर भगवान को उत्तर दिया और जो सूकर-मद्दव तैयार था, उससे भगवान को परोसा। और जो अन्य खाद्य-भोज्य तैयार था, उससे भिक्षु-संघ को परोसा। तब भगवान ने लुहार-पुत्र चुन्द को सम्बोधित किया— “चुन्द! जो तुम्हारा सूकर-मद्दव बच गया है, उसे गड्ढे में गाड़ दो। चुन्द! मैं देवों, मारों और ब्रह्मा सहित इस लोक में, श्रमणों, ब्राह्मणों, राजाओं और मनुष्यों सहित इस प्रजा में, तथागत के अतिरिक्त किसी ऐसे व्यक्ति को नहीं देखता, जिसे खाया हुआ वह सूकर-मद्दव भली-भाँति पच सके।” लुहार-पुत्र चुन्द ने “जी हाँ, भन्ते!” कहकर भगवान को उत्तर दिया और जो सूकर-मद्दव बचा था, उसे गड्ढे में गाड़कर जहाँ भगवान थे, वहाँ गया; जाकर भगवान को अभिवादन कर एक ओर बैठ गया। एक ओर बैठे हुए लुहार-पुत्र चुन्द को भगवान धर्म-कथा से दर्शित, समाहित, उत्साहित और प्रसन्न कर आसन से उठकर चले गए।

190. අථ ඛො භගවතො චුන්දස්ස කම්මාරපුත්තස්ස භත්තං භුත්තාවිස්ස ඛරො ආබාධො උප්පජ්ජි, ලොහිතපක්ඛන්දිකා පබාළ්හා වෙදනා වත්තන්ති මාරණන්තිකා. තා සුදං භගවා සතො සම්පජානො අධිවාසෙසි අවිහඤ්ඤමානො. අථ ඛො භගවා ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘ආයාමානන්ද, යෙන කුසිනාරා තෙනුපසඞ්කමිස්සාමා’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවතො පච්චස්සොසි.

१९०. तब लुहार-पुत्र चुन्द का भोजन करने के बाद भगवान को कठोर रोग उत्पन्न हो गया, लोहित-प्रस्कन्दिका की मरणान्तक तीव्र वेदनाएँ होने लगीं। भगवान ने उन वेदनाओं को स्मृतिवान और सम्प्रजन्य रहते हुए बिना व्याकुल हुए सहन किया। तब भगवान ने आयुष्मान् आनन्द को सम्बोधित किया— “आओ आनन्द, जहाँ कुसीनारा है, वहाँ चलें।” आयुष्मान् आनन्द ने भगवान को उत्तर दिया— “जी हाँ, भन्ते!”

චුන්දස්ස භත්තං භුඤ්ජිත්වා, කම්මාරස්සාති මෙ සුතං;

ආබාධං සම්ඵුසී ධීරො, පබාළ්හං මාරණන්තිකං.

लुहार-पुत्र चुन्द का भोजन करके, ऐसा मैंने सुना है; धीर (बुद्ध) को मरणान्तक तीव्र रोग उत्पन्न हुआ।

භුත්තස්ස ච සූකරමද්දවෙන,බ්‍යාධිප්පබාළ්හො උදපාදි සත්ථුනො;

විරෙචමානො භගවා අවොච,ගච්ඡාමහං කුසිනාරං නගරන්ති.

सूकर-मद्दव खाने के बाद, शास्ता को तीव्र व्याधि उत्पन्न हुई; विरेचन होते हुए भगवान ने कहा— “मैं कुसीनारा नगर जा रहा हूँ।”

පානීයාහරණං

पानी मँगाना

191. අථ ඛො භගවා මග්ගා ඔක්කම්ම යෙන අඤ්ඤතරං රුක්ඛමූලං තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘ඉඞ්ඝ මෙ ත්වං, ආනන්ද, චතුග්ගුණං සඞ්ඝාටිං පඤ්ඤපෙහි, කිලන්තොස්මි, ආනන්ද, නිසීදිස්සාමී’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවතො පටිස්සුත්වා චතුග්ගුණං සඞ්ඝාටිං පඤ්ඤපෙසි. නිසීදි භගවා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ. නිසජ්ජ ඛො භගවා ආයස්මන්තං [Pg.107] ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘ඉඞ්ඝ මෙ ත්වං, ආනන්ද, පානීයං ආහර, පිපාසිතොස්මි, ආනන්ද, පිවිස්සාමී’’ති. එවං වුත්තෙ ආයස්මා ආනන්දො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘ඉදානි, භන්තෙ, පඤ්චමත්තානි සකටසතානි අතික්කන්තානි, තං චක්කච්ඡින්නං උදකං පරිත්තං ලුළිතං ආවිලං සන්දති. අයං, භන්තෙ, කකුධා නදී අවිදූරෙ අච්ඡොදකා සාතොදකා සීතොදකා සෙතොදකා සුප්පතිත්ථා රමණීයා. එත්ථ භගවා පානීයඤ්ච පිවිස්සති, ගත්තානි ච සීතී කරිස්සතී’’ති.

१९१. तब भगवान मार्ग से हटकर एक वृक्ष के नीचे गए; वहाँ पहुँचकर उन्होंने आयुष्मान आनंद को संबोधित किया— “आनंद, मेरे लिए संघाटी को चार परतों में बिछा दो, मैं थक गया हूँ, आनंद, बैठूँगा।” आयुष्मान आनंद ने “जी भंते” कहकर भगवान की आज्ञा मानी और संघाटी को चार परतों में बिछा दिया। भगवान बिछाए हुए आसन पर बैठ गए। बैठने के बाद भगवान ने आयुष्मान आनंद को संबोधित किया— “आनंद, मेरे लिए पीने का पानी लाओ, आनंद, मैं प्यासा हूँ, पानी पीऊँगा।” ऐसा कहने पर आयुष्मान आनंद ने भगवान से यह कहा— “भंते, अभी-अभी लगभग पाँच सौ गाड़ियाँ यहाँ से गुजरी हैं, उनके पहियों से कटा हुआ वह थोड़ा सा पानी मथ गया है और गंदा होकर बह रहा है। भंते, यह ककुधा नदी पास ही है, जिसका जल स्वच्छ, मधुर, शीतल और निर्मल है, वहाँ सुंदर घाट हैं और वह रमणीय है। वहाँ भगवान पानी भी पिएँगे और अपने शरीर को शीतल भी करेंगे।”

දුතියම්පි ඛො භගවා ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘ඉඞ්ඝ මෙ ත්වං, ආනන්ද, පානීයං ආහර, පිපාසිතොස්මි, ආනන්ද, පිවිස්සාමී’’ති. දුතියම්පි ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘ඉදානි, භන්තෙ, පඤ්චමත්තානි සකටසතානි අතික්කන්තානි, තං චක්කච්ඡින්නං උදකං පරිත්තං ලුළිතං ආවිලං සන්දති. අයං, භන්තෙ, කකුධා නදී අවිදූරෙ අච්ඡොදකා සාතොදකා සීතොදකා සෙතොදකා සුප්පතිත්ථා රමණීයා. එත්ථ භගවා පානීයඤ්ච පිවිස්සති, ගත්තානි ච සීතීකරිස්සතී’’ති.

दूसरी बार भी भगवान ने आयुष्मान आनंद को संबोधित किया— “आनंद, मेरे लिए पीने का पानी लाओ, आनंद, मैं प्यासा हूँ, पानी पीऊँगा।” दूसरी बार भी आयुष्मान आनंद ने भगवान से यह कहा— “भंते, अभी-अभी लगभग पाँच सौ गाड़ियाँ यहाँ से गुजरी हैं, उनके पहियों से कटा हुआ वह थोड़ा सा पानी मथ गया है और गंदा होकर बह रहा है। भंते, यह ककुधा नदी पास ही है, जिसका जल स्वच्छ, मधुर, शीतल और निर्मल है, वहाँ सुंदर घाट हैं और वह रमणीय है। वहाँ भगवान पानी भी पिएँगे और अपने शरीर को शीतल भी करेंगे।”

තතියම්පි ඛො භගවා ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘ඉඞ්ඝ මෙ ත්වං, ආනන්ද, පානීයං ආහර, පිපාසිතොස්මි, ආනන්ද, පිවිස්සාමී’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවතො පටිස්සුත්වා පත්තං ගහෙත්වා යෙන සා නදිකා තෙනුපසඞ්කමි. අථ ඛො සා නදිකා චක්කච්ඡින්නා පරිත්තා ලුළිතා ආවිලා සන්දමානා, ආයස්මන්තෙ ආනන්දෙ උපසඞ්කමන්තෙ අච්ඡා විප්පසන්නා අනාවිලා සන්දිත්ථ. අථ ඛො ආයස්මතො ආනන්දස්ස එතදහොසි – ‘‘අච්ඡරියං වත, භො, අබ්භුතං වත, භො, තථාගතස්ස මහිද්ධිකතා මහානුභාවතා. අයඤ්හි සා නදිකා චක්කච්ඡින්නා පරිත්තා ලුළිතා ආවිලා සන්දමානා මයි උපසඞ්කමන්තෙ අච්ඡා විප්පසන්නා අනාවිලා සන්දතී’’ති. පත්තෙන පානීයං ආදාය යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං එතදවොච – ‘‘අච්ඡරියං, භන්තෙ, අබ්භුතං, භන්තෙ, තථාගතස්ස මහිද්ධිකතා මහානුභාවතා. ඉදානි සා භන්තෙ නදිකා චක්කච්ඡින්නා පරිත්තා ලුළිතා ආවිලා සන්දමානා මයි උපසඞ්කමන්තෙ අච්ඡා විප්පසන්නා අනාවිලා සන්දිත්ථ. පිවතු භගවා පානීයං පිවතු සුගතො පානීය’’න්ති. අථ ඛො භගවා පානීයං අපායි.

तीसरी बार भी भगवान ने आयुष्मान आनंद को संबोधित किया— “आनंद, मेरे लिए पीने का पानी लाओ, आनंद, मैं प्यासा हूँ, पानी पीऊँगा।” आयुष्मान आनंद ने “जी भंते” कहकर भगवान की आज्ञा मानी और पात्र लेकर उस छोटी नदी की ओर गए। तब वह छोटी नदी, जो पहियों से कटने के कारण थोड़े जल वाली, मथी हुई और गंदी होकर बह रही थी, आयुष्मान आनंद के पहुँचते ही स्वच्छ, अत्यंत निर्मल और गंदगी रहित होकर बहने लगी। तब आयुष्मान आनंद को यह विचार आया— “आश्चर्य है! अद्भुत है! तथागत की महान ऋद्धि और महान प्रभाव! यह छोटी नदी जो पहियों से कटने के कारण थोड़े जल वाली, मथी हुई और गंदी होकर बह रही थी, मेरे पहुँचते ही स्वच्छ, अत्यंत निर्मल और गंदगी रहित होकर बह रही है।” पात्र में पीने का पानी लेकर वे भगवान के पास गए; पहुँचकर भगवान से यह कहा— “आश्चर्य है भंते! अद्भुत है भंते! तथागत की महान ऋद्धि और महान प्रभाव! भंते, अभी वह छोटी नदी जो पहियों से कटने के कारण थोड़े जल वाली, मथी हुई और गंदी होकर बह रही थी, मेरे पहुँचते ही स्वच्छ, अत्यंत निर्मल और गंदगी रहित होकर बहने लगी। भगवान पानी पिएँ, सुगत पानी पिएँ।” तब भगवान ने पानी पिया।

පුක්කුසමල්ලපුත්තවත්ථු

पुक्कुस मल्लपुत्र की कथा

192. තෙන [Pg.108] රොඛො පන සමයෙන පුක්කුසො මල්ලපුත්තො ආළාරස්ස කාලාමස්ස සාවකො කුසිනාරාය පාවං අද්ධානමග්ගප්පටිප්පන්නො හොති. අද්දසා ඛො පුක්කුසො මල්ලපුත්තො භගවන්තං අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ නිසින්නං. දිස්වා යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නො ඛො පුක්කුසො මල්ලපුත්තො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘අච්ඡරියං, භන්තෙ, අබ්භුතං, භන්තෙ, සන්තෙන වත, භන්තෙ, පබ්බජිතා විහාරෙන විහරන්ති. භූතපුබ්බං, භන්තෙ, ආළාරො කාලාමො අද්ධානමග්ගප්පටිප්පන්නො මග්ගා ඔක්කම්ම අවිදූරෙ අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ දිවාවිහාරං නිසීදි. අථ ඛො, භන්තෙ, පඤ්චමත්තානි සකටසතානි ආළාරං කාලාමං නිස්සාය නිස්සාය අතික්කමිංසු. අථ ඛො, භන්තෙ, අඤ්ඤතරො පුරිසො තස්ස සකටසත්ථස්ස පිට්ඨිතො පිට්ඨිතො ආගච්ඡන්තො යෙන ආළාරො කාලාමො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා ආළාරං කාලාමං එතදවොච – ‘අපි, භන්තෙ, පඤ්චමත්තානි සකටසතානි අතික්කන්තානි අද්දසා’ති? ‘න ඛො අහං, ආවුසො, අද්දස’න්ති. ‘කිං පන, භන්තෙ, සද්දං අස්සොසී’ති? ‘න ඛො අහං, ආවුසො, සද්දං අස්සොසි’න්ති. ‘කිං පන, භන්තෙ, සුත්තො අහොසී’ති? ‘න ඛො අහං, ආවුසො, සුත්තො අහොසි’න්ති. ‘කිං පන, භන්තෙ, සඤ්ඤී අහොසී’ති? ‘එවමාවුසො’ති. ‘සො ත්වං, භන්තෙ, සඤ්ඤී සමානො ජාගරො පඤ්චමත්තානි සකටසතානි නිස්සාය නිස්සාය අතික්කන්තානි නෙව අද්දස, න පන සද්දං අස්සොසි; අපිසු තෙ, භන්තෙ, සඞ්ඝාටි රජෙන ඔකිණ්ණා’ති? ‘එවමාවුසො’ති. අථ ඛො, භන්තෙ, තස්ස පුරිසස්ස එතදහොසි – ‘අච්ඡරියං වත භො, අබ්භුතං වත භො, සන්තෙන වත භො පබ්බජිතා විහාරෙන විහරන්ති. යත්‍ර හි නාම සඤ්ඤී සමානො ජාගරො පඤ්චමත්තානි සකටසතානි නිස්සාය නිස්සාය අතික්කන්තානි නෙව දක්ඛති, න පන සද්දං සොස්සතී’ති! ආළාරෙ කාලාමෙ උළාරං පසාදං පවෙදෙත්වා පක්කාමී’’ති.

१९२. उस समय आलार कालामी का शिष्य पुक्कुस मल्लपुत्र कुसीनारा से पावा की ओर लंबी यात्रा पर जा रहा था। पुक्कुस मल्लपुत्र ने भगवान को एक वृक्ष के नीचे बैठे देखा। देखकर वह भगवान के पास गया; पहुँचकर भगवान को अभिवादन कर एक ओर बैठ गया। एक ओर बैठे हुए पुक्कुस मल्लपुत्र ने भगवान से यह कहा— “आश्चर्य है भंते! अद्भुत है भंते! भंते, प्रव्रजित लोग वास्तव में शांत विहार में रहते हैं। भंते, पहले की बात है, आलार कालामी लंबी यात्रा पर जाते समय मार्ग से हटकर पास ही एक वृक्ष के नीचे दिन के विश्राम के लिए बैठे थे। भंते, तब लगभग पाँच सौ गाड़ियाँ आलार कालामी के बिल्कुल पास से होकर गुजरीं। भंते, तब उन पाँच सौ गाड़ियों के काफिले के पीछे-पीछे आ रहे एक व्यक्ति ने आलार कालामी के पास जाकर उनसे पूछा— ‘भंते, क्या आपने लगभग पाँच सौ गाड़ियों को गुजरते देखा?’ ‘नहीं आयुष्मान, मैंने नहीं देखा।’ ‘तो क्या भंते, आपने शब्द सुना?’ ‘नहीं आयुष्मान, मैंने शब्द भी नहीं सुना।’ ‘तो क्या भंते, आप सो रहे थे?’ ‘नहीं आयुष्मान, मैं सो नहीं रहा था।’ ‘तो क्या भंते, आप सचेत थे?’ ‘हाँ आयुष्मान।’ ‘तो भंते, आप सचेत और जागृत होते हुए भी अपने पास से गुजरती हुई पाँच सौ गाड़ियों को न देख सके और न ही उनकी आवाज सुन सके? भंते, क्या आपकी संघाटी धूल से ढकी हुई है?’ ‘हाँ आयुष्मान।’ भंते, तब उस व्यक्ति को यह विचार आया— ‘आश्चर्य है! अद्भुत है! प्रव्रजित लोग वास्तव में शांत विहार में रहते हैं, जहाँ सचेत और जागृत होते हुए भी पाँच सौ गाड़ियों को पास से गुजरते हुए न देखा और न ही उनकी आवाज सुनी!’ वह आलार कालामी के प्रति अपनी गहरी श्रद्धा प्रकट कर चला गया।”

193. ‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, පුක්කුස, කතමං නු ඛො දුක්කරතරං වා දුරභිසම්භවතරං වා – යො වා සඤ්ඤී සමානො ජාගරො පඤ්චමත්තානි සකටසතානි නිස්සාය නිස්සාය අතික්කන්තානි නෙව පස්සෙය්‍ය, න පන සද්දං [Pg.109] සුණෙය්‍ය; යො වා සඤ්ඤී සමානො ජාගරො දෙවෙ වස්සන්තෙ දෙවෙ ගළගළායන්තෙ විජ්ජුල්ලතාසු නිච්ඡරන්තීසු අසනියා ඵලන්තියා නෙව පස්සෙය්‍ය, න පන සද්දං සුණෙය්‍යා’’ති? ‘‘කිඤ්හි, භන්තෙ, කරිස්සන්ති පඤ්ච වා සකටසතානි ඡ වා සකටසතානි සත්ත වා සකටසතානි අට්ඨ වා සකටසතානි නව වා සකටසතානි, සකටසහස්සං වා සකටසතසහස්සං වා. අථ ඛො එතදෙව දුක්කරතරං චෙව දුරභිසම්භවතරඤ්ච යො සඤ්ඤී සමානො ජාගරො දෙවෙ වස්සන්තෙ දෙවෙ ගළගළායන්තෙ විජ්ජුල්ලතාසු නිච්ඡරන්තීසු අසනියා ඵලන්තියා නෙව පස්සෙය්‍ය, න පන සද්දං සුණෙය්‍යා’’ති.

१९३. "पुक्कुस, तुम क्या सोचते हो? कौन सा कार्य अधिक कठिन या अधिक दुष्कर है—वह व्यक्ति जो सचेत और जागृत होते हुए भी अपने पास से गुजरती हुई लगभग पाँच सौ गाड़ियों को न देखे और न ही उनका शब्द सुने; या वह व्यक्ति जो सचेत और जागृत होते हुए भी वर्षा होने पर, बादलों के गरजने पर, बिजली चमकने पर और वज्रपात होने पर न तो देखे और न ही शब्द सुने?" "भन्ते! पाँच सौ गाड़ियाँ, छह सौ, सात सौ, आठ सौ, नौ सौ, एक हजार या एक लाख गाड़ियाँ भी क्या कर सकती हैं? वास्तव में यही कार्य अधिक कठिन और दुष्कर है कि कोई व्यक्ति सचेत और जागृत होते हुए भी वर्षा होने पर, बादलों के गरजने पर, बिजली चमकने पर और वज्रपात होने पर न तो देखे और न ही शब्द सुने।"

‘‘එකමිදාහං, පුක්කුස, සමයං ආතුමායං විහරාමි භුසාගාරෙ. තෙන ඛො පන සමයෙන දෙවෙ වස්සන්තෙ දෙවෙ ගළගළායන්තෙ විජ්ජුල්ලතාසු නිච්ඡරන්තීසු අසනියා ඵලන්තියා අවිදූරෙ භුසාගාරස්ස ද්වෙ කස්සකා භාතරො හතා චත්තාරො ච බලිබද්දා. අථ ඛො, පුක්කුස, ආතුමාය මහාජනකායො නික්ඛමිත්වා යෙන තෙ ද්වෙ කස්සකා භාතරො හතා චත්තාරො ච බලිබද්දා තෙනුපසඞ්කමි. තෙන ඛො පනාහං, පුක්කුස, සමයෙන භුසාගාරා නික්ඛමිත්වා භුසාගාරද්වාරෙ අබ්භොකාසෙ චඞ්කමාමි. අථ ඛො, පුක්කුස, අඤ්ඤතරො පුරිසො තම්හා මහාජනකායා යෙනාහං තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා මං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි. එකමන්තං ඨිතං ඛො අහං, පුක්කුස, තං පුරිසං එතදවොචං – ‘කිං නු ඛො එසො, ආවුසො, මහාජනකායො සන්නිපතිතො’ති? ‘ඉදානි, භන්තෙ, දෙවෙ වස්සන්තෙ දෙවෙ ගළගළායන්තෙ විජ්ජුල්ලතාසු නිච්ඡරන්තීසු අසනියා ඵලන්තියා ද්වෙ කස්සකා භාතරො හතා චත්තාරො ච බලිබද්දා. එත්ථෙසො මහාජනකායො සන්නිපතිතො. ත්වං පන, භන්තෙ, ක්ව අහොසී’ති? ‘ඉධෙව ඛො අහං, ආවුසො, අහොසි’න්ති. ‘කිං පන, භන්තෙ, අද්දසා’ති? ‘න ඛො අහං, ආවුසො, අද්දස’න්ති. ‘කිං පන, භන්තෙ, සද්දං අස්සොසී’ති? ‘න ඛො අහං, ආවුසො, සද්දං අස්සොසි’න්ති. ‘කිං පන, භන්තෙ, සුත්තො අහොසී’ති? ‘න ඛො අහං, ආවුසො, සුත්තො අහොසි’න්ති. ‘කිං පන, භන්තෙ, සඤ්ඤී අහොසී’ති? ‘එවමාවුසො’ති. ‘සො ත්වං, භන්තෙ, සඤ්ඤී සමානො ජාගරො දෙවෙ වස්සන්තෙ දෙවෙ ගළගළායන්තෙ [Pg.110] විජ්ජුල්ලතාසු නිච්ඡරන්තීසු අසනියා ඵලන්තියා නෙව අද්දස, න පන සද්දං අස්සොසී’ති? ‘‘එවමාවුසො’’ති?

"पुक्कुस, एक समय मैं आतुमा में एक भूसे के गोदाम (खलिहान) में विहार कर रहा था। उस समय वर्षा हो रही थी, बादल गरज रहे थे, बिजलियाँ चमक रही थीं और वज्रपात हो रहा था, जिससे उस खलिहान के पास ही दो किसान भाई और चार बैल मारे गए। तब पुक्कुस, आतुमा से एक विशाल जनसमूह निकलकर वहाँ आया जहाँ वे दो किसान भाई और चार बैल मारे गए थे। पुक्कुस, उस समय मैं खलिहान से निकलकर उसके द्वार के पास खुले आकाश के नीचे चंक्रमण कर रहा था। तब पुक्कुस, उस जनसमूह में से एक व्यक्ति मेरे पास आया; आकर उसने मुझे अभिवादन किया और एक ओर खड़ा हो गया। एक ओर खड़े उस व्यक्ति से मैंने पूछा—'आयुष्मान्, यह विशाल जनसमूह यहाँ क्यों एकत्रित हुआ है?' 'भन्ते! अभी वर्षा होने, बादल गरजने, बिजली चमकने और वज्रपात होने से दो किसान भाई और चार बैल मारे गए हैं। इसी कारण यह जनसमूह यहाँ एकत्रित हुआ है। किन्तु भन्ते, आप कहाँ थे?' 'आयुष्मान्, मैं यहीं था।' 'तो भन्ते, क्या आपने देखा?' 'आयुष्मान्, मैंने नहीं देखा।' 'तो भन्ते, क्या आपने शब्द सुना?' 'आयुष्मान्, मैंने शब्द भी नहीं सुना।' 'तो भन्ते, क्या आप सो रहे थे?' 'आयुष्मान्, मैं सो भी नहीं रहा था।' 'तो भन्ते, क्या आप सचेत थे?' 'हाँ आयुष्मान्।' 'तो भन्ते, आप सचेत और जागृत होते हुए भी वर्षा होने, बादल गरजने, बिजली चमकने और वज्रपात होने पर न तो देख पाए और न ही शब्द सुन पाए?' 'हाँ आयुष्मान्'।"

‘‘අථ ඛො, පුක්කුස, පුරිසස්ස එතදහොසි – ‘අච්ඡරියං වත භො, අබ්භුතං වත භො, සන්තෙන වත භො පබ්බජිතා විහාරෙන විහරන්ති. යත්‍ර හි නාම සඤ්ඤී සමානො ජාගරො දෙවෙ වස්සන්තෙ දෙවෙ ගළගළායන්තෙ විජ්ජුල්ලතාසු නිච්ඡරන්තීසු අසනියා ඵලන්තියා නෙව දක්ඛති, න පන සද්දං සොස්සතී’ති. මයි උළාරං පසාදං පවෙදෙත්වා මං අභිවාදෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා පක්කාමී’’ති.

"तब पुक्कुस, उस व्यक्ति के मन में यह विचार आया—'आश्चर्य है! अद्भुत है! प्रव्रजित कितने शांत विहार में विहार करते हैं। जहाँ सचेत और जागृत होते हुए भी वर्षा होने, बादल गरजने, बिजली चमकने और वज्रपात होने पर न तो देखते हैं और न ही शब्द सुनते हैं।' उसने मुझमें अत्यधिक श्रद्धा प्रकट की, मुझे अभिवादन किया, मेरी प्रदक्षिणा की और चला गया।"

එවං වුත්තෙ පුක්කුසො මල්ලපුත්තො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘එසාහං, භන්තෙ, යො මෙ ආළාරෙ කාලාමෙ පසාදො තං මහාවාතෙ වා ඔඵුණාමි සීඝසොතාය වා නදියා පවාහෙමි. අභික්කන්තං, භන්තෙ, අභික්කන්තං, භන්තෙ! සෙය්‍යථාපි, භන්තෙ, නික්කුජ්ජිතං වා උක්කුජ්ජෙය්‍ය, පටිච්ඡන්නං වා විවරෙය්‍ය, මූළ්හස්ස වා මග්ගං ආචික්ඛෙය්‍ය, අන්ධකාරෙ වා තෙලපජ්ජොතං ධාරෙය්‍ය ‘චක්ඛුමන්තො රූපානි දක්ඛන්තී’ති; එවමෙවං භගවතා අනෙකපරියායෙන ධම්මො පකාසිතො. එසාහං, භන්තෙ, භගවන්තං සරණං ගච්ඡාමි ධම්මඤ්ච භික්ඛුසඞ්ඝඤ්ච. උපාසකං මං භගවා ධාරෙතු අජ්ජතග්ගෙ පාණුපෙතං සරණං ගත’’න්ති.

ऐसा कहे जाने पर मल्लपुत्र पुक्कुस ने भगवान् से यह कहा—"भन्ते! आलार कालाम के प्रति मेरी जो श्रद्धा थी, उसे मैं तेज हवा में उड़ा देता हूँ या तीव्र धारा वाली नदी में बहा देता हूँ। अद्भुत, भन्ते! अद्भुत, भन्ते! जैसे कोई औंधे हुए को सीधा कर दे, ढके हुए को खोल दे, मार्ग भूले हुए को रास्ता दिखा दे, या अंधकार में तेल का दीपक जला दे ताकि आँख वाले रूप को देख सकें; इसी प्रकार भगवान् ने अनेक प्रकार से धर्म को प्रकाशित किया है। भन्ते! मैं भगवान् की शरण जाता हूँ, धर्म और भिक्षु-संघ की शरण जाता हूँ। भगवान् मुझे आज से जीवन भर के लिए शरणागत उपासक के रूप में स्वीकार करें।"

194. අථ ඛො පුක්කුසො මල්ලපුත්තො අඤ්ඤතරං පුරිසං ආමන්තෙසි – ‘‘ඉඞ්ඝ මෙ ත්වං, භණෙ, සිඞ්ගීවණ්ණං යුගමට්ඨං ධාරණීයං ආහරා’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො සො පුරිසො පුක්කුසස්ස මල්ලපුත්තස්ස පටිස්සුත්වා තං සිඞ්ගීවණ්ණං යුගමට්ඨං ධාරණීයං ආහරි. අථ ඛො පුක්කුසො මල්ලපුත්තො තං සිඞ්ගීවණ්ණං යුගමට්ඨං ධාරණීයං භගවතො උපනාමෙසි – ‘‘ඉදං, භන්තෙ, සිඞ්ගීවණ්ණං යුගමට්ඨං ධාරණීයං, තං මෙ භගවා පටිග්ගණ්හාතු අනුකම්පං උපාදායා’’ති. ‘‘තෙන හි, පුක්කුස, එකෙන මං අච්ඡාදෙහි, එකෙන ආනන්ද’’න්ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො පුක්කුසො මල්ලපුත්තො භගවතො පටිස්සුත්වා එකෙන භගවන්තං අච්ඡාදෙති, එකෙන ආයස්මන්තං ආනන්දං. අථ ඛො භගවා පුක්කුසං මල්ලපුත්තං ධම්මියා කථාය සන්දස්සෙසි සමාදපෙසි සමුත්තෙජෙසි සම්පහංසෙසි. අථ ඛො පුක්කුසො මල්ලපුත්තො භගවතා ධම්මියා කථාය සන්දස්සිතො සමාදපිතො සමුත්තෙජිතො සම්පහංසිතො උට්ඨායාසනා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා පක්කාමි.

१९४. तब मल्लपुत्र पुक्कुस ने एक व्यक्ति को बुलाया—"अरे! जाओ, मेरे लिए स्वर्ण के समान वर्ण वाले, चिकने और पहनने योग्य वस्त्रों की एक जोड़ी ले आओ।" "जी भन्ते" कहकर उस व्यक्ति ने मल्लपुत्र पुक्कुस की आज्ञा मानकर वे स्वर्ण-वर्ण वाले वस्त्रों की जोड़ी ला दी। तब मल्लपुत्र पुक्कुस ने वे स्वर्ण-वर्ण वाले वस्त्र भगवान् को अर्पित किए—"भन्ते! ये स्वर्ण-वर्ण वाले वस्त्रों की जोड़ी है, भगवान् मुझ पर अनुकम्पा करते हुए इन्हें स्वीकार करें।" "तो पुक्कुस, एक से मुझे आच्छादित करो और एक से आनन्द को।" "जी भन्ते" कहकर मल्लपुत्र पुक्कुस ने भगवान् की आज्ञा मानकर एक से भगवान् को आच्छादित किया और एक से आयुष्मान् आनन्द को। तब भगवान् ने मल्लपुत्र पुक्कुस को धार्मिक कथा से उपदेश दिया, समाहित किया, उत्साहित किया और प्रसन्न किया। तब मल्लपुत्र पुक्कुस भगवान् द्वारा धार्मिक कथा से उपदेशित, समाहित, उत्साहित और प्रसन्न होकर अपने आसन से उठा, भगवान् को अभिवादन किया, प्रदक्षिणा की और चला गया।

195. අථ [Pg.111] ඛො ආයස්මා ආනන්දො අචිරපක්කන්තෙ පුක්කුසෙ මල්ලපුත්තෙ තං සිඞ්ගීවණ්ණං යුගමට්ඨං ධාරණීයං භගවතො කායං උපනාමෙසි. තං භගවතො කායං උපනාමිතං හතච්චිකං විය ඛායති. අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘අච්ඡරියං, භන්තෙ, අබ්භුතං, භන්තෙ, යාව පරිසුද්ධො, භන්තෙ, තථාගතස්ස ඡවිවණ්ණො පරියොදාතො. ඉදං, භන්තෙ, සිඞ්ගීවණ්ණං යුගමට්ඨං ධාරණීයං භගවතො කායං උපනාමිතං හතච්චිකං විය ඛායතී’’ති. ‘‘එවමෙතං, ආනන්ද, එවමෙතං, ආනන්ද ද්වීසු කාලෙසු අතිවිය තථාගතස්ස කායො පරිසුද්ධො හොති ඡවිවණ්ණො පරියොදාතො. කතමෙසු ද්වීසු? යඤ්ච, ආනන්ද, රත්තිං තථාගතො අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුජ්ඣති, යඤ්ච රත්තිං අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායති. ඉමෙසු ඛො, ආනන්ද, ද්වීසු කාලෙසු අතිවිය තථාගතස්ස කායො පරිසුද්ධො හොති ඡවිවණ්ණො පරියොදාතො. ‘‘අජ්ජ ඛො, පනානන්ද, රත්තියා පච්ඡිමෙ යාමෙ කුසිනාරායං උපවත්තනෙ මල්ලානං සාලවනෙ අන්තරෙන යමකසාලානං තථාගතස්ස පරිනිබ්බානං භවිස්සති. ආයාමානන්ද, යෙන කකුධා නදී තෙනුපසඞ්කමිස්සාමා’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවතො පච්චස්සොසි.

१९५. तब आयुष्मान आनंद ने मल्लपुत्र पुक्कुस के जाने के कुछ ही समय बाद, स्वर्ण के समान वर्ण वाले उन चिकने वस्त्रों के जोड़े को, जो धारण करने योग्य थे, भगवान के शरीर पर अर्पित किया। भगवान के शरीर पर अर्पित किए जाने पर वे वस्त्र चमकहीन (बुझे हुए अंगारे के समान) प्रतीत होने लगे। तब आयुष्मान आनंद ने भगवान से यह कहा— "आश्चर्य है, भन्ते! अद्भुत है, भन्ते! भगवान तथागत की त्वचा का वर्ण अत्यंत शुद्ध और देदीप्यमान है। भन्ते, स्वर्ण के समान वर्ण वाले ये चिकने वस्त्र भगवान के शरीर पर अर्पित किए जाने पर चमकहीन प्रतीत हो रहे हैं।" "ऐसा ही है, आनंद! ऐसा ही है, आनंद! दो समयों में तथागत का शरीर अत्यंत शुद्ध और त्वचा का वर्ण देदीप्यमान होता है। वे दो कौन से हैं? जिस रात आनंद, तथागत अनुत्तर सम्यक-संबोधि प्राप्त करते हैं, और जिस रात वे अनुपधिशेष निर्वाण-धातु में परिनिर्वाण प्राप्त करते हैं। आनंद, इन दो समयों में तथागत का शरीर अत्यंत शुद्ध और त्वचा का वर्ण देदीप्यमान होता है। आनंद, आज रात के अंतिम पहर में, कुसीनारा के उपवत्तन में, मल्लों के शालवन में, दो शाल वृक्षों के बीच तथागत का परिनिर्वाण होगा। आओ आनंद, हम ककुधा नदी की ओर चलें।" "जी भन्ते," आयुष्मान आनंद ने भगवान को उत्तर दिया।

සිඞ්ගීවණ්ණං යුගමට්ඨං, පුක්කුසො අභිහාරයි;

තෙන අච්ඡාදිතො සත්ථා, හෙමවණ්ණො අසොභථාති.

पुक्कुस ने स्वर्ण के समान वर्ण वाले चिकने वस्त्रों का जोड़ा भेंट किया; उनसे ढके हुए शास्ता (बुद्ध), स्वर्ण वर्ण के समान सुशोभित हुए।

196. අථ ඛො භගවා මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං යෙන කකුධා නදී තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා කකුධං නදිං අජ්ඣොගාහෙත්වා න්හත්වා ච පිවිත්වා ච පච්චුත්තරිත්වා යෙන අම්බවනං තෙනුපසඞ්කමි. උපසඞ්කමිත්වා ආයස්මන්තං චුන්දකං ආමන්තෙසි – ‘‘ඉඞ්ඝ මෙ ත්වං, චුන්දක, චතුග්ගුණං සඞ්ඝාටිං පඤ්ඤපෙහි, කිලන්තොස්මි, චුන්දක, නිපජ්ජිස්සාමී’’ති.

१९६. तब भगवान विशाल भिक्षु संघ के साथ ककुधा नदी की ओर गए; वहाँ पहुँचकर ककुधा नदी में उतरे, स्नान किया, जल पिया और बाहर निकलकर आम्रवन की ओर गए। वहाँ पहुँचकर उन्होंने आयुष्मान चुन्दक को संबोधित किया— "आओ चुन्दक, मेरे लिए संघाटी को चार परतों में बिछा दो; मैं थक गया हूँ, चुन्दक, मैं लेटना चाहता हूँ।"

‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො ආයස්මා චුන්දකො භගවතො පටිස්සුත්වා චතුග්ගුණං සඞ්ඝාටිං පඤ්ඤපෙසි. අථ ඛො භගවා දක්ඛිණෙන පස්සෙන සීහසෙය්‍යං කප්පෙසි පාදෙ පාදං අච්චාධාය සතො සම්පජානො උට්ඨානසඤ්ඤං මනසිකරිත්වා. ආයස්මා පන චුන්දකො තත්ථෙව භගවතො පුරතො නිසීදි.

"जी भन्ते," आयुष्मान चुन्दक ने भगवान की आज्ञा मानकर संघाटी को चार परतों में बिछा दिया। तब भगवान ने दाहिनी करवट लेकर, एक पैर पर दूसरा पैर रखकर, स्मृतिवान और संप्रजन्य युक्त होकर, उठने की संज्ञा को मन में रखकर सिंह-शय्या ग्रहण की। आयुष्मान चुन्दक वहीं भगवान के सामने बैठ गए।

ගන්ත්වාන [Pg.112] බුද්ධො නදිකං කකුධං,අච්ඡොදකං සාතුදකං විප්පසන්නං;

ඔගාහි සත්ථා අකිලන්තරූපො,තථාගතො අප්පටිමො ච ලොකෙ.

बुद्ध ककुधा नदी पर गए, जिसका जल निर्मल, मधुर और स्वच्छ था; शास्ता, जो थके हुए नहीं थे, उस नदी में उतरे—वे तथागत जो लोक में अद्वितीय हैं।

න්හත්වා ච පිවිත්වා චුදතාරි සත්ථා,පුරක්ඛතො භික්ඛුගණස්ස මජ්ඣෙ;

වත්තා පවත්තා භගවා ඉධ ධම්මෙ,උපාගමි අම්බවනං මහෙසි.

स्नान करके और जल पीकर शास्ता बाहर निकले, भिक्षु समूह के बीच में आगे चलते हुए; इस धर्म के उपदेशक भगवान, महर्षि (बुद्ध), आम्रवन पहुँचे।

ආමන්තයි චුන්දකං නාම භික්ඛුං,චතුග්ගුණං සන්ථර මෙ නිපජ්ජං;

සො චොදිතො භාවිතත්තෙන චුන්දො,චතුග්ගුණං සන්ථරි ඛිප්පමෙව.

उन्होंने चुन्दक नामक भिक्षु को बुलाया, "मेरे लेटने के लिए (संघाटी को) चार परतों में बिछा दो"; भगवान द्वारा प्रेरित किए जाने पर, चुन्द ने शीघ्र ही उसे चार परतों में बिछा दिया।

නිපජ්ජි සත්ථා අකිලන්තරූපො,චුන්දොපි තත්ථ පමුඛෙ නිසීදීති.

शास्ता, जो थके हुए नहीं थे, लेट गए; और चुन्द भी वहीं उनके सामने बैठ गए।

197. අථ ඛො භගවා ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘සියා ඛො, පනානන්ද, චුන්දස්ස කම්මාරපුත්තස්ස කොචි විප්පටිසාරං උප්පාදෙය්‍ය – ‘තස්ස තෙ, ආවුසො චුන්ද, අලාභා තස්ස තෙ දුල්ලද්ධං, යස්ස තෙ තථාගතො පච්ඡිමං පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජිත්වා පරිනිබ්බුතො’ති. චුන්දස්ස, ආනන්ද, කම්මාරපුත්තස්ස එවං විප්පටිසාරො පටිවිනෙතබ්බො – ‘තස්ස තෙ, ආවුසො චුන්ද, ලාභා තස්ස තෙ සුලද්ධං, යස්ස තෙ තථාගතො පච්ඡිමං පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජිත්වා පරිනිබ්බුතො. සම්මුඛා මෙතං, ආවුසො චුන්ද, භගවතො සුතං සම්මුඛා පටිග්ගහිතං – ද්වෙ මෙ පිණ්ඩපාතා සමසමඵලා සමවිපාකා, අතිවිය අඤ්ඤෙහි පිණ්ඩපාතෙහි මහප්ඵලතරා ච මහානිසංසතරා ච. කතමෙ ද්වෙ? යඤ්ච පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජිත්වා තථාගතො අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුජ්ඣති, යඤ්ච පිණ්ඩපාතං පරිභුඤ්ජිත්වා තථාගතො අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායති. ඉමෙ ද්වෙ පිණ්ඩපාතා සමසමඵලා සමවිපාකා[Pg.113], අතිවිය අඤ්ඤෙහි පිණ්ඩපාතෙහි මහප්ඵලතරා ච මහානිසංසතරා ච. ආයුසංවත්තනිකං ආයස්මතා චුන්දෙන කම්මාරපුත්තෙන කම්මං උපචිතං, වණ්ණසංවත්තනිකං ආයස්මතා චුන්දෙන කම්මාරපුත්තෙන කම්මං උපචිතං, සුඛසංවත්තනිකං ආයස්මතා චුන්දෙන කම්මාරපුත්තෙන කම්මං උපචිතං, යසසංවත්තනිකං ආයස්මතා චුන්දෙන කම්මාරපුත්තෙන කම්මං උපචිතං, සග්ගසංවත්තනිකං ආයස්මතා චුන්දෙන කම්මාරපුත්තෙන කම්මං උපචිතං, ආධිපතෙය්‍යසංවත්තනිකං ආයස්මතා චුන්දෙන කම්මාරපුත්තෙන කම්මං උපචිත’න්ති. චුන්දස්ස, ආනන්ද, කම්මාරපුත්තස්ස එවං විප්පටිසාරො පටිවිනෙතබ්බො’’ති. අථ ඛො භගවා එතමත්ථං විදිත්වා තායං වෙලායං ඉමං උදානං උදානෙසි –

१९७. तब भगवान ने आयुष्मान आनंद को संबोधित किया— "आनंद, संभव है कि कोई कर्मारपुत्र (लोहार का पुत्र) चुन्द के मन में पश्चाताप उत्पन्न करे— 'आयुष्मान चुन्द, यह तुम्हारे लिए अलाभ की बात है, यह तुम्हारे लिए दुर्भाग्य है कि तथागत ने तुम्हारे द्वारा दिए गए अंतिम भोजन को ग्रहण कर परिनिर्वाण प्राप्त किया।' आनंद, कर्मारपुत्र चुन्द के पश्चाताप को इस प्रकार दूर करना चाहिए— 'आयुष्मान चुन्द, यह तुम्हारे लिए लाभ की बात है, यह तुम्हारे लिए सौभाग्य है कि तथागत ने तुम्हारे द्वारा दिए गए अंतिम भोजन को ग्रहण कर परिनिर्वाण प्राप्त किया। आयुष्मान चुन्द, मैंने भगवान के मुख से यह सुना है और ग्रहण किया है— ये दो पिण्डपात (भोजन दान) समान फल वाले, समान विपाक वाले और अन्य पिण्डपातों की तुलना में अत्यंत महान फल और महान लाभ देने वाले हैं। वे दो कौन से हैं? वह पिण्डपात जिसे ग्रहण कर तथागत अनुत्तर सम्यक-संबोधि प्राप्त करते हैं, और वह पिण्डपात जिसे ग्रहण कर तथागत अनुपधिशेष निर्वाण-धातु में परिनिर्वाण प्राप्त करते हैं। ये दो पिण्डपात समान फल वाले, समान विपाक वाले और अन्य पिण्डपातों की तुलना में अत्यंत महान फल और महान लाभ देने वाले हैं। आयुष्मान कर्मारपुत्र चुन्द ने आयु बढ़ाने वाले कर्म का संचय किया है, वर्ण (सुंदरता) बढ़ाने वाले कर्म का संचय किया है, सुख बढ़ाने वाले कर्म का संचय किया है, यश बढ़ाने वाले कर्म का संचय किया है, स्वर्ग ले जाने वाले कर्म का संचय किया है और आधिपत्य (शक्ति) बढ़ाने वाले कर्म का संचय किया है।' आनंद, कर्मारपुत्र चुन्द के पश्चाताप को इस प्रकार दूर करना चाहिए।" तब भगवान ने इस विषय को जानकर उस समय यह उदान (हर्षोद्गार) प्रकट किया—

‘‘දදතො පුඤ්ඤං පවඩ්ඪති,සංයමතො වෙරං න චීයති;

කුසලො ච ජහාති පාපකං,රාගදොසමොහක්ඛයා සනිබ්බුතො’’ති.

"दान देने वाले का पुण्य बढ़ता है, संयम रखने वाले का वैर संचित नहीं होता; कुशल (ज्ञानी) व्यक्ति पाप का त्याग करता है, और राग, द्वेष तथा मोह के क्षय होने से वह पूर्णतः शांत (निर्वाण प्राप्त) हो जाता है।"

චතුත්ථො භාණවාරො.

चौथा भाणवार समाप्त।

යමකසාලා

यमक शाल (जुड़वाँ शाल वृक्ष)

198. අථ ඛො භගවා ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘ආයාමානන්ද, යෙන හිරඤ්ඤවතියා නදියා පාරිමං තීරං, යෙන කුසිනාරා උපවත්තනං මල්ලානං සාලවනං තෙනුපසඞ්කමිස්සාමා’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවතො පච්චස්සොසි. අථ ඛො භගවා මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං යෙන හිරඤ්ඤවතියා නදියා පාරිමං තීරං, යෙන කුසිනාරා උපවත්තනං මල්ලානං සාලවනං තෙනුපසඞ්කමි. උපසඞ්කමිත්වා ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘ඉඞ්ඝ මෙ ත්වං, ආනන්ද, අන්තරෙන යමකසාලානං උත්තරසීසකං මඤ්චකං පඤ්ඤපෙහි, කිලන්තොස්මි, ආනන්ද, නිපජ්ජිස්සාමී’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවතො පටිස්සුත්වා අන්තරෙන යමකසාලානං උත්තරසීසකං මඤ්චකං පඤ්ඤපෙසි. අථ ඛො භගවා දක්ඛිණෙන පස්සෙන සීහසෙය්‍යං කප්පෙසි පාදෙ පාදං අච්චාධාය සතො සම්පජානො.

१९८. तब भगवान ने आयुष्मान आनंद को संबोधित किया— “आओ आनंद, जहाँ हिरण्यवती नदी का दूसरा तट है, जहाँ कुसीनारा में मल्लों का उपवत्तन शाल-वन है, वहाँ चलें।” “जो आज्ञा, भन्ते” कहकर आयुष्मान आनंद ने भगवान को उत्तर दिया। तब भगवान एक बड़े भिक्षु-संघ के साथ हिरण्यवती नदी के दूसरे तट पर, कुसीनारा के मल्लों के उपवत्तन शाल-वन में पहुँचे। पहुँचकर आयुष्मान आनंद को संबोधित किया— “आनंद, मेरे लिए जुड़वाँ शाल वृक्षों के बीच उत्तर की ओर सिरहाना करके मंच (बिस्तर) लगाओ। आनंद, मैं थक गया हूँ, लेटना चाहता हूँ।” “जो आज्ञा, भन्ते” कहकर आयुष्मान आनंद ने भगवान की आज्ञा मानकर जुड़वाँ शाल वृक्षों के बीच उत्तर की ओर सिरहाना करके मंच लगाया। तब भगवान दाहिनी करवट लेकर, एक पैर पर दूसरा पैर रखकर, स्मृतिवान और संप्रजन्य युक्त होकर सिंह-शय्या में लेट गए।

තෙන [Pg.114] ඛො පන සමයෙන යමකසාලා සබ්බඵාලිඵුල්ලා හොන්ති අකාලපුප්ඵෙහි. තෙ තථාගතස්ස සරීරං ඔකිරන්ති අජ්ඣොකිරන්ති අභිප්පකිරන්ති තථාගතස්ස පූජාය. දිබ්බානිපි මන්දාරවපුප්ඵානි අන්තලික්ඛා පපතන්ති, තානි තථාගතස්ස සරීරං ඔකිරන්ති අජ්ඣොකිරන්ති අභිප්පකිරන්ති තථාගතස්ස පූජාය. දිබ්බානිපි චන්දනචුණ්ණානි අන්තලික්ඛා පපතන්ති, තානි තථාගතස්ස සරීරං ඔකිරන්ති අජ්ඣොකිරන්ති අභිප්පකිරන්ති තථාගතස්ස පූජාය. දිබ්බානිපි තූරියානි අන්තලික්ඛෙ වජ්ජන්ති තථාගතස්ස පූජාය. දිබ්බානිපි සඞ්ගීතානි අන්තලික්ඛෙ වත්තන්ති තථාගතස්ස පූජාය.

उस समय जुड़वाँ शाल वृक्ष असमय के फूलों से पूरी तरह खिले हुए थे। वे तथागत की पूजा के लिए तथागत के शरीर पर फूल बरसा रहे थे, आच्छादित कर रहे थे और चारों ओर बिखेर रहे थे। आकाश से दिव्य मंदारव पुष्प भी गिर रहे थे, वे तथागत की पूजा के लिए तथागत के शरीर पर बरस रहे थे, आच्छादित कर रहे थे और चारों ओर बिखेर रहे थे। आकाश से दिव्य चंदन का चूर्ण भी गिर रहा था, वह तथागत की पूजा के लिए तथागत के शरीर पर बरस रहा था, आच्छादित कर रहा था और चारों ओर बिखेर रहा था। तथागत की पूजा के लिए आकाश में दिव्य वाद्य बज रहे थे। तथागत की पूजा के लिए आकाश में दिव्य संगीत गूँज रहा था।

199. අථ ඛො භගවා ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘සබ්බඵාලිඵුල්ලා ඛො, ආනන්ද, යමකසාලා අකාලපුප්ඵෙහි. තෙ තථාගතස්ස සරීරං ඔකිරන්ති අජ්ඣොකිරන්ති අභිප්පකිරන්ති තථාගතස්ස පූජාය. දිබ්බානිපි මන්දාරවපුප්ඵානි අන්තලික්ඛා පපතන්ති, තානි තථාගතස්ස සරීරං ඔකිරන්ති අජ්ඣොකිරන්ති අභිප්පකිරන්ති තථාගතස්ස පූජාය. දිබ්බානිපි චන්දනචුණ්ණානි අන්තලික්ඛා පපතන්ති, තානි තථාගතස්ස සරීරං ඔකිරන්ති අජ්ඣොකිරන්ති අභිප්පකිරන්ති තථාගතස්ස පූජාය. දිබ්බානිපි තූරියානි අන්තලික්ඛෙ වජ්ජන්ති තථාගතස්ස පූජාය. දිබ්බානිපි සඞ්ගීතානි අන්තලික්ඛෙ වත්තන්ති තථාගතස්ස පූජාය. න ඛො, ආනන්ද, එත්තාවතා තථාගතො සක්කතො වා හොති ගරුකතො වා මානිතො වා පූජිතො වා අපචිතො වා. යො ඛො, ආනන්ද, භික්ඛු වා භික්ඛුනී වා උපාසකො වා උපාසිකා වා ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නො විහරති සාමීචිප්පටිපන්නො අනුධම්මචාරී, සො තථාගතං සක්කරොති ගරුං කරොති මානෙති පූජෙති අපචියති, පරමාය පූජාය. තස්මාතිහානන්ද, ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නා විහරිස්සාම සාමීචිප්පටිපන්නා අනුධම්මචාරිනොති. එවඤ්හි වො, ආනන්ද, සික්ඛිතබ්බ’’න්ති.

१९९. तब भगवान ने आयुष्मान आनंद को संबोधित किया— 'आनंद, ये जुड़वां शाल वृक्ष असमय के फूलों से पूरी तरह खिले हुए हैं। वे तथागत की पूजा के लिए तथागत के शरीर पर पुष्पों की वर्षा कर रहे हैं, उन्हें ढक रहे हैं और चारों ओर बिखेर रहे हैं। दिव्य मंदारव पुष्प भी आकाश से गिर रहे हैं, वे तथागत की पूजा के लिए तथागत के शरीर पर पुष्पों की वर्षा कर रहे हैं, उन्हें ढक रहे हैं और चारों ओर बिखेर रहे हैं। दिव्य चंदन का चूर्ण भी आकाश से गिर रहा है, वह तथागत की पूजा के लिए तथागत के शरीर पर वर्षा कर रहा है, उसे ढक रहा है और चारों ओर बिखेर रहा है। दिव्य वाद्ययंत्र भी तथागत की पूजा के लिए आकाश में बज रहे हैं। दिव्य संगीत भी तथागत की पूजा के लिए आकाश में गूँज रहा है। आनंद, केवल इतने मात्र से तथागत का सत्कार, गौरव, सम्मान, पूजा या अर्चना नहीं होती। आनंद, जो कोई भिक्षु या भिक्षुणी, उपासक या उपासिका धर्म के अनुकूल धर्म का आचरण (धम्मानुधम्मप्रतिपन्न) करते हुए विहार करता है, उचित आचरण करता है और धर्मानुसार चलता है, वही तथागत का परम पूजा से सत्कार करता है, गौरव करता है, सम्मान करता है, पूजा करता है और अर्चना करता है। इसलिए आनंद, हम धर्म के अनुकूल धर्म का आचरण करते हुए विहार करेंगे, उचित आचरण करेंगे और धर्मानुसार चलेंगे। आनंद, तुम्हें इसी प्रकार सीखना चाहिए।'

උපවාණත්ථෙරො

स्थविर उपवाण

200. තෙන ඛො පන සමයෙන ආයස්මා උපවාණො භගවතො පුරතො ඨිතො හොති භගවන්තං බීජයමානො. අථ ඛො භගවා ආයස්මන්තං උපවාණං අපසාරෙසි – ‘‘අපෙහි, භික්ඛු, මා මෙ පුරතො අට්ඨාසී’’ති. අථ ඛො ආයස්මතො ආනන්දස්ස එතදහොසි – ‘‘අයං ඛො [Pg.115] ආයස්මා උපවාණො දීඝරත්තං භගවතො උපට්ඨාකො සන්තිකාවචරො සමීපචාරී. අථ ච පන භගවා පච්ඡිමෙ කාලෙ ආයස්මන්තං උපවාණං අපසාරෙති – ‘අපෙහි භික්ඛු, මා මෙ පුරතො අට්ඨාසී’ති. කො නු ඛො හෙතු, කො පච්චයො, යං භගවා ආයස්මන්තං උපවාණං අපසාරෙති – ‘අපෙහි, භික්ඛු, මා මෙ පුරතො අට්ඨාසී’ති? අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවන්තං එතදවොච – ‘අයං, භන්තෙ, ආයස්මා උපවාණො දීඝරත්තං භගවතො උපට්ඨාකො සන්තිකාවචරො සමීපචාරී. අථ ච පන භගවා පච්ඡිමෙ කාලෙ ආයස්මන්තං උපවාණං අපසාරෙති – ‘‘අපෙහි, භික්ඛු, මා මෙ පුරතො අට්ඨාසී’’ති. කො නු ඛො, භන්තෙ, හෙතු, කො පච්චයො, යං භගවා ආයස්මන්තං උපවාණං අපසාරෙති – ‘‘අපෙහි, භික්ඛු, මා මෙ පුරතො අට්ඨාසී’’ති? ‘‘යෙභුය්‍යෙන, ආනන්ද, දසසු ලොකධාතූසු දෙවතා සන්නිපතිතා තථාගතං දස්සනාය. යාවතා, ආනන්ද, කුසිනාරා උපවත්තනං මල්ලානං සාලවනං සමන්තතො ද්වාදස යොජනානි, නත්ථි සො පදෙසො වාලග්ගකොටිනිතුදනමත්තොපි මහෙසක්ඛාහි දෙවතාහි අප්ඵුටො. දෙවතා, ආනන්ද, උජ්ඣායන්ති – ‘දූරා ච වතම්හ ආගතා තථාගතං දස්සනාය. කදාචි කරහචි තථාගතා ලොකෙ උප්පජ්ජන්ති අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා. අජ්ජෙව රත්තියා පච්ඡිමෙ යාමෙ තථාගතස්ස පරිනිබ්බානං භවිස්සති. අයඤ්ච මහෙසක්ඛො භික්ඛු භගවතො පුරතො ඨිතො ඔවාරෙන්තො, න මයං ලභාම පච්ඡිමෙ කාලෙ තථාගතං දස්සනායා’’’ති.

२००. उस समय आयुष्मान उपवाण भगवान के सामने खड़े होकर उन्हें पंखा झल रहे थे। तब भगवान ने आयुष्मान उपवाण को हटा दिया— 'भिक्षु, हट जाओ, मेरे सामने मत खड़े रहो।' तब आयुष्मान आनंद को यह विचार आया— 'यह आयुष्मान उपवाण लंबे समय से भगवान के सेवक, निकट रहने वाले और साथ चलने वाले रहे हैं। फिर भी भगवान अंतिम समय में आयुष्मान उपवाण को हटा रहे हैं— भिक्षु, हट जाओ, मेरे सामने मत खड़े रहो। इसका क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है कि भगवान आयुष्मान उपवाण को हटा रहे हैं?' तब आयुष्मान आनंद ने भगवान से यह कहा— 'भन्ते, यह आयुष्मान उपवाण लंबे समय से भगवान के सेवक, निकट रहने वाले और साथ चलने वाले रहे हैं। फिर भी भगवान अंतिम समय में आयुष्मान उपवाण को हटा रहे हैं— भिक्षु, हट जाओ, मेरे सामने मत खड़े रहो। भन्ते, इसका क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है?' भगवान ने कहा, 'आनंद, अधिकतर दस हजार लोकधातुओं के देवता तथागत के दर्शन के लिए एकत्रित हुए हैं। आनंद, कुशीनारा के मल्लों के उपवत्तन शाल-वन के चारों ओर बारह योजन तक ऐसा कोई स्थान नहीं है, जो बाल के अग्र भाग के बराबर भी प्रभावशाली देवताओं से न भरा हो। देवता, आनंद, शिकायत कर रहे हैं— हम निश्चित ही दूर से आए हैं तथागत के दर्शन के लिए। कभी-कभार ही तथागत, अर्हत, सम्यक-संबुद्ध लोक में उत्पन्न होते हैं। आज रात के अंतिम पहर में तथागत का परिनिर्वाण होगा। और यह प्रभावशाली भिक्षु भगवान के सामने खड़ा होकर बाधा डाल रहा है, जिससे हम अंतिम समय में तथागत के दर्शन नहीं कर पा रहे हैं।'

201. ‘‘කථංභූතා පන, භන්තෙ, භගවා දෙවතා මනසිකරොතී’’ති ? ‘‘සන්තානන්ද, දෙවතා ආකාසෙ පථවීසඤ්ඤිනියො කෙසෙ පකිරිය කන්දන්ති, බාහා පග්ගය්හ කන්දන්ති, ඡින්නපාතං පපතන්ති, ආවට්ටන්ති, විවට්ටන්ති – ‘අතිඛිප්පං භගවා පරිනිබ්බායිස්සති, අතිඛිප්පං සුගතො පරිනිබ්බායිස්සති, අතිඛිප්පං චක්ඛුං ලොකෙ අන්තරධංආයිස්සතී’ති.

२०१. "भन्ते! भगवान, देवता किस प्रकार मनन (विचार) कर रहे हैं?" "आनन्द! आकाश में पृथ्वी की संज्ञा रखने वाले देवता बाल बिखेर कर रो रहे हैं, बाहें पसार कर रो रहे हैं, कटे हुए के समान गिर रहे हैं, इधर-उधर लोट रहे हैं और कह रहे हैं— 'भगवान बहुत शीघ्र परिनिर्वाण प्राप्त करेंगे, सुगत बहुत शीघ्र परिनिर्वाण प्राप्त करेंगे, लोक के चक्षु बहुत शीघ्र अंतर्धान हो जाएंगे'।"

‘‘සන්තානන්ද, දෙවතා පථවියං පථවීසඤ්ඤිනියො කෙසෙ පකිරිය කන්දන්ති, බාහා පග්ගය්හ කන්දන්ති, ඡින්නපාතං පපතන්ති, ආවට්ටන්ති, විවට්ටන්ති – ‘අතිඛිප්පං භගවා පරිනිබ්බායිස්සති, අතිඛිප්පං සුගතො පරිනිබ්බායිස්සති, අතිඛිප්පං චක්ඛුං ලොකෙ අන්තරධායිස්සතී’’’ති.

"आनन्द! पृथ्वी पर पृथ्वी की संज्ञा रखने वाले देवता बाल बिखेर कर रो रहे हैं, बाहें पसार कर रो रहे हैं, कटे हुए के समान गिर रहे हैं, इधर-उधर लोट रहे हैं और कह रहे हैं— 'भगवान बहुत शीघ्र परिनिर्वाण प्राप्त करेंगे, सुगत बहुत शीघ्र परिनिर्वाण प्राप्त करेंगे, लोक के चक्षु बहुत शीघ्र अंतर्धान हो जाएंगे'।"

‘‘යා [Pg.116] පන තා දෙවතා වීතරාගා, තා සතා සම්පජානා අධිවාසෙන්ති – ‘අනිච්චා සඞ්ඛාරා, තං කුතෙත්ථ ලබ්භා’ති.

"किन्तु जो देवता रागरहित हैं, वे स्मृतिवान और संप्रजन्ययुक्त होकर यह सोचकर सहन करते हैं कि— 'संस्कार अनित्य हैं, यहाँ (इस संसार में) वह (नित्यता) कहाँ से प्राप्त हो सकती है?'"

චතුසංවෙජනීයට්ඨානානි

चार संवेजनीय स्थान

202. ‘‘පුබ්බෙ, භන්තෙ, දිසාසු වස්සං වුට්ඨා භික්ඛූ ආගච්ඡන්ති තථාගතං දස්සනාය. තෙ මයං ලභාම මනොභාවනීයෙ භික්ඛූ දස්සනාය, ලභාම පයිරුපාසනාය. භගවතො පන මයං, භන්තෙ, අච්චයෙන න ලභිස්සාම මනොභාවනීයෙ භික්ඛූ දස්සනාය, න ලභිස්සාම පයිරුපාසනායා’’ති.

२०२. "भन्ते! पहले दिशाओं में वर्षावास व्यतीत करने वाले भिक्षु तथागत के दर्शन के लिए आते थे। हमें उन मनभावन (श्रद्धेय) भिक्षुओं के दर्शन करने और उनकी सेवा-उपासना करने का अवसर मिलता था। किन्तु भन्ते! भगवान के परिनिर्वाण के बाद, हमें उन मनभावन भिक्षुओं के दर्शन करने और उनकी सेवा-उपासना करने का अवसर नहीं मिलेगा।"

‘‘චත්තාරිමානි, ආනන්ද, සද්ධස්ස කුලපුත්තස්ස දස්සනීයානි සංවෙජනීයානි ඨානානි. කතමානි චත්තාරි? ‘ඉධ තථාගතො ජාතො’ති, ආනන්ද, සද්ධස්ස කුලපුත්තස්ස දස්සනීයං සංවෙජනීයං ඨානං. ‘ඉධ තථාගතො අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධො’ති, ආනන්ද, සද්ධස්ස කුලපුත්තස්ස දස්සනීයං සංවෙජනීයං ඨානං. ‘ඉධ තථාගතෙන අනුත්තරං ධම්මචක්කං පවත්තිත’න්ති, ආනන්ද, සද්ධස්ස කුලපුත්තස්ස දස්සනීයං සංවෙජනීයං ඨානං. ‘ඉධ තථාගතො අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බුතො’ති, ආනන්ද, සද්ධස්ස කුලපුත්තස්ස දස්සනීයං සංවෙජනීයං ඨානං. ඉමානි ඛො, ආනන්ද, චත්තාරි සද්ධස්ස කුලපුත්තස්ස දස්සනීයානි සංවෙජනීයානි ඨානානි.

"आनन्द! श्रद्धावान कुलपुत्र के लिए दर्शन करने योग्य और संवेग उत्पन्न करने वाले ये चार स्थान हैं। कौन से चार? 'यहाँ तथागत का जन्म हुआ'—आनन्द! यह श्रद्धावान कुलपुत्र के लिए दर्शन करने योग्य संवेजनीय स्थान है। 'यहाँ तथागत ने अनुत्तर सम्यक-सम्बोध प्राप्त की'—आनन्द! यह श्रद्धावान कुलपुत्र के लिए दर्शन करने योग्य संवेजनीय स्थान है। 'यहाँ तथागत ने अनुत्तर धर्मचक्र प्रवर्तित किया'—आनन्द! यह श्रद्धावान कुलपुत्र के लिए दर्शन करने योग्य संवेजनीय स्थान है। 'यहाँ तथागत अनुपधिशेष निर्वाण-धातु में परिनिर्वाण को प्राप्त हुए'—आनन्द! यह श्रद्धावान कुलपुत्र के लिए दर्शन करने योग्य संवेजनीय स्थान है। आनन्द! श्रद्धावान कुलपुत्र के लिए दर्शन करने योग्य और संवेजनीय ये ही चार स्थान हैं।"

‘‘ආගමිස්සන්ති ඛො, ආනන්ද, සද්ධා භික්ඛූ භික්ඛුනියො උපාසකා උපාසිකායො – ‘ඉධ තථාගතො ජාතො’තිපි, ‘ඉධ තථාගතො අනුත්තරං සම්මාසම්බොධිං අභිසම්බුද්ධො’තිපි, ‘ඉධ තථාගතෙන අනුත්තරං ධම්මචක්කං පවත්තිත’න්තිපි, ‘ඉධ තථාගතො අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බුතො’තිපි. යෙ හි කෙචි, ආනන්ද, චෙතියචාරිකං ආහිණ්ඩන්තා පසන්නචිත්තා කාලඞ්කරිස්සන්ති, සබ්බෙ තෙ කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජිස්සන්තී’’ති.

"आनन्द! श्रद्धावान भिक्षु, भिक्षुणियाँ, उपासक और उपासिकाएँ यह सोचकर आएँगे कि— 'यहाँ तथागत का जन्म हुआ', 'यहाँ तथागत ने अनुत्तर सम्यक-सम्बोध प्राप्त की', 'यहाँ तथागत ने अनुत्तर धर्मचक्र प्रवर्तित किया', 'यहाँ तथागत अनुपधिशेष निर्वाण-धातु में परिनिर्वाण को प्राप्त हुए'। आनन्द! जो कोई भी चैत्य-यात्रा करते हुए प्रसन्न चित्त से प्राण त्यागेंगे, वे सभी शरीर छूटने के बाद, मृत्यु के उपरान्त सुगति स्वर्ग लोक को प्राप्त होंगे।"

ආනන්දපුච්ඡාකථා

आनन्द के प्रश्नों की कथा

203. ‘‘කථං මයං, භන්තෙ, මාතුගාමෙ පටිපජ්ජාමා’’ති? ‘‘අදස්සනං, ආනන්දා’’ති. ‘‘දස්සනෙ, භගවා, සති කථං පටිපජ්ජිතබ්බ’’න්ති? ‘‘අනාලාපො, ආනන්දා’’ති[Pg.117]. ‘‘ආලපන්තෙන පන, භන්තෙ, කථං පටිපජ්ජිතබ්බ’’න්ති? ‘‘සති, ආනන්ද, උපට්ඨාපෙතබ්බා’’ති.

२०३. "भन्ते! हम स्त्रियों (मातृग्राम) के प्रति कैसा व्यवहार करें?" "आनन्द! उन्हें न देखना।" "भगवान! यदि देखना हो जाए, तो कैसा व्यवहार करना चाहिए?" "आनन्द! उनसे बात न करना।" "भन्ते! यदि बात करनी ही पड़े, तो कैसा व्यवहार करना चाहिए?" "आनन्द! स्मृति (सजगता) बनाए रखनी चाहिए।"

204. ‘‘කථං මයං, භන්තෙ, තථාගතස්ස සරීරෙ පටිපජ්ජාමා’’ති? ‘‘අබ්‍යාවටා තුම්හෙ, ආනන්ද, හොථ තථාගතස්ස සරීරපූජාය. ඉඞ්ඝ තුම්හෙ, ආනන්ද, සාරත්ථෙ ඝටථ අනුයුඤ්ජථ, සාරත්ථෙ අප්පමත්තා ආතාපිනො පහිතත්තා විහරථ. සන්තානන්ද, ඛත්තියපණ්ඩිතාපි බ්‍රාහ්මණපණ්ඩිතාපි ගහපතිපණ්ඩිතාපි තථාගතෙ අභිප්පසන්නා, තෙ තථාගතස්ස සරීරපූජං කරිස්සන්තී’’ති.

२०४. "भन्ते! हम तथागत के शरीर के प्रति कैसा व्यवहार करें?" "आनन्द! तुम तथागत के शरीर की पूजा (अन्त्येष्टि) के विषय में चिन्तित न होओ। आनन्द! तुम अपने परम अर्थ (कल्याण) के लिए प्रयत्न करो, उसमें लग जाओ; परम अर्थ में अप्रमादी, उत्साही और दृढ़निश्चयी होकर विहार करो। आनन्द! तथागत में अत्यन्त श्रद्धा रखने वाले विद्वान क्षत्रिय, विद्वान ब्राह्मण और विद्वान गृहपति हैं, वे तथागत के शरीर की पूजा करेंगे।"

205. ‘‘කථං පන, භන්තෙ, තථාගතස්ස සරීරෙ පටිපජ්ජිතබ්බ’’න්ති? ‘‘යථා ඛො, ආනන්ද, රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස සරීරෙ පටිපජ්ජන්ති, එවං තථාගතස්ස සරීරෙ පටිපජ්ජිතබ්බ’’න්ති. ‘‘කථං පන, භන්තෙ, රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස සරීරෙ පටිපජ්ජන්තී’’ති? ‘‘රඤ්ඤො, ආනන්ද, චක්කවත්තිස්ස සරීරං අහතෙන වත්ථෙන වෙඨෙන්ති, අහතෙන වත්ථෙන වෙඨෙත්වා විහතෙන කප්පාසෙන වෙඨෙන්ති, විහතෙන කප්පාසෙන වෙඨෙත්වා අහතෙන වත්ථෙන වෙඨෙන්ති. එතෙනුපායෙන පඤ්චහි යුගසතෙහි රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස සරීරං වෙඨෙත්වා ආයසාය තෙලදොණියා පක්ඛිපිත්වා අඤ්ඤිස්සා ආයසාය දොණියා පටිකුජ්ජිත්වා සබ්බගන්ධානං චිතකං කරිත්වා රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස සරීරං ඣාපෙන්ති. චාතුමහාපථෙ රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස ථූපං කරොන්ති. එවං ඛො, ආනන්ද, රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස සරීරෙ පටිපජ්ජන්ති. යථා ඛො, ආනන්ද, රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස සරීරෙ පටිපජ්ජන්ති, එවං තථාගතස්ස සරීරෙ පටිපජ්ජිතබ්බං. චාතුමහාපථෙ තථාගතස්ස ථූපො කාතබ්බො. තත්ථ යෙ මාලං වා ගන්ධං වා චුණ්ණකං වා ආරොපෙස්සන්ති වා අභිවාදෙස්සන්ති වා චිත්තං වා පසාදෙස්සන්ති තෙසං තං භවිස්සති දීඝරත්තං හිතාය සුඛාය.

२०५. "भन्ते! तथागत के शरीर के प्रति कैसा व्यवहार किया जाना चाहिए?" "आनन्द! जैसा व्यवहार चक्रवर्ती राजा के शरीर के प्रति किया जाता है, वैसा ही तथागत के शरीर के प्रति किया जाना चाहिए।" "भन्ते! चक्रवर्ती राजा के शरीर के प्रति कैसा व्यवहार किया जाता है?" "आनन्द! चक्रवर्ती राजा के शरीर को नए वस्त्र से लपेटते हैं, नए वस्त्र से लपेटकर धुनी हुई कपास से लपेटते हैं, धुनी हुई कपास से लपेटकर फिर नए वस्त्र से लपेटते हैं। इस विधि से पाँच सौ वस्त्र-युग्मों से चक्रवर्ती राजा के शरीर को लपेटकर, तेल से भरी लोहे की द्रोणी में रखकर, दूसरी लोहे की द्रोणी से ढँककर, सब प्रकार के सुगन्धित द्रव्यों की चिता बनाकर चक्रवर्ती राजा के शरीर का दाह-संस्कार करते हैं। चारों महापथों के मिलन स्थल पर चक्रवर्ती राजा का स्तूप बनाते हैं। आनन्द! इस प्रकार चक्रवर्ती राजा के शरीर के प्रति व्यवहार करते हैं। आनन्द! जैसे चक्रवर्ती राजा के शरीर के प्रति व्यवहार करते हैं, वैसे ही तथागत के शरीर के प्रति किया जाना चाहिए। चारों महापथों के मिलन स्थल पर तथागत का स्तूप बनाना चाहिए। वहाँ जो कोई माला, गन्ध या चूर्ण चढ़ाएंगे, या अभिवादन करेंगे, या चित्त को प्रसन्न करेंगे, वह उनके लिए दीर्घकाल तक हित और सुख के लिए होगा।"

ථූපාරහපුග්ගලො

स्तूप के योग्य व्यक्ति

206. ‘‘චත්තාරොමෙ, ආනන්ද, ථූපාරහා. කතමෙ චත්තාරො? තථාගතො අරහං සම්මාසම්බුද්ධො ථූපාරහො, පච්චෙකසම්බුද්ධො ථූපාරහො, තථාගතස්ස සාවකො ථූපාරහො, රාජා චක්කවත්තී ථූපාරහොති.

२०६. "आनन्द! ये चार स्तूप के योग्य हैं। कौन से चार? तथागत अर्हत् सम्यक-सम्बुद्ध स्तूप के योग्य हैं, प्रत्येक बुद्ध स्तूप के योग्य हैं, तथागत के श्रावक स्तूप के योग्य हैं और चक्रवर्ती राजा स्तूप के योग्य हैं।"

‘‘කිඤ්චානන්ද[Pg.118], අත්ථවසං පටිච්ච තථාගතො අරහං සම්මාසම්බුද්ධො ථූපාරහො? ‘අයං තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස ථූපො’ති, ආනන්ද, බහුජනා චිත්තං පසාදෙන්ති. තෙ තත්ථ චිත්තං පසාදෙත්වා කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජන්ති. ඉදං ඛො, ආනන්ද, අත්ථවසං පටිච්ච තථාගතො අරහං සම්මාසම්බුද්ධො ථූපාරහො.

"आनंद, किस प्रयोजन के कारण तथागत, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध स्तूप के योग्य हैं? आनंद, 'यह उन भगवान्, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध का स्तूप है'—ऐसा सोचकर बहुत से लोग चित्त को प्रसन्न करते हैं। वे वहाँ चित्त को प्रसन्न कर, शरीर के भेद होने पर, मृत्यु के बाद, सुगति स्वर्ग लोक में उत्पन्न होते हैं। आनंद, इसी प्रयोजन के कारण तथागत, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध स्तूप के योग्य हैं।"

‘‘කිඤ්චානන්ද, අත්ථවසං පටිච්ච පච්චෙකසම්බුද්ධො ථූපාරහො? ‘අයං තස්ස භගවතො පච්චෙකසම්බුද්ධස්ස ථූපො’ති, ආනන්ද, බහුජනා චිත්තං පසාදෙන්ති. තෙ තත්ථ චිත්තං පසාදෙත්වා කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජන්ති. ඉදං ඛො, ආනන්ද, අත්ථවසං පටිච්ච පච්චෙකසම්බුද්ධො ථූපාරහො.

"आनंद, किस प्रयोजन के कारण प्रत्येकबुद्ध स्तूप के योग्य हैं? आनंद, 'यह उन भगवान् प्रत्येकबुद्ध का स्तूप है'—ऐसा सोचकर बहुत से लोग चित्त को प्रसन्न करते हैं। वे वहाँ चित्त को प्रसन्न कर, शरीर के भेद होने पर, मृत्यु के बाद, सुगति स्वर्ग लोक में उत्पन्न होते हैं। आनंद, इसी प्रयोजन के कारण प्रत्येकबुद्ध स्तूप के योग्य हैं।"

‘‘කිඤ්චානන්ද, අත්ථවසං පටිච්ච තථාගතස්ස සාවකො ථූපාරහො? ‘අයං තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස සාවකස්ස ථූපො’ති ආනන්ද, බහුජනා චිත්තං පසාදෙන්ති. තෙ තත්ථ චිත්තං පසාදෙත්වා කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජන්ති. ඉදං ඛො, ආනන්ද, අත්ථවසං පටිච්ච තථාගතස්ස සාවකො ථූපාරහො.

"आनंद, किस प्रयोजन के कारण तथागत के श्रावक स्तूप के योग्य हैं? आनंद, 'यह उन भगवान्, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध के श्रावक का स्तूप है'—ऐसा सोचकर बहुत से लोग चित्त को प्रसन्न करते हैं। वे वहाँ चित्त को प्रसन्न कर, शरीर के भेद होने पर, मृत्यु के बाद, सुगति स्वर्ग लोक में उत्पन्न होते हैं। आनंद, इसी प्रयोजन के कारण तथागत के श्रावक स्तूप के योग्य हैं।"

‘‘කිඤ්චානන්ද, අත්ථවසං පටිච්ච රාජා චක්කවත්තී ථූපාරහො? ‘අයං තස්ස ධම්මිකස්ස ධම්මරඤ්ඤො ථූපො’ති, ආනන්ද, බහුජනා චිත්තං පසාදෙන්ති. තෙ තත්ථ චිත්තං පසාදෙත්වා කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජන්ති. ඉදං ඛො, ආනන්ද, අත්ථවසං පටිච්ච රාජා චක්කවත්තී ථූපාරහො. ඉමෙ ඛො, ආනන්ද චත්තාරො ථූපාරහා’’ති.

"आनंद, किस प्रयोजन के कारण चक्रवर्ती राजा स्तूप के योग्य हैं? आनंद, 'यह उन धार्मिक धर्मराज का स्तूप है'—ऐसा सोचकर बहुत से लोग चित्त को प्रसन्न करते हैं। वे वहाँ चित्त को प्रसन्न कर, शरीर के भेद होने पर, मृत्यु के बाद, सुगति स्वर्ग लोक में उत्पन्न होते हैं। आनंद, इसी प्रयोजन के कारण चक्रवर्ती राजा स्तूप के योग्य हैं। आनंद, ये चार स्तूप के योग्य हैं।"

ආනන්දඅච්ඡරියධම්මො

आनंद के आश्चर्यजनक धर्म (गुण)

207. අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දො විහාරං පවිසිත්වා කපිසීසං ආලම්බිත්වා රොදමානො අට්ඨාසි – ‘‘අහඤ්ච වතම්හි සෙඛො සකරණීයො, සත්ථු ච මෙ පරිනිබ්බානං භවිස්සති, යො මම අනුකම්පකො’’ති. අථ ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘කහං නු ඛො, භික්ඛවෙ, ආනන්දො’’ති? ‘‘එසො, භන්තෙ, ආයස්මා ආනන්දො විහාරං පවිසිත්වා කපිසීසං ආලම්බිත්වා රොදමානො ඨිතො – ‘අහඤ්ච වතම්හි සෙඛො සකරණීයො, සත්ථු ච මෙ පරිනිබ්බානං භවිස්සති, යො මම අනුකම්පකො’’’ති. අථ ඛො භගවා අඤ්ඤතරං භික්ඛුං ආමන්තෙසි – ‘‘එහි ත්වං, භික්ඛු, මම වචනෙන ආනන්දං ආමන්තෙහි [Pg.119] – ‘සත්ථා තං, ආවුසො ආනන්ද, ආමන්තෙතී’’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො සො භික්ඛු භගවතො පටිස්සුත්වා යෙනායස්මා ආනන්දො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා ආයස්මන්තං ආනන්දං එතදවොච – ‘‘සත්ථා තං, ආවුසො ආනන්ද, ආමන්තෙතී’’ති. ‘‘එවමාවුසො’’ති ඛො ආයස්මා ආනන්දො තස්ස භික්ඛුනො පටිස්සුත්වා යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නං ඛො ආයස්මන්තං ආනන්දං භගවා එතදවොච – ‘‘අලං, ආනන්ද, මා සොචි මා පරිදෙවි, නනු එතං, ආනන්ද, මයා පටිකච්චෙව අක්ඛාතං – ‘සබ්බෙහෙව පියෙහි මනාපෙහි නානාභාවො විනාභාවො අඤ්ඤථාභාවො’; තං කුතෙත්ථ, ආනන්ද, ලබ්භා. යං තං ජාතං භූතං සඞ්ඛතං පලොකධම්මං, තං වත තථාගතස්සාපි සරීරං මා පලුජ්ජී’ති නෙතං ඨානං විජ්ජති. දීඝරත්තං ඛො තෙ, ආනන්ද, තථාගතො පච්චුපට්ඨිතො මෙත්තෙන කායකම්මෙන හිතෙන සුඛෙන අද්වයෙන අප්පමාණෙන, මෙත්තෙන වචීකම්මෙන හිතෙන සුඛෙන අද්වයෙන අප්පමාණෙන, මෙත්තෙන මනොකම්මෙන හිතෙන සුඛෙන අද්වයෙන අප්පමාණෙන. කතපුඤ්ඤොසි ත්වං, ආනන්ද, පධානමනුයුඤ්ජ, ඛිප්පං හොහිසි අනාසවො’’ති.

२०७. तब आयुष्मान् आनंद विहार में प्रवेश कर, द्वार-स्तम्भ का सहारा लेकर रोते हुए खड़े हो गए—'हाय! मैं अभी शैक्ष (साधक) ही हूँ, मेरा अभी बहुत कुछ करना शेष है, और मेरे वे शास्ता परिनिर्वाण को प्राप्त होने वाले हैं, जो मुझ पर इतनी अनुकम्पा करने वाले थे।' तब भगवान् ने भिक्षुओं को संबोधित किया—'भिक्षुओं, आनंद कहाँ है?' 'भन्ते, आयुष्मान् आनंद विहार में प्रवेश कर, द्वार-स्तम्भ का सहारा लेकर रोते हुए खड़े हैं—'मैं अभी शैक्ष ही हूँ...।' तब भगवान् ने एक भिक्षु को संबोधित किया—'भिक्षु, जाओ और मेरे वचन से आनंद को बुलाओ—'आयुष्मान् आनंद, शास्ता तुम्हें बुला रहे हैं।' 'जी भन्ते' कहकर उस भिक्षु ने भगवान् को उत्तर दिया और जहाँ आयुष्मान् आनंद थे, वहाँ गया; पास जाकर आयुष्मान् आनंद से यह कहा—'आयुष्मान् आनंद, शास्ता तुम्हें बुला रहे हैं।' 'ठीक है आवुस' कहकर आयुष्मान् आनंद ने उस भिक्षु को उत्तर दिया और जहाँ भगवान् थे, वहाँ गए; पास जाकर भगवान् को अभिवादन कर एक ओर बैठ गए। एक ओर बैठे हुए आयुष्मान् आनंद से भगवान् ने यह कहा—'बस आनंद! शोक मत करो, विलाप मत करो। आनंद, क्या मैंने पहले ही यह नहीं कहा है कि सभी प्रिय और मनोनुकूल वस्तुओं से नानाभाव, विनाशभाव और अन्यथाभाव निश्चित है? आनंद, यह यहाँ कैसे प्राप्त हो सकता है? जो कुछ भी उत्पन्न, भूत, संस्कृत और विनाशधर्मा है, वह तथागत का शरीर भी क्यों न हो, 'वह नष्ट न हो'—यह संभव नहीं है। आनंद, तुमने दीर्घकाल तक तथागत की मैत्रीपूर्ण काय-कर्म से, हितकारी, सुखकारी, अद्वय और अप्रमाण भाव से सेवा की है; मैत्रीपूर्ण वच-कर्म से... मैत्रीपूर्ण मन-कर्म से... सेवा की है। आनंद, तुम पुण्यवान हो; साधना (प्रधान) में लगो, शीघ्र ही तुम अनास्रव (अर्हत्) हो जाओगे।"

208. අථ ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘යෙපි තෙ, භික්ඛවෙ, අහෙසුං අතීතමද්ධානං අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා, තෙසම්පි භගවන්තානං එතප්පරමායෙව උපට්ඨාකා අහෙසුං, සෙය්‍යථාපි මය්හං ආනන්දො. යෙපි තෙ, භික්ඛවෙ, භවිස්සන්ති අනාගතමද්ධානං අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා, තෙසම්පි භගවන්තානං එතප්පරමායෙව උපට්ඨාකා භවිස්සන්ති, සෙය්‍යථාපි මය්හං ආනන්දො. පණ්ඩිතො, භික්ඛවෙ, ආනන්දො; මෙධාවී, භික්ඛවෙ, ආනන්දො. ජානාති ‘අයං කාලො තථාගතං දස්සනාය උපසඞ්කමිතුං භික්ඛූනං, අයං කාලො භික්ඛුනීනං, අයං කාලො උපාසකානං, අයං කාලො උපාසිකානං, අයං කාලො රඤ්ඤො රාජමහාමත්තානං තිත්ථියානං තිත්ථියසාවකාන’න්ති.

२०८. तब भगवान् ने भिक्षुओं को संबोधित किया—'भिक्षुओं, अतीत काल में जो भी अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध हुए, उन भगवानों के भी ऐसे ही उत्तम उपस्थाक (सेवक) थे, जैसे मेरा आनंद है। भिक्षुओं, भविष्य काल में जो भी अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध होंगे, उन भगवानों के भी ऐसे ही उत्तम उपस्थाक होंगे, जैसे मेरा आनंद है। भिक्षुओं, आनंद पंडित है; भिक्षुओं, आनंद मेधावी है। वह जानता है—'यह समय भिक्षुओं के लिए तथागत के दर्शन हेतु आने का है, यह समय भिक्षुणियों के लिए है, यह समय उपासकों के लिए है, यह समय उपासिकाओं के लिए है, यह समय राजाओं, राज-महामात्रों, अन्य-तीर्थियों और तीर्थिक-श्रावकों के लिए है।'"

209. ‘‘චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, අච්ඡරියා අබ්භුතා ධම්මා ආනන්දෙ. කතමෙ චත්තාරො? සචෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛුපරිසා ආනන්දං දස්සනාය උපසඞ්කමති, දස්සනෙන සා අත්තමනා හොති. තත්‍ර චෙ ආනන්දො ධම්මං [Pg.120] භාසති, භාසිතෙනපි සා අත්තමනා හොති. අතිත්තාව, භික්ඛවෙ, භික්ඛුපරිසා හොති, අථ ඛො ආනන්දො තුණ්හී හොති. සචෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනීපරිසා ආනන්දං දස්සනාය උපසඞ්කමති, දස්සනෙන සා අත්තමනා හොති. තත්‍ර චෙ ආනන්දො ධම්මං භාසති, භාසිතෙනපි සා අත්තමනා හොති. අතිත්තාව, භික්ඛවෙ, භික්ඛුනීපරිසා හොති, අථ ඛො ආනන්දො තුණ්හී හොති. සචෙ, භික්ඛවෙ, උපාසකපරිසා ආනන්දං දස්සනාය උපසඞ්කමති, දස්සනෙන සා අත්තමනා හොති. තත්‍ර චෙ ආනන්දො ධම්මං භාසති, භාසිතෙනපි සා අත්තමනා හොති. අතිත්තාව, භික්ඛවෙ, උපාසකපරිසා හොති, අථ ඛො ආනන්දො තුණ්හී හොති. සචෙ, භික්ඛවෙ, උපාසිකාපරිසා ආනන්දං දස්සනාය උපසඞ්කමති, දස්සනෙන සා අත්තමනා හොති. තත්‍ර චෙ, ආනන්දො, ධම්මං භාසති, භාසිතෙනපි සා අත්තමනා හොති. අතිත්තාව, භික්ඛවෙ, උපාසිකාපරිසා හොති, අථ ඛො ආනන්දො තුණ්හී හොති. ඉමෙ ඛො, භික්ඛවෙ, චත්තාරො අච්ඡරියා අබ්භුතා ධම්මා ආනන්දෙ.

२०९. भिक्षुओं, आनन्द में ये चार आश्चर्यजनक और अद्भुत गुण हैं। वे चार कौन से हैं? भिक्षुओं, यदि भिक्षु-परिषद आनन्द के दर्शन के लिए उनके पास आती है, तो दर्शन मात्र से वह प्रसन्न हो जाती है। वहाँ यदि आनन्द धर्म-उपदेश देते हैं, तो उनके उपदेश से भी वह प्रसन्न हो जाती है। भिक्षुओं, भिक्षु-परिषद अतृप्त ही रहती है जब आनन्द मौन हो जाते हैं। भिक्षुओं, यदि भिक्षुणी-परिषद आनन्द के दर्शन के लिए उनके पास आती है, तो दर्शन मात्र से वह प्रसन्न हो जाती है। वहाँ यदि आनन्द धर्म-उपदेश देते हैं, तो उनके उपदेश से भी वह प्रसन्न हो जाती है। भिक्षुओं, भिक्षुणी-परिषद अतृप्त ही रहती है जब आनन्द मौन हो जाते हैं। भिक्षुओं, यदि उपासक-परिषद आनन्द के दर्शन के लिए उनके पास आती है, तो दर्शन मात्र से वह प्रसन्न हो जाती है। वहाँ यदि आनन्द धर्म-उपदेश देते हैं, तो उनके उपदेश से भी वह प्रसन्न हो जाती है। भिक्षुओं, उपासक-परिषद अतृप्त ही रहती है जब आनन्द मौन हो जाते हैं। भिक्षुओं, यदि उपासिका-परिषद आनन्द के दर्शन के लिए उनके पास आती है, तो दर्शन मात्र से वह प्रसन्न हो जाती है। वहाँ यदि आनन्द धर्म-उपदेश देते हैं, तो उनके उपदेश से भी वह प्रसन्न हो जाती है। भिक्षुओं, उपासिका-परिषद अतृप्त ही रहती है जब आनन्द मौन हो जाते हैं। भिक्षुओं, आनन्द में ये चार आश्चर्यजनक और अद्भुत गुण हैं।

‘‘චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, අච්ඡරියා අබ්භුතා ධම්මා රඤ්ඤෙ චක්කවත්තිම්හි. කතමෙ චත්තාරො? සචෙ, භික්ඛවෙ, ඛත්තියපරිසා රාජානං චක්කවත්තිං දස්සනාය උපසඞ්කමති, දස්සනෙන සා අත්තමනා හොති. තත්‍ර චෙ රාජා චක්කවත්තී භාසති, භාසිතෙනපි සා අත්තමනා හොති. අතිත්තාව, භික්ඛවෙ, ඛත්තියපරිසා හොති. අථ ඛො රාජා චක්කවත්තී තුණ්හී හොති. සචෙ භික්ඛවෙ, බ්‍රාහ්මණපරිසා…පෙ… ගහපතිපරිසා…පෙ… සමණපරිසා රාජානං චක්කවත්තිං දස්සනාය උපසඞ්කමති, දස්සනෙන සා අත්තමනා හොති. තත්‍ර චෙ රාජා චක්කවත්තී භාසති, භාසිතෙනපි සා අත්තමනා හොති. අතිත්තාව, භික්ඛවෙ, සමණපරිසා හොති, අථ ඛො රාජා චක්කවත්තී තුණ්හී හොති. එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, චත්තාරොමෙ අච්ඡරියා අබ්භුතා ධම්මා ආනන්දෙ. සචෙ, භික්ඛවෙ, භික්ඛුපරිසා ආනන්දං දස්සනාය උපසඞ්කමති, දස්සනෙන සා අත්තමනා හොති. තත්‍ර චෙ ආනන්දො ධම්මං භාසති, භාසිතෙනපි සා අත්තමනා හොති. අතිත්තාව, භික්ඛවෙ, භික්ඛුපරිසා හොති. අථ ඛො ආනන්දො තුණ්හී හොති. සචෙ, භික්ඛවෙ භික්ඛුනීපරිසා…පෙ… උපාසකපරිසා…පෙ… උපාසිකාපරිසා ආනන්දං දස්සනාය උපසඞ්කමති, දස්සනෙන සා අත්තමනා [Pg.121] හොති. තත්‍ර චෙ ආනන්දො ධම්මං භාසති, භාසිතෙනපි සා අත්තමනා හොති. අතිත්තාව, භික්ඛවෙ, උපාසිකාපරිසා හොති. අථ ඛො ආනන්දො තුණ්හී හොති. ඉමෙ ඛො, භික්ඛවෙ, චත්තාරො අච්ඡරියා අබ්භුතා ධම්මා ආනන්දෙ’’ති.

भिक्षुओं, चक्रवर्ती राजा में ये चार आश्चर्यजनक और अद्भुत गुण होते हैं। वे चार कौन से हैं? भिक्षुओं, यदि क्षत्रिय-परिषद चक्रवर्ती राजा के दर्शन के लिए उनके पास आती है, तो दर्शन मात्र से वह प्रसन्न हो जाती है। वहाँ यदि चक्रवर्ती राजा भाषण देते हैं, तो उनके भाषण से भी वह प्रसन्न हो जाती है। भिक्षुओं, क्षत्रिय-परिषद अतृप्त ही रहती है जब चक्रवर्ती राजा मौन हो जाते हैं। भिक्षुओं, यदि ब्राह्मण-परिषद... गृहपति-परिषद... श्रमण-परिषद चक्रवर्ती राजा के दर्शन के लिए उनके पास आती है, तो दर्शन मात्र से वह प्रसन्न हो जाती है। वहाँ यदि चक्रवर्ती राजा भाषण देते हैं, तो उनके भाषण से भी वह प्रसन्न हो जाती है। भिक्षुओं, श्रमण-परिषद अतृप्त ही रहती है जब चक्रवर्ती राजा मौन हो जाते हैं। भिक्षुओं, इसी प्रकार आनन्द में ये चार आश्चर्यजनक और अद्भुत गुण हैं। भिक्षुओं, यदि भिक्षु-परिषद आनन्द के दर्शन के लिए उनके पास आती है, तो दर्शन मात्र से वह प्रसन्न हो जाती है। वहाँ यदि आनन्द धर्म-उपदेश देते हैं, तो उनके उपदेश से भी वह प्रसन्न हो जाती है। भिक्षुओं, भिक्षु-परिषद अतृप्त ही रहती है जब आनन्द मौन हो जाते हैं। भिक्षुओं, यदि भिक्षुणी-परिषद... उपासक-परिषद... उपासिका-परिषद आनन्द के दर्शन के लिए उनके पास आती है, तो दर्शन मात्र से वह प्रसन्न हो जाती है। वहाँ यदि आनन्द धर्म-उपदेश देते हैं, तो उनके उपदेश से भी वह प्रसन्न हो जाती है। भिक्षुओं, उपासिका-परिषद अतृप्त ही रहती है जब आनन्द मौन हो जाते हैं। भिक्षुओं, आनन्द में ये चार आश्चर्यजनक और अद्भुत गुण हैं।

මහාසුදස්සනසුත්තදෙසනා

महासुदस्सन सुत्त का उपदेश

210. එවං වුත්තෙ ආයස්මා ආනන්දො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘මා, භන්තෙ, භගවා ඉමස්මිං ඛුද්දකනගරකෙ උජ්ජඞ්ගලනගරකෙ සාඛානගරකෙ පරිනිබ්බායි. සන්ති, භන්තෙ, අඤ්ඤානි මහානගරානි, සෙය්‍යථිදං – චම්පා රාජගහං සාවත්ථී සාකෙතං කොසම්බී බාරාණසී; එත්ථ භගවා පරිනිබ්බායතු. එත්ථ බහූ ඛත්තියමහාසාලා, බ්‍රාහ්මණමහාසාලා ගහපතිමහාසාලා තථාගතෙ අභිප්පසන්නා. තෙ තථාගතස්ස සරීරපූජං කරිස්සන්තී’’ති ‘‘මාහෙවං, ආනන්ද, අවච; මාහෙවං, ආනන්ද, අවච – ‘ඛුද්දකනගරකං උජ්ජඞ්ගලනගරකං සාඛානගරක’න්ති.

२१०. ऐसा कहे जाने पर आयुष्मान आनन्द ने भगवान से यह कहा— "भन्ते! भगवान इस छोटे नगर, इस ऊबड़-खाबड़ नगर, इस शाखा-नगर में परिनिर्वाण प्राप्त न करें। भन्ते! अन्य बड़े नगर हैं, जैसे— चम्पा, राजगृह, सावत्थी, साकेत, कोसम्बी, वाराणसी; वहाँ भगवान परिनिर्वाण प्राप्त करें। वहाँ बहुत से धनी क्षत्रिय, धनी ब्राह्मण और धनी गृहपति हैं जो तथागत के प्रति अत्यंत श्रद्धालु हैं। वे तथागत के शरीर की पूजा करेंगे।" "आनन्द! ऐसा मत कहो; आनन्द! ऐसा मत कहो कि यह 'छोटा नगर, ऊबड़-खाबड़ नगर, शाखा-नगर' है।"

‘‘භූතපුබ්බං, ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො නාම අහොසි චක්කවත්තී ධම්මිකො ධම්මරාජා චාතුරන්තො විජිතාවී ජනප්පදත්ථාවරියප්පත්තො සත්තරතනසමන්නාගතො. රඤ්ඤො, ආනන්ද, මහාසුදස්සනස්ස අයං කුසිනාරා කුසාවතී නාම රාජධානී අහොසි, පුරත්ථිමෙන ච පච්ඡිමෙන ච ද්වාදසයොජනානි ආයාමෙන; උත්තරෙන ච දක්ඛිණෙන ච සත්තයොජනානි විත්ථාරෙන. කුසාවතී, ආනන්ද, රාජධානී ඉද්ධා චෙව අහොසි ඵීතා ච බහුජනා ච ආකිණ්ණමනුස්සා ච සුභික්ඛා ච. සෙය්‍යථාපි, ආනන්ද, දෙවානං ආළකමන්දා නාම රාජධානී ඉද්ධා චෙව හොති ඵීතා ච බහුජනා ච ආකිණ්ණයක්ඛා ච සුභික්ඛා ච; එවමෙව ඛො, ආනන්ද, කුසාවතී රාජධානී ඉද්ධා චෙව අහොසි ඵීතා ච බහුජනා ච ආකිණ්ණමනුස්සා ච සුභික්ඛා ච. කුසාවතී, ආනන්ද, රාජධානී දසහි සද්දෙහි අවිවිත්තා අහොසි දිවා චෙව රත්තිඤ්ච, සෙය්‍යථිදං – හත්ථිසද්දෙන අස්සසද්දෙන රථසද්දෙන භෙරිසද්දෙන මුදිඞ්ගසද්දෙන වීණාසද්දෙන ගීතසද්දෙන සඞ්ඛසද්දෙන සම්මසද්දෙන පාණිතාළසද්දෙන ‘අස්නාථ පිවථ ඛාදථා’ති දසමෙන සද්දෙන.

आनन्द! प्राचीन काल में महासुदस्सन नाम के एक राजा थे, जो चक्रवर्ती, धार्मिक, धर्मराज, चारों दिशाओं के विजेता, जनपद में स्थिरता प्राप्त और सात रत्नों से युक्त थे। आनन्द! राजा महासुदस्सन की यह कुसीनारा 'कुसावती' नाम की राजधानी थी, जो पूर्व और पश्चिम में बारह योजन लंबी और उत्तर और दक्षिण में सात योजन चौड़ी थी। आनन्द! कुसावती राजधानी समृद्ध, वैभवशाली, बहुत जनसंख्या वाली, मनुष्यों से भरी हुई और सुभिक्ष थी। आनन्द! जैसे देवताओं की अलकमन्दा नाम की राजधानी समृद्ध, वैभवशाली, बहुत जनसंख्या वाली, यक्षों से भरी हुई और सुभिक्ष होती है; वैसे ही आनन्द! कुसावती राजधानी समृद्ध, वैभवशाली, बहुत जनसंख्या वाली, मनुष्यों से भरी हुई और सुभिक्ष थी। आनन्द! कुसावती राजधानी दिन और रात दस प्रकार के शब्दों से गूँजती रहती थी, जैसे— हाथी का शब्द, घोड़े का शब्द, रथ का शब्द, दुन्दुभि का शब्द, मृदंग का शब्द, वीणा का शब्द, गीत का शब्द, शंख का शब्द, झाँझ का शब्द और दसवाँ शब्द— 'खाओ, पियो, भोजन करो'।

‘‘ගච්ඡ ත්වං, ආනන්ද, කුසිනාරං පවිසිත්වා කොසිනාරකානං මල්ලානං ආරොචෙහි – ‘අජ්ජ ඛො, වාසෙට්ඨා, රත්තියා පච්ඡිමෙ යාමෙ තථාගතස්ස පරිනිබ්බානං [Pg.122] භවිස්සති. අභික්කමථ වාසෙට්ඨා, අභික්කමථ වාසෙට්ඨා. මා පච්ඡා විප්පටිසාරිනො අහුවත්ථ – අම්හාකඤ්ච නො ගාමක්ඛෙත්තෙ තථාගතස්ස පරිනිබ්බානං අහොසි, න මයං ලභිම්හා පච්ඡිමෙ කාලෙ තථාගතං දස්සනායා’’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවතො පටිස්සුත්වා නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය අත්තදුතියො කුසිනාරං පාවිසි.

जाओ आनंद, कुसीनारा में प्रवेश कर कुसीनारा के मल्लों को सूचित करो— 'हे वासेट्ठों! आज रात्रि के अंतिम प्रहर में तथागत का परिनिर्वाण होगा। हे वासेट्ठों, आगे आओ! हे वासेट्ठों, आगे आओ! बाद में अनुताप मत करना कि— हमारे ही ग्राम-क्षेत्र में तथागत का परिनिर्वाण हुआ और हमें अंतिम समय में तथागत के दर्शन का अवसर नहीं मिला।' 'जी भन्ते,' कहकर आयुष्मान आनंद ने भगवान को उत्तर दिया और चीवर पहनकर, पात्र-चीवर लेकर, एक साथी के साथ कुसीनारा में प्रवेश किया।

මල්ලානං වන්දනා

मल्लों का वंदन

211. තෙන ඛො පන සමයෙන කොසිනාරකා මල්ලා සන්ධාගාරෙ සන්නිපතිතා හොන්ති කෙනචිදෙව කරණීයෙන. අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දො යෙන කොසිනාරකානං මල්ලානං සන්ධාගාරං තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා කොසිනාරකානං මල්ලානං ආරොචෙසි – ‘‘අජ්ජ ඛො, වාසෙට්ඨා, රත්තියා පච්ඡිමෙ යාමෙ තථාගතස්ස පරිනිබ්බානං භවිස්සති. අභික්කමථ වාසෙට්ඨා අභික්කමථ වාසෙට්ඨා. මා පච්ඡා විප්පටිසාරිනො අහුවත්ථ – ‘අම්හාකඤ්ච නො ගාමක්ඛෙත්තෙ තථාගතස්ස පරිනිබ්බානං අහොසි, න මයං ලභිම්හා පච්ඡිමෙ කාලෙ තථාගතං දස්සනායා’’’ති. ඉදමායස්මතො ආනන්දස්ස වචනං සුත්වා මල්ලා ච මල්ලපුත්තා ච මල්ලසුණිසා ච මල්ලපජාපතියො ච අඝාවිනො දුම්මනා චෙතොදුක්ඛසමප්පිතා අප්පෙකච්චෙ කෙසෙ පකිරිය කන්දන්ති, බාහා පග්ගය්හ කන්දන්ති, ඡින්නපාතං පපතන්ති, ආවට්ටන්ති විවට්ටන්ති – ‘අතිඛිප්පං භගවා පරිනිබ්බායිස්සති, අතිඛිප්පං සුගතො පරිනිබ්බායිස්සති, අතිඛිප්පං චක්ඛුං ලොකෙ අන්තරධායිස්සතී’ති. අථ ඛො මල්ලා ච මල්ලපුත්තා ච මල්ලසුණිසා ච මල්ලපජාපතියො ච අඝාවිනො දුම්මනා චෙතොදුක්ඛසමප්පිතා යෙන උපවත්තනං මල්ලානං සාලවනං යෙනායස්මා ආනන්දො තෙනුපසඞ්කමිංසු. අථ ඛො ආයස්මතො ආනන්දස්ස එතදහොසි – ‘‘සචෙ ඛො අහං කොසිනාරකෙ මල්ලෙ එකමෙකං භගවන්තං වන්දාපෙස්සාමි, අවන්දිතො භගවා කොසිනාරකෙහි මල්ලෙහි භවිස්සති, අථායං රත්ති විභායිස්සති. යංනූනාහං කොසිනාරකෙ මල්ලෙ කුලපරිවත්තසො කුලපරිවත්තසො ඨපෙත්වා භගවන්තං වන්දාපෙය්‍යං – ‘ඉත්ථන්නාමො, භන්තෙ, මල්ලො සපුත්තො සභරියො සපරිසො සාමච්චො භගවතො පාදෙ [Pg.123] සිරසා වන්දතී’ති. අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දො කොසිනාරකෙ මල්ලෙ කුලපරිවත්තසො කුලපරිවත්තසො ඨපෙත්වා භගවන්තං වන්දාපෙසි – ‘ඉත්ථන්නාමො, භන්තෙ, මල්ලො සපුත්තො සභරියො සපරිසො සාමච්චො භගවතො පාදෙ සිරසා වන්දතී’’’ති. අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දො එතෙන උපායෙන පඨමෙනෙව යාමෙන කොසිනාරකෙ මල්ලෙ භගවන්තං වන්දාපෙසි.

२११. उस समय कुसीनारा के मल्ल किसी कार्यवश संस्थागार में एकत्रित थे। तब आयुष्मान आनंद जहाँ कुसीनारा के मल्लों का संस्थागार था, वहाँ गए। वहाँ पहुँचकर उन्होंने कुसीनारा के मल्लों को सूचित किया— 'हे वासेट्ठों! आज रात्रि के अंतिम प्रहर में तथागत का परिनिर्वाण होगा। हे वासेट्ठों, आगे आओ! हे वासेट्ठों, आगे आओ! बाद में अनुताप मत करना कि— हमारे ही ग्राम-क्षेत्र में तथागत का परिनिर्वाण हुआ और हमें अंतिम समय में तथागत के दर्शन का अवसर नहीं मिला।' आयुष्मान आनंद के इन वचनों को सुनकर मल्ल, मल्लों के पुत्र, मल्लों की पुत्रवधुएँ और मल्लों की पत्नियाँ दुखी, उदास और मानसिक कष्ट से पीड़ित हो गए। कुछ अपने बाल बिखेरकर रोने लगे, कुछ बाहें पसारकर रोने लगे, कुछ कटे हुए वृक्ष की भाँति गिर पड़े, और इधर-उधर लोटने-पोटने लगे— 'अति शीघ्र भगवान परिनिर्वाण प्राप्त करेंगे, अति शीघ्र सुगत परिनिर्वाण प्राप्त करेंगे, अति शीघ्र लोक का चक्षु अंतर्धान हो जाएगा।' तब वे मल्ल, उनके पुत्र, पुत्रवधुएँ और पत्नियाँ दुखी और शोकाकुल होकर मल्लों के उपवत्तन शालवन में, जहाँ आयुष्मान आनंद थे, वहाँ पहुँचे। तब आयुष्मान आनंद को यह विचार आया— 'यदि मैं कुसीनारा के मल्लों को एक-एक करके भगवान का वंदन कराऊँगा, तो बहुत से मल्ल बिना वंदन किए ही रह जाएँगे और रात्रि बीत जाएगी। क्यों न मैं कुसीनारा के मल्लों को परिवार-वार खड़ा करके भगवान का वंदन कराऊँ— भन्ते! अमुक नाम का मल्ल अपने पुत्रों, पत्नी, परिजनों और मंत्रियों के साथ भगवान के चरणों में सिर झुकाकर वंदन करता है।' तब आयुष्मान आनंद ने कुसीनारा के मल्लों को परिवार-वार खड़ा करके भगवान का वंदन कराया— 'भन्ते! अमुक नाम का मल्ल अपने पुत्रों, पत्नी, परिजनों और मंत्रियों के साथ भगवान के चरणों में सिर झुकाकर वंदन करता है।' इस उपाय से आयुष्मान आनंद ने रात्रि के प्रथम प्रहर में ही कुसीनारा के मल्लों से भगवान का वंदन करा दिया।

සුභද්දපරිබ්බාජකවත්ථු

सुभद्र परिव्राजक की कथा

212. තෙන ඛො පන සමයෙන සුභද්දො නාම පරිබ්බාජකො කුසිනාරායං පටිවසති. අස්සොසි ඛො සුභද්දො පරිබ්බාජකො – ‘‘අජ්ජ කිර රත්තියා පච්ඡිමෙ යාමෙ සමණස්ස ගොතමස්ස පරිනිබ්බානං භවිස්සතී’’ති. අථ ඛො සුභද්දස්ස පරිබ්බාජකස්ස එතදහොසි – ‘‘සුතං ඛො පන මෙතං පරිබ්බාජකානං වුඩ්ඪානං මහල්ලකානං ආචරියපාචරියානං භාසමානානං – ‘කදාචි කරහචි තථාගතා ලොකෙ උප්පජ්ජන්ති අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා’ති. අජ්ජෙව රත්තියා පච්ඡිමෙ යාමෙ සමණස්ස ගොතමස්ස පරිනිබ්බානං භවිස්සති. අත්ථි ච මෙ අයං කඞ්ඛාධම්මො උප්පන්නො, එවං පසන්නො අහං සමණෙ ගොතමෙ, ‘පහොති මෙ සමණො ගොතමො තථා ධම්මං දෙසෙතුං, යථාහං ඉමං කඞ්ඛාධම්මං පජහෙය්‍ය’’’න්ති. අථ ඛො සුභද්දො පරිබ්බාජකො යෙන උපවත්තනං මල්ලානං සාලවනං, යෙනායස්මා ආනන්දො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා ආයස්මන්තං ආනන්දං එතදවොච – ‘‘සුතං මෙතං, භො ආනන්ද, පරිබ්බාජකානං වුඩ්ඪානං මහල්ලකානං ආචරියපාචරියානං භාසමානානං – ‘කදාචි කරහචි තථාගතා ලොකෙ උප්පජ්ජන්ති අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා’ති. අජ්ජෙව රත්තියා පච්ඡිමෙ යාමෙ සමණස්ස ගොතමස්ස පරිනිබ්බානං භවිස්සති. අත්ථි ච මෙ අයං කඞ්ඛාධම්මො උප්පන්නො – එවං පසන්නො අහං සමණෙ ගොතමෙ ‘පහොති මෙ සමණො ගොතමො තථා ධම්මං දෙසෙතුං, යථාහං ඉමං කඞ්ඛාධම්මං පජහෙය්‍ය’න්ති. සාධාහං, භො ආනන්ද, ලභෙය්‍යං සමණං ගොතමං දස්සනායා’’ති. එවං වුත්තෙ ආයස්මා ආනන්දො සුභද්දං පරිබ්බාජකං එතදවොච – ‘‘අලං, ආවුසො සුභද්ද, මා තථාගතං විහෙඨෙසි, කිලන්තො භගවා’’ති. දුතියම්පි ඛො සුභද්දො පරිබ්බාජකො…පෙ… තතියම්පි ඛො සුභද්දො පරිබ්බාජකො ආයස්මන්තං ආනන්දං එතදවොච – ‘‘සුතං මෙතං, භො ආනන්ද, පරිබ්බාජකානං වුඩ්ඪානං මහල්ලකානං ආචරියපාචරියානං භාසමානානං – ‘කදාචි කරහචි තථාගතා [Pg.124] ලොකෙ උප්පජ්ජන්ති අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා’ති. අජ්ජෙව රත්තියා පච්ඡිමෙ යාමෙ සමණස්ස ගොතමස්ස පරිනිබ්බානං භවිස්සති. අත්ථි ච මෙ අයං කඞ්ඛාධම්මො උප්පන්නො – එවං පසන්නො අහං සමණෙ ගොතමෙ, ‘පහොති මෙ සමණො ගොතමො තථා ධම්මං දෙසෙතුං, යථාහං ඉමං කඞ්ඛාධම්මං පජහෙය්‍ය’න්ති. සාධාහං, භො ආනන්ද, ලභෙය්‍යං සමණං ගොතමං දස්සනායා’’ති. තතියම්පි ඛො ආයස්මා ආනන්දො සුභද්දං පරිබ්බාජකං එතදවොච – ‘‘අලං, ආවුසො සුභද්ද, මා තථාගතං විහෙඨෙසි, කිලන්තො භගවා’’ති.

२१२. उस समय सुभद्र नाम का एक परिव्राजक कुशीनारा में रहता था। सुभद्र परिव्राजक ने सुना— "आज रात के अंतिम प्रहर में श्रमण गौतम का परिनिर्वाण होगा।" तब सुभद्र परिव्राजक के मन में यह विचार आया— "मैंने वृद्ध, वयोवृद्ध, आचार्यों और प्राचार्यों के परंपरा से कहते हुए सुना है कि— 'लोक में कभी-कभार ही अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध तथागत उत्पन्न होते हैं'। आज रात के अंतिम प्रहर में ही श्रमण गौतम का परिनिर्वाण होगा। और मेरे मन में यह संशय उत्पन्न हुआ है, और मुझे श्रमण गौतम पर ऐसी श्रद्धा है कि 'श्रमण गौतम मुझे इस प्रकार धर्म का उपदेश देने में समर्थ हैं, जिससे मैं इस संशय को त्याग सकूँ'।" तब सुभद्र परिव्राजक जहाँ मल्लों का उपवर्तन शालवन था, जहाँ आयुष्मान् आनंद थे, वहाँ पहुँचा; पहुँचकर आयुष्मान् आनंद से यह बोला— "हे आनंद! मैंने वृद्ध, वयोवृद्ध, आचार्यों और प्राचार्यों के परंपरा से कहते हुए सुना है कि— 'लोक में कभी-कभार ही अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध तथागत उत्पन्न होते हैं'। आज रात के अंतिम प्रहर में ही श्रमण गौतम का परिनिर्वाण होगा। और मेरे मन में यह संशय उत्पन्न हुआ है, और मुझे श्रमण गौतम पर ऐसी श्रद्धा है कि 'श्रमण गौतम मुझे इस प्रकार धर्म का उपदेश देने में समर्थ हैं, जिससे मैं इस संशय को त्याग सकूँ'। हे आनंद! यदि मुझे श्रमण गौतम के दर्शन मिल सकें तो अच्छा होगा।" ऐसा कहने पर आयुष्मान् आनंद ने सुभद्र परिव्राजक से यह कहा— "बस करो, आयुष्मान् सुभद्र! तथागत को कष्ट न दो, भगवान् थके हुए हैं।" दूसरी बार भी... तीसरी बार भी सुभद्र परिव्राजक ने आयुष्मान् आनंद से यही कहा... तीसरी बार भी आयुष्मान् आनंद ने सुभद्र परिव्राजक से यही कहा— "बस करो, आयुष्मान् सुभद्र! तथागत को कष्ट न दो, भगवान् थके हुए हैं।"

213. අස්සොසි ඛො භගවා ආයස්මතො ආනන්දස්ස සුභද්දෙන පරිබ්බාජකෙන සද්ධිං ඉමං කථාසල්ලාපං. අථ ඛො භගවා ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘අලං, ආනන්ද, මා සුභද්දං වාරෙසි, ලභතං, ආනන්ද, සුභද්දො තථාගතං දස්සනාය. යං කිඤ්චි මං සුභද්දො පුච්ඡිස්සති, සබ්බං තං අඤ්ඤාපෙක්ඛොව පුච්ඡිස්සති, නො විහෙසාපෙක්ඛො. යං චස්සාහං පුට්ඨො බ්‍යාකරිස්සාමි, තං ඛිප්පමෙව ආජානිස්සතී’’ති. අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දො සුභද්දං පරිබ්බාජකං එතදවොච – ‘‘ගච්ඡාවුසො සුභද්ද, කරොති තෙ භගවා ඔකාස’’න්ති. අථ ඛො සුභද්දො පරිබ්බාජකො යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවතා සද්ධිං සම්මොදි, සම්මොදනීයං කථං සාරණීයං වීතිසාරෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නො ඛො සුභද්දො පරිබ්බාජකො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘යෙමෙ, භො ගොතම, සමණබ්‍රාහ්මණා සඞ්ඝිනො ගණිනො ගණාචරියා ඤාතා යසස්සිනො තිත්ථකරා සාධුසම්මතා බහුජනස්ස, සෙය්‍යථිදං – පූරණො කස්සපො, මක්ඛලි ගොසාලො, අජිතො කෙසකම්බලො, පකුධො කච්චායනො, සඤ්චයො බෙලට්ඨපුත්තො, නිගණ්ඨො නාටපුත්තො, සබ්බෙතෙ සකාය පටිඤ්ඤාය අබ්භඤ්ඤිංසු, සබ්බෙව න අබ්භඤ්ඤිංසු, උදාහු එකච්චෙ අබ්භඤ්ඤිංසු, එකච්චෙ න අබ්භඤ්ඤිංසූ’’ති? ‘‘අලං, සුභද්ද, තිට්ඨතෙතං – ‘සබ්බෙතෙ සකාය පටිඤ්ඤාය අබ්භඤ්ඤිංසු, සබ්බෙව න අබ්භඤ්ඤිංසු, උදාහු එකච්චෙ අබ්භඤ්ඤිංසු, එකච්චෙ න අබ්භඤ්ඤිංසූ’ති. ධම්මං තෙ, සුභද්ද, දෙසෙස්සාමි; තං සුණාහි සාධුකං මනසිකරොහි, භාසිස්සාමී’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො සුභද්දො පරිබ්බාජකො භගවතො පච්චස්සොසි. භගවා එතදවොච –

२१३. भगवान् ने आयुष्मान् आनंद और सुभद्र परिव्राजक के बीच हो रहे इस वार्तालाप को सुन लिया। तब भगवान् ने आयुष्मान् आनंद को संबोधित किया— "बस करो आनंद, सुभद्र को मत रोको। आनंद! सुभद्र को तथागत के दर्शन करने दो। सुभद्र मुझसे जो कुछ भी पूछेगा, वह सब जानने की इच्छा से ही पूछेगा, न कि परेशान करने की इच्छा से। और मेरे द्वारा पूछे गए प्रश्न का जो उत्तर दिया जाएगा, उसे वह शीघ्र ही समझ लेगा।" तब आयुष्मान् आनंद ने सुभद्र परिव्राजक से यह कहा— "जाओ आयुष्मान् सुभद्र, भगवान् ने तुम्हें अनुमति दे दी है।" तब सुभद्र परिव्राजक जहाँ भगवान् थे, वहाँ पहुँचा; पहुँचकर भगवान् के साथ कुशल-मंगल पूछा और आनंददायक स्मरणीय बातें करके एक ओर बैठ गया। एक ओर बैठे हुए सुभद्र परिव्राजक ने भगवान् से यह कहा— "हे गौतम! ये जो श्रमण-ब्राह्मण हैं, जो संघ के स्वामी हैं, गण के स्वामी हैं, गणाचार्य हैं, प्रसिद्ध हैं, यशस्वी हैं, तीर्थंकर हैं और बहुत से लोगों द्वारा साधु माने जाते हैं; जैसे कि— पूरण कस्सप, मक्खलि गोसाल, अजित केसकम्बल, पकुध कच्चायन, संजय बेलट्ठिपुत्त और निगण्ठ नातपुत्त; क्या उन सभी ने अपनी प्रतिज्ञा के अनुसार सत्य को जान लिया है, या उन सभी ने नहीं जाना है, अथवा उनमें से कुछ ने जाना है और कुछ ने नहीं जाना है?" "बस करो सुभद्र, इसे रहने दो— 'क्या उन सभी ने अपनी प्रतिज्ञा के अनुसार जान लिया है... या कुछ ने नहीं जाना है'। सुभद्र! मैं तुम्हें धर्म का उपदेश दूँगा; उसे सुनो, अच्छी तरह मन में धारण करो, मैं कहूँगा।" "जी हाँ, भन्ते!" कहकर सुभद्र परिव्राजक ने भगवान् को उत्तर दिया। भगवान् ने यह कहा—

214. ‘‘යස්මිං ඛො, සුභද්ද, ධම්මවිනයෙ අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො න උපලබ්භති, සමණොපි තත්ථ න උපලබ්භති. දුතියොපි තත්ථ සමණො [Pg.125] න උපලබ්භති. තතියොපි තත්ථ සමණො න උපලබ්භති. චතුත්ථොපි තත්ථ සමණො න උපලබ්භති. යස්මිඤ්ච ඛො, සුභද්ද, ධම්මවිනයෙ අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො උපලබ්භති, සමණොපි තත්ථ උපලබ්භති, දුතියොපි තත්ථ සමණො උපලබ්භති, තතියොපි තත්ථ සමණො උපලබ්භති, චතුත්ථොපි තත්ථ සමණො උපලබ්භති. ඉමස්මිං ඛො, සුභද්ද, ධම්මවිනයෙ අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො උපලබ්භති, ඉධෙව, සුභද්ද, සමණො, ඉධ දුතියො සමණො, ඉධ තතියො සමණො, ඉධ චතුත්ථො සමණො, සුඤ්ඤා පරප්පවාදා සමණෙභි අඤ්ඤෙහි. ඉමෙ ච, සුභද්ද, භික්ඛූ සම්මා විහරෙය්‍යුං, අසුඤ්ඤො ලොකො අරහන්තෙහි අස්සාති.

२१४. हे सुभद्र! जिस धर्म-विनय में आर्य अष्टांगिक मार्ग नहीं पाया जाता, वहाँ (प्रथम) श्रमण (सोतापन्न) भी नहीं पाया जाता। वहाँ द्वितीय श्रमण (सकदगामी) भी नहीं पाया जाता। वहाँ तृतीय श्रमण (अनागामी) भी नहीं पाया जाता। वहाँ चतुर्थ श्रमण (अरहंत) भी नहीं पाया जाता। और हे सुभद्र! जिस धर्म-विनय में आर्य अष्टांगिक मार्ग पाया जाता है, वहाँ श्रमण भी पाया जाता है, द्वितीय श्रमण भी पाया जाता है, तृतीय श्रमण भी पाया जाता है, और चतुर्थ श्रमण भी पाया जाता है। हे सुभद्र! इसी धर्म-विनय में आर्य अष्टांगिक मार्ग पाया जाता है; सुभद्र! यहीं प्रथम श्रमण है, यहीं द्वितीय श्रमण है, यहीं तृतीय श्रमण है, और यहीं चतुर्थ श्रमण है। अन्य मत श्रमणों से शून्य हैं। और हे सुभद्र! यदि ये भिक्षु सम्यक् विहार करें (सही ढंग से रहें), तो यह लोक अरहंतों से शून्य नहीं होगा।

‘‘එකූනතිංසො වයසා සුභද්ද,යං පබ්බජිං කිංකුසලානුඑසී;

වස්සානි පඤ්ඤාස සමාධිකානි,යතො අහං පබ්බජිතො සුභද්ද.

हे सुभद्र! उनतीस वर्ष की आयु में मैं 'क्या कुशल (कल्याण) है' इसकी खोज में प्रव्रजित हुआ था। सुभद्र! मेरे प्रव्रजित होने के बाद से अब पचास वर्ष से अधिक समय बीत चुका है।

ඤායස්ස ධම්මස්ස පදෙසවත්තී,ඉතො බහිද්ධා සමණොපි නත්ථි.

न्याय-धर्म (आर्य मार्ग) के एक अंश (विपश्यना) में विचरण करते हुए, इसके बाहर कोई (सच्चा) श्रमण नहीं है।

‘‘දුතියොපි සමණො නත්ථි. තතියොපි සමණො නත්ථි. චතුත්ථොපි සමණො නත්ථි. සුඤ්ඤා පරප්පවාදා සමණෙභි අඤ්ඤෙහි. ඉමෙ ච, සුභද්ද, භික්ඛූ සම්මා විහරෙය්‍යුං, අසුඤ්ඤො ලොකො අරහන්තෙහි අස්සා’’ති.

वहाँ द्वितीय श्रमण भी नहीं है, तृतीय श्रमण भी नहीं है, और चतुर्थ श्रमण भी नहीं है। अन्य मत श्रमणों से शून्य हैं। हे सुभद्र! यदि ये भिक्षु सम्यक् विहार करें, तो यह लोक अरहंतों से शून्य नहीं होगा।

215. එවං වුත්තෙ සුභද්දො පරිබ්බාජකො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘අභික්කන්තං, භන්තෙ, අභික්කන්තං, භන්තෙ. සෙය්‍යථාපි, භන්තෙ, නික්කුජ්ජිතං වා උක්කුජ්ජෙය්‍ය, පටිච්ඡන්නං වා විවරෙය්‍ය, මූළ්හස්ස වා මග්ගං ආචික්ඛෙය්‍ය, අන්ධකාරෙ වා තෙලපජ්ජොතං ධාරෙය්‍ය, ‘චක්ඛුමන්තො රූපානි දක්ඛන්තී’ති, එවමෙවං භගවතා අනෙකපරියායෙන ධම්මො පකාසිතො. එසාහං, භන්තෙ, භගවන්තං සරණං ගච්ඡාමි ධම්මඤ්ච භික්ඛුසඞ්ඝඤ්ච. ලභෙය්‍යාහං, භන්තෙ, භගවතො සන්තිකෙ පබ්බජ්ජං, ලභෙය්‍යං උපසම්පද’’න්ති. ‘‘යො ඛො, සුභද්ද, අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බො ඉමස්මිං ධම්මවිනයෙ ආකඞ්ඛති පබ්බජ්ජං, ආකඞ්ඛති උපසම්පදං, සො චත්තාරො [Pg.126] මාසෙ පරිවසති. චතුන්නං මාසානං අච්චයෙන ආරද්ධචිත්තා භික්ඛූ පබ්බාජෙන්ති උපසම්පාදෙන්ති භික්ඛුභාවාය. අපි ච මෙත්ථ පුග්ගලවෙමත්තතා විදිතා’’ති. ‘‘සචෙ, භන්තෙ, අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බා ඉමස්මිං ධම්මවිනයෙ ආකඞ්ඛන්තා පබ්බජ්ජං ආකඞ්ඛන්තා උපසම්පදං චත්තාරො මාසෙ පරිවසන්ති, චතුන්නං මාසානං අච්චයෙන ආරද්ධචිත්තා භික්ඛූ පබ්බාජෙන්ති උපසම්පාදෙන්ති භික්ඛුභාවාය. අහං චත්තාරි වස්සානි පරිවසිස්සාමි, චතුන්නං වස්සානං අච්චයෙන ආරද්ධචිත්තා භික්ඛූ පබ්බාජෙන්තු උපසම්පාදෙන්තු භික්ඛුභාවායා’’ති.

२१५. ऐसा कहे जाने पर सुभद्र परिव्राजक ने भगवान से यह कहा— 'अद्भुत है, भन्ते! अद्भुत है, भन्ते! भन्ते! जैसे कोई औंधे हुए को सीधा कर दे, ढके हुए को खोल दे, मार्ग भूले हुए को रास्ता दिखा दे, या अंधकार में तेल का दीपक जला दे कि 'आँख वाले रूप देख सकें', वैसे ही भगवान ने अनेक प्रकार से धर्म प्रकाशित किया है। भन्ते! मैं भगवान की शरण जाता हूँ, धर्म की और भिक्षु-संघ की भी। भन्ते! मैं भगवान के पास प्रव्रज्या और उपसंपदा प्राप्त करना चाहता हूँ।' (भगवान ने कहा—) 'सुभद्र! जो पहले अन्य मत का रहा हो और इस धर्म-विनय में प्रव्रज्या और उपसंपदा चाहता हो, वह चार महीने तक परिवास (प्रतीक्षा) करता है। चार महीने बीतने पर संतुष्ट चित्त वाले भिक्षु उसे भिक्षु-भाव के लिए प्रव्रजित और उपसंपन्न करते हैं। फिर भी, यहाँ मैंने व्यक्तियों के बीच का अंतर (पात्रता) जान लिया है।' (सुभद्र ने कहा—) 'भन्ते! यदि अन्य मत के रहे लोग इस धर्म-विनय में प्रव्रज्या और उपसंपदा की इच्छा रखते हुए चार महीने परिवास करते हैं, तो मैं चार वर्ष तक परिवास करूँगा; चार वर्ष बीतने पर संतुष्ट चित्त वाले भिक्षु मुझे भिक्षु-भाव के लिए प्रव्रजित और उपसंपन्न करें।'

අථ ඛො භගවා ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘තෙනහානන්ද, සුභද්දං පබ්බාජෙහී’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවතො පච්චස්සොසි. අථ ඛො සුභද්දො පරිබ්බාජකො ආයස්මන්තං ආනන්දං එතදවොච – ‘‘ලාභා වො, ආවුසො ආනන්ද; සුලද්ධං වො, ආවුසො ආනන්ද, යෙ එත්ථ සත්ථු සම්මුඛා අන්තෙවාසිකාභිසෙකෙන අභිසිත්තා’’ති. අලත්ථ ඛො සුභද්දො පරිබ්බාජකො භගවතො සන්තිකෙ පබ්බජ්ජං, අලත්ථ උපසම්පදං. අචිරූපසම්පන්නො ඛො පනායස්මා සුභද්දො එකො වූපකට්ඨො අප්පමත්තො ආතාපී පහිතත්තො විහරන්තො නචිරස්සෙව – ‘යස්සත්ථාය කුලපුත්තා සම්මදෙව අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජන්ති’ තදනුත්තරං බ්‍රහ්මචරියපරියොසානං දිට්ඨෙව ධම්මෙ සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහාසි. ‘ඛීණා ජාති, වුසිතං බ්‍රහ්මචරියං, කතං කරණීයං, නාපරං ඉත්ථත්තායා’ති අබ්භඤ්ඤාසි. අඤ්ඤතරො ඛො පනායස්මා සුභද්දො අරහතං අහොසි. සො භගවතො පච්ඡිමො සක්ඛිසාවකො අහොසීති.

तब भगवान ने आयुष्मान आनंद को संबोधित किया— 'तो आनंद! सुभद्र को प्रव्रजित करो।' आयुष्मान आनंद ने भगवान को उत्तर दिया— 'जी भन्ते!' तब सुभद्र परिव्राजक ने आयुष्मान आनंद से यह कहा— 'आयुष्मान आनंद! आप लाभान्वित हैं; आयुष्मान आनंद! आप बड़े भाग्यशाली हैं, जो यहाँ शास्ता के सम्मुख अन्तेवासी (शिष्य) के रूप में अभिषिक्त हुए हैं।' सुभद्र परिव्राजक ने भगवान के पास प्रव्रज्या और उपसंपदा प्राप्त की। उपसंपदा प्राप्त करने के कुछ ही समय बाद, आयुष्मान सुभद्र अकेले, एकांत में, प्रमाद-रहित, उद्योगी और दृढ़-निश्चयी होकर विहार करने लगे। जिस लक्ष्य के लिए कुलपुत्र सम्यक् प्रकार से घर से बेघर होकर प्रव्रजित होते हैं, उस अनुपम ब्रह्मचर्य की पूर्णता (अरहंत पद) को उन्होंने इसी जन्म में स्वयं उच्च ज्ञान से जानकर, साक्षात्कार कर और प्राप्त कर विहार किया। उन्होंने जान लिया— 'जन्म क्षीण हो गया, ब्रह्मचर्य का पालन कर लिया गया, जो करना था वह कर लिया गया, अब इस जीवन के लिए कुछ शेष नहीं है।' आयुष्मान सुभद्र अरहंतों में से एक हुए। वे भगवान के अंतिम साक्षात् शिष्य थे।

පඤ්චමො භාණවාරො.

पाँचवाँ भाणवार (समाप्त)।

තථාගතපච්ඡිමවාචා

तथागत के अंतिम वचन

216. අථ ඛො භගවා ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘සියා ඛො පනානන්ද, තුම්හාකං එවමස්ස – ‘අතීතසත්ථුකං පාවචනං, නත්ථි නො සත්ථා’ති. න ඛො පනෙතං, ආනන්ද, එවං දට්ඨබ්බං. යො වො, ආනන්ද, මයා ධම්මො ච විනයො [Pg.127] ච දෙසිතො පඤ්ඤත්තො, සො වො මමච්චයෙන සත්ථා. යථා ඛො පනානන්ද, එතරහි භික්ඛූ අඤ්ඤමඤ්ඤං ආවුසොවාදෙන සමුදාචරන්ති, න ඛො මමච්චයෙන එවං සමුදාචරිතබ්බං. ථෙරතරෙන, ආනන්ද, භික්ඛුනා නවකතරො භික්ඛු නාමෙන වා ගොත්තෙන වා ආවුසොවාදෙන වා සමුදාචරිතබ්බො. නවකතරෙන භික්ඛුනා ථෙරතරො භික්ඛු ‘භන්තෙ’ති වා ‘ආයස්මා’ති වා සමුදාචරිතබ්බො. ආකඞ්ඛමානො, ආනන්ද, සඞ්ඝො මමච්චයෙන ඛුද්දානුඛුද්දකානි සික්ඛාපදානි සමූහනතු. ඡන්නස්ස, ආනන්ද, භික්ඛුනො මමච්චයෙන බ්‍රහ්මදණ්ඩො දාතබ්බො’’ති. ‘‘කතමො පන, භන්තෙ, බ්‍රහ්මදණ්ඩො’’ති? ‘‘ඡන්නො, ආනන්ද, භික්ඛු යං ඉච්ඡෙය්‍ය, තං වදෙය්‍ය. සො භික්ඛූහි නෙව වත්තබ්බො, න ඔවදිතබ්බො, න අනුසාසිතබ්බො’’ති.

२१६. तब भगवान ने आयुष्मान आनंद को संबोधित किया— 'आनंद! संभव है कि तुम लोगों को ऐसा लगे— ‘शास्ता का वचन (उपदेश) अतीत की बात हो गई, अब हमारा कोई शास्ता नहीं है।’ आनंद! इसे इस प्रकार नहीं देखना चाहिए। आनंद! मेरे द्वारा जो धर्म और विनय देशित और प्रज्ञप्त किए गए हैं, मेरे बाद वे ही तुम्हारे शास्ता होंगे। आनंद! जैसे अभी भिक्षु एक-दूसरे को 'आवुस' (मित्र) कहकर संबोधित करते हैं, मेरे बाद वैसा नहीं करना चाहिए। आनंद! स्थविर (वरिष्ठ) भिक्षु द्वारा नवदीक्षित भिक्षु को नाम से, गोत्र से या 'आवुस' कहकर संबोधित किया जाना चाहिए। नवदीक्षित भिक्षु द्वारा स्थविर भिक्षु को 'भन्ते' या 'आयुष्मान' कहकर संबोधित किया जाना चाहिए। आनंद! यदि संघ चाहे, तो मेरे बाद क्षुद्र और अनुक्षुद्र (छोटे-मोटे) शिक्षापदों को हटा सकता है। आनंद! मेरे बाद छन्न भिक्षु को 'ब्रह्मदंड' दिया जाना चाहिए।' 'भन्ते! ब्रह्मदंड क्या है?' 'आनंद! छन्न भिक्षु जो चाहे वह कहे, भिक्षुओं को न तो उससे बोलना चाहिए, न उसे उपदेश देना चाहिए और न ही उसे शिक्षा देनी चाहिए (अर्थात उसकी उपेक्षा करनी चाहिए)।'

217. අථ ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘සියා ඛො පන, භික්ඛවෙ, එකභික්ඛුස්සාපි කඞ්ඛා වා විමති වා බුද්ධෙ වා ධම්මෙ වා සඞ්ඝෙ වා මග්ගෙ වා පටිපදාය වා, පුච්ඡථ, භික්ඛවෙ, මා පච්ඡා විප්පටිසාරිනො අහුවත්ථ – ‘සම්මුඛීභූතො නො සත්ථා අහොසි, න මයං සක්ඛිම්හා භගවන්තං සම්මුඛා පටිපුච්ඡිතු’’’ න්ති. එවං වුත්තෙ තෙ භික්ඛූ තුණ්හී අහෙසුං. දුතියම්පි ඛො භගවා…පෙ… තතියම්පි ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘සියා ඛො පන, භික්ඛවෙ, එකභික්ඛුස්සාපි කඞ්ඛා වා විමති වා බුද්ධෙ වා ධම්මෙ වා සඞ්ඝෙ වා මග්ගෙ වා පටිපදාය වා, පුච්ඡථ, භික්ඛවෙ, මා පච්ඡා විප්පටිසාරිනො අහුවත්ථ – ‘සම්මුඛීභූතො නො සත්ථා අහොසි, න මයං සක්ඛිම්හා භගවන්තං සම්මුඛා පටිපුච්ඡිතු’’’ න්ති. තතියම්පි ඛො තෙ භික්ඛූ තුණ්හී අහෙසුං. අථ ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘සියා ඛො පන, භික්ඛවෙ, සත්ථුගාරවෙනපි න පුච්ඡෙය්‍යාථ. සහායකොපි, භික්ඛවෙ, සහායකස්ස ආරොචෙතූ’’ති. එවං වුත්තෙ තෙ භික්ඛූ තුණ්හී අහෙසුං. අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘අච්ඡරියං, භන්තෙ, අබ්භුතං, භන්තෙ, එවං පසන්නො අහං, භන්තෙ, ඉමස්මිං භික්ඛුසඞ්ඝෙ, ‘නත්ථි එකභික්ඛුස්සාපි කඞ්ඛා වා විමති වා බුද්ධෙ වා ධම්මෙ වා සඞ්ඝෙ වා මග්ගෙ වා පටිපදාය වා’’’ති. ‘‘පසාදා ඛො ත්වං, ආනන්ද, වදෙසි, ඤාණමෙව හෙත්ථ, ආනන්ද, තථාගතස්ස. නත්ථි ඉමස්මිං භික්ඛුසඞ්ඝෙ එකභික්ඛුස්සාපි කඞ්ඛා වා විමති වා බුද්ධෙ වා ධම්මෙ වා සඞ්ඝෙ වා මග්ගෙ වා පටිපදාය වා. ඉමෙසඤ්හි, ආනන්ද, පඤ්චන්නං භික්ඛුසතානං යො පච්ඡිමකො භික්ඛු, සො සොතාපන්නො අවිනිපාතධම්මො නියතො සම්බොධිපරායණො’’ති.

२१७. तब भगवान ने भिक्षुओं को संबोधित किया— "हे भिक्षुओं! यदि किसी एक भिक्षु को भी बुद्ध, धर्म, संघ, मार्ग या प्रतिपदा के विषय में कोई शंका या संशय हो, तो भिक्षुओं, पूछ लो। बाद में यह सोचकर अनुताप मत करना कि— 'शास्ता हमारे सम्मुख उपस्थित थे, पर हम भगवान से सम्मुख होकर पूछ न सके'।'' ऐसा कहने पर वे भिक्षु मौन रहे। दूसरी बार भी भगवान ने... तीसरी बार भी भगवान ने भिक्षुओं को संबोधित किया— "हे भिक्षुओं! यदि किसी एक भिक्षु को भी बुद्ध, धर्म, संघ, मार्ग या प्रतिपदा के विषय में कोई शंका या संशय हो, तो भिक्षुओं, पूछ लो। बाद में यह सोचकर अनुताप मत करना कि— 'शास्ता हमारे सम्मुख उपस्थित थे, पर हम भगवान से सम्मुख होकर पूछ न सके'।'' तीसरी बार भी वे भिक्षु मौन रहे। तब भगवान ने भिक्षुओं को संबोधित किया— "हे भिक्षुओं! यदि शास्ता के प्रति गौरव के कारण तुम न पूछ रहे हो, तो भिक्षुओं, एक मित्र ही दूसरे मित्र को (अपनी शंका) बता दे।'' ऐसा कहने पर भी वे भिक्षु मौन रहे। तब आयुष्मान आनंद ने भगवान से यह कहा— "आश्चर्य है, भन्ते! अद्भुत है, भन्ते! भन्ते, मुझे इस भिक्षु-संघ पर ऐसा विश्वास है कि 'एक भी भिक्षु को बुद्ध, धर्म, संघ, मार्ग या प्रतिपदा के विषय में कोई शंका या संशय नहीं है'।'' (भगवान ने कहा—) "आनंद! तुम तो श्रद्धा के कारण ऐसा कह रहे हो, पर यहाँ तथागत को तो ज्ञान ही है। आनंद! इस भिक्षु-संघ में एक भी भिक्षु को बुद्ध, धर्म, संघ, मार्ग या प्रतिपदा के विषय में कोई शंका या संशय नहीं है। आनंद! इन पाँच सौ भिक्षुओं में जो सबसे पिछला भिक्षु है, वह भी स्रोतआपन्न है, अपाय में न गिरने वाला, नियत और संबोधि-परायण है।''

218. අථ [Pg.128] ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘හන්ද දානි, භික්ඛවෙ, ආමන්තයාමි වො, වයධම්මා සඞ්ඛාරා අප්පමාදෙන සම්පාදෙථා’’ති. අයං තථාගතස්ස පච්ඡිමා වාචා.

२१८. तब भगवान ने भिक्षुओं को संबोधित किया— "हे भिक्षुओं! अब मैं तुम्हें संबोधित करता हूँ— सभी संस्कार व्ययधर्मी हैं, अप्रमाद के साथ (अपने लक्ष्य को) सिद्ध करो।'' यह तथागत के अंतिम वचन थे।

පරිනිබ්බුතකථා

परिनिर्वाण कथा

219. අථ ඛො භගවා පඨමං ඣානං සමාපජ්ජි, පඨමජ්ඣානා වුට්ඨහිත්වා දුතියං ඣානං සමාපජ්ජි, දුතියජ්ඣානා වුට්ඨහිත්වා තතියං ඣානං සමාපජ්ජි, තතියජ්ඣානා වුට්ඨහිත්වා චතුත්ථං ඣානං සමාපජ්ජි. චතුත්ථජ්ඣානා වුට්ඨහිත්වා ආකාසානඤ්චායතනං සමාපජ්ජි, ආකාසානඤ්චායතනසමාපත්තියා වුට්ඨහිත්වා විඤ්ඤාණඤ්චායතනං සමාපජ්ජි, විඤ්ඤාණඤ්චායතනසමාපත්තියා වුට්ඨහිත්වා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සමාපජ්ජි, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්තියා වුට්ඨහිත්වා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං සමාපජ්ජි, නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තියා වුට්ඨහිත්වා සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධං සමාපජ්ජි.

२१९. तब भगवान ने प्रथम ध्यान में प्रवेश किया। प्रथम ध्यान से उठकर द्वितीय ध्यान में प्रवेश किया। द्वितीय ध्यान से उठकर तृतीय ध्यान में प्रवेश किया। तृतीय ध्यान से उठकर चतुर्थ ध्यान में प्रवेश किया। चतुर्थ ध्यान से उठकर आकाशानन्त्यायतन में प्रवेश किया। आकाशानन्त्यायतन समापत्ति से उठकर विज्ञानानन्त्यायतन में प्रवेश किया। विज्ञानानन्त्यायतन समापत्ति से उठकर आकिंचन्यायतन में प्रवेश किया। आकिंचन्यायतन समापत्ति से उठकर नैवसंज्ञानासंज्ञायतन में प्रवेश किया। नैवसंज्ञानासंज्ञायतन समापत्ति से उठकर संज्ञावेदयित-निरोध में प्रवेश किया।

අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දො ආයස්මන්තං අනුරුද්ධං එතදවොච – ‘‘පරිනිබ්බුතො, භන්තෙ අනුරුද්ධ, භගවා’’ති. ‘‘නාවුසො ආනන්ද, භගවා පරිනිබ්බුතො, සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධං සමාපන්නො’’ති.

तब आयुष्मान आनंद ने आयुष्मान अनुरुद्ध से यह कहा— "भन्ते अनुरुद्ध! क्या भगवान परिनिर्वृत्त हो गए?" "नहीं आयुष्मान आनंद, भगवान परिनिर्वृत्त नहीं हुए हैं, वे संज्ञावेदयित-निरोध समापत्ति में प्रविष्ट हैं।''

අථ ඛො භගවා සඤ්ඤාවෙදයිතනිරොධසමාපත්තියා වුට්ඨහිත්වා නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං සමාපජ්ජි, නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනසමාපත්තියා වුට්ඨහිත්වා ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සමාපජ්ජි, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසමාපත්තියා වුට්ඨහිත්වා විඤ්ඤාණඤ්චායතනං සමාපජ්ජි, විඤ්ඤාණඤ්චායතනසමාපත්තියා වුට්ඨහිත්වා ආකාසානඤ්චායතනං සමාපජ්ජි, ආකාසානඤ්චායතනසමාපත්තියා වුට්ඨහිත්වා චතුත්ථං ඣානං සමාපජ්ජි, චතුත්ථජ්ඣානා වුට්ඨහිත්වා තතියං ඣානං සමාපජ්ජි, තතියජ්ඣානා වුට්ඨහිත්වා දුතියං ඣානං සමාපජ්ජි, දුතියජ්ඣානා වුට්ඨහිත්වා පඨමං ඣානං සමාපජ්ජි, පඨමජ්ඣානා වුට්ඨහිත්වා දුතියං ඣානං සමාපජ්ජි, දුතියජ්ඣානා වුට්ඨහිත්වා තතියං ඣානං සමාපජ්ජි, තතියජ්ඣානා වුට්ඨහිත්වා චතුත්ථං ඣානං සමාපජ්ජි, චතුත්ථජ්ඣානා වුට්ඨහිත්වා සමනන්තරා භගවා පරිනිබ්බායි.

