Tipiṭaka Translation

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

Hommage à lui, le Béni, l'Arhat, le Parfaitement Éveillé.

ทีฆนิกาโย

Dīgha Nikāya

สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ

Sīlakkhandhavagga Pāḷi (La division sur la moralité)

๑. พฺรหฺมชาลสุตฺตํ

1. 1. Brahmajāla Sutta (Le discours du filet de Brahma)

ปริพฺพาชกกถา

Paribbājakakathā (Le récit des errants)

๑. เอวํ [Pg.1] เม สุตํ – เอกํ สมยํ ภควา อนฺตรา จ ราชคหํ อนฺตรา จ นาฬนฺทํ อทฺธานมคฺคปฺปฏิปนฺโน โหติ มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหิ. สุปฺปิโยปิ โข ปริพฺพาชโก อนฺตรา จ ราชคหํ อนฺตรา จ นาฬนฺทํ อทฺธานมคฺคปฺปฏิปนฺโน โหติ สทฺธึ อนฺเตวาสินา พฺรหฺมทตฺเตน มาณเวน. ตตฺร สุทํ สุปฺปิโย ปริพฺพาชโก อเนกปริยาเยน พุทฺธสฺส อวณฺณํ ภาสติ, ธมฺมสฺส อวณฺณํ ภาสติ, สงฺฆสฺส อวณฺณํ ภาสติ; สุปฺปิยสฺส ปน ปริพฺพาชกสฺส อนฺเตวาสี พฺรหฺมทตฺโต มาณโว อเนกปริยาเยน พุทฺธสฺส วณฺณํ ภาสติ, ธมฺมสฺส วณฺณํ ภาสติ, สงฺฆสฺส วณฺณํ ภาสติ. อิติห เต อุโภ อาจริยนฺเตวาสี อญฺญมญฺญสฺส อุชุวิปจฺจนีกวาทา ภควนฺตํ ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต อนุพนฺธา โหนฺติ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ.

1. 1. Ainsi ai-je entendu. À une époque, le Béni voyageait sur la grande route entre Rājagaha et Nāḷandā avec une grande communauté de moines, environ cinq cents moines. L'errant Suppiya voyageait lui aussi sur la grande route entre Rājagaha et Nāḷandā avec son élève, le jeune Brahmadatta. Là, l'errant Suppiya critiquait de maintes manières le Bouddha, critiquait le Dhamma et critiquait le Sangha ; tandis que son élève, le jeune Brahmadatta, faisait de maintes manières l'éloge du Bouddha, l'éloge du Dhamma et l'éloge du Sangha. Ainsi, ces deux-là, maître et élève, exprimant des points de vue diamétralement opposés, suivaient de près le Béni et la communauté des moines.

๒. อถ โข ภควา อมฺพลฏฺฐิกายํ ราชาคารเก เอกรตฺติวาสํ อุปคจฺฉิ สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน. สุปฺปิโยปิ โข ปริพฺพาชโก อมฺพลฏฺฐิกายํ ราชาคารเก เอกรตฺติวาสํ อุปคจฺฉิ อนฺเตวาสินา พฺรหฺมทตฺเตน มาณเวน. ตตฺรปิ สุทํ สุปฺปิโย ปริพฺพาชโก อเนกปริยาเยน พุทฺธสฺส [Pg.2] อวณฺณํ ภาสติ, ธมฺมสฺส อวณฺณํ ภาสติ, สงฺฆสฺส อวณฺณํ ภาสติ; สุปฺปิยสฺส ปน ปริพฺพาชกสฺส อนฺเตวาสี พฺรหฺมทตฺโต มาณโว อเนกปริยาเยน พุทฺธสฺส วณฺณํ ภาสติ, ธมฺมสฺส วณฺณํ ภาสติ, สงฺฆสฺส วณฺณํ ภาสติ. อิติห เต อุโภ อาจริยนฺเตวาสี อญฺญมญฺญสฺส อุชุวิปจฺจนีกวาทา วิหรนฺติ.

2. 2. Alors, le Béni se rendit avec la communauté des moines à Ambalaṭṭhikā, au pavillon royal, pour y passer une nuit. L'errant Suppiya s'y rendit également avec son élève, le jeune Brahmadatta, pour y passer une nuit. Là encore, l'errant Suppiya critiquait de maintes manières le Bouddha, critiquait le Dhamma et critiquait le Sangha ; tandis que son élève, le jeune Brahmadatta, faisait de maintes manières l'éloge du Bouddha, l'éloge du Dhamma et l'éloge du Sangha. Ainsi, ces deux-là, maître et élève, demeuraient en exprimant des points de vue diamétralement opposés.

๓. อถ โข สมฺพหุลานํ ภิกฺขูนํ รตฺติยา ปจฺจูสสมยํ ปจฺจุฏฺฐิตานํ มณฺฑลมาเฬ สนฺนิสินฺนานํ สนฺนิปติตานํ อยํ สงฺขิยธมฺโม อุทปาทิ – ‘‘อจฺฉริยํ, อาวุโส, อพฺภุตํ, อาวุโส, ยาวญฺจิทํ เตน ภควตา ชานตา ปสฺสตา อรหตา สมฺมาสมฺพุทฺเธน สตฺตานํ นานาธิมุตฺติกตา สุปฺปฏิวิทิตา. อยญฺหิ สุปฺปิโย ปริพฺพาชโก อเนกปริยาเยน พุทฺธสฺส อวณฺณํ ภาสติ, ธมฺมสฺส อวณฺณํ ภาสติ, สงฺฆสฺส อวณฺณํ ภาสติ; สุปฺปิยสฺส ปน ปริพฺพาชกสฺส อนฺเตวาสี พฺรหฺมทตฺโต มาณโว อเนกปริยาเยน พุทฺธสฺส วณฺณํ ภาสติ, ธมฺมสฺส วณฺณํ ภาสติ, สงฺฆสฺส วณฺณํ ภาสติ. อิติหเม อุโภ อาจริยนฺเตวาสี อญฺญมญฺญสฺส อุชุวิปจฺจนีกวาทา ภควนฺตํ ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต อนุพนฺธา โหนฺติ ภิกฺขุสงฺฆญฺจา’’ติ.

3. 3. Puis, alors que plusieurs moines s'étaient levés à l'aube et s'étaient réunis et assis dans le pavillon circulaire, cette conversation s'éleva parmi eux : « C'est merveilleux, chers amis, c'est extraordinaire, chers amis, à quel point le Béni, lui qui sait, qui voit, l'Arhat, le Parfaitement Éveillé, a parfaitement pénétré la diversité des inclinations des êtres. Car cet errant Suppiya critique de maintes manières le Bouddha, critique le Dhamma et critique le Sangha ; tandis que son élève, le jeune Brahmadatta, fait de maintes manières l'éloge du Bouddha, l'éloge du Dhamma et l'éloge du Sangha. Ainsi, ces deux-là, maître et élève, exprimant des points de vue diamétralement opposés, suivent de près le Béni et la communauté des moines. »

๔. อถ โข ภควา เตสํ ภิกฺขูนํ อิมํ สงฺขิยธมฺมํ วิทิตฺวา เยน มณฺฑลมาโฬ เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. นิสชฺช โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘กายนุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา สนฺนิปติตา, กา จ ปน โว อนฺตรากถา วิปฺปกตา’’ติ? เอวํ วุตฺเต เต ภิกฺขู ภควนฺตํ เอตทโวจุํ – ‘‘อิธ, ภนฺเต, อมฺหากํ รตฺติยา ปจฺจูสสมยํ ปจฺจุฏฺฐิตานํ มณฺฑลมาเฬ สนฺนิสินฺนานํ สนฺนิปติตานํ อยํ สงฺขิยธมฺโม อุทปาทิ – ‘อจฺฉริยํ, อาวุโส, อพฺภุตํ, อาวุโส, ยาวญฺจิทํ เตน ภควตา ชานตา ปสฺสตา อรหตา สมฺมาสมฺพุทฺเธน สตฺตานํ นานาธิมุตฺติกตา สุปฺปฏิวิทิตา. อยญฺหิ สุปฺปิโย ปริพฺพาชโก อเนกปริยาเยน พุทฺธสฺส อวณฺณํ ภาสติ, ธมฺมสฺส อวณฺณํ ภาสติ, สงฺฆสฺส อวณฺณํ ภาสติ; สุปฺปิยสฺส ปน ปริพฺพาชกสฺส อนฺเตวาสี พฺรหฺมทตฺโต มาณโว อเนกปริยาเยน พุทฺธสฺส วณฺณํ ภาสติ, ธมฺมสฺส วณฺณํ ภาสติ, สงฺฆสฺส วณฺณํ ภาสติ. อิติหเม อุโภ อาจริยนฺเตวาสี อญฺญมญฺญสฺส อุชุวิปจฺจนีกวาทา ภควนฺตํ ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต [Pg.3] อนุพนฺธา โหนฺติ ภิกฺขุสงฺฆญฺจา’ติ. อยํ โข โน, ภนฺเต, อนฺตรากถา วิปฺปกตา, อถ ภควา อนุปฺปตฺโต’’ติ.

4. 4. Alors le Béni, ayant connaissance de cette conversation entre les moines, se rendit au pavillon circulaire et s'assit sur le siège préparé. Une fois assis, le Béni s'adressa aux moines : « Pour quel sujet de conversation vous êtes-vous réunis ici, et quelle était la discussion qui a été interrompue ? » À ces mots, les moines répondirent au Béni : « Ici, Vénérable, alors que nous nous étions levés à l'aube et réunis dans le pavillon circulaire, cette conversation s'est élevée : “C'est merveilleux, chers amis, c'est extraordinaire, chers amis, à quel point le Béni, lui qui sait, qui voit, l'Arhat, le Parfaitement Éveillé, a parfaitement pénétré la diversité des inclinations des êtres. Car cet errant Suppiya critique de maintes manières le Bouddha... (comme précédemment) ...suivent de près le Béni et la communauté des moines.” Voilà, Vénérable, la discussion qui était en cours lorsque le Béni est arrivé. »

๕. ‘‘มมํ วา, ภิกฺขเว, ปเร อวณฺณํ ภาเสยฺยุํ, ธมฺมสฺส วา อวณฺณํ ภาเสยฺยุํ, สงฺฆสฺส วา อวณฺณํ ภาเสยฺยุํ, ตตฺร ตุมฺเหหิ น อาฆาโต น อปฺปจฺจโย น เจตโส อนภิรทฺธิ กรณียา. มมํ วา, ภิกฺขเว, ปเร อวณฺณํ ภาเสยฺยุํ, ธมฺมสฺส วา อวณฺณํ ภาเสยฺยุํ, สงฺฆสฺส วา อวณฺณํ ภาเสยฺยุํ, ตตฺร เจ ตุมฺเห อสฺสถ กุปิตา วา อนตฺตมนา วา, ตุมฺหํ เยวสฺส เตน อนฺตราโย. มมํ วา, ภิกฺขเว, ปเร อวณฺณํ ภาเสยฺยุํ, ธมฺมสฺส วา อวณฺณํ ภาเสยฺยุํ, สงฺฆสฺส วา อวณฺณํ ภาเสยฺยุํ, ตตฺร เจ ตุมฺเห อสฺสถ กุปิตา วา อนตฺตมนา วา, อปิ นุ ตุมฺเห ปเรสํ สุภาสิตํ ทุพฺภาสิตํ อาชาเนยฺยาถา’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’. ‘‘มมํ วา, ภิกฺขเว, ปเร อวณฺณํ ภาเสยฺยุํ, ธมฺมสฺส วา อวณฺณํ ภาเสยฺยุํ, สงฺฆสฺส วา อวณฺณํ ภาเสยฺยุํ, ตตฺร ตุมฺเหหิ อภูตํ อภูตโต นิพฺเพเฐตพฺพํ – ‘อิติเปตํ อภูตํ, อิติเปตํ อตจฺฉํ, นตฺถิ เจตํ อมฺเหสุ, น จ ปเนตํ อมฺเหสุ สํวิชฺชตี’ติ.

5. 5. « Moines, si d'autres parlaient en mal de moi, s'ils parlaient en mal du Dhamma ou s'ils parlaient en mal du Sangha, vous ne devriez pas, à cause de cela, concevoir de la haine, du mécontentement ou de l'irritation dans votre esprit. Moines, si vous étiez fâchés ou mécontents lorsque d'autres parlent en mal de nous, cela ne constituerait un obstacle que pour vous-mêmes. Si vous étiez fâchés ou mécontents, seriez-vous capables de distinguer si ce qu'ils disent est juste ou erroné ? » — « Non, Vénérable. » — « Moines, si d'autres parlent en mal de moi, du Dhamma ou du Sangha, ce qui est faux doit être réfuté comme étant faux, en disant : “Pour telle et telle raison, ceci est faux ; pour telle et telle raison, ceci est inexact ; cela n'existe pas en nous, cela ne se trouve pas parmi nous.” »

๖. ‘‘มมํ วา, ภิกฺขเว, ปเร วณฺณํ ภาเสยฺยุํ, ธมฺมสฺส วา วณฺณํ ภาเสยฺยุํ, สงฺฆสฺส วา วณฺณํ ภาเสยฺยุํ, ตตฺร ตุมฺเหหิ น อานนฺโท น โสมนสฺสํ น เจตโส อุปฺปิลาวิตตฺตํ กรณียํ. มมํ วา, ภิกฺขเว, ปเร วณฺณํ ภาเสยฺยุํ, ธมฺมสฺส วา วณฺณํ ภาเสยฺยุํ, สงฺฆสฺส วา วณฺณํ ภาเสยฺยุํ, ตตฺร เจ ตุมฺเห อสฺสถ อานนฺทิโน สุมนา อุปฺปิลาวิตา ตุมฺหํ เยวสฺส เตน อนฺตราโย. มมํ วา, ภิกฺขเว, ปเร วณฺณํ ภาเสยฺยุํ, ธมฺมสฺส วา วณฺณํ ภาเสยฺยุํ, สงฺฆสฺส วา วณฺณํ ภาเสยฺยุํ, ตตฺร ตุมฺเหหิ ภูตํ ภูตโต ปฏิชานิตพฺพํ – ‘อิติเปตํ ภูตํ, อิติเปตํ ตจฺฉํ, อตฺถิ เจตํ อมฺเหสุ, สํวิชฺชติ จ ปเนตํ อมฺเหสู’ติ.

6. « Ô moines, si d'autres disent du bien de moi, du Dhamma ou du Sangha, vous ne devez pas, à ce sujet, éprouver de la joie, de la satisfaction ou de l'exaltation de l'esprit. Ô moines, si d'autres disent du bien de moi, du Dhamma ou du Sangha, et que vous en éprouviez de la joie, de la satisfaction ou de l'exaltation, cela constituerait un obstacle pour vous seuls. Si d'autres disent du bien de moi, du Dhamma ou du Sangha, vous devez simplement reconnaître ce qui est factuel comme tel, en disant : ‘Pour telle et telle raison, ceci est un fait, ceci est vrai ; cette qualité existe en nous, elle se trouve effectivement en nous.’ »

จูฬสีลํ

Le petit code de moralité (Cūḷasīla)

๗. ‘‘อปฺปมตฺตกํ โข ปเนตํ, ภิกฺขเว, โอรมตฺตกํ สีลมตฺตกํ, เยน ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย. กตมญฺจ ตํ, ภิกฺขเว, อปฺปมตฺตกํ โอรมตฺตกํ สีลมตฺตกํ, เยน ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย?

7. « Ô moines, ce n'est que pour des choses insignifiantes, de peu d'importance, relevant de la simple moralité, qu'un homme ordinaire, en faisant l'éloge du Tathāgata, s'exprimerait. Et quelles sont, ô moines, ces choses insignifiantes, de peu d'importance, relevant de la simple moralité, par lesquelles un homme ordinaire ferait l'éloge du Tathāgata ? »

๘. ‘‘‘ปาณาติปาตํ [Pg.4] ปหาย ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม นิหิตทณฺโฑ, นิหิตสตฺโถ, ลชฺชี, ทยาปนฺโน, สพฺพปาณภูตหิตานุกมฺปี วิหรตี’ติ – อิติ วา หิ, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย.

8. « ‘Renonçant à détruire la vie, s'abstenant de détruire la vie, le samana Gotama a déposé le bâton, a déposé l'arme ; il est scrupuleux, plein de compassion et demeure bienveillant envers tous les êtres vivants.’ — C'est ainsi, ô moines, qu'un homme ordinaire ferait l'éloge du Tathāgata. »

‘‘‘อทินฺนาทานํ ปหาย อทินฺนาทานา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม ทินฺนาทายี ทินฺนปาฏิกงฺขี, อเถเนน สุจิภูเตน อตฺตนา วิหรตี’ติ – อิติ วา หิ, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย.

« ‘Renonçant à prendre ce qui n'est pas donné, s'abstenant de prendre ce qui n'est pas donné, le samana Gotama ne prend que ce qui est donné, n'attend que ce qui est donné ; sans voler, il demeure pur par lui-même.’ — C'est ainsi, ô moines, qu'un homme ordinaire ferait l'éloge du Tathāgata. »

‘‘‘อพฺรหฺมจริยํ ปหาย พฺรหฺมจารี สมโณ โคตโม อาราจารี วิรโต เมถุนา คามธมฺมา’ติ – อิติ วา หิ, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย.

« ‘Renonçant à l'incasteté, le samana Gotama mène une vie sainte ; il vit à l'écart, s'abstenant de l'acte sexuel, cette pratique vulgaire des villageois.’ — C'est ainsi, ô moines, qu'un homme ordinaire ferait l'éloge du Tathāgata. »

๙. ‘‘‘มุสาวาทํ ปหาย มุสาวาทา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม สจฺจวาที สจฺจสนฺโธ เถโต ปจฺจยิโก อวิสํวาทโก โลกสฺสา’ติ – อิติ วา หิ, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย.

9. « ‘Renonçant à la parole mensongère, s'abstenant de mentir, le samana Gotama dit la vérité, est attaché à la vérité, est ferme, digne de confiance et ne trompe pas le monde.’ — C'est ainsi, ô moines, qu'un homme ordinaire ferait l'éloge du Tathāgata. »

‘‘‘ปิสุณํ วาจํ ปหาย ปิสุณาย วาจาย ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม, อิโต สุตฺวา น อมุตฺร อกฺขาตา อิเมสํ เภทาย, อมุตฺร วา สุตฺวา น อิเมสํ อกฺขาตา อมูสํ เภทาย. อิติ ภินฺนานํ วา สนฺธาตา, สหิตานํ วา อนุปฺปทาตา สมคฺคาราโม สมคฺครโต สมคฺคนนฺที สมคฺคกรณึ วาจํ ภาสิตา’ติ – อิติ วา หิ, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย.

« ‘Renonçant à la parole calomnieuse, s'abstenant de calomnier, le samana Gotama ne répète pas ici ce qu'il a entendu là-bas pour diviser ces gens-là, ni ne répète là-bas ce qu'il a entendu ici pour diviser ces gens-ci. Ainsi, il réconcilie ceux qui sont divisés, encourage ceux qui sont unis ; il aime la concorde, se réjouit de la concorde, se délecte de la concorde et prononce des paroles qui favorisent la concorde.’ — C'est ainsi, ô moines, qu'un homme ordinaire ferait l'éloge du Tathāgata. »

‘‘‘ผรุสํ วาจํ ปหาย ผรุสาย วาจาย ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม, ยา สา วาจา เนลา กณฺณสุขา เปมนียา หทยงฺคมา โปรี พหุชนกนฺตา พหุชนมนาปา ตถารูปึ วาจํ ภาสิตา’ติ – อิติ วา หิ, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย.

« ‘Renonçant à la parole rude, s'abstenant de paroles rudes, le samana Gotama prononce des paroles irréprochables, agréables à l'oreille, aimables, qui vont au cœur, polies, appréciées et aimées de tous.’ — C'est ainsi, ô moines, qu'un homme ordinaire ferait l'éloge du Tathāgata. »

‘‘‘สมฺผปฺปลาปํ ปหาย สมฺผปฺปลาปา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม กาลวาที ภูตวาที อตฺถวาที ธมฺมวาที วินยวาที, นิธานวตึ วาจํ ภาสิตา กาเลน สาปเทสํ ปริยนฺตวตึ อตฺถสํหิต’นฺติ – อิติ วา หิ, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย.

« ‘Renonçant au bavardage futile, s'abstenant de bavardages futiles, le samana Gotama parle au moment opportun, dit ce qui est réel, ce qui est bénéfique, ce qui est conforme au Dhamma et au Vinaya ; il prononce des paroles dignes d'être gardées en mémoire, opportunes, étayées de raisons, précises et pleines de sens.’ — C'est ainsi, ô moines, qu'un homme ordinaire ferait l'éloge du Tathāgata. »

๑๐. ‘พีชคามภูตคามสมารมฺภา [Pg.5] ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม’ติ – อิติ วา หิ, ภิกฺขเว…เป….

10. « ‘Le samana Gotama s'abstient d'endommager les semences et les plantes.’ — C'est ainsi, ô moines... »

‘‘‘เอกภตฺติโก สมโณ โคตโม รตฺตูปรโต วิรโต วิกาลโภชนา….

« ‘Le samana Gotama ne prend qu'un seul repas par jour, s'abstenant de manger la nuit et de manger à une heure inopportune...’ »

นจฺจคีตวาทิตวิสูกทสฺสนา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม….

« ‘Le samana Gotama s'abstient d'assister à des spectacles de danse, de chant et de musique, qui sont des obstacles à la vie spirituelle...’ »

มาลาคนฺธวิเลปนธารณมณฺฑนวิภูสนฏฺฐานา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม….

« ‘Le samana Gotama s'abstient de porter des guirlandes, de se parfumer et de se parer de cosmétiques, ce qui mène à la négligence...’ »

อุจฺจาสยนมหาสยนา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม….

« ‘Le samana Gotama s'abstient d'utiliser des lits hauts ou luxueux...’ »

ชาตรูปรชตปฏิคฺคหณา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม….

« ‘Le samana Gotama s'abstient d'accepter de l'or ou de l'argent...’ »

อามกธญฺญปฏิคฺคหณา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม….

« ‘Le samana Gotama s'abstient d'accepter des grains crus...’ »

อามกมํสปฏิคฺคหณา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม….

« ‘Le samana Gotama s'abstient d'accepter de la viande crue...’ »

อิตฺถิกุมาริกปฏิคฺคหณา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม….

« ‘Le samana Gotama s'abstient d'accepter des femmes ou des jeunes filles...’ »

ทาสิทาสปฏิคฺคหณา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม….

« ‘Le samana Gotama s'abstient d'accepter des esclaves, femmes ou hommes...’ »

อเชฬกปฏิคฺคหณา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม….

« ‘Le samana Gotama s'abstient d'accepter des chèvres ou des moutons...’ »

กุกฺกุฏสูกรปฏิคฺคหณา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม….

« ‘Le samana Gotama s'abstient d'accepter des volailles ou des porcs...’ »

หตฺถิควสฺสวฬวปฏิคฺคหณา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม….

« ‘Le samana Gotama s'abstient d'accepter des éléphants, des bovins, des chevaux ou des ânes...’ »

เขตฺตวตฺถุปฏิคฺคหณา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม….

« ‘Le samana Gotama s'abstient d'accepter des champs ou des terres...’ »

ทูเตยฺยปหิณคมนานุโยคา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม….

« ‘Le samana Gotama s'abstient d'agir comme messager ou de remplir des missions pour autrui...’ »

กยวิกฺกยา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม….

« ‘Le samana Gotama s'abstient d'acheter ou de vendre...’ »

ตุลากูฏกํสกูฏมานกูฏา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม….

« ‘Le samana Gotama s'abstient de toute tromperie par les balances, les métaux ou les mesures...’ »

อุกฺโกฏนวญฺจนนิกติสาจิโยคา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม….

« ‘Le samana Gotama s'abstient de toute corruption, fraude, duperie et fourberie...’ »

เฉทนวธพนฺธนวิปราโมสอาโลปสหสาการา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม’ติ – อิติ วา หิ, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย.

« ‘Le samana Gotama s'abstient de mutiler, de tuer, d'emprisonner, de commettre des actes de brigandage, de pillage ou de violence.’ — C'est ainsi, ô moines, qu'un homme ordinaire ferait l'éloge du Tathāgata. »

จูฬสีลํ นิฏฺฐิตํ.

Le petit code de moralité est terminé.

มชฺฌิมสีลํ

La Morale Moyenne

๑๑. ‘‘‘ยถา [Pg.6] วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปํ พีชคามภูตคามสมารมฺภํ อนุยุตฺตา วิหรนฺติ, เสยฺยถิทํ – มูลพีชํ ขนฺธพีชํ ผฬุพีชํ อคฺคพีชํ พีชพีชเมว ปญฺจมํ ; อิติ เอวรูปา พีชคามภูตคามสมารมฺภา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม’ติ – อิติ วา หิ, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย.

11. « Ou bien, tandis que certains honorables ascètes et brahmanes, après avoir consommé la nourriture offerte par la foi, s’adonnent à la destruction des divers types de semences et de végétaux, tels que : semences issues de racines, semences issues de tiges, semences issues de nœuds, semences issues de boutures, et cinquièmement, les semences issues de graines ; l'ascète Gotama, lui, s'abstient d'une telle destruction de semences et de végétaux. » C'est ainsi, moines, que l'homme ordinaire, en louant le Tathāgata, s'exprimerait.

๑๒. ‘‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปํ สนฺนิธิการปริโภคํ อนุยุตฺตา วิหรนฺติ, เสยฺยถิทํ – อนฺนสนฺนิธึ ปานสนฺนิธึ วตฺถสนฺนิธึ ยานสนฺนิธึ สยนสนฺนิธึ คนฺธสนฺนิธึ อามิสสนฺนิธึ อิติ วา อิติ เอวรูปา สนฺนิธิการปริโภคา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม’ติ – อิติ วา หิ, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย.

12. « Ou bien, tandis que certains honorables ascètes et brahmanes, après avoir consommé la nourriture offerte par la foi, s’adonnent à l'usage de provisions accumulées, telles que : provisions de nourriture, provisions de boissons, provisions de vêtements, provisions de véhicules, provisions de literie, provisions de parfums et provisions de biens matériels ; l'ascète Gotama, lui, s'abstient d'un tel usage de provisions accumulées. » C'est ainsi, moines, que l'homme ordinaire, en louant le Tathāgata, s'exprimerait.

๑๓. ‘‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปํ วิสูกทสฺสนํ อนุยุตฺตา วิหรนฺติ, เสยฺยถิทํ – นจฺจํ คีตํ วาทิตํ เปกฺขํ อกฺขานํ ปาณิสฺสรํ เวตาฬํ กุมฺภถูณํ โสภนกํ จณฺฑาลํ วํสํ โธวนํ หตฺถิยุทฺธํ อสฺสยุทฺธํ มหึสยุทฺธํ อุสภยุทฺธํ อชยุทฺธํ เมณฺฑยุทฺธํ กุกฺกุฏยุทฺธํ วฏฺฏกยุทฺธํ ทณฺฑยุทฺธํ มุฏฺฐิยุทฺธํ นิพฺพุทฺธํ อุยฺโยธิกํ พลคฺคํ เสนาพฺยูหํ อนีกทสฺสนํ อิติ วา อิติ เอวรูปา วิสูกทสฺสนา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม’ติ – อิติ วา หิ, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย.

13. « Ou bien, tandis que certains honorables ascètes et brahmanes, après avoir consommé la nourriture offerte par la foi, s’adonnent à regarder des spectacles qui font obstacle à la pratique, tels que : danse, chant, musique, représentations théâtrales, récits de légendes, musique de cymbales, rythmes de tambours, musique de pots, exhibitions artistiques, jeux de force, jeux de perche, cérémonies de lavage d'ossements, combats d'éléphants, combats de chevaux, combats de buffles, combats de taureaux, combats de chèvres, combats de béliers, combats de coqs, combats de cailles, combats au bâton, boxe, lutte, simulacres de combats, revues de troupes, déploiements d'armées et parades militaires ; l'ascète Gotama, lui, s'abstient de regarder de tels spectacles. » C'est ainsi, moines, que l'homme ordinaire, en louant le Tathāgata, s'exprimerait.

๑๔. ‘‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปํ ชูตปฺปมาทฏฺฐานานุโยคํ อนุยุตฺตา วิหรนฺติ, เสยฺยถิทํ – อฏฺฐปทํ ทสปทํ อากาสํ ปริหารปถํ สนฺติกํ ขลิกํ ฆฏิกํ สลากหตฺถํ อกฺขํ ปงฺคจีรํ วงฺกกํ โมกฺขจิกํ จิงฺคุลิกํ ปตฺตาฬฺหกํ รถกํ ธนุกํ อกฺขริกํ มเนสิกํ ยถาวชฺชํ อิติ [Pg.7] วา อิติ เอวรูปา ชูตปฺปมาทฏฺฐานานุโยคา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม’ติ – อิติ วา หิ, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย.

14. « Ou bien, tandis que certains honorables ascètes et brahmanes, après avoir consommé la nourriture offerte par la foi, s’adonnent à des jeux et divertissements qui sont causes de négligence, tels que : jeux sur échiquiers de huit cases ou de dix cases, jeux sur échiquier imaginaire, jeux de marelle, jeux de déplacer des jetons, jeux de dés, jeux de bâtonnets, jeux de dessin avec la main, jeux de billes, jeux de sifflets de feuilles, jeux de petite charrue, jeux de culbutes, jeux de moulinets en feuilles, jeux de mesures, jeux de petits chars, jeux de petits arcs, jeux de deviner des lettres, jeux de lire dans les pensées et jeux d'imitation de difformités ; l'ascète Gotama, lui, s'abstient de tels jeux et divertissements, causes de négligence. » C'est ainsi, moines, que l'homme ordinaire, en louant le Tathāgata, s'exprimerait.

๑๕. ‘‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปํ อุจฺจาสยนมหาสยนํ อนุยุตฺตา วิหรนฺติ, เสยฺยถิทํ – อาสนฺทึ ปลฺลงฺกํ โคนกํ จิตฺตกํ ปฏิกํ ปฏลิกํ ตูลิกํ วิกติกํ อุทฺทโลมึ เอกนฺตโลมึ กฏฺฏิสฺสํ โกเสยฺยํ กุตฺตกํ หตฺถตฺถรํ อสฺสตฺถรํ รถตฺถรํ อชินปฺปเวณึ กทลิมิคปวรปจฺจตฺถรณํ สอุตฺตรจฺฉทํ อุภโตโลหิตกูปธานํ อิติ วา อิติ เอวรูปา อุจฺจาสยนมหาสยนา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม’ติ – อิติ วา หิ, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย.

15. « Ou bien, tandis que certains honorables ascètes et brahmanes, après avoir consommé la nourriture offerte par la foi, s’adonnent à l'usage de sièges hauts et luxueux, tels que : grands sièges, divans à pieds sculptés, tapis de laine à longs poils, couvertures brodées, tapis de laine blanche, couvertures à fleurs, édredons de coton, tapis de laine ornés de figures animales, tapis à double frange, tapis à simple frange, couvertures de soie ornées de joyaux, couvertures de soie, grands tapis de danse, housses d'éléphants, housses de chevaux, housses de chars, tapis en peaux d'antilope, litières de peaux de cerf Kadalī, lits avec dais et coussins rouges aux deux extrémités ; l'ascète Gotama, lui, s'abstient de tels sièges hauts et luxueux. » C'est ainsi, moines, que l'homme ordinaire, en louant le Tathāgata, s'exprimerait.

๑๖. ‘‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปํ มณฺฑนวิภูสนฏฺฐานานุโยคํ อนุยุตฺตา วิหรนฺติ, เสยฺยถิทํ – อุจฺฉาทนํ ปริมทฺทนํ นฺหาปนํ สมฺพาหนํ อาทาสํ อญฺชนํ มาลาคนฺธวิเลปนํ มุขจุณฺณํ มุขเลปนํ หตฺถพนฺธํ สิขาพนฺธํ ทณฺฑํ นาฬิกํ อสึ ฉตฺตํ จิตฺรุปาหนํ อุณฺหีสํ มณึ วาลพีชนึ โอทาตานิ วตฺถานิ ทีฆทสานิ อิติ วา อิติ เอวรูปา มณฺฑนวิภูสนฏฺฐานานุโยคา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม’ติ – อิติ วา หิ, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย.

16. « Ou bien, tandis que certains honorables ascètes et brahmanes, après avoir consommé la nourriture offerte par la foi, s’adonnent à l'usage d'ornements et de produits de beauté, tels que : onction du corps, massages, bains parfumés, pétrissage des membres, usage de miroirs, de collyres, port de guirlandes, de parfums, d'onguents, usage de poudres pour le visage, de fards, de bracelets, de rubans pour les cheveux, port de cannes ornementées, de flacons, d'épées, de parasols, de chaussures décorées, de diadèmes, de joyaux de tête, d'éventails en queue de yack et de vêtements blancs à longues franges ; l'ascète Gotama, lui, s'abstient d'un tel usage d'ornements et de produits de beauté. » C'est ainsi, moines, que l'homme ordinaire, en louant le Tathāgata, s'exprimerait.

๑๗. ‘‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปํ ติรจฺฉานกถํ อนุยุตฺตา วิหรนฺติ, เสยฺยถิทํ – ราชกถํ โจรกถํ มหามตฺตกถํ เสนากถํ ภยกถํ ยุทฺธกถํ อนฺนกถํ ปานกถํ วตฺถกถํ สยนกถํ มาลากถํ คนฺธกถํ ญาติกถํ ยานกถํ คามกถํ นิคมกถํ นครกถํ ชนปทกถํ อิตฺถิกถํ สูรกถํ วิสิขากถํ กุมฺภฏฺฐานกถํ ปุพฺพเปตกถํ นานตฺตกถํ โลกกฺขายิกํ สมุทฺทกฺขายิกํ อิติภวาภวกถํ อิติ วา อิติ เอวรูปาย ติรจฺฉานกถาย ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม’ติ – อิติ วา หิ, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย.

17. « Ou bien, tandis que certains honorables ascètes et brahmanes, après avoir consommé la nourriture offerte par la foi, s’adonnent à des conversations futiles, telles que : propos sur les rois, les voleurs, les ministres, les armées, les dangers, les batailles, sur la nourriture, les boissons, les vêtements, les lits, les guirlandes, les parfums, les parents, les véhicules, les villages, les bourgades, les cités, les provinces, sur les femmes, les héros, les rues, les lieux de puisage d'eau, sur les parents défunts, des propos divers, des spéculations sur le monde, sur l'océan, et des propos sur l'existence ou la non-existence ; l'ascète Gotama, lui, s'abstient de telles conversations futiles. » C'est ainsi, moines, que l'homme ordinaire, en louant le Tathāgata, s'exprimerait.

๑๘. ‘‘‘ยถา [Pg.8] วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปํ วิคฺคาหิกกถํ อนุยุตฺตา วิหรนฺติ, เสยฺยถิทํ – น ตฺวํ อิมํ ธมฺมวินยํ อาชานาสิ, อหํ อิมํ ธมฺมวินยํ อาชานามิ, กึ ตฺวํ อิมํ ธมฺมวินยํ อาชานิสฺสสิ, มิจฺฉา ปฏิปนฺโน ตฺวมสิ, อหมสฺมิ สมฺมา ปฏิปนฺโน, สหิตํ เม, อสหิตํ เต, ปุเรวจนียํ ปจฺฉา อวจ, ปจฺฉาวจนียํ ปุเร อวจ, อธิจิณฺณํ เต วิปราวตฺตํ, อาโรปิโต เต วาโท, นิคฺคหิโต ตฺวมสิ, จร วาทปฺปโมกฺขาย, นิพฺเพเฐหิ วา สเจ ปโหสีติ อิติ วา อิติ เอวรูปาย วิคฺคาหิกกถาย ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม’ติ – อิติ วา หิ, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย.

18. « Ou bien, tandis que certains honorables ascètes et brahmanes, après avoir consommé la nourriture offerte par la foi, s’adonnent à des joutes verbales, telles que : ‘Tu ne comprends pas ce Dhamma-Vinaya, c'est moi qui le comprends ! Que pourrais-tu bien en comprendre ? Tu pratiques de façon erronée, c'est moi qui pratique correctement. Mes propos sont cohérents, les tiens ne le sont pas. Tu as dit en dernier ce qu'il fallait dire en premier, et en premier ce qu'il fallait dire en dernier. Ta thèse longuement méditée s'est retournée contre toi. Ton argument est réfuté, tu es vaincu. Va donc chercher à te libérer de ta position, ou essaie de te justifier si tu en es capable !’ ; l'ascète Gotama, lui, s'abstient de telles joutes verbales. » C'est ainsi, moines, que l'homme ordinaire, en louant le Tathāgata, s'exprimerait.

๑๙. ‘‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปํ ทูเตยฺยปหิณคมนานุโยคํ อนุยุตฺตา วิหรนฺติ, เสยฺยถิทํ – รญฺญํ, ราชมหามตฺตานํ, ขตฺติยานํ, พฺราหฺมณานํ, คหปติกานํ, กุมารานํ ‘‘อิธ คจฺฉ, อมุตฺราคจฺฉ, อิทํ หร, อมุตฺร อิทํ อาหรา’’ติ อิติ วา อิติ เอวรูปา ทูเตยฺยปหิณคมนานุโยคา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม’ติ – อิติ วา หิ, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย.

19. « Tandis que certains vénérables reclus et brahmanes, vivant des nourritures offertes par la foi, s’adonnent à des activités de messager et de porteur de commissions, telles que : pour des rois, des ministres d'État, des khattiyas, des brahmanes, des chefs de maison ou des jeunes gens : ”Allez ici”, ”Venez de là-bas”, ”Portez ceci”, ”Apportez cela de là-bas” ; le reclus Gotama, quant à lui, s'abstient de telles activités de messager et de commission. C'est ainsi, ô moines, que l'homme du commun, en louant le Tathāgata, s'exprimerait. »

๒๐. ‘‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต กุหกา จ โหนฺติ, ลปกา จ เนมิตฺติกา จ นิปฺเปสิกา จ, ลาเภน ลาภํ นิชิคีํสิตาโร จ อิติ เอวรูปา กุหนลปนา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม’ติ – อิติ วา หิ, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย.

20. « Tandis que certains vénérables reclus et brahmanes, vivant des nourritures offertes par la foi, se font imposteurs, bavards, interprètes de signes et pressureurs, et qu’ils cherchent toujours un gain par un autre gain ; le reclus Gotama, quant à lui, s'abstient de telles fourberies et flatteries. C'est ainsi, ô moines, que l'homme du commun, en louant le Tathāgata, s'exprimerait. »

มชฺฌิมสีลํ นิฏฺฐิตํ.

Fin de la section sur la moralité moyenne.