तब भगवान संज्ञावेदयित-निरोध समापत्ति से उठकर नैवसंज्ञानासंज्ञायतन में प्रवेश किया। नैवसंज्ञानासंज्ञायतन समापत्ति से उठकर आकिंचन्यायतन में प्रवेश किया। आकिंचन्यायतन समापत्ति से उठकर विज्ञानानन्त्यायतन में प्रवेश किया। विज्ञानानन्त्यायतन समापत्ति से उठकर आकाशानन्त्यायतन में प्रवेश किया। आकाशानन्त्यायतन समापत्ति से उठकर चतुर्थ ध्यान में प्रवेश किया। चतुर्थ ध्यान से उठकर तृतीय ध्यान में प्रवेश किया। तृतीय ध्यान से उठकर द्वितीय ध्यान में प्रवेश किया। द्वितीय ध्यान से उठकर प्रथम ध्यान में प्रवेश किया। प्रथम ध्यान से उठकर द्वितीय ध्यान में प्रवेश किया। द्वितीय ध्यान से उठकर तृतीय ध्यान में प्रवेश किया। तृतीय ध्यान से उठकर चतुर्थ ध्यान में प्रवेश किया। चतुर्थ ध्यान से उठने के अनन्तर ही भगवान परिनिर्वृत्त हो गए।

220. පරිනිබ්බුතෙ භගවති සහ පරිනිබ්බානා මහාභූමිචාලො අහොසි භිංසනකො සලොමහංසො. දෙවදුන්දුභියො ච ඵලිංසු. පරිනිබ්බුතෙ භගවති සහ පරිනිබ්බානා බ්‍රහ්මාසහම්පති ඉමං ගාථං අභාසි –

२२०. भगवान के परिनिर्वृत्त होते ही, परिनिर्वाण के साथ ही, एक भीषण और रोंगटे खड़े कर देने वाला महा-भूकंप हुआ और देव-दुन्दुभियाँ गूँज उठीं। भगवान के परिनिर्वृत्त होते ही, परिनिर्वाण के साथ ही, ब्रह्मा सहम्पति ने यह गाथा कही—

‘‘සබ්බෙව [Pg.129] නික්ඛිපිස්සන්ති, භූතා ලොකෙ සමුස්සයං;

යත්ථ එතාදිසො සත්ථා, ලොකෙ අප්පටිපුග්ගලො;

තථාගතො බලප්පත්තො, සම්බුද්ධො පරිනිබ්බුතො’’ති.

"संसार में सभी प्राणी अपने शरीर का त्याग करेंगे; जहाँ ऐसे शास्ता, जो लोक में अद्वितीय पुरुष हैं, दस बलों से युक्त तथागत सम्यक-संबुद्ध भी परिनिर्वृत्त हो गए।''

221. පරිනිබ්බුතෙ භගවති සහ පරිනිබ්බානා සක්කො දෙවානමින්දො ඉමං ගාථං අභාසි –

२२१. भगवान के परिनिर्वृत्त होते ही, परिनिर्वाण के साथ ही, देवराज शक्र ने यह गाथा कही—

‘‘අනිච්චා වත සඞ්ඛාරා, උප්පාදවයධම්මිනො;

උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣන්ති, තෙසං වූපසමො සුඛො’’ති.

"अहो! संस्कार अनित्य हैं, उत्पन्न होना और नष्ट होना उनका स्वभाव है। उत्पन्न होकर वे निरुद्ध हो जाते हैं, उनका उपशम ही सुखद है।''

222. පරිනිබ්බුතෙ භගවති සහ පරිනිබ්බානා ආයස්මා අනුරුද්ධො ඉමා ගාථායො අභාසි –

२२२. भगवान के परिनिर्वृत्त होते ही, परिनिर्वाण के साथ ही, आयुष्मान अनुरुद्ध ने ये गाथाएँ कहीं—

‘‘නාහු අස්සාසපස්සාසො, ඨිතචිත්තස්ස තාදිනො;

අනෙජො සන්තිමාරබ්භ, යං කාලමකරී මුනි.

"उन स्थिर चित्त वाले, तादी और तृष्णा-रहित मुनि का श्वास-प्रश्वास अब नहीं रहा, जिन्होंने शांति (निर्वाण) के उद्देश्य से काल-धर्म को प्राप्त किया।

‘‘අසල්ලීනෙන චිත්තෙන, වෙදනං අජ්ඣවාසයි;

පජ්ජොතස්සෙව නිබ්බානං, විමොක්ඛො චෙතසො අහූ’’ති.

अदीन चित्त से उन्होंने वेदना को सहन किया; जैसे दीपक का बुझ जाना, वैसे ही उनके चित्त का विमोक्ष हुआ।''

223. පරිනිබ්බුතෙ භගවති සහ පරිනිබ්බානා ආයස්මා ආනන්දො ඉමං ගාථං අභාසි –

२२३. भगवान के परिनिर्वृत्त होते ही, परिनिर्वाण के साथ ही, आयुष्मान आनंद ने यह गाथा कही—

‘‘තදාසි යං භිංසනකං, තදාසි ලොමහංසනං;

සබ්බාකාරවරූපෙතෙ, සම්බුද්ධෙ පරිනිබ්බුතෙ’’ති.

"तब वह भीषण (भूकंप) हुआ, तब वह रोंगटे खड़े कर देने वाला (भूकंप) हुआ, जब सभी उत्तम गुणों से संपन्न सम्यक-संबुद्ध परिनिर्वृत्त हुए।''

224. පරිනිබ්බුතෙ භගවති යෙ තෙ තත්ථ භික්ඛූ අවීතරාගා අප්පෙකච්චෙ බාහා පග්ගය්හ කන්දන්ති, ඡින්නපාතං පපතන්ති, ආවට්ටන්ති විවට්ටන්ති, ‘‘අතිඛිප්පං භගවා පරිනිබ්බුතො, අතිඛිප්පං සුගතො පරිනිබ්බුතො, අතිඛිප්පං චක්ඛුං ලොකෙ අන්තරහිතො’’ති. යෙ පන තෙ භික්ඛූ වීතරාගා, තෙ සතා සම්පජානා අධිවාසෙන්ති – ‘‘අනිච්චා සඞ්ඛාරා, තං කුතෙත්ථ ලබ්භා’’ති.

२२४. भगवान के परिनिर्वाण प्राप्त करने पर, वहाँ जो भिक्षु अभी राग-मुक्त नहीं हुए थे, उनमें से कुछ अपनी बाँहें उठाकर रोने लगे, कटे हुए वृक्ष की तरह गिर पड़े, इधर-उधर लोटने-पोटने लगे, यह कहते हुए— "भगवान बहुत शीघ्र परिनिर्वाण को प्राप्त हो गए, सुगत बहुत शीघ्र परिनिर्वाण को प्राप्त हो गए, लोक के चक्षु बहुत शीघ्र अंतर्धान हो गए।" परंतु जो भिक्षु राग-मुक्त थे, वे स्मृतिवान और संप्रजन्ययुक्त होकर यह विचार करते हुए सहन करते थे— "संस्कार अनित्य हैं, यहाँ (स्थिरता) कैसे प्राप्त हो सकती है?"

225. අථ ඛො ආයස්මා අනුරුද්ධො භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘අලං, ආවුසො, මා සොචිත්ථ මා පරිදෙවිත්ථ. නනු එතං, ආවුසො, භගවතා පටිකච්චෙව අක්ඛාතං – ‘සබ්බෙහෙව පියෙහි මනාපෙහි නානාභාවො විනාභාවො අඤ්ඤථාභාවො’. තං කුතෙත්ථ, ආවුසො, ලබ්භා. ‘යං තං ජාතං භූතං සඞ්ඛතං පලොකධම්මං, තං වත මා පලුජ්ජී’ති, නෙතං ඨානං විජ්ජති[Pg.130]. දෙවතා, ආවුසො, උජ්ඣායන්තී’’ති. ‘‘කථංභූතා පන, භන්තෙ, ආයස්මා අනුරුද්ධො දෙවතා මනසි කරොතී’’ති ?

२२५. तब आयुष्मान अनुरुद्ध ने भिक्षुओं को संबोधित किया— "बस करें, आयुष्मानों! शोक न करें, विलाप न करें। क्या आयुष्मानों, भगवान ने पहले ही यह नहीं कहा था— 'सभी प्रिय और मनभावन वस्तुओं से नानाभाव (अलगाव), विनाभाव (बिछड़ना) और अन्यथाभाव (परिवर्तन) निश्चित है'। तो आयुष्मानों, यहाँ (स्थिरता) कैसे प्राप्त हो सकती है? 'जो उत्पन्न हुआ है, अस्तित्व में आया है, संस्कृत (निर्मित) है और विनाशधर्मा है, वह नष्ट न हो'—यह संभव नहीं है। आयुष्मानों, देवता शिकायत कर रहे हैं।" "भन्ते अनुरुद्ध! देवता किस प्रकार मनसिकार (विचार) कर रहे हैं?"

‘‘සන්තාවුසො ආනන්ද, දෙවතා ආකාසෙ පථවීසඤ්ඤිනියො කෙසෙ පකිරිය කන්දන්ති, බාහා පග්ගය්හ කන්දන්ති, ඡින්නපාතං පපතන්ති, ආවට්ටන්ති, විවට්ටන්ති – ‘අතිඛිප්පං භගවා පරිනිබ්බුතො, අතිඛිප්පං සුගතො පරිනිබ්බුතො, අතිඛිප්පං චක්ඛුං ලොකෙ අන්තරහිතො’ති. සන්තාවුසො ආනන්ද, දෙවතා පථවියා පථවීසඤ්ඤිනියො කෙසෙ පකිරිය කන්දන්ති, බාහා පග්ගය්හ කන්දන්ති, ඡින්නපාතං පපතන්ති, ආවට්ටන්ති, විවට්ටන්ති – ‘අතිඛිප්පං භගවා පරිනිබ්බුතො, අතිඛිප්පං සුගතො පරිනිබ්බුතො, අතිඛිප්පං චක්ඛුං ලොකෙ අන්තරහිතො’ති. යා පන තා දෙවතා වීතරාගා, තා සතා සම්පජානා අධිවාසෙන්ති – ‘අනිච්චා සඞ්ඛාරා, තං කුතෙත්ථ ලබ්භා’ති. අථ ඛො ආයස්මා ච අනුරුද්ධො ආයස්මා ච ආනන්දො තං රත්තාවසෙසං ධම්මියා කථාය වීතිනාමෙසුං.

"आयुष्मान आनंद! आकाश में पृथ्वी की संज्ञा वाले (पृथ्वी को आधार मानने वाले) देवता हैं, जो बाल बिखेरकर रो रहे हैं, बाँहें उठाकर रो रहे हैं, कटे हुए वृक्ष की तरह गिर रहे हैं, इधर-उधर लोट-पोट रहे हैं— 'भगवान बहुत शीघ्र परिनिर्वाण को प्राप्त हो गए, सुगत बहुत शीघ्र परिनिर्वाण को प्राप्त हो गए, लोक के चक्षु बहुत शीघ्र अंतर्धान हो गए।' आयुष्मान आनंद! पृथ्वी पर पृथ्वी की संज्ञा वाले देवता हैं, जो बाल बिखेरकर रो रहे हैं, बाँहें उठाकर रो रहे हैं, कटे हुए वृक्ष की तरह गिर रहे हैं, इधर-उधर लोट-पोट रहे हैं— 'भगवान बहुत शीघ्र परिनिर्वाण को प्राप्त हो गए, सुगत बहुत शीघ्र परिनिर्वाण को प्राप्त हो गए, लोक के चक्षु बहुत शीघ्र अंतर्धान हो गए।' परंतु जो देवता राग-मुक्त हैं, वे स्मृतिवान और संप्रजन्ययुक्त होकर यह विचार करते हुए सहन करते हैं— 'संस्कार अनित्य हैं, यहाँ (स्थिरता) कैसे प्राप्त हो सकती है?'" तब आयुष्मान अनुरुद्ध और आयुष्मान आनंद ने उस शेष रात्रि को धर्म-चर्चा में व्यतीत किया।

226. අථ ඛො ආයස්මා අනුරුද්ධො ආයස්මන්තං ආනන්දං ආමන්තෙසි – ‘‘ගච්ඡාවුසො ආනන්ද, කුසිනාරං පවිසිත්වා කොසිනාරකානං මල්ලානං ආරොචෙහි – ‘පරිනිබ්බුතො, වාසෙට්ඨා, භගවා, යස්සදානි කාලං මඤ්ඤථා’’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො ආයස්මා ආනන්දො ආයස්මතො අනුරුද්ධස්ස පටිස්සුත්වා පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය අත්තදුතියො කුසිනාරං පාවිසි. තෙන ඛො පන සමයෙන කොසිනාරකා මල්ලා සන්ධාගාරෙ සන්නිපතිතා හොන්ති තෙනෙව කරණීයෙන. අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දො යෙන කොසිනාරකානං මල්ලානං සන්ධාගාරං තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා කොසිනාරකානං මල්ලානං ආරොචෙසි – ‘පරිනිබ්බුතො, වාසෙට්ඨා, භගවා, යස්සදානි කාලං මඤ්ඤථා’ති. ඉදමායස්මතො ආනන්දස්ස වචනං සුත්වා මල්ලා ච මල්ලපුත්තා ච මල්ලසුණිසා ච මල්ලපජාපතියො ච අඝාවිනො දුම්මනා චෙතොදුක්ඛසමප්පිතා අප්පෙකච්චෙ කෙසෙ පකිරිය කන්දන්ති, බාහා පග්ගය්හ කන්දන්ති, ඡින්නපාතං පපතන්ති, ආවට්ටන්ති, විවට්ටන්ති – ‘‘අතිඛිප්පං භගවා පරිනිබ්බුතො, අතිඛිප්පං සුගතො පරිනිබ්බුතො, අතිඛිප්පං චක්ඛුං ලොකෙ අන්තරහිතො’’ති.

२२६. तब आयुष्मान अनुरुद्ध ने आयुष्मान आनंद को संबोधित किया— "जाओ आयुष्मान आनंद, कुसीनारा में प्रवेश कर कुसीनारा के मल्लों को सूचित करो— 'हे वासिष्ठों! भगवान परिनिर्वाण को प्राप्त हो गए हैं, अब जैसा आप उचित समझें (वैसा करें)।'" "जी भन्ते," कहकर आयुष्मान आनंद ने आयुष्मान अनुरुद्ध की बात स्वीकार की और पूर्वाह्न के समय निवसन (चीवर) पहनकर, पात्र-चीवर लेकर, स्वयं दूसरे होकर (एक साथी के साथ) कुसीनारा में प्रवेश किया। उस समय कुसीनारा के मल्ल उसी कार्य (परिनिर्वाण संबंधी) के लिए संस्थागार (सभा-भवन) में एकत्रित थे। तब आयुष्मान आनंद जहाँ कुसीनारा के मल्लों का संस्थागार था, वहाँ गए और मल्लों को सूचित किया— "हे वासिष्ठों! भगवान परिनिर्वाण को प्राप्त हो गए हैं, अब जैसा आप उचित समझें।" आयुष्मान आनंद के इन वचनों को सुनकर मल्ल, मल्ल-पुत्र, मल्लों की बहुएँ और मल्लों की पत्नियाँ दुखी, उदास और मानसिक कष्ट से पीड़ित हो गईं। उनमें से कुछ बाल बिखेरकर रोने लगे, बाँहें उठाकर रोने लगे, कटे हुए वृक्ष की तरह गिर पड़े, इधर-उधर लोटने-पोटने लगे— "भगवान बहुत शीघ्र परिनिर्वाण को प्राप्त हो गए, सुगत बहुत शीघ्र परिनिर्वाण को प्राप्त हो गए, लोक के चक्षु बहुत शीघ्र अंतर्धान हो गए।"

බුද්ධසරීරපූජා

बुद्ध के शरीर की पूजा

227. අථ [Pg.131] ඛො කොසිනාරකා මල්ලා පුරිසෙ ආණාපෙසුං – ‘‘තෙන හි, භණෙ, කුසිනාරායං ගන්ධමාලඤ්ච සබ්බඤ්ච තාළාවචරං සන්නිපාතෙථා’’ති. අථ ඛො කොසිනාරකා මල්ලා ගන්ධමාලඤ්ච සබ්බඤ්ච තාළාවචරං පඤ්ච ච දුස්සයුගසතානි ආදාය යෙන උපවත්තනං මල්ලානං සාලවනං, යෙන භගවතො සරීරං තෙනුපසඞ්කමිංසු; උපසඞ්කමිත්වා භගවතො සරීරං නච්චෙහි ගීතෙහි වාදිතෙහි මාලෙහි ගන්ධෙහි සක්කරොන්තා ගරුං කරොන්තා මානෙන්තා පූජෙන්තා චෙලවිතානානි කරොන්තා මණ්ඩලමාළෙ පටියාදෙන්තා එකදිවසං වීතිනාමෙසුං.

२२७. तब कुसीनारा के मल्लों ने पुरुषों (सेवकों) को आज्ञा दी— "तो भद्रो! कुसीनारा में गंध, माला और सभी वाद्य-यंत्रों को एकत्रित करो।" तब कुसीनारा के मल्ल गंध, माला, सभी वाद्य-यंत्र और पाँच सौ वस्त्र-युग्म लेकर जहाँ मल्लों का उपवत्तन शाल-वन था और जहाँ भगवान का शरीर था, वहाँ पहुँचे। वहाँ पहुँचकर उन्होंने भगवान के शरीर का नृत्य, गीत, वाद्य, माला और गंध से सत्कार, गौरव, मान और पूजन करते हुए, कपड़े के वितान (चंदोवे) तानते हुए और मंडप तैयार करते हुए एक दिन व्यतीत किया।

අථ ඛො කොසිනාරකානං මල්ලානං එතදහොසි – ‘‘අතිවිකාලො ඛො අජ්ජ භගවතො සරීරං ඣාපෙතුං, ස්වෙ දානි මයං භගවතො සරීරං ඣාපෙස්සාමා’’ති. අථ ඛො කොසිනාරකා මල්ලා භගවතො සරීරං නච්චෙහි ගීතෙහි වාදිතෙහි මාලෙහි ගන්ධෙහි සක්කරොන්තා ගරුං කරොන්තා මානෙන්තා පූජෙන්තා චෙලවිතානානි කරොන්තා මණ්ඩලමාළෙ පටියාදෙන්තා දුතියම්පි දිවසං වීතිනාමෙසුං, තතියම්පි දිවසං වීතිනාමෙසුං, චතුත්ථම්පි දිවසං වීතිනාමෙසුං, පඤ්චමම්පි දිවසං වීතිනාමෙසුං, ඡට්ඨම්පි දිවසං වීතිනාමෙසුං.

तब कुसीनारा के मल्लों को यह विचार आया— "आज भगवान के शरीर का दाह-संस्कार करने के लिए बहुत देर हो गई है, अब हम कल भगवान के शरीर का दाह-संस्कार करेंगे।" तब कुसीनारा के मल्लों ने भगवान के शरीर का नृत्य, गीत, वाद्य, माला और गंध से सत्कार, गौरव, मान और पूजन करते हुए, कपड़े के वितान तानते हुए और मंडप तैयार करते हुए दूसरा दिन भी व्यतीत किया, तीसरा दिन भी व्यतीत किया, चौथा दिन भी व्यतीत किया, पाँचवाँ दिन भी व्यतीत किया और छठा दिन भी व्यतीत किया।

අථ ඛො සත්තමං දිවසං කොසිනාරකානං මල්ලානං එතදහොසි – ‘‘මයං භගවතො සරීරං නච්චෙහි ගීතෙහි වාදිතෙහි මාලෙහි ගන්ධෙහි සක්කරොන්තා ගරුං කරොන්තා මානෙන්තා පූජෙන්තා දක්ඛිණෙන දක්ඛිණං නගරස්ස හරිත්වා බාහිරෙන බාහිරං දක්ඛිණතො නගරස්ස භගවතො සරීරං ඣාපෙස්සාමා’’ති.

तब सातवें दिन कुसीनारा के मल्लों को यह विचार आया— "हम भगवान के शरीर का नृत्य, गीत, वाद्य, माला और गंध से सत्कार, गौरव, मान और पूजन करते हुए, नगर के दक्षिण भाग से दक्षिण की ओर ले जाकर, नगर के बाहर-बाहर से ले जाकर, नगर के दक्षिण दिशा में भगवान के शरीर का दाह-संस्कार करेंगे।"

228. තෙන ඛො පන සමයෙන අට්ඨ මල්ලපාමොක්ඛා සීසංන්හාතා අහතානි වත්ථානි නිවත්ථා ‘‘මයං භගවතො සරීරං උච්චාරෙස්සාමා’’ති න සක්කොන්ති උච්චාරෙතුං. අථ ඛො කොසිනාරකා මල්ලා ආයස්මන්තං අනුරුද්ධං එතදවොචුං – ‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ අනුරුද්ධ, හෙතු කො පච්චයො, යෙනිමෙ අට්ඨ මල්ලපාමොක්ඛා සීසංන්හාතා අහතානි වත්ථානි නිවත්ථා ‘මයං භගවතො සරීරං උච්චාරෙස්සාමා’ති න සක්කොන්ති උච්චාරෙතු’’න්ති? ‘‘අඤ්ඤථා ඛො, වාසෙට්ඨා, තුම්හාකං අධිප්පායො, අඤ්ඤථා දෙවතානං අධිප්පායො’’ති. ‘‘කථං පන, භන්තෙ, දෙවතානං අධිප්පායො’’ති? ‘‘තුම්හාකං ඛො, වාසෙට්ඨා, අධිප්පායො – ‘මයං භගවතො සරීරං නච්චෙහි ගීතෙහි වාදිතෙහි මාලෙහි ගන්ධෙහි [Pg.132] සක්කරොන්තා ගරුං කරොන්තා මානෙන්තා පූජෙන්තා දක්ඛිණෙන දක්ඛිණං නගරස්ස හරිත්වා බාහිරෙන බාහිරං දක්ඛිණතො නගරස්ස භගවතො සරීරං ඣාපෙස්සාමා’ති; දෙවතානං ඛො, වාසෙට්ඨා, අධිප්පායො – ‘මයං භගවතො සරීරං දිබ්බෙහි නච්චෙහි ගීතෙහි වාදිතෙහි ගන්ධෙහි සක්කරොන්තා ගරුං කරොන්තා මානෙන්තා පූජෙන්තා උත්තරෙන උත්තරං නගරස්ස හරිත්වා උත්තරෙන ද්වාරෙන නගරං පවෙසෙත්වා මජ්ඣෙන මජ්ඣං නගරස්ස හරිත්වා පුරත්ථිමෙන ද්වාරෙන නික්ඛමිත්වා පුරත්ථිමතො නගරස්ස මකුටබන්ධනං නාම මල්ලානං චෙතියං එත්ථ භගවතො සරීරං ඣාපෙස්සාමා’ති. ‘‘යථා, භන්තෙ, දෙවතානං අධිප්පායො, තථා හොතූ’’ති.

२२८. उस समय आठ मल्ल प्रमुखों ने सिर से स्नान कर नए वस्त्र धारण किए और यह सोचकर कि "हम भगवान के शरीर को उठाएंगे", वे उसे उठाने में समर्थ नहीं हुए। तब कुसीनारा के मल्लों ने आयुष्मान अनुरुद्ध से यह कहा— "भन्ते अनुरुद्ध! क्या हेतु है, क्या कारण है कि ये आठ मल्ल प्रमुख, जिन्होंने सिर से स्नान किया है और नए वस्त्र धारण किए हैं, यह सोचकर कि 'हम भगवान के शरीर को उठाएंगे', उसे उठाने में समर्थ नहीं हो रहे हैं?" "हे वासेट्ठों! तुम्हारा अभिप्राय कुछ और है, और देवताओं का अभिप्राय कुछ और है।" "भन्ते! देवताओं का क्या अभिप्राय है?" "हे वासेट्ठों! तुम्हारा अभिप्राय यह है— 'हम भगवान के शरीर का नृत्य, गीत, वाद्य, माला और गंध से सत्कार, सम्मान, मान और पूजन करते हुए, नगर के दक्षिण से दक्षिण की ओर ले जाकर, नगर के बाहर ही बाहर दक्षिण दिशा में भगवान के शरीर का दाह-संस्कार करेंगे'; हे वासेट्ठों! देवताओं का अभिप्राय यह है— 'हम दिव्य नृत्य, गीत, वाद्य और गंध से भगवान के शरीर का सत्कार, सम्मान, मान और पूजन करते हुए, नगर के उत्तर से उत्तर की ओर ले जाकर, उत्तरी द्वार से नगर में प्रवेश कराकर, नगर के बीचों-बीच से ले जाकर, पूर्वी द्वार से निकलकर, नगर के पूर्व में मल्लों के 'मकुटबंधन' नामक चैत्य में भगवान के शरीर का दाह-संस्कार करेंगे'।" "भन्ते! जैसा देवताओं का अभिप्राय है, वैसा ही हो।"

229. තෙන ඛො පන සමයෙන කුසිනාරා යාව සන්ධිසමලසංකටීරා ජණ්ණුමත්තෙන ඔධිනා මන්දාරවපුප්ඵෙහි සන්ථතා හොති. අථ ඛො දෙවතා ච කොසිනාරකා ච මල්ලා භගවතො සරීරං දිබ්බෙහි ච මානුසකෙහි ච නච්චෙහි ගීතෙහි වාදිතෙහි මාලෙහි ගන්ධෙහි සක්කරොන්තා ගරුං කරොන්තා මානෙන්තා පූජෙන්තා උත්තරෙන උත්තරං නගරස්ස හරිත්වා උත්තරෙන ද්වාරෙන නගරං පවෙසෙත්වා මජ්ඣෙන මජ්ඣං නගරස්ස හරිත්වා පුරත්ථිමෙන ද්වාරෙන නික්ඛමිත්වා පුරත්ථිමතො නගරස්ස මකුටබන්ධනං නාම මල්ලානං චෙතියං එත්ථ ච භගවතො සරීරං නික්ඛිපිංසු.

२२९. उस समय कुसीनारा (की गलियाँ) घरों के जोड़ों, नालियों और कूड़े के ढेरों तक घुटनों के बराबर ऊँचाई तक मंदारव पुष्पों से ढकी हुई थी। तब देवताओं और कुसीनारा के मल्लों ने दिव्य और मानुषी नृत्य, गीत, वाद्य, माला और गंध से भगवान के शरीर का सत्कार, सम्मान, मान और पूजन करते हुए, नगर के उत्तर से उत्तर की ओर ले जाकर, उत्तरी द्वार से नगर में प्रवेश कराकर, नगर के बीचों-बीच से ले जाकर, पूर्वी द्वार से निकलकर, नगर के पूर्व में मल्लों के 'मकुटबंधन' नामक चैत्य में भगवान के शरीर को रखा।

230. අථ ඛො කොසිනාරකා මල්ලා ආයස්මන්තං ආනන්දං එතදවොචුං – ‘‘කථං මයං, භන්තෙ ආනන්ද, තථාගතස්ස සරීරෙ පටිපජ්ජාමා’’ති? ‘‘යථා ඛො, වාසෙට්ඨා, රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස සරීරෙ පටිපජ්ජන්ති, එවං තථාගතස්ස සරීරෙ පටිපජ්ජිතබ්බ’’න්ති. ‘‘කථං පන, භන්තෙ ආනන්ද, රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස සරීරෙ පටිපජ්ජන්තී’’ති? ‘‘රඤ්ඤො, වාසෙට්ඨා, චක්කවත්තිස්ස සරීරං අහතෙන වත්ථෙන වෙඨෙන්ති, අහතෙන වත්ථෙන වෙඨෙත්වා විහතෙන කප්පාසෙන වෙඨෙන්ති, විහතෙන කප්පාසෙන වෙඨෙත්වා අහතෙන වත්ථෙන වෙඨෙන්ති. එතෙන උපායෙන පඤ්චහි යුගසතෙහි රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස සරීරං වෙඨෙත්වා ආයසාය තෙලදොණියා පක්ඛිපිත්වා අඤ්ඤිස්සා ආයසාය දොණියා පටිකුජ්ජිත්වා සබ්බගන්ධානං චිතකං කරිත්වා රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස සරීරං ඣාපෙන්ති. චාතුමහාපථෙ රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස ථූපං කරොන්ති[Pg.133]. එවං ඛො, වාසෙට්ඨා, රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස සරීරෙ පටිපජ්ජන්ති. යථා ඛො, වාසෙට්ඨා, රඤ්ඤො චක්කවත්තිස්ස සරීරෙ පටිපජ්ජන්ති, එවං තථාගතස්ස සරීරෙ පටිපජ්ජිතබ්බං. චාතුමහාපථෙ තථාගතස්ස ථූපො කාතබ්බො. තත්ථ යෙ මාලං වා ගන්ධං වා චුණ්ණකං වා ආරොපෙස්සන්ති වා අභිවාදෙස්සන්ති වා චිත්තං වා පසාදෙස්සන්ති, තෙසං තං භවිස්සති දීඝරත්තං හිතාය සුඛායා’’ති. අථ ඛො කොසිනාරකා මල්ලා පුරිසෙ ආණාපෙසුං – ‘‘තෙන හි, භණෙ, මල්ලානං විහතං කප්පාසං සන්නිපාතෙථා’’ති.

२३०. तब कुसीनारा के मल्लों ने आयुष्मान आनंद से यह कहा— "भन्ते आनंद! हम तथागत के शरीर के साथ कैसा व्यवहार करें?" "हे वासेट्ठों! जैसा चक्रवर्ती राजा के शरीर के साथ व्यवहार किया जाता है, वैसा ही तथागत के शरीर के साथ किया जाना चाहिए।" "भन्ते आनंद! चक्रवर्ती राजा के शरीर के साथ कैसा व्यवहार किया जाता है?" "हे वासेट्ठों! चक्रवर्ती राजा के शरीर को नए वस्त्र से लपेटते हैं; नए वस्त्र से लपेटकर धुनी हुई कपास से लपेटते हैं; धुनी हुई कपास से लपेटकर फिर नए वस्त्र से लपेटते हैं। इस विधि से पाँच सौ वस्त्र-युग्मों से चक्रवर्ती राजा के शरीर को लपेटकर, तेल से भरी लोहे की द्रोणी में रखकर, दूसरी लोहे की द्रोणी से ढँककर, सब प्रकार के सुगंधित द्रव्यों की चिता बनाकर चक्रवर्ती राजा के शरीर का दाह-संस्कार करते हैं। चारों महापथों पर चक्रवर्ती राजा का स्तूप बनाते हैं। हे वासेट्ठों! इस प्रकार चक्रवर्ती राजा के शरीर के साथ व्यवहार किया जाता है। हे वासेट्ठों! जैसा चक्रवर्ती राजा के शरीर के साथ व्यवहार किया जाता है, वैसा ही तथागत के शरीर के साथ किया जाना चाहिए। चारों महापथों पर तथागत का स्तूप बनाया जाना चाहिए। वहाँ जो कोई माला, गंध या चूर्ण चढ़ाएंगे, या अभिवादन करेंगे, या चित्त को प्रसन्न करेंगे, वह उनके लिए दीर्घकाल तक हित और सुख के लिए होगा।" तब कुसीनारा के मल्लों ने पुरुषों को आज्ञा दी— "तो भद्र पुरुषो! मल्लों की धुनी हुई कपास एकत्र करो।"

අථ ඛො කොසිනාරකා මල්ලා භගවතො සරීරං අහතෙන වත්ථෙන වෙඨෙත්වා විහතෙන කප්පාසෙන වෙඨෙසුං, විහතෙන කප්පාසෙන වෙඨෙත්වා අහතෙන වත්ථෙන වෙඨෙසුං. එතෙන උපායෙන පඤ්චහි යුගසතෙහි භගවතො සරීරං වෙඨෙත්වා ආයසාය තෙලදොණියා පක්ඛිපිත්වා අඤ්ඤිස්සා ආයසාය දොණියා පටිකුජ්ජිත්වා සබ්බගන්ධානං චිතකං කරිත්වා භගවතො සරීරං චිතකං ආරොපෙසුං.

तब कुसीनारा के मल्लों ने भगवान के शरीर को नए वस्त्र से लपेटकर धुनी हुई कपास से लपेटा; धुनी हुई कपास से लपेटकर फिर नए वस्त्र से लपेटा। इस विधि से पाँच सौ वस्त्र-युग्मों से भगवान के शरीर को लपेटकर, तेल से भरी लोहे की द्रोणी में रखकर, दूसरी लोहे की द्रोणी से ढँककर, सब प्रकार के सुगंधित द्रव्यों की चिता बनाकर भगवान के शरीर को चिता पर रखा।

මහාකස්සපත්ථෙරවත්ථු

महाकस्सप स्थविर की कथा

231. තෙන ඛො පන සමයෙන ආයස්මා මහාකස්සපො පාවාය කුසිනාරං අද්ධානමග්ගප්පටිප්පන්නො හොති මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං පඤ්චමත්තෙහි භික්ඛුසතෙහි. අථ ඛො ආයස්මා මහාකස්සපො මග්ගා ඔක්කම්ම අඤ්ඤතරස්මිං රුක්ඛමූලෙ නිසීදි. තෙන ඛො පන සමයෙන අඤ්ඤතරො ආජීවකො කුසිනාරාය මන්දාරවපුප්ඵං ගහෙත්වා පාවං අද්ධානමග්ගප්පටිප්පන්නො හොති. අද්දසා ඛො ආයස්මා මහාකස්සපො තං ආජීවකං දූරතොව ආගච්ඡන්තං, දිස්වා තං ආජීවකං එතදවොච – ‘‘අපාවුසො, අම්හාකං සත්ථාරං ජානාසී’’ති? ‘‘ආමාවුසො, ජානාමි, අජ්ජ සත්තාහපරිනිබ්බුතො සමණො ගොතමො. තතො මෙ ඉදං මන්දාරවපුප්ඵං ගහිත’’න්ති. තත්ථ යෙ තෙ භික්ඛූ අවීතරාගා අප්පෙකච්චෙ බාහා පග්ගය්හ කන්දන්ති, ඡින්නපාතං පපතන්ති, ආවට්ටන්ති, විවට්ටන්ති – ‘‘අතිඛිප්පං භගවා පරිනිබ්බුතො, අතිඛිප්පං සුගතො පරිනිබ්බුතො, අතිඛිප්පං චක්ඛුං ලොකෙ අන්තරහිතො’’ති. යෙ පන තෙ භික්ඛූ වීතරාගා, තෙ සතා සම්පජානා අධිවාසෙන්ති – ‘‘අනිච්චා සඞ්ඛාරා, තං කුතෙත්ථ ලබ්භා’’ති.

२३१. उस समय आयुष्मान महाकश्यप पाँच सौ भिक्षुओं के बड़े भिक्षु-संघ के साथ पावा से कुसीनारा के मार्ग पर जा रहे थे। तब आयुष्मान महाकश्यप मार्ग से हटकर एक वृक्ष के नीचे बैठ गए। उसी समय एक आजीवक कुसीनारा से मन्दारव पुष्प लेकर पावा की ओर जा रहा था। आयुष्मान महाकश्यप ने उस आजीवक को दूर से आते देखा और उसे देखकर उस आजीवक से यह कहा— "हे आवुसो! क्या तुम हमारे शास्ता को जानते हो?" "हाँ आवुसो, मैं जानता हूँ। श्रमण गौतम को परिनिर्वाण प्राप्त किए आज सात दिन हो गए हैं। वहीं से मैंने यह मन्दारव पुष्प लिया है।" वहाँ जो भिक्षु राग-रहित नहीं थे, उनमें से कुछ अपनी बाँहें उठाकर रोने लगे, वे धरती पर गिर पड़े, इधर-उधऱ लोटने लगे— "भगवान् बहुत शीघ्र परिनिर्वाण को प्राप्त हो गए, सुगत बहुत शीघ्र परिनिर्वाण को प्राप्त हो गए, लोक की आँख (चक्षु) बहुत शीघ्र अंतर्धान हो गई।" परंतु जो भिक्षु वीतराग (राग-रहित) थे, वे स्मृतिवान और सचेत होकर सहन करते थे— "संस्कार अनित्य हैं, यहाँ यह (नित्यता) कैसे प्राप्त हो सकती है?"

232. තෙන ඛො පන සමයෙන සුභද්දො නාම වුද්ධපබ්බජිතො තස්සං පරිසායං නිසින්නො හොති. අථ ඛො සුභද්දො වුද්ධපබ්බජිතො තෙ [Pg.134] භික්ඛූ එතදවොච – ‘‘අලං, ආවුසො, මා සොචිත්ථ, මා පරිදෙවිත්ථ, සුමුත්තා මයං තෙන මහාසමණෙන. උපද්දුතා ච හොම – ‘ඉදං වො කප්පති, ඉදං වො න කප්පතී’ති. ඉදානි පන මයං යං ඉච්ඡිස්සාම, තං කරිස්සාම, යං න ඉච්ඡිස්සාම, න තං කරිස්සාමා’’ති. අථ ඛො ආයස්මා මහාකස්සපො භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘අලං, ආවුසො, මා සොචිත්ථ, මා පරිදෙවිත්ථ. නනු එතං, ආවුසො, භගවතා පටිකච්චෙව අක්ඛාතං – ‘සබ්බෙහෙව පියෙහි මනාපෙහි නානාභාවො විනාභාවො අඤ්ඤථාභාවො’. තං කුතෙත්ථ, ආවුසො, ලබ්භා. ‘යං තං ජාතං භූතං සඞ්ඛතං පලොකධම්මං, තං තථාගතස්සාපි සරීරං මා පලුජ්ජී’ති, නෙතං ඨානං විජ්ජතී’’ති.

२३२. उस समय सुभद्र नाम का एक वृद्ध-प्रव्रजित उस परिषद में बैठा था। तब वृद्ध-प्रव्रजित सुभद्र ने उन भिक्षुओं से यह कहा— "बस आवुसो! शोक मत करो, विलाप मत करो। हम उस महाश्रमण से अच्छी तरह मुक्त हो गए हैं। हम उनसे पीड़ित थे— 'यह तुम्हारे लिए कल्प्य (उचित) है, यह तुम्हारे लिए अकल्प्य (अनुचित) है'। अब हम जो चाहेंगे वह करेंगे, और जो नहीं चाहेंगे वह नहीं करेंगे।" तब आयुष्मान महाकश्यप ने भिक्षुओं को संबोधित किया— "बस आवुसो! शोक मत करो, विलाप मत करो। आवुसो! क्या भगवान् ने पहले ही यह नहीं कहा था कि सभी प्रिय और मनोनुकूल वस्तुओं से नानाभाव (पृथकता), विनाभाव (वियोग) और अन्यथाभाव (परिवर्तन) निश्चित है? आवुसो! यहाँ यह कैसे प्राप्त हो सकता है? 'जो उत्पन्न हुआ है, अस्तित्व में आया है, संस्कृत (निर्मित) है और विनाशधर्मा है, वह तथागत का शरीर भी नष्ट न हो', ऐसा होना संभव नहीं है।"

233. තෙන ඛො පන සමයෙන චත්තාරො මල්ලපාමොක්ඛා සීසංන්හාතා අහතානි වත්ථානි නිවත්ථා – ‘‘මයං භගවතො චිතකං ආළිම්පෙස්සාමා’’ති න සක්කොන්ති ආළිම්පෙතුං. අථ ඛො කොසිනාරකා මල්ලා ආයස්මන්තං අනුරුද්ධං එතදවොචුං – ‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ අනුරුද්ධ, හෙතු කො පච්චයො, යෙනිමෙ චත්තාරො මල්ලපාමොක්ඛා සීසංන්හාතා අහතානි වත්ථානි නිවත්ථා – ‘මයං භගවතො චිතකං ආළිම්පෙස්සාමා’ති න සක්කොන්ති ආළිම්පෙතු’’න්ති? ‘‘අඤ්ඤථා ඛො, වාසෙට්ඨා, දෙවතානං අධිප්පායො’’ති. ‘‘කථං පන, භන්තෙ, දෙවතානං අධිප්පායො’’ති? ‘‘දෙවතානං ඛො, වාසෙට්ඨා, අධිප්පායො – ‘අයං ආයස්මා මහාකස්සපො පාවාය කුසිනාරං අද්ධානමග්ගප්පටිප්පන්නො මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං පඤ්චමත්තෙහි භික්ඛුසතෙහි. න තාව භගවතො චිතකො පජ්ජලිස්සති, යාවායස්මා මහාකස්සපො භගවතො පාදෙ සිරසා න වන්දිස්සතී’’’ති. ‘‘යථා, භන්තෙ, දෙවතානං අධිප්පායො, තථා හොතූ’’ති.

२३३. उस समय चार मल्ल प्रमुखों ने सिर धोकर और नए वस्त्र धारण कर यह सोचकर कि "हम भगवान् की चिता को प्रज्वलित करेंगे", चिता जलाने का प्रयास किया, किंतु वे सफल नहीं हुए। तब कुसीनारा के मल्लों ने आयुष्मान अनुरुद्ध से यह कहा— "भन्ते अनुरुद्ध! क्या हेतु है, क्या कारण है कि ये चार मल्ल प्रमुख सिर धोकर और नए वस्त्र पहनकर भी भगवान् की चिता को प्रज्वलित नहीं कर पा रहे हैं?" "हे वासेठों! देवताओं का अभिप्राय कुछ और ही है।" "भन्ते! देवताओं का क्या अभिप्राय है?" "हे वासेठों! देवताओं का अभिप्राय यह है— 'ये आयुष्मान महाकश्यप पाँच सौ भिक्षुओं के बड़े भिक्षु-संघ के साथ पावा से कुसीनारा के मार्ग पर आ रहे हैं। जब तक आयुष्मान महाकश्यप भगवान् के चरणों में सिर झुकाकर वंदना नहीं कर लेते, तब तक भगवान् की चिता प्रज्वलित नहीं होगी'।" "भन्ते! जैसा देवताओं का अभिप्राय है, वैसा ही हो।"

234. අථ ඛො ආයස්මා මහාකස්සපො යෙන කුසිනාරා මකුටබන්ධනං නාම මල්ලානං චෙතියං, යෙන භගවතො චිතකො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා එකංසං චීවරං කත්වා අඤ්ජලිං පණාමෙත්වා තික්ඛත්තුං චිතකං පදක්ඛිණං කත්වා භගවතො පාදෙ සිරසා වන්දි. තානිපි ඛො පඤ්චභික්ඛුසතානි එකංසං චීවරං කත්වා අඤ්ජලිං පණාමෙත්වා තික්ඛත්තුං චිතකං පදක්ඛිණං කත්වා භගවතො පාදෙ සිරසා වන්දිංසු. වන්දිතෙ ච පනායස්මතා මහාකස්සපෙන තෙහි ච පඤ්චහි භික්ඛුසතෙහි සයමෙව භගවතො චිතකො පජ්ජලි.

२३४. तब आयुष्मान महाकश्यप कुसीनारा में मल्लों के मकुट-बंधन नामक चैत्य के पास, जहाँ भगवान् की चिता थी, वहाँ पहुँचे। वहाँ पहुँचकर उन्होंने चीवर को एक कंधे पर किया, हाथ जोड़कर चिता की तीन बार प्रदक्षिणा की और भगवान् के चरणों में सिर झुकाकर वंदना की। उन पाँच सौ भिक्षुओं ने भी चीवर को एक कंधे पर किया, हाथ जोड़कर चिता की तीन बार प्रदक्षिणा की और भगवान् के चरणों में सिर झुकाकर वंदना की। आयुष्मान महाकश्यप और उन पाँच सौ भिक्षुओं द्वारा वंदना कर लेने पर भगवान् की चिता स्वयं ही प्रज्वलित हो उठी।

235. ඣායමානස්ස [Pg.135] ඛො පන භගවතො සරීරස්ස යං අහොසි ඡවීති වා චම්මන්ති වා මංසන්ති වා න්හාරූති වා ලසිකාති වා, තස්ස නෙව ඡාරිකා පඤ්ඤායිත්ථ, න මසි; සරීරානෙව අවසිස්සිංසු. සෙය්‍යථාපි නාම සප්පිස්ස වා තෙලස්ස වා ඣායමානස්ස නෙව ඡාරිකා පඤ්ඤායති, න මසි; එවමෙව භගවතො සරීරස්ස ඣායමානස්ස යං අහොසි ඡවීති වා චම්මන්ති වා මංසන්ති වා න්හාරූති වා ලසිකාති වා, තස්ස නෙව ඡාරිකා පඤ්ඤායිත්ථ, න මසි; සරීරානෙව අවසිස්සිංසු. තෙසඤ්ච පඤ්චන්නං දුස්සයුගසතානං ද්වෙව දුස්සානි න ඩය්හිංසු යඤ්ච සබ්බඅබ්භන්තරිමං යඤ්ච බාහිරං. දඩ්ඪෙ ච ඛො පන භගවතො සරීරෙ අන්තලික්ඛා උදකධාරා පාතුභවිත්වා භගවතො චිතකං නිබ්බාපෙසි. උදකසාලතොපි අබ්භුන්නමිත්වා භගවතො චිතකං නිබ්බාපෙසි. කොසිනාරකාපි මල්ලා සබ්බගන්ධොදකෙන භගවතො චිතකං නිබ්බාපෙසුං. අථ ඛො කොසිනාරකා මල්ලා භගවතො සරීරානි සත්තාහං සන්ධාගාරෙ සත්තිපඤ්ජරං කරිත්වා ධනුපාකාරං පරික්ඛිපාපෙත්වා නච්චෙහි ගීතෙහි වාදිතෙහි මාලෙහි ගන්ධෙහි සක්කරිංසු ගරුං කරිංසු මානෙසුං පූජෙසුං.

२३५. जलते हुए भगवान् के शरीर की जो बाहरी त्वचा, भीतरी त्वचा, मांस, स्नायु या लसीका थी, उनकी न तो राख दिखाई दी और न ही कालिख; केवल शरीर की धातुएँ (अवशेष) ही शेष रहीं। जैसे जलते हुए घी या तेल की न तो राख दिखाई देती है और न ही कालिख; वैसे ही जलते हुए भगवान् के शरीर की त्वचा, मांस, स्नायु या लसीका की न तो राख दिखाई दी और न ही कालिख; केवल शरीर की धातुएँ ही शेष रहीं। उन पाँच सौ वस्त्र-युग्मों में से केवल दो ही वस्त्र नहीं जले—जो सबसे भीतर था और जो सबसे बाहर था। भगवान् के शरीर के जल जाने पर आकाश से जल की धारा प्रकट हुई और उसने भगवान् की चिता को बुझा दिया। जल वाले साल वृक्षों से भी जल निकलकर भगवान् की चिता को बुझा दिया। कुसीनारा के मल्लों ने भी सभी प्रकार के गंधोदक (सुगंधित जल) से भगवान् की चिता को बुझाया। तब कुसीनारा के मल्लों ने भगवान् की धातुओं को सात दिनों तक संथागार में रखकर, भालों का घेरा बनाकर और धनुषों की दीवार से सुरक्षित कर नृत्य, गीत, वाद्य, माला और गंध से सत्कार किया, गौरव किया, मान दिया और पूजा की।

සරීරධාතුවිභාජනං

शरीर की धातुओं का विभाजन।

236. අස්සොසි ඛො රාජා මාගධො අජාතසත්තු වෙදෙහිපුත්තො – ‘‘භගවා කිර කුසිනාරායං පරිනිබ්බුතො’’ති. අථ ඛො රාජා මාගධො අජාතසත්තු වෙදෙහිපුත්තො කොසිනාරකානං මල්ලානං දූතං පාහෙසි – ‘‘භගවාපි ඛත්තියො අහම්පි ඛත්තියො, අහම්පි අරහාමි භගවතො සරීරානං භාගං, අහම්පි භගවතො සරීරානං ථූපඤ්ච මහඤ්ච කරිස්සාමී’’ති.

२३६. मगध के राजा वैदेहीपुत्र अजातशत्रु ने सुना कि भगवान कुशीनारा में परिनिर्वाण को प्राप्त हो गए हैं। तब मगध के राजा वैदेहीपुत्र अजातशत्रु ने कुशीनारा के मल्लों के पास दूत भेजा— "भगवान भी क्षत्रिय थे, मैं भी क्षत्रिय हूँ। मैं भी भगवान के शरीर के अवशेषों का एक भाग पाने का अधिकारी हूँ। मैं भी भगवान के शरीर के अवशेषों पर स्तूप बनवाऊँगा और उनकी पूजा करूँगा।"

අස්සොසුං ඛො වෙසාලිකා ලිච්ඡවී – ‘‘භගවා කිර කුසිනාරායං පරිනිබ්බුතො’’ති. අථ ඛො වෙසාලිකා ලිච්ඡවී කොසිනාරකානං මල්ලානං දූතං පාහෙසුං – ‘‘භගවාපි ඛත්තියො මයම්පි ඛත්තියා, මයම්පි අරහාම භගවතො සරීරානං භාගං, මයම්පි භගවතො සරීරානං ථූපඤ්ච මහඤ්ච කරිස්සාමා’’ති.

वैशाली के लिच्छवियों ने सुना कि भगवान कुशीनारा में परिनिर्वाण को प्राप्त हो गए हैं। तब वैशाली के लिच्छवियों ने कुशीनारा के मल्लों के पास दूत भेजा— "भगवान भी क्षत्रिय थे, हम भी क्षत्रिय हैं। हम भी भगवान के शरीर के अवशेषों का एक भाग पाने के अधिकारी हैं। हम भी भगवान के शरीर के अवशेषों पर स्तूप बनवाएँगे और उनकी पूजा करेंगे।"

අස්සොසුං ඛො කපිලවත්ථුවාසී සක්‍යා – ‘‘භගවා කිර කුසිනාරායං පරිනිබ්බුතො’’ති. අථ ඛො කපිලවත්ථුවාසී සක්‍යා කොසිනාරකානං මල්ලානං [Pg.136] දූතං පාහෙසුං – ‘‘භගවා අම්හාකං ඤාතිසෙට්ඨො, මයම්පි අරහාම භගවතො සරීරානං භාගං, මයම්පි භගවතො සරීරානං ථූපඤ්ච මහඤ්ච කරිස්සාමා’’ති.

कपिलवस्तु के शाक्यों ने सुना कि भगवान कुशीनारा में परिनिर्वाण को प्राप्त हो गए हैं। तब कपिलवस्तु के शाक्यों ने कुशीनारा के मल्लों के पास दूत भेजा— "भगवान हमारे श्रेष्ठ संबंधी हैं। हम भी भगवान के शरीर के अवशेषों का एक भाग पाने के अधिकारी हैं। हम भी भगवान के शरीर के अवशेषों पर स्तूप बनवाएँगे और उनकी पूजा करेंगे।"

අස්සොසුං ඛො අල්ලකප්පකා බුලයො – ‘‘භගවා කිර කුසිනාරායං පරිනිබ්බුතො’’ති. අථ ඛො අල්ලකප්පකා බුලයො කොසිනාරකානං මල්ලානං දූතං පාහෙසුං – ‘‘භගවාපි ඛත්තියො මයම්පි ඛත්තියා, මයම්පි අරහාම භගවතො සරීරානං භාගං, මයම්පි භගවතො සරීරානං ථූපඤ්ච මහඤ්ච කරිස්සාමා’’ති.

अल्लकप्प के बुलियों ने सुना कि भगवान कुशीनारा में परिनिर्वाण को प्राप्त हो गए हैं। तब अल्लकप्प के बुलियों ने कुशीनारा के मल्लों के पास दूत भेजा— "भगवान भी क्षत्रिय थे, हम भी क्षत्रिय हैं। हम भी भगवान के शरीर के अवशेषों का एक भाग पाने के अधिकारी हैं। हम भी भगवान के शरीर के अवशेषों पर स्तूप बनवाएँगे और उनकी पूजा करेंगे।"

අස්සොසුං ඛො රාමගාමකා කොළියා – ‘‘භගවා කිර කුසිනාරායං පරිනිබ්බුතො’’ති. අථ ඛො රාමගාමකා කොළියා කොසිනාරකානං මල්ලානං දූතං පාහෙසුං – ‘‘භගවාපි ඛත්තියො මයම්පි ඛත්තියා, මයම්පි අරහාම භගවතො සරීරානං භාගං, මයම්පි භගවතො සරීරානං ථූපඤ්ච මහඤ්ච කරිස්සාමා’’ති.

रामग्राम के कोलियों ने सुना कि भगवान कुशीनारा में परिनिर्वाण को प्राप्त हो गए हैं। तब रामग्राम के कोलियों ने कुशीनारा के मल्लों के पास दूत भेजा— "भगवान भी क्षत्रिय थे, हम भी क्षत्रिय हैं। हम भी भगवान के शरीर के अवशेषों का एक भाग पाने के अधिकारी हैं। हम भी भगवान के शरीर के अवशेषों पर स्तूप बनवाएँगे और उनकी पूजा करेंगे।"

අස්සොසි ඛො වෙට්ඨදීපකො බ්‍රාහ්මණො – ‘‘භගවා කිර කුසිනාරායං පරිනිබ්බුතො’’ති. අථ ඛො වෙට්ඨදීපකො බ්‍රාහ්මණො කොසිනාරකානං මල්ලානං දූතං පාහෙසි – ‘‘භගවාපි ඛත්තියො අහං පිස්මි බ්‍රාහ්මණො, අහම්පි අරහාමි භගවතො සරීරානං භාගං, අහම්පි භගවතො සරීරානං ථූපඤ්ච මහඤ්ච කරිස්සාමී’’ති.

वेठदीप के ब्राह्मण ने सुना कि भगवान कुशीनारा में परिनिर्वाण को प्राप्त हो गए हैं। तब वेठदीप के ब्राह्मण ने कुशीनारा के मल्लों के पास दूत भेजा— "भगवान क्षत्रिय थे, मैं ब्राह्मण हूँ। मैं भी भगवान के शरीर के अवशेषों का एक भाग पाने का अधिकारी हूँ। मैं भी भगवान के शरीर के अवशेषों पर स्तूप बनवाऊँगा और उनकी पूजा करूँगा।"

අස්සොසුං ඛො පාවෙය්‍යකා මල්ලා – ‘‘භගවා කිර කුසිනාරායං පරිනිබ්බුතො’’ති. අථ ඛො පාවෙය්‍යකා මල්ලා කොසිනාරකානං මල්ලානං දූතං පාහෙසුං – ‘‘භගවාපි ඛත්තියො මයම්පි ඛත්තියා, මයම්පි අරහාම භගවතො සරීරානං භාගං, මයම්පි භගවතො සරීරානං ථූපඤ්ච මහඤ්ච කරිස්සාමා’’ති.

पावा के मल्लों ने सुना कि भगवान कुशीनारा में परिनिर्वाण को प्राप्त हो गए हैं। तब पावा के मल्लों ने कुशीनारा के मल्लों के पास दूत भेजा— "भगवान भी क्षत्रिय थे, हम भी क्षत्रिय हैं। हम भी भगवान के शरीर के अवशेषों का एक भाग पाने के अधिकारी हैं। हम भी भगवान के शरीर के अवशेषों पर स्तूप बनवाएँगे और उनकी पूजा करेंगे।"

එවං වුත්තෙ කොසිනාරකා මල්ලා තෙ සඞ්ඝෙ ගණෙ එතදවොචුං – ‘‘භගවා අම්හාකං ගාමක්ඛෙත්තෙ පරිනිබ්බුතො, න මයං දස්සාම භගවතො සරීරානං භාග’’න්ති.

ऐसा कहे जाने पर, कुशीनारा के मल्लों ने उन समूहों और गणों से यह कहा— "भगवान हमारे ग्राम-क्षेत्र में परिनिर्वाण को प्राप्त हुए हैं। हम भगवान के शरीर के अवशेषों का कोई भाग नहीं देंगे।"

237. එවං වුත්තෙ දොණො බ්‍රාහ්මණො තෙ සඞ්ඝෙ ගණෙ එතදවොච –

२३७. ऐसा कहे जाने पर, द्रोण ब्राह्मण ने उन समूहों और गणों से यह कहा—

‘‘සුණන්තු [Pg.137] භොන්තො මම එකවාචං,අම්හාක ;

බුද්ධො අහු ඛන්තිවාදො;

න හි සාධු යං උත්තමපුග්ගලස්ස,සරීරභාගෙ සියා සම්පහාරො.

"महानुभावों! मेरी एक बात सुनें। हमारे बुद्ध क्षमावादी थे। उस उत्तम पुरुष के शरीर के अवशेषों के बँटवारे के लिए संघर्ष होना उचित नहीं है।"

සබ්බෙව භොන්තො සහිතා සමග්ගා,සම්මොදමානා කරොමට්ඨභාගෙ;

විත්ථාරිකා හොන්තු දිසාසු ථූපා,බහූ ජනා චක්ඛුමතො පසන්නා’’ති.

"आप सभी महानुभाव एक साथ मिलकर, एकजुट होकर और प्रसन्नतापूर्वक आठ भाग करें। दसों दिशाओं में स्तूप विस्तृत हों, क्योंकि बहुत से लोग उस चक्षुष्मान के प्रति श्रद्धा रखते हैं।"

238. ‘‘තෙන හි, බ්‍රාහ්මණ, ත්වඤ්ඤෙව භගවතො සරීරානි අට්ඨධා සමං සවිභත්තං විභජාහී’’ති. ‘‘එවං, භො’’ති ඛො දොණො බ්‍රාහ්මණො තෙසං සඞ්ඝානං ගණානං පටිස්සුත්වා භගවතො සරීරානි අට්ඨධා සමං සුවිභත්තං විභජිත්වා තෙ සඞ්ඝෙ ගණෙ එතදවොච – ‘‘ඉමං මෙ භොන්තො තුම්බං දදන්තු අහම්පි තුම්බස්ස ථූපඤ්ච මහඤ්ච කරිස්සාමී’’ති. අදංසු ඛො තෙ දොණස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස තුම්බං.

२३८. "तो हे ब्राह्मण! आप ही भगवान के शरीर के अवशेषों को आठ समान भागों में अच्छी तरह विभाजित करें।" द्रोण ब्राह्मण ने "ठीक है, महानुभावों" कहकर उन समूहों और गणों की बात स्वीकार की और भगवान के शरीर के अवशेषों को आठ समान भागों में अच्छी तरह विभाजित कर दिया। फिर उन्होंने उन समूहों और गणों से कहा— "महानुभावों! मुझे यह पात्र (द्रोण) दे दें। मैं भी इस पात्र पर स्तूप बनवाऊँगा और इसकी पूजा करूँगा।" उन्होंने द्रोण ब्राह्मण को वह पात्र दे दिया।

අස්සොසුං ඛො පිප්පලිවනියා මොරියා – ‘‘භගවා කිර කුසිනාරායං පරිනිබ්බුතො’’ති. අථ ඛො පිප්පලිවනියා මොරියා කොසිනාරකානං මල්ලානං දූතං පාහෙසුං – ‘‘භගවාපි ඛත්තියො මයම්පි ඛත්තියා, මයම්පි අරහාම භගවතො සරීරානං භාගං, මයම්පි භගවතො සරීරානං ථූපඤ්ච මහඤ්ච කරිස්සාමා’’ති. ‘‘නත්ථි භගවතො සරීරානං භාගො, විභත්තානි භගවතො සරීරානි. ඉතො අඞ්ගාරං හරථා’’ති. තෙ තතො අඞ්ගාරං හරිංසු.

पिप्पलिवन के मोरियों ने सुना कि भगवान कुशीनारा में परिनिर्वाण को प्राप्त हो गए हैं। तब पिप्पलिवन के मोरियों ने कुशीनारा के मल्लों के पास दूत भेजा— "हम भी क्षत्रिय हैं। हम भी भगवान के शरीर के अवशेषों का एक भाग पाने के अधिकारी हैं। हम भी भगवान के शरीर के अवशेषों पर स्तूप बनवाएँगे और उनकी पूजा करेंगे।" (मल्लों ने कहा—) "भगवान के शरीर के अवशेषों का अब कोई भाग शेष नहीं है, अवशेष विभाजित किए जा चुके हैं। यहाँ से अंगार ले जाएँ।" तब वे वहाँ से अंगार ले गए।

ධාතුථූපපූජා

धातु-स्तूप-पूजा

239. අථ ඛො රාජා මාගධො අජාතසත්තු වෙදෙහිපුත්තො රාජගහෙ භගවතො සරීරානං ථූපඤ්ච මහඤ්ච අකාසි. වෙසාලිකාපි ලිච්ඡවී වෙසාලියං භගවතො සරීරානං ථූපඤ්ච මහඤ්ච අකංසු. කපිලවත්ථුවාසීපි සක්‍යා කපිලවත්ථුස්මිං භගවතො සරීරානං ථූපඤ්ච මහඤ්ච අකංසු. අල්ලකප්පකාපි බුලයො අල්ලකප්පෙ භගවතො සරීරානං ථූපඤ්ච මහඤ්ච අකංසු. රාමගාමකාපි කොළියා රාමගාමෙ භගවතො සරීරානං ථූපඤ්ච මහඤ්ච අකංසු. වෙට්ඨදීපකොපි බ්‍රාහ්මණො වෙට්ඨදීපෙ භගවතො [Pg.138] සරීරානං ථූපඤ්ච මහඤ්ච අකාසි. පාවෙය්‍යකාපි මල්ලා පාවායං භගවතො සරීරානං ථූපඤ්ච මහඤ්ච අකංසු. කොසිනාරකාපි මල්ලා කුසිනාරායං භගවතො සරීරානං ථූපඤ්ච මහඤ්ච අකංසු. දොණොපි බ්‍රාහ්මණො තුම්බස්ස ථූපඤ්ච මහඤ්ච අකාසි. පිප්පලිවනියාපි මොරියා පිප්පලිවනෙ අඞ්ගාරානං ථූපඤ්ච මහඤ්ච අකංසු. ඉති අට්ඨ සරීරථූපා නවමො තුම්බථූපො දසමො අඞ්ගාරථූපො. එවමෙතං භූතපුබ්බන්ති.

२३९. तब मगध के राजा वैदेहीपुत्र अजातशत्रु ने राजगृह में भगवान के शरीर-धातुओं पर स्तूप बनवाया और पूजा-महोत्सव किया। वैशाली के लिच्छवियों ने भी वैशाली में भगवान के शरीर-धातुओं पर स्तूप बनवाया और पूजा-महोत्सव किया। कपिलवस्तु के शाक्यों ने भी कपिलवस्तु में भगवान के शरीर-धातुओं पर स्तूप बनवाया और पूजा-महोत्सव किया। अल्लकप्प के बुलियों ने भी अल्लकप्प में भगवान के शरीर-धातुओं पर स्तूप बनवाया और पूजा-महोत्सव किया। रामग्राम के कोलियों ने भी रामग्राम में भगवान के शरीर-धातुओं पर स्तूप बनवाया और पूजा-महोत्सव किया। वेठदीप के ब्राह्मण ने भी वेठदीप में भगवान के शरीर-धातुओं पर स्तूप बनवाया और पूजा-महोत्सव किया। पावा के मल्लों ने भी पावा में भगवान के शरीर-धातुओं पर स्तूप बनवाया और पूजा-महोत्सव किया। कुसीनारा के मल्लों ने भी कुसीनारा में भगवान के शरीर-धातुओं पर स्तूप बनवाया और पूजा-महोत्सव किया। द्रोण ब्राह्मण ने भी कुम्भ पर स्तूप बनवाया और पूजा-महोत्सव किया। पिप्पलिवन के मोरियों ने भी पिप्पलिवन में अंगारों पर स्तूप बनवाया और पूजा-महोत्सव किया। इस प्रकार आठ शरीर-स्तूप, नौवाँ कुम्भ-स्तूप और दसवाँ अंगार-स्तूप हुआ। ऐसा यह पहले हुआ था।

240. අට්ඨදොණං චක්ඛුමතො සරීරං, සත්තදොණං ජම්බුදීපෙ මහෙන්ති.

२४०. चक्षुमान (बुद्ध) के शरीर-धातु के आठ द्रोण थे; सात द्रोणों की जम्बूद्वीप में पूजा की जाती है।

එකඤ්ච දොණං පුරිසවරුත්තමස්ස, රාමගාමෙ නාගරාජා මහෙති.

और पुरुषोत्तम के एक द्रोण की रामग्राम में नागराज पूजा करते हैं।

එකාහි දාඨා තිදිවෙහි පූජිතා, එකා පන ගන්ධාරපුරෙ මහීයති;

කාලිඞ්ගරඤ්ඤො විජිතෙ පුනෙකං, එකං පන නාගරාජා මහෙති.

एक दाढ़ की स्वर्गलोक में पूजा की जाती है, एक गंधारपुर में पूजित है; एक पुनः कलिंग राजा के राज्य में है, और एक की नागराज पूजा करते हैं।

තස්සෙව තෙජෙන අයං වසුන්ධරා,ආයාගසෙට්ඨෙහි මහී අලඞ්කතා;

එවං ඉමං චක්ඛුමතො සරීරං,සුසක්කතං සක්කතසක්කතෙහි.

उन्हीं के तेज से यह वसुंधरा और यह पृथ्वी श्रेष्ठ पूजनीय वस्तुओं से अलंकृत है; इस प्रकार चक्षुमान के इस शरीर को पूज्यों द्वारा भली-भाँति पूजित किया गया है।

දෙවින්දනාගින්දනරින්දපූජිතො,මනුස්සින්දසෙට්ඨෙහි තථෙව පූජිතො;

තං වන්දථ පඤ්ජලිකා ලභිත්වා,බුද්ධො හවෙ කප්පසතෙහි දුල්ලභොති.

देवराजों, नागराजों और नरेद्रों द्वारा पूजित, तथा मनुष्यों के श्रेष्ठ राजाओं द्वारा भी उसी प्रकार पूजित; उसे प्राप्त कर हाथ जोड़कर वंदना करें, क्योंकि बुद्ध का मिलना सौ कल्पों में भी दुर्लभ है।

චත්තාලීස සමා දන්තා, කෙසා ලොමා ච සබ්බසො;

දෙවා හරිංසු එකෙකං, චක්කවාළපරම්පරාති.

चालीस समान दाँत, केश और रोम पूर्ण रूप से; देवता उन्हें एक-एक कर चक्रवालों की परंपरा के अनुसार ले गए।

මහාපරිනිබ්බානසුත්තං නිට්ඨිතං තතියං.

तीसरा महापरिनिब्बान सुत्त समाप्त हुआ।

4. මහාසුදස්සනසුත්තං

४. महासुदस्सन सुत्त

241. එවං [Pg.139] මෙ සුතං – එකං සමයං භගවා කුසිනාරායං විහරති උපවත්තනෙ මල්ලානං සාලවනෙ අන්තරෙන යමකසාලානං පරිනිබ්බානසමයෙ. අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දො යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නො ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘මා, භන්තෙ, භගවා ඉමස්මිං ඛුද්දකනගරකෙ උජ්ජඞ්ගලනගරකෙ සාඛානගරකෙ පරිනිබ්බායි. සන්ති, භන්තෙ, අඤ්ඤානි මහානගරානි. සෙය්‍යථිදං – චම්පා, රාජගහං, සාවත්ථි, සාකෙතං, කොසම්බී, බාරාණසී; එත්ථ භගවා පරිනිබ්බායතු. එත්ථ බහූ ඛත්තියමහාසාලා බ්‍රාහ්මණමහාසාලා ගහපතිමහාසාලා තථාගතෙ අභිප්පසන්නා, තෙ තථාගතස්ස සරීරපූජං කරිස්සන්තී’’ති.

२४१. ऐसा मैंने सुना है—एक समय भगवान कुसीनारा में मल्लों के उपवत्तन शालवन में दो यमक शाल वृक्षों के बीच परिनिर्वाण के समय विहार कर रहे थे। तब आयुष्मान आनंद जहाँ भगवान थे वहाँ गए; जाकर भगवान को अभिवादन कर एक ओर बैठ गए। एक ओर बैठे हुए आयुष्मान आनंद ने भगवान से यह कहा—'भन्ते! भगवान इस छोटे नगर में, इस उजाड़ नगर में, इस शाखा-नगर में परिनिर्वाण न करें। भन्ते! अन्य बड़े नगर हैं, जैसे—चम्पा, राजगृह, श्रावस्ती, साकेत, कौशाम्बी, वाराणसी; यहाँ भगवान परिनिर्वाण करें। यहाँ बहुत से क्षत्रिय महाशाल, ब्राह्मण महाशाल और गृहपति महाशाल हैं जो तथागत में परम प्रसन्न हैं, वे तथागत के शरीर की पूजा करेंगे'।

242. ‘‘මා හෙවං, ආනන්ද, අවච; මා හෙවං, ආනන්ද, අවච – ඛුද්දකනගරකං උජ්ජඞ්ගලනගරකං සාඛානගරක’’න්ති.

२४२. आनंद! ऐसा मत कहो; आनंद! ऐसा मत कहो कि यह छोटा नगर है, उजाड़ नगर है, शाखा-नगर है।

කුසාවතීරාජධානී

कुसावती राजधानी

‘‘භූතපුබ්බං, ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො නාම අහොසි ඛත්තියො මුද්ධාවසිත්තො චාතුරන්තො විජිතාවී ජනපදත්ථාවරියප්පත්තො. රඤ්ඤො, ආනන්ද, මහාසුදස්සනස්ස අයං කුසිනාරා කුසාවතී නාම රාජධානී අහොසි. පුරත්ථිමෙන ච පච්ඡිමෙන ච ද්වාදසයොජනානි ආයාමෙන, උත්තරෙන ච දක්ඛිණෙන ච සත්තයොජනානි විත්ථාරෙන. කුසාවතී, ආනන්ද, රාජධානී ඉද්ධා චෙව අහොසි ඵීතා ච බහුජනා ච ආකිණ්ණමනුස්සා ච සුභික්ඛා ච. සෙය්‍යථාපි, ආනන්ද, දෙවානං ආළකමන්දා නාම රාජධානී ඉද්ධා චෙව හොති ඵීතා ච බහුජනා ච ආකිණ්ණයක්ඛා ච සුභික්ඛා ච; එවමෙව ඛො, ආනන්ද, කුසාවතී රාජධානී ඉද්ධා චෙව අහොසි ඵීතා ච බහුජනා ච ආකිණ්ණමනුස්සා ච සුභික්ඛා ච. කුසාවතී, ආනන්ද, රාජධානී දසහි සද්දෙහි අවිවිත්තා අහොසි දිවා චෙව රත්තිඤ්ච, සෙය්‍යථිදං – හත්ථිසද්දෙන අස්සසද්දෙන රථසද්දෙන භෙරිසද්දෙන මුදිඞ්ගසද්දෙන වීණාසද්දෙන ගීතසද්දෙන සඞ්ඛසද්දෙන [Pg.140] සම්මසද්දෙන පාණිතාළසද්දෙන ‘අස්නාථ පිවථ ඛාදථා’ති දසමෙන සද්දෙන.

आनंद! प्राचीन काल में महासुदस्सन नाम के एक राजा थे, जो मूर्धाभिषिक्त क्षत्रिय, चारों दिशाओं के विजेता, विजित शत्रु वाले और जनपद में स्थिरता प्राप्त चक्रवर्ती राजा थे। आनंद! राजा महासुदस्सन की यह कुसीनारा 'कुसावती' नाम की राजधानी थी। यह पूर्व और पश्चिम में बारह योजन लंबी और उत्तर और दक्षिण में सात योजन चौड़ी थी। आनंद! कुसावती राजधानी समृद्ध, वैभवशाली, बहुत जनसंख्या वाली, मनुष्यों से संकुल और सुभिक्ष थी। आनंद! जैसे देवताओं की अलकमंदा नाम की राजधानी समृद्ध, वैभवशाली, बहुत जनसंख्या वाली, यक्षों से संकुल और सुभिक्ष होती है; वैसे ही आनंद! कुसावती राजधानी समृद्ध, वैभवशाली, बहुत जनसंख्या वाली, मनुष्यों से संकुल और सुभिक्ष थी। आनंद! कुसावती राजधानी दिन और रात दस प्रकार के शब्दों से गूँजती रहती थी, जैसे कि—हाथी की आवाज, घोड़े की आवाज, रथ की आवाज, भेरी की आवाज, मृदंग की आवाज, वीणा की आवाज, गीत की आवाज, शंख की आवाज, झाँझ की आवाज, तालियों की आवाज और दसवाँ शब्द—'खाओ, पियो, भोजन करो'।

‘‘කුසාවතී, ආනන්ද, රාජධානී සත්තහි පාකාරෙහි පරික්ඛිත්තා අහොසි. එකො පාකාරො සොවණ්ණමයො, එකො රූපියමයො, එකො වෙළුරියමයො, එකො ඵලිකමයො, එකො ලොහිතඞ්කමයො, එකො මසාරගල්ලමයො, එකො සබ්බරතනමයො. කුසාවතියා, ආනන්ද, රාජධානියා චතුන්නං වණ්ණානං ද්වාරානි අහෙසුං. එකං ද්වාරං සොවණ්ණමයං, එකං රූපියමයං, එකං වෙළුරියමයං, එකං ඵලිකමයං. එකෙකස්මිං ද්වාරෙ සත්ත සත්ත එසිකා නිඛාතා අහෙසුං තිපොරිසඞ්ගා තිපොරිසනිඛාතා ද්වාදසපොරිසා උබ්බෙධෙන. එකා එසිකා සොවණ්ණමයා, එකා රූපියමයා, එකා වෙළුරියමයා, එකා ඵලිකමයා, එකා ලොහිතඞ්කමයා, එකා මසාරගල්ලමයා, එකා සබ්බරතනමයා. කුසාවතී, ආනන්ද, රාජධානී සත්තහි තාලපන්තීහි පරික්ඛිත්තා අහොසි. එකා තාලපන්ති සොවණ්ණමයා, එකා රූපියමයා, එකා වෙළුරියමයා, එකා ඵලිකමයා, එකා ලොහිතඞ්කමයා, එකා මසාරගල්ලමයා, එකා සබ්බරතනමයා. සොවණ්ණමයස්ස තාලස්ස සොවණ්ණමයො ඛන්ධො අහොසි, රූපියමයානි පත්තානි ච ඵලානි ච. රූපියමයස්ස තාලස්ස රූපියමයො ඛන්ධො අහොසි, සොවණ්ණමයානි පත්තානි ච ඵලානි ච. වෙළුරියමයස්ස තාලස්ස වෙළුරියමයො ඛන්ධො අහොසි, ඵලිකමයානි පත්තානි ච ඵලානි ච. ඵලිකමයස්ස තාලස්ස ඵලිකමයො ඛන්ධො අහොසි, වෙළුරියමයානි පත්තානි ච ඵලානි ච. ලොහිතඞ්කමයස්ස තාලස්ස ලොහිතඞ්කමයො ඛන්ධො අහොසි, මසාරගල්ලමයානි පත්තානි ච ඵලානි ච. මසාරගල්ලමයස්ස තාලස්ස මසාරගල්ලමයො ඛන්ධො අහොසි, ලොහිතඞ්කමයානි පත්තානි ච ඵලානි ච. සබ්බරතනමයස්ස තාලස්ස සබ්බරතනමයො ඛන්ධො අහොසි, සබ්බරතනමයානි පත්තානි ච ඵලානි ච. තාසං ඛො පනානන්ද, තාලපන්තීනං වාතෙරිතානං සද්දො අහොසි වග්ගු ච රජනීයො ච ඛමනීයො ච මදනීයො ච. සෙය්‍යථාපි, ආනන්ද, පඤ්චඞ්ගිකස්ස තූරියස්ස සුවිනීතස්ස සුප්පටිතාළිතස්ස සුකුසලෙහි සමන්නාහතස්ස සද්දො හොති වග්ගු ච [Pg.141] රජනීයො ච ඛමනීයො ච මදනීයො ච, එවමෙව ඛො, ආනන්ද, තාසං තාලපන්තීනං වාතෙරිතානං සද්දො අහොසි වග්ගු ච රජනීයො ච ඛමනීයො ච මදනීයො ච. යෙ ඛො පනානන්ද, තෙන සමයෙන කුසාවතියා රාජධානියා ධුත්තා අහෙසුං සොණ්ඩා පිපාසා, තෙ තාසං තාලපන්තීනං වාතෙරිතානං සද්දෙන පරිචාරෙසුං.

हे आनंद! कुसावती राजधानी सात प्राचीरों (दीवारों) से घिरी हुई थी। एक प्राचीर स्वर्णमयी थी, एक रजतमयी (चाँदी की), एक वैदूर्यमयी, एक स्फटिकमयी, एक लोहितांगमयी (लाल मणि की), एक मसारगल्लमयी (चितकबरी मणि की) और एक सर्वरत्नमयी थी। हे आनंद! कुसावती राजधानी के चार रंगों के द्वार थे। एक द्वार स्वर्णमय, एक रजतमय, एक वैदूर्यमय और एक स्फटिकमय था। प्रत्येक द्वार पर सात-सात खंभे गड़े हुए थे, जो तीन पुरुष के घेरे वाले, तीन पुरुष गहरे गड़े हुए और बारह पुरुष ऊँचे थे। एक खंभा स्वर्णमय था, एक रजतमय, एक वैदूर्यमय, एक स्फटिकमय, एक लोहितांगमय, एक मसारगल्लमय और एक सर्वरत्नमय था। हे आनंद! कुसावती राजधानी ताड़ के वृक्षों की सात पंक्तियों से घिरी हुई थी। एक ताड़-पंक्ति स्वर्णमयी थी, एक रजतमयी, एक वैदूर्यमयी, एक स्फटिकमयी, एक लोहितांगमयी, एक मसारगल्लमयी और एक सर्वरत्नमयी थी। स्वर्णमय ताड़ का तना स्वर्णमय था और उसके पत्ते तथा फल रजतमय थे। रजतमय ताड़ का तना रजतमय था और उसके पत्ते तथा फल स्वर्णमय थे। वैदूर्यमय ताड़ का तना वैदूर्यमय था और उसके पत्ते तथा फल स्फटिकमय थे। स्फटिकमय ताड़ का तना स्फटिकमय था और उसके पत्ते तथा फल वैदूर्यमय थे। लोहितांगमय ताड़ का तना लोहितांगमय था और उसके पत्ते तथा फल मसारगल्लमय थे। मसारगल्लमय ताड़ का तना मसारगल्लमय था और उसके पत्ते तथा फल लोहितांगमय थे। सर्वरत्नमय ताड़ का तना सर्वरत्नमय था और उसके पत्ते तथा फल सर्वरत्नमय थे। हे आनंद! वायु से हिलती हुई उन ताड़-पंक्तियों का शब्द अत्यंत मधुर, मोहक, रमणीय और मदहोश करने वाला था। हे आनंद! जैसे कुशल वादकों द्वारा अच्छी तरह बजाए गए पाँच अंगों वाले वाद्यवृंद (तूर्य) का शब्द मधुर, मोहक, रमणीय और मदहोश करने वाला होता है, वैसे ही, हे आनंद! वायु से हिलती हुई उन ताड़-पंक्तियों का शब्द मधुर, मोहक, रमणीय और मदहोश करने वाला था। हे आनंद! उस समय कुसावती राजधानी में जो धूर्त (जुआरी) और मद्यप (शराबी) थे, वे भी उन ताड़-पंक्तियों के वायु से हिलने वाले शब्द से आनंदित होते थे।

චක්කරතනං

चक्र-रत्न

243. ‘‘රාජා, ආනන්ද, මහාසුදස්සනො සත්තහි රතනෙහි සමන්නාගතො අහොසි චතූහි ච ඉද්ධීහි. කතමෙහි සත්තහි? ඉධානන්ද, රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස තදහුපොසථෙ පන්නරසෙ සීසංන්හාතස්ස උපොසථිකස්ස උපරිපාසාදවරගතස්ස දිබ්බං චක්කරතනං පාතුරහොසි සහස්සාරං සනෙමිකං සනාභිකං සබ්බාකාරපරිපූරං. දිස්වා රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස එතදහොසි – ‘සුතං ඛො පනෙතං – ‘‘යස්ස රඤ්ඤො ඛත්තියස්ස මුද්ධාවසිත්තස්ස තදහුපොසථෙ පන්නරසෙ සීසංන්හාතස්ස උපොසථිකස්ස උපරිපාසාදවරගතස්ස දිබ්බං චක්කරතනං පාතුභවති සහස්සාරං සනෙමිකං සනාභිකං සබ්බාකාරපරිපූරං, සො හොති රාජා චක්කවත්තී’’ති. අස්සං නු ඛො අහං රාජා චක්කවත්තී’ති.

२४३. हे आनंद! राजा महासुदर्शन सात रत्नों और चार ऋद्धियों (शक्तियों) से संपन्न थे। वे सात रत्न कौन से हैं? हे आनंद! यहाँ राजा महासुदर्शन को पंद्रहवीं के उपोसथ के दिन, सिर धोकर स्नान करने के बाद, उपोसथ व्रत धारण कर श्रेष्ठ प्रासाद (महल) के ऊपर स्थित होने पर, दिव्य चक्र-रत्न प्रकट हुआ, जो एक हजार अरों (तीलियों) वाला, नेमि (परिधि) और नाभि (धुरी) से युक्त तथा सभी प्रकार से परिपूर्ण था। उसे देखकर राजा महासुदर्शन को यह विचार आया— 'मैंने ऐसा सुना है कि जिस मूर्धाभिषिक्त क्षत्रिय राजा को पंद्रहवीं के उपोसथ के दिन, सिर धोकर स्नान करने के बाद, उपोसथ व्रत धारण कर श्रेष्ठ प्रासाद के ऊपर स्थित होने पर, दिव्य चक्र-रत्न प्रकट होता है, जो एक हजार अरों वाला, नेमि और नाभि से युक्त तथा सभी प्रकार से परिपूर्ण हो, वह राजा चक्रवर्ती होता है। क्या मैं राजा चक्रवर्ती हूँ?'

244. ‘‘අථ ඛො, ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො උට්ඨායාසනා එකංසං උත්තරාසඞ්ගං කරිත්වා වාමෙන හත්ථෙන සුවණ්ණභිඞ්කාරං ගහෙත්වා දක්ඛිණෙන හත්ථෙන චක්කරතනං අබ්භුක්කිරි – ‘පවත්තතු භවං චක්කරතනං, අභිවිජිනාතු භවං චක්කරතන’න්ති. අථ ඛො තං, ආනන්ද, චක්කරතනං පුරත්ථිමං දිසං පවත්ති, අන්වදෙව රාජා මහාසුදස්සනො සද්ධිං චතුරඞ්ගිනියා සෙනාය, යස්මිං ඛො පනානන්ද, පදෙසෙ චක්කරතනං පතිට්ඨාසි, තත්ථ රාජා මහාසුදස්සනො වාසං උපගච්ඡි සද්ධිං චතුරඞ්ගිනියා සෙනාය. යෙ ඛො පනානන්ද, පුරත්ථිමාය දිසාය පටිරාජානො, තෙ රාජානං මහාසුදස්සනං උපසඞ්කමිත්වා එවමාහංසු – ‘එහි ඛො මහාරාජ, ස්වාගතං තෙ මහාරාජ, සකං තෙ මහාරාජ, අනුසාස මහාරාජා’ති. රාජා මහාසුදස්සනො එවමාහ – ‘පාණො න හන්තබ්බො, අදින්නං න ආදාතබ්බං, කාමෙසු මිච්ඡා න චරිතබ්බා, මුසා න භණිතබ්බා, මජ්ජං න පාතබ්බං, යථාභුත්තඤ්ච භුඤ්ජථා’ති[Pg.142]. යෙ ඛො පනානන්ද, පුරත්ථිමාය දිසාය පටිරාජානො, තෙ රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස අනුයන්තා අහෙසුං. අථ ඛො තං, ආනන්ද, චක්කරතනං පුරත්ථිමං සමුද්දං අජ්ඣොගාහෙත්වා පච්චුත්තරිත්වා දක්ඛිණං දිසං පවත්ති…පෙ… දක්ඛිණං සමුද්දං අජ්ඣොගාහෙත්වා පච්චුත්තරිත්වා පච්ඡිමං දිසං පවත්ති…පෙ… පච්ඡිමං සමුද්දං අජ්ඣොගාහෙත්වා පච්චුත්තරිත්වා උත්තරං දිසං පවත්ති, අන්වදෙව රාජා මහාසුදස්සනො සද්ධිං චතුරඞ්ගිනියා සෙනාය. යස්මිං ඛො පනානන්ද, පදෙසෙ චක්කරතනං පතිට්ඨාසි, තත්ථ රාජා මහාසුදස්සනො වාසං උපගච්ඡි සද්ධිං චතුරඞ්ගිනියා සෙනාය. යෙ ඛො පනානන්ද, උත්තරාය දිසාය පටිරාජානො, තෙ රාජානං මහාසුදස්සනං උපසඞ්කමිත්වා එවමාහංසු – ‘එහි ඛො මහාරාජ, ස්වාගතං තෙ මහාරාජ, සකං තෙ මහාරාජ, අනුසාස මහාරාජා’ති. රාජා මහාසුදස්සනො එවමාහ – ‘පාණො න හන්තබ්බො, අදින්නං න ආදාතබ්බං, කාමෙසු මිච්ඡා න චරිතබ්බා, මුසා න භණිතබ්බා, මජ්ජං න පාතබ්බං, යථාභුත්තඤ්ච භුඤ්ජථා’ති. යෙ ඛො පනානන්ද, උත්තරාය දිසාය පටිරාජානො, තෙ රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස අනුයන්තා අහෙසුං.

२४४. तब, आनन्द, राजा महासुदस्सन अपने आसन से उठे, उत्तरासंग (ऊपरी वस्त्र) को एक कंधे पर किया, बाएं हाथ में स्वर्ण-भृंगार (सोने की झारी) ली और दाहिने हाथ से चक्ररत्न पर जल छिड़का— 'हे भद्र चक्ररत्न! आप प्रवर्तित हों (चलें), हे भद्र चक्ररत्न! आप विजय प्राप्त करें।' तब, आनन्द, वह चक्ररत्न पूर्व दिशा की ओर चल पड़ा और राजा महासुदस्सन अपनी चतुरंगिणी सेना के साथ उसके पीछे-पीछे चले। आनन्द, जिस स्थान पर चक्ररत्न रुक जाता, राजा महासुदस्सन अपनी चतुरंगिणी सेना के साथ वहीं पड़ाव डालते। आनन्द, पूर्व दिशा के जो भी प्रति-राजा (सामंत राजा) थे, वे राजा महासुदस्सन के पास आकर इस प्रकार बोले— 'हे महाराज! आइए, आपका स्वागत है। हे महाराज! यह सब आपका ही है, हे महाराज! आप शासन करें।' राजा महासुदस्सन ने इस प्रकार कहा— 'प्राणी की हत्या नहीं करनी चाहिए, जो दिया न गया हो उसे नहीं लेना चाहिए, काम-भोगों में मिथ्याचार नहीं करना चाहिए, झूठ नहीं बोलना चाहिए, मदिरा का सेवन नहीं करना चाहिए, और जैसे (कर आदि) पहले से भोगते आए हैं, वैसे ही भोगें।' आनन्द, पूर्व दिशा के वे प्रति-राजा, राजा महासुदस्सन के अनुयायी बन गए। तब, आनन्द, वह चक्ररत्न पूर्वी समुद्र में उतरकर और फिर बाहर निकलकर दक्षिण दिशा की ओर बढ़ा... दक्षिण समुद्र में उतरकर और फिर बाहर निकलकर पश्चिम दिशा की ओर बढ़ा... पश्चिम समुद्र में उतरकर और फिर बाहर निकलकर उत्तर दिशा की ओर बढ़ा, और राजा महासुदस्सन अपनी चतुरंगिणी सेना के साथ उसके पीछे-पीछे चले। आनन्द, जिस स्थान पर चक्ररत्न रुक जाता, राजा महासुदस्सन अपनी चतुरंगिणी सेना के साथ वहीं पड़ाव डालते। आनन्द, उत्तर दिशा के जो भी प्रति-राजा थे, वे राजा महासुदस्सन के पास आकर इस प्रकार बोले— 'हे महाराज! आइए, आपका स्वागत है। हे महाराज! यह सब आपका ही है, हे महाराज! आप शासन करें।' राजा महासुदस्सन ने इस प्रकार कहा— 'प्राणी की हत्या नहीं करनी चाहिए, जो दिया न गया हो उसे नहीं लेना चाहिए, काम-भोगों में मिथ्याचार नहीं करना चाहिए, झूठ नहीं बोलना चाहिए, मदिरा का सेवन नहीं करना चाहिए, और जैसे पहले से भोगते आए हैं, वैसे ही भोगें।' आनन्द, उत्तर दिशा के वे प्रति-राजा, राजा महासुदस्सन के अनुयायी बन गए।

245. ‘‘අථ ඛො තං, ආනන්ද, චක්කරතනං සමුද්දපරියන්තං පථවිං අභිවිජිනිත්වා කුසාවතිං රාජධානිං පච්චාගන්ත්වා රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස අන්තෙපුරද්වාරෙ අත්ථකරණපමුඛෙ අක්ඛාහතං මඤ්ඤෙ අට්ඨාසි රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස අන්තෙපුරං උපසොභයමානං. රඤ්ඤො, ආනන්ද, මහාසුදස්සනස්ස එවරූපං චක්කරතනං පාතුරහොසි.

२४५. तब, आनन्द, वह चक्ररत्न समुद्र-पर्यन्त पृथ्वी पर विजय प्राप्त कर, कुसावती राजधानी में लौट आया और राजा महासुदस्सन के अन्तःपुर के द्वार पर, न्याय-सभा (अत्थकरण) के सम्मुख, मानो धुरी में जड़ा हुआ हो, राजा महासुदस्सन के अन्तःपुर की शोभा बढ़ाते हुए स्थित हो गया। आनन्द, राजा महासुदस्सन के लिए इस प्रकार का चक्ररत्न प्रकट हुआ।

හත්ථිරතනං

हस्तिरत्न (हाथी रत्न)

246. ‘‘පුන චපරං, ආනන්ද, රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස හත්ථිරතනං පාතුරහොසි සබ්බසෙතො සත්තප්පතිට්ඨො ඉද්ධිමා වෙහාසඞ්ගමො උපොසථො නාම නාගරාජා. තං දිස්වා රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස චිත්තං පසීදි – ‘භද්දකං වත භො හත්ථියානං, සචෙ දමථං උපෙය්‍යා’ති. අථ ඛො තං, ආනන්ද, හත්ථිරතනං – සෙය්‍යථාපි නාම ගන්ධහත්ථාජානියො දීඝරත්තං සුපරිදන්තො, එවමෙව දමථං උපගච්ඡි. භූතපුබ්බං, ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො තමෙව හත්ථිරතනං වීමංසමානො පුබ්බණ්හසමයං අභිරුහිත්වා සමුද්දපරියන්තං පථවිං අනුයායිත්වා කුසාවතිං රාජධානිං පච්චාගන්ත්වා පාතරාසමකාසි. රඤ්ඤො, ආනන්ද, මහාසුදස්සනස්ස එවරූපං හත්ථිරතනං පාතුරහොසි.

२४६. पुनः, आनन्द, राजा महासुदस्सन के लिए हस्तिरत्न प्रकट हुआ, जो पूर्णतः श्वेत, सात अंगों से पृथ्वी को स्पर्श करने वाला, ऋद्धिमान, आकाशगामी, 'उपोसथ' नामक नागराज (श्रेष्ठ हाथी) था। उसे देखकर राजा महासुदस्सन का चित्त प्रसन्न हुआ— 'अहो! यह हाथी-वाहन कितना श्रेष्ठ है, यदि यह प्रशिक्षित हो जाए।' तब, आनन्द, वह हस्तिरत्न—जैसे कोई श्रेष्ठ गन्ध-हस्ती दीर्घकाल तक भली-भाँति प्रशिक्षित हो—उसी प्रकार स्वयं ही प्रशिक्षित हो गया। आनन्द, प्राचीन काल में राजा महासुदस्सन ने उस हस्तिरत्न की परीक्षा लेने के लिए, प्रातःकाल उस पर सवार होकर समुद्र-पर्यन्त पृथ्वी की परिक्रमा की और कुसावती राजधानी लौटकर प्रातःकालीन भोजन किया। आनन्द, राजा महासुदस्सन के लिए इस प्रकार का हस्तिरत्न प्रकट हुआ।

අස්සරතනං

अश्वरत्न (घोड़ा रत्न)

247. ‘‘පුන [Pg.143] චපරං, ආනන්ද, රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස අස්සරතනං පාතුරහොසි සබ්බසෙතො කාළසීසො මුඤ්ජකෙසො ඉද්ධිමා වෙහාසඞ්ගමො වලාහකො නාම අස්සරාජා. තං දිස්වා රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස චිත්තං පසීදි – ‘භද්දකං වත භො අස්සයානං සචෙ දමථං උපෙය්‍යා’ති. අථ ඛො තං, ආනන්ද, අස්සරතනං සෙය්‍යථාපි නාම භද්දො අස්සාජානියො දීඝරත්තං සුපරිදන්තො, එවමෙව දමථං උපගච්ඡි. භූතපුබ්බං, ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො තමෙව අස්සරතනං වීමංසමානො පුබ්බණ්හසමයං අභිරුහිත්වා සමුද්දපරියන්තං පථවිං අනුයායිත්වා කුසාවතිං රාජධානිං පච්චාගන්ත්වා පාතරාසමකාසි. රඤ්ඤො, ආනන්ද, මහාසුදස්සනස්ස එවරූපං අස්සරතනං පාතුරහොසි.

२४७. पुनः, आनन्द, राजा महासुदस्सन के लिए अश्वरत्न प्रकट हुआ, जो पूर्णतः श्वेत, काले सिर वाला, मुंज घास जैसी अयाल वाला, ऋद्धिमान, आकाशगामी, 'वलाहक' नामक अश्वरत्न था। उसे देखकर राजा महासुदस्सन का चित्त प्रसन्न हुआ— 'अहो! यह अश्व-वाहन कितना श्रेष्ठ है, यदि यह प्रशिक्षित हो जाए।' तब, आनन्द, वह अश्वरत्न—जैसे कोई श्रेष्ठ आज्ञाकारी अश्व दीर्घकाल तक भली-भाँति प्रशिक्षित हो—उसी प्रकार स्वयं ही प्रशिक्षित हो गया। आनन्द, प्राचीन काल में राजा महासुदस्सन ने उस अश्वरत्न की परीक्षा लेने के लिए, प्रातःकाल उस पर सवार होकर समुद्र-पर्यन्त पृथ्वी की परिक्रमा की और कुसावती राजधानी लौटकर प्रातःकालीन भोजन किया। आनन्द, राजा महासुदस्सन के लिए इस प्रकार का अश्वरत्न प्रकट हुआ।

මණිරතනං

मणिरत्न

248. ‘‘පුන චපරං, ආනන්ද, රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස මණිරතනං පාතුරහොසි. සො අහොසි මණි වෙළුරියො සුභො ජාතිමා අට්ඨංසො සුපරිකම්මකතො අච්ඡො විප්පසන්නො අනාවිලො සබ්බාකාරසම්පන්නො. තස්ස ඛො පනානන්ද, මණිරතනස්ස ආභා සමන්තා යොජනං ඵුටා අහොසි. භූතපුබ්බං, ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො තමෙව මණිරතනං වීමංසමානො චතුරඞ්ගිනිං සෙනං සන්නය්හිත්වා මණිං ධජග්ගං ආරොපෙත්වා රත්තන්ධකාරතිමිසාය පායාසි. යෙ ඛො පනානන්ද, සමන්තා ගාමා අහෙසුං, තෙ තෙනොභාසෙන කම්මන්තෙ පයොජෙසුං දිවාති මඤ්ඤමානා. රඤ්ඤො, ආනන්ද, මහාසුදස්සනස්ස එවරූපං මණිරතනං පාතුරහොසි.

२४८. पुनः, आनन्द, राजा महासुदस्सन के लिए मणिरत्न प्रकट हुआ। वह वैदूर्य मणि थी, जो शुभ, उत्तम जाति की, आठ पहलुओं वाली, सुनिर्मित, स्वच्छ, अत्यंत निर्मल, निष्कलंक और सर्वगुण संपन्न थी। आनन्द, उस मणिरत्न की आभा चारों ओर एक योजन तक फैली हुई थी। आनन्द, प्राचीन काल में राजा महासुदस्सन ने उस मणिरत्न की परीक्षा लेने के लिए, चतुरंगिणी सेना को तैयार कर, मणि को ध्वज के अग्रभाग पर स्थापित किया और रात्रि के घोर अंधकार में प्रस्थान किया। आनन्द, आस-पास के गाँवों के जो लोग थे, उन्होंने उस मणि के प्रकाश से 'दिन हो गया है' ऐसा मानकर अपने-अपने काम शुरू कर दिए। आनन्द, राजा महासुदस्सन के लिए इस प्रकार का मणिरत्न प्रकट हुआ।

ඉත්ථිරතනං

स्त्रीरत्न

249. ‘‘පුන චපරං, ආනන්ද, රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස ඉත්ථිරතනං පාතුරහොසි අභිරූපා දස්සනීයා පාසාදිකා පරමාය වණ්ණපොක්ඛරතාය සමන්නාගතා නාතිදීඝා නාතිරස්සා නාතිකිසා නාතිථූලා නාතිකාළිකා නාච්චොදාතා අතික්කන්තා මානුසිවණ්ණං අප්පත්තා දිබ්බවණ්ණං. තස්ස ඛො පනානන්ද, ඉත්ථිරතනස්ස එවරූපො කායසම්ඵස්සො හොති, සෙය්‍යථාපි [Pg.144] නාම තූලපිචුනො වා කප්පාසපිචුනො වා. තස්ස ඛො පනානන්ද, ඉත්ථිරතනස්ස සීතෙ උණ්හානි ගත්තානි හොන්ති, උණ්හෙ සීතානි. තස්ස ඛො පනානන්ද, ඉත්ථිරතනස්ස කායතො චන්දනගන්ධො වායති, මුඛතො උප්පලගන්ධො. තං ඛො පනානන්ද, ඉත්ථිරතනං රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස පුබ්බුට්ඨායිනී අහොසි පච්ඡානිපාතිනී කිඞ්කාරපටිස්සාවිනී මනාපචාරිනී පියවාදිනී. තං ඛො පනානන්ද, ඉත්ථිරතනං රාජානං මහාසුදස්සනං මනසාපි නො අතිචරි, කුතො පන කායෙන. රඤ්ඤො, ආනන්ද, මහාසුදස්සනස්ස එවරූපං ඉත්ථිරතනං පාතුරහොසි.

२४९. आनंद, फिर इसके अतिरिक्त, राजा महासुदर्शन के लिए स्त्री-रत्न (रानी) प्रकट हुई, जो अत्यंत रूपवती, दर्शनीय, मनभावन और उत्तम वर्ण-सौंदर्य से युक्त थी। वह न बहुत लंबी थी, न बहुत छोटी; न बहुत दुबली थी, न बहुत मोटी; न बहुत काली थी, न बहुत गोरी। वह मानवीय सौंदर्य से परे थी, किंतु दिव्य सौंदर्य तक नहीं पहुँची थी। आनंद, उस स्त्री-रत्न का शारीरिक स्पर्श ऐसा था, जैसे कि रुई के ढेर या कपास के ढेर का हो। आनंद, उस स्त्री-रत्न के अंग शीत ऋतु में उष्ण (गर्म) और ग्रीष्म ऋतु में शीतल (ठंडे) रहते थे। आनंद, उस स्त्री-रत्न के शरीर से चंदन की सुगंध आती थी और मुख से नीलकमल की सुगंध। आनंद, वह स्त्री-रत्न राजा महासुदर्शन से पहले जागने वाली, उनके बाद सोने वाली, 'क्या आज्ञा है' ऐसा पूछकर सेवा करने वाली, मन के अनुकूल आचरण करने वाली और प्रिय बोलने वाली थी। आनंद, उस स्त्री-रत्न ने राजा महासुदर्शन के प्रति मन से भी कभी व्यभिचार नहीं किया, फिर शरीर से तो कैसे करती? आनंद, राजा महासुदर्शन के लिए इस प्रकार का स्त्री-रत्न प्रकट हुआ।

ගහපතිරතනං

गृहपति-रत्न

250. ‘‘පුන චපරං, ආනන්ද, රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස ගහපතිරතනං පාතුරහොසි. තස්ස කම්මවිපාකජං දිබ්බචක්ඛු පාතුරහොසි යෙන නිධිං පස්සති සස්සාමිකම්පි අස්සාමිකම්පි. සො රාජානං මහාසුදස්සනං උපසඞ්කමිත්වා එවමාහ – ‘අප්පොස්සුක්කො ත්වං, දෙව, හොහි, අහං තෙ ධනෙන ධනකරණීයං කරිස්සාමී’ති. භූතපුබ්බං, ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො තමෙව ගහපතිරතනං වීමංසමානො නාවං අභිරුහිත්වා මජ්ඣෙ ගඞ්ගාය නදියා සොතං ඔගාහිත්වා ගහපතිරතනං එතදවොච – ‘අත්ථො මෙ, ගහපති, හිරඤ්ඤසුවණ්ණෙනා’ති. ‘තෙන හි, මහාරාජ, එකං තීරං නාවා උපෙතූ’ති. ‘ඉධෙව මෙ, ගහපති, අත්ථො හිරඤ්ඤසුවණ්ණෙනා’ති. අථ ඛො තං, ආනන්ද, ගහපතිරතනං උභොහි හත්ථෙහි උදකං ඔමසිත්වා පූරං හිරඤ්ඤසුවණ්ණස්ස කුම්භිං උද්ධරිත්වා රාජානං මහාසුදස්සනං එතදවොච – ‘අලමෙත්තාවතා මහාරාජ, කතමෙත්තාවතා මහාරාජ, පූජිතමෙත්තාවතා මහාරාජා’ති? රාජා මහාසුදස්සනො එවමාහ – ‘අලමෙත්තාවතා ගහපති, කතමෙත්තාවතා ගහපති, පූජිතමෙත්තාවතා ගහපතී’ති. රඤ්ඤො, ආනන්ද, මහාසුදස්සනස්ස එවරූපං ගහපතිරතනං පාතුරහොසි.

२५०. आनंद, फिर इसके अतिरिक्त, राजा महासुदर्शन के लिए गृहपति-रत्न प्रकट हुआ। उसके पास पूर्व कर्मों के फलस्वरुप दिव्य-चक्षु प्रकट हुए, जिससे वह स्वामी सहित या बिना स्वामी वाले गड़े हुए खजानों को देख सकता था। उसने राजा महासुदर्शन के पास जाकर यह कहा— 'देव! आप निश्चिंत रहें, मैं आपके लिए धन से संबंधित कार्यों को संपन्न करूँगा।' आनंद, प्राचीन काल में राजा महासुदर्शन ने उस गृहपति-रत्न की परीक्षा लेने के उद्देश्य से, नाव पर चढ़कर गंगा नदी की बीच धारा में जाकर गृहपति-रत्न से यह कहा— 'गृहपति! मुझे स्वर्ण और चांदी की आवश्यकता है।' गृहपति ने कहा— 'तो महाराज! नाव को किसी एक किनारे पर ले चलें।' राजा ने कहा— 'गृहपति! मुझे यहीं नदी के बीच में ही स्वर्ण और चांदी की आवश्यकता है।' तब आनंद, उस गृहपति-रत्न ने अपने दोनों हाथों से जल को स्पर्श किया और स्वर्ण-चांदी से भरा हुआ एक घड़ा ऊपर निकाला और राजा महासुदर्शन से यह कहा— 'महाराज! क्या इतना पर्याप्त है? महाराज! क्या इतना कार्य हो गया? महाराज! क्या इतनी भेंट हो गई?' राजा महासुदर्शन ने कहा— 'गृहपति! इतना पर्याप्त है, इतना कार्य हो गया, इतनी भेंट हो गई।' आनंद, राजा महासुदर्शन के लिए इस प्रकार का गृहपति-रत्न प्रकट हुआ।

පරිණායකරතනං

परिणायक-रत्न (मंत्री-रत्न)

251. ‘‘පුන චපරං, ආනන්ද, රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස පරිණායකරතනං පාතුරහොසි පණ්ඩිතො වියත්තො මෙධාවී පටිබලො රාජානං මහාසුදස්සනං [Pg.145] උපයාපෙතබ්බං උපයාපෙතුං, අපයාපෙතබ්බං අපයාපෙතුං, ඨපෙතබ්බං ඨපෙතුං. සො රාජානං මහාසුදස්සනං උපසඞ්කමිත්වා එවමාහ – ‘අප්පොස්සුක්කො ත්වං, දෙව, හොහි, අහමනුසාසිස්සාමී’ති. රඤ්ඤො, ආනන්ද, මහාසුදස්සනස්ස එවරූපං පරිණායකරතනං පාතුරහොසි.

२५१. आनंद, फिर इसके अतिरिक्त, राजा महासुदर्शन के लिए परिणायक-रत्न प्रकट हुआ, जो विद्वान, चतुर, बुद्धिमान और राजा महासुदर्शन के पास लाने योग्य व्यक्तियों को लाने में, दूर करने योग्य व्यक्तियों को दूर करने में और नियुक्त करने योग्य व्यक्तियों को नियुक्त करने में समर्थ था। उसने राजा महासुदर्शन के पास जाकर यह कहा— 'देव! आप निश्चिंत रहें, मैं राज-काज का प्रबंधन करूँगा।' आनंद, राजा महासुदर्शन के लिए इस प्रकार का परिणायक-रत्न प्रकट हुआ।

‘‘රාජා, ආනන්ද, මහාසුදස්සනො ඉමෙහි සත්තහි රතනෙහි සමන්නාගතො අහොසි.

आनंद, राजा महासुदर्शन इन सात रत्नों से संपन्न थे।

චතුඉද්ධිසමන්නාගතො

चार ऋद्धियों (शक्तियों) से संपन्न

252. ‘‘රාජා, ආනන්ද, මහාසුදස්සනො චතූහි ඉද්ධීහි සමන්නාගතො අහොසි. කතමාහි චතූහි ඉද්ධීහි? ඉධානන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො අභිරූපො අහොසි දස්සනීයො පාසාදිකො පරමාය වණ්ණපොක්ඛරතාය සමන්නාගතො අතිවිය අඤ්ඤෙහි මනුස්සෙහි. රාජා, ආනන්ද, මහාසුදස්සනො ඉමාය පඨමාය ඉද්ධියා සමන්නාගතො අහොසි.

२५२. आनंद, राजा महासुदर्शन चार ऋद्धियों से संपन्न थे। वे चार ऋद्धियाँ कौन सी हैं? आनंद, यहाँ राजा महासुदर्शन अत्यंत रूपवान, दर्शनीय, मनभावन और अन्य मनुष्यों की तुलना में श्रेष्ठ वर्ण-सौंदर्य से युक्त थे। आनंद, राजा महासुदर्शन इस पहली ऋद्धि से संपन्न थे।

‘‘පුන චපරං, ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො දීඝායුකො අහොසි චිරට්ඨිතිකො අතිවිය අඤ්ඤෙහි මනුස්සෙහි. රාජා, ආනන්ද, මහාසුදස්සනො ඉමාය දුතියාය ඉද්ධියා සමන්නාගතො අහොසි.

आनंद, फिर इसके अतिरिक्त, राजा महासुदर्शन अन्य मनुष्यों की तुलना में दीर्घायु और चिरजीवी थे। आनंद, राजा महासुदर्शन इस दूसरी ऋद्धि से संपन्न थे।

‘‘පුන චපරං, ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො අප්පාබාධො අහොසි අප්පාතඞ්කො සමවෙපාකිනියා ගහණියා සමන්නාගතො නාතිසීතාය නාච්චුණ්හාය අතිවිය අඤ්ඤෙහි මනුස්සෙහි. රාජා, ආනන්ද, මහාසුදස්සනො ඉමාය තතියාය ඉද්ධියා සමන්නාගතො අහොසි.

आनंद, फिर इसके अतिरिक्त, राजा महासुदर्शन रोगमुक्त और कष्ट-रहित थे; उनकी पाचन शक्ति उत्तम थी, जो न बहुत ठंडी थी और न बहुत गर्म, और अन्य मनुष्यों की तुलना में श्रेष्ठ थी। आनंद, राजा महासुदर्शन इस तीसरी ऋद्धि से संपन्न थे।

‘‘පුන චපරං, ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො බ්‍රාහ්මණගහපතිකානං පියො අහොසි මනාපො. සෙය්‍යථාපි, ආනන්ද, පිතා පුත්තානං පියො හොති මනාපො, එවමෙව ඛො, ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො බ්‍රාහ්මණගහපතිකානං පියො අහොසි මනාපො. රඤ්ඤොපි, ආනන්ද, මහාසුදස්සනස්ස බ්‍රාහ්මණගහපතිකා පියා අහෙසුං මනාපා. සෙය්‍යථාපි, ආනන්ද, පිතු පුත්තා පියා හොන්ති මනාපා, එවමෙව ඛො, ආනන්ද, රඤ්ඤොපි මහාසුදස්සනස්ස බ්‍රාහ්මණගහපතිකා පියා අහෙසුං මනාපා.

आनंद, फिर इसके अतिरिक्त, राजा महासुदर्शन ब्राह्मणों और गृहपतियों के प्रिय और मनभावन थे। आनंद, जैसे पिता पुत्रों को प्रिय होता है, वैसे ही आनंद, राजा महासुदर्शन ब्राह्मणों और गृहपतियों के प्रिय थे। आनंद, राजा महासुदर्शन को भी ब्राह्मण और गृहपति प्रिय और मनभावन थे। आनंद, जैसे पिता को पुत्र प्रिय होते हैं, वैसे ही आनंद, राजा महासुदर्शन को भी ब्राह्मण और गृहपति प्रिय थे।

‘‘භූතපුබ්බං, ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො චතුරඞ්ගිනියා සෙනාය උය්‍යානභූමිං නිය්‍යාසි. අථ ඛො, ආනන්ද, බ්‍රාහ්මණගහපතිකා රාජානං මහාසුදස්සනං උපසඞ්කමිත්වා එවමාහංසු – ‘අතරමානො, දෙව, යාහි, යථා [Pg.146] තං මයං චිරතරං පස්සෙය්‍යාමා’ති. රාජාපි, ආනන්ද, මහාසුදස්සනො සාරථිං ආමන්තෙසි – ‘අතරමානො, සාරථි, රථං පෙසෙහි, යථා අහං බ්‍රාහ්මණගහපතිකෙ චිරතරං පස්සෙය්‍ය’න්ති. රාජා, ආනන්ද, මහාසුදස්සනො ඉමාය චතුත්ථියා ඉද්ධියා සමන්නාගතො අහොසි. රාජා, ආනන්ද, මහාසුදස්සනො ඉමාහි චතූහි ඉද්ධීහි සමන්නාගතො අහොසි.

आनंद, प्राचीन काल में राजा महासुदर्शन चतुरंगिणी सेना के साथ उद्यान की ओर निकले। तब आनंद, ब्राह्मणों और गृहपतियों ने राजा महासुदर्शन के पास जाकर यह कहा— 'देव! आप धीरे-धीरे चलें, जिससे हम आपको अधिक समय तक देख सकें।' आनंद, तब राजा महासुदर्शन ने सारथी को आदेश दिया— 'सारथी! रथ को धीरे-धीरे चलाओ, जिससे मैं ब्राह्मणों और गृहपतियों को अधिक समय तक देख सकूँ।' आनंद, राजा महासुदर्शन इस चौथी ऋद्धि से संपन्न थे। आनंद, राजा महासुदर्शन इन चार ऋद्धियों से संपन्न थे।

ධම්මපාසාදපොක්ඛරණී

धम्म-प्रासाद और पुष्करणी (धम्म महल और सरोवर)

253. ‘‘අථ ඛො, ආනන්ද, රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස එතදහොසි – ‘යංනූනාහං ඉමාසු තාලන්තරිකාසු ධනුසතෙ ධනුසතෙ පොක්ඛරණියො මාපෙය්‍ය’න්ති.

२५३. आनंद! तब राजा महासुदर्शन के मन में यह विचार आया— 'क्यों न मैं इन ताड़ के वृक्षों की पंक्तियों के बीच प्रत्येक सौ धनुष की दूरी पर पुष्करिणियाँ (सरोवर) बनवाऊँ?'

‘‘මාපෙසි ඛො, ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො තාසු තාලන්තරිකාසු ධනුසතෙ ධනුසතෙ පොක්ඛරණියො. තා ඛො පනානන්ද, පොක්ඛරණියො චතුන්නං වණ්ණානං ඉට්ඨකාහි චිතා අහෙසුං – එකා ඉට්ඨකා සොවණ්ණමයා, එකා රූපියමයා, එකා වෙළුරියමයා, එකා ඵලිකමයා.

आनंद! राजा महासुदर्शन ने उन ताड़ के वृक्षों की पंक्तियों के बीच प्रत्येक सौ धनुष की दूरी पर पुष्करिणियाँ बनवाईं। आनंद! वे पुष्करिणियाँ चार रंगों की ईंटों से बनी थीं— एक ईंट सोने की थी, एक चाँदी की, एक वैदूर्य (मणि) की और एक स्फटिक (क्रिस्टल) की।

‘‘තාසු ඛො පනානන්ද, පොක්ඛරණීසු චත්තාරි චත්තාරි සොපානානි අහෙසුං චතුන්නං වණ්ණානං, එකං සොපානං සොවණ්ණමයං එකං රූපියමයං එකං වෙළුරියමයං එකං ඵලිකමයං. සොවණ්ණමයස්ස සොපානස්ස සොවණ්ණමයා ථම්භා අහෙසුං, රූපියමයා සූචියො ච උණ්හීසඤ්ච. රූපියමයස්ස සොපානස්ස රූපියමයා ථම්භා අහෙසුං, සොවණ්ණමයා සූචියො ච උණ්හීසඤ්ච. වෙළුරියමයස්ස සොපානස්ස වෙළුරියමයා ථම්භා අහෙසුං, ඵලිකමයා සූචියො ච උණ්හීසඤ්ච. ඵලිකමයස්ස සොපානස්ස ඵලිකමයා ථම්භා අහෙසුං, වෙළුරියමයා සූචියො ච උණ්හීසඤ්ච. තා ඛො පනානන්ද, පොක්ඛරණියො ද්වීහි වෙදිකාහි පරික්ඛිත්තා අහෙසුං එකා වෙදිකා සොවණ්ණමයා, එකා රූපියමයා. සොවණ්ණමයාය වෙදිකාය සොවණ්ණමයා ථම්භා අහෙසුං, රූපියමයා සූචියො ච උණ්හීසඤ්ච. රූපියමයාය වෙදිකාය රූපියමයා ථම්භා අහෙසුං, සොවණ්ණමයා සූචියො ච උණ්හීසඤ්ච. අථ ඛො, ආනන්ද, රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස එතදහොසි – ‘යංනූනාහං ඉමාසු පොක්ඛරණීසු එවරූපං මාලං රොපාපෙය්‍යං උප්පලං පදුමං කුමුදං පුණ්ඩරීකං සබ්බොතුකං සබ්බජනස්ස අනාවට’න්ති. රොපාපෙසි ඛො[Pg.147], ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො තාසු පොක්ඛරණීසු එවරූපං මාලං උප්පලං පදුමං කුමුදං පුණ්ඩරීකං සබ්බොතුකං සබ්බජනස්ස අනාවටං.

आनंद! उन पुष्करिणियों में चार-चार सीढ़ियाँ थीं, जो चार रंगों की थीं— एक सीढ़ी सोने की, एक चाँदी की, एक वैदूर्य की और एक स्फटिक की। सोने की सीढ़ी के खंभे सोने के थे, और उसकी सूचियाँ (आड़ी पट्टियाँ) तथा उष्णीष (मुंडेर) चाँदी के थे। चाँदी की सीढ़ी के खंभे चाँदी के थे, और उसकी सूचियाँ तथा उष्णीष सोने के थे। वैदूर्य की सीढ़ी के खंभे वैदूर्य के थे, और उसकी सूचियाँ तथा उष्णीष स्फटिक के थे। स्फटिक की सीढ़ी के खंभे स्फटिक के थे, और उसकी सूचियाँ तथा उष्णीष वैदूर्य के थे। आनंद! वे पुष्करिणियाँ दो-दो वेदिकाओं (कटहरों) से घिरी थीं— एक वेदिका सोने की थी और एक चाँदी की। सोने की वेदिका के खंभे सोने के थे, और उसकी सूचियाँ तथा उष्णीष चाँदी के थे। चाँदी की वेदिका के खंभे चाँदी के थे, और उसकी सूचियाँ तथा उष्णीष सोने के थे। आनंद! तब राजा महासुदर्शन के मन में यह विचार आया— 'क्यों न मैं इन पुष्करिणियों में ऐसे फूल लगवाऊँ जो सभी ऋतुओं में खिलें और सभी लोगों के लिए सुलभ हों, जैसे— उत्पल (नीलकमल), पद्म, कुमुद और पुण्डरीक।' आनंद! राजा महासुदर्शन ने उन पुष्करिणियों में ऐसे फूल लगवाए जो सभी ऋतुओं में खिलते थे और सभी लोगों के लिए सुलभ थे— उत्पल, पद्म, कुमुद और पुण्डरीक।

254. ‘‘අථ ඛො, ආනන්ද, රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස එතදහොසි – ‘යංනූනාහං ඉමාසං පොක්ඛරණීනං තීරෙ න්හාපකෙ පුරිසෙ ඨපෙය්‍යං, යෙ ආගතාගතං ජනං න්හාපෙස්සන්තී’ති. ඨපෙසි ඛො, ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො තාසං පොක්ඛරණීනං තීරෙ න්හාපකෙ පුරිසෙ, යෙ ආගතාගතං ජනං න්හාපෙසුං.

२५४. आनंद! तब राजा महासुदर्शन के मन में यह विचार आया— 'क्यों न मैं इन पुष्करिणियों के तट पर स्नान कराने वाले पुरुषों को नियुक्त करूँ, जो आने-जाने वाले लोगों को स्नान कराएँ?' आनंद! राजा महासुदर्शन ने उन पुष्करिणियों के तट पर स्नान कराने वाले पुरुषों को नियुक्त किया, जिन्होंने आने-जाने वाले लोगों को स्नान कराया।

‘‘අථ ඛො, ආනන්ද, රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස එතදහොසි – ‘යංනූනාහං ඉමාසං පොක්ඛරණීනං තීරෙ එවරූපං දානං පට්ඨපෙය්‍යං – අන්නං අන්නට්ඨිකස්ස, පානං පානට්ඨිකස්ස, වත්ථං වත්ථට්ඨිකස්ස, යානං යානට්ඨිකස්ස, සයනං සයනට්ඨිකස්ස, ඉත්ථිං ඉත්ථිට්ඨිකස්ස, හිරඤ්ඤං හිරඤ්ඤට්ඨිකස්ස, සුවණ්ණං සුවණ්ණට්ඨිකස්සා’ති. පට්ඨපෙසි ඛො, ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො තාසං පොක්ඛරණීනං තීරෙ එවරූපං දානං – අන්නං අන්නට්ඨිකස්ස, පානං පානට්ඨිකස්ස, වත්ථං වත්ථට්ඨිකස්ස, යානං යානට්ඨිකස්ස, සයනං සයනට්ඨිකස්ස, ඉත්ථිං ඉත්ථිට්ඨිකස්ස, හිරඤ්ඤං හිරඤ්ඤට්ඨිකස්ස, සුවණ්ණං සුවණ්ණට්ඨිකස්ස.

आनंद! तब राजा महासुदर्शन के मन में यह विचार आया— 'क्यों न मैं इन पुष्करिणियों के तट पर इस प्रकार का दान स्थापित करूँ— भोजन चाहने वाले को भोजन, पेय चाहने वाले को पेय, वस्त्र चाहने वाले को वस्त्र, सवारी चाहने वाले को सवारी, शय्या चाहने वाले को शय्या, स्त्री चाहने वाले को स्त्री, चाँदी चाहने वाले को चाँदी और सोना चाहने वाले को सोना।' आनंद! राजा महासुदर्शन ने उन पुष्करिणियों के तट पर इस प्रकार का दान स्थापित किया— भोजन चाहने वाले को भोजन, पेय चाहने वाले को पेय, वस्त्र चाहने वाले को वस्त्र, सवारी चाहने वाले को सवारी, शय्या चाहने वाले को शय्या, स्त्री चाहने वाले को स्त्री, चाँदी चाहने वाले को चाँदी और सोना चाहने वाले को सोना।

255. ‘‘අථ ඛො, ආනන්ද, බ්‍රාහ්මණගහපතිකා පහූතං සාපතෙය්‍යං ආදාය රාජානං මහාසුදස්සනං උපසඞ්කමිත්වා එවමාහංසු – ‘ඉදං, දෙව, පහූතං සාපතෙය්‍යං දෙවඤ්ඤෙව උද්දිස්ස ආභතං, තං දෙවො පටිග්ගණ්හතූ’ති. ‘අලං භො, මමපිදං පහූතං සාපතෙය්‍යං ධම්මිකෙන බලිනා අභිසඞ්ඛතං, තඤ්ච වො හොතු, ඉතො ච භිය්‍යො හරථා’ති. තෙ රඤ්ඤා පටික්ඛිත්තා එකමන්තං අපක්කම්ම එවං සමචින්තෙසුං – ‘න ඛො එතං අම්හාකං පතිරූපං, යං මයං ඉමානි සාපතෙය්‍යානි පුනදෙව සකානි ඝරානි පටිහරෙය්‍යාම. යංනූන මයං රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස නිවෙසනං මාපෙය්‍යාමා’ති. තෙ රාජානං මහාසුදස්සනං උපසඞ්කමිත්වා එවමාහංසු – ‘නිවෙසනං තෙ දෙව, මාපෙස්සාමා’ති. අධිවාසෙසි ඛො, ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො තුණ්හීභාවෙන.

२५५. आनंद! तब ब्राह्मणों और गृहपतियों ने बहुत सा धन लेकर राजा महासुदर्शन के पास आकर इस प्रकार कहा— 'देव! यह प्रचुर धन हम विशेष रूप से आपके लिए ही लाए हैं, देव इसे स्वीकार करें।' (राजा ने कहा—) 'हे महानुभावों! बस रहने दें, मेरे पास भी धर्मपूर्ण कर से संचित प्रचुर धन है। वह (आपका धन) आपके पास ही रहे और यहाँ से और भी ले जाएँ।' राजा द्वारा अस्वीकार किए जाने पर, वे एक ओर हट गए और आपस में विचार करने लगे— 'यह हमारे लिए उचित नहीं है कि हम इस धन को पुनः अपने घरों को ले जाएँ। क्यों न हम राजा महासुदर्शन के लिए एक भवन (महल) का निर्माण करवाएँ?' उन्होंने राजा महासुदर्शन के पास जाकर कहा— 'देव! हम आपके लिए एक भवन का निर्माण करेंगे।' आनंद! राजा महासुदर्शन ने मौन रहकर अपनी स्वीकृति दे दी।

256. ‘‘අථ ඛො, ආනන්ද, සක්කො දෙවානමින්දො රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස චෙතසා චෙතොපරිවිතක්කමඤ්ඤාය විස්සකම්මං දෙවපුත්තං ආමන්තෙසි – ‘එහි [Pg.148] ත්වං, සම්ම විස්සකම්ම, රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස නිවෙසනං මාපෙහි ධම්මං නාම පාසාද’න්ති. ‘එවං භද්දන්තවා’ති ඛො, ආනන්ද, විස්සකම්මො දෙවපුත්තො සක්කස්ස දෙවානමින්දස්ස පටිස්සුත්වා සෙය්‍යථාපි නාම බලවා පුරිසො සමිඤ්ජිතං වා බාහං පසාරෙය්‍ය පසාරිතං වා බාහං සමිඤ්ජෙය්‍ය, එවමෙව දෙවෙසු තාවතිංසෙසු අන්තරහිතො රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස පුරතො පාතුරහොසි. අථ ඛො, ආනන්ද, විස්සකම්මො දෙවපුත්තො රාජානං මහාසුදස්සනං එතදවොච – ‘නිවෙසනං තෙ දෙව, මාපෙස්සාමි ධම්මං නාම පාසාද’න්ති. අධිවාසෙසි ඛො, ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො තුණ්හීභාවෙන.

२५६. आनंद! तब देवताओं के इंद्र शक्र ने राजा महासुदर्शन के मन के विचार को अपने मन से जानकर विश्वकर्मा देवपुत्र को आदेश दिया— 'हे सौम्य विश्वकर्मा! आओ, तुम राजा महासुदर्शन के लिए 'धम्म' नामक एक प्रासाद (महल) का निर्माण करो।' आनंद! विश्वकर्मा देवपुत्र ने 'जो आज्ञा भंते' कहकर देवताओं के इंद्र शक्र की बात स्वीकार की और जैसे कोई बलवान पुरुष अपनी मुड़ी हुई भुजा को फैला दे या फैली हुई भुजा को सिकोड़ ले, वैसे ही वह तावतिंस देवलोक से अंतर्धान होकर राजा महासुदर्शन के सामने प्रकट हो गया। आनंद! तब विश्वकर्मा देवपुत्र ने राजा महासुदर्शन से यह कहा— 'देव! मैं आपके लिए 'धम्म' नामक प्रासाद का निर्माण करूँगा।' आनंद! राजा महासुदर्शन ने मौन रहकर अपनी स्वीकृति दे दी।

‘‘මාපෙසි ඛො, ආනන්ද, විස්සකම්මො දෙවපුත්තො රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස නිවෙසනං ධම්මං නාම පාසාදං. ධම්මො, ආනන්ද, පාසාදො පුරත්ථිමෙන පච්ඡිමෙන ච යොජනං ආයාමෙන අහොසි. උත්තරෙන දක්ඛිණෙන ච අඩ්ඪයොජනං විත්ථාරෙන. ධම්මස්ස, ආනන්ද, පාසාදස්ස තිපොරිසං උච්චතරෙන වත්ථු චිතං අහොසි චතුන්නං වණ්ණානං ඉට්ඨකාහි – එකා ඉට්ඨකා සොවණ්ණමයා, එකා රූපියමයා, එකා වෙළුරියමයා, එකා ඵලිකමයා.

आनंद! विश्वकर्मा देवपुत्र ने राजा महासुदर्शन के निवास के लिए 'धम्म' नामक प्रासाद (महल) का निर्माण किया। आनंद! धम्म प्रासाद पूर्व से पश्चिम तक एक योजन लंबा था और उत्तर से दक्षिण तक आधा योजन चौड़ा था। आनंद! धम्म प्रासाद की नींव तीन पुरुष की ऊंचाई जितनी ऊंची थी, जो चार रंगों की ईंटों से बनी थी - एक ईंट सोने की, एक चांदी की, एक वैदूर्य की और एक स्फटिक की।

‘‘ධම්මස්ස, ආනන්ද, පාසාදස්ස චතුරාසීති ථම්භසහස්සානි අහෙසුං චතුන්නං වණ්ණානං – එකො ථම්භො සොවණ්ණමයො, එකො රූපියමයො, එකො වෙළුරියමයො, එකො ඵලිකමයො. ධම්මො, ආනන්ද, පාසාදො චතුන්නං වණ්ණානං ඵලකෙහි සන්ථතො අහොසි – එකං ඵලකං සොවණ්ණමයං, එකං රූපියමයං, එකං වෙළුරියමයං, එකං ඵලිකමයං.

आनंद! धम्म प्रासाद में चार रंगों के चौरासी हजार स्तंभ थे - एक स्तंभ सोने का, एक चांदी का, एक वैदूर्य का और एक स्फटिक का। आनंद! धम्म प्रासाद चार रंगों के तख्तों से बिछा हुआ था - एक तख्ता सोने का, एक चांदी का, एक वैदूर्य का और एक स्फटिक का।

‘‘ධම්මස්ස, ආනන්ද, පාසාදස්ස චතුවීසති සොපානානි අහෙසුං චතුන්නං වණ්ණානං – එකං සොපානං සොවණ්ණමයං, එකං රූපියමයං, එකං වෙළුරියමයං, එකං ඵලිකමයං. සොවණ්ණමයස්ස සොපානස්ස සොවණ්ණමයා ථම්භා අහෙසුං රූපියමයා සූචියො ච උණ්හීසඤ්ච. රූපියමයස්ස සොපානස්ස රූපියමයා ථම්භා අහෙසුං සොවණ්ණමයා සූචියො ච උණ්හීසඤ්ච. වෙළුරියමයස්ස සොපානස්ස වෙළුරියමයා ථම්භා අහෙසුං ඵලිකමයා සූචියො ච උණ්හීසඤ්ච. ඵලිකමයස්ස සොපානස්ස ඵලිකමයා ථම්භා අහෙසුං වෙළුරියමයා සූචියො ච උණ්හීසඤ්ච.

आनंद! धम्म प्रासाद में चार रंगों की चौबीस सीढ़ियां थीं - एक सीढ़ी सोने की, एक चांदी की, एक वैदूर्य की और एक स्फटिक की। सोने की सीढ़ी के स्तंभ सोने के थे, और उसकी सूचियां (आड़ी छड़ें) तथा उष्णीष (मुंडेर) चांदी के थे। चांदी की सीढ़ी के स्तंभ चांदी के थे, और उसकी सूचियां तथा उष्णीष सोने के थे। वैदूर्य की सीढ़ी के स्तंभ वैदूर्य के थे, और उसकी सूचियां तथा उष्णीष स्फटिक के थे। स्फटिक की सीढ़ी के स्तंभ स्फटिक के थे, और उसकी सूचियां तथा उष्णीष वैदूर्य के थे।

‘‘ධම්මෙ, ආනන්ද, පාසාදෙ චතුරාසීති කූටාගාරසහස්සානි අහෙසුං චතුන්නං වණ්ණානං – එකං කූටාගාරං සොවණ්ණමයං, එකං රූපියමයං, එකං වෙළුරියමයං[Pg.149], එකං ඵලිකමයං. සොවණ්ණමයෙ කූටාගාරෙ රූපියමයො පල්ලඞ්කො පඤ්ඤත්තො අහොසි, රූපියමයෙ කූටාගාරෙ සොවණ්ණමයො පල්ලඞ්කො පඤ්ඤත්තො අහොසි, වෙළුරියමයෙ කූටාගාරෙ දන්තමයො පල්ලඞ්කො පඤ්ඤත්තො අහොසි, ඵලිකමයෙ කූටාගාරෙ සාරමයො පල්ලඞ්කො පඤ්ඤත්තො අහොසි. සොවණ්ණමයස්ස කූටාගාරස්ස ද්වාරෙ රූපියමයො තාලො ඨිතො අහොසි, තස්ස රූපියමයො ඛන්ධො සොවණ්ණමයානි පත්තානි ච ඵලානි ච. රූපියමයස්ස කූටාගාරස්ස ද්වාරෙ සොවණ්ණමයො තාලො ඨිතො අහොසි, තස්ස සොවණ්ණමයො ඛන්ධො, රූපියමයානි පත්තානි ච ඵලානි ච. වෙළුරියමයස්ස කූටාගාරස්ස ද්වාරෙ ඵලිකමයො තාලො ඨිතො අහොසි, තස්ස ඵලිකමයො ඛන්ධො, වෙළුරියමයානි පත්තානි ච ඵලානි ච. ඵලිකමයස්ස කූටාගාරස්ස ද්වාරෙ වෙළුරියමයො තාලො ඨිතො අහොසි, තස්ස වෙළුරියමයො ඛන්ධො, ඵලිකමයානි පත්තානි ච ඵලානි ච.

आनंद! धम्म प्रासाद में चार रंगों के चौरासी हजार कूटागार (शिखरयुक्त कक्ष) थे - एक कूटागार सोने का, एक चांदी का, एक वैदूर्य का और एक स्फटिक का। सोने के कूटागार में चांदी का पलंग बिछा था, चांदी के कूटागार में सोने का पलंग बिछा था, वैदूर्य के कूटागार में हाथीदांत का पलंग बिछा था, और स्फटिक के कूटागार में सारयुक्त काष्ठ का पलंग बिछा था। सोने के कूटागार के द्वार पर चांदी का ताड़ का वृक्ष खड़ा था, जिसका तना चांदी का था और पत्ते तथा फल सोने के थे। चांदी के कूटागार के द्वार पर सोने का ताड़ का वृक्ष खड़ा था, जिसका तना सोने का था और पत्ते तथा फल चांदी के थे। वैदूर्य के कूटागार के द्वार पर स्फटिक का ताड़ का वृक्ष खड़ा था, जिसका तना स्फटिक का था और पत्ते तथा फल वैदूर्य के थे। स्फटिक के कूटागार के द्वार पर वैदूर्य का ताड़ का वृक्ष खड़ा था, जिसका तना वैदूर्य का था और पत्ते तथा फल स्फटिक के थे।

257. ‘‘අථ ඛො, ආනන්ද, රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස එතදහොසි – ‘යංනූනාහං මහාවියූහස්ස කූටාගාරස්ස ද්වාරෙ සබ්බසොවණ්ණමයං තාලවනං මාපෙය්‍යං, යත්ථ දිවාවිහාරං නිසීදිස්සාමී’ති. මාපෙසි ඛො, ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො මහාවියූහස්ස කූටාගාරස්ස ද්වාරෙ සබ්බසොවණ්ණමයං තාලවනං, යත්ථ දිවාවිහාරං නිසීදි. ධම්මො, ආනන්ද, පාසාදො ද්වීහි වෙදිකාහි පරික්ඛිත්තො අහොසි, එකා වෙදිකා සොවණ්ණමයා, එකා රූපියමයා. සොවණ්ණමයාය වෙදිකාය සොවණ්ණමයා ථම්භා අහෙසුං, රූපියමයා සූචියො ච උණ්හීසඤ්ච. රූපියමයාය වෙදිකාය රූපියමයා ථම්භා අහෙසුං, සොවණ්ණමයා සූචියො ච උණ්හීසඤ්ච.

२५७. तब आनंद! राजा महासुदर्शन को यह विचार आया - 'क्यों न मैं महाव्यूह कूटागार के द्वार पर, जहाँ मैं दिन में विश्राम के लिए बैठूँगा, पूर्णतः स्वर्णमयी ताड़-वन का निर्माण करवाऊँ?' आनंद! राजा महासुदर्शन ने महाव्यूह कूटागार के द्वार पर, जहाँ वे दिन में विश्राम के लिए बैठते थे, पूर्णतः स्वर्णमयी ताड़-वन का निर्माण करवाया। आनंद! धम्म प्रासाद दो वेदिकाओं से घिरा हुआ था - एक वेदिका सोने की थी और एक चांदी की। सोने की वेदिका के स्तंभ सोने के थे, और उसकी सूचियां तथा उष्णीष चांदी के थे। चांदी की वेदिका के स्तंभ चांदी के थे, और उसकी सूचियां तथा उष्णीष सोने के थे।

258. ‘‘ධම්මො, ආනන්ද, පාසාදො ද්වීහි කිඞ්කිණිකජාලෙහි පරික්ඛිත්තො අහොසි – එකං ජාලං සොවණ්ණමයං එකං රූපියමයං. සොවණ්ණමයස්ස ජාලස්ස රූපියමයා කිඞ්කිණිකා අහෙසුං, රූපියමයස්ස ජාලස්ස සොවණ්ණමයා කිඞ්කිණිකා අහෙසුං. තෙසං ඛො පනානන්ද, කිඞ්කිණිකජාලානං වාතෙරිතානං සද්දො අහොසි වග්ගු ච රජනීයො ච ඛමනීයො ච මදනීයො ච. සෙය්‍යථාපි, ආනන්ද, පඤ්චඞ්ගිකස්ස තූරියස්ස සුවිනීතස්ස සුප්පටිතාළිතස්ස [Pg.150] සුකුසලෙහි සමන්නාහතස්ස සද්දො හොති, වග්ගු ච රජනීයො ච ඛමනීයො ච මදනීයො ච, එවමෙව ඛො, ආනන්ද, තෙසං කිඞ්කිණිකජාලානං වාතෙරිතානං සද්දො අහොසි වග්ගු ච රජනීයො ච ඛමනීයො ච මදනීයො ච. යෙ ඛො පනානන්ද, තෙන සමයෙන කුසාවතියා රාජධානියා ධුත්තා අහෙසුං සොණ්ඩා පිපාසා, තෙ තෙසං කිඞ්කිණිකජාලානං වාතෙරිතානං සද්දෙන පරිචාරෙසුං. නිට්ඨිතො ඛො පනානන්ද, ධම්මො පාසාදො දුද්දික්ඛො අහොසි මුසති චක්ඛූනි. සෙය්‍යථාපි, ආනන්ද, වස්සානං පච්ඡිමෙ මාසෙ සරදසමයෙ විද්ධෙ විගතවලාහකෙ දෙවෙ ආදිච්චො නභං අබ්භුස්සක්කමානො දුද්දික්ඛො හොති මුසති චක්ඛූනි; එවමෙව ඛො, ආනන්ද, ධම්මො පාසාදො දුද්දික්ඛො අහොසි මුසති චක්ඛූනි.

२५८. आनंद! धम्म प्रासाद दो किंकिणी-जालों (घंटियों के जालों) से घिरा हुआ था - एक जाल सोने का था और एक चांदी का। सोने के जाल में चांदी की घंटियां थीं, और चांदी के जाल में सोने की घंटियां थीं। आनंद! हवा से हिलने पर उन किंकिणी-जालों का शब्द अत्यंत मधुर, मनमोहक, प्रिय और मदहोश करने वाला होता था। आनंद! जैसे कुशल वादकों द्वारा अच्छी तरह बजाए गए पांच अंगों वाले वाद्यवृंद का शब्द मधुर, मनमोहक, प्रिय और मदहोश करने वाला होता है, वैसे ही आनंद! हवा से हिलने पर उन किंकिणी-जालों का शब्द मधुर, मनमोहक, प्रिय और मदहोश करने वाला होता था। आनंद! उस समय कुसावती राजधानी में जो लोग विलासी, कामुक और मद्यप थे, वे उन किंकिणी-जालों के शब्द से आनंदित होते थे। आनंद! बनकर तैयार होने पर वह धम्म प्रासाद इतना देदीप्यमान था कि उसे देखना कठिन था, वह आंखों को चौंधिया देता था। आनंद! जैसे वर्षा ऋतु के अंतिम महीने में, शरद काल में, बादलों से रहित स्वच्छ आकाश में ऊपर चढ़ता हुआ सूर्य दुर्निरीक्ष्य होता है और आंखों को चौंधिया देता है, वैसे ही आनंद! वह धम्म प्रासाद दुर्निरीक्ष्य था और आंखों को चौंधिया देता था।

259. ‘‘අථ ඛො, ආනන්ද, රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස එතදහොසි – ‘යංනූනාහං ධම්මස්ස පාසාදස්ස පුරතො ධම්මං නාම පොක්ඛරණිං මාපෙය්‍ය’න්ති. මාපෙසි ඛො, ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො ධම්මස්ස පාසාදස්ස පුරතො ධම්මං නාම පොක්ඛරණිං. ධම්මා, ආනන්ද, පොක්ඛරණී පුරත්ථිමෙන පච්ඡිමෙන ච යොජනං ආයාමෙන අහොසි, උත්තරෙන දක්ඛිණෙන ච අඩ්ඪයොජනං විත්ථාරෙන. ධම්මා, ආනන්ද, පොක්ඛරණී චතුන්නං වණ්ණානං ඉට්ඨකාහි චිතා අහොසි – එකා ඉට්ඨකා සොවණ්ණමයා, එකා රූපියමයා, එකා වෙළුරියමයා, එකා ඵලිකමයා.

२५९. आनंद! तब राजा महासुदर्शन के मन में यह विचार आया— 'क्यों न मैं धम्म प्रासाद के सामने धम्म नामक एक पुष्करणी (सरोवर) बनवाऊँ?' आनंद! तब राजा महासुदर्शन ने धम्म प्रासाद के सामने धम्म नामक पुष्करणी बनवाई। आनंद! वह धम्म पुष्करणी पूर्व से पश्चिम तक एक योजन लंबी और उत्तर से दक्षिण तक आधा योजन चौड़ी थी। आनंद! वह धम्म पुष्करणी चार रंगों की ईंटों से निर्मित थी—एक प्रकार की ईंट सोने की थी, एक चाँदी की, एक वैदूर्य की और एक स्फटिक की।

‘‘ධම්මාය, ආනන්ද, පොක්ඛරණියා චතුවීසති සොපානානි අහෙසුං චතුන්නං වණ්ණානං – එකං සොපානං සොවණ්ණමයං, එකං රූපියමයං, එකං වෙළුරියමයං, එකං ඵලිකමයං. සොවණ්ණමයස්ස සොපානස්ස සොවණ්ණමයා ථම්භා අහෙසුං රූපියමයා සූචියො ච උණ්හීසඤ්ච. රූපියමයස්ස සොපානස්ස රූපියමයා ථම්භා අහෙසුං සොවණ්ණමයා සූචියො ච උණ්හීසඤ්ච. වෙළුරියමයස්ස සොපානස්ස වෙළුරියමයා ථම්භා අහෙසුං ඵලිකමයා සූචියො ච උණ්හීසඤ්ච. ඵලිකමයස්ස සොපානස්ස ඵලිකමයා ථම්භා අහෙසුං වෙළුරියමයා සූචියො ච උණ්හීසඤ්ච.

आनंद! उस धम्म पुष्करणी में चार रंगों की चौबीस सीढ़ियाँ थीं—एक सीढ़ी सोने की, एक चाँदी की, एक वैदूर्य की और एक स्फटिक की। सोने की सीढ़ी के खंभे सोने के थे, और उसकी सूचियाँ (क्रॉस-बार) तथा उष्णीष (रेलिंग) चाँदी के थे। चाँदी की सीढ़ी के खंभे चाँदी के थे, और उसकी सूचियाँ तथा उष्णीष सोने के थे। वैदूर्य की सीढ़ी के खंभे वैदूर्य के थे, और उसकी सूचियाँ तथा उष्णीष स्फटिक के थे। स्फटिक की सीढ़ी के खंभे स्फटिक के थे, और उसकी सूचियाँ तथा उष्णीष वैदूर्य के थे।

‘‘ධම්මා, ආනන්ද, පොක්ඛරණී ද්වීහි වෙදිකාහි පරික්ඛිත්තා අහොසි – එකා වෙදිකා සොවණ්ණමයා, එකා රූපියමයා. සොවණ්ණමයාය වෙදිකාය සොවණ්ණමයා [Pg.151] ථම්භා අහෙසුං රූපියමයා සූචියො ච උණ්හීසඤ්ච. රූපියමයාය වෙදිකාය රූපියමයා ථම්භා අහෙසුං සොවණ්ණමයා සූචියො ච උණ්හීසඤ්ච.

आनंद! वह धम्म पुष्करणी दो वेदिकाओं (रेलिंग) से घिरी हुई थी—एक वेदिका सोने की थी और एक चाँदी की। सोने की वेदिका के खंभे सोने के थे, और उसकी सूचियाँ तथा उष्णीष चाँदी के थे। चाँदी की वेदिका के खंभे चाँदी के थे, और उसकी सूचियाँ तथा उष्णीष सोने के थे।

‘‘ධම්මා, ආනන්ද, පොක්ඛරණී සත්තහි තාලපන්තීහි පරික්ඛිත්තා අහොසි – එකා තාලපන්ති සොවණ්ණමයා, එකා රූපියමයා, එකා වෙළුරියමයා, එකා ඵලිකමයා, එකා ලොහිතඞ්කමයා, එකා මසාරගල්ලමයා, එකා සබ්බරතනමයා. සොවණ්ණමයස්ස තාලස්ස සොවණ්ණමයො ඛන්ධො අහොසි රූපියමයානි පත්තානි ච ඵලානි ච. රූපියමයස්ස තාලස්ස රූපියමයො ඛන්ධො අහොසි සොවණ්ණමයානි පත්තානි ච ඵලානි ච. වෙළුරියමයස්ස තාලස්ස වෙළුරියමයො ඛන්ධො අහොසි ඵලිකමයානි පත්තානි ච ඵලානි ච. ඵලිකමයස්ස තාලස්ස ඵලිකමයො ඛන්ධො අහොසි වෙළුරියමයානි පත්තානි ච ඵලානි ච. ලොහිතඞ්කමයස්ස තාලස්ස ලොහිතඞ්කමයො ඛන්ධො අහොසි මසාරගල්ලමයානි පත්තානි ච ඵලානි ච. මසාරගල්ලමයස්ස තාලස්ස මසාරගල්ලමයො ඛන්ධො අහොසි ලොහිතඞ්කමයානි පත්තානි ච ඵලානි ච. සබ්බරතනමයස්ස තාලස්ස සබ්බරතනමයො ඛන්ධො අහොසි, සබ්බරතනමයානි පත්තානි ච ඵලානි ච. තාසං ඛො පනානන්ද, තාලපන්තීනං වාතෙරිතානං සද්දො අහොසි, වග්ගු ච රජනීයො ච ඛමනීයො ච මදනීයො ච. සෙය්‍යථාපි, ආනන්ද, පඤ්චඞ්ගිකස්ස තූරියස්ස සුවිනීතස්ස සුප්පටිතාළිතස්ස සුකුසලෙහි සමන්නාහතස්ස සද්දො හොති වග්ගු ච රජනීයො ච ඛමනීයො ච මදනීයො ච, එවමෙව ඛො, ආනන්ද, තාසං තාලපන්තීනං වාතෙරිතානං සද්දො අහොසි වග්ගු ච රජනීයො ච ඛමනීයො ච මදනීයො ච. යෙ ඛො පනානන්ද, තෙන සමයෙන කුසාවතියා රාජධානියා ධුත්තා අහෙසුං සොණ්ඩා පිපාසා, තෙ තාසං තාලපන්තීනං වාතෙරිතානං සද්දෙන පරිචාරෙසුං.