มหาสีลํ

La grande section sur la moralité

๒๑. ‘‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีเวน ชีวิตํ กปฺเปนฺติ[Pg.9], เสยฺยถิทํ – องฺคํ นิมิตฺตํ อุปฺปาตํ สุปินํ ลกฺขณํ มูสิกจฺฉินฺนํ อคฺคิโหมํ ทพฺพิโหมํ ถุสโหมํ กณโหมํ ตณฺฑุลโหมํ สปฺปิโหมํ เตลโหมํ มุขโหมํ โลหิตโหมํ องฺควิชฺชา วตฺถุวิชฺชา ขตฺตวิชฺชา สิววิชฺชา ภูตวิชฺชา ภูริวิชฺชา อหิวิชฺชา วิสวิชฺชา วิจฺฉิกวิชฺชา มูสิกวิชฺชา สกุณวิชฺชา วายสวิชฺชา ปกฺกชฺฌานํ สรปริตฺตาณํ มิคจกฺกํ อิติ วา อิติ เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีวา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม’ติ – อิติ วา หิ, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย.

21. « Tandis que certains vénérables reclus et brahmanes, vivant des nourritures offertes par la foi, gagnent leur vie par des moyens d’existence malhonnêtes fondés sur des arts futiles, tels que : la chiromancie, l'interprétation des présages, des phénomènes célestes, des rêves, des marques corporelles, des étoffes rongées par les rats ; les oblations de feu, les oblations versées avec une louche, les oblations de balles de riz, de son, de grains de riz, de riz entier, de beurre clarifié, d'huile, les oblations par la bouche ou de sang ; la science des membres, la science des sites, la science politique, les rituels d'apaisement, la science des esprits, la science de la terre, la science des serpents, des poisons, des scorpions, des rats, des oiseaux, des corbeaux, la prédiction de la durée de vie, la protection contre les flèches et la compréhension des cris d'animaux ; le reclus Gotama, quant à lui, s'abstient de gagner sa vie par de tels moyens d’existence malhonnêtes fondés sur des arts futiles. C'est ainsi, ô moines, que l'homme du commun, en louant le Tathāgata, s'exprimerait. »

๒๒. ‘‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีเวน ชีวิตํ กปฺเปนฺติ, เสยฺยถิทํ – มณิลกฺขณํ วตฺถลกฺขณํ ทณฺฑลกฺขณํ สตฺถลกฺขณํ อสิลกฺขณํ อุสุลกฺขณํ ธนุลกฺขณํ อาวุธลกฺขณํ อิตฺถิลกฺขณํ ปุริสลกฺขณํ กุมารลกฺขณํ กุมาริลกฺขณํ ทาสลกฺขณํ ทาสิลกฺขณํ หตฺถิลกฺขณํ อสฺสลกฺขณํ มหึสลกฺขณํ อุสภลกฺขณํ โคลกฺขณํ อชลกฺขณํ เมณฺฑลกฺขณํ กุกฺกุฏลกฺขณํ วฏฺฏกลกฺขณํ โคธาลกฺขณํ กณฺณิกาลกฺขณํ กจฺฉปลกฺขณํ มิคลกฺขณํ อิติ วา อิติ เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีวา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม’ติ – อิติ วา หิ, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย.

22. « Tandis que certains vénérables reclus et brahmanes, vivant des nourritures offertes par la foi, gagnent leur vie par des moyens d’existence malhonnêtes fondés sur des arts futiles, tels que : l'interprétation des marques des pierres précieuses, des vêtements, des bâtons, des épées, des glaives, des flèches, des arcs, des armes, des femmes, des hommes, des garçons, des filles, des esclaves, des servantes, des éléphants, des chevaux, des buffles, des taureaux, des bovins, des chèvres, des béliers, des coqs, des cailles, des iguanes, des parures, des tortues ou des cerfs ; le reclus Gotama, quant à lui, s'abstient de gagner sa vie par de tels moyens d’existence malhonnêtes fondés sur des arts futiles. C'est ainsi, ô moines, que l'homme du commun, en louant le Tathāgata, s'exprimerait. »

๒๓. ‘‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีเวน ชีวิตํ กปฺเปนฺติ, เสยฺยถิทํ – รญฺญํ นิยฺยานํ ภวิสฺสติ, รญฺญํ อนิยฺยานํ ภวิสฺสติ, อพฺภนฺตรานํ รญฺญํ อุปยานํ ภวิสฺสติ, พาหิรานํ รญฺญํ อปยานํ ภวิสฺสติ, พาหิรานํ รญฺญํ อุปยานํ ภวิสฺสติ, อพฺภนฺตรานํ รญฺญํ อปยานํ ภวิสฺสติ, อพฺภนฺตรานํ รญฺญํ ชโย ภวิสฺสติ, พาหิรานํ รญฺญํ ปราชโย ภวิสฺสติ, พาหิรานํ รญฺญํ ชโย ภวิสฺสติ, อพฺภนฺตรานํ รญฺญํ ปราชโย ภวิสฺสติ, อิติ อิมสฺส ชโย ภวิสฺสติ, อิมสฺส ปราชโย ภวิสฺสติ อิติ วา อิติ เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีวา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม’ติ – อิติ วา หิ, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย.

23. « Tandis que certains vénérables reclus et brahmanes, vivant des nourritures offertes par la foi, gagnent leur vie par des moyens d’existence malhonnêtes fondés sur des arts futiles, en prédisant : ”Les rois partiront en campagne”, ”Les rois ne partiront pas”, ”Les rois de l'intérieur attaqueront”, ”Les rois de l'extérieur battront en retraite”, ”Les rois de l'extérieur attaqueront”, ”Les rois de l'intérieur battront en retraite”, ”Il y aura victoire pour les rois de l'intérieur et défaite pour les rois de l'extérieur”, ”Il y aura victoire pour les rois de l'extérieur et défaite pour les rois de l'intérieur”, ”Celui-ci sera victorieux, celui-là sera vaincu” ; le reclus Gotama, quant à lui, s'abstient de gagner sa vie par de tels moyens d’existence malhonnêtes fondés sur des arts futiles. C'est ainsi, ô moines, que l'homme du commun, en louant le Tathāgata, s'exprimerait. »

๒๔. ‘‘‘ยถา [Pg.10] วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีเวน ชีวิตํ กปฺเปนฺติ, เสยฺยถิทํ – จนฺทคฺคาโห ภวิสฺสติ, สูริยคฺคาโห ภวิสฺสติ, นกฺขตฺตคฺคาโห ภวิสฺสติ, จนฺทิมสูริยานํ ปถคมนํ ภวิสฺสติ, จนฺทิมสูริยานํ อุปฺปถคมนํ ภวิสฺสติ, นกฺขตฺตานํ ปถคมนํ ภวิสฺสติ, นกฺขตฺตานํ อุปฺปถคมนํ ภวิสฺสติ, อุกฺกาปาโต ภวิสฺสติ, ทิสาฑาโห ภวิสฺสติ, ภูมิจาโล ภวิสฺสติ, เทวทุทฺรภิ ภวิสฺสติ, จนฺทิมสูริยนกฺขตฺตานํ อุคฺคมนํ โอคมนํ สํกิเลสํ โวทานํ ภวิสฺสติ, เอวํวิปาโก จนฺทคฺคาโห ภวิสฺสติ, เอวํวิปาโก สูริยคฺคาโห ภวิสฺสติ, เอวํวิปาโก นกฺขตฺตคฺคาโห ภวิสฺสติ, เอวํวิปากํ จนฺทิมสูริยานํ ปถคมนํ ภวิสฺสติ, เอวํวิปากํ จนฺทิมสูริยานํ อุปฺปถคมนํ ภวิสฺสติ, เอวํวิปากํ นกฺขตฺตานํ ปถคมนํ ภวิสฺสติ, เอวํวิปากํ นกฺขตฺตานํ อุปฺปถคมนํ ภวิสฺสติ, เอวํวิปาโก อุกฺกาปาโต ภวิสฺสติ, เอวํวิปาโก ทิสาฑาโห ภวิสฺสติ, เอวํวิปาโก ภูมิจาโล ภวิสฺสติ, เอวํวิปาโก เทวทุทฺรภิ ภวิสฺสติ, เอวํวิปากํ จนฺทิมสูริยนกฺขตฺตานํ อุคฺคมนํ โอคมนํ สํกิเลสํ โวทานํ ภวิสฺสติ อิติ วา อิติ เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีวา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม’ติ – อิติ วา หิ, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย.

24. « Tandis que certains vénérables reclus et brahmanes, vivant des nourritures offertes par la foi, gagnent leur vie par des moyens d’existence malhonnêtes fondés sur des arts futiles, en prédisant : ”Il y aura une éclipse de lune”, ”Il y aura une éclipse de soleil”, ”Il y aura une occultation des constellations”, ”La lune et le soleil suivront leur cours normal” ou ”un cours aberrant”, ”Les constellations suivront leur cours normal” ou ”un cours aberrant”, ”Il y aura une chute de météores”, ”Il y aura un embrasement de l'horizon”, ”Il y aura un tremblement de terre”, ”Il y aura un coup de tonnerre divin”, ”Il y aura un lever, un coucher, un ternissement ou un éclat de la lune, du soleil et des constellations” ; et en prédisant : ”L'éclipse de lune aura tel résultat”, ”L'éclipse de soleil aura tel résultat”, ”L'occultation des constellations aura tel résultat”, ”Le cours normal de la lune et du soleil aura tel résultat”, ”Le cours aberrant de la lune et du soleil aura tel résultat”, ”Le cours normal des constellations aura tel résultat”, ”Le cours aberrant des constellations aura tel résultat”, ”La chute de météores aura tel résultat”, ”L'embrasement de l'horizon aura tel résultat”, ”Le tremblement de terre aura tel résultat”, ”Le coup de tonnerre divin aura tel résultat”, ”Le lever, le coucher, le ternissement ou l'éclat de la lune, du soleil et des constellations aura tel résultat” ; le reclus Gotama, quant à lui, s'abstient de gagner sa vie par de tels moyens d’existence malhonnêtes fondés sur des arts futiles. C'est ainsi, ô moines, que l'homme du commun, en louant le Tathāgata, s'exprimerait. »

๒๕. ‘‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีเวน ชีวิตํ กปฺเปนฺติ, เสยฺยถิทํ – สุวุฏฺฐิกา ภวิสฺสติ, ทุพฺพุฏฺฐิกา ภวิสฺสติ, สุภิกฺขํ ภวิสฺสติ, ทุพฺภิกฺขํ ภวิสฺสติ, เขมํ ภวิสฺสติ, ภยํ ภวิสฺสติ, โรโค ภวิสฺสติ, อาโรคฺยํ ภวิสฺสติ, มุทฺทา, คณนา, สงฺขานํ, กาเวยฺยํ, โลกายตํ อิติ วา อิติ เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีวา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม’ติ – อิติ วา หิ, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย.

25. « Ou bien, alors que certains honorables ascètes et brahmanes, après avoir consommé la nourriture offerte par la foi, gagnent leur vie par des moyens d'existence erronés en pratiquant des arts bas tels que ceux-ci : prédire qu'il y aura d'abondantes pluies, qu'il y aura la sécheresse, qu'il y aura l'abondance, qu'il y aura la famine, qu'il y aura la sécurité, qu'il y aura la peur, qu'il y aura la maladie, qu'il y aura la santé ; ou bien s'adonner au calcul digital, à l'arithmétique, à la computation, à la composition poétique, ou à la philosophie matérialiste — c'est de tels moyens d'existence erronés, issus de ces arts bas, que l'ascète Gotama s'abstient. C'est ainsi, ô moines, qu'un homme du commun, faisant l'éloge du Tathāgata, pourrait s'exprimer. »

๒๖. ‘‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีเวน ชีวิตํ กปฺเปนฺติ[Pg.11], เสยฺยถิทํ – อาวาหนํ วิวาหนํ สํวรณํ วิวรณํ สํกิรณํ วิกิรณํ สุภคกรณํ ทุพฺภคกรณํ วิรุทฺธคพฺภกรณํ ชิวฺหานิพนฺธนํ หนุสํหนนํ หตฺถาภิชปฺปนํ หนุชปฺปนํ กณฺณชปฺปนํ อาทาสปญฺหํ กุมาริกปญฺหํ เทวปญฺหํ อาทิจฺจุปฏฺฐานํ มหตุปฏฺฐานํ อพฺภุชฺชลนํ สิริวฺหายนํ อิติ วา อิติ เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีวา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม’ติ – อิติ วา หิ, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย.

26. « Ou bien, alors que certains honorables ascètes et brahmanes, après avoir consommé la nourriture offerte par la foi, gagnent leur vie par des moyens d'existence erronés en pratiquant des arts bas tels que ceux-ci : organiser des mariages ou des alliances, conclure des fiançailles ou des divorces, faire accumuler des richesses ou les faire disperser, jeter des sorts de prospérité ou de malheur, stabiliser un fœtus en danger, paralyser la langue, bloquer la mâchoire, ensorceler les mains pour les paralyser ou les faire trembler, assourdir les oreilles par des incantations, interroger les oracles au moyen d'un miroir, d'une jeune fille ou d'une servante possédée par une divinité, adorer le soleil, adorer Mahābrahmā, faire jaillir des flammes de sa bouche, ou invoquer la déesse de la fortune — c'est de tels moyens d'existence erronés, issus de ces arts bas, que l'ascète Gotama s'abstient. C'est ainsi, ô moines, qu'un homme du commun, faisant l'éloge du Tathāgata, pourrait s'exprimer. »

๒๗. ‘‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีเวน ชีวิตํ กปฺเปนฺติ, เสยฺยถิทํ – สนฺติกมฺมํ ปณิธิกมฺมํ ภูตกมฺมํ ภูริกมฺมํ วสฺสกมฺมํ โวสฺสกมฺมํ วตฺถุกมฺมํ วตฺถุปริกมฺมํ อาจมนํ นฺหาปนํ ชุหนํ วมนํ วิเรจนํ อุทฺธํวิเรจนํ อโธวิเรจนํ สีสวิเรจนํ กณฺณเตลํ เนตฺตตปฺปนํ นตฺถุกมฺมํ อญฺชนํ ปจฺจญฺชนํ สาลากิยํ สลฺลกตฺติยํ ทารกติกิจฺฉา มูลเภสชฺชานํ อนุปฺปทานํ โอสธีนํ ปฏิโมกฺโข อิติ วา อิติ เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีวา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม’ติ – อิติ วา หิ, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย.

27. « Ou bien, alors que certains honorables ascètes et brahmanes, après avoir consommé la nourriture offerte par la foi, gagnent leur vie par des moyens d'existence erronés en pratiquant des arts bas tels que ceux-ci : rites propitiatoires envers les divinités, accomplissement de vœux, exorcisme des esprits, rituels de protection appris dans une maison de terre, rituels pour rendre viril ou impuissant, géomancie, rituels de consécration de terrains, ablutions rituelles, bains rituels, oblations par le feu, administration d'émétiques, de purgatifs, de purges par le haut, par le bas ou pour la tête, préparation d'huiles auriculaires, de collyres, de traitements nasaux, d'onguents oculaires piquants ou apaisants, chirurgie oculaire, chirurgie générale, pédiatrie, administration de racines médicinales ou application et retrait d'onguents — c'est de tels moyens d'existence erronés, issus de ces arts bas, que l'ascète Gotama s'abstient. C'est ainsi, ô moines, qu'un homme du commun, faisant l'éloge du Tathāgata, pourrait s'exprimer. »

‘‘อิทํ โข, ภิกฺขเว, อปฺปมตฺตกํ โอรมตฺตกํ สีลมตฺตกํ, เยน ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย.

« C'est cela, ô moines, ce qui n'est qu'insignifiant, de peu d'importance, relevant de la simple moralité, dont un homme du commun pourrait parler en faisant l'éloge du Tathāgata. »

มหาสีลํ นิฏฺฐิตํ.

Fin de la Grande Section sur la Moralité (Mahāsīla).

ปุพฺพนฺตกปฺปิกา

Spéculations sur le Passé

๒๘. ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, อญฺเญว ธมฺมา คมฺภีรา ทุทฺทสา ทุรนุโพธา สนฺตา ปณีตา อตกฺกาวจรา นิปุณา ปณฺฑิตเวทนียา, เย ตถาคโต สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทติ, เยหิ ตถาคตสฺส ยถาภุจฺจํ วณฺณํ สมฺมา วทมานา วเทยฺยุํ. กตเม จ เต, ภิกฺขเว, ธมฺมา คมฺภีรา ทุทฺทสา ทุรนุโพธา สนฺตา ปณีตา อตกฺกาวจรา นิปุณา ปณฺฑิตเวทนียา, เย ตถาคโต สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทติ, เยหิ ตถาคตสฺส ยถาภุจฺจํ วณฺณํ สมฺมา วทมานา วเทยฺยุํ?

28. « Il existe, ô moines, d'autres principes, profonds, difficiles à voir, difficiles à comprendre, paisibles, sublimes, hors de portée du raisonnement, subtils, que seuls les sages peuvent connaître, et que le Tathāgata fait connaître après les avoir réalisés par lui-même au moyen d'une connaissance directe. Ce sont ces principes dont on parlerait pour proclamer de façon juste et conforme à la réalité l'éloge du Tathāgata. Et quels sont, ô moines, ces principes profonds, difficiles à voir, difficiles à comprendre, paisibles, sublimes, hors de portée du raisonnement, subtils, que seuls les sages peuvent connaître, et que le Tathāgata fait connaître après les avoir réalisés par lui-même au moyen d'une connaissance directe, et par lesquels on proclamerait de façon juste l'éloge du Tathāgata ? »

๒๙. ‘‘สนฺติ[Pg.12], ภิกฺขเว, เอเก สมณพฺราหฺมณา ปุพฺพนฺตกปฺปิกา ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐิโน, ปุพฺพนฺตํ อารพฺภ อเนกวิหิตานิ อธิมุตฺติปทานิ อภิวทนฺติ อฏฺฐารสหิ วตฺถูหิ. เต จ โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา กิมาคมฺม กิมารพฺภ ปุพฺพนฺตกปฺปิกา ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐิโน ปุพฺพนฺตํ อารพฺภ อเนกวิหิตานิ อธิมุตฺติปทานิ อภิวทนฺติ อฏฺฐารสหิ วตฺถูหิ?

29. « Il existe, ô moines, certains ascètes et brahmanes qui spéculent sur le passé, qui s'attachent à des vues concernant le passé, et qui, se référant au passé, proclament diverses thèses basées sur dix-huit motifs. Et en s'appuyant sur quoi, se référant à quoi, ces honorables ascètes et brahmanes spéculent-ils sur le passé et proclament-ils diverses thèses basées sur dix-huit motifs ? »

สสฺสตวาโท

L'Éternalisme

๓๐. ‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, เอเก สมณพฺราหฺมณา สสฺสตวาทา, สสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ จตูหิ วตฺถูหิ. เต จ โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา กิมาคมฺม กิมารพฺภ สสฺสตวาทา สสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ จตูหิ วตฺถูหิ?

30. « Il existe, ô moines, certains ascètes et brahmanes qui sont éternalistes, et qui déclarent que le soi ainsi que le monde sont éternels sur la base de quatre motifs. Et en s'appuyant sur quoi, se référant à quoi, ces honorables ascètes et brahmanes sont-ils éternalistes et déclarent-ils que le soi ainsi que le monde sont éternels sur la base de quatre motifs ? »

๓๑. ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา อาตปฺปมนฺวาย ปธานมนฺวาย อนุโยคมนฺวาย อปฺปมาทมนฺวาย สมฺมามนสิการมนฺวาย ตถารูปํ เจโตสมาธึ ผุสติ, ยถาสมาหิเต จิตฺเต ( ) อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ. เสยฺยถิทํ – เอกมฺปิ ชาตึ ทฺเวปิ ชาติโย ติสฺโสปิ ชาติโย จตสฺโสปิ ชาติโย ปญฺจปิ ชาติโย ทสปิ ชาติโย วีสมฺปิ ชาติโย ตึสมฺปิ ชาติโย จตฺตาลีสมฺปิ ชาติโย ปญฺญาสมฺปิ ชาติโย ชาติสตมฺปิ ชาติสหสฺสมฺปิ ชาติสตสหสฺสมฺปิ อเนกานิปิ ชาติสตานิ อเนกานิปิ ชาติสหสฺสานิ อเนกานิปิ ชาติสตสหสฺสานิ – ‘อมุตฺราสึ เอวํนาโม เอวํโคตฺโต เอวํวณฺโณ เอวมาหาโร เอวํสุขทุกฺขปฺปฏิสํเวที เอวมายุปริยนฺโต, โส ตโต จุโต อมุตฺร อุทปาทึ; ตตฺราปาสึ เอวํนาโม เอวํโคตฺโต เอวํวณฺโณ เอวมาหาโร เอวํสุขทุกฺขปฺปฏิสํเวที เอวมายุปริยนฺโต, โส ตโต จุโต อิธูปปนฺโน’ติ. อิติ สาการํ สอุทฺเทสํ อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ.

31. « Ici, ô moines, un certain ascète ou brahmane, grâce à l'ardeur, à l'effort soutenu, à l'application constante, à la vigilance et à l'attention juste, atteint une concentration de l'esprit telle que, son esprit étant ainsi concentré, purifié et débarrassé de toute souillure, il se remémore ses multiples existences antérieures. À savoir : une naissance, deux naissances, trois naissances, quatre naissances, cinq naissances, dix naissances, vingt naissances, trente naissances, quarante naissances, cinquante naissances, cent naissances, mille naissances, cent mille naissances, ainsi que de nombreux siècles de naissances, de nombreux millénaires de naissances, de nombreux millions de naissances — se disant : "Là-bas, j'avais tel nom, tel clan, telle apparence, telle nourriture, je ressentais tel bonheur ou telle souffrance, et ma vie avait telle limite ; décédant de là, je suis né en tel autre lieu ; là aussi j'avais tel nom, tel clan, telle apparence, telle nourriture, je ressentais tel bonheur ou telle souffrance, et ma vie avait telle limite ; décédant de là, je suis né ici." C'est ainsi qu'il se remémore ses multiples existences antérieures, avec leurs aspects caractéristiques et leurs détails. »

‘‘โส เอวมาห – ‘สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จ วญฺโฌ กูฏฏฺโฐ เอสิกฏฺฐายิฏฺฐิโต; เต จ สตฺตา สนฺธาวนฺติ สํสรนฺติ จวนฺติ อุปปชฺชนฺติ, อตฺถิตฺเวว สสฺสติสมํ. ตํ กิสฺส เหตุ? อหญฺหิ อาตปฺปมนฺวาย ปธานมนฺวาย [Pg.13] อนุโยคมนฺวาย อปฺปมาทมนฺวาย สมฺมามนสิการมนฺวาย ตถารูปํ เจโตสมาธึ ผุสามิ, ยถาสมาหิเต จิตฺเต อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรามิ เสยฺยถิทํ – เอกมฺปิ ชาตึ ทฺเวปิ ชาติโย ติสฺโสปิ ชาติโย จตสฺโสปิ ชาติโย ปญฺจปิ ชาติโย ทสปิ ชาติโย วีสมฺปิ ชาติโย ตึสมฺปิ ชาติโย จตฺตาลีสมฺปิ ชาติโย ปญฺญาสมฺปิ ชาติโย ชาติสตมฺปิ ชาติสหสฺสมฺปิ ชาติสตสหสฺสมฺปิ อเนกานิปิ ชาติสตานิ อเนกานิปิ ชาติสหสฺสานิ อเนกานิปิ ชาติสตสหสฺสานิ – อมุตฺราสึ เอวํนาโม เอวํโคตฺโต เอวํวณฺโณ เอวมาหาโร เอวํสุขทุกฺขปฺปฏิสํเวที เอวมายุปริยนฺโต, โส ตโต จุโต อมุตฺร อุทปาทึ; ตตฺราปาสึ เอวํนาโม เอวํโคตฺโต เอวํวณฺโณ เอวมาหาโร เอวํสุขทุกฺขปฺปฏิสํเวที เอวมายุปริยนฺโต, โส ตโต จุโต อิธูปปนฺโนติ. อิติ สาการํ สอุทฺเทสํ อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรามิ. อิมินามหํ เอตํ ชานามิ ‘‘ยถา สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จ วญฺโฌ กูฏฏฺโฐ เอสิกฏฺฐายิฏฺฐิโต; เต จ สตฺตา สนฺธาวนฺติ สํสรนฺติ จวนฺติ อุปปชฺชนฺติ, อตฺถิตฺเวว สสฺสติสม’’นฺติ. อิทํ, ภิกฺขเว, ปฐมํ ฐานํ, ยํ อาคมฺม ยํ อารพฺภ เอเก สมณพฺราหฺมณา สสฺสตวาทา สสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ.

Il s'exprime ainsi : « Le soi et le monde sont éternels, stériles, immuables comme un sommet de montagne, fermes comme un pilier de porte. Bien que ces êtres transmigrent, errent, meurent et renaissent, ils demeurent pourtant pour l'éternité. Pour quelle raison ? Car, grâce à l'ardeur, à l'effort, à l'application, à la vigilance et à l'attention juste, j'atteins une telle concentration de l'esprit que, l'esprit étant ainsi concentré, je me remémore mes nombreuses existences antérieures, à savoir : une naissance, deux naissances, trois naissances, quatre naissances, cinq naissances, dix naissances, vingt naissances, trente naissances, quarante naissances, cinquante naissances, cent naissances, mille naissances, cent mille naissances, plusieurs centaines de naissances, plusieurs milliers de naissances, plusieurs centaines de milliers de naissances, en me disant : “Là-bas, j'avais tel nom, j'appartenais à tel clan, j'avais telle apparence, je prenais telle nourriture, je ressentais tel plaisir ou telle douleur, et telle était la limite de ma vie. Étant décédé de cet état, je suis réapparu là-bas ; là aussi j'avais tel nom, tel clan, telle apparence, telle nourriture, je ressentais tel plaisir ou telle douleur, et telle était la limite de ma vie. Étant décédé de cet état, je suis né ici.” C'est ainsi que je me remémore mes nombreuses existences antérieures avec leurs caractéristiques et leurs détails. Par cela, je sais ceci : “Le soi et le monde sont éternels, stériles, immuables comme un sommet de montagne, fermes comme un pilier de porte ; bien que ces êtres transmigrent, errent, meurent et renaissent, ils demeurent pourtant pour l'éternité.” » Ô moines, ceci est la première raison en s'appuyant sur laquelle certains ascètes ou brahmanes, partisans de l'éternité, déclarent que le soi et le monde sont éternels.

๓๒. ‘‘ทุติเย จ โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา กิมาคมฺม กิมารพฺภ สสฺสตวาทา สสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ? อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา อาตปฺปมนฺวาย ปธานมนฺวาย อนุโยคมนฺวาย อปฺปมาทมนฺวาย สมฺมามนสิการมนฺวาย ตถารูปํ เจโตสมาธึ ผุสติ, ยถาสมาหิเต จิตฺเต อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ. เสยฺยถิทํ – เอกมฺปิ สํวฏฺฏวิวฏฺฏํ ทฺเวปิ สํวฏฺฏวิวฏฺฏานิ ตีณิปิ สํวฏฺฏวิวฏฺฏานิ จตฺตาริปิ สํวฏฺฏวิวฏฺฏานิ ปญฺจปิ สํวฏฺฏวิวฏฺฏานิ ทสปิ สํวฏฺฏวิวฏฺฏานิ – ‘อมุตฺราสึ เอวํนาโม เอวํโคตฺโต เอวํวณฺโณ เอวมาหาโร เอวํสุขทุกฺขปฺปฏิสํเวที เอวมายุปริยนฺโต, โส ตโต จุโต อมุตฺร อุทปาทึ; ตตฺราปาสึ เอวํนาโม เอวํโคตฺโต เอวํวณฺโณ เอวมาหาโร เอวํสุขทุกฺขปฺปฏิสํเวที เอวมายุปริยนฺโต, โส ตโต จุโต อิธูปปนฺโน’ติ. อิติ สาการํ สอุทฺเทสํ อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ.

32. « Et dans le second cas, sur quoi s'appuyant, pour quelle raison les vénérables ascètes et brahmanes partisans de l'éternité déclarent-ils que le soi et le monde sont éternels ? Ici, ô moines, un certain ascète ou brahmane, grâce à l'ardeur, à l'effort, à l'application, à la vigilance et à l'attention juste, atteint une telle concentration de l'esprit que, l'esprit étant ainsi concentré, il se remémore ses nombreuses existences antérieures. À savoir : un cycle de contraction et d'expansion du monde, deux cycles de contraction et d'expansion, trois, quatre, cinq, jusqu'à dix cycles de contraction et d'expansion, en se disant : “Là-bas, j'avais tel nom, j'appartenais à tel clan, j'avais telle apparence, je prenais telle nourriture, je ressentais tel plaisir ou telle douleur, et telle était la limite de ma vie. Étant décédé de cet état, je suis réapparu là-bas ; là aussi j'avais tel nom, tel clan, telle apparence, telle nourriture, je ressentais tel plaisir ou telle douleur, et telle était la limite de ma vie. Étant décédé de cet état, je suis né ici.” C'est ainsi qu'il se remémore ses nombreuses existences antérieures avec leurs caractéristiques et leurs détails.

‘‘โส [Pg.14] เอวมาห – ‘สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จ วญฺโฌ กูฏฏฺโฐ เอสิกฏฺฐายิฏฺฐิโต; เต จ สตฺตา สนฺธาวนฺติ สํสรนฺติ จวนฺติ อุปปชฺชนฺติ, อตฺถิตฺเวว สสฺสติสมํ. ตํ กิสฺส เหตุ? อหญฺหิ อาตปฺปมนฺวาย ปธานมนฺวาย อนุโยคมนฺวาย อปฺปมาทมนฺวาย สมฺมามนสิการมนฺวาย ตถารูปํ เจโตสมาธึ ผุสามิ ยถาสมาหิเต จิตฺเต อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรามิ. เสยฺยถิทํ – เอกมฺปิ สํวฏฺฏวิวฏฺฏํ ทฺเวปิ สํวฏฺฏวิวฏฺฏานิ ตีณิปิ สํวฏฺฏวิวฏฺฏานิ จตฺตาริปิ สํวฏฺฏวิวฏฺฏานิ ปญฺจปิ สํวฏฺฏวิวฏฺฏานิ ทสปิ สํวฏฺฏวิวฏฺฏานิ. อมุตฺราสึ เอวํนาโม เอวํโคตฺโต เอวํวณฺโณ เอวมาหาโร เอวํสุขทุกฺขปฺปฏิสํเวที เอวมายุปริยนฺโต, โส ตโต จุโต อมุตฺร อุทปาทึ; ตตฺราปาสึ เอวํนาโม เอวํโคตฺโต เอวํวณฺโณ เอวมาหาโร เอวํสุขทุกฺขปฺปฏิสํเวที เอวมายุปริยนฺโต, โส ตโต จุโต อิธูปปนฺโนติ. อิติ สาการํ สอุทฺเทสํ อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรามิ. อิมินามหํ เอตํ ชานามิ ‘‘ยถา สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จ วญฺโฌ กูฏฏฺโฐ เอสิกฏฺฐายิฏฺฐิโต, เต จ สตฺตา สนฺธาวนฺติ สํสรนฺติ จวนฺติ อุปปชฺชนฺติ, อตฺถิตฺเวว สสฺสติสม’’นฺติ. อิทํ, ภิกฺขเว, ทุติยํ ฐานํ, ยํ อาคมฺม ยํ อารพฺภ เอเก สมณพฺราหฺมณา สสฺสตวาทา สสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ.

« Il s'exprime ainsi : “Le soi et le monde sont éternels, stériles, immuables comme un sommet de montagne, fermes comme un pilier de porte. Bien que ces êtres transmigrent, errent, meurent et renaissent, ils demeurent pourtant pour l'éternité. Pour quelle raison ? Car, grâce à l'ardeur, à l'effort, à l'application, à la vigilance et à l'attention juste, j'atteins une telle concentration de l'esprit que, l'esprit étant ainsi concentré, je me remémore mes nombreuses existences antérieures. À savoir : un cycle de contraction et d'expansion du monde, deux, trois, quatre, cinq, jusqu'à dix cycles de contraction et d'expansion. Là-bas, j'avais tel nom, tel clan, telle apparence, telle nourriture, je ressentais tel plaisir ou telle douleur, et telle était la limite de ma vie. Étant décédé de cet état, je suis réapparu là-bas ; là aussi j'avais tel nom, tel clan, telle apparence, telle nourriture, je ressentais tel plaisir ou telle douleur, et telle était la limite de ma vie. Étant décédé de cet état, je suis né ici.” C'est ainsi que je me remémore mes nombreuses existences antérieures avec leurs caractéristiques et leurs détails. Par cela, je sais ceci : “Le soi et le monde sont éternels, stériles, immuables comme un sommet de montagne, fermes comme un pilier de porte ; bien que ces êtres transmigrent, errent, meurent et renaissent, ils demeurent pourtant pour l'éternité.” Ô moines, ceci est la seconde raison en s'appuyant sur laquelle certains ascètes ou brahmanes, partisans de l'éternité, déclarent que le soi et le monde sont éternels.

๓๓. ‘‘ตติเย จ โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา กิมาคมฺม กิมารพฺภ สสฺสตวาทา สสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ? อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา อาตปฺปมนฺวาย ปธานมนฺวาย อนุโยคมนฺวาย อปฺปมาทมนฺวาย สมฺมามนสิการมนฺวาย ตถารูปํ เจโตสมาธึ ผุสติ, ยถาสมาหิเต จิตฺเต อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ. เสยฺยถิทํ – ทสปิ สํวฏฺฏวิวฏฺฏานิ วีสมฺปิ สํวฏฺฏวิวฏฺฏานิ ตึสมฺปิ สํวฏฺฏวิวฏฺฏานิ จตฺตาลีสมฺปิ สํวฏฺฏวิวฏฺฏานิ – ‘อมุตฺราสึ เอวํนาโม เอวํโคตฺโต เอวํวณฺโณ เอวมาหาโร เอวํสุขทุกฺขปฺปฏิสํเวที เอวมายุปริยนฺโต, โส ตโต จุโต อมุตฺร อุทปาทึ; ตตฺราปาสึ เอวํนาโม เอวํโคตฺโต เอวํวณฺโณ เอวมาหาโร เอวํสุขทุกฺขปฺปฏิสํเวที เอวมายุปริยนฺโต, โส ตโต จุโต อิธูปปนฺโน’ติ. อิติ สาการํ สอุทฺเทสํ อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ.

33. « Et dans le troisième cas, sur quoi s'appuyant, pour quelle raison les vénérables ascètes et brahmanes partisans de l'éternité déclarent-ils que le soi et le monde sont éternels ? Ici, ô moines, un certain ascète ou brahmane, grâce à l'ardeur, à l'effort, à l'application, à la vigilance et à l'attention juste, atteint une telle concentration de l'esprit que, l'esprit étant ainsi concentré, il se remémore ses nombreuses existences antérieures. À savoir : dix cycles de contraction et d'expansion du monde, vingt cycles de contraction et d'expansion, trente cycles de contraction et d'expansion, jusqu'à quarante cycles de contraction et d'expansion, en se disant : “Là-bas, j'avais tel nom, j'appartenais à tel clan, j'avais telle apparence, je prenais telle nourriture, je ressentais tel plaisir ou telle douleur, et telle était la limite de ma vie. Étant décédé de cet état, je suis réapparu là-bas ; là aussi j'avais tel nom, tel clan, telle apparence, telle nourriture, je ressentais tel plaisir ou telle douleur, et telle était la limite de ma vie. Étant décédé de cet état, je suis né ici.” C'est ainsi qu'il se remémore ses nombreuses existences antérieures avec leurs caractéristiques et leurs détails. »

‘‘โส [Pg.15] เอวมาห – ‘สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จ วญฺโฌ กูฏฏฺโฐ เอสิกฏฺฐายิฏฺฐิโต; เต จ สตฺตา สนฺธาวนฺติ สํสรนฺติ จวนฺติ อุปปชฺชนฺติ, อตฺถิตฺเวว สสฺสติสมํ. ตํ กิสฺส เหตุ? อหญฺหิ อาตปฺปมนฺวาย ปธานมนฺวาย อนุโยคมนฺวาย อปฺปมาทมนฺวาย สมฺมามนสิการมนฺวาย ตถารูปํ เจโตสมาธึ ผุสามิ, ยถาสมาหิเต จิตฺเต อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรามิ. เสยฺยถิทํ – ทสปิ สํวฏฺฏวิวฏฺฏานิ วีสมฺปิ สํวฏฺฏวิวฏฺฏานิ ตึสมฺปิ สํวฏฺฏวิวฏฺฏานิ จตฺตาลีสมฺปิ สํวฏฺฏวิวฏฺฏานิ – ‘อมุตฺราสึ เอวํนาโม เอวํโคตฺโต เอวํวณฺโณ เอวมาหาโร เอวํสุขทุกฺขปฺปฏิสํเวที เอวมายุปริยนฺโต, โส ตโต จุโต อมุตฺร อุทปาทึ; ตตฺราปาสึ เอวํนาโม เอวํโคตฺโต เอวํวณฺโณ เอวมาหาโร เอวํสุขทุกฺขปฺปฏิสํเวที เอวมายุปริยนฺโต, โส ตโต จุโต อิธูปปนฺโนติ. อิติ สาการํ สอุทฺเทสํ อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรามิ. อิมินามหํ เอตํ ชานามิ ‘‘ยถา สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จ วญฺโฌ กูฏฏฺโฐ เอสิกฏฺฐายิฏฺฐิโต, เต จ สตฺตา สนฺธาวนฺติ สํสรนฺติ จวนฺติ อุปปชฺชนฺติ, อตฺถิตฺเวว สสฺสติสม’’นฺติ. อิทํ, ภิกฺขเว, ตติยํ ฐานํ, ยํ อาคมฺม ยํ อารพฺภ เอเก สมณพฺราหฺมณา สสฺสตวาทา สสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ.

Il dit ceci : 'Le soi et le monde sont éternels, stériles, immuables comme un sommet de montagne, fixes comme un pilier fermement établi. Ces êtres errent, transmigrent, meurent et renaissent, mais le soi et le monde demeurent éternellement les mêmes. Pourquoi donc ? Car, grâce à l'ardeur, à l'effort, à l'application, à la vigilance et à une attention juste, j'atteins une telle concentration de l'esprit que, l'esprit ainsi concentré, je me souviens de mes nombreuses existences antérieures. À savoir : dix cycles de contraction et d'expansion du monde, vingt cycles, trente cycles, quarante cycles de contraction et d'expansion du monde : « Dans telle existence, j'avais tel nom, j'appartenais à tel clan, j'avais telle apparence, telle nourriture, je ressentais tel plaisir ou telle douleur, et telle était la limite de ma longévité. Mourant de là, je suis apparu dans telle autre existence ; là aussi, j'avais tel nom, tel clan, telle apparence, telle nourriture, je ressentais tel plaisir ou telle douleur, et telle était la limite de ma longévité. Mourant de là, je suis né ici. » C'est ainsi que je me souviens de mes nombreuses existences antérieures avec leurs caractéristiques et leurs détails. C'est par cela que je sais ceci : « Le soi et le monde sont éternels, stériles, immuables comme un sommet de montagne, fixes comme un pilier fermement établi ; ces êtres errent, transmigrent, meurent et renaissent, mais le soi et le monde demeurent éternellement les mêmes. » C'est là, moines, la troisième raison pour laquelle, s'y fondant et s'y appuyant, certains religieux et brahmanes éternalistes affirment que le soi et le monde sont éternels.'

๓๔. ‘‘จตุตฺเถ จ โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา กิมาคมฺม กิมารพฺภ สสฺสตวาทา สสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ? อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา ตกฺกี โหติ วีมํสี, โส ตกฺกปริยาหตํ วีมํสานุจริตํ สยํ ปฏิภานํ เอวมาห – ‘สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จ วญฺโฌ กูฏฏฺโฐ เอสิกฏฺฐายิฏฺฐิโต; เต จ สตฺตา สนฺธาวนฺติ สํสรนฺติ จวนฺติ อุปปชฺชนฺติ, อตฺถิตฺเวว สสฺสติสม’นฺติ. อิทํ, ภิกฺขเว, จตุตฺถํ ฐานํ, ยํ อาคมฺม ยํ อารพฺภ เอเก สมณพฺราหฺมณา สสฺสตวาทา สสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ.

34. Et pour la quatrième raison, moines, sur quoi se fondant, sur quoi s'appuyant, ces messieurs les religieux et brahmanes éternalistes affirment-ils que le soi et le monde sont éternels ? Ici, moines, tel religieux ou brahmane est un raisonneur, un chercheur. Il exprime sa propre intuition, forgée par le raisonnement et issue de l'investigation, en disant : 'Le soi et le monde sont éternels, stériles, immuables comme un sommet de montagne, fixes comme un pilier fermement établi. Ces êtres errent, transmigrent, meurent et renaissent, mais le soi et le monde demeurent éternellement les mêmes.' C'est là, moines, la quatrième raison pour laquelle, s'y fondant et s'y appuyant, certains religieux et brahmanes éternalistes affirment que le soi et le monde sont éternels.

๓๕. ‘‘อิเมหิ โข เต, ภิกฺขเว, สมณพฺราหฺมณา สสฺสตวาทา สสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ จตูหิ วตฺถูหิ. เย หิ เกจิ, ภิกฺขเว, สมณา วา พฺราหฺมณา วา สสฺสตวาทา สสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ, สพฺเพ เต อิเมเหว จตูหิ วตฺถูหิ, เอเตสํ วา อญฺญตเรน; นตฺถิ อิโต พหิทฺธา.

35. C'est par ces quatre raisons, moines, que ces religieux et brahmanes éternalistes affirment que le soi et le monde sont éternels. Quels que soient les religieux ou brahmanes éternalistes qui affirment que le soi et le monde sont éternels, tous le font par l'une ou l'autre de ces quatre raisons ; il n'y en a pas en dehors de celles-ci.

๓๖. ‘‘ตยิทํ[Pg.16], ภิกฺขเว, ตถาคโต ปชานาติ – ‘อิเม ทิฏฺฐิฏฺฐานา เอวํคหิตา เอวํปรามฏฺฐา เอวํคติกา ภวนฺติ เอวํอภิสมฺปรายา’ติ, ตญฺจ ตถาคโต ปชานาติ, ตโต จ อุตฺตริตรํ ปชานาติ; ตญฺจ ปชานนํ น ปรามสติ, อปรามสโต จสฺส ปจฺจตฺตญฺเญว นิพฺพุติ วิทิตา. เวทนานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ วิทิตฺวา อนุปาทาวิมุตฺโต, ภิกฺขเว, ตถาคโต.

36. Cela, moines, le Tathāgata le connaît : 'Ces points de vue, ainsi adoptés et ainsi saisis, mènent à un tel destin et à un tel état futur.' Le Tathāgata connaît cela, et il connaît ce qui est bien au-delà de cela. Et bien qu'il connaisse cela, il ne s'y attache pas. Puisqu'il ne s'y attache pas, il a réalisé par lui-même la paix intérieure. Ayant connu selon la réalité l'origine et la disparition des sensations, leur attrait, leur danger et la libération d'elles, le Tathāgata, moines, est libéré par le non-attachement.

๓๗. ‘‘อิเม โข เต, ภิกฺขเว, ธมฺมา คมฺภีรา ทุทฺทสา ทุรนุโพธา สนฺตา ปณีตา อตกฺกาวจรา นิปุณา ปณฺฑิตเวทนียา, เย ตถาคโต สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทติ, เยหิ ตถาคตสฺส ยถาภุจฺจํ วณฺณํ สมฺมา วทมานา วเทยฺยุํ.

37. Ce sont là, moines, les choses profondes, difficiles à voir, difficiles à comprendre, paisibles, excellentes, hors de portée du raisonnement, subtiles, à connaître par les sages, que le Tathāgata lui-même a connues par une connaissance directe, a réalisées et fait connaître ; et ce sont elles que ceux qui voudraient louer le Tathāgata selon la vérité et de manière juste devraient mentionner.

ปฐมภาณวาโร.

Fin de la première section de récitation.

เอกจฺจสสฺสตวาโท

La doctrine de l'éternalisme partiel.

๓๘. ‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, เอเก สมณพฺราหฺมณา เอกจฺจสสฺสติกา เอกจฺจอสสฺสติกา เอกจฺจํ สสฺสตํ เอกจฺจํ อสสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ จตูหิ วตฺถูหิ. เต จ โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา กิมาคมฺม กิมารพฺภ เอกจฺจสสฺสติกา เอกจฺจอสสฺสติกา เอกจฺจํ สสฺสตํ เอกจฺจํ อสสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ จตูหิ วตฺถูหิ?

38. Il y a, moines, certains religieux et brahmanes qui sont éternalistes partiels et non-éternalistes partiels, qui affirment que le soi et le monde sont en partie éternels et en partie non éternels, et ce pour quatre raisons. Sur quoi se fondant, sur quoi s'appuyant, ces messieurs les religieux et brahmanes éternalistes partiels affirment-ils que le soi et le monde sont en partie éternels et en partie non éternels ?

๓๙. ‘‘โหติ โข โส, ภิกฺขเว, สมโย, ยํ กทาจิ กรหจิ ทีฆสฺส อทฺธุโน อจฺจเยน อยํ โลโก สํวฏฺฏติ. สํวฏฺฏมาเน โลเก เยภุยฺเยน สตฺตา อาภสฺสรสํวตฺตนิกา โหนฺติ. เต ตตฺถ โหนฺติ มโนมยา ปีติภกฺขา สยํปภา อนฺตลิกฺขจรา สุภฏฺฐายิโน, จิรํ ทีฆมทฺธานํ ติฏฺฐนฺติ.

39. Il arrive un moment, moines, tôt ou tard après une très longue période, où ce monde se contracte. Lorsque le monde se contracte, les êtres renaissent pour la plupart dans le monde de l'Éclat Rayonnant. Là, ils sont faits d'esprit, se nourrissant de joie, rayonnant par eux-mêmes, voyageant dans l'espace, demeurant dans la splendeur, et ils y restent durant une très longue période.

๔๐. ‘‘โหติ โข โส, ภิกฺขเว, สมโย, ยํ กทาจิ กรหจิ ทีฆสฺส อทฺธุโน อจฺจเยน อยํ โลโก วิวฏฺฏติ. วิวฏฺฏมาเน โลเก สุญฺญํ พฺรหฺมวิมานํ ปาตุภวติ. อถ โข อญฺญตโร สตฺโต อายุกฺขยา วา ปุญฺญกฺขยา วา อาภสฺสรกายา จวิตฺวา สุญฺญํ พฺรหฺมวิมานํ อุปปชฺชติ. โส [Pg.17] ตตฺถ โหติ มโนมโย ปีติภกฺโข สยํปโภ อนฺตลิกฺขจโร สุภฏฺฐายี, จิรํ ทีฆมทฺธานํ ติฏฺฐติ.

40. Il arrive un moment, moines, tôt ou tard après une très longue période, où ce monde s'expand. Lorsque le monde s'expand, un palais de Brahma vide apparaît. Alors, un certain être, à cause de l'épuisement de sa longévité ou de son mérite, meurt du monde de l'Éclat Rayonnant et renaît dans le palais de Brahma vide. Là, il est fait d'esprit, se nourrissant de joie, rayonnant par lui-même, voyageant dans l'espace, demeurant dans la splendeur, et il y reste durant une très longue période.

๔๑. ‘‘ตสฺส ตตฺถ เอกกสฺส ทีฆรตฺตํ นิวุสิตตฺตา อนภิรติ ปริตสฺสนา อุปปชฺชติ – ‘อโห วต อญฺเญปิ สตฺตา อิตฺถตฺตํ อาคจฺเฉยฺยุ’นฺติ. อถ อญฺเญปิ สตฺตา อายุกฺขยา วา ปุญฺญกฺขยา วา อาภสฺสรกายา จวิตฺวา พฺรหฺมวิมานํ อุปปชฺชนฺติ ตสฺส สตฺตสฺส สหพฺยตํ. เตปิ ตตฺถ โหนฺติ มโนมยา ปีติภกฺขา สยํปภา อนฺตลิกฺขจรา สุภฏฺฐายิโน, จิรํ ทีฆมทฺธานํ ติฏฺฐนฺติ.

41. Parce qu'il y a vécu seul pendant très longtemps, il commence à éprouver du mécontentement et un désir ardent : 'Oh, si seulement d'autres êtres pouvaient venir ici !' Alors, d'autres êtres, à cause de l'épuisement de leur longévité ou de leur mérite, meurent du monde de l'Éclat Rayonnant et renaissent dans le palais de Brahma, en compagnie de cet être. Là aussi, ils sont faits d'esprit, se nourrissant de joie, rayonnant par eux-mêmes, voyageant dans l'espace, demeurant dans la splendeur, et ils y restent durant une très longue période.

๔๒. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, โย โส สตฺโต ปฐมํ อุปปนฺโน ตสฺส เอวํ โหติ – ‘อหมสฺมิ พฺรหฺมา มหาพฺรหฺมา อภิภู อนภิภูโต อญฺญทตฺถุทโส วสวตฺตี อิสฺสโร กตฺตา นิมฺมาตา เสฏฺโฐ สชิตา วสี ปิตา ภูตภพฺยานํ. มยา อิเม สตฺตา นิมฺมิตา. ตํ กิสฺส เหตุ? มมญฺหิ ปุพฺเพ เอตทโหสิ – ‘‘อโห วต อญฺเญปิ สตฺตา อิตฺถตฺตํ อาคจฺเฉยฺยุ’’นฺติ. อิติ มม จ มโนปณิธิ, อิเม จ สตฺตา อิตฺถตฺตํ อาคตา’ติ.

42. Alors, moines, celui qui est apparu le premier pense : 'Je suis Brahma, le Grand Brahma, le Souverain, l'Invaincu, Celui qui voit tout, Celui qui a le contrôle, le Seigneur, l'Auteur, le Créateur, le Plus Excellent, l'Ordonnateur, le Maître, le Père de tout ce qui a été et de tout ce qui sera. Ces êtres ont été créés par moi. Pourquoi donc ? Car auparavant, j'avais pensé : « Oh, si seulement d'autres êtres pouvaient venir ici ! » Telle était l'aspiration de mon esprit, et ces êtres sont venus ici.'

‘‘เยปิ เต สตฺตา ปจฺฉา อุปปนฺนา, เตสมฺปิ เอวํ โหติ – ‘อยํ โข ภวํ พฺรหฺมา มหาพฺรหฺมา อภิภู อนภิภูโต อญฺญทตฺถุทโส วสวตฺตี อิสฺสโร กตฺตา นิมฺมาตา เสฏฺโฐ สชิตา วสี ปิตา ภูตภพฺยานํ. อิมินา มยํ โภตา พฺรหฺมุนา นิมฺมิตา. ตํ กิสฺส เหตุ? อิมญฺหิ มยํ อทฺทสาม อิธ ปฐมํ อุปปนฺนํ, มยํ ปนมฺห ปจฺฉา อุปปนฺนา’ติ.

« Quant aux êtres qui apparurent plus tard, ils pensèrent aussi ainsi : “Cet honorable Brahma est le Grand Brahma, le Souverain, l'Invaincu, le Voyant universel, le Détenteur du pouvoir, le Seigneur, l'Auteur, le Créateur, le Suprême, l'Ordonnateur, le Maître de soi, le Père de tout ce qui a été et de tout ce qui sera. Nous avons été créés par cet honorable Brahma. Pourquoi cela ? Car nous avons vu qu'il était apparu ici le premier, tandis que nous sommes apparus plus tard.” »

๔๓. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, โย โส สตฺโต ปฐมํ อุปปนฺโน, โส ทีฆายุกตโร จ โหติ วณฺณวนฺตตโร จ มเหสกฺขตโร จ. เย ปน เต สตฺตา ปจฺฉา อุปปนฺนา, เต อปฺปายุกตรา จ โหนฺติ ทุพฺพณฺณตรา จ อปฺเปสกฺขตรา จ.

43. « À ce propos, ô moines, l'être qui est apparu le premier a une vie plus longue, une plus belle apparence et une plus grande influence. Mais les êtres qui sont apparus plus tard ont une vie plus courte, une apparence moins belle et moins d'influence. »

๔๔. ‘‘ฐานํ โข ปเนตํ, ภิกฺขเว, วิชฺชติ, ยํ อญฺญตโร สตฺโต ตมฺหา กายา จวิตฺวา อิตฺถตฺตํ อาคจฺฉติ. อิตฺถตฺตํ อาคโต สมาโน อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชติ. อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิโต สมาโน [Pg.18] อาตปฺปมนฺวาย ปธานมนฺวาย อนุโยคมนฺวาย อปฺปมาทมนฺวาย สมฺมามนสิการมนฺวาย ตถารูปํ เจโตสมาธึ ผุสติ, ยถาสมาหิเต จิตฺเต ตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ, ตโต ปรํ นานุสฺสรติ.

44. « Il arrive, ô moines, qu'un certain être, trépassant de cet état, vienne en ce monde. Étant venu en ce monde, il quitte la vie familiale pour la vie sans foyer. Étant devenu un renonçant, grâce à l'ardeur, grâce à l'effort, grâce à l'application, grâce à la vigilance et grâce à l'attention juste, il atteint une telle concentration de l'esprit que, l'esprit ainsi concentré, il se remémore cette existence antérieure, mais ne se remémore rien au-delà. »

‘‘โส เอวมาห – ‘โย โข โส ภวํ พฺรหฺมา มหาพฺรหฺมา อภิภู อนภิภูโต อญฺญทตฺถุทโส วสวตฺตี อิสฺสโร กตฺตา นิมฺมาตา เสฏฺโฐ สชิตา วสี ปิตา ภูตภพฺยานํ, เยน มยํ โภตา พฺรหฺมุนา นิมฺมิตา, โส นิจฺโจ ธุโว สสฺสโต อวิปริณามธมฺโม สสฺสติสมํ ตเถว ฐสฺสติ. เย ปน มยํ อหุมฺหา เตน โภตา พฺรหฺมุนา นิมฺมิตา, เต มยํ อนิจฺจา อทฺธุวา อปฺปายุกา จวนธมฺมา อิตฺถตฺตํ อาคตา’ติ. อิทํ โข, ภิกฺขเว, ปฐมํ ฐานํ, ยํ อาคมฺม ยํ อารพฺภ เอเก สมณพฺราหฺมณา เอกจฺจสสฺสติกา เอกจฺจอสสฺสติกา เอกจฺจํ สสฺสตํ เอกจฺจํ อสสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ.

« Il dit alors : “Cet honorable Brahma, le Grand Brahma, le Souverain, l'Invaincu, le Voyant universel, le Détenteur du pouvoir, le Seigneur, l'Auteur, le Créateur, le Suprême, l'Ordonnateur, le Maître de soi, le Père de tout ce qui a été et de tout ce qui sera, par lequel nous avons été créés, il est permanent, stable, éternel, non sujet au changement, et il demeurera ainsi pour toujours. Mais nous, qui avons été créés par cet honorable Brahma, nous sommes impermanents, instables, à la vie brève, sujets au trépas, et nous sommes venus en ce monde.” C'est là, ô moines, le premier cas par lequel, en se fondant sur cela et en raison de cela, certains moines et brahmanes, étant des éternalistes partiels et des non-éternalistes partiels, proclament que le soi et le monde sont en partie éternels et en partie impermanents. »

๔๕. ‘‘ทุติเย จ โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา กิมาคมฺม กิมารพฺภ เอกจฺจสสฺสติกา เอกจฺจอสสฺสติกา เอกจฺจํ สสฺสตํ เอกจฺจํ อสสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ? สนฺติ, ภิกฺขเว, ขิฑฺฑาปโทสิกา นาม เทวา, เต อติเวลํ หสฺสขิฑฺฑารติธมฺมสมาปนฺนา วิหรนฺติ. เตสํ อติเวลํ หสฺสขิฑฺฑารติธมฺมสมาปนฺนานํ วิหรตํ สติ สมฺมุสฺสติ. สติยา สมฺโมสา เต เทวา ตมฺหา กายา จวนฺติ.

45. « Et dans le second cas, ô honorables moines et brahmanes, sur quoi se fondent-ils pour proclamer que le soi et le monde sont en partie éternels et en partie impermanents ? Il existe, ô moines, des dieux appelés Khiḍḍāpadosikā (corrompus par le plaisir du jeu). Ils passent un temps excessif adonnés aux plaisirs du rire et du jeu. Pour eux qui passent ainsi un temps excessif, l'attention se perd. Par la perte de l'attention, ces dieux trépassent de cet état. »

๔๖. ‘‘ฐานํ โข ปเนตํ, ภิกฺขเว, วิชฺชติ ยํ อญฺญตโร สตฺโต ตมฺหา กายา จวิตฺวา อิตฺถตฺตํ อาคจฺฉติ. อิตฺถตฺตํ อาคโต สมาโน อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชติ. อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิโต สมาโน อาตปฺปมนฺวาย ปธานมนฺวาย อนุโยคมนฺวาย อปฺปมาทมนฺวาย สมฺมามนสิการมนฺวาย ตถารูปํ เจโตสมาธึ ผุสติ, ยถาสมาหิเต จิตฺเต ตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ, ตโต ปรํ นานุสฺสรติ.

46. « Il arrive, ô moines, qu'un certain être, trépassant de cet état, vienne en ce monde. Étant venu en ce monde, il quitte la vie familiale pour la vie sans foyer. Étant devenu un renonçant, grâce à l'ardeur, grâce à l'effort, grâce à l'application, grâce à la vigilance et grâce à l'attention juste, il atteint une telle concentration de l'esprit que, l'esprit ainsi concentré, il se remémore cette existence antérieure, mais ne se remémore rien au-delà. »

‘‘โส เอวมาห – ‘เย โข เต โภนฺโต เทวา น ขิฑฺฑาปโทสิกา, เต น อติเวลํ หสฺสขิฑฺฑารติธมฺมสมาปนฺนา วิหรนฺติ. เตสํ น อติเวลํ หสฺสขิฑฺฑารติธมฺมสมาปนฺนานํ วิหรตํ สติ น สมฺมุสฺสติ. สติยา [Pg.19] อสมฺโมสา เต เทวา ตมฺหา กายา น จวนฺติ; นิจฺจา ธุวา สสฺสตา อวิปริณามธมฺมา สสฺสติสมํ ตเถว ฐสฺสนฺติ. เย ปน มยํ อหุมฺหา ขิฑฺฑาปโทสิกา, เต มยํ อติเวลํ หสฺสขิฑฺฑารติธมฺมสมาปนฺนา วิหริมฺหา. เตสํ โน อติเวลํ หสฺสขิฑฺฑารติธมฺมสมาปนฺนานํ วิหรตํ สติ สมฺมุสฺสติ. สติยา สมฺโมสา เอวํ มยํ ตมฺหา กายา จุตา อนิจฺจา อทฺธุวา อปฺปายุกา จวนธมฺมา อิตฺถตฺตํ อาคตา’ติ. อิทํ, ภิกฺขเว, ทุติยํ ฐานํ, ยํ อาคมฺม ยํ อารพฺภ เอเก สมณพฺราหฺมณา เอกจฺจสสฺสติกา เอกจฺจอสสฺสติกา เอกจฺจํ สสฺสตํ เอกจฺจํ อสสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ.

« Il dit alors : “Ces honorables dieux qui ne sont pas corrompus par le plaisir du jeu ne passent pas un temps excessif adonnés aux plaisirs du rire et du jeu. Pour eux, l'attention ne se perd pas. Par la non-perte de l'attention, ces dieux ne trépassent pas de cet état ; ils sont permanents, stables, éternels, non sujets au changement, et ils demeureront ainsi pour toujours. Mais nous, qui étions corrompus par le plaisir du jeu, nous avons passé un temps excessif adonnés aux plaisirs du rire et du jeu. Pour nous, l'attention s'est perdue. Par la perte de l'attention, nous avons ainsi trépassé de cet état ; étant impermanents, instables, à la vie brève et sujets au trépas, nous sommes venus en ce monde.” C'est là, ô moines, le second cas par lequel, en se fondant sur cela et en raison de cela, certains moines et brahmanes, étant des éternalistes partiels et des non-éternalistes partiels, proclament que le soi et le monde sont en partie éternels et en partie impermanents. »

๔๗. ‘‘ตติเย จ โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา กิมาคมฺม กิมารพฺภ เอกจฺจสสฺสติกา เอกจฺจอสสฺสติกา เอกจฺจํ สสฺสตํ เอกจฺจํ อสสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ? สนฺติ, ภิกฺขเว, มโนปโทสิกา นาม เทวา, เต อติเวลํ อญฺญมญฺญํ อุปนิชฺฌายนฺติ. เต อติเวลํ อญฺญมญฺญํ อุปนิชฺฌายนฺตา อญฺญมญฺญมฺหิ จิตฺตานิ ปทูเสนฺติ. เต อญฺญมญฺญํ ปทุฏฺฐจิตฺตา กิลนฺตกายา กิลนฺตจิตฺตา. เต เทวา ตมฺหา กายา จวนฺติ.

47. « Et dans le troisième cas, ô honorables moines et brahmanes, sur quoi se fondent-ils pour proclamer que le soi et le monde sont en partie éternels et en partie impermanents ? Il existe, ô moines, des dieux appelés Manopadosikā (corrompus par la malveillance). Ils s'observent mutuellement avec une hostilité prolongée. En s'observant ainsi mutuellement, ils corrompent leurs esprits les uns envers les autres. Ayant ainsi l'esprit corrompu les uns envers les autres, ils finissent avec le corps et l'esprit épuisés. Ces dieux trépassent de cet état. »

๔๘. ‘‘ฐานํ โข ปเนตํ, ภิกฺขเว, วิชฺชติ ยํ อญฺญตโร สตฺโต ตมฺหา กายา จวิตฺวา อิตฺถตฺตํ อาคจฺฉติ. อิตฺถตฺตํ อาคโต สมาโน อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชติ. อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิโต สมาโน อาตปฺปมนฺวาย ปธานมนฺวาย อนุโยคมนฺวาย อปฺปมาทมนฺวาย สมฺมามนสิการมนฺวาย ตถารูปํ เจโตสมาธึ ผุสติ, ยถาสมาหิเต จิตฺเต ตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ, ตโต ปรํ นานุสฺสรติ.

48. « Il arrive, ô moines, qu'un certain être, trépassant de cet état, vienne en ce monde. Étant venu en ce monde, il quitte la vie familiale pour la vie sans foyer. Étant devenu un renonçant, grâce à l'ardeur, grâce à l'effort, grâce à l'application, grâce à la vigilance et grâce à l'attention juste, il atteint une telle concentration de l'esprit que, l'esprit ainsi concentré, il se remémore cette existence antérieure, mais ne se remémore rien au-delà. »

‘‘โส เอวมาห – ‘เย โข เต โภนฺโต เทวา น มโนปโทสิกา, เต นาติเวลํ อญฺญมญฺญํ อุปนิชฺฌายนฺติ. เต นาติเวลํ อญฺญมญฺญํ อุปนิชฺฌายนฺตา อญฺญมญฺญมฺหิ จิตฺตานิ นปฺปทูเสนฺติ. เต อญฺญมญฺญํ อปฺปทุฏฺฐจิตฺตา อกิลนฺตกายา อกิลนฺตจิตฺตา. เต เทวา ตมฺหา กายา น จวนฺติ, นิจฺจา ธุวา สสฺสตา อวิปริณามธมฺมา สสฺสติสมํ ตเถว ฐสฺสนฺติ. เย ปน มยํ อหุมฺหา มโนปโทสิกา, เต มยํ อติเวลํ อญฺญมญฺญํ อุปนิชฺฌายิมฺหา. เต มยํ อติเวลํ อญฺญมญฺญํ อุปนิชฺฌายนฺตา อญฺญมญฺญมฺหิ จิตฺตานิ ปทูสิมฺหา, เต มยํ อญฺญมญฺญํ ปทุฏฺฐจิตฺตา กิลนฺตกายา กิลนฺตจิตฺตา. เอวํ มยํ ตมฺหา กายา จุตา อนิจฺจา อทฺธุวา อปฺปายุกา จวนธมฺมา อิตฺถตฺตํ อาคตา’ติ[Pg.20]. อิทํ, ภิกฺขเว, ตติยํ ฐานํ, ยํ อาคมฺม ยํ อารพฺภ เอเก สมณพฺราหฺมณา เอกจฺจสสฺสติกา เอกจฺจอสสฺสติกา เอกจฺจํ สสฺสตํ เอกจฺจํ อสสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ.

« Il s'exprime ainsi : 'Ces messieurs les dieux qui ne sont pas corrompus par la malveillance d'esprit ne s'observent pas mutuellement de manière excessive. Parce qu'ils ne s'observent pas ainsi de manière excessive, leurs cœurs ne se corrompent pas les uns envers les autres. N'ayant pas de cœurs corrompus les uns envers les autres, ils n'ont ni le corps épuisé ni l'esprit fatigué. Ces dieux ne trépassent pas de cet état ; ils sont permanents, stables, éternels, de nature non changeante, et ils demeureront ainsi pour l'éternité. Quant à nous, qui étions corrompus par la malveillance d'esprit, nous nous sommes observés mutuellement de manière excessive. Pour cette raison, nos cœurs se sont corrompus les uns envers les autres. Ayant des cœurs mutuellement corrompus, nous avons eu le corps épuisé et l'esprit fatigué. Ainsi, nous avons trépassé de cet état ; nous sommes devenus impermanents, instables, dotés d'une vie brève, sujets au trépas, et nous sommes venus ici-bas.' C'est là, moines, le troisième fondement sur lequel s'appuyant, pour lequel raisonnant, certains ascètes et brahmanes sont en partie éternalistes et en partie non-éternalistes, proclamant que le soi et le monde sont en partie éternels et en partie non éternels. »

๔๙. ‘‘จตุตฺเถ จ โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา กิมาคมฺม กิมารพฺภ เอกจฺจสสฺสติกา เอกจฺจอสสฺสติกา เอกจฺจํ สสฺสตํ เอกจฺจํ อสสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ? อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา ตกฺกี โหติ วีมํสี. โส ตกฺกปริยาหตํ วีมํสานุจริตํ สยํปฏิภานํ เอวมาห – ‘ยํ โข อิทํ วุจฺจติ จกฺขุํ อิติปิ โสตํ อิติปิ ฆานํ อิติปิ ชิวฺหา อิติปิ กาโย อิติปิ, อยํ อตฺตา อนิจฺโจ อทฺธุโว อสสฺสโต วิปริณามธมฺโม. ยญฺจ โข อิทํ วุจฺจติ จิตฺตนฺติ วา มโนติ วา วิญฺญาณนฺติ วา อยํ อตฺตา นิจฺโจ ธุโว สสฺสโต อวิปริณามธมฺโม สสฺสติสมํ ตเถว ฐสฺสตี’ติ. อิทํ, ภิกฺขเว, จตุตฺถํ ฐานํ, ยํ อาคมฺม ยํ อารพฺภ เอเก สมณพฺราหฺมณา เอกจฺจสสฺสติกา เอกจฺจอสสฺสติกา เอกจฺจํ สสฺสตํ เอกจฺจํ อสสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ.

49. « Et au quatrième cas, moines, sur quel fondement et pour quelle raison ces ascètes et brahmanes sont-ils en partie éternalistes et en partie non-éternalistes ? Ici, moines, un certain ascète ou brahmane est un raisonneur, un chercheur. Par ses raisonnements et ses recherches, suivant sa propre intuition, il déclare ceci : 'Ce qu'on appelle œil, oreille, nez, langue, corps, ce soi est impermanent, instable, non éternel, de nature changeante. Mais ce qu'on appelle esprit, ou mental, ou conscience, ce soi est permanent, stable, éternel, de nature non changeante, et il demeurera ainsi pour l'éternité.' C'est là, moines, le quatrième fondement sur lequel s'appuyant, pour lequel raisonnant, certains ascètes et brahmanes sont en partie éternalistes et en partie non-éternalistes, proclamant que le soi et le monde sont en partie éternels et en partie non éternels. »

๕๐. ‘‘อิเมหิ โข เต, ภิกฺขเว, สมณพฺราหฺมณา เอกจฺจสสฺสติกา เอกจฺจอสสฺสติกา เอกจฺจํ สสฺสตํ เอกจฺจํ อสสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ จตูหิ วตฺถูหิ. เย หิ เกจิ, ภิกฺขเว, สมณา วา พฺราหฺมณา วา เอกจฺจสสฺสติกา เอกจฺจอสสฺสติกา เอกจฺจํ สสฺสตํ เอกจฺจํ อสสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ, สพฺเพ เต อิเมเหว จตูหิ วตฺถูหิ, เอเตสํ วา อญฺญตเรน; นตฺถิ อิโต พหิทฺธา.

50. « C'est par ces quatre fondements, moines, que ces ascètes et brahmanes sont en partie éternalistes et en partie non-éternalistes, et qu'ils proclament que le soi et le monde sont en partie éternels et en partie non éternels. Tous ceux parmi les ascètes ou les brahmanes qui proclament cela, tous le font par l'un ou l'autre de ces quatre moyens ; il n'y en a pas d'autre en dehors de ceux-ci. »

๕๑. ‘‘ตยิทํ, ภิกฺขเว, ตถาคโต ปชานาติ – ‘อิเม ทิฏฺฐิฏฺฐานา เอวํคหิตา เอวํปรามฏฺฐา เอวํคติกา ภวนฺติ เอวํอภิสมฺปรายา’ติ. ตญฺจ ตถาคโต ปชานาติ, ตโต จ อุตฺตริตรํ ปชานาติ, ตญฺจ ปชานนํ น ปรามสติ, อปรามสโต จสฺส ปจฺจตฺตญฺเญว นิพฺพุติ วิทิตา. เวทนานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ วิทิตฺวา อนุปาทาวิมุตฺโต, ภิกฺขเว, ตถาคโต.

51. « Cela, moines, le Tathāgata le comprend : 'Ces points de vue ainsi adoptés et ainsi saisis mènent à une telle destination, à un tel devenir futur.' Le Tathāgata comprend cela, et il comprend ce qui est bien au-delà de cela. Et bien qu'il comprenne tout cela, il ne s'en saisit pas avec attachement ; et comme il ne s'en saisit pas, il a réalisé par lui-même la paix parfaite. Ayant connu, conformément à la réalité, l'origine des sensations, leur disparition, leur attrait, leur danger et l'issue qui en délivre, le Tathāgata, moines, est libéré par le non-attachement. »

๕๒. ‘‘อิเม โข เต, ภิกฺขเว, ธมฺมา คมฺภีรา ทุทฺทสา ทุรนุโพธา สนฺตา ปณีตา อตกฺกาวจรา นิปุณา ปณฺฑิตเวทนียา, เย ตถาคโต สยํ [Pg.21] อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทติ, เยหิ ตถาคตสฺส ยถาภุจฺจํ วณฺณํ สมฺมา วทมานา วเทยฺยุํ.

52. « Ce sont là, moines, les choses profondes, difficiles à voir, difficiles à comprendre, paisibles, sublimes, hors de portée du raisonnement, subtiles, que seuls les sages peuvent connaître, que le Tathāgata a lui-même réalisées par une connaissance directe et qu'il fait connaître, et au sujet desquelles ceux qui parleraient avec justesse feraient l'éloge du Tathāgata selon la vérité. »

อนฺตานนฺตวาโท

La doctrine de la finitude et de l'infinitude

๕๓. ‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, เอเก สมณพฺราหฺมณา อนฺตานนฺติกา อนฺตานนฺตํ โลกสฺส ปญฺญเปนฺติ จตูหิ วตฺถูหิ. เต จ โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา กิมาคมฺม กิมารพฺภ อนฺตานนฺติกา อนฺตานนฺตํ โลกสฺส ปญฺญเปนฺติ จตูหิ วตฺถูหิ?

53. « Il y a, moines, certains ascètes et brahmanes qui sont partisans de la finitude ou de l'infinitude, et qui proclament la finitude ou l'infinitude du monde par quatre fondements. Sur quel fondement et pour quelle raison ces messieurs les ascètes et brahmanes proclament-ils cela ? »

๕๔. ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา อาตปฺปมนฺวาย ปธานมนฺวาย อนุโยคมนฺวาย อปฺปมาทมนฺวาย สมฺมามนสิการมนฺวาย ตถารูปํ เจโตสมาธึ ผุสติ, ยถาสมาหิเต จิตฺเต อนฺตสญฺญี โลกสฺมึ วิหรติ.

54. « Ici, moines, un certain ascète ou brahmane, par l'ardeur, par l'effort, par l'application, par la vigilance, par une attention juste, atteint une telle concentration de l'esprit que, l'esprit ainsi concentré, il demeure dans le monde avec la perception de la finitude. »

‘‘โส เอวมาห – ‘อนฺตวา อยํ โลโก ปริวฏุโม. ตํ กิสฺส เหตุ? อหญฺหิ อาตปฺปมนฺวาย ปธานมนฺวาย อนุโยคมนฺวาย อปฺปมาทมนฺวาย สมฺมามนสิการมนฺวาย ตถารูปํ เจโตสมาธึ ผุสามิ, ยถาสมาหิเต จิตฺเต อนฺตสญฺญี โลกสฺมึ วิหรามิ. อิมินามหํ เอตํ ชานามิ – ยถา อนฺตวา อยํ โลโก ปริวฏุโม’ติ. อิทํ, ภิกฺขเว, ปฐมํ ฐานํ, ยํ อาคมฺม ยํ อารพฺภ เอเก สมณพฺราหฺมณา อนฺตานนฺติกา อนฺตานนฺตํ โลกสฺส ปญฺญเปนฺติ.

« Il s'exprime ainsi : 'Ce monde est fini et limité circulairement. Pourquoi cela ? Parce que par l'ardeur, par l'effort, par l'application, par la vigilance, par une attention juste, j'ai atteint une telle concentration de l'esprit que, l'esprit ainsi concentré, je demeure dans le monde avec la perception de la finitude. C'est par cette réalisation particulière que je sais que ce monde est fini et limité circulairement.' C'est là, moines, le premier fondement sur lequel s'appuyant, pour lequel raisonnant, certains ascètes et brahmanes proclament la finitude ou l'infinitude du monde. »

๕๕. ‘‘ทุติเย จ โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา กิมาคมฺม กิมารพฺภ อนฺตานนฺติกา อนฺตานนฺตํ โลกสฺส ปญฺญเปนฺติ? อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา อาตปฺปมนฺวาย ปธานมนฺวาย อนุโยคมนฺวาย อปฺปมาทมนฺวาย สมฺมามนสิการมนฺวาย ตถารูปํ เจโตสมาธึ ผุสติ, ยถาสมาหิเต จิตฺเต อนนฺตสญฺญี โลกสฺมึ วิหรติ.

55. « Et au deuxième cas, moines, sur quel fondement et pour quelle raison ces ascètes et brahmanes proclament-ils la finitude ou l'infinitude du monde ? Ici, moines, un certain ascète ou brahmane, par l'ardeur, par l'effort, par l'application, par la vigilance, par une attention juste, atteint une telle concentration de l'esprit que, l'esprit ainsi concentré, il demeure dans le monde avec la perception de l'infinitude. »

‘‘โส เอวมาห – ‘อนนฺโต อยํ โลโก อปริยนฺโต. เย เต สมณพฺราหฺมณา เอวมาหํสุ – ‘‘อนฺตวา อยํ โลโก ปริวฏุโม’’ติ, เตสํ มุสา. อนนฺโต อยํ โลโก อปริยนฺโต. ตํ กิสฺส เหตุ? อหญฺหิ อาตปฺปมนฺวาย ปธานมนฺวาย อนุโยคมนฺวาย อปฺปมาทมนฺวาย สมฺมามนสิการมนฺวาย ตถารูปํ เจโตสมาธึ ผุสามิ[Pg.22], ยถาสมาหิเต จิตฺเต อนนฺตสญฺญี โลกสฺมึ วิหรามิ. อิมินามหํ เอตํ ชานามิ – ยถา อนนฺโต อยํ โลโก อปริยนฺโต’ติ. อิทํ, ภิกฺขเว, ทุติยํ ฐานํ, ยํ อาคมฺม ยํ อารพฺภ เอเก สมณพฺราหฺมณา อนฺตานนฺติกา อนฺตานนฺตํ โลกสฺส ปญฺญเปนฺติ.

« Il s'exprime ainsi : 'Ce monde est infini et sans bornes. Quant aux ascètes et brahmanes qui disent que ce monde est fini et limité circulairement, leurs paroles sont fausses. Ce monde est infini et sans bornes. Pourquoi cela ? Parce que par l'ardeur... j'ai atteint une telle concentration de l'esprit que, l'esprit ainsi concentré, je demeure dans le monde avec la perception de l'infinitude. C'est par cette réalisation particulière que je sais que ce monde est infini et sans bornes.' C'est là, moines, le deuxième fondement sur lequel s'appuyant, pour lequel raisonnant, certains ascètes et brahmanes proclament la finitude ou l'infinitude du monde. »

๕๖. ‘‘ตติเย จ โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา กิมาคมฺม กิมารพฺภ อนฺตานนฺติกา อนฺตานนฺตํ โลกสฺส ปญฺญเปนฺติ? อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา อาตปฺปมนฺวาย ปธานมนฺวาย อนุโยคมนฺวาย อปฺปมาทมนฺวาย สมฺมามนสิการมนฺวาย ตถารูปํ เจโตสมาธึ ผุสติ, ยถาสมาหิเต จิตฺเต อุทฺธมโธ อนฺตสญฺญี โลกสฺมึ วิหรติ, ติริยํ อนนฺตสญฺญี.