आनंद! वह धम्म पुष्करणी ताड़ के वृक्षों की सात पंक्तियों से घिरी हुई थी—एक पंक्ति सोने के ताड़ की, एक चाँदी के, एक वैदूर्य के, एक स्फटिक के, एक लोहितांक (लाल मणि) के, एक मसारगल्ल के और एक पंक्ति सब प्रकार के रत्नों से बने ताड़ के वृक्षों की थी। सोने के ताड़ का तना सोने का था और उसके पत्ते तथा फल चाँदी के थे। चाँदी के ताड़ का तना चाँदी का था और उसके पत्ते तथा फल सोने के थे। वैदूर्य के ताड़ का तना वैदूर्य का था और उसके पत्ते तथा फल स्फटिक के थे। स्फटिक के ताड़ का तना स्फटिक का था और उसके पत्ते तथा फल वैदूर्य के थे। लोहितांक के ताड़ का तना लोहितांक का था और उसके पत्ते तथा फल मसारगल्ल के थे। मसारगल्ल के ताड़ का तना मसारगल्ल का था और उसके पत्ते तथा फल लोहितांक के थे। सब प्रकार के रत्नों से बने ताड़ का तना भी रत्नों का था और उसके पत्ते तथा फल भी रत्नों के ही थे। आनंद! जब हवा चलती थी, तब उन ताड़ की पंक्तियों से निकलने वाला शब्द अत्यंत मधुर, मनमोहक, प्रिय और मादक होता था। आनंद! जैसे कुशल वादकों द्वारा अच्छी तरह बजाए गए पाँच अंगों वाले वाद्ययंत्र का शब्द मधुर, मनमोहक, प्रिय और मादक होता है, वैसे ही उन ताड़ की पंक्तियों का शब्द होता था। आनंद! उस समय कुसावती राजधानी में जो विलासी, मद्यप और आमोद-प्रमोद के शौकीन लोग थे, वे उन ताड़ की पंक्तियों के शब्द से आनंदित होते थे।

‘‘නිට්ඨිතෙ ඛො පනානන්ද, ධම්මෙ පාසාදෙ නිට්ඨිතාය ධම්මාය ච පොක්ඛරණියා රාජා මහාසුදස්සනො ‘යෙ තෙන සමයෙන සමණෙසු වා සමණසම්මතා බ්‍රාහ්මණෙසු වා බ්‍රාහ්මණසම්මතා’, තෙ සබ්බකාමෙහි සන්තප්පෙත්වා ධම්මං පාසාදං අභිරුහි.

आनंद! जब धम्म प्रासाद और धम्म पुष्करणी बनकर तैयार हो गए, तब राजा महासुदर्शन ने उस समय के श्रमणों और ब्राह्मणों को उनकी सभी अभीष्ट वस्तुओं से संतुष्ट किया और फिर धम्म प्रासाद पर आरोहण किया।

පඨමභාණවාරො.

प्रथम भाणवार समाप्त।

ඣානසම්පත්ති

ध्यान-संपत्ति

260. ‘‘අථ [Pg.152] ඛො, ආනන්ද, රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස එතදහොසි – ‘කිස්ස නු ඛො මෙ ඉදං කම්මස්ස ඵලං කිස්ස කම්මස්ස විපාකො, යෙනාහං එතරහි එවංමහිද්ධිකො එවංමහානුභාවො’ති? අථ ඛො, ආනන්ද, රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස එතදහොසි – ‘තිණ්ණං ඛො මෙ ඉදං කම්මානං ඵලං තිණ්ණං කම්මානං විපාකො, යෙනාහං එතරහි එවංමහිද්ධිකො එවංමහානුභාවො, සෙය්‍යථිදං දානස්ස දමස්ස සංයමස්සා’ති.

२६०. आनंद! तब राजा महासुदर्शन के मन में यह विचार आया— 'मेरे किस कर्म का यह फल है, किस कर्म का यह विपाक है, जिससे मैं आज इतना महान ऋद्धिमान और महान प्रभावशाली हूँ?' आनंद! तब राजा महासुदर्शन को यह बोध हुआ— 'यह मेरे तीन कर्मों का फल है, तीन कर्मों का विपाक है, जिससे मैं आज इतना महान ऋद्धिमान और महान प्रभावशाली हूँ; वे तीन कर्म हैं—दान, दम (इंद्रिय दमन) और संयम (शील)।'

‘‘අථ ඛො, ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො යෙන මහාවියූහං කූටාගාරං තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා මහාවියූහස්ස කූටාගාරස්ස ද්වාරෙ ඨිතො උදානං උදානෙසි – ‘තිට්ඨ, කාමවිතක්ක, තිට්ඨ, බ්‍යාපාදවිතක්ක, තිට්ඨ, විහිංසාවිතක්ක. එත්තාවතා කාමවිතක්ක, එත්තාවතා බ්‍යාපාදවිතක්ක, එත්තාවතා විහිංසාවිතක්කා’ති.

आनंद! तब राजा महासुदर्शन जहाँ महावियूह नामक कूटागार (शिखरयुक्त कक्ष) था, वहाँ गए। वहाँ पहुँचकर महावियूह कूटागार के द्वार पर खड़े होकर उन्होंने यह उदान प्रकट किया— 'रुक जाओ काम-वितर्क! रुक जाओ व्यापाद-वितर्क! रुक जाओ विहिंसा-वितर्क! काम-वितर्क की सीमा यहीं तक है, व्यापाद-वितर्क की सीमा यहीं तक है, विहिंसा-वितर्क की सीमा यहीं तक है।'

261. ‘‘අථ ඛො, ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො මහාවියූහං කූටාගාරං පවිසිත්වා සොවණ්ණමයෙ පල්ලඞ්කෙ නිසින්නො විවිච්චෙව කාමෙහි විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහි සවිතක්කං සවිචාරං විවෙකජං පීතිසුඛං පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහාසි. විතක්කවිචාරානං වූපසමා අජ්ඣත්තං සම්පසාදනං චෙතසො එකොදිභාවං අවිතක්කං අවිචාරං සමාධිජං පීතිසුඛං දුතියං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහාසි. පීතියා ච විරාගා උපෙක්ඛකො ච විහාසි, සතො ච සම්පජානො සුඛඤ්ච කායෙන පටිසංවෙදෙසි, යං තං අරියා ආචික්ඛන්ති – ‘උපෙක්ඛකො සතිමා සුඛවිහාරී’ති තතියං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහාසි. සුඛස්ස ච පහානා දුක්ඛස්ස ච පහානා පුබ්බෙව සොමනස්සදොමනස්සානං අත්ථඞ්ගමා අදුක්ඛමසුඛං උපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධිං චතුත්ථං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහාසි.

२६१. हे आनंद! तब राजा महासुदर्शन महाव्यूह नामक कूटागार (महल) में प्रवेश कर, स्वर्णमय पलंग पर बैठकर, काम-भोगों से विलग होकर, अकुशल धर्मों से विलग होकर, वितर्क और विचार सहित, विवेक से उत्पन्न प्रीति और सुख वाले प्रथम ध्यान को प्राप्त कर विहार करने लगे। वितर्क और विचार के शांत हो जाने पर, आंतरिक प्रसन्नता और चित्त की एकाग्रता वाले, वितर्क-रहित, विचार-रहित, समाधि से उत्पन्न प्रीति और सुख वाले द्वितीय ध्यान को प्राप्त कर विहार करने लगे। प्रीति के भी विराग से वे उपेक्षावान होकर विहार करने लगे, और स्मृतिवान तथा संप्रजन्य (जागरूक) होकर शरीर से उस सुख का अनुभव करने लगे, जिसके विषय में आर्य कहते हैं— 'उपेक्षावान, स्मृतिवान और सुखपूर्वक विहार करने वाला', ऐसे तृतीय ध्यान को प्राप्त कर विहार करने लगे। सुख और दुःख के प्रहाण (त्याग) से, और पहले ही सौमनस्य (हर्ष) तथा दौर्मनस्य (शोक) के अस्त हो जाने से, न-दुःख न-सुख वाली, उपेक्षा और स्मृति की परिशुद्धि वाले चतुर्थ ध्यान को प्राप्त कर विहार करने लगे।

262. ‘‘අථ ඛො, ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො මහාවියූහා කූටාගාරා නික්ඛමිත්වා සොවණ්ණමයං කූටාගාරං පවිසිත්වා රූපියමයෙ පල්ලඞ්කෙ නිසින්නො මෙත්තාසහගතෙන චෙතසා එකං දිසං ඵරිත්වා විහාසි. තථා දුතියං තථා තතියං තථා චතුත්ථං. ඉති උද්ධමධො තිරියං සබ්බධි සබ්බත්තතාය සබ්බාවන්තං ලොකං මෙත්තාසහගතෙන චෙතසා විපුලෙන මහග්ගතෙන අප්පමාණෙන අවෙරෙන අබ්‍යාපජ්ජෙන ඵරිත්වා විහාසි. කරුණාසහගතෙන [Pg.153] චෙතසා…පෙ… මුදිතාසහගතෙන චෙතසා…පෙ… උපෙක්ඛාසහගතෙන චෙතසා එකං දිසං ඵරිත්වා විහාසි තථා දුතියං තථා තතියං තථා චතුත්ථං. ඉති උද්ධමධො තිරියං සබ්බධි සබ්බත්තතාය සබ්බාවන්තං ලොකං උපෙක්ඛාසහගතෙන චෙතසා විපුලෙන මහග්ගතෙන අප්පමාණෙන අවෙරෙන අබ්‍යාපජ්ජෙන ඵරිත්වා විහාසි.

२६२. हे आनंद! तब राजा महासुदर्शन महाव्यूह कूटागार से निकलकर स्वर्णमय कूटागार में प्रवेश कर, रजतमय (चांदी के) पलंग पर बैठकर, मैत्रीपूर्ण चित्त से एक दिशा को व्याप्त कर विहार करने लगे। वैसे ही दूसरी, वैसे ही तीसरी और वैसे ही चौथी दिशा को। इस प्रकार ऊपर, नीचे, तिरछे, सर्वत्र, सभी को अपने समान समझते हुए, संपूर्ण लोक को विशाल, महान, अप्रमाण, वैर-रहित और द्वेष-रहित मैत्रीपूर्ण चित्त से व्याप्त कर विहार करने लगे। करुणापूर्ण चित्त से... पे... मुदितापूर्ण चित्त से... पे... उपेक्षापूर्ण चित्त से एक दिशा को व्याप्त कर विहार करने लगे, वैसे ही दूसरी, वैसे ही तीसरी और वैसे ही चौथी दिशा को। इस प्रकार ऊपर, नीचे, तिरछे, सर्वत्र, सभी को अपने समान समझते हुए, संपूर्ण लोक को विशाल, महान, अप्रमाण, वैर-रहित और द्वेष-रहित उपेक्षापूर्ण चित्त से व्याप्त कर विहार करने लगे।

චතුරාසීති නගරසහස්සාදි

चौरासी हजार नगर आदि

263. ‘‘රඤ්ඤො, ආනන්ද, මහාසුදස්සනස්ස චතුරාසීති නගරසහස්සානි අහෙසුං කුසාවතීරාජධානිප්පමුඛානි; චතුරාසීති පාසාදසහස්සානි අහෙසුං ධම්මපාසාදප්පමුඛානි; චතුරාසීති කූටාගාරසහස්සානි අහෙසුං මහාවියූහකූටාගාරප්පමුඛානි; චතුරාසීති පල්ලඞ්කසහස්සානි අහෙසුං සොවණ්ණමයානි රූපියමයානි දන්තමයානි සාරමයානි ගොනකත්ථතානි පටිකත්ථතානි පටලිකත්ථතානි කදලිමිගපවරපච්චත්ථරණානි සඋත්තරච්ඡදානි උභතොලොහිතකූපධානානි; චතුරාසීති නාගසහස්සානි අහෙසුං සොවණ්ණාලඞ්කාරානි සොවණ්ණධජානි හෙමජාලපටිච්ඡන්නානි උපොසථනාගරාජප්පමුඛානි; චතුරාසීති අස්සසහස්සානි අහෙසුං සොවණ්ණාලඞ්කාරානි සොවණ්ණධජානි හෙමජාලපටිච්ඡන්නානි වලාහකඅස්සරාජප්පමුඛානි; චතුරාසීති රථසහස්සානි අහෙසුං සීහචම්මපරිවාරානි බ්‍යග්ඝචම්මපරිවාරානි දීපිචම්මපරිවාරානි පණ්ඩුකම්බලපරිවාරානි සොවණ්ණාලඞ්කාරානි සොවණ්ණධජානි හෙමජාලපටිච්ඡන්නානි වෙජයන්තරථප්පමුඛානි; චතුරාසීති මණිසහස්සානි අහෙසුං මණිරතනප්පමුඛානි; චතුරාසීති ඉත්ථිසහස්සානි අහෙසුං සුභද්දාදෙවිප්පමුඛානි; චතුරාසීති ගහපතිසහස්සානි අහෙසුං ගහපතිරතනප්පමුඛානි; චතුරාසීති ඛත්තියසහස්සානි අහෙසුං අනුයන්තානි පරිණායකරතනප්පමුඛානි; චතුරාසීති ධෙනුසහස්සානි අහෙසුං දුහසන්දනානි දුකූලසන්දානානි කංසූපධාරණානි; චතුරාසීති වත්ථකොටිසහස්සානි අහෙසුං ඛොමසුඛුමානං කප්පාසිකසුඛුමානං කොසෙය්‍යසුඛුමානං කම්බලසුඛුමානං; (රඤ්ඤො, ආනන්ද, මහාසුදස්සනස්ස) චතුරාසීති ථාලිපාකසහස්සානි අහෙසුං සායං පාතං භත්තාභිහාරො අභිහරියිත්ථ.

२६३. हे आनंद! राजा महासुदर्शन के पास कुसावती राजधानी सहित चौरासी हजार नगर थे; धम्म प्रासाद सहित चौरासी हजार प्रासाद (महल) थे; महाव्यूह कूटागार सहित चौरासी हजार कूटागार थे; चौरासी हजार स्वर्णमय, रजतमय, दन्तमय (हाथीदांत के) और सारमय (चन्दन आदि के) पलंग थे, जो लंबे रोएँ वाले कालीनों, सफेद ऊनी कालीनों, फूलों वाले कालीनों, कदली-मृग के चर्म के श्रेष्ठ बिछौनों से ढके थे, जिनके ऊपर लाल चंदोवे लगे थे और दोनों ओर लाल तकिए थे; उपोसथ हस्तिराज सहित चौरासी हजार हाथी थे, जो स्वर्ण-आभूषणों और स्वर्ण-ध्वजाओं से सुसज्जित थे और स्वर्ण-जालों से ढके थे; बलाहक अश्वराज सहित चौरासी हजार घोड़े थे, जो स्वर्ण-आभूषणों और स्वर्ण-ध्वजाओं से सुसज्जित थे और स्वर्ण-जालों से ढके थे; वैजयंत रथ सहित चौरासी हजार रथ थे, जो सिंह-चर्म, व्याघ्र-चर्म, चीता-चर्म और पांडु-कंबल (पीले रंग के कंबल) से मढ़े हुए थे, स्वर्ण-आभूषणों और स्वर्ण-ध्वजाओं से सुसज्जित थे और स्वर्ण-जालों से ढके थे; मणि-रत्न सहित चौरासी हजार मणियाँ थीं; सुभद्रा देवी सहित चौरासी हजार स्त्रियाँ थीं; गृहपति-रत्न सहित चौरासी हजार गृहपति थे; परिणायक-रत्न (ज्येष्ठ पुत्र) सहित चौरासी हजार क्षत्रिय राजकुमार थे जो उनके अनुयायी थे; चौरासी हजार दुधारू गाएँ थीं, जिनके दूध दुहने के लिए स्वर्ण-पात्र रखे जाते थे; क्षौम (अलसी), कपास, रेशम और ऊन के बने चौरासी हजार करोड़ सूक्ष्म वस्त्र थे; हे आनंद! राजा महासुदर्शन के लिए सुबह-शाम चौरासी हजार पात्रों में भोजन पकाया और परोसा जाता था।

264. ‘‘තෙන [Pg.154] ඛො පනානන්ද, සමයෙන රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස චතුරාසීති නාගසහස්සානි සායං පාතං උපට්ඨානං ආගච්ඡන්ති. අථ ඛො, ආනන්ද, රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස එතදහොසි – ‘ඉමානි ඛො මෙ චතුරාසීති නාගසහස්සානි සායං පාතං උපට්ඨානං ආගච්ඡන්ති, යංනූන වස්සසතස්ස වස්සසතස්ස අච්චයෙන ද්වෙචත්තාලීසං ද්වෙචත්තාලීසං නාගසහස්සානි සකිං සකිං උපට්ඨානං ආගච්ඡෙය්‍යු’න්ති. අථ ඛො, ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො පරිණායකරතනං ආමන්තෙසි – ‘ඉමානි ඛො මෙ, සම්ම පරිණායකරතන, චතුරාසීති නාගසහස්සානි සායං පාතං උපට්ඨානං ආගච්ඡන්ති, තෙන හි, සම්ම පරිණායකරතන, වස්සසතස්ස වස්සසතස්ස අච්චයෙන ද්වෙචත්තාලීසං ද්වෙචත්තාලීසං නාගසහස්සානි සකිං සකිං උපට්ඨානං ආගච්ඡන්තූ’ති. ‘එවං, දෙවා’ති ඛො, ආනන්ද, පරිණායකරතනං රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස පච්චස්සොසි. අථ ඛො, ආනන්ද, රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස අපරෙන සමයෙන වස්සසතස්ස වස්සසතස්ස අච්චයෙන ද්වෙචත්තාලීසං ද්වෙචත්තාලීසං නාගසහස්සානි සකිං සකිං උපට්ඨානං ආගමංසු.

२६४. हे आनंद! उस समय राजा महासुदर्शन के पास चौरासी हजार हाथी सुबह-शाम सेवा के लिए आते थे। तब हे आनंद! राजा महासुदर्शन को यह विचार आया— 'ये चौरासी हजार हाथी मेरे पास सुबह-शाम सेवा के लिए आते हैं, क्यों न ऐसा हो कि सौ-सौ वर्षों के अंतराल पर बयालीस-बयालीस हजार हाथी एक-एक बार सेवा के लिए आएँ।' तब हे आनंद! राजा महासुदर्शन ने परिणायक-रत्न (मंत्री/पुत्र) को बुलाकर कहा— 'हे सौम्य परिणायक-रत्न! ये चौरासी हजार हाथी मेरे पास सुबह-शाम सेवा के लिए आते हैं। इसलिए हे सौम्य परिणायक-रत्न! अब से सौ-सौ वर्षों के अंतराल पर बयालीस-बयालीस हजार हाथी एक-एक बार सेवा के लिए आएँ।' हे आनंद! परिणायक-रत्न ने राजा महासुदर्शन को 'जी देव' कहकर उत्तर दिया। तब हे आनंद! बाद में राजा महासुदर्शन के पास सौ-सौ वर्षों के अंतराल पर बयालीस-बयालीस हजार हाथी एक-एक बार सेवा के लिए आने लगे।

සුභද්දාදෙවිඋපසඞ්කමනං

सुभद्रा देवी का आगमन

265. ‘‘අථ ඛො, ආනන්ද, සුභද්දාය දෙවියා බහුන්නං වස්සානං බහුන්නං වස්සසතානං බහුන්නං වස්සසහස්සානං අච්චයෙන එතදහොසි – ‘චිරං දිට්ඨො ඛො මෙ රාජා මහාසුදස්සනො. යංනූනාහං රාජානං මහාසුදස්සනං දස්සනාය උපසඞ්කමෙය්‍ය’න්ති. අථ ඛො, ආනන්ද, සුභද්දා දෙවී ඉත්ථාගාරං ආමන්තෙසි – ‘එථ තුම්හෙ සීසානි න්හායථ පීතානි වත්ථානි පාරුපථ. චිරං දිට්ඨො නො රාජා මහාසුදස්සනො, රාජානං මහාසුදස්සනං දස්සනාය උපසඞ්කමිස්සාමා’ති. ‘එවං, අය්‍යෙ’ති ඛො, ආනන්ද, ඉත්ථාගාරං සුභද්දාය දෙවියා පටිස්සුත්වා සීසානි න්හායිත්වා පීතානි වත්ථානි පාරුපිත්වා යෙන සුභද්දා දෙවී තෙනුපසඞ්කමි. අථ ඛො, ආනන්ද, සුභද්දා දෙවී පරිණායකරතනං ආමන්තෙසි – ‘කප්පෙහි, සම්ම පරිණායකරතන, චතුරඞ්ගිනිං සෙනං, චිරං දිට්ඨො නො රාජා මහාසුදස්සනො, රාජානං මහාසුදස්සනං දස්සනාය උපසඞ්කමිස්සාමා’ති. ‘එවං, දෙවී’ති ඛො, ආනන්ද, පරිණායකරතනං සුභද්දාය දෙවියා පටිස්සුත්වා චතුරඞ්ගිනිං සෙනං කප්පාපෙත්වා සුභද්දාය දෙවියා පටිවෙදෙසි – ‘කප්පිතා ඛො, දෙවි, චතුරඞ්ගිනී සෙනා, යස්සදානි කාලං මඤ්ඤසී’ති. අථ ඛො, ආනන්ද, සුභද්දා [Pg.155] දෙවී චතුරඞ්ගිනියා සෙනාය සද්ධිං ඉත්ථාගාරෙන යෙන ධම්මො පාසාදො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා ධම්මං පාසාදං අභිරුහිත්වා යෙන මහාවියූහං කූටාගාරං තෙනුපසඞ්කමි. උපසඞ්කමිත්වා මහාවියූහස්ස කූටාගාරස්ස ද්වාරබාහං ආලම්බිත්වා අට්ඨාසි. අථ ඛො, ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො සද්දං සුත්වා – ‘කිං නු ඛො මහතො විය ජනකායස්ස සද්දො’ති මහාවියූහා කූටාගාරා නික්ඛමන්තො අද්දස සුභද්දං දෙවිං ද්වාරබාහං ආලම්බිත්වා ඨිතං, දිස්වාන සුභද්දං දෙවිං එතදවොච – ‘එත්ථෙව, දෙවි, තිට්ඨ මා පාවිසී’ති. අථ ඛො, ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො අඤ්ඤතරං පුරිසං ආමන්තෙසි – ‘එහි ත්වං, අම්භො පුරිස, මහාවියූහා කූටාගාරා සොවණ්ණමයං පල්ලඞ්කං නීහරිත්වා සබ්බසොවණ්ණමයෙ තාලවනෙ පඤ්ඤපෙහී’ති. ‘එවං, දෙවා’ති ඛො, ආනන්ද, සො පුරිසො රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස පටිස්සුත්වා මහාවියූහා කූටාගාරා සොවණ්ණමයං පල්ලඞ්කං නීහරිත්වා සබ්බසොවණ්ණමයෙ තාලවනෙ පඤ්ඤපෙසි. අථ ඛො, ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො දක්ඛිණෙන පස්සෙන සීහසෙය්‍යං කප්පෙසි පාදෙ පාදං අච්චාධාය සතො සම්පජානො.

२६५. तब, हे आनंद! कई वर्षों, कई सौ वर्षों और कई हज़ार वर्षों के बीत जाने पर रानी सुभद्रा के मन में यह विचार आया— 'मैंने राजा महासुदर्शन को देखे हुए बहुत समय हो गया है। क्यों न मैं राजा महासुदर्शन के दर्शन के लिए उनके पास जाऊँ?' तब, हे आनंद! रानी सुभद्रा ने अंतःपुर की स्त्रियों को संबोधित किया— 'आओ, तुम सब अपने सिर धो लो और पीले वस्त्र धारण कर लो। हमें राजा महासुदर्शन को देखे हुए बहुत समय हो गया है, हम राजा महासुदर्शन के दर्शन के लिए उनके पास जाएँगी।' 'जी, स्वामिनी,' ऐसा कहकर, हे आनंद! अंतःपुर की स्त्रियों ने रानी सुभद्रा की आज्ञा स्वीकार की, अपने सिर धोए, पीले वस्त्र धारण किए और जहाँ रानी सुभद्रा थीं, वहाँ पहुँचीं। तब, हे आनंद! रानी सुभद्रा ने परिणायक रत्न को संबोधित किया— 'हे सौम्य परिणायक रत्न! चतुरंगिणी सेना तैयार करो। हमें राजा महासुदर्शन को देखे हुए बहुत समय हो गया है, हम राजा महासुदर्शन के दर्शन के लिए उनके पास जाएँगी।' 'जी, देवी,' ऐसा कहकर, हे आनंद! परिणायक रत्न ने रानी सुभद्रा की आज्ञा स्वीकार की, चतुरंगिणी सेना तैयार करवाई और रानी सुभद्रा को सूचित किया— 'हे देवी! चतुरंगिणी सेना तैयार है, अब आप जैसा उचित समझें।' तब, हे आनंद! रानी सुभद्रा चतुरंगिणी सेना और अंतःपुर की स्त्रियों के साथ जहाँ धम्म प्रासाद था, वहाँ पहुँचीं; वहाँ पहुँचकर धम्म प्रासाद पर चढ़कर जहाँ महावियूह कूटागार था, वहाँ पहुँचीं। वहाँ पहुँचकर वे महावियूह कूटागार की चौखट का सहारा लेकर खड़ी हो गईं। तब, हे आनंद! राजा महासुदर्शन ने शब्द सुना और सोचा— 'यह कैसा शब्द है, जैसे किसी विशाल जनसमूह का हो?' वे महावियूह कूटागार से बाहर निकलते हुए रानी सुभद्रा को चौखट का सहारा लेकर खड़ी हुई देखा। उन्हें देखकर रानी सुभद्रा से यह कहा— 'हे देवी! यहीं खड़ी रहो, भीतर मत आओ।' तब, हे आनंद! राजा महासुदर्शन ने एक पुरुष को बुलाया— 'हे पुरुष! इधर आओ, महावियूह कूटागार से स्वर्णमयी पलंग निकालो और उसे पूर्णतः स्वर्णमयी ताड़ के वन में बिछा दो।' 'जी, देव,' ऐसा कहकर, हे आनंद! उस पुरुष ने राजा महासुदर्शन की आज्ञा स्वीकार की, महावियूह कूटागार से स्वर्णमयी पलंग निकाला और उसे पूर्णतः स्वर्णमयी ताड़ के वन में बिछा दिया। तब, हे आनंद! राजा महासुदर्शन ने दाहिनी करवट लेकर, एक पैर पर दूसरा पैर रखकर, स्मृतिवान और संप्रजन्य होकर सिंह-शैया ग्रहण की।

266. ‘‘අථ ඛො, ආනන්ද, සුභද්දාය දෙවියා එතදහොසි – ‘විප්පසන්නානි ඛො රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස ඉන්ද්‍රියානි, පරිසුද්ධො ඡවිවණ්ණො පරියොදාතො, මා හෙව ඛො රාජා මහාසුදස්සනො කාලමකාසී’ති රාජානං මහාසුදස්සනං එතදවොච –

२६६. तब, हे आनंद! रानी सुभद्रा के मन में यह विचार आया— 'राजा महासुदर्शन की इंद्रियाँ अत्यंत प्रसन्न हैं, उनके शरीर का वर्ण अत्यंत शुद्ध और उज्ज्वल है; कहीं राजा महासुदर्शन का देहांत न हो जाए।' (ऐसा सोचकर) उन्होंने राजा महासुदर्शन से यह कहा—

‘ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති නගරසහස්සානි කුසාවතීරාජධානිප්පමුඛානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං ජනෙහි ජීවිතෙ අපෙක්ඛං කරොහි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති පාසාදසහස්සානි ධම්මපාසාදප්පමුඛානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං ජනෙහි ජීවිතෙ අපෙක්ඛං කරොහි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති කූටාගාරසහස්සානි මහාවියූහකූටාගාරප්පමුඛානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං ජනෙහි ජීවිතෙ අපෙක්ඛං කරොහි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති පල්ලඞ්කසහස්සානි සොවණ්ණමයානි රූපියමයානි දන්තමයානි සාරමයානි ගොනකත්ථතානි පටිකත්ථතානි පටලිකත්ථතානි කදලිමිගපවරපච්චත්ථරණානි සඋත්තරච්ඡදානි උභතොලොහිතකූපධානානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං ජනෙහි, ජීවිතෙ අපෙක්ඛං කරොහි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති නාගසහස්සානි සොවණ්ණාලඞ්කාරානි සොවණ්ණධජානි හෙමජාලපටිච්ඡන්නානි උපොසථනාගරාජප්පමුඛානි. එත්ථ, දෙව[Pg.156], ඡන්දං ජනෙහි ජීවිතෙ අපෙක්ඛං කරොහි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති අස්සසහස්සානි සොවණ්ණාලඞ්කාරානි සොවණ්ණධජානි හෙමජාලපටිච්ඡන්නානි වලාහකඅස්සරාජප්පමුඛානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං ජනෙහි ජීවිතෙ අපෙක්ඛං කරොහි. ඉමානි තෙ, දෙව චතුරාසීති රථසහස්සානි සීහචම්මපරිවාරානි බ්‍යග්ඝචම්මපරිවාරානි දීපිචම්මපරිවාරානි පණ්ඩුකම්බලපරිවාරානි සොවණ්ණාලඞ්කාරානි සොවණ්ණධජානි හෙමජාලපටිච්ඡන්නානි වෙජයන්තරථප්පමුඛානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං ජනෙහි ජීවිතෙ අපෙක්ඛං කරොහි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති මණිසහස්සානි මණිරතනප්පමුඛානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං ජනෙහි ජීවිතෙ අපෙක්ඛං කරොහි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති ඉත්ථිසහස්සානි ඉත්ථිරතනප්පමුඛානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං ජනෙහි ජීවිතෙ අපෙක්ඛං කරොහි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති ගහපතිසහස්සානි ගහපතිරතනප්පමුඛානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං ජනෙහි ජීවිතෙ අපෙක්ඛං කරොහි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති ඛත්තියසහස්සානි අනුයන්තානි පරිණායකරතනප්පමුඛානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං ජනෙහි ජීවිතෙ අපෙක්ඛං කරොහි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති ධෙනුසහස්සානි දුහසන්දනානි කංසූපධාරණානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං ජනෙහි ජීවිතෙ අපෙක්ඛං කරොහි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති වත්ථකොටිසහස්සානි ඛොමසුඛුමානං කප්පාසිකසුඛුමානං කොසෙය්‍යසුඛුමානං කම්බලසුඛුමානං. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං ජනෙහි, ජීවිතෙ අපෙක්ඛං කරොහි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති ථාලිපාකසහස්සානි සායං පාතං භත්තාභිහාරො අභිහරියති. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං ජනෙහි ජීවිතෙ අපෙක්ඛං කරොහී’ති.

‘हे देव! कुसावती राजधानी के नेतृत्व में ये आपके चौरासी हजार नगर हैं। हे देव! इनमें छन्द (आसक्ति) उत्पन्न करें, जीवन के प्रति मोह रखें। हे देव! धम्म प्रासाद के नेतृत्व में ये आपके चौरासी हजार प्रासाद हैं। हे देव! इनमें छन्द उत्पन्न करें, जीवन के प्रति मोह रखें। हे देव! महावियूह कूटागार के नेतृत्व में ये आपके चौरासी हजार कूटागार हैं। हे देव! इनमें छन्द उत्पन्न करें, जीवन के प्रति मोह रखें। हे देव! ये आपके चौरासी हजार स्वर्णमय, रजतमय, दन्तमय और सारयुक्त काष्ठ से बने पर्यंक हैं, जो लंबे बालों वाले ऊनी कालीनों, सफेद ऊनी वस्त्रों, फूलों के चित्रों वाले कालीनों, कदली-मृग के चर्म के श्रेष्ठ बिछौनों से ढके हैं, जिनके ऊपर लाल चंदोवे हैं और जिनके दोनों ओर लाल तकिये हैं। हे देव! इनमें छन्द उत्पन्न करें, जीवन के प्रति मोह रखें। हे देव! स्वर्ण के आभूषणों से सुसज्जित, स्वर्ण की ध्वजाओं वाले, स्वर्ण के जालों से ढके हुए, उपोसथ हस्तिराज के नेतृत्व में ये आपके चौरासी हजार हाथी हैं। हे देव! इनमें छन्द उत्पन्न करें, जीवन के प्रति मोह रखें। हे देव! स्वर्ण के आभूषणों से सुसज्जित, स्वर्ण की ध्वजाओं वाले, स्वर्ण के जालों से ढके हुए, वलाहक अश्वराज के नेतृत्व में ये आपके चौरासी हजार घोड़े हैं। हे देव! इनमें छन्द उत्पन्न करें, जीवन के प्रति मोह रखें। हे देव! सिंह की खाल, बाघ की खाल, चीते की खाल और पीले कम्बलों से ढके हुए, स्वर्ण के आभूषणों से सुसज्जित, स्वर्ण की ध्वजाओं वाले, स्वर्ण के जालों से ढके हुए, वैजयन्त रथ के नेतृत्व में ये आपके चौरासी हजार रथ हैं। हे देव! इनमें छन्द उत्पन्न करें, जीवन के प्रति मोह रखें। हे देव! मणि-रत्न के नेतृत्व में ये आपकी चौरासी हजार मणियाँ हैं। हे देव! इनमें छन्द उत्पन्न करें, जीवन के प्रति मोह रखें। हे देव! स्त्री-रत्न के नेतृत्व में ये आपकी चौरासी हजार स्त्रियाँ हैं। हे देव! इनमें छन्द उत्पन्न करें, जीवन के प्रति मोह रखें। हे देव! गृहपति-रत्न के नेतृत्व में ये आपके चौरासी हजार गृहपति हैं। हे देव! इनमें छन्द उत्पन्न करें, जीवन के प्रति मोह रखें। हे देव! परिणायक-रत्न के नेतृत्व में ये आपके पीछे चलने वाले चौरासी हजार क्षत्रिय हैं। हे देव! इनमें छन्द उत्पन्न करें, जीवन के प्रति मोह रखें। हे देव! दूध देने वाली और काँसे के बर्तनों में दुही जाने वाली ये आपकी चौरासी हजार दुधारू गायें हैं। हे देव! इनमें छन्द उत्पन्न करें, जीवन के प्रति मोह रखें। हे देव! सूक्ष्म क्षौम, सूक्ष्म कपास, सूक्ष्म कौशेय और सूक्ष्म कम्बलों के ये आपके चौरासी हजार करोड़ वस्त्र हैं। हे देव! इनमें छन्द उत्पन्न करें, जीवन के प्रति मोह रखें। हे देव! ये आपके चौरासी हजार भोजन के पात्र हैं, जिनमें सुबह और शाम भोजन लाया जाता है। हे देव! इनमें छन्द उत्पन्न करें, जीवन के प्रति मोह रखें।’

267. ‘‘එවං වුත්තෙ, ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො සුභද්දං දෙවිං එතදවොච –

२६७. “हे आनन्द! ऐसा कहे जाने पर, राजा महासुदस्सन ने सुभद्रा देवी से यह कहा—”

‘දීඝරත්තං ඛො මං ත්වං, දෙවි, ඉට්ඨෙහි කන්තෙහි පියෙහි මනාපෙහි සමුදාචරිත්ථ; අථ ච පන මං ත්වං පච්ඡිමෙ කාලෙ අනිට්ඨෙහි අකන්තෙහි අප්පියෙහි අමනාපෙහි සමුදාචරසී’ති. ‘කථං චරහි තං, දෙව, සමුදාචරාමී’ති? ‘එවං ඛො මං ත්වං, දෙවි, සමුදාචර – ‘‘සබ්බෙහෙව, දෙව, පියෙහි මනාපෙහි නානාභාවො විනාභාවො අඤ්ඤථාභාවො, මා ඛො ත්වං, දෙව, සාපෙක්ඛො කාලමකාසි, දුක්ඛා සාපෙක්ඛස්ස කාලඞ්කිරියා, ගරහිතා ච සාපෙක්ඛස්ස කාලඞ්කිරියා. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති නගරසහස්සානි [Pg.157] කුසාවතීරාජධානිප්පමුඛානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං පජහ ජීවිතෙ අපෙක්ඛං මාකාසි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති පාසාදසහස්සානි ධම්මපාසාදප්පමුඛානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං පජහ ජීවිතෙ අපෙක්ඛං මාකාසි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති කූටාගාරසහස්සානි මහාවියූහකූටාගාරප්පමුඛානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං පජහ ජීවිතෙ අපෙක්ඛං මාකාසි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති පල්ලඞ්කසහස්සානි සොවණ්ණමයානි රූපියමයානි දන්තමයානි සාරමයානි ගොනකත්ථතානි පටිකත්ථතානි පටලිකත්ථතානි කදලිමිගපවරපච්චත්ථරණානි සඋත්තරච්ඡදානි උභතොලොහිතකූපධානානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං පජහ ජීවිතෙ අපෙක්ඛං මාකාසි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති නාගසහස්සානි සොවණ්ණාලඞ්කාරානි සොවණ්ණධජානි හෙමජාලපටිච්ඡන්නානි උපොසථනාගරාජප්පමුඛානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං පජහ ජීවිතෙ අපෙක්ඛං මාකාසි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති අස්සසහස්සානි සොවණ්ණාලඞ්කාරානි සොවණ්ණධජානි හෙමජාලපටිච්ඡන්නානි වලාහකඅස්සරාජප්පමුඛානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං පජහ ජීවිතෙ අපෙක්ඛං මාකාසි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති රථසහස්සානි සීහචම්මපරිවාරානි බ්‍යග්ඝචම්මපරිවාරානි දීපිචම්මපරිවාරානි පණ්ඩුකම්බලපරිවාරානි සොවණ්ණාලඞ්කාරානි සොවණ්ණධජානි හෙමජාලපටිච්ඡන්නානි වෙජයන්තරථප්පමුඛානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං පජහ ජීවිතෙ අපෙක්ඛං මාකාසි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති මණිසහස්සානි මණිරතනප්පමුඛානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං පජහ ජීවිතෙ අපෙක්ඛං මාකාසි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති ඉත්ථිසහස්සානි සුභද්දාදෙවිප්පමුඛානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං පජහ ජීවිතෙ අපෙක්ඛං මාකාසි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති ගහපතිසහස්සානි ගහපතිරතනප්පමුඛානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං පජහ ජීවිතෙ අපෙක්ඛං මාකාසි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති ඛත්තියසහස්සානි අනුයන්තානි පරිණායකරතනප්පමුඛානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං පජහ ජීවිතෙ අපෙක්ඛං මාකාසි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති ධෙනුසහස්සානි දුහසන්දනානි කංසූපධාරණානි. එත්ථ දෙව, ඡන්දං පජහ ජීවිතෙ අපෙක්ඛං මාකාසි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති වත්ථකොටිසහස්සානි ඛොමසුඛුමානං කප්පාසිකසුඛුමානං කොසෙය්‍යසුඛුමානං කම්බලසුඛුමානං. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං පජහ ජීවිතෙ අපෙක්ඛං මාකාසි. ඉමානි තෙ දෙව චතුරාසීති ථාලිපාකසහස්සානි සායං පාතං භත්තාභිහාරො අභිහරියති. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං පජහ ජීවිතෙ අපෙක්ඛං මාකාසී’’’ති.

‘हे देवी! लंबे समय तक तुमने मुझसे इष्ट, कान्त, प्रिय और मनभावन शब्दों में बात की है; किंतु अब अंतिम समय में तुम मुझसे अनिष्ट, अकान्त, अप्रिय और अरुचिकर शब्दों में बात कर रही हो।’ ‘हे देव! तो फिर मैं आपसे किस प्रकार बात करूँ?’ ‘हे देवी! तुम मुझसे इस प्रकार कहो— ‘‘हे देव! सभी प्रिय और मनभावन वस्तुओं से पृथकता, वियोग और परिवर्तन निश्चित है। हे देव! आप आसक्ति रखते हुए मृत्यु को प्राप्त न हों; आसक्ति रखने वाले की मृत्यु दुखदायी होती है और आसक्ति रखने वाले की मृत्यु की निंदा की गई है। हे देव! कुसावती राजधानी सहित ये आपके चौरासी हजार नगर हैं। हे देव! इनमें अपनी आसक्ति का त्याग करें और जीवन के प्रति मोह न रखें। हे देव! धम्म-प्रासाद सहित ये आपके चौरासी हजार प्रासाद हैं। हे देव! इनमें अपनी आसक्ति का त्याग करें और जीवन के प्रति मोह न रखें। हे देव! महाव्यूह कूटागार सहित ये आपके चौरासी हजार कूटागार हैं। हे देव! इनमें अपनी आसक्ति का त्याग करें और जीवन के प्रति मोह न रखें। हे देव! सोने, चाँदी, हाथीदाँत और सारवान काष्ठ से बने, लंबे रोएँ वाले ऊनी कालीनों, सफेद ऊनी कालीनों, फूलों के चित्रों वाले कालीनों, कदली-मृग के चर्म के श्रेष्ठ बिछौनों से ढके हुए, ऊपर लाल चंदोवे वाले और दोनों ओर लाल तकिये वाले ये आपके चौरासी हजार पलंग हैं। हे देव! इनमें अपनी आसक्ति का त्याग करें और जीवन के प्रति मोह न रखें। हे देव! स्वर्ण-आभूषणों से सुसज्जित, स्वर्ण-ध्वजाओं वाले, स्वर्ण-जाल से ढके हुए, उपोसथ हस्तिराज सहित ये आपके चौरासी हजार हाथी हैं। हे देव! इनमें अपनी आसक्ति का त्याग करें और जीवन के प्रति मोह न रखें। हे देव! स्वर्ण-आभूषणों से सुसज्जित, स्वर्ण-ध्वजाओं वाले, स्वर्ण-जाल से ढके हुए, वलाहक अश्वराज सहित ये आपके चौरासी हजार घोड़े हैं। हे देव! इनमें अपनी आसक्ति का त्याग करें और जीवन के प्रति मोह न रखें। हे देव! सिंह की खाल, व्याघ्र की खाल, चीते की खाल और पीले कंबलों से मढ़े हुए, स्वर्ण-आभूषणों से सुसज्जित, स्वर्ण-ध्वजाओं वाले, स्वर्ण-जाल से ढके हुए, वैजयंत रथ सहित ये आपके चौरासी हजार रथ हैं। हे देव! इनमें अपनी आसक्ति का त्याग करें और जीवन के प्रति मोह न रखें। हे देव! मणि-रत्न सहित ये आपकी चौरासी हजार मणियाँ हैं। हे देव! इनमें अपनी आसक्ति का त्याग करें और जीवन के प्रति मोह न रखें। हे देव! सुभद्रा देवी सहित ये आपकी चौरासी हजार स्त्रियाँ हैं। हे देव! इनमें अपनी आसक्ति का त्याग करें और जीवन के प्रति मोह न रखें। हे देव! गृहपति-रत्न सहित ये आपके चौरासी हजार गृहपति हैं। हे देव! इनमें अपनी आसक्ति का त्याग करें और जीवन के प्रति मोह न रखें। हे देव! परिणायक-रत्न सहित ये आपके चौरासी हजार क्षत्रिय अनुगामी हैं। हे देव! इनमें अपनी आसक्ति का त्याग करें और जीवन के प्रति मोह न रखें। हे देव! स्वयं दूध देने वाली और काँसे के पात्रों में दुही जाने वाली ये आपकी चौरासी हजार दुधारू गाएँ हैं। हे देव! इनमें अपनी आसक्ति का त्याग करें और जीवन के प्रति मोह न रखें। हे देव! सूक्ष्म क्षौम, सूक्ष्म कपास, सूक्ष्म रेशम और सूक्ष्म ऊन के ये आपके चौरासी हजार करोड़ वस्त्र हैं। हे देव! इनमें अपनी आसक्ति का त्याग करें और जीवन के प्रति मोह न रखें। हे देव! ये चौरासी हजार थालियाँ हैं जिनमें सुबह-शाम आपके लिए भोजन लाया जाता है। हे देव! इनमें अपनी आसक्ति का त्याग करें और जीवन के प्रति मोह न रखें।’’ तुम मुझसे इस प्रकार कहो।’ राजा महासुदर्शन ने ऐसा कहा।

268. ‘‘එවං [Pg.158] වුත්තෙ, ආනන්ද, සුභද්දා දෙවී පරොදි අස්සූනි පවත්තෙසි. අථ ඛො, ආනන්ද, සුභද්දා දෙවී අස්සූනි පුඤ්ඡිත්වා රාජානං මහාසුදස්සනං එතදවොච –

२६८. आनंद! ऐसा कहे जाने पर सुभद्रा देवी रोने लगीं और उनकी आँखों से आँसू बहने लगे। फिर आनंद! सुभद्रा देवी ने अपने आँसू पोंछकर राजा महासुदर्शन से यह कहा—

‘සබ්බෙහෙව, දෙව, පියෙහි මනාපෙහි නානාභාවො විනාභාවො අඤ්ඤථාභාවො, මා ඛො ත්වං, දෙව, සාපෙක්ඛො කාලමකාසි, දුක්ඛා සාපෙක්ඛස්ස කාලඞ්කිරියා, ගරහිතා ච සාපෙක්ඛස්ස කාලඞ්කිරියා. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති නගරසහස්සානි කුසාවතීරාජධානිප්පමුඛානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං පජහ ජීවිතෙ අපෙක්ඛං මාකාසි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති පාසාදසහස්සානි ධම්මපාසාදප්පමුඛානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං පජහ ජීවිතෙ අපෙක්ඛං මාකාසි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති කූටාගාරසහස්සානි මහාවියූහකූටාගාරප්පමුඛානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං පජහ ජීවිතෙ අපෙක්ඛං මාකාසි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති පල්ලඞ්කසහස්සානි සොවණ්ණමයානි රූපියමයානි දන්තමයානි සාරමයානි ගොනකත්ථතානි පටිකත්ථතානි පටලිකත්ථතානි කදලිමිගපවරපච්චත්ථරණානි සඋත්තරච්ඡදානි උභතොලොහිතකූපධානානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං පජහ ජීවිතෙ අපෙක්ඛං මාකාසි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති නාගසහස්සානි සොවණ්ණාලඞ්කාරානි සොවණ්ණධජානි හෙමජාලපටිච්ඡන්නානි උපොසථනාගරාජප්පමුඛානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං පජහ ජීවිතෙ අපෙක්ඛං මාකාසි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති අස්සසහස්සානි සොවණ්ණාලඞ්කාරානි සොවණ්ණධජානි හෙමජාලපටිච්ඡන්නානි වලාහකඅස්සරාජප්පමුඛානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං පජහ, ජීවිතෙ අපෙක්ඛං මාකාසි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති රථසහස්සානි සීහචම්මපරිවාරානි බ්‍යග්ඝචම්මපරිවාරානි දීපිචම්මපරිවාරානි පණ්ඩුකම්බලපරිවාරානි සොවණ්ණාලඞ්කාරානි සොවණ්ණධජානි හෙමජාලපටිච්ඡන්නානි වෙජයන්තරථප්පමුඛානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං පජහ ජීවිතෙ අපෙක්ඛං මාකාසි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති මණිසහස්සානි මණිරතනප්පමුඛානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං පජහ ජීවිතෙ අපෙක්ඛං මාකාසි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති ඉත්ථිසහස්සානි ඉත්ථිරතනප්පමුඛානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං පජහ, ජීවිතෙ අපෙක්ඛං මාකාසි. ඉමානි තෙ[Pg.159], දෙව, චතුරාසීති ගහපතිසහස්සානි ගහපතිරතනප්පමුඛානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං පජහ ජීවිතෙ අපෙක්ඛං මාකාසි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති ඛත්තියසහස්සානි අනුයන්තානි පරිණායකරතනප්පමුඛානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං පජහ ජීවිතෙ අපෙක්ඛං මාකාසි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති ධෙනුසහස්සානි දුහසන්දනානි කංසූපධාරණානි. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං පජහ ජීවිතෙ අපෙක්ඛං මාකාසි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති වත්ථකොටිසහස්සානි ඛොමසුඛුමානං කප්පාසිකසුඛුමානං කොසෙය්‍යසුඛුමානං කම්බලසුඛුමානං. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං පජහ ජීවිතෙ අපෙක්ඛං මාකාසි. ඉමානි තෙ, දෙව, චතුරාසීති ථාලිපාකසහස්සානි සායං පාතං භත්තාභිහාරො අභිහරියති. එත්ථ, දෙව, ඡන්දං පජහ ජීවිතෙ අපෙක්ඛං මාකාසී’ති.

“हे देव! सभी प्रिय और मनभावन वस्तुओं से वियोग, पृथकता और परिवर्तन (होना निश्चित) है। हे देव! आप आसक्ति के साथ मृत्यु को प्राप्त न हों। आसक्ति के साथ मृत्यु कष्टदायक होती है और आसक्ति के साथ मृत्यु की (बुद्धों द्वारा) निंदा की गई है। हे देव! कुसावती राजधानी सहित ये आपके चौरासी हजार नगर हैं। हे देव! इनमें अपनी इच्छा का त्याग करें और जीवन के प्रति मोह न रखें। हे देव! धम्म-प्रासाद सहित ये आपके चौरासी हजार प्रासाद (महल) हैं। इनमें अपनी इच्छा का त्याग करें और जीवन के प्रति मोह न रखें। हे देव! महावियूह-कूटागार सहित ये आपके चौरासी हजार कूटागार (शिखर-भवन) हैं। इनमें अपनी इच्छा का त्याग करें और जीवन के प्रति मोह न रखें। हे देव! सोने, चाँदी, हाथीदांत और सारयुक्त काष्ठ से बने, लंबे रोएँ वाले कालीनों, सफेद ऊनी कालीनों, फूलों वाले कालीनों, मृगचर्म के श्रेष्ठ बिछौनों से ढके हुए, ऊपर चंदोवे और दोनों ओर लाल तकियों वाले ये आपके चौरासी हजार पलंग हैं। इनमें अपनी इच्छा का त्याग करें और जीवन के प्रति मोह न रखें। हे देव! स्वर्ण के आभूषणों और स्वर्ण की ध्वजाओं से सुसज्जित, स्वर्ण-जाल से ढके हुए, उपोसथ हस्तिराज सहित ये आपके चौरासी हजार हाथी हैं। इनमें अपनी इच्छा का त्याग करें और जीवन के प्रति मोह न रखें। हे देव! स्वर्ण के आभूषणों और स्वर्ण की ध्वजाओं से सुसज्जित, स्वर्ण-जाल से ढके हुए, वलाहक अश्वराज सहित ये आपके चौरासी हजार घोड़े हैं। इनमें अपनी इच्छा का त्याग करें और जीवन के प्रति मोह न रखें। हे देव! सिंह-चर्म, व्याघ्र-चर्म, चीता-चर्म और पांडु-कंबल (पीले रंग के कंबल) से ढके हुए, स्वर्ण के आभूषणों और स्वर्ण की ध्वजाओं से सुसज्जित, स्वर्ण-जाल से ढके हुए, वैजयंत रथ सहित ये आपके चौरासी हजार रथ हैं। इनमें अपनी इच्छा का त्याग करें और जीवन के प्रति मोह न रखें। हे देव! मणि-रत्न सहित ये आपकी चौरासी हजार मणियाँ हैं। इनमें अपनी इच्छा का त्याग करें और जीवन के प्रति मोह न रखें। हे देव! स्त्री-रत्न सहित ये आपकी चौरासी हजार स्त्रियाँ हैं। इनमें अपनी इच्छा का त्याग करें और जीवन के प्रति मोह न रखें। हे देव! गृहपति-रत्न सहित ये आपके चौरासी हजार गृहपति हैं। इनमें अपनी इच्छा का त्याग करें और जीवन के प्रति मोह न रखें। हे देव! परिणायक-रत्न (मंत्री-रत्न) सहित ये आपके चौरासी हजार क्षत्रिय (राजकुमार) हैं जो आपके अनुयायी हैं। इनमें अपनी इच्छा का त्याग करें और जीवन के प्रति मोह न रखें। हे देव! स्वयं दूध देने वाली और कांसे के पात्रों में दुही जाने वाली ये आपकी चौरासी हजार दुधारू गाएँ हैं। इनमें अपनी इच्छा का त्याग करें और जीवन के प्रति मोह न रखें। हे देव! सूक्ष्म क्षौम (अलसी के रेशों), सूक्ष्म कपास, सूक्ष्म रेशम और सूक्ष्म कंबलों से बने ये आपके चौरासी हजार करोड़ वस्त्र हैं। इनमें अपनी इच्छा का त्याग करें और जीवन के प्रति मोह न रखें। हे देव! ये चौरासी हजार थालियाँ (भोजन के पात्र) हैं जिनमें सुबह-शाम भोजन परोसा जाता है। हे देव! इनमें अपनी इच्छा का त्याग करें और जीवन के प्रति मोह न रखें।”

බ්‍රහ්මලොකූපගමං

ब्रह्मलोक गमन

269. ‘‘අථ ඛො, ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො නචිරස්සෙව කාලමකාසි. සෙය්‍යථාපි, ආනන්ද, ගහපතිස්ස වා ගහපතිපුත්තස්ස වා මනුඤ්ඤං භොජනං භුත්තාවිස්ස භත්තසම්මදො හොති, එවමෙව ඛො, ආනන්ද, රඤ්ඤො මහාසුදස්සනස්ස මාරණන්තිකා වෙදනා අහොසි. කාලඞ්කතො ච, ආනන්ද, රාජා මහාසුදස්සනො සුගතිං බ්‍රහ්මලොකං උපපජ්ජි. රාජා, ආනන්ද, මහාසුදස්සනො චතුරාසීති වස්සසහස්සානි කුමාරකීළං කීළි. චතුරාසීති වස්සසහස්සානි ඔපරජ්ජං කාරෙසි. චතුරාසීති වස්සසහස්සානි රජ්ජං කාරෙසි. චතුරාසීති වස්සසහස්සානි ගිහිභූතො ධම්මෙ පාසාදෙ බ්‍රහ්මචරියං චරි. සො චත්තාරො බ්‍රහ්මවිහාරෙ භාවෙත්වා කායස්ස භෙදා පරං මරණා බ්‍රහ්මලොකූපගො අහොසි.

२६९. “तब, आनन्द! राजा महासुदर्शन की शीघ्र ही मृत्यु हो गई। आनन्द! जैसे किसी गृहपति या गृहपति-पुत्र को स्वादिष्ट भोजन करने के बाद आलस्य (भोजन का नशा) होता है, वैसे ही राजा महासुदर्शन को मरणान्तिक वेदना हुई। आनन्द! मृत्यु के बाद राजा महासुदर्शन सुगति स्वरूप ब्रह्मलोक में उत्पन्न हुए। आनन्द! राजा महासुदर्शन ने चौरासी हजार वर्षों तक कुमार-क्रीड़ा की। चौरासी हजार वर्षों तक उप-राज (युवराज) के रूप में शासन किया। चौरासी हजार वर्षों तक (चक्रवर्ती) राज्य किया। और चौरासी हजार वर्षों तक गृहस्थ रहते हुए धम्म-प्रासाद में ब्रह्मचर्य का पालन किया। उन्होंने चारों ब्रह्मविहारों की भावना की और काया के भेद होने पर, मृत्यु के पश्चात, वे ब्रह्मलोक को प्राप्त हुए।”

270. ‘‘සියා ඛො පනානන්ද, එවමස්ස – ‘අඤ්ඤො නූන තෙන සමයෙන රාජා මහාසුදස්සනො අහොසී’ති, න ඛො පනෙතං, ආනන්ද, එවං දට්ඨබ්බං. අහං තෙන සමයෙන රාජා මහාසුදස්සනො අහොසිං. මම තානි චතුරාසීති නගරසහස්සානි කුසාවතීරාජධානිප්පමුඛානි, මම තානි චතුරාසීති පාසාදසහස්සානි ධම්මපාසාදප්පමුඛානි, මම තානි චතුරාසීති කූටාගාරසහස්සානි මහාවියූහකූටාගාරප්පමුඛානි, මම තානි චතුරාසීති පල්ලඞ්කසහස්සානි සොවණ්ණමයානි රූපියමයානි දන්තමයානි සාරමයානි ගොනකත්ථතානි පටිකත්ථතානි පටලිකත්ථතානි කදලිමිගපවරපච්චත්ථරණානි සඋත්තරච්ඡදානි [Pg.160] උභතොලොහිතකූපධානානි, මම තානි චතුරාසීති නාගසහස්සානි සොවණ්ණාලඞ්කාරානි සොවණ්ණධජානි හෙමජාලපටිච්ඡන්නානි උපොසථනාගරාජප්පමුඛානි, මම තානි චතුරාසීති අස්සසහස්සානි සොවණ්ණාලඞ්කාරානි සොවණ්ණධජානි හෙමජාලපටිච්ඡන්නානි වලාහකඅස්සරාජප්පමුඛානි, මම තානි චතුරාසීති රථසහස්සානි සීහචම්මපරිවාරානි බ්‍යග්ඝචම්මපරිවාරානි දීපිචම්මපරිවාරානි පණ්ඩුකම්බලපරිවාරානි සොවණ්ණාලඞ්කාරානි සොවණ්ණධජානි හෙමජාලපටිච්ඡන්නානි වෙජයන්තරථප්පමුඛානි, මම තානි චතුරාසීති මණිසහස්සානි මණිරතනප්පමුඛානි, මම තානි චතුරාසීති ඉත්ථිසහස්සානි සුභද්දාදෙවිප්පමුඛානි, මම තානි චතුරාසීති ගහපතිසහස්සානි ගහපතිරතනප්පමුඛානි, මම තානි චතුරාසීති ඛත්තියසහස්සානි අනුයන්තානි පරිණායකරතනප්පමුඛානි, මම තානි චතුරාසීති ධෙනුසහස්සානි දුහසන්දනානි කංසූපධාරණානි, මම තානි චතුරාසීති වත්ථකොටිසහස්සානි ඛොමසුඛුමානං කප්පාසිකසුඛුමානං කොසෙය්‍යසුඛුමානං කම්බලසුඛුමානං, මම තානි චතුරාසීති ථාලිපාකසහස්සානි සායං පාතං භත්තාභිහාරො අභිහරියිත්ථ.

२७०. हे आनंद! तुम्हें ऐसा विचार आ सकता है—'उस समय राजा महासुदर्शन कोई और रहा होगा'। आनंद! इसे इस प्रकार नहीं देखा जाना चाहिए। मैं ही उस समय राजा महासुदर्शन था। वे चौरासी हजार नगर, जिनमें कुसावती राजधानी प्रमुख थी, मेरे ही थे। वे चौरासी हजार प्रासाद, जिनमें धम्म प्रासाद प्रमुख था, मेरे ही थे। वे चौरासी हजार कूटागार, जिनमें महावियूह कूटागार प्रमुख था, मेरे ही थे। वे चौरासी हजार पलंग, जो स्वर्णमय, रजतमय, हाथीदांत के और सारयुक्त काष्ठ के बने थे, जिन पर लंबे रोएँ वाले ऊनी कालीन, सफेद ऊनी कालीन, फूलों की कढ़ाई वाले कालीन, कदली-मृग के चर्म के श्रेष्ठ बिछौने बिछे थे, जिनके ऊपर लाल चंदोवे लगे थे और जिनके दोनों ओर लाल तकिए थे, मेरे ही थे। वे चौरासी हजार हाथी, जो स्वर्ण आभूषणों और स्वर्ण ध्वजाओं से सुसज्जित थे और स्वर्ण जालों से ढके थे, जिनमें उपोसथ हस्तिराज प्रमुख था, मेरे ही थे। वे चौरासी हजार घोड़े, जो स्वर्ण आभूषणों और स्वर्ण ध्वजाओं से सुसज्जित थे और स्वर्ण जालों से ढके थे, जिनमें वलाहक अश्वराज प्रमुख था, मेरे ही थे। वे चौरासी हजार रथ, जो सिंह-चर्म, व्याघ्र-चर्म, चीता-चर्म और पांडु-कंबल से ढके थे, स्वर्ण आभूषणों और स्वर्ण ध्वजाओं से सुसज्जित थे और स्वर्ण जालों से ढके थे, जिनमें वैजयंत रथ प्रमुख था, मेरे ही थे। वे चौरासी हजार मणियाँ, जिनमें मणि-रत्न प्रमुख था, मेरी ही थीं। वे चौरासी हजार स्त्रियाँ, जिनमें सुभद्रा देवी प्रमुख थी, मेरी ही थीं। वे चौरासी हजार गृहपति, जिनमें गृहपति-रत्न प्रमुख था, मेरे ही थे। वे चौरासी हजार क्षत्रिय राजकुमार, जो मेरे अनुयायी थे और जिनमें परिणायक-रत्न प्रमुख था, मेरे ही थे। वे चौरासी हजार दुधारू गाएँ, जो स्वयं दूध देने वाली थीं और जिनके दूध को स्वर्ण पात्रों में एकत्र किया जाता था, मेरी ही थीं। वे चौरासी हजार करोड़ वस्त्र, जो सूक्ष्म क्षौम, सूक्ष्म कपास, सूक्ष्म रेशम और सूक्ष्म ऊन के बने थे, मेरे ही थे। वे चौरासी हजार भोजन के पात्र, जिनमें सुबह-शाम भोजन परोसा जाता था, मेरे ही थे।

271. ‘‘තෙසං ඛො පනානන්ද, චතුරාසීතිනගරසහස්සානං එකඤ්ඤෙව තං නගරං හොති, යං තෙන සමයෙන අජ්ඣාවසාමි යදිදං කුසාවතී රාජධානී. තෙසං ඛො පනානන්ද, චතුරාසීතිපාසාදසහස්සානං එකොයෙව සො පාසාදො හොති, යං තෙන සමයෙන අජ්ඣාවසාමි යදිදං ධම්මො පාසාදො. තෙසං ඛො පනානන්ද, චතුරාසීතිකූටාගාරසහස්සානං එකඤ්ඤෙව තං කූටාගාරං හොති, යං තෙන සමයෙන අජ්ඣාවසාමි යදිදං මහාවියූහං කූටාගාරං. තෙසං ඛො පනානන්ද, චතුරාසීතිපල්ලඞ්කසහස්සානං එකොයෙව සො පල්ලඞ්කො හොති, යං තෙන සමයෙන පරිභුඤ්ජාමි යදිදං සොවණ්ණමයො වා රූපියමයො වා දන්තමයො වා සාරමයො වා. තෙසං ඛො පනානන්ද, චතුරාසීතිනාගසහස්සානං එකොයෙව සො නාගො හොති, යං තෙන සමයෙන අභිරුහාමි යදිදං උපොසථො නාගරාජා. තෙසං ඛො පනානන්ද, චතුරාසීතිඅස්සසහස්සානං එකොයෙව සො අස්සො හොති, යං තෙන සමයෙන අභිරුහාමි යදිදං වලාහකො අස්සරාජා. තෙසං ඛො පනානන්ද, චතුරාසීතිරථසහස්සානං එකොයෙව සො රථො හොති, යං තෙන සමයෙන අභිරුහාමි යදිදං වෙජයන්තරථො. තෙසං ඛො පනානන්ද, චතුරාසීතිඉත්ථිසහස්සානං එකායෙව [Pg.161] සා ඉත්ථී හොති, යා තෙන සමයෙන පච්චුපට්ඨාති ඛත්තියානී වා වෙස්සිනී වා. තෙසං ඛො පනානන්ද, වා. තෙසං ඛො පනානන්ද, චතුරාසීතිවත්ථකොටිසහස්සානං එකංයෙව තං දුස්සයුගං හොති, යං තෙන සමයෙන පරිදහාමි ඛොමසුඛුමං වා කප්පාසිකසුඛුමං වා කොසෙය්‍යසුඛුමං වා කම්බලසුඛුමං වා. තෙසං ඛො පනානන්ද, චතුරාසීතිථාලිපාකසහස්සානං එකොයෙව සො ථාලිපාකො හොති, යතො නාළිකොදනපරමං භුඤ්ජාමි තදුපියඤ්ච සූපෙය්‍යං.

२७१. आनंद! उन चौरासी हजार नगरों में से, उस समय मैं केवल एक ही नगर में निवास करता था, जो कि कुसावती राजधानी थी। आनंद! उन चौरासी हजार प्रासादों में से, उस समय मैं केवल एक ही प्रासाद में निवास करता था, जो कि धम्म प्रासाद था। आनंद! उन चौरासी हजार कूटागारों में से, उस समय मैं केवल एक ही कूटागार में निवास करता था, जो कि महावियूह कूटागार था। आनंद! उन चौरासी हजार पलंगों में से, उस समय मैं केवल एक ही पलंग का उपयोग करता था, चाहे वह स्वर्णमय हो, रजतमय हो, हाथीदांत का हो या सारयुक्त काष्ठ का हो। आनंद! उन चौरासी हजार हाथियों में से, उस समय मैं केवल एक ही हाथी पर सवारी करता था, जो कि उपोसथ हस्तिराज था। आनंद! उन चौरासी हजार घोड़ों में से, उस समय मैं केवल एक ही घोड़े पर सवारी करता था, जो कि वलाहक अश्वराज था। आनंद! उन चौरासी हजार रथों में से, उस समय मैं केवल एक ही रथ पर सवारी करता था, जो कि वैजयंत रथ था। आनंद! उन चौरासी हजार स्त्रियों में से, उस समय केवल एक ही स्त्री मेरी सेवा करती थी, चाहे वह क्षत्रिय कन्या हो या वैश्य कन्या। आनंद! उन चौरासी हजार करोड़ वस्त्रों में से, उस समय मैं केवल एक ही वस्त्र-युग्म धारण करता था, चाहे वह सूक्ष्म क्षौम हो, सूक्ष्म कपास हो, सूक्ष्म रेशम हो या सूक्ष्म ऊन हो। आनंद! उन चौरासी हजार भोजन के पात्रों में से, उस समय मैं केवल एक ही पात्र से भोजन करता था, जिसमें अधिक से अधिक एक नाली चावल और उसके उपयुक्त व्यंजन होते थे।

272. ‘‘පස්සානන්ද, සබ්බෙතෙ සඞ්ඛාරා අතීතා නිරුද්ධා විපරිණතා. එවං අනිච්චා ඛො, ආනන්ද, සඞ්ඛාරා; එවං අද්ධුවා ඛො, ආනන්ද, සඞ්ඛාරා; එවං අනස්සාසිකා ඛො, ආනන්ද, සඞ්ඛාරා! යාවඤ්චිදං, ආනන්ද, අලමෙව සබ්බසඞ්ඛාරෙසු නිබ්බින්දිතුං, අලං විරජ්ජිතුං, අලං විමුච්චිතුං.

२७२. देखो आनंद! वे सभी संस्कार अतीत हो गए, निरुद्ध हो गए और विपरिणत हो गए। आनंद! संस्कार इस प्रकार अनित्य हैं; आनंद! संस्कार इस प्रकार अध्रुव हैं; आनंद! संस्कार इस प्रकार अनाश्वासिक हैं। आनंद! सभी संस्कारों से निर्वेद प्राप्त करना, विरक्त होना और उनसे मुक्त होना ही पर्याप्त है।

‘‘ඡක්ඛත්තුං ඛො පනාහං, ආනන්ද, අභිජානාමි ඉමස්මිං පදෙසෙ සරීරං නික්ඛිපිතං, තඤ්ච ඛො රාජාව සමානො චක්කවත්තී ධම්මිකො ධම්මරාජා චාතුරන්තො විජිතාවී ජනපදත්ථාවරියපත්තො සත්තරතනසමන්නාගතො, අයං සත්තමො සරීරනික්ඛෙපො. න ඛො පනාහං, ආනන්ද, තං පදෙසං සමනුපස්සාමි සදෙවකෙ ලොකෙ සමාරකෙ සබ්‍රහ්මකෙ සස්සමණබ්‍රාහ්මණියා පජාය සදෙවමනුස්සාය යත්ථ තථාගතො අට්ඨමං සරීරං නික්ඛිපෙය්‍යා’’ති. ඉදමවොච භගවා, ඉදං වත්වාන සුගතො අථාපරං එතදවොච සත්ථා –

आनंद! मुझे याद है कि इस स्थान पर मैंने छह बार शरीर का त्याग किया है, और वह भी एक धार्मिक, धर्मराज, चक्रवर्ती राजा के रूप में, जो चारों दिशाओं का विजेता, जनपद में स्थिरता प्राप्त और सात रत्नों से युक्त था। यह सातवीं बार शरीर का त्याग है। आनंद! मैं देवों, मारों और ब्रह्माओं सहित इस लोक में, श्रमणों, ब्राह्मणों, देवों और मनुष्यों सहित इस प्रजा में ऐसा कोई स्थान नहीं देखता जहाँ तथागत आठवीं बार शरीर का त्याग करेंगे। भगवान ने यह कहा। यह कहकर सुगत शास्ता ने फिर यह कहा—

‘‘අනිච්චා වත සඞ්ඛාරා, උප්පාදවයධම්මිනො;

උප්පජ්ජිත්වා නිරුජ්ඣන්ති, තෙසං වූපසමො සුඛො’’ති.

संस्कार निश्चित ही अनित्य हैं, जिनका स्वभाव उत्पन्न होना और नष्ट होना है। वे उत्पन्न होकर निरुद्ध हो जाते हैं, उनका उपशम ही सुखद है।

මහාසුදස්සනසුත්තං නිට්ඨිතං චතුත්ථං.

चौथा महासुदर्शन सुत्त समाप्त हुआ।

5. ජනවසභසුත්තං

५. जनवसब सुत्त

නාතිකියාදිබ්‍යාකරණං

नातिक आदि के विषय में व्याकरण

273. එවං [Pg.162] මෙ සුතං – එකං සමයං භගවා නාතිකෙ විහරති ගිඤ්ජකාවසථෙ. තෙන ඛො පන සමයෙන භගවා පරිතො පරිතො ජනපදෙසු පරිචාරකෙ අබ්භතීතෙ කාලඞ්කතෙ උපපත්තීසු බ්‍යාකරොති කාසිකොසලෙසු වජ්ජිමල්ලෙසු චෙතිවංසෙසු කුරුපඤ්චාලෙසු මජ්ඣසූරසෙනෙසු – ‘‘අසු අමුත්‍ර උපපන්නො, අසු අමුත්‍ර උපපන්නො. පරොපඤ්ඤාස නාතිකියා පරිචාරකා අබ්භතීතා කාලඞ්කතා පඤ්චන්නං ඔරම්භාගියානං සංයොජනානං පරික්ඛයා ඔපපාතිකා තත්ථ පරිනිබ්බායිනො අනාවත්තිධම්මා තස්මා ලොකා. සාධිකා නවුති නාතිකියා පරිචාරකා අබ්භතීතා කාලඞ්කතා තිණ්ණං සංයොජනානං පරික්ඛයා රාගදොසමොහානං තනුත්තා සකදාගාමිනො, සකිදෙව ඉමං ලොකං ආගන්ත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සන්ති. සාතිරෙකානි පඤ්චසතානි නාතිකියා පරිචාරකා අබ්භතීතා කාලඞ්කතා තිණ්ණං සංයොජනානං පරික්ඛයා සොතාපන්නා අවිනිපාතධම්මා නියතා සම්බොධිපරායණා’’ති.

२७३. मैंने ऐसा सुना है—एक समय भगवान नातिका के ईंटों के घर (गिञ्जकावसथ) में विहार कर रहे थे। उस समय भगवान चारों ओर के जनपदों—कासि-कोसल, वज्जी-मल्ल, चेति-वंस, कुरु-पञ्चाल और मज्झ-सूरसेन में काल कर चुके (मृत) उपासकों की पुनर्जन्म की गतियों के बारे में बताते थे—'अमुक व्यक्ति वहाँ उत्पन्न हुआ है, अमुक व्यक्ति वहाँ उत्पन्न हुआ है'। नातिका के पचास से अधिक उपासक, जो काल कर चुके थे, पाँच ओरामभागिय (निचले) संयोजनों के पूर्णतः क्षय हो जाने से ओपपातिक (स्वयं उत्पन्न होने वाले) होकर वहीं परिनिर्वाण प्राप्त करने वाले हैं और उस लोक से वापस न लौटने वाले (अनागामी) हैं। नातिका के नब्बे से अधिक उपासक, जो काल कर चुके थे, तीन संयोजनों के क्षय होने से और राग, द्वेष तथा मोह के क्षीण होने से सकदागामी (एक बार लौटने वाले) हैं, जो इस लोक में केवल एक बार आकर दुखों का अंत करेंगे। नातिका के पाँच सौ से अधिक उपासक, जो काल कर चुके थे, तीन संयोजनों के क्षय होने से सोतापन्न (स्रोत-आपन्न) हैं, जो दुर्गति में न गिरने वाले, नियत (निश्चित) और संबोधि-परायण हैं।

274. අස්සොසුං ඛො නාතිකියා පරිචාරකා – ‘‘භගවා කිර පරිතො පරිතො ජනපදෙසු පරිචාරකෙ අබ්භතීතෙ කාලඞ්කතෙ උපපත්තීසු බ්‍යාකරොති කාසිකොසලෙසු වජ්ජිමල්ලෙසු චෙතිවංසෙසු කුරුපඤ්චාලෙසු මජ්ඣසූරසෙනෙසු – ‘අසු අමුත්‍ර උපපන්නො, අසු අමුත්‍ර උපපන්නො. පරොපඤ්ඤාස නාතිකියා පරිචාරකා අබ්භතීතා කාලඞ්කතා පඤ්චන්නං ඔරම්භාගියානං සංයොජනානං පරික්ඛයා ඔපපාතිකා තත්ථ පරිනිබ්බායිනො අනාවත්තිධම්මා තස්මා ලොකා. සාධිකා නවුති නාතිකියා පරිචාරකා අබ්භතීතා කාලඞ්කතා තිණ්ණං සංයොජනානං පරික්ඛයා රාගදොසමොහානං තනුත්තා සකදාගාමිනො සකිදෙව ඉමං ලොකං ආගන්ත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සන්ති. සාතිරෙකානි පඤ්චසතානි නාතිකියා පරිචාරකා අබ්භතීතා කාලඞ්කතා තිණ්ණං සංයොජනානං පරික්ඛයා [Pg.163] සොතාපන්නා අවිනිපාතධම්මා නියතා සම්බොධිපරායණා’ති. තෙන ච නාතිකියා පරිචාරකා අත්තමනා අහෙසුං පමුදිතා පීතිසොමනස්සජාතා භගවතො පඤ්හවෙය්‍යාකරණං සුත්වා.

२७४. नातिका के उपासकों ने सुना—'ऐसा कहा जाता है कि भगवान चारों ओर के जनपदों—कासि-कोसल, वज्जी-मल्ल, चेति-वंस, कुरु-पञ्चाल और मज्झ-सूरसेन में काल कर चुके उपासकों की पुनर्जन्म की गतियों के बारे में बताते हैं—'अमुक व्यक्ति वहाँ उत्पन्न हुआ है, अमुक व्यक्ति वहाँ उत्पन्न हुआ है। नातिका के पचास से अधिक उपासक, जो काल कर चुके थे, पाँच ओरामभागिय संयोजनों के क्षय होने से ओपपातिक होकर वहीं परिनिर्वाण प्राप्त करने वाले हैं और उस लोक से वापस न लौटने वाले हैं। नातिका के नब्बे से अधिक उपासक, जो काल कर चुके थे, तीन संयोजनों के क्षय होने से और राग, द्वेष तथा मोह के क्षीण होने से सकदागामी हैं, जो इस लोक में केवल एक बार आकर दुखों का अंत करेंगे। नातिका के पाँच सौ से अधिक उपासक, जो काल कर चुके थे, तीन संयोजनों के क्षय होने से सोतापन्न हैं, जो दुर्गति में न गिरने वाले, नियत और संबोधि-परायण हैं'। भगवान द्वारा प्रश्नों के इस व्याकरण (व्याख्या) को सुनकर नातिका के वे उपासक संतुष्ट, प्रमुदित और प्रीति-सौमनस्य से युक्त हुए।

275. අස්සොසි ඛො ආයස්මා ආනන්දො – ‘‘භගවා කිර පරිතො පරිතො ජනපදෙසු පරිචාරකෙ අබ්භතීතෙ කාලඞ්කතෙ උපපත්තීසු බ්‍යාකරොති කාසිකොසලෙසු වජ්ජිමල්ලෙසු චෙතිවංසෙසු කුරුපඤ්චාලෙසු මජ්ඣසූරසෙනෙසු – ‘අසු අමුත්‍ර උපපන්නො, අසු අමුත්‍ර උපපන්නො. පරොපඤ්ඤාස නාතිකියා පරිචාරකා අබ්භතීතා කාලඞ්කතා පඤ්චන්නං ඔරම්භාගියානං සංයොජනානං පරික්ඛයා ඔපපාතිකා තත්ථ පරිනිබ්බායිනො අනාවත්තිධම්මා තස්මා ලොකා. සාධිකා නවුති නාතිකියා පරිචාරකා අබ්භතීතා කාලඞ්කතා තිණ්ණං සංයොජනානං පරික්ඛයා රාගදොසමොහානං තනුත්තා සකදාගාමිනො සකිදෙව ඉමං ලොකං ආගන්ත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සන්ති. සාතිරෙකානි පඤ්චසතානි නාතිකියා පරිචාරකා අබ්භතීතා කාලඞ්කතා තිණ්ණං සංයොජනානං පරික්ඛයා සොතාපන්නා අවිනිපාතධම්මා නියතා සම්බොධිපරායණා’ති. තෙන ච නාතිකියා පරිචාරකා අත්තමනා අහෙසුං පමුදිතා පීතිසොමනස්සජාතා භගවතො පඤ්හවෙය්‍යාකරණං සුත්වා’’ති.

२७५. आयुष्मान आनंद ने सुना—'ऐसा कहा जाता है कि भगवान चारों ओर के जनपदों—कासि-कोसल, वज्जी-मल्ल, चेति-वंस, कुरु-पञ्चाल और मज्झ-सूरसेन में काल कर चुके उपासकों की पुनर्जन्म की गतियों के बारे में बताते हैं—'अमुक व्यक्ति वहाँ उत्पन्न हुआ है, अमुक व्यक्ति वहाँ उत्पन्न हुआ है। नातिका के पचास से अधिक उपासक, जो काल कर चुके थे, पाँच ओरामभागिय संयोजनों के क्षय होने से ओपपातिक होकर वहीं परिनिर्वाण प्राप्त करने वाले हैं और उस लोक से वापस न लौटने वाले हैं। नातिका के नब्बे से अधिक उपासक, जो काल कर चुके थे, तीन संयोजनों के क्षय होने से और राग, द्वेष तथा मोह के क्षीण होने से सकदागामी हैं, जो इस लोक में केवल एक बार आकर दुखों का अंत करेंगे। नातिका के पाँच सौ से अधिक उपासक, जो काल कर चुके थे, तीन संयोजनों के क्षय होने से सोतापन्न हैं, जो दुर्गति में न गिरने वाले, नियत और संबोधि-परायण हैं'। भगवान द्वारा प्रश्नों के इस व्याकरण को सुनकर नातिका के वे उपासक संतुष्ट, प्रमुदित और प्रीति-सौमनस्य से युक्त हुए—ऐसा उन्होंने सुना।

ආනන්දපරිකථා

आनंद-परिचर्चा

276. අථ ඛො ආයස්මතො ආනන්දස්ස එතදහොසි – ‘‘ඉමෙ ඛො පනාපි අහෙසුං මාගධකා පරිචාරකා බහූ චෙව රත්තඤ්ඤූ ච අබ්භතීතා කාලඞ්කතා. සුඤ්ඤා මඤ්ඤෙ අඞ්ගමගධා අඞ්ගමාගධකෙහි පරිචාරකෙහි අබ්භතීතෙහි කාලඞ්කතෙහි. තෙ ඛො පනාපි අහෙසුං බුද්ධෙ පසන්නා ධම්මෙ පසන්නා සඞ්ඝෙ පසන්නා සීලෙසු පරිපූරකාරිනො. තෙ අබ්භතීතා කාලඞ්කතා භගවතා අබ්‍යාකතා; තෙසම්පිස්ස සාධු වෙය්‍යාකරණං, බහුජනො පසීදෙය්‍ය, තතො ගච්ඡෙය්‍ය සුගතිං. අයං ඛො පනාපි අහොසි රාජා මාගධො සෙනියො බිම්බිසාරො ධම්මිකො ධම්මරාජා හිතො බ්‍රාහ්මණගහපතිකානං නෙගමානඤ්චෙව ජානපදානඤ්ච. අපිස්සුදං මනුස්සා කිත්තයමානරූපා විහරන්ති – ‘එවං නො සො ධම්මිකො ධම්මරාජා සුඛාපෙත්වා [Pg.164] කාලඞ්කතො, එවං මයං තස්ස ධම්මිකස්ස ධම්මරඤ්ඤො විජිතෙ ඵාසු විහරිම්හා’ති. සො ඛො පනාපි අහොසි බුද්ධෙ පසන්නො ධම්මෙ පසන්නො සඞ්ඝෙ පසන්නො සීලෙසු පරිපූරකාරී. අපිස්සුදං මනුස්සා එවමාහංසු – ‘යාව මරණකාලාපි රාජා මාගධො සෙනියො බිම්බිසාරො භගවන්තං කිත්තයමානරූපො කාලඞ්කතො’ති. සො අබ්භතීතො කාලඞ්කතො භගවතා අබ්‍යාකතො. තස්සපිස්ස සාධු වෙය්‍යාකරණං බහුජනො පසීදෙය්‍ය, තතො ගච්ඡෙය්‍ය සුගතිං. භගවතො ඛො පන සම්බොධි මගධෙසු. යත්ථ ඛො පන භගවතො සම්බොධි මගධෙසු, කථං තත්‍ර භගවා මාගධකෙ පරිචාරකෙ අබ්භතීතෙ කාලඞ්කතෙ උපපත්තීසු න බ්‍යාකරෙය්‍ය. භගවා චෙ ඛො පන මාගධකෙ පරිචාරකෙ අබ්භතීතෙ කාලඞ්කතෙ උපපත්තීසු න බ්‍යාකරෙය්‍ය, දීනමනා තෙනස්සු මාගධකා පරිචාරකා; යෙන ඛො පනස්සු දීනමනා මාගධකා පරිචාරකා කථං තෙ භගවා න බ්‍යාකරෙය්‍යා’’ති?

२७६. तब आयुष्मान आनंद के मन में यह विचार आया—'मगध के भी बहुत से उपासक थे, जो पुराने (अनुभवी) थे और काल कर चुके हैं। ऐसा लगता है जैसे अंग और मगध उन काल कर चुके उपासकों से शून्य हो गए हैं। वे भी बुद्ध में प्रसन्न थे, धम्म में प्रसन्न थे, संघ में प्रसन्न थे और शीलों का पूर्ण पालन करने वाले थे। भगवान ने उनके बारे में कुछ नहीं बताया; यदि उनके विषय में भी व्याख्या की जाए तो अच्छा होगा, इससे बहुत से लोग प्रसन्न होंगे और सुगति को प्राप्त करेंगे। मगध के राजा सेणिय बिम्बिसार भी थे, जो धार्मिक, धर्मराज और ब्राह्मणों, गृहपतियों, निगमवासियों तथा जनपदवासियों के हितैषी थे। लोग उनकी प्रशंसा करते हुए कहते हैं—'उस धार्मिक धर्मराज ने हमें इस प्रकार सुखी रखकर काल किया, हम उस धार्मिक धर्मराज के राज्य में सुखपूर्वक रहे'। वे भी बुद्ध में प्रसन्न थे, धम्म में प्रसन्न थे, संघ में प्रसन्न थे और शीलों का पूर्ण पालन करने वाले थे। लोग ऐसा भी कहते हैं—'मृत्यु के समय तक भी मगधराज सेणिय बिम्बिसार भगवान की प्रशंसा करते हुए ही काल कर गए'। वे काल कर चुके हैं, पर भगवान ने उनके विषय में कुछ नहीं बताया। यदि उनके विषय में भी व्याख्या की जाए तो अच्छा होगा, बहुत से लोग प्रसन्न होंगे और सुगति को प्राप्त करेंगे। भगवान को मगध में ही संबोधि प्राप्त हुई थी। जहाँ भगवान को मगध में संबोधि प्राप्त हुई, वहाँ भगवान मगध के काल कर चुके उपासकों की गतियों के बारे में क्यों नहीं बताते? यदि भगवान मगध के काल कर चुके उपासकों की गतियों के बारे में नहीं बताएंगे, तो मगध के उपासक खिन्न (दुखी) होंगे; और यदि मगध के उपासक खिन्न होंगे, तो भगवान उनके विषय में क्यों नहीं बताएंगे?'

277. ඉදමායස්මා ආනන්දො මාගධකෙ පරිචාරකෙ ආරබ්භ එකො රහො අනුවිචින්තෙත්වා රත්තියා පච්චූසසමයං පච්චුට්ඨාය යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නො ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘සුතං මෙතං, භන්තෙ – ‘භගවා කිර පරිතො පරිතො ජනපදෙසු පරිචාරකෙ අබ්භතීතෙ කාලඞ්කතෙ උපපත්තීසු බ්‍යාකරොති කාසිකොසලෙසු වජ්ජිමල්ලෙසු චෙතිවංසෙසු කුරුපඤ්චාලෙසු මජ්ඣසූරසෙනෙසු – ‘‘අසු අමුත්‍ර උපපන්නො, අසු අමුත්‍ර උපපන්නො. පරොපඤ්ඤාස නාතිකියා පරිචාරකා අබ්භතීතා කාලඞ්කතා පඤ්චන්නං ඔරම්භාගියානං සංයොජනානං පරික්ඛයා ඔපපාතිකා තත්ථ පරිනිබ්බායිනො අනාවත්තිධම්මා තස්මා ලොකා. සාධිකා නවුති නාතිකියා පරිචාරකා අබ්භතීතා කාලඞ්කතා තිණ්ණං සංයොජනානං පරික්ඛයා රාගදොසමොහානං තනුත්තා සකදාගාමිනො, සකිදෙව ඉමං ලොකං ආගන්ත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සන්ති. සාතිරෙකානි පඤ්චසතානි නාතිකියා පරිචාරකා අබ්භතීතා කාලඞ්කතා තිණ්ණං සංයොජනානං පරික්ඛයා සොතාපන්නා අවිනිපාතධම්මා නියතා සම්බොධිපරායණාති. තෙන ච නාතිකියා පරිචාරකා අත්තමනා අහෙසුං පමුදිතා පීතිසොමනස්සජාතා භගවතො පඤ්හවෙය්‍යාකරණං සුත්වා’’ති[Pg.165]. ඉමෙ ඛො පනාපි, භන්තෙ, අහෙසුං මාගධකා පරිචාරකා බහූ චෙව රත්තඤ්ඤූ ච අබ්භතීතා කාලඞ්කතා. සුඤ්ඤා මඤ්ඤෙ අඞ්ගමගධා අඞ්ගමාගධකෙහි පරිචාරකෙහි අබ්භතීතෙහි කාලඞ්කතෙහි. තෙ ඛො පනාපි, භන්තෙ, අහෙසුං බුද්ධෙ පසන්නා ධම්මෙ පසන්නා සඞ්ඝෙ පසන්නා සීලෙසු පරිපූරකාරිනො, තෙ අබ්භතීතා කාලඞ්කතා භගවතා අබ්‍යාකතා. තෙසම්පිස්ස සාධු වෙය්‍යාකරණං, බහුජනො පසීදෙය්‍ය, තතො ගච්ඡෙය්‍ය සුගතිං. අයං ඛො පනාපි, භන්තෙ, අහොසි රාජා මාගධො සෙනියො බිම්බිසාරො ධම්මිකො ධම්මරාජා හිතො බ්‍රාහ්මණගහපතිකානං නෙගමානඤ්චෙව ජානපදානඤ්ච. අපිස්සුදං මනුස්සා කිත්තයමානරූපා විහරන්ති – ‘එවං නො සො ධම්මිකො ධම්මරාජා සුඛාපෙත්වා කාලඞ්කතො. එවං මයං තස්ස ධම්මිකස්ස ධම්මරඤ්ඤො විජිතෙ ඵාසු විහරිම්හා’ති. සො ඛො පනාපි, භන්තෙ, අහොසි බුද්ධෙ පසන්නො ධම්මෙ පසන්නො සඞ්ඝෙ පසන්නො සීලෙසු පරිපූරකාරී. අපිස්සුදං මනුස්සා එවමාහංසු – ‘යාව මරණකාලාපි රාජා මාගධො සෙනියො බිම්බිසාරො භගවන්තං කිත්තයමානරූපො කාලඞ්කතො’ති. සො අබ්භතීතො කාලඞ්කතො භගවතා අබ්‍යාකතො; තස්සපිස්ස සාධු වෙය්‍යාකරණං, බහුජනො පසීදෙය්‍ය, තතො ගච්ඡෙය්‍ය සුගතිං. භගවතො ඛො පන, භන්තෙ, සම්බොධි මගධෙසු. යත්ථ ඛො පන, භන්තෙ, භගවතො සම්බොධි මගධෙසු, කථං තත්‍ර භගවා මාගධකෙ පරිචාරකෙ අබ්භතීතෙ කාලඞ්කතෙ උපපත්තීසු න බ්‍යාකරෙය්‍ය? භගවා චෙ ඛො පන, භන්තෙ, මාගධකෙ පරිචාරකෙ අබ්භතීතෙ කාලඞ්කතෙ උපපත්තීසු න බ්‍යාකරෙය්‍ය දීනමනා තෙනස්සු මාගධකා පරිචාරකා; යෙන ඛො පනස්සු දීනමනා මාගධකා පරිචාරකා කථං තෙ භගවා න බ්‍යාකරෙය්‍යා’’ති. ඉදමායස්මා ආනන්දො මාගධකෙ පරිචාරකෙ ආරබ්භ භගවතො සම්මුඛා පරිකථං කත්වා උට්ඨායාසනා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා පක්කාමි.

२७७. आयुष्मान आनंद ने मगध के उपासकों के विषय में अकेले एकांत में विचार किया और रात के अंतिम प्रहर में उठकर जहाँ भगवान थे, वहाँ गए; पहुँचकर भगवान को अभिवादन कर एक ओर बैठ गए। एक ओर बैठे हुए आयुष्मान आनंद ने भगवान से यह कहा— 'भन्ते, मैंने ऐसा सुना है कि भगवान चारों ओर के जनपदों में उन उपासकों के पुनर्जन्म के विषय में बताते हैं जो काल कर चुके हैं—जैसे कासि-कोसल, वज्जी-मल्ल, चेति-वंस, कुरु-पञ्चाल और मज्झ-सूरसेन में—कि अमुक व्यक्ति वहाँ उत्पन्न हुआ है, अमुक वहाँ। नातिका के पचास से अधिक उपासक, जो काल कर चुके हैं, पाँच ओरामभागिय संयोजनों के क्षय होने से ओपपातिक (देवलोक में उत्पन्न) हुए हैं, वहीं परिनिर्वाण प्राप्त करने वाले हैं और उस लोक से वापस न लौटने वाले हैं। नातिका के नब्बे से अधिक उपासक, जो काल कर चुके हैं, तीन संयोजनों के क्षय होने से और राग, द्वेष तथा मोह के मंद होने से सकदागामी हुए हैं, जो इस लोक में केवल एक बार लौटकर दुखों का अंत करेंगे। नातिका के पाँच सौ से अधिक उपासक, जो काल कर चुके हैं, तीन संयोजनों के क्षय होने से सोतापन्न हुए हैं, जिनका पतन नहीं होगा, जो नियत हैं और संबोधि के परायण हैं। भगवान के इस उत्तर को सुनकर नातिका के उपासक संतुष्ट, प्रमुदित और प्रीति-सौमनस्य से युक्त हुए। भन्ते, मगध के भी बहुत से पुराने उपासक थे जो काल कर चुके हैं। ऐसा लगता है जैसे अंग-मगध उन मृत उपासकों से शून्य हो गए हैं। भन्ते, वे भी बुद्ध, धम्म और संघ में प्रसन्न (श्रद्धालु) थे और शील का पूर्ण पालन करने वाले थे, किंतु भगवान ने उनके पुनर्जन्म के विषय में कुछ नहीं बताया। यदि उनके विषय में भी बताया जाए, तो यह अच्छा होगा; बहुत से लोग प्रसन्न होंगे और सुगति को प्राप्त करेंगे। भन्ते, मगध के राजा सेणिय बिम्बिसार भी धार्मिक और धर्मराज थे, जो ब्राह्मणों, गृहपतियों, निगमवासियों और जनपदवासियों के हितैषी थे। लोग उनकी प्रशंसा करते हुए कहते हैं— ‘उस धार्मिक धर्मराज ने हमें सुख पहुँचाकर काल किया। हम उस धार्मिक राजा के राज्य में सुखपूर्वक रहे।’ भन्ते, वे भी बुद्ध, धम्म और संघ में प्रसन्न थे और शील का पूर्ण पालन करने वाले थे। लोग यहाँ तक कहते हैं— ‘मृत्यु के समय तक मगधराज सेणिय बिम्बिसार भगवान की प्रशंसा करते हुए काल कर गए।’ भगवान ने उनके विषय में भी कुछ नहीं बताया; यदि उनके विषय में भी बताया जाए, तो यह अच्छा होगा; बहुत से लोग प्रसन्न होंगे और सुगति को प्राप्त करेंगे। भन्ते, भगवान को संबोधि मगध में ही प्राप्त हुई थी। जब भगवान को संबोधि मगध में प्राप्त हुई, तो फिर भगवान मगध के उन मृत उपासकों के पुनर्जन्म के विषय में क्यों नहीं बताते? भन्ते, यदि भगवान मगध के मृत उपासकों के पुनर्जन्म के विषय में नहीं बताएंगे, तो मगध के उपासक खिन्न (दुखी) होंगे; और यदि वे खिन्न होंगे, तो भगवान उनके विषय में क्यों नहीं बताएंगे?’ आयुष्मान आनंद ने मगध के उपासकों के विषय में भगवान के सम्मुख यह चर्चा की और आसन से उठकर, भगवान को अभिवादन और प्रदक्षिणा कर चले गए।

278. අථ ඛො භගවා අචිරපක්කන්තෙ ආයස්මන්තෙ ආනන්දෙ පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය නාතිකං පිණ්ඩාය පාවිසි. නාතිකෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා පච්ඡාභත්තං පිණ්ඩපාතපටික්කන්තො පාදෙ පක්ඛාලෙත්වා ගිඤ්ජකාවසථං පවිසිත්වා මාගධකෙ පරිචාරකෙ ආරබ්භ අට්ඨිං කත්වා මනසිකත්වා සබ්බං චෙතසා සමන්නාහරිත්වා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ [Pg.166] නිසීදි – ‘‘ගතිං නෙසං ජානිස්සාමි අභිසම්පරායං, යංගතිකා තෙ භවන්තො යංඅභිසම්පරායා’’ති. අද්දසා ඛො භගවා මාගධකෙ පරිචාරකෙ ‘‘යංගතිකා තෙ භවන්තො යංඅභිසම්පරායා’’ති. අථ ඛො භගවා සායන්හසමයං පටිසල්ලානා වුට්ඨිතො ගිඤ්ජකාවසථා නික්ඛමිත්වා විහාරපච්ඡායායං පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි.

२७८. तब भगवान, आयुष्मान आनंद के जाने के कुछ ही समय बाद, पूर्वाह्न के समय (चीवर) पहनकर, पात्र और चीवर लेकर नातिका में भिक्षा के लिए प्रविष्ट हुए। नातिका में भिक्षाटन कर, भोजन के पश्चात भिक्षापात्र से निवृत्त होकर, पैर धोकर ईंटों के घर (गिञ्जकावसथ) में प्रवेश किया और मगध के उपासकों के विषय में एकाग्र होकर, मन लगाकर, सब कुछ मन में विचार करते हुए बिछे हुए आसन पर बैठ गए— ‘मैं उनकी गति और भविष्य के पुनर्जन्म को जानूँगा कि उन महानुभावों की क्या गति हुई और वे कहाँ उत्पन्न हुए।’ भगवान ने मगध के उपासकों की गति और भविष्य के पुनर्जन्म को देख लिया। तब भगवान सायंकाल के समय ध्यान से उठकर गिञ्जकावसथ से बाहर निकले और विहार की छाया में बिछे हुए आसन पर बैठ गए।

279. අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දො යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නො ඛො ආයස්මා ආනන්දො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘උපසන්තපදිස්සො භන්තෙ භගවා භාතිරිව භගවතො මුඛවණ්ණො විප්පසන්නත්තා ඉන්ද්‍රියානං. සන්තෙන නූනජ්ජ භන්තෙ භගවා විහාරෙන විහාසී’’ති? ‘‘යදෙව ඛො මෙ ත්වං, ආනන්ද, මාගධකෙ පරිචාරකෙ ආරබ්භ සම්මුඛා පරිකථං කත්වා උට්ඨායාසනා පක්කන්තො, තදෙවාහං නාතිකෙ පිණ්ඩාය චරිත්වා පච්ඡාභත්තං පිණ්ඩපාතපටික්කන්තො පාදෙ පක්ඛාලෙත්වා ගිඤ්ජකාවසථං පවිසිත්වා මාගධකෙ පරිචාරකෙ ආරබ්භ අට්ඨිං කත්වා මනසිකත්වා සබ්බං චෙතසා සමන්නාහරිත්වා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදිං – ‘ගතිං නෙසං ජානිස්සාමි අභිසම්පරායං, යංගතිකා තෙ භවන්තො යංඅභිසම්පරායා’ති. අද්දසං ඛො අහං, ආනන්ද, මාගධකෙ පරිචාරකෙ ‘යංගතිකා තෙ භවන්තො යංඅභිසම්පරායා’’’ති.

२७९. तब आयुष्मान आनंद जहाँ भगवान थे, वहाँ पहुँचे; पहुँचकर भगवान को अभिवादन कर एक ओर बैठ गए। एक ओर बैठे हुए आयुष्मान आनंद ने भगवान से यह कहा— "भन्ते! भगवान का स्वरूप अत्यंत शांत दिखाई दे रहा है, इंद्रियों की प्रसन्नता के कारण भगवान के मुख का वर्ण अत्यंत देदीप्यमान है। भन्ते! क्या आज भगवान शांत (अर्हत्व फल) समाधि में विहार कर रहे थे?" "आनंद! तुमने मगध के उपासकों के विषय में मेरे समक्ष जो चर्चा की थी और फिर आसन से उठकर चले गए थे, उसके बाद मैं नातिक गाँव में भिक्षाटन कर, भोजन के पश्चात भिक्षाटन से लौटकर, पैर धोकर ईंटों के बने विहार (गिंजकावसथ) में प्रविष्ट हुआ और उन्हीं मगध के उपासकों के विषय में आदरपूर्वक मनन करते हुए, सब कुछ चित्त में एकाग्र कर बिछाए हुए आसन पर बैठ गया— 'मैं उनकी गति और पुनर्जन्म को जानूँगा कि वे किस गति को प्राप्त हुए हैं और उनका भविष्य क्या है।' आनंद! मैंने उन मगध के उपासकों को देखा कि वे किस गति को प्राप्त हुए हैं और उनका भविष्य क्या है।"

ජනවසභයක්ඛො

जनवसभ यक्ष

280. ‘‘අථ ඛො, ආනන්ද, අන්තරහිතො යක්ඛො සද්දමනුස්සාවෙසි – ‘ජනවසභො අහං භගවා; ජනවසභො අහං සුගතා’ති. අභිජානාසි නො ත්වං, ආනන්ද, ඉතො පුබ්බෙ එවරූපං නාමධෙය්‍යං සුතං යදිදං ජනවසභො’’ති?

२८०. "तब आनंद! एक अदृश्य यक्ष ने शब्द सुनाया— 'भगवन! मैं जनवसभ हूँ; सुगत! मैं जनवसभ हूँ।' आनंद! क्या तुम्हें याद है कि तुमने इससे पहले कभी 'जनवसभ' जैसा नाम सुना है?"

‘‘න ඛො අහං, භන්තෙ, අභිජානාමි ඉතො පුබ්බෙ එවරූපං නාමධෙය්‍යං සුතං යදිදං ජනවසභොති, අපි ච මෙ, භන්තෙ, ලොමානි හට්ඨානි ‘ජනවසභො’ති නාමධෙය්‍යං සුත්වා. තස්ස මය්හං, භන්තෙ, එතදහොසි – ‘න හි නූන සො ඔරකො යක්ඛො භවිස්සති යදිදං එවරූපං නාමධෙය්‍යං සුපඤ්ඤත්තං යදිදං ජනවසභො’’ති. ‘‘අනන්තරා ඛො, ආනන්ද, සද්දපාතුභාවා උළාරවණ්ණො [Pg.167] මෙ යක්ඛො සම්මුඛෙ පාතුරහොසි. දුතියම්පි සද්දමනුස්සාවෙසි – ‘බිම්බිසාරො අහං භගවා; බිම්බිසාරො අහං සුගතාති. ඉදං සත්තමං ඛො අහං, භන්තෙ, වෙස්සවණස්ස මහාරාජස්ස සහබ්‍යතං උපපජ්ජාමි, සො තතො චුතො මනුස්සරාජා භවිතුං පහොමි.

"भन्ते! मुझे याद नहीं है कि मैंने इससे पहले कभी 'जनवसभ' जैसा नाम सुना है, किंतु भन्ते! 'जनवसभ' नाम सुनकर मेरे रोंगटे खड़े हो गए हैं। भन्ते! मुझे ऐसा लगा— 'निश्चित ही वह कोई साधारण यक्ष नहीं होगा जिसका 'जनवसभ' जैसा प्रभावशाली नाम है'। आनंद! शब्द के प्रकट होने के तुरंत बाद, एक दिव्य आभा वाला यक्ष मेरे सम्मुख प्रकट हुआ। उसने दूसरी बार भी शब्द सुनाया— 'भगवन! मैं बिम्बिसार हूँ; सुगत! मैं बिम्बिसार हूँ। भन्ते! यह सातवीं बार है जब मैं महाराज वैश्रवण के साथ उत्पन्न हुआ हूँ। वहाँ से च्युत होकर मैं मनुष्यों का राजा होने में समर्थ हूँ'।"

ඉතො සත්ත තතො සත්ත, සංසාරානි චතුද්දස;

නිවාසමභිජානාමි, යත්ථ මෙ වුසිතං පුරෙ.

"यहाँ से सात और वहाँ से सात, कुल चौदह जन्म-परंपराओं को; मैं अपने उन निवासों को जानता हूँ, जहाँ मैं पहले रहा हूँ।"

281. ‘දීඝරත්තං ඛො අහං, භන්තෙ, අවිනිපාතො අවිනිපාතං සඤ්ජානාමි, ආසා ච පන මෙ සන්තිට්ඨති සකදාගාමිතායා’ති. ‘අච්ඡරියමිදං ආයස්මතො ජනවසභස්ස යක්ඛස්ස, අබ්භුතමිදං ආයස්මතො ජනවසභස්ස යක්ඛස්ස. ‘‘දීඝරත්තං ඛො අහං, භන්තෙ, අවිනිපාතො අවිනිපාතං සඤ්ජානාමී’’ති ච වදෙසි, ‘‘ආසා ච පන මෙ සන්තිට්ඨති සකදාගාමිතායා’’ති ච වදෙසි, කුතොනිදානං පනායස්මා ජනවසභො යක්ඛො එවරූපං උළාරං විසෙසාධිගමං සඤ්ජානාතීති? න අඤ්ඤත්‍ර, භගවා, තව සාසනා, න අඤ්ඤත්‍ර, සුගත, තව සාසනා; යදග්ගෙ අහං, භන්තෙ, භගවති එකන්තිකතො අභිප්පසන්නො, තදග්ගෙ අහං, භන්තෙ, දීඝරත්තං අවිනිපාතො අවිනිපාතං සඤ්ජානාමි, ආසා ච පන මෙ සන්තිට්ඨති සකදාගාමිතාය. ඉධාහං, භන්තෙ, වෙස්සවණෙන මහාරාජෙන පෙසිතො විරූළ්හකස්ස මහාරාජස්ස සන්තිකෙ කෙනචිදෙව කරණීයෙන අද්දසං භගවන්තං අන්තරාමග්ගෙ ගිඤ්ජකාවසථං පවිසිත්වා මාගධකෙ පරිචාරකෙ ආරබ්භ අට්ඨිං කත්වා මනසිකත්වා සබ්බං චෙතසා සමන්නාහරිත්වා නිසින්නං – ‘‘ගතිං නෙසං ජානිස්සාමි අභිසම්පරායං, යංගතිකා තෙ භවන්තො යංඅභිසම්පරායා’’ති. අනච්ඡරියං ඛො පනෙතං, භන්තෙ, යං වෙස්සවණස්ස මහාරාජස්ස තස්සං පරිසායං භාසතො සම්මුඛා සුතං සම්මුඛා පටිග්ගහිතං – ‘‘යංගතිකා තෙ භවන්තො යංඅභිසම්පරායා’’ති. තස්ස මය්හං, භන්තෙ, එතදහොසි – භගවන්තඤ්ච දක්ඛාමි, ඉදඤ්ච භගවතො ආරොචෙස්සාමීති. ඉමෙ ඛො මෙ, භන්තෙ, ද්වෙපච්චයා භගවන්තං දස්සනාය උපසඞ්කමිතුං’.

२८१. "'भन्ते! मैं दीर्घकाल से दुर्गति से मुक्त हूँ, यह मैं जानता हूँ, और मेरी आकांक्षा सकृदागामी होने में स्थित है।' 'आयुष्मान जनवसभ यक्ष की यह बात आश्चर्यजनक है, आयुष्मान जनवसभ यक्ष की यह बात अद्भुत है। तुमने कहा— 'भन्ते! मैं दीर्घकाल से दुर्गति से मुक्त हूँ, यह मैं जानता हूँ' और तुमने यह भी कहा— 'मेरी आकांक्षा सकृदागामी होने में स्थित है', तो आयुष्मान जनवसभ यक्ष ने इस प्रकार का महान विशेष ज्ञान कहाँ से प्राप्त किया?' 'भगवन! आपकी शिक्षा के अतिरिक्त और कहीं से नहीं; सुगत! आपकी शिक्षा के अतिरिक्त और कहीं से नहीं। भन्ते! जिस दिन से मैं भगवान के प्रति पूर्णतः प्रसन्न हुआ हूँ, उसी दिन से भन्ते! मैं दीर्घकाल से दुर्गति से मुक्त हूँ, यह मैं जानता हूँ और मेरी आकांक्षा सकृदागामी होने में स्थित है। भन्ते! यहाँ मैं महाराज वैश्रवण द्वारा महाराज विरूढ़क के पास किसी कार्यवश भेजा गया था, तब मैंने मार्ग में भगवान को ईंटों के विहार (गिंजकावसथ) में प्रविष्ट होकर मगध के उपासकों के विषय में आदरपूर्वक मनन करते हुए, सब कुछ चित्त में एकाग्र कर बैठे हुए देखा— 'मैं उनकी गति और पुनर्जन्म को जानूँगा कि वे किस गति को प्राप्त हुए हैं और उनका भविष्य क्या है।' भन्ते! यह बड़े आश्चर्य की बात है कि मैंने महाराज वैश्रवण को उस सभा में कहते हुए स्वयं सुना और स्वयं ग्रहण किया कि— 'वे किस गति को प्राप्त हुए हैं और उनका भविष्य क्या है।' भन्ते! तब मुझे यह विचार आया— 'मैं भगवान के दर्शन भी करूँगा और भगवान को यह बात भी बताऊँगा।' भन्ते! भगवान के दर्शन के लिए आने के मेरे ये दो कारण हैं'।"

දෙවසභා

देव-सभा

282. ‘පුරිමානි[Pg.168], භන්තෙ, දිවසානි පුරිමතරානි තදහුපොසථෙ පන්නරසෙ වස්සූපනායිකාය පුණ්ණාය පුණ්ණමාය රත්තියා කෙවලකප්පා ච දෙවා තාවතිංසා සුධම්මායං සභායං සන්නිසින්නා හොන්ති සන්නිපතිතා. මහතී ච දිබ්බපරිසා සමන්තතො නිසින්නා හොන්ති, චත්තාරො ච මහාරාජානො චතුද්දිසා නිසින්නා හොන්ති. පුරත්ථිමාය දිසාය ධතරට්ඨො මහාරාජා පච්ඡිමාභිමුඛො නිසින්නො හොති දෙවෙ පුරක්ඛත්වා; දක්ඛිණාය දිසාය විරූළ්හකො මහාරාජා උත්තරාභිමුඛො නිසින්නො හොති දෙවෙ පුරක්ඛත්වා; පච්ඡිමාය දිසාය විරූපක්ඛො මහාරාජා පුරත්ථාභිමුඛො නිසින්නො හොති දෙවෙ පුරක්ඛත්වා; උත්තරාය දිසාය වෙස්සවණො මහාරාජා දක්ඛිණාභිමුඛො නිසින්නො හොති දෙවෙ පුරක්ඛත්වා. යදා, භන්තෙ, කෙවලකප්පා ච දෙවා තාවතිංසා සුධම්මායං සභායං සන්නිසින්නා හොන්ති සන්නිපතිතා, මහතී ච දිබ්බපරිසා සමන්තතො නිසින්නා හොන්ති, චත්තාරො ච මහාරාජානො චතුද්දිසා නිසින්නා හොන්ති. ඉදං නෙසං හොති ආසනස්මිං; අථ පච්ඡා අම්හාකං ආසනං හොති. යෙ තෙ, භන්තෙ, දෙවා භගවති බ්‍රහ්මචරියං චරිත්වා අධුනූපපන්නා තාවතිංසකායං, තෙ අඤ්ඤෙ දෙවෙ අතිරොචන්ති වණ්ණෙන චෙව යසසා ච. තෙන සුදං, භන්තෙ, දෙවා තාවතිංසා අත්තමනා හොන්ති පමුදිතා පීතිසොමනස්සජාතා ‘‘දිබ්බා වත භො කායා පරිපූරෙන්ති, හායන්ති අසුරකායා’’ති. අථ ඛො, භන්තෙ, සක්කො දෙවානමින්දො දෙවානං තාවතිංසානං සම්පසාදං විදිත්වා ඉමාහි ගාථාහි අනුමොදි –

२८२. "भन्ते! पिछले दिनों में, वर्षावास के प्रवेश के समय, पंद्रहवीं के उपोसथ की पूर्णिमा की रात्रि को, सभी तावतिंस देव सुधर्मा सभा में एकत्रित और सम्मि‍लित हुए थे। देवों की एक बड़ी परिषद चारों ओर बैठी थी और चारों महाराज भी चारों दिशाओं में बैठे थे। पूर्व दिशा में धतराष्ट्र महाराज पश्चिम की ओर मुख किए देवों के सम्मुख बैठे थे; दक्षिण दिशा में विरूढ़क महाराज उत्तर की ओर मुख किए देवों के सम्मुख बैठे थे; पश्चिम दिशा में विरूपक्ष महाराज पूर्व की ओर मुख किए देवों के सम्मुख बैठे थे; उत्तर दिशा में वेस्सवण महाराज दक्षिण की ओर मुख किए देवों के सम्मुख बैठे थे। भन्ते! जब सभी तावतिंस देव सुधर्मा सभा में एकत्रित और सम्मि‍लित होते हैं, देवों की बड़ी परिषद चारों ओर बैठी होती है और चारों महाराज चारों दिशाओं में बैठे होते हैं, तब यह उनका आसन होता है और उसके पीछे हमारा आसन होता है। भन्ते! जो देव भगवान के पास ब्रह्मचर्य का पालन कर अभी-अभी तावतिंस लोक में उत्पन्न हुए हैं, वे अन्य देवों से वर्ण और यश में अधिक शोभायमान होते हैं। भन्ते! इससे तावतिंस देव अत्यंत प्रसन्न, प्रमुदित और प्रीति-सौमनस्य से युक्त होते हैं कि 'अहो! दिव्य निकाय परिपूर्ण हो रहे हैं और असुर निकाय घट रहे हैं'। तब भन्ते! देवराज शक्र ने तावतिंस देवों की उस प्रसन्नता को जानकर इन गाथाओं से अनुमोदन किया—"

‘‘මොදන්ති වත භො දෙවා, තාවතිංසා සහින්දකා ;

තථාගතං නමස්සන්තා, ධම්මස්ස ච සුධම්මතං.

"'अहो! इन्द्र सहित तावतिंस देव प्रसन्न हो रहे हैं, तथागत को नमस्कार करते हुए और धर्म की सुधर्मता (उत्तमता) की प्रशंसा करते हुए।"

නවෙ දෙවෙ ච පස්සන්තා, වණ්ණවන්තෙ යසස්සිනෙ ;

සුගතස්මිං බ්‍රහ්මචරියං, චරිත්වාන ඉධාගතෙ.

"सुगत के शासन में ब्रह्मचर्य का पालन कर यहाँ आए हुए, वर्णवान और यशस्वी नए देवों को देखते हुए (वे प्रसन्न हैं)।"

තෙ අඤ්ඤෙ අතිරොචන්ති, වණ්ණෙන යසසායුනා;

සාවකා භූරිපඤ්ඤස්ස, විසෙසූපගතා ඉධ.

"विशाल प्रज्ञा वाले (बुद्ध) के वे श्रावक, जो यहाँ विशिष्टता को प्राप्त हुए हैं, वे वर्ण, यश और आयु में अन्य देवों से अधिक शोभायमान हैं।"

ඉදං [Pg.169] දිස්වාන නන්දන්ති, තාවතිංසා සහින්දකා;

තථාගතං නමස්සන්තා, ධම්මස්ස ච සුධම්මත’’න්ති.

"इसे देखकर इन्द्र सहित तावतिंस देव आनंदित होते हैं, तथागत को नमस्कार करते हुए और धर्म की सुधर्मता की प्रशंसा करते हुए।'"

‘තෙන සුදං, භන්තෙ, දෙවා තාවතිංසා භිය්‍යොසොමත්තාය අත්තමනා හොන්ති පමුදිතා පීතිසොමනස්සජාතා ‘‘දිබ්බා වත, භො, කායා පරිපූරෙන්ති, හායන්ති අසුරකායා’’ති. අථ ඛො, භන්තෙ, යෙනත්ථෙන දෙවා තාවතිංසා සුධම්මායං සභායං සන්නිසින්නා හොන්ති සන්නිපතිතා, තං අත්ථං චින්තයිත්වා තං අත්ථං මන්තයිත්වා වුත්තවචනාපි තං චත්තාරො මහාරාජානො තස්මිං අත්ථෙ හොන්ති. පච්චානුසිට්ඨවචනාපි තං චත්තාරො මහාරාජානො තස්මිං අත්ථෙ හොන්ති, සකෙසු සකෙසු ආසනෙසු ඨිතා අවිපක්කන්තා.

"भन्ते! उससे तावतिंस देव और भी अधिक प्रसन्न, प्रमुदित और प्रीति-सौमनस्य से युक्त हुए कि 'अहो! दिव्य निकाय परिपूर्ण हो रहे हैं और असुर निकाय घट रहे हैं'। तब भन्ते! जिस प्रयोजन के लिए तावतिंस देव सुधर्मा सभा में एकत्रित हुए थे, उस प्रयोजन पर विचार कर और परामर्श कर, चारों महाराज उस विषय में दिए गए निर्देशों को प्राप्त कर और अनुशासित होकर अपने-अपने आसनों पर स्थित रहे, वे वहाँ से गए नहीं।"

තෙ වුත්තවාක්‍යා රාජානො, පටිග්ගය්හානුසාසනිං;

විප්පසන්නමනා සන්තා, අට්ඨංසු සම්හි ආසනෙති.

"वे महाराज, जिन्होंने शासन (निर्देश) प्राप्त कर लिया था, प्रसन्न मन और शांत होकर अपने-अपने आसनों पर स्थित रहे।"

283. ‘අථ ඛො, භන්තෙ, උත්තරාය දිසාය උළාරො ආලොකො සඤ්ජායි, ඔභාසො පාතුරහොසි අතික්කම්මෙව දෙවානං දෙවානුභාවං. අථ ඛො, භන්තෙ, සක්කො දෙවානමින්දො දෙවෙ තාවතිංසෙ ආමන්තෙසි – ‘‘යථා ඛො, මාරිසා, නිමිත්තානි දිස්සන්ති, උළාරො ආලොකො සඤ්ජායති, ඔභාසො පාතුභවති, බ්‍රහ්මා පාතුභවිස්සති. බ්‍රහ්මුනො හෙතං පුබ්බනිමිත්තං පාතුභාවාය යදිදං ආලොකො සඤ්ජායති ඔභාසො පාතුභවතීති.

२८३. "तब भन्ते! उत्तर दिशा में देवों के दैवीय प्रभाव को भी लांघकर एक विशाल आलोक उत्पन्न हुआ, एक आभा प्रकट हुई। तब भन्ते! देवराज शक्र ने तावतिंस देवों को संबोधित किया— 'हे मित्रों! जैसे ये निमित्त दिखाई दे रहे हैं, विशाल आलोक उत्पन्न हो रहा है, आभा प्रकट हो रही है, तो ब्रह्मा प्रकट होंगे। ब्रह्मा के प्रकट होने का यह पूर्व-निमित्त है कि आलोक उत्पन्न होता है और आभा प्रकट होती है'।"

‘‘යථා නිමිත්තා දිස්සන්ති, බ්‍රහ්මා පාතුභවිස්සති;

බ්‍රහ්මුනො හෙතං නිමිත්තං, ඔභාසො විපුලො මහා’’ති.

"'जैसे निमित्त दिखाई दे रहे हैं, ब्रह्मा प्रकट होंगे; यह ब्रह्मा का ही निमित्त है—यह विशाल और महान आभा।'"

සනඞ්කුමාරකථා

"सनत्कुमार (ब्रह्मा) की कथा"

284. ‘අථ ඛො, භන්තෙ, දෙවා තාවතිංසා යථාසකෙසු ආසනෙසු නිසීදිංසු – ‘‘ඔභාසමෙතං ඤස්සාම, යංවිපාකො භවිස්සති, සච්ඡිකත්වාව නං ගමිස්සාමා’’ති. චත්තාරොපි මහාරාජානො යථාසකෙසු ආසනෙසු නිසීදිංසු – ‘‘ඔභාසමෙතං ඤස්සාම යංවිපාකො භවිස්සති, සච්ඡිකත්වාව [Pg.170] නං ගමිස්සාමා’’ති. ඉදං සුත්වා දෙවා තාවතිංසා එකග්ගා සමාපජ්ජිංසු – ‘‘ඔභාසමෙතං ඤස්සාම, යංවිපාකො භවිස්සති, සච්ඡිකත්වාව නං ගමිස්සාමා’’ති.

२८४. "तब भन्ते! तावतिंस देव अपने-अपने आसनों पर यह सोचकर बैठ गए— 'हम इस आलोक को जानेंगे, इसका क्या परिणाम होगा, इसे साक्षात् जानकर ही हम जाएँगे'। चारों महाराज भी अपने-अपने आसनों पर यह सोचकर बैठ गए— 'हम इस आलोक को जानेंगे, इसका क्या परिणाम होगा, इसे साक्षात् जानकर ही हम जाएँगे'। यह सुनकर तावतिंस देव एकाग्रचित्त होकर समाधिस्थ जैसे हो गए— 'हम इस आलोक को जानेंगे, इसका क्या परिणाम होगा, इसे साक्षात् जानकर ही हम जाएँगे'।"

‘යදා, භන්තෙ, බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො දෙවානං තාවතිංසානං පාතුභවති, ඔළාරිකං අත්තභාවං අභිනිම්මිනිත්වා පාතුභවති. යො ඛො පන, භන්තෙ, බ්‍රහ්මුනො පකතිවණ්ණො අනභිසම්භවනීයො සො දෙවානං තාවතිංසානං චක්ඛුපථස්මිං. යදා, භන්තෙ, බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො දෙවානං තාවතිංසානං පාතුභවති, සො අඤ්ඤෙ දෙවෙ අතිරොචති වණ්ණෙන චෙව යසසා ච. සෙය්‍යථාපි, භන්තෙ, සොවණ්ණො විග්ගහො මානුසං විග්ගහං අතිරොචති; එවමෙව ඛො, භන්තෙ, යදා බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො දෙවානං තාවතිංසානං පාතුභවති, සො අඤ්ඤෙ දෙවෙ අතිරොචති වණ්ණෙන චෙව යසසා ච. යදා, භන්තෙ, බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො දෙවානං තාවතිංසානං පාතුභවති, න තස්සං පරිසායං කොචි දෙවො අභිවාදෙති වා පච්චුට්ඨෙති වා ආසනෙන වා නිමන්තෙති. සබ්බෙව තුණ්හීභූතා පඤ්ජලිකා පල්ලඞ්කෙන නිසීදන්ති – ‘‘යස්සදානි දෙවස්ස පල්ලඞ්කං ඉච්ඡිස්සති බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො, තස්ස දෙවස්ස පල්ලඞ්කෙ නිසීදිස්සතී’’ති.

"भन्ते! जब ब्रह्मा सनत्कुमार तावतिंस देवों के सम्मुख प्रकट होते हैं, तो वे एक स्थूल रूप धारण कर प्रकट होते हैं। भन्ते! ब्रह्मा का जो स्वाभाविक वर्ण है, वह तावतिंस देवों की दृष्टि के लिए अगम्य है। भन्ते! जब ब्रह्मा सनत्कुमार तावतिंस देवों के सम्मुख प्रकट होते हैं, तो वे वर्ण और यश में अन्य देवों से अधिक शोभायमान होते हैं। भन्ते! जैसे स्वर्ण की प्रतिमा मानवीय शरीर से अधिक शोभायमान होती है, वैसे ही भन्ते! जब ब्रह्मा सनत्कुमार तावतिंस देवों के सम्मुख प्रकट होते हैं, तो वे वर्ण और यश में अन्य देवों से अधिक शोभायमान होते हैं। भन्ते! जब ब्रह्मा सनत्कुमार तावतिंस देवों के सम्मुख प्रकट होते हैं, तो उस परिषद में कोई भी देव न तो उनका अभिवादन करता है, न सम्मान में खड़ा होता है और न ही आसन के लिए आमंत्रित करता है। सभी मौन होकर, हाथ जोड़कर, पालथी मारकर बैठ जाते हैं— 'ब्रह्मा सनत्कुमार अब जिस देव के आसन की इच्छा करेंगे, उसी देव के आसन पर बैठेंगे'।"

‘යස්ස ඛො පන, භන්තෙ, දෙවස්ස බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො පල්ලඞ්කෙ නිසීදති, උළාරං සො ලභති දෙවො වෙදපටිලාභං; උළාරං සො ලභති දෙවො සොමනස්සපටිලාභං. සෙය්‍යථාපි, භන්තෙ, රාජා ඛත්තියො මුද්ධාවසිත්තො අධුනාභිසිත්තො රජ්ජෙන, උළාරං සො ලභති වෙදපටිලාභං, උළාරං සො ලභති සොමනස්සපටිලාභං. එවමෙව ඛො, භන්තෙ, යස්ස දෙවස්ස බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො පල්ලඞ්කෙ නිසීදති, උළාරං සො ලභති දෙවො වෙදපටිලාභං, උළාරං සො ලභති දෙවො සොමනස්සපටිලාභං. අථ, භන්තෙ, බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො ඔළාරිකං අත්තභාවං අභිනිම්මිනිත්වා කුමාරවණ්ණී හුත්වා පඤ්චසිඛො දෙවානං තාවතිංසානං පාතුරහොසි. සො වෙහාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා ආකාසෙ අන්තලික්ඛෙ පල්ලඞ්කෙන නිසීදි. සෙය්‍යථාපි, භන්තෙ, බලවා පුරිසො සුපච්චත්ථතෙ වා පල්ලඞ්කෙ සමෙ වා භූමිභාගෙ පල්ලඞ්කෙන නිසීදෙය්‍ය; එවමෙව ඛො, භන්තෙ, බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො වෙහාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා ආකාසෙ අන්තලික්ඛෙ පල්ලඞ්කෙන නිසීදිත්වා දෙවානං තාවතිංසානං සම්පසාදං විදිත්වා ඉමාහි ගාථාහි අනුමොදි –

“हे भन्ते! जिस देवता के आसन पर ब्रह्मा सनत्कुमार बैठते हैं, वह देवता महान हर्ष प्राप्त करता है; वह देवता महान सौमनस्य प्राप्त करता है। हे भन्ते! जैसे कोई क्षत्रिय राजा, जिसका अभी-अभी राज्याभिषेक हुआ हो, वह महान हर्ष और महान सौमनस्य प्राप्त करता है। हे भन्ते! इसी प्रकार जिस देवता के आसन पर ब्रह्मा सनत्कुमार बैठते हैं, वह देवता महान हर्ष और महान सौमनस्य प्राप्त करता है। तब, हे भन्ते! ब्रह्मा सनत्कुमार ने एक स्थूल शरीर का निर्माण किया और पाँच शिखाओं वाले कुमार के रूप में तावतिंस देवों के समक्ष प्रकट हुए। वे आकाश में ऊपर उड़कर अंतरिक्ष में पालथी मारकर बैठ गए। हे भन्ते! जैसे कोई बलवान पुरुष अच्छी तरह बिछे हुए आसन पर या समतल भूमि पर पालथी मारकर बैठ जाए; इसी प्रकार, हे भन्ते! ब्रह्मा सनत्कुमार आकाश में ऊपर उड़कर अंतरिक्ष में पालथी मारकर बैठ गए और तावतिंस देवों की प्रसन्नता को जानकर इन गाथाओं द्वारा अनुमोदन किया—”

‘‘මොදන්ති [Pg.171] වත භො දෙවා, තාවතිංසා සහින්දකා;

තථාගතං නමස්සන්තා, ධම්මස්ස ච සුධම්මතං.

“निश्चित ही, इन्द्र सहित तावतिंस देव प्रसन्न हो रहे हैं; वे तथागत को और धर्म की सुधर्मता (उत्तमता) को नमस्कार कर रहे हैं।”

‘‘නවෙ දෙවෙ ච පස්සන්තා, වණ්ණවන්තෙ යසස්සිනෙ;

සුගතස්මිං බ්‍රහ්මචරියං, චරිත්වාන ඉධාගතෙ.

“वे उन नवीन देवों को देख रहे हैं, जो वर्णवान और यशस्वी हैं; जो सुगत के शासन में ब्रह्मचर्य का पालन कर यहाँ आए हैं।”

‘‘තෙ අඤ්ඤෙ අතිරොචන්ති, වණ්ණෙන යසසායුනා;

සාවකා භූරිපඤ්ඤස්ස, විසෙසූපගතා ඉධ.

“वे वर्ण, यश और आयु में अन्य देवों से अधिक शोभायमान हैं; वे महाप्रज्ञ (बुद्ध) के श्रावक यहाँ विशेष अवस्था को प्राप्त हुए हैं।”

‘‘ඉදං දිස්වාන නන්දන්ති, තාවතිංසා සහින්දකා;

තථාගතං නමස්සන්තා, ධම්මස්ස ච සුධම්මත’’න්ති.

“इसे देखकर इन्द्र सहित तावतिंस देव आनन्दित हो रहे हैं; वे तथागत को और धर्म की सुधर्मता को नमस्कार कर रहे हैं।”

285. ‘ඉමමත්ථං, භන්තෙ, බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො භාසිත්ථ; ඉමමත්ථං, භන්තෙ, බ්‍රහ්මුනො සනඞ්කුමාරස්ස භාසතො අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතො සරො හොති විස්සට්ඨො ච විඤ්ඤෙය්‍යො ච මඤ්ජු ච සවනීයො ච බින්දු ච අවිසාරී ච ගම්භීරො ච නින්නාදී ච. යථාපරිසං ඛො පන, භන්තෙ, බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො සරෙන විඤ්ඤාපෙති; න චස්ස බහිද්ධා පරිසාය ඝොසො නිච්ඡරති. යස්ස ඛො පන, භන්තෙ, එවං අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතො සරො හොති, සො වුච්චති ‘‘බ්‍රහ්මස්සරො’’ති.

२८५. “हे भन्ते! ब्रह्मा सनत्कुमार ने यह बात कही। हे भन्ते! यह बात कहते हुए ब्रह्मा सनत्कुमार का स्वर आठ अंगों से युक्त था—वह स्पष्ट, समझने योग्य, मधुर, सुनने में सुखद, सुगठित, बिखराव रहित, गम्भीर और प्रतिध्वनि युक्त था। हे भन्ते! ब्रह्मा सनत्कुमार परिषद के अनुरूप ही अपने स्वर से बोध कराते हैं; उनका स्वर परिषद के बाहर नहीं जाता। हे भन्ते! जिस पुरुष का स्वर इस प्रकार आठ अंगों से युक्त होता है, उसे ‘ब्रह्मस्वर’ कहा जाता है।”

‘අථ ඛො, භන්තෙ, බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො තෙත්තිංසෙ අත්තභාවෙ අභිනිම්මිනිත්වා දෙවානං තාවතිංසානං පච්චෙකපල්ලඞ්කෙසු පල්ලඞ්කෙන නිසීදිත්වා දෙවෙ තාවතිංසෙ ආමන්තෙසි – ‘‘තං කිං මඤ්ඤන්ති, භොන්තො දෙවා තාවතිංසා, යාවඤ්ච සො භගවා බහුජනහිතාය පටිපන්නො බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සානං. යෙ හි කෙචි, භො, බුද්ධං සරණං ගතා ධම්මං සරණං ගතා සඞ්ඝං සරණං ගතා සීලෙසු පරිපූරකාරිනො තෙ කායස්ස භෙදා පරං මරණා අප්පෙකච්චෙ පරනිම්මිතවසවත්තීනං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජන්ති, අප්පෙකච්චෙ නිම්මානරතීනං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජන්ති, අප්පෙකච්චෙ තුසිතානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජන්ති, අප්පෙකච්චෙ යාමානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජන්ති, අප්පෙකච්චෙ තාවතිංසානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජන්ති, අප්පෙකච්චෙ චාතුමහාරාජිකානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජන්ති. යෙ සබ්බනිහීනං කායං පරිපූරෙන්ති, තෙ ගන්ධබ්බකායං පරිපූරෙන්තී’’’ති.

“तब, हे भन्ते! ब्रह्मा सनत्कुमार ने तैंतीस रूपों का निर्माण किया और तावतिंस देवों के प्रत्येक आसन पर पालथी मारकर बैठ गए और तावतिंस देवों को संबोधित किया— ‘हे तावतिंस देवो! आप क्या सोचते हैं, वह भगवान कितने अधिक बहुजन-हिताय, बहुजन-सुखाय, लोक पर अनुकम्पा के लिए, और देवों तथा मनुष्यों के अर्थ, हित और सुख के लिए प्रवृत्त हुए हैं। हे महानुभावों! जो कोई भी बुद्ध की शरण में गए हैं, धर्म की शरण में गए हैं, संघ की शरण में गए हैं और शीलों को पूर्ण करने वाले हैं, वे शरीर के भेद होने पर, मृत्यु के पश्चात, कुछ परनिर्मित-वशवर्ती देवों की संगति में उत्पन्न होते हैं, कुछ निर्माणरति देवों की संगति में, कुछ तुषित देवों की संगति में, कुछ याम देवों की संगति में, कुछ तावतिंस देवों की संगति में, और कुछ चातुमहाराजिक देवों की संगति में उत्पन्न होते हैं। जो सबसे निम्न देव-निकाय को पूर्ण करते हैं, वे गन्धर्व-निकाय को पूर्ण करते हैं’।”

286. ‘ඉමමත්ථං[Pg.172], භන්තෙ, බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො භාසිත්ථ; ඉමමත්ථං, භන්තෙ, බ්‍රහ්මුනො සනඞ්කුමාරස්ස භාසතො ඝොසොයෙව දෙවා මඤ්ඤන්ති – ‘‘ය්වායං මම පල්ලඞ්කෙ ස්වායං එකොව භාසතී’’ති.

२८६. “हे भन्ते! ब्रह्मा सनत्कुमार ने यह बात कही। हे भन्ते! ब्रह्मा सनत्कुमार के यह बात कहते समय, प्रत्येक देवता यही समझता था— ‘जो मेरे आसन पर बैठा है, वही अकेला बोल रहा है’।”

එකස්මිං භාසමානස්මිං, සබ්බෙ භාසන්ති නිම්මිතා;

එකස්මිං තුණ්හිමාසීනෙ, සබ්බෙ තුණ්හී භවන්ති තෙ.

“जब एक बोलता था, तो सभी निर्मित रूप बोलते थे; जब एक मौन होता था, तो वे सभी मौन हो जाते थे।”

තදාසු දෙවා මඤ්ඤන්ති, තාවතිංසා සහින්දකා;

ය්වායං මම පල්ලඞ්කස්මිං, ස්වායං එකොව භාසතීති.

“तब इन्द्र सहित वे तावतिंस देव ऐसा समझते थे— ‘जो मेरे आसन पर बैठा है, वही अकेला बोल रहा है’।”

‘අථ ඛො, භන්තෙ, බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො එකත්තෙන අත්තානං උපසංහරති, එකත්තෙන අත්තානං උපසංහරිත්වා සක්කස්ස දෙවානමින්දස්ස පල්ලඞ්කෙ පල්ලඞ්කෙන නිසීදිත්වා දෙවෙ තාවතිංසෙ ආමන්තෙසි –

“तब, हे भन्ते! ब्रह्मा सनत्कुमार ने अपने आप को पुनः एक रूप में समेटा और देवराज शक्र के आसन पर पालथी मारकर बैठ गए और तावतिंस देवों को संबोधित किया—”

භාවිතඉද්ධිපාදො

“भावित ऋद्धिपाद”

287. ‘‘‘තං කිං මඤ්ඤන්ති, භොන්තො දෙවා තාවතිංසා, යාව සුපඤ්ඤත්තා චිමෙ තෙන භගවතා ජානතා පස්සතා අරහතා සම්මාසම්බුද්ධෙන චත්තාරො ඉද්ධිපාදා පඤ්ඤත්තා ඉද්ධිපහුතාය ඉද්ධිවිසවිතාය ඉද්ධිවිකුබ්බනතාය. කතමෙ චත්තාරො? ඉධ භො භික්ඛු ඡන්දසමාධිප්පධානසඞ්ඛාරසමන්නාගතං ඉද්ධිපාදං භාවෙති. වීරියසමාධිප්පධානසඞ්ඛාරසමන්නාගතං ඉද්ධිපාදං භාවෙති. චිත්තසමාධිප්පධානසඞ්ඛාරසමන්නාගතං ඉද්ධිපාදං භාවෙති. වීමංසාසමාධිප්පධානසඞ්ඛාරසමන්නාගතං ඉද්ධිපාදං භාවෙති. ඉමෙ ඛො, භො, තෙන භගවතා ජානතා පස්සතා අරහතා සම්මාසම්බුද්ධෙන චත්තාරො ඉද්ධිපාදා පඤ්ඤත්තා ඉද්ධිපහුතාය ඉද්ධිවිසවිතාය ඉද්ධිවිකුබ්බනතාය.

२८७. “‘हे तावतिंस देवो! आप क्या सोचते हैं, उन जानने वाले, देखने वाले, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध भगवान ने ऋद्धि की प्रचुरता के लिए, ऋद्धि में कुशलता के लिए और ऋद्धि के विविध प्रदर्शन के लिए इन चार ऋद्धिपादों को कितनी अच्छी तरह प्रज्ञप्त किया है। वे चार कौन से हैं? हे महानुभावों! यहाँ भिक्षु छन्द-समाधि-प्रधान-संस्कार से युक्त ऋद्धिपाद की भावना करता है। वीर्य-समाधि-प्रधान-संस्कार से युक्त ऋद्धिपाद की भावना करता है। चित्त-समाधि-प्रधान-संस्कार से युक्त ऋद्धिपाद की भावना करता है। विमंसा-समाधि-प्रधान-संस्कार से युक्त ऋद्धिपाद की भावना करता है। हे महानुभावों! उन जानने वाले, देखने वाले, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध भगवान ने ऋद्धि की प्रचुरता के लिए, ऋद्धि में कुशलता के लिए और ऋद्धि के विविध प्रदर्शन के लिए इन चार ऋद्धिपादों को प्रज्ञप्त किया है’।”}]```of_thought 1. Analyze the Request: The user wants a translation of specific Pali text segments (IDs 691-703) into Modern Hindi, following the provided schema and using the Myanmar Nissaya and Myanmar translation as authoritative references. The output must be a single parseable JSON array. No extra text or comments. Strings must be double-quoted. No control tokens ( , ). Use the provided schema. 2. Analyze the Source Material (Pali & Myanmar References): ID 691: Describes Brahma Sanankumara sitting on a deity's throne, bringing great joy. Compares it to a newly anointed king. Sanankumara creates a gross form (kumara-vanna, five-crested) and appears to Tavatimsa gods, sitting in the air. ID 692-695: Verses (Gathas) spoken by Sanankumara. They praise the Tavatimsa gods, the Buddha (Tathagata), and the Dhamma. They mention new gods (disciples of the Buddha) who outshine others in beauty, fame, and lifespan. ID 696: Describes Sanankumara's voice (Brahma-sara) having eight qualities: clear, intelligible, sweet, pleasant to hear, compact, non-diffuse, deep, and resonant. ID 697: Sanankumara creates 33 forms to sit on each god's throne and speaks about the Buddha's benefit to the world and the rebirth of his followers in various heavens (Paranimmitavasavatti, Nimmanarati, Tusita, Yama, Tavatimsa, Catumaharajika, and Gandhabba). ID 698-700: Explains that when Sanankumara spoke, each god thought he was speaking only to them. When one spoke, all created forms spoke; when one was silent, all were silent. ID 701-703: Sanankumara returns to a single form, sits on Sakka's throne, and teaches the four bases of power (Iddhipada): Chanda (desire), Viriya (energy), Citta (consciousness), and Vimamsa (investigation), each combined with concentration and effort. 3. Draft the Hindi Translation (Segment by Segment): 691:

‘‘‘යෙ හි කෙචි භො අතීතමද්ධානං සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා අනෙකවිහිතං ඉද්ධිවිධං පච්චනුභොසුං, සබ්බෙ තෙ ඉමෙසංයෙව චතුන්නං ඉද්ධිපාදානං භාවිතත්තා බහුලීකතත්තා. යෙපි හි කෙචි භො අනාගතමද්ධානං සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා අනෙකවිහිතං ඉද්ධිවිධං පච්චනුභොස්සන්ති, සබ්බෙ තෙ ඉමෙසංයෙව චතුන්නං ඉද්ධිපාදානං භාවිතත්තා බහුලීකතත්තා. යෙපි හි කෙචි භො එතරහි සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා අනෙකවිහිතං ඉද්ධිවිධං පච්චනුභොන්ති, සබ්බෙ තෙ ඉමෙසංයෙව චතුන්නං ඉද්ධිපාදානං භාවිතත්තා බහුලීකතත්තා. පස්සන්ති නො භොන්තො දෙවා තාවතිංසා මමපිමං [Pg.173] එවරූපං ඉද්ධානුභාව’’න්ති? ‘‘එවං මහාබ්‍රහ්මෙ’’ති. ‘‘අහම්පි ඛො භො ඉමෙසංයෙව චතුන්නඤ්ච ඉද්ධිපාදානං භාවිතත්තා බහුලීකතත්තා එවං මහිද්ධිකො එවංමහානුභාවො’’ති. ඉමමත්ථං, භන්තෙ, බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො භාසිත්ථ. ඉමමත්ථං, භන්තෙ, බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො භාසිත්වා දෙවෙ තාවතිංසෙ ආමන්තෙසි –

"हे मित्रों! अतीत काल में जिन किसी भी श्रमणों या ब्राह्मणों ने अनेक प्रकार की ऋद्धि-सिद्धियों का अनुभव किया, उन सभी ने इन चार ऋद्धि-पादों के ही भावित और बहुलीकृत होने के कारण ऐसा किया। हे मित्रों! भविष्य काल में जो कोई भी श्रमण या ब्राह्मण अनेक प्रकार की ऋद्धि-सिद्धियों का अनुभव करेंगे, वे सभी इन चार ऋद्धि-पादों के ही भावित और बहुलीकृत होने के कारण ऐसा करेंगे। हे मित्रों! वर्तमान काल में जो कोई भी श्रमण या ब्राह्मण अनेक प्रकार की ऋद्धि-सिद्धियों का अनुभव कर रहे हैं, वे सभी इन चार ऋद्धि-पादों के ही भावित और बहुलीकृत होने के कारण ऐसा कर रहे हैं। हे तावतिंस देवों! क्या आप मेरे इस प्रकार के ऋद्धि-अनुभाव को देख रहे हैं?" "हाँ, महाब्रह्मा!" "हे मित्रों! मैं भी इन चार ऋद्धि-पादों के ही भावित और बहुलीकृत होने के कारण इतना महा-ऋद्धिमान और महा-अनुभाव वाला हूँ।" भन्ते! ब्रह्मा सनंकुमार ने यह बात कही। भन्ते! ब्रह्मा सनंकुमार ने यह बात कहकर तावतिंस देवों को संबोधित किया—

තිවිධො ඔකාසාධිගමො

तीन प्रकार के अवकाश-अधिगम (सुख प्राप्ति के अवसर)

288. ‘‘‘තං කිං මඤ්ඤන්ති, භොන්තො දෙවා තාවතිංසා, යාවඤ්චිදං තෙන භගවතා ජානතා පස්සතා අරහතා සම්මාසම්බුද්ධෙන තයො ඔකාසාධිගමා අනුබුද්ධා සුඛස්සාධිගමාය. කතමෙ තයො? ඉධ භො එකච්චො සංසට්ඨො විහරති කාමෙහි සංසට්ඨො අකුසලෙහි ධම්මෙහි. සො අපරෙන සමයෙන අරියධම්මං සුණාති, යොනිසො මනසි කරොති, ධම්මානුධම්මං පටිපජ්ජති. සො අරියධම්මස්සවනං ආගම්ම යොනිසොමනසිකාරං ධම්මානුධම්මප්පටිපත්තිං අසංසට්ඨො විහරති කාමෙහි අසංසට්ඨො අකුසලෙහි ධම්මෙහි. තස්ස අසංසට්ඨස්ස කාමෙහි අසංසට්ඨස්ස අකුසලෙහි ධම්මෙහි උප්පජ්ජති සුඛං, සුඛා භිය්‍යො සොමනස්සං. සෙය්‍යථාපි, භො, පමුදා පාමොජ්ජං ජායෙථ, එවමෙව ඛො, භො, අසංසට්ඨස්ස කාමෙහි අසංසට්ඨස්ස අකුසලෙහි ධම්මෙහි උප්පජ්ජති සුඛං, සුඛා භිය්‍යො සොමනස්සං. අයං ඛො, භො, තෙන භගවතා ජානතා පස්සතා අරහතා සම්මාසම්බුද්ධෙන පඨමො ඔකාසාධිගමො අනුබුද්ධො සුඛස්සාධිගමාය.

२८८. "हे तावतिंस देवों! आप इस बारे में क्या सोचते हैं कि उन भगवान, जो जानने वाले, देखने वाले, अर्हत् और सम्यक्सम्बुद्ध हैं, उनके द्वारा सुख की प्राप्ति के लिए तीन अवकाश-अधिगम (अवसर) भली-भांति जाने गए हैं। वे तीन कौन से हैं? हे मित्रों! यहाँ कोई व्यक्ति काम-भोगों और अकुशल धर्मों से संसृष्ट (जुड़ा हुआ) होकर विहार करता है। वह किसी समय आर्य धर्म को सुनता है, योनिशो मनसिकार (उचित ध्यान) करता है और धर्म के अनुकूल आचरण (धम्मानुधम्म-प्रतिपत्ति) करता है। वह आर्य धर्म के श्रवण, योनिशो मनसिकार और धम्मानुधम्म-प्रतिपत्ति के कारण काम-भोगों और अकुशल धर्मों से असंसृष्ट (मुक्त) होकर विहार करता है। काम-भोगों और अकुशल धर्मों से असंसृष्ट उस व्यक्ति को सुख उत्पन्न होता है, और उस सुख से और अधिक सौमनस्य (प्रसन्नता) उत्पन्न होता है। हे मित्रों! जैसे प्रमोद से आमोद-प्रमोद (प्रसन्नता) उत्पन्न होता है, वैसे ही काम-भोगों और अकुशल धर्मों से असंसृष्ट व्यक्ति को सुख उत्पन्न होता है और सुख से अधिक सौमनस्य। हे मित्रों! उन भगवान, जो जानने वाले, देखने वाले, अर्हत् और सम्यक्सम्बुद्ध हैं, उनके द्वारा सुख की प्राप्ति के लिए यह पहला अवकाश-अधिगम जाना गया है।"

‘‘‘පුන චපරං, භො, ඉධෙකච්චස්ස ඔළාරිකා කායසඞ්ඛාරා අප්පටිප්පස්සද්ධා හොන්ති, ඔළාරිකා වචීසඞ්ඛාරා අප්පටිප්පස්සද්ධා හොන්ති, ඔළාරිකා චිත්තසඞ්ඛාරා අප්පටිප්පස්සද්ධා හොන්ති. සො අපරෙන සමයෙන අරියධම්මං සුණාති, යොනිසො මනසි කරොති, ධම්මානුධම්මං පටිපජ්ජති. තස්ස අරියධම්මස්සවනං ආගම්ම යොනිසොමනසිකාරං ධම්මානුධම්මප්පටිපත්තිං ඔළාරිකා කායසඞ්ඛාරා පටිප්පස්සම්භන්ති, ඔළාරිකා වචීසඞ්ඛාරා පටිප්පස්සම්භන්ති, ඔළාරිකා චිත්තසඞ්ඛාරා පටිප්පස්සම්භන්ති. තස්ස ඔළාරිකානං කායසඞ්ඛාරානං පටිප්පස්සද්ධියා ඔළාරිකානං වචීසඞ්ඛාරානං පටිප්පස්සද්ධියා ඔළාරිකානං චිත්තසඞ්ඛාරානං [Pg.174] පටිප්පස්සද්ධියා උප්පජ්ජති සුඛං, සුඛා භිය්‍යො සොමනස්සං. සෙය්‍යථාපි, භො, පමුදා පාමොජ්ජං ජායෙථ, එවමෙව ඛො භො ඔළාරිකානං කායසඞ්ඛාරානං පටිප්පස්සද්ධියා ඔළාරිකානං වචීසඞ්ඛාරානං පටිප්පස්සද්ධියා ඔළාරිකානං චිත්තසඞ්ඛාරානං පටිප්පස්සද්ධියා උප්පජ්ජති සුඛං, සුඛා භිය්‍යො සොමනස්සං. අයං ඛො, භො, තෙන භගවතා ජානතා පස්සතා අරහතා සම්මාසම්බුද්ධෙන දුතියො ඔකාසාධිගමො අනුබුද්ධො සුඛස්සාධිගමාය.

"पुनः, हे मित्रों! यहाँ किसी व्यक्ति के स्थूल काय-संस्कार, स्थूल वची-संस्कार और स्थूल चित्त-संस्कार शांत नहीं होते हैं। वह किसी समय आर्य धर्म को सुनता है, योनिशो मनसिकार करता है और धम्मानुधम्म-प्रतिपत्ति करता है। आर्य धर्म के श्रवण, योनिशो मनसिकार और धम्मानुधम्म-प्रतिपत्ति के कारण उसके स्थूल काय-संस्कार शांत हो जाते हैं, स्थूल वची-संस्कार शांत हो जाते हैं और स्थूल चित्त-संस्कार शांत हो जाते हैं। उन स्थूल काय-संस्कारों, वची-संस्कारों और चित्त-संस्कारों की शांति से उसे सुख उत्पन्न होता है, और सुख से और अधिक सौमनस्य उत्पन्न होता है। हे मित्रों! जैसे प्रमोद से आमोद-प्रमोद उत्पन्न होता है, वैसे ही स्थूल काय, वची और चित्त संस्कारों की शांति से सुख उत्पन्न होता है और सुख से अधिक सौमनस्य। हे मित्रों! उन भगवान, जो जानने वाले, देखने वाले, अर्हत् और सम्यक्सम्बुद्ध हैं, उनके द्वारा सुख की प्राप्ति के लिए यह दूसरा अवकाश-अधिगम जाना गया है।"

‘‘‘පුන චපරං, භො, ඉධෙකච්චො ‘ඉදං කුසල’න්ති යථාභූතං නප්පජානාති, ‘ඉදං අකුසල’න්ති යථාභූතං නප්පජානාති. ‘ඉදං සාවජ්ජං ඉදං අනවජ්ජං, ඉදං සෙවිතබ්බං ඉදං න සෙවිතබ්බං, ඉදං හීනං ඉදං පණීතං, ඉදං කණ්හසුක්කසප්පටිභාග’න්ති යථාභූතං නප්පජානාති. සො අපරෙන සමයෙන අරියධම්මං සුණාති, යොනිසො මනසි කරොති, ධම්මානුධම්මං පටිපජ්ජති. සො අරියධම්මස්සවනං ආගම්ම යොනිසොමනසිකාරං ධම්මානුධම්මප්පටිපත්තිං, ‘ඉදං කුසල’න්ති යථාභූතං පජානාති, ‘ඉදං අකුසල’න්ති යථාභූතං පජානාති. ඉදං සාවජ්ජං ඉදං අනවජ්ජං, ඉදං සෙවිතබ්බං ඉදං න සෙවිතබ්බං, ඉදං හීනං ඉදං පණීතං, ඉදං කණ්හසුක්කසප්පටිභාග’න්ති යථාභූතං පජානාති. තස්ස එවං ජානතො එවං පස්සතො අවිජ්ජා පහීයති, විජ්ජා උප්පජ්ජති. තස්ස අවිජ්ජාවිරාගා විජ්ජුප්පාදා උප්පජ්ජති සුඛං, සුඛා භිය්‍යො සොමනස්සං. සෙය්‍යථාපි, භො, පමුදා පාමොජ්ජං ජායෙථ, එවමෙව ඛො, භො, අවිජ්ජාවිරාගා විජ්ජුප්පාදා උප්පජ්ජති සුඛං, සුඛා භිය්‍යො සොමනස්සං. අයං ඛො, භො, තෙන භගවතා ජානතා පස්සතා අරහතා සම්මාසම්බුද්ධෙන තතියො ඔකාසාධිගමො අනුබුද්ධො සුඛස්සාධිගමාය. ඉමෙ ඛො, භො, තෙන භගවතා ජානතා පස්සතා අරහතා සම්මාසම්බුද්ධෙන තයො ඔකාසාධිගමා අනුබුද්ධා සුඛස්සාධිගමායා’’ති. ඉමමත්ථං, භන්තෙ, බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො භාසිත්ථ, ඉමමත්ථං, භන්තෙ, බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො භාසිත්වා දෙවෙ තාවතිංසෙ ආමන්තෙසි –

"पुनः, हे मित्रों! यहाँ कोई व्यक्ति 'यह कुशल है'—इसे यथार्थ रूप में नहीं जानता; 'यह अकुशल है'—इसे यथार्थ रूप में नहीं जानता। 'यह सदोष है, यह निर्दोष है; यह सेवन करने योग्य है, यह सेवन करने योग्य नहीं है; यह हीन है, यह प्रणीत (उत्तम) है; यह कृष्ण-शुक्ल (पाप-पुण्य) के विभाग वाला है'—इसे यथार्थ रूप में नहीं जानता। वह किसी समय आर्य धर्म को सुनता है, योनिशो मनसिकार करता है और धम्मानुधम्म-प्रतिपत्ति करता है। वह आर्य धर्म के श्रवण, योनिशो मनसिकार और धम्मानुधम्म-प्रतिपत्ति के कारण 'यह कुशल है'—इसे यथार्थ रूप में जानता है; 'यह अकुशल है'—इसे यथार्थ रूप में जानता है। 'यह सदोष है, यह निर्दोष है; यह सेवन करने योग्य है, यह सेवन करने योग्य नहीं है; यह हीन है, यह प्रणीत है; यह कृष्ण-शुक्ल के विभाग वाला है'—इसे यथार्थ रूप में जानता है। इस प्रकार जानने और देखने वाले उस व्यक्ति की अविद्या नष्ट हो जाती है और विद्या उत्पन्न होती है। अविद्या के विराग और विद्या की उत्पत्ति से उसे सुख उत्पन्न होता है, और सुख से और अधिक सौमनस्य उत्पन्न होता है। हे मित्रों! जैसे प्रमोद से आमोद-प्रमोद उत्पन्न होता है, वैसे ही अविद्या के विराग और विद्या की उत्पत्ति से सुख उत्पन्न होता है और सुख से अधिक सौमनस्य। हे मित्रों! उन भगवान, जो जानने वाले, देखने वाले, अर्हत् और सम्यक्सम्बुद्ध हैं, उनके द्वारा सुख की प्राप्ति के लिए यह तीसरा अवकाश-अधिगम जाना गया है। हे मित्रों! उन भगवान द्वारा सुख की प्राप्ति के लिए ये तीन अवकाश-अधिगम जाने गए हैं।" भन्ते! ब्रह्मा सनंकुमार ने यह बात कही। भन्ते! ब्रह्मा सनंकुमार ने यह बात कहकर तावतिंस देवों को संबोधित किया—

චතුසතිපට්ඨානං

चार स्मृति-प्रस्थान (सतिपट्टान)

289. ‘‘‘තං කිං මඤ්ඤන්ති, භොන්තො දෙවා තාවතිංසා, යාව සුපඤ්ඤත්තා චිමෙ තෙන භගවතා ජානතා පස්සතා අරහතා සම්මාසම්බුද්ධෙන චත්තාරො සතිපට්ඨානා පඤ්ඤත්තා කුසලස්සාධිගමාය. කතමෙ චත්තාරො? ඉධ[Pg.175], භො, භික්ඛු අජ්ඣත්තං කායෙ කායානුපස්සී විහරති ආතාපී සම්පජානො සතිමා විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සං. අජ්ඣත්තං කායෙ කායානුපස්සී විහරන්තො තත්ථ සම්මා සමාධියති, සම්මා විප්පසීදති. සො තත්ථ සම්මා සමාහිතො සම්මා විප්පසන්නො බහිද්ධා පරකායෙ ඤාණදස්සනං අභිනිබ්බත්තෙති. අජ්ඣත්තං වෙදනාසු වෙදනානුපස්සී විහරති…පෙ… බහිද්ධා පරවෙදනාසු ඤාණදස්සනං අභිනිබ්බත්තෙති. අජ්ඣත්තං චිත්තෙ චිත්තානුපස්සී විහරති…පෙ… බහිද්ධා පරචිත්තෙ ඤාණදස්සනං අභිනිබ්බත්තෙති. අජ්ඣත්තං ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති ආතාපී සම්පජානො සතිමා විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සං. අජ්ඣත්තං ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරන්තො තත්ථ සම්මා සමාධියති, සම්මා විප්පසීදති. සො තත්ථ සම්මා සමාහිතො සම්මා විප්පසන්නො බහිද්ධා පරධම්මෙසු ඤාණදස්සනං අභිනිබ්බත්තෙති. ඉමෙ ඛො, භො, තෙන භගවතා ජානතා පස්සතා අරහතා සම්මාසම්බුද්ධෙන චත්තාරො සතිපට්ඨානා පඤ්ඤත්තා කුසලස්සාධිගමායා’’ති. ඉමමත්ථං, භන්තෙ, බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො භාසිත්ථ. ඉමමත්ථං, භන්තෙ, බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො භාසිත්වා දෙවෙ තාවතිංසෙ ආමන්තෙසි –

२८९. "हे तावतिंस देवों! आप इस बारे में क्या सोचते हैं कि उन भगवान, जो सब कुछ जानने वाले, देखने वाले, अर्हत् और सम्यक्सम्बुद्ध हैं, उन्होंने कुशल की प्राप्ति के लिए इन चार स्मृतिप्रस्थानों (सतिपट्ठान) को कितनी अच्छी तरह से प्रज्ञप्त किया है? वे चार कौन से हैं? यहाँ, हे देवों, भिक्षु आंतरिक काया में कायानुपश्यी होकर विहार करता है, उत्साही, सम्प्रजन्ययुक्त और स्मृतिमान होकर, लोक में अभिध्या और दौर्मनस्य को त्याग कर। आंतरिक काया में कायानुपश्यी होकर विहार करते हुए, वह वहाँ भली-भांति समाहित होता है, भली-भांति प्रसन्न होता है। वह वहाँ भली-भांति समाहित और भली-भांति प्रसन्न होकर बाह्य पर-काया में ज्ञान-दर्शन उत्पन्न करता है। आंतरिक वेदनाओं में वेदनानुपश्यी होकर विहार करता है... बाह्य पर-वेदनाओं में ज्ञान-दर्शन उत्पन्न करता है। आंतरिक चित्त में चित्तानुपश्यी होकर विहार करता है... बाह्य पर-चित्त में ज्ञान-दर्शन उत्पन्न करता है। आंतरिक धर्मों में धम्मानुपश्यी होकर विहार करता है, उत्साही, सम्प्रजन्ययुक्त और स्मृतिमान होकर, लोक में अभिध्या और दौर्मनस्य को त्याग कर। आंतरिक धर्मों में धम्मानुपश्यी होकर विहार करते हुए, वह वहाँ भली-भांति समाहित होता है, भली-भांति प्रसन्न होता है। वह वहाँ भली-भांति समाहित और भली-भांति प्रसन्न होकर बाह्य पर-धर्मों में ज्ञान-दर्शन उत्पन्न करता है। हे देवों, उन भगवान, जो सब कुछ जानने वाले, देखने वाले, अर्हत् और सम्यक्सम्बुद्ध हैं, उन्होंने कुशल की प्राप्ति के लिए इन चार स्मृतिप्रस्थानों को प्रज्ञप्त किया है।" भन्ते, ब्रह्मा सनत्कुमार ने यह बात कही। भन्ते, ब्रह्मा सनत्कुमार ने यह बात कहकर तावतिंस देवों को संबोधित किया—

සත්ත සමාධිපරික්ඛාරා

समाधि के सात परिष्कार

290. ‘‘‘තං කිං මඤ්ඤන්ති, භොන්තො දෙවා තාවතිංසා, යාව සුපඤ්ඤත්තා චිමෙ තෙන භගවතා ජානතා පස්සතා අරහතා සම්මාසම්බුද්ධෙන සත්ත සමාධිපරික්ඛාරා සම්මාසමාධිස්ස පරිභාවනාය සම්මාසමාධිස්ස පාරිපූරියා. කතමෙ සත්ත? සම්මාදිට්ඨි සම්මාසඞ්කප්පො සම්මාවාචා සම්මාකම්මන්තො සම්මාආජීවො සම්මාවායාමො සම්මාසති. යා ඛො, භො, ඉමෙහි සත්තහඞ්ගෙහි චිත්තස්ස එකග්ගතා පරික්ඛතා, අයං වුච්චති, භො, අරියො සම්මාසමාධි සඋපනිසො ඉතිපි සපරික්ඛාරො ඉතිපි. සම්මාදිට්ඨිස්ස භො, සම්මාසඞ්කප්පො පහොති, සම්මාසඞ්කප්පස්ස සම්මාවාචා පහොති, සම්මාවාචස්ස සම්මාකම්මන්තො පහොති. සම්මාකම්මන්තස්ස සම්මාආජීවො පහොති, සම්මාආජීවස්ස සම්මාවායාමො පහොති, සම්මාවායාමස්ස සම්මාසති පහොති, සම්මාසතිස්ස සම්මාසමාධි පහොති, සම්මාසමාධිස්ස සම්මාඤාණං පහොති, සම්මාඤාණස්ස සම්මාවිමුත්ති පහොති. යඤ්හි තං, භො, සම්මා වදමානො වදෙය්‍ය – ‘ස්වාක්ඛාතො භගවතා ධම්මො සන්දිට්ඨිකො අකාලිකො එහිපස්සිකො ඔපනෙය්‍යිකො පච්චත්තං වෙදිතබ්බො විඤ්ඤූහි අපාරුතා අමතස්ස [Pg.176] ද්වාරා’ති ඉදමෙව තං සම්මා වදමානො වදෙය්‍ය. ස්වාක්ඛාතො හි, භො, භගවතා ධම්මො සන්දිට්ඨිකො, අකාලිකො එහිපස්සිකො ඔපනෙය්‍යිකො පච්චත්තං වෙදිතබ්බො විඤ්ඤූහි අපාරුතා අමතස්ස ද්වාරා.

२९०. "हे तावतिंस देवों! आप इस बारे में क्या सोचते हैं कि उन भगवान, जो सब कुछ जानने वाले, देखने वाले, अर्हत् और सम्यक्सम्बुद्ध हैं, उन्होंने सम्यक् समाधि की भावना के लिए और सम्यक् समाधि की परिपूर्णता के लिए इन सात समाधि-परिष्कारों को कितनी अच्छी तरह से प्रज्ञप्त किया है? वे सात कौन से हैं? सम्यक् दृष्टि, सम्यक् संकल्प, सम्यक् वाचा, सम्यक् कर्मान्त, सम्यक् आजीव, सम्यक् व्यायाम, सम्यक् स्मृति। हे देवों, इन सात अंगों से चित्त की जो एकाग्रता घिरी हुई है, उसे ही 'आर्य सम्यक् समाधि' कहा जाता है, जो उपनिषद (कारण) सहित और परिष्कार (उपकरण) सहित है। हे देवों, सम्यक् दृष्टि वाले का सम्यक् संकल्प सिद्ध होता है, सम्यक् संकल्प वाले की सम्यक् वाचा सिद्ध होती है, सम्यक् वाचा वाले का सम्यक् कर्मान्त सिद्ध होता है। सम्यक् कर्मान्त वाले का सम्यक् आजीव सिद्ध होता है, सम्यक् आजीव वाले का सम्यक् व्यायाम सिद्ध होता है, सम्यक् व्यायाम वाले की सम्यक् स्मृति सिद्ध होती है, सम्यक् स्मृति वाले की सम्यक् समाधि सिद्ध होती है, सम्यक् समाधि वाले का सम्यक् ज्ञान सिद्ध होता है, सम्यक् ज्ञान वाले की सम्यक् विमुक्ति सिद्ध होती है। हे देवों, जो ठीक प्रकार से प्रशंसा करते हुए कहे— 'भगवान द्वारा धर्म स्वाख्यात है, सान्दृष्टिक है, अकालिक है, एहिपस्सिक है, ओपनयिक है, और विज्ञ पुरुषों द्वारा स्वयं वेदितव्य है; अमृत के द्वार खुले हैं'—तो वह ठीक प्रकार से प्रशंसा करते हुए यही कहेगा। क्योंकि हे देवों, भगवान द्वारा धर्म स्वाख्यात है, सान्दृष्टिक है, अकालिक है, एहिपस्सिक है, ओपनयिक है, विज्ञ पुरुषों द्वारा स्वयं वेदितव्य है और अमृत के द्वार खुले हैं।"

‘‘‘යෙ හි කෙචි, භො, බුද්ධෙ අවෙච්චප්පසාදෙන සමන්නාගතා, ධම්මෙ අවෙච්චප්පසාදෙන සමන්නාගතා, සඞ්ඝෙ අවෙච්චප්පසාදෙන සමන්නාගතා, අරියකන්තෙහි සීලෙහි සමන්නාගතා, යෙ චිමෙ ඔපපාතිකා ධම්මවිනීතා සාතිරෙකානි චතුවීසතිසතසහස්සානි මාගධකා පරිචාරකා අබ්භතීතා කාලඞ්කතා තිණ්ණං සංයොජනානං පරික්ඛයා සොතාපන්නා අවිනිපාතධම්මා නියතා සම්බොධිපරායණා. අත්ථි චෙවෙත්ථ සකදාගාමිනො.

"हे देवों, जो कोई भी बुद्ध में अचल श्रद्धा से युक्त हैं, धर्म में अचल श्रद्धा से युक्त हैं, संघ में अचल श्रद्धा से युक्त हैं, और आर्यों को प्रिय शीलों से युक्त हैं; और ये जो चौबीस लाख से अधिक मगधवासी उपासक हैं, जो धर्म में विनीत होकर कालगत हुए और उपपातिक हुए, वे तीन संयोजनों के क्षय होने से स्रोतआपन्न हैं, जिनका पतन होना निश्चित नहीं है, जो नियत हैं और सम्बोधि-परायण हैं। यहाँ सकृदागामी भी हैं।"

‘‘අත්ථායං ඉතරා පජා, පුඤ්ඤාභාගාති මෙ මනො;

සඞ්ඛාතුං නොපි සක්කොමි, මුසාවාදස්ස ඔත්තප්ප’’න්ති.

"मेरा ऐसा मानना है कि यहाँ अन्य प्रजा (अनागामी) भी हैं जो पुण्य के भागी हैं; किंतु मैं उनकी गणना करने में समर्थ नहीं हूँ, क्योंकि मुझे मृषावाद का भय है।"

291. ‘ඉමමත්ථං, භන්තෙ, බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො භාසිත්ථ, ඉමමත්ථං, භන්තෙ, බ්‍රහ්මුනො සනඞ්කුමාරස්ස භාසතො වෙස්සවණස්ස මහාරාජස්ස එවං චෙතසො පරිවිතක්කො උදපාදි – ‘‘අච්ඡරියං වත භො, අබ්භුතං වත භො, එවරූපොපි නාම උළාරො සත්ථා භවිස්සති, එවරූපං උළාරං ධම්මක්ඛානං, එවරූපා උළාරා විසෙසාධිගමා පඤ්ඤායිස්සන්තී’’ති. අථ, භන්තෙ, බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො වෙස්සවණස්ස මහාරාජස්ස චෙතසා චෙතොපරිවිතක්කමඤ්ඤාය වෙස්සවණං මහාරාජානං එතදවොච – ‘‘තං කිං මඤ්ඤති භවං වෙස්සවණො මහාරාජා අතීතම්පි අද්ධානං එවරූපො උළාරො සත්ථා අහොසි, එවරූපං උළාරං ධම්මක්ඛානං, එවරූපා උළාරා විසෙසාධිගමා පඤ්ඤායිංසු. අනාගතම්පි අද්ධානං එවරූපො උළාරො සත්ථා භවිස්සති, එවරූපං උළාරං ධම්මක්ඛානං, එවරූපා උළාරා විසෙසාධිගමා පඤ්ඤායිස්සන්තී’’’ති.

२९१. 'भन्ते, ब्रह्मा सनत्कुमार ने यह बात कही। भन्ते, जब ब्रह्मा सनत्कुमार यह बात कह रहे थे, तब महाराज वैश्रवण के मन में ऐसा विचार उत्पन्न हुआ— "अहो आश्चर्य! अहो अद्भुत! ऐसे महान शास्ता होंगे, ऐसा महान धर्म-उपदेश होगा, और ऐसे महान विशेष लाभ प्रकट होंगे!" तब भन्ते, ब्रह्मा सनत्कुमार ने महाराज वैश्रवण के मन के विचार को अपने चित्त से जानकर महाराज वैश्रवण से यह कहा— "महाराज वैश्रवण, आप इस बारे में क्या सोचते हैं? अतीत काल में भी ऐसे महान शास्ता हुए थे, ऐसा महान धर्म-उपदेश हुआ था, और ऐसे महान विशेष लाभ प्रकट हुए थे। भविष्य काल में भी ऐसे महान शास्ता होंगे, ऐसा महान धर्म-उपदेश होगा, और ऐसे महान विशेष लाभ प्रकट होंगे"।'

292. ‘‘‘ඉමමත්ථං, භන්තෙ, බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො දෙවානං තාවතිංසානං අභාසි, ඉමමත්ථං වෙස්සවණො මහාරාජා බ්‍රහ්මුනො සනඞ්කුමාරස්ස දෙවානං [Pg.177] තාවතිංසානං භාසතො සම්මුඛා සුතං සම්මුඛා පටිග්ගහිතං සයං පරිසායං ආරොචෙසි’’.

२९२. "भन्ते, ब्रह्मा सनत्कुमार ने तावतिंस देवों से यह बात कही। महाराज वैश्रवण ने ब्रह्मा सनत्कुमार द्वारा तावतिंस देवों से कही गई इस बात को उनके सम्मुख सुना और ग्रहण किया, और फिर अपनी परिषद को सुनाया।"

ඉමමත්ථං ජනවසභො යක්ඛො වෙස්සවණස්ස මහාරාජස්ස සයං පරිසායං භාසතො සම්මුඛා සුතං සම්මුඛා පටිග්ගහිතං භගවතො ආරොචෙසි. ඉමමත්ථං භගවා ජනවසභස්ස යක්ඛස්ස සම්මුඛා සුත්වා සම්මුඛා පටිග්ගහෙත්වා සාමඤ්ච අභිඤ්ඤාය ආයස්මතො ආනන්දස්ස ආරොචෙසි, ඉමමත්ථමායස්මා ආනන්දො භගවතො සම්මුඛා සුත්වා සම්මුඛා පටිග්ගහෙත්වා ආරොචෙසි භික්ඛූනං භික්ඛුනීනං උපාසකානං උපාසිකානං. තයිදං බ්‍රහ්මචරියං ඉද්ධඤ්චෙව ඵීතඤ්ච විත්ථාරිකං බාහුජඤ්ඤං පුථුභූතං යාව දෙවමනුස්සෙහි සුප්පකාසිතන්ති.

जनवषभ नामक यक्ष ने महाराज वैश्रवण के अपनी परिषद में भाषण करते समय उनके सम्मुख जो सुना और ग्रहण किया था, वह भगवान को बताया। भगवान ने जनवषभ यक्ष के सम्मुख उसे सुनकर और ग्रहण कर, तथा स्वयं भी विशेष ज्ञान (अभिज्ञा) से जानकर आयुष्मान आनन्द को बताया। आयुष्मान आनन्द ने भगवान के सम्मुख उसे सुनकर और ग्रहण कर भिक्षुओं, भिक्षुणियों, उपासकों और उपासिकाओं को बताया। इस प्रकार यह ब्रह्मचर्य समृद्ध, संपन्न, विस्तृत, बहुजन-विदित और देवताओं तथा मनुष्यों के बीच भली-भांति प्रकाशित हुआ है।

ජනවසභසුත්තං නිට්ඨිතං පඤ්චමං.

पाँचवाँ जनवषभ सुत्त समाप्त हुआ।

6. මහාගොවින්දසුත්තං

६. महागोविन्द सुत्त

293. එවං [Pg.178] මෙ සුතං – එකං සමයං භගවා රාජගහෙ විහරති ගිජ්ඣකූටෙ පබ්බතෙ. අථ ඛො පඤ්චසිඛො ගන්ධබ්බපුත්තො අභික්කන්තාය රත්තියා අභික්කන්තවණ්ණො කෙවලකප්පං ගිජ්ඣකූටං පබ්බතං ඔභාසෙත්වා යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි. එකමන්තං ඨිතො ඛො පඤ්චසිඛො ගන්ධබ්බපුත්තො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘යං ඛො මෙ, භන්තෙ, දෙවානං තාවතිංසානං සම්මුඛා සුතං සම්මුඛා පටිග්ගහිතං, ආරොචෙමි තං භගවතො’’ති. ‘‘ආරොචෙහි මෙ ත්වං, පඤ්චසිඛා’’ති භගවා අවොච.

२९३. ऐसा मैंने सुना—एक समय भगवान राजगृह में गृध्रकूट पर्वत पर विहार कर रहे थे। तब गन्धर्वपुत्र पञ्चशिख ने रात बीतने पर (मध्यरात्रि में), अत्यंत सुंदर आभा के साथ संपूर्ण गृध्रकूट पर्वत को आलोकित करते हुए, जहाँ भगवान थे वहाँ पहुँचे; पहुँचकर भगवान को अभिवादन कर एक ओर खड़े हो गए। एक ओर खड़े होकर गन्धर्वपुत्र पञ्चशिख ने भगवान से यह कहा— "भन्ते! मैंने त्रायस्त्रिंश देवताओं के सम्मुख जो सुना और ग्रहण किया है, वह मैं भगवान को बताना चाहता हूँ।" भगवान ने कहा— "पञ्चशिख! मुझे बताओ।"

දෙවසභා

देव-सभा

294. ‘‘පුරිමානි, භන්තෙ, දිවසානි පුරිමතරානි තදහුපොසථෙ පන්නරසෙ පවාරණාය පුණ්ණාය පුණ්ණමාය රත්තියා කෙවලකප්පා ච දෙවා තාවතිංසා සුධම්මායං සභායං සන්නිසින්නා හොන්ති සන්නිපතිතා; මහතී ච දිබ්බපරිසා සමන්තතො නිසින්නා හොන්ති, චත්තාරො ච මහාරාජානො චතුද්දිසා නිසින්නා හොන්ති; පුරත්ථිමාය දිසාය ධතරට්ඨො මහාරාජා පච්ඡිමාභිමුඛො නිසින්නො හොති දෙවෙ පුරක්ඛත්වා; දක්ඛිණාය දිසාය විරූළ්හකො මහාරාජා උත්තරාභිමුඛො නිසින්නො හොති දෙවෙ පුරක්ඛත්වා; පච්ඡිමාය දිසාය විරූපක්ඛො මහාරාජා පුරත්ථාභිමුඛො නිසින්නො හොති දෙවෙ පුරක්ඛත්වා; උත්තරාය දිසාය වෙස්සවණො මහාරාජා දක්ඛිණාභිමුඛො නිසින්නො හොති දෙවෙ පුරක්ඛත්වා. යදා භන්තෙ, කෙවලකප්පා ච දෙවා තාවතිංසා සුධම්මායං සභායං සන්නිසින්නා හොන්ති සන්නිපතිතා, මහතී ච දිබ්බපරිසා සමන්තතො නිසින්නා හොන්ති, චත්තාරො ච මහාරාජානො චතුද්දිසා නිසින්නා හොන්ති, ඉදං නෙසං හොති ආසනස්මිං; අථ පච්ඡා අම්හාකං ආසනං හොති.

२९४. "भन्ते! पिछले दिनों में, पूर्णिमा की पन्द्रहवीं तिथि के उपोसथ के दिन, प्रवारणा की रात को, सभी त्रायस्त्रिंश देवता सुधर्मा सभा में एक साथ बैठे और एकत्रित हुए थे; चारों ओर विशाल देव-परिषद बैठी थी और चारों महाराज चारों दिशाओं में बैठे थे। पूर्व दिशा में धृतराष्ट्र महाराज पश्चिम की ओर मुख किए देवताओं के सामने बैठे थे; दक्षिण दिशा में विरूढक महाराज उत्तर की ओर मुख किए देवताओं के सामने बैठे थे; पश्चिम दिशा में विरूपाक्ष महाराज पूर्व की ओर मुख किए देवताओं के सामने बैठे थे; उत्तर दिशा में वैश्रवण महाराज दक्षिण की ओर मुख किए देवताओं के सामने बैठे थे। भन्ते! जब सभी त्रायस्त्रिंश देवता सुधर्मा सभा में एकत्रित होते हैं, विशाल देव-परिषद चारों ओर बैठी होती है और चारों महाराज चारों दिशाओं में बैठे होते हैं, तब यह उनका आसन होता है; और उनके पीछे हमारा आसन होता है।"

‘‘යෙ තෙ, භන්තෙ, දෙවා භගවති බ්‍රහ්මචරියං චරිත්වා අධුනූපපන්නා තාවතිංසකායං, තෙ අඤ්ඤෙ දෙවෙ අතිරොචන්ති වණ්ණෙන චෙව යසසා ච. තෙන සුදං, භන්තෙ, දෙවා තාවතිංසා අත්තමනා හොන්ති පමුදිතා [Pg.179] පීතිසොමනස්සජාතා; ‘දිබ්බා වත, භො, කායා පරිපූරෙන්ති, හායන්ති අසුරකායා’ති.

"भन्ते! जो देवता भगवान के शासन में ब्रह्मचर्य का पालन कर अभी-अभी त्रायस्त्रिंश लोक में उत्पन्न हुए हैं, वे अन्य देवताओं से वर्ण (आभा) और यश में अधिक शोभायमान होते हैं। इससे, भन्ते! त्रायस्त्रिंश देवता अत्यंत प्रसन्न, प्रमुदित और प्रीति-सौमनस्य से युक्त होते हैं कि— 'अहो! दिव्य निकाय (देवों की संख्या) भर रहे हैं और असुर निकाय घट रहे हैं'।"

295. ‘‘අථ ඛො, භන්තෙ, සක්කො දෙවානමින්දො දෙවානං තාවතිංසානං සම්පසාදං විදිත්වා ඉමාහි ගාථාහි අනුමොදි –

२९५. "तब, भन्ते! देवताओं के इन्द्र शक्र ने त्रायस्त्रिंश देवताओं की प्रसन्नता को जानकर इन गाथाओं के माध्यम से अनुमोदन किया—"

‘මොදන්ති වත භො දෙවා, තාවතිංසා සහින්දකා;

තථාගතං නමස්සන්තා, ධම්මස්ස ච සුධම්මතං.

"'अहो! इन्द्र सहित त्रायस्त्रिंश देवता प्रसन्न हो रहे हैं; वे तथागत को और धर्म की सुधर्मता (उत्तमता) को नमस्कार कर रहे हैं।"

නවෙ දෙවෙ ච පස්සන්තා, වණ්ණවන්තෙ යසස්සිනෙ;

සුගතස්මිං බ්‍රහ්මචරියං, චරිත්වාන ඉධාගතෙ.

"वे उन नवीन देवताओं को देख रहे हैं जो वर्णवान और यशस्वी हैं; जो सुगत के शासन में ब्रह्मचर्य का पालन कर यहाँ आए हैं।"

තෙ අඤ්ඤෙ අතිරොචන්ති, වණ්ණෙන යසසායුනා;

සාවකා භූරිපඤ්ඤස්ස, විසෙසූපගතා ඉධ.

"वे वर्ण, यश और आयु में दूसरों से अधिक शोभायमान हैं; वे महाप्रज्ञावान (बुद्ध) के श्रावक हैं, जो यहाँ विशिष्टता को प्राप्त हुए हैं।"

ඉදං දිස්වාන නන්දන්ති, තාවතිංසා සහින්දකා;

තථාගතං නමස්සන්තා, ධම්මස්ස ච සුධම්මත’න්ති.

"इसे देखकर इन्द्र सहित त्रायस्त्रिंश देवता आनंदित हो रहे हैं; वे तथागत को और धर्म की सुधर्मता को नमस्कार कर रहे हैं'।"

‘‘තෙන සුදං, භන්තෙ, දෙවා තාවතිංසා භිය්‍යොසො මත්තාය අත්තමනා හොන්ති පමුදිතා පීතිසොමනස්සජාතා; ‘දිබ්බා වත, භො, කායා පරිපූරෙන්ති, හායන්ති අසුරකායා’’’ති.

"इससे, भन्ते! त्रायस्त्रिंश देवता और भी अधिक प्रसन्न, प्रमुदित और प्रीति-सौमनस्य से युक्त हुए कि— 'अहो! दिव्य निकाय भर रहे हैं और असुर निकाय घट रहे हैं'।"

අට්ඨ යථාභුච්චවණ්ණා

"आठ यथार्थ गुण"

296. ‘‘අථ ඛො, භන්තෙ, සක්කො දෙවානමින්දො දෙවානං තාවතිංසානං සම්පසාදං විදිත්වා දෙවෙ තාවතිංසෙ ආමන්තෙසි – ‘ඉච්ඡෙය්‍යාථ නො තුම්හෙ, මාරිසා, තස්ස භගවතො අට්ඨ යථාභුච්චෙ වණ්ණෙ සොතු’න්ති? ‘ඉච්ඡාම මයං, මාරිස, තස්ස භගවතො අට්ඨ යථාභුච්චෙ වණ්ණෙ සොතු’න්ති. අථ ඛො, භන්තෙ, සක්කො දෙවානමින්දො දෙවානං තාවතිංසානං භගවතො අට්ඨ යථාභුච්චෙ වණ්ණෙ පයිරුදාහාසි – ‘තං කිං මඤ්ඤන්ති, භොන්තො දෙවා තාවතිංසා? යාවඤ්ච සො භගවා බහුජනහිතාය පටිපන්නො බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සානං. එවං බහුජනහිතාය පටිපන්නං බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සානං ඉමිනාපඞ්ගෙන සමන්නාගතං සත්ථාරං නෙව අතීතංසෙ සමනුපස්සාම, න පනෙතරහි, අඤ්ඤත්‍ර තෙන භගවතා.

२९६. "तब, भन्ते! देवताओं के इन्द्र शक्र ने त्रायस्त्रिंश देवताओं की प्रसन्नता को जानकर उन्हें संबोधित किया— 'हे मित्रों! क्या आप उन भगवान के आठ यथार्थ गुणों को सुनना चाहेंगे?' 'हे मित्र! हम उन भगवान के आठ यथार्थ गुणों को सुनना चाहते हैं।' तब, भन्ते! देवताओं के इन्द्र शक्र ने त्रायस्त्रिंश देवताओं के समक्ष भगवान के आठ यथार्थ गुणों का वर्णन किया— 'हे त्रायस्त्रिंश देवताओं! आप क्या सोचते हैं? वे भगवान बहुजन-हित के लिए, बहुजन-सुख के लिए, लोक पर अनुकम्पा के लिए, देवताओं और मनुष्यों के अर्थ, हित और सुख के लिए प्रतिपन्न (प्रवृत्त) हैं। इस प्रकार बहुजन-हित, बहुजन-सुख, लोक-अनुकम्पा और देव-मनुष्यों के अर्थ, हित एवं सुख के लिए प्रतिपन्न, इस अंग से युक्त शास्ता को हमने न तो अतीत में देखा है और न ही वर्तमान में उन भगवान के अतिरिक्त किसी अन्य को देखते हैं।"

‘‘ස්වාක්ඛාතො [Pg.180] ඛො පන තෙන භගවතා ධම්මො සන්දිට්ඨිකො අකාලිකො එහිපස්සිකො ඔපනෙය්‍යිකො පච්චත්තං වෙදිතබ්බො විඤ්ඤූහි. එවං ඔපනෙය්‍යිකස්ස ධම්මස්ස දෙසෙතාරං ඉමිනාපඞ්ගෙන සමන්නාගතං සත්ථාරං නෙව අතීතංසෙ සමනුපස්සාම, න පනෙතරහි, අඤ්ඤත්‍ර තෙන භගවතා.

"उन भगवान द्वारा धर्म स्वाख्यात (भली-भांति कहा गया) है, जो इसी जन्म में फल देने वाला (सांदृष्टिक), कालातीत (अकालिक), 'आओ और देखो' कहने योग्य (एहिपस्सिक), निर्वाण की ओर ले जाने वाला (औपनेयिक) और विद्वानों द्वारा स्वयं अनुभव करने योग्य है। इस प्रकार औपनेयिक धर्म का उपदेश देने वाले, इस अंग से युक्त शास्ता को हमने न तो अतीत में देखा है और न ही वर्तमान में उन भगवान के अतिरिक्त किसी अन्य को देखते हैं।"

‘‘ඉදං කුසලන්ති ඛො පන තෙන භගවතා සුපඤ්ඤත්තං, ඉදං අකුසලන්ති සුපඤ්ඤත්තං. ඉදං සාවජ්ජං ඉදං අනවජ්ජං, ඉදං සෙවිතබ්බං ඉදං න සෙවිතබ්බං, ඉදං හීනං ඉදං පණීතං, ඉදං කණ්හසුක්කසප්පටිභාගන්ති සුපඤ්ඤත්තං. එවං කුසලාකුසලසාවජ්ජානවජ්ජසෙවිතබ්බාසෙවිතබ්බහීන-පණීතකණ්හසුක්කසප්පටිභාගානං ධම්මානං පඤ්ඤපෙතාරං ඉමිනාපඞ්ගෙන සමන්නාගතං සත්ථාරං නෙව අතීතංසෙ සමනුපස්සාම, න පනෙතරහි, අඤ්ඤත්‍ර තෙන භගවතා.

उन भगवान ने यह अच्छी तरह से प्रज्ञप्त (घोषित) किया है कि 'यह कुशल है', और यह अच्छी तरह से प्रज्ञप्त किया है कि 'यह अकुशल है'। यह सदोष है, यह निर्दोष है; इसका सेवन करना चाहिए, इसका सेवन नहीं करना चाहिए; यह हीन है, यह प्रणीत (उत्कृष्ट) है; यह कृष्ण-शुक्ल (काले-सफेद) के समान है - यह सब अच्छी तरह से प्रज्ञप्त किया गया है। इस प्रकार कुशल-अकुशल, सदोष-निर्दोष, सेवनीय-असेवनीय, हीन-प्रणीत और कृष्ण-शुक्ल के भेद वाले धर्मों को प्रज्ञप्त करने वाले, इस अंग से युक्त शास्ता को हमने न तो अतीत में देखा है और न ही वर्तमान में उन भगवान के अतिरिक्त किसी अन्य को देखते हैं।

‘‘සුපඤ්ඤත්තා ඛො පන තෙන භගවතා සාවකානං නිබ්බානගාමිනී පටිපදා, සංසන්දති නිබ්බානඤ්ච පටිපදා ච. සෙය්‍යථාපි නාම ගඞ්ගොදකං යමුනොදකෙන සංසන්දති සමෙති, එවමෙව සුපඤ්ඤත්තා තෙන භගවතා සාවකානං නිබ්බානගාමිනී පටිපදා, සංසන්දති නිබ්බානඤ්ච පටිපදා ච. එවං නිබ්බානගාමිනියා පටිපදාය පඤ්ඤපෙතාරං ඉමිනාපඞ්ගෙන සමන්නාගතං සත්ථාරං නෙව අතීතංසෙ සමනුපස්සාම, න පනෙතරහි, අඤ්ඤත්‍ර තෙන භගවතා.

उन भगवान ने श्रावकों के लिए निर्वाणगामिनी प्रतिपदा (मार्ग) को अच्छी तरह से प्रज्ञप्त किया है; निर्वाण और प्रतिपदा एक-दूसरे से मेल खाते हैं। जैसे गंगा का जल यमुना के जल से मिलता और एकरूप हो जाता है, वैसे ही उन भगवान द्वारा श्रावकों के लिए प्रज्ञप्त निर्वाणगामिनी प्रतिपदा और निर्वाण आपस में मेल खाते हैं। इस प्रकार निर्वाणगामिनी प्रतिपदा को प्रज्ञप्त करने वाले, इस अंग से युक्त शास्ता को हमने न तो अतीत में देखा है और न ही वर्तमान में उन भगवान के अतिरिक्त किसी अन्य को देखते हैं।

‘‘අභිනිප්ඵන්නො ඛො පන තස්ස භගවතො ලාභො අභිනිප්ඵන්නො සිලොකො, යාව මඤ්ඤෙ ඛත්තියා සම්පියායමානරූපා විහරන්ති, විගතමදො ඛො පන සො භගවා ආහාරං ආහාරෙති. එවං විගතමදං ආහාරං ආහරයමානං ඉමිනාපඞ්ගෙන සමන්නාගතං සත්ථාරං නෙව අතීතංසෙ සමනුපස්සාම, න පනෙතරහි, අඤ්ඤත්‍ර තෙන භගවතා.

उन भगवान को लाभ और यश पूर्ण रूप से प्राप्त है, यहाँ तक कि क्षत्रिय भी उनके प्रति अत्यंत प्रेम भाव रखते हैं; फिर भी वे भगवान मद-रहित होकर आहार ग्रहण करते हैं। इस प्रकार मद-रहित होकर आहार ग्रहण करने वाले, इस अंग से युक्त शास्ता को हमने न तो अतीत में देखा है और न ही वर्तमान में उन भगवान के अतिरिक्त किसी अन्य को देखते हैं।

‘‘ලද්ධසහායො ඛො පන සො භගවා සෙඛානඤ්චෙව පටිපන්නානං ඛීණාසවානඤ්ච වුසිතවතං. තෙ භගවා අපනුජ්ජ එකාරාමතං අනුයුත්තො විහරති. එවං එකාරාමතං අනුයුත්තං ඉමිනාපඞ්ගෙන සමන්නාගතං සත්ථාරං නෙව අතීතංසෙ සමනුපස්සාම, න පනෙතරහි, අඤ්ඤත්‍ර තෙන භගවතා.

उन भगवान को शैक्षों (साधकों) और क्षीणास्त्रव (अर्हतों) का साथ प्राप्त है। फिर भी भगवान उन्हें छोड़कर एकांत-विहार (एकरामता) में लगे रहते हैं। इस प्रकार एकांत-विहार में रत रहने वाले, इस अंग से युक्त शास्ता को हमने न तो अतीत में देखा है और न ही वर्तमान में उन भगवान के अतिरिक्त किसी अन्य को देखते हैं।

‘‘යථාවාදී ඛො පන සො භගවා තථාකාරී, යථාකාරී තථාවාදී, ඉති යථාවාදී තථාකාරී, යථාකාරී තථාවාදී. එවං ධම්මානුධම්මප්පටිපන්නං ඉමිනාපඞ්ගෙන සමන්නාගතං සත්ථාරං නෙව අතීතංසෙ සමනුපස්සාම, න පනෙතරහි, අඤ්ඤත්‍ර තෙන භගවතා.

वे भगवान जैसा बोलते हैं वैसा ही करते हैं, और जैसा करते हैं वैसा ही बोलते हैं; इस प्रकार वे यथावादी-तथाकारी और तथाकारी-यथावादी हैं। इस प्रकार धर्म के अनुकूल आचरण करने वाले, इस अंग से युक्त शास्ता को हमने न तो अतीत में देखा है और न ही वर्तमान में उन भगवान के अतिरिक्त किसी अन्य को देखते हैं।

‘‘තිණ්ණවිචිකිච්ඡො [Pg.181] ඛො පන සො භගවා විගතකථංකථො පරියොසිතසඞ්කප්පො අජ්ඣාසයං ආදිබ්‍රහ්මචරියං. එවං තිණ්ණවිචිකිච්ඡං විගතකථංකථං පරියොසිතසඞ්කප්පං අජ්ඣාසයං ආදිබ්‍රහ්මචරියං ඉමිනාපඞ්ගෙන සමන්නාගතං සත්ථාරං නෙව අතීතංසෙ සමනුපස්සාම, න පනෙතරහි, අඤ්ඤත්‍ර තෙන භගවතා’ති.

वे भगवान संदेहों को पार कर चुके हैं, उनकी जिज्ञासाएँ (कथंकथा) शांत हो चुकी हैं, उनके संकल्प पूर्ण हो चुके हैं और वे आदि-ब्रह्मचर्य (श्रेष्ठ आश्रय) में स्थित हैं। इस प्रकार संदेह-रहित, जिज्ञासा-मुक्त, पूर्ण-संकल्पित और आदि-ब्रह्मचर्य में स्थित शास्ता को हमने न तो अतीत में देखा है और न ही वर्तमान में उन भगवान के अतिरिक्त किसी अन्य को देखते हैं।

297. ‘‘ඉමෙ ඛො, භන්තෙ, සක්කො දෙවානමින්දො දෙවානං තාවතිංසානං භගවතො අට්ඨ යථාභුච්චෙ වණ්ණෙ පයිරුදාහාසි. තෙන සුදං, භන්තෙ, දෙවා තාවතිංසා භිය්‍යොසො මත්තාය අත්තමනා හොන්ති පමුදිතා පීතිසොමනස්සජාතා භගවතො අට්ඨ යථාභුච්චෙ වණ්ණෙ සුත්වා. තත්‍ර, භන්තෙ, එකච්චෙ දෙවා එවමාහංසු – ‘අහො වත, මාරිසා, චත්තාරො සම්මාසම්බුද්ධා ලොකෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං ධම්මඤ්ච දෙසෙය්‍යුං යථරිව භගවා. තදස්ස බහුජනහිතාය බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සාන’න්ති. එකච්චෙ දෙවා එවමාහංසු – ‘තිට්ඨන්තු, මාරිසා, චත්තාරො සම්මාසම්බුද්ධා, අහො වත, මාරිසා, තයො සම්මාසම්බුද්ධා ලොකෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං ධම්මඤ්ච දෙසෙය්‍යුං යථරිව භගවා. තදස්ස බහුජනහිතාය බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සාන’න්ති. එකච්චෙ දෙවා එවමාහංසු – ‘තිට්ඨන්තු, මාරිසා, තයො සම්මාසම්බුද්ධා, අහො වත, මාරිසා, ද්වෙ සම්මාසම්බුද්ධා ලොකෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං ධම්මඤ්ච දෙසෙය්‍යුං යථරිව භගවා. තදස්ස බහුජනහිතාය බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සාන’න්ති.

२९७. भन्ते! देवताओं के राजा शक्र ने तावतिंस देवों के बीच भगवान के इन आठ यथार्थ गुणों का गान किया। भन्ते! भगवान के इन आठ यथार्थ गुणों को सुनकर तावतिंस देव अत्यंत प्रसन्न, प्रमुदित और प्रीति-सौमनस्य से भर गए। वहाँ, भन्ते! कुछ देवताओं ने ऐसा कहा— 'अहो! यदि लोक में चार सम्यक्सम्बुद्ध उत्पन्न हों और भगवान की तरह ही धर्म का उपदेश दें, तो वह बहुजन हिताय, बहुजन सुखाय, लोक पर अनुकंपा के लिए और देव-मनुष्यों के अर्थ, हित और सुख के लिए होगा।' कुछ देवताओं ने कहा— 'चार सम्यक्सम्बुद्ध रहने दें, अहो! यदि लोक में तीन सम्यक्सम्बुद्ध उत्पन्न हों...' (वही)। कुछ देवताओं ने कहा— 'तीन सम्यक्सम्बुद्ध रहने दें, अहो! यदि लोक में दो सम्यक्सम्बुद्ध उत्पन्न हों...' (वही)।

298. ‘‘එවං වුත්තෙ, භන්තෙ, සක්කො දෙවානමින්දො දෙවෙ තාවතිංසෙ එතදවොච – ‘අට්ඨානං ඛො එතං, මාරිසා, අනවකාසො, යං එකිස්සා ලොකධාතුයා ද්වෙ අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා අපුබ්බං අචරිමං උප්පජ්ජෙය්‍යුං, නෙතං ඨානං විජ්ජති. අහො වත, මාරිසා, සො භගවා අප්පාබාධො අප්පාතඞ්කො චිරං දීඝමද්ධානං තිට්ඨෙය්‍ය. තදස්ස බහුජනහිතාය බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සාන’න්ති. අථ ඛො, භන්තෙ, යෙනත්ථෙන දෙවා තාවතිංසා සුධම්මායං සභායං සන්නිසින්නා හොන්ති සන්නිපතිතා, තං අත්ථං චින්තයිත්වා තං අත්ථං මන්තයිත්වා වුත්තවචනාපි තං චත්තාරො මහාරාජානො තස්මිං අත්ථෙ හොන්ති. පච්චානුසිට්ඨවචනාපි [Pg.182] තං චත්තාරො මහාරාජානො තස්මිං අත්ථෙ හොන්ති, සකෙසු සකෙසු ආසනෙසු ඨිතා අවිපක්කන්තා.

२९८. भन्ते! ऐसा कहे जाने पर देवताओं के राजा शक्र ने तावतिंस देवों से यह कहा— 'हे मित्रों! यह असंभव है, ऐसा कोई अवसर नहीं है कि एक ही लोक-धातु (विश्व-प्रणाली) में दो अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध एक साथ (न पहले न पीछे) उत्पन्न हों, ऐसा होना संभव नहीं है। अहो! यदि वे भगवान अल्प-व्याधि और अल्प-कष्ट वाले होकर चिरकाल तक, दीर्घ समय तक बने रहें, तो वह बहुजन हिताय, बहुजन सुखाय, लोक पर अनुकंपा के लिए और देव-मनुष्यों के अर्थ, हित और सुख के लिए होगा।' तब, भन्ते! जिस प्रयोजन के लिए तावतिंस देव सुधर्मा सभा में एकत्रित हुए थे, उस प्रयोजन पर विचार और मंत्रणा करने के बाद, चारों महाराज भी उस विषय में कहे गए वचनों के साक्षी हुए। वे चारों महाराज उस विषय में अनुशासित (निर्देशित) होकर अपने-अपने आसनों पर अडिग रहे।

තෙ වුත්තවාක්‍යා රාජානො, පටිග්ගය්හානුසාසනිං;

විප්පසන්නමනා සන්තා, අට්ඨංසු සම්හි ආසනෙති.

वे राजा, जिन्होंने वचन कहे थे और उपदेश ग्रहण किया था, प्रसन्न मन और शांत होकर अपने-अपने आसनों पर स्थित रहे।

299. ‘‘අථ ඛො, භන්තෙ, උත්තරාය දිසාය උළාරො ආලොකො සඤ්ජායි, ඔභාසො පාතුරහොසි අතික්කම්මෙව දෙවානං දෙවානුභාවං. අථ ඛො, භන්තෙ, සක්කො දෙවානමින්දො දෙවෙ තාවතිංසෙ ආමන්තෙසි – ‘යථා ඛො, මාරිසා, නිමිත්තානි දිස්සන්ති, උළාරො ආලොකො සඤ්ජායති, ඔභාසො පාතුභවති, බ්‍රහ්මා පාතුභවිස්සති; බ්‍රහ්මුනො හෙතං පුබ්බනිමිත්තං පාතුභාවාය, යදිදං ආලොකො සඤ්ජායති ඔභාසො පාතුභවතීති.

२९९. तब, भन्ते! उत्तर दिशा में एक महान प्रकाश उत्पन्न हुआ, एक आभा प्रकट हुई, जो देवताओं के दिव्य प्रभाव से भी बढ़कर थी। तब, भन्ते! देवताओं के राजा शक्र ने तावतिंस देवताओं को संबोधित किया— 'हे मित्रों! जैसे ये निमित्त दिखाई दे रहे हैं, महान प्रकाश उत्पन्न हो रहा है, आभा प्रकट हो रही है, तो ब्रह्मा प्रकट होंगे; क्योंकि ब्रह्मा के प्रकट होने का यह पूर्व-निमित्त है कि प्रकाश उत्पन्न होता है और आभा प्रकट होती है।

‘යථා නිමිත්තා දිස්සන්ති, බ්‍රහ්මා පාතුභවිස්සති;

බ්‍රහ්මුනො හෙතං නිමිත්තං, ඔභාසො විපුලො මහා’ති.

'जैसे निमित्त दिखाई दे रहे हैं, ब्रह्मा प्रकट होंगे; ब्रह्मा का यह निमित्त है—विशाल और महान आभा।'

සනඞ්කුමාරකථා

सनत्कुमार कथा

300. ‘‘අථ ඛො, භන්තෙ, දෙවා තාවතිංසා යථාසකෙසු ආසනෙසු නිසීදිංසු – ‘ඔභාසමෙතං ඤස්සාම, යංවිපාකො භවිස්සති, සච්ඡිකත්වාව නං ගමිස්සාමා’ති. චත්තාරොපි මහාරාජානො යථාසකෙසු ආසනෙසු නිසීදිංසු – ‘ඔභාසමෙතං ඤස්සාම, යංවිපාකො භවිස්සති, සච්ඡිකත්වාව නං ගමිස්සාමා’ති. ඉදං සුත්වා දෙවා තාවතිංසා එකග්ගා සමාපජ්ජිංසු – ‘ඔභාසමෙතං ඤස්සාම, යංවිපාකො භවිස්සති, සච්ඡිකත්වාව නං ගමිස්සාමා’ති.

३००. तब, भन्ते! तावतिंस देवता अपने-अपने आसनों पर बैठ गए— 'हम इस आभा को जानेंगे कि इसका क्या परिणाम होगा, इसे साक्षात् करके ही हम जाएँगे।' चारों महाराज भी अपने-अपने आसनों पर बैठ गए— 'हम इस आभा को जानेंगे कि इसका क्या परिणाम होगा, इसे साक्षात् करके ही हम जाएँगे।' यह सुनकर तावतिंस देवता एकाग्रचित्त होकर समाधिस्थ हो गए— 'हम इस आभा को जानेंगे कि इसका क्या परिणाम होगा, इसे साक्षात् करके ही हम जाएँगे।'

‘‘යදා, භන්තෙ, බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො දෙවානං තාවතිංසානං පාතුභවති, ඔළාරිකං අත්තභාවං අභිනිම්මිනිත්වා පාතුභවති. යො ඛො පන, භන්තෙ, බ්‍රහ්මුනො පකතිවණ්ණො, අනභිසම්භවනීයො සො දෙවානං තාවතිංසානං චක්ඛුපථස්මිං. යදා, භන්තෙ, බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො දෙවානං තාවතිංසානං පාතුභවති, සො අඤ්ඤෙ දෙවෙ අතිරොචති වණ්ණෙන චෙව යසසා ච. සෙය්‍යථාපි, භන්තෙ, සොවණ්ණො විග්ගහො මානුසං විග්ගහං අතිරොචති, එවමෙව ඛො, භන්තෙ, යදා බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො දෙවානං [Pg.183] තාවතිංසානං පාතුභවති, සො අඤ්ඤෙ දෙවෙ අතිරොචති වණ්ණෙන චෙව යසසා ච. යදා, භන්තෙ, බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො දෙවානං තාවතිංසානං පාතුභවති, න තස්සං පරිසායං කොචි දෙවො අභිවාදෙති වා පච්චුට්ඨෙති වා ආසනෙන වා නිමන්තෙති. සබ්බෙව තුණ්හීභූතා පඤ්ජලිකා පල්ලඞ්කෙන නිසීදන්ති – ‘යස්සදානි දෙවස්ස පල්ලඞ්කං ඉච්ඡිස්සති බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො, තස්ස දෙවස්ස පල්ලඞ්කෙ නිසීදිස්සතී’ති. යස්ස ඛො පන, භන්තෙ, දෙවස්ස බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො පල්ලඞ්කෙ නිසීදති, උළාරං සො ලභති දෙවො වෙදපටිලාභං, උළාරං සො ලභති දෙවො සොමනස්සපටිලාභං. සෙය්‍යථාපි, භන්තෙ, රාජා ඛත්තියො මුද්ධාවසිත්තො අධුනාභිසිත්තො රජ්ජෙන, උළාරං සො ලභති වෙදපටිලාභං, උළාරං සො ලභති සොමනස්සපටිලාභං, එවමෙව ඛො, භන්තෙ, යස්ස දෙවස්ස බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො පල්ලඞ්කෙ නිසීදති, උළාරං සො ලභති දෙවො වෙදපටිලාභං, උළාරං සො ලභති දෙවො සොමනස්සපටිලාභං. අථ, භන්තෙ, බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො දෙවානං තාවතිංසානං සම්පසාදං විදිත්වා අන්තරහිතො ඉමාහි ගාථාහි අනුමොදි –

भन्ते! जब ब्रह्मा सनत्कुमार तावतिंस देवताओं के समक्ष प्रकट होते हैं, तो वे एक स्थूल रूप धारण करके प्रकट होते हैं। भन्ते! ब्रह्मा का जो स्वाभाविक वर्ण है, वह तावतिंस देवताओं की दृष्टि के लिए अगम्य है। भन्ते! जब ब्रह्मा सनत्कुमार तावतिंस देवताओं के समक्ष प्रकट होते हैं, तो वे अन्य देवताओं को अपने वर्ण और यश से अतिशय सुशोभित करते हैं। भन्ते! जैसे एक स्वर्ण-प्रतिमा मानवीय शरीर को अतिशय सुशोभित करती है, वैसे ही भन्ते! जब ब्रह्मा सनत्कुमार तावतिंस देवताओं के समक्ष प्रकट होते हैं, तो वे अन्य देवताओं को अपने वर्ण और यश से अतिशय सुशोभित करते हैं। भन्ते! जब ब्रह्मा सनत्कुमार तावतिंस देवताओं के समक्ष प्रकट होते हैं, तो उस सभा में कोई भी देवता न तो उनका अभिवादन करता है, न सम्मान में खड़ा होता है और न ही आसन के लिए निमंत्रित करता है। सभी मौन होकर हाथ जोड़कर पालथी मारकर बैठ जाते हैं— 'अब ब्रह्मा सनत्कुमार जिस देवता के आसन की इच्छा करेंगे, उसी देवता के आसन पर बैठेंगे।' भन्ते! ब्रह्मा सनत्कुमार जिस देवता के आसन पर बैठते हैं, वह देवता महान प्रीति प्राप्त करता है, वह देवता महान सौमनस्य प्राप्त करता है। भन्ते! जैसे कोई क्षत्रिय राजा जिसका अभी-अभी राज्याभिषेक हुआ हो, वह महान प्रीति और महान सौमनस्य प्राप्त करता है, वैसे ही भन्ते! जिस देवता के आसन पर ब्रह्मा सनत्कुमार बैठते हैं, वह देवता महान प्रीति और महान सौमनस्य प्राप्त करता है। तब, भन्ते! ब्रह्मा सनत्कुमार तावतिंस देवताओं की प्रसन्नता को जानकर अंतर्धान हो गए और इन गाथाओं के माध्यम से अनुमोदन किया—

‘මොදන්ති වත භො දෙවා, තාවතිංසා සහින්දකා;

තථාගතං නමස්සන්තා, ධම්මස්ස ච සුධම්මතං.

'अहो! इन्द्र सहित तावतिंस देवता प्रसन्न हो रहे हैं; वे तथागत को और धर्म की सुधर्मता को नमस्कार कर रहे हैं।

‘නවෙ දෙවෙ ච පස්සන්තා, වණ්ණවන්තෙ යසස්සිනෙ;

සුගතස්මිං බ්‍රහ්මචරියං, චරිත්වාන ඉධාගතෙ.

वे उन नए देवताओं को देख रहे हैं जो वर्णवान और यशस्वी हैं; जो सुगत के शासन में ब्रह्मचर्य का पालन कर यहाँ आए हैं।

‘තෙ අඤ්ඤෙ අතිරොචන්ති, වණ්ණෙන යසසායුනා;

සාවකා භූරිපඤ්ඤස්ස, විසෙසූපගතා ඉධ.

वे वर्ण, यश और आयु में दूसरों से बढ़कर सुशोभित हो रहे हैं; वे महाप्रज्ञ बुद्ध के श्रावक हैं, जो यहाँ विशेष अवस्था को प्राप्त हुए हैं।

‘ඉදං දිස්වාන නන්දන්ති, තාවතිංසා සහින්දකා;

තථාගතං නමස්සන්තා, ධම්මස්ස ච සුධම්මත’න්ති.

इसे देखकर इन्द्र सहित तावतिंस देवता आनंदित हो रहे हैं; वे तथागत को और धर्म की सुधर्मता को नमस्कार कर रहे हैं।'

301. ‘‘ඉමමත්ථං, භන්තෙ, බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො අභාසිත්ථ. ඉමමත්ථං, භන්තෙ, බ්‍රහ්මුනො සනඞ්කුමාරස්ස භාසතො අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතො සරො හොති විස්සට්ඨො ච විඤ්ඤෙය්‍යො ච මඤ්ජු ච සවනීයො ච බින්දු ච අවිසාරී ච ගම්භීරො ච නින්නාදී ච. යථාපරිසං ඛො පන, භන්තෙ, බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො සරෙන විඤ්ඤාපෙති, න චස්ස බහිද්ධා පරිසාය ඝොසො නිච්ඡරති. යස්ස ඛො පන, භන්තෙ, එවං අට්ඨඞ්ගසමන්නාගතො සරො හොති, සො වුච්චති ‘බ්‍රහ්මස්සරො’ති. අථ ඛො, භන්තෙ, දෙවා තාවතිංසා බ්‍රහ්මානං සනඞ්කුමාරං එතදවොචුං [Pg.184] – ‘සාධු, මහාබ්‍රහ්මෙ, එතදෙව මයං සඞ්ඛාය මොදාම; අත්ථි ච සක්කෙන දෙවානමින්දෙන තස්ස භගවතො අට්ඨ යථාභුච්චා වණ්ණා භාසිතා; තෙ ච මයං සඞ්ඛාය මොදාමා’ති.

३०१. भन्ते! ब्रह्मा सनत्कुमार ने यह बात कही। भन्ते! जब ब्रह्मा सनत्कुमार यह बात कह रहे थे, तब उनका स्वर आठ अंगों से युक्त था—वह स्पष्ट, समझने योग्य, मधुर, सुनने में सुखद, सुगठित, बिखराव रहित, गंभीर और प्रतिध्वनित होने वाला था। भन्ते! ब्रह्मा सनत्कुमार जिस स्वर से सभा को संबोधित करते हैं, उनका वह स्वर सभा के बाहर नहीं जाता। भन्ते! जिस पुरुष का स्वर ऐसे आठ अंगों से युक्त होता है, उसे 'ब्रह्म-स्वर' कहा जाता है। तब, भन्ते! तावतिंस देवताओं ने ब्रह्मा सनत्कुमार से यह कहा— 'साधु, महाब्रह्मा! हम इसी बात को जानकर प्रसन्न हैं; देवताओं के राजा शक्र ने भी उस भगवान के आठ यथार्थ गुणों का वर्णन किया है; हम उन्हें भी जानकर प्रसन्न हैं।'

අට්ඨ යථාභුච්චවණ්ණා

आठ यथार्थ गुण

302. ‘‘අථ, භන්තෙ, බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො සක්කං දෙවානමින්දං එතදවොච – ‘සාධු, දෙවානමින්ද, මයම්පි තස්ස භගවතො අට්ඨ යථාභුච්චෙ වණ්ණෙ සුණෙය්‍යාමා’ති. ‘එවං මහාබ්‍රහ්මෙ’ති ඛො, භන්තෙ, සක්කො දෙවානමින්දො බ්‍රහ්මුනො සනඞ්කුමාරස්ස භගවතො අට්ඨ යථාභුච්චෙ වණ්ණෙ පයිරුදාහාසි.

३०२. तब, भन्ते! ब्रह्मा सनत्कुमार ने देवताओं के राजा शक्र से यह कहा— 'साधु, देवेन्द्र! हम भी उस भगवान के आठ यथार्थ गुणों को सुनना चाहते हैं।' भन्ते! 'ठीक है, महाब्रह्मा'—ऐसा कहकर देवताओं के राजा शक्र ने ब्रह्मा सनत्कुमार को भगवान के आठ यथार्थ गुणों को सुनाया।

‘‘තං කිං මඤ්ඤති, භවං මහාබ්‍රහ්මා? යාවඤ්ච සො භගවා බහුජනහිතාය පටිපන්නො බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සානං. එවං බහුජනහිතාය පටිපන්නං බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සානං ඉමිනාපඞ්ගෙන සමන්නාගතං සත්ථාරං නෙව අතීතංසෙ සමනුපස්සාම, න පනෙතරහි, අඤ්ඤත්‍ර තෙන භගවතා.

'आप इस विषय में क्या सोचते हैं, पूज्य महाब्रह्मा? वह भगवान कितने अधिक बहुजन-हित के लिए, बहुजन-सुख के लिए, लोक पर अनुकम्पा के लिए, देवताओं और मनुष्यों के अर्थ, हित और सुख के लिए प्रवृत्त हुए हैं। इस प्रकार बहुजन-हित के लिए प्रवृत्त, बहुजन-सुख के लिए, लोक पर अनुकम्पा के लिए, देवताओं और मनुष्यों के अर्थ, हित और सुख के लिए प्रवृत्त, इस अंग से युक्त शास्ता को हमने न तो अतीत में देखा है और न ही वर्तमान में, सिवाय उन भगवान के।'

‘‘ස්වාක්ඛාතො ඛො පන තෙන භගවතා ධම්මො සන්දිට්ඨිකො අකාලිකො එහිපස්සිකො ඔපනෙය්‍යිකො පච්චත්තං වෙදිතබ්බො විඤ්ඤූහි. එවං ඔපනෙය්‍යිකස්ස ධම්මස්ස දෙසෙතාරං ඉමිනාපඞ්ගෙන සමන්නාගතං සත්ථාරං නෙව අතීතංසෙ සමනුපස්සාම, න පනෙතරහි, අඤ්ඤත්‍ර තෙන භගවතා.

उन भगवान द्वारा धर्म भली-भाँति व्याख्यात (स्वाख्यात) है, जो इसी जन्म में फल देने वाला (संदिट्ठिको), कालातीत (अकालिको), 'आओ और देखो' कहने योग्य (एहिपस्सिको), निर्वाण की ओर ले जाने वाला (ओपनेय्यिको) और विद्वानों द्वारा स्वयं अनुभव करने योग्य है। इस प्रकार निर्वाण की ओर ले जाने वाले धर्म का उपदेश देने वाले, इस गुण से युक्त शास्ता को हमने न तो अतीत में देखा है और न ही वर्तमान में उन भगवान के अतिरिक्त किसी अन्य को देखते हैं।

‘‘ඉදං කුසල’න්ති ඛො පන තෙන භගවතා සුපඤ්ඤත්තං, ‘ඉදං අකුසල’න්ති සුපඤ්ඤත්තං, ‘ඉදං සාවජ්ජං ඉදං අනවජ්ජං, ඉදං සෙවිතබ්බං ඉදං න සෙවිතබ්බං, ඉදං හීනං ඉදං පණීතං, ඉදං කණ්හසුක්කසප්පටිභාග’න්ති සුපඤ්ඤත්තං. එවං කුසලාකුසලසාවජ්ජානවජ්ජසෙවිතබ්බාසෙවිතබ්බහීනපණීතකණ්හසුක්කසප්පටිභාගානං ධම්මානං පඤ්ඤාපෙතාරං. ඉමිනාපඞ්ගෙන සමන්නාගතං සත්ථාරං නෙව අතීතංසෙ සමනුපස්සාම, න පනෙතරහි, අඤ්ඤත්‍ර තෙන භගවතා.

उन भगवान द्वारा यह भली-भाँति प्रज्ञप्त (निर्धारित) किया गया है कि 'यह कुशल है', 'यह अकुशल है', 'यह दोषपूर्ण है', 'यह निर्दोष है', 'यह सेवन करने योग्य है', 'यह सेवन करने योग्य नहीं है', 'यह हीन है', 'यह उत्तम है', 'यह कृष्ण (अंधकारमय) और शुक्ल (प्रकाशमय) पक्षों वाला है'। इस प्रकार कुशल-अकुशल, सदोष-निर्दोष, सेवनीय-असेवनीय, हीन-उत्तम और कृष्ण-शुक्ल पक्षों वाले धर्मों का प्रज्ञापन करने वाले, इस गुण से युक्त शास्ता को हमने न तो अतीत में देखा है और न ही वर्तमान में उन भगवान के अतिरिक्त किसी अन्य को देखते हैं।

‘‘සුපඤ්ඤත්තා ඛො පන තෙන භගවතා සාවකානං නිබ්බානගාමිනී පටිපදා සංසන්දති නිබ්බානඤ්ච පටිපදා ච. සෙය්‍යථාපි නාම ගඞ්ගොදකං යමුනොදකෙන සංසන්දති [Pg.185] සමෙති, එවමෙව සුපඤ්ඤත්තා තෙන භගවතා සාවකානං නිබ්බානගාමිනී පටිපදා සංසන්දති නිබ්බානඤ්ච පටිපදා ච. එවං නිබ්බානගාමිනියා පටිපදාය පඤ්ඤාපෙතාරං ඉමිනාපඞ්ගෙන සමන්නාගතං සත්ථාරං නෙව අතීතංසෙ සමනුපස්සාම, න පනෙතරහි, අඤ්ඤත්‍ර තෙන භගවතා.

उन भगवान द्वारा श्रावकों के लिए निर्वाणगामी प्रतिपदा (मार्ग) भली-भाँति प्रज्ञप्त की गई है; वह निर्वाण और प्रतिपदा एक-दूसरे से मेल खाते हैं। जैसे गंगा का जल यमुना के जल से मिलता और एकरूप हो जाता है, वैसे ही उन भगवान द्वारा श्रावकों के लिए प्रज्ञप्त निर्वाणगामी प्रतिपदा और निर्वाण परस्पर मेल खाते हैं। इस प्रकार निर्वाणगामी प्रतिपदा का प्रज्ञापन करने वाले, इस गुण से युक्त शास्ता को हमने न तो अतीत में देखा है और न ही वर्तमान में उन भगवान के अतिरिक्त किसी अन्य को देखते हैं।

‘‘අභිනිප්ඵන්නො ඛො පන තස්ස භගවතො ලාභො අභිනිප්ඵන්නො සිලොකො, යාව මඤ්ඤෙ ඛත්තියා සම්පියායමානරූපා විහරන්ති. විගතමදො ඛො පන සො භගවා ආහාරං ආහාරෙති. එවං විගතමදං ආහාරං ආහරයමානං ඉමිනාපඞ්ගෙන සමන්නාගතං සත්ථාරං නෙව අතීතංසෙ සමනුපස්සාම, න පනෙතරහි, අඤ්ඤත්‍ර තෙන භගවතා.

उन भगवान को लाभ और यश पूर्णतः प्राप्त है, यहाँ तक कि क्षत्रिय भी उनके प्रति अत्यंत प्रेम और श्रद्धा रखते हैं। फिर भी वे भगवान मद-रहित होकर आहार ग्रहण करते हैं। इस प्रकार मद-रहित होकर आहार ग्रहण करने वाले, इस गुण से युक्त शास्ता को हमने न तो अतीत में देखा है और न ही वर्तमान में उन भगवान के अतिरिक्त किसी अन्य को देखते हैं।

‘‘ලද්ධසහායො ඛො පන සො භගවා සෙඛානඤ්චෙව පටිපන්නානං ඛීණාසවානඤ්ච වුසිතවතං, තෙ භගවා අපනුජ්ජ එකාරාමතං අනුයුත්තො විහරති. එවං එකාරාමතං අනුයුත්තං ඉමිනාපඞ්ගෙන සමන්නාගතං සත්ථාරං නෙව අතීතංසෙ සමනුපස්සාම, න පනෙතරහි, අඤ්ඤත්‍ර තෙන භගවතා.

उन भगवान को मार्ग पर आरूढ़ शैक्षों (शिक्षार्थियों) और कृतकृत्य क्षीणास्त्रवों (अर्हतों) का साथ प्राप्त है, फिर भी भगवान उन्हें छोड़कर एकांतवास में रत रहते हैं। इस प्रकार एकांतवास में रत रहने वाले, इस गुण से युक्त शास्ता को हमने न तो अतीत में देखा है और न ही वर्तमान में उन भगवान के अतिरिक्त किसी अन्य को देखते हैं।

‘‘යථාවාදී ඛො පන සො භගවා තථාකාරී, යථාකාරී තථාවාදී; ඉති යථාවාදී තථාකාරී, යථාකාරී තථාවාදී. එවං ධම්මානුධම්මප්පටිප්පන්නං ඉමිනාපඞ්ගෙන සමන්නාගතං සත්ථාරං නෙව අතීතංසෙ සමනුපස්සාම, න පනෙතරහි, අඤ්ඤත්‍ර තෙන භගවතා.

वे भगवान जैसा कहते हैं वैसा ही करते हैं, और जैसा करते हैं वैसा ही कहते हैं; इस प्रकार वे यथावादी-तथाकारी हैं। इस प्रकार धर्म के अनुरूप आचरण करने वाले, इस गुण से युक्त शास्ता को हमने न तो अतीत में देखा है और न ही वर्तमान में उन भगवान के अतिरिक्त किसी अन्य को देखते हैं।

‘‘තිණ්ණවිචිකිච්ඡො ඛො පන සො භගවා විගතකථංකථො පරියොසිතසඞ්කප්පො අජ්ඣාසයං ආදිබ්‍රහ්මචරියං. එවං තිණ්ණවිචිකිච්ඡං විගතකථංකථං පරියොසිතසඞ්කප්පං අජ්ඣාසයං ආදිබ්‍රහ්මචරියං. ඉමිනාපඞ්ගෙන සමන්නාගතං සත්ථාරං නෙව අතීතංසෙ සමනුපස්සාම, න පනෙතරහි, අඤ්ඤත්‍ර තෙන භගවතා’ති.

वे भगवान संदेहों को पार कर चुके हैं, उनकी दुविधाएँ समाप्त हो चुकी हैं, उनके संकल्प (ज्ञान द्वारा) पूर्ण हो चुके हैं और वे उत्तम ब्रह्मचर्य में प्रतिष्ठित हैं। इस प्रकार संदेह-रहित, दुविधा-मुक्त, पूर्ण-संकल्पित और उत्तम ब्रह्मचर्य वाले, इस गुण से युक्त शास्ता को हमने न तो अतीत में देखा है और न ही वर्तमान में उन भगवान के अतिरिक्त किसी अन्य को देखते हैं।

303. ‘‘ඉමෙ ඛො, භන්තෙ, සක්කො දෙවානමින්දො බ්‍රහ්මුනො සනඞ්කුමාරස්ස භගවතො අට්ඨ යථාභුච්චෙ වණ්ණෙ පයිරුදාහාසි. තෙන සුදං, භන්තෙ, බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො අත්තමනො හොති පමුදිතො පීතිසොමනස්සජාතො භගවතො අට්ඨ යථාභුච්චෙ වණ්ණෙ සුත්වා. අථ, භන්තෙ, බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො ඔළාරිකං අත්තභාවං අභිනිම්මිනිත්වා කුමාරවණ්ණී හුත්වා පඤ්චසිඛො දෙවානං තාවතිංසානං පාතුරහොසි. සො වෙහාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා ආකාසෙ අන්තලික්ඛෙ පල්ලඞ්කෙන නිසීදි. සෙය්‍යථාපි, භන්තෙ, බලවා [Pg.186] පුරිසො සුපච්චත්ථතෙ වා පල්ලඞ්කෙ සමෙ වා භූමිභාගෙ පල්ලඞ්කෙන නිසීදෙය්‍ය, එවමෙව ඛො, භන්තෙ, බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො වෙහාසං අබ්භුග්ගන්ත්වා ආකාසෙ අන්තලික්ඛෙ පල්ලඞ්කෙන නිසීදිත්වා දෙවෙ තාවතිංසෙ ආමන්තෙසි –

३०३. भन्ते! देवताओं के इंद्र शक्र ने ब्रह्मा सनत्कुमार के समक्ष भगवान के इन आठ यथार्थ गुणों का गान किया। भन्ते! भगवान के इन आठ यथार्थ गुणों को सुनकर ब्रह्मा सनत्कुमार अत्यंत प्रसन्न, प्रमुदित और प्रीति-सौमनस्य से युक्त हुए। तब भन्ते! ब्रह्मा सनत्कुमार ने एक स्थूल रूप धारण किया और पाँच शिखाओं वाले कुमार के वेश में तावतिंस देवों के समक्ष प्रकट हुए। वे आकाश में ऊपर की ओर उड़े और अंतरिक्ष में पालथी मारकर बैठ गए। भन्ते! जैसे कोई बलवान पुरुष अच्छी तरह बिछे हुए आसन पर या समतल भूमि पर पालथी मारकर बैठ जाए, वैसे ही ब्रह्मा सनत्कुमार आकाश में ऊपर उड़कर अंतरिक्ष में पालथी मारकर बैठ गए और तावतिंस देवों को संबोधित किया—

ගොවින්දබ්‍රාහ්මණවත්ථු

गोविन्द ब्राह्मण की कथा

304. ‘‘තං කිං මඤ්ඤන්ති, භොන්තො දෙවා තාවතිංසා, යාව දීඝරත්තං මහාපඤ්ඤොව සො භගවා අහොසි. භූතපුබ්බං, භො, රාජා දිසම්පති නාම අහොසි. දිසම්පතිස්ස රඤ්ඤො ගොවින්දො නාම බ්‍රාහ්මණො පුරොහිතො අහොසි. දිසම්පතිස්ස රඤ්ඤො රෙණු නාම කුමාරො පුත්තො අහොසි. ගොවින්දස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස ජොතිපාලො නාම මාණවො පුත්තො අහොසි. ඉති රෙණු ච රාජපුත්තො ජොතිපාලො ච මාණවො අඤ්ඤෙ ච ඡ ඛත්තියා ඉච්චෙතෙ අට්ඨ සහායා අහෙසුං. අථ ඛො, භො, අහොරත්තානං අච්චයෙන ගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො කාලමකාසි. ගොවින්දෙ බ්‍රාහ්මණෙ කාලඞ්කතෙ රාජා දිසම්පති පරිදෙවෙසි – ‘‘යස්මිං වත, භො, මයං සමයෙ ගොවින්දෙ බ්‍රාහ්මණෙ සබ්බකිච්චානි සම්මා වොස්සජ්ජිත්වා පඤ්චහි කාමගුණෙහි සමප්පිතා සමඞ්ගීභූතා පරිචාරෙම, තස්මිං නො සමයෙ ගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො කාලඞ්කතො’’ති. එවං වුත්තෙ භො රෙණු රාජපුත්තො රාජානං දිසම්පතිං එතදවොච – ‘‘මා ඛො ත්වං, දෙව, ගොවින්දෙ බ්‍රාහ්මණෙ කාලඞ්කතෙ අතිබාළ්හං පරිදෙවෙසි. අත්ථි, දෙව, ගොවින්දස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස ජොතිපාලො නාම මාණවො පුත්තො පණ්ඩිතතරො චෙව පිතරා, අලමත්ථදසතරො චෙව පිතරා; යෙපිස්ස පිතා අත්ථෙ අනුසාසි, තෙපි ජොතිපාලස්සෙව මාණවස්ස අනුසාසනියා’’ති. ‘‘එවං කුමාරා’’ති? ‘‘එවං දෙවා’’ති.

३०४. हे तावतिंस देवो! आप क्या सोचते हैं? वे भगवान दीर्घकाल से ही महाप्रज्ञावान रहे हैं। हे देवो! प्राचीन काल में दिसम्पति नाम के एक राजा थे। राजा दिसम्पति के गोविन्द नाम के एक ब्राह्मण पुरोहित थे। राजा दिसम्पति के रेणु नाम के एक पुत्र (राजकुमार) थे। गोविन्द ब्राह्मण के जोतिपाल नाम के एक पुत्र (माणवक) थे। इस प्रकार राजकुमार रेणु, जोतिपाल माणवक और अन्य छह क्षत्रिय—ये आठों मित्र थे। हे देवो! फिर समय बीतने पर गोविन्द ब्राह्मण की मृत्यु हो गई। गोविन्द ब्राह्मण की मृत्यु होने पर राजा दिसम्पति विलाप करने लगे—'हे देवो! जिस समय हम गोविन्द ब्राह्मण को समस्त कार्य सौंपकर पाँच काम-गुणों में मग्न होकर सुख भोगते थे, उसी समय हमारे पुरोहित गोविन्द ब्राह्मण की मृत्यु हो गई।' ऐसा कहने पर राजकुमार रेणु ने राजा दिसम्पति से कहा—'हे देव! गोविन्द ब्राह्मण की मृत्यु पर आप इतना अधिक विलाप न करें। हे देव! गोविन्द ब्राह्मण के जोतिपाल नाम के एक पुत्र हैं, जो अपने पिता से भी अधिक बुद्धिमान हैं और अपने पिता से भी अधिक कार्यों के अर्थ (हित) को देखने में समर्थ हैं। जिन कार्यों में उनके पिता परामर्श देते थे, उन कार्यों में जोतिपाल माणवक ही परामर्श देने योग्य हैं।' 'क्या ऐसा है, कुमार?' 'हाँ, देव! ऐसा ही है।'

මහාගොවින්දවත්ථු

महागोविन्द की कथा

305. ‘‘අථ ඛො, භො, රාජා දිසම්පති අඤ්ඤතරං පුරිසං ආමන්තෙසි – ‘‘එහි ත්වං, අම්භො පුරිස, යෙන ජොතිපාලො නාම මාණවො තෙනුපසඞ්කම; උපසඞ්කමිත්වා ජොතිපාලං මාණවං එවං වදෙහි – ‘භවමත්ථු භවන්තං ජොතිපාලං, රාජා දිසම්පති භවන්තං ජොතිපාලං මාණවං ආමන්තයති, රාජා දිසම්පති භොතො ජොතිපාලස්ස මාණවස්ස දස්සනකාමො’’’ති. ‘‘එවං, දෙවා’’ති ඛො, භො, සො පුරිසො දිසම්පතිස්ස රඤ්ඤො පටිස්සුත්වා යෙන [Pg.187] ජොතිපාලො මාණවො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා ජොතිපාලං මාණවං එතදවොච – ‘‘භවමත්ථු භවන්තං ජොතිපාලං, රාජා දිසම්පති භවන්තං ජොතිපාලං මාණවං ආමන්තයති, රාජා දිසම්පති භොතො ජොතිපාලස්ස මාණවස්ස දස්සනකාමො’’ති. ‘‘එවං, භො’’ති ඛො භො ජොතිපාලො මාණවො තස්ස පුරිසස්ස පටිස්සුත්වා යෙන රාජා දිසම්පති තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා දිසම්පතිනා රඤ්ඤා සද්ධිං සම්මොදි; සම්මොදනීයං කථං සාරණීයං වීතිසාරෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නං ඛො, භො, ජොතිපාලං මාණවං රාජා දිසම්පති එතදවොච – ‘‘අනුසාසතු නො භවං ජොතිපාලො, මා නො භවං ජොතිපාලො අනුසාසනියා පච්චබ්‍යාහාසි. පෙත්තිකෙ තං ඨානෙ ඨපෙස්සාමි, ගොවින්දියෙ අභිසිඤ්චිස්සාමී’’ති. ‘‘එවං, භො’’ති ඛො, භො, සො ජොතිපාලො මාණවො දිසම්පතිස්ස රඤ්ඤො පච්චස්සොසි. අථ ඛො, භො, රාජා දිසම්පති ජොතිපාලං මාණවං ගොවින්දියෙ අභිසිඤ්චි, තං පෙත්තිකෙ ඨානෙ ඨපෙසි. අභිසිත්තො ජොතිපාලො මාණවො ගොවින්දියෙ පෙත්තිකෙ ඨානෙ ඨපිතො යෙපිස්ස පිතා අත්ථෙ අනුසාසි තෙපි අත්ථෙ අනුසාසති, යෙපිස්ස පිතා අත්ථෙ නානුසාසි, තෙපි අත්ථෙ අනුසාසති; යෙපිස්ස පිතා කම්මන්තෙ අභිසම්භොසි, තෙපි කම්මන්තෙ අභිසම්භොති, යෙපිස්ස පිතා කම්මන්තෙ නාභිසම්භොසි, තෙපි කම්මන්තෙ අභිසම්භොති. තමෙනං මනුස්සා එවමාහංසු – ‘‘ගොවින්දො වත, භො, බ්‍රාහ්මණො, මහාගොවින්දො වත, භො, බ්‍රාහ්මණො’’ති. ඉමිනා ඛො එවං, භො, පරියායෙන ජොතිපාලස්ස මාණවස්ස ගොවින්දො මහාගොවින්දොත්වෙව සමඤ්ඤා උදපාදි.

३०५. तब, हे देवताओं, राजा दिसम्पति ने एक पुरुष को बुलाया— 'आओ पुरुष, जहाँ जोतिपाल नामक युवक है, वहाँ जाओ; जाकर जोतिपाल युवक से ऐसा कहो— "आपका कल्याण हो, आयुष्मान जोतिपाल! राजा दिसम्पति आयुष्मान जोतिपाल को बुला रहे हैं, राजा दिसम्पति आयुष्मान जोतिपाल युवक को देखना चाहते हैं।"' 'जी, देव,' कहकर उस पुरुष ने राजा दिसम्पति की आज्ञा स्वीकार की और जहाँ जोतिपाल युवक था, वहाँ गया; जाकर जोतिपाल युवक से यह कहा— 'आपका कल्याण हो, आयुष्मान जोतिपाल! राजा दिसम्पति आयुष्मान जोतिपाल को बुला रहे हैं, राजा दिसम्पति आयुष्मान जोतिपाल युवक को देखना चाहते हैं।' 'ठीक है, महोदय,' कहकर जोतिपाल युवक ने उस पुरुष की बात स्वीकार की और जहाँ राजा दिसम्पति थे, वहाँ गया; जाकर राजा दिसम्पति के साथ कुशल-मंगल की चर्चा की; आनंददायक और स्मरणीय बातें पूरी कर वह एक ओर बैठ गया। एक ओर बैठे हुए जोतिपाल युवक से राजा दिसम्पति ने यह कहा— 'आयुष्मान जोतिपाल हमें उपदेश दें, आयुष्मान जोतिपाल हमें उपदेश देने से मना न करें। मैं आपको आपके पिता के स्थान पर नियुक्त करूँगा, आपको गोविन्द के पद पर अभिषिक्त करूँगा।' 'ठीक है, महोदय,' कहकर जोतिपाल युवक ने राजा दिसम्पति को वचन दिया। तब राजा दिसम्पति ने जोतिपाल युवक को गोविन्द के पद पर अभिषिक्त किया और उसे उसके पिता के स्थान पर नियुक्त किया। गोविन्द के पद पर अभिषिक्त और पिता के स्थान पर नियुक्त होकर जोतिपाल युवक ने उन कार्यों में भी उपदेश दिया जिनमें उसके पिता उपदेश देते थे, और उन कार्यों में भी जिनमें उसके पिता उपदेश नहीं देते थे; उन कार्यों को भी संपन्न किया जिन्हें उसके पिता संपन्न करते थे, और उन कार्यों को भी जिन्हें उसके पिता संपन्न नहीं करते थे। तब लोगों ने उसके बारे में ऐसा कहा— 'अहो! यह ब्राह्मण गोविन्द है, अहो! यह ब्राह्मण महागोविन्द है।' इस प्रकार, हे देवताओं, जोतिपाल युवक का 'गोविन्द' और 'महागोविन्द' नाम प्रसिद्ध हुआ।

රජ්ජසංවිභජනං

राज्य का विभाजन

306. ‘‘අථ ඛො, භො, මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො යෙන තෙ ඡ ඛත්තියා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා තෙ ඡ ඛත්තියෙ එතදවොච – ‘‘දිසම්පති ඛො, භො, රාජා ජිණ්ණො වුද්ධො මහල්ලකො අද්ධගතො වයොඅනුප්පත්තො, කො නු ඛො පන, භො, ජානාති ජීවිතං? ඨානං ඛො පනෙතං විජ්ජති, යං දිසම්පතිම්හි රඤ්ඤෙ කාලඞ්කතෙ රාජකත්තාරො රෙණුං රාජපුත්තං රජ්ජෙ අභිසිඤ්චෙය්‍යුං. ආයන්තු, භොන්තො, යෙන රෙණු රාජපුත්තො තෙනුපසඞ්කමථ; උපසඞ්කමිත්වා රෙණුං රාජපුත්තං එවං වදෙථ – ‘‘මයං ඛො භොතො රෙණුස්ස සහායා පියා මනාපා අප්පටිකූලා, යංසුඛො භවං [Pg.188] තංසුඛා මයං, යංදුක්ඛො භවං තංදුක්ඛා මයං. දිසම්පති ඛො, භො, රාජා ජිණ්ණො වුද්ධො මහල්ලකො අද්ධගතො වයොඅනුප්පත්තො, කො නු ඛො පන, භො, ජානාති ජීවිතං? ඨානං ඛො පනෙතං විජ්ජති, යං දිසම්පතිම්හි රඤ්ඤෙ කාලඞ්කතෙ රාජකත්තාරො භවන්තං රෙණුං රජ්ජෙ අභිසිඤ්චෙය්‍යුං. සචෙ භවං රෙණු රජ්ජං ලභෙථ, සංවිභජෙථ නො රජ්ජෙනා’’ති. ‘‘එවං භො’’ති ඛො, භො, තෙ ඡ ඛත්තියා මහාගොවින්දස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස පටිස්සුත්වා යෙන රෙණු රාජපුත්තො තෙනුපසඞ්කමිංසු; උපසඞ්කමිත්වා රෙණුං රාජපුත්තං එතදවොචුං – ‘‘මයං ඛො භොතො රෙණුස්ස සහායා පියා මනාපා අප්පටිකූලා; යංසුඛො භවං තංසුඛා මයං, යංදුක්ඛො භවං තංදුක්ඛා මයං. දිසම්පති ඛො, භො, රාජා ජිණ්ණො වුද්ධො මහල්ලකො අද්ධගතො වයොඅනුප්පත්තො, කො නු ඛො පන භො ජානාති ජීවිතං? ඨානං ඛො පනෙතං විජ්ජති, යං දිසම්පතිම්හි රඤ්ඤෙ කාලඞ්කතෙ රාජකත්තාරො භවන්තං රෙණුං රජ්ජෙ අභිසිඤ්චෙය්‍යුං. සචෙ භවං රෙණු රජ්ජං ලභෙථ, සංවිභජෙථ නො රජ්ජෙනා’’ති. ‘‘කො නු ඛො, භො, අඤ්ඤො මම විජිතෙ සුඛො භවෙථ, අඤ්ඤත්‍ර භවන්තෙභි? සචාහං, භො, රජ්ජං ලභිස්සාමි, සංවිභජිස්සාමි වො රජ්ජෙනා’’’ති.

३०६. तब, हे देवताओं, महागोविन्द ब्राह्मण जहाँ वे छह क्षत्रिय थे, वहाँ गया; जाकर उन छह क्षत्रियों से यह कहा— 'हे महानुभावों, राजा दिसम्पति अब बूढ़े, वृद्ध, वयोवृद्ध, लंबी आयु वाले और अंतिम अवस्था को प्राप्त हो चुके हैं। हे महानुभावों, जीवन का क्या भरोसा? यह संभव है कि राजा दिसम्पति की मृत्यु के बाद राज-निर्माता राजकुमार रेणु को राज्य पर अभिषिक्त करें। आइए महानुभावों, जहाँ राजकुमार रेणु है, वहाँ चलें; जाकर राजकुमार रेणु से ऐसा कहें— "हम आयुष्मान रेणु के प्रिय, मनभावन और अनुकूल मित्र हैं। जो आपका सुख है, वही हमारा सुख है; जो आपका दुःख है, वही हमारा दुःख है। राजा दिसम्पति बूढ़े, वृद्ध, वयोवृद्ध और अंतिम अवस्था को प्राप्त हो चुके हैं। हे महानुभाव, जीवन का क्या भरोसा? यह संभव है कि राजा दिसम्पति की मृत्यु के बाद राज-निर्माता आपको राज्य पर अभिषिक्त करें। यदि आयुष्मान रेणु राज्य प्राप्त करें, तो हमें भी राज्य का हिस्सा दें।"' 'ठीक है, महोदय,' कहकर उन छह क्षत्रियों ने महागोविन्द ब्राह्मण की बात स्वीकार की और जहाँ राजकुमार रेणु था, वहाँ गए; जाकर राजकुमार रेणु से यह कहा— 'हम आयुष्मान रेणु के प्रिय, मनभावन और अनुकूल मित्र हैं। जो आपका सुख है, वही हमारा सुख है; जो आपका दुःख है, वही हमारा दुःख है। राजा दिसम्पति बूढ़े, वृद्ध, वयोवृद्ध और अंतिम अवस्था को प्राप्त हो चुके हैं। हे महानुभाव, जीवन का क्या भरोसा? यह संभव है कि राजा दिसम्पति की मृत्यु के बाद राज-निर्माता आपको राज्य पर अभिषिक्त करें। यदि आयुष्मान रेणु राज्य प्राप्त करें, तो हमें भी राज्य का हिस्सा दें।' 'हे महानुभावों, आप लोगों के अतिरिक्त मेरे राज्य में और कौन सुखी होगा? यदि मुझे राज्य प्राप्त होगा, तो मैं आप लोगों को राज्य का हिस्सा अवश्य दूँगा।'

307. ‘‘අථ ඛො, භො, අහොරත්තානං අච්චයෙන රාජා දිසම්පති කාලමකාසි. දිසම්පතිම්හි රඤ්ඤෙ කාලඞ්කතෙ රාජකත්තාරො රෙණුං රාජපුත්තං රජ්ජෙ අභිසිඤ්චිංසු. අභිසිත්තො රෙණු රජ්ජෙන පඤ්චහි කාමගුණෙහි සමප්පිතො සමඞ්ගීභූතො පරිචාරෙති. අථ ඛො, භො, මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො යෙන තෙ ඡ ඛත්තියා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා තෙ ඡ ඛත්තියෙ එතදවොච – ‘‘දිසම්පති ඛො, භො, රාජා කාලඞ්කතො. අභිසිත්තො රෙණු රජ්ජෙන පඤ්චහි කාමගුණෙහි සමප්පිතො සමඞ්ගීභූතො පරිචාරෙති. කො නු ඛො පන, භො, ජානාති, මදනීයා කාමා? ආයන්තු, භොන්තො, යෙන රෙණු රාජා තෙනුපසඞ්කමථ; උපසඞ්කමිත්වා රෙණුං රාජානං එවං වදෙථ – දිසම්පති ඛො, භො, රාජා කාලඞ්කතො, අභිසිත්තො භවං රෙණු රජ්ජෙන, සරති භවං තං වචන’’’න්ති?

३०७. तब, हे देवताओं, कुछ समय बीतने पर राजा दिसम्पति की मृत्यु हो गई। राजा दिसम्पति की मृत्यु के बाद राज-निर्माताओं ने राजकुमार रेणु को राज्य पर अभिषिक्त किया। राज्य पर अभिषिक्त होकर रेणु पाँच प्रकार के काम-भोगों में लिप्त होकर विहार करने लगा। तब, हे देवताओं, महागोविन्द ब्राह्मण जहाँ वे छह क्षत्रिय थे, वहाँ गया; जाकर उन छह क्षत्रियों से यह कहा— 'हे महानुभावों, राजा दिसम्पति की मृत्यु हो गई है। राजा रेणु राज्य पर अभिषिक्त हो चुके हैं और पाँच प्रकार के काम-भोगों में लिप्त होकर विहार कर रहे हैं। हे महानुभावों, कौन जानता है, काम-भोग मदमत्त करने वाले होते हैं? आइए महानुभावों, जहाँ राजा रेणु है, वहाँ चलें; जाकर राजा रेणु से ऐसा कहें— "हे महानुभाव, राजा दिसम्पति की मृत्यु हो गई है, आप राज्य पर अभिषिक्त हो चुके हैं; क्या आपको वह वचन याद है?"'

308. ‘‘‘එවං[Pg.189], භො’’ති ඛො, භො, තෙ ඡ ඛත්තියා මහාගොවින්දස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස පටිස්සුත්වා යෙන රෙණු රාජා තෙනුපසඞ්කමිංසු; උපසඞ්කමිත්වා රෙණුං රාජානං එතදවොචුං – ‘‘දිසම්පති ඛො, භො, රාජා කාලඞ්කතො, අභිසිත්තො භවං රෙණු රජ්ජෙන, සරති භවං තං වචන’’න්ති? ‘‘සරාමහං, භො, තං වචනං. කො නු ඛො, භො, පහොති ඉමං මහාපථවිං උත්තරෙන ආයතං දක්ඛිණෙන සකටමුඛං සත්තධා සමං සුවිභත්තං විභජිතු’’න්ති? ‘‘කො නු ඛො, භො, අඤ්ඤො පහොති, අඤ්ඤත්‍ර මහාගොවින්දෙන බ්‍රාහ්මණෙනා’’ති? අථ ඛො, භො, රෙණු රාජා අඤ්ඤතරං පුරිසං ආමන්තෙසි – ‘‘එහි ත්වං, අම්භො පුරිස, යෙන මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො තෙනුපසඞ්කම; උපසඞ්කමිත්වා මහාගොවින්දං බ්‍රාහ්මණං එවං වදෙහි – ‘රාජා තං, භන්තෙ, රෙණු ආමන්තෙතී’’’ති. ‘‘එවං දෙවා’’ති ඛො, භො, සො පුරිසො රෙණුස්ස රඤ්ඤො පටිස්සුත්වා යෙන මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා මහාගොවින්දං බ්‍රාහ්මණං එතදවොච – ‘‘රාජා තං, භන්තෙ, රෙණු ආමන්තෙතී’’ති. ‘‘එවං, භො’’ති ඛො, භො, මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො තස්ස පුරිසස්ස පටිස්සුත්වා යෙන රෙණු රාජා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා රෙණුනා රඤ්ඤා සද්ධිං සම්මොදි. සම්මොදනීයං කථං සාරණීයං වීතිසාරෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නං ඛො, භො, මහාගොවින්දං බ්‍රාහ්මණං රෙණු රාජා එතදවොච – ‘‘එතු, භවං ගොවින්දො, ඉමං මහාපථවිං උත්තරෙන ආයතං දක්ඛිණෙන සකටමුඛං සත්තධා සමං සුවිභත්තං විභජතූ’’ති. ‘‘එවං, භො’’ති ඛො මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො රෙණුස්ස රඤ්ඤො පටිස්සුත්වා ඉමං මහාපථවිං උත්තරෙන ආයතං දක්ඛිණෙන සකටමුඛං සත්තධා සමං සුවිභත්තං විභජි. සබ්බානි සකටමුඛානි පට්ඨපෙසි. තත්‍ර සුදං මජ්ඣෙ රෙණුස්ස රඤ්ඤො ජනපදො හොති.

३०८. हे देवों, 'ठीक है, महोदय' कहकर उन छह क्षत्रियों ने महागोविन्द ब्राह्मण की बात स्वीकार की और जहाँ राजा रेणु थे, वहाँ पहुँचे। पहुँचकर उन्होंने राजा रेणु से यह कहा— 'हे महोदय, राजा दिसम्पति काल कर गए हैं, आप रेणु राज्य पर अभिषिक्त हो चुके हैं। क्या आपको वह वचन याद है?' 'हे महोदय, मुझे वह वचन याद है। हे महोदय, उत्तर में विस्तृत और दक्षिण में छकड़े के मुख (बैलगाड़ी के अग्रभाग) के समान इस महापृथ्वी को सात समान भागों में अच्छी तरह विभाजित करने में कौन समर्थ है?' 'हे महोदय, महागोविन्द ब्राह्मण के अतिरिक्त और कौन समर्थ हो सकता है?' तब राजा रेणु ने एक पुरुष को बुलाया— 'आओ पुरुष, जहाँ महागोविन्द ब्राह्मण हैं, वहाँ जाओ और उनसे कहो— भन्ते, राजा रेणु आपको बुला रहे हैं।' 'जी देव' कहकर उस पुरुष ने राजा रेणु की आज्ञा मानी और जहाँ महागोविन्द ब्राह्मण थे, वहाँ गया। पहुँचकर उसने महागोविन्द ब्राह्मण से कहा— 'भन्ते, राजा रेणु आपको बुला रहे हैं।' 'ठीक है, महोदय' कहकर महागोविन्द ब्राह्मण ने उस पुरुष की बात स्वीकार की और जहाँ राजा रेणु थे, वहाँ पहुँचे। पहुँचकर उन्होंने राजा रेणु के साथ कुशल-क्षेम पूछा। सुखद और स्मरणीय बातचीत समाप्त कर वे एक ओर बैठ गए। एक ओर बैठे हुए महागोविन्द ब्राह्मण से राजा रेणु ने यह कहा— 'पधारें गोविन्द महोदय, उत्तर में विस्तृत और दक्षिण में छकड़े के मुख के समान इस महापृथ्वी को सात समान भागों में अच्छी तरह विभाजित करें।' 'ठीक है, महोदय' कहकर महागोविन्द ब्राह्मण ने राजा रेणु की बात स्वीकार की और उत्तर में विस्तृत तथा दक्षिण में छकड़े के मुख के समान इस महापृथ्वी को सात समान भागों में अच्छी तरह विभाजित किया। उन्होंने सभी (राज्यों) को छकड़े के मुख के समान बनाया। वहाँ बीच में राजा रेणु का जनपद (राज्य) था।

309. දන්තපුරං කලිඞ්ගානං, අස්සකානඤ්ච පොතනං.

३०९. कलिंगों का दन्तपुर और अस्सकों का पोतन।

මහෙසයං අවන්තීනං, සොවීරානඤ්ච රොරුකං.

अवन्तियों का महेसय और सोवीरों का रोरुक।

මිථිලා ච විදෙහානං, චම්පා අඞ්ගෙසු මාපිතා;

බාරාණසී ච කාසීනං, එතෙ ගොවින්දමාපිතාති.

विदेहों की मिथिला, अंगों में चम्पा बसाई गई और काशियों की वाराणसी— ये (नगर) गोविन्द द्वारा बसाए गए थे।

310. ‘‘අථ [Pg.190] ඛො, භො, තෙ ඡ ඛත්තියා යථාසකෙන ලාභෙන අත්තමනා අහෙසුං පරිපුණ්ණසඞ්කප්පා – ‘‘යං වත නො අහොසි ඉච්ඡිතං, යං ආකඞ්ඛිතං, යං අධිප්පෙතං, යං අභිපත්ථිතං, තං නො ලද්ධ’’න්ති.

३१०. तब वे छह क्षत्रिय अपने-अपने लाभ से प्रसन्न और पूर्ण संकल्प वाले हुए— 'जो हमें इष्ट था, जिसकी आकांक्षा थी, जो अभिप्रेत था, जिसकी प्रार्थना की थी, वह हमें प्राप्त हो गया'।

‘‘සත්තභූ බ්‍රහ්මදත්තො ච, වෙස්සභූ භරතො සහ;

රෙණු ද්වෙ ධතරට්ඨා ච, තදාසුං සත්ත භාරධා’ති.

सत्तभू, ब्रह्मदत्त, वेस्सभू, भरत के साथ रेणु और दो धतरट्ठ— उस समय ये सात (राजा) राज्य का भार वहन करने वाले थे।

පඨමභාණවාරො නිට්ඨිතො.

प्रथम भाणवार समाप्त।

කිත්තිසද්දඅබ්භුග්ගමනං

कीर्ति-शब्द (यश) का फैलना

311. ‘‘අථ ඛො, භො, තෙ ඡ ඛත්තියා යෙන මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො තෙනුපසඞ්කමිංසු; උපසඞ්කමිත්වා මහාගොවින්දං බ්‍රාහ්මණං එතදවොචුං – ‘‘යථා ඛො භවං ගොවින්දො රෙණුස්ස රඤ්ඤො සහායො පියො මනාපො අප්පටිකූලො. එවමෙව ඛො භවං ගොවින්දො අම්හාකම්පි සහායො පියො මනාපො අප්පටිකූලො, අනුසාසතු නො භවං ගොවින්දො; මා නො භවං ගොවින්දො අනුසාසනියා පච්චබ්‍යාහාසී’’ති. ‘‘එවං, භො’’ති ඛො මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො තෙසං ඡන්නං ඛත්තියානං පච්චස්සොසි. අථ ඛො, භො, මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො සත්ත ච රාජානො ඛත්තියෙ මුද්ධාවසිත්තෙ රජ්ජෙ අනුසාසි, සත්ත ච බ්‍රාහ්මණමහාසාලෙ සත්ත ච න්හාතකසතානි මන්තෙ වාචෙසි.

३११. तब वे छह क्षत्रिय जहाँ महागोविन्द ब्राह्मण थे, वहाँ पहुँचे। पहुँचकर उन्होंने महागोविन्द ब्राह्मण से यह कहा— 'जैसे गोविन्द महोदय राजा रेणु के प्रिय, मनभावन और अविरोधी मित्र हैं, वैसे ही गोविन्द महोदय हमारे भी प्रिय, मनभावन और अविरोधी मित्र बनें। गोविन्द महोदय हमें उपदेश दें; गोविन्द महोदय हमें उपदेश देने से मना न करें।' 'ठीक है, महोदय' कहकर महागोविन्द ब्राह्मण ने उन छह क्षत्रियों की बात स्वीकार की। तब महागोविन्द ब्राह्मण ने उन सात मूर्धाभिषिक्त क्षत्रिय राजाओं को राज-धर्म का उपदेश दिया, और सात ब्राह्मण महाशालों तथा सात सौ स्नातकों को मन्त्रों (वेदों) का अध्ययन कराया।

312. ‘‘අථ ඛො, භො, මහාගොවින්දස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස අපරෙන සමයෙන එවං කල්‍යාණො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගච්ඡි – ‘‘සක්ඛි මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො බ්‍රහ්මානං පස්සති, සක්ඛි මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො බ්‍රහ්මුනා සාකච්ඡෙති සල්ලපති මන්තෙතී’’ති. අථ ඛො, භො, මහාගොවින්දස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස එතදහොසි – ‘‘මය්හං ඛො එවං කල්‍යාණො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගතො – ‘සක්ඛි මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො බ්‍රහ්මානං පස්සති, සක්ඛි මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො බ්‍රහ්මුනා සාකච්ඡෙති සල්ලපති මන්තෙතී’ති. න ඛො පනාහං බ්‍රහ්මානං පස්සාමි, න බ්‍රහ්මුනා සාකච්ඡෙමි, න බ්‍රහ්මුනා සල්ලපාමි[Pg.191], න බ්‍රහ්මුනා මන්තෙමි. සුතං ඛො පන මෙතං බ්‍රාහ්මණානං වුද්ධානං මහල්ලකානං ආචරියපාචරියානං භාසමානානං – ‘යො වස්සිකෙ චත්තාරො මාසෙ පටිසල්ලීයති, කරුණං ඣානං ඣායති, සො බ්‍රහ්මානං පස්සති බ්‍රහ්මුනා සාකච්ඡෙති බ්‍රහ්මුනා සල්ලපති බ්‍රහ්මුනා මන්තෙතී’ති. යංනූනාහං වස්සිකෙ චත්තාරො මාසෙ පටිසල්ලීයෙය්‍යං, කරුණං ඣානං ඣායෙය්‍ය’’න්ති.

३१२. तब कुछ समय बाद महागोविन्द ब्राह्मण का ऐसा कल्याणकारी यश फैला— 'महागोविन्द ब्राह्मण साक्षात् ब्रह्मा को देखते हैं, महागोविन्द ब्राह्मण साक्षात् ब्रह्मा के साथ चर्चा करते हैं, बातचीत करते हैं और परामर्श करते हैं।' तब महागोविन्द ब्राह्मण को यह विचार आया— 'मेरा ऐसा कल्याणकारी यश फैला है कि महागोविन्द ब्राह्मण साक्षात् ब्रह्मा को देखते हैं, ब्रह्मा के साथ चर्चा, बातचीत और परामर्श करते हैं। किन्तु मैं न तो ब्रह्मा को देखता हूँ, न उनके साथ चर्चा करता हूँ, न बातचीत करता हूँ और न ही परामर्श करता हूँ। मैंने वृद्ध, अनुभवी, आचार्यों के भी आचार्यों (परम्परागत) ब्राह्मणों से यह सुना है— 'जो वर्षा के चार महीनों में एकान्तवास करता है और करुणा-ध्यान का अभ्यास करता है, वह ब्रह्मा को देखता है, ब्रह्मा के साथ चर्चा, बातचीत और परामर्श करता है।' क्यों न मैं वर्षा के चार महीनों में एकान्तवास करूँ और करुणा-ध्यान का अभ्यास करूँ'।

313. ‘‘අථ ඛො, භො, මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො යෙන රෙණු රාජා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා රෙණුං රාජානං එතදවොච – ‘‘මය්හං ඛො, භො, එවං කල්‍යාණො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගතො – ‘සක්ඛි මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො බ්‍රහ්මානං පස්සති, සක්ඛි මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො බ්‍රහ්මුනා සාකච්ඡෙති සල්ලපති මන්තෙතී’ති. න ඛො පනාහං, භො, බ්‍රහ්මානං පස්සාමි, න බ්‍රහ්මුනා සාකච්ඡෙමි, න බ්‍රහ්මුනා සල්ලපාමි, න බ්‍රහ්මුනා මන්තෙමි. සුතං ඛො පන මෙතං බ්‍රාහ්මණානං වුද්ධානං මහල්ලකානං ආචරියපාචරියානං භාසමානානං – ‘යො වස්සිකෙ චත්තාරො මාසෙ පටිසල්ලීයති, කරුණං ඣානං ඣායති, සො බ්‍රහ්මානං පස්සති, බ්‍රහ්මුනා සාකච්ඡෙති බ්‍රහ්මුනා සල්ලපති බ්‍රහ්මුනා මන්තෙතී’ති. ඉච්ඡාමහං, භො, වස්සිකෙ චත්තාරො මාසෙ පටිසල්ලීයිතුං, කරුණං ඣානං ඣායිතුං; නම්හි කෙනචි උපසඞ්කමිතබ්බො අඤ්ඤත්‍ර එකෙන භත්තාභිහාරෙනා’’ති. ‘‘යස්සදානි භවං ගොවින්දො කාලං මඤ්ඤතී’’ති.

३१३. तब, हे देवों, महागोविन्द ब्राह्मण जहाँ राजा रेणु थे, वहाँ गए; और पहुँचकर राजा रेणु से यह कहा— 'हे देव, मेरी ऐसी उत्तम कीर्ति फैली हुई है कि— “महागोविन्द ब्राह्मण साक्षात् ब्रह्मा को देखते हैं, महागोविन्द ब्राह्मण साक्षात् ब्रह्मा के साथ संवाद करते हैं, चर्चा करते हैं और परामर्श करते हैं।” किन्तु हे देव, मैं न तो ब्रह्मा को देखता हूँ, न ब्रह्मा के साथ संवाद करता हूँ, न चर्चा करता हूँ और न ही परामर्श करता हूँ। मैंने वृद्ध, वयोवृद्ध, आचार्यों के भी आचार्यों, उन ब्राह्मणों से यह सुना है— “जो वर्षा ऋतु के चार महीनों तक एकांतवास करता है और करुणा-ध्यान का अभ्यास करता है, वह ब्रह्मा को देखता है, ब्रह्मा के साथ संवाद करता है, चर्चा करता है और परामर्श करता है।” हे देव, मैं वर्षा ऋतु के चार महीनों तक एकांतवास करने और करुणा-ध्यान का अभ्यास करने की इच्छा रखता हूँ; भोजन लाने वाले एक व्यक्ति के अतिरिक्त कोई भी मेरे पास न आए।' (राजा ने कहा—) 'अब आप, गोविन्द, जैसा उचित समय समझें (वैसा करें)।'

314. ‘‘අථ ඛො, භො, මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො යෙන තෙ ඡ ඛත්තියා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා තෙ ඡ ඛත්තියෙ එතදවොච – ‘‘මය්හං ඛො, භො, එවං කල්‍යාණො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගතො – ‘සක්ඛි මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො බ්‍රහ්මානං පස්සති, සක්ඛි මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො බ්‍රහ්මුනා සාකච්ඡෙති සල්ලපති මන්තෙතී’ති. න ඛො පනාහං, භො, බ්‍රහ්මානං පස්සාමි, න බ්‍රහ්මුනා සාකච්ඡෙමි, න බ්‍රහ්මුනා සල්ලපාමි, න බ්‍රහ්මුනා මන්තෙමි. සුතං ඛො පන මෙතං බ්‍රාහ්මණානං වුද්ධානං මහල්ලකානං ආචරියපාචරියානං භාසමානානං, ‘යො වස්සිකෙ චත්තාරො මාසෙ පටිසල්ලීයති, කරුණං ඣානං ඣායති, සො බ්‍රහ්මානං පස්සති බ්‍රහ්මුනා සාකච්ඡෙති බ්‍රහ්මුනා සල්ලපති බ්‍රහ්මුනා මන්තෙතී’ති. ඉච්ඡාමහං, භො, වස්සිකෙ චත්තාරො මාසෙ පටිසල්ලීයිතුං, කරුණං ඣානං ඣායිතුං; නම්හි කෙනචි උපසඞ්කමිතබ්බො අඤ්ඤත්‍ර එකෙන භත්තාභිහාරෙනා’’ති. ‘‘යස්සදානි භවං ගොවින්දො කාලං මඤ්ඤතී’’’ති.

३१४. तब, हे देवों, महागोविन्द ब्राह्मण जहाँ वे छह क्षत्रिय थे, वहाँ गए; और पहुँचकर उन छह क्षत्रियों से यह कहा— 'हे महानुभावों, मेरी ऐसी उत्तम कीर्ति फैली हुई है कि— “महागोविन्द ब्राह्मण साक्षात् ब्रह्मा को देखते हैं, महागोविन्द ब्राह्मण साक्षात् ब्रह्मा के साथ संवाद करते हैं, चर्चा करते हैं और परामर्श करते हैं।” किन्तु हे महानुभावों, मैं न तो ब्रह्मा को देखता हूँ, न ब्रह्मा के साथ संवाद करता हूँ, न चर्चा करता हूँ और न ही परामर्श करता हूँ। मैंने वृद्ध, वयोवृद्ध, आचार्यों के भी आचार्यों, उन ब्राह्मणों से यह सुना है— “जो वर्षा ऋतु के चार महीनों तक एकांतवास करता है और करुणा-ध्यान का अभ्यास करता है, वह ब्रह्मा को देखता है, ब्रह्मा के साथ संवाद करता है, चर्चा करता है और परामर्श करता है।” हे महानुभावों, मैं वर्षा ऋतु के चार महीनों तक एकांतवास करने और करुणा-ध्यान का अभ्यास करने की इच्छा रखता हूँ; भोजन लाने वाले एक व्यक्ति के अतिरिक्त कोई भी मेरे पास न आए।' (उन क्षत्रियों ने कहा—) 'अब आप, गोविन्द, जैसा उचित समय समझें (वैसा करें)।'

315. ‘‘අථ [Pg.192] ඛො, භො, මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො යෙන තෙ සත්ත ච බ්‍රාහ්මණමහාසාලා සත්ත ච න්හාතකසතානි තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා තෙ සත්ත ච බ්‍රාහ්මණමහාසාලෙ සත්ත ච න්හාතකසතානි එතදවොච – ‘‘මය්හං ඛො, භො, එවං කල්‍යාණො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගතො – ‘සක්ඛි මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො බ්‍රහ්මානං පස්සති, සක්ඛි මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො බ්‍රහ්මුනා සාකච්ඡෙති සල්ලපති මන්තෙතී’ති. න ඛො පනාහං, භො, බ්‍රහ්මානං පස්සාමි, න බ්‍රහ්මුනා සාකච්ඡෙමි, න බ්‍රහ්මුනා සල්ලපාමි, න බ්‍රහ්මුනා මන්තෙමි. සුතං ඛො පන මෙතං බ්‍රාහ්මණානං වුද්ධානං මහල්ලකානං ආචරියපාචරියානං භාසමානානං – ‘යො වස්සිකෙ චත්තාරො මාසෙ පටිසල්ලීයති, කරුණං ඣානං ඣායති, සො බ්‍රහ්මානං පස්සති, බ්‍රහ්මුනා සාකච්ඡෙති, බ්‍රහ්මුනා සල්ලපති, බ්‍රහ්මුනා මන්තෙතී’ති. තෙන හි, භො, යථාසුතෙ යථාපරියත්තෙ මන්තෙ විත්ථාරෙන සජ්ඣායං කරොථ, අඤ්ඤමඤ්ඤඤ්ච මන්තෙ වාචෙථ; ඉච්ඡාමහං, භො, වස්සිකෙ චත්තාරො මාසෙ පටිසල්ලීයිතුං, කරුණං ඣානං ඣායිතුං; නම්හි කෙනචි උපසඞ්කමිතබ්බො අඤ්ඤත්‍ර එකෙන භත්තාභිහාරෙනා’’ති. ‘‘යස්ස දානි භවං ගොවින්දො කාලං මඤ්ඤතී’’ති.

३१५. तब, हे देवों, महागोविन्द ब्राह्मण जहाँ वे सात महाशाल ब्राह्मण और सात सौ स्नातक थे, वहाँ गए; और पहुँचकर उन सात महाशाल ब्राह्मणों और सात सौ स्नातकों से यह कहा— 'हे महानुभावों, मेरी ऐसी उत्तम कीर्ति फैली हुई है कि— “महागोविन्द ब्राह्मण साक्षात् ब्रह्मा को देखते हैं, महागोविन्द ब्राह्मण साक्षात् ब्रह्मा के साथ संवाद करते हैं, चर्चा करते हैं और परामर्श करते हैं।” किन्तु हे महानुभावों, मैं न तो ब्रह्मा को देखता हूँ, न ब्रह्मा के साथ संवाद करता हूँ, न चर्चा करता हूँ और न ही परामर्श करता हूँ। मैंने वृद्ध, वयोवृद्ध, आचार्यों के भी आचार्यों, उन ब्राह्मणों से यह सुना है— “जो वर्षा ऋतु के चार महीनों तक एकांतवास करता है और करुणा-ध्यान का अभ्यास करता है, वह ब्रह्मा को देखता है, ब्रह्मा के साथ संवाद करता है, चर्चा करता है और परामर्श करता है।” इसलिए, हे महानुभावों, आप लोग जैसे सुने हुए और जैसे सीखे हुए मंत्र हैं, उनका विस्तार से स्वाध्याय करें और एक-दूसरे को मंत्रों का अध्यापन कराएं। हे महानुभावों, मैं वर्षा ऋतु के चार महीनों तक एकांतवास करने और करुणा-ध्यान का अभ्यास करने की इच्छा रखता हूँ; भोजन लाने वाले एक व्यक्ति के अतिरिक्त कोई भी मेरे पास न आए।' (उन्होंने कहा—) 'अब आप, गोविन्द, जैसा उचित समय समझें (वैसा करें)।'

316. ‘‘අථ ඛො, භො, මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො යෙන චත්තාරීසා භරියා සාදිසියො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා චත්තාරීසා භරියා සාදිසියො එතදවොච – ‘‘මය්හං ඛො, භොතී, එවං කල්‍යාණො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගතො – ‘සක්ඛි මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො බ්‍රහ්මානං පස්සති, සක්ඛි මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො බ්‍රහ්මුනා සාකච්ඡෙති සල්ලපති මන්තෙතී’ති. න ඛො පනාහං, භොතී, බ්‍රහ්මානං පස්සාමි, න බ්‍රහ්මුනා සාකච්ඡෙමි, න බ්‍රහ්මුනා සල්ලපාමි, න බ්‍රහ්මුනා මන්තෙමි. සුතං ඛො පන මෙතං බ්‍රාහ්මණානං වුද්ධානං මහල්ලකානං ආචරියපාචරියානං භාසමානානං ‘යො වස්සිකෙ චත්තාරො මාසෙ පටිසල්ලීයති, කරුණං ඣානං ඣායති, සො බ්‍රහ්මානං පස්සති, බ්‍රහ්මුනා සාකච්ඡෙති, බ්‍රහ්මුනා සල්ලපති, බ්‍රහ්මුනා මන්තෙතීති, ඉච්ඡාමහං, භොතී, වස්සිකෙ චත්තාරො මාසෙ පටිසල්ලීයිතුං, කරුණං ඣානං ඣායිතුං; නම්හි කෙනචි උපසඞ්කමිතබ්බො අඤ්ඤත්‍ර එකෙන භත්තාභිහාරෙනා’’ති. ‘‘යස්ස දානි භවං ගොවින්දො කාලං මඤ්ඤතී’’’ති.

३१६. तब, हे देवों, महागोविन्द ब्राह्मण जहाँ उनकी समान कुल वाली चालीस पत्नियाँ थीं, वहाँ गए; और पहुँचकर उन चालीस समान कुल वाली पत्नियों से यह कहा— 'हे देवियों, मेरी ऐसी उत्तम कीर्ति फैली हुई है कि— “महागोविन्द ब्राह्मण साक्षात् ब्रह्मा को देखते हैं, महागोविन्द ब्राह्मण साक्षात् ब्रह्मा के साथ संवाद करते हैं, चर्चा करते हैं और परामर्श करते हैं।” किन्तु हे देवियों, मैं न तो ब्रह्मा को देखता हूँ, न ब्रह्मा के साथ संवाद करता हूँ, न चर्चा करता हूँ और न ही परामर्श करता हूँ। मैंने वृद्ध, वयोवृद्ध, आचार्यों के भी आचार्यों, उन ब्राह्मणों से यह सुना है— “जो वर्षा ऋतु के चार महीनों तक एकांतवास करता है और करुणा-ध्यान का अभ्यास करता है, वह ब्रह्मा को देखता है, ब्रह्मा के साथ संवाद करता है, चर्चा करता है और परामर्श करता है।” हे देवियों, मैं वर्षा ऋतु के चार महीनों तक एकांतवास करने और करुणा-ध्यान का अभ्यास करने की इच्छा रखता हूँ; भोजन लाने वाले एक व्यक्ति के अतिरिक्त कोई भी मेरे पास न आए।' (उन पत्नियों ने कहा—) 'अब आप, गोविन्द, जैसा उचित समय समझें (वैसा करें)।'

317. ‘‘අථ ඛො, භො, මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො පුරත්ථිමෙන නගරස්ස නවං සන්ධාගාරං කාරාපෙත්වා වස්සිකෙ චත්තාරො මාසෙ පටිසල්ලීයි, කරුණං [Pg.193] ඣානං ඣායි; නාස්සුධ කොචි උපසඞ්කමති අඤ්ඤත්‍ර එකෙන භත්තාභිහාරෙන. අථ ඛො, භො, මහාගොවින්දස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස චතුන්නං මාසානං අච්චයෙන අහුදෙව උක්කණ්ඨනා අහු පරිතස්සනා – ‘‘සුතං ඛො පන මෙතං බ්‍රාහ්මණානං වුද්ධානං මහල්ලකානං ආචරියපාචරියානං භාසමානානං – ‘යො වස්සිකෙ චත්තාරො මාසෙ පටිසල්ලීයති, කරුණං ඣානං ඣායති, සො බ්‍රහ්මානං පස්සති, බ්‍රහ්මුනා සාකච්ඡෙති බ්‍රහ්මුනා සල්ලපති බ්‍රහ්මුනා මන්තෙතී’ති. න ඛො පනාහං බ්‍රහ්මානං පස්සාමි, න බ්‍රහ්මුනා සාකච්ඡෙමි න බ්‍රහ්මුනා සල්ලපාමි න බ්‍රහ්මුනා මන්තෙමී’’’ති.

३१७. तब, हे देवों, महागोविन्द ब्राह्मण ने नगर के पूर्व में एक नया सभागार (सन्धगार) बनवाकर वर्षा ऋतु के चार महीनों तक एकांतवास किया और करुणा-ध्यान का अभ्यास किया। वहाँ भोजन लाने वाले एक व्यक्ति के अतिरिक्त और कोई उनके पास नहीं जाता था। तब, हे देवों, चार महीने बीतने पर महागोविन्द ब्राह्मण को असंतोष और व्याकुलता हुई—'मैंने वृद्ध, अनुभवी आचार्यों और उनके आचार्यों से यह कहते सुना है— जो वर्षा ऋतु के चार महीनों तक एकांतवास करता है और करुणा-ध्यान का अभ्यास करता है, वह ब्रह्मा को देखता है, ब्रह्मा के साथ चर्चा करता है, ब्रह्मा के साथ वार्तालाप करता है और ब्रह्मा के साथ परामर्श करता है। किंतु मैं न तो ब्रह्मा को देखता हूँ, न ब्रह्मा के साथ चर्चा करता हूँ, न ब्रह्मा के साथ वार्तालाप करता हूँ और न ही ब्रह्मा के साथ परामर्श करता हूँ'।

බ්‍රහ්මුනා සාකච්ඡා

ब्रह्मा के साथ चर्चा

318. ‘‘අථ ඛො, භො, බ්‍රහ්මා සනඞ්කුමාරො මහාගොවින්දස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස චෙතසා චෙතොපරිවිතක්කමඤ්ඤාය සෙය්‍යථාපි නාම බලවා පුරිසො සමිඤ්ජිතං වා බාහං පසාරෙය්‍ය, පසාරිතං වා බාහං සමිඤ්ජෙය්‍ය, එවමෙව, බ්‍රහ්මලොකෙ අන්තරහිතො මහාගොවින්දස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස සම්මුඛෙ පාතුරහොසි. අථ ඛො, භො, මහාගොවින්දස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස අහුදෙව භයං අහු ඡම්භිතත්තං අහු ලොමහංසො යථා තං අදිට්ඨපුබ්බං රූපං දිස්වා. අථ ඛො, භො, මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො භීතො සංවිග්ගො ලොමහට්ඨජාතො බ්‍රහ්මානං සනඞ්කුමාරං ගාථාය අජ්ඣභාසි –

३१८. तब, हे देवों, ब्रह्मा सनत्कुमार ने महागोविन्द ब्राह्मण के मन के विचार को अपने मन से जानकर, जैसे कोई बलवान पुरुष अपनी मुड़ी हुई भुजा को फैलाए या फैली हुई भुजा को सिकोड़े, वैसे ही ब्रह्मलोक से अंतर्धान होकर महागोविन्द ब्राह्मण के सम्मुख प्रकट हुए। तब, हे देवों, महागोविन्द ब्राह्मण को भय, कंपन और रोमांच (रोंगटे खड़े होना) हुआ, जैसा कि पहले कभी न देखे गए रूप को देखकर होता है। तब, हे देवों, भयभीत, उद्विग्न और रोमांचित हुए महागोविन्द ब्राह्मण ने ब्रह्मा सनत्कुमार को गाथा में संबोधित किया—

‘‘‘වණ්ණවා යසවා සිරිමා, කො නු ත්වමසි මාරිස;

අජානන්තා තං පුච්ඡාම, කථං ජානෙමු තං මය’’න්ති.

'हे पूज्य! आप वर्णवान, यशस्वी और श्रीमान हैं; आप कौन हैं? हम न जानते हुए आपसे पूछते हैं, हम आपको कैसे जानें?'

‘‘මං වෙ කුමාරං ජානන්ති, බ්‍රහ්මලොකෙ සනන්තනං ;

සබ්බෙ ජානන්ති මං දෙවා, එවං ගොවින්ද ජානහි’’.

'ब्रह्मलोक में सभी देव मुझे सनातन 'कुमार' के रूप में जानते हैं; हे गोविन्द, मुझे इसी प्रकार जानो'।

‘‘‘ආසනං උදකං පජ්ජං, මධුසාකඤ්ච බ්‍රහ්මුනො;

අග්ඝෙ භවන්තං පුච්ඡාම, අග්ඝං කුරුතු නො භවං’’.

'ब्रह्मा के लिए आसन, जल, पाद्य (पैर धोने का जल) और मधु-शाक (मधुर व्यंजन) प्रस्तुत हैं; हम पूज्य से पूछते हैं, पूज्य हमारे इस आतिथ्य को स्वीकार करें'।

‘‘පටිග්ගණ්හාම තෙ අග්ඝං, යං ත්වං ගොවින්ද භාසසි;

දිට්ඨධම්මහිතත්ථාය, සම්පරාය සුඛාය ච;

කතාවකාසො පුච්ඡස්සු, යං කිඤ්චි අභිපත්ථිත’’න්ති.

'हे गोविन्द, तुम जो कहते हो, हम तुम्हारे उस आतिथ्य को स्वीकार करते हैं। इस जन्म के हित के लिए और परलोक के सुख के लिए, तुम्हें अवसर दिया गया है, जो कुछ भी तुम्हारी इच्छा हो, वह पूछो'।

319. ‘‘අථ ඛො, භො, මහාගොවින්දස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස එතදහොසි – ‘‘කතාවකාසො ඛොම්හි බ්‍රහ්මුනා සනඞ්කුමාරෙන. කිං නු ඛො අහං බ්‍රහ්මානං සනඞ්කුමාරං [Pg.194] පුච්ඡෙය්‍යං දිට්ඨධම්මිකං වා අත්ථං සම්පරායිකං වා’ති? අථ ඛො, භො, මහාගොවින්දස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස එතදහොසි – ‘කුසලො ඛො අහං දිට්ඨධම්මිකානං අත්ථානං, අඤ්ඤෙපි මං දිට්ඨධම්මිකං අත්ථං පුච්ඡන්ති. යංනූනාහං බ්‍රහ්මානං සනඞ්කුමාරං සම්පරායිකඤ්ඤෙව අත්ථං පුච්ඡෙය්‍ය’න්ති. අථ ඛො, භො, මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො බ්‍රහ්මානං සනඞ්කුමාරං ගාථාය අජ්ඣභාසි –

३१९. तब, हे देवों, महागोविन्द ब्राह्मण को यह विचार आया—'ब्रह्मा सनत्कुमार ने मुझे अवसर दिया है। क्या मैं ब्रह्मा सनत्कुमार से इस लोक के हित के बारे में पूछूँ या परलोक के हित के बारे में?' तब, हे देवों, महागोविन्द ब्राह्मण को यह विचार आया—'मैं इस लोक के हितों के बारे में तो कुशल हूँ, दूसरे लोग भी मुझसे इस लोक के हित के बारे में पूछते हैं। क्यों न मैं ब्रह्मा सनत्कुमार से केवल परलोक के हित के बारे में ही पूछूँ?' तब, हे देवों, महागोविन्द ब्राह्मण ने ब्रह्मा सनत्कुमार को गाथा में संबोधित किया—

‘‘පුච්ඡාමි බ්‍රහ්මානං සනඞ්කුමාරං,කඞ්ඛී අකඞ්ඛිං පරවෙදියෙසු;

කත්ථට්ඨිතො කිම්හි ච සික්ඛමානො,පප්පොති මච්චො අමතං බ්‍රහ්මලොක’’න්ති.

'मैं ब्रह्मा सनत्कुमार से पूछता हूँ, जो दूसरों द्वारा ज्ञात विषयों में संशयरहित हैं—मरणधर्मा मनुष्य कहाँ स्थित होकर और किसमें शिक्षित (अभ्यास) होकर अमृत ब्रह्मलोक को प्राप्त करता है?'

‘‘හිත්වා මමත්තං මනුජෙසු බ්‍රහ්මෙ,එකොදිභූතො කරුණෙධිමුත්තො ;

නිරාමගන්ධො විරතො මෙථුනස්මා,එත්ථට්ඨිතො එත්ථ ච සික්ඛමානො;

පප්පොති මච්චො අමතං බ්‍රහ්මලොක’’න්ති.

'हे ब्राह्मण (गोविन्द)! मनुष्यों में 'ममत्व' (मेरापन) को त्यागकर, एकाकी होकर, करुणा में समर्पित होकर, आमिष-गंध (विकारों की गंध) से रहित होकर और मैथुन से विरत होकर; इसमें स्थित और इसमें शिक्षित होकर मरणधर्मा मनुष्य अमृत ब्रह्मलोक को प्राप्त करता है'।

320. ‘‘හිත්වා මමත්ත’න්ති අහං භොතො ආජානාමි. ඉධෙකච්චො අප්පං වා භොගක්ඛන්ධං පහාය මහන්තං වා භොගක්ඛන්ධං පහාය අප්පං වා ඤාතිපරිවට්ටං පහාය මහන්තං වා ඤාතිපරිවට්ටං පහාය කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා කාසායානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජති, ‘ඉති හිත්වා මමත්ත’න්ති අහං භොතො ආජානාමි. ‘එකොදිභූතො’ති අහං භොතො ආජානාමි. ඉධෙකච්චො විවිත්තං සෙනාසනං භජති අරඤ්ඤං රුක්ඛමූලං පබ්බතං කන්දරං ගිරිගුහං සුසානං වනපත්ථං අබ්භොකාසං පලාලපුඤ්ජං, ඉති එකොදිභූතො’ති අහං භොතො ආජානාමි. ‘කරුණෙධිමුත්තො’ති අහං භොතො ආජානාමි. ඉධෙකච්චො කරුණාසහගතෙන චෙතසා එකං දිසං ඵරිත්වා විහරති, තථා දුතියං, තථා තතියං, තථා චතුත්ථං. ඉති උද්ධමධොතිරියං සබ්බධි සබ්බත්තතාය සබ්බාවන්තං ලොකං කරුණාසහගතෙන චෙතසා විපුලෙන මහග්ගතෙන අප්පමාණෙන අවෙරෙන අබ්‍යාපජ්ජෙන ඵරිත්වා විහරති. ඉති ‘කරුණෙධිමුත්තො’ති අහං භොතො ආජානාමි. ආමගන්ධෙ ච ඛො අහං භොතො භාසමානස්ස න ආජානාමි.

३२०. 'ममत्व त्यागना'—इसे मैं पूज्य के वचनों से समझता हूँ। यहाँ कोई व्यक्ति थोड़े या बहुत धन-संपत्ति को त्यागकर, थोड़े या बहुत नाते-रिश्तेदारों को त्यागकर, केश और दाढ़ी मुँड़वाकर, काषाय वस्त्र धारण कर घर से बेघर होकर प्रव्रजित होता है—इस प्रकार 'ममत्व त्यागना' मैं पूज्य के वचनों से समझता हूँ। 'एकाकी होना'—इसे मैं पूज्य के वचनों से समझता हूँ। यहाँ कोई व्यक्ति विविक्त (एकांत) शयनासन का सेवन करता है—जैसे अरण्य, वृक्ष की जड़, पर्वत, कंदरा, गिरि-गुहा, श्मशान, वन-प्रस्थ, खुला आकाश, या पुआल का ढेर—इस प्रकार 'एकाकी होना' मैं पूज्य के वचनों से समझता हूँ। 'करुणा में समर्पित होना'—इसे मैं पूज्य के वचनों से समझता हूँ। यहाँ कोई व्यक्ति करुणा-युक्त चित्त से एक दिशा को व्याप्त कर विहार करता है, वैसे ही दूसरी, तीसरी और चौथी दिशा को। इस प्रकार ऊपर, नीचे, तिरछे, सर्वत्र, सभी को अपने समान मानकर, संपूर्ण लोक को विशाल, महान, अप्रमाण, वैर-रहित और द्वेष-रहित करुणा-युक्त चित्त से व्याप्त कर विहार करता है—इस प्रकार 'करुणा में समर्पित होना' मैं पूज्य के वचनों से समझता हूँ। किंतु पूज्य द्वारा कहे गए 'आमिष-गंध' (आमगंध) को मैं नहीं समझता।

‘‘කෙ [Pg.195] ආමගන්ධා මනුජෙසු බ්‍රහ්මෙ,එතෙ අවිද්වා ඉධ බ්‍රූහි ධීර;

කෙනාවටා වාති පජා කුරුතු,ආපායිකා නිවුතබ්‍රහ්මලොකා’’ති.

'हे ब्रह्मा! मनुष्यों में आमिष-गंध (आमगंध) क्या हैं? हे धीर! मैं इन्हें नहीं जानता, यहाँ मुझे बताएँ; किस (क्लेश) से ढकी हुई प्रजा दुर्गंधयुक्त होती है, अपाय (दुर्गति) को प्राप्त होती है और जिसके कारण ब्रह्मलोक अवरुद्ध हो जाता है?'

‘‘කොධො මොසවජ්ජං නිකති ච දුබ්භො,කදරියතා අතිමානො උසූයා;

ඉච්ඡා විවිච්ඡා පරහෙඨනා ච,ලොභො ච දොසො ච මදො ච මොහො;

එතෙසු යුත්තා අනිරාමගන්ධා,ආපායිකා නිවුතබ්‍රහ්මලොකා’’ති.

'क्रोध, मृषावाद (झूठ), कपट, द्रोह, कृपणता (कंजूसी), अतिमान (अहंकार), ईर्ष्या, इच्छा (तृष्णा), मात्सर्य (स्वार्थ), पर-पीड़न, लोभ, द्वेष, मद और मोह—इनमें युक्त प्रजा आमिष-गंध (आमगंध) वाली होती है, वह अपायगामी होती है और उसके लिए ब्रह्मलोक अवरुद्ध होता है'।

‘‘යථා ඛො අහං භොතො ආමගන්ධෙ භාසමානස්ස ආජානාමි. තෙ න සුනිම්මදයා අගාරං අජ්ඣාවසතා. පබ්බජිස්සාමහං, භො, අගාරස්මා අනගාරිය’’න්ති. ‘‘යස්සදානි භවං ගොවින්දො කාලං මඤ්ඤතී’’ති.

'जैसा कि मैं पूज्य द्वारा बताए गए आमिष-गंधों को समझता हूँ, घर में रहते हुए उन्हें दूर करना सरल नहीं है। हे पूज्य! मैं घर से बेघर होकर प्रव्रजित होऊँगा।' (ब्रह्मा ने कहा—) 'हे गोविन्द! अब आप जिसके लिए उचित समय समझें (वही करें)'।

රෙණුරාජආමන්තනා

राजा रेणु को संबोधन

321. ‘‘අථ ඛො, භො, මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො යෙන රෙණු රාජා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා රෙණුං රාජානං එතදවොච – ‘‘අඤ්ඤං දානි භවං පුරොහිතං පරියෙසතු, යො භොතො රජ්ජං අනුසාසිස්සති. ඉච්ඡාමහං, භො, අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතුං. යථා ඛො පන මෙ සුතං බ්‍රහ්මුනො ආමගන්ධෙ භාසමානස්ස, තෙ න සුනිම්මදයා අගාරං අජ්ඣාවසතා. පබ්බජිස්සාමහං, භො, අගාරස්මා අනගාරිය’’න්ති.

३२१. तब, हे देवताओं, महागोविन्द ब्राह्मण जहाँ राजा रेणु थे, वहाँ गए; और राजा रेणु के पास पहुँचकर उनसे यह कहा— "अब आप किसी अन्य पुरोहित की खोज करें, जो आपके राज्य का शासन करे। हे देव, मैं घर से बेघर होकर प्रव्रजित होना चाहता हूँ। जैसा कि मैंने ब्रह्मा से सुना है, जो दुर्गंध (आमगंध) के बारे में कह रहे थे, घर में रहने वाले के लिए उन्हें दूर करना आसान नहीं है। हे देव, मैं घर से बेघर होकर प्रव्रजित होऊँगा।"

‘‘ආමන්තයාමි රාජානං, රෙණුං භූමිපතිං අහං;

ත්වං පජානස්සු රජ්ජෙන, නාහං පොරොහිච්චෙ රමෙ’’.

"मैं पृथ्वीपति राजा रेणु को सूचित करता हूँ; आप स्वयं अपने राज्य को संभालें, मैं अब पुरोहित के पद में प्रसन्न नहीं हूँ।"

‘‘සචෙ තෙ ඌනං කාමෙහි, අහං පරිපූරයාමි තෙ;

යො තං හිංසති වාරෙමි, භූමිසෙනාපති අහං;

තුවං පිතා අහං පුත්තො, මා නො ගොවින්ද පාජහි’’.

"यदि आपको काम-भोगों की कमी है, तो मैं उन्हें पूरा करूँगा; यदि कोई आपको सताता है, तो मैं उसे रोकूँगा, मैं भूमि का सेनापति (राजा) हूँ; आप पिता के समान हैं और मैं पुत्र के समान हूँ, हे गोविन्द, हमें मत छोड़िए।"

‘‘නමත්ථි ඌනං කාමෙහි, හිංසිතා මෙ න විජ්ජති;

අමනුස්සවචො සුත්වා, තස්මාහං න ගහෙ රමෙ’’.

"मुझे काम-भोगों की कोई कमी नहीं है, और न ही मुझे कोई सताने वाला है; दिव्य वाणी (ब्रह्मा के वचन) को सुनकर, अब मैं घर में प्रसन्न नहीं हूँ।"

‘‘අමනුස්සො [Pg.196] කථංවණ්ණො, කිං තෙ අත්ථං අභාසථ;

යඤ්ච සුත්වා ජහාසි නො, ගෙහෙ අම්හෙ ච කෙවලී’’.

"वह दिव्य पुरुष (ब्रह्मा) किस वर्ण (रूप) का था? उसने आपको क्या उपदेश दिया? जिसे सुनकर आप हमें, घर को और इस समस्त (जम्बुद्वीप) को छोड़ रहे हैं?"

‘‘උපවුත්ථස්ස මෙ පුබ්බෙ, යිට්ඨුකාමස්ස මෙ සතො;

අග්ගි පජ්ජලිතො ආසි, කුසපත්තපරිත්ථතො’’.

"पहले जब मैं (चार महीने तक) एकांत में रहकर यज्ञ करने का इच्छुक था, तब मैंने कुश की घास बिछाकर अग्नि प्रज्वलित की थी।"

‘‘තතො මෙ බ්‍රහ්මා පාතුරහු, බ්‍රහ්මලොකා සනන්තනො;

සො මෙ පඤ්හං වියාකාසි, තං සුත්වා න ගහෙ රමෙ’’.

"तब ब्रह्मलोक से सनातन (सनत्कुमार) ब्रह्मा मेरे सामने प्रकट हुए; उन्होंने मेरे प्रश्नों का उत्तर दिया, जिसे सुनकर अब मैं घर में प्रसन्न नहीं हूँ।"

‘‘සද්දහාමි අහං භොතො, යං ත්වං ගොවින්ද භාසසි;

අමනුස්සවචො සුත්වා, කථං වත්තෙථ අඤ්ඤථා.

"हे गोविन्द, आप जो कह रहे हैं, मैं उस पर विश्वास करता हूँ; दिव्य वाणी को सुनकर आप और क्या कर सकते थे (प्रव्रज्या के अतिरिक्त)?"

‘‘තෙ තං අනුවත්තිස්සාම, සත්ථා ගොවින්ද නො භවං;

මණි යථා වෙළුරියො, අකාචො විමලො සුභො;

එවං සුද්ධා චරිස්සාම, ගොවින්දස්සානුසාසනෙ’’ති.

"हम आपका ही अनुसरण करेंगे, हे गोविन्द, आप हमारे शास्ता (गुरु) बनें; जैसे एक वैदूर्य मणि स्वच्छ, निर्मल और शुभ होती है, वैसे ही हम शुद्ध होकर गोविन्द के अनुशासन में आचरण करेंगे।"

‘‘‘සචෙ භවං ගොවින්දො අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිස්සති, මයම්පි අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිස්සාම. අථ යා තෙ ගති, සා නො ගති භවිස්සතී’’ති.