56. Dans le troisième cas, pour quelle raison et sur quelle base ces honorables religieux et brahmanes, qui soutiennent la finitude ou l'infinitude, déclarent-ils que le monde est à la fois fini et infini ? Ici, ô moines, un certain religieux ou brahmane, grâce à l'ardeur, à l'effort soutenu, à l'application constante, à la vigilance et à l'attention juste, atteint une concentration de l'esprit telle que, son esprit étant ainsi concentré, il demeure avec la perception que le monde est fini en haut et en bas, mais qu'il est infini horizontalement (dans les directions latérales).

‘‘โส เอวมาห – ‘อนฺตวา จ อยํ โลโก อนนฺโต จ. เย เต สมณพฺราหฺมณา เอวมาหํสุ – ‘‘อนฺตวา อยํ โลโก ปริวฏุโม’’ติ, เตสํ มุสา. เยปิ เต สมณพฺราหฺมณา เอวมาหํสุ – ‘‘อนนฺโต อยํ โลโก อปริยนฺโต’’ติ, เตสมฺปิ มุสา. อนฺตวา จ อยํ โลโก อนนฺโต จ. ตํ กิสฺส เหตุ? อหญฺหิ อาตปฺปมนฺวาย ปธานมนฺวาย อนุโยคมนฺวาย อปฺปมาทมนฺวาย สมฺมามนสิการมนฺวาย ตถารูปํ เจโตสมาธึ ผุสามิ, ยถาสมาหิเต จิตฺเต อุทฺธมโธ อนฺตสญฺญี โลกสฺมึ วิหรามิ, ติริยํ อนนฺตสญฺญี. อิมินามหํ เอตํ ชานามิ – ยถา อนฺตวา จ อยํ โลโก อนนฺโต จา’ติ. อิทํ, ภิกฺขเว, ตติยํ ฐานํ, ยํ อาคมฺม ยํ อารพฺภ เอเก สมณพฺราหฺมณา อนฺตานนฺติกา อนฺตานนฺตํ โลกสฺส ปญฺญเปนฺติ.

Il déclare : « Ce monde est à la fois fini et infini. Ceux parmi les religieux et brahmanes qui disent : "Ce monde est fini et limité tout autour", ceux-là se trompent. Et ceux parmi les religieux et brahmanes qui disent : "Ce monde est infini et sans bornes", ceux-là aussi se trompent. Car ce monde est à la fois fini et infini. Pourquoi cela ? Parce que, grâce à l'ardeur, à l'effort soutenu, à l'application constante, à la vigilance et à l'attention juste, j'ai atteint une concentration de l'esprit telle que, mon esprit étant ainsi concentré, je demeure avec la perception que le monde est fini en haut et en bas, mais qu'il est infini horizontalement. C'est par cette réalisation que je sais que ce monde est à la fois fini et infini. » Ô moines, c'est là le troisième point sur lequel s'appuient certains religieux et brahmanes pour déclarer que le monde est à la fois fini et infini.

๕๗. ‘‘จตุตฺเถ จ โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา กิมาคมฺม กิมารพฺภ อนฺตานนฺติกา อนฺตานนฺตํ โลกสฺส ปญฺญเปนฺติ? อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา ตกฺกี โหติ วีมํสี. โส ตกฺกปริยาหตํ วีมํสานุจริตํ สยํปฏิภานํ เอวมาห – ‘เนวายํ โลโก อนฺตวา, น ปนานนฺโต. เย เต สมณพฺราหฺมณา เอวมาหํสุ – ‘‘อนฺตวา อยํ โลโก ปริวฏุโม’’ติ, เตสํ มุสา. เยปิ เต สมณพฺราหฺมณา เอวมาหํสุ – ‘‘อนนฺโต อยํ โลโก อปริยนฺโต’’ติ, เตสมฺปิ มุสา. เยปิ เต สมณพฺราหฺมณา เอวมาหํสุ – ‘‘อนฺตวา จ อยํ โลโก อนนฺโต จา’’ติ, เตสมฺปิ มุสา. เนวายํ โลโก อนฺตวา[Pg.23], น ปนานนฺโต’ติ. อิทํ, ภิกฺขเว, จตุตฺถํ ฐานํ, ยํ อาคมฺม ยํ อารพฺภ เอเก สมณพฺราหฺมณา อนฺตานนฺติกา อนฺตานนฺตํ โลกสฺส ปญฺญเปนฺติ.

57. Dans le quatrième cas, pour quelle raison et sur quelle base ces honorables religieux et brahmanes, qui soutiennent la finitude ou l'infinitude, déclarent-ils que le monde n'est ni fini ni infini ? Ici, ô moines, un certain religieux ou brahmane est un raisonneur, un chercheur. Par son propre raisonnement et ses investigations, il émet l'opinion suivante : « Ce monde n'est ni fini ni infini. Ceux qui disent qu'il est fini se trompent. Ceux qui disent qu'il est infini se trompent. Ceux qui disent qu'il est à la fois fini et infini se trompent aussi. Ce monde n'est donc ni fini ni infini. » Ô moines, c'est là le quatrième point sur lequel s'appuient certains religieux et brahmanes pour déclarer que le monde n'est ni fini ni infini.

๕๘. ‘‘อิเมหิ โข เต, ภิกฺขเว, สมณพฺราหฺมณา อนฺตานนฺติกา อนฺตานนฺตํ โลกสฺส ปญฺญเปนฺติ จตูหิ วตฺถูหิ. เย หิ เกจิ, ภิกฺขเว, สมณา วา พฺราหฺมณา วา อนฺตานนฺติกา อนฺตานนฺตํ โลกสฺส ปญฺญเปนฺติ, สพฺเพ เต อิเมเหว จตูหิ วตฺถูหิ, เอเตสํ วา อญฺญตเรน; นตฺถิ อิโต พหิทฺธา.

58. C'est par ces quatre points, ô moines, que ces religieux et brahmanes déclarent que le monde est fini ou infini. Quels que soient les religieux ou brahmanes qui soutiennent la finitude ou l'infinitude du monde, ils le font tous par ces quatre points ou par l'un d'entre eux ; il n'y en a pas d'autres en dehors de ceux-ci.

๕๙. ‘‘ตยิทํ, ภิกฺขเว, ตถาคโต ปชานาติ – ‘อิเม ทิฏฺฐิฏฺฐานา เอวํคหิตา เอวํปรามฏฺฐา เอวํคติกา ภวนฺติ เอวํอภิสมฺปรายา’ติ. ตญฺจ ตถาคโต ปชานาติ, ตโต จ อุตฺตริตรํ ปชานาติ, ตญฺจ ปชานนํ น ปรามสติ, อปรามสโต จสฺส ปจฺจตฺตญฺเญว นิพฺพุติ วิทิตา. เวทนานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ วิทิตฺวา อนุปาทาวิมุตฺโต, ภิกฺขเว, ตถาคโต.

59. Cela, ô moines, le Tathāgata le comprend : « Ces points de vue ainsi adoptés et ainsi maintenus mènent à telle destination et à tel état futur. » Le Tathāgata comprend cela, et il comprend même ce qui est bien au-delà. Et bien qu'il comprenne tout cela, il ne s'y attache pas. Puisqu'il ne s'y attache pas, il a réalisé par lui-même la paix intérieure (le Nibbāna). Ayant pleinement compris l'origine et la disparition des sensations, leur attrait, leurs dangers et l'issue qui permet de s'en libérer, le Tathāgata, ô moines, est libéré par le non-attachement.

๖๐. ‘‘อิเม โข เต, ภิกฺขเว, ธมฺมา คมฺภีรา ทุทฺทสา ทุรนุโพธา สนฺตา ปณีตา อตกฺกาวจรา นิปุณา ปณฺฑิตเวทนียา, เย ตถาคโต สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทติ, เยหิ ตถาคตสฺส ยถาภุจฺจํ วณฺณํ สมฺมา วทมานา วเทยฺยุํ.

60. Ce sont là, ô moines, les choses profondes, difficiles à voir, difficiles à comprendre, paisibles, sublimes, au-delà du simple raisonnement, subtiles, et qui ne peuvent être appréhendées que par les sages, que le Tathāgata révèle après les avoir réalisées par sa propre connaissance transcendante. Ce sont ces qualités que ceux qui voudraient louer le Tathāgata de manière juste et véridique devraient mentionner.

อมราวิกฺเขปวาโท

La doctrine de l'équivocation (Amarāvikkhepavāda)

๖๑. ‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, เอเก สมณพฺราหฺมณา อมราวิกฺเขปิกา, ตตฺถ ตตฺถ ปญฺหํ ปุฏฺฐา สมานา วาจาวิกฺเขปํ อาปชฺชนฺติ อมราวิกฺเขปํ จตูหิ วตฺถูหิ. เต จ โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา กิมาคมฺม กิมารพฺภ อมราวิกฺเขปิกา ตตฺถ ตตฺถ ปญฺหํ ปุฏฺฐา สมานา วาจาวิกฺเขปํ อาปชฺชนฺติ อมราวิกฺเขปํ จตูหิ วตฺถูหิ?

61. Il y a, ô moines, certains religieux et brahmanes qui sont des équivoqueurs. Lorsqu'ils sont interrogés sur tel ou tel sujet, ils ont recours à des faux-fuyants verbaux et à des réponses évasives pour quatre raisons. Et pour quelle raison, sur quelle base, ces honorables religieux et brahmanes agissent-ils ainsi ?

๖๒. ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา ‘อิทํ กุสล’นฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ‘อิทํ อกุสล’นฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘อหํ โข ‘‘อิทํ กุสล’’นฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานามิ, ‘‘อิทํ อกุสล’’นฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานามิ. อหญฺเจ โข ปน ‘‘อิทํ [Pg.24] กุสล’’นฺติ ยถาภูตํ อปฺปชานนฺโต, ‘‘อิทํ อกุสล’’นฺติ ยถาภูตํ อปฺปชานนฺโต, ‘อิทํ กุสล’นฺติ วา พฺยากเรยฺยํ, ‘อิทํ อกุสล’นฺติ วา พฺยากเรยฺยํ, ตํ มมสฺส มุสา. ยํ มมสฺส มุสา, โส มมสฺส วิฆาโต. โย มมสฺส วิฆาโต โส มมสฺส อนฺตราโย’ติ. อิติ โส มุสาวาทภยา มุสาวาทปริเชคุจฺฉา เนวิทํ กุสลนฺติ พฺยากโรติ, น ปนิทํ อกุสลนฺติ พฺยากโรติ, ตตฺถ ตตฺถ ปญฺหํ ปุฏฺโฐ สมาโน วาจาวิกฺเขปํ อาปชฺชติ อมราวิกฺเขปํ – ‘เอวนฺติปิ เม โน; ตถาติปิ เม โน; อญฺญถาติปิ เม โน; โนติปิ เม โน; โน โนติปิ เม โน’ติ. อิทํ, ภิกฺขเว, ปฐมํ ฐานํ, ยํ อาคมฺม ยํ อารพฺภ เอเก สมณพฺราหฺมณา อมราวิกฺเขปิกา ตตฺถ ตตฺถ ปญฺหํ ปุฏฺฐา สมานา วาจาวิกฺเขปํ อาปชฺชนฺติ อมราวิกฺเขปํ.

62. Ici, ô moines, un certain religieux ou brahmane ne comprend pas tel qu'il est : « Ceci est bénéfique (kusala) », ni ne comprend : « Ceci est non bénéfique (akusala) ». Il se dit : « Je ne comprends pas vraiment ce qui est bénéfique ni ce qui ne l'est pas. Si je déclarais que telle chose est bénéfique ou non bénéfique sans le savoir réellement, je pourrais me tromper. Si je me trompais, cela me causerait du tourment, et ce tourment serait pour moi un obstacle (à la réalisation). » Ainsi, par crainte et par horreur du mensonge, il ne déclare ni que ceci est bénéfique, ni que cela est non bénéfique. Lorsqu'on l'interroge, il recourt à des faux-fuyants et à des réponses évasives : « Je ne dis pas que c'est ainsi. Je ne dis pas que c'est comme cela. Je ne dis pas que c'est autrement. Je ne dis pas que ce n'est pas ainsi. Je ne dis pas non plus que ce n'est pas "pas ainsi". » Ô moines, c'est là le premier point sur lequel s'appuient certains religieux et brahmanes pour recourir à des réponses évasives.

๖๓. ‘‘ทุติเย จ โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา กิมาคมฺม กิมารพฺภ อมราวิกฺเขปิกา ตตฺถ ตตฺถ ปญฺหํ ปุฏฺฐา สมานา วาจาวิกฺเขปํ อาปชฺชนฺติ อมราวิกฺเขปํ? อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา ‘อิทํ กุสล’นฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ‘อิทํ อกุสล’นฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘อหํ โข ‘‘อิทํ กุสล’’นฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานามิ, ‘‘อิทํ อกุสล’’นฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานามิ. อหญฺเจ โข ปน ‘‘อิทํ กุสล’’นฺติ ยถาภูตํ อปฺปชานนฺโต, ‘‘อิทํ อกุสล’’นฺติ ยถาภูตํ อปฺปชานนฺโต, ‘‘อิทํ กุสล’’นฺติ วา พฺยากเรยฺยํ, ‘‘อิทํ อกุสล’นฺติ วา พฺยากเรยฺยํ, ตตฺถ เม อสฺส ฉนฺโท วา ราโค วา โทโส วา ปฏิโฆ วา. ยตฺถ เม อสฺส ฉนฺโท วา ราโค วา โทโส วา ปฏิโฆ วา, ตํ มมสฺส อุปาทานํ. ยํ มมสฺส อุปาทานํ, โส มมสฺส วิฆาโต. โย มมสฺส วิฆาโต, โส มมสฺส อนฺตราโย’ติ. อิติ โส อุปาทานภยา อุปาทานปริเชคุจฺฉา เนวิทํ กุสลนฺติ พฺยากโรติ, น ปนิทํ อกุสลนฺติ พฺยากโรติ, ตตฺถ ตตฺถ ปญฺหํ ปุฏฺโฐ สมาโน วาจาวิกฺเขปํ อาปชฺชติ อมราวิกฺเขปํ – ‘เอวนฺติปิ เม โน; ตถาติปิ เม โน; อญฺญถาติปิ เม โน; โนติปิ เม โน; โน โนติปิ เม โน’ติ. อิทํ, ภิกฺขเว, ทุติยํ ฐานํ, ยํ อาคมฺม ยํ อารพฺภ เอเก สมณพฺราหฺมณา อมราวิกฺเขปิกา [Pg.25] ตตฺถ ตตฺถ ปญฺหํ ปุฏฺฐา สมานา วาจาวิกฺเขปํ อาปชฺชนฺติ อมราวิกฺเขปํ.

63. « En second lieu, s'agissant des vénérables religieux et brahmanes, sur quoi se fondent-ils et à quoi s'attachent-ils pour recourir à l'équivocation évasive et aux faux-fuyants ambigus lorsqu'ils sont interrogés sur tel ou tel point ? Ici, ô moines, un certain religieux ou brahmane ne comprend pas tel qu'il est en réalité ce qui est bénéfique, ni ne comprend tel qu'il est en réalité ce qui est non bénéfique. Il se dit : 'Je ne comprends pas tel qu'il est en réalité ce qui est bénéfique, ni ce qui est non bénéfique. Or, si sans comprendre réellement ce qui est bénéfique ou non bénéfique, je déclarais : « ceci est bénéfique » ou « ceci est non bénéfique », je pourrais ressentir de l'envie, de la convoitise, de l'aversion ou du ressentiment. Si je ressentais de l'envie, de la convoitise, de l'aversion ou du ressentiment, cela constituerait pour moi un attachement. Cet attachement serait pour moi une source de tourment, et ce tourment serait pour moi un obstacle.' Ainsi, par crainte de l'attachement, par horreur de l'attachement, il ne déclare pas que ceci est bénéfique ni que cela est non bénéfique. Interrogé sur tel ou tel point, il recourt à l'équivocation évasive et aux faux-fuyants ambigus : 'Je ne pense pas ainsi ; je ne pense pas que ce soit ainsi ; je ne pense pas que ce soit autrement ; je ne dis pas que ce n'est pas ainsi ; je ne dis pas que ce n'est pas non plus ainsi.' Voilà, moines, le deuxième fondement sur lequel certains religieux et brahmanes s'appuient pour recourir à l'équivocation évasive. »

๖๔. ‘‘ตติเย จ โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา กิมาคมฺม กิมารพฺภ อมราวิกฺเขปิกา ตตฺถ ตตฺถ ปญฺหํ ปุฏฺฐา สมานา วาจาวิกฺเขปํ อาปชฺชนฺติ อมราวิกฺเขปํ? อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา ‘อิทํ กุสล’นฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ‘อิทํ อกุสล’นฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘อหํ โข ‘‘อิทํ กุสล’’นฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานามิ, ‘‘อิทํ อกุสล’นฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานามิ. อหญฺเจ โข ปน ‘‘อิทํ กุสล’’นฺติ ยถาภูตํ อปฺปชานนฺโต ‘‘อิทํ อกุสล’’นฺติ ยถาภูตํ อปฺปชานนฺโต ‘‘อิทํ กุสล’’นฺติ วา พฺยากเรยฺยํ, ‘‘อิทํ อกุสล’’นฺติ วา พฺยากเรยฺยํ. สนฺติ หิ โข สมณพฺราหฺมณา ปณฺฑิตา นิปุณา กตปรปฺปวาทา วาลเวธิรูปา, เต ภินฺทนฺตา มญฺเญ จรนฺติ ปญฺญาคเตน ทิฏฺฐิคตานิ, เต มํ ตตฺถ สมนุยุญฺเชยฺยุํ สมนุคาเหยฺยุํ สมนุภาเสยฺยุํ. เย มํ ตตฺถ สมนุยุญฺเชยฺยุํ สมนุคาเหยฺยุํ สมนุภาเสยฺยุํ, เตสาหํ น สมฺปาเยยฺยํ. เยสาหํ น สมฺปาเยยฺยํ, โส มมสฺส วิฆาโต. โย มมสฺส วิฆาโต, โส มมสฺส อนฺตราโย’ติ. อิติ โส อนุโยคภยา อนุโยคปริเชคุจฺฉา เนวิทํ กุสลนฺติ พฺยากโรติ, น ปนิทํ อกุสลนฺติ พฺยากโรติ, ตตฺถ ตตฺถ ปญฺหํ ปุฏฺโฐ สมาโน วาจาวิกฺเขปํ อาปชฺชติ อมราวิกฺเขปํ – ‘เอวนฺติปิ เม โน; ตถาติปิ เม โน; อญฺญถาติปิ เม โน; โนติปิ เม โน; โน โนติปิ เม โน’ติ. อิทํ, ภิกฺขเว, ตติยํ ฐานํ, ยํ อาคมฺม ยํ อารพฺภ เอเก สมณพฺราหฺมณา อมราวิกฺเขปิกา ตตฺถ ตตฺถ ปญฺหํ ปุฏฺฐา สมานา วาจาวิกฺเขปํ อาปชฺชนฺติ อมราวิกฺเขปํ.

64. « En troisième lieu, s'agissant des vénérables religieux et brahmanes, sur quoi se fondent-ils et à quoi s'attachent-ils pour recourir à l'équivocation évasive lorsqu'ils sont interrogés sur tel ou tel point ? Ici, ô moines, un certain religieux ou brahmane ne comprend pas réellement ce qui est bénéfique, ni ce qui est non bénéfique. Il se dit : 'Je ne comprends pas réellement ce qui est bénéfique, ni ce qui est non bénéfique. Or, si je déclarais : « ceci est bénéfique » ou « ceci est non bénéfique », il existe des religieux et des brahmanes qui sont savants, subtils, rompus aux doctrines d'autrui, semblables à des archers capables de fendre un cheveu. Ils semblent parcourir le monde en détruisant les vues d'autrui par leur propre sagesse. S'ils m'interrogeaient sur ce point, me pressaient de questions et critiquaient mes arguments, je ne serais pas en mesure de leur répondre de manière satisfaisante. Ce défaut de réponse serait pour moi une source de tourment, et ce tourment serait pour moi un obstacle.' Ainsi, par crainte de la confrontation, par horreur de l'interrogatoire, il ne déclare pas que ceci est bénéfique ni que cela est non bénéfique. Interrogé sur tel ou tel point, il recourt à l'équivocation évasive et aux faux-fuyants ambigus : 'Je ne pense pas ainsi ; je ne pense pas que ce soit ainsi ; je ne pense pas que ce soit autrement ; je ne dis pas que ce n'est pas ainsi ; je ne dis pas que ce n'est pas non plus ainsi.' Voilà, moines, le troisième fondement sur lequel certains religieux et brahmanes s'appuient pour recourir à l'équivocation évasive. »

๖๕. ‘‘จตุตฺเถ จ โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา กิมาคมฺม กิมารพฺภ อมราวิกฺเขปิกา ตตฺถ ตตฺถ ปญฺหํ ปุฏฺฐา สมานา วาจาวิกฺเขปํ อาปชฺชนฺติ อมราวิกฺเขปํ? อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา มนฺโท โหติ โมมูโห. โส มนฺทตฺตา โมมูหตฺตา ตตฺถ ตตฺถ ปญฺหํ ปุฏฺโฐ สมาโน วาจาวิกฺเขปํ อาปชฺชติ อมราวิกฺเขปํ – ‘อตฺถิ ปโร โลโก’ติ อิติ เจ มํ ปุจฺฉสิ, ‘อตฺถิ ปโร โลโก’ติ อิติ เจ เม [Pg.26] อสฺส, ‘อตฺถิ ปโร โลโก’ติ อิติ เต นํ พฺยากเรยฺยํ, ‘เอวนฺติปิ เม โน, ตถาติปิ เม โน, อญฺญถาติปิ เม โน, โนติปิ เม โน, โน โนติปิ เม โน’ติ. ‘นตฺถิ ปโร โลโก…เป… ‘อตฺถิ จ นตฺถิ จ ปโร โลโก…เป… ‘เนวตฺถิ น นตฺถิ ปโร โลโก…เป… ‘อตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา …เป… ‘นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา…เป… ‘อตฺถิ จ นตฺถิ จ สตฺตา โอปปาติกา…เป… ‘เนวตฺถิ น นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา…เป… ‘อตฺถิ สุกตทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโก…เป… ‘นตฺถิ สุกตทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโก…เป… ‘อตฺถิ จ นตฺถิ จ สุกตทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโก…เป… ‘เนวตฺถิ น นตฺถิ สุกตทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโก…เป… ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา…เป… ‘น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา…เป… ‘โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา…เป… ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ อิติ เจ มํ ปุจฺฉสิ, ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ อิติ เจ เม อสฺส, ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ อิติ เต นํ พฺยากเรยฺยํ, ‘เอวนฺติปิ เม โน, ตถาติปิ เม โน, อญฺญถาติปิ เม โน, โนติปิ เม โน, โน โนติปิ เม โน’ติ. อิทํ, ภิกฺขเว, จตุตฺถํ ฐานํ, ยํ อาคมฺม ยํ อารพฺภ เอเก สมณพฺราหฺมณา อมราวิกฺเขปิกา ตตฺถ ตตฺถ ปญฺหํ ปุฏฺฐา สมานา วาจาวิกฺเขปํ อาปชฺชนฺติ อมราวิกฺเขปํ.

65. « En quatrième lieu, s'agissant des vénérables religieux et brahmanes, sur quoi se fondent-ils et à quoi s'attachent-ils pour recourir à l'équivocation évasive lorsqu'ils sont interrogés sur tel ou tel point ? Ici, ô moines, un certain religieux ou brahmane est d'esprit lent et extrêmement confus. En raison de sa lenteur d'esprit et de sa confusion, lorsqu'il est interrogé sur tel ou tel point, il recourt à l'équivocation évasive et aux faux-fuyants ambigus. Si tu me demandes : 'Existe-t-il un autre monde ?', si je pensais qu'il en existe un, je te répondrais qu'il existe. Mais je ne pense pas ainsi ; je ne pense pas que ce soit ainsi ; je ne pense pas que ce soit autrement ; je ne dis pas que ce n'est pas ainsi ; je ne dis pas que ce n'est pas non plus ainsi. [De même s'il est interrogé sur :] 'N'existe-t-il pas d'autre monde ?' ... 'Existe-t-il et n'existe-t-il pas à la fois un autre monde ?' ... 'N'existe-t-il ni n'existe pas d'autre monde ?' ... 'Existe-t-il des êtres à naissance spontanée ?' ... 'N'existe-t-il pas d'êtres à naissance spontanée ?' ... 'Existe-t-il des fruits et des résultats des actions bénéfiques ou non bénéfiques ?' ... 'N'existe-t-il pas de fruits et de résultats des actions ?' ... 'Le Tathāgata existe-t-il après la mort ?' ... 'Le Tathāgata n'existe-t-il pas après la mort ?' ... 'Le Tathāgata existe-t-il et n'existe-t-il pas après la mort ?' ... 'Si tu me demandes : « Le Tathāgata n'existe-t-il ni n'existe pas après la mort ? », si je pensais qu'il en est ainsi, je te répondrais qu'il en est ainsi. Mais je ne pense pas ainsi ; je ne pense pas que ce soit ainsi ; je ne pense pas que ce soit autrement ; je ne dis pas que ce n'est pas ainsi ; je ne dis pas que ce n'est pas non plus ainsi.' Voilà, moines, le quatrième fondement sur lequel certains religieux et brahmanes s'appuient pour recourir à l'équivocation évasive. »

๖๖. ‘‘อิเมหิ โข เต, ภิกฺขเว, สมณพฺราหฺมณา อมราวิกฺเขปิกา ตตฺถ ตตฺถ ปญฺหํ ปุฏฺฐา สมานา วาจาวิกฺเขปํ อาปชฺชนฺติ อมราวิกฺเขปํ จตูหิ วตฺถูหิ. เย หิ เกจิ, ภิกฺขเว, สมณา วา พฺราหฺมณา วา อมราวิกฺเขปิกา ตตฺถ ตตฺถ ปญฺหํ ปุฏฺฐา สมานา วาจาวิกฺเขปํ อาปชฺชนฺติ อมราวิกฺเขปํ, สพฺเพ เต อิเมเหว จตูหิ วตฺถูหิ, เอเตสํ วา อญฺญตเรน, นตฺถิ อิโต พหิทฺธา…เป… เยหิ ตถาคตสฺส ยถาภุจฺจํ วณฺณํ สมฺมา วทมานา วเทยฺยุํ.

66. « C'est par ces quatre fondements, ô moines, que ces ascètes et brahmanes, qui sont des équivoqueurs (amarāvikkhepikā), recourent à l'équivoque et aux faux-fuyants lorsqu'on les interroge sur tel ou tel point. Quels que soient les ascètes ou brahmanes qui recourent à l'équivoque et aux faux-fuyants, tous le font par ces quatre fondements ou par l'un d'entre eux ; il n'y en a pas d'autres en dehors de ceux-ci. [...] Ce sont ces enseignements par lesquels ceux qui voudraient louer correctement le Tathāgata selon la réalité s'exprimeraient. »

อธิจฺจสมุปฺปนฺนวาโท

La doctrine de l'apparition fortuite

๖๗. ‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, เอเก สมณพฺราหฺมณา อธิจฺจสมุปฺปนฺนิกา อธิจฺจสมุปฺปนฺนํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ ทฺวีหิ วตฺถูหิ. เต จ โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา [Pg.27] กิมาคมฺม กิมารพฺภ อธิจฺจสมุปฺปนฺนิกา อธิจฺจสมุปฺปนฺนํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ ทฺวีหิ วตฺถูหิ?

67. « Il y a, ô moines, certains ascètes et brahmanes qui soutiennent la doctrine de l'apparition fortuite (adhiccasamuppannikā) et qui affirment, par deux fondements, que le soi et le monde apparaissent fortuitement. En vertu de quoi et s'appuyant sur quoi ces honorables ascètes et brahmanes affirment-ils que le soi et le monde apparaissent fortuitement ? »

๖๘. ‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, อสญฺญสตฺตา นาม เทวา. สญฺญุปฺปาทา จ ปน เต เทวา ตมฺหา กายา จวนฺติ. ฐานํ โข ปเนตํ, ภิกฺขเว, วิชฺชติ, ยํ อญฺญตโร สตฺโต ตมฺหา กายา จวิตฺวา อิตฺถตฺตํ อาคจฺฉติ. อิตฺถตฺตํ อาคโต สมาโน อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชติ. อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิโต สมาโน อาตปฺปมนฺวาย ปธานมนฺวาย อนุโยคมนฺวาย อปฺปมาทมนฺวาย สมฺมามนสิการมนฺวาย ตถารูปํ เจโตสมาธึ ผุสติ, ยถาสมาหิเต จิตฺเต สญฺญุปฺปาทํ อนุสฺสรติ, ตโต ปรํ นานุสฺสรติ. โส เอวมาห – ‘อธิจฺจสมุปฺปนฺโน อตฺตา จ โลโก จ. ตํ กิสฺส เหตุ? อหญฺหิ ปุพฺเพ นาโหสึ, โสมฺหิ เอตรหิ อหุตฺวา สนฺตตาย ปริณโต’ติ. อิทํ, ภิกฺขเว, ปฐมํ ฐานํ, ยํ อาคมฺม ยํ อารพฺภ เอเก สมณพฺราหฺมณา อธิจฺจสมุปฺปนฺนิกา อธิจฺจสมุปฺปนฺนํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ.

68. « Il existe, ô moines, des êtres divins nommés les êtres inconscients (asaññasattā). À la suite de l'apparition de la perception, ces divinités chutent de ce plan d'existence. Il arrive, ô moines, qu'un certain être, après avoir chuté de ce plan, renaisse dans ce monde-ci. Une fois né ici, il quitte la vie de foyer pour la vie sans foyer. Menant la vie sans foyer, grâce à l'ardeur, à l'effort, à l'application, à la vigilance et à l'attention juste, il parvient à une telle concentration de l'esprit que, l'esprit ainsi concentré, il se rappelle l'apparition de la perception, mais rien au-delà. Il déclare alors : 'Le soi et le monde sont apparus fortuitement. Pourquoi ? Parce qu'auparavant je n'existais pas, et maintenant, après n'avoir pas été, je suis parvenu à l'existence manifeste.' C'est là, ô moines, le premier fondement en vertu duquel certains ascètes et brahmanes affirment que le soi et le monde apparaissent fortuitement. »

๖๙. ‘‘ทุติเย จ โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา กิมาคมฺม กิมารพฺภ อธิจฺจสมุปฺปนฺนิกา อธิจฺจสมุปฺปนฺนํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ? อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา ตกฺกี โหติ วีมํสี. โส ตกฺกปริยาหตํ วีมํสานุจริตํ สยํปฏิภานํ เอวมาห – ‘อธิจฺจสมุปฺปนฺโน อตฺตา จ โลโก จา’ติ. อิทํ, ภิกฺขเว, ทุติยํ ฐานํ, ยํ อาคมฺม ยํ อารพฺภ เอเก สมณพฺราหฺมณา อธิจฺจสมุปฺปนฺนิกา อธิจฺจสมุปฺปนฺนํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ.

69. « Et pour le second fondement, en vertu de quoi ces honorables ascètes et brahmanes affirment-ils que le soi et le monde apparaissent fortuitement ? Dans ce monde, ô moines, un certain ascète ou brahmane est un raisonneur, un chercheur. Par son propre raisonnement et ses recherches personnelles, il déclare ceci : 'Le soi et le monde sont apparus fortuitement.' C'est là, ô moines, le second fondement en vertu duquel certains ascètes et brahmanes affirment que le soi et le monde apparaissent fortuitement. »

๗๐. ‘‘อิเมหิ โข เต, ภิกฺขเว, สมณพฺราหฺมณา อธิจฺจสมุปฺปนฺนิกา อธิจฺจสมุปฺปนฺนํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ ทฺวีหิ วตฺถูหิ. เย หิ เกจิ, ภิกฺขเว, สมณา วา พฺราหฺมณา วา อธิจฺจสมุปฺปนฺนิกา อธิจฺจสมุปฺปนฺนํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ, สพฺเพ เต อิเมเหว ทฺวีหิ วตฺถูหิ, เอเตสํ วา อญฺญตเรน, นตฺถิ อิโต พหิทฺธา…เป… เยหิ ตถาคตสฺส ยถาภุจฺจํ วณฺณํ สมฺมา วทมานา วเทยฺยุํ.

70. « C'est par ces deux fondements, ô moines, que ces ascètes et brahmanes soutiennent la doctrine de l'apparition fortuite. Quels que soient les ascètes ou brahmanes qui affirment que le soi et le monde apparaissent fortuitement, tous le font par ces deux fondements ou par l'un d'entre eux ; il n'y en a pas d'autres en dehors de ceux-ci. [...] Ce sont ces enseignements par lesquels ceux qui voudraient louer correctement le Tathāgata selon la réalité s'exprimeraient. »

๗๑. ‘‘อิเมหิ โข เต, ภิกฺขเว, สมณพฺราหฺมณา ปุพฺพนฺตกปฺปิกา ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐิโน ปุพฺพนฺตํ อารพฺภ อเนกวิหิตานิ อธิมุตฺติปทานิ อภิวทนฺติ อฏฺฐารสหิ [Pg.28] วตฺถูหิ. เย หิ เกจิ, ภิกฺขเว, สมณา วา พฺราหฺมณา วา ปุพฺพนฺตกปฺปิกา ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐิโน ปุพฺพนฺตมารพฺภ อเนกวิหิตานิ อธิมุตฺติปทานิ อภิวทนฺติ, สพฺเพ เต อิเมเหว อฏฺฐารสหิ วตฺถูหิ, เอเตสํ วา อญฺญตเรน, นตฺถิ อิโต พหิทฺธา.

71. « C'est ainsi, ô moines, que ces ascètes et brahmanes qui spéculent sur le passé et qui s'attachent à des vues sur le passé, expriment diverses opinions erronées à propos du passé à travers dix-huit fondements. Quels que soient les ascètes ou brahmanes qui expriment de telles opinions, tous le font par ces dix-huit fondements ou par l'un d'entre eux ; il n'y en a pas d'autres en dehors de ceux-ci. »

๗๒. ‘‘ตยิทํ, ภิกฺขเว, ตถาคโต ปชานาติ – ‘อิเม ทิฏฺฐิฏฺฐานา เอวํคหิตา เอวํปรามฏฺฐา เอวํคติกา ภวนฺติ เอวํอภิสมฺปรายา’ติ. ตญฺจ ตถาคโต ปชานาติ, ตโต จ อุตฺตริตรํ ปชานาติ, ตญฺจ ปชานนํ น ปรามสติ, อปรามสโต จสฺส ปจฺจตฺตญฺเญว นิพฺพุติ วิทิตา. เวทนานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ วิทิตฺวา อนุปาทาวิมุตฺโต, ภิกฺขเว, ตถาคโต.

72. « Cela, ô moines, le Tathāgata le comprend : 'Ces points de vue, ainsi adoptés et ainsi suivis, mènent à telle destination et à tel état futur.' Le Tathāgata comprend cela, et il comprend même ce qui est bien supérieur à cela. Bien qu'il possède cette compréhension, il ne s'y attache pas. Puisqu'il ne s'y attache pas, il a réalisé par lui-même la paix intérieure (nibbāna). Ayant compris selon la réalité l'origine et la disparition des sensations, leur attrait, leur danger et l'issue qui permet de s'en libérer, le Tathāgata, ô moines, est libéré sans plus aucun attachement. »

๗๓. ‘‘อิเม โข เต, ภิกฺขเว, ธมฺมา คมฺภีรา ทุทฺทสา ทุรนุโพธา สนฺตา ปณีตา อตกฺกาวจรา นิปุณา ปณฺฑิตเวทนียา, เย ตถาคโต สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทติ, เยหิ ตถาคตสฺส ยถาภุจฺจํ วณฺณํ สมฺมา วทมานา วเทยฺยุํ.

73. « Tels sont, ô moines, les enseignements profonds, difficiles à voir, difficiles à comprendre, paisibles, excellents, inaccessibles au simple raisonnement, subtils, et que seuls les sages peuvent percevoir, que le Tathāgata a lui-même réalisés par une connaissance directe et qu'il expose, et par lesquels ceux qui loueraient correctement le Tathāgata selon la réalité s'exprimeraient. »

ทุติยภาณวาโร.

Fin de la deuxième section de récitation.

อปรนฺตกปฺปิกา

Spéculateurs sur le futur

๗๔. ‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, เอเก สมณพฺราหฺมณา อปรนฺตกปฺปิกา อปรนฺตานุทิฏฺฐิโน, อปรนฺตํ อารพฺภ อเนกวิหิตานิ อธิมุตฺติปทานิ อภิวทนฺติ จตุจตฺตารีสาย วตฺถูหิ. เต จ โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา กิมาคมฺม กิมารพฺภ อปรนฺตกปฺปิกา อปรนฺตานุทิฏฺฐิโน อปรนฺตํ อารพฺภ อเนกวิหิตานิ อธิมุตฺติปทานิ อภิวทนฺติ จตุจตฺตารีสาย วตฺถูหิ?

74. « Il y a, ô moines, certains ascètes et brahmanes qui spéculent sur le futur (aparantakappikā) et qui s'attachent à des vues sur le futur. À propos du futur, ils expriment diverses opinions erronées à travers quarante-quatre fondements. En vertu de quoi et s'appuyant sur quoi ces honorables ascètes et brahmanes expriment-ils ces opinions à travers quarante-quatre fondements ? »

สญฺญีวาโท

La doctrine de la survie consciente

๗๕. ‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, เอเก สมณพฺราหฺมณา อุทฺธมาฆาตนิกา สญฺญีวาทา อุทฺธมาฆาตนํ สญฺญึ อตฺตานํ ปญฺญเปนฺติ โสฬสหิ วตฺถูหิ. เต [Pg.29] จ โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา กิมาคมฺม กิมารพฺภ อุทฺธมาฆาตนิกา สญฺญีวาทา อุทฺธมาฆาตนํ สญฺญึ อตฺตานํ ปญฺญเปนฺติ โสฬสหิ วตฺถูหิ?

75. « Il y a, ô moines, certains ascètes et brahmanes qui soutiennent que le soi est conscient après la mort (saññīvādā) et qui affirment, par seize fondements, que le soi subsiste conscient au-delà du trépas. En vertu de quoi et s'appuyant sur quoi ces honorables ascètes et brahmanes affirment-ils cela ? »

๗๖. ‘‘‘รูปี อตฺตา โหติ อโรโค ปรํ มรณา สญฺญี’ติ นํ ปญฺญเปนฺติ. ‘อรูปี อตฺตา โหติ อโรโค ปรํ มรณา สญฺญี’ติ นํ ปญฺญเปนฺติ. ‘รูปี จ อรูปี จ อตฺตา โหติ…เป… เนวรูปี นารูปี อตฺตา โหติ… อนฺตวา อตฺตา โหติ… อนนฺตวา อตฺตา โหติ… อนฺตวา จ อนนฺตวา จ อตฺตา โหติ… เนวนฺตวา นานนฺตวา อตฺตา โหติ… เอกตฺตสญฺญี อตฺตา โหติ… นานตฺตสญฺญี อตฺตา โหติ… ปริตฺตสญฺญี อตฺตา โหติ… อปฺปมาณสญฺญี อตฺตา โหติ… เอกนฺตสุขี อตฺตา โหติ… เอกนฺตทุกฺขี อตฺตา โหติ. สุขทุกฺขี อตฺตา โหติ. อทุกฺขมสุขี อตฺตา โหติ อโรโค ปรํ มรณา สญฺญี’ติ นํ ปญฺญเปนฺติ.

76. « Ils affirment : 'Le soi possède une forme (rūpī), il est permanent après la mort et il est conscient.' Ils affirment : 'Le soi est sans forme (arūpī)...' Ils affirment : 'Le soi possède à la fois une forme et est sans forme...' Ils affirment : 'Le soi n'a ni forme ni n'est sans forme...' 'Le soi est fini...' 'Le soi est infini...' 'Le soi est à la fois fini et infini...' 'Le soi n'est ni fini ni infini...' 'Le soi a une perception unique (ekattasaññī)...' 'Le soi a des perceptions diverses (nānattasaññī)...' 'Le soi a une perception limitée (parittasaññī)...' 'Le soi a une perception illimitée (appamāṇasaññī)...' 'Le soi est purement heureux (ekantasukhī)...' 'Le soi est purement malheureux (ekantadukkhī)...' 'Le soi est à la fois heureux et malheureux...' 'Le soi n'est ni heureux ni malheureux, il est permanent après la mort et il est conscient.' C'est ainsi qu'ils le désignent. »

๗๗. ‘‘อิเมหิ โข เต, ภิกฺขเว, สมณพฺราหฺมณา อุทฺธมาฆาตนิกา สญฺญีวาทา อุทฺธมาฆาตนํ สญฺญึ อตฺตานํ ปญฺญเปนฺติ โสฬสหิ วตฺถูหิ. เย หิ เกจิ, ภิกฺขเว, สมณา วา พฺราหฺมณา วา อุทฺธมาฆาตนิกา สญฺญีวาทา อุทฺธมาฆาตนํ สญฺญึ อตฺตานํ ปญฺญเปนฺติ, สพฺเพ เต อิเมเหว โสฬสหิ วตฺถูหิ, เอเตสํ วา อญฺญตเรน, นตฺถิ อิโต พหิทฺธา…เป… เยหิ ตถาคตสฺส ยถาภุจฺจํ วณฺณํ สมฺมา วทมานา วเทยฺยุํ.

77. « C'est par ces seize bases, ô moines, que ces ascètes et brahmanes, partisans de la survie de la perception après la mort, proclament que le soi est doué de perception après la mort. Quels que soient, ô moines, les ascètes ou les brahmanes qui soutiennent cette doctrine, ils le font tous par ces seize bases, ou par l'une d'entre elles ; il n'y en a pas d'autre en dehors de celles-ci. [...] Ce sont là les qualités par lesquelles ceux qui loueraient correctement le Tathāgata conformément à la réalité s'exprimeraient. »

อสญฺญีวาโท

La doctrine de l'absence de perception (Asaññīvāda)

๗๘. ‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, เอเก สมณพฺราหฺมณา อุทฺธมาฆาตนิกา อสญฺญีวาทา อุทฺธมาฆาตนํ อสญฺญึ อตฺตานํ ปญฺญเปนฺติ อฏฺฐหิ วตฺถูหิ. เต จ โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา กิมาคมฺม กิมารพฺภ อุทฺธมาฆาตนิกา อสญฺญีวาทา อุทฺธมาฆาตนํ อสญฺญึ อตฺตานํ ปญฺญเปนฺติ อฏฺฐหิ วตฺถูหิ?

78. « Il existe, ô moines, certains ascètes et brahmanes qui, partisans de la survie après la mort, soutiennent la doctrine de l'absence de perception. Ils proclament par huit bases que le soi est privé de perception après la mort. Sur quoi ces vénérables ascètes et brahmanes s'appuient-ils, et en partant de quel fondement proclament-ils, par huit bases, que le soi est privé de perception après la mort ? »

๗๙. ‘‘‘รูปี อตฺตา โหติ อโรโค ปรํ มรณา อสญฺญี’ติ นํ ปญฺญเปนฺติ. ‘อรูปี อตฺตา โหติ อโรโค ปรํ มรณา อสญฺญี’ติ นํ ปญฺญเปนฺติ. ‘รูปี จ อรูปี จ อตฺตา โหติ…เป… เนวรูปี นารูปี อตฺตา โหติ… อนฺตวา อตฺตา โหติ… อนนฺตวา อตฺตา โหติ… อนฺตวา จ อนนฺตวา จ อตฺตา โหติ… เนวนฺตวา นานนฺตวา อตฺตา โหติ อโรโค ปรํ มรณา อสญฺญี’ติ นํ ปญฺญเปนฺติ.

79. « Ils proclament : 'Le soi possède une forme (rūpī), il est permanent après la mort, mais sans perception.' Ils proclament : 'Le soi est sans forme (arūpī), il est permanent après la mort, mais sans perception.' Ils proclament : 'Le soi possède une forme et est sans forme...' ; 'Le soi ne possède ni forme ni n'est sans forme...' ; 'Le soi est fini (antavā)...' ; 'Le soi est infini (anantavā)...' ; 'Le soi est à la fois fini et infini...' ; 'Ils proclament : « Le soi n'est ni fini ni infini, il est permanent après la mort, mais sans perception. »' »

๘๐. ‘‘อิเมหิ [Pg.30] โข เต, ภิกฺขเว, สมณพฺราหฺมณา อุทฺธมาฆาตนิกา อสญฺญีวาทา อุทฺธมาฆาตนํ อสญฺญึ อตฺตานํ ปญฺญเปนฺติ อฏฺฐหิ วตฺถูหิ. เย หิ เกจิ, ภิกฺขเว, สมณา วา พฺราหฺมณา วา อุทฺธมาฆาตนิกา อสญฺญีวาทา อุทฺธมาฆาตนํ อสญฺญึ อตฺตานํ ปญฺญเปนฺติ, สพฺเพ เต อิเมเหว อฏฺฐหิ วตฺถูหิ, เอเตสํ วา อญฺญตเรน, นตฺถิ อิโต พหิทฺธา…เป… เยหิ ตถาคตสฺส ยถาภุจฺจํ วณฺณํ สมฺมา วทมานา วเทยฺยุํ.

80. « C'est par ces huit bases, ô moines, que ces ascètes et brahmanes, partisans de la survie après la mort, proclament que le soi est sans perception après la mort. Quels que soient, ô moines, les ascètes ou les brahmanes qui soutiennent cette doctrine, ils le font tous par ces huit bases, ou par l'une d'entre elles ; il n'y en a pas d'autre en dehors de celles-ci. [...] Ce sont là les qualités par lesquelles ceux qui loueraient correctement le Tathāgata conformément à la réalité s'exprimeraient. »

เนวสญฺญีนาสญฺญีวาโท

La doctrine de la ni-perception ni-non-perception (Nevasaññīnāsaññīvāda)

๘๑. ‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, เอเก สมณพฺราหฺมณา อุทฺธมาฆาตนิกา เนวสญฺญีนาสญฺญีวาทา, อุทฺธมาฆาตนํ เนวสญฺญีนาสญฺญึ อตฺตานํ ปญฺญเปนฺติ อฏฺฐหิ วตฺถูหิ. เต จ โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา กิมาคมฺม กิมารพฺภ อุทฺธมาฆาตนิกา เนวสญฺญีนาสญฺญีวาทา อุทฺธมาฆาตนํ เนวสญฺญีนาสญฺญึ อตฺตานํ ปญฺญเปนฺติ อฏฺฐหิ วตฺถูหิ?

81. « Il existe, ô moines, certains ascètes et brahmanes qui, partisans de la survie après la mort, soutiennent la doctrine de la ni-perception ni-non-perception. Ils proclament par huit bases que le soi est dans un état de ni-perception ni-non-perception après la mort. Sur quoi ces vénérables ascètes et brahmanes s'appuient-ils, et en partant de quel fondement proclament-ils cela par huit bases ? »

๘๒. ‘‘‘รูปี อตฺตา โหติ อโรโค ปรํ มรณา เนวสญฺญีนาสญฺญี’ติ นํ ปญฺญเปนฺติ ‘อรูปี อตฺตา โหติ…เป… รูปี จ อรูปี จ อตฺตา โหติ… เนวรูปี นารูปี อตฺตา โหติ… อนฺตวา อตฺตา โหติ… อนนฺตวา อตฺตา โหติ… อนฺตวา จ อนนฺตวา จ อตฺตา โหติ… เนวนฺตวา นานนฺตวา อตฺตา โหติ อโรโค ปรํ มรณา เนวสญฺญีนาสญฺญี’ติ นํ ปญฺญเปนฺติ.

82. « Ils proclament : 'Le soi possède une forme, il est permanent après la mort, mais dans un état de ni-perception ni-non-perception.' Ils proclament : 'Le soi est sans forme...' ; 'Le soi possède une forme et est sans forme...' ; 'Le soi ne possède ni forme ni n'est sans forme...' ; 'Le soi est fini...' ; 'Le soi est infini...' ; 'Le soi est à la fois fini et infini...' ; 'Ils proclament : « Le soi n'est ni fini ni infini, il est permanent après la mort, mais dans un état de ni-perception ni-non-perception. »' »

๘๓. ‘‘อิเมหิ โข เต, ภิกฺขเว, สมณพฺราหฺมณา อุทฺธมาฆาตนิกา เนวสญฺญีนาสญฺญีวาทา อุทฺธมาฆาตนํ เนวสญฺญีนาสญฺญึ อตฺตานํ ปญฺญเปนฺติ อฏฺฐหิ วตฺถูหิ. เย หิ เกจิ, ภิกฺขเว, สมณา วา พฺราหฺมณา วา อุทฺธมาฆาตนิกา เนวสญฺญีนาสญฺญีวาทา อุทฺธมาฆาตนํ เนวสญฺญีนาสญฺญึ อตฺตานํ ปญฺญเปนฺติ, สพฺเพ เต อิเมเหว อฏฺฐหิ วตฺถูหิ…เป… เยหิ ตถาคตสฺส ยถาภุจฺจํ วณฺณํ สมฺมา วทมานา วเทยฺยุํ.

83. « C'est par ces huit bases, ô moines, que ces ascètes et brahmanes proclamant la ni-perception ni-non-perception, affirment que le soi est ainsi après la mort. Quels que soient ceux qui soutiennent cette doctrine, ils le font tous par ces huit bases... [...] Ce sont là les qualités par lesquelles ceux qui loueraient correctement le Tathāgata conformément à la réalité s'exprimeraient. »

อุจฺเฉทวาโท

La doctrine de l'anéantissement (Ucchedavāda)

๘๔. ‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, เอเก สมณพฺราหฺมณา อุจฺเฉทวาทา สโต สตฺตสฺส อุจฺเฉทํ วินาสํ วิภวํ ปญฺญเปนฺติ สตฺตหิ วตฺถูหิ. เต จ โภนฺโต [Pg.31] สมณพฺราหฺมณา กิมาคมฺม กิมารพฺภ อุจฺเฉทวาทา สโต สตฺตสฺส อุจฺเฉทํ วินาสํ วิภวํ ปญฺญเปนฺติ สตฺตหิ วตฺถูหิ?

84. « Il existe, ô moines, certains ascètes et brahmanes qui, partisans de l'anéantissement, proclament l'anéantissement, la destruction et la disparition de l'être existant selon sept bases. Sur quoi ces vénérables ascètes et brahmanes s'appuient-ils, et en partant de quel fondement proclament-ils l'anéantissement, la destruction et la disparition de l'être existant selon sept bases ? »

๘๕. ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา เอวํวาที โหติ เอวํทิฏฺฐิ – ‘ยโต โข, โภ, อยํ อตฺตา รูปี จาตุมหาภูติโก มาตาเปตฺติกสมฺภโว กายสฺส เภทา อุจฺฉิชฺชติ วินสฺสติ, น โหติ ปรํ มรณา, เอตฺตาวตา โข, โภ, อยํ อตฺตา สมฺมา สมุจฺฉินฺโน โหตี’ติ. อิตฺเถเก สโต สตฺตสฺส อุจฺเฉทํ วินาสํ วิภวํ ปญฺญเปนฺติ.

85. « En ce monde, ô moines, tel ascète ou tel brahmane soutient cette doctrine et cette vue : 'Puisque, cher monsieur, ce soi possède une forme, qu'il est composé des quatre grands éléments et né d'un père et d'une mère, il est anéanti et détruit à la dissolution du corps, et n'existe plus après la mort ; c'est à ce point, cher monsieur, que ce soi est complètement anéanti.' C'est ainsi que certains proclament l'anéantissement, la destruction et la disparition de l'être existant. »

๘๖. ‘‘ตมญฺโญ เอวมาห – ‘อตฺถิ โข, โภ, เอโส อตฺตา, ยํ ตฺวํ วเทสิ, เนโส นตฺถีติ วทามิ; โน จ โข, โภ, อยํ อตฺตา เอตฺตาวตา สมฺมา สมุจฺฉินฺโน โหติ. อตฺถิ โข, โภ, อญฺโญ อตฺตา ทิพฺโพ รูปี กามาวจโร กพฬีการาหารภกฺโข. ตํ ตฺวํ น ชานาสิ น ปสฺสสิ. ตมหํ ชานามิ ปสฺสามิ. โส โข, โภ, อตฺตา ยโต กายสฺส เภทา อุจฺฉิชฺชติ วินสฺสติ, น โหติ ปรํ มรณา, เอตฺตาวตา โข, โภ, อยํ อตฺตา สมฺมา สมุจฺฉินฺโน โหตี’ติ. อิตฺเถเก สโต สตฺตสฺส อุจฺเฉทํ วินาสํ วิภวํ ปญฺญเปนฺติ.

86. « Un autre lui dit : 'Il existe certes, cher monsieur, ce soi dont tu parles, je ne dis pas qu'il n'existe pas. Mais ce soi n'est pas encore complètement anéanti par cela seul. Car il existe, cher monsieur, un autre soi, divin, possédant une forme, appartenant au monde des sens (kāmāvacara) et se nourrissant d'aliments solides. Tu ne le connais pas, tu ne le vois pas ; mais moi, je le connais et je le vois. C'est ce soi-là, cher monsieur, qui, à la dissolution du corps, est anéanti et détruit, et n'existe plus après la mort ; c'est à ce point que ce soi est complètement anéanti.' C'est ainsi que certains proclament l'anéantissement, la destruction et la disparition de l'être existant. »

๘๗. ‘‘ตมญฺโญ เอวมาห – ‘อตฺถิ โข, โภ, เอโส อตฺตา, ยํ ตฺวํ วเทสิ, เนโส นตฺถีติ วทามิ; โน จ โข, โภ, อยํ อตฺตา เอตฺตาวตา สมฺมา สมุจฺฉินฺโน โหติ. อตฺถิ โข, โภ, อญฺโญ อตฺตา ทิพฺโพ รูปี มโนมโย สพฺพงฺคปจฺจงฺคี อหีนินฺทฺริโย. ตํ ตฺวํ น ชานาสิ น ปสฺสสิ. ตมหํ ชานามิ ปสฺสามิ. โส โข, โภ, อตฺตา ยโต กายสฺส เภทา อุจฺฉิชฺชติ วินสฺสติ, น โหติ ปรํ มรณา, เอตฺตาวตา โข, โภ, อยํ อตฺตา สมฺมา สมุจฺฉินฺโน โหตี’ติ. อิตฺเถเก สโต สตฺตสฺส อุจฺเฉทํ วินาสํ วิภวํ ปญฺญเปนฺติ.

87. « Un autre encore lui dit : 'Il existe certes, cher monsieur, ce soi dont tu parles... mais ce soi n'est pas encore complètement anéanti par cela seul. Car il existe, cher monsieur, un autre soi, divin, possédant une forme, né de l'esprit (manomaya), doté de tous les membres et organes, et dont les facultés sensorielles ne sont pas déficientes. Tu ne le connais pas... mais moi, je le connais et je le vois. C'est ce soi-là, cher monsieur, qui, à la dissolution du corps, est anéanti et détruit... c'est à ce point que ce soi est complètement anéanti.' C'est ainsi que certains proclament l'anéantissement, la destruction et la disparition de l'être existant. »

๘๘. ‘‘ตมญฺโญ เอวมาห – ‘อตฺถิ โข, โภ, เอโส อตฺตา, ยํ ตฺวํ วเทสิ, เนโส นตฺถีติ วทามิ; โน จ โข, โภ, อยํ อตฺตา เอตฺตาวตา [Pg.32] สมฺมา สมุจฺฉินฺโน โหติ. อตฺถิ โข, โภ, อญฺโญ อตฺตา สพฺพโส รูปสญฺญานํ สมติกฺกมา ปฏิฆสญฺญานํ อตฺถงฺคมา นานตฺตสญฺญานํ อมนสิการา ‘‘อนนฺโต อากาโส’’ติ อากาสานญฺจายตนูปโค. ตํ ตฺวํ น ชานาสิ น ปสฺสสิ. ตมหํ ชานามิ ปสฺสามิ. โส โข, โภ, อตฺตา ยโต กายสฺส เภทา อุจฺฉิชฺชติ วินสฺสติ, น โหติ ปรํ มรณา, เอตฺตาวตา โข, โภ, อยํ อตฺตา สมฺมา สมุจฺฉินฺโน โหตี’ติ. อิตฺเถเก สโต สตฺตสฺส อุจฺเฉทํ วินาสํ วิภวํ ปญฺญเปนฺติ.

88. « Un autre enfin lui dit : 'Il existe certes, cher monsieur, ce soi dont tu parles... mais ce soi n'est pas encore complètement anéanti par cela seul. Car il existe, cher monsieur, un autre soi qui, par le dépassement total des perceptions de la forme, par la disparition des perceptions de résistance et par la non-attention aux perceptions de la diversité, parvient à la sphère de l'espace infini en pensant : « L'espace est infini ». Tu ne le connais pas... mais moi, je le connais et je le vois. C'est ce soi-là, cher monsieur, qui, à la dissolution du corps, est anéanti et détruit... c'est à ce point que ce soi est complètement anéanti.' C'est ainsi que certains proclament l'anéantissement, la destruction et la disparition de l'être existant. »

๘๙. ‘‘ตมญฺโญ เอวมาห – ‘อตฺถิ โข, โภ, เอโส อตฺตา ยํ ตฺวํ วเทสิ, เนโส นตฺถีติ วทามิ; โน จ โข, โภ, อยํ อตฺตา เอตฺตาวตา สมฺมา สมุจฺฉินฺโน โหติ. อตฺถิ โข, โภ, อญฺโญ อตฺตา สพฺพโส อากาสานญฺจายตนํ สมติกฺกมฺม ‘‘อนนฺตํ วิญฺญาณ’’นฺติ วิญฺญาณญฺจายตนูปโค. ตํ ตฺวํ น ชานาสิ น ปสฺสสิ. ตมหํ ชานามิ ปสฺสามิ. โส โข, โภ, อตฺตา ยโต กายสฺส เภทา อุจฺฉิชฺชติ วินสฺสติ, น โหติ ปรํ มรณา, เอตฺตาวตา โข, โภ, อยํ อตฺตา สมฺมา สมุจฺฉินฺโน โหตี’ติ. อิตฺเถเก สโต สตฺตสฺส อุจฺเฉทํ วินาสํ วิภวํ ปญฺญเปนฺติ.

89. Un autre lui dit : « Certes, cher Monsieur, ce soi dont vous parlez existe, je ne dis pas qu'il n'existe pas ; mais, cher Monsieur, ce soi n'est pas encore totalement anéanti par cela seul. Car il existe, cher Monsieur, un autre soi qui, ayant transcendé en tous points la sphère de l'espace infini, parvient à la sphère de la conscience infinie, [en se disant] : “La conscience est infinie”. Vous ne le connaissez pas, vous ne le voyez pas. Moi, je le connais, je le vois. Or, cher Monsieur, ce soi-là, lorsque le corps se dissout, est anéanti, périt et n'existe plus après la mort ; c'est par cela seul, cher Monsieur, que ce soi est totalement anéanti. » C’est ainsi que certains proclament l’anéantissement, la destruction et l’inexistence d’un être réel.

๙๐. ‘‘ตมญฺโญ เอวมาห – ‘อตฺถิ โข, โภ, โส อตฺตา, ยํ ตฺวํ วเทสิ, เนโส นตฺถีติ วทามิ; โน จ โข, โภ, อยํ อตฺตา เอตฺตาวตา สมฺมา สมุจฺฉินฺโน โหติ. อตฺถิ โข, โภ, อญฺโญ อตฺตา สพฺพโส วิญฺญาณญฺจายตนํ สมติกฺกมฺม ‘‘นตฺถิ กิญฺจี’’ติ อากิญฺจญฺญายตนูปโค. ตํ ตฺวํ น ชานาสิ น ปสฺสสิ. ตมหํ ชานามิ ปสฺสามิ. โส โข, โภ, อตฺตา ยโต กายสฺส เภทา อุจฺฉิชฺชติ วินสฺสติ, น โหติ ปรํ มรณา, เอตฺตาวตา โข, โภ, อยํ อตฺตา สมฺมา สมุจฺฉินฺโน โหตี’’ติ. อิตฺเถเก สโต สตฺตสฺส อุจฺเฉทํ วินาสํ วิภวํ ปญฺญเปนฺติ.

90. Un autre lui dit : « Certes, cher Monsieur, ce soi dont vous parlez existe, je ne dis pas qu'il n'existe pas ; mais, cher Monsieur, ce soi n'est pas encore totalement anéanti par cela seul. Car il existe, cher Monsieur, un autre soi qui, ayant transcendé en tous points la sphère de la conscience infinie, parvient à la sphère du néant, [en se disant] : “Il n'y a rien”. Vous ne le connaissez pas, vous ne le voyez pas. Moi, je le connais, je le vois. Or, cher Monsieur, ce soi-là, lorsque le corps se dissout, est anéanti, périt et n'existe plus après la mort ; c'est par cela seul, cher Monsieur, que ce soi est totalement anéanti. » C’est ainsi que certains proclament l’anéantissement, la destruction et l’inexistence d’un être réel.

๙๑. ‘ตมญฺโญ เอวมาห – ‘‘อตฺถิ โข, โภ, เอโส อตฺตา, ยํ ตฺวํ วเทสิ, เนโส นตฺถีติ วทามิ; โน จ โข, โภ, อยํ อตฺตา เอตฺตาวตา สมฺมา สมุจฺฉินฺโน โหติ. อตฺถิ โข, โภ, อญฺโญ อตฺตา [Pg.33] สพฺพโส อากิญฺจญฺญายตนํ สมติกฺกมฺม ‘‘สนฺตเมตํ ปณีตเมต’’นฺติ เนวสญฺญานาสญฺญายตนูปโค. ตํ ตฺวํ น ชานาสิ น ปสฺสสิ. ตมหํ ชานามิ ปสฺสามิ. โส โข, โภ, อตฺตา ยโต กายสฺส เภทา อุจฺฉิชฺชติ วินสฺสติ, น โหติ ปรํ มรณา, เอตฺตาวตา โข, โภ, อยํ อตฺตา สมฺมา สมุจฺฉินฺโน โหตี’ติ. อิตฺเถเก สโต สตฺตสฺส อุจฺเฉทํ วินาสํ วิภวํ ปญฺญเปนฺติ.

91. Un autre lui dit : « Certes, cher Monsieur, ce soi dont vous parlez existe, je ne dis pas qu'il n'existe pas ; mais, cher Monsieur, ce soi n'est pas encore totalement anéanti par cela seul. Car il existe, cher Monsieur, un autre soi qui, ayant transcendé en tous points la sphère du néant, parvient à la sphère de la ni-perception-ni-non-perception, [en se disant] : “C'est la paix, c'est le sublime”. Vous ne le connaissez pas, vous ne le voyez pas. Moi, je le connais, je le vois. Or, cher Monsieur, ce soi-là, lorsque le corps se dissout, est anéanti, périt et n'existe plus après la mort ; c'est par cela seul, cher Monsieur, que ce soi est totalement anéanti. » C’est ainsi que certains proclament l’anéantissement, la destruction et l’inexistence d’un être réel.

๙๒. ‘‘อิเมหิ โข เต, ภิกฺขเว, สมณพฺราหฺมณา อุจฺเฉทวาทา สโต สตฺตสฺส อุจฺเฉทํ วินาสํ วิภวํ ปญฺญเปนฺติ สตฺตหิ วตฺถูหิ. เย หิ เกจิ, ภิกฺขเว, สมณา วา พฺราหฺมณา วา อุจฺเฉทวาทา สโต สตฺตสฺส อุจฺเฉทํ วินาสํ วิภวํ ปญฺญเปนฺติ, สพฺเพ เต อิเมเหว สตฺตหิ วตฺถูหิ…เป… เยหิ ตถาคตสฺส ยถาภุจฺจํ วณฺณํ สมฺมา วทมานา วเทยฺยุํ.

92. C'est par ces sept points, ô moines, que ces ascètes et brahmanes annihilationnistes proclament l'anéantissement, la destruction et l'inexistence d'un être réel. Quels que soient les ascètes ou brahmanes, ô moines, qui proclament l'anéantissement, la destruction et l'inexistence d'un être réel, ils le font tous par ces sept points mêmes... [ce sont là les choses par lesquelles] on décrirait correctement et conformément à la réalité les qualités du Tathāgata.

ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาโท

La doctrine du Nirvana ici-bas

๙๓. ‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, เอเก สมณพฺราหฺมณา ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาทา สโต สตฺตสฺส ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ ปญฺญเปนฺติ ปญฺจหิ วตฺถูหิ. เต จ โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา กิมาคมฺม กิมารพฺภ ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาทา สโต สตฺตสฺส ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ ปญฺญเปนฺติ ปญฺจหิ วตฺถูหิ?

93. Il y a, ô moines, certains ascètes et brahmanes qui soutiennent la doctrine du Nirvana ici-bas et qui proclament, par cinq points, le Nirvana suprême ici-bas pour un être réel. Sur la base de quoi et en s’appuyant sur quoi ces honorables ascètes et brahmanes proclament-ils, par cinq points, le Nirvana suprême ici-bas pour un être réel ?

๙๔. ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา เอวํวาที โหติ เอวํทิฏฺฐิ – ‘‘ยโต โข, โภ, อยํ อตฺตา ปญฺจหิ กามคุเณหิ สมปฺปิโต สมงฺคีภูโต ปริจาเรติ, เอตฺตาวตา โข, โภ, อยํ อตฺตา ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ ปตฺโต โหตี’ติ. อิตฺเถเก สโต สตฺตสฺส ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ ปญฺญเปนฺติ.

94. Ici, ô moines, tel ascète ou brahmane a cette doctrine, cette vue : « Puisque, cher Monsieur, ce soi, pleinement doté et pourvu des cinq sortes de plaisirs sensuels, s'y livre avec délices, c'est alors, cher Monsieur, que ce soi a atteint le Nirvana suprême ici-bas. » C'est ainsi que certains proclament le Nirvana suprême ici-bas pour un être réel.

๙๕. ‘‘ตมญฺโญ เอวมาห –‘อตฺถิ โข, โภ, เอโส อตฺตา, ยํ ตฺวํ วเทสิ, เนโส นตฺถีติ วทามิ; โน จ โข, โภ, อยํ อตฺตา เอตฺตาวตา ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ ปตฺโต โหติ. ตํ กิสฺส เหตุ? กามา หิ, โภ, อนิจฺจา ทุกฺขา วิปริณามธมฺมา, เตสํ วิปริณามญฺญถาภาวา อุปฺปชฺชนฺติ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา. ยโต โข, โภ, อยํ อตฺตา วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ สวิตกฺกํ สวิจารํ วิเวกชํ ปีติสุขํ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, เอตฺตาวตา โข, โภ, อยํ [Pg.34] อตฺตา ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ ปตฺโต โหตี’ติ. อิตฺเถเก สโต สตฺตสฺส ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ ปญฺญเปนฺติ.

95. Un autre lui dit : « Certes, cher Monsieur, ce soi dont vous parlez existe, je ne dis pas qu'il n'existe pas ; mais, cher Monsieur, ce soi n'a pas encore atteint le Nirvana suprême ici-bas par cela seul. Pour quelle raison ? Parce que les plaisirs sensuels, cher Monsieur, sont impermanents, sources de souffrance et sujets au changement ; de leur changement et de leur altération naissent le chagrin, les lamentations, la douleur, le déplaisir et le désespoir. Mais lorsque, cher Monsieur, ce soi, s'étant tout à fait éloigné des plaisirs sensuels et des états malsains, entre et demeure dans le premier jhana, qui est accompagné de la pensée appliquée et de la pensée soutenue, et qui possède la joie et le bonheur nés du détachement, c'est alors, cher Monsieur, que ce soi a atteint le Nirvana suprême ici-bas. » C'est ainsi que certains proclament le Nirvana suprême ici-bas pour un être réel.

๙๖. ‘‘ตมญฺโญ เอวมาห – ‘อตฺถิ โข, โภ, เอโส อตฺตา, ยํ ตฺวํ วเทสิ, เนโส นตฺถีติ วทามิ; โน จ โข, โภ, อยํ อตฺตา เอตฺตาวตา ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ ปตฺโต โหติ. ตํ กิสฺส เหตุ? ยเทว ตตฺถ วิตกฺกิตํ วิจาริตํ, เอเตเนตํ โอฬาริกํ อกฺขายติ. ยโต โข, โภ, อยํ อตฺตา วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา อชฺฌตฺตํ สมฺปสาทนํ เจตโส เอโกทิภาวํ อวิตกฺกํ อวิจารํ สมาธิชํ ปีติสุขํ ทุติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, เอตฺตาวตา โข, โภ, อยํ อตฺตา ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ ปตฺโต โหตี’ติ. อิตฺเถเก สโต สตฺตสฺส ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ ปญฺญเปนฺติ.

96. Un autre lui dit : « Certes, cher Monsieur, ce soi dont vous parlez existe, je ne dis pas qu'il n'existe pas ; mais, cher Monsieur, ce soi n'a pas encore atteint le Nirvana suprême ici-bas par cela seul. Pour quelle raison ? Parce qu'en cet état, il y a encore la pensée appliquée et la pensée soutenue, ce qui le rend grossier. Mais lorsque, cher Monsieur, ce soi, par l'apaisement de la pensée appliquée et de la pensée soutenue, entre et demeure dans le deuxième jhana, qui est une sérénité intérieure, une unification de l'esprit, libre de pensée appliquée et de pensée soutenue, possédant la joie et le bonheur nés de la concentration, c'est alors, cher Monsieur, que ce soi a atteint le Nirvana suprême ici-bas. » C'est ainsi que certains proclament le Nirvana suprême ici-bas pour un être réel.

๙๗. ‘‘ตมญฺโญ เอวมาห – ‘อตฺถิ โข, โภ, เอโส อตฺตา, ยํ ตฺวํ วเทสิ, เนโส นตฺถีติ วทามิ; โน จ โข, โภ, อยํ อตฺตา เอตฺตาวตา ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ ปตฺโต โหติ. ตํ กิสฺส เหตุ? ยเทว ตตฺถ ปีติคตํ เจตโส อุปฺปิลาวิตตฺตํ, เอเตเนตํ โอฬาริกํ อกฺขายติ. ยโต โข, โภ, อยํ อตฺตา ปีติยา จ วิราคา อุเปกฺขโก จ วิหรติ, สโต จ สมฺปชาโน, สุขญฺจ กาเยน ปฏิสํเวเทติ, ยํ ตํ อริยา อาจิกฺขนฺติ ‘‘อุเปกฺขโก สติมา สุขวิหารี’’ติ, ตติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, เอตฺตาวตา โข, โภ, อยํ อตฺตา ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ ปตฺโต โหตี’ติ. อิตฺเถเก สโต สตฺตสฺส ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ ปญฺญเปนฺติ.

97. Un autre lui dit : « Certes, cher Monsieur, ce soi dont vous parlez existe, je ne dis pas qu'il n'existe pas ; mais, cher Monsieur, ce soi n'a pas encore atteint le Nirvana suprême ici-bas par cela seul. Pour quelle raison ? Parce qu'en cet état, il y a cette joie, cette exaltation de l'esprit, ce qui le rend grossier. Mais lorsque, cher Monsieur, ce soi, par la disparition de la joie, demeure équanime, doté de présence d'esprit et de pleine conscience, et ressent dans son corps ce bonheur dont les Nobles disent : “Il est équanime, présent d'esprit et demeure dans le bonheur”, et qu'il entre et demeure dans le troisième jhana, c'est alors, cher Monsieur, que ce soi a atteint le Nirvana suprême ici-bas. » C'est ainsi que certains proclament le Nirvana suprême ici-bas pour un être réel.

๙๘. ‘‘ตมญฺโญ เอวมาห – ‘อตฺถิ โข, โภ, เอโส อตฺตา, ยํ ตฺวํ วเทสิ, เนโส นตฺถีติ วทามิ; โน จ โข, โภ, อยํ อตฺตา เอตฺตาวตา ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ ปตฺโต โหติ. ตํ กิสฺส เหตุ? ยเทว ตตฺถ สุขมิติ เจตโส อาโภโค, เอเตเนตํ โอฬาริกํ อกฺขายติ. ยโต โข, โภ, อยํ อตฺตา สุขสฺส จ ปหานา ทุกฺขสฺส จ ปหานา ปุพฺเพว โสมนสฺสโทมนสฺสานํ อตฺถงฺคมา อทุกฺขมสุขํ อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธึ จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, เอตฺตาวตา โข, โภ, อยํ อตฺตา ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ ปตฺโต โหตี’ติ. อิตฺเถเก สโต สตฺตสฺส ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ ปญฺญเปนฺติ.

98. « Un autre lui dit : “Certes, cher Monsieur, ce soi dont vous parlez existe, je ne dis pas qu’il n’existe pas ; mais, cher Monsieur, ce soi n’est pas, par là même, parvenu au Nibbāna suprême ici-bas. Pour quelle raison ? Parce qu’il y a là cette préoccupation de l’esprit qu’est le bonheur ; c’est pourquoi cet état est qualifié de grossier. Mais quand, cher Monsieur, ce soi, par l’abandon du plaisir et de la douleur, et par la disparition préalable de la joie et de la tristesse, entre et demeure dans le quatrième jhāna, qui n’est ni douloureux ni agréable et qui possède la pureté de la pleine conscience grâce à l’équanimité, alors, cher Monsieur, ce soi est parvenu au Nibbāna suprême ici-bas.” C’est ainsi que certains proclament le Nibbāna suprême ici-bas pour un être existant. »

๙๙. ‘‘อิเมหิ [Pg.35] โข เต, ภิกฺขเว, สมณพฺราหฺมณา ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาทา สโต สตฺตสฺส ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ ปญฺญเปนฺติ ปญฺจหิ วตฺถูหิ. เย หิ เกจิ, ภิกฺขเว, สมณา วา พฺราหฺมณา วา ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาทา สโต สตฺตสฺส ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ ปญฺญเปนฺติ, สพฺเพ เต อิเมเหว ปญฺจหิ วตฺถูหิ…เป… เยหิ ตถาคตสฺส ยถาภุจฺจํ วณฺณํ สมฺมา วทมานา วเทยฺยุํ.

99. « C’est par ces cinq fondements, ô moines, que ces ascètes et brahmanes, partisans du Nibbāna ici-bas, proclament le Nibbāna suprême dans la vie présente pour un être existant. Quels que soient les ascètes ou brahmanes, ô moines, qui proclament le Nibbāna suprême ici-bas pour un être existant, tous le font par ces mêmes cinq fondements ou par l’un d’entre eux ; il n’y a rien en dehors de cela. [...] Ce sont là les choses par lesquelles on exprimerait correctement les louanges du Tathāgata telles qu’elles sont vraiment. »

๑๐๐. ‘‘อิเมหิ โข เต, ภิกฺขเว, สมณพฺราหฺมณา อปรนฺตกปฺปิกา อปรนฺตานุทิฏฺฐิโน อปรนฺตํ อารพฺภ อเนกวิหิตานิ อธิมุตฺติปทานิ อภิวทนฺติ จตุจตฺตารีสาย วตฺถูหิ. เย หิ เกจิ, ภิกฺขเว, สมณา วา พฺราหฺมณา วา อปรนฺตกปฺปิกา อปรนฺตานุทิฏฺฐิโน อปรนฺตํ อารพฺภ อเนกวิหิตานิ อธิมุตฺติปทานิ อภิวทนฺติ, สพฺเพ เต อิเมเหว จตุจตฺตารีสาย วตฺถูหิ…เป… เยหิ ตถาคตสฺส ยถาภุจฺจํ วณฺณํ สมฺมา วทมานา วเทยฺยุํ.

100. « C’est par ces quarante-quatre fondements, ô moines, que ces ascètes et brahmanes qui spéculent sur l’avenir, qui ont des vues sur l’avenir, expriment diverses assertions dogmatiques concernant l’avenir. Quels que soient les ascètes ou brahmanes, ô moines, qui spéculent sur l’avenir, qui ont des vues sur l’avenir et expriment diverses assertions dogmatiques concernant l’avenir, tous le font par ces mêmes quarante-quatre fondements ou par l’un d’entre eux ; il n’y a rien en dehors de cela. [...] Ce sont là les choses par lesquelles on exprimerait correctement les louanges du Tathāgata telles qu’elles sont vraiment. »

๑๐๑. ‘‘อิเมหิ โข เต, ภิกฺขเว, สมณพฺราหฺมณา ปุพฺพนฺตกปฺปิกา จ อปรนฺตกปฺปิกา จ ปุพฺพนฺตาปรนฺตกปฺปิกา จ ปุพฺพนฺตาปรนฺตานุทิฏฺฐิโน ปุพฺพนฺตาปรนฺตํ อารพฺภ อเนกวิหิตานิ อธิมุตฺติปทานิ อภิวทนฺติ ทฺวาสฏฺฐิยา วตฺถูหิ.

101. « C’est par ces soixante-deux fondements, ô moines, que ces ascètes et brahmanes qui spéculent sur le passé, qui spéculent sur l’avenir, qui spéculent à la fois sur le passé et l’avenir, et qui ont des vues sur le passé et l’avenir, expriment diverses assertions dogmatiques concernant le passé et l’avenir. »

๑๐๒. ‘‘เย หิ เกจิ, ภิกฺขเว, สมณา วา พฺราหฺมณา วา ปุพฺพนฺตกปฺปิกา วา อปรนฺตกปฺปิกา วา ปุพฺพนฺตาปรนฺตกปฺปิกา วา ปุพฺพนฺตาปรนฺตานุทิฏฺฐิโน ปุพฺพนฺตาปรนฺตํ อารพฺภ อเนกวิหิตานิ อธิมุตฺติปทานิ อภิวทนฺติ, สพฺเพ เต อิเมเหว ทฺวาสฏฺฐิยา วตฺถูหิ, เอเตสํ วา อญฺญตเรน; นตฺถิ อิโต พหิทฺธา.