"यदि आप गोविन्द घर से बेघर होकर प्रव्रजित होंगे, तो हम भी घर से बेघर होकर प्रव्रजित होंगे। जो आपकी गति होगी, वही हमारी भी गति होगी।"

ඡ ඛත්තියආමන්තනා

छह क्षत्रियों को संबोधन

322. ‘‘අථ ඛො, භො, මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො යෙන තෙ ඡ ඛත්තියා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා තෙ ඡ ඛත්තියෙ එතදවොච – ‘‘අඤ්ඤං දානි භවන්තො පුරොහිතං පරියෙසන්තු, යො භවන්තානං රජ්ජෙ අනුසාසිස්සති. ඉච්ඡාමහං, භො, අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතුං. යථා ඛො පන මෙ සුතං බ්‍රහ්මුනො ආමගන්ධෙ භාසමානස්ස, තෙ න සුනිම්මදයා අගාරං අජ්ඣාවසතා. පබ්බජිස්සාමහං, භො, අගාරස්මා අනගාරිය’’න්ති. අථ ඛො, භො, තෙ ඡ ඛත්තියා එකමන්තං අපක්කම්ම එවං සමචින්තෙසුං – ‘‘ඉමෙ ඛො බ්‍රාහ්මණා නාම ධනලුද්ධා; යංනූන මයං මහාගොවින්දං බ්‍රාහ්මණං ධනෙන සික්ඛෙය්‍යාමා’’ති. තෙ මහාගොවින්දං බ්‍රාහ්මණං උපසඞ්කමිත්වා එවමාහංසු – ‘‘සංවිජ්ජති ඛො, භො, ඉමෙසු සත්තසු රජ්ජෙසු පහූතං සාපතෙය්‍යං, තතො භොතො යාවතකෙන අත්ථො, තාවතකං ආහරීයත’’න්ති. ‘‘අලං, භො, මමපිදං පහූතං සාපතෙය්‍යං භවන්තානංයෙව වාහසා. තමහං සබ්බං පහාය අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිස්සාමි. යථා ඛො පන මෙ සුතං බ්‍රහ්මුනො ආමගන්ධෙ භාසමානස්ස, තෙ න සුනිම්මදයා අගාරං [Pg.197] අජ්ඣාවසතා, පබ්බජිස්සාමහං, භො, අගාරස්මා අනගාරිය’’න්ති. අථ ඛො, භො, තෙ ඡ ඛත්තියා එකමන්තං අපක්කම්ම එවං සමචින්තෙසුං – ‘‘ඉමෙ ඛො බ්‍රාහ්මණා නාම ඉත්ථිලුද්ධා; යංනූන මයං මහාගොවින්දං බ්‍රාහ්මණං ඉත්ථීහි සික්ඛෙය්‍යාමා’’ති. තෙ මහාගොවින්දං බ්‍රාහ්මණං උපසඞ්කමිත්වා එවමාහංසු – ‘‘සංවිජ්ජන්ති ඛො, භො, ඉමෙසු සත්තසු රජ්ජෙසු පහූතා ඉත්ථියො, තතො භොතො යාවතිකාහි අත්ථො, තාවතිකා ආනීයත’’න්ති. ‘‘අලං, භො, මමපිමා චත්තාරීසා භරියා සාදිසියො. තාපාහං සබ්බා පහාය අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිස්සාමි. යථා ඛො පන මෙ සුතං බ්‍රහ්මුනො ආමගන්ධෙ භාසමානස්ස, තෙ න සුනිම්මදයා අගාරං අජ්ඣාවසතා, පබ්බජිස්සාමහං, භො, අගාරස්මා අනගාරියන්ති’’.

३२२. तब, हे देवताओं, महागोविन्द ब्राह्मण जहाँ वे छह क्षत्रिय (राजा) थे, वहाँ गए; और उन छह क्षत्रियों से यह कहा— "अब आप लोग किसी अन्य पुरोहित की खोज करें, जो आपके राज्यों का शासन करे। मैं घर से बेघर होकर प्रव्रजित होना चाहता हूँ। जैसा कि मैंने ब्रह्मा से सुना है, जो दुर्गंध (आमगंध) के बारे में कह रहे थे, घर में रहने वाले के लिए उन्हें दूर करना आसान नहीं है। हे देव, मैं घर से बेघर होकर प्रव्रजित होऊँगा।" तब उन छह क्षत्रियों ने एकांत में जाकर विचार किया— "ये ब्राह्मण धन के लोभी होते हैं; क्यों न हम महागोविन्द ब्राह्मण को धन का प्रलोभन दें।" उन्होंने महागोविन्द के पास जाकर कहा— "इन सात राज्यों में प्रचुर धन-संपत्ति है, आपको जितनी आवश्यकता हो, उतनी ले लें।" (गोविन्द ने कहा)— "बस, हे महानुभावों, आपकी कृपा से मेरे पास भी पर्याप्त धन है। मैं उस सबको छोड़कर प्रव्रजित होऊँगा। जैसा कि मैंने ब्रह्मा से सुना है... (वही दुर्गंध वाली बात)।" तब उन क्षत्रियों ने फिर विचार किया— "ये ब्राह्मण स्त्रियों के लोभी होते हैं; क्यों न हम इन्हें स्त्रियों का प्रलोभन दें।" उन्होंने कहा— "इन सात राज्यों में बहुत सी स्त्रियाँ हैं, आपको जितनी चाहिए, उतनी ले लें।" (गोविन्द ने कहा)— "बस, हे महानुभावों, मेरी भी अपने ही समान कुल की चालीस पत्नियाँ हैं। मैं उन सबको छोड़कर प्रव्रजित होऊँगा। जैसा कि मैंने ब्रह्मा से सुना है... (वही दुर्गंध वाली बात)।"

323. ‘‘සචෙ භවං ගොවින්දො අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිස්සති, මයම්පි අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිස්සාම, අථ යා තෙ ගති, සා නො ගති භවිස්සතීති.

३२३. "यदि आप गोविन्द घर से बेघर होकर प्रव्रजित होंगे, तो हम भी घर से बेघर होकर प्रव्रजित होंगे; जो आपकी गति होगी, वही हमारी भी गति होगी।"

‘‘සචෙ ජහථ කාමානි, යත්ථ සත්තො පුථුජ්ජනො;

ආරම්භව්හො දළ්හා හොථ, ඛන්තිබලසමාහිතා.

"यदि आप उन काम-भोगों को छोड़ते हैं जिनमें साधारण जन (पृथग्जन) आसक्त रहते हैं, तो दृढ़ होकर पुरुषार्थ करें और क्षमा-बल से युक्त हों।"

‘‘එස මග්ගො උජුමග්ගො, එස මග්ගො අනුත්තරො;

සද්ධම්මො සබ්භි රක්ඛිතො, බ්‍රහ්මලොකූපපත්තියාති.

"ब्रह्मलोक की प्राप्ति के लिए यही सीधा मार्ग है, यही श्रेष्ठ मार्ग है; यह सत्पुरुषों द्वारा रक्षित सद्धर्म है।"

‘‘තෙන හි භවං ගොවින්දො සත්ත වස්සානි ආගමෙතු. සත්තන්නං වස්සානං අච්චයෙන මයම්පි අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිස්සාම, අථ යා තෙ ගති, සා නො ගති භවිස්සතී’’ති.

"तो फिर आप गोविन्द सात वर्षों तक प्रतीक्षा करें। सात वर्षों के बीतने पर हम भी घर से बेघर होकर प्रव्रजित होंगे; जो आपकी गति होगी, वही हमारी भी गति होगी।"

‘‘‘අතිචිරං ඛො, භො, සත්ත වස්සානි, නාහං සක්කොමි, භවන්තෙ, සත්ත වස්සානි ආගමෙතුං. කො නු ඛො පන, භො, ජානාති ජීවිතානං! ගමනීයො සම්පරායො, මන්තායං බොද්ධබ්බං, කත්තබ්බං කුසලං, චරිතබ්බං බ්‍රහ්මචරියං, නත්ථි ජාතස්ස අමරණං. යථා ඛො පන මෙ සුතං බ්‍රහ්මුනො ආමගන්ධෙ භාසමානස්ස, තෙ න සුනිම්මදයා අගාරං අජ්ඣාවසතා, පබ්බජිස්සාමහං, භො, අගාරස්මා අනගාරිය’’’න්ති. ‘‘තෙන හි භවං ගොවින්දො ඡබ්බස්සානි ආගමෙතු…පෙ… පඤ්ච වස්සානි ආගමෙතු… චත්තාරි වස්සානි ආගමෙතු… තීණි වස්සානි ආගමෙතු… ද්වෙ වස්සානි ආගමෙතු… එකං වස්සං [Pg.198] ආගමෙතු, එකස්ස වස්සස්ස අච්චයෙන මයම්පි අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිස්සාම, අථ යා තෙ ගති, සා නො ගති භවිස්සතී’’ති.

हे महानुभावों! सात वर्ष बहुत लंबा समय है। मैं आप लोगों के लिए सात वर्ष तक प्रतीक्षा नहीं कर सकता। हे महानुभावों! जीवन (की अवधि) को कौन जानता है? परलोक निश्चित ही जाना है। प्रज्ञा से इसे समझना चाहिए। कुशल कर्म करने चाहिए। ब्रह्मचर्य का पालन करना चाहिए। जो जन्मा है, उसकी मृत्यु न हो, ऐसा नहीं है। जैसा कि मैंने ब्रह्मा से 'आमगंध' (क्लेशों की दुर्गंध) के विषय में सुना है, गृहस्थ जीवन में रहते हुए उन्हें दूर करना सरल नहीं है। हे महानुभावों! मैं घर से बेघर होकर प्रव्रजित होऊँगा। तो फिर, आप गोविन्द छह वर्ष प्रतीक्षा करें... पाँच वर्ष... चार वर्ष... तीन वर्ष... दो वर्ष... एक वर्ष प्रतीक्षा करें। एक वर्ष बीतने पर हम भी घर से बेघर होकर प्रव्रजित होंगे। फिर जो आपकी गति होगी, वही हमारी भी गति होगी।

‘‘‘අතිචිරං ඛො, භො, එකං වස්සං, නාහං සක්කොමි භවන්තෙ එකං වස්සං ආගමෙතුං. කො නු ඛො පන, භො, ජානාති ජීවිතානං! ගමනීයො සම්පරායො, මන්තායං බොද්ධබ්බං, කත්තබ්බං කුසලං, චරිතබ්බං බ්‍රහ්මචරියං, නත්ථි ජාතස්ස අමරණං. යථා ඛො පන මෙ සුතං බ්‍රහ්මුනො ආමගන්ධෙ භාසමානස්ස, තෙ න සුනිම්මදයා අගාරං අජ්ඣාවසතා, පබ්බජිස්සාමහං, භො, අගාරස්මා අනගාරිය’’න්ති. ‘‘තෙන හි භවං ගොවින්දො සත්ත මාසානි ආගමෙතු, සත්තන්නං මාසානං අච්චයෙන මයම්පි අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිස්සාම, අථ යා තෙ ගති, සා නො ගති භවිස්සතී’’ති.

हे महानुभावों! एक वर्ष भी बहुत लंबा समय है। मैं आप लोगों के लिए एक वर्ष तक प्रतीक्षा नहीं कर सकता। हे महानुभावों! जीवन को कौन जानता है? परलोक निश्चित ही जाना है। प्रज्ञा से इसे समझना चाहिए। कुशल कर्म करने चाहिए। ब्रह्मचर्य का पालन करना चाहिए। जो जन्मा है, उसकी मृत्यु न हो, ऐसा नहीं है। जैसा कि मैंने ब्रह्मा से 'आमगंध' के विषय में सुना है, गृहस्थ जीवन में रहते हुए उन्हें दूर करना सरल नहीं है। हे महानुभावों! मैं घर से बेघर होकर प्रव्रजित होऊँगा। तो फिर, आप गोविन्द सात महीने प्रतीक्षा करें। सात महीने बीतने पर हम भी घर से बेघर होकर प्रव्रजित होंगे। फिर जो आपकी गति होगी, वही हमारी भी गति होगी।

‘‘‘අතිචිරං ඛො, භො, සත්ත මාසානි, නාහං සක්කොමි භවන්තෙ සත්ත මාසානි ආගමෙතුං. කො නු ඛො පන, භො, ජානාති ජීවිතානං. ගමනීයො සම්පරායො, මන්තායං බොද්ධබ්බං, කත්තබ්බං කුසලං, චරිතබ්බං බ්‍රහ්මචරියං, නත්ථි ජාතස්ස අමරණං. යථා ඛො පන මෙ සුතං බ්‍රහ්මුනො ආමගන්ධෙ භාසමානස්ස, තෙ න සුනිම්මදයා අගාරං අජ්ඣාවසතා, පබ්බජිස්සාමහං, භො, අගාරස්මා අනගාරිය’’න්ති.

हे महानुभावों! सात महीने भी बहुत लंबा समय है। मैं आप लोगों के लिए सात महीने तक प्रतीक्षा नहीं कर सकता। हे महानुभावों! जीवन को कौन जानता है? परलोक निश्चित ही जाना है। प्रज्ञा से इसे समझना चाहिए। कुशल कर्म करने चाहिए। ब्रह्मचर्य का पालन करना चाहिए। जो जन्मा है, उसकी मृत्यु न हो, ऐसा नहीं है। जैसा कि मैंने ब्रह्मा से 'आमगंध' के विषय में सुना है, गृहस्थ जीवन में रहते हुए उन्हें दूर करना सरल नहीं है। हे महानुभावों! मैं घर से बेघर होकर प्रव्रजित होऊँगा।

‘‘‘තෙන හි භවං ගොවින්දො ඡ මාසානි ආගමෙතු…පෙ… පඤ්ච මාසානි ආගමෙතු… චත්තාරි මාසානි ආගමෙතු… තීණි මාසානි ආගමෙතු… ද්වෙ මාසානි ආගමෙතු… එකං මාසං ආගමෙතු… අද්ධමාසං ආගමෙතු, අද්ධමාසස්ස අච්චයෙන මයම්පි අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිස්සාම, අථ යා තෙ ගති, සා නො ගති භවිස්සතී’’ති.

तो फिर, आप गोविन्द छह महीने प्रतीक्षा करें... पाँच महीने... चार महीने... तीन महीने... दो महीने... एक महीना... आधा महीना प्रतीक्षा करें। आधा महीना बीतने पर हम भी घर से बेघर होकर प्रव्रजित होंगे। फिर जो आपकी गति होगी, वही हमारी भी गति होगी।

‘‘‘අතිචිරං ඛො, භො, අද්ධමාසො, නාහං සක්කොමි භවන්තෙ අද්ධමාසං ආගමෙතුං. කො නු ඛො පන, භො, ජානාති ජීවිතානං! ගමනීයො සම්පරායො, මන්තායං බොද්ධබ්බං, කත්තබ්බං කුසලං, චරිතබ්බං බ්‍රහ්මචරියං, නත්ථි ජාතස්ස අමරණං. යථා ඛො පන මෙ සුතං බ්‍රහ්මුනො ආමගන්ධෙ භාසමානස්ස, තෙ න සුනිම්මදයා අගාරං අජ්ඣාවසතා, පබ්බජිස්සාමහං, භො, අගාරස්මා අනගාරිය’’න්ති. ‘‘තෙන හි භවං ගොවින්දො සත්තාහං ආගමෙතු, යාව මයං සකෙ පුත්තභාතරො රජ්ජෙන අනුසාසිස්සාම, සත්තාහස්ස [Pg.199] අච්චයෙන මයම්පි අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිස්සාම, අථ යා තෙ ගති, සා නො ගති භවිස්සතී’’ති. ‘‘න චිරං ඛො, භො, සත්තාහං, ආගමෙස්සාමහං භවන්තෙ සත්තාහ’’න්ති.

हे महानुभावों! आधा महीना भी बहुत लंबा समय है। मैं आप लोगों के लिए आधा महीना तक प्रतीक्षा नहीं कर सकता। हे महानुभावों! जीवन को कौन जानता है? परलोक निश्चित ही जाना है। प्रज्ञा से इसे समझना चाहिए। कुशल कर्म करने चाहिए। ब्रह्मचर्य का पालन करना चाहिए। जो जन्मा है, उसकी मृत्यु न हो, ऐसा नहीं है। जैसा कि मैंने ब्रह्मा से 'आमगंध' के विषय में सुना है, गृहस्थ जीवन में रहते हुए उन्हें दूर करना सरल नहीं है। हे महानुभावों! मैं घर से बेघर होकर प्रव्रजित होऊँगा। तो फिर, आप गोविन्द सात दिन प्रतीक्षा करें, जब तक हम अपने पुत्रों और भाइयों को राज्य के विषय में अनुशासित न कर दें। सात दिन बीतने पर हम भी घर से बेघर होकर प्रव्रजित होंगे। फिर जो आपकी गति होगी, वही हमारी भी गति होगी। हे महानुभावों! सात दिन का समय अधिक नहीं है। मैं आप लोगों के लिए सात दिन तक प्रतीक्षा करूँगा।

බ්‍රාහ්මණමහාසාලාදීනං ආමන්තනා

ब्राह्मण महाशालों आदि को संबोधन

324. ‘‘අථ ඛො, භො, මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො යෙන තෙ සත්ත ච බ්‍රාහ්මණමහාසාලා සත්ත ච න්හාතකසතානි තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා තෙ සත්ත ච බ්‍රාහ්මණමහාසාලෙ සත්ත ච න්හාතකසතානි එතදවොච – ‘‘අඤ්ඤං දානි භවන්තො ආචරියං පරියෙසන්තු, යො භවන්තානං මන්තෙ වාචෙස්සති. ඉච්ඡාමහං, භො, අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතුං. යථා ඛො පන මෙ සුතං බ්‍රහ්මුනො ආමගන්ධෙ භාසමානස්ස. තෙ න සුනිම්මදයා අගාරං අජ්ඣාවසතා, පබ්බජිස්සාමහං, භො, අගාරස්මා අනගාරිය’’න්ති. ‘‘මා භවං ගොවින්දො අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජි. පබ්බජ්ජා, භො, අප්පෙසක්ඛා ච අප්පලාභා ච; බ්‍රහ්මඤ්ඤං මහෙසක්ඛඤ්ච මහාලාභඤ්චා’’ති. ‘‘මා භවන්තො එවං අවචුත්ථ – ‘‘පබ්බජ්ජා අප්පෙසක්ඛා ච අප්පලාභා ච, බ්‍රහ්මඤ්ඤං මහෙසක්ඛඤ්ච මහාලාභඤ්චා’’ති. කො නු ඛො, භො, අඤ්ඤත්‍ර මයා මහෙසක්ඛතරො වා මහාලාභතරො වා! අහඤ්හි, භො, එතරහි රාජාව රඤ්ඤං බ්‍රහ්මාව බ්‍රාහ්මණානං දෙවතාව ගහපතිකානං. තමහං සබ්බං පහාය අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිස්සාමි. යථා ඛො පන මෙ සුතං බ්‍රහ්මුනො ආමගන්ධෙ භාසමානස්ස, තෙ න සුනිම්මදයා අගාරං අජ්ඣාවසතා. පබ්බජිස්සාමහං, භො, අගාරස්මා අනගාරිය’’න්ති. ‘‘සචෙ භවං ගොවින්දො අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිස්සති, මයම්පි අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිස්සාම, අථ යා තෙ ගති, සා නො ගති භවිස්සතී’’ති.

३२४. तब, हे महानुभावों! महागोविन्द ब्राह्मण जहाँ वे सात ब्राह्मण महाशाल और सात सौ स्नातक थे, वहाँ पहुँचे। पहुँचकर उन्होंने उन सात ब्राह्मण महाशालों और सात सौ स्नातकों से यह कहा— 'महानुभावों! अब आप किसी अन्य आचार्य की खोज करें जो आपको मंत्रों का पाठ कराए। हे महानुभावों! मैं घर से बेघर होकर प्रव्रजित होना चाहता हूँ। जैसा कि मैंने ब्रह्मा से 'आमगंध' के विषय में सुना है, गृहस्थ जीवन में रहते हुए उन्हें दूर करना सरल नहीं है। हे महानुभावों! मैं घर से बेघर होकर प्रव्रजित होऊँगा।' उन्होंने कहा— 'आप गोविन्द घर से बेघर होकर प्रव्रजित न हों। हे महानुभाव! प्रव्रज्या अल्प-यश और अल्प-लाभ वाली होती है, जबकि ब्राह्मण-धर्म महा-यश और महा-लाभ वाला होता है।' गोविन्द ने कहा— 'महानुभावों! ऐसा न कहें कि प्रव्रज्या अल्प-यश और अल्प-लाभ वाली है और ब्राह्मण-धर्म महा-यश और महा-लाभ वाला है। हे महानुभावों! मेरे अतिरिक्त और कौन अधिक यशस्वी या अधिक लाभ वाला होगा? हे महानुभावों! इस समय मैं राजाओं के बीच राजा के समान हूँ, ब्राह्मणों के बीच ब्रह्मा के समान हूँ और गृहपतियों के बीच देवता के समान हूँ। मैं उस सब का त्याग कर घर से बेघर होकर प्रव्रजित होऊँगा। जैसा कि मैंने ब्रह्मा से 'आमगंध' के विषय में सुना है, गृहस्थ जीवन में रहते हुए उन्हें दूर करना सरल नहीं है। हे महानुभावों! मैं घर से बेघर होकर प्रव्रजित होऊँगा।' उन्होंने कहा— 'यदि आप गोविन्द घर से बेघर होकर प्रव्रजित होंगे, तो हम भी घर से बेघर होकर प्रव्रजित होंगे। फिर जो आपकी गति होगी, वही हमारी भी गति होगी।'

භරියානං ආමන්තනා

पत्नियों को संबोधन

325. ‘‘අථ ඛො, භො, මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො යෙන චත්තාරීසා භරියා සාදිසියො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා චත්තාරීසා භරියා සාදිසියො එතදවොච – ‘‘යා භොතීනං ඉච්ඡති, සකානි වා ඤාතිකුලානි ගච්ඡතු අඤ්ඤං වා භත්තාරං පරියෙසතු. ඉච්ඡාමහං, භොතී, අගාරස්මා [Pg.200] අනගාරියං පබ්බජිතුං. යථා ඛො පන මෙ සුතං බ්‍රහ්මුනො ආමගන්ධෙ භාසමානස්ස, තෙ න සුනිම්මදයා අගාරං අජ්ඣාවසතා. පබ්බජිස්සාමහං, භොතී, අගාරස්මා අනගාරිය’’න්ති. ‘‘ත්වඤ්ඤෙව නො ඤාති ඤාතිකාමානං, ත්වං පන භත්තා භත්තුකාමානං. සචෙ භවං ගොවින්දො අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිස්සති, මයම්පි අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිස්සාම, අථ යා තෙ ගති, සා නො ගති භවිස්සතී’’ති.

३२५. तब, हे मित्रों, महागोविन्द ब्राह्मण अपनी चालीस समान कुल की पत्नियों के पास गए; पास जाकर उन्होंने उन चालीस पत्नियों से यह कहा— 'आपमें से जो भी चाहती है, वह अपने मायके (कुल) जा सकती है या किसी अन्य पति की खोज कर सकती है। हे देवियों, मैं घर के जीवन को त्यागकर अनागारिक (प्रव्रजित) होने की इच्छा रखता हूँ। जैसा कि मैंने ब्रह्मा से 'आमगंध' (अशुद्ध गंध/विकार) के विषय में सुना है, गृहस्थ जीवन में रहते हुए उन्हें दूर करना सरल नहीं है। हे देवियों, मैं घर से निकलकर प्रव्रजित होऊँगा।' (पत्नियों ने कहा—) 'आप ही हमारे उन संबंधियों के लिए संबंधी हैं जो संबंधियों की इच्छा रखते हैं, और आप ही हमारे उन पतियों के लिए पति हैं जो पति की इच्छा रखती हैं। यदि आयुष्मान गोविन्द घर से निकलकर प्रव्रजित होंगे, तो हम भी घर से निकलकर प्रव्रजित होंगी। जो आपकी गति होगी, वही हमारी भी गति होगी।'

මහාගොවින්දපබ්බජ්ජා

महागोविन्द की प्रव्रज्या (संन्यास)

326. ‘‘අථ ඛො, භො, මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො තස්ස සත්තාහස්ස අච්චයෙන කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා කාසායානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජි. පබ්බජිතං පන මහාගොවින්දං බ්‍රාහ්මණං සත්ත ච රාජානො ඛත්තියා මුද්ධාවසිත්තා සත්ත ච බ්‍රාහ්මණමහාසාලා සත්ත ච න්හාතකසතානි චත්තාරීසා ච භරියා සාදිසියො අනෙකානි ච ඛත්තියසහස්සානි අනෙකානි ච බ්‍රාහ්මණසහස්සානි අනෙකානි ච ගහපතිසහස්සානි අනෙකෙහි ච ඉත්ථාගාරෙහි ඉත්ථියො කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා කාසායානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා මහාගොවින්දං බ්‍රාහ්මණං අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතං අනුපබ්බජිංසු. තාය සුදං, භො, පරිසාය පරිවුතො මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො ගාමනිගමරාජධානීසු චාරිකං චරති. යං ඛො පන, භො, තෙන සමයෙන මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො ගාමං වා නිගමං වා උපසඞ්කමති, තත්ථ රාජාව හොති රඤ්ඤං, බ්‍රහ්මාව බ්‍රාහ්මණානං, දෙවතාව ගහපතිකානං. තෙන ඛො පන සමයෙන මනුස්සා ඛිපන්ති වා උපක්ඛලන්ති වා තෙ එවමාහංසු – ‘‘නමත්ථු මහාගොවින්දස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස, නමත්ථු සත්ත පුරොහිතස්සා’’’ති.

३२६. तब, हे मित्रों, महागोविन्द ब्राह्मण ने उन सात दिनों के बीतने पर अपने केश और दाढ़ी मुँडवाकर, काषाय वस्त्र धारण किए और घर से निकलकर प्रव्रजित हो गए। महागोविन्द ब्राह्मण के प्रव्रजित होने पर, सात अभिषिक्त क्षत्रिय राजा, सात महाशाल ब्राह्मण, सात सौ स्नातक, चालीस समान कुल की पत्नियाँ, और कई हज़ार क्षत्रिय, कई हज़ार ब्राह्मण, कई हज़ार गृहपति और कई हज़ार अंतःपुर की स्त्रियाँ भी अपने केश और दाढ़ी मुँडवाकर, काषाय वस्त्र धारण कर, महागोविन्द ब्राह्मण के पीछे-पीछे घर से निकलकर प्रव्रजित हो गईं। हे मित्रों, उस परिषद से घिरे हुए महागोविन्द ब्राह्मण गाँवों, कस्बों और राजधानियों में चारिका (भ्रमण) करने लगे। हे मित्रों, उस समय महागोविन्द ब्राह्मण जिस भी गाँव या कस्बे में जाते थे, वहाँ वे राजाओं के बीच राजा के समान, ब्राह्मणों के बीच ब्रह्मा के समान और गृहपतियों के बीच देवता के समान होते थे। उस समय, जब लोग छींकते थे या फिसलते थे, तो वे इस प्रकार कहते थे— 'महागोविन्द ब्राह्मण को नमस्कार हो, सातों राजाओं के पुरोहित को नमस्कार हो!'

327. ‘‘මහාගොවින්දො, භො, බ්‍රාහ්මණො මෙත්තාසහගතෙන චෙතසා එකං දිසං ඵරිත්වා විහාසි, තථා දුතියං, තථා තතියං, තථා චතුත්ථං. ඉති උද්ධමධො තිරියං සබ්බධි සබ්බත්තතාය සබ්බාවන්තං ලොකං මෙත්තාසහගතෙන චෙතසා විපුලෙන මහග්ගතෙන අප්පමාණෙන අවෙරෙන අබ්‍යාපජ්ජෙන ඵරිත්වා විහාසි. කරුණාසහගතෙන චෙතසා…පෙ… මුදිතාසහගතෙන චෙතසා…පෙ… උපෙක්ඛාසහගතෙන චෙතසා…පෙ… අබ්‍යාපජ්ජෙන ඵරිත්වා විහාසි සාවකානඤ්ච බ්‍රහ්මලොකසහබ්‍යතාය මග්ගං දෙසෙසි.

३२७. हे मित्रों, महागोविन्द ब्राह्मण मैत्रीपूर्ण चित्त से एक दिशा को व्याप्त कर विहार करने लगे, वैसे ही दूसरी, वैसे ही तीसरी और वैसे ही चौथी दिशा को। इस प्रकार ऊपर, नीचे, तिरछे, सर्वत्र, सभी प्राणियों को अपने समान मानकर, उन्होंने संपूर्ण लोक को विशाल, महान, अप्रमाण, वैर-रहित और द्वेष-रहित मैत्रीपूर्ण चित्त से व्याप्त कर विहार किया। करुणापूर्ण चित्त से... (पे)... मुदितापूर्ण चित्त से... (पे)... उपेक्षापूर्ण चित्त से... (पे)... द्वेष-रहित होकर व्याप्त कर विहार किया और अपने शिष्यों को ब्रह्मलोक की सहभागिता (प्राप्ति) का मार्ग दिखाया।

328. ‘‘යෙ [Pg.201] ඛො පන, භො, තෙන සමයෙන මහාගොවින්දස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස සාවකා සබ්බෙන සබ්බං සාසනං ආජානිංසු. තෙ කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං බ්‍රහ්මලොකං උපපජ්ජිංසු. යෙ න සබ්බෙන සබ්බං සාසනං ආජානිංසු, තෙ කායස්ස භෙදා පරං මරණා අප්පෙකච්චෙ පරනිම්මිතවසවත්තීනං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජිංසු; අප්පෙකච්චෙ නිම්මානරතීනං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජිංසු; අප්පෙකච්චෙ තුසිතානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජිංසු; අප්පෙකච්චෙ යාමානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජිංසු; අප්පෙකච්චෙ තාවතිංසානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජිංසු; අප්පෙකච්චෙ චාතුමහාරාජිකානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජිංසු; යෙ සබ්බනිහීනං කායං පරිපූරෙසුං තෙ ගන්ධබ්බකායං පරිපූරෙසුං. ඉති ඛො, භො, සබ්බෙසංයෙව තෙසං කුලපුත්තානං අමොඝා පබ්බජ්ජා අහොසි අවඤ්ඣා සඵලා සඋද්‍රයා’’’ති.

३२८. हे मित्रों, उस समय महागोविन्द ब्राह्मण के जिन शिष्यों ने उनकी शिक्षा को पूर्णतः समझा था, वे शरीर छूटने के बाद, मृत्यु के उपरांत, सुगति स्वरूप ब्रह्मलोक में उत्पन्न हुए। जिन्होंने शिक्षा को पूर्णतः नहीं समझा था, उनमें से कुछ परनिर्मितवसवर्ती देवों के लोक में उत्पन्न हुए; कुछ निर्माणरति देवों के लोक में; कुछ तुषित देवों के लोक में; कुछ याम देवों के लोक में; कुछ तावतिंस देवों के लोक में; और कुछ चातुमहाराजिक देवों के लोक में उत्पन्न हुए। जिन्होंने सबसे निम्न स्तर को प्राप्त किया, वे गंधर्व लोक में उत्पन्न हुए। इस प्रकार, हे मित्रों, उन सभी कुलपुत्रों की प्रव्रज्या अमोघ (सफल), निष्फल नहीं, फलदायक और कल्याणकारी सिद्ध हुई।

329. ‘‘සරති තං භගවා’’ති? ‘‘සරාමහං, පඤ්චසිඛ. අහං තෙන සමයෙන මහාගොවින්දො බ්‍රාහ්මණො අහොසිං. අහං තෙසං සාවකානං බ්‍රහ්මලොකසහබ්‍යතාය මග්ගං දෙසෙසිං. තං ඛො පන මෙ, පඤ්චසිඛ, බ්‍රහ්මචරියං න නිබ්බිදාය න විරාගාය න නිරොධාය න උපසමාය න අභිඤ්ඤාය න සම්බොධාය න නිබ්බානාය සංවත්තති, යාවදෙව බ්‍රහ්මලොකූපපත්තියා.

३२९. पञ्चसिख ने पूछा— 'क्या भगवान को वह (वृत्तांत) स्मरण है?' भगवान ने कहा— 'पञ्चसिख, मुझे वह स्मरण है। उस समय मैं ही महागोविन्द ब्राह्मण था। मैंने ही उन शिष्यों को ब्रह्मलोक की सहभागिता का मार्ग दिखाया था। किंतु पञ्चसिख, वह ब्रह्मचर्य (साधना) निर्वेद (वैराग्य), विराग, निरोध, उपशम, अभिज्ञा, संबोधि और निर्वाण के लिए सहायक नहीं था; वह केवल ब्रह्मलोक में उत्पत्ति तक ही सीमित था।'

ඉදං ඛො පන මෙ, පඤ්චසිඛ, බ්‍රහ්මචරියං එකන්තනිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය උපසමාය අභිඤ්ඤාය සම්බොධාය නිබ්බානාය සංවත්තති. කතමඤ්ච තං, පඤ්චසිඛ, බ්‍රහ්මචරියං එකන්තනිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය උපසමාය අභිඤ්ඤාය සම්බොධාය නිබ්බානාය සංවත්තති? අයමෙව අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො. සෙය්‍යථිදං – සම්මාදිට්ඨි සම්මාසඞ්කප්පො සම්මාවාචා සම්මාකම්මන්තො සම්මාආජීවො සම්මාවායාමො සම්මාසති සම්මාසමාධි. ඉදං ඛො තං, පඤ්චසිඛ, බ්‍රහ්මචරියං එකන්තනිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය උපසමාය අභිඤ්ඤාය සම්බොධාය නිබ්බානාය සංවත්තති.

परंतु पञ्चसिख, मेरा यह ब्रह्मचर्य पूर्णतः निर्वेद, विराग, निरोध, उपशम, अभिज्ञा, संबोधि और निर्वाण के लिए है। और पञ्चसिख, वह कौन सा ब्रह्मचर्य है जो पूर्णतः निर्वेद, विराग, निरोध, उपशम, अभिज्ञा, संबोधि और निर्वाण की ओर ले जाता है? यही आर्य अष्टांगिक मार्ग है। जैसे कि— सम्यक दृष्टि, सम्यक संकल्प, सम्यक वाणी, सम्यक कर्मान्त, सम्यक आजीव, सम्यक व्यायाम, सम्यक स्मृति और सम्यक समाधि। पञ्चसिख, यही वह ब्रह्मचर्य है जो पूर्णतः निर्वेद, विराग, निरोध, उपशम, अभिज्ञा, संबोधि और निर्वाण की ओर ले जाता है।

330. ‘‘යෙ ඛො පන මෙ, පඤ්චසිඛ, සාවකා සබ්බෙන සබ්බං සාසනං ආජානන්ති, තෙ ආසවානං ඛයා අනාසවං චෙතොවිමුත්තිං පඤ්ඤාවිමුත්තිං දිට්ඨෙව ධම්මෙ සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහරන්ති; යෙ න සබ්බෙන සබ්බං සාසනං ආජානන්ති, තෙ පඤ්චන්නං ඔරම්භාගියානං සංයොජනානං පරික්ඛයා [Pg.202] ඔපපාතිකා හොන්ති තත්ථ පරිනිබ්බායිනො අනාවත්තිධම්මා තස්මා ලොකා. යෙ න සබ්බෙන සබ්බං සාසනං ආජානන්ති, අප්පෙකච්චෙ තිණ්ණං සංයොජනානං පරික්ඛයා රාගදොසමොහානං තනුත්තා සකදාගාමිනො හොන්ති සකිදෙව ඉමං ලොකං ආගන්ත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සන්ති. යෙ න සබ්බෙන සබ්බං සාසනං ආජානන්ති, අප්පෙකච්චෙ තිණ්ණං සංයොජනානං පරික්ඛයා සොතාපන්නා හොන්ති අවිනිපාතධම්මා නියතා සම්බොධිපරායණා. ඉති ඛො, පඤ්චසිඛ, සබ්බෙසංයෙව ඉමෙසං කුලපුත්තානං අමොඝා පබ්බජ්ජා අවඤ්ඣා සඵලා සඋද්‍රයා’’ති.

३३०. हे पंचशिख, मेरे जो श्रावक शासन को पूर्णतः जान लेते हैं, वे आस्रवों के क्षय से आस्रव-रहित चेतोविमुक्ति और प्रज्ञाविमुक्ति को इसी जन्म में स्वयं विशेष ज्ञान (अभिज्ञा) द्वारा साक्षात्कार कर, उसे प्राप्त कर विहार करते हैं। जो शासन को पूर्णतः नहीं जान पाते, वे पाँच ओरामभागीय (अधोगामी) संयोजनों के क्षय से ओपपातिक (स्वयं उत्पन्न होने वाले) होते हैं और वहीं (शुद्धावास में) परिनिर्वाण प्राप्त करते हैं, उस लोक से पुनः लौटकर नहीं आते। जो शासन को पूर्णतः नहीं जान पाते, उनमें से कुछ तीन संयोजनों के क्षय से और राग, द्वेष तथा मोह के क्षीण होने से सकदागामी होते हैं, जो इस लोक में केवल एक बार लौटकर दुखों का अंत करेंगे। जो शासन को पूर्णतः नहीं जान पाते, उनमें से कुछ तीन संयोजनों के क्षय से स्रोतआपन्न होते हैं, जो दुर्गति में न गिरने वाले, नियत और संबोधि-परायण होते हैं। इस प्रकार, हे पंचशिख, इन सभी कुलपुत्रों का प्रव्रज्या ग्रहण करना सफल, सार्थक और कल्याणकारी हुआ।

ඉදමවොච භගවා. අත්තමනො පඤ්චසිඛො ගන්ධබ්බපුත්තො භගවතො භාසිතං අභිනන්දිත්වා අනුමොදිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා තත්ථෙවන්තරධායීති.

भगवान ने यह कहा। प्रसन्नचित्त गंधर्वपुत्र पंचशिख ने भगवान के भाषण का अभिनंदन और अनुमोदन किया, भगवान को अभिवादन कर प्रदक्षिणा की और वहीं अंतर्धान हो गया।

මහාගොවින්දසුත්තං නිට්ඨිතං ඡට්ඨං.

छठा महागोविंद सुत्त समाप्त।

7. මහාසමයසුත්තං

७. महासमय सुत्त

331. එවං [Pg.203] මෙ සුතං – එකං සමයං භගවා සක්කෙසු විහරති කපිලවත්ථුස්මිං මහාවනෙ මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං පඤ්චමත්තෙහි භික්ඛුසතෙහි සබ්බෙහෙව අරහන්තෙහි; දසහි ච ලොකධාතූහි දෙවතා යෙභුය්‍යෙන සන්නිපතිතා හොන්ති භගවන්තං දස්සනාය භික්ඛුසඞ්ඝඤ්ච. අථ ඛො චතුන්නං සුද්ධාවාසකායිකානං දෙවතානං එතදහොසි – ‘‘අයං ඛො භගවා සක්කෙසු විහරති කපිලවත්ථුස්මිං මහාවනෙ මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං පඤ්චමත්තෙහි භික්ඛුසතෙහි සබ්බෙහෙව අරහන්තෙහි; දසහි ච ලොකධාතූහි දෙවතා යෙභුය්‍යෙන සන්නිපතිතා හොන්ති භගවන්තං දස්සනාය භික්ඛුසඞ්ඝඤ්ච. යංනූන මයම්පි යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමෙය්‍යාම; උපසඞ්කමිත්වා භගවතො සන්තිකෙ පච්චෙකං ගාථං භාසෙය්‍යාමා’’ති.

३३१. ऐसा मैंने सुना—एक समय भगवान शाक्यों के जनपद में कपिलवस्तु के महावन में लगभग पाँच सौ अर्हत भिक्षुओं के विशाल भिक्षु-संघ के साथ विहार कर रहे थे। दसों लोक-धातुओं से देवता प्रायः भगवान और भिक्षु-संघ के दर्शन के लिए एकत्रित हुए थे। तब चार शुद्धावास लोक के देवताओं के मन में यह विचार आया—'यह भगवान शाक्यों के कपिलवस्तु के महावन में लगभग पाँच सौ अर्हत भिक्षुओं के विशाल संघ के साथ विहार कर रहे हैं; दसों लोक-धातुओं से देवता प्रायः भगवान और भिक्षु-संघ के दर्शन के लिए एकत्रित हुए हैं। क्यों न हम भी जहाँ भगवान हैं, वहाँ चलें और भगवान के समीप प्रत्येक एक-एक गाथा कहें'।

332. අථ ඛො තා දෙවතා සෙය්‍යථාපි නාම බලවා පුරිසො සමිඤ්ජිතං වා බාහං පසාරෙය්‍ය පසාරිතං වා බාහං සමිඤ්ජෙය්‍ය, එවමෙව සුද්ධාවාසෙසු දෙවෙසු අන්තරහිතා භගවතො පුරතො පාතුරහෙසුං. අථ ඛො තා දෙවතා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං අට්ඨංසු. එකමන්තං ඨිතා ඛො එකා දෙවතා භගවතො සන්තිකෙ ඉමං ගාථං අභාසි –

३३२. तब वे देवता, जैसे कोई बलवान पुरुष अपनी मुड़ी हुई भुजा को फैलाए या फैली हुई भुजा को सिकोड़े, वैसे ही शुद्धावास लोक से अंतर्धान होकर भगवान के सम्मुख प्रकट हुए। तब उन देवताओं ने भगवान को अभिवादन किया और एक ओर खड़े हो गए। एक ओर खड़े होकर एक देवता ने भगवान के समीप यह गाथा कही—

‘‘මහාසමයො පවනස්මිං, දෙවකායා සමාගතා;

ආගතම්හ ඉමං ධම්මසමයං, දක්ඛිතායෙ අපරාජිතසඞ්ඝ’’න්ති.

'इस महावन में देवताओं का महान समागम हुआ है, देव-समूह एकत्रित हुए हैं। हम इस धर्म-सभा में अपराजित संघ के दर्शन के लिए आए हैं'।

අථ ඛො අපරා දෙවතා භගවතො සන්තිකෙ ඉමං ගාථං අභාසි –

तब दूसरी देवता ने भगवान के समीप यह गाथा कही—

‘‘තත්‍ර භික්ඛවො සමාදහංසු, චිත්තමත්තනො උජුකං අකංසු ;

සාරථීව නෙත්තානි ගහෙත්වා, ඉන්ද්‍රියානි රක්ඛන්ති පණ්ඩිතා’’ති.

'वहाँ भिक्षुओं ने समाधिस्थ होकर अपने चित्त को एकाग्र और ऋजु किया है। जैसे सारथी लगाम पकड़कर घोड़ों को नियंत्रित करता है, वैसे ही वे पंडित अपनी इंद्रियों की रक्षा करते हैं'।

අථ ඛො අපරා දෙවතා භගවතො සන්තිකෙ ඉමං ගාථං අභාසි –

तब तीसरी देवता ने भगवान के समीप यह गाथा कही—

‘‘ඡෙත්වා ඛීලං ඡෙත්වා පලිඝං, ඉන්දඛීලං ඌහච්ච මනෙජා;

තෙ චරන්ති සුද්ධා විමලා, චක්ඛුමතා සුදන්තා සුසුනාගා’’ති.

'खूँटे को काटकर, अर्गला को तोड़कर और इंद्रकील को उखाड़कर वे निष्कंप होकर विचरण करते हैं। वे शुद्ध, निर्मल, चक्षुष्मान द्वारा सुशिक्षित तरुण नाग के समान हैं'।

අථ [Pg.204] ඛො අපරා දෙවතා භගවතො සන්තිකෙ ඉමං ගාථං අභාසි –

तब चौथी देवता ने भगवान के समीप यह गाथा कही—

‘‘යෙකෙචි බුද්ධං සරණං ගතාසෙ, න තෙ ගමිස්සන්ති අපායභූමිං;

පහාය මානුසං දෙහං, දෙවකායං පරිපූරෙස්සන්තී’’ති.

'जो कोई भी बुद्ध की शरण में गए हैं, वे दुर्गति को नहीं प्राप्त होंगे। वे मनुष्य देह को त्यागकर देवलोक को पूर्ण करेंगे'।

දෙවතාසන්නිපාතා

देवताओं का समागम

333. අථ ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘යෙභුය්‍යෙන, භික්ඛවෙ, දසසු ලොකධාතූසු දෙවතා සන්නිපතිතා හොන්ති, තථාගතං දස්සනාය භික්ඛුසඞ්ඝඤ්ච. යෙපි තෙ, භික්ඛවෙ, අහෙසුං අතීතමද්ධානං අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා, තෙසම්පි භගවන්තානං එතංපරමායෙව දෙවතා සන්නිපතිතා අහෙසුං සෙය්‍යථාපි මය්හං එතරහි. යෙපි තෙ, භික්ඛවෙ, භවිස්සන්ති අනාගතමද්ධානං අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා, තෙසම්පි භගවන්තානං එතංපරමායෙව දෙවතා සන්නිපතිතා භවිස්සන්ති සෙය්‍යථාපි මය්හං එතරහි. ආචික්ඛිස්සාමි, භික්ඛවෙ, දෙවකායානං නාමානි; කිත්තයිස්සාමි, භික්ඛවෙ, දෙවකායානං නාමානි; දෙසෙස්සාමි, භික්ඛවෙ, දෙවකායානං නාමානි. තං සුණාථ, සාධුකං මනසිකරොථ, භාසිස්සාමී’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො තෙ භික්ඛූ භගවතො පච්චස්සොසුං.

३३३. तब भगवान ने भिक्षुओं को संबोधित किया—'भिक्षुओं, प्रायः दसों लोक-धातुओं से देवता तथागत और भिक्षु-संघ के दर्शन के लिए एकत्रित हुए हैं। भिक्षुओं, अतीत काल में जो अर्हत सम्यक-संबुद्ध हुए थे, उन भगवानों के समय में भी देवताओं का इतना ही बड़ा समागम हुआ था, जैसा कि अभी मेरे समय में हुआ है। भिक्षुओं, भविष्य काल में जो अर्हत सम्यक-संबुद्ध होंगे, उन भगवानों के समय में भी देवताओं का इतना ही बड़ा समागम होगा, जैसा कि अभी मेरे समय में हुआ है। भिक्षुओं, मैं देव-निकायों के नाम बताऊंगा; भिक्षुओं, मैं देव-निकायों के नामों का कीर्तन करूँगा; भिक्षुओं, मैं देव-निकायों के नामों का उपदेश करूँगा। उसे सुनो, अच्छी तरह मन में धारण करो, मैं कहूँगा।' 'जी हाँ, भंते'—उन भिक्षुओं ने भगवान को उत्तर दिया।

334. භගවා එතදවොච –

३३४. भगवान ने यह कहा—

‘‘සිලොකමනුකස්සාමි, යත්ථ භුම්මා තදස්සිතා;

යෙ සිතා ගිරිගබ්භරං, පහිතත්තා සමාහිතා.

'मैं उन गाथाओं का पाठ करूँगा जहाँ भूम-देवता निवास करते हैं। जो पर्वत की गुफाओं में रहते हैं, जिन्होंने स्वयं को समर्पित कर दिया है और जो समाधिस्थ हैं।

‘‘පුථූසීහාව සල්ලීනා, ලොමහංසාභිසම්භුනො;

ඔදාතමනසා සුද්ධා, විප්පසන්නමනාවිලා’’.

वे अनेक सिंहों के समान एकांतवासी हैं, जिन्होंने रोमांच को जीत लिया है। वे शुद्ध चित्त वाले, निर्मल, अत्यंत प्रसन्न और निष्पाप हैं'।

භිය්‍යො පඤ්චසතෙ ඤත්වා, වනෙ කාපිලවත්ථවෙ;

තතො ආමන්තයී සත්ථා, සාවකෙ සාසනෙ රතෙ.

कपिलवस्तु के वन में पाँच सौ से अधिक श्रावकों को शासन में रत जानकर, तब शास्ता ने उन्हें संबोधित किया।

‘‘දෙවකායා අභික්කන්තා, තෙ විජානාථ භික්ඛවො’’;

තෙ ච ආතප්පමකරුං, සුත්වා බුද්ධස්ස සාසනං.

'भिक्षुओं, देव-समूह आ गए हैं, उन्हें जानो।' बुद्ध के शासन को सुनकर उन भिक्षुओं ने उद्योग किया।

තෙසං පාතුරහු ඤාණං, අමනුස්සානදස්සනං;

අප්පෙකෙ සතමද්දක්ඛුං, සහස්සං අථ සත්තරිං.

उनमें अमनुष्यों को देखने वाला ज्ञान प्रकट हुआ। किसी ने सौ को देखा, किसी ने हजार को, तो किसी ने सत्तर हजार को।

සතං [Pg.205] එකෙ සහස්සානං, අමනුස්සානමද්දසුං;

අප්පෙකෙනන්තමද්දක්ඛුං, දිසා සබ්බා ඵුටා අහුං.

किसी ने एक लाख अमनुष्यों को देखा, तो किसी ने अनंत को देखा; सभी दिशाएं देवताओं से व्याप्त थीं।

තඤ්ච සබ්බං අභිඤ්ඤාය, වවත්ථිත්වාන චක්ඛුමා;

තතො ආමන්තයී සත්ථා, සාවකෙ සාසනෙ රතෙ.

उन सबको अपनी अभिज्ञा से जानकर और प्रत्यक्ष कर, चक्षुष्मान शास्ता ने शासन में रत उन श्रावकों को पुनः संबोधित किया।

‘‘දෙවකායා අභික්කන්තා, තෙ විජානාථ භික්ඛවො;

යෙ වොහං කිත්තයිස්සාමි, ගිරාහි අනුපුබ්බසො.

हे भिक्षुओं! देवों के समूह आ गए हैं। मैं उनके बारे में तुम्हें गाथाओं के माध्यम से क्रमवार बताऊंगा, उन्हें तुम जानो।

335.‘‘සත්තසහස්සා තෙ යක්ඛා, භුම්මා කාපිලවත්ථවා.

३३५. कपिलवस्तु में रहने वाले सात हजार पृथ्वी-निवासी यक्ष,

ඉද්ධිමන්තො ජුතිමන්තො, වණ්ණවන්තො යසස්සිනො;

මොදමානා අභික්කාමුං, භික්ඛූනං සමිතිං වනං.

जो ऋद्धिमान, दीप्तिमान, वर्णवान और यशस्वी हैं, वे प्रसन्नचित्त होकर वन में भिक्षुओं की इस सभा में आए हैं।

‘‘ඡසහස්සා හෙමවතා, යක්ඛා නානත්තවණ්ණිනො;

ඉද්ධිමන්තො ජුතීමන්තො, වණ්ණවන්තො යසස්සිනො;

මොදමානා අභික්කාමුං, භික්ඛූනං සමිතිං වනං.

हिमवंत पर्वत पर रहने वाले छह हजार यक्ष, जो विभिन्न वर्णों वाले, ऋद्धिमान, दीप्तिमान, वर्णवान और यशस्वी हैं, वे प्रसन्नचित्त होकर वन में भिक्षुओं की इस सभा में आए हैं।

‘‘සාතාගිරා තිසහස්සා, යක්ඛා නානත්තවණ්ණිනො;

ඉද්ධිමන්තො ජුතිමන්තො, වණ්ණවන්තො යසස්සිනො;

මොදමානා අභික්කාමුං, භික්ඛූනං සමිතිං වනං.

सातागिरि पर्वत के तीन हजार यक्ष, जो विभिन्न वर्णों वाले, ऋद्धिमान, दीप्तिमान, वर्णवान और यशस्वी हैं, वे प्रसन्नचित्त होकर वन में भिक्षुओं की इस सभा में आए हैं।

‘‘ඉච්චෙතෙ සොළසසහස්සා, යක්ඛා නානත්තවණ්ණිනො;

ඉද්ධිමන්තො ජුතිමන්තො, වණ්ණවන්තො යසස්සිනො;

මොදමානා අභික්කාමුං, භික්ඛූනං සමිතිං වනං.

इस प्रकार ये सोलह हजार यक्ष, जो विभिन्न वर्णों वाले, ऋद्धिमान, दीप्तिमान, वर्णवान और यशस्वी हैं, वे प्रसन्नचित्त होकर वन में भिक्षुओं की इस सभा में आए हैं।

‘‘වෙස්සාමිත්තා පඤ්චසතා, යක්ඛා නානත්තවණ්ණිනො;

ඉද්ධිමන්තො ජුතිමන්තො, වණ්ණවන්තො යසස්සිනො;

මොදමානා අභික්කාමුං, භික්ඛූනං සමිතිං වනං.

वैश्वामित्र पर्वत के पाँच सौ यक्ष, जो विभिन्न वर्णों वाले, ऋद्धिमान, दीप्तिमान, वर्णवान और यशस्वी हैं, वे प्रसन्नचित्त होकर वन में भिक्षुओं की इस सभा में आए हैं।

‘‘කුම්භීරො රාජගහිකො, වෙපුල්ලස්ස නිවෙසනං;

භිය්‍යො නං සතසහස්සං, යක්ඛානං පයිරුපාසති;

කුම්භීරො රාජගහිකො, සොපාගා සමිතිං වනං.

राजगृह का कुम्भीर यक्ष, जिसका निवास वैपुल्य पर्वत है और जिसकी सेवा में एक लाख से भी अधिक यक्ष रहते हैं, वह राजगृह का कुम्भीर भी वन में भिक्षुओं की इस सभा में आया है।

336.‘‘පුරිමඤ්ච දිසං රාජා, ධතරට්ඨො පසාසති.

३३६. पूर्व दिशा पर राजा धृतराष्ट्र शासन करते हैं।

ගන්ධබ්බානං අධිපති, මහාරාජා යසස්සිසො.

वे गंधर्वों के अधिपति और यशस्वी महाराज हैं।

‘‘පුත්තාපි [Pg.206] තස්ස බහවො, ඉන්දනාමා මහබ්බලා;

ඉද්ධිමන්තො ජුතිමන්තො, වණ්ණවන්තො යසස්සිනො;

මොදමානා අභික්කාමුං, භික්ඛූනං සමිතිං වනං.

उनके अनेक पुत्र भी हैं, जो इंद्र नाम वाले और महाबली हैं। वे ऋद्धिमान, दीप्तिमान, वर्णवान और यशस्वी पुत्र भी प्रसन्नचित्त होकर वन में भिक्षुओं की इस सभा में आए हैं।

‘‘දක්ඛිණඤ්ච දිසං රාජා, විරූළ්හො තං පසාසති ;

කුම්භණ්ඩානං අධිපති, මහාරාජා යසස්සිසො.

दक्षिण दिशा पर राजा विरूढ़क शासन करते हैं। वे कुम्भाण्डों के अधिपति और यशस्वी महाराज हैं।

‘‘පුත්තාපි තස්ස බහවො, ඉන්දනාමා මහබ්බලා;

ඉද්ධිමන්තො ජුතිමන්තො, වණ්ණවන්තො යසස්සිනො;

මොදමානා අභික්කාමුං, භික්ඛූනං සමිතිං වනං.

उनके अनेक पुत्र भी हैं, जो इंद्र नाम वाले और महाबली हैं। वे ऋद्धिमान, दीप्तिमान, वर्णवान और यशस्वी पुत्र भी प्रसन्नचित्त होकर वन में भिक्षुओं की इस सभा में आए हैं।

‘‘පච්ඡිමඤ්ච දිසං රාජා, විරූපක්ඛො පසාසති;

නාගානඤ්ච අධිපති, මහාරාජා යසස්සිසො.

पश्चिम दिशा पर राजा विरूपक्ष शासन करते हैं। वे नागों के अधिपति और यशस्वी महाराज हैं।

‘‘පුත්තාපි තස්ස බහවො, ඉන්දනාමා මහබ්බලා;

ඉද්ධිමන්තො ජුතිමන්තො, වණ්ණවන්තො යසස්සිනො;

මොදමානා අභික්කාමුං, භික්ඛූනං සමිතිං වනං.

उनके अनेक पुत्र भी हैं, जो इंद्र नाम वाले और महाबली हैं। वे ऋद्धिमान, दीप्तिमान, वर्णवान और यशस्वी पुत्र भी प्रसन्नचित्त होकर वन में भिक्षुओं की इस सभा में आए हैं।

‘‘උත්තරඤ්ච දිසං රාජා, කුවෙරො තං පසාසති;

යක්ඛානඤ්ච අධිපති, මහාරාජා යසස්සිසො.

उत्तर दिशा पर राजा कुबेर शासन करते हैं। वे यक्षों के अधिपति और यशस्वी महाराज हैं।

‘‘පුත්තාපි තස්ස බහවො, ඉන්දනාමා මහබ්බලා;

ඉද්ධිමන්තො ජුතිමන්තො, වණ්ණවන්තො යසස්සිනො;

මොදමානා අභික්කාමුං, භික්ඛූනං සමිතිං වනං.

उनके अनेक पुत्र भी हैं, जो इंद्र नाम वाले और महाबली हैं। वे ऋद्धिमान, दीप्तिमान, वर्णवान और यशस्वी पुत्र भी प्रसन्नचित्त होकर वन में भिक्षुओं की इस सभा में आए हैं।

‘‘පුරිමං දිසං ධතරට්ඨො, දක්ඛිණෙන විරූළ්හකො;

පච්ඡිමෙන විරූපක්ඛො, කුවෙරො උත්තරං දිසං.

पूर्व दिशा में धृतराष्ट्र, दक्षिण में विरूढ़क, पश्चिम में विरूपक्ष और उत्तर दिशा में कुबेर हैं।

‘‘චත්තාරො තෙ මහාරාජා, සමන්තා චතුරො දිසා;

දද්දල්ලමානා අට්ඨංසු, වනෙ කාපිලවත්ථවෙ.

ये चारों महाराज चारों दिशाओं में अत्यंत देदीप्यमान होकर कपिलवस्तु के वन में स्थित हुए।

337.‘‘තෙසං මායාවිනො දාසා, ආගුං වඤ්චනිකා සඨා.

३३७. उनके मायावी, वंचक और धूर्त सेवक भी आए।

මායා කුටෙණ්ඩු විටෙණ්ඩු, විටුච්ච විටුටො සහ.

माया, कुटेण्डु, विटेण्डु, विटुच्च और विटुटु भी साथ आए।

‘‘චන්දනො කාමසෙට්ඨො ච, කින්නිඝණ්ඩු නිඝණ්ඩු ච;

පනාදො ඔපමඤ්ඤො ච, දෙවසූතො ච මාතලි.

चंदन, कामसेठ, किन्नघण्डु और निघण्डु; पनाद, उपमन्यु और देव-सारथि मातलि भी आए।

‘‘චිත්තසෙනො [Pg.207] ච ගන්ධබ්බො, නළොරාජා ජනෙසභො ;

ආගා පඤ්චසිඛො චෙව, තිම්බරූ සූරියවච්චසා.

गंधर्व चित्रसेन, राजा नल, जनसभ, पंचशिख, तिम्बरु और सूर्यवर्चसा भी आए।

‘‘එතෙ චඤ්ඤෙ ච රාජානො, ගන්ධබ්බා සහ රාජුභි;

මොදමානා අභික්කාමුං, භික්ඛූනං සමිතිං වනං.

ये और अन्य गंधर्व राजा अपने अधिपति राजाओं के साथ प्रसन्नचित्त होकर वन में भिक्षुओं की इस सभा में आए हैं।

338.‘‘අථාගුං නාගසා නාගා, වෙසාලා සහතච්ඡකා.

३३८. इसके बाद नागदह के नाग और वैशाली के नाग अपने तक्षक-परिवार के साथ आए।

කම්බලස්සතරා ආගුං, පායාගා සහ ඤාතිභි.

कम्बल और अश्वतर नाग तथा प्रयाग के नाग अपने संबंधियों के साथ आए।

‘‘යාමුනා ධතරට්ඨා ච, ආගූ නාගා යසස්සිනො;

එරාවණො මහානාගො, සොපාගා සමිතිං වනං.

यमुना के नाग और धृतराष्ट्र कुल के यशस्वी नाग भी आए। महान नाग ऐरावण भी वन में भिक्षुओं की इस सभा में आया।

‘‘යෙ නාගරාජෙ සහසා හරන්ති, දිබ්බා දිජා පක්ඛි විසුද්ධචක්ඛූ;

වෙහායසා තෙ වනමජ්ඣපත්තා, චිත්‍රා සුපණ්ණා ඉති තෙස නාමං.

जो नागराजों को बलपूर्वक पकड़ लेते हैं, वे दिव्य, द्विज, पक्षधारी और निर्मल दृष्टि वाले गरुड़ आकाश मार्ग से वन के मध्य में पहुँचे; उनका नाम 'चित्र-सुपर्ण' है।

‘‘අභයං තදා නාගරාජානමාසි, සුපණ්ණතො ඛෙමමකාසි බුද්ධො;

සණ්හාහි වාචාහි උපව්හයන්තා, නාගා සුපණ්ණා සරණමකංසු බුද්ධං.

तब बुद्ध ने गरुड़ों से नागराजों को अभय प्रदान किया और उन्हें सुरक्षित कर दिया। नाग और गरुड़ मधुर वाणी में एक-दूसरे को पुकारते हुए बुद्ध की शरण में गए।

339.‘‘ජිතා වජිරහත්ථෙන, සමුද්දං අසුරාසිතා.

३३९. वज्रपाणि द्वारा पराजित होकर समुद्र के आश्रय में रहने वाले असुर,

භාතරො වාසවස්සෙතෙ, ඉද්ධිමන්තො යසස්සිනො.

ये वासव (इन्द्र) के भाई हैं, जो ऋद्धिमान (शक्तिशाली) और यशस्वी (अत्यधिक अनुयायियों वाले) हैं।

‘‘කාලකඤ්චා මහාභිස්මා, අසුරා දානවෙඝසා;

වෙපචිත්ති සුචිත්ති ච, පහාරාදො නමුචී සහ.

विशाल और भयानक शरीर वाले कालकञ्ज असुर, दानवेघस (धनुर्धारी) असुर, वेपचित्ति, सुचित्ति, पहाराद और नमुचि (मार) के साथ आए।

‘‘සතඤ්ච බලිපුත්තානං, සබ්බෙ වෙරොචනාමකා;

සන්නය්හිත්වා බලිසෙනං, රාහුභද්දමුපාගමුං;

සමයොදානි භද්දන්තෙ, භික්ඛූනං සමිතිං වනං.

बलि के सौ पुत्र, जो सभी वेरोचन नाम वाले हैं, अपनी सेना को सुसज्जित कर राहुभद्र के पास आए और कहा— "हे भद्र! अब भिक्षुओं की सभा के लिए महावन जाने का समय हो गया है।"

340.‘‘ආපො ච දෙවා පථවී, තෙජො වායො තදාගමුං.

३४०. तब आपो (जल), पठवी (पृथ्वी), तेजो (अग्नि) और वायो (वायु) देव आए।

වරුණා වාරණා දෙවා, සොමො ච යසසා සහ.

वरुण, वारण और सोम देव अपने यश (अनुयायियों) के साथ आए।

‘‘මෙත්තා කරුණා කායිකා, ආගුං දෙවා යසස්සිනො;

දසෙතෙ දසධා කායා, සබ්බෙ නානත්තවණ්ණිනො.

मैत्री, करुणा और कायिक देव आए, जो यशस्वी हैं; ये दस प्रकार के दस देव-समूह, सभी विभिन्न वर्णों (रंगों) वाले हैं।

‘‘ඉද්ධිමන්තො [Pg.208] ජුතිමන්තො, වණ්ණවන්තො යසස්සිනො;

මොදමානා අභික්කාමුං, භික්ඛූනං සමිතිං වනං.

ऋद्धिमान, द्युतिमान (तेजस्वी), वर्णवान (सुन्दर) और यशस्वी देव प्रसन्नचित्त होकर भिक्षुओं की सभा के लिए वन में आए।

‘‘වෙණ්ඩුදෙවා සහලි ච, අසමා ච දුවෙ යමා;

චන්දස්සූපනිසා දෙවා, චන්දමාගුං පුරක්ඛත්වා.

वेण्डु, सहली, असम और दो यम देव आए; चन्द्रमा के आश्रित रहने वाले देव चन्द्रमा को आगे कर आए।

‘‘සූරියස්සූපනිසා දෙවා, සූරියමාගුං පුරක්ඛත්වා;

නක්ඛත්තානි පුරක්ඛත්වා, ආගුං මන්දවලාහකා.

सूर्य के आश्रित रहने वाले देव सूर्य को आगे कर आए; नक्षत्रों को आगे कर मन्दवलाहक (मेघ) देव आए।

‘‘වසූනං වාසවො සෙට්ඨො, සක්කොපාගා පුරින්දදො;

දසෙතෙ දසධා කායා, සබ්බෙ නානත්තවණ්ණිනො.

वसुओं में श्रेष्ठ वासव, जिन्हें शक्र और पुरिन्दद भी कहा जाता है, आए; ये दस प्रकार के दस देव-समूह, सभी विभिन्न वर्णों वाले हैं।

‘‘ඉද්ධිමන්තො ජුතිමන්තො, වණ්ණවන්තො යසස්සිනො;

මොදමානා අභික්කාමුං, භික්ඛූනං සමිතිං වනං.

ऋद्धिमान, द्युतिमान, वर्णवान और यशस्वी देव प्रसन्नचित्त होकर भिक्षुओं की सभा के लिए वन में आए।

‘‘අථාගුං සහභූ දෙවා, ජලමග්ගිසිඛාරිව;

අරිට්ඨකා ච රොජා ච, උමාපුප්ඵනිභාසිනො.

फिर अग्नि-शिखा के समान देदीप्यमान सहभू देव आए; अरिट्ठक, रोज और अलसी (उमा) के पुष्प के समान आभा वाले देव आए।

‘‘වරුණා සහධම්මා ච, අච්චුතා ච අනෙජකා;

සූලෙය්‍යරුචිරා ආගුං, ආගුං වාසවනෙසිනො;

දසෙතෙ දසධා කායා, සබ්බෙ නානත්තවණ්ණිනො.

वरुण, सहधम्म, अच्युत, अनेजक, सुलेय्य और रुचिर देव आए; वासवनेसी देव भी आए। ये दस प्रकार के दस देव-समूह, सभी विभिन्न वर्णों वाले हैं।

‘‘ඉද්ධිමන්තො ජුතිමන්තො, වණ්ණවන්තො යසස්සිනො;

මොදමානා අභික්කාමුං, භික්ඛූනං සමිතිං වනං.

ऋद्धिमान, द्युतिमान, वर्णवान और यशस्वी देव प्रसन्नचित्त होकर भिक्षुओं की सभा के लिए वन में आए।

‘‘සමානා මහාසමනා, මානුසා මානුසුත්තමා;

ඛිඩ්ඩාපදොසිකා ආගුං, ආගුං මනොපදොසිකා.

समान, महासमान, मानुष, मानुषोत्तम, खिड्डापदोसिक और मनोपदोसिक देव आए।

‘‘අථාගුං හරයො දෙවා, යෙ ච ලොහිතවාසිනො;

පාරගා මහාපාරගා, ආගුං දෙවා යසස්සිනො;

දසෙතෙ දසධා කායා, සබ්බෙ නානත්තවණ්ණිනො.

फिर हरि देव और लाल वस्त्र धारण करने वाले देव आए; यशस्वी पारग और महापारग देव आए। ये दस प्रकार के दस देव-समूह, सभी विभिन्न वर्णों वाले हैं।

‘‘ඉද්ධිමන්තො ජුතිමන්තො, වණ්ණවන්තො යසස්සිනො;

මොදමානා අභික්කාමුං, භික්ඛූනං සමිතිං වනං.

ऋद्धिमान, द्युतिमान, वर्णवान और यशस्वी देव प्रसन्नचित्त होकर भिक्षुओं की सभा के लिए वन में आए।

‘‘සුක්කා කරම්භා අරුණා, ආගුං වෙඝනසා සහ;

ඔදාතගය්හා පාමොක්ඛා, ආගුං දෙවා විචක්ඛණා.

सुक्का, करम्भा और अरुणा देव वेघनस देवों के साथ आए; ओदातगय्ह प्रमुख और विचक्षण (बुद्धिमान) देव आए।

‘‘සදාමත්තා [Pg.209] හාරගජා, මිස්සකා ච යසස්සිනො;

ථනයං ආග පජ්ජුන්නො, යො දිසා අභිවස්සති.

सदामत्त, हारगज और यशस्वी मिस्सक देव आए; गर्जना करते हुए पज्जुन्न (पर्जन्य) देव आए, जो सभी दिशाओं में वर्षा करते हैं।

‘‘දසෙතෙ දසධා කායා, සබ්බෙ නානත්තවණ්ණිනො;

ඉද්ධිමන්තො ජුතිමන්තො, වණ්ණවන්තො යසස්සිනො;

මොදමානා අභික්කාමුං, භික්ඛූනං සමිතිං වනං.

ये दस प्रकार के दस देव-समूह, सभी विभिन्न वर्णों वाले हैं; ऋद्धिमान, द्युतिमान, वर्णवान और यशस्वी देव प्रसन्नचित्त होकर भिक्षुओं की सभा के लिए वन में आए।

‘‘ඛෙමියා තුසිතා යාමා, කට්ඨකා ච යසස්සිනො;

ලම්බීතකා ලාමසෙට්ඨා, ජොතිනාමා ච ආසවා;

නිම්මානරතිනො ආගුං, අථාගුං පරනිම්මිතා.

खेमिय, तुसित, याम और यशस्वी कट्ठक देव आए; लम्बीतक, लामसेट्ठ, जोति, आसव, निम्मानरति और परनिम्मित देव आए।

‘‘දසෙතෙ දසධා කායා, සබ්බෙ නානත්තවණ්ණිනො;

ඉද්ධිමන්තො ජුතිමන්තො, වණ්ණවන්තො යසස්සිනො;

මොදමානා අභික්කාමුං, භික්ඛූනං සමිතිං වනං.

ये दस प्रकार के दस देव-समूह, सभी विभिन्न वर्णों वाले हैं; ऋद्धिमान, द्युतिमान, वर्णवान और यशस्वी देव प्रसन्नचित्त होकर भिक्षुओं की सभा के लिए वन में आए।

‘‘සට්ඨෙතෙ දෙවනිකායා, සබ්බෙ නානත්තවණ්ණිනො;

නාමන්වයෙන ආගච්ඡුං, යෙ චඤ්ඤෙ සදිසා සහ.

ये साठ देव-निकाय, जो सभी विभिन्न वर्णों वाले हैं, अपने-अपने नाम और कुल के अनुसार आए; और जो इनके समान अन्य देव थे, वे भी साथ आए।

‘‘‘පවුට්ඨජාතිමඛිලං, ඔඝතිණ්ණමනාසවං;

දක්ඛෙමොඝතරං නාගං, චන්දංව අසිතාතිගං’.

"हम उन (बुद्ध और संघ) के दर्शन करें जिन्होंने पुनर्जन्म का अंत कर दिया है, जो निष्कंटक (राग-द्वेष रहित) हैं, ओघ (संसार-सागर) को पार कर चुके हैं और आस्रव-रहित हैं; जो ओघ को पार कराने वाले महापुरुष (नाग) हैं और कलंक-रहित चन्द्रमा के समान देदीप्यमान हैं।"

341.‘‘සුබ්‍රහ්මා පරමත්තො ච, පුත්තා ඉද්ධිමතො සහ.

३४१. सुब्रह्मा और परमत्त, जो ऋद्धिमान (बुद्ध) के (औरस) पुत्र हैं, साथ आए।

සනඞ්කුමාරො තිස්සො ච, සොපාග සමිතිං වනං.

सनत्कुमार और तिस्स भी भिक्षुओं की सभा के लिए वन में आए।

‘‘සහස්සං බ්‍රහ්මලොකානං, මහාබ්‍රහ්මාභිතිට්ඨති;

උපපන්නො ජුතිමන්තො, භිස්මාකායො යසස්සිසො.

ब्रह्मलोक के एक हजार ब्रह्मा आए, जिनके ऊपर एक महाब्रह्मा अधिष्ठित हैं; वे द्युतिमान, विशाल शरीर वाले और यशस्वी ब्रह्मा वहाँ उत्पन्न हुए हैं।

‘‘දසෙත්ථ ඉස්සරා ආගුං, පච්චෙකවසවත්තිනො;

තෙසඤ්ච මජ්ඣතො ආග, හාරිතො පරිවාරිතො.

वहाँ दस ब्रह्मा-स्वामी आए, जो प्रत्येक अपने-अपने वश में रखने वाले (अधिपति) हैं; उनके मध्य में अपने अनुयायियों से घिरे हुए हारित ब्रह्मा आए।

342.‘‘තෙ ච සබ්බෙ අභික්කන්තෙ, සඉන්දෙ දෙවෙ සබ්‍රහ්මකෙ.

३४२. जब वे सभी—इन्द्र सहित देव और ब्रह्माओं के साथ—वहाँ पहुँच गए।

මාරසෙනා අභික්කාමි, පස්ස කණ්හස්ස මන්දියං.

तब मार की सेना ने आक्रमण किया; कृष्ण (मार) की मूर्खता को देखो!

‘‘‘එථ ගණ්හථ බන්ධථ, රාගෙන බද්ධමත්ථු වො;

සමන්තා පරිවාරෙථ, මා වො මුඤ්චිත්ථ කොචි නං’.

“आओ, पकड़ो, बांधो! तुम सब राग के बंधन में बंध जाओ। चारों ओर से घेर लो, तुममें से कोई भी इसे (देवताओं के समूह को) छूटने न दे।”

‘‘ඉති [Pg.210] තත්ථ මහාසෙනො, කණ්හො සෙනං අපෙසයි;

පාණිනා තලමාහච්ච, සරං කත්වාන භෙරවං.

इस प्रकार वहाँ विशाल सेना वाले मार (कृष्ण) ने अपनी सेना भेजी; भूमि पर हाथ से प्रहार कर और भयानक शब्द (बाण के समान) उत्पन्न कर।

‘‘යථා පාවුස්සකො මෙඝො, ථනයන්තො සවිජ්ජුකො;

+තදා සො පච්චුදාවත්ති, සඞ්කුද්ධො අසයංවසෙ.

जैसे बिजली के साथ गरजता हुआ वर्षा ऋतु का मेघ हो; तब वह (मार) अत्यंत क्रोधित होकर और (दूसरों को) अपने वश में न कर पाने के कारण पीछे हट गया।

343. තඤ්ච සබ්බං අභිඤ්ඤාය, වවත්ථිත්වාන චක්ඛුමා.

३४३. उन सब बातों को जानकर और निश्चित कर, चक्षुमान (बुद्ध) ने—

තතො ආමන්තයී සත්ථා, සාවකෙ සාසනෙ රතෙ.

तब शास्ता ने शासन (धर्म) में रत अपने श्रावकों को आमंत्रित किया।

‘‘මාරසෙනා අභික්කන්තා, තෙ විජානාථ භික්ඛවො;

තෙ ච ආතප්පමකරුං, සුත්වා බුද්ධස්ස සාසනං;

වීතරාගෙහි පක්කාමුං, නෙසං ලොමාපි ඉඤ්ජයුං.

“भिक्षुओं! मार की सेना आ गई है, उन्हें जानो।” बुद्ध के उपदेश को सुनकर उन्होंने (भिक्षुओं ने) पुरुषार्थ किया; वे (मार सेना) वीतरागियों के पास से हट गए, वे उनके एक रोम को भी नहीं हिला सके।

‘‘‘සබ්බෙ විජිතසඞ්ගාමා, භයාතීතා යසස්සිනො;

මොදන්ති සහ භූතෙහි, සාවකා තෙ ජනෙසුතා’’ති.

“वे सभी संग्राम को जीतने वाले, भय से अतीत और यशस्वी हैं; वे (बुद्ध के) श्रावक, जो लोगों में प्रसिद्ध हैं, अन्य प्राणियों (आर्यों) के साथ प्रसन्न होते हैं।”

මහාසමයසුත්තං නිට්ඨිතං සත්තමං.

सातवाँ महासमय सुत्त समाप्त हुआ।

8. සක්කපඤ්හසුත්තං

८. सक्कपञ्ह सुत्त (शक्र-प्रश्न सूत्र)

344. එවං [Pg.211] මෙ සුතං – එකං සමයං භගවා මගධෙසු විහරති, පාචීනතො රාජගහස්ස අම්බසණ්ඩා නාම බ්‍රාහ්මණගාමො, තස්සුත්තරතො වෙදියකෙ පබ්බතෙ ඉන්දසාලගුහායං. තෙන ඛො පන සමයෙන සක්කස්ස දෙවානමින්දස්ස උස්සුක්කං උදපාදි භගවන්තං දස්සනාය. අථ ඛො සක්කස්ස දෙවානමින්දස්ස එතදහොසි – ‘‘කහං නු ඛො භගවා එතරහි විහරති අරහං සම්මාසම්බුද්ධො’’ති? අද්දසා ඛො සක්කො දෙවානමින්දො භගවන්තං මගධෙසු විහරන්තං පාචීනතො රාජගහස්ස අම්බසණ්ඩා නාම බ්‍රාහ්මණගාමො, තස්සුත්තරතො වෙදියකෙ පබ්බතෙ ඉන්දසාලගුහායං. දිස්වාන දෙවෙ තාවතිංසෙ ආමන්තෙසි – ‘‘අයං, මාරිසා, භගවා මගධෙසු විහරති, පාචීනතො රාජගහස්ස අම්බසණ්ඩා නාම බ්‍රාහ්මණගාමො, තස්සුත්තරතො වෙදියකෙ පබ්බතෙ ඉන්දසාලගුහායං. යදි පන, මාරිසා, මයං තං භගවන්තං දස්සනාය උපසඞ්කමෙය්‍යාම අරහන්තං සම්මාසම්බුද්ධ’’න්ති? ‘‘එවං භද්දන්තවා’’ති ඛො දෙවා තාවතිංසා සක්කස්ස දෙවානමින්දස්ස පච්චස්සොසුං.

३४४. ऐसा मैंने सुना—एक समय भगवान मगध देश में, राजगृह के पूर्व में स्थित अम्बसण्ड नामक ब्राह्मण गाँव के उत्तर में, वेदियक पर्वत की इन्द्रसाल गुफा में विहार कर रहे थे। उस समय देवताओं के राजा शक्र के मन में भगवान के दर्शन की उत्कट इच्छा उत्पन्न हुई। तब देवताओं के राजा शक्र को यह विचार आया— 'इस समय अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध भगवान कहाँ विहार कर रहे हैं?' शक्र ने देखा कि भगवान मगध में राजगृह के पूर्व में अम्बसण्ड गाँव के उत्तर में वेदियक पर्वत की इन्द्रसाल गुफा में विहार कर रहे हैं। देखकर उन्होंने तैंतीस (तावतिंस) देवताओं को आमंत्रित किया— 'हे महानुभावों! भगवान मगध में राजगृह के पूर्व में अम्बसण्ड नामक ब्राह्मण गाँव के उत्तर में वेदियक पर्वत की इन्द्रसाल गुफा में विहार कर रहे हैं। यदि आप उचित समझें, तो हम उन अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध भगवान के दर्शन के लिए चलें?' तैंतीस देवताओं ने शक्र की बात स्वीकार करते हुए कहा— 'जैसा आप कहें, देवराज! आपका कल्याण हो।'

345. අථ ඛො සක්කො දෙවානමින්දො පඤ්චසිඛං ගන්ධබ්බදෙවපුත්තං ආමන්තෙසි – ‘‘අයං, තාත පඤ්චසිඛ, භගවා මගධෙසු විහරති පාචීනතො රාජගහස්ස අම්බසණ්ඩා නාම බ්‍රාහ්මණගාමො, තස්සුත්තරතො වෙදියකෙ පබ්බතෙ ඉන්දසාලගුහායං. යදි පන, තාත පඤ්චසිඛ, මයං තං භගවන්තං දස්සනාය උපසඞ්කමෙය්‍යාම අරහන්තං සම්මාසම්බුද්ධ’’න්ති? ‘‘එවං භද්දන්තවා’’ති ඛො පඤ්චසිඛො ගන්ධබ්බදෙවපුත්තො සක්කස්ස දෙවානමින්දස්ස පටිස්සුත්වා බෙලුවපණ්ඩුවීණං ආදාය සක්කස්ස දෙවානමින්දස්ස අනුචරියං උපාගමි.

३४५. तब देवताओं के राजा शक्र ने पञ्चसिख गन्धर्व-देवपुत्र को आमंत्रित किया— 'प्रिय पञ्चसिख! भगवान मगध में राजगृह के पूर्व में अम्बसण्ड नामक ब्राह्मण गाँव के उत्तर में वेदियक पर्वत की इन्द्रसाल गुफा में विहार कर रहे हैं। यदि तुम चाहो, तो हम उन अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध भगवान के दर्शन के लिए चलें?' पञ्चसिख ने 'बहुत अच्छा' कहकर शक्र की आज्ञा मानी और अपनी बेलुव-पण्डु वीणा लेकर शक्र के साथ चल दिया।

346. අථ ඛො සක්කො දෙවානමින්දො දෙවෙහි තාවතිංසෙහි පරිවුතො පඤ්චසිඛෙන ගන්ධබ්බදෙවපුත්තෙන පුරක්ඛතො සෙය්‍යථාපි නාම බලවා පුරිසො සමිඤ්ජිතං වා බාහං පසාරෙය්‍ය පසාරිතං වා බාහං සමිඤ්ජෙය්‍ය; එවමෙව දෙවෙසු තාවතිංසෙසු අන්තරහිතො මගධෙසු පාචීනතො රාජගහස්ස අම්බසණ්ඩා නාම බ්‍රාහ්මණගාමො, තස්සුත්තරතො වෙදියකෙ පබ්බතෙ පච්චුට්ඨාසි. තෙන ඛො පන සමයෙන වෙදියකො පබ්බතො [Pg.212] අතිරිව ඔභාසජාතො හොති අම්බසණ්ඩා ච බ්‍රාහ්මණගාමො යථා තං දෙවානං දෙවානුභාවෙන. අපිස්සුදං පරිතො ගාමෙසු මනුස්සා එවමාහංසු – ‘‘ආදිත්තස්සු නාමජ්ජ වෙදියකො පබ්බතො ඣායතිසු නාමජ්ජ වෙදියකො පබ්බතො ජලතිසු නාමජ්ජ වෙදියකො පබ්බතො කිංසු නාමජ්ජ වෙදියකො පබ්බතො අතිරිව ඔභාසජාතො අම්බසණ්ඩා ච බ්‍රාහ්මණගාමො’’ති සංවිග්ගා ලොමහට්ඨජාතා අහෙසුං.

३४६. तब देवताओं के राजा शक्र, तैंतीस देवताओं से घिरे हुए और पञ्चसिख गन्धर्व-देवपुत्र को आगे कर, जैसे कोई बलवान पुरुष अपनी मुड़ी हुई भुजा को फैलाए या फैली हुई भुजा को सिकोड़े, वैसे ही तैंतीस देवलोक से अंतर्धान होकर मगध में राजगृह के पूर्व में अम्बसण्ड गाँव के उत्तर में वेदियक पर्वत पर प्रकट हुए। उस समय देवताओं के प्रभाव से वेदियक पर्वत और अम्बसण्ड गाँव अत्यंत प्रकाशमान हो उठे। आस-पास के गाँवों के लोग कहने लगे— 'आज वेदियक पर्वत मानो जल रहा है, प्रज्वलित हो रहा है, धधक रहा है! क्या कारण है कि आज वेदियक पर्वत और अम्बसण्ड गाँव इतने अधिक प्रकाशमान हैं?' वे भयभीत और रोमांचित हो उठे।

347. අථ ඛො සක්කො දෙවානමින්දො පඤ්චසිඛං ගන්ධබ්බදෙවපුත්තං ආමන්තෙසි – ‘‘දුරුපසඞ්කමා ඛො, තාත පඤ්චසිඛ, තථාගතා මාදිසෙන, ඣායී ඣානරතා, තදන්තරං පටිසල්ලීනා. යදි පන ත්වං, තාත පඤ්චසිඛ, භගවන්තං පඨමං පසාදෙය්‍යාසි, තයා, තාත, පඨමං පසාදිතං පච්ඡා මයං තං භගවන්තං දස්සනාය උපසඞ්කමෙය්‍යාම අරහන්තං සම්මාසම්බුද්ධ’’න්ති. ‘‘එවං භද්දන්තවා’’ති ඛො පඤ්චසිඛො ගන්ධබ්බදෙවපුත්තො සක්කස්ස දෙවානමින්දස්ස පටිස්සුත්වා බෙලුවපණ්ඩුවීණං ආදාය යෙන ඉන්දසාලගුහා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා ‘‘එත්තාවතා මෙ භගවා නෙව අතිදූරෙ භවිස්සති නාච්චාසන්නෙ, සද්දඤ්ච මෙ සොස්සතී’’ති එකමන්තං අට්ඨාසි.

३४७. तब देवताओं के राजा शक्र ने पञ्चसिख गन्धर्व-देवपुत्र से कहा— 'प्रिय पञ्चसिख! मुझ जैसे व्यक्ति के लिए तथागतों के पास जाना कठिन है, क्योंकि वे ध्यानी हैं, ध्यान में रत हैं और एकांत में विहार करते हैं। यदि तुम पहले भगवान को प्रसन्न कर सको, तो तुम्हारे द्वारा प्रसन्न किए जाने के बाद हम उन अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध भगवान के दर्शन के लिए समीप जाएँगे।' पञ्चसिख ने 'बहुत अच्छा' कहकर शक्र की बात मानी और अपनी बेलुव-पण्डु वीणा लेकर जहाँ इन्द्रसाल गुफा थी, वहाँ पहुँचा। वहाँ पहुँचकर उसने सोचा— 'यहाँ से भगवान न तो मुझसे बहुत दूर होंगे और न ही बहुत पास, और वे मेरी वीणा का शब्द भी सुन सकेंगे।' ऐसा सोचकर वह एक ओर खड़ा हो गया।

පඤ්චසිඛගීතගාථා

पञ्चसिख के गीत की गाथाएँ

348. එකමන්තං ඨිතො ඛො පඤ්චසිඛො ගන්ධබ්බදෙවපුත්තො බෙලුවපණ්ඩුවීණං අස්සාවෙසි, ඉමා ච ගාථා අභාසි බුද්ධූපසඤ්හිතා ධම්මූපසඤ්හිතා සඞ්ඝූපසඤ්හිතා අරහන්තූපසඤ්හිතා කාමූපසඤ්හිතා –

३४८. एक ओर खड़े होकर पञ्चसिख गन्धर्व-देवपुत्र ने अपनी बेलुव-पण्डु वीणा बजाई और बुद्ध, धम्म, संघ, अर्हत् और काम (प्रेम) से संबंधित ये गाथाएँ गाईं—

‘‘වන්දෙ තෙ පිතරං භද්දෙ, තිම්බරුං සූරියවච්ඡසෙ;

යෙන ජාතාසි කල්‍යාණී, ආනන්දජනනී මම.

“हे भद्रे सूर्यवर्चसा! मैं तुम्हारे पिता तिम्बरु को प्रणाम करता हूँ, जिनके कारण तुम जैसी कल्याणमयी और मुझे आनंद देने वाली पुत्री उत्पन्न हुई।”

‘‘වාතොව සෙදතං කන්තො, පානීයංව පිපාසතො;

අඞ්ගීරසි පියාමෙසි, ධම්මො අරහතාමිව.

“जैसे पसीने से लथपथ व्यक्ति को हवा प्रिय होती है, जैसे प्यासे को पानी प्रिय होता है, वैसे ही हे अंगीरसी! तुम मुझे प्रिय हो, जैसे अर्हतों को धर्म प्रिय होता है।”

‘‘ආතුරස්සෙව භෙසජ්ජං, භොජනංව ජිඝච්ඡතො;

පරිනිබ්බාපය මං භද්දෙ, ජලන්තමිව වාරිනා.

“जैसे रोगी के लिए औषधि और भूखे के लिए भोजन होता है, वैसे ही हे भद्रे! तुम मेरी (काम-अग्नि) को शांत करो, जैसे जल जलती हुई आग को बुझा देता है।”

‘‘සීතොදකං [Pg.213] පොක්ඛරණිං, යුත්තං කිඤ්ජක්ඛරෙණුනා;

නාගො ඝම්මාභිතත්තොව, ඔගාහෙ තෙ ථනූදරං.

“जैसे गर्मी से तपा हुआ हाथी कमल-पराग से युक्त शीतल जल वाली पुष्करिणी में प्रवेश करता है, वैसे ही मैं तुम्हारे वक्षस्थल और उदर (हृदय) में प्रवेश करना चाहता हूँ।”

‘‘අච්චඞ්කුසොව නාගොව, ජිතං මෙ තුත්තතොමරං;

කාරණං නප්පජානාමි, සම්මත්තො ලක්ඛණූරුයා.

“जैसे अंकुश की परवाह न करने वाला मदमस्त हाथी यह सोचता है कि 'मैंने तोमर और अंकुश को जीत लिया है' और किसी बात को नहीं समझता, वैसे ही तुम्हारी सुंदर जंघाओं के मोह में पागल होकर मैं किसी कारण (उचित-अनुचित) को नहीं जान पा रहा हूँ।”

‘‘තයි ගෙධිතචිත්තොස්මි, චිත්තං විපරිණාමිතං;

පටිගන්තුං න සක්කොමි, වඞ්කඝස්තොව අම්බුජො.

हे (सूर्यवच्चसा)! मेरा चित्त तुममें आसक्त हो गया है, मेरा मन विचलित हो गया है। जैसे काँटा निगलने वाली मछली (पीछे नहीं हट सकती), वैसे ही मैं भी पीछे हटने में असमर्थ हूँ।

‘‘වාමූරු සජ මං භද්දෙ, සජ මං මන්දලොචනෙ;

පලිස්සජ මං කල්‍යාණි, එතං මෙ අභිපත්ථිතං.

हे सुंदर जंघाओं वाली कल्याणी! मुझे गले लगाओ। हे मंद नयनों वाली! मुझे गले लगाओ। हे कल्याणी! मेरा आलिंगन करो, यही मेरी निरंतर अभिलाषा है।

‘‘අප්පකො වත මෙ සන්තො, කාමො වෙල්ලිතකෙසියා;

අනෙකභාවො සමුප්පාදි, අරහන්තෙව දක්ඛිණා.

हे घुंघराले बालों वाली! यद्यपि मेरा काम-राग पहले अल्प था, किंतु अब वह अनेक गुना बढ़ गया है, जैसे अर्हतों को दिया गया दान अनेक गुना फल देने वाला होता है।

‘‘යං මෙ අත්ථි කතං පුඤ්ඤං, අරහන්තෙසු තාදිසු;

තං මෙ සබ්බඞ්ගකල්‍යාණි, තයා සද්ධිං විපච්චතං.

हे सर्वांग सुंदरी! अर्हतों के प्रति मैंने जो भी पुण्य किया है, वह पुण्य तुम्हारे साथ मिलकर मुझे फल प्रदान करे।

‘‘යං මෙ අත්ථි කතං පුඤ්ඤං, අස්මිං පථවිමණ්ඩලෙ;

තං මෙ සබ්බඞ්ගකල්‍යාණි, තයා සද්ධිං විපච්චතං.

हे सर्वांग सुंदरी! इस पृथ्वी मंडल पर मैंने जो भी पुण्य किया है, वह पुण्य तुम्हारे साथ मिलकर मुझे फल प्रदान करे।

‘‘සක්‍යපුත්තොව ඣානෙන, එකොදි නිපකො සතො;

අමතං මුනි ජිගීසානො, තමහං සූරියවච්ඡසෙ.

हे सूर्यवच्चसा! जैसे शाक्यपुत्र (बुद्ध) ध्यान के द्वारा एकाग्र, प्रज्ञावान और स्मृतिमान होकर अमृत (निर्वाण) की खोज करते हैं, वैसे ही मैं तुम्हें खोज रहा हूँ।

‘‘යථාපි මුනි නන්දෙය්‍ය, පත්වා සම්බොධිමුත්තමං;

එවං නන්දෙය්‍යං කල්‍යාණි, මිස්සීභාවං ගතො තයා.

हे कल्याणी! जैसे मुनि (बुद्ध) उत्तम संबोधि को प्राप्त कर आनंदित होते हैं, वैसे ही मैं तुम्हारे साथ मिलन प्राप्त कर आनंदित होना चाहता हूँ।

‘‘සක්කො චෙ මෙ වරං දජ්ජා, තාවතිංසානමිස්සරො;

තාහං භද්දෙ වරෙය්‍යාහෙ, එවං කාමො දළ්හො මම.

यदि तावतिंस देवों के अधिपति शक्र मुझे वरदान दें, तो हे भद्रे! मैं तुम्हें ही माँगूँगा; तुम्हारे प्रति मेरा काम-राग इतना दृढ़ है।

‘‘සාලංව න චිරං ඵුල්ලං, පිතරං තෙ සුමෙධසෙ;

වන්දමානො නමස්සාමි, යස්සා සෙතාදිසී පජා’’ති.

हे सुमेधसे (बुद्धिमती)! तुम्हारे पिता तिम्बरु, जिनकी तुम जैसी (सुंदर) संतान हो, उन्हें मैं खिले हुए साल वृक्ष के समान मानकर वंदना और नमस्कार करता हूँ।

349. එවං වුත්තෙ භගවා පඤ්චසිඛං ගන්ධබ්බදෙවපුත්තං එතදවොච – ‘‘සංසන්දති ඛො තෙ, පඤ්චසිඛ, තන්තිස්සරො ගීතස්සරෙන, ගීතස්සරො ච තන්තිස්සරෙන; න ච පන තෙ පඤ්චසිඛ, තන්තිස්සරො ගීතස්සරං අතිවත්තති, ගීතස්සරො ච තන්තිස්සරං. කදා සංයූළ්හා පන තෙ, පඤ්චසිඛ, ඉමා ගාථා බුද්ධූපසඤ්හිතා ධම්මූපසඤ්හිතා [Pg.214] සඞ්ඝූපසඤ්හිතා අරහන්තූපසඤ්හිතා කාමූපසඤ්හිතා’’ති? ‘‘එකමිදං, භන්තෙ, සමයං භගවා උරුවෙලායං විහරති නජ්ජා නෙරඤ්ජරාය තීරෙ අජපාලනිග්‍රොධෙ පඨමාභිසම්බුද්ධො. තෙන ඛො පනාහං, භන්තෙ, සමයෙන භද්දා නාම සූරියවච්ඡසා තිම්බරුනො ගන්ධබ්බරඤ්ඤො ධීතා, තමභිකඞ්ඛාමි. සා ඛො පන, භන්තෙ, භගිනී පරකාමිනී හොති; සිඛණ්ඩී නාම මාතලිස්ස සඞ්ගාහකස්ස පුත්තො, තමභිකඞ්ඛති. යතො ඛො අහං, භන්තෙ, තං භගිනිං නාලත්ථං කෙනචි පරියායෙන. අථාහං බෙලුවපණ්ඩුවීණං ආදාය යෙන තිම්බරුනො ගන්ධබ්බරඤ්ඤො නිවෙසනං තෙනුපසඞ්කමිං; උපසඞ්කමිත්වා බෙලුවපණ්ඩුවීණං අස්සාවෙසිං, ඉමා ච ගාථා අභාසිං බුද්ධූපසඤ්හිතා ධම්මූපසඤ්හිතා සඞ්ඝූපසඤ්හිතා අරහන්තූපසඤ්හිතා කාමූපසඤ්හිතා –

३४९. ऐसा कहने पर भगवान ने पंचशिख गंधर्व देवपुत्र से यह कहा— 'हे पंचशिख! तुम्हारी वीणा का स्वर गीत के स्वर से मिलता है और गीत का स्वर वीणा के स्वर से; न तो वीणा का स्वर गीत के स्वर का अतिक्रमण करता है और न ही गीत का स्वर वीणा के स्वर का। हे पंचशिख! तुमने बुद्ध, धर्म, संघ, अर्हत और काम-भोगों से संबंधित इन गाथाओं की रचना कब की थी?' (पंचशिख ने उत्तर दिया—) 'भंते! एक समय जब भगवान बुद्धत्व प्राप्त करने के पश्चात पहले-पहल उरुवेला में निरंजना नदी के तट पर अजपाल निग्रोध वृक्ष के नीचे विहार कर रहे थे। भंते! उस समय मैं गंधर्व राज तिम्बरु की पुत्री भद्रा सूर्यवच्चसा को चाहता था। किंतु भंते! वह बहन (सूर्यवच्चसा) किसी अन्य को चाहती थी; वह मातलि सारथी के पुत्र शिखंडी को चाहती थी। भंते! जब मैं उस बहन को किसी भी उपाय से प्राप्त न कर सका, तब मैंने अपनी बेलुव-पंडु वीणा ली और जहाँ गंधर्व राज तिम्बरु का निवास था, वहाँ गया। वहाँ पहुँचकर मैंने वीणा बजाई और बुद्ध, धर्म, संघ, अर्हत और काम-भोगों से संबंधित ये गाथाएँ गाईं—'

‘‘වන්දෙ තෙ පිතරං භද්දෙ, තිම්බරුං සූරියවච්ඡසෙ;

යෙන ජාතාසි කල්‍යාණී, ආනන්දජනනී මම. …පෙ…

हे भद्रे सूर्यवच्चसा! मैं तुम्हारे पिता तिम्बरु की वंदना करता हूँ, जिनसे तुम जैसी कल्याणी और मुझे आनंद देने वाली पुत्री उत्पन्न हुई है... इत्यादि।

සාලංව න චිරං ඵුල්ලං, පිතරං තෙ සුමෙධසෙ;

වන්දමානො නමස්සාමි, යස්සා සෙතාදිසී පජා’’ති.

हे सुमेधसे! खिले हुए साल वृक्ष के समान तुम्हारे पिता को मैं वंदना करते हुए नमस्कार करता हूँ, जिनकी तुम जैसी संतान है।

‘‘එවං වුත්තෙ, භන්තෙ, භද්දා සූරියවච්ඡසා මං එතදවොච – ‘න ඛො මෙ, මාරිස, සො භගවා සම්මුඛා දිට්ඨො අපි ච සුතොයෙව මෙ සො භගවා දෙවානං තාවතිංසානං සුධම්මායං සභායං උපනච්චන්තියා. යතො ඛො ත්වං, මාරිස, තං භගවන්තං කිත්තෙසි, හොතු නො අජ්ජ සමාගමො’ති. සොයෙව නො, භන්තෙ, තස්සා භගිනියා සද්ධිං සමාගමො අහොසි. න ච දානි තතො පච්ඡා’’ති.

भंते! ऐसा कहने पर भद्रा सूर्यवच्चसा ने मुझसे यह कहा— 'हे आर्य! मैंने उन भगवान को साक्षात नहीं देखा है, किंतु तावतिंस देवों की सुधर्मा सभा में नृत्य करते समय मैंने उन भगवान के विषय में सुना है। हे आर्य! चूँकि तुम उन भगवान की प्रशंसा कर रहे हो, इसलिए आज हमारा मिलन हो।' भंते! उस बहन के साथ मेरा वैसा ही मिलन हुआ, उसके बाद से अब तक फिर नहीं हुआ।

සක්කූපසඞ්කම

शक्र का आगमन (शक्र-उपसंक्रमण)

350. අථ ඛො සක්කස්ස දෙවානමින්දස්ස එතදහොසි – ‘‘පටිසම්මොදති පඤ්චසිඛො ගන්ධබ්බදෙවපුත්තො භගවතා, භගවා ච පඤ්චසිඛෙනා’’ති. අථ ඛො සක්කො දෙවානමින්දො පඤ්චසිඛං ගන්ධබ්බදෙවපුත්තං ආමන්තෙසි – ‘‘අභිවාදෙහි මෙ ත්වං, තාත පඤ්චසිඛ, භගවන්තං – ‘සක්කො, භන්තෙ, දෙවානමින්දො සාමච්චො සපරිජනො භගවතො පාදෙ සිරසා වන්දතී’ති’’. ‘‘එවං භද්දන්තවා’’ති ඛො පඤ්චසිඛො ගන්ධබ්බදෙවපුත්තො සක්කස්ස දෙවානමින්දස්ස පටිස්සුත්වා භගවන්තං අභිවාදෙති – ‘‘සක්කො, භන්තෙ, දෙවානමින්දො සාමච්චො සපරිජනො භගවතො [Pg.215] පාදෙ සිරසා වන්දතී’’ති. ‘‘එවං සුඛී හොතු, පඤ්චසිඛ, සක්කො දෙවානමින්දො සාමච්චො සපරිජනො; සුඛකාමා හි දෙවා මනුස්සා අසුරා නාගා ගන්ධබ්බා යෙ චඤ්ඤෙ සන්ති පුථුකායා’’ති.

३५०. तब देवराज शक्र के मन में यह विचार आया— 'गंधर्व देवपुत्र पंचशिख भगवान के साथ प्रसन्नतापूर्वक वार्तालाप कर रहा है और भगवान भी पंचशिख के साथ।' तब देवराज शक्र ने पंचशिख गंधर्व देवपुत्र को बुलाया और कहा— 'प्रिय पंचशिख! मेरी ओर से भगवान का अभिवादन करो और कहो— भंते! देवराज शक्र अपने मंत्रियों और परिजनों के साथ भगवान के चरणों में सिर झुकाकर वंदना करता है।' पंचशिख ने 'जी भंते' कहकर शक्र की आज्ञा स्वीकार की और भगवान का अभिवादन किया— 'भंते! देवराज शक्र अपने मंत्रियों और परिजनों के साथ भगवान के चरणों में सिर झुकाकर वंदना करता है।' (भगवान ने कहा—) 'हे पंचशिख! देवराज शक्र अपने मंत्रियों और परिजनों के साथ सुखी हों; क्योंकि देव, मनुष्य, असुर, नाग, गंधर्व और अन्य जो भी प्राणी हैं, वे सभी सुख की ही कामना करते हैं।'

351. එවඤ්ච පන තථාගතා එවරූපෙ මහෙසක්ඛෙ යක්ඛෙ අභිවදන්ති. අභිවදිතො සක්කො දෙවානමින්දො භගවතො ඉන්දසාලගුහං පවිසිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි. දෙවාපි තාවතිංසා ඉන්දසාලගුහං පවිසිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං අට්ඨංසු. පඤ්චසිඛොපි ගන්ධබ්බදෙවපුත්තො ඉන්දසාලගුහං පවිසිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි.

३५१. तथागत इसी प्रकार ऐसे प्रभावशाली यक्षों (देवों) का अभिवादन (प्रत्युत्तर) करते हैं। अभिवादन के पश्चात देवराज शक्र इंद्रसाल गुफा में प्रविष्ट हुए और भगवान को प्रणाम कर एक ओर खड़े हो गए। तावतिंस देव भी इंद्रसाल गुफा में प्रविष्ट हुए और भगवान को प्रणाम कर एक ओर खड़े हो गए। पंचशिख गंधर्व देवपुत्र भी इंद्रसाल गुफा में प्रविष्ट हुआ और भगवान को प्रणाम कर एक ओर खड़ा हो गया।

තෙන ඛො පන සමයෙන ඉන්දසාලගුහා විසමා සන්තී සමා සමපාදි, සම්බාධා සන්තී උරුන්දා සමපාදි, අන්ධකාරො ගුහායං අන්තරධායි, ආලොකො උදපාදි යථා තං දෙවානං දෙවානුභාවෙන.

उस समय वह इंद्रसाल गुफा, जो ऊबड़-खाबड़ थी, समतल हो गई; जो संकरी थी, वह विस्तृत हो गई; गुफा का अंधकार विलीन हो गया और देवों के प्रभाव से वहाँ प्रकाश फैल गया।

352. අථ ඛො භගවා සක්කං දෙවානමින්දං එතදවොච – ‘‘අච්ඡරියමිදං ආයස්මතො කොසියස්ස, අබ්භුතමිදං ආයස්මතො කොසියස්ස තාව බහුකිච්චස්ස බහුකරණීයස්ස යදිදං ඉධාගමන’’න්ති. ‘‘චිරපටිකාහං, භන්තෙ, භගවන්තං දස්සනාය උපසඞ්කමිතුකාමො; අපි ච දෙවානං තාවතිංසානං කෙහිචි කෙහිචි කිච්චකරණීයෙහි බ්‍යාවටො; එවාහං නාසක්ඛිං භගවන්තං දස්සනාය උපසඞ්කමිතුං. එකමිදං, භන්තෙ, සමයං භගවා සාවත්ථියං විහරති සලළාගාරකෙ. අථ ඛ්වාහං, භන්තෙ, සාවත්ථිං අගමාසිං භගවන්තං දස්සනාය. තෙන ඛො පන, භන්තෙ, සමයෙන භගවා අඤ්ඤතරෙන සමාධිනා නිසින්නො හොති, භූජති ච නාම වෙස්සවණස්ස මහාරාජස්ස පරිචාරිකා භගවන්තං පච්චුපට්ඨිතා හොති, පඤ්ජලිකා නමස්සමානා තිට්ඨති. අථ ඛ්වාහං, භන්තෙ, භූජතිං එතදවොචං – ‘අභිවාදෙහි මෙ ත්වං, භගිනි, භගවන්තං – ‘‘සක්කො, භන්තෙ, දෙවානමින්දො සාමච්චො සපරිජනො භගවතො පාදෙ සිරසා වන්දතී’’ති. එවං වුත්තෙ, භන්තෙ, සා භූජති මං එතදවොච – ‘අකාලො ඛො, මාරිස, භගවන්තං දස්සනාය; පටිසල්ලීනො භගවා’ති. ‘තෙන හී, භගිනි, යදා භගවා තම්හා සමාධිම්හා වුට්ඨිතො හොති, අථ මම වචනෙන භගවන්තං අභිවාදෙහි – ‘‘සක්කො, භන්තෙ, දෙවානමින්දො [Pg.216] සාමච්චො සපරිජනො භගවතො පාදෙ සිරසා වන්දතී’’ති. කච්චි මෙ සා, භන්තෙ, භගිනී භගවන්තං අභිවාදෙසි? සරති භගවා තස්සා භගිනියා වචන’’න්ති? ‘‘අභිවාදෙසි මං සා, දෙවානමින්ද, භගිනී, සරාමහං තස්සා භගිනියා වචනං. අපි චාහං ආයස්මතො නෙමිසද්දෙන තම්හා සමාධිම්හා වුට්ඨිතො’’ති. ‘‘යෙ තෙ, භන්තෙ, දෙවා අම්හෙහි පඨමතරං තාවතිංසකායං උපපන්නා, තෙසං මෙ සම්මුඛා සුතං සම්මුඛා පටිග්ගහිතං – ‘යදා තථාගතා ලොකෙ උප්පජ්ජන්ති අරහන්තො සම්මාසම්බුද්ධා, දිබ්බා කායා පරිපූරෙන්ති, හායන්ති අසුරකායා’ති. තං මෙ ඉදං, භන්තෙ, සක්ඛිදිට්ඨං යතො තථාගතො ලොකෙ උප්පන්නො අරහං සම්මාසම්බුද්ධො, දිබ්බා කායා පරිපූරෙන්ති, හායන්ති අසුරකායාති.

३५२. तब भगवान ने देवों के इंद्र शक्र से यह कहा— "आयुष्मान कोसिय (शक्र) के लिए यह आश्चर्यजनक है, आयुष्मान कोसिय के लिए यह अद्भुत है कि इतने कार्यों और कर्तव्यों में व्यस्त होते हुए भी आपका यहाँ आगमन हुआ है।" (शक्र ने कहा—) "भन्ते! मैं बहुत समय से भगवान के दर्शन के लिए आना चाहता था, किंतु तावतिंस देवों के कुछ कार्यों में व्यस्त रहने के कारण मैं भगवान के दर्शन के लिए नहीं आ सका। भन्ते! एक समय भगवान सावत्थी के सललागारक (देवदारु की कुटी) में विहार कर रहे थे। तब भन्ते! मैं भगवान के दर्शन के लिए सावत्थी गया था। भन्ते! उस समय भगवान किसी समाधि में लीन थे और महाराज वेस्सवण की परिचारिका भुजती नाम की देवी भगवान की सेवा में हाथ जोड़कर नमस्कार करते हुए खड़ी थी। तब भन्ते! मैंने भुजती से यह कहा— 'बहन! तुम मेरी ओर से भगवान को अभिवादन करना कि भन्ते! देवों के इंद्र शक्र अपने मंत्रियों और परिजनों के साथ भगवान के चरणों में सिर झुकाकर वंदना करते हैं।' भन्ते! ऐसा कहने पर उस भुजती ने मुझसे कहा— 'आर्य! भगवान के दर्शन का यह समय नहीं है, भगवान एकांतवास (प्रतिसंलयन) में हैं।' 'तो बहन! जब भगवान उस समाधि से व्युत्थान करें (बाहर आएँ), तब मेरी ओर से भगवान को अभिवादन करना कि भन्ते! देवों के इंद्र शक्र अपने मंत्रियों और परिजनों के साथ भगवान के चरणों में सिर झुकाकर वंदना करते हैं।' भन्ते! क्या उस बहन ने भगवान को मेरा अभिवादन पहुँचाया? क्या भगवान को उस बहन की बात याद है?" "देवराज! उस बहन ने मुझे अभिवादन किया था, मुझे उस बहन की बात याद है। और मैं आयुष्मान के रथ के पहियों की आवाज़ से ही उस समाधि से व्युत्थान कर गया था।" "भन्ते! जो देव हमसे पहले तावतिंस लोक में उत्पन्न हुए हैं, उनके मुख से मैंने यह सुना और ग्रहण किया है कि— 'जब लोक में अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध तथागत उत्पन्न होते हैं, तब दिव्य निकाय (देवों की संख्या) बढ़ जाते हैं और असुर निकाय घट जाते हैं।' भन्ते! यह मैंने स्वयं प्रत्यक्ष देखा है कि जब से लोक में अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध तथागत उत्पन्न हुए हैं, दिव्य निकाय बढ़ रहे हैं और असुर निकाय घट रहे हैं।"

ගොපකවත්ථු

गोपिका की कथा (गोपक-वत्थु)

353. ‘‘ඉධෙව, භන්තෙ, කපිලවත්ථුස්මිං ගොපිකා නාම සක්‍යධීතා අහොසි බුද්ධෙ පසන්නා ධම්මෙ පසන්නා සඞ්ඝෙ පසන්නා සීලෙසු පරිපූරකාරිනී. සා ඉත්ථිත්තං විරාජෙත්වා පුරිසත්තං භාවෙත්වා කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපන්නා. දෙවානං තාවතිංසානං සහබ්‍යතං අම්හාකං පුත්තත්තං අජ්ඣුපගතා. තත්‍රපි නං එවං ජානන්ති – ‘ගොපකො දෙවපුත්තො, ගොපකො දෙවපුත්තො’ති. අඤ්ඤෙපි, භන්තෙ, තයො භික්ඛූ භගවති බ්‍රහ්මචරියං චරිත්වා හීනං ගන්ධබ්බකායං උපපන්නා. තෙ පඤ්චහි කාමගුණෙහි සමප්පිතා සමඞ්ගීභූතා පරිචාරයමානා අම්හාකං උපට්ඨානං ආගච්ඡන්ති අම්හාකං පාරිචරියං. තෙ අම්හාකං උපට්ඨානං ආගතෙ අම්හාකං පාරිචරියං ගොපකො දෙවපුත්තො පටිචොදෙසි – ‘කුතොමුඛා නාම තුම්හෙ, මාරිසා, තස්ස භගවතො ධම්මං අස්සුත්ථ – අහඤ්හි නාම ඉත්ථිකා සමානා බුද්ධෙ පසන්නා ධම්මෙ පසන්නා සඞ්ඝෙ පසන්නා සීලෙසු පරිපූරකාරිනී ඉත්ථිත්තං විරාජෙත්වා පුරිසත්තං භාවෙත්වා කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපන්නා, දෙවානං තාවතිංසානං සහබ්‍යතං සක්කස්ස දෙවානමින්දස්ස පුත්තත්තං අජ්ඣුපගතා. ඉධාපි මං එවං ජානන්ති ‘‘ගොපකො දෙවපුත්තො ගොපකො දෙවපුත්තො’ති. තුම්හෙ පන, මාරිසා, භගවති බ්‍රහ්මචරියං චරිත්වා හීනං ගන්ධබ්බකායං උපපන්නා. දුද්දිට්ඨරූපං වත, භො, අද්දසාම, යෙ මයං අද්දසාම [Pg.217] සහධම්මිකෙ හීනං ගන්ධබ්බකායං උපපන්නෙ’ති. තෙසං, භන්තෙ, ගොපකෙන දෙවපුත්තෙන පටිචොදිතානං ද්වෙ දෙවා දිට්ඨෙව ධම්මෙ සතිං පටිලභිංසු කායං බ්‍රහ්මපුරොහිතං, එකො පන දෙවො කාමෙ අජ්ඣාවසි.

३५३. "भन्ते! इसी कपिलवस्तु में गोपिका नाम की एक शाक्य पुत्री थी, जो बुद्ध, धर्म और संघ में प्रसन्न (श्रद्धावान) थी और शीलों का पूर्ण पालन करने वाली थी। उसने स्त्री-भाव को त्याग कर पुरुष-भाव को विकसित किया और शरीर छूटने के बाद, मृत्यु के उपरांत वह सुगति स्वर्ग लोक में उत्पन्न हुई। वह हम तावतिंस देवों की संगति में हमारे पुत्र के रूप में आई। वहाँ भी उसे 'गोपक देवपुत्र, गोपक देवपुत्र' के नाम से जानते हैं। भन्ते! तीन अन्य भिक्षु भी थे जिन्होंने भगवान के शासन में ब्रह्मचर्य का पालन किया था, किंतु वे हीन गंधर्व निकाय में उत्पन्न हुए। वे पाँच काम-गुणों से युक्त होकर हमारी सेवा और परिचर्या के लिए आते थे। जब वे हमारी सेवा के लिए आए, तब गोपक देवपुत्र ने उन्हें यह कहकर धिक्कारा— 'हे आर्यों! आप लोग कहाँ मुख किए हुए थे (आपका ध्यान कहाँ था)? आपने उस भगवान के धर्म को कैसे सुना? मैं एक स्त्री होते हुए भी बुद्ध, धर्म और संघ में प्रसन्न और शीलों का पूर्ण पालन करने वाली थी, स्त्री-भाव को त्याग कर पुरुष-भाव को विकसित किया और मृत्यु के उपरांत सुगति स्वर्ग लोक में उत्पन्न हुई और देवों के इंद्र शक्र के पुत्र के रूप में आई। यहाँ भी मुझे 'गोपक देवपुत्र' के नाम से जानते हैं। किंतु आप लोग, हे आर्यों! भगवान के शासन में ब्रह्मचर्य का पालन करके भी हीन गंधर्व निकाय में उत्पन्न हुए। यह बड़े दुःख का दृश्य है कि हम अपने उन सहधार्मिकों (साथी साधकों) को हीन गंधर्व निकाय में उत्पन्न हुआ देख रहे हैं।' भन्ते! गोपक देवपुत्र द्वारा धिक्कारे जाने पर, उन तीन देवों में से दो देवों ने इसी जन्म में स्मृति प्राप्त की और ब्रह्म-पुरोहित निकाय को प्राप्त किया, किंतु एक देव काम-भोगों में ही आसक्त रहा।"

354.‘‘‘උපාසිකා චක්ඛුමතො අහොසිං,

३५४. "मैं चक्षुष्मान (बुद्ध) की उपासिका थी,"

නාමම්පි මය්හං අහු ‘ගොපිකා’ති;

බුද්ධෙ ච ධම්මෙ ච අභිප්පසන්නා,සඞ්ඝඤ්චුපට්ඨාසිං පසන්නචිත්තා.

"मेरा नाम 'गोपिका' था; मैं बुद्ध और धर्म में अत्यंत प्रसन्न (श्रद्धावान) थी और प्रसन्न चित्त से संघ की सेवा करती थी।"

‘‘‘තස්සෙව බුද්ධස්ස සුධම්මතාය,සක්කස්ස පුත්තොම්හි මහානුභාවො;

මහාජුතීකො තිදිවූපපන්නො,ජානන්ති මං ඉධාපි ‘ගොපකො’ති.

"उन्हीं बुद्ध के सद्धर्म के प्रताप से, मैं शक्र का महानुभाव और महातेजस्वी पुत्र हूँ; स्वर्ग लोक में उत्पन्न हुआ हूँ, यहाँ भी मुझे 'गोपक' के नाम से जानते हैं।"

‘‘‘අථද්දසං භික්ඛවො දිට්ඨපුබ්බෙ,ගන්ධබ්බකායූපගතෙ වසීනෙ;

ඉමෙහි තෙ ගොතමසාවකාසෙ,යෙ ච මයං පුබ්බෙ මනුස්සභූතා.

"तब मैंने उन भिक्षुओं को देखा जिन्हें पहले देखा था, जो अब गंधर्व निकाय में निवास कर रहे थे; ये वही गौतम के श्रावक हैं, जिनके साथ हम पहले मनुष्य रूप में थे।"

‘‘‘අන්නෙන පානෙන උපට්ඨහිම්හා,පාදූපසඞ්ගය්හ සකෙ නිවෙසනෙ;

කුතොමුඛා නාම ඉමෙ භවන්තො,බුද්ධස්ස ධම්මානි පටිග්ගහෙසුං.

"हमने अपने घर में अन्न-पान से उनकी सेवा की थी और उनके चरणों का प्रक्षालन किया था; इन महानुभावों का ध्यान कहाँ था, इन्होंने बुद्ध के धर्म को कैसे ग्रहण किया?"

‘‘‘පච්චත්තං වෙදිතබ්බො හි ධම්මො,සුදෙසිතො චක්ඛුමතානුබුද්ධො;

අහඤ්හි තුම්හෙව උපාසමානො,සුත්වාන අරියාන සුභාසිතානි.

"धर्म स्वयं जानने योग्य है, जिसे चक्षुष्मान (बुद्ध) ने स्वयं जानकर अच्छी तरह उपदेशित किया है; मैं आप लोगों की ही सेवा करते हुए और आर्यों के सुभाषित वचनों को सुनकर—"

‘‘‘සක්කස්ස පුත්තොම්හි මහානුභාවො,මහාජුතීකො තිදිවූපපන්නො;

තුම්හෙ පන සෙට්ඨමුපාසමානා,අනුත්තරං බ්‍රහ්මචරියං චරිත්වා.

"—शक्र का महानुभाव और महातेजस्वी पुत्र बना हूँ और स्वर्ग में उत्पन्न हुआ हूँ; किंतु आप लोग सर्वश्रेष्ठ (बुद्ध) की सेवा करते हुए और अनुत्तर ब्रह्मचर्य का पालन करके भी—"

‘‘‘හීනං [Pg.218] කායං උපපන්නා භවන්තො,අනානුලොමා භවතූපපත්ති;

දුද්දිට්ඨරූපං වත අද්දසාම,සහධම්මිකෙ හීනකායූපපන්නෙ.

"—हीन निकाय में उत्पन्न हुए हैं, आप लोगों की यह उत्पत्ति (पुनर्जन्म) अयोग्य है; यह बड़े दुःख का दृश्य है कि हम अपने सहधार्मिकों को हीन निकाय में उत्पन्न हुआ देख रहे हैं।"

‘‘‘ගන්ධබ්බකායූපගතා භවන්තො,දෙවානමාගච්ඡථ පාරිචරියං;

අගාරෙ වසතො මය්හං,ඉමං පස්ස විසෙසතං.

हे महानुभावों! आप गंधर्वों के समूह में सम्मिलित होकर देवताओं की सेवा के लिए आए हैं। घर में रहने वाले मुझ (गोपक) की इस विशिष्टता को देखो।

‘‘‘ඉත්ථී හුත්වා ස්වජ්ජ පුමොම්හි දෙවො,දිබ්බෙහි කාමෙහි සමඞ්ගිභූතො’;

තෙ චොදිතා ගොතමසාවකෙන,සංවෙගමාපාදු සමෙච්ච ගොපකං.

मैं पहले स्त्री थी, आज मैं दिव्य काम-भोगों से संपन्न देव-पुरुष हूँ; गौतम बुद्ध के शिष्य गोपक देवपुत्र द्वारा प्रेरित किए जाने पर, वे (तीन गंधर्व) गोपक के पास आकर संवेग को प्राप्त हुए।

‘‘‘හන්ද වියායාම බ්‍යායාම,මා නො මයං පරපෙස්සා අහුම්හා’;

තෙසං දුවෙ වීරියමාරභිංසු,අනුස්සරං ගොතමසාසනානි.

आओ, अब हम प्रयत्न करें, अत्यधिक पुरुषार्थ करें; हम दूसरों के सेवक न बनें; उनमें से दो ने गौतम बुद्ध की शिक्षाओं का स्मरण करते हुए पुरुषार्थ आरम्भ किया।

‘‘ඉධෙව චිත්තානි විරාජයිත්වා,කාමෙසු ආදීනවමද්දසංසු;

තෙ කාමසංයොජනබන්ධනානි,පාපිමයොගානි දුරච්චයානි.

यहीं (देवलोक में) ही चित्त को विरक्त कर उन्होंने काम-भोगों में दोष देखा; उन्होंने काम-संयोजन के उन बंधनों को काट दिया, जो पापी मार के बंधन हैं और जिन्हें पार करना अत्यंत कठिन है।

‘‘නාගොව සන්නානි ගුණානි ඡෙත්වා,දෙවෙ තාවතිංසෙ අතික්කමිංසු;

සඉන්දා දෙවා සපජාපතිකා,සබ්බෙ සුධම්මාය සභායුපවිට්ඨා.

जैसे हाथी मजबूत रस्सियों को तोड़ देता है, वैसे ही वे तावतींस देवताओं का अतिक्रमण कर गए; इंद्र और प्रजापति सहित सभी देवता सुधर्मा सभा में बैठे हुए थे।

‘‘තෙසං නිසින්නානං අභික්කමිංසු,වීරා විරාගා විරජං කරොන්තා;

තෙ දිස්වා සංවෙගමකාසි වාසවො,දෙවාභිභූ දෙවගණස්ස මජ්ඣෙ.

उन बैठे हुए देवताओं के बीच से वे वीर, राग-रहित और निर्मल होकर आगे बढ़ गए; उन्हें देखकर देवताओं के स्वामी वासव (इंद्र) देव-समूह के मध्य संवेग को प्राप्त हुए।

‘‘‘ඉමෙහි [Pg.219] තෙ හීනකායූපපන්නා,දෙවෙ තාවතිංසෙ අභික්කමන්ති’;

සංවෙගජාතස්ස වචො නිසම්ම,සො ගොපකො වාසවමජ්ඣභාසි.

ये जो निम्न गंधर्व योनि में उत्पन्न हुए थे, वे तावतींस देवताओं का अतिक्रमण कर रहे हैं; संवेग-युक्त इंद्र के वचनों को सुनकर, उस गोपक ने वासव से कहा।

‘‘‘බුද්ධො ජනින්දත්ථි මනුස්සලොකෙ,කාමාභිභූ සක්‍යමුනීති ඤායති;

තස්සෙව තෙ පුත්තා සතියා විහීනා,චොදිතා මයා තෙ සතිමජ්ඣලත්ථුං.

हे देवराज! मनुष्य लोक में बुद्ध हैं, जिन्हें काम-विजेता शाक्यमुनि के नाम से जाना जाता है; ये उन्हीं के पुत्र हैं जो स्मृति से रहित हो गए थे, मेरे द्वारा प्रेरित किए जाने पर उन्होंने पुनः स्मृति प्राप्त कर ली है।

‘‘‘තිණ්ණං තෙසං ආවසිනෙත්ථ එකො,ගන්ධබ්බකායූපගතො වසීනො;

ද්වෙ ච සම්බොධිපථානුසාරිනො,දෙවෙපි හීළෙන්ති සමාහිතත්තා.

उन तीनों में से एक यहीं गंधर्व योनि में स्थायी रूप से रह गया है, जबकि दो सम्बोधि-मार्ग के अनुगामी होकर, समाहित चित्त वाले होकर, देवताओं की भी उपेक्षा करते हैं।

‘‘‘එතාදිසී ධම්මප්පකාසනෙත්ථ,න තත්ථ කිංකඞ්ඛති කොචි සාවකො;

නිතිණ්ණඔඝං විචිකිච්ඡඡින්නං,බුද්ධං නමස්සාම ජිනං ජනින්දං’.

इस शासन में ऐसी धर्म-प्रकाशना है, जहाँ कोई भी शिष्य संदेह नहीं करता; हम उन बुद्ध, जिन और मनुष्यों के स्वामी को नमस्कार करते हैं, जिन्होंने ओघ को पार कर लिया है और जिनके संदेह छिन्न हो गए हैं।

‘‘යං තෙ ධම්මං ඉධඤ්ඤාය,විසෙසං අජ්ඣගංසු තෙ;

කායං බ්‍රහ්මපුරොහිතං,දුවෙ තෙසං විසෙසගූ.

यहाँ आपके जिस धर्म को जानकर उन्होंने विशेषता प्राप्त की है; उनमें से दो विशिष्टता प्राप्त कर हमारे देखते-देखते ब्रह्मपुरोहित के शरीर को प्राप्त कर गए।

‘‘තස්ස ධම්මස්ස පත්තියා,ආගතම්හාසි මාරිස;

කතාවකාසා භගවතා,පඤ්හං පුච්ඡෙමු මාරිසා’’ති.

हे पूज्य! हम उस धर्म की प्राप्ति के लिए आए हैं; हे भगवन! यदि अवसर प्रदान करें, तो हम प्रश्न पूछना चाहते हैं।

355. අථ ඛො භගවතො එතදහොසි – ‘‘දීඝරත්තං විසුද්ධො ඛො අයං යක්ඛො, යං කිඤ්චි මං පඤ්හං පුච්ඡිස්සති, සබ්බං තං අත්ථසඤ්හිතංයෙව පුච්ඡිස්සති, නො අනත්ථසඤ්හිතං. යඤ්චස්සාහං පුට්ඨො බ්‍යාකරිස්සාමි, තං ඛිප්පමෙව ආජානිස්සතී’’ති.

३५५. तब भगवान के मन में यह विचार आया— 'यह यक्ष (इंद्र) दीर्घकाल से शुद्ध चित्त वाला है। वह मुझसे जो कुछ भी प्रश्न पूछेगा, वह सार्थक ही होगा, निरर्थक नहीं। और मेरे द्वारा उत्तर दिए जाने पर वह उसे शीघ्र ही समझ जाएगा'।

356. අථ [Pg.220] ඛො භගවා සක්කං දෙවානමින්දං ගාථාය අජ්ඣභාසි –

३५६. तब भगवान ने देवताओं के स्वामी शक्र को गाथा द्वारा संबोधित किया—

‘‘පුච්ඡ වාසව මං පඤ්හං, යං කිඤ්චි මනසිච්ඡසි;

තස්ස තස්සෙව පඤ්හස්ස, අහං අන්තං කරොමි තෙ’’ති.

हे वासव! मुझसे वह प्रश्न पूछो जो तुम्हारे मन में है; तुम्हारे उन-उन प्रश्नों का मैं अंत (समाधान) कर दूँगा।

පඨමභාණවාරො නිට්ඨිතො.

प्रथम भाणवार समाप्त।

357. කතාවකාසො සක්කො දෙවානමින්දො භගවතා ඉමං භගවන්තං පඨමං පඤ්හං අපුච්ඡි –

३५७. भगवान द्वारा अवसर दिए जाने पर, देवताओं के स्वामी शक्र ने भगवान से यह पहला प्रश्न पूछा—

‘‘කිං සංයොජනා නු ඛො, මාරිස, දෙවා මනුස්සා අසුරා නාගා ගන්ධබ්බා යෙ චඤ්ඤෙ සන්ති පුථුකායා, තෙ – ‘අවෙරා අදණ්ඩා අසපත්තා අබ්‍යාපජ්ජා විහරෙමු අවෙරිනො’ති ඉති ච නෙසං හොති, අථ ච පන සවෙරා සදණ්ඩා සසපත්තා සබ්‍යාපජ්ජා විහරන්ති සවෙරිනො’’ති? ඉත්ථං සක්කො දෙවානමින්දො භගවන්තං පඤ්හං අපුච්ඡි. තස්ස භගවා පඤ්හං පුට්ඨො බ්‍යාකාසි –

हे पूज्य! देवता, मनुष्य, असुर, नाग, गंधर्व और जो अन्य अनेक प्राणी हैं, वे किस बंधन के कारण— 'हम वैर-रहित, दंड-रहित, शत्रु-रहित, कष्ट-रहित और द्वेष-रहित होकर विहार करें'—ऐसी इच्छा रखते हुए भी वैर-युक्त, दंड-युक्त, शत्रु-युक्त, कष्ट-युक्त और द्वेष-युक्त होकर विहार करते हैं? इस प्रकार देवताओं के स्वामी शक्र ने भगवान से प्रश्न पूछा। भगवान ने पूछे गए प्रश्न का उत्तर दिया—

‘‘ඉස්සාමච්ඡරියසංයොජනා ඛො, දෙවානමින්ද, දෙවා මනුස්සා අසුරා නාගා ගන්ධබ්බා යෙ චඤ්ඤෙ සන්ති පුථුකායා, තෙ – ‘අවෙරා අදණ්ඩා අසපත්තා අබ්‍යාපජ්ජා විහරෙමු අවෙරිනො’ති ඉති ච නෙසං හොති, අථ ච පන සවෙරා සදණ්ඩා සසපත්තා සබ්‍යාපජ්ජා විහරන්ති සවෙරිනො’’ති. ඉත්ථං භගවා සක්කස්ස දෙවානමින්දස්ස පඤ්හං පුට්ඨො බ්‍යාකාසි. අත්තමනො සක්කො දෙවානමින්දො භගවතො භාසිතං අභිනන්දි අනුමොදි – ‘‘එවමෙතං, භගවා, එවමෙතං, සුගත. තිණ්ණා මෙත්ථ කඞ්ඛා විගතා කථංකථා භගවතො පඤ්හවෙය්‍යාකරණං සුත්වා’’ති.

हे देवराज! ईर्ष्या और मात्सर्य के बंधन के कारण ही देवता, मनुष्य, असुर, नाग, गंधर्व और जो अन्य अनेक प्राणी हैं, वे— 'हम वैर-रहित, दंड-रहित, शत्रु-रहित, कष्ट-रहित और द्वेष-रहित होकर विहार करें'—ऐसी इच्छा रखते हुए भी वैर-युक्त, दंड-युक्त, शत्रु-युक्त, कष्ट-युक्त और द्वेष-युक्त होकर विहार करते हैं। इस प्रकार भगवान ने देवताओं के स्वामी शक्र के प्रश्न का उत्तर दिया। संतुष्ट होकर देवताओं के स्वामी शक्र ने भगवान के वचनों का अभिनंदन और अनुमोदन किया— 'हे भगवन! ऐसा ही है, हे सुगत! ऐसा ही है। भगवान के उत्तर को सुनकर मेरा संदेह दूर हो गया है और दुविधा मिट गई है'।

358. ඉතිහ සක්කො දෙවානමින්දො භගවතො භාසිතං අභිනන්දිත්වා අනුමොදිත්වා භගවන්තං උත්තරිං පඤ්හං අපුච්ඡි –

३५८. इस प्रकार देवताओं के स्वामी शक्र ने भगवान के वचनों का अभिनंदन और अनुमोदन कर भगवान से अगला प्रश्न पूछा—

‘‘ඉස්සාමච්ඡරියං පන, මාරිස, කිංනිදානං කිංසමුදයං කිංජාතිකං කිංපභවං; කිස්මිං සති ඉස්සාමච්ඡරියං හොති; කිස්මිං අසති ඉස්සාමච්ඡරියං න හොතී’’ති? ‘‘ඉස්සාමච්ඡරියං ඛො, දෙවානමින්ද, පියාප්පියනිදානං පියාප්පියසමුදයං පියාප්පියජාතිකං පියාප්පියපභවං; පියාප්පියෙ සති ඉස්සාමච්ඡරියං හොති, පියාප්පියෙ අසති ඉස්සාමච්ඡරියං න හොතී’’ති.

हे पूज्य! ईर्ष्या और मात्सर्य का निदान क्या है, उनका उदय किससे होता है, उनकी उत्पत्ति और स्रोत क्या है? किसके होने पर ईर्ष्या और मात्सर्य होते हैं, और किसके न होने पर ईर्ष्या और मात्सर्य नहीं होते? हे देवराज! ईर्ष्या और मात्सर्य प्रिय और अप्रिय के कारण होते हैं, प्रिय-अप्रिय से उनका उदय होता है, वे प्रिय-अप्रिय से उत्पन्न होते हैं और उन्हीं से उनका स्रोत है। प्रिय और अप्रिय के होने पर ईर्ष्या और मात्सर्य होते हैं, और प्रिय-अप्रिय के न होने पर ईर्ष्या और मात्सर्य नहीं होते।

‘‘පියාප්පියං [Pg.221] ඛො පන, මාරිස, කිංනිදානං කිංසමුදයං කිංජාතිකං කිංපභවං; කිස්මිං සති පියාප්පියං හොති; කිස්මිං අසති පියාප්පියං න හොතී’’ති? ‘‘පියාප්පියං ඛො, දෙවානමින්ද, ඡන්දනිදානං ඡන්දසමුදයං ඡන්දජාතිකං ඡන්දපභවං; ඡන්දෙ සති පියාප්පියං හොති; ඡන්දෙ අසති පියාප්පියං න හොතී’’ති.

हे पूज्य! प्रिय और अप्रिय का निदान क्या है, उनका उदय किससे होता है, उनकी उत्पत्ति और स्रोत क्या है? किसके होने पर प्रिय और अप्रिय होते हैं, और किसके न होने पर प्रिय और अप्रिय नहीं होते? हे देवराज! प्रिय और अप्रिय छंद के कारण होते हैं, छंद से उनका उदय होता है, वे छंद से उत्पन्न होते हैं और छंद ही उनका स्रोत है। छंद के होने पर प्रिय और अप्रिय होते हैं, और छंद के न होने पर प्रिय और अप्रिय नहीं होते।

‘‘ඡන්දො ඛො පන, මාරිස, කිංනිදානො කිංසමුදයො කිංජාතිකො කිංපභවො; කිස්මිං සති ඡන්දො හොති; කිස්මිං අසති ඡන්දො න හොතී’’ති? ‘‘ඡන්දො ඛො, දෙවානමින්ද, විතක්කනිදානො විතක්කසමුදයො විතක්කජාතිකො විතක්කපභවො; විතක්කෙ සති ඡන්දො හොති; විතක්කෙ අසති ඡන්දො න හොතී’’ති.

हे पूज्य! छंद का निदान क्या है, उसका उदय किससे होता है, उसकी उत्पत्ति और स्रोत क्या है? किसके होने पर छंद होता है, और किसके न होने पर छंद नहीं होता? हे देवराज! छंद वितर्क के कारण होता है, वितर्क से उसका उदय होता है, वह वितर्क से उत्पन्न होता है और वितर्क ही उसका स्रोत है। वितर्क के होने पर छंद होता है, और वितर्क के न होने पर छंद नहीं होता।

‘‘විතක්කො ඛො පන, මාරිස, කිංනිදානො කිංසමුදයො කිංජාතිකො කිංපභවො; කිස්මිං සති විතක්කො හොති; කිස්මිං අසති විතක්කො න හොතී’’ති? ‘‘විතක්කො ඛො, දෙවානමින්ද, පපඤ්චසඤ්ඤාසඞ්ඛානිදානො පපඤ්චසඤ්ඤාසඞ්ඛාසමුදයො පපඤ්චසඤ්ඤාසඞ්ඛාජාතිකො පපඤ්චසඤ්ඤාසඞ්ඛාපභවො; පපඤ්චසඤ්ඤාසඞ්ඛාය සති විතක්කො හොති; පපඤ්චසඤ්ඤාසඞ්ඛාය අසති විතක්කො න හොතී’’ති.

"हे मारिष! वितर्क (विचार) का क्या निदान है, क्या समुदय है, क्या जाति (उत्पत्ति) है, क्या प्रभव (स्रोत) है? किसके होने पर वितर्क होता है और किसके न होने पर वितर्क नहीं होता?" "हे देवेन्द्र! वितर्क प्रपंच-संज्ञा-संख्या-निदान वाला है, प्रपंच-संज्ञा-संख्या-समुदय वाला है, प्रपंच-संज्ञा-संख्या-जाति वाला है, प्रपंच-संज्ञा-संख्या-प्रभव वाला है। प्रपंच-संज्ञा-संख्या के होने पर वितर्क होता है और प्रपंच-संज्ञा-संख्या के न होने पर वितर्क नहीं होता।"

‘‘කථං පටිපන්නො පන, මාරිස, භික්ඛු පපඤ්චසඤ්ඤාසඞ්ඛානිරොධසාරුප්පගාමිනිං පටිපදං පටිපන්නො හොතී’’ති?

"हे मारिष! किस प्रकार प्रतिपन्न (आचरण करने वाला) भिक्षु प्रपंच-संज्ञा-संख्या के निरोध के अनुरूप मार्ग पर चलने वाला होता है?"

වෙදනාකම්මට්ඨානං

वेदना कर्मस्थान

359. ‘‘සොමනස්සංපාහං, දෙවානමින්ද, දුවිධෙන වදාමි – සෙවිතබ්බම්පි, අසෙවිතබ්බම්පි. දොමනස්සංපාහං, දෙවානමින්ද, දුවිධෙන වදාමි – සෙවිතබ්බම්පි, අසෙවිතබ්බම්පි. උපෙක්ඛංපාහං, දෙවානමින්ද, දුවිධෙන වදාමි – සෙවිතබ්බම්පි, අසෙවිතබ්බම්පි.

३५९. "हे देवेन्द्र! मैं सौमनस्य (प्रसन्नता) को दो प्रकार का कहता हूँ—सेवन करने योग्य भी और सेवन न करने योग्य भी। हे देवेन्द्र! मैं दौर्मनस्य (दुःख) को दो प्रकार का कहता हूँ—सेवन करने योग्य भी और सेवन न करने योग्य भी। हे देवेन्द्र! मैं उपेक्षा को दो प्रकार की कहता हूँ—सेवन करने योग्य भी और सेवन न करने योग्य भी।"

360. ‘‘සොමනස්සංපාහං, දෙවානමින්ද, දුවිධෙන වදාමි සෙවිතබ්බම්පි, අසෙවිතබ්බම්පීති ඉති ඛො පනෙතං වුත්තං, කිඤ්චෙතං පටිච්ච වුත්තං? තත්ථ යං ජඤ්ඤා සොමනස්සං ‘ඉමං ඛො මෙ සොමනස්සං සෙවතො අකුසලා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්ති, කුසලා ධම්මා පරිහායන්තී’ති, එවරූපං සොමනස්සං න සෙවිතබ්බං. තත්ථ යං ජඤ්ඤා සොමනස්සං ‘ඉමං ඛො මෙ සොමනස්සං සෙවතො [Pg.222] අකුසලා ධම්මා පරිහායන්ති, කුසලා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්තී’ති, එවරූපං සොමනස්සං සෙවිතබ්බං. තත්ථ යං චෙ සවිතක්කං සවිචාරං, යං චෙ අවිතක්කං අවිචාරං, යෙ අවිතක්කෙ අවිචාරෙ, තෙ පණීතතරෙ. සොමනස්සංපාහං, දෙවානමින්ද, දුවිධෙන වදාමි සෙවිතබ්බම්පි, අසෙවිතබ්බම්පීති. ඉති යං තං වුත්තං, ඉදමෙතං පටිච්ච වුත්තං.

३६०. "हे देवेन्द्र! 'मैं सौमनस्य को दो प्रकार का कहता हूँ—सेवन करने योग्य भी और सेवन न करने योग्य भी', ऐसा जो कहा गया है, वह किस कारण से कहा गया है? वहाँ जिस सौमनस्य के विषय में यह जाने कि 'इस सौमनस्य का सेवन करने से मेरे अकुशल धर्म बढ़ते हैं और कुशल धर्म घटते हैं', ऐसे सौमनस्य का सेवन नहीं करना चाहिए। वहाँ जिस सौमनस्य के विषय में यह जाने कि 'इस सौमनस्य का सेवन करने से मेरे अकुशल धर्म घटते हैं और कुशल धर्म बढ़ते हैं', ऐसे सौमनस्य का सेवन करना चाहिए। वहाँ जो सवितर्क-सविचार है और जो अवितर्क-अविचार है, उनमें जो अवितर्क-अविचार है, वह श्रेष्ठतर है। 'हे देवेन्द्र! मैं सौमनस्य को दो प्रकार का कहता हूँ—सेवन करने योग्य भी और सेवन न करने योग्य भी', ऐसा जो कहा गया है, वह इसी कारण से कहा गया है।"

361. ‘‘දොමනස්සංපාහං, දෙවානමින්ද, දුවිධෙන වදාමි සෙවිතබ්බම්පි, අසෙවිතබ්බම්පීති. ඉති ඛො පනෙතං වුත්තං, කිඤ්චෙතං පටිච්ච වුත්තං? තත්ථ යං ජඤ්ඤා දොමනස්සං ‘ඉමං ඛො මෙ දොමනස්සං සෙවතො අකුසලා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්ති, කුසලා ධම්මා පරිහායන්තී’ති, එවරූපං දොමනස්සං න සෙවිතබ්බං. තත්ථ යං ජඤ්ඤා දොමනස්සං ‘ඉමං ඛො මෙ දොමනස්සං සෙවතො අකුසලා ධම්මා පරිහායන්ති, කුසලා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්තී’ති, එවරූපං දොමනස්සං සෙවිතබ්බං. තත්ථ යං චෙ සවිතක්කං සවිචාරං, යං චෙ අවිතක්කං අවිචාරං, යෙ අවිතක්කෙ අවිචාරෙ, තෙ පණීතතරෙ. දොමනස්සංපාහං, දෙවානමින්ද, දුවිධෙන වදාමි සෙවිතබ්බම්පි, අසෙවිතබ්බම්පී’ති ඉති යං තං වුත්තං, ඉදමෙතං පටිච්ච වුත්තං.

३६१. "हे देवेन्द्र! 'मैं दौर्मनस्य को दो प्रकार का कहता हूँ—सेवन करने योग्य भी और सेवन न करने योग्य भी', ऐसा जो कहा गया है, वह किस कारण से कहा गया है? वहाँ जिस दौर्मनस्य के विषय में यह जाने कि 'इस दौर्मनस्य का सेवन करने से मेरे अकुशल धर्म बढ़ते हैं और कुशल धर्म घटते हैं', ऐसे दौर्मनस्य का सेवन नहीं करना चाहिए। वहाँ जिस दौर्मनस्य के विषय में यह जाने कि 'इस दौर्मनस्य का सेवन करने से मेरे अकुशल धर्म घटते हैं और कुशल धर्म बढ़ते हैं', ऐसे दौर्मनस्य का सेवन करना चाहिए। वहाँ जो सवितर्क-सविचार है और जो अवितर्क-अविचार है, उनमें जो अवितर्क-अविचार है, वह श्रेष्ठतर है। 'हे देवेन्द्र! मैं दौर्मनस्य को दो प्रकार का कहता हूँ—सेवन करने योग्य भी और सेवन न करने योग्य भी', ऐसा जो कहा गया है, वह इसी कारण से कहा गया है।"

362. ‘‘උපෙක්ඛංපාහං, දෙවානමින්ද, දුවිධෙන වදාමි සෙවිතබ්බම්පි, අසෙවිතබ්බම්පීති ඉති ඛො පනෙතං වුත්තං, කිඤ්චෙතං පටිච්ච වුත්තං? තත්ථ යං ජඤ්ඤා උපෙක්ඛං ‘ඉමං ඛො මෙ උපෙක්ඛං සෙවතො අකුසලා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්ති, කුසලා ධම්මා පරිහායන්තී’ති, එවරූපා උපෙක්ඛා න සෙවිතබ්බා. තත්ථ යං ජඤ්ඤා උපෙක්ඛං ‘ඉමං ඛො මෙ උපෙක්ඛං සෙවතො අකුසලා ධම්මා පරිහායන්ති, කුසලා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්තී’ති, එවරූපා උපෙක්ඛා සෙවිතබ්බා. තත්ථ යං චෙ සවිතක්කං සවිචාරං, යං චෙ අවිතක්කං අවිචාරං, යෙ අවිතක්කෙ අවිචාරෙ, තෙ පණීතතරෙ. උපෙක්ඛංපාහං, දෙවානමින්ද, දුවිධෙන වදාමි සෙවිතබ්බම්පි, අසෙවිතබ්බම්පීති ඉති යං තං වුත්තං, ඉදමෙතං පටිච්ච වුත්තං.

३६२. "हे देवेन्द्र! 'मैं उपेक्षा को दो प्रकार की कहता हूँ—सेवन करने योग्य भी और सेवन न करने योग्य भी', ऐसा जो कहा गया है, वह किस कारण से कहा गया है? वहाँ जिस उपेक्षा के विषय में यह जाने कि 'इस उपेक्षा का सेवन करने से मेरे अकुशल धर्म बढ़ते हैं और कुशल धर्म घटते हैं', ऐसी उपेक्षा का सेवन नहीं करना चाहिए। वहाँ जिस उपेक्षा के विषय में यह जाने कि 'इस उपेक्षा का सेवन करने से मेरे अकुशल धर्म घटते हैं और कुशल धर्म बढ़ते हैं', ऐसी उपेक्षा का सेवन करना चाहिए। वहाँ जो सवितर्क-सविचार है और जो अवितर्क-अविचार है, उनमें जो अवितर्क-अविचार है, वह श्रेष्ठतर है। 'हे देवेन्द्र! मैं उपेक्षा को दो प्रकार की कहता हूँ—सेवन करने योग्य भी और सेवन न करने योग्य भी', ऐसा जो कहा गया है, वह इसी कारण से कहा गया है।"

363. ‘‘එවං පටිපන්නො ඛො, දෙවානමින්ද, භික්ඛු පපඤ්චසඤ්ඤාසඞ්ඛානිරොධසාරුප්පගාමිනිං පටිපදං පටිපන්නො හොතී’’ති. ඉත්ථං භගවා සක්කස්ස දෙවානමින්දස්ස පඤ්හං පුට්ඨො බ්‍යාකාසි. අත්තමනො සක්කො දෙවානමින්දො භගවතො භාසිතං [Pg.223] අභිනන්දි අනුමොදි – ‘‘එවමෙතං, භගවා, එවමෙතං, සුගත, තිණ්ණා මෙත්ථ කඞ්ඛා විගතා කථංකථා භගවතො පඤ්හවෙය්‍යාකරණං සුත්වා’’ති.

३६३. "हे देवेन्द्र! इस प्रकार प्रतिपन्न भिक्षु प्रपंच-संज्ञा-संख्या के निरोध के अनुरूप मार्ग पर चलने वाला होता है।" इस प्रकार भगवान ने देवेन्द्र शक्र द्वारा पूछे गए प्रश्न का उत्तर दिया। प्रसन्नचित्त देवेन्द्र शक्र ने भगवान के भाषण का अभिनन्दन किया और अनुमोदन किया— "हे भगवान! यह ऐसा ही है। हे सुगत! यह ऐसा ही है। भगवान के इस प्रश्न-व्याकरण (उत्तर) को सुनकर मेरी शंकाएँ दूर हो गई हैं और संशय मिट गया है।"

පාතිමොක්ඛසංවරො

प्रातिमोक्ष संवर

364. ඉතිහ සක්කො දෙවානමින්දො භගවතො භාසිතං අභිනන්දිත්වා අනුමොදිත්වා භගවන්තං උත්තරිං පඤ්හං අපුච්ඡි –

३६४. इस प्रकार देवेन्द्र शक्र ने भगवान के भाषण का अभिनन्दन और अनुमोदन कर भगवान से आगे प्रश्न पूछा—

‘‘කථං පටිපන්නො පන, මාරිස, භික්ඛු පාතිමොක්ඛසංවරාය පටිපන්නො හොතී’’ති? ‘‘කායසමාචාරංපාහං, දෙවානමින්ද, දුවිධෙන වදාමි – සෙවිතබ්බම්පි, අසෙවිතබ්බම්පි. වචීසමාචාරංපාහං, දෙවානමින්ද, දුවිධෙන වදාමි – සෙවිතබ්බම්පි, අසෙවිතබ්බම්පි. පරියෙසනංපාහං, දෙවානමින්ද, දුවිධෙන වදාමි – සෙවිතබ්බම්පි, අසෙවිතබ්බ’’ම්පි.

"हे मारिष! किस प्रकार प्रतिपन्न भिक्षु प्रातिमोक्ष-संवर के लिए प्रतिपन्न होता है?" "हे देवेन्द्र! मैं काय-समाचार (शारीरिक आचरण) को दो प्रकार का कहता हूँ—सेवन करने योग्य भी और सेवन न करने योग्य भी। हे देवेन्द्र! मैं वची-समाचार (वाचिक आचरण) को दो प्रकार का कहता हूँ—सेवन करने योग्य भी और सेवन न करने योग्य भी। हे देवेन्द्र! मैं पर्येषणा (आजीविका की खोज) को दो प्रकार की कहता हूँ—सेवन करने योग्य भी और सेवन न करने योग्य भी।"

‘‘කායසමාචාරංපාහං, දෙවානමින්ද, දුවිධෙන වදාමි සෙවිතබ්බම්පි අසෙවිතබ්බම්පීති ඉති ඛො පනෙතං වුත්තං, කිඤ්චෙතං පටිච්ච වුත්තං? තත්ථ යං ජඤ්ඤා කායසමාචාරං ‘ඉමං ඛො මෙ කායසමාචාරං සෙවතො අකුසලා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්ති, කුසලා ධම්මා පරිහායන්තී’ති, එවරූපො කායසමාචාරො න සෙවිතබ්බො. තත්ථ යං ජඤ්ඤා කායසමාචාරං ‘ඉමං ඛො මෙ කායසමාචාරං සෙවතො අකුසලා ධම්මා පරිහායන්ති, කුසලා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්තී’ති, එවරූපො කායසමාචාරො සෙවිතබ්බො. කායසමාචාරංපාහං, දෙවානමින්ද, දුවිධෙන වදාමි – සෙවිතබ්බම්පි, අසෙවිතබ්බම්පීති ඉති යං තං වුත්තං, ඉදමෙතං පටිච්ච වුත්තං.

"हे देवराज! मैं कायिक आचरण (शारीरिक व्यवहार) को दो प्रकार का कहता हूँ—सेवन करने योग्य और सेवन न करने योग्य। यह जो कहा गया है, वह किस आधार पर कहा गया है? वहाँ जिस कायिक आचरण के विषय में यह ज्ञात हो कि 'इस कायिक आचरण का सेवन करने से मेरे अकुशल धर्म बढ़ते हैं और कुशल धर्म घटते हैं', तो ऐसे कायिक आचरण का सेवन नहीं करना चाहिए। वहाँ जिस कायिक आचरण के विषय में यह ज्ञात हो कि 'इस कायिक आचरण का सेवन करने से मेरे अकुशल धर्म घटते हैं और कुशल धर्म बढ़ते हैं', तो ऐसे कायिक आचरण का सेवन करना चाहिए। हे देवराज! 'मैं कायिक आचरण को दो प्रकार का कहता हूँ—सेवन करने योग्य और सेवन न करने योग्य', यह जो कहा गया है, वह इसी आधार पर कहा गया है।"

‘‘වචීසමාචාරංපාහං, දෙවානමින්ද, දුවිධෙන වදාමි – සෙවිතබ්බම්පි, අසෙවිතබ්බම්පී’ති. ඉති ඛො පනෙතං වුත්තං, කිඤ්චෙතං පටිච්ච වුත්තං? තත්ථ යං ජඤ්ඤා වචීසමාචාරං ‘ඉමං ඛො මෙ වචීසමාචාරං සෙවතො අකුසලා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්ති, කුසලා ධම්මා පරිහායන්තී’ති, එවරූපො වචීසමාචාරො න සෙවිතබ්බො. තත්ථ යං ජඤ්ඤා වචීසමාචාරං ‘ඉමං ඛො මෙ වචීසමාචාරං සෙවතො අකුසලා ධම්මා පරිහායන්ති, කුසලා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්තී’ති, එවරූපො වචීසමාචාරො සෙවිතබ්බො. වචීසමාචාරංපාහං, දෙවානමින්ද, දුවිධෙන වදාමි – සෙවිතබ්බම්පි, අසෙවිතබ්බම්පීති ඉති යං තං වුත්තං, ඉදමෙතං පටිච්ච වුත්තං.

"हे देवराज! मैं वाचिक आचरण (वाणी का व्यवहार) को भी दो प्रकार का कहता हूँ—सेवन करने योग्य और सेवन न करने योग्य। यह जो कहा गया है, वह किस आधार पर कहा गया है? वहाँ जिस वाचिक आचरण के विषय में यह ज्ञात हो कि 'इस वाचिक आचरण का सेवन करने से मेरे अकुशल धर्म बढ़ते हैं और कुशल धर्म घटते हैं', तो ऐसे वाचिक आचरण का सेवन नहीं करना चाहिए। वहाँ जिस वाचिक आचरण के विषय में यह ज्ञात हो कि 'इस वाचिक आचरण का सेवन करने से मेरे अकुशल धर्म घटते हैं और कुशल धर्म बढ़ते हैं', तो ऐसे वाचिक आचरण का सेवन करना चाहिए। हे देवराज! 'मैं वाचिक आचरण को दो प्रकार का कहता हूँ—सेवन करने योग्य और सेवन न करने योग्य', यह जो कहा गया है, वह इसी आधार पर कहा गया है।"

‘‘පරියෙසනංපාහං[Pg.224], දෙවානමින්ද, දුවිධෙන වදාමි – සෙවිතබ්බම්පි, අසෙවිතබ්බම්පීති ඉති ඛො පනෙතං වුත්තං, කිඤ්චෙතං පටිච්ච වුත්තං? තත්ථ යං ජඤ්ඤා පරියෙසනං ‘ඉමං ඛො මෙ පරියෙසනං සෙවතො අකුසලා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්ති, කුසලා ධම්මා පරිහායන්තී’ති, එවරූපා පරියෙසනා න සෙවිතබ්බා. තත්ථ යං ජඤ්ඤා පරියෙසනං ‘ඉමං ඛො මෙ පරියෙසනං සෙවතො අකුසලා ධම්මා පරිහායන්ති, කුසලා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්තී’ති, එවරූපා පරියෙසනා සෙවිතබ්බා. පරියෙසනංපාහං, දෙවානමින්ද, දුවිධෙන වදාමි – සෙවිතබ්බම්පි, අසෙවිතබ්බම්පීති ඉති යං තං වුත්තං, ඉදමෙතං පටිච්ච වුත්තං.

"हे देवराज! मैं पर्येषणा (खोज) को भी दो प्रकार की कहता हूँ—सेवन करने योग्य और सेवन न करने योग्य। यह जो कहा गया है, वह किस आधार पर कहा गया है? वहाँ जिस पर्येषणा के विषय में यह ज्ञात हो कि 'इस पर्येषणा का सेवन करने से मेरे अकुशल धर्म बढ़ते हैं और कुशल धर्म घटते हैं', तो ऐसी पर्येषणा का सेवन नहीं करना चाहिए। वहाँ जिस पर्येषणा के विषय में यह ज्ञात हो कि 'इस पर्येषणा का सेवन करने से मेरे अकुशल धर्म घटते हैं और कुशल धर्म बढ़ते हैं', तो ऐसी पर्येषणा का सेवन करना चाहिए। हे देवराज! 'मैं पर्येषणा को दो प्रकार की कहता हूँ—सेवन करने योग्य और सेवन न करने योग्य', यह जो कहा गया है, वह इसी आधार पर कहा गया है।"

‘‘එවං පටිපන්නො ඛො, දෙවානමින්ද, භික්ඛු පාතිමොක්ඛසංවරාය පටිපන්නො හොතී’’ති. ඉත්ථං භගවා සක්කස්ස දෙවානමින්දස්ස පඤ්හං පුට්ඨො බ්‍යාකාසි. අත්තමනො සක්කො දෙවානමින්දො භගවතො භාසිතං අභිනන්දි අනුමොදි – ‘‘එවමෙතං, භගවා, එවමෙතං, සුගත. තිණ්ණා මෙත්ථ කඞ්ඛා විගතා කථංකථා භගවතො පඤ්හවෙය්‍යාකරණං සුත්වා’’ති.

"हे देवराज! इस प्रकार प्रतिपन्न (आचरण करने वाला) भिक्षु प्रातिमोक्ष-संवर के लिए प्रतिपन्न होता है।" इस प्रकार भगवान ने देवराज शक्र द्वारा पूछे गए प्रश्न का उत्तर दिया। संतुष्ट होकर देवराज शक्र ने भगवान के भाषण का अभिनन्दन किया और अनुमोदन किया—"हे भगवान! ऐसा ही है; हे सुगत! ऐसा ही है। भगवान के प्रश्न-व्याकरण (उत्तर) को सुनकर मेरी यहाँ शंकाएँ दूर हो गई हैं और संशय मिट गया है।"

ඉන්ද්‍රියසංවරො

इन्द्रिय-संवर

365. ඉතිහ සක්කො දෙවානමින්දො භගවතො භාසිතං අභිනන්දිත්වා අනුමොදිත්වා භගවන්තං උත්තරිං පඤ්හං අපුච්ඡි –

३६५. इस प्रकार देवराज शक्र ने भगवान के भाषण का अभिनन्दन और अनुमोदन कर भगवान से आगे प्रश्न पूछा—

‘‘කථං පටිපන්නො පන, මාරිස, භික්ඛු ඉන්ද්‍රියසංවරාය පටිපන්නො හොතී’’ති? ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යං රූපංපාහං, දෙවානමින්ද, දුවිධෙන වදාමි – සෙවිතබ්බම්පි, අසෙවිතබ්බම්පි. සොතවිඤ්ඤෙය්‍යං සද්දංපාහං, දෙවානමින්ද, දුවිධෙන වදාමි – සෙවිතබ්බම්පි, අසෙවිතබ්බම්පි. ඝානවිඤ්ඤෙය්‍යං ගන්ධංපාහං, දෙවානමින්ද, දුවිධෙන වදාමි – සෙවිතබ්බම්පි, අසෙවිතබ්බම්පි. ජිව්හාවිඤ්ඤෙය්‍යං රසංපාහං, දෙවානමින්ද, දුවිධෙන වදාමි – සෙවිතබ්බම්පි, අසෙවිතබ්බම්පි. කායවිඤ්ඤෙය්‍යං ඵොට්ඨබ්බංපාහං, දෙවානමින්ද, දුවිධෙන වදාමි – සෙවිතබ්බම්පි, අසෙවිතබ්බම්පි. මනොවිඤ්ඤෙය්‍යං ධම්මංපාහං, දෙවානමින්ද, දුවිධෙන වදාමි – සෙවිතබ්බම්පි, අසෙවිතබ්බම්පී’’ති.

"हे मारिष! भिक्षु किस प्रकार प्रतिपन्न होकर इन्द्रिय-संवर के लिए प्रतिपन्न होता है?" "हे देवराज! मैं चक्षु-विज्ञेय रूप को दो प्रकार का कहता हूँ—सेवन करने योग्य और सेवन न करने योग्य। श्रोत्र-विज्ञेय शब्द को दो प्रकार का कहता हूँ—सेवन करने योग्य और सेवन न करने योग्य। घ्राण-विज्ञेय गंध को दो प्रकार का कहता हूँ—सेवन करने योग्य और सेवन न करने योग्य। जिह्वा-विज्ञेय रस को दो प्रकार का कहता हूँ—सेवन करने योग्य और सेवन न करने योग्य। काय-विज्ञेय स्प्रष्टव्य को दो प्रकार का कहता हूँ—सेवन करने योग्य और सेवन न करने योग्य। मन-विज्ञेय धर्म को दो प्रकार का कहता हूँ—सेवन करने योग्य और सेवन न करने योग्य।"

එවං වුත්තෙ, සක්කො දෙවානමින්දො භගවන්තං එතදවොච –

ऐसा कहे जाने पर, देवराज शक्र ने भगवान से यह कहा—

‘‘ඉමස්ස ඛො අහං, භන්තෙ, භගවතා සඞ්ඛිත්තෙන භාසිතස්ස එවං විත්ථාරෙන අත්ථං ආජානාමි. යථාරූපං, භන්තෙ, චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යං රූපං සෙවතො අකුසලා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්ති, කුසලා ධම්මා පරිහායන්ති, එවරූපං චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යං රූපං [Pg.225] න සෙවිතබ්බං. යථාරූපඤ්ච ඛො, භන්තෙ, චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යං රූපං සෙවතො අකුසලා ධම්මා පරිහායන්ති, කුසලා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්ති, එවරූපං චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යං රූපං සෙවිතබ්බං. යථාරූපඤ්ච ඛො, භන්තෙ, සොතවිඤ්ඤෙය්‍යං සද්දං සෙවතො…පෙ… ඝානවිඤ්ඤෙය්‍යං ගන්ධං සෙවතො… ජිව්හාවිඤ්ඤෙය්‍යං රසං සෙවතො… කායවිඤ්ඤෙය්‍යං ඵොට්ඨබ්බං සෙවතො… මනොවිඤ්ඤෙය්‍යං ධම්මං සෙවතො අකුසලා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්ති, කුසලා ධම්මා පරිහායන්ති, එවරූපො මනොවිඤ්ඤෙය්‍යො ධම්මො න සෙවිතබ්බො. යථාරූපඤ්ච ඛො, භන්තෙ, මනොවිඤ්ඤෙය්‍යං ධම්මං සෙවතො අකුසලා ධම්මා පරිහායන්ති, කුසලා ධම්මා අභිවඩ්ඪන්ති, එවරූපො මනොවිඤ්ඤෙය්‍යො ධම්මො සෙවිතබ්බො.

"भन्ते! भगवान द्वारा संक्षेप में कहे गए इस धर्म का अर्थ मैं विस्तार से इस प्रकार समझता हूँ। भन्ते! जिस प्रकार के चक्षु-विज्ञेय रूप का सेवन करने से अकुशल धर्म बढ़ते हैं और कुशल धर्म घटते हैं, वैसे चक्षु-विज्ञेय रूप का सेवन नहीं करना चाहिए। और भन्ते! जिस प्रकार के चक्षु-विज्ञेय रूप का सेवन करने से अकुशल धर्म घटते हैं और कुशल धर्म बढ़ते हैं, वैसे चक्षु-विज्ञेय रूप का सेवन करना चाहिए। भन्ते! जिस प्रकार के श्रोत्र-विज्ञेय शब्द का सेवन करने से... (पेय्याल)... घ्राण-विज्ञेय गंध का सेवन करने से... जिह्वा-विज्ञेय रस का सेवन करने से... काय-विज्ञेय स्प्रष्टव्य का सेवन करने से... मन-विज्ञेय धर्म का सेवन करने से अकुशल धर्म बढ़ते हैं और कुशल धर्म घटते हैं, वैसे मन-विज्ञेय धर्म का सेवन नहीं करना चाहिए। और भन्ते! जिस प्रकार के मन-विज्ञेय धर्म का सेवन करने से अकुशल धर्म घटते हैं और कुशल धर्म बढ़ते हैं, वैसे मन-विज्ञेय धर्म का सेवन करना चाहिए।"

‘‘ඉමස්ස ඛො මෙ, භන්තෙ, භගවතා සඞ්ඛිත්තෙන භාසිතස්ස එවං විත්ථාරෙන අත්ථං ආජානතො තිණ්ණා මෙත්ථ කඞ්ඛා විගතා කථංකථා භගවතො පඤ්හවෙය්‍යාකරණං සුත්වා’’ති.

"भन्ते! भगवान द्वारा संक्षेप में कहे गए इस धर्म का अर्थ इस प्रकार विस्तार से समझने वाले मेरी, भगवान के प्रश्न-व्याकरण को सुनकर, यहाँ शंकाएँ दूर हो गई हैं और संशय मिट गया है।"

366. ඉතිහ සක්කො දෙවානමින්දො භගවතො භාසිතං අභිනන්දිත්වා අනුමොදිත්වා භගවන්තං උත්තරිං පඤ්හං අපුච්ඡි –

३६६. इस प्रकार देवराज शक्र ने भगवान के भाषण का अभिनन्दन और अनुमोदन कर भगवान से आगे प्रश्न पूछा—

‘‘සබ්බෙව නු ඛො, මාරිස, සමණබ්‍රාහ්මණා එකන්තවාදා එකන්තසීලා එකන්තඡන්දා එකන්තඅජ්ඣොසානා’’ති? ‘‘න ඛො, දෙවානමින්ද, සබ්බෙ සමණබ්‍රාහ්මණා එකන්තවාදා එකන්තසීලා එකන්තඡන්දා එකන්තඅජ්ඣොසානා’’ති.

“हे मारिष! क्या सभी श्रमण और ब्राह्मण एक ही सिद्धांत वाले, एक ही शील वाले, एक ही छंद (इच्छा) वाले और एक ही लक्ष्य वाले होते हैं?” “देवराज! सभी श्रमण और ब्राह्मण एक ही सिद्धांत वाले, एक ही शील वाले, एक ही छंद वाले और एक ही लक्ष्य वाले नहीं होते।”

‘‘කස්මා පන, මාරිස, න සබ්බෙ සමණබ්‍රාහ්මණා එකන්තවාදා එකන්තසීලා එකන්තඡන්දා එකන්තඅජ්ඣොසානා’’ති? ‘‘අනෙකධාතු නානාධාතු ඛො, දෙවානමින්ද, ලොකො. තස්මිං අනෙකධාතුනානාධාතුස්මිං ලොකෙ යං යදෙව සත්තා ධාතුං අභිනිවිසන්ති, තං තදෙව ථාමසා පරාමාසා අභිනිවිස්ස වොහරන්ති – ‘ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤ’න්ති. තස්මා න සබ්බෙ සමණබ්‍රාහ්මණා එකන්තවාදා එකන්තසීලා එකන්තඡන්දා එකන්තඅජ්ඣොසානා’’ති.

“हे मारिष! सभी श्रमण और ब्राह्मण एक ही सिद्धांत, एक ही शील, एक ही छंद और एक ही लक्ष्य वाले क्यों नहीं होते?” “देवराज! यह लोक अनेक धातुओं (स्वभावों) और विविध धातुओं वाला है। उस अनेक और विविध धातुओं वाले लोक में प्राणी जिस-जिस धातु (विचार/स्वभाव) में अभिनिवेश (दृढ़ निश्चय) करते हैं, उसी को दृढ़तापूर्वक पकड़कर कहते हैं— ‘यही सत्य है, अन्य सब व्यर्थ है।’ इसीलिए सभी श्रमण और ब्राह्मण एक ही सिद्धांत, एक ही शील, एक ही छंद और एक ही लक्ष्य वाले नहीं होते।”

‘‘සබ්බෙව නු ඛො, මාරිස, සමණබ්‍රාහ්මණා අච්චන්තනිට්ඨා අච්චන්තයොගක්ඛෙමී අච්චන්තබ්‍රහ්මචාරී අච්චන්තපරියොසානා’’ති? ‘‘න ඛො, දෙවානමින්ද, සබ්බෙ සමණබ්‍රාහ්මණා අච්චන්තනිට්ඨා අච්චන්තයොගක්ඛෙමී අච්චන්තබ්‍රහ්මචාරී අච්චන්තපරියොසානා’’ති.

“हे मारिष! क्या सभी श्रमण और ब्राह्मण अत्यंत निष्ठा (परम लक्ष्य), अत्यंत योगक्षेम (परम सुरक्षा), अत्यंत ब्रह्मचर्य और अत्यंत पर्यवसान (परम अंत) को प्राप्त होते हैं?” “देवराज! सभी श्रमण और ब्राह्मण अत्यंत निष्ठा, अत्यंत योगक्षेम, अत्यंत ब्रह्मचर्य और अत्यंत पर्यवसान को प्राप्त नहीं होते।”

‘‘කස්මා [Pg.226] පන, මාරිස, න සබ්බෙ සමණබ්‍රාහ්මණා අච්චන්තනිට්ඨා අච්චන්තයොගක්ඛෙමී අච්චන්තබ්‍රහ්මචාරී අච්චන්තපරියොසානා’’ති? ‘‘යෙ ඛො, දෙවානමින්ද, භික්ඛූ තණ්හාසඞ්ඛයවිමුත්තා තෙ අච්චන්තනිට්ඨා අච්චන්තයොගක්ඛෙමී අච්චන්තබ්‍රහ්මචාරී අච්චන්තපරියොසානා. තස්මා න සබ්බෙ සමණබ්‍රාහ්මණා අච්චන්තනිට්ඨා අච්චන්තයොගක්ඛෙමී අච්චන්තබ්‍රහ්මචාරී අච්චන්තපරියොසානා’’ති.

“हे मारिष! सभी श्रमण और ब्राह्मण अत्यंत निष्ठा, अत्यंत योगक्षेम, अत्यंत ब्रह्मचर्य और अत्यंत पर्यवसान को प्राप्त क्यों नहीं होते?” “देवराज! जो भिक्षु तृष्णा के क्षय से विमुक्त हैं, वे ही अत्यंत निष्ठा, अत्यंत योगक्षेम, अत्यंत ब्रह्मचर्य और अत्यंत पर्यवसान को प्राप्त होते हैं। इसीलिए सभी श्रमण और ब्राह्मण अत्यंत निष्ठा, अत्यंत योगक्षेम, अत्यंत ब्रह्मचर्य और अत्यंत पर्यवसान को प्राप्त नहीं होते।”

ඉත්ථං භගවා සක්කස්ස දෙවානමින්දස්ස පඤ්හං පුට්ඨො බ්‍යාකාසි. අත්තමනො සක්කො දෙවානමින්දො භගවතො භාසිතං අභිනන්දි අනුමොදි – ‘‘එවමෙතං, භගවා, එවමෙතං, සුගත. තිණ්ණා මෙත්ථ කඞ්ඛා විගතා කථංකථා භගවතො පඤ්හවෙය්‍යාකරණං සුත්වා’’ති.

इस प्रकार भगवान ने देवराज शक्र द्वारा पूछे गए प्रश्नों का उत्तर दिया। प्रसन्नचित्त होकर देवराज शक्र ने भगवान के वचनों का अभिनंदन और अनुमोदन किया— “हे भगवान! ऐसा ही है। हे सुगत! ऐसा ही है। भगवान द्वारा प्रश्नों के उत्तर सुनकर मेरी शंकाएँ दूर हो गई हैं और संशय मिट गया है।”

367. ඉතිහ සක්කො දෙවානමින්දො භගවතො භාසිතං අභිනන්දිත්වා අනුමොදිත්වා භගවන්තං එතදවොච –

३६७. इस प्रकार देवराज शक्र ने भगवान के वचनों का अभिनंदन और अनुमोदन कर भगवान से यह कहा—

‘‘එජා, භන්තෙ, රොගො, එජා ගණ්ඩො, එජා සල්ලං, එජා ඉමං පුරිසං පරිකඩ්ඪති තස්ස තස්සෙව භවස්ස අභිනිබ්බත්තියා. තස්මා අයං පුරිසො උච්චාවචමාපජ්ජති. යෙසාහං, භන්තෙ, පඤ්හානං ඉතො බහිද්ධා අඤ්ඤෙසු සමණබ්‍රාහ්මණෙසු ඔකාසකම්මම්පි නාලත්ථං, තෙ මෙ භගවතා බ්‍යාකතා. දීඝරත්තානුසයිතඤ්ච පන මෙ විචිකිච්ඡාකථංකථාසල්ලං, තඤ්ච භගවතා අබ්බුළ්හ’’න්ති.

“भन्ते! एजा (तृष्णा) रोग है, एजा फोड़ा है, एजा काँटा है। यह एजा ही इस प्राणी को उस-उस भव में पुनर्जन्म के लिए खींचती है। इसीलिए यह प्राणी ऊँच-नीच योनियों को प्राप्त होता है। भन्ते! जिन प्रश्नों के लिए मुझे इस शासन के बाहर अन्य श्रमण-ब्राह्मणों के पास पूछने का अवसर भी नहीं मिला, उन्हें भगवान ने मेरे लिए स्पष्ट कर दिया है। चिरकाल से मेरे भीतर जो विचिकित्सा और संशय रूपी काँटा चुभा हुआ था, उसे भगवान ने निकाल दिया है।”

‘‘අභිජානාසි නො ත්වං, දෙවානමින්ද, ඉමෙ පඤ්හෙ අඤ්ඤෙ සමණබ්‍රාහ්මණෙ පුච්ඡිතා’’ති? ‘‘අභිජානාමහං, භන්තෙ, ඉමෙ පඤ්හෙ අඤ්ඤෙ සමණබ්‍රාහ්මණෙ පුච්ඡිතා’’ති. ‘‘යථා කථං පන තෙ, දෙවානමින්ද, බ්‍යාකංසු? සචෙ තෙ අගරු භාසස්සූ’’ති. ‘‘න ඛො මෙ, භන්තෙ, ගරු යත්ථස්ස භගවා නිසින්නො භගවන්තරූපො වා’’ති. ‘‘තෙන හි, දෙවානමින්ද, භාසස්සූ’’ති. ‘‘යෙස්වාහං, භන්තෙ, මඤ්ඤාමි සමණබ්‍රාහ්මණා ආරඤ්ඤිකා පන්තසෙනාසනාති, ත්‍යාහං උපසඞ්කමිත්වා ඉමෙ පඤ්හෙ පුච්ඡාමි, තෙ මයා පුට්ඨා න සම්පායන්ති, අසම්පායන්තා මමංයෙව පටිපුච්ඡන්ති – ‘කො නාමො ආයස්මා’ති? තෙසාහං පුට්ඨො බ්‍යාකරොමි – ‘අහං ඛො, මාරිස, සක්කො දෙවානමින්දො’ති. තෙ මමංයෙව උත්තරි පටිපුච්ඡන්ති – ‘කිං පනායස්මා, දෙවානමින්ද, කම්මං කත්වා ඉමං ඨානං පත්තො’ති? තෙසාහං යථාසුතං යථාපරියත්තං ධම්මං දෙසෙමි. තෙ තාවතකෙනෙව අත්තමනා [Pg.227] හොන්ති – ‘සක්කො ච නො දෙවානමින්දො දිට්ඨො, යඤ්ච නො අපුච්ඡිම්හා, තඤ්ච නො බ්‍යාකාසී’ති. තෙ අඤ්ඤදත්ථු මමංයෙව සාවකා සම්පජ්ජන්ති, න චාහං තෙසං. අහං ඛො පන, භන්තෙ, භගවතො සාවකො සොතාපන්නො අවිනිපාතධම්මො නියතො සම්බොධිපරායණො’’ති.

“देवराज! क्या तुम्हें याद है कि तुमने ये प्रश्न अन्य श्रमण-ब्राह्मणों से भी पूछे थे?” “भन्ते! मुझे याद है कि मैंने ये प्रश्न अन्य श्रमण-ब्राह्मणों से पूछे थे।” “देवराज! उन्होंने क्या उत्तर दिया? यदि तुम्हें आपत्ति न हो, तो बताओ।” “भन्ते! जहाँ भगवान या भगवान जैसे प्रज्ञावान बैठे हों, वहाँ बताने में मुझे कोई आपत्ति नहीं है।” “तो फिर देवराज, बताओ।” “भन्ते! जिन श्रमण-ब्राह्मणों को मैं वनवासी और एकांतवासी मानता था, उनके पास जाकर मैंने ये प्रश्न पूछे। मेरे पूछने पर वे उत्तर नहीं दे पाए। उत्तर न दे पाने के कारण उन्होंने मुझसे ही पूछा— ‘आयुष्मान् का क्या नाम है?’ उनके पूछने पर मैंने बताया— ‘हे मारिष! मैं देवराज शक्र हूँ।’ तब उन्होंने मुझसे आगे पूछा— ‘आयुष्मान् देवराज शक्र ने ऐसा क्या कर्म किया जिससे वे इस पद को प्राप्त हुए?’ तब मैंने उन्हें वैसा धर्म उपदेश दिया जैसा मैंने सुना और सीखा था। वे उतने से ही संतुष्ट हो गए— ‘हमने देवराज शक्र को देख लिया और जो हमने पूछा था, उन्होंने उसका उत्तर दे दिया।’ वे वास्तव में मेरे ही श्रावक बन गए, जबकि मैं उनका शिष्य नहीं बना। किन्तु भन्ते! मैं तो भगवान का श्रावक हूँ, जो स्रोतआपन्न है, जिसका पतन नहीं होना निश्चित है और जो संबोधि के मार्ग पर अग्रसर है।”

සොමනස්සපටිලාභකථා

सौमनस्य (प्रसन्नता) प्राप्ति की कथा

368. ‘‘අභිජානාසි නො ත්වං, දෙවානමින්ද, ඉතො පුබ්බෙ එවරූපං වෙදපටිලාභං සොමනස්සපටිලාභ’’න්ති? ‘‘අභිජානාමහං, භන්තෙ, ඉතො පුබ්බෙ එවරූපං වෙදපටිලාභං සොමනස්සපටිලාභ’’න්ති. ‘‘යථා කථං පන ත්වං, දෙවානමින්ද, අභිජානාසි ඉතො පුබ්බෙ එවරූපං වෙදපටිලාභං සොමනස්සපටිලාභ’’න්ති?

३६८. “देवराज! क्या तुम्हें याद है कि इससे पहले कभी तुम्हें इस प्रकार का हर्ष और सौमनस्य प्राप्त हुआ हो?” “भन्ते! मुझे याद है कि इससे पहले भी मुझे इस प्रकार का हर्ष और सौमनस्य प्राप्त हुआ था।” “देवराज! तुम्हें कैसे याद है कि इससे पहले तुम्हें इस प्रकार का हर्ष और सौमनस्य प्राप्त हुआ था?”

‘‘භූතපුබ්බං, භන්තෙ, දෙවාසුරසඞ්ගාමො සමුපබ්‍යූළ්හො අහොසි. තස්මිං ඛො පන, භන්තෙ, සඞ්ගාමෙ දෙවා ජිනිංසු, අසුරා පරාජයිංසු. තස්ස මය්හං, භන්තෙ, තං සඞ්ගාමං අභිවිජිනිත්වා විජිතසඞ්ගාමස්ස එතදහොසි – ‘යා චෙව දානි දිබ්බා ඔජා යා ච අසුරා ඔජා, උභයමෙතං දෙවා පරිභුඤ්ජිස්සන්තී’ති. සො ඛො පන මෙ, භන්තෙ, වෙදපටිලාභො සොමනස්සපටිලාභො සදණ්ඩාවචරො සසත්ථාවචරො න නිබ්බිදාය න විරාගාය න නිරොධාය න උපසමාය න අභිඤ්ඤාය න සම්බොධාය න නිබ්බානාය සංවත්තති. යො ඛො පන මෙ අයං, භන්තෙ, භගවතො ධම්මං සුත්වා වෙදපටිලාභො සොමනස්සපටිලාභො, සො අදණ්ඩාවචරො අසත්ථාවචරො එකන්තනිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය උපසමාය අභිඤ්ඤාය සම්බොධාය නිබ්බානාය සංවත්තතී’’ති.

“भन्ते! प्राचीन काल में देवासुर संग्राम छिड़ा था। भन्ते! उस युद्ध में देवताओं की विजय हुई और असुर पराजित हुए। भन्ते! उस युद्ध को जीतने के बाद, विजयी होने पर मुझे ऐसा विचार आया— ‘अब जो दिव्य ओज है और जो असुरों का ओज है, इन दोनों का उपभोग देवता ही करेंगे।’ भन्ते! वह जो मेरा हर्ष और सौमनस्य था, वह दंड और शस्त्र के साथ था। वह न निर्वेद के लिए था, न विराग के लिए, न निरोध के लिए, न उपशम के लिए, न अभिज्ञा के लिए, न संबोधि के लिए और न निर्वाण के लिए था। किन्तु भन्ते! भगवान का धर्म सुनकर मुझे जो यह हर्ष और सौमनस्य प्राप्त हुआ है, वह बिना दंड और बिना शस्त्र के है। यह पूर्णतः निर्वेद, विराग, निरोध, उपशम, अभिज्ञा, संबोधि और निर्वाण की ओर ले जाने वाला है।”

369. ‘‘කිං පන ත්වං, දෙවානමින්ද, අත්ථවසං සම්පස්සමානො එවරූපං වෙදපටිලාභං සොමනස්සපටිලාභං පවෙදෙසී’’ති? ‘‘ඡ ඛො අහං, භන්තෙ, අත්ථවසෙ සම්පස්සමානො එවරූපං වෙදපටිලාභං සොමනස්සපටිලාභං පවෙදෙමි.

३६९. भगवान ने कहा— 'हे देवानामिन्द्र! तुम किस विशेष लाभ को देखते हुए इस प्रकार की प्रसन्नता और सौमनस्य की प्राप्ति की घोषणा कर रहे हो?' 'भन्ते! मैं छह विशेष लाभों को देखते हुए इस प्रकार की प्रसन्नता और सौमनस्य की प्राप्ति की घोषणा कर रहा हूँ।'

‘‘ඉධෙව තිට්ඨමානස්ස, දෙවභූතස්ස මෙ සතො;

පුනරායු ච මෙ ලද්ධො, එවං ජානාහි මාරිස.

'यहीं (देवलोक में) रहते हुए, देव रूप में स्थित मुझे पुनः आयु प्राप्त हुई है; हे मार्ष! ऐसा जानें।'

‘‘ඉමං [Pg.228] ඛො අහං, භන්තෙ, පඨමං අත්ථවසං සම්පස්සමානො එවරූපං වෙදපටිලාභං සොමනස්සපටිලාභං පවෙදෙමි.

'भन्ते! इस पहले विशेष लाभ को देखते हुए मैं इस प्रकार की प्रसन्नता और सौमनस्य की प्राप्ति की घोषणा कर रहा हूँ।'

‘‘චුතාහං දිවියා කායා, ආයුං හිත්වා අමානුසං;

අමූළ්හො ගබ්භමෙස්සාමි, යත්ථ මෙ රමතී මනො.

'दिव्य शरीर से च्युत होकर, अमानुषिक आयु को त्याग कर, मैं मोह-रहित होकर उस कुल में गर्भ धारण करूँगा जहाँ मेरा मन रमता है।'

‘‘ඉමං ඛො අහං, භන්තෙ, දුතියං අත්ථවසං සම්පස්සමානො එවරූපං වෙදපටිලාභං සොමනස්සපටිලාභං පවෙදෙමි.

'भन्ते! इस दूसरे विशेष लाभ को देखते हुए मैं इस प्रकार की प्रसन्नता और सौमनस्य की प्राप्ति की घोषणा कर रहा हूँ।'

‘‘ස්වාහං අමූළ්හපඤ්ඤස්ස, විහරං සාසනෙ රතො;

ඤායෙන විහරිස්සාමි, සම්පජානො පටිස්සතො.

'वह मैं, शासन में रत होकर, मोह-रहित प्रज्ञा वाले के विहार में, उचित विधि से, सम्प्रजन्य और स्मृति से युक्त होकर विहार करूँगा।'

‘‘ඉමං ඛො අහං, භන්තෙ, තතියං අත්ථවසං සම්පස්සමානො එවරූපං වෙදපටිලාභං සොමනස්සපටිලාභං පවෙදෙමි.

'भन्ते! इस तीसरे विशेष लाभ को देखते हुए मैं इस प्रकार की प्रसन्नता और सौमनस्य की प्राप्ति की घोषणा कर रहा हूँ।'

‘‘ඤායෙන මෙ චරතො ච, සම්බොධි චෙ භවිස්සති;

අඤ්ඤාතා විහරිස්සාමි, ස්වෙව අන්තො භවිස්සති.

'उचित विधि से आचरण करते हुए यदि मुझे संबोधि (सकृदागामी फल) प्राप्त होगी, तो मैं उसे जानकर विहार करूँगा; वही मेरा अंत होगा।'

‘‘ඉමං ඛො අහං, භන්තෙ, චතුත්ථං අත්ථවසං සම්පස්සමානො එවරූපං වෙදපටිලාභං සොමනස්සපටිලාභං පවෙදෙමි.

'भन्ते! इस चौथे विशेष लाभ को देखते हुए मैं इस प्रकार की प्रसन्नता और सौमनस्य की प्राप्ति की घोषणा कर रहा हूँ।'

‘‘චුතාහං මානුසා කායා, ආයුං හිත්වාන මානුසං;

පුන දෙවො භවිස්සාමි, දෙවලොකම්හි උත්තමො.

'मानव शरीर से च्युत होकर, मानव आयु को त्याग कर, मैं पुनः देवलोक में उत्तम देव बनूँगा।'

‘‘ඉමං ඛො අහං, භන්තෙ, පඤ්චමං අත්ථවසං සම්පස්සමානො එවරූපං වෙදපටිලාභං සොමනස්සපටිලාභං පවෙදෙමි.

'भन्ते! इस पांचवें विशेष लाभ को देखते हुए मैं इस प्रकार की प्रसन्नता और सौमनस्य की प्राप्ति की घोषणा कर रहा हूँ।'

‘‘තෙ පණීතතරා දෙවා, අකනිට්ඨා යසස්සිනො;

අන්තිමෙ වත්තමානම්හි, සො නිවාසො භවිස්සති.

'वे जो अत्यंत श्रेष्ठ और यशस्वी अकनिष्ठ देव हैं; अंतिम भव होने पर, वही मेरा निवास स्थान होगा।'

‘‘ඉමං ඛො අහං, භන්තෙ, ඡට්ඨං අත්ථවසං සම්පස්සමානො එවරූපං වෙදපටිලාභං සොමනස්සපටිලාභං පවෙදෙමි.

'भन्ते! इस छठे विशेष लाभ को देखते हुए मैं इस प्रकार की प्रसन्नता और सौमनस्य की प्राप्ति की घोषणा कर रहा हूँ।'

‘‘ඉමෙ ඛො අහං, භන්තෙ, ඡ අත්ථවසෙ සම්පස්සමානො එවරූපං වෙදපටිලාභං සොමනස්සපටිලාභං පවෙදෙමි.

'भन्ते! इन छह विशेष लाभों को देखते हुए मैं इस प्रकार की प्रसन्नता और सौमनस्य की प्राप्ति की घोषणा कर रहा हूँ।'

370.‘‘අපරියොසිතසඞ්කප්පො[Pg.229], විචිකිච්ඡො කථංකථී.

३७०. अपूर्ण संकल्प वाला, संशययुक्त और दुविधा में पड़ा हुआ,

විචරිං දීඝමද්ධානං, අන්වෙසන්තො තථාගතං.

मैं तथागत की खोज में दीर्घकाल तक भटकता रहा।

‘‘යස්සු මඤ්ඤාමි සමණෙ, පවිවිත්තවිහාරිනො;

සම්බුද්ධා ඉති මඤ්ඤානො, ගච්ඡාමි තෙ උපාසිතුං.

जिन श्रमणों को मैं एकान्तवासी समझता था, उन्हें 'सम्यक सम्बुद्ध' मानकर मैं उनकी सेवा करने जाता था।

‘‘‘කථං ආරාධනා හොති, කථං හොති විරාධනා’;

ඉති පුට්ඨා න සම්පායන්ති, මග්ගෙ පටිපදාසු ච.

'सफलता (आराधना) कैसे होती है और विफलता कैसे होती है?'—ऐसा पूछे जाने पर वे मार्ग और प्रतिपदा (अभ्यास) के विषय में उत्तर नहीं दे पाते थे।

‘‘ත්‍යස්සු යදා මං ජානන්ති, සක්කො දෙවානමාගතො;

ත්‍යස්සු මමෙව පුච්ඡන්ති, ‘කිං කත්වා පාපුණී ඉදං’.

जब वे जान जाते थे कि मैं देवताओं का राजा शक्र आया हूँ, तब वे मुझसे ही पूछते थे—'आपने क्या (पुण्य) करके यह स्थान प्राप्त किया है?'

‘‘තෙසං යථාසුතං ධම්මං, දෙසයාමි ජනෙ සුතං ;

තෙන අත්තමනා හොන්ති, ‘දිට්ඨො නො වාසවොති ච’.

तब मैं उन्हें मनुष्यों में सुने हुए धर्म का वैसा ही उपदेश देता था जैसा मैंने सुना था; उससे वे प्रसन्न होकर कहते थे—'हमने वासव (इन्द्र) को देख लिया'।

‘‘යදා ච බුද්ධමද්දක්ඛිං, විචිකිච්ඡාවිතාරණං;

සොම්හි වීතභයො අජ්ජ, සම්බුද්ධං පයිරුපාසිය.

किन्तु जब मैंने संशय को पार कर लेने वाले बुद्ध के दर्शन किए, तब आज मैं निर्भय होकर उन सम्यक सम्बुद्ध की सेवा में उपस्थित हुआ हूँ।

‘‘තණ්හාසල්ලස්ස හන්තාරං, බුද්ධං අප්පටිපුග්ගලං;

අහං වන්දෙ මහාවීරං, බුද්ධමාදිච්චබන්ධුනං.

तृष्णा रूपी शल्य का विनाश करने वाले, अद्वितीय पुरुष, महावीर और आदित्य-बन्धु (सूर्यवंशी) बुद्ध को मैं वन्दन करता हूँ।

‘‘යං කරොමසි බ්‍රහ්මුනො, සමං දෙවෙහි මාරිස;

තදජ්ජ තුය්හං කස්සාම, හන්ද සාමං කරොම තෙ.

हे मारिष! देवताओं के साथ मिलकर हम ब्रह्मा को जो नमस्कार करते थे, आज वह हम आपको अर्पित करते हैं; आइये, हम स्वयं आपको नमस्कार करते हैं।

‘‘ත්වමෙව අසි සම්බුද්ධො, තුවං සත්ථා අනුත්තරො;

සදෙවකස්මිං ලොකස්මිං, නත්ථි තෙ පටිපුග්ගලො’’ති.

आप ही सम्यक सम्बुद्ध हैं, आप ही अनुत्तर शास्ता हैं; देवलोक सहित इस समस्त संसार में आपके समान कोई दूसरा व्यक्ति नहीं है।

371. අථ ඛො සක්කො දෙවානමින්දො පඤ්චසිඛං ගන්ධබ්බපුත්තං ආමන්තෙසි – ‘‘බහූපකාරො ඛො මෙසි ත්වං, තාත පඤ්චසිඛ, යං ත්වං භගවන්තං පඨමං පසාදෙසි. තයා, තාත, පඨමං පසාදිතං පච්ඡා මයං තං භගවන්තං දස්සනාය උපසඞ්කමිම්හා අරහන්තං සම්මාසම්බුද්ධං. පෙත්තිකෙ වා ඨානෙ ඨපයිස්සාමි[Pg.230], ගන්ධබ්බරාජා භවිස්සසි, භද්දඤ්ච තෙ සූරියවච්ඡසං දම්මි, සා හි තෙ අභිපත්ථිතා’’ති.

३७१. तब देवताओं के राजा शक्र ने पञ्चशिख गन्धर्व-पुत्र को सम्बोधित किया—'तात पञ्चशिख! तुम मेरे लिए बहुत उपकारी रहे हो, क्योंकि तुमने ही सबसे पहले भगवान को प्रसन्न किया। तुम्हारे द्वारा पहले प्रसन्न किए जाने के बाद ही हम उन अर्हत् सम्यक सम्बुद्ध भगवान के दर्शन के लिए उनके समीप जा सके। मैं तुम्हें तुम्हारे पिता के स्थान पर प्रतिष्ठित करूँगा, तुम गन्धर्वों के राजा होगे और मैं तुम्हें तुम्हारी अभिलषित सुन्दरी सूर्यवर्चसा प्रदान करता हूँ'।

අථ ඛො සක්කො දෙවානමින්දො පාණිනා පථවිං පරාමසිත්වා තික්ඛත්තුං උදානං උදානෙසි – ‘‘නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්සා’’ති.

तब देवताओं के राजा शक्र ने अपने हाथ से पृथ्वी का स्पर्श करते हुए तीन बार यह उदान (हर्षोद्गार) प्रकट किया—'उन भगवान अर्हत् सम्यक सम्बुद्ध को नमस्कार हो'।

ඉමස්මිඤ්ච පන වෙය්‍යාකරණස්මිං භඤ්ඤමානෙ සක්කස්ස දෙවානමින්දස්ස විරජං වීතමලං ධම්මචක්ඛුං උදපාදි – ‘‘යං කිඤ්චි සමුදයධම්මං, සබ්බං තං නිරොධධම්ම’’න්ති. අඤ්ඤෙසඤ්ච අසීතියා දෙවතාසහස්සානං, ඉති යෙ සක්කෙන දෙවානමින්දෙන අජ්ඣිට්ඨපඤ්හා පුට්ඨා, තෙ භගවතා බ්‍යාකතා. තස්මා ඉමස්ස වෙය්‍යාකරණස්ස සක්කපඤ්හාත්වෙව අධිවචනන්ති.

जब यह व्याकरण (प्रश्नोत्तर रूपी उपदेश) कहा जा रहा था, तब देवताओं के राजा शक्र को विरज (निर्मल) और विमल (मल-रहित) धर्म-चक्षु प्राप्त हुआ—'जो कुछ भी उत्पत्ति-धर्मा (उत्पन्न होने वाला) है, वह सब निरोध-धर्मा (नष्ट होने वाला) है'। अन्य अस्सी हजार देवताओं को भी (यही धर्म-चक्षु प्राप्त हुआ)। इस प्रकार देवताओं के राजा शक्र द्वारा प्रार्थना किए गए जिन प्रश्नों को देवताओं ने पूछा था, भगवान ने उनका उत्तर दिया। इसीलिए इस व्याकरण का नाम 'सक्कपञ्ह' (शक्र-प्रश्न) पड़ा।

සක්කපඤ්හසුත්තං නිට්ඨිතං අට්ඨමං.

आठवाँ सक्कपञ्ह सुत्त समाप्त हुआ।

9. මහාසතිපට්ඨානසුත්තං

९. महासतिपिट्ठान सुत्त

372. එවං [Pg.231] මෙ සුතං – එකං සමයං භගවා කුරූසු විහරති කම්මාසධම්මං නාම කුරූනං නිගමො. තත්‍ර ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘භික්ඛවො’’ති. ‘‘භද්දන්තෙ’’ති තෙ භික්ඛූ භගවතො පච්චස්සොසුං. භගවා එතදවොච –

३७२. ऐसा मैंने सुना—एक समय भगवान कुरु जनपद के 'कम्मासधम्म' नामक निगम (कस्बे) में विहार कर रहे थे। वहाँ भगवान ने भिक्षुओं को सम्बोधित किया—'भिक्षुओं!' उन भिक्षुओं ने 'भदन्त!' कहकर भगवान को उत्तर दिया। भगवान ने यह कहा—

උද්දෙසො

उद्देश

373. ‘‘එකායනො අයං, භික්ඛවෙ, මග්ගො සත්තානං විසුද්ධියා, සොකපරිදෙවානං සමතික්කමාය දුක්ඛදොමනස්සානං අත්ථඞ්ගමාය ඤායස්ස අධිගමාය නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියාය, යදිදං චත්තාරො සතිපට්ඨානා.

३७३. "भिक्षुओं! यह मार्ग प्राणियों की शुद्धि के लिए, शोक और विलाप को पार करने के लिए, दुःख और दौर्मनस्य के विनाश के लिए, आर्य मार्ग की प्राप्ति के लिए और निर्वाण के साक्षात्कार के लिए एकमात्र मार्ग है, अर्थात् ये चार स्मृति-प्रस्थान।"

‘‘කතමෙ චත්තාරො? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු කායෙ කායානුපස්සී විහරති ආතාපී සම්පජානො සතිමා විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සං, වෙදනාසු වෙදනානුපස්සී විහරති ආතාපී සම්පජානො සතිමා, විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සං, චිත්තෙ චිත්තානුපස්සී විහරති ආතාපී සම්පජානො සතිමා විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සං, ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති ආතාපී සම්පජානො සතිමා විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සං.

"वे चार कौन से हैं? यहाँ, भिक्षुओं! भिक्षु काया में कायानुपश्यी होकर विहार करता है—आतपी, सम्प्रजान और स्मृतिमान होकर, लोक में अभिध्या और दौर्मनस्य को त्यागकर। वह वेदनाओं में वेदनानुपश्यी होकर विहार करता है—आतपी, सम्प्रजान और स्मृतिमान होकर, लोक में अभिध्या और दौर्मनस्य को त्यागकर। वह चित्त में चित्तानुपश्यी होकर विहार करता है—आतपी, सम्प्रजान और स्मृतिमान होकर, लोक में अभिध्या और दौर्मनस्य को त्यागकर। वह धर्मों में धर्मानुपश्यी होकर विहार करता है—आतपी, सम्प्रजान और स्मृतिमान होकर, लोक में अभिध्या और दौर्मनस्य को त्यागकर।"

උද්දෙසො නිට්ඨිතො.

उद्देश समाप्त।

කායානුපස්සනා ආනාපානපබ්බං

कायानुपश्यना: आनापान पर्व

374. ‘‘කථඤ්ච පන, භික්ඛවෙ, භික්ඛු කායෙ කායානුපස්සී විහරති? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු අරඤ්ඤගතො වා රුක්ඛමූලගතො වා සුඤ්ඤාගාරගතො වා නිසීදති පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා උජුං කායං පණිධාය පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්වා. සො සතොව අස්සසති, සතොව පස්සසති. දීඝං වා අස්සසන්තො ‘දීඝං අස්සසාමී’ති පජානාති, දීඝං වා පස්සසන්තො ‘දීඝං පස්සසාමී’ති පජානාති. රස්සං වා අස්සසන්තො ‘රස්සං අස්සසාමී’ති පජානාති, රස්සං වා පස්සසන්තො ‘රස්සං පස්සසාමී’ති පජානාති. ‘සබ්බකායපටිසංවෙදී අස්සසිස්සාමී’ති සික්ඛති[Pg.232], ‘සබ්බකායපටිසංවෙදී පස්සසිස්සාමී’ති සික්ඛති. ‘පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාරං අස්සසිස්සාමී’ති සික්ඛති, ‘පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාරං පස්සසිස්සාමී’ති සික්ඛති.

३७४. "और भिक्षुओं! भिक्षु काया में कायानुपश्यी होकर कैसे विहार करता है? यहाँ, भिक्षुओं! भिक्षु अरण्य में गया हुआ, या वृक्ष के मूल में गया हुआ, या शून्य गृह में गया हुआ, पालथी मारकर, शरीर को सीधा रखकर और मुख के सामने स्मृति को स्थापित करके बैठता है। वह स्मृतिमान होकर ही श्वास लेता है और स्मृतिमान होकर ही प्रश्वास छोड़ता है। लंबी श्वास लेते हुए वह जानता है—'मैं लंबी श्वास ले रहा हूँ'; लंबी प्रश्वास छोड़ते हुए वह जानता है—'मैं लंबी प्रश्वास छोड़ रहा हूँ'। छोटी श्वास लेते हुए वह जानता है—'मैं छोटी श्वास ले रहा हूँ'; छोटी प्रश्वास छोड़ते हुए वह जानता है—'मैं छोटी प्रश्वास छोड़ रहा हूँ'। 'संपूर्ण काया का अनुभव करते हुए मैं श्वास लूँगा'—ऐसा वह अभ्यास करता है; 'संपूर्ण काया का अनुभव करते हुए मैं प्रश्वास छोड़ूँगा'—ऐसा वह अभ्यास करता है। 'काय-संस्कारों को शांत करते हुए मैं श्वास लूँगा'—ऐसा वह अभ्यास करता है; 'काय-संस्कारों को शांत करते हुए मैं प्रश्वास छोड़ूँगा'—ऐसा वह अभ्यास करता है।"

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, දක්ඛො භමකාරො වා භමකාරන්තෙවාසී වා දීඝං වා අඤ්ඡන්තො ‘දීඝං අඤ්ඡාමී’ති පජානාති, රස්සං වා අඤ්ඡන්තො ‘රස්සං අඤ්ඡාමී’ති පජානාති එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු දීඝං වා අස්සසන්තො ‘දීඝං අස්සසාමී’ති පජානාති, දීඝං වා පස්සසන්තො ‘දීඝං පස්සසාමී’ති පජානාති, රස්සං වා අස්සසන්තො ‘රස්සං අස්සසාමී’ති පජානාති, රස්සං වා පස්සසන්තො ‘රස්සං පස්සසාමී’ති පජානාති. ‘සබ්බකායපටිසංවෙදී අස්සසිස්සාමී’ති සික්ඛති, ‘සබ්බකායපටිසංවෙදී පස්සසිස්සාමී’ති සික්ඛති, ‘පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාරං අස්සසිස්සාමී’ති සික්ඛති, ‘පස්සම්භයං කායසඞ්ඛාරං පස්සසිස්සාමී’ති සික්ඛති. ඉති අජ්ඣත්තං වා කායෙ කායානුපස්සී විහරති, බහිද්ධා වා කායෙ කායානුපස්සී විහරති, අජ්ඣත්තබහිද්ධා වා කායෙ කායානුපස්සී විහරති. සමුදයධම්මානුපස්සී වා කායස්මිං විහරති, වයධම්මානුපස්සී වා කායස්මිං විහරති, සමුදයවයධම්මානුපස්සී වා කායස්මිං විහරති. ‘අත්ථි කායො’ති වා පනස්ස සති පච්චුපට්ඨිතා හොති යාවදෙව ඤාණමත්තාය පටිස්සතිමත්තාය අනිස්සිතො ච විහරති, න ච කිඤ්චි ලොකෙ උපාදියති. එවම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු කායෙ කායානුපස්සී විහරති.

"भिक्षुओं! जैसे कोई कुशल खरादी या उसका शिष्य, लंबा खींचते हुए जानता है—'मैं लंबा खींच रहा हूँ', या छोटा खींचते हुए जानता है—'मैं छोटा खींच रहा हूँ'; ठीक इसी प्रकार, भिक्षुओं! भिक्षु लंबी श्वास लेते हुए जानता है—'मैं लंबी श्वास ले रहा हूँ', लंबी प्रश्वास छोड़ते हुए जानता है—'मैं लंबी प्रश्वास छोड़ रहा हूँ', छोटी श्वास लेते हुए जानता है—'मैं छोटी श्वास ले रहा हूँ', छोटी प्रश्वास छोड़ते हुए जानता है—'मैं छोटी प्रश्वास छोड़ रहा हूँ'। 'संपूर्ण काया का अनुभव करते हुए मैं श्वास लूँगा'—ऐसा वह अभ्यास करता है, 'संपूर्ण काया का अनुभव करते हुए मैं प्रश्वास छोड़ूँगा'—ऐसा वह अभ्यास करता है, 'काय-संस्कारों को शांत करते हुए मैं श्वास लूँगा'—ऐसा वह अभ्यास करता है, 'काय-संस्कारों को शांत करते हुए मैं प्रश्वास छोड़ूँगा'—ऐसा वह अभ्यास करता है। इस प्रकार वह अध्यात्म काया में कायानुपश्यी होकर विहार करता है, या बहिर्धा काया में कायानुपश्यी होकर विहार करता है, या अध्यात्म-बहिर्धा दोनों में कायानुपश्यी होकर विहार करता है। वह काया में उदय-धर्मी को देखते हुए विहार करता है, या काया में व्यय-धर्मी को देखते हुए विहार करता है, या काया में उदय-व्यय-धर्मी दोनों को देखते हुए विहार करता है। अथवा 'काया है'—ऐसी उसकी स्मृति केवल ज्ञान की वृद्धि के लिए और स्मृति की वृद्धि के लिए ही उपस्थित रहती है। वह अनाश्रित होकर विहार करता है और लोक में किसी भी वस्तु के प्रति आसक्त नहीं होता। भिक्षुओं! इस प्रकार भी भिक्षु काया में कायानुपश्यी होकर विहार करता है।"

ආනාපානපබ්බං නිට්ඨිතං.

आनापान पर्व समाप्त।

කායානුපස්සනා ඉරියාපථපබ්බං

कायानुपश्यना: ईर्यापथ पर्व

375. ‘‘පුන චපරං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ගච්ඡන්තො වා ‘ගච්ඡාමී’ති පජානාති, ඨිතො වා ‘ඨිතොම්හී’ති පජානාති, නිසින්නො වා ‘නිසින්නොම්හී’ති පජානාති, සයානො වා ‘සයානොම්හී’ති පජානාති, යථා යථා වා පනස්ස කායො පණිහිතො හොති, තථා තථා නං පජානාති. ඉති අජ්ඣත්තං වා කායෙ කායානුපස්සී විහරති, බහිද්ධා වා කායෙ කායානුපස්සී [Pg.233] විහරති, අජ්ඣත්තබහිද්ධා වා කායෙ කායානුපස්සී විහරති. සමුදයධම්මානුපස්සී වා කායස්මිං විහරති, වයධම්මානුපස්සී වා කායස්මිං විහරති, සමුදයවයධම්මානුපස්සී වා කායස්මිං විහරති. ‘අත්ථි කායො’ති වා පනස්ස සති පච්චුපට්ඨිතා හොති යාවදෙව ඤාණමත්තාය පටිස්සතිමත්තාය අනිස්සිතො ච විහරති, න ච කිඤ්චි ලොකෙ උපාදියති. එවම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු කායෙ කායානුපස්සී විහරති.

३७५. "पुनः, भिक्षुओं! भिक्षु चलते हुए जानता है—'मैं चल रहा हूँ'; खड़े होते हुए जानता है—'मैं खड़ा हूँ'; बैठे हुए जानता है—'मैं बैठा हूँ'; लेटे हुए जानता है—'मैं लेटा हूँ'। जिस-जिस स्थिति में उसका शरीर स्थित होता है, वह उसे उसी रूप में जानता है। इस प्रकार वह अध्यात्म काया में कायानुपश्यी होकर विहार करता है, या बहिर्धा काया में कायानुपश्यी होकर विहार करता है, या अध्यात्म-बहिर्धा दोनों में कायानुपश्यी होकर विहार करता है। वह काया में उदय-धर्मी को देखते हुए विहार करता है, या काया में व्यय-धर्मी को देखते हुए विहार करता है, या काया में उदय-व्यय-धर्मी दोनों को देखते हुए विहार करता है। अथवा 'काया है'—ऐसी उसकी स्मृति केवल ज्ञान की वृद्धि के लिए और स्मृति की वृद्धि के लिए ही उपस्थित रहती है। वह अनाश्रित होकर विहार करता है और लोक में किसी भी वस्तु के प्रति आसक्त नहीं होता। भिक्षुओं! इस प्रकार भी भिक्षु काया में कायानुपश्यी होकर विहार करता है।"

ඉරියාපථපබ්බං නිට්ඨිතං.

ईर्यापथ पर्व समाप्त।

කායානුපස්සනා සම්පජානපබ්බං

कायानुपश्यना: सम्प्रजन्य पर्व

376. ‘‘පුන චපරං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු අභික්කන්තෙ පටික්කන්තෙ සම්පජානකාරී හොති, ආලොකිතෙ විලොකිතෙ සම්පජානකාරී හොති, සමිඤ්ජිතෙ පසාරිතෙ සම්පජානකාරී හොති, සඞ්ඝාටිපත්තචීවරධාරණෙ සම්පජානකාරී හොති, අසිතෙ පීතෙ ඛායිතෙ සායිතෙ සම්පජානකාරී හොති, උච්චාරපස්සාවකම්මෙ සම්පජානකාරී හොති, ගතෙ ඨිතෙ නිසින්නෙ සුත්තෙ ජාගරිතෙ භාසිතෙ තුණ්හීභාවෙ සම්පජානකාරී හොති. ඉති අජ්ඣත්තං වා…පෙ… එවම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු කායෙ කායානුපස්සී විහරති.

३७६. "पुनः, भिक्षुओं! भिक्षु आगे बढ़ने और पीछे हटने में सम्प्रजन्य पूर्वक कार्य करने वाला होता है; सामने देखने और इधर-उधर देखने में सम्प्रजन्य पूर्वक कार्य करने वाला होता है; अंगों को सिकोड़ने और फैलाने में सम्प्रजन्य पूर्वक कार्य करने वाला होता है; संघाटी, पात्र और चीवर धारण करने में सम्प्रजन्य पूर्वक कार्य करने वाला होता है; खाने, पीने, चबाने और स्वाद लेने में सम्प्रजन्य पूर्वक कार्य करने वाला होता है; मल-मूत्र त्याग करने में सम्प्रजन्य पूर्वक कार्य करने वाला होता है; चलने, खड़े होने, बैठने, सोने, जागने, बोलने और मौन रहने में सम्प्रजन्य पूर्वक कार्य करने वाला होता है। इस प्रकार वह अध्यात्म काया में, या बहिर्धा काया में, या अध्यात्म-बहिर्धा दोनों में कायानुपश्यी होकर विहार करता है। वह काया में उदय-धर्मी, व्यय-धर्मी, या उदय-व्यय-धर्मी को देखते हुए विहार करता है। अथवा 'काया है'—ऐसी उसकी स्मृति केवल ज्ञान और स्मृति की वृद्धि के लिए ही उपस्थित रहती है। वह अनाश्रित होकर विहार करता है और लोक में किसी भी वस्तु के प्रति आसक्त नहीं होता। भिक्षुओं! इस प्रकार भी भिक्षु काया में कायानुपश्यी होकर विहार करता है।"

සම්පජානපබ්බං නිට්ඨිතං.

सम्प्रजन्य पर्व समाप्त।

කායානුපස්සනා පටිකූලමනසිකාරපබ්බං

कायानुपश्यना: प्रतिकूल-मनसिकार पर्व

377. ‘‘පුන චපරං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ඉමමෙව කායං උද්ධං පාදතලා අධො කෙසමත්ථකා තචපරියන්තං පූරං නානප්පකාරස්ස අසුචිනො පච්චවෙක්ඛති – ‘අත්ථි ඉමස්මිං කායෙ කෙසා ලොමා නඛා දන්තා තචො, මංසං න්හාරු අට්ඨි අට්ඨිමිඤ්ජං වක්කං, හදයං යකනං කිලොමකං පිහකං පප්ඵාසං, අන්තං අන්තගුණං [Pg.234] උදරියං කරීසං, පිත්තං සෙම්හං පුබ්බො ලොහිතං සෙදො මෙදො, අස්සු වසා ඛෙළො සිඞ්ඝාණිකා ලසිකා මුත්ත’න්ති.

३७७. "पुनः, भिक्षुओं, एक भिक्षु इसी शरीर का, तलवों से ऊपर और सिर के बालों से नीचे, त्वचा से घिरे हुए, विभिन्न प्रकार की अशुद्धियों से भरे हुए के रूप में प्रत्यवेक्षण (अनुचिंतन) करता है - 'इस शरीर में केश (सिर के बाल), रोम (रोएं), नख, दन्त, त्वचा, मांस, स्नायु (नसें), अस्थि, अस्थि-मज्जा, वृक्क (गुर्दे), हृदय, यकृत (जिगर), क्लोमक (झिल्ली), प्लीहा, फुफ्फुस (फेफड़े), अन्त्र (बड़ी आंत), अन्त्रगुण (छोटी आंत), उदरिय (पेट का भोजन), करीष (मल), पित्त, श्लेष्म (कफ), पूय (पीप), लोहित (रक्त), स्वेद (पसीना), मेद (वसा), अश्रु, वसा (चर्बी), खेल (थूक), सिंघाणिका (नाक की गंदगी), लसिका (जोड़ों का तेल), मूत्र हैं'।"

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, උභතොමුඛා පුතොළි පූරා නානාවිහිතස්ස ධඤ්ඤස්ස, සෙය්‍යථිදං සාලීනං වීහීනං මුග්ගානං මාසානං තිලානං තණ්ඩුලානං. තමෙනං චක්ඛුමා පුරිසො මුඤ්චිත්වා පච්චවෙක්ඛෙය්‍ය – ‘ඉමෙ සාලී, ඉමෙ වීහී ඉමෙ මුග්ගා ඉමෙ මාසා ඉමෙ තිලා ඉමෙ තණ්ඩුලා’ති. එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ඉමමෙව කායං උද්ධං පාදතලා අධො කෙසමත්ථකා තචපරියන්තං පූරං නානප්පකාරස්ස අසුචිනො පච්චවෙක්ඛති – ‘අත්ථි ඉමස්මිං කායෙ කෙසා ලොමා…පෙ… මුත්ත’න්ති.

"जैसे, भिक्षुओं, दोनों ओर मुख वाली एक थैली विभिन्न प्रकार के अनाजों से भरी हो, जैसे - शाली (चावल), वीही (धान), मूंग, माष (उड़द), तिल और तण्डुल (साफ चावल)। कोई चक्षुमान (दृष्टि संपन्न) व्यक्ति उसे खोलकर प्रत्यवेक्षण करे - 'ये शाली हैं, ये वीही हैं, ये मूंग हैं, ये माष हैं, ये तिल हैं, ये तण्डुल हैं'। इसी प्रकार, भिक्षुओं, एक भिक्षु इसी शरीर का, तलवों से ऊपर और सिर के बालों से नीचे, त्वचा से घिरे हुए, विभिन्न प्रकार की अशुद्धियों से भरे हुए के रूप में प्रत्यवेक्षण करता है - 'इस शरीर में केश, रोम... (वही सूची)... मूत्र हैं'।"

ඉති අජ්ඣත්තං වා…පෙ… එවම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු කායෙ කායානුපස්සී විහරති.

"इस प्रकार वह अध्यात्म (अपने भीतर) शरीर में शरीर का अनुपश्यी होकर विहार करता है... (पूर्ववत)... इस प्रकार, भिक्षुओं, भिक्षु शरीर में शरीर का अनुपश्यी होकर विहार करता है।"

පටිකූලමනසිකාරපබ්බං නිට්ඨිතං.

"प्रतिकूल-मनसिकार पर्व समाप्त।"

කායානුපස්සනා ධාතුමනසිකාරපබ්බං

"कायानुपश्यना: धातु-मनसिकार पर्व"

378. ‘‘පුන චපරං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ඉමමෙව කායං යථාඨිතං යථාපණිහිතං ධාතුසො පච්චවෙක්ඛති – ‘අත්ථි ඉමස්මිං කායෙ පථවීධාතු ආපොධාතු තෙජොධාතු වායොධාතූ’ති.

३७८. "पुनः, भिक्षुओं, एक भिक्षु इसी शरीर का, जिस प्रकार वह स्थित है, जिस प्रकार वह रखा गया है, धातुओं के रूप में प्रत्यवेक्षण करता है - 'इस शरीर में पृथ्वी-धातु, आपो-धातु (जल), तेजो-धातु (अग्नि) और वायु-धातु है'।"

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, දක්ඛො ගොඝාතකො වා ගොඝාතකන්තෙවාසී වා ගාවිං වධිත්වා චතුමහාපථෙ බිලසො විභජිත්වා නිසින්නො අස්ස, එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ඉමමෙව කායං යථාඨිතං යථාපණිහිතං ධාතුසො පච්චවෙක්ඛති – ‘අත්ථි ඉමස්මිං කායෙ පථවීධාතු ආපොධාතු තෙජොධාතු වායොධාතූ’ති.

"जैसे, भिक्षुओं, कोई चतुर गो-घातक (कसाई) या उसका सहायक किसी गाय का वध करके, उसे अंगों में विभाजित कर किसी चौराहे पर बैठा हो; इसी प्रकार, भिक्षुओं, एक भिक्षु इसी शरीर का, जिस प्रकार वह स्थित है, जिस प्रकार वह रखा गया है, धातुओं के रूप में प्रत्यवेक्षण करता है - 'इस शरीर में पृथ्वी-धातु, आपो-धातु, तेजो-धातु और वायु-धातु है'।"

‘‘ඉති අජ්ඣත්තං වා කායෙ කායානුපස්සී විහරති…පෙ… එවම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු කායෙ කායානුපස්සී විහරති.

"इस प्रकार वह अध्यात्म (अपने भीतर) शरीर में शरीर का अनुपश्यी होकर विहार करता है... (पूर्ववत)... इस प्रकार, भिक्षुओं, भिक्षु शरीर में शरीर का अनुपश्यी होकर विहार करता है।"

ධාතුමනසිකාරපබ්බං නිට්ඨිතං.

"धातु-मनसिकार पर्व समाप्त।"

කායානුපස්සනා නවසිවථිකපබ්බං

"कायानुपश्यना: नौ श्मशान (नव-सीवथिक) पर्व"

379. ‘‘පුන [Pg.235] චපරං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සෙය්‍යථාපි පස්සෙය්‍ය සරීරං සිවථිකාය ඡඩ්ඩිතං එකාහමතං වා ද්වීහමතං වා තීහමතං වා උද්ධුමාතකං විනීලකං විපුබ්බකජාතං. සො ඉමමෙව කායං උපසංහරති – ‘අයම්පි ඛො කායො එවංධම්මො එවංභාවී එවංඅනතීතො’ති.

३७९. "पुनः, भिक्षुओं, जैसे कोई भिक्षु श्मशान में फेंके गए किसी ऐसे शव को देखे जो एक दिन का मरा हुआ हो, या दो दिन का, या तीन दिन का; जो सूजा हुआ (उद्धुमातक), नीला पड़ा हुआ (विनीलक) और पीप से भरा हुआ (विपुब्बकजात) हो। वह इसी (अपने) शरीर की उससे तुलना करता है - 'यह शरीर भी इसी धर्म (स्वभाव) वाला है, ऐसा ही होने वाला है और इस (अवस्था) से मुक्त नहीं है'।"

‘‘ඉති අජ්ඣත්තං වා …පෙ… එවම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු කායෙ කායානුපස්සී විහරති.

"इस प्रकार वह अध्यात्म (अपने भीतर) शरीर में शरीर का अनुपश्यी होकर विहार करता है... (पूर्ववत)... इस प्रकार, भिक्षुओं, भिक्षु शरीर में शरीर का अनुपश्यी होकर विहार करता है।"

‘‘පුන චපරං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සෙය්‍යථාපි පස්සෙය්‍ය සරීරං සිවථිකාය ඡඩ්ඩිතං කාකෙහි වා ඛජ්ජමානං කුලලෙහි වා ඛජ්ජමානං ගිජ්ඣෙහි වා ඛජ්ජමානං කඞ්කෙහි වා ඛජ්ජමානං සුනඛෙහි වා ඛජ්ජමානං බ්‍යග්ඝෙහි වා ඛජ්ජමානං දීපීහි වා ඛජ්ජමානං සිඞ්ගාලෙහි වා ඛජ්ජමානං විවිධෙහි වා පාණකජාතෙහි ඛජ්ජමානං. සො ඉමමෙව කායං උපසංහරති – ‘අයම්පි ඛො කායො එවංධම්මො එවංභාවී එවංඅනතීතො’ති.

"पुनः, भिक्षुओं, जैसे कोई भिक्षु श्मशान में फेंके गए किसी ऐसे शव को देखे जिसे कौवे खा रहे हों, या चीलें, या गिद्ध, या बगुले, या कुत्ते, या बाघ, या तेंदुए, या सियार, या विभिन्न प्रकार के कीड़े खा रहे हों। वह इसी (अपने) शरीर की उससे तुलना करता है - 'यह शरीर भी इसी धर्म वाला है, ऐसा ही होने वाला है और इस (अवस्था) से मुक्त नहीं है'।"

‘‘ඉති අජ්ඣත්තං වා…පෙ… එවම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු කායෙ කායානුපස්සී විහරති.

"इस प्रकार वह अध्यात्म (अपने भीतर) शरीर में शरीर का अनुपश्यी होकर विहार करता है... (पूर्ववत)... इस प्रकार, भिक्षुओं, भिक्षु शरीर में शरीर का अनुपश्यी होकर विहार करता है।"

‘‘පුන චපරං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සෙය්‍යථාපි පස්සෙය්‍ය සරීරං සිවථිකාය ඡඩ්ඩිතං අට්ඨිකසඞ්ඛලිකං සමංසලොහිතං න්හාරුසම්බන්ධං…පෙ… අට්ඨිකසඞ්ඛලිකං නිමංසලොහිතමක්ඛිතං න්හාරුසම්බන්ධං…පෙ… අට්ඨිකසඞ්ඛලිකං අපගතමංසලොහිතං න්හාරුසම්බන්ධං…පෙ… අට්ඨිකානි අපගතසම්බන්ධානි දිසා විදිසා වික්ඛිත්තානි, අඤ්ඤෙන හත්ථට්ඨිකං අඤ්ඤෙන පාදට්ඨිකං අඤ්ඤෙන ගොප්ඵකට්ඨිකං අඤ්ඤෙන ජඞ්ඝට්ඨිකං අඤ්ඤෙන ඌරුට්ඨිකං අඤ්ඤෙන කටිට්ඨිකං අඤ්ඤෙන ඵාසුකට්ඨිකං අඤ්ඤෙන පිට්ඨිට්ඨිකං අඤ්ඤෙන ඛන්ධට්ඨිකං අඤ්ඤෙන ගීවට්ඨිකං අඤ්ඤෙන හනුකට්ඨිකං අඤ්ඤෙන දන්තට්ඨිකං අඤ්ඤෙන සීසකටාහං. සො ඉමමෙව කායං උපසංහරති – ‘අයම්පි ඛො කායො එවංධම්මො එවංභාවී එවංඅනතීතො’ති.

"पुनः, भिक्षुओं, जैसे कोई भिक्षु श्मशान में फेंके गए किसी ऐसे शव को देखे जो केवल अस्थि-पंजर मात्र हो, जिसमें मांस और रक्त लगा हो और नसों से बंधा हो... (अथवा) जो मांस-रहित हो किन्तु रक्त से सना हो और नसों से बंधा हो... (अथवा) जो मांस और रक्त से रहित हो किन्तु नसों से बंधा हो... (अथवा) जिसकी हड्डियाँ नसों के बंधन से मुक्त होकर इधर-उधर दिशाओं में बिखरी पड़ी हों - कहीं हाथ की हड्डी, कहीं पैर की हड्डी, कहीं टखने की हड्डी, कहीं पिंडली की हड्डी, कहीं जांघ की हड्डी, कहीं कूल्हे की हड्डी, कहीं पसली की हड्डी, कहीं रीढ़ की हड्डी, कहीं कंधे की हड्डी, कहीं गर्दन की हड्डी, कहीं जबड़े की हड्डी, कहीं दांतों की हड्डी और कहीं कपाल (सिर की खोपड़ी)। वह इसी (अपने) शरीर की उससे तुलना करता है - 'यह शरीर भी इसी धर्म वाला है, ऐसा ही होने वाला है और इस (अवस्था) से मुक्त नहीं है'।"

‘‘ඉති අජ්ඣත්තං වා …පෙ… විහරති.

"इस प्रकार वह अध्यात्म (अपने भीतर) शरीर में शरीर का अनुपश्यी होकर विहार करता है... (पूर्ववत)... विहार करता है।"

‘‘පුන [Pg.236] චපරං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සෙය්‍යථාපි පස්සෙය්‍ය සරීරං සිවථිකාය ඡඩ්ඩිතං අට්ඨිකානි සෙතානි සඞ්ඛවණ්ණපටිභාගානි…පෙ… අට්ඨිකානි පුඤ්ජකිතානි තෙරොවස්සිකානි …පෙ… අට්ඨිකානි පූතීනි චුණ්ණකජාතානි. සො ඉමමෙව කායං උපසංහරති – ‘අයම්පි ඛො කායො එවංධම්මො එවංභාවී එවංඅනතීතො’ති. ඉති අජ්ඣත්තං වා කායෙ කායානුපස්සී විහරති, බහිද්ධා වා කායෙ කායානුපස්සී විහරති, අජ්ඣත්තබහිද්ධා වා කායෙ කායානුපස්සී විහරති. සමුදයධම්මානුපස්සී වා කායස්මිං විහරති, වයධම්මානුපස්සී වා කායස්මිං විහරති, සමුදයවයධම්මානුපස්සී වා කායස්මිං විහරති. ‘අත්ථි කායො’ති වා පනස්ස සති පච්චුපට්ඨිතා හොති යාවදෙව ඤාණමත්තාය පටිස්සතිමත්තාය අනිස්සිතො ච විහරති, න ච කිඤ්චි ලොකෙ උපාදියති. එවම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු කායෙ කායානුපස්සී විහරති.

"पुनः, भिक्षुओं, जैसे कोई भिक्षु श्मशान में फेंके गए किसी ऐसे शव को देखे जिसकी हड्डियाँ शंख के समान सफेद हो गई हों... (अथवा) जो वर्षों पुरानी होकर ढेर हो गई हों... (अथवा) जो सड़कर चूर्ण-चूर्ण हो गई हों। वह इसी (अपने) शरीर की उससे तुलना करता है - 'यह शरीर भी इसी धर्म वाला है, ऐसा ही होने वाला है और इस (अवस्था) से मुक्त नहीं है'। इस प्रकार वह अध्यात्म (अपने भीतर) शरीर में शरीर का अनुपश्यी होकर विहार करता है, या बहिर्धा (बाहर) शरीर में शरीर का अनुपश्यी होकर विहार करता है, या अध्यात्म-बहिर्धा दोनों प्रकार से शरीर में शरीर का अनुपश्यी होकर विहार करता है। वह शरीर में समुदय-धर्मी (उत्पत्ति) का अनुपश्यी होकर विहार करता है, या शरीर में वय-धर्मी (विनाश) का अनुपश्यी होकर विहार करता है, या शरीर में समुदय-वय-धर्मी दोनों का अनुपश्यी होकर विहार करता है। 'शरीर है' - ऐसी उसकी स्मृति केवल ज्ञान की वृद्धि के लिए और स्मृति की वृद्धि के लिए उपस्थित रहती है। वह (तृष्णा और दृष्टि के) आश्रय के बिना विहार करता है और लोक में किसी भी वस्तु के प्रति आसक्त नहीं होता। इस प्रकार, भिक्षुओं, भिक्षु शरीर में शरीर का अनुपश्यी होकर विहार करता है।"

නවසිවථිකපබ්බං නිට්ඨිතං.

"नौ श्मशान (नव-सीवथिक) पर्व समाप्त।"

චුද්දස කායානුපස්සනා නිට්ඨිතා.

"चौदह प्रकार की कायानुपश्यनाएं समाप्त।"

වෙදනානුපස්සනා

"वेदनानुपश्यना"

380. ‘‘කථඤ්ච පන, භික්ඛවෙ, භික්ඛු වෙදනාසු වෙදනානුපස්සී විහරති? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සුඛං වා වෙදනං වෙදයමානො ‘සුඛං වෙදනං වෙදයාමී’ති පජානාති. දුක්ඛං වා වෙදනං වෙදයමානො ‘දුක්ඛං වෙදනං වෙදයාමී’ති පජානාති. අදුක්ඛමසුඛං වා වෙදනං වෙදයමානො ‘අදුක්ඛමසුඛං වෙදනං වෙදයාමී’ති පජානාති. සාමිසං වා සුඛං වෙදනං වෙදයමානො ‘සාමිසං සුඛං වෙදනං වෙදයාමී’ති පජානාති, නිරාමිසං වා සුඛං වෙදනං වෙදයමානො ‘නිරාමිසං සුඛං වෙදනං වෙදයාමී’ති පජානාති. සාමිසං වා දුක්ඛං වෙදනං වෙදයමානො ‘සාමිසං දුක්ඛං වෙදනං වෙදයාමී’ති පජානාති, නිරාමිසං වා දුක්ඛං වෙදනං වෙදයමානො ‘නිරාමිසං දුක්ඛං වෙදනං වෙදයාමී’ති පජානාති. සාමිසං වා අදුක්ඛමසුඛං වෙදනං වෙදයමානො ‘සාමිසං අදුක්ඛමසුඛං වෙදනං වෙදයාමී’ති පජානාති, නිරාමිසං වා අදුක්ඛමසුඛං වෙදනං වෙදයමානො ‘නිරාමිසං අදුක්ඛමසුඛං වෙදනං වෙදයාමී’ති පජානාති. ඉති අජ්ඣත්තං වා වෙදනාසු වෙදනානුපස්සී විහරති, බහිද්ධා වා වෙදනාසු [Pg.237] වෙදනානුපස්සී විහරති, අජ්ඣත්තබහිද්ධා වා වෙදනාසු වෙදනානුපස්සී විහරති. සමුදයධම්මානුපස්සී වා වෙදනාසු විහරති, වයධම්මානුපස්සී වා වෙදනාසු විහරති, සමුදයවයධම්මානුපස්සී වා වෙදනාසු විහරති. ‘අත්ථි වෙදනා’ති වා පනස්ස සති පච්චුපට්ඨිතා හොති යාවදෙව ඤාණමත්තාය පටිස්සතිමත්තාය අනිස්සිතො ච විහරති, න ච කිඤ්චි ලොකෙ උපාදියති. එවම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු වෙදනාසු වෙදනානුපස්සී විහරති.

३८०. और भिक्षुओं, कैसे एक भिक्षु वेदनाओं में वेदना का अनुपश्यी (निरन्तर दर्शन करने वाला) होकर विहार करता है? यहाँ, भिक्षुओं, भिक्षु सुखद वेदना का अनुभव करते हुए जानता है— 'मैं सुखद वेदना का अनुभव कर रहा हूँ।' दुःखद वेदना का अनुभव करते हुए जानता है— 'मैं दुःखद वेदना का अनुभव कर रहा हूँ।' न-दुःखद-न-सुखद (अदुःख-असुख) वेदना का अनुभव करते हुए जानता है— 'मैं अदुःख-असुख वेदना का अनुभव कर रहा हूँ।' सामिष (सांसारिक) सुखद वेदना का अनुभव करते हुए जानता है— 'मैं सामिष सुखद वेदना का अनुभव कर रहा हूँ।' निरामिष (आध्यात्मिक) सुखद वेदना का अनुभव करते हुए जानता है— 'मैं निरामिष सुखद वेदना का अनुभव कर रहा हूँ।' सामिष दुःखद वेदना का अनुभव करते हुए जानता है— 'मैं सामिष दुःखद वेदना का अनुभव कर रहा हूँ।' निरामिष दुःखद वेदना का अनुभव करते हुए जानता है— 'मैं निरामिष दुःखद वेदना का अनुभव कर रहा हूँ।' सामिष अदुःख-असुख वेदना का अनुभव करते हुए जानता है— 'मैं सामिष अदुःख-असुख वेदना का अनुभव कर रहा हूँ।' निरामिष अदुःख-असुख वेदना का अनुभव करते हुए जानता है— 'मैं निरामिष अदुःख-असुख वेदना का अनुभव कर रहा हूँ।' इस प्रकार वह अध्यात्म (अपने भीतर) वेदनाओं में वेदना का अनुपश्यी होकर विहार करता है, या बहिर्धा (बाहर) वेदनाओं में वेदना का अनुपश्यी होकर विहार करता है, या अध्यात्म-बहिर्धा दोनों में वेदनाओं में वेदना का अनुपश्यी होकर विहार करता है। वह वेदनाओं में समुदय-धर्मी (उत्पन्न होने के स्वभाव) का अनुपश्यी होकर विहार करता है, या व्यय-धर्मी (नष्ट होने के स्वभाव) का अनुपश्यी होकर विहार करता है, या समुदय-व्यय-धर्मी दोनों का अनुपश्यी होकर विहार करता है। अथवा उसकी स्मृति 'वेदना है' इस रूप में उपस्थित रहती है, जो केवल ज्ञान की वृद्धि और स्मृति की जागृति के लिए होती है। वह अनाश्रित होकर विहार करता है और लोक में किसी भी वस्तु के प्रति आसक्त नहीं होता। भिक्षुओं, इस प्रकार एक भिक्षु वेदनाओं में वेदना का अनुपश्यी होकर विहार करता है।

වෙදනානුපස්සනා නිට්ඨිතා.

वेदनानुपश्यना समाप्त।

චිත්තානුපස්සනා

चित्तानुपश्यना

381. ‘‘කථඤ්ච පන, භික්ඛවෙ, භික්ඛු චිත්තෙ චිත්තානුපස්සී විහරති? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සරාගං වා චිත්තං ‘සරාගං චිත්ත’න්ති පජානාති, වීතරාගං වා චිත්තං ‘වීතරාගං චිත්ත’න්ති පජානාති. සදොසං වා චිත්තං ‘සදොසං චිත්ත’න්ති පජානාති, වීතදොසං වා චිත්තං ‘වීතදොසං චිත්ත’න්ති පජානාති. සමොහං වා චිත්තං ‘සමොහං චිත්ත’න්ති පජානාති, වීතමොහං වා චිත්තං ‘වීතමොහං චිත්ත’න්ති පජානාති. සඞ්ඛිත්තං වා චිත්තං ‘සඞ්ඛිත්තං චිත්ත’න්ති පජානාති, වික්ඛිත්තං වා චිත්තං ‘වික්ඛිත්තං චිත්ත’න්ති පජානාති. මහග්ගතං වා චිත්තං ‘මහග්ගතං චිත්ත’න්ති පජානාති, අමහග්ගතං වා චිත්තං ‘අමහග්ගතං චිත්ත’න්ති පජානාති. සඋත්තරං වා චිත්තං ‘සඋත්තරං චිත්ත’න්ති පජානාති, අනුත්තරං වා චිත්තං ‘අනුත්තරං චිත්ත’න්ති පජානාති. සමාහිතං වා චිත්තං ‘සමාහිතං චිත්ත’න්ති පජානාති, අසමාහිතං වා චිත්තං ‘අසමාහිතං චිත්ත’න්ති පජානාති. විමුත්තං වා චිත්තං ‘විමුත්තං චිත්ත’න්ති පජානාති. අවිමුත්තං වා චිත්තං ‘අවිමුත්තං චිත්ත’න්ති පජානාති. ඉති අජ්ඣත්තං වා චිත්තෙ චිත්තානුපස්සී විහරති, බහිද්ධා වා චිත්තෙ චිත්තානුපස්සී විහරති, අජ්ඣත්තබහිද්ධා වා චිත්තෙ චිත්තානුපස්සී විහරති. සමුදයධම්මානුපස්සී වා චිත්තස්මිං විහරති, වයධම්මානුපස්සී වා චිත්තස්මිං විහරති, සමුදයවයධම්මානුපස්සී වා චිත්තස්මිං විහරති, ‘අත්ථි චිත්ත’න්ති වා පනස්ස සති පච්චුපට්ඨිතා හොති යාවදෙව ඤාණමත්තාය පටිස්සතිමත්තාය අනිස්සිතො ච විහරති, න ච කිඤ්චි ලොකෙ උපාදියති. එවම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු චිත්තෙ චිත්තානුපස්සී විහරති.

३८१. और भिक्षुओं, कैसे एक भिक्षु चित्त में चित्त का अनुपश्यी होकर विहार करता है? यहाँ, भिक्षुओं, भिक्षु सराग (राग युक्त) चित्त को 'सराग चित्त' के रूप में जानता है, वीतराग (राग रहित) चित्त को 'वीतराग चित्त' के रूप में जानता है। सदोष (द्वेष युक्त) चित्त को 'सदोष चित्त' के रूप में जानता है, वीतदोष (द्वेष रहित) चित्त को 'वीतदोष चित्त' के रूप में जानता है। समोह (मोह युक्त) चित्त को 'समोह चित्त' के रूप में जानता है, वीतमोह (मोह रहित) चित्त को 'वीतमोह चित्त' के रूप में जानता है। संक्षिप्त (सिकुड़ा हुआ) चित्त को 'संक्षिप्त चित्त' के रूप में जानता है, विक्षिप्त (भटका हुआ) चित्त को 'विक्षिप्त चित्त' के रूप में जानता है। महग्गत (विस्तृत/महान) चित्त को 'महग्गत चित्त' के रूप में जानता है, अमहग्गत (अविस्तृत) चित्त को 'अमहग्गत चित्त' के रूप में जानता है। स-उत्तर (जिससे श्रेष्ठ अन्य हो) चित्त को 'स-उत्तर चित्त' के रूप में जानता है, अनुत्तर (जिससे श्रेष्ठ अन्य न हो) चित्त को 'अनुत्तर चित्त' के रूप में जानता है। समाहित (एकाग्र) चित्त को 'समाहित चित्त' के रूप में जानता है, असमाहित (एकाग्रता रहित) चित्त को 'असमाहित चित्त' के रूप में जानता है। विमुक्त (मुक्त) चित्त को 'विमुक्त चित्त' के रूप में जानता है। अविमुक्त (अमुक्त) चित्त को 'अविमुक्त चित्त' के रूप में जानता है। इस प्रकार वह अध्यात्म में चित्त का अनुपश्यी होकर विहार करता है, या बहिर्धा में चित्त का अनुपश्यी होकर विहार करता है, या अध्यात्म-बहिर्धा दोनों में चित्त का अनुपश्यी होकर विहार करता है। वह चित्त में समुदय-धर्मी का अनुपश्यी होकर विहार करता है, या व्यय-धर्मी का अनुपश्यी होकर विहार करता है, या समुदय-व्यय-धर्मी दोनों का अनुपश्यी होकर विहार करता है। अथवा उसकी स्मृति 'चित्त है' इस रूप में उपस्थित रहती है, जो केवल ज्ञान की वृद्धि और स्मृति की जागृति के लिए होती है। वह अनाश्रित होकर विहार करता है और लोक में किसी भी वस्तु के प्रति आसक्त नहीं होता। भिक्षुओं, इस प्रकार एक भिक्षु चित्त में चित्त का अनुपश्यी होकर विहार करता है।

චිත්තානුපස්සනා නිට්ඨිතා.

चित्तानुपश्यना समाप्त।

ධම්මානුපස්සනා නීවරණපබ්බං

धम्मानुपश्यना: नीवरण पर्व

382. ‘‘කථඤ්ච [Pg.238] පන, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති පඤ්චසු නීවරණෙසු. කථඤ්ච පන, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති පඤ්චසු නීවරණෙසු?

३८२. और भिक्षुओं, कैसे एक भिक्षु धर्मों में धर्मों का अनुपश्यी होकर विहार करता है? यहाँ, भिक्षुओं, भिक्षु पाँच नीवरणों रूपी धर्मों में धर्मों का अनुपश्यी होकर विहार करता है। और भिक्षुओं, कैसे एक भिक्षु पाँच नीवरणों रूपी धर्मों में धर्मों का अनुपश्यी होकर विहार करता है?

‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සන්තං වා අජ්ඣත්තං කාමච්ඡන්දං ‘අත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං කාමච්ඡන්දො’ති පජානාති, අසන්තං වා අජ්ඣත්තං කාමච්ඡන්දං ‘නත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං කාමච්ඡන්දො’ති පජානාති, යථා ච අනුප්පන්නස්ස කාමච්ඡන්දස්ස උප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච උප්පන්නස්ස කාමච්ඡන්දස්ස පහානං හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච පහීනස්ස කාමච්ඡන්දස්ස ආයතිං අනුප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති.

यहाँ, भिक्षुओं, भिक्षु अपने भीतर विद्यमान कामच्छन्द (इन्द्रिय-भोग की इच्छा) को जानता है— 'मेरे भीतर कामच्छन्द है।' अपने भीतर अविद्यमान कामच्छन्द को जानता है— 'मेरे भीतर कामच्छन्द नहीं है।' वह यह भी जानता है कि कैसे अनुत्पन्न कामच्छन्द उत्पन्न होता है, कैसे उत्पन्न कामच्छन्द का प्रहाण (त्याग) होता है, और कैसे प्रहीण (त्यागा हुआ) कामच्छन्द भविष्य में पुनः उत्पन्न नहीं होता।

‘‘සන්තං වා අජ්ඣත්තං බ්‍යාපාදං ‘අත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං බ්‍යාපාදො’ති පජානාති, අසන්තං වා අජ්ඣත්තං බ්‍යාපාදං ‘නත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං බ්‍යාපාදො’ති පජානාති, යථා ච අනුප්පන්නස්ස බ්‍යාපාදස්ස උප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච උප්පන්නස්ස බ්‍යාපාදස්ස පහානං හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච පහීනස්ස බ්‍යාපාදස්ස ආයතිං අනුප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති.

वह अपने भीतर विद्यमान व्यापाद (द्वेष/क्रोध) को जानता है— 'मेरे भीतर व्यापाद है।' अपने भीतर अविद्यमान व्यापाद को जानता है— 'मेरे भीतर व्यापाद नहीं है।' वह यह भी जानता है कि कैसे अनुत्पन्न व्यापाद उत्पन्न होता है, कैसे उत्पन्न व्यापाद का प्रहाण होता है, और कैसे प्रहीण व्यापाद भविष्य में पुनः उत्पन्न नहीं होता।

‘‘සන්තං වා අජ්ඣත්තං ථිනමිද්ධං ‘අත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං ථිනමිද්ධ’න්ති පජානාති, අසන්තං වා අජ්ඣත්තං ථිනමිද්ධං ‘නත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං ථිනමිද්ධ’න්ති පජානාති, යථා ච අනුප්පන්නස්ස ථිනමිද්ධස්ස උප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච උප්පන්නස්ස ථිනමිද්ධස්ස පහානං හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච පහීනස්ස ථිනමිද්ධස්ස ආයතිං අනුප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති.

भीतर विद्यमान स्त्यान-मिद्ध (आलस्य और तन्द्रा) को वह जानता है कि 'मेरे भीतर स्त्यान-मिद्ध है', अथवा भीतर अविद्यमान स्त्यान-मिद्ध को वह जानता है कि 'मेरे भीतर स्त्यान-मिद्ध नहीं है'। जिस प्रकार अनुत्पन्न स्त्यान-मिद्ध की उत्पत्ति होती है, उसे भी वह जानता है; जिस प्रकार उत्पन्न स्त्यान-मिद्ध का प्रहाण (त्याग) होता है, उसे भी वह जानता है; और जिस प्रकार प्रहीण (त्यागे हुए) स्त्यान-मिद्ध की भविष्य में पुनः उत्पत्ति नहीं होती, उसे भी वह जानता है।

‘‘සන්තං වා අජ්ඣත්තං උද්ධච්චකුක්කුච්චං ‘අත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං උද්ධච්චකුක්කුච්ච’න්ති පජානාති, අසන්තං වා අජ්ඣත්තං උද්ධච්චකුක්කුච්චං ‘නත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං උද්ධච්චකුක්කුච්ච’න්ති පජානාති, යථා ච අනුප්පන්නස්ස උද්ධච්චකුක්කුච්චස්ස උප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච උප්පන්නස්ස උද්ධච්චකුක්කුච්චස්ස පහානං හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච පහීනස්ස උද්ධච්චකුක්කුච්චස්ස ආයතිං අනුප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති.

भीतर विद्यमान औद्धत्य-कौकृत्य (उद्धतपन और पश्चाताप) को वह जानता है कि 'मेरे भीतर औद्धत्य-कौकृत्य है', अथवा भीतर अविद्यमान औद्धत्य-कौकृत्य को वह जानता है कि 'मेरे भीतर औद्धत्य-कौकृत्य नहीं है'। जिस प्रकार अनुत्पन्न औद्धत्य-कौकृत्य की उत्पत्ति होती है, उसे भी वह जानता है; जिस प्रकार उत्पन्न औद्धत्य-कौकृत्य का प्रहाण होता है, उसे भी वह जानता है; और जिस प्रकार प्रहीण औद्धत्य-कौकृत्य की भविष्य में पुनः उत्पत्ति नहीं होती, उसे भी वह जानता है।

‘‘සන්තං වා අජ්ඣත්තං විචිකිච්ඡං ‘අත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං විචිකිච්ඡා’ති පජානාති, අසන්තං වා අජ්ඣත්තං විචිකිච්ඡං ‘නත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං විචිකිච්ඡා’ති පජානාති, යථා ච අනුප්පන්නාය විචිකිච්ඡාය උප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති, යථා [Pg.239] ච උප්පන්නාය විචිකිච්ඡාය පහානං හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච පහීනාය විචිකිච්ඡාය ආයතිං අනුප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති.

भीतर विद्यमान विचिकित्सा (संदेह) को वह जानता है कि 'मेरे भीतर विचिकित्सा है', अथवा भीतर अविद्यमान विचिकित्सा को वह जानता है कि 'मेरे भीतर विचिकित्सा नहीं है'। जिस प्रकार अनुत्पन्न विचिकित्सा की उत्पत्ति होती है, उसे भी वह जानता है; जिस प्रकार उत्पन्न विचिकित्सा का प्रहाण होता है, उसे भी वह जानता है; और जिस प्रकार प्रहीण विचिकित्सा की भविष्य में पुनः उत्पत्ति नहीं होती, उसे भी वह जानता है।

‘‘ඉති අජ්ඣත්තං වා ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති, බහිද්ධා වා ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති, අජ්ඣත්තබහිද්ධා වා ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති සමුදයධම්මානුපස්සී වා ධම්මෙසු විහරති, වයධම්මානුපස්සී වා ධම්මෙසු විහරති, සමුදයවයධම්මානුපස්සී වා ධම්මෙසු විහරති ‘අත්ථි ධම්මා’ති වා පනස්ස සති පච්චුපට්ඨිතා හොති යාවදෙව ඤාණමත්තාය පටිස්සතිමත්තාය අනිස්සිතො ච විහරති, න ච කිඤ්චි ලොකෙ උපාදියති. එවම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති පඤ්චසු නීවරණෙසු.

इस प्रकार वह अध्यात्म (अपने भीतर) धर्मों में धर्मानुपश्यी होकर विहार करता है, अथवा बहिर्धा (बाहर) धर्मों में धर्मानुपश्यी होकर विहार करता है, अथवा अध्यात्म-बहिर्धा दोनों में धर्मों में धर्मानुपश्यी होकर विहार करता है। वह धर्मों में समुदय-धर्मी (उत्पत्ति स्वभाव) को देखते हुए विहार करता है, अथवा धर्मों में व्यय-धर्मी (विनाश स्वभाव) को देखते हुए विहार करता है, अथवा धर्मों में समुदय-व्यय-धर्मी को देखते हुए विहार करता है। अथवा उसकी स्मृति 'धर्म हैं' इस प्रकार उपस्थित रहती है, जो केवल ज्ञान की वृद्धि और स्मृति की जागृति के लिए होती है। वह अनाश्रित होकर विहार करता है और लोक में किसी भी वस्तु के प्रति आसक्त नहीं होता। भिक्षुओं! इस प्रकार भिक्षु पाँच नीवरण रूपी धर्मों में धर्मानुपश्यी होकर विहार करता है।

නීවරණපබ්බං නිට්ඨිතං.

नीवरण-पर्व समाप्त।

ධම්මානුපස්සනා ඛන්ධපබ්බං

धर्मानुपश्यना: स्कन्ध-पर्व

383. ‘‘පුන චපරං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු. කථඤ්ච පන, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු – ‘ඉති රූපං, ඉති රූපස්ස සමුදයො, ඉති රූපස්ස අත්ථඞ්ගමො; ඉති වෙදනා, ඉති වෙදනාය සමුදයො, ඉති වෙදනාය අත්ථඞ්ගමො; ඉති සඤ්ඤා, ඉති සඤ්ඤාය සමුදයො, ඉති සඤ්ඤාය අත්ථඞ්ගමො; ඉති සඞ්ඛාරා, ඉති සඞ්ඛාරානං සමුදයො, ඉති සඞ්ඛාරානං අත්ථඞ්ගමො, ඉති විඤ්ඤාණං, ඉති විඤ්ඤාණස්ස සමුදයො, ඉති විඤ්ඤාණස්ස අත්ථඞ්ගමො’ති, ඉති අජ්ඣත්තං වා ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති, බහිද්ධා වා ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති, අජ්ඣත්තබහිද්ධා වා ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති. සමුදයධම්මානුපස්සී වා ධම්මෙසු විහරති, වයධම්මානුපස්සී වා ධම්මෙසු විහරති, සමුදයවයධම්මානුපස්සී වා ධම්මෙසු විහරති. ‘අත්ථි ධම්මා’ති වා පනස්ස සති පච්චුපට්ඨිතා හොති යාවදෙව ඤාණමත්තාය පටිස්සතිමත්තාය, අනිස්සිතො ච විහරති, න ච කිඤ්චි ලොකෙ උපාදියති. එවම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති පඤ්චසු උපාදානක්ඛන්ධෙසු.

३८३. पुनः, भिक्षुओं! भिक्षु पाँच उपादान-स्कन्ध रूपी धर्मों में धर्मानुपश्यी होकर विहार करता है। और भिक्षुओं! भिक्षु पाँच उपादान-स्कन्ध रूपी धर्मों में धर्मानुपश्यी होकर कैसे विहार करता है? यहाँ, भिक्षुओं! भिक्षु जानता है—'यह रूप है, यह रूप का समुदय (उत्पत्ति) है, यह रूप का अस्तंगम (विनाश) है; यह वेदना है, यह वेदना का समुदय है, यह वेदना का अस्तंगम है; यह संज्ञा है, यह संज्ञा का समुदय है, यह संज्ञा का अस्तंगम है; ये संस्कार हैं, यह संस्कारों का समुदय है, यह संस्कारों का अस्तंगम है; यह विज्ञान है, यह विज्ञान का समुदय है, यह विज्ञान का अस्तंगम है'। इस प्रकार वह अध्यात्म में धर्मों में धर्मानुपश्यी होकर विहार करता है, अथवा बहिर्धा में धर्मों में धर्मानुपश्यी होकर विहार करता है, अथवा अध्यात्म-बहिर्धा दोनों में धर्मों में धर्मानुपश्यी होकर विहार करता है। वह धर्मों में समुदय-धर्मी को देखते हुए विहार करता है, अथवा धर्मों में व्यय-धर्मी को देखते हुए विहार करता है, अथवा धर्मों में समुदय-व्यय-धर्मी को देखते हुए विहार करता है। अथवा उसकी स्मृति 'धर्म हैं' इस प्रकार उपस्थित रहती है, जो केवल ज्ञान की वृद्धि और स्मृति की जागृति के लिए होती है। वह अनाश्रित होकर विहार करता है और लोक में किसी भी वस्तु के प्रति आसक्त नहीं होता। भिक्षुओं! इस प्रकार भिक्षु पाँच उपादान-स्कन्ध रूपी धर्मों में धर्मानुपश्यी होकर विहार करता है।

ඛන්ධපබ්බං නිට්ඨිතං.

स्कन्ध-पर्व समाप्त।

ධම්මානුපස්සනා ආයතනපබ්බං

धर्मानुपश्यना: आयतन-पर्व

384. ‘‘පුන [Pg.240] චපරං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති ඡසු අජ්ඣත්තිකබාහිරෙසු ආයතනෙසු. කථඤ්ච පන, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති ඡසු අජ්ඣත්තිකබාහිරෙසු ආයතනෙසු?

३८४. पुनः, भिक्षुओं! भिक्षु छह आध्यात्मिक (आन्तरिक) और बाह्य आयतन रूपी धर्मों में धर्मानुपश्यी होकर विहार करता है। और भिक्षुओं! भिक्षु छह आध्यात्मिक और बाह्य आयतन रूपी धर्मों में धर्मानुपश्यी होकर कैसे विहार करता है?

‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු චක්ඛුඤ්ච පජානාති, රූපෙ ච පජානාති, යඤ්ච තදුභයං පටිච්ච උප්පජ්ජති සංයොජනං තඤ්ච පජානාති, යථා ච අනුප්පන්නස්ස සංයොජනස්ස උප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච උප්පන්නස්ස සංයොජනස්ස පහානං හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච පහීනස්ස සංයොජනස්ස ආයතිං අනුප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති.

यहाँ, भिक्षुओं! भिक्षु चक्षु (आँख) को जानता है, रूपों को जानता है, और उन दोनों के आश्रय से जो संयोजन (बन्धन) उत्पन्न होता है, उसे भी जानता है। जिस प्रकार अनुत्पन्न संयोजन की उत्पत्ति होती है, उसे भी वह जानता है; जिस प्रकार उत्पन्न संयोजन का प्रहाण होता है, उसे भी वह जानता है; और जिस प्रकार प्रहीण संयोजन की भविष्य में पुनः उत्पत्ति नहीं होती, उसे भी वह जानता है।

‘‘සොතඤ්ච පජානාති, සද්දෙ ච පජානාති, යඤ්ච තදුභයං පටිච්ච උප්පජ්ජති සංයොජනං තඤ්ච පජානාති, යථා ච අනුප්පන්නස්ස සංයොජනස්ස උප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච උප්පන්නස්ස සංයොජනස්ස පහානං හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච පහීනස්ස සංයොජනස්ස ආයතිං අනුප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති.

वह श्रोत्र (कान) को जानता है, शब्दों को जानता है, और उन दोनों के आश्रय से जो संयोजन उत्पन्न होता है, उसे भी जानता है। जिस प्रकार अनुत्पन्न संयोजन की उत्पत्ति होती है, उसे भी वह जानता है; जिस प्रकार उत्पन्न संयोजन का प्रहाण होता है, उसे भी वह जानता है; और जिस प्रकार प्रहीण संयोजन की भविष्य में पुनः उत्पत्ति नहीं होती, उसे भी वह जानता है।

‘‘ඝානඤ්ච පජානාති, ගන්ධෙ ච පජානාති, යඤ්ච තදුභයං පටිච්ච උප්පජ්ජති සංයොජනං තඤ්ච පජානාති, යථා ච අනුප්පන්නස්ස සංයොජනස්ස උප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච උප්පන්නස්ස සංයොජනස්ස පහානං හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච පහීනස්ස සංයොජනස්ස ආයතිං අනුප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති.

वह घ्राण (नाक) को जानता है, गंधों को जानता है, और उन दोनों के आश्रय से जो संयोजन उत्पन्न होता है, उसे भी जानता है। जिस प्रकार अनुत्पन्न संयोजन की उत्पत्ति होती है, उसे भी वह जानता है; जिस प्रकार उत्पन्न संयोजन का प्रहाण होता है, उसे भी वह जानता है; और जिस प्रकार प्रहीण संयोजन की भविष्य में पुनः उत्पत्ति नहीं होती, उसे भी वह जानता है।

‘‘ජිව්හඤ්ච පජානාති, රසෙ ච පජානාති, යඤ්ච තදුභයං පටිච්ච උප්පජ්ජති සංයොජනං තඤ්ච පජානාති, යථා ච අනුප්පන්නස්ස සංයොජනස්ස උප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච උප්පන්නස්ස සංයොජනස්ස පහානං හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච පහීනස්ස සංයොජනස්ස ආයතිං අනුප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති.

वह जिह्वा (जीभ) को जानता है, वह रसों (स्वादों) को जानता है, और उन दोनों के आश्रय से जो संयोजन (बंधन) उत्पन्न होता है, उसे भी वह जानता है। जिस प्रकार अनुत्पन्न संयोजन की उत्पत्ति होती है, उसे भी वह जानता है; जिस प्रकार उत्पन्न संयोजन का प्रहाण (त्याग) होता है, उसे भी वह जानता है; और जिस प्रकार प्रहीण (त्यागे हुए) संयोजन की भविष्य में पुनः उत्पत्ति नहीं होती, उसे भी वह जानता है।

‘‘කායඤ්ච පජානාති, ඵොට්ඨබ්බෙ ච පජානාති, යඤ්ච තදුභයං පටිච්ච උප්පජ්ජති සංයොජනං තඤ්ච පජානාති, යථා ච අනුප්පන්නස්ස සංයොජනස්ස උප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච උප්පන්නස්ස සංයොජනස්ස පහානං හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච පහීනස්ස සංයොජනස්ස ආයතිං අනුප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති.

वह काय (शरीर) को जानता है, वह स्पर्शों को जानता है, और उन दोनों के आश्रय से जो संयोजन उत्पन्न होता है, उसे भी वह जानता है। जिस प्रकार अनुत्पन्न संयोजन की उत्पत्ति होती है, उसे भी वह जानता है; जिस प्रकार उत्पन्न संयोजन का प्रहाण होता है, उसे भी वह जानता है; और जिस प्रकार प्रहीण संयोजन की भविष्य में पुनः उत्पत्ति नहीं होती, उसे भी वह जानता है।

‘‘මනඤ්ච [Pg.241] පජානාති, ධම්මෙ ච පජානාති, යඤ්ච තදුභයං පටිච්ච උප්පජ්ජති සංයොජනං තඤ්ච පජානාති, යථා ච අනුප්පන්නස්ස සංයොජනස්ස උප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච උප්පන්නස්ස සංයොජනස්ස පහානං හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච පහීනස්ස සංයොජනස්ස ආයතිං අනුප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති.

वह मन को जानता है, वह धम्मों (मानसिक विषयों) को जानता है, और उन दोनों के आश्रय से जो संयोजन उत्पन्न होता है, उसे भी वह जानता है। जिस प्रकार अनुत्पन्न संयोजन की उत्पत्ति होती है, उसे भी वह जानता है; जिस प्रकार उत्पन्न संयोजन का प्रहाण होता है, उसे भी वह जानता है; और जिस प्रकार प्रहीण संयोजन की भविष्य में पुनः उत्पत्ति नहीं होती, उसे भी वह जानता है।

‘‘ඉති අජ්ඣත්තං වා ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති, බහිද්ධා වා ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති, අජ්ඣත්තබහිද්ධා වා ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති. සමුදයධම්මානුපස්සී වා ධම්මෙසු විහරති, වයධම්මානුපස්සී වා ධම්මෙසු විහරති, සමුදයවයධම්මානුපස්සී වා ධම්මෙසු විහරති. ‘අත්ථි ධම්මා’ති වා පනස්ස සති පච්චුපට්ඨිතා හොති යාවදෙව ඤාණමත්තාය පටිස්සතිමත්තාය, අනිස්සිතො ච විහරති, න ච කිඤ්චි ලොකෙ උපාදියති. එවම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති ඡසු අජ්ඣත්තිකබාහිරෙසු ආයතනෙසු.

इस प्रकार वह अध्यात्म (अपने भीतर) धम्मों में धम्मानुपश्यी होकर विहार करता है, या बहिर्धा (बाहर) धम्मों में धम्मानुपश्यी होकर विहार करता है, या अध्यात्म-बहिर्धा दोनों में धम्मानुपश्यी होकर विहार करता है। वह धम्मों में उदय-धर्मी (उत्पत्ति के स्वभाव) को देखते हुए विहार करता है, या धम्मों में व्यय-धर्मी (विनाश के स्वभाव) को देखते हुए विहार करता है, या धम्मों में उदय-व्यय-धर्मी को देखते हुए विहार करता है। अथवा उसकी स्मृति 'धम्म हैं' इस प्रकार केवल ज्ञान की वृद्धि के लिए और स्मृति की वृद्धि के लिए उपस्थित रहती है। वह अनाश्रित होकर विहार करता है और लोक में किसी भी चीज़ के प्रति आसक्त नहीं होता। भिक्षुओं, इस प्रकार एक भिक्षु छह आध्यात्मिक और बाह्य आयतनों के रूप में धम्मों में धम्मानुपश्यी होकर विहार करता है।

ආයතනපබ්බං නිට්ඨිතං.

आयतन-पर्व समाप्त हुआ।

ධම්මානුපස්සනා බොජ්ඣඞ්ගපබ්බං

धम्मानुपश्यना: बोध्यंग-पर्व

385. ‘‘පුන චපරං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති සත්තසු බොජ්ඣඞ්ගෙසු. කථඤ්ච පන, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති සත්තසු බොජ්ඣඞ්ගෙසු? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු සන්තං වා අජ්ඣත්තං සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං ‘අත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො’ති පජානාති, අසන්තං වා අජ්ඣත්තං සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං ‘නත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො’ති පජානාති, යථා ච අනුප්පන්නස්ස සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච උප්පන්නස්ස සතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය පාරිපූරී හොති තඤ්ච පජානාති.

३८५. पुनः, भिक्षुओं, भिक्षु सात बोध्यंगों के रूप में धम्मों में धम्मानुपश्यी होकर विहार करता है। और भिक्षुओं, भिक्षु सात बोध्यंगों के रूप में धम्मों में धम्मानुपश्यी होकर कैसे विहार करता है? यहाँ, भिक्षुओं, भिक्षु अपने भीतर विद्यमान स्मृति-बोध्यंग को 'मेरे भीतर स्मृति-बोध्यंग है' इस प्रकार जानता है, या अपने भीतर अविद्यमान स्मृति-बोध्यंग को 'मेरे भीतर स्मृति-बोध्यंग नहीं है' इस प्रकार जानता है। जिस प्रकार अनुत्पन्न स्मृति-बोध्यंग की उत्पत्ति होती है, उसे भी वह जानता है, और जिस प्रकार उत्पन्न स्मृति-बोध्यंग भावना द्वारा पूर्णता को प्राप्त होता है, उसे भी वह जानता है।

‘‘සන්තං වා අජ්ඣත්තං ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගං ‘අත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගො’ති පජානාති, අසන්තං වා අජ්ඣත්තං ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගං ‘නත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගො’ති පජානාති, යථා ච අනුප්පන්නස්ස ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච උප්පන්නස්ස [Pg.242] ධම්මවිචයසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය පාරිපූරී හොති තඤ්ච පජානාති.

वह अपने भीतर विद्यमान धर्मविचय-बोध्यंग को 'मेरे भीतर धर्मविचय-बोध्यंग है' इस प्रकार जानता है, या अपने भीतर अविद्यमान धर्मविचय-बोध्यंग को 'मेरे भीतर धर्मविचय-बोध्यंग नहीं है' इस प्रकार जानता है। जिस प्रकार अनुत्पन्न धर्मविचय-बोध्यंग की उत्पत्ति होती है, उसे भी वह जानता है, और जिस प्रकार उत्पन्न धर्मविचय-बोध्यंग भावना द्वारा पूर्णता को प्राप्त होता है, उसे भी वह जानता है।

‘‘සන්තං වා අජ්ඣත්තං වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගං ‘අත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගො’ති පජානාති, අසන්තං වා අජ්ඣත්තං වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගං ‘නත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගො’ති පජානාති, යථා ච අනුප්පන්නස්ස වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච උප්පන්නස්ස වීරියසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය පාරිපූරී හොති තඤ්ච පජානාති.

वह अपने भीतर विद्यमान वीर्य-बोध्यंग को 'मेरे भीतर वीर्य-बोध्यंग है' इस प्रकार जानता है, या अपने भीतर अविद्यमान वीर्य-बोध्यंग को 'मेरे भीतर वीर्य-बोध्यंग नहीं है' इस प्रकार जानता है। जिस प्रकार अनुत्पन्न वीर्य-बोध्यंग की उत्पत्ति होती है, उसे भी वह जानता है, और जिस प्रकार उत्पन्न वीर्य-बोध्यंग भावना द्वारा पूर्णता को प्राप्त होता है, उसे भी वह जानता है।

‘‘සන්තං වා අජ්ඣත්තං පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං ‘අත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො’ති පජානාති, අසන්තං වා අජ්ඣත්තං පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගං ‘නත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගො’ති පජානාති, යථා ච අනුප්පන්නස්ස පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච උප්පන්නස්ස පීතිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය පාරිපූරී හොති තඤ්ච පජානාති.

वह अपने भीतर विद्यमान प्रीति-बोध्यंग को 'मेरे भीतर प्रीति-बोध्यंग है' इस प्रकार जानता है, या अपने भीतर अविद्यमान प्रीति-बोध्यंग को 'मेरे भीतर प्रीति-बोध्यंग नहीं है' इस प्रकार जानता है। जिस प्रकार अनुत्पन्न प्रीति-बोध्यंग की उत्पत्ति होती है, उसे भी वह जानता है, और जिस प्रकार उत्पन्न प्रीति-बोध्यंग भावना द्वारा पूर्णता को प्राप्त होता है, उसे भी वह जानता है।

‘‘සන්තං වා අජ්ඣත්තං පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගං ‘අත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගො’ති පජානාති, අසන්තං වා අජ්ඣත්තං පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගං ‘නත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගො’ති පජානාති, යථා ච අනුප්පන්නස්ස පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච උප්පන්නස්ස පස්සද්ධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය පාරිපූරී හොති තඤ්ච පජානාති.

वह अपने भीतर विद्यमान प्रश्रब्धि-बोध्यंग को 'मेरे भीतर प्रश्रब्धि-बोध्यंग है' इस प्रकार जानता है, या अपने भीतर अविद्यमान प्रश्रब्धि-बोध्यंग को 'मेरे भीतर प्रश्रब्धि-बोध्यंग नहीं है' इस प्रकार जानता है। जिस प्रकार अनुत्पन्न प्रश्रब्धि-बोध्यंग की उत्पत्ति होती है, उसे भी वह जानता है, और जिस प्रकार उत्पन्न प्रश्रब्धि-बोध्यंग भावना द्वारा पूर्णता को प्राप्त होता है, उसे भी वह जानता है।

‘‘සන්තං වා අජ්ඣත්තං සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගං ‘අත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගො’ති පජානාති, අසන්තං වා අජ්ඣත්තං සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගං ‘නත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගො’ති පජානාති, යථා ච අනුප්පන්නස්ස සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච උප්පන්නස්ස සමාධිසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය පාරිපූරී හොති තඤ්ච පජානාති.

वह अपने भीतर विद्यमान समाधि-बोध्यंग को 'मेरे भीतर समाधि-बोध्यंग है' इस प्रकार जानता है, या अपने भीतर अविद्यमान समाधि-बोध्यंग को 'मेरे भीतर समाधि-बोध्यंग नहीं है' इस प्रकार जानता है। जिस प्रकार अनुत्पन्न समाधि-बोध्यंग की उत्पत्ति होती है, उसे भी वह जानता है, और जिस प्रकार उत्पन्न समाधि-बोध्यंग भावना द्वारा पूर्णता को प्राप्त होता है, उसे भी वह जानता है।

‘‘සන්තං වා අජ්ඣත්තං උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගං ‘අත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගො’ති පජානාති, අසන්තං වා අජ්ඣත්තං උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගං ‘නත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගො’ති පජානාති, යථා ච අනුප්පන්නස්ස උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස උප්පාදො හොති තඤ්ච පජානාති, යථා ච උප්පන්නස්ස උපෙක්ඛාසම්බොජ්ඣඞ්ගස්ස භාවනාය පාරිපූරී හොති තඤ්ච පජානාති.

"भीतर विद्यमान उपेक्षा-संबोध्यंग होने पर वह जानता है कि 'मेरे भीतर उपेक्षा-संबोध्यंग है', अथवा भीतर अविद्यमान उपेक्षा-संबोध्यंग होने पर वह जानता है कि 'मेरे भीतर उपेक्षा-संबोध्यंग नहीं है'; और जिस प्रकार अनुत्पन्न उपेक्षा-संबोध्यंग की उत्पत्ति होती है, उसे भी वह जानता है, और जिस प्रकार उत्पन्न उपेक्षा-संबोध्यंग की भावना की परिपूर्णता होती है, उसे भी वह जानता है।"

‘‘ඉති අජ්ඣත්තං වා ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති, බහිද්ධා වා ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති, අජ්ඣත්තබහිද්ධා වා ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති. සමුදයධම්මානුපස්සී [Pg.243] වා ධම්මෙසු විහරති, වයධම්මානුපස්සී වා ධම්මෙසු විහරති, සමුදයවයධම්මානුපස්සී වා ධම්මෙසු විහරති ‘අත්ථි ධම්මා’ති වා පනස්ස සති පච්චුපට්ඨිතා හොති යාවදෙව ඤාණමත්තාය පටිස්සතිමත්තාය අනිස්සිතො ච විහරති, න ච කිඤ්චි ලොකෙ උපාදියති. එවම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති සත්තසු බොජ්ඣඞ්ගෙසු.

"इस प्रकार वह भीतर धर्मों में धर्मानुपश्यी होकर विहार करता है, अथवा बाहर धर्मों में धर्मानुपश्यी होकर विहार करता है, अथवा भीतर और बाहर दोनों ओर धर्मों में धर्मानुपश्यी होकर विहार करता है। वह धर्मों में समुदय-धर्मी (उत्पत्ति के स्वभाव वाला) होकर विहार करता है, अथवा धर्मों में व्यय-धर्मी (विनाश के स्वभाव वाला) होकर विहार करता है, अथवा धर्मों में समुदय-व्यय-धर्मी होकर विहार करता है। अथवा उसकी स्मृति इस प्रकार उपस्थित रहती है कि 'धर्म ही हैं', जो केवल ज्ञान और स्मृति की वृद्धि के लिए होती है। वह अनाश्रित होकर विहार करता है और लोक में किसी भी वस्तु के प्रति आसक्त नहीं होता। भिक्षुओं! इस प्रकार भिक्षु सात संबोध्यंग रूपी धर्मों में धर्मानुपश्यी होकर विहार करता है।"

බොජ්ඣඞ්ගපබ්බං නිට්ඨිතං.

"संबोध्यंग-पर्व समाप्त।"

ධම්මානුපස්සනා සච්චපබ්බං

"धर्मानुपश्यना: सत्य-पर्व"

386. ‘‘පුන චපරං, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති චතූසු අරියසච්චෙසු. කථඤ්ච පන, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති චතූසු අරියසච්චෙසු? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ‘ඉදං දුක්ඛ’න්ති යථාභූතං පජානාති, ‘අයං දුක්ඛසමුදයො’ති යථාභූතං පජානාති, ‘අයං දුක්ඛනිරොධො’ති යථාභූතං පජානාති, ‘අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා’ති යථාභූතං පජානාති.

३८६. "फिर और भी, भिक्षुओं! भिक्षु चार आर्य सत्यों रूपी धर्मों में धर्मानुपश्यी होकर विहार करता है। और भिक्षुओं! भिक्षु कैसे चार आर्य सत्यों रूपी धर्मों में धर्मानुपश्यी होकर विहार करता है? यहाँ, भिक्षुओं! भिक्षु 'यह दुःख है'—ऐसा यथाभूत (जैसा है वैसा) जानता है; 'यह दुःख-समुदय है'—ऐसा यथाभूत जानता है; 'यह दुःख-निरोध है'—ऐसा यथाभूत जानता है; 'यह दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा (मार्ग) है'—ऐसा यथाभूत जानता है।"

පඨමභාණවාරො නිට්ඨිතො.

"प्रथम भाणवार समाप्त।"

දුක්ඛසච්චනිද්දෙසො

"दुःख-सत्य निर्देश"

387. ‘‘කතමඤ්ච, භික්ඛවෙ, දුක්ඛං අරියසච්චං? ජාතිපි දුක්ඛා, ජරාපි දුක්ඛා, මරණම්පි දුක්ඛං, සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසාපි දුක්ඛා, අප්පියෙහි සම්පයොගොපි දුක්ඛො, පියෙහි විප්පයොගොපි දුක්ඛො, යම්පිච්ඡං න ලභති තම්පි දුක්ඛං, සඞ්ඛිත්තෙන පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා දුක්ඛා.

३८७. "और भिक्षुओं! दुःख आर्य सत्य क्या है? जन्म भी दुःख है, बुढ़ापा भी दुःख है, मृत्यु भी दुःख है, शोक-परिदेव-दुःख-दौर्मनस्य और उपायास (हताशा) भी दुःख हैं, अप्रिय का संयोग भी दुःख है, प्रिय का वियोग भी दुःख है, जो इच्छा हो और वह न मिले तो वह भी दुःख है; संक्षेप में, पाँचों उपादान-स्कंध दुःख हैं।"

388. ‘‘කතමා ච, භික්ඛවෙ, ජාති? යා තෙසං තෙසං සත්තානං තම්හි තම්හි සත්තනිකායෙ ජාති සඤ්ජාති ඔක්කන්ති අභිනිබ්බත්ති ඛන්ධානං පාතුභාවො ආයතනානං පටිලාභො, අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, ජාති.

३८८. "और भिक्षुओं! जन्म (जाति) क्या है? उन-उन प्राणियों का उन-उन प्राणी-निकायों (योनियों) में जो जन्म, संजाति (उत्पत्ति), अवक्रांति (गर्भ में आना), अभिनिर्वृत्ति (प्रकट होना), स्कंधों का प्रादुर्भाव और आयतनों की प्राप्ति है—भिक्षुओं! इसे जन्म कहा जाता है।"

389. ‘‘කතමා [Pg.244] ච, භික්ඛවෙ, ජරා? යා තෙසං තෙසං සත්තානං තම්හි තම්හි සත්තනිකායෙ ජරා ජීරණතා ඛණ්ඩිච්චං පාලිච්චං වලිත්තචතා ආයුනො සංහානි ඉන්ද්‍රියානං පරිපාකො, අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, ජරා.

३८९. "और भिक्षुओं! बुढ़ापा (जरा) क्या है? उन-उन प्राणियों का उन-उन प्राणी-निकायों में जो बुढ़ापा, जीर्णता, दांतों का टूटना, बालों का सफेद होना, त्वचा पर झुर्रियां पड़ना, आयु का क्षय और इंद्रियों की परिपक्वता (शिथिलता) है—भिक्षुओं! इसे बुढ़ापा कहा जाता है।"

390. ‘‘කතමඤ්ච, භික්ඛවෙ, මරණං? යං තෙසං තෙසං සත්තානං තම්හා තම්හා සත්තනිකායා චුති චවනතා භෙදො අන්තරධානං මච්චු මරණං කාලකිරියා ඛන්ධානං භෙදො කළෙවරස්ස නික්ඛෙපො ජීවිතින්ද්‍රියස්සුපච්ඡෙදො, ඉදං වුච්චති, භික්ඛවෙ, මරණං.

३९०. "और भिक्षुओं! मृत्यु (मरण) क्या है? उन-उन प्राणियों का उन-उन प्राणी-निकायों से जो च्युति (हटना), च्यवनता, भेदन, अंतर्धान, मृत्यु, मरण, काल-क्रिया (देहांत), स्कंधों का भेदन, शरीर का त्याग और जीवितेंद्रिय का उच्छेद है—भिक्षुओं! इसे मृत्यु कहा जाता है।"

391. ‘‘කතමො ච, භික්ඛවෙ, සොකො? යො ඛො, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන බ්‍යසනෙන සමන්නාගතස්ස අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන දුක්ඛධම්මෙන ඵුට්ඨස්ස සොකො සොචනා සොචිතත්තං අන්තොසොකො අන්තොපරිසොකො, අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, සොකො.

३९१. "और भिक्षुओं! शोक क्या है? भिक्षुओं! किसी न किसी व्यसन (हानि) से युक्त होने पर अथवा किसी न किसी दुःखद धर्म (परिस्थिति) से प्रभावित होने पर प्राणी को जो शोक, शोचना, शोचित-भाव, अंतःशोक और अंतःपरिशोक होता है—भिक्षुओं! इसे शोक कहा जाता है।"

392. ‘‘කතමො ච, භික්ඛවෙ, පරිදෙවො? යො ඛො, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන බ්‍යසනෙන සමන්නාගතස්ස අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන දුක්ඛධම්මෙන ඵුට්ඨස්ස ආදෙවො පරිදෙවො ආදෙවනා පරිදෙවනා ආදෙවිතත්තං පරිදෙවිතත්තං, අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ පරිදෙවො.

३९२. "और भिक्षुओं! परिदेव (विलाप) क्या है? भिक्षुओं! किसी न किसी व्यसन से युक्त होने पर अथवा किसी न किसी दुःखद धर्म से प्रभावित होने पर प्राणी का जो रोना-पीटना, विलाप करना, विलाप का भाव और विलाप की अवस्था है—भिक्षुओं! इसे परिदेव कहा जाता है।"

393. ‘‘කතමඤ්ච, භික්ඛවෙ, දුක්ඛං? යං ඛො, භික්ඛවෙ, කායිකං දුක්ඛං කායිකං අසාතං කායසම්ඵස්සජං දුක්ඛං අසාතං වෙදයිතං, ඉදං වුච්චති, භික්ඛවෙ, දුක්ඛං.

३९३. "और भिक्षुओं! दुःख (कायिक दुःख) क्या है? भिक्षुओं! जो शारीरिक दुःख है, शारीरिक अप्रियता है, काय-संस्पर्श से उत्पन्न दुःखद और अप्रिय वेदन (अनुभव) है—भिक्षुओं! इसे दुःख कहा जाता है।"

394. ‘‘කතමඤ්ච, භික්ඛවෙ, දොමනස්සං? යං ඛො, භික්ඛවෙ, චෙතසිකං දුක්ඛං චෙතසිකං අසාතං මනොසම්ඵස්සජං දුක්ඛං අසාතං වෙදයිතං, ඉදං වුච්චති, භික්ඛවෙ, දොමනස්සං.

३९४. "और भिक्षुओं! दौर्मनस्य (मानसिक दुःख) क्या है? भिक्षुओं! जो मानसिक दुःख है, मानसिक अप्रियता है, मन-संस्पर्श से उत्पन्न दुःखद और अप्रिय वेदन है—भिक्षुओं! इसे दौर्मनस्य कहा जाता है।"

395. ‘‘කතමො ච, භික්ඛවෙ, උපායාසො? යො ඛො, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන බ්‍යසනෙන සමන්නාගතස්ස අඤ්ඤතරඤ්ඤතරෙන දුක්ඛධම්මෙන ඵුට්ඨස්ස ආයාසො උපායාසො ආයාසිතත්තං උපායාසිතත්තං, අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, උපායාසො.

३९५. "और भिक्षुओं! उपायास (हताशा) क्या है? भिक्षुओं! किसी न किसी व्यसन से युक्त होने पर अथवा किसी न किसी दुःखद धर्म से प्रभावित होने पर प्राणी को जो आयास (थकावट/कष्ट), उपायास, आयासित-भाव और उपायासित-भाव होता है—भिक्षुओं! इसे उपायास कहा जाता है।"

396. ‘‘කතමො [Pg.245] ච, භික්ඛවෙ, අප්පියෙහි සම්පයොගො දුක්ඛො? ඉධ යස්ස තෙ හොන්ති අනිට්ඨා අකන්තා අමනාපා රූපා සද්දා ගන්ධා රසා ඵොට්ඨබ්බා ධම්මා, යෙ වා පනස්ස තෙ හොන්ති අනත්ථකාමා අහිතකාමා අඵාසුකකාමා අයොගක්ඛෙමකාමා, යා තෙහි සද්ධිං සඞ්ගති සමාගමො සමොධානං මිස්සීභාවො, අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, අප්පියෙහි සම්පයොගො දුක්ඛො.

३९६. "और भिक्षुओं! अप्रिय से संयोग दुःख क्या है? यहाँ जिसके लिए जो अनिष्ट, अकान्त (अप्रिय) और अमनोज्ञ रूप, शब्द, गंध, रस, स्पर्श और धर्म होते हैं; अथवा जो उसके लिए अनर्थ चाहने वाले, अहित चाहने वाले, असुविधा चाहने वाले और असुरक्षा चाहने वाले होते हैं; उनके साथ जो संगति, समागम, मेल-मिलाप और संमिश्रण है—भिक्षुओं! इसे अप्रिय से संयोग दुःख कहा जाता है।"

397. ‘‘කතමො ච, භික්ඛවෙ, පියෙහි විප්පයොගො දුක්ඛො? ඉධ යස්ස තෙ හොන්ති ඉට්ඨා කන්තා මනාපා රූපා සද්දා ගන්ධා රසා ඵොට්ඨබ්බා ධම්මා, යෙ වා පනස්ස තෙ හොන්ති අත්ථකාමා හිතකාමා ඵාසුකකාමා යොගක්ඛෙමකාමා මාතා වා පිතා වා භාතා වා භගිනී වා මිත්තා වා අමච්චා වා ඤාතිසාලොහිතා වා, යා තෙහි සද්ධිං අසඞ්ගති අසමාගමො අසමොධානං අමිස්සීභාවො, අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, පියෙහි විප්පයොගො දුක්ඛො.

३९७. "और भिक्षुओं! प्रिय से वियोग दुःख क्या है? यहाँ जिसके लिए जो इष्ट, कान्त (प्रिय) और मनोज्ञ रूप, शब्द, गंध, रस, स्पर्श और धर्म होते हैं; अथवा जो उसके लिए अर्थ चाहने वाले, हित चाहने वाले, सुख चाहने वाले और सुरक्षा चाहने वाले होते हैं—जैसे माता, पिता, भाई, बहन, मित्र, अमात्य (सहयोगी) या ज्ञाति-संबंधी; उनके साथ जो असंगति, असमागम, मेल-मिलाप न होना और संमिश्रण न होना है—भिक्षुओं! इसे प्रिय से वियोग दुःख कहा जाता है।"

398. ‘‘කතමඤ්ච, භික්ඛවෙ, යම්පිච්ඡං න ලභති තම්පි දුක්ඛං? ජාතිධම්මානං, භික්ඛවෙ, සත්තානං එවං ඉච්ඡා උප්පජ්ජති – ‘අහො වත මයං න ජාතිධම්මා අස්සාම, න ච වත නො ජාති ආගච්ඡෙය්‍යා’ති. න ඛො පනෙතං ඉච්ඡාය පත්තබ්බං, ඉදම්පි යම්පිච්ඡං න ලභති තම්පි දුක්ඛං. ජරාධම්මානං, භික්ඛවෙ, සත්තානං එවං ඉච්ඡා උප්පජ්ජති – ‘අහො වත මයං න ජරාධම්මා අස්සාම, න ච වත නො ජරා ආගච්ඡෙය්‍යා’ති. න ඛො පනෙතං ඉච්ඡාය පත්තබ්බං, ඉදම්පි යම්පිච්ඡං න ලභති තම්පි දුක්ඛං. බ්‍යාධිධම්මානං, භික්ඛවෙ, සත්තානං එවං ඉච්ඡා උප්පජ්ජති ‘අහො වත මයං න බ්‍යාධිධම්මා අස්සාම, න ච වත නො බ්‍යාධි ආගච්ඡෙය්‍යා’ති. න ඛො පනෙතං ඉච්ඡාය පත්තබ්බං, ඉදම්පි යම්පිච්ඡං න ලභති තම්පි දුක්ඛං. මරණධම්මානං, භික්ඛවෙ, සත්තානං එවං ඉච්ඡා උප්පජ්ජති ‘අහො වත මයං න මරණධම්මා අස්සාම, න ච වත නො මරණං ආගච්ඡෙය්‍යා’ති. න ඛො පනෙතං ඉච්ඡාය පත්තබ්බං, ඉදම්පි යම්පිච්ඡං න ලභති තම්පි දුක්ඛං. සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසධම්මානං, භික්ඛවෙ, සත්තානං එවං ඉච්ඡා උප්පජ්ජති ‘අහො වත මයං න සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසධම්මා අස්සාම, න ච වත නො සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසධම්මා ආගච්ඡෙය්‍යු’න්ති. න ඛො පනෙතං ඉච්ඡාය පත්තබ්බං, ඉදම්පි යම්පිච්ඡං න ලභති තම්පි දුක්ඛං.

३९८. और भिक्षुओं, 'जो इच्छा करने पर भी प्राप्त न हो, वह भी दुःख है' क्या है? भिक्षुओं, जन्म के स्वभाव वाले प्राणियों में ऐसी इच्छा उत्पन्न होती है— 'अहो! काश हम जन्म के स्वभाव वाले न होते, और काश हमें जन्म प्राप्त न होता'। किन्तु यह केवल इच्छा करने से प्राप्त नहीं होता; यह भी 'जो इच्छा करने पर भी प्राप्त न हो, वह दुःख है' कहलाता है। भिक्षुओं, जरा (बुढ़ापे) के स्वभाव वाले प्राणियों में ऐसी इच्छा उत्पन्न होती है— 'अहो! काश हम जरा के स्वभाव वाले न होते, और काश हमें जरा प्राप्त न होती'। किन्तु यह केवल इच्छा करने से प्राप्त नहीं होता; यह भी 'जो इच्छा करने पर भी प्राप्त न हो, वह दुःख है' कहलाता है। भिक्षुओं, व्याधि (रोग) के स्वभाव वाले प्राणियों में ऐसी इच्छा उत्पन्न होती है— 'अहो! काश हम व्याधि के स्वभाव वाले न होते, और काश हमें व्याधि प्राप्त न होती'। किन्तु यह केवल इच्छा करने से प्राप्त नहीं होता; यह भी 'जो इच्छा करने पर भी प्राप्त न हो, वह दुःख है' कहलाता है। भिक्षुओं, मरण के स्वभाव वाले प्राणियों में ऐसी इच्छा उत्पन्न होती है— 'अहो! काश हम मरण के स्वभाव वाले न होते, और काश हमें मरण प्राप्त न होता'। किन्तु यह केवल इच्छा करने से प्राप्त नहीं होता; यह भी 'जो इच्छा करने पर भी प्राप्त न हो, वह दुःख है' कहलाता है। भिक्षुओं, शोक, परिदेव (रोदन), दुःख, दौर्मनस्य (मानसिक कष्ट) और उपायास (हताशा) के स्वभाव वाले प्राणियों में ऐसी इच्छा उत्पन्न होती है— 'अहो! काश हम शोक-परिदेव-दुःख-दौर्मनस्य-उपायास के स्वभाव वाले न होते, और काश हमें शोक-परिदेव-दुःख-दौर्मनस्य-उपायास प्राप्त न होते'। किन्तु यह केवल इच्छा करने से प्राप्त नहीं होता; यह भी 'जो इच्छा करने पर भी प्राप्त न हो, वह दुःख है' कहलाता है।

399. ‘‘කතමෙ [Pg.246] ච, භික්ඛවෙ, සඞ්ඛිත්තෙන පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා දුක්ඛා? සෙය්‍යථිදං – රූපුපාදානක්ඛන්ධො, වෙදනුපාදානක්ඛන්ධො, සඤ්ඤුපාදානක්ඛන්ධො, සඞ්ඛාරුපාදානක්ඛන්ධො, විඤ්ඤාණුපාදානක්ඛන්ධො. ඉමෙ වුච්චන්ති, භික්ඛවෙ, සඞ්ඛිත්තෙන පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා දුක්ඛා. ඉදං වුච්චති, භික්ඛවෙ, දුක්ඛං අරියසච්චං.

३९९. और भिक्षुओं, संक्षेप में पाँच उपादान-स्कन्ध दुःख क्या हैं? जैसे कि— रूप-उपादान-स्कन्ध, वेदना-उपादान-स्कन्ध, संज्ञा-उपादान-स्कन्ध, संस्कार-उपादान-स्कन्ध और विज्ञान-उपादान-स्कन्ध। भिक्षुओं, इन्हें संक्षेप में पाँच उपादान-स्कन्ध दुःख कहा जाता है। भिक्षुओं, इसे 'दुःख आर्यसत्य' कहा जाता है।

සමුදයසච්චනිද්දෙසො

समुदय-सत्य का निर्देश (व्याख्या)

400. ‘‘කතමඤ්ච, භික්ඛවෙ, දුක්ඛසමුදයං අරියසච්චං? යායං තණ්හා පොනොබ්භවිකා නන්දීරාගසහගතා තත්‍රතත්‍රාභිනන්දිනී, සෙය්‍යථිදං – කාමතණ්හා භවතණ්හා විභවතණ්හා.

४००. और भिक्षुओं, 'दुःख-समुदय आर्यसत्य' क्या है? यह वही तृष्णा है जो पुनर्भव (पुनर्जन्म) कराने वाली है, जो नन्दि-राग के साथ जुड़ी हुई है, और जो जहाँ-तहाँ अभिनन्दन करने वाली है; जैसे कि— काम-तृष्णा, भव-तृष्णा और विभव-तृष्णा।

‘‘සා ඛො පනෙසා, භික්ඛවෙ, තණ්හා කත්ථ උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජති, කත්ථ නිවිසමානා නිවිසති? යං ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජති, එත්ථ නිවිසමානා නිවිසති.

भिक्षुओं, वह तृष्णा उत्पन्न होती हुई कहाँ उत्पन्न होती है, और निवास करती हुई कहाँ निवास करती है? लोक में जो कुछ भी प्रिय-रूप और सुखद-रूप है, वहीं यह तृष्णा उत्पन्न होती हुई उत्पन्न होती है और वहीं निवास करती हुई निवास करती है।

‘‘කිඤ්ච ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං? චක්ඛු ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජති, එත්ථ නිවිසමානා නිවිසති. සොතං ලොකෙ…පෙ… ඝානං ලොකෙ… ජිව්හා ලොකෙ… කායො ලොකෙ… මනො ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජති, එත්ථ නිවිසමානා නිවිසති.

और लोक में प्रिय-रूप और सुखद-रूप क्या है? लोक में चक्षु प्रिय-रूप और सुखद-रूप है, वहीं यह तृष्णा उत्पन्न होती हुई उत्पन्न होती है और वहीं निवास करती हुई निवास करती है। लोक में श्रोत्र... पे... लोक में घ्राण... लोक में जिह्वा... लोक में काय... लोक में मन प्रिय-रूप और सुखद-रूप है, वहीं यह तृष्णा उत्पन्न होती हुई उत्पन्न होती है और वहीं निवास करती हुई निवास करती है।

‘‘රූපා ලොකෙ… සද්දා ලොකෙ… ගන්ධා ලොකෙ… රසා ලොකෙ… ඵොට්ඨබ්බා ලොකෙ… ධම්මා ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජති, එත්ථ නිවිසමානා නිවිසති.

लोक में रूप... शब्द... गंध... रस... स्पर्श... धर्म प्रिय-रूप और सुखद-रूप हैं, वहीं यह तृष्णा उत्पन्न होती हुई उत्पन्न होती है और वहीं निवास करती हुई निवास करती है।

‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණං ලොකෙ… සොතවිඤ්ඤාණං ලොකෙ… ඝානවිඤ්ඤාණං ලොකෙ… ජිව්හාවිඤ්ඤාණං ලොකෙ… කායවිඤ්ඤාණං ලොකෙ… මනොවිඤ්ඤාණං ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජති, එත්ථ නිවිසමානා නිවිසති.

लोक में चक्षु-विज्ञान... श्रोत्र-विज्ञान... घ्राण-विज्ञान... जिह्वा-विज्ञान... काय-विज्ञान... मनो-विज्ञान प्रिय-रूप और सुखद-रूप है, वहीं यह तृष्णा उत्पन्न होती हुई उत्पन्न होती है और वहीं निवास करती हुई निवास करती है।

‘‘චක්ඛුසම්ඵස්සො ලොකෙ… සොතසම්ඵස්සො ලොකෙ… ඝානසම්ඵස්සො ලොකෙ… ජිව්හාසම්ඵස්සො ලොකෙ… කායසම්ඵස්සො ලොකෙ… මනොසම්ඵස්සො ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජති, එත්ථ නිවිසමානා නිවිසති.

लोक में चक्षु-स्पर्श... श्रोत्र-स्पर्श... घ्राण-स्पर्श... जिह्वा-स्पर्श... काय-स्पर्श... मन-स्पर्श प्रिय-रूप और सुखद-रूप है, वहीं यह तृष्णा उत्पन्न होती हुई उत्पन्न होती है और वहीं निवास करती हुई निवास करती है।

‘‘චක්ඛුසම්ඵස්සජා [Pg.247] වෙදනා ලොකෙ… සොතසම්ඵස්සජා වෙදනා ලොකෙ… ඝානසම්ඵස්සජා වෙදනා ලොකෙ… ජිව්හාසම්ඵස්සජා වෙදනා ලොකෙ… කායසම්ඵස්සජා වෙදනා ලොකෙ… මනොසම්ඵස්සජා වෙදනා ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජති, එත්ථ නිවිසමානා නිවිසති.

लोक में चक्षु-स्पर्श से उत्पन्न वेदना... श्रोत्र-स्पर्श से उत्पन्न वेदना... घ्राण-स्पर्श से उत्पन्न वेदना... जिह्वा-स्पर्श से उत्पन्न वेदना... काय-स्पर्श से उत्पन्न वेदना... मन-स्पर्श से उत्पन्न वेदना प्रिय-रूप और सुखद-रूप है, वहीं यह तृष्णा उत्पन्न होती हुई उत्पन्न होती है और वहीं निवास करती हुई निवास करती है।

‘‘රූපසඤ්ඤා ලොකෙ… සද්දසඤ්ඤා ලොකෙ… ගන්ධසඤ්ඤා ලොකෙ… රසසඤ්ඤා ලොකෙ… ඵොට්ඨබ්බසඤ්ඤා ලොකෙ… ධම්මසඤ්ඤා ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජති, එත්ථ නිවිසමානා නිවිසති.