102. « Quels que soient les ascètes ou brahmanes, ô moines, qui spéculent sur le passé, qui spéculent sur l’avenir, qui spéculent sur le passé et l’avenir, et qui ont des vues sur le passé et l’avenir, exprimant ainsi diverses assertions dogmatiques concernant le passé et l’avenir, tous le font par ces mêmes soixante-deux fondements ou par l’un d’entre eux ; il n’y a rien en dehors de cela. »

๑๐๓. ‘‘ตยิทํ, ภิกฺขเว, ตถาคโต ปชานาติ – ‘อิเม ทิฏฺฐิฏฺฐานา เอวํคหิตา เอวํปรามฏฺฐา เอวํคติกา ภวนฺติ เอวํอภิสมฺปรายา’ติ. ตญฺจ ตถาคโต ปชานาติ, ตโต จ อุตฺตริตรํ ปชานาติ, ตญฺจ ปชานนํ น ปรามสติ, อปรามสโต จสฺส ปจฺจตฺตญฺเญว นิพฺพุติ วิทิตา. เวทนานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ วิทิตฺวา อนุปาทาวิมุตฺโต, ภิกฺขเว, ตถาคโต.

103. « Cela, ô moines, le Tathāgata le comprend : “Ces points de vue ainsi adoptés, ainsi saisis, mènent à telle destination, à tel état futur.” Le Tathāgata comprend cela, et il comprend ce qui est bien au-delà ; et comprenant cela, il ne s’y attache pas. Comme il ne s’y attache pas, il a réalisé par lui-même la paix parfaite. Ayant connu, tels qu’ils sont vraiment, l’apparition et la disparition des sensations, leur attrait, leur danger et l’issue qui en délivre, le Tathāgata, ô moines, est libéré par le non-attachement. »

๑๐๔. ‘‘อิเม [Pg.36] โข เต, ภิกฺขเว, ธมฺมา คมฺภีรา ทุทฺทสา ทุรนุโพธา สนฺตา ปณีตา อตกฺกาวจรา นิปุณา ปณฺฑิตเวทนียา, เย ตถาคโต สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทติ, เยหิ ตถาคตสฺส ยถาภุจฺจํ วณฺณํ สมฺมา วทมานา วเทยฺยุํ.

104. « Ce sont là, ô moines, ces choses profondes, difficiles à voir, difficiles à comprendre, paisibles, excellentes, au-delà de la sphère de la raison, subtiles, accessibles aux sages, que le Tathāgata a lui-même connues par une connaissance directe, a réalisées et fait connaître, et par lesquelles ceux qui exprimeraient correctement les louanges du Tathāgata telles qu’elles sont vraiment devraient parler. »

ปริตสฺสิตวิปฺผนฺทิตวาโร

Section sur l’agitation et la vacillation

๑๐๕. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา สสฺสตวาทา สสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ จตูหิ วตฺถูหิ, ตทปิ เตสํ ภวตํ สมณพฺราหฺมณานํ อชานตํ อปสฺสตํ เวทยิตํ ตณฺหาคตานํ ปริตสฺสิตวิปฺผนฺทิตเมว.

105. « Parmi ceux-là, ô moines, les ascètes et brahmanes éternalistes qui proclament que le soi et le monde sont éternels par quatre fondements ; cela aussi, pour ces vénérables ascètes et brahmanes qui ne savent ni ne voient, n’est qu’une sensation de la part de ceux qui sont en proie à la soif, et ce n’est qu’agitation et vacillation. »

๑๐๖. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา เอกจฺจสสฺสติกา เอกจฺจอสสฺสติกา เอกจฺจํ สสฺสตํ เอกจฺจํ อสสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ จตูหิ วตฺถูหิ, ตทปิ เตสํ ภวตํ สมณพฺราหฺมณานํ อชานตํ อปสฺสตํ เวทยิตํ ตณฺหาคตานํ ปริตสฺสิตวิปฺผนฺทิตเมว.

106. « Parmi ceux-là, ô moines, les ascètes et brahmanes qui sont partiellement éternalistes et partiellement non-éternalistes, qui proclament que le soi et le monde sont en partie éternels et en partie non-éternels par quatre fondements ; cela aussi, pour ces vénérables ascètes et brahmanes qui ne savent ni ne voient, n’est qu’une sensation de la part de ceux qui sont en proie à la soif, et ce n’est qu’agitation et vacillation. »

๑๐๗. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา อนฺตานนฺติกา อนฺตานนฺตํ โลกสฺส ปญฺญเปนฺติ จตูหิ วตฺถูหิ, ตทปิ เตสํ ภวตํ สมณพฺราหฺมณานํ อชานตํ อปสฺสตํ เวทยิตํ ตณฺหาคตานํ ปริตสฺสิตวิปฺผนฺทิตเมว.

107. « Parmi ceux-là, ô moines, les ascètes et brahmanes extensionnistes qui proclament que le monde est fini ou infini par quatre fondements ; cela aussi, pour ces vénérables ascètes et brahmanes qui ne savent ni ne voient, n’est qu’une sensation de la part de ceux qui sont en proie à la soif, et ce n’est qu’agitation et vacillation. »

๑๐๘. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา อมราวิกฺเขปิกา ตตฺถ ตตฺถ ปญฺหํ ปุฏฺฐา สมานา วาจาวิกฺเขปํ อาปชฺชนฺติ อมราวิกฺเขปํ จตูหิ วตฺถูหิ, ตทปิ เตสํ ภวตํ สมณพฺราหฺมณานํ อชานตํ อปสฺสตํ เวทยิตํ ตณฺหาคตานํ ปริตสฺสิตวิปฺผนฺทิตเมว.

108. « Parmi ceux-là, ô moines, les ascètes et brahmanes qui sont des discoureurs fuyants et qui, lorsqu’ils sont interrogés sur tel ou tel sujet, se livrent à des faux-fuyants verbaux par quatre fondements ; cela aussi, pour ces vénérables ascètes et brahmanes qui ne savent ni ne voient, n’est qu’une sensation de la part de ceux qui sont en proie à la soif, et ce n’est qu’agitation et vacillation. »

๑๐๙. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา อธิจฺจสมุปฺปนฺนิกา อธิจฺจสมุปฺปนฺนํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ ทฺวีหิ วตฺถูหิ, ตทปิ เตสํ ภวตํ สมณพฺราหฺมณานํ อชานตํ อปสฺสตํ เวทยิตํ ตณฺหาคตานํ ปริตสฺสิตวิปฺผนฺทิตเมว.

109. « Parmi ceux-là, ô moines, les ascètes et brahmanes partisans de la production fortuite, qui proclament que le soi et le monde sont apparus sans cause par deux fondements ; cela aussi, pour ces vénérables ascètes et brahmanes qui ne savent ni ne voient, n’est qu’une sensation de la part de ceux qui sont en proie à la soif, et ce n’est qu’agitation et vacillation. »

๑๑๐. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา ปุพฺพนฺตกปฺปิกา ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐิโน ปุพฺพนฺตํ อารพฺภ อเนกวิหิตานิ อธิมุตฺติปทานิ อภิวทนฺติ อฏฺฐารสหิ [Pg.37] วตฺถูหิ, ตทปิ เตสํ ภวตํ สมณพฺราหฺมณานํ อชานตํ อปสฺสตํ เวทยิตํ ตณฺหาคตานํ ปริตสฺสิตวิปฺผนฺทิตเมว.

110. « Parmi ceux-là, ô moines, les ascètes et brahmanes qui spéculent sur le passé, qui ont des vues sur le passé et qui expriment diverses assertions dogmatiques concernant le passé par dix-huit fondements ; cela aussi, pour ces vénérables ascètes et brahmanes qui ne savent ni ne voient, n’est qu’une sensation de la part de ceux qui sont en proie à la soif, et ce n’est qu’agitation et vacillation. »

๑๑๑. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา อุทฺธมาฆาตนิกา สญฺญีวาทา อุทฺธมาฆาตนํ สญฺญึ อตฺตานํ ปญฺญเปนฺติ โสฬสหิ วตฺถูหิ, ตทปิ เตสํ ภวตํ สมณพฺราหฺมณานํ อชานตํ อปสฺสตํ เวทยิตํ ตณฺหาคตานํ ปริตสฺสิตวิปฺผนฺทิตเมว.

111. « Parmi ceux-là, ô moines, les ascètes et brahmanes qui soutiennent la survie de la conscience après la mort, proclamant que le soi est conscient après la mort par seize fondements ; cela aussi, pour ces vénérables ascètes et brahmanes qui ne savent ni ne voient, n’est qu’une sensation de la part de ceux qui sont en proie à la soif, et ce n’est qu’agitation et vacillation. »

๑๑๒. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา อุทฺธมาฆาตนิกา อสญฺญีวาทา อุทฺธมาฆาตนํ อสญฺญึ อตฺตานํ ปญฺญเปนฺติ อฏฺฐหิ วตฺถูหิ, ตทปิ เตสํ ภวตํ สมณพฺราหฺมณานํ อชานตํ อปสฺสตํ เวทยิตํ ตณฺหาคตานํ ปริตสฺสิตวิปฺผนฺทิตเมว.

112. « Parmi ceux-là, ô moines, les ascètes et brahmanes qui soutiennent l’absence de conscience après la mort, proclamant que le soi est inconscient après la mort par huit fondements ; cela aussi, pour ces vénérables ascètes et brahmanes qui ne savent ni ne voient, n’est qu’une sensation de la part de ceux qui sont en proie à la soif, et ce n’est qu’agitation et vacillation. »

๑๑๓. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา อุทฺธมาฆาตนิกา เนวสญฺญีนาสญฺญีวาทา อุทฺธมาฆาตนํ เนวสญฺญีนาสญฺญึ อตฺตานํ ปญฺญเปนฺติ อฏฺฐหิ วตฺถูหิ, ตทปิ เตสํ ภวตํ สมณพฺราหฺมณานํ อชานตํ อปสฺสตํ เวทยิตํ ตณฺหาคตานํ ปริตสฺสิตวิปฺผนฺทิตเมว.

113. Parmi ceux-là, moines, les ascètes et brahmanes qui soutiennent la thèse de la ni-perception-ni-non-perception après la mort, et qui proclament par huit motifs que le soi est ni percipient ni non-percipient après la mort : cela aussi n'est qu'un ressenti de ces vénérables ascètes et brahmanes qui, ne sachant ni ne voyant, sont sous l'emprise de la soif ; ce n'est qu'agitation et vacillement.

๑๑๔. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา อุจฺเฉทวาทา สโต สตฺตสฺส อุจฺเฉทํ วินาสํ วิภวํ ปญฺญเปนฺติ สตฺตหิ วตฺถูหิ, ตทปิ เตสํ ภวตํ สมณพฺราหฺมณานํ อชานตํ อปสฺสตํ เวทยิตํ ตณฺหาคตานํ ปริตสฺสิตวิปฺผนฺทิตเมว.

114. Parmi ceux-là, moines, les ascètes et brahmanes qui soutiennent la thèse de l'annihilation, et qui proclament par sept motifs l'annihilation, la destruction et la disparition d'un être existant : cela aussi n'est qu'un ressenti de ces vénérables ascètes et brahmanes qui, ne sachant ni ne voyant, sont sous l'emprise de la soif ; ce n'est qu'agitation et vacillement.

๑๑๕. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาทา สโต สตฺตสฺส ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ ปญฺญเปนฺติ ปญฺจหิ วตฺถูหิ, ตทปิ เตสํ ภวตํ สมณพฺราหฺมณานํ อชานตํ อปสฺสตํ เวทยิตํ ตณฺหาคตานํ ปริตสฺสิตวิปฺผนฺทิตเมว.

115. Parmi ceux-là, moines, les ascètes et brahmanes qui soutiennent la thèse du Nibbāna dans la vie présente, et qui proclament par cinq motifs le Nibbāna suprême dans la vie présente pour un être existant : cela aussi n'est qu'un ressenti de ces vénérables ascètes et brahmanes qui, ne sachant ni ne voyant, sont sous l'emprise de la soif ; ce n'est qu'agitation et vacillement.

๑๑๖. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา อปรนฺตกปฺปิกา อปรนฺตานุทิฏฺฐิโน อปรนฺตํ อารพฺภ อเนกวิหิตานิ อธิมุตฺติปทานิ อภิวทนฺติ จตุจตฺตารีสาย วตฺถูหิ, ตทปิ เตสํ ภวตํ สมณพฺราหฺมณานํ อชานตํ อปสฺสตํ เวทยิตํ ตณฺหาคตานํ ปริตสฺสิตวิปฺผนฺทิตเมว.

116. Parmi ceux-là, moines, les ascètes et brahmanes qui spéculent sur le futur, qui sont attachés à des vues sur le futur, et qui, se référant au futur, expriment diverses assertions dogmatiques par quarante-quatre motifs : cela aussi n'est qu'un ressenti de ces vénérables ascètes et brahmanes qui, ne sachant ni ne voyant, sont sous l'emprise de la soif ; ce n'est qu'agitation et vacillement.

๑๑๗. ‘‘ตตฺร[Pg.38], ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา ปุพฺพนฺตกปฺปิกา จ อปรนฺตกปฺปิกา จ ปุพฺพนฺตาปรนฺตกปฺปิกา จ ปุพฺพนฺตาปรนฺตานุทิฏฺฐิโน ปุพฺพนฺตาปรนฺตํ อารพฺภ อเนกวิหิตานิ อธิมุตฺติปทานิ อภิวทนฺติ ทฺวาสฏฺฐิยา วตฺถูหิ, ตทปิ เตสํ ภวตํ สมณพฺราหฺมณานํ อชานตํ อปสฺสตํ เวทยิตํ ตณฺหาคตานํ ปริตสฺสิตวิปฺผนฺทิตเมว.

117. Parmi ceux-là, moines, les ascètes et brahmanes qui spéculent sur le passé, qui spéculent sur le futur, qui spéculent sur le passé et le futur, qui sont attachés à des vues sur le passé et le futur, et qui, se référant au passé et au futur, expriment diverses assertions dogmatiques par soixante-deux motifs : cela aussi n'est qu'un ressenti de ces vénérables ascètes et brahmanes qui, ne sachant ni ne voyant, sont sous l'emprise de la soif ; ce n'est qu'agitation et vacillement.

ผสฺสปจฺจยาวาโร

Section sur la condition du contact

๑๑๘. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา สสฺสตวาทา สสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ จตูหิ วตฺถูหิ, ตทปิ ผสฺสปจฺจยา.

118. Parmi ceux-là, moines, les ascètes et brahmanes qui soutiennent la thèse de l'éternité, et qui proclament par quatre motifs que le soi et le monde sont éternels : cela aussi est conditionné par le contact.

๑๑๙. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา เอกจฺจสสฺสติกา เอกจฺจอสสฺสติกา เอกจฺจํ สสฺสตํ เอกจฺจํ อสสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ จตูหิ วตฺถูหิ, ตทปิ ผสฺสปจฺจยา.

119. Parmi ceux-là, moines, les ascètes et brahmanes qui sont partiellement éternalistes et partiellement non-éternalistes, et qui proclament par quatre motifs que le soi et le monde sont en partie éternels et en partie non éternels : cela aussi est conditionné par le contact.

๑๒๐. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา อนฺตานนฺติกา อนฺตานนฺตํ โลกสฺส ปญฺญเปนฺติ จตูหิ วตฺถูหิ, ตทปิ ผสฺสปจฺจยา.

120. Parmi ceux-là, moines, les ascètes et brahmanes qui soutiennent la thèse de la finitude ou de l'infinitude, et qui proclament par quatre motifs que le monde est fini ou infini : cela aussi est conditionné par le contact.

๑๒๑. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา อมราวิกฺเขปิกา ตตฺถ ตตฺถ ปญฺหํ ปุฏฺฐา สมานา วาจาวิกฺเขปํ อาปชฺชนฺติ อมราวิกฺเขปํ จตูหิ วตฺถูหิ, ตทปิ ผสฺสปจฺจยา.

121. Parmi ceux-là, moines, les ascètes et brahmanes qui se livrent à des propos évasifs, et qui, lorsqu'on les interroge sur tel ou tel point, recourent à des faux-fuyants par quatre motifs : cela aussi est conditionné par le contact.

๑๒๒. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา อธิจฺจสมุปฺปนฺนิกา อธิจฺจสมุปฺปนฺนํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ ทฺวีหิ วตฺถูหิ, ตทปิ ผสฺสปจฺจยา.

122. Parmi ceux-là, moines, les ascètes et brahmanes qui soutiennent la thèse de la production fortuite, et qui proclament par deux motifs que le soi et le monde apparaissent sans cause : cela aussi est conditionné par le contact.

๑๒๓. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา ปุพฺพนฺตกปฺปิกา ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐิโน ปุพฺพนฺตํ อารพฺภ อเนกวิหิตานิ อธิมุตฺติปทานิ อภิวทนฺติ อฏฺฐารสหิ วตฺถูหิ, ตทปิ ผสฺสปจฺจยา.

123. Parmi ceux-là, moines, les ascètes et brahmanes qui spéculent sur le passé, qui sont attachés à des vues sur le passé, et qui, se référant au passé, expriment diverses assertions dogmatiques par dix-huit motifs : cela aussi est conditionné par le contact.

๑๒๔. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา อุทฺธมาฆาตนิกา สญฺญีวาทา อุทฺธมาฆาตนํ สญฺญึ อตฺตานํ ปญฺญเปนฺติ โสฬสหิ วตฺถูหิ, ตทปิ ผสฺสปจฺจยา.

124. Parmi ceux-là, moines, les ascètes et brahmanes qui soutiennent la thèse de la perception après la mort, et qui proclament par seize motifs que le soi est percipient après la mort : cela aussi est conditionné par le contact.

๑๒๕. ‘‘ตตฺร[Pg.39], ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา อุทฺธมาฆาตนิกา อสญฺญีวาทา อุทฺธมาฆาตนํ อสญฺญึ อตฺตานํ ปญฺญเปนฺติ อฏฺฐหิ วตฺถูหิ, ตทปิ ผสฺสปจฺจยา.

125. Parmi ceux-là, moines, les ascètes et brahmanes qui soutiennent la thèse de la non-perception après la mort, et qui proclament par huit motifs que le soi est non-percipient après la mort : cela aussi est conditionné par le contact.

๑๒๖. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา อุทฺธมาฆาตนิกา เนวสญฺญีนาสญฺญีวาทา อุทฺธมาฆาตนํ เนวสญฺญีนาสญฺญึ อตฺตานํ ปญฺญเปนฺติ อฏฺฐหิ วตฺถูหิ, ตทปิ ผสฺสปจฺจยา.

126. Parmi ceux-là, moines, les ascètes et brahmanes qui soutiennent la thèse de la ni-perception-ni-non-perception après la mort, et qui proclament par huit motifs que le soi est ni percipient ni non-percipient après la mort : cela aussi est conditionné par le contact.

๑๒๗. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา อุจฺเฉทวาทา สโต สตฺตสฺส อุจฺเฉทํ วินาสํ วิภวํ ปญฺญเปนฺติ สตฺตหิ วตฺถูหิ, ตทปิ ผสฺสปจฺจยา.

127. Parmi ceux-là, moines, les ascètes et brahmanes qui soutiennent la thèse de l'annihilation, et qui proclament par sept motifs l'annihilation, la destruction et la disparition d'un être existant : cela aussi est conditionné par le contact.

๑๒๘. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาทา สโต สตฺตสฺส ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ ปญฺญเปนฺติ ปญฺจหิ วตฺถูหิ, ตทปิ ผสฺสปจฺจยา.

128. Parmi ceux-là, moines, les ascètes et brahmanes qui soutiennent la thèse du Nibbāna dans la vie présente, et qui proclament par cinq motifs le Nibbāna suprême dans la vie présente pour un être existant : cela aussi est conditionné par le contact.

๑๒๙. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา อปรนฺตกปฺปิกา อปรนฺตานุทิฏฺฐิโน อปรนฺตํ อารพฺภ อเนกวิหิตานิ อธิมุตฺติปทานิ อภิวทนฺติ จตุจตฺตารีสาย วตฺถูหิ, ตทปิ ผสฺสปจฺจยา.

129. Parmi ceux-là, moines, les ascètes et brahmanes qui spéculent sur le futur, qui sont attachés à des vues sur le futur, et qui, se référant au futur, expriment diverses assertions dogmatiques par quarante-quatre motifs : cela aussi est conditionné par le contact.

๑๓๐. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา ปุพฺพนฺตกปฺปิกา จ อปรนฺตกปฺปิกา จ ปุพฺพนฺตาปรนฺตกปฺปิกา จ ปุพฺพนฺตาปรนฺตานุทิฏฺฐิโน ปุพฺพนฺตาปรนฺตํ อารพฺภ อเนกวิหิตานิ อธิมุตฺติปทานิ อภิวทนฺติ ทฺวาสฏฺฐิยา วตฺถูหิ, ตทปิ ผสฺสปจฺจยา.

130. Parmi ceux-là, moines, les ascètes et brahmanes qui spéculent sur le passé, qui spéculent sur le futur, qui spéculent sur le passé et le futur, qui sont attachés à des vues sur le passé et le futur, et qui, se référant au passé et au futur, expriment diverses assertions dogmatiques par soixante-deux motifs : cela aussi est conditionné par le contact.

เนตํ ฐานํ วิชฺชติวาโร

Section sur l'impossibilité

๑๓๑. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา สสฺสตวาทา สสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ จตูหิ วตฺถูหิ, เต วต อญฺญตฺร ผสฺสา ปฏิสํเวทิสฺสนฺตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ.

131. Parmi ceux-là, moines, les ascètes et brahmanes qui soutiennent la thèse de l'éternité, et qui proclament par quatre motifs que le soi et le monde sont éternels : qu'ils puissent éprouver ce ressenti en dehors du contact, cela est impossible.

๑๓๒. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา เอกจฺจสสฺสติกา เอกจฺจ อสสฺสติกา เอกจฺจํ สสฺสตํ เอกจฺจํ อสสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ จตูหิ วตฺถูหิ, เต วต อญฺญตฺร ผสฺสา ปฏิสํเวทิสฺสนฺตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ.

132. Parmi ceux-là, moines, les ascètes et brahmanes qui sont partiellement éternalistes et partiellement non-éternalistes, et qui proclament par quatre motifs que le soi et le monde sont en partie éternels et en partie non éternels : qu'ils puissent éprouver ce ressenti en dehors du contact, cela est impossible.

๑๓๓. ‘‘ตตฺร[Pg.40], ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา อนฺตานนฺติกา อนฺตานนฺตํ โลกสฺส ปญฺญเปนฺติ จตูหิ วตฺถูหิ, เต วต อญฺญตฺร ผสฺสา ปฏิสํเวทิสฺสนฺตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ.

133. Parmi ceux-là, moines, les ascètes et brahmanes qui soutiennent la thèse de la finitude ou de l'infinitude, et qui proclament par quatre motifs que le monde est fini ou infini : qu'ils puissent éprouver ce ressenti en dehors du contact, cela est impossible.

๑๓๔. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา อมราวิกฺเขปิกา ตตฺถ ตตฺถ ปญฺหํ ปุฏฺฐา สมานา วาจาวิกฺเขปํ อาปชฺชนฺติ อมราวิกฺเขปํ จตูหิ วตฺถูหิ, เต วต อญฺญตฺร ผสฺสา ปฏิสํเวทิสฺสนฺตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ.

134. Parmi ceux-là, moines, les ascètes et brahmanes qui se livrent à des propos évasifs, et qui, lorsqu'on les interroge sur tel ou tel point, se livrent à des faux-fuyants par quatre motifs : qu'ils puissent éprouver ce ressenti en dehors du contact, cela est impossible.

๑๓๕. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา อธิจฺจสมุปฺปนฺนิกา อธิจฺจสมุปฺปนฺนํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ ทฺวีหิ วตฺถูหิ, เต วต อญฺญตฺร ผสฺสา ปฏิสํเวทิสฺสนฺตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ.

135. Parmi ceux-là, moines, les ascètes et brahmanes qui soutiennent la thèse de la production fortuite, et qui proclament par deux motifs que le soi et le monde apparaissent sans cause : qu'ils puissent éprouver ce ressenti en dehors du contact, cela est impossible.

๑๓๖. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา ปุพฺพนฺตกปฺปิกา ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐิโน ปุพฺพนฺตํ อารพฺภ อเนกวิหิตานิ อธิมุตฺติปทานิ อภิวทนฺติ อฏฺฐารสหิ วตฺถูหิ, เต วต อญฺญตฺร ผสฺสา ปฏิสํเวทิสฺสนฺตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ.

136. « Parmi ceux-là, ô moines, ces reclus et brahmanes qui spéculent sur le passé, qui s'attachent au passé et qui, à propos du passé, expriment diverses assertions dogmatiques à travers dix-huit fondements — qu’ils puissent ressentir [cela] en dehors du contact, voilà une chose impossible. »

๑๓๗. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา อุทฺธมาฆาตนิกา สญฺญีวาทา อุทฺธมาฆาตนํ สญฺญึ อตฺตานํ ปญฺญเปนฺติ โสฬสหิ วตฺถูหิ, เต วต อญฺญตฺร ผสฺสา ปฏิสํเวทิสฺสนฺตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ.

137. « Parmi ceux-là, ô moines, ces reclus et brahmanes qui soutiennent que l'être est conscient après la mort, et qui proclament que l'atman est conscient après la mort à travers seize fondements — qu’ils puissent ressentir [cela] en dehors du contact, voilà une chose impossible. »

๑๓๘. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา อุทฺธมาฆาตนิกา อสญฺญีวาทา, อุทฺธมาฆาตนํ อสญฺญึ อตฺตานํ ปญฺญเปนฺติ อฏฺฐหิ วตฺถูหิ, เต วต อญฺญตฺร ผสฺสา ปฏิสํเวทิสฺสนฺตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ.

138. « Parmi ceux-là, ô moines, ces reclus et brahmanes qui soutiennent que l'être est inconscient après la mort, et qui proclament que l'atman est inconscient après la mort à travers huit fondements — qu’ils puissent ressentir [cela] en dehors du contact, voilà une chose impossible. »

๑๓๙. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา อุทฺธมาฆาตนิกา เนวสญฺญีนาสญฺญีวาทา อุทฺธมาฆาตนํ เนวสญฺญีนาสญฺญึ อตฺตานํ ปญฺญเปนฺติ อฏฺฐหิ วตฺถูหิ, เต วต อญฺญตฺร ผสฺสา ปฏิสํเวทิสฺสนฺตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ.

139. « Parmi ceux-là, ô moines, ces reclus et brahmanes qui soutiennent que l'être n'est ni conscient ni inconscient après la mort, et qui proclament que l'atman est ni conscient ni inconscient après la mort à travers huit fondements — qu’ils puissent ressentir [cela] en dehors du contact, voilà une chose impossible. »

๑๔๐. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา อุจฺเฉทวาทา สโต สตฺตสฺส อุจฺเฉทํ วินาสํ วิภวํ ปญฺญเปนฺติ สตฺตหิ วตฺถูหิ, เต วต อญฺญตฺร ผสฺสา ปฏิสํเวทิสฺสนฺตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ.

140. « Parmi ceux-là, ô moines, ces reclus et brahmanes qui prônent l'annihilation, et qui proclament l'annihilation, la destruction et la disparition de l'être existant à travers sept fondements — qu’ils puissent ressentir [cela] en dehors du contact, voilà une chose impossible. »

๑๔๑. ‘‘ตตฺร[Pg.41], ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาทา สโต สตฺตสฺส ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ ปญฺญเปนฺติ ปญฺจหิ วตฺถูหิ, เต วต อญฺญตฺร ผสฺสา ปฏิสํเวทิสฺสนฺตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ.

141. « Parmi ceux-là, ô moines, ces reclus et brahmanes qui prônent le Nibbāna dans la vie présente, et qui proclament le Nibbāna suprême pour l'être existant dans cette vie même à travers cinq fondements — qu’ils puissent ressentir [cela] en dehors du contact, voilà une chose impossible. »

๑๔๒. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา อปรนฺตกปฺปิกา อปรนฺตานุทิฏฺฐิโน อปรนฺตํ อารพฺภ อเนกวิหิตานิ อธิมุตฺติปทานิ อภิวทนฺติ จตุจตฺตารีสาย วตฺถูหิ, เต วต อญฺญตฺร ผสฺสา ปฏิสํเวทิสฺสนฺตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ.

142. « Parmi ceux-là, ô moines, ces reclus et brahmanes qui spéculent sur le futur, qui s'attachent au futur et qui, à propos du futur, expriment diverses assertions dogmatiques à travers quarante-quatre fondements — qu’ils puissent ressentir [cela] en dehors du contact, voilà une chose impossible. »

๑๔๓. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา ปุพฺพนฺตกปฺปิกา จ อปรนฺตกปฺปิกา จ ปุพฺพนฺตาปรนฺตกปฺปิกา จ ปุพฺพนฺตาปรนฺตานุทิฏฺฐิโน ปุพฺพนฺตาปรนฺตํ อารพฺภ อเนกวิหิตานิ อธิมุตฺติปทานิ อภิวทนฺติ ทฺวาสฏฺฐิยา วตฺถูหิ, เต วต อญฺญตฺร ผสฺสา ปฏิสํเวทิสฺสนฺตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ.

143. « Parmi ceux-là, ô moines, ces reclus et brahmanes qui spéculent sur le passé, qui spéculent sur le futur, qui spéculent à la fois sur le passé et le futur, et qui, s’attachant au passé et au futur, expriment diverses assertions dogmatiques à travers soixante-deux fondements — qu’ils puissent ressentir [cela] en dehors du contact, voilà une chose impossible. »

ทิฏฺฐิคติกาธิฏฺฐานวฏฺฏกถา

Explication de la ronde des renaissances fondée sur les points de vue

๑๔๔. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา สสฺสตวาทา สสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ จตูหิ วตฺถูหิ, เยปิ เต สมณพฺราหฺมณา เอกจฺจสสฺสติกา เอกจฺจอสสฺสติกา…เป… เยปิ เต สมณพฺราหฺมณา อนฺตานนฺติกา… เยปิ เต สมณพฺราหฺมณา อมราวิกฺเขปิกา… เยปิ เต สมณพฺราหฺมณา อธิจฺจสมุปฺปนฺนิกา… เยปิ เต สมณพฺราหฺมณา ปุพฺพนฺตกปฺปิกา… เยปิ เต สมณพฺราหฺมณา อุทฺธมาฆาตนิกา สญฺญีวาทา… เยปิ เต สมณพฺราหฺมณา อุทฺธมาฆาตนิกา อสญฺญีวาทา… เยปิ เต สมณพฺราหฺมณา อุทฺธมาฆาตนิกา เนวสญฺญีนาสญฺญีวาทา… เยปิ เต สมณพฺราหฺมณา อุจฺเฉทวาทา… เยปิ เต สมณพฺราหฺมณา ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาทา… เยปิ เต สมณพฺราหฺมณา อปรนฺตกปฺปิกา… เยปิ เต สมณพฺราหฺมณา ปุพฺพนฺตกปฺปิกา จ อปรนฺตกปฺปิกา จ ปุพฺพนฺตาปรนฺตกปฺปิกา จ ปุพฺพนฺตาปรนฺตานุทิฏฺฐิโน ปุพฺพนฺตาปรนฺตํ อารพฺภ อเนกวิหิตานิ อธิมุตฺติปทานิ อภิวทนฺติ ทฺวาสฏฺฐิยา วตฺถูหิ, สพฺเพ เต ฉหิ ผสฺสายตเนหิ ผุสฺส ผุสฺส ปฏิสํเวเทนฺติ เตสํ เวทนาปจฺจยา ตณฺหา, ตณฺหาปจฺจยา อุปาทานํ, อุปาทานปจฺจยา ภโว, ภวปจฺจยา ชาติ, ชาติปจฺจยา ชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา สมฺภวนฺติ.

144. « Parmi ceux-là, ô moines, ces reclus et brahmanes qui prônent l'éternalisme et proclament que l'atman et le monde sont éternels à travers quatre fondements ; ceux qui prônent l'éternalisme partiel... ceux qui prônent l'infinité ou la finitude... ceux qui pratiquent l'équivocation... ceux qui prônent l'origine fortuite... ceux qui spéculent sur le passé... ceux qui soutiennent que l'être est conscient après la mort... inconscient après la mort... ni conscient ni inconscient après la mort... ceux qui prônent l'annihilation... ceux qui prônent le Nibbāna dans la vie présente... ceux qui spéculent sur le futur... ceux qui spéculent sur le passé et le futur et expriment diverses assertions dogmatiques à travers soixante-deux fondements — tous ceux-là ressentent [ces vues] en étant touchés de manière répétée par les six bases du contact. En raison de leur sensation, la soif apparaît ; en raison de la soif, l'attachement ; en raison de l'attachement, le devenir ; en raison du devenir, la naissance ; et en raison de la naissance, la vieillesse, la mort, le chagrin, les lamentations, la souffrance, le désespoir et l'angoisse surviennent. »

วิวฏฺฏกถาทิ

Explication de la cessation et autres sujets

๑๔๕. ‘‘ยโต [Pg.42] โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ฉนฺนํ ผสฺสายตนานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ ปชานาติ, อยํ อิเมหิ สพฺเพเหว อุตฺตริตรํ ปชานาติ.

145. « Quand, ô moines, un moine comprend selon la réalité l'origine, la disparition, la satisfaction, le danger et l'issue des six bases du contact, alors ce moine connaît ce qui est bien supérieur à toutes ces [vues erronées]. »

๑๔๖. ‘‘เย หิ เกจิ, ภิกฺขเว, สมณา วา พฺราหฺมณา วา ปุพฺพนฺตกปฺปิกา วา อปรนฺตกปฺปิกา วา ปุพฺพนฺตาปรนฺตกปฺปิกา วา ปุพฺพนฺตาปรนฺตานุทิฏฺฐิโน ปุพฺพนฺตาปรนฺตํ อารพฺภ อเนกวิหิตานิ อธิมุตฺติปทานิ อภิวทนฺติ, สพฺเพ เต อิเมเหว ทฺวาสฏฺฐิยา วตฺถูหิ อนฺโตชาลีกตา, เอตฺถ สิตาว อุมฺมุชฺชมานา อุมฺมุชฺชนฺติ, เอตฺถ ปริยาปนฺนา อนฺโตชาลีกตาว อุมฺมุชฺชมานา อุมฺมุชฺชนฺติ.

146. « Quels que soient, ô moines, les reclus ou brahmanes qui spéculent sur le passé, le futur, ou les deux, et qui expriment diverses assertions dogmatiques, tous sont enfermés dans le filet de ces soixante-deux fondements ; en faisant surface, ils font surface tout en y restant confinés ; y étant inclus, ils font surface tout en demeurant à l'intérieur de ce filet. »

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ทกฺโข เกวฏฺโฏ วา เกวฏฺฏนฺเตวาสี วา สุขุมจฺฉิเกน ชาเลน ปริตฺตํ อุทกทหํ โอตฺถเรยฺย. ตสฺส เอวมสฺส – ‘เย โข เกจิ อิมสฺมึ อุทกทเห โอฬาริกา ปาณา, สพฺเพ เต อนฺโตชาลีกตา. เอตฺถ สิตาว อุมฺมุชฺชมานา อุมฺมุชฺชนฺติ; เอตฺถ ปริยาปนฺนา อนฺโตชาลีกตาว อุมฺมุชฺชมานา อุมฺมุชฺชนฺตี’ติ; เอวเมว โข, ภิกฺขเว, เย หิ เกจิ สมณา วา พฺราหฺมณา วา ปุพฺพนฺตกปฺปิกา วา อปรนฺตกปฺปิกา วา ปุพฺพนฺตาปรนฺตกปฺปิกา วา ปุพฺพนฺตาปรนฺตานุทิฏฺฐิโน ปุพฺพนฺตาปรนฺตํ อารพฺภ อเนกวิหิตานิ อธิมุตฺติปทานิ อภิวทนฺติ, สพฺเพ เต อิเมเหว ทฺวาสฏฺฐิยา วตฺถูหิ อนฺโตชาลีกตา เอตฺถ สิตาว อุมฺมุชฺชมานา อุมฺมุชฺชนฺติ, เอตฺถ ปริยาปนฺนา อนฺโตชาลีกตาว อุมฺมุชฺชมานา อุมฺมุชฺชนฺติ.

« C'est comme si, ô moines, un pêcheur habile ou son apprenti jetait un filet à mailles fines sur un petit étang. Il pourrait se dire : "Tous les grands êtres vivants qui se trouvent dans cet étang sont enfermés dans ce filet. En faisant surface, ils font surface en y restant confinés ; y étant inclus, ils font surface tout en demeurant à l'intérieur du filet." De la même manière, ô moines, quels que soient les reclus ou brahmanes qui expriment diverses assertions dogmatiques sur le passé ou le futur, tous sont enfermés dans le filet de ces soixante-deux fondements ; en faisant surface, ils font surface en y restant confinés ; y étant inclus, ils font surface tout en demeurant à l'intérieur de ce filet. »

๑๔๗. ‘‘อุจฺฉินฺนภวเนตฺติโก, ภิกฺขเว, ตถาคตสฺส กาโย ติฏฺฐติ. ยาวสฺส กาโย ฐสฺสติ, ตาว นํ ทกฺขนฺติ เทวมนุสฺสา. กายสฺส เภทา อุทฺธํ ชีวิตปริยาทานา น นํ ทกฺขนฺติ เทวมนุสฺสา.

147. « Le corps du Tathāgata, ô moines, demeure bien que le lien menant à l'existence ait été tranché. Tant que son corps subsistera, les dieux et les hommes le verront. Mais après la dissolution du corps, au terme de la vie, les dieux et les hommes ne le verront plus. »

‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, อมฺพปิณฺฑิยา วณฺฏจฺฉินฺนาย ยานิ กานิจิ อมฺพานิ วณฺฏปฏิพนฺธานิ, สพฺพานิ ตานิ ตทนฺวยานิ ภวนฺติ; เอวเมว โข, ภิกฺขเว, อุจฺฉินฺนภวเนตฺติโก ตถาคตสฺส กาโย ติฏฺฐติ, ยาวสฺส กาโย ฐสฺสติ, ตาว นํ ทกฺขนฺติ เทวมนุสฺสา, กายสฺส เภทา อุทฺธํ ชีวิตปริยาทานา น นํ ทกฺขนฺติ เทวมนุสฺสา’’ติ.

« C'est comme si, ô moines, d'une grappe de mangues dont la tige est coupée, toutes les mangues qui y étaient attachées suivaient la tige. De la même manière, ô moines, le corps du Tathāgata demeure bien que le lien menant à l'existence ait été tranché. Tant que son corps subsistera, les dieux et les hommes le verront. Mais après la dissolution du corps, au terme de la vie, les dieux et les hommes ne le verront plus. »

๑๔๘. เอวํ [Pg.43] วุตฺเต อายสฺมา อานนฺโท ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อจฺฉริยํ, ภนฺเต, อพฺภุตํ, ภนฺเต, โก นาโม อยํ, ภนฺเต, ธมฺมปริยาโย’’ติ? ‘‘ตสฺมาติห ตฺวํ, อานนฺท, อิมํ ธมฺมปริยายํ อตฺถชาลนฺติปิ นํ ธาเรหิ, ธมฺมชาลนฺติปิ นํ ธาเรหิ, พฺรหฺมชาลนฺติปิ นํ ธาเรหิ, ทิฏฺฐิชาลนฺติปิ นํ ธาเรหิ, อนุตฺตโร สงฺคามวิชโยติปิ นํ ธาเรหี’’ติ. อิทมโวจ ภควา.

148. Ainsi parlé, le vénérable Ānanda dit ceci au Béni : « C’est merveilleux, Seigneur ! C’est prodigieux, Seigneur ! Quel est donc le nom de cet exposé doctrinal, Seigneur ? » — « Dans ce cas, Ānanda, retiens cet exposé doctrinal comme le "Filet des Sens" (Atthajāla), comme le "Filet du Dhamma" (Dhammajāla), comme le "Filet Suprême" (Brahmajāla), comme le "Filet des Vues" (Diṭṭhijāla) ou encore comme la "Victoire Inégalée dans la Bataille" (Anuttara Saṅgāmavijaya). » Voilà ce que dit le Béni.

๑๔๙. อตฺตมนา เต ภิกฺขู ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทุนฺติ. อิมสฺมิญฺจ ปน เวยฺยากรณสฺมึ ภญฺญมาเน ทสสหสฺสี โลกธาตุ อกมฺปิตฺถาติ.

149. Les moines, le cœur joyeux, se réjouirent des paroles du Béni. Et tandis que cet exposé était prononcé, le système des dix mille mondes trembla.

พฺรหฺมชาลสุตฺตํ นิฏฺฐิตํ ปฐมํ.

Le premier discours, le Brahmajāla Sutta, est terminé.

๒. สามญฺญผลสุตฺตํ

2. Sāmaññaphalasutta : Le Discours sur les Fruits de la Vie Ascétique

ราชามจฺจกถา

Récit concernant le roi et ses ministres

๑๕๐. เอวํ [Pg.44] เม สุตํ – เอกํ สมยํ ภควา ราชคเห วิหรติ ชีวกสฺส โกมารภจฺจสฺส อมฺพวเน มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ อฑฺฒเตฬเสหิ ภิกฺขุสเตหิ. เตน โข ปน สมเยน ราชา มาคโธ อชาตสตฺตุ เวเทหิปุตฺโต ตทหุโปสเถ ปนฺนรเส โกมุทิยา จาตุมาสินิยา ปุณฺณาย ปุณฺณมาย รตฺติยา ราชามจฺจปริวุโต อุปริปาสาทวรคโต นิสินฺโน โหติ. อถ โข ราชา มาคโธ อชาตสตฺตุ เวเทหิปุตฺโต ตทหุโปสเถ อุทานํ อุทาเนสิ – ‘‘รมณียา วต โภ โทสินา รตฺติ, อภิรูปา วต โภ โทสินา รตฺติ, ทสฺสนียา วต โภ โทสินา รตฺติ, ปาสาทิกา วต โภ โทสินา รตฺติ, ลกฺขญฺญา วต โภ โทสินา รตฺติ. กํ นุ ขฺวชฺช สมณํ วา พฺราหฺมณํ วา ปยิรุปาเสยฺยาม, ยํ โน ปยิรุปาสโต จิตฺตํ ปสีเทยฺยา’’ติ?

150. Ainsi ai-je entendu : une fois, le Béni séjournait à Rājagaha, dans le bois de manguiers de Jīvaka Komārabhacca, en compagnie d'une grande communauté de moines, soit mille deux cent cinquante moines. Or, en ce temps-là, le roi de Magadha, Ajātasattu Vedehiputta, s'était retiré sur la terrasse supérieure de son palais par une nuit d'Uposatha, le quinzième jour, lors de la pleine lune de Komudī, à la fin du quatrième mois, entouré de ses ministres. Le roi Ajātasattu poussa alors cette exclamation solennelle : « Ô combien ravissante est cette nuit claire ! Ô combien magnifique est cette nuit claire ! Ô combien charmante est cette nuit claire ! Ô combien apaisante est cette nuit claire ! Ô combien mémorable est cette nuit claire ! Quel ascète ou quel brahmane pourrions-nous visiter aujourd'hui, dont la rencontre pourrait apporter la sérénité à notre esprit ? »

๑๕๑. เอวํ วุตฺเต, อญฺญตโร ราชามจฺโจ ราชานํ มาคธํ อชาตสตฺตุํ เวเทหิปุตฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อยํ, เทว, ปูรโณ กสฺสโป สงฺฆี เจว คณี จ คณาจริโย จ ญาโต ยสสฺสี ติตฺถกโร สาธุสมฺมโต พหุชนสฺส รตฺตญฺญู จิรปพฺพชิโต อทฺธคโต วโยอนุปฺปตฺโต. ตํ เทโว ปูรณํ กสฺสปํ ปยิรุปาสตุ. อปฺเปว นาม เทวสฺส ปูรณํ กสฺสปํ ปยิรุปาสโต จิตฺตํ ปสีเทยฺยา’’ติ. เอวํ วุตฺเต, ราชา มาคโธ อชาตสตฺตุ เวเทหิปุตฺโต ตุณฺหี อโหสิ.

151. Cela ayant été dit, un ministre dit au roi Ajātasattu : « Sire, il y a ce Pūraṇa Kassapa, qui est à la tête d'une assemblée, chef de groupe, instructeur de groupe, célèbre, renommé, fondateur d'une école, considéré par la multitude comme un saint homme, de longue expérience, ordonné depuis longtemps, avancé en âge et parvenu au terme de sa vie. Que Votre Majesté rende visite à ce Pūraṇa Kassapa. Il se pourrait qu'en lui rendant visite, l'esprit de Votre Majesté trouve la sérénité. » À ces mots, le roi de Magadha, Ajātasattu Vedehiputta, resta silencieux.

๑๕๒. อญฺญตโรปิ โข ราชามจฺโจ ราชานํ มาคธํ อชาตสตฺตุํ เวเทหิปุตฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อยํ, เทว, มกฺขลิ โคสาโล สงฺฆี เจว คณี จ คณาจริโย จ ญาโต ยสสฺสี ติตฺถกโร สาธุสมฺมโต พหุชนสฺส รตฺตญฺญู จิรปพฺพชิโต อทฺธคโต วโยอนุปฺปตฺโต. ตํ เทโว มกฺขลึ โคสาลํ ปยิรุปาสตุ. อปฺเปว นาม เทวสฺส มกฺขลึ โคสาลํ ปยิรุปาสโต จิตฺตํ ปสีเทยฺยา’’ติ. เอวํ วุตฺเต, ราชา มาคโธ อชาตสตฺตุ เวเทหิปุตฺโต ตุณฺหี อโหสิ.

152. Un autre ministre dit alors au roi Ajātasattu : « Sire, il y a ce Makkhali Gosāla, qui est à la tête d'une assemblée, chef de groupe, instructeur de groupe, célèbre, renommé, fondateur d'une école, considéré par la multitude comme un saint homme, de longue expérience, ordonné depuis longtemps, avancé en âge et parvenu au terme de sa vie. Que Votre Majesté rende visite à ce Makkhali Gosāla. Il se pourrait qu'en lui rendant visite, l'esprit de Votre Majesté trouve la sérénité. » À ces mots, le roi de Magadha, Ajātasattu Vedehiputta, resta silencieux.

๑๕๓. อญฺญตโรปิ [Pg.45] โข ราชามจฺโจ ราชานํ มาคธํ อชาตสตฺตุํ เวเทหิปุตฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อยํ, เทว, อชิโต เกสกมฺพโล สงฺฆี เจว คณี จ คณาจริโย จ ญาโต ยสสฺสี ติตฺถกโร สาธุสมฺมโต พหุชนสฺส รตฺตญฺญู จิรปพฺพชิโต อทฺธคโต วโยอนุปฺปตฺโต. ตํ เทโว อชิตํ เกสกมฺพลํ ปยิรุปาสตุ. อปฺเปว นาม เทวสฺส อชิตํ เกสกมฺพลํ ปยิรุปาสโต จิตฺตํ ปสีเทยฺยา’’ติ. เอวํ วุตฺเต, ราชา มาคโธ อชาตสตฺตุ เวเทหิปุตฺโต ตุณฺหี อโหสิ.

153. Un autre ministre dit alors au roi Ajātasattu : « Sire, il y a cet Ajita Kesakambala, qui est à la tête d'une assemblée, chef de groupe, instructeur de groupe, célèbre, renommé, fondateur d'une école, considéré par la multitude comme un saint homme, de longue expérience, ordonné depuis longtemps, avancé en âge et parvenu au terme de sa vie. Que Votre Majesté rende visite à cet Ajita Kesakambala. Il se pourrait qu'en lui rendant visite, l'esprit de Votre Majesté trouve la sérénité. » À ces mots, le roi de Magadha, Ajātasattu Vedehiputta, resta silencieux.

๑๕๔. อญฺญตโรปิ โข ราชามจฺโจ ราชานํ มาคธํ อชาตสตฺตุํ เวเทหิปุตฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อยํ, เทว, ปกุโธ กจฺจายโน สงฺฆี เจว คณี จ คณาจริโย จ ญาโต ยสสฺสี ติตฺถกโร สาธุสมฺมโต พหุชนสฺส รตฺตญฺญู จิรปพฺพชิโต อทฺธคโต วโยอนุปฺปตฺโต. ตํ เทโว ปกุธํ กจฺจายนํ ปยิรุปาสตุ. อปฺเปว นาม เทวสฺส ปกุธํ กจฺจายนํ ปยิรุปาสโต จิตฺตํ ปสีเทยฺยา’’ติ. เอวํ วุตฺเต, ราชา มาคโธ อชาตสตฺตุ เวเทหิปุตฺโต ตุณฺหี อโหสิ.

154. Un autre ministre dit alors au roi Ajātasattu : « Sire, il y a ce Pakudha Kaccāyana, qui est à la tête d'une assemblée, chef de groupe, instructeur de groupe, célèbre, renommé, fondateur d'une école, considéré par la multitude comme un saint homme, de longue expérience, ordonné depuis longtemps, avancé en âge et parvenu au terme de sa vie. Que Votre Majesté rende visite à ce Pakudha Kaccāyana. Il se pourrait qu'en lui rendant visite, l'esprit de Votre Majesté trouve la sérénité. » À ces mots, le roi de Magadha, Ajātasattu Vedehiputta, resta silencieux.

๑๕๕. อญฺญตโรปิ โข ราชามจฺโจ ราชานํ มาคธํ อชาตสตฺตุํ เวเทหิปุตฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อยํ, เทว, สญฺจโย เพลฏฺฐปุตฺโต สงฺฆี เจว คณี จ คณาจริโย จ ญาโต ยสสฺสี ติตฺถกโร สาธุสมฺมโต พหุชนสฺส รตฺตญฺญู จิรปพฺพชิโต อทฺธคโต วโยอนุปฺปตฺโต. ตํ เทโว สญฺจยํ เพลฏฺฐปุตฺตํ ปยิรุปาสตุ. อปฺเปว นาม เทวสฺส สญฺจยํ เพลฏฺฐปุตฺตํ ปยิรุปาสโต จิตฺตํ ปสีเทยฺยา’’ติ. เอวํ วุตฺเต, ราชา มาคโธ อชาตสตฺตุ เวเทหิปุตฺโต ตุณฺหี อโหสิ.

155. Un autre ministre dit alors au roi Ajātasattu : « Sire, il y a ce Sañcaya Belaṭṭhaputto, qui est à la tête d'une assemblée, chef de groupe, instructeur de groupe, célèbre, renommé, fondateur d'une école, considéré par la multitude comme un saint homme, de longue expérience, ordonné depuis longtemps, avancé en âge et parvenu au terme de sa vie. Que Votre Majesté rende visite à ce Sañcaya Belaṭṭhaputto. Il se pourrait qu'en lui rendant visite, l'esprit de Votre Majesté trouve la sérénité. » À ces mots, le roi de Magadha, Ajātasattu Vedehiputta, resta silencieux.

๑๕๖. อญฺญตโรปิ โข ราชามจฺโจ ราชานํ มาคธํ อชาตสตฺตุํ เวเทหิปุตฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อยํ, เทว, นิคณฺโฐ นาฏปุตฺโต สงฺฆี เจว คณี จ คณาจริโย จ ญาโต ยสสฺสี ติตฺถกโร สาธุสมฺมโต พหุชนสฺส รตฺตญฺญู จิรปพฺพชิโต อทฺธคโต วโยอนุปฺปตฺโต. ตํ เทโว นิคณฺฐํ นาฏปุตฺตํ ปยิรุปาสตุ. อปฺเปว นาม เทวสฺส นิคณฺฐํ [Pg.46] นาฏปุตฺตํ ปยิรุปาสโต จิตฺตํ ปสีเทยฺยา’’ติ. เอวํ วุตฺเต, ราชา มาคโธ อชาตสตฺตุ เวเทหิปุตฺโต ตุณฺหี อโหสิ.

156. Un autre ministre dit alors au roi Ajātasattu : « Sire, il y a ce Nigaṇṭha Nāṭaputta, qui est à la tête d'une assemblée, chef de groupe, instructeur de groupe, célèbre, renommé, fondateur d'une école, considéré par la multitude comme un saint homme, de longue expérience, ordonné depuis longtemps, avancé en âge et parvenu au terme de sa vie. Que Votre Majesté rende visite à ce Nigaṇṭha Nāṭaputta. Il se pourrait qu'en lui rendant visite, l'esprit de Votre Majesté trouve la sérénité. » À ces mots, le roi de Magadha, Ajātasattu Vedehiputta, resta silencieux.

โกมารภจฺจชีวกกถา

Récit concernant Jīvaka Komārabhacca

๑๕๗. เตน โข ปน สมเยน ชีวโก โกมารภจฺโจ รญฺโญ มาคธสฺส อชาตสตฺตุสฺส เวเทหิปุตฺตสฺส อวิทูเร ตุณฺหีภูโต นิสินฺโน โหติ. อถ โข ราชา มาคโธ อชาตสตฺตุ เวเทหิปุตฺโต ชีวกํ โกมารภจฺจํ เอตทโวจ – ‘‘ตฺวํ ปน, สมฺม ชีวก, กึ ตุณฺหี’’ติ? ‘‘อยํ, เทว, ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ อมฺหากํ อมฺพวเน วิหรติ มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ อฑฺฒเตฬเสหิ ภิกฺขุสเตหิ. ตํ โข ปน ภควนฺตํ เอวํ กลฺยาโณ กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคโต – ‘อิติปิ โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน สุคโต โลกวิทู อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา’ติ. ตํ เทโว ภควนฺตํ ปยิรุปาสตุ. อปฺเปว นาม เทวสฺส ภควนฺตํ ปยิรุปาสโต จิตฺตํ ปสีเทยฺยา’ติ.

157. En ce temps-là, Jīvaka Komārabhacca était assis silencieusement non loin du roi Ajātasattu. Le roi lui adressa alors la parole : « Et toi, mon cher Jīvaka, pourquoi restes-tu silencieux ? » — « Sire, ce Béni, Arhat, Parfaitement Éveillé, séjourne dans notre bois de manguiers avec une grande communauté de moines, soit mille deux cent cinquante moines. Or, une excellente renommée s'est répandue à propos de ce Béni : "C'est pour cette raison que ce Béni est un Arhat, un Parfaitement Éveillé, accompli dans la science et la conduite, bien-allé, connaisseur du monde, guide incomparable des hommes à dresser, maître des dieux et des hommes, Éveillé et Béni." Que Votre Majesté rende visite au Béni. Il se pourrait qu'en lui rendant visite, l'esprit de Votre Majesté trouve la sérénité. »

๑๕๘. ‘‘เตน หิ, สมฺม ชีวก, หตฺถิยานานิ กปฺปาเปหี’’ติ. ‘‘เอวํ, เทวา’’ติ โข ชีวโก โกมารภจฺโจ รญฺโญ มาคธสฺส อชาตสตฺตุสฺส เวเทหิปุตฺตสฺส ปฏิสฺสุณิตฺวา ปญฺจมตฺตานิ หตฺถินิกาสตานิ กปฺปาเปตฺวา รญฺโญ จ อาโรหณียํ นาคํ, รญฺโญ มาคธสฺส อชาตสตฺตุสฺส เวเทหิปุตฺตสฺส ปฏิเวเทสิ – ‘‘กปฺปิตานิ โข เต, เทว, หตฺถิยานานิ, ยสฺสทานิ กาลํ มญฺญสี’’ติ.

158. « Dans ce cas, mon cher Jīvaka, fais préparer les éléphants de monture. » « Très bien, Sire », répondit Jīvaka Komārabhacca. Ayant accédé à la requête du roi de Magadha, Ajātasattu, fils de la reine Vedehī, il fit préparer environ cinq cents éléphantes ainsi que l'éléphant de monture du roi, puis il en informa le roi de Magadha, Ajātasattu, fils de la reine Vedehī en ces termes : « Sire, vos éléphants de monture sont prêts. Vous connaissez maintenant le moment opportun pour votre départ. »

๑๕๙. อถ โข ราชา มาคโธ อชาตสตฺตุ เวเทหิปุตฺโต ปญฺจสุ หตฺถินิกาสเตสุ ปจฺเจกา อิตฺถิโย อาโรเปตฺวา อาโรหณียํ นาคํ อภิรุหิตฺวา อุกฺกาสุ ธาริยมานาสุ ราชคหมฺหา นิยฺยาสิ มหจฺจราชานุภาเวน, เยน ชีวกสฺส โกมารภจฺจสฺส อมฺพวนํ เตน ปายาสิ.

159. Alors le roi de Magadha, Ajātasattu, fils de la reine Vedehī, après avoir fait monter une femme sur chacune des cinq cents éléphantes et être monté lui-même sur son éléphant royal, sortit de Rājagaha en grande pompe royale, à la lueur des flambeaux, et se dirigea vers le bois de manguiers de Jīvaka Komārabhacca.

อถ โข รญฺโญ มาคธสฺส อชาตสตฺตุสฺส เวเทหิปุตฺตสฺส อวิทูเร อมฺพวนสฺส อหุเทว ภยํ, อหุ ฉมฺภิตตฺตํ, อหุ โลมหํโส. อถ โข ราชา มาคโธ อชาตสตฺตุ เวเทหิปุตฺโต ภีโต สํวิคฺโค โลมหฏฺฐชาโต [Pg.47] ชีวกํ โกมารภจฺจํ เอตทโวจ – ‘‘กจฺจิ มํ, สมฺม ชีวก, น วญฺเจสิ? กจฺจิ มํ, สมฺม ชีวก, น ปลมฺเภสิ? กจฺจิ มํ, สมฺม ชีวก, น ปจฺจตฺถิกานํ เทสิ? กถญฺหิ นาม ตาว มหโต ภิกฺขุสงฺฆสฺส อฑฺฒเตฬสานํ ภิกฺขุสตานํ เนว ขิปิตสทฺโท ภวิสฺสติ, น อุกฺกาสิตสทฺโท น นิคฺโฆโส’’ติ.

Or, alors que le roi de Magadha, Ajātasattu, fils de la reine Vedehī, se trouvait à proximité du bois de manguiers, il fut soudain saisi de crainte, de tremblement et d'horripilation. Pris d'effroi, de trouble et les poils hérissés, le roi de Magadha, Ajātasattu, fils de la reine Vedehī, dit à Jīvaka Komārabhacca : « Mon cher Jīvaka, ne serais-tu pas en train de me tromper ? Mon cher Jīvaka, ne serais-tu pas en train de me berner ? Mon cher Jīvaka, ne serais-tu pas en train de me livrer à mes ennemis ? Comment se fait-il qu'au sein d'une si grande assemblée de moines, comptant douze cent cinquante membres, on n'entende ni un éternuement, ni un raclement de gorge, ni le moindre murmure ? »

‘‘มา ภายิ, มหาราช, มา ภายิ, มหาราช. น ตํ เทว, วญฺเจมิ; น ตํ, เทว, ปลมฺภามิ; น ตํ, เทว, ปจฺจตฺถิกานํ เทมิ. อภิกฺกม, มหาราช, อภิกฺกม, มหาราช, เอเต มณฺฑลมาเฬ ทีปา ฌายนฺตี’’ติ.

« Ne craignez rien, Grand Roi, ne craignez rien. Je ne vous trompe point, Sire ; je ne vous berne point ; je ne vous livre point à vos ennemis. Avancez, Grand Roi, avancez ! Ces lampes que vous voyez brûler là-bas se trouvent dans le pavillon circulaire. »

สามญฺญผลปุจฺฉา

La question sur le fruit de la vie ascétique

๑๖๐. อถ โข ราชา มาคโธ อชาตสตฺตุ เวเทหิปุตฺโต ยาวติกา นาคสฺส ภูมิ นาเคน คนฺตฺวา, นาคา ปจฺโจโรหิตฺวา, ปตฺติโกว เยน มณฺฑลมาฬสฺส ทฺวารํ เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ชีวกํ โกมารภจฺจํ เอตทโวจ – ‘‘กหํ ปน, สมฺม ชีวก, ภควา’’ติ? ‘‘เอโส, มหาราช, ภควา; เอโส, มหาราช, ภควา มชฺฌิมํ ถมฺภํ นิสฺสาย ปุรตฺถาภิมุโข นิสินฺโน ปุรกฺขโต ภิกฺขุสงฺฆสฺสา’’ติ.

160. Alors le roi de Magadha, Ajātasattu, fils de la reine Vedehī, s'avança à dos d'éléphant aussi loin que le terrain le permettait, puis il descendit de sa monture et poursuivit à pied jusqu'à l'entrée du pavillon circulaire. S'étant approché, il demanda à Jīvaka Komārabhacca : « Mon cher Jīvaka, où se trouve donc le Bienheureux ? » « Voici le Bienheureux, Grand Roi. Le Bienheureux est assis là, adossé au pilier central, faisant face à l'est, entouré par l'assemblée des moines. »

๑๖๑. อถ โข ราชา มาคโธ อชาตสตฺตุ เวเทหิปุตฺโต เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. เอกมนฺตํ ฐิโต โข ราชา มาคโธ อชาตสตฺตุ เวเทหิปุตฺโต ตุณฺหีภูตํ ตุณฺหีภูตํ ภิกฺขุสงฺฆํ อนุวิโลเกตฺวา รหทมิว วิปฺปสนฺนํ อุทานํ อุทาเนสิ – ‘‘อิมินา เม อุปสเมน อุทยภทฺโท กุมาโร สมนฺนาคโต โหตุ, เยเนตรหิ อุปสเมน ภิกฺขุสงฺโฆ สมนฺนาคโต’’ติ. ‘‘อคมา โข ตฺวํ, มหาราช, ยถาเปม’’นฺติ. ‘‘ปิโย เม, ภนฺเต, อุทยภทฺโท กุมาโร. อิมินา เม, ภนฺเต, อุปสเมน อุทยภทฺโท กุมาโร สมนฺนาคโต โหตุ เยเนตรหิ อุปสเมน ภิกฺขุสงฺโฆ สมนฺนาคโต’’ติ.

161. Alors le roi de Magadha, Ajātasattu, fils de la reine Vedehī, s'approcha du Bienheureux et se tint à ses côtés. Se tenant là, le roi de Magadha, Ajātasattu, fils de la reine Vedehī, après avoir contemplé l'assemblée des moines demeurant dans un silence absolu, tel un lac paisible et limpide, s'exclama avec émotion : « Puisse mon fils, le prince Udayabhadda, être doué d'une telle sérénité, de la même sérénité dont est actuellement douée cette assemblée de moines ! » « Grand Roi, vous venez de retourner à l'objet de votre affection », dit le Bienheureux. « Seigneur, je chéris mon fils, le prince Udayabhadda. Puisse mon fils, le prince Udayabhadda, Seigneur, être doué d'une telle sérénité, de la même sérénité dont est actuellement douée cette assemblée de moines ! »

๑๖๒. อถ โข ราชา มาคโธ อชาตสตฺตุ เวเทหิปุตฺโต ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา, ภิกฺขุสงฺฆสฺส อญฺชลึ ปณาเมตฺวา, เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ [Pg.48] นิสินฺโน โข ราชา มาคโธ อชาตสตฺตุ เวเทหิปุตฺโต ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘ปุจฺเฉยฺยามหํ, ภนฺเต, ภควนฺตํ กิญฺจิเทว เทสํ ; สเจ เม ภควา โอกาสํ กโรติ ปญฺหสฺส เวยฺยากรณายา’’ติ. ‘‘ปุจฺฉ, มหาราช, ยทากงฺขสี’’ติ.

162. Puis le roi de Magadha, Ajātasattu, fils de la reine Vedehī, s'inclina respectueusement devant le Bienheureux, salua l'assemblée des moines les mains jointes et s'assit à l'écart. Une fois assis, le roi de Magadha, Ajātasattu, fils de la reine Vedehī, dit au Bienheureux : « Seigneur, je souhaiterais interroger le Bienheureux sur un point particulier, si le Bienheureux veut bien m'accorder l'opportunité de répondre à ma question. » « Interroge, Grand Roi, sur ce que tu désires », répondit le Bienheureux.

๑๖๓. ‘‘ยถา นุ โข อิมานิ, ภนฺเต, ปุถุสิปฺปายตนานิ, เสยฺยถิทํ – หตฺถาโรหา อสฺสาโรหา รถิกา ธนุคฺคหา เจลกา จลกา ปิณฺฑทายกา อุคฺคา ราชปุตฺตา ปกฺขนฺทิโน มหานาคา สูรา จมฺมโยธิโน ทาสิกปุตฺตา อาฬาริกา กปฺปกา นฺหาปกา สูทา มาลาการา รชกา เปสการา นฬการา กุมฺภการา คณกา มุทฺทิกา, ยานิ วา ปนญฺญานิปิ เอวํคตานิ ปุถุสิปฺปายตนานิ, เต ทิฏฺเฐว ธมฺเม สนฺทิฏฺฐิกํ สิปฺปผลํ อุปชีวนฺติ; เต เตน อตฺตานํ สุเขนฺติ ปีเณนฺติ, มาตาปิตโร สุเขนฺติ ปีเณนฺติ, ปุตฺตทารํ สุเขนฺติ ปีเณนฺติ, มิตฺตามจฺเจ สุเขนฺติ ปีเณนฺติ, สมณพฺราหฺมเณสุ อุทฺธคฺคิกํ ทกฺขิณํ ปติฏฺฐเปนฺติ โสวคฺคิกํ สุขวิปากํ สคฺคสํวตฺตนิกํ. สกฺกา นุ โข, ภนฺเต, เอวเมว ทิฏฺเฐว ธมฺเม สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปญฺญเปตุ’’นฺติ?

163. « Seigneur, de même qu'il existe de nombreux métiers divers, tels que les cavaliers d'éléphants, les cavaliers de chevaux, les conducteurs de chars, les archers, les porte-étendards, les ordonnateurs de troupes, les guerriers d'élite, les nobles princes, les assaillants, les grands guerriers, les braves, les soldats en armure de cuir, les fils d'esclaves dévoués, les pâtissiers, les barbiers, les baigneurs, les cuisiniers, les fleuristes, les blanchisseurs, les tisserands, les vanniers, les potiers, les calculateurs et les comptables, ou tout autre métier de ce genre ; tous ceux-là jouissent, dès cette vie présente, d'un fruit visible de leur métier. Grâce à cela, ils se procurent bien-être et plaisir, ainsi qu'à leurs parents, à leurs femmes et à leurs enfants, à leurs amis et à leurs compagnons. Ils établissent également auprès des ascètes et des brahmanes des offrandes menant aux hautes sphères, tendant vers les cieux, mûrissant en bonheur et conduisant aux mondes célestes. Serait-il possible, Seigneur, de démontrer de la même manière un fruit de la vie ascétique qui soit pareillement visible dès cette vie présente ? »

๑๖๔. ‘‘อภิชานาสิ โน ตฺวํ, มหาราช, อิมํ ปญฺหํ อญฺเญ สมณพฺราหฺมเณ ปุจฺฉิตา’’ติ? ‘‘อภิชานามหํ, ภนฺเต, อิมํ ปญฺหํ อญฺเญ สมณพฺราหฺมเณ ปุจฺฉิตา’’ติ. ‘‘ยถา กถํ ปน เต, มหาราช, พฺยากรึสุ, สเจ เต อครุ ภาสสฺสู’’ติ. ‘‘น โข เม, ภนฺเต, ครุ, ยตฺถสฺส ภควา นิสินฺโน, ภควนฺตรูโป วา’’ติ. ‘‘เตน หิ, มหาราช, ภาสสฺสู’’ติ.

164. « Te souviens-tu, Grand Roi, d'avoir déjà posé cette question à d'autres ascètes et brahmanes ? » « Je me souviens, Seigneur, d'avoir déjà posé cette question à d'autres ascètes et brahmanes. » « Et comment t'ont-ils répondu, Grand Roi ? Si cela ne t'est pas pénible, relate-le nous. » « Seigneur, là où siège le Bienheureux ou quelqu'un de semblable au Bienheureux, cela ne m'est nullement pénible de parler. » « Dans ce cas, Grand Roi, parle. »

ปูรณกสฺสปวาโท

La doctrine de Pūraṇa Kassapa

๑๖๕. ‘‘เอกมิทาหํ, ภนฺเต, สมยํ เยน ปูรโณ กสฺสโป เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ปูรเณน กสฺสเปน สทฺธึ สมฺโมทึ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อหํ, ภนฺเต, ปูรณํ กสฺสปํ เอตทโวจํ – ‘ยถา นุ โข อิมานิ, โภ กสฺสป, ปุถุสิปฺปายตนานิ, เสยฺยถิทํ – หตฺถาโรหา อสฺสาโรหา รถิกา ธนุคฺคหา [Pg.49] เจลกา จลกา ปิณฺฑทายกา อุคฺคา ราชปุตฺตา ปกฺขนฺทิโน มหานาคา สูรา จมฺมโยธิโน ทาสิกปุตฺตา อาฬาริกา กปฺปกา นฺหาปกา สูทา มาลาการา รชกา เปสการา นฬการา กุมฺภการา คณกา มุทฺทิกา, ยานิ วา ปนญฺญานิปิ เอวํคตานิ ปุถุสิปฺปายตนานิ- เต ทิฏฺเฐว ธมฺเม สนฺทิฏฺฐิกํ สิปฺปผลํ อุปชีวนฺติ; เต เตน อตฺตานํ สุเขนฺติ ปีเณนฺติ, มาตาปิตโร สุเขนฺติ ปีเณนฺติ, ปุตฺตทารํ สุเขนฺติ ปีเณนฺติ, มิตฺตามจฺเจ สุเขนฺติ ปีเณนฺติ, สมณพฺราหฺมเณสุ อุทฺธคฺคิกํ ทกฺขิณํ ปติฏฺฐเปนฺติ โสวคฺคิกํ สุขวิปากํ สคฺคสํวตฺตนิกํ. สกฺกา นุ โข, โภ กสฺสป, เอวเมว ทิฏฺเฐว ธมฺเม สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปญฺญเปตุ’นฺติ?

165. « Une fois, Seigneur, je me suis rendu là où se trouvait Pūraṇa Kassapa ; après être arrivé, j'ai échangé avec lui des salutations courtoises. Après avoir conclu cet échange de paroles aimables et mémorables, je me suis assis à ses côtés. Une fois assis, Seigneur, j'ai dit ceci à Pūraṇa Kassapa : “Maître Kassapa, de même qu'il existe de nombreux arts et métiers, tels que les éléphantiers, les cavaliers, les conducteurs de chars, les archers, les porte-étendards, les stratèges militaires, les guerriers d'élite, les nobles princes, les assaillants, les guerriers puissants comme de grands éléphants, les braves, les soldats en armure de cuir, les fils de servantes, les cuisiniers, les barbiers, les préposés au bain, les confiseurs, les fabricants de guirlandes, les blanchisseurs, les tisserands, les vanniers, les potiers, les calculateurs, les experts en empreintes, ou tout autre art ou métier de ce genre — tous ceux-là jouissent en cette vie même d'un fruit visible de leur métier ; par ce fruit, ils se procurent bien-être et plaisir, ils procurent bien-être et plaisir à leurs parents, à leurs femmes et à leurs enfants, à leurs amis et à leurs collègues, et ils instituent auprès des ascètes et des brahmanes une offrande qui mène vers les hauteurs, qui conduit au ciel, qui a pour résultat le bonheur et qui mène aux mondes célestes. Serait-il possible, Maître Kassapa, de montrer de la même manière un fruit de la vie de renonçant qui soit visible ici-bas, dans cette vie même ?” »

๑๖๖. ‘‘เอวํ วุตฺเต, ภนฺเต, ปูรโณ กสฺสโป มํ เอตทโวจ – ‘กโรโต โข, มหาราช, การยโต, ฉินฺทโต เฉทาปยโต, ปจโต ปาจาปยโต โสจยโต, โสจาปยโต, กิลมโต กิลมาปยโต, ผนฺทโต ผนฺทาปยโต, ปาณมติปาตาปยโต, อทินฺนํ อาทิยโต, สนฺธึ ฉินฺทโต, นิลฺโลปํ หรโต, เอกาคาริกํ กโรโต, ปริปนฺเถ ติฏฺฐโต, ปรทารํ คจฺฉโต, มุสา ภณโต, กโรโต น กรียติ ปาปํ. ขุรปริยนฺเตน เจปิ จกฺเกน โย อิมิสฺสา ปถวิยา ปาเณ เอกํ มํสขลํ เอกํ มํสปุญฺชํ กเรยฺย, นตฺถิ ตโตนิทานํ ปาปํ, นตฺถิ ปาปสฺส อาคโม. ทกฺขิณํ เจปิ คงฺคาย ตีรํ คจฺเฉยฺย หนนฺโต ฆาเตนฺโต ฉินฺทนฺโต เฉทาเปนฺโต ปจนฺโต ปาจาเปนฺโต, นตฺถิ ตโตนิทานํ ปาปํ, นตฺถิ ปาปสฺส อาคโม. อุตฺตรญฺเจปิ คงฺคาย ตีรํ คจฺเฉยฺย ททนฺโต ทาเปนฺโต ยชนฺโต ยชาเปนฺโต, นตฺถิ ตโตนิทานํ ปุญฺญํ, นตฺถิ ปุญฺญสฺส อาคโม. ทาเนน ทเมน สํยเมน สจฺจวชฺเชน นตฺถิ ปุญฺญํ, นตฺถิ ปุญฺญสฺส อาคโม’ติ. อิตฺถํ โข เม, ภนฺเต, ปูรโณ กสฺสโป สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปุฏฺโฐ สมาโน อกิริยํ พฺยากาสิ.

166. « Cela étant dit, Seigneur, Pūraṇa Kassapa m'a répondu ceci : “Ô Grand Roi, pour celui qui agit ou fait agir, pour celui qui mutile ou fait mutiler, pour celui qui tourmente ou fait tourmenter, pour celui qui afflige ou fait affliger, pour celui qui opprime ou fait opprimer, pour celui qui terrifie ou fait terrifier, pour celui qui tue des êtres vivants, qui prend ce qui n'est pas donné, qui commet le cambriolage, qui pille, qui commet le vol avec effraction, qui se tient en embuscade sur les chemins, qui commet l'adultère, qui profère des mensonges — pour celui qui agit ainsi, il n'y a pas de mal commis. Même si, avec un disque aux bords tranchants comme un rasoir, on faisait de tous les êtres vivants de cette terre un seul monceau de chair, un seul tas de viande, il n'y aurait de ce fait aucun mal, aucune venue du mal. Même si l'on se rendait sur la rive sud du Gange en tuant, en massacrant, en mutilant, en faisant mutiler, en tourmentant et en faisant tourmenter, il n'y aurait de ce fait aucun mal, aucune venue du mal. Et même si l'on se rendait sur la rive nord du Gange en faisant des dons, en faisant faire des dons, en offrant des sacrifices et en faisant offrir des sacrifices, il n'y aurait de ce fait aucun mérite, aucune venue du mérite. Par le don, par la maîtrise de soi, par la retenue et par la vérité, il n'y a point de mérite, ni de venue du mérite.” Ainsi, Seigneur, alors que je l'interrogeais sur le fruit visible de la vie de renonçant, Pūraṇa Kassapa m'a exposé la doctrine de l'inefficacité de l'action. »

‘‘เสยฺยถาปิ, ภนฺเต, อมฺพํ วา ปุฏฺโฐ ลพุชํ พฺยากเรยฺย, ลพุชํ วา ปุฏฺโฐ อมฺพํ พฺยากเรยฺย; เอวเมว โข เม, ภนฺเต, ปูรโณ กสฺสโป สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปุฏฺโฐ สมาโน อกิริยํ พฺยากาสิ. ตสฺส มยฺหํ, ภนฺเต, เอตทโหสิ – ‘กถญฺหิ นาม มาทิโส สมณํ วา พฺราหฺมณํ วา วิชิเต วสนฺตํ อปสาเทตพฺพํ มญฺเญยฺยา’ติ. โส โข อหํ, ภนฺเต, ปูรณสฺส กสฺสปสฺส ภาสิตํ เนว อภินนฺทึ นปฺปฏิกฺโกสึ. อนภินนฺทิตฺวา อปฺปฏิโกสิตฺวา [Pg.50] อนตฺตมโน, อนตฺตมนวาจํ อนิจฺฉาเรตฺวา, ตเมว วาจํ อนุคฺคณฺหนฺโต อนิกฺกุชฺชนฺโต อุฏฺฐายาสนา ปกฺกมึ.

« C'est comme si, Seigneur, à un homme interrogé sur une mangue, il répondait par un jacquier, ou si, interrogé sur un jacquier, il répondait par une mangue ; de même, Seigneur, alors que je l'interrogeais sur le fruit visible de la vie de renonçant, Pūraṇa Kassapa m'a exposé la doctrine de l'inefficacité de l'action. Alors, Seigneur, j'ai pensé : “Comment quelqu'un comme moi pourrait-il songer à offenser un ascète ou un brahmane vivant dans son royaume ?” Ainsi, Seigneur, je n'ai ni approuvé ni rejeté les paroles de Pūraṇa Kassapa. Sans approuver ni rejeter, mais mécontent, n'exprimant aucune parole de désapprobation, sans accepter ses paroles ni les contester, je me suis levé de mon siège et je suis parti. »

มกฺขลิโคสาลวาโท

« La doctrine de Makkhali Gosāla »

๑๖๗. ‘‘เอกมิทาหํ, ภนฺเต, สมยํ เยน มกฺขลิ โคสาโล เตนุปสงฺกมึ; อุปสงฺกมิตฺวา มกฺขลินา โคสาเลน สทฺธึ สมฺโมทึ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อหํ, ภนฺเต, มกฺขลึ โคสาลํ เอตทโวจํ – ‘ยถา นุ โข อิมานิ, โภ โคสาล, ปุถุสิปฺปายตนานิ…เป… สกฺกา นุ โข, โภ โคสาล, เอวเมว ทิฏฺเฐว ธมฺเม สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปญฺญเปตุ’นฺติ?