लोक में रूप-संज्ञा... शब्द-संज्ञा... गंध-संज्ञा... रस-संज्ञा... स्पर्श-संज्ञा... धर्म-संज्ञा प्रिय-रूप और सुखद-रूप है, वहीं यह तृष्णा उत्पन्न होती हुई उत्पन्न होती है और वहीं निवास करती हुई निवास करती है।

‘‘රූපසඤ්චෙතනා ලොකෙ… සද්දසඤ්චෙතනා ලොකෙ… ගන්ධසඤ්චෙතනා ලොකෙ… රසසඤ්චෙතනා ලොකෙ… ඵොට්ඨබ්බසඤ්චෙතනා ලොකෙ… ධම්මසඤ්චෙතනා ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජති, එත්ථ නිවිසමානා නිවිසති.

लोक में रूप-संचेतना... शब्द-संचेतना... गंध-संचेतना... रस-संचेतना... स्पर्श-संचेतना... धर्म-संचेतना प्रिय-रूप और सुखद-रूप है, वहीं यह तृष्णा उत्पन्न होती हुई उत्पन्न होती है और वहीं निवास करती हुई निवास करती है।

‘‘රූපතණ්හා ලොකෙ… සද්දතණ්හා ලොකෙ… ගන්ධතණ්හා ලොකෙ… රසතණ්හා ලොකෙ… ඵොට්ඨබ්බතණ්හා ලොකෙ… ධම්මතණ්හා ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජති, එත්ථ නිවිසමානා නිවිසති.

लोक में रूप-तृष्णा... शब्द-तृष्णा... गंध-तृष्णा... रस-तृष्णा... स्पर्श-तृष्णा... धर्म-तृष्णा प्रिय-रूप और सुखद-रूप है, वहीं यह तृष्णा उत्पन्न होती हुई उत्पन्न होती है और वहीं निवास करती हुई निवास करती है।

‘‘රූපවිතක්කො ලොකෙ… සද්දවිතක්කො ලොකෙ… ගන්ධවිතක්කො ලොකෙ… රසවිතක්කො ලොකෙ… ඵොට්ඨබ්බවිතක්කො ලොකෙ… ධම්මවිතක්කො ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජති, එත්ථ නිවිසමානා නිවිසති.

लोक में रूप-वितर्क... शब्द-वितर्क... गंध-वितर्क... रस-वितर्क... स्पर्श-वितर्क... धर्म-वितर्क प्रिय-रूप और सुखद-रूप है, वहीं यह तृष्णा उत्पन्न होती हुई उत्पन्न होती है और वहीं निवास करती हुई निवास करती है।

‘‘රූපවිචාරො ලොකෙ… සද්දවිචාරො ලොකෙ… ගන්ධවිචාරො ලොකෙ… රසවිචාරො ලොකෙ… ඵොට්ඨබ්බවිචාරො ලොකෙ… ධම්මවිචාරො ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජති, එත්ථ නිවිසමානා නිවිසති. ඉදං වුච්චති, භික්ඛවෙ, දුක්ඛසමුදයං අරියසච්චං.

"लोक में रूप-विचार... शब्द-विचार... गन्ध-विचार... रस-विचार... स्प्रष्टव्य-विचार... धर्म-विचार प्रिय और सुखद हैं; यहीं यह तृष्णा उत्पन्न होते समय उत्पन्न होती है और यहीं निवास करते समय निवास करती है। भिक्षुओं! इसे दुःख-समुदय आर्यसत्य कहा जाता है।"

නිරොධසච්චනිද්දෙසො

निरोध-सत्य का निर्देश

401. ‘‘කතමඤ්ච, භික්ඛවෙ, දුක්ඛනිරොධං අරියසච්චං? යො තස්සායෙව තණ්හාය අසෙසවිරාගනිරොධො චාගො පටිනිස්සග්ගො මුත්ති අනාලයො.

४०१. "भिक्षुओं! दुःख-निरोध आर्यसत्य क्या है? उसी तृष्णा का पूर्णतः विराग-निरोध, त्याग, प्रतिनिसर्ग (छोड़ देना), मुक्ति और अनालय (आसक्ति का अभाव) ही दुःख-निरोध आर्यसत्य है।"

‘‘සා [Pg.248] ඛො පනෙසා, භික්ඛවෙ, තණ්හා කත්ථ පහීයමානා පහීයති, කත්ථ නිරුජ්ඣමානා නිරුජ්ඣති? යං ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා පහීයමානා පහීයති, එත්ථ නිරුජ්ඣමානා නිරුජ්ඣති.

"भिक्षुओं! वह तृष्णा कहाँ प्रहीण (नष्ट) होते समय प्रहीण होती है, कहाँ निरुद्ध होते समय निरुद्ध होती है? लोक में जो कुछ भी प्रिय और सुखद है, यहीं यह तृष्णा प्रहीण होते समय प्रहीण होती है और निरुद्ध होते समय निरुद्ध होती है।"

‘‘කිඤ්ච ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං? චක්ඛු ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා පහීයමානා පහීයති, එත්ථ නිරුජ්ඣමානා නිරුජ්ඣති. සොතං ලොකෙ…පෙ… ඝානං ලොකෙ… ජිව්හා ලොකෙ… කායො ලොකෙ… මනො ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා පහීයමානා පහීයති, එත්ථ නිරුජ්ඣමානා නිරුජ්ඣති.

"लोक में प्रिय और सुखद क्या है? लोक में चक्षु प्रिय और सुखद है, यहीं यह तृष्णा प्रहीण होते समय प्रहीण होती है और निरुद्ध होते समय निरुद्ध होती है। लोक में श्रोत्र... घ्राण... जिह्वा... काय... मन प्रिय और सुखद है, यहीं यह तृष्णा प्रहीण होते समय प्रहीण होती है और निरुद्ध होते समय निरुद्ध होती है।"

‘‘රූපා ලොකෙ… සද්දා ලොකෙ… ගන්ධා ලොකෙ… රසා ලොකෙ… ඵොට්ඨබ්බා ලොකෙ… ධම්මා ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා පහීයමානා පහීයති, එත්ථ නිරුජ්ඣමානා නිරුජ්ඣති.

"लोक में रूप... शब्द... गन्ध... रस... स्प्रष्टव्य... धर्म प्रिय और सुखद हैं, यहीं यह तृष्णा प्रहीण होते समय प्रहीण होती है और निरुद्ध होते समय निरुद्ध होती है।"

‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණං ලොකෙ… සොතවිඤ්ඤාණං ලොකෙ… ඝානවිඤ්ඤාණං ලොකෙ… ජිව්හාවිඤ්ඤාණං ලොකෙ… කායවිඤ්ඤාණං ලොකෙ… මනොවිඤ්ඤාණං ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා පහීයමානා පහීයති, එත්ථ නිරුජ්ඣමානා නිරුජ්ඣති.

"लोक में चक्षु-विज्ञान... श्रोत्र-विज्ञान... घ्राण-विज्ञान... जिह्वा-विज्ञान... काय-विज्ञान... मनो-विज्ञान प्रिय और सुखद है, यहीं यह तृष्णा प्रहीण होते समय प्रहीण होती है और निरुद्ध होते समय निरुद्ध होती है।"

‘‘චක්ඛුසම්ඵස්සො ලොකෙ… සොතසම්ඵස්සො ලොකෙ… ඝානසම්ඵස්සො ලොකෙ… ජිව්හාසම්ඵස්සො ලොකෙ… කායසම්ඵස්සො ලොකෙ… මනොසම්ඵස්සො ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා පහීයමානා පහීයති, එත්ථ නිරුජ්ඣමානා නිරුජ්ඣති.

"लोक में चक्षु-स्पर्श... श्रोत्र-स्पर्श... घ्राण-स्पर्श... जिह्वा-स्पर्श... काय-स्पर्श... मनो-स्पर्श प्रिय और सुखद है, यहीं यह तृष्णा प्रहीण होते समय प्रहीण होती है और निरुद्ध होते समय निरुद्ध होती है।"

‘‘චක්ඛුසම්ඵස්සජා වෙදනා ලොකෙ… සොතසම්ඵස්සජා වෙදනා ලොකෙ … ඝානසම්ඵස්සජා වෙදනා ලොකෙ… ජිව්හාසම්ඵස්සජා වෙදනා ලොකෙ… කායසම්ඵස්සජා වෙදනා ලොකෙ… මනොසම්ඵස්සජා වෙදනා ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා පහීයමානා පහීයති, එත්ථ නිරුජ්ඣමානා නිරුජ්ඣති.

"लोक में चक्षु-स्पर्श-जन्य वेदना... श्रोत्र-स्पर्श-जन्य वेदना... घ्राण-स्पर्श-जन्य वेदना... जिह्वा-स्पर्श-जन्य वेदना... काय-स्पर्श-जन्य वेदना... मनो-स्पर्श-जन्य वेदना प्रिय और सुखद है, यहीं यह तृष्णा प्रहीण होते समय प्रहीण होती है और निरुद्ध होते समय निरुद्ध होती है।"

‘‘රූපසඤ්ඤා ලොකෙ… සද්දසඤ්ඤා ලොකෙ… ගන්ධසඤ්ඤා ලොකෙ… රසසඤ්ඤා ලොකෙ… ඵොට්ඨබ්බසඤ්ඤා ලොකෙ… ධම්මසඤ්ඤා ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා පහීයමානා පහීයති, එත්ථ නිරුජ්ඣමානා නිරුජ්ඣති.

"लोक में रूप-संज्ञा... शब्द-संज्ञा... गन्ध-संज्ञा... रस-संज्ञा... स्प्रष्टव्य-संज्ञा... धर्म-संज्ञा प्रिय और सुखद है, यहीं यह तृष्णा प्रहीण होते समय प्रहीण होती है और निरुद्ध होते समय निरुद्ध होती है।"

‘‘රූපසඤ්චෙතනා [Pg.249] ලොකෙ… සද්දසඤ්චෙතනා ලොකෙ… ගන්ධසඤ්චෙතනා ලොකෙ… රසසඤ්චෙතනා ලොකෙ… ඵොට්ඨබ්බසඤ්චෙතනා ලොකෙ… ධම්මසඤ්චෙතනා ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා පහීයමානා පහීයති, එත්ථ නිරුජ්ඣමානා නිරුජ්ඣති.

"लोक में रूप-संचेतना... शब्द-संचेतना... गन्ध-संचेतना... रस-संचेतना... स्प्रष्टव्य-संचेतना... धर्म-संचेतना प्रिय और सुखद है, यहीं यह तृष्णा प्रहीण होते समय प्रहीण होती है और निरुद्ध होते समय निरुद्ध होती है।"

‘‘රූපතණ්හා ලොකෙ… සද්දතණ්හා ලොකෙ… ගන්ධතණ්හා ලොකෙ… රසතණ්හා ලොකෙ… ඵොට්ඨබ්බතණ්හා ලොකෙ… ධම්මතණ්හා ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා පහීයමානා පහීයති, එත්ථ නිරුජ්ඣමානා නිරුජ්ඣති.

"लोक में रूप-तृष्णा... शब्द-तृष्णा... गन्ध-तृष्णा... रस-तृष्णा... स्प्रष्टव्य-तृष्णा... धर्म-तृष्णा प्रिय और सुखद है, यहीं यह तृष्णा प्रहीण होते समय प्रहीण होती है और निरुद्ध होते समय निरुद्ध होती है।"

‘‘රූපවිතක්කො ලොකෙ… සද්දවිතක්කො ලොකෙ… ගන්ධවිතක්කො ලොකෙ… රසවිතක්කො ලොකෙ… ඵොට්ඨබ්බවිතක්කො ලොකෙ… ධම්මවිතක්කො ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා පහීයමානා පහීයති, එත්ථ නිරුජ්ඣමානා නිරුජ්ඣති.

"लोक में रूप-वितर्क... शब्द-वितर्क... गन्ध-वितर्क... रस-वितर्क... स्प्रष्टव्य-वितर्क... धर्म-वितर्क प्रिय और सुखद है, यहीं यह तृष्णा प्रहीण होते समय प्रहीण होती है और निरुद्ध होते समय निरुद्ध होती है।"

‘‘රූපවිචාරො ලොකෙ… සද්දවිචාරො ලොකෙ… ගන්ධවිචාරො ලොකෙ… රසවිචාරො ලොකෙ… ඵොට්ඨබ්බවිචාරො ලොකෙ… ධම්මවිචාරො ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා පහීයමානා පහීයති, එත්ථ නිරුජ්ඣමානා නිරුජ්ඣති. ඉදං වුච්චති, භික්ඛවෙ, දුක්ඛනිරොධං අරියසච්චං.

"लोक में रूप-विचार... शब्द-विचार... गन्ध-विचार... रस-विचार... स्प्रष्टव्य-विचार... धर्म-विचार प्रिय और सुखद है, यहीं यह तृष्णा प्रहीण होते समय प्रहीण होती है और निरुद्ध होते समय निरुद्ध होती है। भिक्षुओं! इसे दुःख-निरोध आर्यसत्य कहा जाता है।"

මග්ගසච්චනිද්දෙසො

मार्ग-सत्य का निर्देश

402. ‘‘කතමඤ්ච, භික්ඛවෙ, දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා අරියසච්චං? අයමෙව අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො සෙය්‍යථිදං – සම්මාදිට්ඨි සම්මාසඞ්කප්පො සම්මාවාචා සම්මාකම්මන්තො සම්මාආජීවො සම්මාවායාමො සම්මාසති සම්මාසමාධි.

४०२. "भिक्षुओं! दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा (मार्ग) आर्यसत्य क्या है? यह आर्य अष्टांगिक मार्ग ही है, जैसे कि— सम्यक् दृष्टि, सम्यक् संकल्प, सम्यक् वाणी, सम्यक् कर्मान्त, सम्यक् आजीव, सम्यक् व्यायाम, सम्यक् स्मृति और सम्यक् समाधि।"

‘‘කතමා ච, භික්ඛවෙ, සම්මාදිට්ඨි? යං ඛො, භික්ඛවෙ, දුක්ඛෙ ඤාණං, දුක්ඛසමුදයෙ ඤාණං, දුක්ඛනිරොධෙ ඤාණං, දුක්ඛනිරොධගාමිනියා පටිපදාය ඤාණං, අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, සම්මාදිට්ඨි.

"भिक्षुओं! सम्यक् दृष्टि क्या है? भिक्षुओं! दुःख का ज्ञान, दुःख-समुदय का ज्ञान, दुःख-निरोध का ज्ञान और दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा का ज्ञान—भिक्षुओं! इसे सम्यक् दृष्टि कहा जाता है।"

‘‘කතමො ච, භික්ඛවෙ, සම්මාසඞ්කප්පො? නෙක්ඛම්මසඞ්කප්පො අබ්‍යාපාදසඞ්කප්පො අවිහිංසාසඞ්කප්පො, අයං වුච්චති භික්ඛවෙ, සම්මාසඞ්කප්පො.

"भिक्षुओं! सम्यक् संकल्प क्या है? नैष्क्रम्य-संकल्प (त्याग का संकल्प), अव्यापाद-संकल्प (द्वेष-रहित संकल्प) और अविहिंसा-संकल्प (अहिंसा का संकल्प)—भिक्षुओं! इसे सम्यक् संकल्प कहा जाता है।"

‘‘කතමා [Pg.250] ච, භික්ඛවෙ, සම්මාවාචා? මුසාවාදා වෙරමණී පිසුණාය වාචාය වෙරමණී ඵරුසාය වාචාය වෙරමණී සම්ඵප්පලාපා වෙරමණී, අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, සම්මාවාචා.

"भिक्षुओं! सम्यक् वाणी क्या है? मृषावाद (झूठ बोलने) से विरति, पिशुन वाणी (चुगली) से विरति, परुष वाणी (कठोर वचन) से विरति और सम्फप्पलाप (व्यर्थ प्रलाप) से विरति—भिक्षुओं! इसे सम्यक् वाणी कहा जाता है।"

‘‘කතමො ච, භික්ඛවෙ, සම්මාකම්මන්තො? පාණාතිපාතා වෙරමණී අදින්නාදානා වෙරමණී කාමෙසුමිච්ඡාචාරා වෙරමණී, අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, සම්මාකම්මන්තො.

"भिक्षुओं! सम्यक् कर्मान्त क्या है? प्राणातिपात (जीव-हत्या) से विरति, अदत्तादान (चोरी) से विरति और काम-मिथ्याचार से विरति—भिक्षुओं! इसे सम्यक् कर्मान्त कहा जाता है।"

‘‘කතමො ච, භික්ඛවෙ, සම්මාආජීවො? ඉධ, භික්ඛවෙ, අරියසාවකො මිච්ඡාආජීවං පහාය සම්මාආජීවෙන ජීවිතං කප්පෙති, අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, සම්මාආජීවො.

"भिक्षुओं! सम्यक् आजीव क्या है? भिक्षुओं! यहाँ आर्य श्रावक मिथ्या आजीव को छोड़कर सम्यक् आजीव से अपनी जीविका चलाता है—भिक्षुओं! इसे सम्यक् आजीव कहा जाता है।"

‘‘කතමො ච, භික්ඛවෙ, සම්මාවායාමො? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු අනුප්පන්නානං පාපකානං අකුසලානං ධම්මානං අනුප්පාදාය ඡන්දං ජනෙති වායමති වීරියං ආරභති චිත්තං පග්ගණ්හාති පදහති; උප්පන්නානං පාපකානං අකුසලානං ධම්මානං පහානාය ඡන්දං ජනෙති වායමති වීරියං ආරභති චිත්තං පග්ගණ්හාති පදහති; අනුප්පන්නානං කුසලානං ධම්මානං උප්පාදාය ඡන්දං ජනෙති වායමති වීරියං ආරභති චිත්තං පග්ගණ්හාති පදහති; උප්පන්නානං කුසලානං ධම්මානං ඨිතියා අසම්මොසාය භිය්‍යොභාවාය වෙපුල්ලාය භාවනාය පාරිපූරියා ඡන්දං ජනෙති වායමති වීරියං ආරභති චිත්තං පග්ගණ්හාති පදහති. අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, සම්මාවායාමො.

भिक्षुओं, सम्यक व्यायाम क्या है? यहाँ, भिक्षुओं, भिक्षु अनुत्पन्न पापमय अकुशल धर्मों के अनुत्पाद के लिए छंद (इच्छा) उत्पन्न करता है, व्यायाम करता है, वीर्य आरम्भ करता है, चित्त को प्रगृहीत करता है और प्रधान (प्रयत्न) करता है; उत्पन्न पापमय अकुशल धर्मों के प्रहाण के लिए छंद उत्पन्न करता है, व्यायाम करता है, वीर्य आरम्भ करता है, चित्त को प्रगृहीत करता है और प्रधान करता है; अनुत्पन्न कुशल धर्मों के उत्पाद के लिए छंद उत्पन्न करता है, व्यायाम करता है, वीर्य आरम्भ करता है, चित्त को प्रगृहीत करता है और प्रधान करता है; उत्पन्न कुशल धर्मों की स्थिति, असम्मोह, वृद्धि, वैपुल्य, भावना और परिपूर्णता के लिए छंद उत्पन्न करता है, व्यायाम करता है, वीर्य आरम्भ करता है, चित्त को प्रगृहीत करता है और प्रधान करता है। भिक्षुओं, इसे सम्यक व्यायाम कहा जाता है।

‘‘කතමා ච, භික්ඛවෙ, සම්මාසති? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු කායෙ කායානුපස්සී විහරති ආතාපී සම්පජානො සතිමා විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සං; වෙදනාසු වෙදනානුපස්සී විහරති ආතාපී සම්පජානො සතිමා විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සං; චිත්තෙ චිත්තානුපස්සී විහරති ආතාපී සම්පජානො සතිමා විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සං; ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති ආතාපී සම්පජානො සතිමා විනෙය්‍ය ලොකෙ අභිජ්ඣාදොමනස්සං. අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, සම්මාසති.

भिक्षुओं, सम्यक स्मृति क्या है? यहाँ, भिक्षुओं, भिक्षु काया में कायानुपश्यी होकर विहार करता है—आतपी, सम्प्रजान और स्मृतिमान होकर, लोक में अभिध्या और दौर्मनस्य को दूर कर; वेदनाओं में वेदनानुपश्यी होकर विहार करता है—आतपी, सम्प्रजान और स्मृतिमान होकर, लोक में अभिध्या और दौर्मनस्य को दूर कर; चित्त में चित्तानुपश्यी होकर विहार करता है—आतपी, सम्प्रजान और स्मृतिमान होकर, लोक में अभिध्या और दौर्मनस्य को दूर कर; धर्मों में धर्मानुपश्यी होकर विहार करता है—आतपी, सम्प्रजान और स्मृतिमान होकर, लोक में अभिध्या और दौर्मनस्य को दूर कर। भिक्षुओं, इसे सम्यक स्मृति कहा जाता है।

‘‘කතමො ච, භික්ඛවෙ, සම්මාසමාධි? ඉධ, භික්ඛවෙ, භික්ඛු විවිච්චෙව කාමෙහි විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහි සවිතක්කං සවිචාරං විවෙකජං පීතිසුඛං පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. විතක්කවිචාරානං වූපසමා අජ්ඣත්තං [Pg.251] සම්පසාදනං චෙතසො එකොදිභාවං අවිතක්කං අවිචාරං සමාධිජං පීතිසුඛං දුතියං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. පීතියා ච විරාගා උපෙක්ඛකො ච විහරති, සතො ච සම්පජානො, සුඛඤ්ච කායෙන පටිසංවෙදෙති, යං තං අරියා ආචික්ඛන්ති ‘උපෙක්ඛකො සතිමා සුඛවිහාරී’ති තතියං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. සුඛස්ස ච පහානා දුක්ඛස්ස ච පහානා පුබ්බෙව සොමනස්සදොමනස්සානං අත්ථඞ්ගමා අදුක්ඛමසුඛං උපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධිං චතුත්ථං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. අයං වුච්චති, භික්ඛවෙ, සම්මාසමාධි. ඉදං වුච්චති, භික්ඛවෙ, දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා අරියසච්චං.

भिक्षुओं, सम्यक समाधि क्या है? यहाँ, भिक्षुओं, भिक्षु काम-भोगों से विविक्त (पृथक) होकर, अकुशल धर्मों से विविक्त होकर, सवितर्क और सविचार, विवेक से उत्पन्न प्रीति और सुख वाले प्रथम ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है। वितर्क और विचार के उपशम से, अध्यात्म में सम्प्रसाद (प्रसन्नता) और चित्त की एकाग्रता वाले, अवितर्क और अविचार, समाधि से उत्पन्न प्रीति और सुख वाले द्वितीय ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है। प्रीति के विराग से वह उपेक्षक होकर विहार करता है, स्मृतिमान और सम्प्रजान होकर, और काया से उस सुख का अनुभव करता है जिसके विषय में आर्य कहते हैं—'उपेक्षक, स्मृतिमान और सुख-विहारी', इस प्रकार वह तृतीय ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है। सुख के प्रहाण से और दुःख के प्रहाण से, पहले ही सौमनस्य और दौर्मनस्य के अस्त हो जाने से, जो न दुःख है न सुख, ऐसी उपेक्षा और स्मृति की परिशुद्धि वाले चतुर्थ ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है। भिक्षुओं, इसे सम्यक समाधि कहा जाता है। भिक्षुओं, इसे दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा आर्य सत्य कहा जाता है।

403. ‘‘ඉති අජ්ඣත්තං වා ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති, බහිද්ධා වා ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති, අජ්ඣත්තබහිද්ධා වා ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති. සමුදයධම්මානුපස්සී වා ධම්මෙසු විහරති, වයධම්මානුපස්සී වා ධම්මෙසු විහරති, සමුදයවයධම්මානුපස්සී වා ධම්මෙසු විහරති. ‘අත්ථි ධම්මා’ති වා පනස්ස සති පච්චුපට්ඨිතා හොති යාවදෙව ඤාණමත්තාය පටිස්සතිමත්තාය අනිස්සිතො ච විහරති, න ච කිඤ්චි ලොකෙ උපාදියති. එවම්පි ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ධම්මෙසු ධම්මානුපස්සී විහරති චතූසු අරියසච්චෙසු.

४०३. इस प्रकार वह अध्यात्म में धर्मों में धर्मानुपश्यी होकर विहार करता है, या बहिर्धा में धर्मों में धर्मानुपश्यी होकर विहार करता है, या अध्यात्म-बहिर्धा दोनों में धर्मानुपश्यी होकर विहार करता है। वह धर्मों में समुदय-धर्मी को देखते हुए विहार करता है, या धर्मों में वय-धर्मी को देखते हुए विहार करता है, या धर्मों में समुदय-वय-धर्मी को देखते हुए विहार करता है। अथवा 'धर्म हैं'—ऐसी उसकी स्मृति केवल ज्ञान की मात्रा के लिए और स्मृति की मात्रा के लिए उपस्थित रहती है। वह अनाश्रित होकर विहार करता है और लोक में किसी भी वस्तु को ग्रहण (उपादान) नहीं करता। भिक्षुओं, इस प्रकार भिक्षु चार आर्य सत्यों रूपी धर्मों में धर्मानुपश्यी होकर विहार करता है।

සච්චපබ්බං නිට්ඨිතං.

सत्य-पर्व समाप्त।

ධම්මානුපස්සනා නිට්ඨිතා.

धर्मानुपश्यना समाप्त।

404. ‘‘යො හි කොචි, භික්ඛවෙ, ඉමෙ චත්තාරො සතිපට්ඨානෙ එවං භාවෙය්‍ය සත්තවස්සානි, තස්ස ද්වින්නං ඵලානං අඤ්ඤතරං ඵලං පාටිකඞ්ඛං දිට්ඨෙව ධම්මෙ අඤ්ඤා; සති වා උපාදිසෙසෙ අනාගාමිතා.

४०४. भिक्षुओं, जो कोई भी इन चार स्मृति-प्रस्थानों की इस प्रकार सात वर्षों तक भावना करेगा, उसे दो फलों में से एक फल की आशा रखनी चाहिए—इसी जन्म में अर्हत्व (पूर्ण ज्ञान), अथवा यदि उपादान शेष रहे तो अनागामी पद।

‘‘තිට්ඨන්තු, භික්ඛවෙ, සත්තවස්සානි. යො හි කොචි, භික්ඛවෙ, ඉමෙ චත්තාරො සතිපට්ඨානෙ එවං භාවෙය්‍ය ඡ වස්සානි…පෙ… පඤ්ච වස්සානි… චත්තාරි වස්සානි… තීණි වස්සානි… ද්වෙ වස්සානි… එකං වස්සං… තිට්ඨතු, භික්ඛවෙ, එකං වස්සං. යො හි කොචි, භික්ඛවෙ, ඉමෙ චත්තාරො සතිපට්ඨානෙ එවං භාවෙය්‍ය සත්තමාසානි, තස්ස ද්වින්නං ඵලානං අඤ්ඤතරං ඵලං පාටිකඞ්ඛං දිට්ඨෙව ධම්මෙ අඤ්ඤා; සති වා උපාදිසෙසෙ අනාගාමිතා.

भिक्षुओं, सात वर्ष तो रहने दें। जो कोई भी इन चार स्मृति-प्रस्थानों की इस प्रकार छह वर्ष... पाँच वर्ष... चार वर्ष... तीन वर्ष... दो वर्ष... एक वर्ष तक भावना करेगा... भिक्षुओं, एक वर्ष भी रहने दें। जो कोई भी इन चार स्मृति-प्रस्थानों की इस प्रकार सात महीनों तक भावना करेगा, उसे दो फलों में से एक फल की आशा रखनी चाहिए—इसी जन्म में अर्हत्व, अथवा यदि उपादान शेष रहे तो अनागामी पद।

‘‘තිට්ඨන්තු[Pg.252], භික්ඛවෙ, සත්ත මාසානි. යො හි කොචි, භික්ඛවෙ, ඉමෙ චත්තාරො සතිපට්ඨානෙ එවං භාවෙය්‍ය ඡ මාසානි…පෙ… පඤ්ච මාසානි… චත්තාරි මාසානි… තීණි මාසානි … ද්වෙ මාසානි… එකං මාසං… අඩ්ඪමාසං… තිට්ඨතු, භික්ඛවෙ, අඩ්ඪමාසො. යො හි කොචි, භික්ඛවෙ, ඉමෙ චත්තාරො සතිපට්ඨානෙ එවං භාවෙය්‍ය සත්තාහං, තස්ස ද්වින්නං ඵලානං අඤ්ඤතරං ඵලං පාටිකඞ්ඛං දිට්ඨෙව ධම්මෙ අඤ්ඤා; සති වා උපාදිසෙසෙ අනාගාමිතාති.

भिक्षुओं, सात महीने तो रहने दें। जो कोई भी इन चार स्मृति-प्रस्थानों की इस प्रकार छह महीने... पाँच महीने... चार महीने... तीन महीने... दो महीने... एक महीना... आधा महीना... भिक्षुओं, आधा महीना भी रहने दें। जो कोई भी इन चार स्मृति-प्रस्थानों की इस प्रकार सात दिनों तक भावना करेगा, उसे दो फलों में से एक फल की आशा रखनी चाहिए—इसी जन्म में अर्हत्व, अथवा यदि उपादान शेष रहे तो अनागामी पद।

405. ‘‘එකායනො අයං, භික්ඛවෙ, මග්ගො සත්තානං විසුද්ධියා සොකපරිදෙවානං සමතික්කමාය දුක්ඛදොමනස්සානං අත්ථඞ්ගමාය ඤායස්ස අධිගමාය නිබ්බානස්ස සච්ඡිකිරියාය යදිදං චත්තාරො සතිපට්ඨානාති. ඉති යං තං වුත්තං, ඉදමෙතං පටිච්ච වුත්ත’’න්ති. ඉදමවොච භගවා. අත්තමනා තෙ භික්ඛූ භගවතො භාසිතං අභිනන්දුන්ති.

४०५. 'भिक्षुओं, यह एक ही मार्ग है—सत्त्वों की शुद्धि के लिए, शोक और परिदेव के अतिक्रमण के लिए, दुःख और दौर्मनस्य के विनाश के लिए, आर्य मार्ग की प्राप्ति के लिए और निर्वाण के साक्षात्कार के लिए—अर्थात ये चार स्मृति-प्रस्थान।' इस प्रकार जो कहा गया था, वह इसी के कारण कहा गया था। भगवान ने यह कहा। उन भिक्षुओं ने प्रसन्न होकर भगवान के भाषण का अभिनन्दन किया।

මහාසතිපට්ඨානසුත්තං නිට්ඨිතං නවමං.

नौवाँ महास्मृतिप्रस्थान सूत्र समाप्त।

10. පායාසිසුත්තං

१०. पायासि सूत्र

406. එවං [Pg.253] මෙ සුතං – එකං සමයං ආයස්මා කුමාරකස්සපො කොසලෙසු චාරිකං චරමානො මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං පඤ්චමත්තෙහි භික්ඛුසතෙහි යෙන සෙතබ්‍යා නාම කොසලානං නගරං තදවසරි. තත්‍ර සුදං ආයස්මා කුමාරකස්සපො සෙතබ්‍යායං විහරති උත්තරෙන සෙතබ්‍යං සිංසපාවනෙ. තෙන ඛො පන සමයෙන පායාසි රාජඤ්ඤො සෙතබ්‍යං අජ්ඣාවසති සත්තුස්සදං සතිණකට්ඨොදකං සධඤ්ඤං රාජභොග්ගං රඤ්ඤා පසෙනදිනා කොසලෙන දින්නං රාජදායං බ්‍රහ්මදෙය්‍යං.

४०६. ऐसा मैंने सुना है— एक समय आयुष्मान कुमारकश्यप कोसल देश में पाँच सौ भिक्षुओं के बड़े भिक्षु-संघ के साथ चारिका करते हुए सेतव्या नामक कोसल नगर पहुँचे। वहाँ आयुष्मान कुमारकश्यप सेतव्या के उत्तर में शिंशपा वन (शीशम के वन) में विहार कर रहे थे। उस समय पायासि राजन्य (राजकुमार) सेतव्या का शासन कर रहे थे, जो प्राणियों से समृद्ध, घास, लकड़ी और जल से परिपूर्ण, अन्न-धान्य से संपन्न था और जिसे कोसल नरेश प्रसेनजित ने उन्हें राज-देय और ब्रह्मदेय के रूप में प्रदान किया था।

පායාසිරාජඤ්ඤවත්ථු

पायासि राजन्य की कथा

407. තෙන ඛො පන සමයෙන පායාසිස්ස රාජඤ්ඤස්ස එවරූපං පාපකං දිට්ඨිගතං උප්පන්නං හොති – ‘‘ඉතිපි නත්ථි පරො ලොකො, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’ති. අස්සොසුං ඛො සෙතබ්‍යකා බ්‍රාහ්මණගහපතිකා – ‘‘සමණො ඛලු භො කුමාරකස්සපො සමණස්ස ගොතමස්ස සාවකො කොසලෙසු චාරිකං චරමානො මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං පඤ්චමත්තෙහි භික්ඛුසතෙහි සෙතබ්‍යං අනුප්පත්තො සෙතබ්‍යායං විහරති උත්තරෙන සෙතබ්‍යං සිංසපාවනෙ. තං ඛො පන භවන්තං කුමාරකස්සපං එවං කල්‍යාණො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගතො – ‘පණ්ඩිතො බ්‍යත්තො මෙධාවී බහුස්සුතො චිත්තකථී කල්‍යාණපටිභානො වුද්ධො චෙව අරහා ච. සාධු ඛො පන තථාරූපානං අරහතං දස්සනං හොතී’’’ති. අථ ඛො සෙතබ්‍යකා බ්‍රාහ්මණගහපතිකා සෙතබ්‍යාය නික්ඛමිත්වා සඞ්ඝසඞ්ඝී ගණීභූතා උත්තරෙනමුඛා ගච්ඡන්ති යෙන සිංසපාවනං.

४०७. उस समय पायासि राजन्य के मन में इस प्रकार की पापपूर्ण मिथ्या दृष्टि उत्पन्न हुई थी— 'न तो परलोक है, न ही औपपातिक (स्वयं उत्पन्न होने वाले) प्राणी हैं, और न ही अच्छे-बुरे कर्मों का कोई फल या विपाक होता है।' सेतव्या के ब्राह्मणों और गृहपतियों ने सुना— 'श्रमण कुमारकश्यप, जो श्रमण गौतम के शिष्य हैं, कोसल में चारिका करते हुए पाँच सौ भिक्षुओं के बड़े संघ के साथ सेतव्या आए हैं और सेतव्या के उत्तर में शिंशपा वन में ठहरे हुए हैं। उन आयुष्मान कुमारकश्यप की ऐसी कल्याणकारी कीर्ति फैली हुई है— वे पंडित, चतुर, मेधावी, बहुश्रुत, चित्रकथी (विचित्र कथा कहने वाले), प्रतिभावान, वृद्ध और अर्हन्त हैं। ऐसे अर्हन्तों का दर्शन करना श्रेयस्कर होता है।' तब सेतव्या के ब्राह्मण और गृहपति टोलियों में एकत्र होकर उत्तर की ओर शिंशपा वन की ओर चल दिए।

408. තෙන ඛො පන සමයෙන පායාසි රාජඤ්ඤො උපරිපාසාදෙ දිවාසෙය්‍යං උපගතො හොති. අද්දසා ඛො පායාසි රාජඤ්ඤො සෙතබ්‍යකෙ බ්‍රාහ්මණගහපතිකෙ සෙතබ්‍යාය නික්ඛමිත්වා සඞ්ඝසඞ්ඝී ගණීභූතෙ උත්තරෙනමුඛෙ ගච්ඡන්තෙ යෙන සිංසපාවනං, දිස්වා ඛත්තං ආමන්තෙසි [Pg.254] – ‘‘කිං නු ඛො, භො ඛත්තෙ, සෙතබ්‍යකා බ්‍රාහ්මණගහපතිකා සෙතබ්‍යාය නික්ඛමිත්වා සඞ්ඝසඞ්ඝී ගණීභූතා උත්තරෙනමුඛා ගච්ඡන්ති යෙන සිංසපාවන’’න්ති ?

४०८. उस समय पायासि राजन्य अपने महल की ऊपरी मंजिल पर दिन की नींद ले रहे थे। पायासि राजन्य ने सेतव्या के ब्राह्मणों और गृहपतियों को टोलियों में एकत्र होकर उत्तर की ओर शिंशपा वन की ओर जाते देखा। देखकर उन्होंने अपने सारथी (अमात्य) को संबोधित किया— 'हे सारथी! ये सेतव्या के ब्राह्मण और गृहपति टोलियों में एकत्र होकर उत्तर की ओर शिंशपा वन की ओर क्यों जा रहे हैं?'

‘‘අත්ථි ඛො, භො, සමණො කුමාරකස්සපො, සමණස්ස ගොතමස්ස සාවකො කොසලෙසු චාරිකං චරමානො මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං පඤ්චමත්තෙහි භික්ඛුසතෙහි සෙතබ්‍යං අනුප්පත්තො සෙතබ්‍යායං විහරති උත්තරෙන සෙතබ්‍යං සිංසපාවනෙ. තං ඛො පන භවන්තං කුමාරකස්සපං එවං කල්‍යාණො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගතො – ‘පණ්ඩිතො බ්‍යත්තො මෙධාවී බහුස්සුතො චිත්තකථී කල්‍යාණපටිභානො වුද්ධො චෙව අරහා චා’ති. තමෙතෙ භවන්තං කුමාරකස්සපං දස්සනාය උපසඞ්කමන්තී’’ති. ‘‘තෙන හි, භො ඛත්තෙ, යෙන සෙතබ්‍යකා බ්‍රාහ්මණගහපතිකා තෙනුපසඞ්කම; උපසඞ්කමිත්වා සෙතබ්‍යකෙ බ්‍රාහ්මණගහපතිකෙ එවං වදෙහි – ‘පායාසි, භො, රාජඤ්ඤො එවමාහ – ආගමෙන්තු කිර භවන්තො, පායාසිපි රාජඤ්ඤො සමණං කුමාරකස්සපං දස්සනාය උපසඞ්කමිස්සතී’ති. පුරා සමණො කුමාරකස්සපො සෙතබ්‍යකෙ බ්‍රාහ්මණගහපතිකෙ බාලෙ අබ්‍යත්තෙ සඤ්ඤාපෙති – ‘ඉතිපි අත්ථි පරො ලොකො, අත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, අත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’ති. නත්ථි හි, භො ඛත්තෙ, පරො ලොකො, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’ති. ‘‘එවං භො’’ති ඛො සො ඛත්තා පායාසිස්ස රාජඤ්ඤස්ස පටිස්සුත්වා යෙන සෙතබ්‍යකා බ්‍රාහ්මණගහපතිකා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා සෙතබ්‍යකෙ බ්‍රාහ්මණගහපතිකෙ එතදවොච – ‘‘පායාසි, භො, රාජඤ්ඤො එවමාහ, ආගමෙන්තු කිර භවන්තො, පායාසිපි රාජඤ්ඤො සමණං කුමාරකස්සපං දස්සනාය උපසඞ්කමිස්සතී’’ති.

'हे देव! श्रमण कुमारकश्यप, जो श्रमण गौतम के शिष्य हैं, पाँच सौ भिक्षुओं के बड़े संघ के साथ सेतव्या आए हैं और शिंशपा वन में ठहरे हुए हैं। उन आयुष्मान कुमारकश्यप की ऐसी कल्याणकारी कीर्ति फैली हुई है— वे पंडित, चतुर, मेधावी, बहुश्रुत, चित्रकथी, प्रतिभावान, वृद्ध और अर्हन्त हैं। ये लोग उन्हीं आयुष्मान कुमारकश्यप के दर्शन के लिए जा रहे हैं।' 'तो हे सारथी, तुम उन ब्राह्मणों और गृहपतियों के पास जाओ और उनसे कहो— पायासि राजन्य ऐसा कहते हैं कि आप लोग प्रतीक्षा करें, पायासि राजन्य भी श्रमण कुमारकश्यप के दर्शन के लिए आएँगे। कहीं ऐसा न हो कि श्रमण कुमारकश्यप उन मूर्ख और अकुशल ब्राह्मणों-गृहपतियों को यह समझा दें कि परलोक है, औपपातिक प्राणी हैं, और अच्छे-बुरे कर्मों का फल होता है। क्योंकि हे सारथी, न तो परलोक है, न औपपातिक प्राणी हैं, और न ही अच्छे-बुरे कर्मों का फल होता है।' 'जो आज्ञा देव' कहकर उस सारथी ने पायासि राजन्य की बात स्वीकार की और जहाँ वे ब्राह्मण-गृहपति थे, वहाँ जाकर उनसे कहा— 'महानुभावों! पायासि राजन्य ऐसा कहते हैं कि आप लोग प्रतीक्षा करें, पायासि राजन्य भी श्रमण कुमारकश्यप के दर्शन के लिए आएँगे।'

409. අථ ඛො පායාසි රාජඤ්ඤො සෙතබ්‍යකෙහි බ්‍රාහ්මණගහපතිකෙහි පරිවුතො යෙන සිංසපාවනං යෙනායස්මා කුමාරකස්සපො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා ආයස්මතා කුමාරකස්සපෙන සද්ධිං [Pg.255] සම්මොදි, සම්මොදනීයං කථං සාරණීයං වීතිසාරෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. සෙතබ්‍යකාපි ඛො බ්‍රාහ්මණගහපතිකා අප්පෙකච්චෙ ආයස්මන්තං කුමාරකස්සපං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු; අප්පෙකච්චෙ ආයස්මතා කුමාරකස්සපෙන සද්ධිං සම්මොදිංසු; සම්මොදනීයං කථං සාරණීයං වීතිසාරෙත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු. අප්පෙකච්චෙ යෙනායස්මා කුමාරකස්සපො තෙනඤ්ජලිං පණාමෙත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු. අප්පෙකච්චෙ නාමගොත්තං සාවෙත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු. අප්පෙකච්චෙ තුණ්හීභූතා එකමන්තං නිසීදිංසු.

४०९. तब पायासि राजन्य सेतव्या के ब्राह्मणों और गृहपतियों से घिरे हुए शिंशपा वन में आयुष्मान कुमारकश्यप के पास पहुँचे। वहाँ पहुँचकर उन्होंने आयुष्मान कुमारकश्यप के साथ कुशल-क्षेम पूछा और सुखद स्मरणीय बातें करके एक ओर बैठ गए। सेतव्या के वे ब्राह्मण और गृहपति भी— कुछ आयुष्मान कुमारकश्यप को अभिवादन करके एक ओर बैठ गए; कुछ आयुष्मान कुमारकश्यप के साथ कुशल-क्षेम पूछकर और सुखद स्मरणीय बातें करके एक ओर बैठ गए; कुछ आयुष्मान कुमारकश्यप की ओर हाथ जोड़कर एक ओर बैठ गए; कुछ अपना नाम और गोत्र सुनाकर एक ओर बैठ गए; और कुछ मौन रहकर एक ओर बैठ गए।

නත්ථිකවාදො

नास्तिकवाद (उच्छेदवाद)

410. එකමන්තං නිසින්නො ඛො පායාසි රාජඤ්ඤො ආයස්මන්තං කුමාරකස්සපං එතදවොච – ‘‘අහඤ්හි, භො කස්සප, එවංවාදී එවංදිට්ඨී – ‘ඉතිපි නත්ථි පරො ලොකො, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’’ති. ‘‘නාහං, රාජඤ්ඤ, එවංවාදිං එවංදිට්ඨිං අද්දසං වා අස්සොසිං වා. කථඤ්හි නාම එවං වදෙය්‍ය – ‘ඉතිපි නත්ථි පරො ලොකො, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’ති?

४१०. एक ओर बैठे हुए पायासि राजन्य ने आयुष्मान कुमारकश्यप से यह कहा— 'हे कश्यप! मैं ऐसा कहने वाला और ऐसी दृष्टि रखने वाला हूँ कि— न तो परलोक है, न औपपातिक प्राणी हैं, और न ही अच्छे-बुरे कर्मों का फल या विपाक होता है।' 'हे राजन्य! मैंने ऐसी बात कहने वाले और ऐसी दृष्टि रखने वाले को न तो कभी देखा है और न ही सुना है। आप ऐसा कैसे कह सकते हैं कि— न तो परलोक है, न औपपातिक प्राणी हैं, और न ही अच्छे-बुरे कर्मों का फल या विपाक होता है?'

චන්දිමසූරියඋපමා

चंद्रमा और सूर्य की उपमा

411. ‘‘තෙන හි, රාජඤ්ඤ, තඤ්ඤෙවෙත්ථ පටිපුච්ඡිස්සාමි, යථා තෙ ඛමෙය්‍ය, තථා නං බ්‍යාකරෙය්‍යාසි. තං කිං මඤ්ඤසි, රාජඤ්ඤ, ඉමෙ චන්දිමසූරියා ඉමස්මිං වා ලොකෙ පරස්මිං වා, දෙවා වා තෙ මනුස්සා වා’’ති? ‘‘ඉමෙ, භො කස්සප, චන්දිමසූරියා පරස්මිං ලොකෙ, න ඉමස්මිං; දෙවා තෙ න මනුස්සා’’ති. ‘‘ඉමිනාපි ඛො තෙ, රාජඤ්ඤ, පරියායෙන එවං හොතු – ඉතිපි අත්ථි පරො ලොකො, අත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, අත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’ති.

४११. "तो राज्ञय, मैं इस विषय में आपसे ही पुनः पूछता हूँ, जैसा आपको ठीक लगे वैसा उत्तर दें। राज्ञय, आप क्या मानते हैं? ये चन्द्रमा और सूर्य इस लोक में हैं या परलोक में? वे देव हैं या मनुष्य?" "हे कश्यप! ये चन्द्रमा और सूर्य परलोक में हैं, इस लोक में नहीं; वे देव हैं, मनुष्य नहीं।" "राज्ञय, इस कारण से भी आप ऐसा मानें कि—परलोक है, औपपातिक प्राणी हैं, और सुकृत-दुष्कृत कर्मों का फल और विपाक होता है।"

412. ‘‘කිඤ්චාපි භවං කස්සපො එවමාහ, අථ ඛො එවං මෙ එත්ථ හොති – ‘ඉතිපි නත්ථි පරො ලොකො, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’’ති. ‘‘අත්ථි පන, රාජඤ්ඤ, පරියායො, යෙන තෙ පරියායෙන එවං හොති – ‘ඉතිපි නත්ථි පරො ලොකො, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’’ති? ‘‘අත්ථි[Pg.256], භො කස්සප, පරියායො, යෙන මෙ පරියායෙන එවං හොති – ‘ඉතිපි නත්ථි පරො ලොකො, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’’ති. ‘‘යථා කථං විය, රාජඤ්ඤා’’ති? ‘‘ඉධ මෙ, භො කස්සප, මිත්තාමච්චා ඤාතිසාලොහිතා පාණාතිපාතී අදින්නාදායී කාමෙසුමිච්ඡාචාරී මුසාවාදී පිසුණවාචා ඵරුසවාචා සම්ඵප්පලාපී අභිජ්ඣාලූ බ්‍යාපන්නචිත්තා මිච්ඡාදිට්ඨී. තෙ අපරෙන සමයෙන ආබාධිකා හොන්ති දුක්ඛිතා බාළ්හගිලානා. යදාහං ජානාමි – ‘න දානිමෙ ඉමම්හා ආබාධා වුට්ඨහිස්සන්තී’ති ත්‍යාහං උපසඞ්කමිත්වා එවං වදාමි – ‘සන්ති ඛො, භො, එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා එවංවාදිනො එවංදිට්ඨිනො – යෙ තෙ පාණාතිපාතී අදින්නාදායී කාමෙසුමිච්ඡාචාරී මුසාවාදී පිසුණවාචා ඵරුසවාචා සම්ඵප්පලාපී අභිජ්ඣාලූ බ්‍යාපන්නචිත්තා මිච්ඡාදිට්ඨී, තෙ කායස්ස භෙදා පරං මරණා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං නිරයං උපපජ්ජන්තී’ති. භවන්තො ඛො පාණාතිපාතී අදින්නාදායී කාමෙසුමිච්ඡාචාරී මුසාවාදී පිසුණවාචා ඵරුසවාචා සම්ඵප්පලාපී අභිජ්ඣාලූ බ්‍යාපන්නචිත්තා මිච්ඡාදිට්ඨී. සචෙ තෙසං භවතං සමණබ්‍රාහ්මණානං සච්චං වචනං, භවන්තො කායස්ස භෙදා පරං මරණා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං නිරයං උපපජ්ජිස්සන්ති. සචෙ, භො, කායස්ස භෙදා පරං මරණා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං නිරයං උපපජ්ජෙය්‍යාථ, යෙන මෙ ආගන්ත්වා ආරොචෙය්‍යාථ – ‘ඉතිපි අත්ථි පරො ලොකො, අත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, අත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’ති. භවන්තො ඛො පන මෙ සද්ධායිකා පච්චයිකා, යං භවන්තෙහි දිට්ඨං, යථා සාමං දිට්ඨං එවමෙතං භවිස්සතී’ති. තෙ මෙ ‘සාධූ’ති පටිස්සුත්වා නෙව ආගන්ත්වා ආරොචෙන්ති, න පන දූතං පහිණන්ති. අයම්පි ඛො, භො කස්සප, පරියායො, යෙන මෙ පරියායෙන එවං හොති – ‘ඉතිපි නත්ථි පරො ලොකො, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’’ති.

४१२. "यद्यपि भदन्त कश्यप ऐसा कहते हैं, फिर भी मेरी इस विषय में यही धारणा है—'न परलोक है, न औपपातिक प्राणी हैं, और न ही सुकृत-दुष्कृत कर्मों का फल-विपाक होता है'।" "राज्ञय, क्या कोई ऐसा कारण है जिससे आपकी ऐसी धारणा है—'न परलोक है, न औपपातिक प्राणी हैं, और न ही सुकृत-दुष्कृत कर्मों का फल-विपाक होता है'?" "हे कश्यप! ऐसा कारण है जिससे मेरी ऐसी धारणा है—'न परलोक है, न औपपातिक प्राणी हैं, और न ही सुकृत-दुष्कृत कर्मों का फल-विपाक होता है'।" "राज्ञय, वह किस प्रकार है?" "हे कश्यप! यहाँ मेरे मित्र, अमात्य और सगे-सम्बन्धी हैं जो प्राणिवध करने वाले, चोरी करने वाले, काम-भोगों में व्यभिचारी, झूठ बोलने वाले, चुगली करने वाले, कठोर वचन बोलने वाले, व्यर्थ प्रलाप करने वाले, लोभी, द्वेषपूर्ण चित्त वाले और मिथ्यादृष्टि वाले हैं। समय आने पर वे रोगी, दुखी और गंभीर रूप से बीमार हो जाते हैं। जब मुझे पता चलता है कि 'अब वे इस बीमारी से नहीं उठेंगे', तब मैं उनके पास जाकर कहता हूँ—'हे महानुभावों! कुछ ऐसे श्रमण-ब्राह्मण हैं जो ऐसा कहते हैं और ऐसा मानते हैं कि—जो प्राणिवध करने वाले, चोरी करने वाले, काम-भोगों में व्यभिचारी, झूठ बोलने वाले, चुगली करने वाले, कठोर वचन बोलने वाले, व्यर्थ प्रलाप करने वाले, लोभी, द्वेषपूर्ण चित्त वाले और मिथ्यादृष्टि वाले हैं, वे शरीर टूटने पर मृत्यु के बाद अपाय, दुर्गति, विनिपात और नरक में उत्पन्न होते हैं। आप लोग तो प्राणिवध करने वाले, चोरी करने वाले, काम-भोगों में व्यभिचारी, झूठ बोलने वाले, चुगली करने वाले, कठोर वचन बोलने वाले, व्यर्थ प्रलाप करने वाले, लोभी, द्वेषपूर्ण चित्त वाले और मिथ्यादृष्टि वाले हैं। यदि उन श्रमण-ब्राह्मणों के वचन सत्य हैं, तो आप शरीर टूटने पर मृत्यु के बाद अपाय, दुर्गति, विनिपात और नरक में उत्पन्न होंगे। हे महानुभावों! यदि आप शरीर टूटने पर मृत्यु के बाद अपाय, दुर्गति, विनिपात और नरक में उत्पन्न हों, तो मेरे पास आकर मुझे बताएँ कि—परलोक है, औपपातिक प्राणी हैं, और सुकृत-दुष्कृत कर्मों का फल-विपाक होता है। आप मेरे विश्वसनीय और भरोसेमंद हैं; जो आपने स्वयं देखा होगा, वह मेरे लिए वैसा ही होगा।' वे 'ठीक है' कहकर मुझे वचन देते हैं, किन्तु वे न तो आकर बताते हैं और न ही कोई संदेश भेजते हैं। हे कश्यप! यह भी एक कारण है जिससे मेरी ऐसी धारणा है कि—न परलोक है, न औपपातिक प्राणी हैं, और न ही सुकृत-दुष्कृत कर्मों का फल-विपाक होता है।"

චොරඋපමා

चोर की उपमा

413. ‘‘තෙන හි, රාජඤ්ඤ, තඤ්ඤෙවෙත්ථ පටිපුච්ඡිස්සාමි. යථා තෙ ඛමෙය්‍ය තථා නං බ්‍යාකරෙය්‍යාසි. තං කිං මඤ්ඤසි, රාජඤ්ඤ, ඉධ තෙ පුරිසා චොරං ආගුචාරිං ගහෙත්වා දස්සෙය්‍යුං – ‘අයං තෙ, භන්තෙ, චොරො ආගුචාරී; ඉමස්ස යං ඉච්ඡසි, තං දණ්ඩං පණෙහී’ති. තෙ ත්වං එවං වදෙය්‍යාසි – ‘තෙන හි, භො, ඉමං පුරිසං දළ්හාය රජ්ජුයා පච්ඡාබාහං ගාළ්හබන්ධනං බන්ධිත්වා [Pg.257] ඛුරමුණ්ඩං කරිත්වා ඛරස්සරෙන පණවෙන රථිකාය රථිකං සිඞ්ඝාටකෙන සිඞ්ඝාටකං පරිනෙත්වා දක්ඛිණෙන ද්වාරෙන නික්ඛමිත්වා දක්ඛිණතො නගරස්ස ආඝාතනෙ සීසං ඡින්දථා’ති. තෙ ‘සාධූ’ති පටිස්සුත්වා තං පුරිසං දළ්හාය රජ්ජුයා පච්ඡාබාහං ගාළ්හබන්ධනං බන්ධිත්වා ඛුරමුණ්ඩං කරිත්වා ඛරස්සරෙන පණවෙන රථිකාය රථිකං සිඞ්ඝාටකෙන සිඞ්ඝාටකං පරිනෙත්වා දක්ඛිණෙන ද්වාරෙන නික්ඛමිත්වා දක්ඛිණතො නගරස්ස ආඝාතනෙ නිසීදාපෙය්‍යුං. ලභෙය්‍ය නු ඛො සො චොරො චොරඝාතෙසු – ‘ආගමෙන්තු තාව භවන්තො චොරඝාතා, අමුකස්මිං මෙ ගාමෙ වා නිගමෙ වා මිත්තාමච්චා ඤාතිසාලොහිතා, යාවාහං තෙසං උද්දිසිත්වා ආගච්ඡාමී’ති, උදාහු විප්පලපන්තස්සෙව චොරඝාතා සීසං ඡින්දෙය්‍යු’’න්ති? ‘‘න හි සො, භො කස්සප, චොරො ලභෙය්‍ය චොරඝාතෙසු – ‘ආගමෙන්තු තාව භවන්තො චොරඝාතා අමුකස්මිං මෙ ගාමෙ වා නිගමෙ වා මිත්තාමච්චා ඤාතිසාලොහිතා, යාවාහං තෙසං උද්දිසිත්වා ආගච්ඡාමී’ති. අථ ඛො නං විප්පලපන්තස්සෙව චොරඝාතා සීසං ඡින්දෙය්‍යු’’න්ති. ‘‘සො හි නාම, රාජඤ්ඤ, චොරො මනුස්සො මනුස්සභූතෙසු චොරඝාතෙසු න ලභිස්සති – ‘ආගමෙන්තු තාව භවන්තො චොරඝාතා, අමුකස්මිං මෙ ගාමෙ වා නිගමෙ වා මිත්තාමච්චා ඤාතිසාලොහිතා, යාවාහං තෙසං උද්දිසිත්වා ආගච්ඡාමී’ති. කිං පන තෙ මිත්තාමච්චා ඤාතිසාලොහිතා පාණාතිපාතී අදින්නාදායී කාමෙසුමිච්ඡාචාරී මුසාවාදී පිසුණවාචා ඵරුසවාචා සම්ඵප්පලාපී අභිජ්ඣාලූ බ්‍යාපන්නචිත්තා මිච්ඡාදිට්ඨී, තෙ කායස්ස භෙදා පරං මරණා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං නිරයං උපපන්නා ලභිස්සන්ති නිරයපාලෙසු – ‘ආගමෙන්තු තාව භවන්තො නිරයපාලා, යාව මයං පායාසිස්ස රාජඤ්ඤස්ස ගන්ත්වා ආරොචෙම – ‘‘ඉතිපි අත්ථි පරො ලොකො, අත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, අත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’’ති? ඉමිනාපි ඛො තෙ, රාජඤ්ඤ, පරියායෙන එවං හොතු – ‘ඉතිපි අත්ථි පරො ලොකො, අත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, අත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’’ති.

४१३. “तो हे राजन, इस विषय में मैं आपसे ही पुनः पूछता हूँ। जैसा आपको उचित लगे, वैसा ही आप उत्तर दें। हे राजन, आप क्या सोचते हैं? यदि यहाँ आपके सेवक किसी अपराधी चोर को पकड़कर आपको दिखाएँ— ‘स्वामी, यह आपका अपराधी चोर है; इसे जो आप चाहें, वह दंड दें’। तब आप उनसे ऐसा कहें— ‘तो भद्र पुरुषों, इस मनुष्य को मजबूत रस्सी से पीछे की ओर हाथ बाँधकर, सिर मुँडाकर, कर्कश स्वर वाले नगाड़े के साथ एक गली से दूसरी गली, एक चौराहे से दूसरे चौराहे घुमाकर, दक्षिण द्वार से बाहर ले जाकर, नगर के दक्षिण में वध-स्थल पर इसका सिर काट दो’। वे ‘बहुत अच्छा’ कहकर आपकी आज्ञा स्वीकार करें और उस मनुष्य को मजबूत रस्सी से पीछे की ओर हाथ बाँधकर, सिर मुँडाकर, कर्कश स्वर वाले नगाड़े के साथ एक गली से दूसरी गली, एक चौराहे से दूसरे चौराहे घुमाकर, दक्षिण द्वार से बाहर ले जाकर, नगर के दक्षिण में वध-स्थल पर बैठा दें। क्या वह चोर उन वधकों से यह अवसर प्राप्त कर सकेगा— ‘हे वधकों, आप तब तक प्रतीक्षा करें जब तक मैं अमुक गाँव या नगर में अपने मित्रों, मंत्रियों और सगे-संबंधियों को देख न आऊँ’, या वे वधक उसके विलाप करते रहने पर भी उसका सिर काट देंगे?” “हे कश्यप, वह चोर उन वधकों से ऐसा अवसर प्राप्त नहीं कर सकेगा— ‘हे वधकों, आप तब तक प्रतीक्षा करें जब तक मैं अमुक गाँव या नगर में अपने मित्रों, मंत्रियों और सगे-संबंधियों को देख न आऊँ’। बल्कि वे वधक उसके विलाप करते रहने पर भी उसका सिर काट देंगे।” “हे राजन, जब वह मनुष्य चोर, मनुष्य रूपी वधकों से यह अवसर प्राप्त नहीं कर सकता— ‘हे वधकों, आप तब तक प्रतीक्षा करें जब तक मैं अमुक गाँव या नगर में अपने मित्रों, मंत्रियों और सगे-संबंधियों को देख न आऊँ’। तो फिर आपके वे मित्र, मंत्री और सगे-संबंधी जो हिंसक, चोर, व्यभिचारी, झूठ बोलने वाले, चुगलखोर, कठोर बोलने वाले, व्यर्थ प्रलाप करने वाले, लोभी, द्वेषी और मिथ्यादृष्टि वाले हैं, वे शरीर त्यागने के बाद, मृत्यु के उपरांत, अपाय, दुर्गति, विनिपात, नरक में उत्पन्न होकर क्या उन नरक-पालों से यह अवसर प्राप्त कर सकेंगे— ‘हे नरक-पालों, आप तब तक प्रतीक्षा करें जब तक हम राजण्य पायासि के पास जाकर यह कह न दें कि— परलोक है, औपपातिक प्राणी हैं, और सुकृत-दुष्कृत कर्मों का फल और विपाक होता है’? हे राजन, इस कारण से भी आप ऐसा मानें कि— ‘परलोक है, औपपातिक प्राणी हैं, और सुकृत-दुष्कृत कर्मों का फल और विपाक होता है’।”

414. ‘‘කිඤ්චාපි භවං කස්සපො එවමාහ, අථ ඛො එවං මෙ එත්ථ හොති – ‘ඉතිපි නත්ථි පරො ලොකො, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, නත්ථි සුකතදුක්කටානං [Pg.258] කම්මානං ඵලං විපාකො’’ති. ‘‘අත්ථි පන, රාජඤ්ඤ, පරියායො යෙන තෙ පරියායෙන එවං හොති – ‘ඉතිපි නත්ථි පරො ලොකො, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’’ති? ‘‘අත්ථි, භො කස්සප, පරියායො, යෙන මෙ පරියායෙන එවං හොති – ‘ඉතිපි නත්ථි පරො ලොකො, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’’ති. ‘‘යථා කථං විය, රාජඤ්ඤා’’ති? ‘‘ඉධ මෙ, භො කස්සප, මිත්තාමච්චා ඤාතිසාලොහිතා පාණාතිපාතා පටිවිරතා අදින්නාදානා පටිවිරතා කාමෙසුමිච්ඡාචාරා පටිවිරතා මුසාවාදා පටිවිරතා පිසුණාය වාචාය පටිවිරතා ඵරුසාය වාචාය පටිවිරතා සම්ඵප්පලාපා පටිවිරතා අනභිජ්ඣාලූ අබ්‍යාපන්නචිත්තා සම්මාදිට්ඨී. තෙ අපරෙන සමයෙන ආබාධිකා හොන්ති දුක්ඛිතා බාළ්හගිලානා. යදාහං ජානාමි – ‘න දානිමෙ ඉමම්හා ආබාධා වුට්ඨහිස්සන්තී’ති ත්‍යාහං උපසඞ්කමිත්වා එවං වදාමි – ‘සන්ති ඛො, භො, එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා එවංවාදිනො එවංදිට්ඨිනො – යෙ තෙ පාණාතිපාතා පටිවිරතා අදින්නාදානා පටිවිරතා කාමෙසුමිච්ඡාචාරා පටිවිරතා මුසාවාදා පටිවිරතා පිසුණාය වාචාය පටිවිරතා ඵරුසාය වාචාය පටිවිරතා සම්ඵප්පලාපා පටිවිරතා අනභිජ්ඣාලූ අබ්‍යාපන්නචිත්තා සම්මාදිට්ඨී තෙ කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජන්තීති. භවන්තො ඛො පාණාතිපාතා පටිවිරතා අදින්නාදානා පටිවිරතා කාමෙසුමිච්ඡාචාරා පටිවිරතා මුසාවාදා පටිවිරතා පිසුණාය වාචාය පටිවිරතා ඵරුසාය වාචාය පටිවිරතා සම්ඵප්පලාපා පටිවිරතා අනභිජ්ඣාලූ අබ්‍යාපන්නචිත්තා සම්මාදිට්ඨී. සචෙ තෙසං භවතං සමණබ්‍රාහ්මණානං සච්චං වචනං, භවන්තො කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජිස්සන්ති. සචෙ, භො, කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජෙය්‍යාථ, යෙන මෙ ආගන්ත්වා ආරොචෙය්‍යාථ – ‘ඉතිපි අත්ථි පරො ලොකො, අත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, අත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’ති. භවන්තො ඛො පන මෙ සද්ධායිකා පච්චයිකා, යං භවන්තෙහි දිට්ඨං, යථා සාමං දිට්ඨං එවමෙතං භවිස්සතී’ති. තෙ මෙ ‘සාධූ’ති පටිස්සුත්වා නෙව ආගන්ත්වා ආරොචෙන්ති, න පන දූතං පහිණන්ති. අයම්පි ඛො, භො කස්සප, පරියායො, යෙන මෙ පරියායෙන එවං හොති – ‘ඉතිපි නත්ථි පරො ලොකො, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’’ති.

४१४. "यद्यपि आप कश्यप ऐसा कहते हैं, फिर भी इस विषय में मेरा विचार ऐसा ही है - 'इस कारण से भी परलोक नहीं है, औपपातिक प्राणी नहीं हैं, और सुकृत-दुष्कृत कर्मों का फल या विपाक नहीं है'।" "राजण्य! क्या कोई ऐसा कारण है जिससे आपका ऐसा विचार होता है - 'इस कारण से भी परलोक नहीं है, औपपातिक प्राणी नहीं हैं, और सुकृत-दुष्कृत कर्मों का फल या विपाक नहीं है'?" "हे कश्यप! ऐसा कारण है जिससे मेरा ऐसा विचार होता है - 'इस कारण से भी परलोक नहीं है, औपपातिक प्राणी नहीं हैं, और सुकृत-दुष्कृत कर्मों का फल या विपाक नहीं है'।" "राजण्य! वह किस प्रकार है?" "हे कश्यप! यहाँ मेरे मित्र, अमात्य, ज्ञाति और संबंधी हैं जो प्राणातिपात से विरत हैं, अदत्तादान से विरत हैं, काम-मिथ्याचार से विरत हैं, मृषावाद से विरत हैं, पिशुन-वाचा से विरत हैं, परुष-वाचा से विरत हैं, सम्फप्पलाप से विरत हैं, अनभिध्यालु हैं, अव्यापन्नचित्त हैं और सम्यक्-दृष्टि वाले हैं। वे किसी समय बीमार, दुखी और गंभीर रूप से अस्वस्थ हो जाते हैं। जब मैं जानता हूँ कि 'अब वे इस बीमारी से नहीं उठेंगे', तब मैं उनके पास जाकर ऐसा कहता हूँ - 'हे महानुभावों! कुछ श्रमण-ब्राह्मण ऐसा कहने वाले और ऐसी दृष्टि वाले हैं कि जो प्राणातिपात से विरत हैं, अदत्तादान से विरत हैं, काम-मिथ्याचार से विरत हैं, मृषावाद से विरत हैं, पिशुन-वाचा से विरत हैं, परुष-वाचा से विरत हैं, सम्फप्पलाप से विरत हैं, अनभिध्यालु हैं, अव्यापन्नचित्त हैं और सम्यक्-दृष्टि वाले हैं, वे शरीर टूटने के बाद, मृत्यु के उपरांत सुगति स्वर्ग लोक में उत्पन्न होते हैं। आप लोग प्राणातिपात से विरत हैं, अदत्तादान से विरत हैं, काम-मिथ्याचार से विरत हैं, मृषावाद से विरत हैं, पिशुन-वाचा से विरत हैं, परुष-वाचा से विरत हैं, सम्फप्पलाप से विरत हैं, अनभिध्यालु हैं, अव्यापन्नचित्त हैं और सम्यक्-दृष्टि वाले हैं। यदि उन श्रमण-ब्राह्मणों के वचन सत्य हैं, तो आप शरीर टूटने के बाद, मृत्यु के उपरांत सुगति स्वर्ग लोक में उत्पन्न होंगे। हे महानुभावों! यदि आप शरीर टूटने के बाद, मृत्यु के उपरांत सुगति स्वर्ग लोक में उत्पन्न हों, तो मेरे पास आकर ऐसा कहें - 'इस कारण से परलोक है, औपपातिक प्राणी हैं, सुकृत-दुष्कृत कर्मों का फल-विपाक है'। आप मेरे विश्वसनीय और भरोसेमंद हैं; जो आपने देखा होगा, जैसा स्वयं देखा होगा, वह वैसा ही होगा'। वे 'ठीक है' कहकर मेरी बात स्वीकार कर लेते हैं, किंतु वे न तो आकर बताते हैं और न ही कोई दूत भेजते हैं। हे कश्यप! यह भी एक कारण है जिससे मेरा ऐसा विचार होता है - 'इस कारण से भी परलोक नहीं है, औपपातिक प्राणी नहीं हैं, और सुकृत-दुष्कृत कर्मों का फल या विपाक नहीं है'।"

ගූථකූපපුරිසඋපමා

विष्ठा-कुंड में डूबे पुरुष की उपमा

415. ‘‘තෙන [Pg.259] හි, රාජඤ්ඤ, උපමං තෙ කරිස්සාමි. උපමාය මිධෙකච්චෙ විඤ්ඤූ පුරිසා භාසිතස්ස අත්ථං ආජානන්ති. සෙය්‍යථාපි, රාජඤ්ඤ, පුරිසො ගූථකූපෙ සසීසකං නිමුග්ගො අස්ස. අථ ත්වං පුරිසෙ ආණාපෙය්‍යාසි – ‘තෙන හි, භො, තං පුරිසං තම්හා ගූථකූපා උද්ධරථා’ති. තෙ ‘සාධූ’ති පටිස්සුත්වා තං පුරිසං තම්හා ගූථකූපා උද්ධරෙය්‍යුං. තෙ ත්වං එවං වදෙය්‍යාසි – ‘තෙන හි, භො, තස්ස පුරිසස්ස කායා වෙළුපෙසිකාහි ගූථං සුනිම්මජ්ජිතං නිම්මජ්ජථා’ති. තෙ ‘සාධූ’ති පටිස්සුත්වා තස්ස පුරිසස්ස කායා වෙළුපෙසිකාහි ගූථං සුනිම්මජ්ජිතං නිම්මජ්ජෙය්‍යුං. තෙ ත්වං එවං වදෙය්‍යාසි – ‘තෙන හි, භො, තස්ස පුරිසස්ස කායං පණ්ඩුමත්තිකාය තික්ඛත්තුං සුබ්බට්ටිතං උබ්බට්ටෙථා’ති. තෙ තස්ස පුරිසස්ස කායං පණ්ඩුමත්තිකාය තික්ඛත්තුං සුබ්බට්ටිතං උබ්බට්ටෙය්‍යුං. තෙ ත්වං එවං වදෙය්‍යාසි – ‘තෙන හි, භො, තං පුරිසං තෙලෙන අබ්භඤ්ජිත්වා සුඛුමෙන චුණ්ණෙන තික්ඛත්තුං සුප්පධොතං කරොථා’ති. තෙ තං පුරිසං තෙලෙන අබ්භඤ්ජිත්වා සුඛුමෙන චුණ්ණෙන තික්ඛත්තුං සුප්පධොතං කරෙය්‍යුං. තෙ ත්වං එවං වදෙය්‍යාසි – ‘තෙන හි, භො, තස්ස පුරිසස්ස කෙසමස්සුං කප්පෙථා’ති. තෙ තස්ස පුරිසස්ස කෙසමස්සුං කප්පෙය්‍යුං. තෙ ත්වං එවං වදෙය්‍යාසි – ‘තෙන හි, භො, තස්ස පුරිසස්ස මහග්ඝඤ්ච මාලං මහග්ඝඤ්ච විලෙපනං මහග්ඝානි ච වත්ථානි උපහරථා’ති. තෙ තස්ස පුරිසස්ස මහග්ඝඤ්ච මාලං මහග්ඝඤ්ච විලෙපනං මහග්ඝානි ච වත්ථානි උපහරෙය්‍යුං. තෙ ත්වං එවං වදෙය්‍යාසි – ‘තෙන හි, භො, තං පුරිසං පාසාදං ආරොපෙත්වා පඤ්චකාමගුණානි උපට්ඨාපෙථා’ති. තෙ තං පුරිසං පාසාදං ආරොපෙත්වා පඤ්චකාමගුණානි උපට්ඨාපෙය්‍යුං.

४१५. "तो राजण्य! मैं तुम्हें एक उपमा दूँगा। उपमा के माध्यम से यहाँ कुछ बुद्धिमान पुरुष कही गई बात का अर्थ समझ जाते हैं। राजण्य! जैसे कोई पुरुष सिर तक विष्ठा-कुंड में डूबा हो। तब तुम पुरुषों को आज्ञा दो - 'अरे! उस पुरुष को उस विष्ठा-कुंड से बाहर निकालो'। वे 'ठीक है' कहकर उस पुरुष को उस विष्ठा-कुंड से बाहर निकाल लें। तब तुम उनसे ऐसा कहो - 'अरे! बाँस की खपच्चियों से उस पुरुष के शरीर से विष्ठा को अच्छी तरह साफ करो'। वे 'ठीक है' कहकर उस पुरुष के शरीर से विष्ठा को अच्छी तरह साफ कर दें। तब तुम उनसे ऐसा कहो - 'अरे! पीली मिट्टी से उस पुरुष के शरीर को तीन बार अच्छी तरह रगड़कर उबटन लगाओ'। वे उस पुरुष के शरीर को पीली मिट्टी से तीन बार अच्छी तरह रगड़कर उबटन लगा दें। तब तुम उनसे ऐसा कहो - 'अरे! उस पुरुष को तेल से चुपड़कर सूक्ष्म चूर्ण से तीन बार अच्छी तरह धोओ'। वे उस पुरुष को तेल से चुपड़कर सूक्ष्म चूर्ण से तीन बार अच्छी तरह धो दें। तब तुम उनसे ऐसा कहो - 'अरे! उस पुरुष के केश और दाढ़ी को संवारो'। वे उस पुरुष के केश और दाढ़ी को संवार दें। तब तुम उनसे ऐसा कहो - 'अरे! उस पुरुष को बहुमूल्य माला, बहुमूल्य विलेपन और बहुमूल्य वस्त्र प्रदान करो'। वे उस पुरुष को बहुमूल्य माला, बहुमूल्य विलेपन और बहुमूल्य वस्त्र प्रदान कर दें। तब तुम उनसे ऐसा कहो - 'अरे! उस पुरुष को महल पर चढ़ाकर पाँच काम-गुणों से युक्त कर दो'। वे उस पुरुष को महल पर चढ़ाकर पाँच काम-गुणों से युक्त कर दें।"

‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, රාජඤ්ඤ, අපි නු තස්ස පුරිසස්ස සුන්හාතස්ස සුවිලිත්තස්ස සුකප්පිතකෙසමස්සුස්ස ආමුක්කමාලාභරණස්ස ඔදාතවත්ථවසනස්ස උපරිපාසාදවරගතස්ස පඤ්චහි කාමගුණෙහි සමප්පිතස්ස සමඞ්ගීභූතස්ස පරිචාරයමානස්ස පුනදෙව තස්මිං ගූථකූපෙ නිමුජ්ජිතුකාමතා අස්සා’’ති? ‘‘නො හිදං, භො කස්සප’’. ‘‘තං කිස්ස හෙතු’’? ‘‘අසුචි, භො කස්සප, ගූථකූපො අසුචි චෙව අසුචිසඞ්ඛාතො ච දුග්ගන්ධො ච දුග්ගන්ධසඞ්ඛාතො ච ජෙගුච්ඡො ච ජෙගුච්ඡසඞ්ඛාතො [Pg.260] ච පටිකූලො ච පටිකූලසඞ්ඛාතො චා’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, රාජඤ්ඤ, මනුස්සා දෙවානං අසුචී චෙව අසුචිසඞ්ඛාතා ච, දුග්ගන්ධා ච දුග්ගන්ධසඞ්ඛාතා ච, ජෙගුච්ඡා ච ජෙගුච්ඡසඞ්ඛාතා ච, පටිකූලා ච පටිකූලසඞ්ඛාතා ච. යොජනසතං ඛො, රාජඤ්ඤ, මනුස්සගන්ධො දෙවෙ උබ්බාධති. කිං පන තෙ මිත්තාමච්චා ඤාතිසාලොහිතා පාණාතිපාතා පටිවිරතා අදින්නාදානා පටිවිරතා කාමෙසුමිච්ඡාචාරා පටිවිරතා මුසාවාදා පටිවිරතා පිසුණාය වාචාය පටිවිරතා ඵරුසාය වාචාය පටිවිරතා සම්ඵප්පලාපා පටිවිරතා අනභිජ්ඣාලූ අබ්‍යාපන්නචිත්තා සම්මාදිට්ඨී, කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපන්නා තෙ ආගන්ත්වා ආරොචෙස්සන්ති – ‘ඉතිපි අත්ථි පරො ලොකො, අත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, අත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’ති? ඉමිනාපි ඛො තෙ, රාජඤ්ඤ, පරියායෙන එවං හොතු – ‘ඉතිපි අත්ථි පරො ලොකො, අත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, අත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’’ති.

“हे राजन! आप क्या सोचते हैं? क्या उस पुरुष को, जिसने अच्छी तरह स्नान किया हो, सुगंधित लेप लगाया हो, जिसके बाल और दाढ़ी संवारी गई हो, जिसने माला और आभूषण धारण किए हों, जो स्वच्छ श्वेत वस्त्र पहने हो, जो श्रेष्ठ महल के ऊपरी तल पर पाँच प्रकार के काम-गुणों से युक्त होकर उनका आनंद ले रहा हो, क्या उसे फिर से उस विष्ठा-कुंड में डूबने की इच्छा होगी?” “नहीं, भो कश्यप!” “ऐसा क्यों?” “भो कश्यप! वह विष्ठा-कुंड अशुचि है, अशुचि माना जाता है, दुर्गंधयुक्त है, दुर्गंधयुक्त माना जाता है, घृणित है, घृणित माना जाता है, प्रतिकूल है और प्रतिकूल माना जाता है।” “हे राजन! इसी प्रकार, देवताओं के लिए मनुष्य अशुचि हैं, अशुचि माने जाते हैं, दुर्गंधयुक्त हैं, दुर्गंधयुक्त माने जाते हैं, घृणित हैं, घृणित माने जाते हैं, प्रतिकूल हैं और प्रतिकूल माने जाते हैं। हे राजन! मनुष्यों की गंध सौ योजन दूर से ही देवताओं को कष्ट देती है। तो फिर आपके वे मित्र, अमात्य और सगे-संबंधी, जो प्राणातिपात से विरत रहे, अदत्तादान से विरत रहे, काम-मिथ्याचार से विरत रहे, मृषावाद से विरत रहे, चुगली से विरत रहे, कठोर वचन से विरत रहे, व्यर्थ प्रलाप से विरत रहे, लोभ-रहित रहे, द्वेष-रहित चित्त वाले रहे और सम्यक दृष्टि वाले रहे, जो शरीर टूटने के बाद मृत्यु के उपरांत सुगति स्वर्ग लोक में उत्पन्न हुए हैं, वे आकर आपको यह क्यों बताएंगे कि— ‘इस कारण से परलोक है, औपपातिक प्राणी हैं, और सुकृत-दुष्कृत कर्मों का फल और विपाक होता है’? हे राजन! इस कारण से भी आप ऐसा मानें कि— ‘इस कारण से परलोक है, औपपातिक प्राणी हैं, और सुकृत-दुष्कृत कर्मों का फल और विपाक होता है’।”

416. ‘‘කිඤ්චාපි භවං කස්සපො එවමාහ, අථ ඛො එවං මෙ එත්ථ හොති – ‘ඉතිපි නත්ථි පරො ලොකො, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’’ති. ‘‘අත්ථි පන, රාජඤ්ඤ, පරියායො …පෙ… ‘‘අත්ථි, භො කස්සප, පරියායො…පෙ… ``යථා කථං විය, රාජඤ්ඤාති? ‘‘ඉධ මෙ, භො කස්සප, මිත්තාමච්චා ඤාතිසාලොහිතා පාණාතිපාතා පටිවිරතා අදින්නාදානා පටිවිරතා කාමෙසුමිච්ඡාචාරා පටිවිරතා මුසාවාදා පටිවිරතා සුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨානා පටිවිරතා, තෙ අපරෙන සමයෙන ආබාධිකා හොන්ති දුක්ඛිතා බාළ්හගිලානා. යදාහං ජානාමි – ‘න දානිමෙ ඉමම්හා ආබාධා වුට්ඨහිස්සන්තී’ති ත්‍යාහං උපසඞ්කමිත්වා එවං වදාමි – ‘සන්ති ඛො, භො, එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා එවංවාදිනො එවංදිට්ඨිනො – යෙ තෙ පාණාතිපාතා පටිවිරතා අදින්නාදානා පටිවිරතා කාමෙසුමිච්ඡාචාරා පටිවිරතා මුසාවාදා පටිවිරතා සුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨානා පටිවිරතා, තෙ කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජන්ති දෙවානං තාවතිංසානං සහබ්‍යතන්ති. භවන්තො ඛො පාණාතිපාතා පටිවිරතා අදින්නාදානා පටිවිරතා කාමෙසුමිච්ඡාචාරා පටිවිරතා මුසාවාදා පටිවිරතා සුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨානා පටිවිරතා. සචෙ තෙසං භවතං සමණබ්‍රාහ්මණානං සච්චං වචනං, භවන්තො කායස්ස භෙදා පරං [Pg.261] මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජිස්සන්ති, දෙවානං තාවතිංසානං සහබ්‍යතං. සචෙ, භො, කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජෙය්‍යාථ දෙවානං තාවතිංසානං සහබ්‍යතං, යෙන මෙ ආගන්ත්වා ආරොචෙය්‍යාථ – `ඉතිපි අත්ථි පරො ලොකො, අත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, අත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකොති. භවන්තො ඛො පන මෙ සද්ධායිකා පච්චයිකා, යං භවන්තෙහි දිට්ඨං, යථා සාමං දිට්ඨං එවමෙතං භවිස්සතීති. තෙ මෙ ‘සාධූ’ති පටිස්සුත්වා නෙව ආගන්ත්වා ආරොචෙන්ති, න පන දූතං පහිණන්ති. අයම්පි ඛො, භො කස්සප, පරියායො, යෙන මෙ පරියායෙන එවං හොති – ‘ඉතිපි නත්ථි පරො ලොකො, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’’ති.

४१६. “यद्यपि आप कश्यप ऐसा कहते हैं, फिर भी मेरा इस विषय में यही विचार है कि— ‘इस कारण से न परलोक है, न औपपातिक प्राणी हैं, और न ही सुकृत-दुष्कृत कर्मों का फल और विपाक होता है’।” “हे राजन! क्या कोई और कारण है जिससे आपका ऐसा मानना है?” “हाँ, भो कश्यप! एक कारण है।” “वह कैसा है, राजन?” “भो कश्यप! यहाँ मेरे जो मित्र, अमात्य और सगे-संबंधी हैं, जो प्राणातिपात से विरत रहे, अदत्तादान से विरत रहे, काम-मिथ्याचार से विरत रहे, मृषावाद से विरत रहे, सुरा-मेरय-मद्य-प्रमादस्थान से विरत रहे; वे किसी समय बीमार हुए, दुखी हुए और अत्यंत रुग्ण हो गए। जब मुझे लगा कि— ‘अब वे इस बीमारी से नहीं उठेंगे’, तब मैंने उनके पास जाकर ऐसा कहा— ‘हे महानुभावों! कुछ श्रमण-ब्राह्मण ऐसा कहते हैं और ऐसा मानते हैं कि— जो प्राणातिपात से विरत रहते हैं, अदत्तादान से विरत रहते हैं, काम-मिथ्याचार से विरत रहते हैं, मृषावाद से विरत रहते हैं, सुरा-मेरय-मद्य-प्रमादस्थान से विरत रहते हैं, वे शरीर टूटने के बाद मृत्यु के उपरांत सुगति स्वर्ग लोक में, तावतिंस देवताओं के साथ उत्पन्न होते हैं। आप लोग भी प्राणातिपात से विरत रहे हैं। यदि उन श्रमण-ब्राह्मणों के वचन सत्य हैं, तो आप शरीर टूटने के बाद मृत्यु के उपरांत सुगति स्वर्ग लोक में, तावतिंस देवताओं के साथ उत्पन्न होंगे। हे महानुभावों! यदि आप शरीर टूटने के बाद मृत्यु के उपरांत सुगति स्वर्ग लोक में, तावतिंस देवताओं के साथ उत्पन्न हों, तो मेरे पास आकर यह बताएं कि— ‘इस कारण से परलोक है, औपपातिक प्राणी हैं, और सुकृत-दुष्कृत कर्मों का फल और विपाक होता है’। आप लोग मेरे लिए विश्वसनीय और भरोसेमंद हैं; जो आपने देखा है, जैसा स्वयं देखा है, वैसा ही यह होगा’। उन्होंने ‘बहुत अच्छा’ कहकर मुझे वचन दिया, किंतु वे न तो आकर बताते हैं और न ही कोई संदेश भेजते हैं। भो कश्यप! यह भी वह कारण है, जिससे मेरा ऐसा मानना है कि— ‘इस कारण से न परलोक है, न औपपातिक प्राणी हैं, और न ही सुकृत-दुष्कृत कर्मों का फल और विपाक होता है’।”

තාවතිංසදෙවඋපමා

तावतिंस देवों की उपमा

417. ‘‘තෙන හි, රාජඤ්ඤ, තඤ්ඤෙවෙත්ථ පටිපුච්ඡිස්සාමි; යථා තෙ ඛමෙය්‍ය, තථා නං බ්‍යාකරෙය්‍යාසි. යං ඛො පන, රාජඤ්ඤ, මානුස්සකං වස්සසතං, දෙවානං තාවතිංසානං එසො එකො රත්තින්දිවො, තාය රත්තියා තිංසරත්තියො මාසො, තෙන මාසෙන ද්වාදසමාසියො සංවච්ඡරො, තෙන සංවච්ඡරෙන දිබ්බං වස්සසහස්සං දෙවානං තාවතිංසානං ආයුප්පමාණං. යෙ තෙ මිත්තාමච්චා ඤාතිසාලොහිතා පාණාතිපාතා පටිවිරතා අදින්නාදානා පටිවිරතා කාමෙසුමිච්ඡාචාරා පටිවිරතා මුසාවාදා පටිවිරතා සුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨානා පටිවිරතා, තෙ කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපන්නා දෙවානං තාවතිංසානං සහබ්‍යතං. සචෙ පන තෙසං එවං භවිස්සති – ‘යාව මයං ද්වෙ වා තීණි වා රත්තින්දිවා දිබ්බෙහි පඤ්චහි කාමගුණෙහි සමප්පිතා සමඞ්ගීභූතා පරිචාරෙම, අථ මයං පායාසිස්ස රාජඤ්ඤස්ස ගන්ත්වා ආරොචෙය්‍යාම – ‘‘ඉතිපි අත්ථි පරො ලොකො, අත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, අත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’ති. අපි නු තෙ ආගන්ත්වා ආරොචෙය්‍යුං – ‘ඉතිපි අත්ථි පරො ලොකො, අත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, අත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’’ති? ‘‘නො හිදං, භො කස්සප. අපි හි මයං, භො කස්සප, චිරං කාලඞ්කතාපි භවෙය්‍යාම. කො පනෙතං භොතො කස්සපස්ස ආරොචෙති [Pg.262] – ‘අත්ථි දෙවා තාවතිංසා’ති වා ‘එවංදීඝායුකා දෙවා තාවතිංසා’ති වා. න මයං භොතො කස්සපස්ස සද්දහාම – ‘අත්ථි දෙවා තාවතිංසා’ති වා ‘එවංදීඝායුකා දෙවා තාවතිංසා’ති වා’’ති.

४१७. "तो राज्ञ, मैं इस विषय में आपसे ही पुनः पूछता हूँ; जैसा आपको ठीक लगे, वैसा ही उत्तर दें। राज्ञ, मनुष्यों के जो सौ वर्ष हैं, वे तावतिंस देवों का एक दिन-रात है। उस रात के अनुसार तीस रातों का एक मास होता है, उस मास के अनुसार बारह मासों का एक वर्ष होता है, और उस वर्ष के अनुसार दिव्य एक हज़ार वर्ष तावतिंस देवों की आयु का परिमाण है। आपके जो मित्र, अमात्य, ज्ञाति और संबंधी प्राणातिपात से विरत, अदत्तादान से विरत, काम-मिथ्याचार से विरत, मृषावाद से विरत और सुरा-मेरय-मज्ज-प्रमादस्थान से विरत रहे हैं, वे शरीर के भेद होने पर, मृत्यु के बाद सुगति स्वर्ग लोक में तावतिंस देवों के साथ उत्पन्न हुए हैं। यदि उन्हें ऐसा विचार आए— 'जब तक हम दो या तीन दिन-रात दिव्य पाँच काम-गुणों से युक्त और संपन्न होकर विहार कर लें, उसके बाद हम राज्ञ पायासि के पास जाकर कहेंगे— "इस कारण से भी परलोक है, औपपातिक सत्त्व हैं, और सुकृत-दुष्कृत कर्मों का फल और विपाक है"।' तो क्या वे आकर आपसे कह सकते हैं कि— 'इस कारण से भी परलोक है, औपपातिक सत्त्व हैं, और सुकृत-दुष्कृत कर्मों का फल और विपाक है'?" "नहीं, भन्ते कस्सप। क्योंकि भन्ते कस्सप, तब तक तो हम बहुत समय पहले ही मर चुके होंगे। लेकिन भन्ते कस्सप को यह कौन बताता है कि— 'तावतिंस देव हैं' या 'तावतिंस देव इतनी लंबी आयु वाले होते हैं'? हम भन्ते कस्सप की इस बात पर विश्वास नहीं करते कि— 'तावतिंस देव हैं' या 'तावतिंस देव इतनी लंबी आयु वाले होते हैं'।"

ජච්චන්ධඋපමා

जन्मांध का उपमा (उदाहरण)

418. ‘‘සෙය්‍යථාපි, රාජඤ්ඤ, ජච්චන්ධො පුරිසො න පස්සෙය්‍ය කණ්හ – සුක්කානි රූපානි, න පස්සෙය්‍ය නීලකානි රූපානි, න පස්සෙය්‍ය පීතකානි රූපානි, න පස්සෙය්‍ය ලොහිතකානි රූපානි, න පස්සෙය්‍ය මඤ්ජිට්ඨකානි රූපානි, න පස්සෙය්‍ය සමවිසමං, න පස්සෙය්‍ය තාරකානි රූපානි, න පස්සෙය්‍ය චන්දිමසූරියෙ. සො එවං වදෙය්‍ය – ‘නත්ථි කණ්හසුක්කානි රූපානි, නත්ථි කණ්හසුක්කානං රූපානං දස්සාවී. නත්ථි නීලකානි රූපානි, නත්ථි නීලකානං රූපානං දස්සාවී. නත්ථි පීතකානි රූපානි, නත්ථි පීතකානං රූපානං දස්සාවී. නත්ථි ලොහිතකානි රූපානි, නත්ථි ලොහිතකානං රූපානං දස්සාවී. නත්ථි මඤ්ජිට්ඨකානි රූපානි, නත්ථි මඤ්ජිට්ඨකානං රූපානං දස්සාවී. නත්ථි සමවිසමං, නත්ථි සමවිසමස්ස දස්සාවී. නත්ථි තාරකානි රූපානි, නත්ථි තාරකානං රූපානං දස්සාවී. නත්ථි චන්දිමසූරියා, නත්ථි චන්දිමසූරියානං දස්සාවී. අහමෙතං න ජානාමි, අහමෙතං න පස්සාමි, තස්මා තං නත්ථී’ති. සම්මා නු ඛො සො, රාජඤ්ඤ, වදමානො වදෙය්‍යා’’ති? ‘‘නො හිදං, භො කස්සප. අත්ථි කණ්හසුක්කානි රූපානි, අත්ථි කණ්හසුක්කානං රූපානං දස්සාවී. අත්ථි නීලකානි රූපානි, අත්ථි නීලකානං රූපානං දස්සාවී…පෙ… අත්ථි සමවිසමං, අත්ථි සමවිසමස්ස දස්සාවී. අත්ථි තාරකානි රූපානි, අත්ථි තාරකානං රූපානං දස්සාවී. අත්ථි චන්දිමසූරියා, අත්ථි චන්දිමසූරියානං දස්සාවී. ‘අහමෙතං න ජානාමි, අහමෙතං න පස්සාමි, තස්මා තං නත්ථී’ති. න හි සො, භො කස්සප, සම්මා වදමානො වදෙය්‍යා’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො ත්වං, රාජඤ්ඤ, ජච්චන්ධූපමො මඤ්ඤෙ පටිභාසි යං මං ත්වං එවං වදෙසි’’.

४१८. "राज्ञ, जैसे कोई जन्मांध पुरुष काले और सफेद रूपों को न देखे, नीले रूपों को न देखे, पीले रूपों को न देखे, लाल रूपों को न देखे, मजीठ रंगों को न देखे, सम-विषम (ऊँच-नीच) को न देखे, नक्षत्रों को न देखे, और चन्द्र-सूर्य को न देखे। वह ऐसा कहे— 'न काले-सफेद रूप हैं, न काले-सफेद रूपों को देखने वाला कोई है। न नीले रूप हैं, न नीले रूपों को देखने वाला कोई है। न पीले रूप हैं... न लाल रूप हैं... न मजीठ रूप हैं... न सम-विषम है, न सम-विषम को देखने वाला कोई है। न नक्षत्र हैं, न नक्षत्रों को देखने वाला कोई है। न चन्द्र-सूर्य हैं, न चन्द्र-सूर्य को देखने वाला कोई है। मैं इसे नहीं जानता, मैं इसे नहीं देखता, इसलिए यह नहीं है।' राज्ञ, क्या वह ठीक कहते हुए ऐसा कहेगा?" "नहीं, भन्ते कस्सप। काले-सफेद रूप हैं, और काले-सफेद रूपों को देखने वाले भी हैं। नीले रूप हैं, और नीले रूपों को देखने वाले भी हैं... (पे)... सम-विषम है, और सम-विषम को देखने वाले भी हैं। नक्षत्र हैं, और नक्षत्रों को देखने वाले भी हैं। चन्द्र-सूर्य हैं, और चन्द्र-सूर्य को देखने वाले भी हैं। 'मैं इसे नहीं जानता, मैं इसे नहीं देखता, इसलिए यह नहीं है'—ऐसा कहते हुए, भन्ते कस्सप, वह ठीक नहीं कह रहा होगा।" "राज्ञ, इसी प्रकार आप भी मुझे उस जन्मांध के समान ही प्रतीत होते हैं, जो आप मुझसे ऐसा कहते हैं।"

‘‘කො පනෙතං භොතො කස්සපස්ස ආරොචෙති – ‘අත්ථි දෙවා තාවතිංසා’’ති වා, ‘එවංදීඝායුකා දෙවා තාවතිංසා’ති වා? න මයං භොතො කස්සපස්ස සද්දහාම – ‘අත්ථි දෙවා තාවතිංසා’ති වා ‘එවංදීඝායුකා දෙවා තාවතිංසා’ති වා’’ති. ‘‘න ඛො, රාජඤ්ඤ, එවං පරො ලොකො දට්ඨබ්බො, යථා ත්වං මඤ්ඤසි ඉමිනා මංසචක්ඛුනා. යෙ ඛො තෙ රාජඤ්ඤ සමණබ්‍රාහ්මණා අරඤ්ඤවනපත්ථානි පන්තානි සෙනාසනානි පටිසෙවන්ති[Pg.263], තෙ තත්ථ අප්පමත්තා ආතාපිනො පහිතත්තා විහරන්තා දිබ්බචක්ඛුං විසොධෙන්ති. තෙ දිබ්බෙන චක්ඛුනා විසුද්ධෙන අතික්කන්තමානුසකෙන ඉමං චෙව ලොකං පස්සන්ති පරඤ්ච සත්තෙ ච ඔපපාතිකෙ. එවඤ්ච ඛො, රාජඤ්ඤ, පරො ලොකො දට්ඨබ්බො; නත්වෙව යථා ත්වං මඤ්ඤසි ඉමිනා මංසචක්ඛුනා. ඉමිනාපි ඛො තෙ, රාජඤ්ඤ, පරියායෙන එවං හොතු – ‘ඉතිපි අත්ථි පරො ලොකො, අත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, අත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’’ති.

"लेकिन भन्ते कस्सप को यह कौन बताता है कि— 'तावतिंस देव हैं' या 'तावतिंस देव इतनी लंबी आयु वाले होते हैं'? हम भन्ते कस्सप की इस बात पर विश्वास नहीं करते कि— 'तावतिंस देव हैं' या 'तावतिंस देव इतनी लंबी आयु वाले होते हैं'।" "राज्ञ, परलोक को इस मांस-चक्षु से वैसा नहीं देखा जा सकता जैसा आप समझते हैं। राज्ञ, जो श्रमण-ब्राह्मण अरण्य और वन-प्रान्तों में दूरस्थ शयनासनों का सेवन करते हैं, वे वहाँ अप्रमादी, आतपी और दृढ़निश्चयी होकर विहार करते हुए दिव्य-चक्षु को विशुद्ध करते हैं। वे उस विशुद्ध और मानुषी दृष्टि से बढ़कर दिव्य-चक्षु से इस लोक को भी देखते हैं, परलोक को भी देखते हैं और औपपातिक सत्त्वों को भी देखते हैं। राज्ञ, इस प्रकार परलोक को देखा जाना चाहिए; न कि वैसे जैसा आप इस मांस-चक्षु से समझते हैं। राज्ञ, इस कारण से भी आपको ऐसा मानना चाहिए— 'इस प्रकार परलोक है, औपपातिक सत्त्व हैं, और सुकृत-दुष्कृत कर्मों का फल और विपाक है'।"

419. ‘‘කිඤ්චාපි භවං කස්සපො එවමාහ, අථ ඛො එවං මෙ එත්ථ හොති – ‘ඉතිපි නත්ථි පරො ලොකො, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’ති. ‘‘අත්ථි පන, රාජඤ්ඤ, පරියායො…පෙ… අත්ථි, භො කස්සප, පරියායො…පෙ… යථා කථං විය, රාජඤ්ඤා’’ති? ‘‘ඉධාහං, භො කස්සප, පස්සාමි සමණබ්‍රාහ්මණෙ සීලවන්තෙ කල්‍යාණධම්මෙ ජීවිතුකාමෙ අමරිතුකාමෙ සුඛකාමෙ දුක්ඛපටිකූලෙ. තස්ස මය්හං, භො කස්සප, එවං හොති – සචෙ ඛො ඉමෙ භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා සීලවන්තො කල්‍යාණධම්මා එවං ජානෙය්‍යුං – ‘ඉතො නො මතානං සෙය්‍යො භවිස්සතී’ති. ඉදානිමෙ භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා සීලවන්තො කල්‍යාණධම්මා විසං වා ඛාදෙය්‍යුං, සත්ථං වා ආහරෙය්‍යුං, උබ්බන්ධිත්වා වා කාලඞ්කරෙය්‍යුං, පපාතෙ වා පපතෙය්‍යුං. යස්මා ච ඛො ඉමෙ භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා සීලවන්තො කල්‍යාණධම්මා න එවං ජානන්ති – ‘ඉතො නො මතානං සෙය්‍යො භවිස්සතී’ති, තස්මා ඉමෙ භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා සීලවන්තො කල්‍යාණධම්මා ජීවිතුකාමා අමරිතුකාමා සුඛකාමා දුක්ඛපටිකූලා අත්තානං න මාරෙන්ති. අයම්පි ඛො, භො කස්සප, පරියායො, යෙන මෙ පරියායෙන එවං හොති – ‘ඉතිපි නත්ථි පරො ලොකො, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’’ති.

४१९. "यद्यपि आप कश्यप ऐसा कहते हैं, फिर भी इस विषय में मेरा यही विचार है— 'इस कारण से भी न परलोक है, न औपपातिक (स्वयं उत्पन्न होने वाले) प्राणी हैं और न ही अच्छे-बुरे कर्मों का फल या विपाक है'"। "राजण्य! क्या इसका कोई कारण (युक्ति) है...?" "हे कश्यप! कारण है...।" "राजण्य! वह किस प्रकार है?" "हे कश्यप! यहाँ मैं शीलवान, कल्याणधर्मी श्रमण-ब्राह्मणों को देखता हूँ, जो जीवित रहना चाहते हैं, मरना नहीं चाहते, सुख चाहते हैं और दुःख से घृणा करते हैं। हे कश्यप! तब मुझे ऐसा विचार आता है— 'यदि ये शीलवान, कल्याणधर्मी श्रमण-ब्राह्मण ऐसा जानते कि— यहाँ से मरने के बाद हमारा कल्याण (श्रेय) होगा, तो ये शीलवान, कल्याणधर्मी श्रमण-ब्राह्मण अभी विष खा लेते, या शस्त्र से प्रहार कर लेते, या फाँसी लगाकर प्राण दे देते, या प्रपात (खाई) में कूद जाते। चूँकि ये शीलवान, कल्याणधर्मी श्रमण-ब्राह्मण ऐसा नहीं जानते कि— यहाँ से मरने के बाद हमारा कल्याण होगा, इसीलिए ये शीलवान, कल्याणधर्मी श्रमण-ब्राह्मण जीवित रहना चाहते हैं, मरना नहीं चाहते, सुख चाहते हैं, दुःख से घृणा करते हैं और स्वयं को नहीं मारते। हे कश्यप! यह भी वह कारण है, जिससे मेरा ऐसा मानना है कि— 'न परलोक है, न औपपातिक प्राणी हैं और न ही अच्छे-बुरे कर्मों का फल या विपाक है'"।

ගබ්භිනීඋපමා

गर्भवती स्त्री की उपमा

420. ‘‘තෙන හි, රාජඤ්ඤ, උපමං තෙ කරිස්සාමි. උපමාය මිධෙකච්චෙ විඤ්ඤූ පුරිසා භාසිතස්ස අත්ථං ආජානන්ති. භූතපුබ්බං, රාජඤ්ඤ, අඤ්ඤතරස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස [Pg.264] ද්වෙ පජාපතියො අහෙසුං. එකිස්සා පුත්තො අහොසි දසවස්සුද්දෙසිකො වා ද්වාදසවස්සුද්දෙසිකො වා, එකා ගබ්භිනී උපවිජඤ්ඤා. අථ ඛො සො බ්‍රාහ්මණො කාලමකාසි. අථ ඛො සො මාණවකො මාතුසපත්තිං එතදවොච – ‘යමිදං, භොති, ධනං වා ධඤ්ඤං වා රජතං වා ජාතරූපං වා, සබ්බං තං මය්හං; නත්ථි තුය්හෙත්ථ කිඤ්චි. පිතු මෙ භොති, දායජ්ජං නිය්‍යාදෙහී’ති. එවං වුත්තෙ සා බ්‍රාහ්මණී තං මාණවකං එතදවොච – ‘ආගමෙහි තාව, තාත, යාව විජායාමි. සචෙ කුමාරකො භවිස්සති, තස්සපි එකදෙසො භවිස්සති; සචෙ කුමාරිකා භවිස්සති, සාපි තෙ ඔපභොග්ගා භවිස්සතී’ති. දුතියම්පි ඛො සො මාණවකො මාතුසපත්තිං එතදවොච – ‘යමිදං, භොති, ධනං වා ධඤ්ඤං වා රජතං වා ජාතරූපං වා, සබ්බං තං මය්හං; නත්ථි තුය්හෙත්ථ කිඤ්චි. පිතු මෙ, භොති, දායජ්ජං නිය්‍යාදෙහී’ති. දුතියම්පි ඛො සා බ්‍රාහ්මණී තං මාණවකං එතදවොච – ‘ආගමෙහි තාව, තාත, යාව විජායාමි. සචෙ කුමාරකො භවිස්සති, තස්සපි එකදෙසො භවිස්සති; සචෙ කුමාරිකා භවිස්සති සාපි තෙ ඔපභොග්ගා භවිස්සතී’ති. තතියම්පි ඛො සො මාණවකො මාතුසපත්තිං එතදවොච – ‘යමිදං, භොති, ධනං වා ධඤ්ඤං වා රජතං වා ජාතරූපං වා, සබ්බං තං මය්හං; නත්ථි තුය්හෙත්ථ කිඤ්චි. පිතු මෙ, භොති, දායජ්ජං නිය්‍යාදෙහී’ති.

४२०. "तो राजण्य! मैं तुम्हें एक उपमा (उदाहरण) देता हूँ। इस संसार में कुछ बुद्धिमान पुरुष उपमा के माध्यम से कही गई बात का अर्थ समझ लेते हैं। राजण्य! प्राचीन काल में किसी ब्राह्मण की दो पत्नियाँ थीं। एक का दस या बारह वर्ष का पुत्र था और दूसरी गर्भवती थी, जिसका प्रसव काल निकट था। तब उस ब्राह्मण की मृत्यु हो गई। तब उस बालक ने अपनी सौतेली माँ से यह कहा— 'आर्या! यह जो धन, धान्य, चाँदी या सोना है, वह सब मेरा है; इसमें आपका कुछ भी नहीं है। आर्या! मुझे मेरे पिता का उत्तराधिकार (विरासत) सौंप दें'। ऐसा कहने पर उस ब्राह्मणी ने उस बालक से कहा— 'तात! तब तक प्रतीक्षा करो जब तक मैं प्रसव न कर लूँ। यदि पुत्र हुआ, तो उसका भी एक हिस्सा होगा; यदि पुत्री हुई, तो वह तुम्हारी परिचारिका (सेवा करने वाली) होगी'। दूसरी बार भी उस बालक ने अपनी सौतेली माँ से वही कहा... दूसरी बार भी उस ब्राह्मणी ने वही उत्तर दिया... तीसरी बार भी उस बालक ने अपनी सौतेली माँ से वही कहा..."।

‘‘අථ ඛො සා බ්‍රාහ්මණී සත්ථං ගහෙත්වා ඔවරකං පවිසිත්වා උදරං ඔපාදෙසි – ‘යාව විජායාමි යදි වා කුමාරකො යදි වා කුමාරිකා’ති. සා අත්තානං චෙව ජීවිතඤ්ච ගබ්භඤ්ච සාපතෙය්‍යඤ්ච විනාසෙසි. යථා තං බාලා අබ්‍යත්තා අනයබ්‍යසනං ආපන්නා අයොනිසො දායජ්ජං ගවෙසන්තී, එවමෙව ඛො ත්වං, රාජඤ්ඤ, බාලො අබ්‍යත්තො අනයබ්‍යසනං ආපජ්ජිස්සසි අයොනිසො පරලොකං ගවෙසන්තො; සෙය්‍යථාපි සා බ්‍රාහ්මණී බාලා අබ්‍යත්තා අනයබ්‍යසනං ආපන්නා අයොනිසො දායජ්ජං ගවෙසන්තී. න ඛො, රාජඤ්ඤ, සමණබ්‍රාහ්මණා සීලවන්තො කල්‍යාණධම්මා අපක්කං පරිපාචෙන්ති; අපි ච පරිපාකං ආගමෙන්ති. පණ්ඩිතානං අත්ථො හි, රාජඤ්ඤ, සමණබ්‍රාහ්මණානං සීලවන්තානං කල්‍යාණධම්මානං ජීවිතෙන. යථා යථා ඛො, රාජඤ්ඤ, සමණබ්‍රාහ්මණා සීලවන්තො කල්‍යාණධම්මා චිරං දීඝමද්ධානං තිට්ඨන්ති, තථා [Pg.265] තථා බහුං පුඤ්ඤං පසවන්ති, බහුජනහිතාය ච පටිපජ්ජන්ති බහුජනසුඛාය ලොකානුකම්පාය අත්ථාය හිතාය සුඛාය දෙවමනුස්සානං. ඉමිනාපි ඛො තෙ, රාජඤ්ඤ, පරියායෙන එවං හොතු – ‘ඉතිපි අත්ථි පරො ලොකො, අත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, අත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’’ති.

"तब उस ब्राह्मणी ने शस्त्र लेकर, कोठरी में प्रवेश कर अपना पेट चीर डाला— 'देखूँ तो सही, प्रसव होने पर पुत्र है या पुत्री'। उसने स्वयं को, अपने जीवन को, गर्भ को और संपत्ति को भी नष्ट कर लिया। जिस प्रकार वह मूर्ख और अकुशल स्त्री बिना सोचे-समझे उत्तराधिकार खोजते हुए विनाश और विपत्ति (अनय-व्यसन) को प्राप्त हुई, उसी प्रकार राजण्य! तुम भी मूर्ख और अकुशल होकर बिना सोचे-समझे परलोक की खोज करते हुए विनाश को प्राप्त होगे; जैसे वह मूर्ख और अकुशल ब्राह्मणी विनाश को प्राप्त हुई थी। राजण्य! शीलवान और कल्याणधर्मी श्रमण-ब्राह्मण अपक्व (असमय) को पक्व नहीं करते (समय से पहले प्राण नहीं त्यागते), बल्कि वे परिपक्वता (स्वाभाविक अंत) की प्रतीक्षा करते हैं। राजण्य! शीलवान और कल्याणधर्मी श्रमण-ब्राह्मणों के जीवित रहने में ही अर्थ (प्रयोजन) है। राजण्य! जैसे-जैसे शीलवान और कल्याणधर्मी श्रमण-ब्राह्मण चिरकाल तक, दीर्घ समय तक जीवित रहते हैं, वैसे-वैसे वे बहुत पुण्य अर्जित करते हैं और बहुजन हिताय, बहुजन सुखाय, लोक पर अनुकंपा के लिए, तथा देवों और मनुष्यों के अर्थ, हित और सुख के लिए प्रतिपन्न (प्रवृत्त) होते हैं। राजण्य! इस कारण से भी तुम्हारा विचार ऐसा होना चाहिए— 'परलोक है, औपपातिक प्राणी हैं और अच्छे-बुरे कर्मों का फल या विपाक है'"।

421. ‘‘කිඤ්චාපි භවං කස්සපො එවමාහ, අථ ඛො එවං මෙ එත්ථ හොති – ‘ඉතිපි නත්ථි පරො ලොකො, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’’ති. ‘‘අත්ථි පන, රාජඤ්ඤ, පරියායො…පෙ… අත්ථි, භො කස්සප, පරියායො…පෙ… යථා කථං විය, රාජඤ්ඤා’’ති? ‘‘ඉධ මෙ, භො කස්සප, පුරිසා චොරං ආගුචාරිං ගහෙත්වා දස්සෙන්ති – ‘අයං තෙ, භන්තෙ, චොරො ආගුචාරී; ඉමස්ස යං ඉච්ඡසි, තං දණ්ඩං පණෙහී’ති. ත්‍යාහං එවං වදාමි – ‘තෙන හි, භො, ඉමං පුරිසං ජීවන්තංයෙව කුම්භියා පක්ඛිපිත්වා මුඛං පිදහිත්වා අල්ලෙන චම්මෙන ඔනන්ධිත්වා අල්ලාය මත්තිකාය බහලාවලෙපනං කරිත්වා උද්ධනං ආරොපෙත්වා අග්ගිං දෙථා’ති. තෙ මෙ ‘සාධූ’ති පටිස්සුත්වා තං පුරිසං ජීවන්තංයෙව කුම්භියා පක්ඛිපිත්වා මුඛං පිදහිත්වා අල්ලෙන චම්මෙන ඔනන්ධිත්වා අල්ලාය මත්තිකාය බහලාවලෙපනං කරිත්වා උද්ධනං ආරොපෙත්වා අග්ගිං දෙන්ති. යදා මයං ජානාම ‘කාලඞ්කතො සො පුරිසො’ති, අථ නං කුම්භිං ඔරොපෙත්වා උබ්භින්දිත්වා මුඛං විවරිත්වා සණිකං නිල්ලොකෙම – ‘අප්පෙව නාමස්ස ජීවං නික්ඛමන්තං පස්සෙය්‍යාමා’ති. නෙවස්ස මයං ජීවං නික්ඛමන්තං පස්සාම. අයම්පි ඛො, භො කස්සප, පරියායො, යෙන මෙ පරියායෙන එවං හොති – ‘ඉතිපි නත්ථි පරො ලොකො, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’’ති.

४२१. "यद्यपि भदन्त कश्यप ऐसा कहते हैं, फिर भी मेरा इस विषय में यही विचार है— 'इस कारण से भी न परलोक है, न औपपातिक (स्वयं उत्पन्न होने वाले) प्राणी हैं, और न ही अच्छे-बुरे कर्मों का फल या विपाक है'।" "राजण्य! क्या इसके लिए कोई और कारण (युक्ति) है...?" "भदन्त कश्यप, इसके लिए कारण है...।" "राजण्य! वह किस प्रकार है?" "भदन्त कश्यप, यहाँ मेरे पुरुष किसी अपराधी चोर को पकड़कर लाते हैं और कहते हैं— 'स्वामी, यह आपका अपराधी चोर है; इसे आप जो चाहें वह दण्ड दें'। मैं उनसे कहता हूँ— 'तो फिर, भद्र पुरुषो, इस मनुष्य को जीवित ही एक घड़े में डालकर, उसका मुँह बंद कर, गीले चर्म से मढ़कर और गीली मिट्टी का मोटा लेप लगाकर चूल्हे पर चढ़ाकर आग लगा दो'। वे 'बहुत अच्छा' कहकर वैसा ही करते हैं। जब हमें ज्ञात होता है कि 'वह मनुष्य मर गया है', तब हम उस घड़े को उतारकर, मिट्टी का लेप हटाकर और मुँह खोलकर धीरे से देखते हैं— 'शायद हम इसकी निकलती हुई आत्मा (जीव) को देख सकें'। पर हमें उसकी निकलती हुई आत्मा नहीं दिखाई देती। भदन्त कश्यप, यह भी वह कारण है जिससे मेरा ऐसा मानना है— 'इस कारण से भी न परलोक है, न औपपातिक प्राणी हैं, और न ही अच्छे-बुरे कर्मों का फल या विपाक है'।"

සුපිනකඋපමා

स्वप्न की उपमा

422. ‘‘තෙන හි, රාජඤ්ඤ, තඤ්ඤෙවෙත්ථ පටිපුච්ඡිස්සාමි, යථා තෙ ඛමෙය්‍ය, තථා නං බ්‍යාකරෙය්‍යාසි. අභිජානාසි නො ත්වං, රාජඤ්ඤ, දිවා සෙය්‍යං උපගතො සුපිනකං පස්සිතා ආරාමරාමණෙය්‍යකං වනරාමණෙය්‍යකං භූමිරාමණෙය්‍යකං පොක්ඛරණීරාමණෙය්‍යක’’න්ති? ‘‘අභිජානාමහං, භො කස්සප, දිවාසෙය්‍යං උපගතො සුපිනකං පස්සිතා ආරාමරාමණෙය්‍යකං වනරාමණෙය්‍යකං භූමිරාමණෙය්‍යකං පොක්ඛරණීරාමණෙය්‍යක’’න්ති. ‘‘රක්ඛන්ති තං තම්හි සමයෙ ඛුජ්ජාපි [Pg.266] වාමනකාපි වෙලාසිකාපි කොමාරිකාපී’’ති? ‘‘එවං, භො කස්සප, රක්ඛන්ති මං තම්හි සමයෙ ඛුජ්ජාපි වාමනකාපි වෙලාසිකාපි කොමාරිකාපී’’ති. ‘‘අපි නු තා තුය්හං ජීවං පස්සන්ති පවිසන්තං වා නික්ඛමන්තං වා’’ති? ‘‘නො හිදං, භො කස්සප’’. ‘‘තා හි නාම, රාජඤ්ඤ, තුය්හං ජීවන්තස්ස ජීවන්තියො ජීවං න පස්සිස්සන්ති පවිසන්තං වා නික්ඛමන්තං වා. කිං පන ත්වං කාලඞ්කතස්ස ජීවං පස්සිස්සසි පවිසන්තං වා නික්ඛමන්තං වා. ඉමිනාපි ඛො තෙ, රාජඤ්ඤ, පරියායෙන එවං හොතු – ‘‘ඉතිපි අත්ථි පරො ලොකො, අත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, අත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’’ති.

४२२. "तो राजण्य, मैं आपसे ही इस विषय में फिर पूछता हूँ, जैसा आपको ठीक लगे वैसा उत्तर दें। राजण्य, क्या आपको याद है कि जब आप दिन में सो रहे थे, तब आपने स्वप्न में सुंदर उद्यान, सुंदर वन, सुंदर भूमि और सुंदर पुष्करिणी (तालाब) देखे थे?" "हाँ, भदन्त कश्यप, मुझे याद है कि दिन में सोते समय मैंने स्वप्न में सुंदर उद्यान, सुंदर वन, सुंदर भूमि और सुंदर पुष्करिणी देखे थे।" "राजण्य, क्या उस समय कुबड़ी, बौनी, परिचारिकाएँ और कुमारियाँ आपकी रक्षा कर रही थीं?" "हाँ, भदन्त कश्यप, उस समय वे मेरी रक्षा कर रही थीं।" "तो क्या उन्होंने आपकी आत्मा (जीव) को शरीर में प्रवेश करते या उससे निकलते हुए देखा था?" "नहीं, भदन्त कश्यप।" "राजण्य, जब वे जीवित रहते हुए आपकी ही आत्मा को शरीर में प्रवेश करते या निकलते हुए नहीं देख पातीं, तो फिर आप मरे हुए व्यक्ति की आत्मा को प्रवेश करते या निकलते हुए कैसे देखेंगे? राजण्य, इस कारण से भी आप ऐसा मानें— 'इस कारण से परलोक है, औपपातिक प्राणी हैं, और अच्छे-बुरे कर्मों का फल और विपाक भी है'।"

423. ‘‘කිඤ්චාපි භවං කස්සපො එවමාහ, අථ ඛො එවං මෙ එත්ථ හොති – ‘ඉතිපි නත්ථි පරො ලොකො, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’’ති. ‘‘අත්ථි පන, රාජඤ්ඤ, පරියායො…පෙ… ‘‘අත්ථි, භො කස්සප, පරියායො…පෙ… යථා කථං විය රාජඤ්ඤා’’ති? ‘‘ඉධ මෙ, භො කස්සප, පුරිසා චොරං ආගුචාරිං ගහෙත්වා දස්සෙන්ති – ‘අයං තෙ, භන්තෙ, චොරො ආගුචාරී; ඉමස්ස යං ඉච්ඡසි, තං දණ්ඩං පණෙහී’ති. ත්‍යාහං එවං වදාමි – ‘තෙන හි, භො, ඉමං පුරිසං ජීවන්තංයෙව තුලාය තුලෙත්වා ජියාය අනස්සාසකං මාරෙත්වා පුනදෙව තුලාය තුලෙථා’ති. තෙ මෙ ‘සාධූ’ති පටිස්සුත්වා තං පුරිසං ජීවන්තංයෙව තුලාය තුලෙත්වා ජියාය අනස්සාසකං මාරෙත්වා පුනදෙව තුලාය තුලෙන්ති. යදා සො ජීවති, තදා ලහුතරො ච හොති මුදුතරො ච කම්මඤ්ඤතරො ච. යදා පන සො කාලඞ්කතො හොති තදා ගරුතරො ච හොති පත්ථින්නතරො ච අකම්මඤ්ඤතරො ච. අයම්පි ඛො, භො කස්සප, පරියායො, යෙන මෙ පරියායෙන එවං හොති – ‘ඉතිපි නත්ථි පරො ලොකො, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’’ති.

४२३. "यद्यपि भदन्त कश्यप ऐसा कहते हैं, फिर भी मेरा इस विषय में यही विचार है— 'इस कारण से भी न परलोक है, न औपपातिक प्राणी हैं, और न ही अच्छे-बुरे कर्मों का फल या विपाक है'।" "राजण्य! क्या इसके लिए कोई और कारण है...?" "भदन्त कश्यप, कारण है...।" "राजण्य! वह किस प्रकार है?" "भदन्त कश्यप, यहाँ मेरे पुरुष किसी अपराधी चोर को पकड़कर लाते हैं और कहते हैं— 'स्वामी, यह आपका अपराधी चोर है; इसे आप जो चाहें वह दण्ड दें'। मैं उनसे कहता हूँ— 'तो फिर, भद्र पुरुषो, इस मनुष्य को जीवित ही तराजू पर तौलकर, धनुष की डोरी से गला घोंटकर मार डालो और फिर से तराजू पर तौलो'। वे 'बहुत अच्छा' कहकर वैसा ही करते हैं। जब वह जीवित होता है, तब वह अधिक हल्का, अधिक कोमल और अधिक कार्यक्षम (लचीला) होता है। किन्तु जब वह मर जाता है, तब वह अधिक भारी, अधिक कठोर और अधिक अकर्मण्य (जड़) हो जाता है। भदन्त कश्यप, यह भी वह कारण है जिससे मेरा ऐसा मानना है— 'इस कारण से भी न परलोक है, न औपपातिक प्राणी हैं, और न ही अच्छे-बुरे कर्मों का फल या विपाक है'।"

සන්තත්තඅයොගුළඋපමා

तप्त लोह-पिण्ड की उपमा

424. ‘‘තෙන හි, රාජඤ්ඤ, උපමං තෙ කරිස්සාමි. උපමාය මිධෙකච්චෙ විඤ්ඤූ පුරිසා භාසිතස්ස අත්ථං ආජානන්ති. සෙය්‍යථාපි, රාජඤ්ඤ, පුරිසො දිවසං සන්තත්තං [Pg.267] අයොගුළං ආදිත්තං සම්පජ්ජලිතං සජොතිභූතං තුලාය තුලෙය්‍ය. තමෙනං අපරෙන සමයෙන සීතං නිබ්බුතං තුලාය තුලෙය්‍ය. කදා නු ඛො සො අයොගුළො ලහුතරො වා හොති මුදුතරො වා කම්මඤ්ඤතරො වා, යදා වා ආදිත්තො සම්පජ්ජලිතො සජොතිභූතො, යදා වා සීතො නිබ්බුතො’’ති? ‘‘යදා සො, භො කස්සප, අයොගුළො තෙජොසහගතො ච හොති වායොසහගතො ච ආදිත්තො සම්පජ්ජලිතො සජොතිභූතො, තදා ලහුතරො ච හොති මුදුතරො ච කම්මඤ්ඤතරො ච. යදා පන සො අයොගුළො නෙව තෙජොසහගතො හොති න වායොසහගතො සීතො නිබ්බුතො, තදා ගරුතරො ච හොති පත්ථින්නතරො ච අකම්මඤ්ඤතරො චා’’ති. ‘‘එවමෙව ඛො, රාජඤ්ඤ, යදායං කායො ආයුසහගතො ච හොති උස්මාසහගතො ච විඤ්ඤාණසහගතො ච, තදා ලහුතරො ච හොති මුදුතරො ච කම්මඤ්ඤතරො ච. යදා පනායං කායො නෙව ආයුසහගතො හොති න උස්මාසහගතො න විඤ්ඤාණසහගතො තදා ගරුතරො ච හොති පත්ථින්නතරො ච අකම්මඤ්ඤතරො ච. ඉමිනාපි ඛො තෙ, රාජඤ්ඤ, පරියායෙන එවං හොතු – ‘ඉතිපි අත්ථි පරො ලොකො, අත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, අත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’’ති.

४२४. “तो राजन, मैं तुम्हें एक उपमा देता हूँ। इस संसार में कुछ बुद्धिमान पुरुष उपमा के माध्यम से भी कही गई बात का अर्थ समझ लेते हैं। राजन, जैसे कोई मनुष्य दिन भर तपाए हुए, प्रज्वलित, दीप्त और अग्नि के समान दहकते हुए लोहे के गोले को तराजू से तोले। फिर कुछ समय बाद, जब वह ठंडा और शांत हो जाए, तब उसे फिर से तराजू से तोले। वह लोहे का गोला कब अधिक हल्का, अधिक कोमल और अधिक कार्यक्षम (लचीला) होता है—जब वह प्रज्वलित और दहकता हुआ होता है, या जब वह ठंडा और शांत होता है?” “भन्ते कस्सप, जब वह लोहे का गोला ताप और वायु से युक्त होता है, प्रज्वलित और दहकता हुआ होता है, तब वह अधिक हल्का, कोमल और कार्यक्षम होता है। लेकिन जब वह लोहे का गोला ताप और वायु से रहित, ठंडा और शांत होता है, तब वह अधिक भारी, कठोर और अकार्यक्षम होता है।” “इसी प्रकार, राजन, जब यह शरीर आयु, ऊष्मा (गर्मी) और विज्ञान (चेतना) से युक्त होता है, तब यह अधिक हल्का, कोमल और कार्यक्षम होता है। लेकिन जब यह शरीर आयु, ऊष्मा और विज्ञान से रहित होता है, तब यह अधिक भारी, कठोर और अकार्यक्षम होता है। राजन, इस कारण से भी तुम्हें ऐसा मानना चाहिए—‘परलोक है, औपपातिक प्राणी हैं, और सुकृत-दुष्कृत कर्मों का फल और विपाक होता है’।”

425. ‘‘කිඤ්චාපි භවං කස්සපො එවමාහ, අථ ඛො එවං මෙ එත්ථ හොති – ‘ඉතිපි නත්ථි පරො ලොකො, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’’ති. ‘‘අත්ථි පන, රාජඤ්ඤ, පරියායො…පෙ… අත්ථි, භො කස්සප, පරියායො…පෙ… යථා කථං විය රාජඤ්ඤා’’ති? ‘‘ඉධ මෙ, භො කස්සප, පුරිසා චොරං ආගුචාරිං ගහෙත්වා දස්සෙන්ති – ‘අයං තෙ, භන්තෙ, චොරො ආගුචාරී; ඉමස්ස යං ඉච්ඡසි, තං දණ්ඩං පණෙහී’ති. ත්‍යාහං එවං වදාමි – ‘තෙන හි, භො, ඉමං පුරිසං අනුපහච්ච ඡවිඤ්ච චම්මඤ්ච මංසඤ්ච න්හාරුඤ්ච අට්ඨිඤ්ච අට්ඨිමිඤ්ජඤ්ච ජීවිතා වොරොපෙථ, අප්පෙව නාමස්ස ජීවං නික්ඛමන්තං පස්සෙය්‍යාමා’ති. තෙ මෙ ‘සාධූ’ති පටිස්සුත්වා තං පුරිසං අනුපහච්ච ඡවිඤ්ච…පෙ… ජීවිතා වොරොපෙන්ති. යදා සො ආමතො හොති, ත්‍යාහං එවං වදාමි – ‘තෙන හි, භො, ඉමං පුරිසං උත්තානං නිපාතෙථ, අප්පෙව නාමස්ස ජීවං නික්ඛමන්තං පස්සෙය්‍යාමා’ති. තෙ තං පුරිසං උත්තානං නිපාතෙන්ති. නෙවස්ස මයං ජීවං නික්ඛමන්තං පස්සාම. ත්‍යාහං එවං වදාමි – ‘තෙන හි, භො, ඉමං පුරිසං අවකුජ්ජං නිපාතෙථ… පස්සෙන නිපාතෙථ… දුතියෙන පස්සෙන [Pg.268] නිපාතෙථ… උද්ධං ඨපෙථ… ඔමුද්ධකං ඨපෙථ… පාණිනා ආකොටෙථ… ලෙඩ්ඩුනා ආකොටෙථ… දණ්ඩෙන ආකොටෙථ… සත්ථෙන ආකොටෙථ… ඔධුනාථ සන්ධුනාථ නිද්ධුනාථ, අප්පෙව නාමස්ස ජීවං නික්ඛමන්තං පස්සෙය්‍යාමා’ති. තෙ තං පුරිසං ඔධුනන්ති සන්ධුනන්ති නිද්ධුනන්ති. නෙවස්ස මයං ජීවං නික්ඛමන්තං පස්සාම. තස්ස තදෙව චක්ඛු හොති තෙ රූපා, තඤ්චායතනං නප්පටිසංවෙදෙති. තදෙව සොතං හොති තෙ සද්දා, තඤ්චායතනං නප්පටිසංවෙදෙති. තදෙව ඝානං හොති තෙ ගන්ධා, තඤ්චායතනං නප්පටිසංවෙදෙති. සාව ජිව්හා හොති තෙ රසා, තඤ්චායතනං නප්පටිසංවෙදෙති. ස්වෙව කායො හොති තෙ ඵොට්ඨබ්බා, තඤ්චායතනං නප්පටිසංවෙදෙති. අයම්පි ඛො, භො කස්සප, පරියායො, යෙන මෙ පරියායෙන එවං හොති – ‘ඉතිපි නත්ථි පරො ලොකො, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’’ති.

४२५. “यद्यपि भन्ते कस्सप ऐसा कहते हैं, फिर भी मेरा यही मानना है—‘परलोक नहीं है, औपपातिक प्राणी नहीं हैं, सुकृत-दुष्कृत कर्मों का फल-विपाक नहीं है’।” “राजन, क्या इसका कोई और कारण है?” “हाँ, भन्ते कस्सप, एक कारण है।” “राजन, वह कैसा है?” “भन्ते कस्सप, यहाँ मेरे आदमी किसी अपराधी चोर को पकड़कर लाते हैं और कहते हैं—‘देव, यह आपका अपराधी चोर है; इसे जो दंड देना चाहें, दें’। तब मैं उनसे कहता हूँ—‘तो भद्रो, इस मनुष्य की त्वचा, चर्म, मांस, स्नायु, हड्डी और मज्जा को क्षति पहुँचाए बिना इसके प्राण हर लो, ताकि हम इसके जीव (आत्मा) को निकलते हुए देख सकें’। वे ‘ठीक है’ कहकर वैसा ही करते हैं। जब वह अधमरा हो जाता है, तब मैं कहता हूँ—‘तो भद्रो, इस मनुष्य को पीठ के बल लिटा दो, शायद हम इसके जीव को निकलते देख सकें’। वे उसे पीठ के बल लिटाते हैं, पर हमें उसका जीव निकलता हुआ नहीं दिखता। फिर मैं कहता हूँ—‘तो भद्रो, इस मनुष्य को पेट के बल लिटा दो... करवट से लिटा दो... दूसरी करवट से लिटा दो... खड़ा कर दो... सिर के बल लटका दो... हाथों से मारो... ढेले से मारो... डंडे से मारो... शस्त्र से मारो... इसे झकझोरो, हिलाओ और खूब हिलाओ, शायद हम इसके जीव को निकलते देख सकें’। वे उसे झकझोरते हैं और हिलाते-डुलाते हैं, पर हमें उसका जीव निकलता हुआ नहीं दिखता। उसकी वही आँखें होती हैं, वही रूप होते हैं, पर वह उस आयतन (विषय) का अनुभव नहीं करता। वही कान, वही शब्द... वही नाक, वही गंध... वही जीभ, वही रस... वही शरीर, वही स्पर्श होते हैं, पर वह उनका अनुभव नहीं करता। भन्ते कस्सप, इस कारण से भी मेरा यही मानना है—‘परलोक नहीं है, औपपातिक प्राणी नहीं हैं, सुकृत-दुष्कृत कर्मों का फल-विपाक नहीं है’।”}, {

සඞ්ඛධමඋපමා

शंख बजाने वाले की उपमा

426. ‘‘තෙන හි, රාජඤ්ඤ, උපමං තෙ කරිස්සාමි. උපමාය මිධෙකච්චෙ විඤ්ඤූ පුරිසා භාසිතස්ස අත්ථං ආජානන්ති. භූතපුබ්බං, රාජඤ්ඤ, අඤ්ඤතරො සඞ්ඛධමො සඞ්ඛං ආදාය පච්චන්තිමං ජනපදං අගමාසි. සො යෙන අඤ්ඤතරො ගාමො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා මජ්ඣෙ ගාමස්ස ඨිතො තික්ඛත්තුං සඞ්ඛං උපලාපෙත්වා සඞ්ඛං භූමියං නික්ඛිපිත්වා එකමන්තං නිසීදි. අථ ඛො, රාජඤ්ඤ, තෙසං පච්චන්තජනපදානං මනුස්සානං එතදහොසි – ‘අම්භො කස්ස නු ඛො එසො සද්දො එවංරජනීයො එවංකමනීයො එවංමදනීයො එවංබන්ධනීයො එවංමුච්ඡනීයො’ති. සන්නිපතිත්වා තං සඞ්ඛධමං එතදවොචුං – ‘අම්භො, කස්ස නු ඛො එසො සද්දො එවංරජනීයො එවංකමනීයො එවංමදනීයො එවංබන්ධනීයො එවංමුච්ඡනීයො’ති. ‘එසො ඛො, භො, සඞ්ඛො නාම යස්සෙසො සද්දො එවංරජනීයො එවංකමනීයො එවංමදනීයො එවංබන්ධනීයො එවංමුච්ඡනීයො’ති. තෙ තං සඞ්ඛං උත්තානං නිපාතෙසුං – ‘වදෙහි, භො සඞ්ඛ, වදෙහි, භො සඞ්ඛා’ති. නෙව සො සඞ්ඛො සද්දමකාසි. තෙ තං සඞ්ඛං අවකුජ්ජං නිපාතෙසුං, පස්සෙන නිපාතෙසුං, දුතියෙන පස්සෙන නිපාතෙසුං, උද්ධං ඨපෙසුං, ඔමුද්ධකං ඨපෙසුං, පාණිනා ආකොටෙසුං, ලෙඩ්ඩුනා ආකොටෙසුං, දණ්ඩෙන ආකොටෙසුං, සත්ථෙන ආකොටෙසුං, ඔධුනිංසු [Pg.269] සන්ධුනිංසු නිද්ධුනිංසු – ‘වදෙහි, භො සඞ්ඛ, වදෙහි, භො සඞ්ඛා’ති. නෙව සො සඞ්ඛො සද්දමකාසි.

४२६. “तो हे राजन, मैं तुम्हें एक उपमा देता हूँ। इस संसार में कुछ बुद्धिमान पुरुष उपमा के माध्यम से कही गई बात का अर्थ समझ लेते हैं। हे राजन, प्राचीन काल में एक शंख बजाने वाला व्यक्ति शंख लेकर एक सीमावर्ती जनपद में गया। वह जहाँ एक गाँव था, वहाँ पहुँचा; पहुँचकर गाँव के बीच में खड़ा होकर तीन बार शंख बजाया और शंख को भूमि पर रखकर एक ओर बैठ गया। तब हे राजन, उन सीमावर्ती जनपद के मनुष्यों को यह विचार हुआ— ‘अरे! यह किसका शब्द है जो इतना मोहक, इतना प्रिय, इतना मादक, इतना लुभावना और इतना मुग्ध करने वाला है?’ वे सब एकत्र होकर उस शंख बजाने वाले के पास आए और बोले— ‘अरे! यह किसका शब्द है जो इतना मोहक, इतना प्रिय, इतना मादक, इतना लुभावना और इतना मुग्ध करने वाला है?’ (उसने कहा—) ‘हे सज्जनों, यह शंख नामक वाद्य है जिसका यह शब्द इतना मोहक, इतना प्रिय, इतना मादक, इतना लुभावना और इतना मुग्ध करने वाला है।’ उन्होंने उस शंख को चित्त (सीधा) लिटा दिया और बोले— ‘बजो, हे शंख! बजो, हे शंख!’ उस शंख ने कोई शब्द नहीं किया। उन्होंने उस शंख को औंधा लिटाया, करवट से लिटाया, दूसरी करवट से लिटाया, खड़ा किया, सिर के बल खड़ा किया, हाथ से थपथपाया, ढेले से मारा, डंडे से मारा, शस्त्र से मारा, उसे इधर-उधर हिलाया-डुलाया— ‘बजो, हे शंख! बजो, हे शंख!’ फिर भी उस शंख ने कोई शब्द नहीं किया।”

‘‘අථ ඛො, රාජඤ්ඤ, තස්ස සඞ්ඛධමස්ස එතදහොසි – ‘යාව බාලා ඉමෙ පච්චන්තජනපදාමනුස්සා, කථඤ්හි නාම අයොනිසො සඞ්ඛසද්දං ගවෙසිස්සන්තී’ති. තෙසං පෙක්ඛමානානං සඞ්ඛං ගහෙත්වා තික්ඛත්තුං සඞ්ඛං උපලාපෙත්වා සඞ්ඛං ආදාය පක්කාමි. අථ ඛො, රාජඤ්ඤ, තෙසං පච්චන්තජනපදානං මනුස්සානං එතදහොසි – ‘යදා කිර, භො, අයං සඞ්ඛො නාම පුරිසසහගතො ච හොති වායාමසහගතො ච වායුසහගතො ච, තදායං සඞ්ඛො සද්දං කරොති, යදා පනායං සඞ්ඛො නෙව පුරිසසහගතො හොති න වායාමසහගතො න වායුසහගතො, නායං සඞ්ඛො සද්දං කරොතී’ති. එවමෙව ඛො, රාජඤ්ඤ, යදායං කායො ආයුසහගතො ච හොති උස්මාසහගතො ච විඤ්ඤාණසහගතො ච, තදා අභික්කමතිපි පටික්කමතිපි තිට්ඨතිපි නිසීදතිපි සෙය්‍යම්පි කප්පෙති, චක්ඛුනාපි රූපං පස්සති, සොතෙනපි සද්දං සුණාති, ඝානෙනපි ගන්ධං ඝායති, ජිව්හායපි රසං සායති, කායෙනපි ඵොට්ඨබ්බං ඵුසති, මනසාපි ධම්මං විජානාති. යදා පනායං කායො නෙව ආයුසහගතො හොති, න උස්මාසහගතො, න විඤ්ඤාණසහගතො, තදා නෙව අභික්කමති න පටික්කමති න තිට්ඨති න නිසීදති න සෙය්‍යං කප්පෙති, චක්ඛුනාපි රූපං න පස්සති, සොතෙනපි සද්දං න සුණාති, ඝානෙනපි ගන්ධං න ඝායති, ජිව්හායපි රසං න සායති, කායෙනපි ඵොට්ඨබ්බං න ඵුසති, මනසාපි ධම්මං න විජානාති. ඉමිනාපි ඛො තෙ, රාජඤ්ඤ, පරියායෙන එවං හොතු – ‘ඉතිපි අත්ථි පරො ලොකො, අත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, අත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’ති.

“तब हे राजन, उस शंख बजाने वाले को यह विचार हुआ— ‘ये सीमावर्ती जनपद के मनुष्य कितने मूर्ख हैं, भला ये बिना सही विधि के शंख के शब्द को कैसे खोज रहे हैं!’ उनके देखते-देखते उसने शंख उठाकर तीन बार बजाया और शंख लेकर चला गया। तब हे राजन, उन सीमावर्ती जनपद के मनुष्यों को यह विचार हुआ— ‘अरे! जब यह शंख पुरुष के साथ होता है, प्रयत्न के साथ होता है और वायु के साथ होता है, तब यह शंख शब्द करता है; किन्तु जब यह शंख न पुरुष के साथ होता है, न प्रयत्न के साथ और न वायु के साथ, तब यह शंख शब्द नहीं करता।’ इसी प्रकार हे राजन, जब यह शरीर आयु के साथ होता है, ऊष्मा (गर्मी) के साथ होता है और विज्ञान (चेतना) के साथ होता है, तब यह आगे बढ़ता है, पीछे हटता है, खड़ा होता है, बैठता है, सोता है, आँख से रूप देखता है, कान से शब्द सुनता है, नाक से गंध सूंघता है, जीभ से रस चखता है, शरीर से स्पर्श का अनुभव करता है और मन से धर्मों (विचारों) को जानता है। किन्तु जब यह शरीर न आयु के साथ होता है, न ऊष्मा के साथ और न विज्ञान के साथ, तब यह न आगे बढ़ता है, न पीछे हटता है, न खड़ा होता है, न बैठता है, न सोता है, आँख से रूप नहीं देखता, कान से शब्द नहीं सुनता, नाक से गंध नहीं सूंघता, जीभ से रस नहीं चखता, शरीर से स्पर्श का अनुभव नहीं करता और मन से धर्मों को नहीं जानता। हे राजन, इस कारण से भी तुम ऐसा मानो— ‘परलोक है, औपपातिक प्राणी हैं और अच्छे-बुरे कर्मों का फल और विपाक होता है’।”

427. ‘‘කිඤ්චාපි භවං කස්සපො එවමාහ, අථ ඛො එවං මෙ එත්ථ හොති – ‘ඉතිපි නත්ථි පරො ලොකො, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’’ති. ‘‘අත්ථි පන, රාජඤ්ඤ, පරියායො…පෙ… අත්ථි, භො කස්සප, පරියායො…පෙ… යථා කථං විය රාජඤ්ඤා’’ති? ‘‘ඉධ මෙ, භො කස්සප, පුරිසා චොරං ආගුචාරිං ගහෙත්වා දස්සෙන්ති – ‘අයං තෙ, භන්තෙ, චොරො ආගුචාරී, ඉමස්ස යං ඉච්ඡසි, තං දණ්ඩං පණෙහී’ති. ත්‍යාහං එවං වදාමි – ‘තෙන හි, භො, ඉමස්ස පුරිසස්ස ඡවිං ඡින්දථ[Pg.270], අප්පෙව නාමස්ස ජීවං පස්සෙය්‍යාමා’ති. තෙ තස්ස පුරිසස්ස ඡවිං ඡින්දන්ති. නෙවස්ස මයං ජීවං පස්සාම. ත්‍යාහං එවං වදාමි – ‘තෙන හි, භො, ඉමස්ස පුරිසස්ස චම්මං ඡින්දථ, මංසං ඡින්දථ, න්හාරුං ඡින්දථ, අට්ඨිං ඡින්දථ, අට්ඨිමිඤ්ජං ඡින්දථ, අප්පෙව නාමස්ස ජීවං පස්සෙය්‍යාමා’ති. තෙ තස්ස පුරිසස්ස අට්ඨිමිඤ්ජං ඡින්දන්ති, නෙවස්ස මයං ජීවං පස්සෙය්‍යාම. අයම්පි ඛො, භො කස්සප, පරියායො, යෙන මෙ පරියායෙන එවං හොති – ‘ඉතිපි නත්ථි පරො ලොකො, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’’ති.

४२७. “यद्यपि आयुष्मान् कश्यप ऐसा कहते हैं, फिर भी मेरा इस विषय में यही विचार है— ‘परलोक नहीं है, औपपातिक प्राणी नहीं हैं और अच्छे-बुरे कर्मों का फल और विपाक नहीं होता’।” “हे राजन, क्या कोई और कारण भी है...?” “हाँ, आयुष्मान् कश्यप, कारण है...।” “हे राजन, वह कैसा है?” “हे कश्यप, यहाँ मेरे आदमी किसी अपराधी चोर को पकड़कर लाते हैं और कहते हैं— ‘देव, यह आपका अपराधी चोर है, इसे जो आप चाहें वह दंड दें।’ मैं उनसे कहता हूँ— ‘तो हे सज्जनों, इस मनुष्य की त्वचा (ऊपरी खाल) छीलो, शायद हम इसके जीव (प्राण) को देख सकें।’ वे उस मनुष्य की त्वचा छीलते हैं, पर हमें उसका जीव नहीं दिखता। तब मैं उनसे कहता हूँ— ‘तो हे सज्जनों, इस मनुष्य का चर्म (भीतरी खाल) काटो, मांस काटो, नसें काटो, हड्डियाँ काटो, हड्डियों की मज्जा काटो, शायद हम इसके जीव को देख सकें।’ वे उस मनुष्य की हड्डियों की मज्जा तक काट डालते हैं, पर हमें उसका जीव नहीं दिखता। हे आयुष्मान् कश्यप, यह भी एक कारण है जिससे मेरा ऐसा मानना है— ‘परलोक नहीं है, औपपातिक प्राणी नहीं हैं और अच्छे-बुरे कर्मों का फल और विपाक नहीं होता’।”

අග්ගිකජටිලඋපමා

अग्निक जटिल की उपमा

428. ‘‘තෙන හි, රාජඤ්ඤ, උපමං තෙ කරිස්සාමි. උපමාය මිධෙකච්චෙ විඤ්ඤූ පුරිසා භාසිතස්ස අත්ථං ආජානන්ති. භූතපුබ්බං, රාජඤ්ඤ, අඤ්ඤතරො අග්ගිකො ජටිලො අරඤ්ඤායතනෙ පණ්ණකුටියා සම්මති. අථ ඛො, රාජඤ්ඤ, අඤ්ඤතරො ජනපදෙ සත්ථො වුට්ඨාසි. අථ ඛො සො සත්ථො තස්ස අග්ගිකස්ස ජටිලස්ස අස්සමස්ස සාමන්තා එකරත්තිං වසිත්වා පක්කාමි. අථ ඛො, රාජඤ්ඤ, තස්ස අග්ගිකස්ස ජටිලස්ස එතදහොසි – ‘යංනූනාහං යෙන සො සත්ථවාසො තෙනුපසඞ්කමෙය්‍යං, අප්පෙව නාමෙත්ථ කිඤ්චි උපකරණං අධිගච්ඡෙය්‍ය’න්ති. අථ ඛො සො අග්ගිකො ජටිලො කාලස්සෙව වුට්ඨාය යෙන සො සත්ථවාසො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා අද්දස තස්මිං සත්ථවාසෙ දහරං කුමාරං මන්දං උත්තානසෙය්‍යකං ඡඩ්ඩිතං. දිස්වානස්ස එතදහොසි – ‘න ඛො මෙ තං පතිරූපං යං මෙ පෙක්ඛමානස්ස මනුස්සභූතො කාලඞ්කරෙය්‍ය; යංනූනාහං ඉමං දාරකං අස්සමං නෙත්වා ආපාදෙය්‍යං පොසෙය්‍යං වඩ්ඪෙය්‍ය’න්ති. අථ ඛො සො අග්ගිකො ජටිලො තං දාරකං අස්සමං නෙත්වා ආපාදෙසි පොසෙසි වඩ්ඪෙසි. යදා සො දාරකො දසවස්සුද්දෙසිකො වා හොති ද්වාදසවස්සුද්දෙසිකො වා, අථ ඛො තස්ස අග්ගිකස්ස ජටිලස්ස ජනපදෙ කඤ්චිදෙව කරණීයං උප්පජ්ජි. අථ ඛො සො අග්ගිකො ජටිලො තං දාරකං එතදවොච – ‘ඉච්ඡාමහං, තාත, ජනපදං ගන්තුං; අග්ගිං, තාත, පරිචරෙය්‍යාසි. මා ච තෙ අග්ගි නිබ්බායි. සචෙ ච තෙ අග්ගි නිබ්බායෙය්‍ය, අයං වාසී ඉමානි කට්ඨානි ඉදං අරණිසහිතං, අග්ගිං නිබ්බත්තෙත්වා අග්ගිං [Pg.271] පරිචරෙය්‍යාසී’ති. අථ ඛො සො අග්ගිකො ජටිලො තං දාරකං එවං අනුසාසිත්වා ජනපදං අගමාසි. තස්ස ඛිඩ්ඩාපසුතස්ස අග්ගි නිබ්බායි.

४२८. तो फिर, राजन्य, मैं तुम्हें एक उपमा देता हूँ। इस संसार में कुछ बुद्धिमान पुरुष उपमा के माध्यम से कही गई बात का अर्थ समझ लेते हैं। राजन्य, प्राचीन काल में, एक अग्निहोत्री जटिला वन के एक आश्रम में पत्तों की कुटिया में रहता था। राजन्य, उस समय जनपद में एक सार्थ (व्यापारियों का समूह) निकला। वह सार्थ उस अग्निहोत्री जटिला के आश्रम के समीप एक रात ठहरकर चला गया। तब उस अग्निहोत्री जटिला के मन में यह विचार आया— 'क्यों न मैं उस स्थान पर जाऊँ जहाँ वह सार्थ ठहरा था, शायद मुझे वहाँ कुछ उपयोगी सामग्री मिल जाए।' तब वह अग्निहोत्री जटिला सुबह जल्दी उठकर उस स्थान पर गया जहाँ सार्थ ठहरा था। वहाँ पहुँचकर उसने सार्थ के ठहरने के स्थान पर एक छोटे, असहाय और पीठ के बल लेटे हुए छोड़े गए बालक को देखा। उसे देखकर उसके मन में यह विचार आया— 'मेरे देखते हुए एक मनुष्य का बच्चा मर जाए, यह मेरे लिए उचित नहीं है। क्यों न मैं इस बालक को आश्रम ले जाऊँ और इसका पालन-पोषण कर इसे बड़ा करूँ।' तब उस अग्निहोत्री जटिला ने उस बालक को आश्रम ले जाकर उसका पालन-पोषण किया और उसे बड़ा किया। जब वह बालक दस या बारह वर्ष का हुआ, तब उस अग्निहोत्री जटिला को जनपद में किसी कार्य से जाना पड़ा। तब उस अग्निहोत्री जटिला ने उस बालक से कहा— 'तात, मैं जनपद जाना चाहता हूँ। तुम अग्नि की परिचर्या करना। तुम्हारी अग्नि बुझनी नहीं चाहिए। यदि तुम्हारी अग्नि बुझ जाए, तो यह कुल्हाड़ी है, ये लकड़ियाँ हैं और यह अरणि-सहित है; अग्नि उत्पन्न करके उसकी परिचर्या करना।' उस अग्निहोत्री जटिला ने उस बालक को इस प्रकार उपदेश देकर जनपद की ओर प्रस्थान किया। बालक के खेल में मग्न होने के कारण अग्नि बुझ गई।

‘‘අථ ඛො තස්ස දාරකස්ස එතදහොසි – ‘පිතා ඛො මං එවං අවච – ‘‘අග්ගිං, තාත, පරිචරෙය්‍යාසි. මා ච තෙ අග්ගි නිබ්බායි. සචෙ ච තෙ අග්ගි නිබ්බායෙය්‍ය, අයං වාසී ඉමානි කට්ඨානි ඉදං අරණිසහිතං, අග්ගිං නිබ්බත්තෙත්වා අග්ගිං පරිචරෙය්‍යාසී’’ති. යංනූනාහං අග්ගිං නිබ්බත්තෙත්වා අග්ගිං පරිචරෙය්‍ය’න්ති. අථ ඛො සො දාරකො අරණිසහිතං වාසියා තච්ඡි – ‘අප්පෙව නාම අග්ගිං අධිගච්ඡෙය්‍ය’න්ති. නෙව සො අග්ගිං අධිගච්ඡි. අරණිසහිතං ද්විධා ඵාලෙසි, තිධා ඵාලෙසි, චතුධා ඵාලෙසි, පඤ්චධා ඵාලෙසි, දසධා ඵාලෙසි, සතධා ඵාලෙසි, සකලිකං සකලිකං අකාසි, සකලිකං සකලිකං කරිත්වා උදුක්ඛලෙ කොට්ටෙසි, උදුක්ඛලෙ කොට්ටෙත්වා මහාවාතෙ ඔපුනි – ‘අප්පෙව නාම අග්ගිං අධිගච්ඡෙය්‍ය’න්ති. නෙව සො අග්ගිං අධිගච්ඡි.

तब उस बालक के मन में यह विचार आया— 'पिता ने मुझसे ऐसा कहा था— "तात, अग्नि की परिचर्या करना। तुम्हारी अग्नि बुझनी नहीं चाहिए। यदि तुम्हारी अग्नि बुझ जाए, तो यह कुल्हाड़ी है, ये लकड़ियाँ हैं और यह अरणि-सहित है; अग्नि उत्पन्न करके उसकी परिचर्या करना।" क्यों न मैं अग्नि उत्पन्न कर उसकी परिचर्या करूँ।' तब उस बालक ने कुल्हाड़ी से अरणि-सहित को इस विचार से छिला कि 'शायद मुझे अग्नि मिल जाए।' उसे अग्नि नहीं मिली। उसने अरणि-सहित के दो टुकड़े किए, तीन टुकड़े किए, चार टुकड़े किए, पाँच टुकड़े किए, दस टुकड़े किए, सौ टुकड़े किए और उन्हें छोटे-छोटे टुकड़ों में बाँट दिया। छोटे टुकड़े करने के बाद उसने उन्हें ओखली में कूटा। ओखली में कूटने के बाद उसने उन्हें तेज हवा में इस विचार से उड़ाया कि 'शायद मुझे अग्नि मिल जाए।' उसे अग्नि नहीं मिली।

‘‘අථ ඛො සො අග්ගිකො ජටිලො ජනපදෙ තං කරණීයං තීරෙත්වා යෙන සකො අස්සමො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා තං දාරකං එතදවොච – ‘කච්චි තෙ, තාත, අග්ගි න නිබ්බුතො’ති? ‘ඉධ මෙ, තාත, ඛිඩ්ඩාපසුතස්ස අග්ගි නිබ්බායි. තස්ස මෙ එතදහොසි – ‘‘පිතා ඛො මං එවං අවච අග්ගිං, තාත, පරිචරෙය්‍යාසි. මා ච තෙ, තාත, අග්ගි නිබ්බායි. සචෙ ච තෙ අග්ගි නිබ්බායෙය්‍ය, අයං වාසී ඉමානි කට්ඨානි ඉදං අරණිසහිතං, අග්ගිං නිබ්බත්තෙත්වා අග්ගිං පරිචරෙය්‍යාසීති. යංනූනාහං අග්ගිං නිබ්බත්තෙත්වා අග්ගිං පරිචරෙය්‍ය’’න්ති. අථ ඛ්වාහං, තාත, අරණිසහිතං වාසියා තච්ඡිං – ‘‘අප්පෙව නාම අග්ගිං අධිගච්ඡෙය්‍ය’’න්ති. නෙවාහං අග්ගිං අධිගච්ඡිං. අරණිසහිතං ද්විධා ඵාලෙසිං, තිධා ඵාලෙසිං, චතුධා ඵාලෙසිං, පඤ්චධා ඵාලෙසිං, දසධා ඵාලෙසිං, සතධා ඵාලෙසිං, සකලිකං සකලිකං අකාසිං, සකලිකං සකලිකං කරිත්වා උදුක්ඛලෙ කොට්ටෙසිං, උදුක්ඛලෙ කොට්ටෙත්වා මහාවාතෙ ඔපුනිං – ‘‘අප්පෙව නාම අග්ගිං අධිගච්ඡෙය්‍ය’’න්ති. නෙවාහං අග්ගිං අධිගච්ඡි’’’න්ති. අථ ඛො තස්ස අග්ගිකස්ස ජටිලස්ස එතදහොසි – ‘යාව බාලො අයං දාරකො අබ්‍යත්තො, කථඤ්හි නාම අයොනිසො අග්ගිං ගවෙසිස්සතී’ති. තස්ස පෙක්ඛමානස්ස අරණිසහිතං ගහෙත්වා අග්ගිං නිබ්බත්තෙත්වා තං දාරකං එතදවොච [Pg.272] – ‘එවං ඛො, තාත, අග්ගි නිබ්බත්තෙතබ්බො. න ත්වෙව යථා ත්වං බාලො අබ්‍යත්තො අයොනිසො අග්ගිං ගවෙසී’ති. එවමෙව ඛො ත්වං, රාජඤ්ඤ, බාලො අබ්‍යත්තො අයොනිසො පරලොකං ගවෙසිස්සසි. පටිනිස්සජ්ජෙතං, රාජඤ්ඤ, පාපකං දිට්ඨිගතං, පටිනිස්සජ්ජෙතං, රාජඤ්ඤ, පාපකං දිට්ඨිගතං, මා තෙ අහොසි දීඝරත්තං අහිතාය දුක්ඛායා’’ති.

तब वह अग्निहोत्री जटिला जनपद में अपना कार्य पूरा कर अपने आश्रम लौटा। वहाँ पहुँचकर उसने उस बालक से कहा— 'तात, क्या तुम्हारी अग्नि बुझी तो नहीं?' 'तात, यहाँ मेरे खेल में मग्न होने के कारण अग्नि बुझ गई थी। तब मेरे मन में यह विचार आया— "पिता ने मुझसे ऐसा कहा था कि अग्नि की परिचर्या करना... अग्नि उत्पन्न करके उसकी परिचर्या करना।" तब तात, मैंने कुल्हाड़ी से अरणि-सहित को इस विचार से छिला कि "शायद मुझे अग्नि मिल जाए।" मुझे अग्नि नहीं मिली। मैंने अरणि-सहित के दो टुकड़े किए... सौ टुकड़े किए, उन्हें छोटे-छोटे टुकड़ों में बाँटा, ओखली में कूटा और तेज हवा में उड़ाया कि "शायद मुझे अग्नि मिल जाए।" मुझे अग्नि नहीं मिली।' तब उस अग्निहोत्री जटिला के मन में यह विचार आया— 'यह बालक कितना मूर्ख और अकुशल है, जो इस प्रकार गलत तरीके से अग्नि खोज रहा था।' उस बालक के देखते-देखते ही उसने अरणि-सहित को लेकर अग्नि उत्पन्न की और उस बालक से कहा— 'तात, अग्नि इस प्रकार उत्पन्न की जाती है। वैसे नहीं जैसे तुम मूर्ख और अकुशल होकर गलत तरीके से अग्नि खोज रहे थे।' इसी प्रकार, राजन्य, तुम भी मूर्ख और अकुशल होकर गलत तरीके से परलोक को खोज रहे हो। राजन्य, इस पापपूर्ण मिथ्या दृष्टि को त्याग दो! राजन्य, इस पापपूर्ण मिथ्या दृष्टि को त्याग दो! यह तुम्हारे लिए दीर्घकाल तक अहित और दुःख का कारण न बने।

429. ‘‘කිඤ්චාපි භවං කස්සපො එවමාහ, අථ ඛො නෙවාහං සක්කොමි ඉදං පාපකං දිට්ඨිගතං පටිනිස්සජ්ජිතුං. රාජාපි මං පසෙනදි කොසලො ජානාති තිරොරාජානොපි – ‘පායාසි රාජඤ්ඤො එවංවාදී එවංදිට්ඨී – ‘‘ඉතිපි නත්ථි පරො ලොකො, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’ති. සචාහං, භො කස්සප, ඉදං පාපකං දිට්ඨිගතං පටිනිස්සජ්ජිස්සාමි, භවිස්සන්ති මෙ වත්තාරො – ‘යාව බාලො පායාසි රාජඤ්ඤො අබ්‍යත්තො දුග්ගහිතගාහී’ති. කොපෙනපි නං හරිස්සාමි, මක්ඛෙනපි නං හරිස්සාමි, පලාසෙනපි නං හරිස්සාමී’’ති.

४२९. यद्यपि आप कश्यप ऐसा कहते हैं, फिर भी मैं इस पापपूर्ण मिथ्या दृष्टि को त्यागने में समर्थ नहीं हूँ। राजा प्रसेनजित कोसल भी मुझे जानते हैं और अन्य देशों के राजा भी जानते हैं कि— 'राजजन्य पायासि ऐसा कहने वाले और ऐसी दृष्टि रखने वाले हैं कि— न तो परलोक है, न ही औपपातिक प्राणी हैं, और न ही सुकृत-दुष्कृत कर्मों का फल या विपाक है।' हे कश्यप! यदि मैं इस पापपूर्ण मिथ्या दृष्टि को त्याग दूँ, तो मेरे निंदक होंगे जो कहेंगे— 'राजजन्य पायासि कितने मूर्ख, अकुशल और गलत धारणा को पकड़ने वाले थे।' मैं इसे क्रोध के कारण भी बनाए रखूँगा, माख (दूसरों के गुणों को छिपाने) के कारण भी बनाए रखूँगा और पलास (प्रतिद्वंद्विता) के कारण भी बनाए रखूँगा।

ද්වෙ සත්ථවාහඋපමා

दो सार्थवाहों की उपमा

430. ‘‘තෙන හි, රාජඤ්ඤ, උපමං තෙ කරිස්සාමි. උපමාය මිධෙකච්චෙ විඤ්ඤූ පුරිසා භාසිතස්ස අත්ථං ආජානන්ති. භූතපුබ්බං, රාජඤ්ඤ, මහාසකටසත්ථො සකටසහස්සං පුරත්ථිමා ජනපදා පච්ඡිමං ජනපදං අගමාසි. සො යෙන යෙන ගච්ඡි, ඛිප්පංයෙව පරියාදියති තිණකට්ඨොදකං හරිතකපණ්ණං. තස්මිං ඛො පන සත්ථෙ ද්වෙ සත්ථවාහා අහෙසුං එකො පඤ්චන්නං සකටසතානං, එකො පඤ්චන්නං සකටසතානං. අථ ඛො තෙසං සත්ථවාහානං එතදහොසි – ‘අයං ඛො මහාසකටසත්ථො සකටසහස්සං; තෙ මයං යෙන යෙන ගච්ඡාම, ඛිප්පමෙව පරියාදියති තිණකට්ඨොදකං හරිතකපණ්ණං. යංනූන මයං ඉමං සත්ථං ද්විධා විභජෙය්‍යාම – එකතො පඤ්ච සකටසතානි එකතො පඤ්ච සකටසතානී’ති. තෙ තං සත්ථං ද්විධා විභජිංසු එකතො පඤ්ච සකටසතානි, එකතො පඤ්ච සකටසතානි. එකො සත්ථවාහො බහුං තිණඤ්ච කට්ඨඤ්ච උදකඤ්ච ආරොපෙත්වා සත්ථං පයාපෙසි. ද්වීහතීහපයාතො ඛො පන සො සත්ථො අද්දස පුරිසං කාළං ලොහිතක්ඛං සන්නද්ධකලාපං කුමුදමාලිං අල්ලවත්ථං අල්ලකෙසං කද්දමමක්ඛිතෙහි චක්කෙහි [Pg.273] භද්‍රෙන රථෙන පටිපථං ආගච්ඡන්තං’, දිස්වා එතදවොච – ‘කුතො, භො, ආගච්ඡසී’ති? ‘අමුකම්හා ජනපදා’ති. ‘කුහිං ගමිස්සසී’ති? ‘අමුකං නාම ජනපද’න්ති. ‘කච්චි, භො, පුරතො කන්තාරෙ මහාමෙඝො අභිප්පවුට්ඨො’ති? ‘එවං, භො, පුරතො කන්තාරෙ මහාමෙඝො අභිප්පවුට්ඨො, ආසිත්තොදකානි වටුමානි, බහු තිණඤ්ච කට්ඨඤ්ච උදකඤ්ච. ඡඩ්ඩෙථ, භො, පුරාණානි තිණානි කට්ඨානි උදකානි, ලහුභාරෙහි සකටෙහි සීඝං සීඝං ගච්ඡථ, මා යොග්ගානි කිලමිත්ථා’ති.

४३०. तो फिर, राजजन्य! मैं तुम्हें एक उपमा दूँगा। इस संसार में कुछ बुद्धिमान पुरुष उपमा के माध्यम से कही गई बात का अर्थ समझ लेते हैं। राजजन्य! प्राचीन काल में एक हजार छकड़ों का एक बड़ा सार्थ पूर्वी जनपद से पश्चिमी जनपद की ओर गया। वह जहाँ-जहाँ से गुजरा, वहाँ घास, लकड़ी, पानी और हरी पत्तियाँ शीघ्र ही समाप्त हो गईं। उस सार्थ में दो सार्थवाह थे, प्रत्येक पाँच-पाँच सौ छकड़ों का स्वामी था। तब उन सार्थवाहों को यह विचार आया— 'यह एक हजार छकड़ों का बड़ा सार्थ है; हम जहाँ-जहाँ जाते हैं, घास, लकड़ी, पानी और हरी पत्तियाँ शीघ्र ही समाप्त हो जाती हैं। क्यों न हम इस सार्थ को दो भागों में बाँट लें— एक ओर पाँच सौ छकड़े और दूसरी ओर पाँच सौ छकड़े।' उन्होंने उस सार्थ को दो भागों में बाँट लिया। एक सार्थवाह बहुत सी घास, लकड़ी और पानी लादकर सार्थ के साथ चल पड़ा। दो-तीन दिन की यात्रा के बाद, उस सार्थवाह ने एक काले रंग के, लाल आँखों वाले, तरकश बाँधे हुए, कुमुद की माला पहने हुए, गीले कपड़ों और गीले बालों वाले पुरुष को कीचड़ से सने पहियों वाले एक सुंदर रथ पर विपरीत दिशा से आते देखा। उसे देखकर उसने पूछा— 'हे महाशय! आप कहाँ से आ रहे हैं?' 'अमुक जनपद से।' 'आप कहाँ जाएँगे?' 'अमुक नाम के जनपद को।' 'हे महाशय! क्या आगे के मरुस्थल में भारी वर्षा हुई है?' 'हाँ महाशय! आगे के मरुस्थल में भारी वर्षा हुई है, मार्ग जल से भरे हुए हैं, घास, लकड़ी और पानी प्रचुर मात्रा में है। हे महाशय! आप अपनी पुरानी घास, लकड़ी और पानी को फेंक दें; हल्के छकड़ों के साथ शीघ्रता से चलें, बैलों को थकाएँ नहीं।'

‘‘අථ ඛො සො සත්ථවාහො සත්ථිකෙ ආමන්තෙසි – ‘අයං, භො, පුරිසො එවමාහ – ‘‘පුරතො කන්තාරෙ මහාමෙඝො අභිප්පවුට්ඨො, ආසිත්තොදකානි වටුමානි, බහු තිණඤ්ච කට්ඨඤ්ච උදකඤ්ච. ඡඩ්ඩෙථ, භො, පුරාණානි තිණානි කට්ඨානි උදකානි, ලහුභාරෙහි සකටෙහි සීඝං සීඝං ගච්ඡථ, මා යොග්ගානි කිලමිත්ථා’’ති. ඡඩ්ඩෙථ, භො, පුරාණානි තිණානි කට්ඨානි උදකානි, ලහුභාරෙහි සකටෙහි සත්ථං පයාපෙථා’ති. ‘එවං, භො’ති ඛො තෙ සත්ථිකා තස්ස සත්ථවාහස්ස පටිස්සුත්වා ඡඩ්ඩෙත්වා පුරාණානි තිණානි කට්ඨානි උදකානි ලහුභාරෙහි සකටෙහි සත්ථං පයාපෙසුං. තෙ පඨමෙපි සත්ථවාසෙ න අද්දසංසු තිණං වා කට්ඨං වා උදකං වා. දුතියෙපි සත්ථවාසෙ… තතියෙපි සත්ථවාසෙ… චතුත්ථෙපි සත්ථවාසෙ… පඤ්චමෙපි සත්ථවාසෙ… ඡට්ඨෙපි සත්ථවාසෙ… සත්තමෙපි සත්ථවාසෙ න අද්දසංසු තිණං වා කට්ඨං වා උදකං වා. සබ්බෙව අනයබ්‍යසනං ආපජ්ජිංසු. යෙ ච තස්මිං සත්ථෙ අහෙසුං මනුස්සා වා පසූ වා, සබ්බෙ සො යක්ඛො අමනුස්සො භක්ඛෙසි. අට්ඨිකානෙව සෙසානි.

तब उस सार्थवाह ने सार्थ के लोगों को संबोधित किया— 'हे महानुभावों! यह पुरुष ऐसा कहता है— "आगे मरुस्थल में भारी वर्षा हुई है, मार्ग जल से भरे हुए हैं, घास, लकड़ी और पानी प्रचुर मात्रा में है। अपनी पुरानी घास, लकड़ी और पानी को फेंक दें; हल्के छकड़ों के साथ शीघ्रता से चलें, बैलों को थकाएँ नहीं।" अतः आप लोग पुरानी घास, लकड़ी और पानी को फेंक दें और हल्के छकड़ों के साथ सार्थ को आगे बढ़ाएँ।' 'जो आज्ञा, महाशय' कहकर उन सार्थ के लोगों ने उस सार्थवाह की बात मान ली और पुरानी घास, लकड़ी और पानी को फेंक कर हल्के छकड़ों के साथ सार्थ को आगे बढ़ाया। उन्हें पहले पड़ाव पर न घास मिली, न लकड़ी, न पानी। दूसरे पड़ाव पर भी... तीसरे पड़ाव पर भी... चौथे पड़ाव पर भी... पाँचवें पड़ाव पर भी... छठे पड़ाव पर भी... सातवें पड़ाव पर भी उन्हें न घास मिली, न लकड़ी, न पानी। वे सभी विनाश और विपत्ति को प्राप्त हुए। उस सार्थ में जो भी मनुष्य या पशु थे, उन सबको उस यक्ष ने खा लिया। केवल हड्डियाँ ही शेष बचीं।

‘‘යදා අඤ්ඤාසි දුතියො සත්ථවාහො – ‘බහුනික්ඛන්තො ඛො, භො, දානි සො සත්ථො’ති බහුං තිණඤ්ච කට්ඨඤ්ච උදකඤ්ච ආරොපෙත්වා සත්ථං පයාපෙසි. ද්වීහතීහපයාතො ඛො පන සො සත්ථො අද්දස පුරිසං කාළං ලොහිතක්ඛං සන්නද්ධකලාපං කුමුදමාලිං අල්ලවත්ථං අල්ලකෙසං කද්දමමක්ඛිතෙහි චක්කෙහි භද්‍රෙන රථෙන පටිපථං ආගච්ඡන්තං, දිස්වා එතදවොච – ‘කුතො, භො, ආගච්ඡසී’ති? ‘අමුකම්හා ජනපදා’ති. ‘කුහිං ගමිස්සසී’ති? ‘අමුකං නාම ජනපද’න්ති. ‘කච්චි, භො, පුරතො කන්තාරෙ මහාමෙඝො අභිප්පවුට්ඨො’ති? ‘එවං, භො, පුරතො කන්තාරෙ මහාමෙඝො අභිප්පවුට්ඨො. ආසිත්තොදකානි වටුමානි, බහු තිණඤ්ච කට්ඨඤ්ච උදකඤ්ච. ඡඩ්ඩෙථ[Pg.274], භො, පුරාණානි තිණානි කට්ඨානි උදකානි, ලහුභාරෙහි සකටෙහි සීඝං සීඝං ගච්ඡථ, මා යොග්ගානි කිලමිත්ථා’ති.

जब दूसरे सार्थवाह ने जाना कि— 'वह सार्थ बहुत समय पहले निकल चुका है', तब उसने बहुत सी घास, लकड़ी और पानी लादकर सार्थ को आगे बढ़ाया। दो-तीन दिन की यात्रा के बाद, उस सार्थवाह ने भी एक काले रंग के, लाल आँखों वाले, तरकश बाँधे हुए, कुमुद की माला पहने हुए, गीले कपड़ों और गीले बालों वाले पुरुष को कीचड़ से सने पहियों वाले एक सुंदर रथ पर विपरीत दिशा से आते देखा। उसे देखकर उसने पूछा— 'हे महाशय! आप कहाँ से आ रहे हैं?' 'अमुक जनपद से।' 'आप कहाँ जाएँगे?' 'अमुक नाम के जनपद को।' 'हे महाशय! क्या आगे के मरुस्थल में भारी वर्षा हुई है?' 'हाँ महाशय! आगे के मरुस्थल में भारी वर्षा हुई है। मार्ग जल से भरे हुए हैं, घास, लकड़ी और पानी प्रचुर मात्रा में है। अपनी पुरानी घास, लकड़ी और पानी को फेंक दें; हल्के छकड़ों के साथ शीघ्रता से चलें, बैलों को थकाएँ नहीं।'

‘‘අථ ඛො සො සත්ථවාහො සත්ථිකෙ ආමන්තෙසි – ‘අයං, භො, ‘‘පුරිසො එවමාහ – පුරතො කන්තාරෙ මහාමෙඝො අභිප්පවුට්ඨො, ආසිත්තොදකානි වටුමානි, බහු තිණඤ්ච කට්ඨඤ්ච උදකඤ්ච. ඡඩ්ඩෙථ, භො, පුරාණානි තිණානි කට්ඨානි උදකානි, ලහුභාරෙහි සකටෙහි සීඝං සීඝං ගච්ඡථ; මා යොග්ගානි කිලමිත්ථා’’ති. අයං භො පුරිසො නෙව අම්හාකං මිත්තො, න ඤාතිසාලොහිතො, කථං මයං ඉමස්ස සද්ධාය ගමිස්සාම. න වො ඡඩ්ඩෙතබ්බානි පුරාණානි තිණානි කට්ඨානි උදකානි, යථාභතෙන භණ්ඩෙන සත්ථං පයාපෙථ. න නො පුරාණං ඡඩ්ඩෙස්සාමා’ති. ‘එවං, භො’ති ඛො තෙ සත්ථිකා තස්ස සත්ථවාහස්ස පටිස්සුත්වා යථාභතෙන භණ්ඩෙන සත්ථං පයාපෙසුං. තෙ පඨමෙපි සත්ථවාසෙ න අද්දසංසු තිණං වා කට්ඨං වා උදකං වා. දුතියෙපි සත්ථවාසෙ… තතියෙපි සත්ථවාසෙ… චතුත්ථෙපි සත්ථවාසෙ… පඤ්චමෙපි සත්ථවාසෙ… ඡට්ඨෙපි සත්ථවාසෙ… සත්තමෙපි සත්ථවාසෙ න අද්දසංසු තිණං වා කට්ඨං වා උදකං වා. තඤ්ච සත්ථං අද්දසංසු අනයබ්‍යසනං ආපන්නං. යෙ ච තස්මිං සත්ථෙපි අහෙසුං මනුස්සා වා පසූ වා, තෙසඤ්ච අට්ඨිකානෙව අද්දසංසු තෙන යක්ඛෙන අමනුස්සෙන භක්ඛිතානං.

तब उस सार्थवाह (काफिले के नेता) ने सार्थिकों (काफिले के लोगों) को संबोधित किया— "हे सज्जनों, इस मनुष्य ने ऐसा कहा है— 'आगे के दुर्गम मार्ग में भारी वर्षा हुई है, रास्ते जल से भरे हुए हैं, वहाँ घास, लकड़ी और पानी प्रचुर मात्रा में है। हे सज्जनों, पुराने घास, लकड़ी और पानी को फेंक दो; हल्के बोझ वाली गाड़ियों के साथ शीघ्रता से चलो; बैलों को मत थकाओ।' हे सज्जनों, यह मनुष्य न तो हमारा मित्र है और न ही सगा-संबंधी, हम इस पर विश्वास करके कैसे जा सकते हैं? तुम्हें पुराने घास, लकड़ी और पानी को नहीं फेंकना चाहिए। जैसे सामान लाए हो, वैसे ही सामान के साथ काफिले को आगे बढ़ाओ। हम पुराने सामान को नहीं फेंकेंगे।" "ठीक है, महोदय" कहकर उन सार्थिकों ने उस सार्थवाह की बात मान ली और जैसे सामान लाए थे, वैसे ही काफिले को आगे बढ़ाया। उन्होंने पहले पड़ाव पर न घास देखी, न लकड़ी, न पानी। दूसरे पड़ाव पर... तीसरे पड़ाव पर... चौथे पड़ाव पर... पाँचवें पड़ाव पर... छठे पड़ाव पर... सातवें पड़ाव पर भी उन्होंने न घास देखी, न लकड़ी, न पानी। और उन्होंने उस काफिले को विनाश को प्राप्त हुआ देखा। उस काफिले में जो भी मनुष्य या पशु थे, उन्होंने केवल उनकी हड्डियाँ ही देखीं, जिन्हें उस यक्ष (अमानुष) ने खा लिया था।

‘‘අථ ඛො සො සත්ථවාහො සත්ථිකෙ ආමන්තෙසි – ‘අයං ඛො, භො, සත්ථො අනයබ්‍යසනං ආපන්නො, යථා තං තෙන බාලෙන සත්ථවාහෙන පරිණායකෙන. තෙන හි, භො, යානම්හාකං සත්ථෙ අප්පසාරානි පණියානි, තානි ඡඩ්ඩෙත්වා, යානි ඉමස්මිං සත්ථෙ මහාසාරානි පණියානි, තානි ආදියථා’ති. ‘එවං, භො’ති ඛො තෙ සත්ථිකා තස්ස සත්ථවාහස්ස පටිස්සුත්වා යානි සකස්මිං සත්ථෙ අප්පසාරානි පණියානි, තානි ඡඩ්ඩෙත්වා යානි තස්මිං සත්ථෙ මහාසාරානි පණියානි, තානි ආදියිත්වා සොත්ථිනා තං කන්තාරං නිත්ථරිංසු, යථා තං පණ්ඩිතෙන සත්ථවාහෙන පරිණායකෙන. එවමෙව ඛො ත්වං, රාජඤ්ඤ, බාලො අබ්‍යත්තො අනයබ්‍යසනං ආපජ්ජිස්සසි අයොනිසො පරලොකං ගවෙසන්තො සෙය්‍යථාපි සො පුරිමො සත්ථවාහො. යෙපි තව සොතබ්බං සද්ධාතබ්බං මඤ්ඤිස්සන්ති, තෙපි අනයබ්‍යසනං ආපජ්ජිස්සන්ති, සෙය්‍යථාපි තෙ සත්ථිකා. පටිනිස්සජ්ජෙතං, රාජඤ්ඤ[Pg.275], පාපකං දිට්ඨිගතං; පටිනිස්සජ්ජෙතං, රාජඤ්ඤ, පාපකං දිට්ඨිගතං. මා තෙ අහොසි දීඝරත්තං අහිතාය දුක්ඛායා’’ති.

तब उस सार्थवाह ने सार्थिकों को संबोधित किया— "हे सज्जनों, यह काफिला उस मूर्ख सार्थवाह मार्गदर्शक के कारण विनाश को प्राप्त हुआ है। इसलिए, हे सज्जनों, हमारे काफिले में जो कम मूल्यवान वस्तुएँ हैं, उन्हें फेंक दो और इस (नष्ट हुए) काफिले में जो बहुमूल्य वस्तुएँ हैं, उन्हें ले लो।" "ठीक है, महोदय" कहकर उन सार्थिकों ने उस सार्थवाह की बात मान ली और अपने काफिले की कम मूल्यवान वस्तुओं को फेंककर उस काफिले की बहुमूल्य वस्तुओं को ले लिया और उस बुद्धिमान सार्थवाह मार्गदर्शक के कारण उस दुर्गम मार्ग को कुशलतापूर्वक पार कर लिया। इसी प्रकार, हे राजन्य! तुम भी उस पहले सार्थवाह की तरह मूर्ख और अकुशल होकर, बिना सोचे-समझे परलोक के विरुद्ध तर्क करते हुए विनाश को प्राप्त होगे। जो लोग तुम्हारी बात सुनने और मानने योग्य समझेंगे, वे भी उन सार्थिकों की तरह विनाश को प्राप्त होंगे। हे राजन्य! इस पापपूर्ण मिथ्या दृष्टि को त्याग दो; हे राजन्य! इस पापपूर्ण मिथ्या दृष्टि को त्याग दो। यह तुम्हारे लिए दीर्घकाल तक अहित और दुःख का कारण न बने।"

431. ‘‘කිඤ්චාපි භවං කස්සපො එවමාහ, අථ ඛො නෙවාහං සක්කොමි ඉදං පාපකං දිට්ඨිගතං පටිනිස්සජ්ජිතුං. රාජාපි මං පසෙනදි කොසලො ජානාති තිරොරාජානොපි – ‘පායාසි රාජඤ්ඤො එවංවාදී එවංදිට්ඨී – ‘‘ඉතිපි නත්ථි පරො ලොකො…පෙ… විපාකො’’’ති. සචාහං, භො කස්සප, ඉදං පාපකං දිට්ඨිගතං පටිනිස්සජ්ජිස්සාමි, භවිස්සන්ති මෙ වත්තාරො – ‘යාව බාලො පායාසි රාජඤ්ඤො, අබ්‍යත්තො දුග්ගහිතගාහී’ති. කොපෙනපි නං හරිස්සාමි, මක්ඛෙනපි නං හරිස්සාමි, පලාසෙනපි නං හරිස්සාමී’’ති.

४३१. "यद्यपि भदन्त कश्यप ऐसा कहते हैं, फिर भी मैं इस पापपूर्ण मिथ्या दृष्टि को त्यागने में समर्थ नहीं हूँ। राजा प्रसेनजित कोसल भी मुझे जानते हैं और अन्य राजा भी— 'राजन्य पायासि ऐसा कहने वाला और ऐसी दृष्टि वाला है कि— इस कारण से भी परलोक नहीं है... आदि... कर्मों का फल नहीं है।' हे कश्यप! यदि मैं इस पापपूर्ण मिथ्या दृष्टि को त्याग दूँगा, तो लोग मेरी निंदा करेंगे— 'राजन्य पायासि कितना मूर्ख, अकुशल और गलत धारणा को पकड़ने वाला है।' मैं इसे क्रोधवश भी ढोऊँगा, मक्ख (कृतघ्नता) वश भी ढोऊँगा, और पळास (प्रतिस्पर्धा) वश भी ढोऊँगा।"

ගූථභාරිකඋපමා

विष्ठा ढोने वाले की उपमा

432. ‘‘තෙන හි, රාජඤ්ඤ, උපමං තෙ කරිස්සාමි. උපමාය මිධෙකච්චෙ විඤ්ඤූ පුරිසා භාසිතස්ස අත්ථං ආජානන්ති. භූතපුබ්බං, රාජඤ්ඤ, අඤ්ඤතරො සූකරපොසකො පුරිසො සකම්හා ගාමා අඤ්ඤං ගාමං අගමාසි. තත්ථ අද්දස පහූතං සුක්ඛගූථං ඡඩ්ඩිතං. දිස්වානස්ස එතදහොසි – ‘අයං ඛො පහුතො සුක්ඛගූථො ඡඩ්ඩිතො, මම ච සූකරභත්තං ; යංනූනාහං ඉතො සුක්ඛගූථං හරෙය්‍ය’න්ති. සො උත්තරාසඞ්ගං පත්ථරිත්වා පහූතං සුක්ඛගූථං ආකිරිත්වා භණ්ඩිකං බන්ධිත්වා සීසෙ උබ්බාහෙත්වා අගමාසි. තස්ස අන්තරාමග්ගෙ මහාඅකාලමෙඝො පාවස්සි. සො උග්ඝරන්තං පග්ඝරන්තං යාව අග්ගනඛා ගූථෙන මක්ඛිතො ගූථභාරං ආදාය අගමාසි. තමෙනං මනුස්සා දිස්වා එවමාහංසු – ‘කච්චි නො ත්වං, භණෙ, උම්මත්තො, කච්චි විචෙතො, කථඤ්හි නාම උග්ඝරන්තං පග්ඝරන්තං යාව අග්ගනඛා ගූථෙන මක්ඛිතො ගූථභාරං හරිස්සසී’ති. ‘තුම්හෙ ඛ්වෙත්ථ, භණෙ, උම්මත්තා, තුම්හෙ විචෙතා, තථා හි පන මෙ සූකරභත්ත’න්ති. එවමෙව ඛො ත්වං, රාජඤ්ඤ, ගූථභාරිකූපමො මඤ්ඤෙ පටිභාසි. පටිනිස්සජ්ජෙතං, රාජඤ්ඤ, පාපකං දිට්ඨිගතං. පටිනිස්සජ්ජෙතං, රාජඤ්ඤ, පාපකං දිට්ඨිගතං. මා තෙ අහොසි දීඝරත්තං අහිතාය දුක්ඛායා’’ති.

४३२. "तो हे राजन्य, मैं तुम्हें एक उपमा देता हूँ। उपमा के माध्यम से यहाँ कुछ बुद्धिमान मनुष्य कही गई बात का अर्थ समझ जाते हैं। हे राजन्य, प्राचीन काल में कोई सूअर पालने वाला मनुष्य अपने गाँव से दूसरे गाँव गया। वहाँ उसने बहुत सी फेंकी हुई सूखी विष्ठा देखी। उसे देखकर उसने सोचा— 'यहाँ बहुत सी सूखी विष्ठा फेंकी हुई है, यह मेरे सूअरों का भोजन होगा; क्यों न मैं यहाँ से इस सूखी विष्ठा को ले चलूँ।' उसने अपना उत्तरीय फैलाकर उसमें बहुत सी सूखी विष्ठा भरी, उसकी पोटली बाँधी और उसे सिर पर उठाकर चल दिया। रास्ते में बिना मौसम की भारी वर्षा हुई। वह ऊपर से रिसती हुई और नीचे से बहती हुई विष्ठा से नाखूनों तक लथपथ होकर उस विष्ठा के बोझ को लेकर चलता रहा। उसे देखकर लोगों ने कहा— 'अरे ओ मनुष्य, क्या तुम पागल हो गए हो? क्या तुम्हारी बुद्धि ठिकाने नहीं है? तुम ऊपर से रिसती हुई और नीचे से बहती हुई विष्ठा से नाखूनों तक लथपथ होकर इस विष्ठा के बोझ को क्यों ढो रहे हो?' 'अरे, तुम लोग पागल हो, तुम्हारी बुद्धि ठिकाने नहीं है, क्योंकि यह मेरे सूअरों का भोजन है।' हे राजन्य, तुम मुझे उस विष्ठा ढोने वाले के समान ही प्रतीत होते हो। हे राजन्य, इस पापपूर्ण मिथ्या दृष्टि को त्याग दो। हे राजन्य, इस पापपूर्ण मिथ्या दृष्टि को त्याग दो। यह तुम्हारे लिए दीर्घकाल तक अहित और दुःख का कारण न बने।"

433. ‘‘කිඤ්චාපි භවං කස්සපො එවමාහ, අථ ඛො නෙවාහං සක්කොමි ඉදං පාපකං දිට්ඨිගතං පටිනිස්සජ්ජිතුං. රාජාපි මං පසෙනදි කොසලො ජානාති තිරොරාජානොපි – ‘පායාසි රාජඤ්ඤො එවංවාදී එවංදිට්ඨී – ‘‘ඉතිපි නත්ථි [Pg.276] පරො ලොකො…පෙ… විපාකො’’ති. සචාහං, භො කස්සප, ඉදං පාපකං දිට්ඨිගතං පටිනිස්සජ්ජිස්සාමි, භවිස්සන්ති මෙ වත්තාරො – ‘යාව බාලො පායාසි රාජඤ්ඤො අබ්‍යත්තො දුග්ගහිතගාහී’ති. කොපෙනපි නං හරිස්සාමි, මක්ඛෙනපි නං හරිස්සාමි, පලාසෙනපි නං හරිස්සාමී’’ති.

४३३. "यद्यपि भदन्त कश्यप ऐसा कहते हैं, फिर भी मैं इस पापपूर्ण मिथ्या दृष्टि को त्यागने में समर्थ नहीं हूँ। राजा प्रसेनजित कोसल भी मुझे जानते हैं और अन्य राजा भी— 'राजन्य पायासि ऐसा कहने वाला और ऐसी दृष्टि वाला है कि— इस कारण से भी परलोक नहीं है... आदि... कर्मों का फल नहीं है।' हे कश्यप! यदि मैं इस पापपूर्ण मिथ्या दृष्टि को त्याग दूँगा, तो लोग मेरी निंदा करेंगे— 'राजन्य पायासि कितना मूर्ख, अकुशल और गलत धारणा को पकड़ने वाला है।' मैं इसे क्रोधवश भी ढोऊँगा, मक्ख (कृतघ्नता) वश भी ढोऊँगा, और पळास (प्रतिस्पर्धा) वश भी ढोऊँगा।"

අක්ඛධුත්තකඋපමා

जुआरी की उपमा

434. ‘‘තෙන හි, රාජඤ්ඤ, උපමං තෙ කරිස්සාමි, උපමාය මිධෙකච්චෙ විඤ්ඤූ පුරිසා භාසිතස්ස අත්ථං ආජානන්ති. භූතපුබ්බං, රාජඤ්ඤ, ද්වෙ අක්ඛධුත්තා අක්ඛෙහි දිබ්බිංසු. එකො අක්ඛධුත්තො ආගතාගතං කලිං ගිලති. අද්දසා ඛො දුතියො අක්ඛධුත්තො තං අක්ඛධුත්තං ආගතාගතං කලිං ගිලන්තං, දිස්වා තං අක්ඛධුත්තං එතදවොච – ‘ත්වං ඛො, සම්ම, එකන්තිකෙන ජිනාසි, දෙහි මෙ, සම්ම, අක්ඛෙ පජොහිස්සාමී’ති. ‘එවං සම්මා’ති ඛො සො අක්ඛධුත්තො තස්ස අක්ඛධුත්තස්ස අක්ඛෙ පාදාසි. අථ ඛො සො අක්ඛධුත්තො අක්ඛෙ විසෙන පරිභාවෙත්වා තං අක්ඛධුත්තං එතදවොච – ‘එහි ඛො, සම්ම, අක්ඛෙහි දිබ්බිස්සාමා’ති. ‘එවං සම්මා’ති ඛො සො අක්ඛධුත්තො තස්ස අක්ඛධුත්තස්ස පච්චස්සොසි. දුතියම්පි ඛො තෙ අක්ඛධුත්තා අක්ඛෙහි දිබ්බිංසු. දුතියම්පි ඛො සො අක්ඛධුත්තො ආගතාගතං කලිං ගිලති. අද්දසා ඛො දුතියො අක්ඛධුත්තො තං අක්ඛධුත්තං දුතියම්පි ආගතාගතං කලිං ගිලන්තං, දිස්වා තං අක්ඛධුත්තං එතදවොච –

४३४. तो हे राजन्य! मैं तुम्हें एक उपमा देता हूँ। इस संसार में कुछ बुद्धिमान पुरुष उपमा के माध्यम से कही गई बात का अर्थ समझ लेते हैं। हे राजन्य! प्राचीन काल में दो जुआरी पाँसों से खेल रहे थे। उनमें से एक जुआरी हारने वाले पाँसे (कलि) को बार-बार निगल जाता था। दूसरे जुआरी ने उस जुआरी को बार-बार हारने वाले पाँसे को निगलते हुए देखा। देखकर उसने उस जुआरी से यह कहा— 'मित्र! तुम निश्चित रूप से जीत रहे हो। मित्र! मुझे पाँसे दो, मैं इनकी पूजा (बलि कर्म) करूँगा।' उस जुआरी ने 'ठीक है मित्र' कहकर उसे पाँसे दे दिए। तब उस दूसरे जुआरी ने पाँसों को विष से भावित कर (लगाकर) उस जुआरी से कहा— 'आओ मित्र! पाँसों से खेलें।' उस जुआरी ने 'ठीक है मित्र' कहकर उसकी बात मान ली। वे दोनों जुआरी दूसरी बार भी पाँसों से खेलने लगे। दूसरी बार भी वह जुआरी बार-बार हारने वाले पाँसे को निगलने लगा। दूसरे जुआरी ने उस जुआरी को दूसरी बार भी बार-बार हारने वाले पाँसे को निगलते हुए देखा। देखकर उसने उस जुआरी से यह कहा—

‘‘ලිත්තං පරමෙන තෙජසා, ගිලමක්ඛං පුරිසො න බුජ්ඣති;

ගිල රෙ ගිල පාපධුත්තක, පච්ඡා තෙ කටුකං භවිස්සතීති.

अत्यंत तीव्र विष से लिप्त पाँसे को निगलते हुए यह पुरुष (खतरे को) नहीं समझ रहा है। अरे ओ दुष्ट जुआरी! निगल, तू निगल; बाद में यह तेरे लिए बहुत कड़वा (दुखदायी) होगा।

‘‘එවමෙව ඛො ත්වං, රාජඤ්ඤ, අක්ඛධුත්තකූපමො මඤ්ඤෙ පටිභාසි. පටිනිස්සජ්ජෙතං, රාජඤ්ඤ, පාපකං දිට්ඨිගතං; පටිනිස්සජ්ජෙතං, රාජඤ්ඤ, පාපකං දිට්ඨිගතං. මා තෙ අහොසි දීඝරත්තං අහිතාය දුක්ඛායා’’ති.

हे राजन्य! इसी प्रकार तुम भी मुझे उस जुआरी के समान ही प्रतीत होते हो। हे राजन्य! इस पापपूर्ण मिथ्या दृष्टि को त्याग दो; हे राजन्य! इस पापपूर्ण मिथ्या दृष्टि को त्याग दो। कहीं ऐसा न हो कि यह लंबे समय तक तुम्हारे अहित और दुःख का कारण बने।

435. ‘‘කිඤ්චාපි භවං කස්සපො එවමාහ, අථ ඛො නෙවාහං සක්කොමි ඉදං පාපකං දිට්ඨිගතං පටිනිස්සජ්ජිතුං. රාජාපි මං පසෙනදි කොසලො ජානාති තිරොරාජානොපි – ‘පායාසි රාජඤ්ඤො එවංවාදී එවංදිට්ඨී – ‘‘ඉතිපි නත්ථි පරො ලොකො…පෙ… විපාකො’’ති. සචාහං, භො කස්සප, ඉදං පාපකං දිට්ඨිගතං [Pg.277] පටිනිස්සජ්ජිස්සාමි, භවිස්සන්ති මෙ වත්තාරො – ‘යාව බාලො පායාසි රාජඤ්ඤො අබ්‍යත්තො දුග්ගහිතගාහී’ති. කොපෙනපි නං හරිස්සාමි, මක්ඛෙනපි නං හරිස්සාමි, පලාසෙනපි නං හරිස්සාමී’’ති.

४३५. यद्यपि भदन्त कश्यप ऐसा कहते हैं, फिर भी मैं इस पापपूर्ण मिथ्या दृष्टि को त्यागने में समर्थ नहीं हूँ। राजा प्रसेनजित कोसल भी मुझे जानते हैं और अन्य राजा भी जानते हैं कि— 'राजन्य पायासि ऐसा कहने वाला और ऐसी दृष्टि वाला है कि— परलोक नहीं है... (कर्मों का) फल या विपाक नहीं है।' हे भदन्त कश्यप! यदि मैं इस पापपूर्ण मिथ्या दृष्टि को त्याग दूँ, तो लोग मेरी निंदा करेंगे कि— 'राजन्य पायासि कितना मूर्ख, कितना अकुशल और गलत धारणा को पकड़ने वाला है।' मैं क्रोधवश भी इसे धारण किए रहूँगा, ईर्ष्या (मक्ख) वश भी इसे धारण किए रहूँगा और प्रतिस्पर्धा (पळास) वश भी इसे धारण किए रहूँगा।

සාණභාරිකඋපමා

सन (पटुआ) का बोझ ढोने वाले की उपमा

436. ‘‘තෙන හි, රාජඤ්ඤ, උපමං තෙ කරිස්සාමි, උපමාය මිධෙකච්චෙ විඤ්ඤූ පුරිසා භාසිතස්ස අත්ථං ආජානන්ති. භූතපුබ්බං, රාජඤ්ඤ, අඤ්ඤතරො ජනපදො වුට්ඨාසි. අථ ඛො සහායකො සහායකං ආමන්තෙසි – ‘ආයාම, සම්ම, යෙන සො ජනපදො තෙනුපසඞ්කමිස්සාම, අප්පෙව නාමෙත්ථ කිඤ්චි ධනං අධිගච්ඡෙය්‍යාමා’ති. ‘එවං සම්මා’ති ඛො සහායකො සහායකස්ස පච්චස්සොසි. තෙ යෙන සො ජනපදො, යෙන අඤ්ඤතරං ගාමපට්ටං තෙනුපසඞ්කමිංසු, තත්ථ අද්දසංසු පහූතං සාණං ඡඩ්ඩිතං, දිස්වා සහායකො සහායකං ආමන්තෙසි – ‘ඉදං ඛො, සම්ම, පහූතං සාණං ඡඩ්ඩිතං, තෙන හි, සම්ම, ත්වඤ්ච සාණභාරං බන්ධ, අහඤ්ච සාණභාරං බන්ධිස්සාමි, උභො සාණභාරං ආදාය ගමිස්සාමා’ති. ‘එවං සම්මා’ති ඛො සහායකො සහායකස්ස පටිස්සුත්වා සාණභාරං බන්ධිත්වා තෙ උභො සාණභාරං ආදාය යෙන අඤ්ඤතරං ගාමපට්ටං තෙනුපසඞ්කමිංසු. තත්ථ අද්දසංසු පහූතං සාණසුත්තං ඡඩ්ඩිතං, දිස්වා සහායකො සහායකං ආමන්තෙසි – ‘යස්ස ඛො, සම්ම, අත්ථාය ඉච්ඡෙය්‍යාම සාණං, ඉදං පහූතං සාණසුත්තං ඡඩ්ඩිතං. තෙන හි, සම්ම, ත්වඤ්ච සාණභාරං ඡඩ්ඩෙහි, අහඤ්ච සාණභාරං ඡඩ්ඩෙස්සාමි, උභො සාණසුත්තභාරං ආදාය ගමිස්සාමා’ති. ‘අයං ඛො මෙ, සම්ම, සාණභාරො දූරාභතො ච සුසන්නද්ධො ච, අලං මෙ ත්වං පජානාහී’ති. අථ ඛො සො සහායකො සාණභාරං ඡඩ්ඩෙත්වා සාණසුත්තභාරං ආදියි.

४३६. तो हे राजन्य! मैं तुम्हें एक उपमा देता हूँ। इस संसार में कुछ बुद्धिमान पुरुष उपमा के माध्यम से कही गई बात का अर्थ समझ लेते हैं। हे राजन्य! प्राचीन काल में, कोई जनपद उजड़ गया था। तब एक मित्र ने दूसरे मित्र से कहा— 'आओ मित्र! जहाँ वह जनपद है, वहाँ चलें; शायद हमें वहाँ कुछ धन मिल जाए।' दूसरे मित्र ने 'ठीक है मित्र' कहकर सहमति दी। वे जहाँ वह जनपद था, वहाँ एक उजड़े हुए गाँव में पहुँचे। वहाँ उन्होंने बहुत सारा फेंका हुआ सन (पटुआ) देखा। देखकर एक मित्र ने दूसरे से कहा— 'मित्र! यहाँ बहुत सारा सन फेंका हुआ है। इसलिए मित्र! तुम भी सन का एक बोझ बाँध लो और मैं भी सन का एक बोझ बाँध लेता हूँ। हम दोनों सन का बोझ लेकर चलेंगे।' दूसरे मित्र ने 'ठीक है मित्र' कहकर सन का बोझ बाँध लिया और वे दोनों सन का बोझ लेकर दूसरे उजड़े हुए गाँव की ओर चल दिए। वहाँ उन्होंने बहुत सारा फेंका हुआ सन का सूत (धागा) देखा। देखकर एक मित्र ने दूसरे से कहा— 'मित्र! जिस काम के लिए हमें सन चाहिए था, यहाँ तो बहुत सारा सन का सूत फेंका हुआ है। इसलिए मित्र! तुम भी अपना सन का बोझ फेंक दो और मैं भी अपना सन का बोझ फेंक देता हूँ। हम दोनों सन के सूत का बोझ लेकर चलेंगे।' (दूसरे ने कहा—) 'मित्र! यह सन का बोझ मैं दूर से लाया हूँ और यह अच्छी तरह बँधा हुआ है; मेरे लिए यही पर्याप्त है, तुम अपना देख लो।' तब उस (पहले) मित्र ने सन का बोझ फेंक दिया और सन के सूत का बोझ उठा लिया।

‘‘තෙ යෙන අඤ්ඤතරං ගාමපට්ටං තෙනුපසඞ්කමිංසු. තත්ථ අද්දසංසු පහූතා සාණියො ඡඩ්ඩිතා, දිස්වා සහායකො සහායකං ආමන්තෙසි – ‘යස්ස ඛො, සම්ම, අත්ථාය ඉච්ඡෙය්‍යාම සාණං වා සාණසුත්තං වා, ඉමා පහූතා සාණියො ඡඩ්ඩිතා. තෙන හි, සම්ම, ත්වඤ්ච සාණභාරං ඡඩ්ඩෙහි, අහඤ්ච සාණසුත්තභාරං ඡඩ්ඩෙස්සාමි, උභො සාණිභාරං ආදාය ගමිස්සාමා’ති[Pg.278]. ‘අයං ඛො මෙ, සම්ම, සාණභාරො දූරාභතො ච සුසන්නද්ධො ච, අලං මෙ, ත්වං පජානාහී’ති. අථ ඛො සො සහායකො සාණසුත්තභාරං ඡඩ්ඩෙත්වා සාණිභාරං ආදියි.

वे एक अन्य उजड़े हुए गाँव में पहुँचे। वहाँ उन्होंने बहुत सारे फेंके हुए सन के वस्त्र देखे। देखकर एक मित्र ने दूसरे से कहा— 'मित्र! जिस काम के लिए हमें सन या सन का सूत चाहिए था, यहाँ तो बहुत सारे सन के वस्त्र फेंके हुए हैं। इसलिए मित्र! तुम अपना सन का बोझ फेंक दो और मैं अपना सन के सूत का बोझ फेंक देता हूँ। हम दोनों सन के वस्त्रों का बोझ लेकर चलेंगे।' (दूसरे ने कहा—) 'मित्र! यह सन का बोझ मैं दूर से लाया हूँ और यह अच्छी तरह बँधा हुआ है; मेरे लिए यही पर्याप्त है, तुम अपना देख लो।' तब उस (पहले) मित्र ने सन के सूत का बोझ फेंक दिया और सन के वस्त्रों का बोझ उठा लिया।

‘‘තෙ යෙන අඤ්ඤතරං ගාමපට්ටං තෙනුපසඞ්කමිංසු. තත්ථ අද්දසංසු පහූතං ඛොමං ඡඩ්ඩිතං, දිස්වා…පෙ… පහූතං ඛොමසුත්තං ඡඩ්ඩිතං, දිස්වා… පහූතං ඛොමදුස්සං ඡඩ්ඩිතං, දිස්වා… පහූතං කප්පාසං ඡඩ්ඩිතං, දිස්වා… පහූතං කප්පාසිකසුත්තං ඡඩ්ඩිතං, දිස්වා… පහූතං කප්පාසිකදුස්සං ඡඩ්ඩිතං, දිස්වා… පහූතං අයං ඡඩ්ඩිතං, දිස්වා… පහූතං ලොහං ඡඩ්ඩිතං, දිස්වා… පහූතං තිපුං ඡඩ්ඩිතං, දිස්වා… පහූතං සීසං ඡඩ්ඩිතං, දිස්වා… පහූතං සජ්ඣං ඡඩ්ඩිතං, දිස්වා… පහූතං සුවණ්ණං ඡඩ්ඩිතං, දිස්වා සහායකො සහායකං ආමන්තෙසි – ‘යස්ස ඛො, සම්ම, අත්ථාය ඉච්ඡෙය්‍යාම සාණං වා සාණසුත්තං වා සාණියො වා ඛොමං වා ඛොමසුත්තං වා ඛොමදුස්සං වා කප්පාසං වා කප්පාසිකසුත්තං වා කප්පාසිකදුස්සං වා අයං වා ලොහං වා තිපුං වා සීසං වා සජ්ඣං වා, ඉදං පහූතං සුවණ්ණං ඡඩ්ඩිතං. තෙන හි, සම්ම, ත්වඤ්ච සාණභාරං ඡඩ්ඩෙහි, අහඤ්ච සජ්ඣභාරං ඡඩ්ඩෙස්සාමි, උභො සුවණ්ණභාරං ආදාය ගමිස්සාමා’ති. ‘අයං ඛො මෙ, සම්ම, සාණභාරො දූරාභතො ච සුසන්නද්ධො ච, අලං මෙ ත්වං පජානාහී’ති. අථ ඛො සො සහායකො සජ්ඣභාරං ඡඩ්ඩෙත්වා සුවණ්ණභාරං ආදියි.

वे जहाँ एक अन्य गाँव था, वहाँ पहुँचे। वहाँ उन्होंने बहुत सा फेंका हुआ अलसी (क्षौम) देखा, उसे देखकर... बहुत सा फेंका हुआ अलसी का सूत देखा, उसे देखकर... बहुत सा फेंका हुआ अलसी का वस्त्र देखा, उसे देखकर... बहुत सा फेंका हुआ कपास देखा, उसे देखकर... बहुत सा फेंका हुआ कपास का सूत देखा, उसे देखकर... बहुत सा फेंका हुआ कपास का वस्त्र देखा, उसे देखकर... बहुत सा फेंका हुआ लोहा देखा, उसे देखकर... बहुत सा फेंका हुआ ताँबा देखा, उसे देखकर... बहुत सा फेंका हुआ राँगा देखा, उसे देखकर... बहुत सा फेंका हुआ सीसा देखा, उसे देखकर... बहुत सा फेंका हुआ चाँदी देखा, उसे देखकर... बहुत सा फेंका हुआ सोना देखा। उसे देखकर एक मित्र ने दूसरे मित्र से कहा— 'हे मित्र! जिसके लिए हम सन, सन का सूत, सन का वस्त्र, अलसी, अलसी का सूत, अलसी का वस्त्र, कपास, कपास का सूत, कपास का वस्त्र, लोहा, ताँबा, राँगा, सीसा या चाँदी चाहते थे, यहाँ यह बहुत सा सोना फेंका हुआ है। इसलिए हे मित्र, तुम सन का बोझ फेंक दो, और मैं चाँदी का बोझ फेंक दूँगा, हम दोनों सोने का बोझ लेकर चलेंगे।' (दूसरे ने कहा—) 'हे मित्र! यह मेरा सन का बोझ दूर से लाया गया है और अच्छी तरह बँधा हुआ है, मेरे लिए यही पर्याप्त है, तुम अपना देख लो।' तब उस (पहले) मित्र ने चाँदी का बोझ फेंक दिया और सोने का बोझ उठा लिया।

‘‘තෙ යෙන සකො ගාමො තෙනුපසඞ්කමිංසු. තත්ථ යො සො සහායකො සාණභාරං ආදාය අගමාසි, තස්ස නෙව මාතාපිතරො අභිනන්දිංසු, න පුත්තදාරා අභිනන්දිංසු, න මිත්තාමච්චා අභිනන්දිංසු, න ච තතොනිදානං සුඛං සොමනස්සං අධිගච්ඡි. යො පන සො සහායකො සුවණ්ණභාරං ආදාය අගමාසි, තස්ස මාතාපිතරොපි අභිනන්දිංසු, පුත්තදාරාපි අභිනන්දිංසු, මිත්තාමච්චාපි අභිනන්දිංසු, තතොනිදානඤ්ච සුඛං සොමනස්සං අධිගච්ඡි. ‘‘එවමෙව ඛො ත්වං, රාජඤ්ඤ, සාණභාරිකූපමො මඤ්ඤෙ පටිභාසි. පටිනිස්සජ්ජෙතං, රාජඤ්ඤ, පාපකං දිට්ඨිගතං; පටිනිස්සජ්ජෙතං, රාජඤ්ඤ, පාපකං දිට්ඨිගතං. මා තෙ අහොසි දීඝරත්තං අහිතාය දුක්ඛායා’’ති.

वे जहाँ अपना गाँव था, वहाँ पहुँचे। वहाँ जो मित्र सन का बोझ लेकर गया था, उसके माता-पिता प्रसन्न नहीं हुए, न ही पुत्र-स्त्री और न ही मित्र-अमात्य प्रसन्न हुए, और न ही उसे उसके कारण सुख और संतोष प्राप्त हुआ। किन्तु जो मित्र सोने का बोझ लेकर गया था, उसके माता-पिता भी प्रसन्न हुए, पुत्र-स्त्री भी प्रसन्न हुए, मित्र-अमात्य भी प्रसन्न हुए, और उसे उसके कारण सुख और संतोष प्राप्त हुआ। 'हे राजन्य! इसी प्रकार तुम मुझे सन का बोझ ढोने वाले के समान प्रतीत होते हो। हे राजन्य! इस पापपूर्ण मिथ्या दृष्टि को त्याग दो; हे राजन्य! इस पापपूर्ण मिथ्या दृष्टि को त्याग दो। यह तुम्हारे लिए दीर्घकाल तक अहित और दुःख का कारण न बने।'

සරණගමනං

शरण गमन

437. ‘‘පුරිමෙනෙව [Pg.279] අහං ඔපම්මෙන භොතො කස්සපස්ස අත්තමනො අභිරද්ධො. අපි චාහං ඉමානි විචිත්‍රානි පඤ්හාපටිභානානි සොතුකාමො එවාහං භවන්තං කස්සපං පච්චනීකං කාතබ්බං අමඤ්ඤිස්සං. අභික්කන්තං, භො කස්සප, අභික්කන්තං, භො කස්සප. සෙය්‍යථාපි, භො කස්සප, නික්කුජ්ජිතං වා උක්කුජ්ජෙය්‍ය, පටිච්ඡන්නං වා විවරෙය්‍ය, මූළ්හස්ස වා මග්ගං ආචික්ඛෙය්‍ය, අන්ධකාරෙ වා තෙලපජ්ජොතං ධාරෙය්‍ය ‘චක්ඛුමන්තො රූපානි දක්ඛන්තී’ති එවමෙවං භොතා කස්සපෙන අනෙකපරියායෙන ධම්මො පකාසිතො. එසාහං, භො කස්සප, තං භවන්තං ගොතමං සරණං ගච්ඡාමි, ධම්මඤ්ච, භික්ඛුසඞ්ඝඤ්ච. උපාසකං මං භවං කස්සපො ධාරෙතු අජ්ජතග්ගෙ පාණුපෙතං සරණං ගතං.

४३७. 'मैं पहले ही उदाहरण से आदरणीय कश्यप से संतुष्ट और प्रसन्न था। फिर भी, मैं इन विविध युक्तियों और उत्तरों को सुनने की इच्छा से ही आदरणीय कश्यप के प्रति विपक्षी जैसा व्यवहार कर रहा था। अद्भुत, हे कश्यप! अति सुंदर, हे कश्यप! जैसे कोई औंधे हुए को सीधा कर दे, ढके हुए को खोल दे, राह भूले को रास्ता दिखा दे, या अंधकार में तेल का दीपक जला दे कि 'आँख वाले रूप को देख सकें', वैसे ही आदरणीय कश्यप ने अनेक प्रकार से धर्म को प्रकाशित किया है। हे कश्यप! मैं उन भगवान गौतम की शरण जाता हूँ, धर्म की और भिक्षु संघ की शरण जाता हूँ। आदरणीय कश्यप मुझे आज से जीवन भर के लिए शरण में आया हुआ उपासक स्वीकार करें।'

‘‘ඉච්ඡාමි චාහං, භො කස්සප, මහායඤ්ඤං යජිතුං, අනුසාසතු මං භවං කස්සපො, යං මමස්ස දීඝරත්තං හිතාය සුඛායා’’ති.

'हे कश्यप! मैं एक महायज्ञ करना चाहता हूँ, आदरणीय कश्यप मुझे उपदेश दें, जो मेरे लिए दीर्घकाल तक हित और सुख का कारण हो।'

යඤ්ඤකථා

यज्ञ कथा

438. ‘‘යථාරූපෙ ඛො, රාජඤ්ඤ, යඤ්ඤෙ ගාවො වා හඤ්ඤන්ති අජෙළකා වා හඤ්ඤන්ති, කුක්කුටසූකරා වා හඤ්ඤන්ති, විවිධා වා පාණා සංඝාතං ආපජ්ජන්ති, පටිග්ගාහකා ච හොන්ති මිච්ඡාදිට්ඨී මිච්ඡාසඞ්කප්පා මිච්ඡාවාචා මිච්ඡාකම්මන්තා මිච්ඡාආජීවා මිච්ඡාවායාමා මිච්ඡාසතී මිච්ඡාසමාධී, එවරූපො ඛො, රාජඤ්ඤ, යඤ්ඤො න මහප්ඵලො හොති න මහානිසංසො න මහාජුතිකො න මහාවිප්ඵාරො. සෙය්‍යථාපි, රාජඤ්ඤ, කස්සකො බීජනඞ්ගලං ආදාය වනං පවිසෙය්‍ය. සො තත්ථ දුක්ඛෙත්තෙ දුබ්භූමෙ අවිහතඛාණුකණ්ටකෙ බීජානි පතිට්ඨාපෙය්‍ය ඛණ්ඩානි පූතීනි වාතාතපහතානි අසාරදානි අසුඛසයිතානි. දෙවො ච න කාලෙන කාලං සම්මාධාරං අනුප්පවෙච්ඡෙය්‍ය. අපි නු තානි බීජානි වුද්ධිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං ආපජ්ජෙය්‍යුං, කස්සකො වා විපුලං ඵලං අධිගච්ඡෙය්‍යා’’ති? ‘‘නො හිදං භො කස්සප’’. ‘‘එවමෙව ඛො, රාජඤ්ඤ, යථාරූපෙ යඤ්ඤෙ ගාවො වා හඤ්ඤන්ති, අජෙළකා වා හඤ්ඤන්ති, කුක්කුටසූකරා වා හඤ්ඤන්ති, විවිධා වා පාණා සංඝාතං ආපජ්ජන්ති, පටිග්ගාහකා ච හොන්ති මිච්ඡාදිට්ඨී මිච්ඡාසඞ්කප්පා මිච්ඡාවාචා මිච්ඡාකම්මන්තා මිච්ඡාආජීවා මිච්ඡාවායාමා මිච්ඡාසතී [Pg.280] මිච්ඡාසමාධී, එවරූපො ඛො, රාජඤ්ඤ, යඤ්ඤො න මහප්ඵලො හොති න මහානිසංසො න මහාජුතිකො න මහාවිප්ඵාරො.

४३८. 'हे राजन्य! जिस प्रकार के यज्ञ में गायें मारी जाती हैं, भेड़-बकरियाँ मारी जाती हैं, मुर्गे और सूअर मारे जाते हैं, विविध प्राणी विनाश को प्राप्त होते हैं, और जहाँ दान लेने वाले मिथ्या-दृष्टि, मिथ्या-संकल्प, मिथ्या-वचन, मिथ्या-कर्मान्त, मिथ्या-आजीव, मिथ्या-व्यायाम, मिथ्या-स्मृति और मिथ्या-समाधि वाले होते हैं; हे राजन्य! ऐसा यज्ञ न तो महाफलदायी होता है, न महा-अनुशंस (महान लाभ) वाला, न महा-तेजस्वी और न ही महान विस्तार वाला होता है। हे राजन्य! जैसे कोई किसान बीज और हल लेकर जंगल में जाए। वह वहाँ खराब खेत में, ऊबड़-खाबड़ भूमि पर, जहाँ ठूँठ और काँटे न निकाले गए हों, ऐसे बीज बोए जो टूटे हुए, सड़े हुए, हवा और धूप से नष्ट हुए, सारहीन और ठीक से न रखे गए हों। और वर्षा भी समय-समय पर ठीक से न हो। तो क्या वे बीज वृद्धि, अंकुरण और प्रचुरता को प्राप्त होंगे, या क्या वह किसान प्रचुर फल प्राप्त करेगा?' 'नहीं, हे कश्यप!' 'इसी प्रकार, हे राजन्य! जिस यज्ञ में गायें, भेड़-बकरियाँ, मुर्गे-सूअर मारे जाते हैं, विविध प्राणी विनाश को प्राप्त होते हैं, और दान लेने वाले मिथ्या-दृष्टि, मिथ्या-संकल्प, मिथ्या-वचन, मिथ्या-कर्मान्त, मिथ्या-आजीव, मिथ्या-व्यायाम, मिथ्या-स्मृति और मिथ्या-समाधि वाले होते हैं, वह यज्ञ न तो महाफलदायी होता है, न महा-अनुशंस वाला, न महा-तेजस्वी और न ही महान विस्तार वाला होता है।'

‘‘යථාරූපෙ ච ඛො, රාජඤ්ඤ, යඤ්ඤෙ නෙව ගාවො හඤ්ඤන්ති, න අජෙළකා හඤ්ඤන්ති, න කුක්කුටසූකරා හඤ්ඤන්ති, න විවිධා වා පාණා සංඝාතං ආපජ්ජන්ති, පටිග්ගාහකා ච හොන්ති සම්මාදිට්ඨී සම්මාසඞ්කප්පා සම්මාවාචා සම්මාකම්මන්තා සම්මාආජීවා සම්මාවායාමා සම්මාසතී සම්මාසමාධී, එවරූපො ඛො, රාජඤ්ඤ, යඤ්ඤො මහප්ඵලො හොති මහානිසංසො මහාජුතිකො මහාවිප්ඵාරො. සෙය්‍යථාපි, රාජඤ්ඤ, කස්සකො බීජනඞ්ගලං ආදාය වනං පවිසෙය්‍ය. සො තත්ථ සුඛෙත්තෙ සුභූමෙ සුවිහතඛාණුකණ්ටකෙ බීජානි පතිට්ඨපෙය්‍ය අඛණ්ඩානි අපූතීනි අවාතාතපහතානි සාරදානි සුඛසයිතානි. දෙවො ච කාලෙන කාලං සම්මාධාරං අනුප්පවෙච්ඡෙය්‍ය. අපි නු තානි බීජානි වුද්ධිං විරූළ්හිං වෙපුල්ලං ආපජ්ජෙය්‍යුං, කස්සකො වා විපුලං ඵලං අධිගච්ඡෙය්‍යා’’ති? ‘‘එවං, භො කස්සප’’. ‘‘එවමෙව ඛො, රාජඤ්ඤ, යථාරූපෙ යඤ්ඤෙ නෙව ගාවො හඤ්ඤන්ති, න අජෙළකා හඤ්ඤන්ති, න කුක්කුටසූකරා හඤ්ඤන්ති, න විවිධා වා පාණා සංඝාතං ආපජ්ජන්ති, පටිග්ගාහකා ච හොන්ති සම්මාදිට්ඨී සම්මාසඞ්කප්පා සම්මාවාචා සම්මාකම්මන්තා සම්මාආජීවා සම්මාවායාමා සම්මාසතී සම්මාසමාධී, එවරූපො ඛො, රාජඤ්ඤ, යඤ්ඤො මහප්ඵලො හොති මහානිසංසො මහාජුතිකො මහාවිප්ඵාරො’’ති.

"हे राजन, जिस प्रकार के यज्ञ में न तो गायें मारी जाती हैं, न भेड़-बकरियाँ मारी जाती हैं, न मुर्गे और सूअर मारे जाते हैं, और न ही विभिन्न प्रकार के प्राणी विनाश को प्राप्त होते हैं; और जहाँ दान लेने वाले सम्यक दृष्टि, सम्यक संकल्प, सम्यक वाक्, सम्यक कर्मान्त, सम्यक आजीव, सम्यक व्यायाम, सम्यक स्मृति और सम्यक समाधि से युक्त होते हैं—हे राजन, ऐसा यज्ञ महाफलदायी, महान लाभ वाला, महान तेजस्वी और महान विस्तार वाला होता है। हे राजन, जैसे कोई किसान बीज और हल लेकर वन में प्रवेश करे। वह वहाँ अच्छी भूमि वाले, समतल और काँटों-ठूँठों से रहित श्रेष्ठ खेत में ऐसे बीज बोए जो अखंड हों, सड़े हुए न हों, हवा और धूप से नष्ट न हुए हों, सारयुक्त हों और अच्छी तरह सुखाकर रखे गए हों। और आकाश से समय-समय पर भली-भाँति वर्षा हो। तो क्या वे बीज वृद्धि, अंकुरण और प्रचुरता को प्राप्त होंगे? और क्या वह किसान प्रचुर फल प्राप्त करेगा?" "हाँ, भन्ते कस्सप।" "इसी प्रकार, हे राजन, जिस प्रकार के यज्ञ में न तो गायें मारी जाती हैं, न भेड़-बकरियाँ मारी जाती हैं, न मुर्गे और सूअर मारे जाते हैं, और न ही विभिन्न प्रकार के प्राणी विनाश को प्राप्त होते हैं; और जहाँ दान लेने वाले सम्यक दृष्टि, सम्यक संकल्प, सम्यक वाक्, सम्यक कर्मान्त, सम्यक आजीव, सम्यक व्यायाम, सम्यक स्मृति और सम्यक समाधि से युक्त होते हैं—हे राजन, ऐसा यज्ञ महाफलदायी, महान लाभ वाला, महान तेजस्वी और महान विस्तार वाला होता है।"

උත්තරමාණවවත්ථු

उत्तर माणवक की कथा

439. අථ ඛො පායාසි රාජඤ්ඤො දානං පට්ඨපෙසි සමණබ්‍රාහ්මණකපණද්ධිකවණිබ්බකයාචකානං. තස්මිං ඛො පන දානෙ එවරූපං භොජනං දීයති කණාජකං බිලඞ්ගදුතියං, ධොරකානි ච වත්ථානි ගුළවාලකානි. තස්මිං ඛො පන දානෙ උත්තරො නාම මාණවො වාවටො අහොසි. සො දානං දත්වා එවං අනුද්දිසති – ‘‘ඉමිනාහං දානෙන පායාසිං රාජඤ්ඤමෙව ඉමස්මිං ලොකෙ සමාගච්ඡිං, මා පරස්මි’’න්ති. අස්සොසි ඛො පායාසි රාජඤ්ඤො – ‘‘උත්තරො කිර මාණවො දානං දත්වා එවං අනුද්දිසති – ‘ඉමිනාහං දානෙන පායාසිං රාජඤ්ඤමෙව ඉමස්මිං ලොකෙ සමාගච්ඡිං, මා පරස්මි’’’න්ති. අථ [Pg.281] ඛො පායාසි රාජඤ්ඤො උත්තරං මාණවං ආමන්තාපෙත්වා එතදවොච – ‘‘සච්චං කිර ත්වං, තාත උත්තර, දානං දත්වා එවං අනුද්දිසසි – ‘ඉමිනාහං දානෙන පායාසිං රාජඤ්ඤමෙව ඉමස්මිං ලොකෙ සමාගච්ඡිං, මා පරස්මි’’’න්ති? ‘‘එවං, භො’’. ‘‘කිස්ස පන ත්වං, තාත උත්තර, දානං දත්වා එවං අනුද්දිසසි – ‘ඉමිනාහං දානෙන පායාසිං රාජඤ්ඤමෙව ඉමස්මිං ලොකෙ සමාගච්ඡිං, මා පරස්මි’න්ති? නනු මයං, තාත උත්තර, පුඤ්ඤත්ථිකා දානස්සෙව ඵලං පාටිකඞ්ඛිනො’’ති? ‘‘භොතො ඛො දානෙ එවරූපං භොජනං දීයති කණාජකං බිලඞ්ගදුතියං, යං භවං පාදාපි න ඉච්ඡෙය්‍ය සම්ඵුසිතුං, කුතො භුඤ්ජිතුං, ධොරකානි ච වත්ථානි ගුළවාලකානි, යානි භවං පාදාපි න ඉච්ඡෙය්‍ය සම්ඵුසිතුං, කුතො පරිදහිතුං. භවං ඛො පනම්හාකං පියො මනාපො, කථං මයං මනාපං අමනාපෙන සංයොජෙමා’’ති? ‘‘තෙන හි ත්වං, තාත උත්තර, යාදිසාහං භොජනං භුඤ්ජාමි, තාදිසං භොජනං පට්ඨපෙහි. යාදිසානි චාහං වත්ථානි පරිදහාමි, තාදිසානි ච වත්ථානි පට්ඨපෙහී’’ති. ‘‘එවං, භො’’ති ඛො උත්තරො මාණවො පායාසිස්ස රාජඤ්ඤස්ස පටිස්සුත්වා යාදිසං භොජනං පායාසි රාජඤ්ඤො භුඤ්ජති, තාදිසං භොජනං පට්ඨපෙසි. යාදිසානි ච වත්ථානි පායාසි රාජඤ්ඤො පරිදහති, තාදිසානි ච වත්ථානි පට්ඨපෙසි.

४३९. तब पायसि राजन ने श्रमणों, ब्राह्मणों, अनाथों, पथिकों, भिखारियों और याचकों के लिए दान की व्यवस्था की। उस दान में कांजी के साथ कनकी (चावल के टुकड़े) जैसा भोजन और मोटे तथा भद्दे किनारे वाले वस्त्र दिए जाते थे। उस दान कार्य में उत्तर नाम का एक माणवक (युवक) नियुक्त था। वह दान देकर इस प्रकार कहता था— 'इस दान के पुण्य से मैं इस लोक में ही पायसि राजन से मिलूँ, परलोक में नहीं।' पायसि राजन ने सुना कि उत्तर माणवक दान देकर ऐसा कहता है। तब पायसि राजन ने उत्तर माणवक को बुलवाकर यह कहा— 'तात उत्तर, क्या यह सच है कि तुम दान देकर ऐसा कहते हो?' 'हाँ, स्वामी।' 'तात उत्तर, तुम ऐसा क्यों कहते हो? क्या हम पुण्य के इच्छुक और दान के फल की आकांक्षा रखने वाले नहीं हैं?' 'स्वामी, आपके दान में कांजी के साथ कनकी जैसा भोजन दिया जाता है, जिसे आप पैर से छूना भी पसंद नहीं करेंगे, खाना तो दूर की बात है; और ऐसे मोटे वस्त्र दिए जाते हैं जिन्हें आप पैर से छूना भी पसंद नहीं करेंगे, पहनना तो दूर की बात है। आप हमारे प्रिय और मनभावन हैं, तो हम आपको ऐसे अप्रिय कर्म से कैसे जोड़ें?' 'तो तात उत्तर, जैसा भोजन मैं करता हूँ, वैसा ही भोजन दान में दो। और जैसे वस्त्र मैं पहनता हूँ, वैसे ही वस्त्र दान में दो।' 'बहुत अच्छा, स्वामी' कहकर उत्तर माणवक ने पायसि राजन की आज्ञा स्वीकार की और जैसा भोजन पायसि राजन करते थे वैसा ही भोजन और जैसे वस्त्र वे पहनते थे वैसे ही वस्त्र दान में देने की व्यवस्था की।

440. අථ ඛො පායාසි රාජඤ්ඤො අසක්කච්චං දානං දත්වා අසහත්ථා දානං දත්වා අචිත්තීකතං දානං දත්වා අපවිද්ධං දානං දත්වා කායස්ස භෙදා පරං මරණා චාතුමහාරාජිකානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපජ්ජි සුඤ්ඤං සෙරීසකං විමානං. යො පන තස්ස දානෙ වාවටො අහොසි උත්තරො නාම මාණවො. සො සක්කච්චං දානං දත්වා සහත්ථා දානං දත්වා චිත්තීකතං දානං දත්වා අනපවිද්ධං දානං දත්වා කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජි දෙවානං තාවතිංසානං සහබ්‍යතං.

४४०. इसके पश्चात, पायसि राजन ने अनादरपूर्वक दान देने के कारण, अपने हाथों से दान न देने के कारण, बिना चित्त लगाए दान देने के कारण और फेंकने के समान दान देने के कारण, शरीर त्यागने के बाद मृत्यु के उपरांत चातुर्महाराजिक देवों के साथ शून्य सेरीसक विमान में उत्पन्न हुए। परंतु जो उस दान कार्य में नियुक्त उत्तर नाम का माणवक था, उसने आदरपूर्वक दान देने के कारण, अपने हाथों से दान देने के कारण, चित्त लगाकर दान देने के कारण और फेंकने के समान दान न देने के कारण, शरीर त्यागने के बाद मृत्यु के उपरांत सुगति स्वर्ग लोक में, तावतिंस देवों के साथ उत्पन्न हुआ।

පායාසිදෙවපුත්තො

पायसि देवपुत्र

441. තෙන ඛො පන සමයෙන ආයස්මා ගවම්පති අභික්ඛණං සුඤ්ඤං සෙරීසකං විමානං දිවාවිහාරං ගච්ඡති. අථ ඛො පායාසි දෙවපුත්තො යෙනායස්මා ගවම්පති තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා ආයස්මන්තං ගවම්පතිං අභිවාදෙත්වා [Pg.282] එකමන්තං අට්ඨාසි. එකමන්තං ඨිතං ඛො පායාසිං දෙවපුත්තං ආයස්මා ගවම්පති එතදවොච – ‘‘කොසි ත්වං, ආවුසො’’ති? ‘‘අහං, භන්තෙ, පායාසි රාජඤ්ඤො’’ති. ‘‘නනු ත්වං, ආවුසො, එවංදිට්ඨිකො අහොසි – ‘ඉතිපි නත්ථි පරො ලොකො, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’’’ති? ‘‘සච්චාහං, භන්තෙ, එවංදිට්ඨිකො අහොසිං – ‘ඉතිපි නත්ථි පරො ලොකො, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො’ති. අපි චාහං අය්‍යෙන කුමාරකස්සපෙන එතස්මා පාපකා දිට්ඨිගතා විවෙචිතො’’ති. ‘‘යො පන තෙ, ආවුසො, දානෙ වාවටො අහොසි උත්තරො නාම මාණවො, සො කුහිං උපපන්නො’’ති? ‘‘යො මෙ, භන්තෙ, දානෙ වාවටො අහොසි උත්තරො නාම මාණවො, සො සක්කච්චං දානං දත්වා සහත්ථා දානං දත්වා චිත්තීකතං දානං දත්වා අනපවිද්ධං දානං දත්වා කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපන්නො දෙවානං තාවතිංසානං සහබ්‍යතං. අහං පන, භන්තෙ, අසක්කච්චං දානං දත්වා අසහත්ථා දානං දත්වා අචිත්තීකතං දානං දත්වා අපවිද්ධං දානං දත්වා කායස්ස භෙදා පරං මරණා චාතුමහාරාජිකානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපන්නො සුඤ්ඤං සෙරීසකං විමානං. තෙන හි, භන්තෙ ගවම්පති, මනුස්සලොකං ගන්ත්වා එවමාරොචෙහි – ‘සක්කච්චං දානං දෙථ, සහත්ථා දානං දෙථ, චිත්තීකතං දානං දෙථ, අනපවිද්ධං දානං දෙථ. පායාසි රාජඤ්ඤො අසක්කච්චං දානං දත්වා අසහත්ථා දානං දත්වා අචිත්තීකතං දානං දත්වා අපවිද්ධං දානං දත්වා කායස්ස භෙදා පරං මරණා චාතුමහාරාජිකානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපන්නො සුඤ්ඤං සෙරීසකං විමානං. යො පන තස්ස දානෙ වාවටො අහොසි උත්තරො නාම මාණවො, සො සක්කච්චං දානං දත්වා සහත්ථා දානං දත්වා චිත්තීකතං දානං දත්වා අනපවිද්ධං දානං දත්වා කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපන්නො දෙවානං තාවතිංසානං සහබ්‍යත’’’න්ති.

४४१. उस समय आयुष्मान् गवम्पति अक्सर दिन के विश्राम के लिए निर्जन सेरीसक विमान में जाया करते थे। तब पायासि देवपुत्र वहाँ पहुँचा जहाँ आयुष्मान् गवम्पति थे; पहुँचकर आयुष्मान् गवम्पति का अभिवादन कर एक ओर खड़ा हो गया। एक ओर खड़े हुए पायासि देवपुत्र से आयुष्मान् गवम्पति ने यह कहा— 'आयुष्मन्! तुम कौन हो?' 'भन्ते! मैं पायासि राजन्य हूँ।' 'आयुष्मन्! क्या तुम्हारी ऐसी दृष्टि नहीं थी— 'न तो परलोक है, न ही औपपातिक प्राणी हैं, और न ही अच्छे-बुरे कर्मों का कोई फल या विपाक है'?' 'भन्ते! मेरी वास्तव में ऐसी ही दृष्टि थी— 'न तो परलोक है, न ही औपपातिक प्राणी हैं, और न ही अच्छे-बुरे कर्मों का कोई फल या विपाक है'। किन्तु भन्ते! आर्य कुमारकस्सप ने मुझे उस पापपूर्ण दृष्टि से मुक्त कर दिया।' 'आयुष्मन्! वह उत्तर नामक युवक, जो तुम्हारे दान का प्रबन्ध करता था, वह कहाँ उत्पन्न हुआ है?' 'भन्ते! वह उत्तर नामक युवक, जो मेरे दान का प्रबन्ध करता था, उसने श्रद्धापूर्वक दान दिया, अपने हाथों से दान दिया, आदरपूर्वक दान दिया, और अनादर न करते हुए दान दिया; इसलिए शरीर छूटने के बाद, मृत्यु के उपरान्त, वह सुगति को प्राप्त हुआ, स्वर्गलोक में देवताओं के तावतिंस समाज में उत्पन्न हुआ। किन्तु भन्ते! मैंने अश्रद्धापूर्वक दान दिया, अपने हाथों से दान नहीं दिया, अनादरपूर्वक दान दिया, और फेंकने के समान दान दिया; इसलिए शरीर छूटने के बाद, मृत्यु के उपरान्त, मैं चातुमहाराजिक देवताओं के समाज में, इस निर्जन सेरीसक विमान में उत्पन्न हुआ हूँ। इसलिए भन्ते गवम्पति! आप मनुष्यलोक में जाकर ऐसा कहें— 'श्रद्धापूर्वक दान दें, अपने हाथों से दान दें, आदरपूर्वक दान दें, और अनादर न करते हुए दान दें। पायासि राजन्य ने अश्रद्धापूर्वक दान दिया, अपने हाथों से दान नहीं दिया, अनादरपूर्वक दान दिया, और फेंकने के समान दान दिया; इसलिए शरीर छूटने के बाद, मृत्यु के उपरान्त, वह चातुमहाराजिक देवताओं के समाज में, निर्जन सेरीसक विमान में उत्पन्न हुआ है। किन्तु जो उसके दान का प्रबन्ध करने वाला उत्तर नामक युवक था, उसने श्रद्धापूर्वक दान दिया, अपने हाथों से दान दिया, आदरपूर्वक दान दिया, और अनादर न करते हुए दान दिया; इसलिए शरीर छूटने के बाद, मृत्यु के उपरान्त, वह सुगति को प्राप्त हुआ, स्वर्गलोक में देवताओं के तावतिंस समाज में उत्पन्न हुआ'।

අථ ඛො ආයස්මා ගවම්පති මනුස්සලොකං ආගන්ත්වා එවමාරොචෙසි – ‘‘සක්කච්චං දානං දෙථ, සහත්ථා දානං දෙථ, චිත්තීකතං දානං දෙථ, අනපවිද්ධං දානං දෙථ. පායාසි රාජඤ්ඤො අසක්කච්චං දානං දත්වා අසහත්ථා දානං දත්වා අචිත්තීකතං දානං දත්වා අපවිද්ධං දානං දත්වා කායස්ස භෙදා පරං මරණා චාතුමහාරාජිකානං දෙවානං සහබ්‍යතං උපපන්නො සුඤ්ඤං සෙරීසකං විමානං. යො පන තස්ස දානෙ වාවටො අහොසි උත්තරො [Pg.283] නාම මාණවො, සො සක්කච්චං දානං දත්වා සහත්ථා දානං දත්වා චිත්තීකතං දානං දත්වා අනපවිද්ධං දානං දත්වා කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපන්නො දෙවානං තාවතිංසානං සහබ්‍යත’’න්ති.

तब आयुष्मान् गवम्पति ने मनुष्यलोक में आकर इस प्रकार कहा— 'श्रद्धापूर्वक दान दें, अपने हाथों से दान दें, आदरपूर्वक दान दें, और अनादर न करते हुए दान दें। पायासि राजन्य ने अश्रद्धापूर्वक दान दिया, अपने हाथों से दान नहीं दिया, अनादरपूर्वक दान दिया, और फेंकने के समान दान दिया; इसलिए शरीर छूटने के बाद, मृत्यु के उपरान्त, वह चातुमहाराजिक देवताओं के समाज में, निर्जन सेरीसक विमान में उत्पन्न हुआ है। किन्तु जो उसके दान का प्रबन्ध करने वाला उत्तर नामक युवक था, उसने श्रद्धापूर्वक दान दिया, अपने हाथों से दान दिया, आदरपूर्वक दान दिया, और अनादर न करते हुए दान दिया; इसलिए शरीर छूटने के बाद, मृत्यु के उपरान्त, वह सुगति को प्राप्त हुआ, स्वर्गलोक में देवताओं के तावतिंस समाज में उत्पन्न हुआ'।

පායාසිසුත්තං නිට්ඨිතං දසමං.

दसवाँ पायासि सुत्त समाप्त हुआ।

මහාවග්ගො නිට්ඨිතො.

महावग्ग समाप्त हुआ।

තස්සුද්දානං –

इसका सारांश (उद्दान) इस प्रकार है—

මහාපදාන නිදානං, නිබ්බානඤ්ච සුදස්සනං;

ජනවසභ ගොවින්දං, සමයං සක්කපඤ්හකං;

මහාසතිපට්ඨානඤ්ච, පායාසි දසමං භවෙ.

महापदान, निदान, निब्बान, सुदस्सन, जनवसब, गोविन्द, समय, सक्कपञ्ह, महासतिपट्ठान और दसवाँ पायासि है।

මහාවග්ගපාළි නිට්ඨිතා.

महावग्गपालि समाप्त हुई।


Indonesia
Kanon PaliKomentarSub-komentarLainnya
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典註釈書副註釈書その他
1101 パーラージカ・パーリ
1102 パーチッティヤ・パーリ
1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ)
1104 チューラヴァッガ・パーリ
1105 パリヴァーラ・パーリ
1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1
1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2
1203 パーチッティヤ・アッタカター
1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ)
1205 チューラヴァッガ・アッタカター
1206 パリヴァーラ・アッタカター
1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1
1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2
1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3
1401 ドヴェマーティカー・パーリ
1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター
1403 ヴァジラブッディ・ティーカー
1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1
1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2
1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1
1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2
1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー
1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ
1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1
1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2
1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ
1413 クッダシッカー-ムーラシッカー

8401 ヴィスッディマッガ-1
8402 ヴィスッディマッガ-2
8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1
8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2
8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター

8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ)
8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ)
8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ)
8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ)
8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ)
8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ)
8412 アッタカター(プ・ヴィ)
8413 ニルッティディーパニー
8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ
8415 アヌディーパニーパータ
8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ
8417 ナマッカラ・ティーカー
8418 マハーパナーマ・パータ
8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター
8420 スタヴァンダナー
8421 カマラーニャジャリ
8422 ジナランカーラ
8423 パッジャマドゥ
8424 ブッダグナガーター・ヴァリー
8425 チューラガンタヴァンサ
8427 サーサナヴァンサ
8426 マハーヴァンサ
8429 モッガラーナ・ビャーカラナン
8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン
8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー)
8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー)
8432 パダルーパシッディ
8433 モッガラーナ・パンチカー
8434 パヨーガシッディ・パータ
8435 ヴットーダヤ・パータ
8436 アビダーナッパディーピカー・パータ
8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー
8438 スボーダーランカーラ・パータ
8439 スボーダーランカーラ・ティーカー
8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ
8446 カヴィダッパナニーティ
8447 ニーティマンジャリー
8445 ダンマニーティ
8444 マハーラハニーティ
8441 ローカニーティ
8442 スタンタニーティ
8443 スーラッサティニーティ
8450 チャーナキャニーティ
8448 ナラダッカディーパニー
8449 チャトゥラーラッカディーパニー
8451 ラサヴァーヒニー
8452 シーマヴィソーダニー・パータ
8453 ヴェッサンタラ・ギーティ
8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー
8455 トゥーパヴァンサ
8456 ダーターヴァンサ
8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー
8458 ダートゥヴァンサ
8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ
8460 ジナチャリタヤ
8461 ジナヴァンサディーパン
8462 テーラカターガーター
8463 ミリダ・ティーカー
8464 パダマンジャリー
8465 パダサーダナン
8466 サッダビンドゥパカラナン
8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー
8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ
2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ)
2103 パーティカワッガ・パーリ
2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター
2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ)
2203 パーティカワッガ・アッタカター
2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー
2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ)
2303 パーティカワッガ・ティーカー
2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1
2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ
3102 マッジマパンナーサ・パーリ
3103 ウパリパンナーサ・パーリ
3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1
3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2
3203 マッジマパンナーサ・アッタカター
3204 ウパリパンナーサ・アッタカター
3301 ムーラパンナーサ・ティーカー
3302 マッジマパンナーサ・ティーカー
3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ
4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ
4103 カンダ・ワッガ・パーリ
4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ
4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ)
4201 サガーター・ワッガ・アッタカター
4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター
4203 カンダ・ワッガ・アッタカター
4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター
4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ)
4301 サガーター・ワッガ・ティーカー
4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー
4303 カンダ・ワッガ・ティーカー
4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー
4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ)
5101 エーカカニパータ・パーリ
5102 ドゥカニパータ・パーリ
5103 ティカニパータ・パーリ
5104 チャトゥッカニパータ・パーリ
5105 パンチャカニパータ・パーリ
5106 チャッカニパータ・パーリ
5107 サッタカニパータ・パーリ
5108 アッタカーディニパータ・パーリ
5109 ナヴァカニパータ・パーリ
5110 ダサカニパータ・パーリ
5111 エーカーダサカニパータ・パーリ
5201 エーカカニパータ・アッタカター
5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター
5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター
5204 アッタカーディニパータ・アッタカター
5301 エーカカニパータ・ティーカー
5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー
5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー
5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ
6102 ダンマパダ・パーリ
6103 ウダーナ・パーリ
6104 イティヴッタカ・パーリ
6105 スッタニパータ・パーリ
6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ
6107 ペーヴァットゥ・パーリ
6108 テーラガーター・パーリ
6109 テーリーガーター・パーリ
6110 アパダーナ・パーリ-1
6111 アパダーナ・パーリ-2
6112 ブッダヴァンサ・パーリ
6113 チャリヤーピタカ・パーリ
6114 ジャータカ・パーリ-1
6115 ジャータカ・パーリ-2
6116 マハーニッデーサ・パーリ
6117 チューラニッデーサ・パーリ
6118 パティサンビダーマッガ・パーリ
6119 ネッティッパカラナ・パーリ
6120 ミリンダパンハ・パーリ
6121 ペータコーパデーサ・パーリ
6201 クッダカパータ・アッタカター
6202 ダンマパダ・アッタカター-1
6203 ダンマパダ・アッタカター-2
6204 ウダーナ・アッタカター
6205 イティヴッタカ・アッタカター
6206 スッタニパータ・アッタカター-1
6207 スッタニパータ・アッタカター-2
6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター
6209 ペータヴァットゥ・アッタカター
6210 テーラガーター・アッタカター-1
6211 テーラガーター・アッタカター-2
6212 テーリーガーター・アッタカター
6213 アパダーナ・アッタカター-1
6214 アパダーナ・アッタカター-2
6215 ブッダヴァンサ・アッタカター
6216 チャリヤーピタカ・アッタカター
6217 ジャータカ・アッタカター-1
6218 ジャータカ・アッタカター-2
6219 ジャータカ・アッタカター-3
6220 ジャータカ・アッタカター-4
6221 ジャータカ・アッタカター-5
6222 ジャータカ・アッタカター-6
6223 ジャータカ・アッタカター-7
6224 マハーニッデーサ・アッタカター
6225 チューラニッデーサ・アッタカター
6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1
6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2
6228 ネッティッパカラナ・アッタカター
6301 ネッティッパカラナ・ティーカー
6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ
7102 ヴィバンガ・パーリ
7103 ダートゥカター・パーリ
7104 プッガラパンニャッティ・パーリ
7105 カター・ヴァットゥ・パーリ
7106 ヤマカ・パーリ-1
7107 ヤマカ・パーリ-2
7108 ヤマカ・パーリ-3
7109 パッターナ・パーリ-1
7110 パッターナ・パーリ-2
7111 パッターナ・パーリ-3
7112 パッターナ・パーリ-4
7113 パッターナ・パーリ-5
7201 ダンマサンガニ・アッタカター
7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター
7203 パンチャパカラナ・アッタカター
7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー
7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー
7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー
7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー
7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー
7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード
7307 アビダンマッタ・サンガホ
7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー
7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលីអដ្ឋកថាដីកាផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ
1102 បាចិត្តិយបាឡិ
1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ)
1104 ចូឡវគ្គបាឡិ
1105 បរិវារបាឡិ
1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១
1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២
1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា
1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ)
1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា
1206 បរិវារអដ្ឋកថា
1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១
1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២
1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣
1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ
1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា
1403 វជិរពុទ្ធិដីកា
1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១
1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២
1406 វិនយាលង្ការដីកា-១
1407 វិនយាលង្ការដីកា-២
1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា
1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ
1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១
1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២
1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ
1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា

8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១
8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២
8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១
8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២
8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា

8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ)
8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ)
8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ)
8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ)
8410 វិនយបិដក (បុ-វិ)
8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ)
8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ)
8413 និរុត្តិទីបនី
8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ
8415 អនុទីបនីបាឋ
8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ
8417 នមក្ការដីកា
8418 មហាបណាមបាឋ
8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា
8420 សុតវន្ទនា
8421 កមលាញ្ជលិ
8422 ជិនាលង្ការ
8423 បជ្ជមធុ
8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី
8425 ចូឡគន្ថវង្ស
8427 សាសនវង្ស
8426 មហាវង្ស
8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ
8428 កច្ចាយនព្យាករណំ
8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា)
8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា)
8432 បទរូបសិទ្ធិ
8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា
8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ
8435 វុត្តោទយបាឋ
8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ
8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា
8438 សុពោធាលង្ការបាឋ
8439 សុពោធាលង្ការដីកា
8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ
8446 កវិទប្បណនីតិ
8447 នីតិមញ្ជរី
8445 ធម្មនីតិ
8444 មហារហនីតិ
8441 លោកនីតិ
8442 សុត្តន្តនីតិ
8443 សូរស្សតិនីតិ
8450 ចាណក្យនីតិ
8448 នរទក្ខទីបនី
8449 ចតុរារក្ខទីបនី
8451 រសវាហិនី
8452 សីមវិសោធនីបាឋ
8453 វេស្សន្តរគីតិ
8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា
8455 ថូបវង្ស
8456 ទាឋាវង្ស
8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា
8458 ធាតុវង្ស
8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស
8460 ជិនចរិតយ
8461 ជិនវង្សទីបំ
8462 តេលកដាហគាថា
8463 មិលិទដីកា
8464 បទមញ្ជរី
8465 បទសាធនំ
8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ
8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា
8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ
2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ)
2103 បាថិកវគ្គបាឡិ
2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ)
2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា
2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា
2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ)
2303 បាថិកវគ្គដីកា
2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១
2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ
3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ
3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ
3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១
3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២
3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3301 មូលបណ្ណាសដីកា
3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា
3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ
4102 និទានវគ្គបាឡិ
4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ
4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ
4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)
4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា
4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា
4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា
4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)
4301 សគាថាវគ្គដីកា
4302 និទានវគ្គដីកា
4303 ខន្ធវគ្គដីកា
4304 សឡាយតនវគ្គដីកា
4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ
5102 ទុកនិបាតបាឡិ
5103 តិកនិបាតបាឡិ
5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ
5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ
5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ
5107 សត្តកនិបាតបាឡិ
5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ
5109 នវកនិបាតបាឡិ
5110 ទសកនិបាតបាឡិ
5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ
5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា
5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា
5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា
5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា
5301 ឯកកនិបាតដីកា
5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា
5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា
5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ
6102 ធម្មបទបាឡិ
6103 ឧទានបាឡិ
6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ
6105 សុត្តនិបាតបាឡិ
6106 វិមានវត្ថុបាឡិ
6107 បេតវត្ថុបាឡិ
6108 ថេរគាថាបាឡិ
6109 ថេរីគាថាបាឡិ
6110 អបទានបាឡិ-១
6111 អបទានបាឡិ-២
6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ
6113 ចរិយាបិដកបាឡិ
6114 ជាតកបាឡិ-១
6115 ជាតកបាឡិ-២
6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ
6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ
6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ
6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ
6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ
6121 បេដកោបទេសបាឡិ
6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា
6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១
6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២
6204 ឧទានអដ្ឋកថា
6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា
6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១
6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២
6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា
6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា
6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១
6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២
6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា
6213 អបទានអដ្ឋកថា-១
6214 អបទានអដ្ឋកថា-២
6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា
6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា
6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១
6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២
6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣
6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤
6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥
6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦
6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧
6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១
6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២
6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា
6301 នេត្តិប្បករណដីកា
6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ
7102 វិភង្គបាឡិ
7103 ធាតុកថាបាឡិ
7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ
7105 កថាវត្ថុបាឡិ
7106 យមកបាឡិ-១
7107 យមកបាឡិ-២
7108 យមកបាឡិ-៣
7109 បដ្ឋានបាឡិ-១
7110 បដ្ឋានបាឡិ-២
7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣
7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤
7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥
7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា
7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា
7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា
7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា
7302 វិភង្គ-មូលដីកា
7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា
7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា
7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា
7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ
7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ
7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា
7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경주석서부주석서기타
1101 빠라지카 빨리
1102 빠찟띠야 빨리
1103 마하왁가 빨리 (비나야)
1104 출라왁가 빨리
1105 빠리와라 빨리
1201 빠라지까깐다 앗타카타-1
1202 빠라지까깐다 앗타카타-2
1203 빠찟띠야 앗타카타
1204 마하왁가 앗타카타 (비나야)
1205 출라왁가 앗타카타
1206 빠리와라 앗타카타
1301 사랏타디빠니 띠까-1
1302 사랏타디빠니 띠까-2
1303 사랏타디빠니 띠까-3
1401 드베마띠까빨리
1402 위나야상가하 앗타카타
1403 와지라붓디 띠까
1404 위마띠위노다니 띠까-1
1405 위마띠위노다니 띠까-2
1406 위나야랑까라 띠까-1
1407 위나야랑까라 띠까-2
1408 깡카위따라니뿌라나 띠까
1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야
1410 위나야위닛차야 띠까-1
1411 위나야위닛차야 띠까-2
1412 빠찟땨디요자나빨리
1413 쿳닷시카-물라시카

8401 위숟디막가-1
8402 위숟디막가-2
8403 위숟디막가-마하띠까-1
8404 위숟디막가-마하띠까-2
8405 위숟디막가 니다나까타

8406 디가니까야 (뿌-위)
8407 맛지마니까야 (뿌-위)
8408 삼윳따니까야 (뿌-위)
8409 앙굳따라니까야 (뿌-위)
8410 위나야삐따까 (뿌-위)
8411 아비담마삐따까 (뿌-위)
8412 앗타카타 (뿌-위)
8413 니룻띠디빠니
8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타
8415 아누디빠니빠타
8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타
8417 나막까라띠까
8418 마하빠나마빠타
8419 락카나또 붓다토마나가타
8420 수타완다나
8421 까말란자리
8422 지나랑까라
8423 빳자마두
8424 붓다구나가타왈리
8425 출라간타왕사
8427 사사나왕사
8426 마하왕사
8429 목갈라나뱌까라낭
8428 깟차야나뱌까라낭
8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라)
8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라)
8432 빠다루빠싣디
8433 목갈라나빤찌까
8434 빠요가싣디빠타
8435 붇또다야빠타
8436 아비다나빠디피까빠타
8437 아비다나빠디피까띠까
8438 수보다랑까라빠타
8439 수보다랑까라띠까
8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라
8446 까위닷빠나니띠
8447 니띠만자리
8445 담마니띠
8444 마하라하니띠
8441 로까니띠
8442 숫딴따니띠
8443 수랏사띠니띠
8450 짜낙야니띠
8448 나라닥카디빠니
8449 짜뚜라락카디빠니
8451 라사와히니
8452 시마위소다니빠타
8453 웨산따라기띠
8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까
8455 투빠왕사
8456 다타왕사
8457 다두빠타윌라시니야
8458 다두왕사
8459 핟타와나갈라위하라왕사
8460 지나짜리따야
8461 지나왕사디빵
8462 떼라까타하가타
8463 밀리다띠까
8464 빠다만자리
8465 빠다사다낭
8466 삿다빈두빠까라낭
8467 깟차야나다두만주사
8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리
2102 마하왁가 빨리 (디가)
2103 빠티까왁가 빨리
2201 실락칸다왁가 앗타카타
2202 마하왁가 앗타카타 (디가)
2203 빠티까왁가 앗타카타
2301 실락칸다왁가 띠까
2302 마하왁가 띠까 (디가)
2303 빠티까왁가 띠까
2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1
2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리
3102 맛지마빤나사 빨리
3103 우빠리빤나사 빨리
3201 물라빤나사 앗타카타-1
3202 물라빤나사 앗타카타-2
3203 맛지마빤나사 앗타카타
3204 우빠리빤나사 앗타카타
3301 물라빤나사 띠까
3302 맛지마빤나사 띠까
3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리
4102 니다나왁가 빨리
4103 칸다왁가 빨리
4104 살라야따나왁가 빨리
4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)
4201 사가타왁가 앗타카타
4202 니다나왁가 앗타카타
4203 칸다왁가 앗타카타
4204 살라야따나왁가 앗타카타
4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)
4301 사가타왁가 띠까
4302 니다나왁가 띠까
4303 칸다왁가 띠까
4304 살라야따나왁가 띠까
4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리
5102 두까니빠따 빨리
5103 띠까니빠따 빨리
5104 짜뚝까니빠따 빨리
5105 빤짜까니빠따 빨리
5106 착까니빠따 빨리
5107 삿따까니빠따 빨리
5108 앗타까디니빠따 빨리
5109 나와까니빠따 빨리
5110 다사까니빠따 빨리
5111 에까다사까니빠따 빨리
5201 에까까니빠따 앗타카타
5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타
5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타
5204 앗타까디니빠따 앗타카타
5301 에까까니빠따 띠까
5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까
5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까
5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리
6102 담마빠다 빨리
6103 우다나 빨리
6104 이띠웃따까 빨리
6105 숫따니빠따 빨리
6106 위마나왓투 빨리
6107 베따왓투 빨리
6108 테라가타 빨리
6109 테리가타 빨리
6110 아빠다나 빨리-1
6111 아빠다나 빨리-2
6112 붓다왕사 빨리
6113 짜리야삐따까 빨리
6114 자따까 빨리-1
6115 자따까 빨리-2
6116 마하닷데사 빨리
6117 출라닷데사 빨리
6118 빠티삼비다막가 빨리
6119 넷띠빠까라나 빨리
6120 밀린다빤하 빨리
6121 뻬따꼬빠데사 빨리
6201 쿳닥까빠타 앗타카타
6202 담마빠다 앗타카타-1
6203 담마빠다 앗타카타-2
6204 우다나 앗타카타
6205 이띠웃따까 앗타카타
6206 숫따니빠따 앗타카타-1
6207 숫따니빠따 앗타카타-2
6208 위마나왓투 앗타카타
6209 베따왓투 앗타카타
6210 테라가타 앗타카타-1
6211 테라가타 앗타카타-2
6212 테리가타 앗타카타
6213 아빠다나 앗타카타-1
6214 아빠다나 앗타카타-2
6215 붓다왕사 앗타카타
6216 짜리야삐따까 앗타카타
6217 자따까 앗타카타-1
6218 자따까 앗타카타-2
6219 자따까 앗타카타-3
6220 자따까 앗타카타-4
6221 자따까 앗타카타-5
6222 자따까 앗타카타-6
6223 자따까 앗타카타-7
6224 마하닷데사 앗타카타
6225 출라닷데사 앗타카타
6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1
6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2
6228 넷띠빠까라나 앗타카타
6301 넷띠빠까라나 띠까
6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리
7102 위방가 빨리
7103 다뚜까타 빨리
7104 뿍갈라빤냣띠 빨리
7105 까타왓투 빨리
7106 야마까 빨리-1
7107 야마까 빨리-2
7108 야마까 빨리-3
7109 빳타나 빨리-1
7110 빳타나 빨리-2
7111 빳타나 빨리-3
7112 빳타나 빨리-4
7113 빳타나 빨리-5
7201 담마상가니 앗타카타
7202 삼모하위노다니 앗타카타
7203 빤짜빠까라나 앗타카타
7301 담마상가니-물라띠까
7302 위방가-물라띠까
7303 빤짜빠까라나-물라띠까
7304 담마상가니-아누띠까
7305 빤짜빠까라나-아누띠까
7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도
7307 아비담맛타상가호
7308 아비담마와따라-뿌라나띠까
7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີອັດຖະກະຖາຏີກາອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ
1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ
1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ)
1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ
1105 ປະລິວາລະ ປາລີ
1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1
1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2
1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ
1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ)
1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ
1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1
1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2
1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3
1401 ທເວມາຕິກາປາລີ
1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ
1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ
1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1
1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2
1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1
1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2
1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ
1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ
1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1
1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2
1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ
1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ

8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1
8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2
8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1
8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2
8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ

8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ)
8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ)
8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ)
8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ
8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ
8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ
8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ
8417 ນະມັກກາລະຏີກາ
8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ
8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ
8420 ສຸຕະວັນທະນາ
8421 ກະມະລາຍຈະລິ
8422 ຊິນາລັງກາລະ
8423 ປັດຊະມະທຸ
8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ
8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ
8426 ມະຫາວັງສະ
8427 ສາສະນະວັງສະ
8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ
8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ
8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ)
8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ)
8432 ປະທະຣູປະສິດທິ
8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ
8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ
8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ
8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ
8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ
8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ
8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ
8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ
8441 ໂລກະນີຕິ
8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ
8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ
8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ
8445 ທັມມະນີຕິ
8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ
8447 ນີຕິມັນຊະລີ
8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ
8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ
8450 ຈານັກຍະນີຕິ
8451 ລະສະວາຫິນີ
8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ
8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ
8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ
8455 ຖູປະວັງສະ
8456 ທາຐາວັງສະ
8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ
8458 ຘາຕຸວັງສະ
8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ
8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ
8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ
8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ
8463 ມິລິທະຏີກາ
8464 ປະທະມັນຊະລີ
8465 ປະທະສາຘະນັງ
8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ
8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ
8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ)
2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ
2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ)
2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ)
2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ
2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1
2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ
3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ
3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ
3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1
3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2
3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ
3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ
3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ
3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ
4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ
4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ
4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ
4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)
4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ
4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)
4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ
4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ
4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ
4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ
4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ
5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ
5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ
5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ
5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ
5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ
5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ
5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ
5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ
5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ
5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ
5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ
5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ
5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ
6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ
6103 ອຸທານະ ປາລີ
6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ
6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ
6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ
6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ
6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ
6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ
6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1
6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2
6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ
6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ
6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1
6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2
6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ
6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ
6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ
6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ
6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ
6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ
6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ
6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1
6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2
6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ
6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1
6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2
6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ
6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1
6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2
6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ
6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1
6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2
6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ
6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ
6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1
6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2
6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3
6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4
6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5
6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6
6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7
6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ
6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1
6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2
6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ
6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ
7102 ວິພັງຄະ ປາລີ
7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ
7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ
7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ
7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1
7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2
7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3
7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1
7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2
7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3
7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4
7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5
7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ
7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ
7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ
7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ
7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ
7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ
7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ
7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ
7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ
7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ
7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ
7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळीअट्ठकथाटीकाअन्य
1101 पाराजिक पाळी
1102 पाचित्तिय पाळी
1103 महावग्ग पाळी (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळी
1105 परिवार पाळी
1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१
1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-१
1302 सारत्थदीपनी टीका-२
1303 सारत्थदीपनी टीका-३
1401 द्वेमातिकापाळी
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-१
1405 विमतिविनोदनी टीका-२
1406 विनयालंकार टीका-१
1407 विनयालंकार टीका-२
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-१
1411 विनयविनिच्छय टीका-२
1412 पाचित्यादियोजनापाळी
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-१
8402 विसुद्धिमग्ग-२
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवंदना
8421 कमलांजलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगंथवंस
8426 महावंस
8427 सासनवंस
8428 कच्चायनव्याकरणं
8429 मोग्गल्लानव्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपंचिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार
8441 लोकनीति
8442 सुत्तंतनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8444 महारहनीति
8445 धम्मनीति
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमंजरी
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8450 चाणक्यनीति
8451 रसवाहिनी
8452 सीमाविसोधनीपाठ
8453 वेस्संतरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमंजरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिंदुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमंजुसा
8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी
2102 महावग्ग पाळी (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळी
2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खंधवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१
2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी
3102 मज्झिमपण्णास पाळी
3103 उपरिपण्णास पाळी
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी
4102 निदानवग्ग पाळी
4103 खंधवग्ग पाळी
4104 सळायतनवग्ग पाळी
4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खंधवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खंधवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी
5102 दुकनिपात पाळी
5103 तिकनिपात पाळी
5104 चतुक्कनिपात पाळी
5105 पंचकनिपात पाळी
5106 छक्कनिपात पाळी
5107 सत्तकनिपात पाळी
5108 अट्ठकादिनिपात पाळी
5109 नवकनिपात पाळी
5110 दसकनिपात पाळी
5111 एकादसकनिपात पाळी
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी
6102 धम्मपद पाळी
6103 उदान पाळी
6104 इतिवुत्तक पाळी
6105 सुत्तनिपात पाळी
6106 विमानवत्थु पाळी
6107 पेतवत्थु पाळी
6108 थेरगाथा पाळी
6109 थेरीगाथा पाळी
6110 अपदान पाळी-१
6111 अपदान पाळी-२
6112 बुद्धवंस पाळी
6113 चरियापिटक पाळी
6114 जातक पाळी-१
6115 जातक पाळी-२
6116 महानिद्देस पाळी
6117 चूळनिद्देस पाळी
6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी
6119 नेत्तिप्पकरण पाळी
6120 मिलिंदपंह पाळी
6121 पेटकोपदेस पाळी
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-१
6203 धम्मपद अट्ठकथा-२
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-१
6214 अपदान अट्ठकथा-२
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-१
6218 जातक अट्ठकथा-२
6219 जातक अट्ठकथा-३
6220 जातक अट्ठकथा-४
6221 जातक अट्ठकथा-५
6222 जातक अट्ठकथा-६
6223 जातक अट्ठकथा-७
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१
6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी
7102 विभंग पाळी
7103 धातुकथा पाळी
7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी
7105 कथावत्थु पाळी
7106 यमक पाळी-१
7107 यमक पाळी-२
7108 यमक पाळी-३
7109 पट्ठान पाळी-१
7110 पट्ठान पाळी-२
7111 पट्ठान पाळी-३
7112 पट्ठान पाळी-४
7113 पट्ठान पाळी-५
7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पंचपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसंगणी-मूलटीका
7302 विभंग-मूलटीका
7303 पंचपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसंगणी-अनुटीका
7305 पंचपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसंगहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်အဋ္ဌကထာဋီကာအခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ
1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ
1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ)
1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ
1105 ပရိဝါရ ပါဠိ
1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁
1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂
1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ
1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ)
1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ
1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁
1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂
1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃
1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ
1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ
1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ
1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁
1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂
1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁
1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂
1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ
1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ
1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁
1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂
1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ
1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ

8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁
8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂
8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁
8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂
8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ

8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ)
8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ)
8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ)
8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ)
8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ)
8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ)
8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ)
8413 နိရုတ္တိဒီပနီ
8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ
8415 အနုဒီပနီပါဌ
8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ
8417 နမက္ကာရဋီကာ
8418 မဟာပဏာမပါဌ
8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ
8420 သုတဝန္ဒနာ
8421 ကမလာဉ္ဇလိ
8422 ဇိနာလင်္ကာရ
8423 ပဇ္ဇမဓု
8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ
8425 စူဠဂန္ထဝံသ
8427 သာသနဝံသ
8426 မဟာဝံသ
8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ
8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ
8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ)
8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ)
8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ
8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ
8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ
8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ
8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ
8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ
8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ
8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ
8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ
8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ
8447 နီတိမဉ္ဇရီ
8445 ဓမ္မနီတိ
8444 မဟာရဟနီတိ
8441 လောကနီတိ
8442 သုတ္တန္တနီတိ
8443 သူရဿတိနီတိ
8450 စာဏကျနီတိ
8448 နရဒက္ခဒီပနီ
8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ
8451 ရသဝါဟိနီ
8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ
8453 ဝေဿန္တရဂီတိ
8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ
8455 ထူပဝံသ
8456 ဒါဌာဝံသ
8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ
8458 ဓါတုဝံသ
8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ
8460 ဇိနစရိတယ
8461 ဇိနဝံသဒီပံ
8462 တေလကဋာဟဂါထာ
8463 မိလိဒဋီကာ
8464 ပဒမဉ္ဇရီ
8465 ပဒသာဓနံ
8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ
8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ
8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ)
2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ
2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ)
2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ)
2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ
2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁
2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁
3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂
3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ
4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)
4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)
4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ
4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ
5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ
5103 တိကနိပါတ ပါဠိ
5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ
5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ
5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ
5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ
5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ
5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ
5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ
5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ
5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ
5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ
5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ
5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ
6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ
6103 ဥဒါန ပါဠိ
6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ
6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ
6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ
6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ
6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ
6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ
6110 အပဒါန ပါဠိ-၁
6111 အပဒါန ပါဠိ-၂
6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ
6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ
6114 ဇာတက ပါဠိ-၁
6115 ဇာတက ပါဠိ-၂
6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ
6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ
6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ
6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ
6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ
6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁
6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂
6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ
6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ
6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁
6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂
6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁
6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂
6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ
6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁
6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂
6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ
6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ
6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁
6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂
6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃
6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄
6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅
6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆
6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇
6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁
6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂
6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ
6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ
6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ
7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ
7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ
7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ
7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ
7106 ယမက ပါဠိ-၁
7107 ယမက ပါဠိ-၂
7108 ယမက ပါဠိ-၃
7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁
7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂
7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃
7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄
7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅
7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ
7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ
7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ
7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ
7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ
7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ
7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ
7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ
7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ
7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော
7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ
7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
PáliAṭṭhakathāṬīkāOutro
1101 Ofensas Graves (Pārājika)
1102 Ofensas Leves (Pācittiya)
1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga)
1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga)
1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)
1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1
1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2
1203 Comentário das Ofensas Leves
1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya
1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya
1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya
1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1
1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2
1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3
1401 Texto das Duas Matrizes
1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya
1403 Subcomentário de Vajirabuddhi
1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1
1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2
1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1
1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2
1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas
1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior
1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1
1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2
1412 Texto da Aplicação das Regras
1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental

8401 Caminho da Purificação - Vol. 1
8402 Caminho da Purificação - Vol. 2
8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1
8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2
8405 História da Origem do Caminho da Purificação

8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita)
8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita)
8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita)
8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita)
8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita)
8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita)
8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita)
8413 Elucidação da Etimologia
8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo
8415 Texto do Subcomentário Elucidativo
8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições
8417 Subcomentário da Saudação
8418 Grande Texto de Saudação
8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais
8420 Saudação com Recitação
8421 Oferenda de Lótus
8422 Ornamento dos Vencedores
8423 Mel dos Versos
8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda
8425 Pequena Crônica dos Livros
8427 Crônica do Ensinamento
8426 Grande Crônica
8429 Gramática de Moggallāna
8428 Gramática de Kaccāyana
8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras
8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes
8432 Realização das Formas das Palavras
8433 Comentário de Moggallāna
8434 Texto sobre a Realização da Aplicação
8435 Texto sobre a Origem dos Versos
8436 Texto do Dicionário Iluminado
8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado
8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão
8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão
8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra
8446 Ética do Poeta
8447 Coleção de Ética
8445 Ética do Dhamma
8444 Grande Ética Secreta
8441 Ética do Mundo
8442 Ética dos Suttas
8443 Ética do Herói
8450 Ética de Cāṇakya
8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens
8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções
8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes
8452 Texto sobre a Purificação dos Limites
8453 Canto de Vessantara
8454 Explicação do Comentário de Moggallāna
8455 Crônica das Estupas
8456 Crônica da Relíquia do Dente
8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos
8458 Crônica das Relíquias
8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla
8460 História do Vencedor
8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores
8462 Versos da Panela de Óleo
8463 Subcomentário de Milinda
8464 Cacho de Flores de Palavras
8465 Realização das Palavras
8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática
8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana
8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha
2102 Grande Seção - Dīgha
2103 Seção de Pāthika - Dīgha
2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha
2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha
2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha
2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha
2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1
2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima
3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima
3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima
3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1
3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2
3203 Comentário dos Cinquenta Médios
3204 Comentário dos Cinquenta Superiores
3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais
3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios
3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta
4102 Seção das Causas - Saṃyutta
4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta
4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta
4105 Grande Seção - Saṃyutta
4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta
4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta
4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta
4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta
4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta
4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara
5102 Grupos de Dois - Aṅguttara
5103 Grupos de Três - Aṅguttara
5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara
5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara
5106 Grupos de Seis - Aṅguttara
5107 Grupos de Sete - Aṅguttara
5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara
5109 Grupos de Nove - Aṅguttara
5110 Grupos de Dez - Aṅguttara
5111 Grupos de Onze - Aṅguttara
5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.
5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara
5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro
5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete
5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha)
6102 Versos do Dhamma (Dhammapada)
6103 Exclamações Inspiradas (Udāna)
6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka)
6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta)
6106 Histórias das Mansões Celestiais
6107 Histórias dos Fantasmas
6108 Versos dos Monges Anciãos
6109 Versos das Monjas Anciãs
6110 Histórias Passadas - Vol. 1
6111 Histórias Passadas - Vol. 2
6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa)
6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka)
6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6116 Grande Exposição (Mahāniddesa)
6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa)
6118 Caminho da Discriminação Analítica
6119 O Guia (Nettippakaraṇa)
6120 As Perguntas de Milinda
6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)
6201 Comentário da Pequena Leitura
6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1
6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2
6204 Comentário do Udāna
6205 Comentário do Itivuttaka
6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1
6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2
6208 Comentário das Histórias das Mansões
6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas
6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1
6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2
6212 Comentário dos Versos das Monjas
6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1
6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2
6215 Comentário da História dos Budas
6216 Comentário do Cesto das Condutas
6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1
6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2
6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3
6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4
6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5
6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6
6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7
6224 Comentário da Grande Exposição
6225 Comentário da Pequena Exposição
6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1
6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2
6228 Comentário do Guia
6301 Subcomentário do Guia
6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī)
7102 Análise (Vibhaṅga)
7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā)
7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti)
7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu)
7106 O Livro dos Pares - Vol. 1
7107 O Livro dos Pares - Vol. 2
7108 O Livro dos Pares - Vol. 3
7109 Condições de Originação - Vol. 1
7110 Condições de Originação - Vol. 2
7111 Condições de Originação - Vol. 3
7112 Condições de Originação - Vol. 4
7113 Condições de Originação - Vol. 5
7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos
7202 Comentário que Dissipa a Confusão
7203 Comentário dos Cinco Tratados
7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos
7302 Subcomentário Principal da Análise
7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados
7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos
7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados
7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma
7307 Compêndio do Abhidhamma
7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma
7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канонКомментарииСубкомментарииДругое
1101 Параджика-пали
1102 Пачиттия-пали
1103 Махавагга-пали (Виная)
1104 Чулавагга-пали
1105 Паривара-пали
1201 Параджиканда-аттхакатха-1
1202 Параджиканда-аттхакатха-2
1203 Пачиттия-аттхакатха
1204 Махавагга-аттхакатха (Виная)
1205 Чулавагга-аттхакатха
1206 Паривара-аттхакатха
1301 Сараттхадипани-тика-1
1302 Сараттхадипани-тика-2
1303 Сараттхадипани-тика-3
1401 Двематика-пали
1402 Винаясангаха-аттхакатха
1403 Ваджирабуддхи-тика
1404 Вимативинодани-тика-1
1405 Вимативинодани-тика-2
1406 Винаяланкара-тика-1
1407 Винаяланкара-тика-2
1408 Канкхавитаранипурана-тика
1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая
1410 Винаявиниччая-тика-1
1411 Винаявиниччая-тика-2
1412 Пачиттиядийоджана-пали
1413 Кхуддасиккха-муласиккха

8401 Висуддхимагга-1
8402 Висуддхимагга-2
8403 Висуддхимагга-махатика-1
8404 Висуддхимагга-махатика-2
8405 Висуддхимагга-ниданакатха

8406 Дигханикая (пу-ви)
8407 Мадджхиманикая (пу-ви)
8408 Самъюттаникая (пу-ви)
8409 Ангуттараникая (пу-ви)
8410 Винаяпитака (пу-ви)
8411 Абхидхаммапитака (пу-ви)
8412 Аттхакатха (пу-ви)
8413 Нируттидипани
8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха
8415 Анудипанипатха
8416 Паттхануддеса дипанипатха
8417 Намаккаратика
8418 Махапанамапатха
8419 Лаккханато буддхатхоманагатха
8420 Сутавандана
8421 Камаланджали
8422 Джиналанкара
8423 Паджамадху
8424 Буддхагунагатхавали
8425 Чулагантхавамса
8427 Сасанавамса
8426 Махавамса
8429 Моггалланабьякарана
8428 Каччаянабьякарана
8430 Садданитиппакарана (падамала)
8431 Садданитиппакарана (дхатумала)
8432 Падарупасиддхи
8433 Могалланапанчика
8434 Пайогасиддхипатха
8435 Вуттодаяпатха
8436 Абхидханаппадипикапатха
8437 Абхидханаппадипикатика
8438 Субодхаланкарапатха
8439 Субодхаланкаратика
8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара
8446 Кавидаппананити
8447 Нитиманджари
8445 Дхамманити
8444 Махараханити
8441 Локанити
8442 Суттантанити
8443 Сурассатинити
8450 Чанакьянити
8448 Нарадаккхадипани
8449 Чатурараккхадипани
8451 Расавахини
8452 Симависодханипатха
8453 Вессантарагити
8454 Моггаллана вуттививаранапанчика
8455 Тхупавамса
8456 Датхавамса
8457 Дхатупатхавиласиния
8458 Дхатувамса
8459 Хаттхаванагаллавихаравамса
8460 Джиначаритая
8461 Джинавамсадипа
8462 Телакатахагатха
8463 Милидатика
8464 Падаманджари
8465 Падасадхана
8466 Саддабиндупакарана
8467 Каччаянадхатуманджуса
8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали
2102 Махавагга-пали (Дигха)
2103 Патхикавагга-пали
2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха
2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха)
2203 Патхикавагга-аттхакатха
2301 Силаккхандхавагга-тика
2302 Махавагга-тика (Дигха)
2303 Патхикавагга-тика
2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1
2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали
3102 Мадджхимапаннаса-пали
3103 Упарипаннаса-пали
3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1
3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2
3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха
3204 Упарипаннаса-аттхакатха
3301 Мулапаннаса-тика
3302 Мадджхимапаннаса-тика
3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали
4102 Ниданавагга-пали
4103 Кхандхавагга-пали
4104 Салаятанавагга-пали
4105 Махавагга-пали (Самъютта)
4201 Сагатхавагга-аттхакатха
4202 Ниданавагга-аттхакатха
4203 Кхандхавагга-аттхакатха
4204 Салаятанавагга-аттхакатха
4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)
4301 Сагатхавагга-тика
4302 Ниданавагга-тика
4303 Кхандхавагга-тика
4304 Салаятанавагга-тика
4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали
5102 Дуканипата-пали
5103 Тиканипата-пали
5104 Чатукканипата-пали
5105 Панчаканипата-пали
5106 Чхакканипата-пали
5107 Саттаканипата-пали
5108 Аттхакадинипата-пали
5109 Наваканипата-пали
5110 Дасаканипата-пали
5111 Экадасаканипата-пали
5201 Экаканипата-аттхакатха
5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха
5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха
5204 Аттхакадинипата-аттхакатха
5301 Экаканипата-тика
5302 Дука-тика-чатукканипата-тика
5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика
5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали
6102 Дхаммапада-пали
6103 Удана-пали
6104 Итивуттака-пали
6105 Суттанипата-пали
6106 Виманаваттху-пали
6107 Петаваттху-пали
6108 Тхерагатха-пали
6109 Тхеригатха-пали
6110 Ападана-пали-1
6111 Ападана-пали-2
6112 Буддхавамса-пали
6113 Чарияпитака-пали
6114 Джатака-пали-1
6115 Джатака-пали-2
6116 Маханиддеса-пали
6117 Чуланиддеса-пали
6118 Патисамбхидамагга-пали
6119 Неттиппакарана-пали
6120 Милиндапаньха-пали
6121 Петакопадеса-пали
6201 Кхуддакапатха-аттхакатха
6202 Дхаммапада-аттхакатха-1
6203 Дхаммапада-аттхакатха-2
6204 Удана-аттхакатха
6205 Итивуттака-аттхакатха
6206 Суттанипата-аттхакатха-1
6207 Суттанипата-аттхакатха-2
6208 Виманаваттху-аттхакатха
6209 Петаваттху-аттхакатха
6210 Тхерагатха-аттхакатха-1
6211 Тхерагатха-аттхакатха-2
6212 Тхеригатха-аттхакатха
6213 Ападана-аттхакатха-1
6214 Ападана-аттхакатха-2
6215 Буддхавамса-аттхакатха
6216 Чарияпитака-аттхакатха
6217 Джатака-аттхакатха-1
6218 Джатака-аттхакатха-2
6219 Джатака-аттхакатха-3
6220 Джатака-аттхакатха-4
6221 Джатака-аттхакатха-5
6222 Джатака-аттхакатха-6
6223 Джатака-аттхакатха-7
6224 Маханиддеса-аттхакатха
6225 Чуланиддеса-аттхакатха
6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1
6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2
6228 Неттиппакарана-аттхакатха
6301 Неттиппакарана-тика
6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали
7102 Вибханга-пали
7103 Дхатукатха-пали
7104 Пуггалапаннятти-пали
7105 Катхаваттху-пали
7106 Ямака-пали-1
7107 Ямака-пали-2
7108 Ямака-пали-3
7109 Паттхана-пали-1
7110 Паттхана-пали-2
7111 Паттхана-пали-3
7112 Паттхана-пали-4
7113 Паттхана-пали-5
7201 Дхаммасангани-аттхакатха
7202 Саммохивинодани-аттхакатха
7203 Панчапакарана-аттхакатха
7301 Дхаммасангани-мулатика
7302 Вибханга-мулатика
7303 Панчапакарана-мулатика
7304 Дхаммасангани-анутика
7305 Панчапакарана-анутика
7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо
7307 Абхидхамматтхасангахо
7308 Абхидхаммаватара-пуранатика
7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනයවිවරණඅටුවාවෙනත්
1101 පාරාජික පාළි
1102 පාචිත්තිය පාළි
1103 මහාවග්ග පාළි (විනය)
1104 චූළවග්ග පාළි
1105 පරිවාර පාළි
1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1
1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2
1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා
1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය)
1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා
1206 පරිවාර අට්ඨකථා
1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1
1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2
1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3
1401 ද්වෙමාතිකාපාළි
1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා
1403 වජිරබුද්ධි ටීකා
1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1
1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2
1406 විනයාලංකාර ටීකා-1
1407 විනයාලංකාර ටීකා-2
1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා
1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය
1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1
1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2
1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි
1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා

8401 විසුද්ධිමග්ග-1
8402 විසුද්ධිමග්ග-2
8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1
8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2
8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා

8406 දීඝනිකාය (පු-වි)
8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි)
8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි)
8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි)
8410 විනයපිටක (පු-වි)
8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි)
8412 අට්ඨකථා (පු-වි)
8413 නිරුත්තිදීපනී
8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ
8415 අනුදීපනීපාඨ
8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ
8417 නමක්කාරටීකා
8418 මහාපණාමපාඨ
8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා
8420 සුතවන්දනා
8421 කමලාඤ්ජලි
8422 ජිනාලඞ්කාර
8423 පජ්ජමධු
8424 බුද්ධගුණගාථාවලී
8425 චූළගන්ථවංස
8427 සාසනවංස
8426 මහාවංස
8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං
8428 කච්චායනබ්යාකරණං
8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා)
8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා)
8432 පදරූපසිද්ධි
8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා
8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ
8435 වුත්තෝදයපාඨ
8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ
8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා
8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ
8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා
8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර
8446 කවිදප්පණනීති
8447 නීතිමඤ්ජරී
8445 ධම්මනීති
8444 මහාරහනීති
8441 ලෝකනීති
8442 සුත්තන්තනීති
8443 සූරස්සතිනීති
8450 චාණක්යනීති
8448 නරදක්ඛදීපනී
8449 චතුරාරක්ඛදීපනී
8451 රසවාහිනී
8452 සීමවිසෝධනීපාඨ
8453 වෙස්සන්තරගීති
8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා
8455 ථූපවංස
8456 දාඨාවංස
8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා
8458 ධාතුවංස
8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස
8460 ජිනචරිතය
8461 ජිනවංසදීපං
8462 තේලකටාහගාථා
8463 මිලිදටීකා
8464 පදමඤ්ජරී
8465 පදසාධනං
8466 සද්දබින්දුපකරණං
8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා
8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි
2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ)
2103 පාථිකවග්ග පාළි
2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ)
2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා
2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා
2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ)
2303 පාථිකවග්ග ටීකා
2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1
2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි
3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි
3103 උපරිපණ්ණාස පාළි
3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1
3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2
3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා
3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා
3301 මූලපණ්ණාස ටීකා
3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා
3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි
4102 නිදානවග්ග පාළි
4103 ඛන්ධවග්ග පාළි
4104 සළායතනවග්ග පාළි
4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)
4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා
4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා
4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා
4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)
4301 සගාථාවග්ග ටීකා
4302 නිදානවග්ග ටීකා
4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා
4304 සළායතනවග්ග ටීකා
4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි
5102 දුකනිපාත පාළි
5103 තිකනිපාත පාළි
5104 චතුක්කනිපාත පාළි
5105 පඤ්චකනිපාත පාළි
5106 ඡක්කනිපාත පාළි
5107 සත්තකනිපාත පාළි
5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි
5109 නවකනිපාත පාළි
5110 දසකනිපාත පාළි
5111 එකාදසකනිපාත පාළි
5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා
5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා
5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා
5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා
5301 එකකනිපාත ටීකා
5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා
5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා
5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි
6102 ධම්මපද පාළි
6103 උදාන පාළි
6104 ඉතිවුත්තක පාළි
6105 සුත්තනිපාත පාළි
6106 විමානවත්ථු පාළි
6107 පේතවත්ථු පාළි
6108 ථේරගාථා පාළි
6109 ථේරීගාථා පාළි
6110 අපදාන පාළි-1
6111 අපදාන පාළි-2
6112 බුද්ධවංස පාළි
6113 චරියාපිටක පාළි
6114 ජාතක පාළි-1
6115 ජාතක පාළි-2
6116 මහානිද්දේස පාළි
6117 චූළනිද්දේස පාළි
6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි
6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි
6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි
6121 පේටකෝපදේස පාළි
6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා
6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1
6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2
6204 උදාන අට්ඨකථා
6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා
6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1
6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2
6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා
6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා
6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1
6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2
6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා
6213 අපදාන අට්ඨකථා-1
6214 අපදාන අට්ඨකථා-2
6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා
6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා
6217 ජාතක අට්ඨකථා-1
6218 ජාතක අට්ඨකථා-2
6219 ජාතක අට්ඨකථා-3
6220 ජාතක අට්ඨකථා-4
6221 ජාතක අට්ඨකථා-5
6222 ජාතක අට්ඨකථා-6
6223 ජාතක අට්ඨකථා-7
6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා
6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා
6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1
6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2
6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා
6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා
6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි
7102 විභඞ්ග පාළි
7103 ධාතුකථා පාළි
7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි
7105 කථාවත්ථු පාළි
7106 යමක පාළි-1
7107 යමක පාළි-2
7108 යමක පාළි-3
7109 පට්ඨාන පාළි-1
7110 පට්ඨාන පාළි-2
7111 පට්ඨාන පාළි-3
7112 පට්ඨාන පාළි-4
7113 පට්ඨාන පාළි-5
7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා
7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා
7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා
7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා
7302 විභඞ්ග-මූලටීකා
7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා
7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා
7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා
7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ
7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ
7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා
7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon PaliLos ComentariosLos SubcomentariosOtros
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคนข้อคิดเห็นคำอธิบายย่อยอื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ
1102 ปาจิตติยปาฬิ
1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย)
1104 จูฬวคฺคปาฬิ
1105 ปริวารปาฬิ
1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑
1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒
1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา
1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย)
1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา
1206 ปริวารอฏฺฐกถา
1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑
1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒
1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓
1401 ทเวมาติกาปาฬิ
1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา
1403 วชิรพุทฺธิฏีกา
1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑
1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒
1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑
1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒
1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา
1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย
1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑
1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒
1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ
1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา

8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑
8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒
8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑
8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒
8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา

8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ)
8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ)
8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ)
8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ)
8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ)
8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ)
8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ)
8413 นิรุตฺติทีปนี
8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ
8415 อนุทีปนีปาฐ
8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ
8417 นมกฺการฏีกา
8418 มหาปณามปาฐ
8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา
8420 สุตวทน
8421 กมลาญฺชลิ
8422 ชินาลงฺการ
8423 ปชฺชมธุ
8424 พุทฺธคุณคาถาวลี
8425 จูฬคนฺถวํส
8427 สาสนวํส
8426 มหาวํส
8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ
8428 กจฺจายนพฺยากรณํ
8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา)
8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา)
8432 ปทรูปสิทฺธิ
8433 โมคคฺลานปญฺจิกา
8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ
8435 วุตฺโตทยปาฐ
8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ
8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา
8438 สุโพธาลงฺการปาฐ
8439 สุโพธาลงฺการฏีกา
8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร
8446 กวิทปฺปณนีติ
8447 นีติมญฺชรี
8445 ธมฺมนีติ
8444 มหารหนีติ
8441 โลกนีติ
8442 สุตฺตนฺตนีติ
8443 สูรสฺสตินีติ
8450 จาณกฺยนีติ
8448 นรทกฺขทีปนี
8449 จตุราวรกฺขทีปนี
8451 รสวาหินี
8452 สีมวิโสธนีปาฐ
8453 เวสฺสนฺตรคีติ
8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา
8455 ถูปวํส
8456 ทาฐาวํส
8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา
8458 ธาตุวํส
8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส
8460 ชนจริตย
8461 ชนวํสทีปํ
8462 เตลกฏาหคาถา
8463 มิลิทฏีกา
8464 ปทมญฺชรี
8465 ปทสาธนํ
8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ
8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา
8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ
2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ)
2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ
2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ)
2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา
2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา
2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ)
2303 ปาถิกวคฺคฏีกา
2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑
2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ
3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ
3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ
3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑
3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒
3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา
3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา
3301 มูลปณฺณาสฏีกา
3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา
3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ
4102 นิทานวคฺคปาฬิ
4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ
4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ
4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)
4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา
4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา
4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา
4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)
4301 สคาถาวคฺคฏีกา
4302 นิทานวคฺคฏีกา
4303 ขนฺธวคฺคฏีกา
4304 สฬายตนวคฺคฏีกา
4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ
5102 ทุกนิปาตปาฬิ
5103 ติกนิปาตปาฬิ
5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ
5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ
5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ
5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ
5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ
5109 นวกนิปาตปาฬิ
5110 ทสกนิปาตปาฬิ
5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ
5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา
5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา
5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา
5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา
5301 เอกกนิปาตฏีกา
5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา
5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา
5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ
6102 ธมฺมปทปาฬิ
6103 อุทานปาฬิ
6104 อิติวุตฺตกปาฬิ
6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ
6106 วิมานวตฺถุปาฬิ
6107 เปตวตฺถุปาฬิ
6108 เถรคาถาปาฬิ
6109 เถรีคาถาปาฬิ
6110 อปทานปาฬิ-๑
6111 อปทานปาฬิ-๒
6112 พุทธวงฺสปาฬิ
6113 จริยาปิฏกปาฬิ
6114 ชาตกปาฬิ-๑
6115 ชาตกปาฬิ-๒
6116 มหานิทฺเทสปาฬิ
6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ
6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ
6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ
6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ
6121 เปฏโกปเทสปาฬิ
6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา
6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑
6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒
6204 อุทานอฏฺฐกถา
6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา
6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑
6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒
6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา
6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา
6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑
6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒
6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา
6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑
6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒
6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา
6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา
6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑
6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒
6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓
6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔
6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕
6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖
6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗
6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา
6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา
6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑
6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒
6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา
6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา
6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ
7102 วิภงฺคปาฬิ
7103 ธาตุกถาปาฬิ
7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ
7105 กถาวตฺถุปาฬิ
7106 ยมกปาฬิ-๑
7107 ยมกปาฬิ-๒
7108 ยมกปาฬิ-๓
7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑
7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒
7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓
7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔
7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕
7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา
7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา
7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา
7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา
7302 วิภงฺคมูลฏีกา
7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา
7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา
7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา
7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท
7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห
7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา
7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།འགྲེལ་བཤད།འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི།
1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི།
1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ)
1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།
1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ)
1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣
1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།
1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ།
1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡
1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢
1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ།
1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡
1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢
1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི།
1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ།

8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡
8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢
8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡
8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢
8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ།

8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི)
8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི།
8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ།
8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ།
8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ།
8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི།
8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར།
8423 པཛྫ་མ་དྷུ།
8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི།
8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས།
8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས།
8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས།
8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ)
8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ)
8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི།
8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ།
8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ།
8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ།
8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ།
8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ།
8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར།
8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི།
8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི།
8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི།
8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི།
8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི།
8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི།
8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི།
8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི།
8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི།
8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ།
8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི།
8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ།
8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས།
8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས།
8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ།
8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས།
8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས།
8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ།
8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ།
8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ།
8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ།
8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི།
8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ།
8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ།
8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ།
8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ)
2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ)
2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ)
2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡
2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)
4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི།
6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི།
6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི།
6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི།
6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡
6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢
6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི།
6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི།
6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡
6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢
6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི།
6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི།
6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི།
6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།
6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣
6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤
6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥
6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦
6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧
6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི།
7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི།
7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི།
7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི།
7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡
7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢
7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣
7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡
7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢
7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣
7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤
7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥
7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ།
7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ།
7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển PaliChú giảiPhụ chú giảiKhác
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1
1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2
1203 Chú Giải Pācittiya
1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật)
1205 Chú Giải Cūḷavagga
1206 Chú Giải Parivāra
1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1
1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2
1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha
1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi
1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1
1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2
1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1
1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2
1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1
1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Thanh Tịnh Đạo - 1
8402 Thanh Tịnh Đạo - 2
8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1
8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2
8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo

8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8410 Tạng Luật (Vấn Đáp)
8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp)
8412 Chú Giải (Vấn Đáp)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Phụ Chú Giải Namakkāra
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8444 Mahārahanīti
8445 Dhammanīti
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8450 Cāṇakyanīti
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Phụ Chú Giải Milinda
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2203 Chú Giải Pāthikavagga
2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga
2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1
2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1
3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2
3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa
3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa
3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)
4201 Chú Giải Sagāthāvagga
4202 Chú Giải Nidānavagga
4203 Chú Giải Khandhavagga
4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga
4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga
4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga
4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga
4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga
4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Chú Giải Ekakanipāta
5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta
5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi - 1
6111 Apadāna Pāḷi - 2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi - 1
6115 Jātaka Pāḷi - 2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Chú Giải Khuddakapāṭha
6202 Chú Giải Dhammapada - 1
6203 Chú Giải Dhammapada - 2
6204 Chú Giải Udāna
6205 Chú Giải Itivuttaka
6206 Chú Giải Suttanipāta - 1
6207 Chú Giải Suttanipāta - 2
6208 Chú Giải Vimānavatthu
6209 Chú Giải Petavatthu
6210 Chú Giải Theragāthā - 1
6211 Chú Giải Theragāthā - 2
6212 Chú Giải Therīgāthā
6213 Chú Giải Apadāna - 1
6214 Chú Giải Apadāna - 2
6215 Chú Giải Buddhavaṃsa
6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka
6217 Chú Giải Jātaka - 1
6218 Chú Giải Jātaka - 2
6219 Chú Giải Jātaka - 3
6220 Chú Giải Jātaka - 4
6221 Chú Giải Jātaka - 5
6222 Chú Giải Jātaka - 6
6223 Chú Giải Jātaka - 7
6224 Chú Giải Mahāniddesa
6225 Chú Giải Cūḷaniddesa
6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1
6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2
6228 Chú Giải Nettippakaraṇa
6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi - 1
7107 Yamaka Pāḷi - 2
7108 Yamaka Pāḷi - 3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5
7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi
7202 Chú Giải Sammohavinodanī
7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa
7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī
7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga
7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa
7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī
7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra
7309 Abhidhammamātikāpāḷi