167. « Une fois, Seigneur, je me suis rendu là où se trouvait Makkhali Gosāla ; après être arrivé, j'ai échangé avec lui des salutations courtoises. Après avoir conclu cet échange de paroles aimables et mémorables, je me suis assis à ses côtés. Une fois assis, Seigneur, j'ai dit ceci à Makkhali Gosāla : “Maître Gosāla, de même qu'il existe de nombreux arts et métiers… [comme précédemment] …serait-il possible, Maître Gosāla, de montrer de la même manière un fruit de la vie de renonçant qui soit visible ici-bas, dans cette vie même ?” »

๑๖๘. ‘‘เอวํ วุตฺเต, ภนฺเต, มกฺขลิ โคสาโล มํ เอตทโวจ – ‘นตฺถิ มหาราช เหตุ นตฺถิ ปจฺจโย สตฺตานํ สํกิเลสาย, อเหตู อปจฺจยา สตฺตา สํกิลิสฺสนฺติ. นตฺถิ เหตุ, นตฺถิ ปจฺจโย สตฺตานํ วิสุทฺธิยา, อเหตู อปจฺจยา สตฺตา วิสุชฺฌนฺติ. นตฺถิ อตฺตกาเร, นตฺถิ ปรกาเร, นตฺถิ ปุริสกาเร, นตฺถิ พลํ, นตฺถิ วีริยํ, นตฺถิ ปุริสถาโม, นตฺถิ ปุริสปรกฺกโม. สพฺเพ สตฺตา สพฺเพ ปาณา สพฺเพ ภูตา สพฺเพ ชีวา อวสา อพลา อวีริยา นิยติสงฺคติภาวปริณตา ฉสฺเววาภิชาตีสุ สุขทุกฺขํ ปฏิสํเวเทนฺติ. จุทฺทส โข ปนิมานิ โยนิปมุขสตสหสฺสานิ สฏฺฐิ จ สตานิ ฉ จ สตานิ ปญฺจ จ กมฺมุโน สตานิ ปญฺจ จ กมฺมานิ ตีณิ จ กมฺมานิ กมฺเม จ อฑฺฒกมฺเม จ ทฺวฏฺฐิปฏิปทา ทฺวฏฺฐนฺตรกปฺปา ฉฬาภิชาติโย อฏฺฐ ปุริสภูมิโย เอกูนปญฺญาส อาชีวกสเต เอกูนปญฺญาส ปริพฺพาชกสเต เอกูนปญฺญาส นาคาวาสสเต วีเส อินฺทฺริยสเต ตึเส นิรยสเต ฉตฺตึส รโชธาตุโย สตฺต สญฺญีคพฺภา สตฺต อสญฺญีคพฺภา สตฺต นิคณฺฐิคพฺภา สตฺต เทวา สตฺต มานุสา สตฺต ปิสาจา สตฺต สรา สตฺต ปวุฏา สตฺต ปวุฏสตานิ สตฺต ปปาตา สตฺต ปปาตสตานิ สตฺต สุปินา สตฺต สุปินสตานิ จุลฺลาสีติ มหากปฺปิโน สตสหสฺสานิ, ยานิ พาเล จ ปณฺฑิเต จ สนฺธาวิตฺวา สํสริตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสนฺติ. ตตฺถ นตฺถิ [Pg.51] ‘‘อิมินาหํ สีเลน วา วเตน วา ตเปน วา พฺรหฺมจริเยน วา อปริปกฺกํ วา กมฺมํ ปริปาเจสฺสามิ, ปริปกฺกํ วา กมฺมํ ผุสฺส ผุสฺส พฺยนฺตึ กริสฺสามี’ติ เหวํ นตฺถิ. โทณมิเต สุขทุกฺเข ปริยนฺตกเต สํสาเร, นตฺถิ หายนวฑฺฒเน, นตฺถิ อุกฺกํสาวกํเส. เสยฺยถาปิ นาม สุตฺตคุเฬ ขิตฺเต นิพฺเพฐิยมานเมว ปเลติ, เอวเมว พาเล จ ปณฺฑิเต จ สนฺธาวิตฺวา สํสริตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสนฺตี’ติ.

168. « Cela étant dit, Seigneur, Makkhali Gosāla m'a répondu ceci : “Ô Grand Roi, il n'y a ni cause ni condition pour la souillure des êtres ; sans cause et sans condition, les êtres se souillent. Il n'y a ni cause ni condition pour la pureté des êtres ; sans cause et sans condition, les êtres se purifient. Il n'y a pas d'action personnelle, pas d'action d'autrui, pas d'action humaine ; il n'y a ni force, ni énergie, ni vigueur humaine, ni prouesse humaine. Tous les êtres, tous les êtres animés, tous les êtres produits, tous les êtres vivants sont sans pouvoir, sans force, sans énergie ; transformés par le destin, la coïncidence et la nature, ils expérimentent le plaisir et la douleur à travers les six classes de naissance. Il existe un million quatre cent mille types principaux de naissance, ainsi que soixante cents et six cents ; cinq cents types de kamma, cinq types de kamma, trois types de kamma, un kamma complet et un demi-kamma ; soixante-deux modes de conduite, soixante-deux éons intermédiaires, six classes de naissance, huit étapes de l'existence humaine, quatre mille neuf cents types de moyens de subsistance, quatre mille neuf cents types d'errants, quatre mille neuf cents demeures de Nāgas, deux mille facultés, trois mille enfers, trente-six domaines de poussière, sept matrices avec perception, sept matrices sans perception, sept matrices à nœuds, sept classes de dieux, sept classes d'êtres humains, sept classes de démons, sept grands lacs, sept types de protubérances, sept cents protubérances mineures, sept grands précipices, sept cents précipices mineurs, sept grands rêves, sept cents rêves mineurs, et huit millions quatre cent mille grands éons à travers lesquels les sots et les sages, ayant erré et transmigré, mettront fin à la souffrance. Là, il n'y a pas de : ‘Par cette vertu, ce vœu, cette austérité ou cette vie sainte, je ferai mûrir le kamma non mûri, ou je supprimerai le kamma déjà mûri en l'expérimentant à plusieurs reprises’ — cela n'existe pas. Le plaisir et la douleur sont mesurés comme dans un boisseau ; le saṃsāra est délimité, il n'y a ni diminution ni augmentation, ni excès ni insuffisance. De même qu'une pelote de fil lancée se dévide aussi loin que s'étend le fil, de même les sots et les sages, ayant erré et transmigré, mettront fin à la souffrance.” »

๑๖๙. ‘‘อิตฺถํ โข เม, ภนฺเต, มกฺขลิ โคสาโล สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปุฏฺโฐ สมาโน สํสารสุทฺธึ พฺยากาสิ. เสยฺยถาปิ, ภนฺเต, อมฺพํ วา ปุฏฺโฐ ลพุชํ พฺยากเรยฺย, ลพุชํ วา ปุฏฺโฐ อมฺพํ พฺยากเรยฺย; เอวเมว โข เม, ภนฺเต, มกฺขลิ โคสาโล สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปุฏฺโฐ สมาโน สํสารสุทฺธึ พฺยากาสิ. ตสฺส มยฺหํ, ภนฺเต, เอตทโหสิ – ‘กถญฺหิ นาม มาทิโส สมณํ วา พฺราหฺมณํ วา วิชิเต วสนฺตํ อปสาเทตพฺพํ มญฺเญยฺยา’ติ. โส โข อหํ, ภนฺเต, มกฺขลิสฺส โคสาลสฺส ภาสิตํ เนว อภินนฺทึ นปฺปฏิกฺโกสึ. อนภินนฺทิตฺวา อปฺปฏิกฺโกสิตฺวา อนตฺตมโน, อนตฺตมนวาจํ อนิจฺฉาเรตฺวา, ตเมว วาจํ อนุคฺคณฺหนฺโต อนิกฺกุชฺชนฺโต อุฏฺฐายาสนา ปกฺกมึ.

169. « C’est ainsi, Vénérable, que Makkhali Gosāla, bien qu’interrogé sur les fruits de la vie d’ascète visibles dès cette vie, m’a exposé sa doctrine de la purification par le cycle des renaissances (saṃsārasuddhi). C’est comme si, Vénérable, à quelqu’un qui interroge sur un manguier, on répondait par un jacquier, ou à quelqu’un qui interroge sur un jacquier, on répondait par un manguier. De la même manière, Makkhali Gosāla, interrogé sur les fruits de la vie d’ascète visibles dès cette vie, m’a exposé sa doctrine de la purification par le cycle des renaissances. Alors, Vénérable, je me suis fait cette réflexion : “Comment un homme tel que moi pourrait-il songer à offenser un ascète ou un brahmane résidant dans son royaume ?” Ainsi, Vénérable, je n’ai ni approuvé ni rejeté les paroles de Makkhali Gosāla. Sans les approuver ni les rejeter, bien que mécontent, je n’ai pas exprimé d’insatisfaction. Sans adopter ni rejeter sa parole, je me suis levé de mon siège et je suis parti. »

อชิตเกสกมฺพลวาโท

La doctrine d'Ajita Kesakambala

๑๗๐. ‘‘เอกมิทาหํ, ภนฺเต, สมยํ เยน อชิโต เกสกมฺพโล เตนุปสงฺกมึ; อุปสงฺกมิตฺวา อชิเตน เกสกมฺพเลน สทฺธึ สมฺโมทึ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อหํ, ภนฺเต, อชิตํ เกสกมฺพลํ เอตทโวจํ – ‘ยถา นุ โข อิมานิ, โภ อชิต, ปุถุสิปฺปายตนานิ…เป… สกฺกา นุ โข, โภ อชิต, เอวเมว ทิฏฺเฐว ธมฺเม สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปญฺญเปตุ’นฺติ?

170. « Une fois, Vénérable, je me suis rendu auprès d’Ajita Kesakambala ; après être arrivé, j’ai échangé avec lui des salutations amicales. Après avoir conclu cet échange de propos courtois et mémorables, je me suis assis à ses côtés. Une fois assis, Vénérable, j’ai dit à Ajita Kesakambala : “Maître Ajita, il existe de nombreux métiers divers… [comme précédemment]… Est-il possible, maître Ajita, d’indiquer de la même manière un fruit de la vie d’ascète qui soit visible ici et maintenant, dans cette vie même ?” »

๑๗๑. ‘‘เอวํ วุตฺเต, ภนฺเต, อชิโต เกสกมฺพโล มํ เอตทโวจ – ‘นตฺถิ, มหาราช, ทินฺนํ, นตฺถิ ยิฏฺฐํ, นตฺถิ หุตํ, นตฺถิ สุกตทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโก, นตฺถิ อยํ โลโก, นตฺถิ ปโร โลโก, นตฺถิ มาตา, นตฺถิ ปิตา, นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา, นตฺถิ โลเก สมณพฺราหฺมณา สมฺมคฺคตา สมฺมาปฏิปนฺนา, เย อิมญฺจ โลกํ ปรญฺจ โลกํ สยํ [Pg.52] อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทนฺติ. จาตุมหาภูติโก อยํ ปุริโส, ยทา กาลงฺกโรติ, ปถวี ปถวิกายํ อนุเปติ อนุปคจฺฉติ, อาโป อาโปกายํ อนุเปติ อนุปคจฺฉติ, เตโช เตโชกายํ อนุเปติ อนุปคจฺฉติ, วาโย วาโยกายํ อนุเปติ อนุปคจฺฉติ, อากาสํ อินฺทฺริยานิ สงฺกมนฺติ. อาสนฺทิปญฺจมา ปุริสา มตํ อาทาย คจฺฉนฺติ. ยาวาฬาหนา ปทานิ ปญฺญายนฺติ. กาโปตกานิ อฏฺฐีนิ ภวนฺติ, ภสฺสนฺตา อาหุติโย. ทตฺตุปญฺญตฺตํ ยทิทํ ทานํ. เตสํ ตุจฺฉํ มุสา วิลาโป เย เกจิ อตฺถิกวาทํ วทนฺติ. พาเล จ ปณฺฑิเต จ กายสฺส เภทา อุจฺฉิชฺชนฺติ วินสฺสนฺติ, น โหนฺติ ปรํ มรณา’ติ.

171. « Lorsqu’il fut ainsi interrogé, Vénérable, Ajita Kesakambala me répondit ceci : “Grand roi, il n’y a pas d’aumône, il n’y a pas d’offrande, il n’y a pas de sacrifice. Il n’y a ni fruit ni résultat des actions bonnes ou mauvaises. Ce monde n’existe pas, l’autre monde n’existe pas. Il n’y a pas de mère, il n’y a pas de père. Il n’y a pas d’êtres qui renaissent spontanément. Il n’y a pas dans le monde d’ascètes ou de brahmanes qui, ayant atteint la voie juste et la pratique parfaite, font connaître ce monde et l’autre monde après les avoir compris par eux-mêmes par une connaissance directe. L’être humain est composé des quatre grands éléments. Lorsqu’il meurt, l’élément terre retourne et s’unit à la masse de terre, l’élément eau retourne et s’unit à la masse d’eau, l’élément feu retourne et s’unit à la masse de feu, l’élément air retourne et s’unit à la masse d’air, et les facultés sensorielles se dissipent dans l’espace. Des hommes, le brancard formant le cinquième, emportent le cadavre. On peut voir les traces de pas jusqu’au lieu de crémation. Les os deviennent blancs comme la couleur d’une colombe, et les offrandes finissent en cendres. C’est une doctrine de sots que de prétendre qu’il y a un mérite à donner. Les paroles de ceux qui affirment l’existence [des fruits de l’aumône] sont vaines, mensongères et futiles. Les sots comme les sages, à la dissolution du corps, sont anéantis et périssent ; ils n’existent plus après la mort.” »

๑๗๒. ‘‘อิตฺถํ โข เม, ภนฺเต, อชิโต เกสกมฺพโล สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปุฏฺโฐ สมาโน อุจฺเฉทํ พฺยากาสิ. เสยฺยถาปิ, ภนฺเต, อมฺพํ วา ปุฏฺโฐ ลพุชํ พฺยากเรยฺย, ลพุชํ วา ปุฏฺโฐ อมฺพํ พฺยากเรยฺย; เอวเมว โข เม, ภนฺเต, อชิโต เกสกมฺพโล สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปุฏฺโฐ สมาโน อุจฺเฉทํ พฺยากาสิ. ตสฺส มยฺหํ, ภนฺเต, เอตทโหสิ – ‘กถญฺหิ นาม มาทิโส สมณํ วา พฺราหฺมณํ วา วิชิเต วสนฺตํ อปสาเทตพฺพํ มญฺเญยฺยา’ติ. โส โข อหํ, ภนฺเต, อชิตสฺส เกสกมฺพลสฺส ภาสิตํ เนว อภินนฺทึ นปฺปฏิกฺโกสึ. อนภินนฺทิตฺวา อปฺปฏิกฺโกสิตฺวา อนตฺตมโน อนตฺตมนวาจํ อนิจฺฉาเรตฺวา ตเมว วาจํ อนุคฺคณฺหนฺโต อนิกฺกุชฺชนฺโต อุฏฺฐายาสนา ปกฺกมึ.

172. « C’est ainsi, Vénérable, qu’Ajita Kesakambala, bien qu’interrogé sur les fruits de la vie d’ascète visibles dès cette vie, m’a exposé sa doctrine de l’anéantissement (uccheda). C’est comme si, Vénérable, à quelqu’un qui interroge sur un manguier, on répondait par un jacquier, ou à quelqu’un qui interroge sur un jacquier, on répondait par un manguier. De la même manière, Ajita Kesakambala, interrogé sur les fruits de la vie d’ascète visibles dès cette vie, m’a exposé sa doctrine de l’anéantissement. Alors, Vénérable, je me suis fait cette réflexion : “Comment un homme tel que moi pourrait-il songer à offenser un ascète ou un brahmane résidant dans son royaume ?” Ainsi, Vénérable, je n’ai ni approuvé ni rejeté les paroles d’Ajita Kesakambala. Sans les approuver ni les rejeter, bien que mécontent, je n’ai pas exprimé d’insatisfaction. Sans adopter ni rejeter sa parole, je me suis levé de mon siège et je suis parti. »

ปกุธกจฺจายนวาโท

La doctrine de Pakudha Kaccāyana

๑๗๓. ‘‘เอกมิทาหํ, ภนฺเต, สมยํ เยน ปกุโธ กจฺจายโน เตนุปสงฺกมึ; อุปสงฺกมิตฺวา ปกุเธน กจฺจายเนน สทฺธึ สมฺโมทึ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อหํ, ภนฺเต, ปกุธํ กจฺจายนํ เอตทโวจํ – ‘ยถา นุ โข อิมานิ, โภ กจฺจายน, ปุถุสิปฺปายตนานิ…เป… สกฺกา นุ โข, โภ กจฺจายน, เอวเมว ทิฏฺเฐว ธมฺเม สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปญฺญเปตุ’นฺติ?

173. « Une fois, Vénérable, je me suis rendu auprès de Pakudha Kaccāyana ; après être arrivé, j’ai échangé avec lui des salutations amicales. Après avoir conclu cet échange de propos courtois et mémorables, je me suis assis à ses côtés. Une fois assis, Vénérable, j’ai dit à Pakudha Kaccāyana : “Maître Kaccāyana, il existe de nombreux métiers divers… [comme précédemment]… Est-il possible, maître Kaccāyana, d’indiquer de la même manière un fruit de la vie d’ascète qui soit visible ici et maintenant, dans cette vie même ?” »

๑๗๔. ‘‘เอวํ วุตฺเต, ภนฺเต, ปกุโธ กจฺจายโน มํ เอตทโวจ – ‘สตฺติเม, มหาราช, กายา อกฏา อกฏวิธา อนิมฺมิตา อนิมฺมาตา วญฺฌา กูฏฏฺฐา [Pg.53] เอสิกฏฺฐายิฏฺฐิตา. เต น อิญฺชนฺติ, น วิปริณมนฺติ, น อญฺญมญฺญํ พฺยาพาเธนฺติ, นาลํ อญฺญมญฺญสฺส สุขาย วา ทุกฺขาย วา สุขทุกฺขาย วา. กตเม สตฺต? ปถวิกาโย, อาโปกาโย, เตโชกาโย, วาโยกาโย, สุเข, ทุกฺเข, ชีเว สตฺตเม – อิเม สตฺต กายา อกฏา อกฏวิธา อนิมฺมิตา อนิมฺมาตา วญฺฌา กูฏฏฺฐา เอสิกฏฺฐายิฏฺฐิตา. เต น อิญฺชนฺติ, น วิปริณมนฺติ, น อญฺญมญฺญํ พฺยาพาเธนฺติ, นาลํ อญฺญมญฺญสฺส สุขาย วา ทุกฺขาย วา สุขทุกฺขาย วา. ตตฺถ นตฺถิ หนฺตา วา ฆาเตตา วา, โสตา วา สาเวตา วา, วิญฺญาตา วา วิญฺญาเปตา วา. โยปิ ติณฺเหน สตฺเถน สีสํ ฉินฺทติ, น โกจิ กิญฺจิ ชีวิตา โวโรเปติ; สตฺตนฺนํ ตฺเวว กายานมนฺตเรน สตฺถํ วิวรมนุปตตี’ติ.

174. « Lorsqu’il fut ainsi interrogé, Vénérable, Pakudha Kaccāyana me répondit ceci : “Grand roi, ces sept corps sont non faits, non causés, non créés, non façonnés ; ils sont stériles, stables comme des pics montagneux, inébranlables comme des piliers de pierre. Ils ne bougent pas, ne changent pas, ne se nuisent pas les uns aux autres, et sont incapables de se procurer les uns aux autres ni plaisir, ni douleur, ni plaisir et douleur à la fois. Quels sont ces sept ? Le corps de terre, le corps d’eau, le corps de feu, le corps d’air, le plaisir, la douleur et, septièmement, l’âme (jīva). Ces sept corps sont non faits, non causés, non créés, non façonnés ; ils sont stériles, stables comme des pics montagneux, inébranlables comme des piliers de pierre. Ils ne bougent pas, ne changent pas, ne se nuisent pas les uns aux autres. En cela, il n’y a ni tueur ni celui qui fait tuer, ni celui qui entend ni celui qui fait entendre, ni celui qui connaît ni celui qui fait connaître. Même si l’on tranchait une tête avec une épée acérée, personne ne priverait quiconque de la vie ; l’arme ne ferait que s’insérer dans l’intervalle entre les sept corps.” »

๑๗๕. ‘‘อิตฺถํ โข เม, ภนฺเต, ปกุโธ กจฺจายโน สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปุฏฺโฐ สมาโน อญฺเญน อญฺญํ พฺยากาสิ. เสยฺยถาปิ, ภนฺเต, อมฺพํ วา ปุฏฺโฐ ลพุชํ พฺยากเรยฺย, ลพุชํ วา ปุฏฺโฐ อมฺพํ พฺยากเรยฺย; เอวเมว โข เม, ภนฺเต, ปกุโธ กจฺจายโน สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปุฏฺโฐ สมาโน อญฺเญน อญฺญํ พฺยากาสิ. ตสฺส มยฺหํ, ภนฺเต, เอตทโหสิ – ‘กถญฺหิ นาม มาทิโส สมณํ วา พฺราหฺมณํ วา วิชิเต วสนฺตํ อปสาเทตพฺพํ มญฺเญยฺยา’ติ. โส โข อหํ, ภนฺเต, ปกุธสฺส กจฺจายนสฺส ภาสิตํ เนว อภินนฺทึ นปฺปฏิกฺโกสึ, อนภินนฺทิตฺวา อปฺปฏิกฺโกสิตฺวา อนตฺตมโน, อนตฺตมนวาจํ อนิจฺฉาเรตฺวา ตเมว วาจํ อนุคฺคณฺหนฺโต อนิกฺกุชฺชนฺโต อุฏฺฐายาสนา ปกฺกมึ.

175. « C’est ainsi, Vénérable, que Pakudha Kaccāyana, bien qu’interrogé sur les fruits de la vie d’ascète visibles dès cette vie, m’a répondu par un sujet totalement différent. C’est comme si, Vénérable, à quelqu’un qui interroge sur un manguier, on répondait par un jacquier, ou à quelqu’un qui interroge sur un jacquier, on répondait par un manguier. De la même manière, Pakudha Kaccāyana, interrogé sur les fruits de la vie d’ascète visibles dès cette vie, m’a répondu par un sujet totalement différent. Alors, Vénérable, je me suis fait cette réflexion : “Comment un homme tel que moi pourrait-il songer à offenser un ascète ou un brahmane résidant dans son royaume ?” Ainsi, Vénérable, je n’ai ni approuvé ni rejeté les paroles de Pakudha Kaccāyana. Sans les approuver ni les rejeter, bien que mécontent, je n’ai pas exprimé d’insatisfaction. Sans adopter ni rejeter sa parole, je me suis levé de mon siège et je suis parti. »

นิคณฺฐนาฏปุตฺตวาโท

La doctrine de Nigaṇṭha Nāṭaputta

๑๗๖. ‘‘เอกมิทาหํ, ภนฺเต, สมยํ เยน นิคณฺโฐ นาฏปุตฺโต เตนุปสงฺกมึ; อุปสงฺกมิตฺวา นิคณฺเฐน นาฏปุตฺเตน สทฺธึ สมฺโมทึ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อหํ, ภนฺเต, นิคณฺฐํ นาฏปุตฺตํ เอตทโวจํ – ‘ยถา นุ โข อิมานิ, โภ อคฺคิเวสฺสน, ปุถุสิปฺปายตนานิ…เป… สกฺกา นุ โข, โภ อคฺคิเวสฺสน, เอวเมว ทิฏฺเฐว ธมฺเม สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปญฺญเปตุ’นฺติ?

176. « Une fois, Vénérable, je me suis rendu là où se trouvait le nigaṇṭha Nāṭaputta ; après m'être approché, j'ai échangé avec lui des salutations amicales. Après avoir conclu ces paroles de courtoisie et d'amitié, je me suis assis à l'écart. Une fois assis à l'écart, Vénérable, j'ai dit au nigaṇṭha Nāṭaputta : “Monsieur Aggivessana, de même qu'il existe ces nombreux métiers divers... est-il possible, Monsieur Aggivessana, de montrer de même un fruit de la vie ascétique qui soit visible ici et maintenant ?” »

๑๗๗. ‘‘เอวํ [Pg.54] วุตฺเต, ภนฺเต, นิคณฺโฐ นาฏปุตฺโต มํ เอตทโวจ – ‘อิธ, มหาราช, นิคณฺโฐ จาตุยามสํวรสํวุโต โหติ. กถญฺจ, มหาราช, นิคณฺโฐ จาตุยามสํวรสํวุโต โหติ? อิธ, มหาราช, นิคณฺโฐ สพฺพวาริวาริโต จ โหติ, สพฺพวาริยุตฺโต จ, สพฺพวาริธุโต จ, สพฺพวาริผุโฏ จ. เอวํ โข, มหาราช, นิคณฺโฐ จาตุยามสํวรสํวุโต โหติ. ยโต โข, มหาราช, นิคณฺโฐ เอวํ จาตุยามสํวรสํวุโต โหติ; อยํ วุจฺจติ, มหาราช, นิคณฺโฐ คตตฺโต จ ยตตฺโต จ ฐิตตฺโต จา’ติ.

177. « Cela étant dit, Vénérable, le nigaṇṭha Nāṭaputta m'a répondu : “Ici, grand roi, le nigaṇṭha est contenu par la quadruple restriction. Et comment, grand roi, le nigaṇṭha est-il contenu par la quadruple restriction ? Ici, grand roi, le nigaṇṭha est restreint par l'usage de toute eau froide, il est engagé dans toute restriction contre le mal, il est purifié par toute restriction contre le mal et il est pénétré par toute restriction contre le mal. C'est ainsi, grand roi, que le nigaṇṭha est contenu par la quadruple restriction. Puisque, grand roi, le nigaṇṭha est ainsi contenu par la quadruple restriction, ce nigaṇṭha est dit être parvenu au sommet, avoir le soi maîtrisé et avoir le soi fermement établi.” »

๑๗๘. ‘‘อิตฺถํ โข เม, ภนฺเต, นิคณฺโฐ นาฏปุตฺโต สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปุฏฺโฐ สมาโน จาตุยามสํวรํ พฺยากาสิ. เสยฺยถาปิ, ภนฺเต, อมฺพํ วา ปุฏฺโฐ ลพุชํ พฺยากเรยฺย, ลพุชํ วา ปุฏฺโฐ อมฺพํ พฺยากเรยฺย; เอวเมว โข เม, ภนฺเต, นิคณฺโฐ นาฏปุตฺโต สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปุฏฺโฐ สมาโน จาตุยามสํวรํ พฺยากาสิ. ตสฺส มยฺหํ, ภนฺเต, เอตทโหสิ – ‘กถญฺหิ นาม มาทิโส สมณํ วา พฺราหฺมณํ วา วิชิเต วสนฺตํ อปสาเทตพฺพํ มญฺเญยฺยา’ติ. โส โข อหํ, ภนฺเต, นิคณฺฐสฺส นาฏปุตฺตสฺส ภาสิตํ เนว อภินนฺทึ นปฺปฏิกฺโกสึ. อนภินนฺทิตฺวา อปฺปฏิกฺโกสิตฺวา อนตฺตมโน อนตฺตมนวาจํ อนิจฺฉาเรตฺวา ตเมว วาจํ อนุคฺคณฺหนฺโต อนิกฺกุชฺชนฺโต อุฏฺฐายาสนา ปกฺกมึ.

178. « C'est ainsi, Vénérable, que le nigaṇṭha Nāṭaputta, bien qu'interrogé sur le fruit de la vie ascétique visible ici et maintenant, m'a expliqué la quadruple restriction. C'est comme si, Vénérable, interrogé sur un manguier, un homme répondait sur un jacquier, ou interrogé sur un jacquier, il répondait sur un manguier ; de même, Vénérable, le nigaṇṭha Nāṭaputta, interrogé sur le fruit de la vie ascétique visible ici et maintenant, m'a expliqué la quadruple restriction. Vénérable, j'ai eu alors cette pensée : “Comment un roi tel que moi pourrait-il songer à offenser un ascète ou un brahmane vivant dans son royaume ?” Ainsi, Vénérable, sans approuver ni rejeter les paroles du nigaṇṭha Nāṭaputta, mais n'en étant point satisfait tout en ne prononçant aucune parole de mécontentement, je me suis levé de mon siège et je suis parti sans retenir ni adopter ses propos. »

สญฺจยเพลฏฺฐปุตฺตวาโท

La doctrine de Sañcaya Belaṭṭhaputta

๑๗๙. ‘‘เอกมิทาหํ, ภนฺเต, สมยํ เยน สญฺจโย เพลฏฺฐปุตฺโต เตนุปสงฺกมึ; อุปสงฺกมิตฺวา สญฺจเยน เพลฏฺฐปุตฺเตน สทฺธึ สมฺโมทึ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อหํ ภนฺเต, สญฺจยํ เพลฏฺฐปุตฺตํ เอตทโวจํ – ‘ยถา นุ โข อิมานิ, โภ สญฺจย, ปุถุสิปฺปายตนานิ…เป… สกฺกา นุ โข, โภ สญฺจย, เอวเมว ทิฏฺเฐว ธมฺเม สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปญฺญเปตุ’นฺติ?

179. « Une fois, Vénérable, je me suis rendu là où se trouvait Sañcaya Belaṭṭhaputta ; après m'être approché, j'ai échangé avec lui des salutations amicales. Après avoir conclu ces paroles de courtoisie et d'amitié, je me suis assis à l'écart. Une fois assis à l'écart, Vénérable, j'ai dit à Sañcaya Belaṭṭhaputta : “Monsieur Sañcaya, de même qu'il existe ces nombreux métiers divers... est-il possible, Monsieur Sañcaya, de montrer de même un fruit de la vie ascétique qui soit visible ici et maintenant ?” »

๑๘๐. ‘‘เอวํ วุตฺเต, ภนฺเต, สญฺจโย เพลฏฺฐปุตฺโต มํ เอตทโวจ – ‘อตฺถิ ปโร โลโกติ อิติ เจ มํ ปุจฺฉสิ, อตฺถิ ปโร โลโกติ อิติ เจ เม อสฺส, อตฺถิ ปโร โลโกติ อิติ เต นํ พฺยากเรยฺยํ. เอวนฺติปิ เม โน, ตถาติปิ เม โน, อญฺญถาติปิ เม โน, โนติปิ เม [Pg.55] โน, โน โนติปิ เม โน. นตฺถิ ปโร โลโก…เป… อตฺถิ จ นตฺถิ จ ปโร โลโก…เป… เนวตฺถิ น นตฺถิ ปโร โลโก…เป… อตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา…เป… นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา…เป… อตฺถิ จ นตฺถิ จ สตฺตา โอปปาติกา…เป… เนวตฺถิ น นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา…เป… อตฺถิ สุกตทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโก…เป… นตฺถิ สุกตทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโก…เป…อตฺถิ จ นตฺถิ จ สุกตทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโก…เป… เนวตฺถิ น นตฺถิ สุกตทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโก…เป… โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา…เป… น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา…เป… โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา…เป… เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ อิติ เจ มํ ปุจฺฉสิ, เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ อิติ เจ เม อสฺส, เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ อิติ เต นํ พฺยากเรยฺยํ. เอวนฺติปิ เม โน, ตถาติปิ เม โน, อญฺญถาติปิ เม โน, โนติปิ เม โน, โน โนติปิ เม โน’ติ.

180. « Cela étant dit, Vénérable, Sañcaya Belaṭṭhaputta m'a répondu : “Si vous me demandez s'il existe un autre monde, si je pensais qu'il existe un autre monde, je vous répondrais ainsi. Mais je ne dis pas : ‘C'est ainsi’. Je ne dis pas : ‘C'est comme cela’. Je ne dis pas : ‘C'est autrement’. Je ne dis pas : ‘Ce n'est pas’. Je ne dis pas : ‘Ce n'est pas que ce n'est pas’. S'il n'y a pas d'autre monde... s'il y a et n'y a pas d'autre monde... s'il n'y a ni n'y a pas d'autre monde... s'il y a des êtres de naissance spontanée... s'il n'y en a pas... s'il y en a et n'y en a pas... s'il n'y en a ni n'y en a pas... s'il y a un fruit ou un résultat des actions bonnes et mauvaises... s'il n'y en a pas... s'il y en a et n'y en a pas... s'il n'y en a ni n'y en a pas... si l'être accompli existe après la mort... s'il n'existe pas après la mort... s'il existe et n'existe pas après la mort... s'il n'existe ni n'existe pas après la mort ; si vous m'interrogez ainsi, et si je pensais que l'être accompli n'existe ni n'existe pas après la mort, je vous répondrais qu'il n'existe ni n'existe pas après la mort. Mais je ne dis pas : ‘C'est ainsi’. Je ne dis pas : ‘C'est comme cela’. Je ne dis pas : ‘C'est autrement’. Je ne dis pas : ‘Ce n'est pas’. Je ne dis pas : ‘Ce n'est pas que ce n'est pas’.” »

๑๘๑. ‘‘อิตฺถํ โข เม, ภนฺเต, สญฺจโย เพลฏฺฐปุตฺโต สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปุฏฺโฐ สมาโน วิกฺเขปํ พฺยากาสิ. เสยฺยถาปิ, ภนฺเต, อมฺพํ วา ปุฏฺโฐ ลพุชํ พฺยากเรยฺย, ลพุชํ วา ปุฏฺโฐ อมฺพํ พฺยากเรยฺย; เอวเมว โข เม, ภนฺเต, สญฺจโย เพลฏฺฐปุตฺโต สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปุฏฺโฐ สมาโน วิกฺเขปํ พฺยากาสิ. ตสฺส มยฺหํ, ภนฺเต, เอตทโหสิ – ‘อยญฺจ อิเมสํ สมณพฺราหฺมณานํ สพฺพพาโล สพฺพมูฬฺโห. กถญฺหิ นาม สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปุฏฺโฐ สมาโน วิกฺเขปํ พฺยากริสฺสตี’ติ. ตสฺส มยฺหํ, ภนฺเต, เอตทโหสิ – ‘กถญฺหิ นาม มาทิโส สมณํ วา พฺราหฺมณํ วา วิชิเต วสนฺตํ อปสาเทตพฺพํ มญฺเญยฺยา’ติ. โส โข อหํ, ภนฺเต, สญฺจยสฺส เพลฏฺฐปุตฺตสฺส ภาสิตํ เนว อภินนฺทึ นปฺปฏิกฺโกสึ. อนภินนฺทิตฺวา อปฺปฏิกฺโกสิตฺวา อนตฺตมโน อนตฺตมนวาจํ อนิจฺฉาเรตฺวา ตเมว วาจํ อนุคฺคณฺหนฺโต อนิกฺกุชฺชนฺโต อุฏฺฐายาสนา ปกฺกมึ.

181. « C'est ainsi, Vénérable, que Sañcaya Belaṭṭhaputta, bien qu'interrogé sur le fruit de la vie ascétique visible ici et maintenant, m'a répondu par des faux-fuyants. C'est comme si, Vénérable, interrogé sur un manguier, un homme répondait sur un jacquier, ou interrogé sur un jacquier, il répondait sur un manguier ; de même, Vénérable, Sañcaya Belaṭṭhaputta, interrogé sur le fruit de la vie ascétique visible ici et maintenant, m'a répondu par des faux-fuyants. J'ai eu alors cette pensée : “De tous ces ascètes et brahmanes, celui-ci est le plus stupide et le plus égaré. Comment peut-il répondre par des faux-fuyants alors qu'il est interrogé sur le fruit de la vie ascétique visible ici et maintenant ?” Vénérable, j'ai eu aussi cette pensée : “Comment un roi tel que moi pourrait-il songer à offenser un ascète ou un brahmane vivant dans son royaume ?” Ainsi, Vénérable, sans approuver ni rejeter les paroles de Sañcaya Belaṭṭhaputta, mais n'en étant point satisfait tout en ne prononçant aucune parole de mécontentement, je me suis levé de mon siège et je suis parti sans retenir ni adopter ses propos. »

ปฐมสนฺทิฏฺฐิกสามญฺญผลํ

Premier fruit de la vie ascétique visible ici et maintenant

๑๘๒. ‘‘โสหํ, ภนฺเต, ภควนฺตมฺปิ ปุจฺฉามิ – ‘ยถา นุ โข อิมานิ, ภนฺเต, ปุถุสิปฺปายตนานิ เสยฺยถิทํ – หตฺถาโรหา อสฺสาโรหา รถิกา ธนุคฺคหา [Pg.56] เจลกา จลกา ปิณฺฑทายกา อุคฺคา ราชปุตฺตา ปกฺขนฺทิโน มหานาคา สูรา จมฺมโยธิโน ทาสิกปุตฺตา อาฬาริกา กปฺปกา นฺหาปกา สูทา มาลาการา รชกา เปสการา นฬการา กุมฺภการา คณกา มุทฺทิกา, ยานิ วา ปนญฺญานิปิ เอวํคตานิ ปุถุสิปฺปายตนานิ, เต ทิฏฺเฐว ธมฺเม สนฺทิฏฺฐิกํ สิปฺปผลํ อุปชีวนฺติ, เต เตน อตฺตานํ สุเขนฺติ ปีเณนฺติ, มาตาปิตโร สุเขนฺติ ปีเณนฺติ, ปุตฺตทารํ สุเขนฺติ ปีเณนฺติ, มิตฺตามจฺเจ สุเขนฺติ ปีเณนฺติ, สมณพฺราหฺมเณสุ อุทฺธคฺคิกํ ทกฺขิณํ ปติฏฺฐเปนฺติ โสวคฺคิกํ สุขวิปากํ สคฺคสํวตฺตนิกํ. สกฺกา นุ โข เม, ภนฺเต, เอวเมว ทิฏฺเฐว ธมฺเม สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปญฺญเปตุ’นฺติ?

182. « Seigneur, je pose également cette question au Bienheureux : de même que ces divers métiers, Seigneur — tels que les cavaliers d'éléphants, les cavaliers de chevaux, les charretiers, les archers, les porte-étendards, les stratèges, les ravitailleurs, les nobles princes, les assaillants, les guerriers puissants, les héros, les soldats en armure de cuir, les fils d'esclaves, les cuisiniers, les barbiers, les préparateurs de bains, les chefs, les fleuristes, les blanchisseurs, les tisserands, les vanniers, les potiers, les calculateurs, les comptables, ou tout autre métier de ce genre — [ceux qui les pratiquent] jouissent ici-bas d'un fruit visible de leur métier ; par ce biais, ils assurent leur propre bonheur et bien-être, ainsi que celui de leurs parents, de leur femme et de leurs enfants, de leurs amis et compagnons, et ils instituent auprès des ascètes et des brahmanes une offrande qui mène vers les hauteurs, qui conduit au ciel, qui a pour résultat le bonheur et qui favorise la renaissance céleste. Serait-il possible, Seigneur, de mettre en évidence, de la même manière, un fruit de la vie d'ascète qui soit visible ici-bas, dans cette vie même ? »

๑๘๓. ‘‘สกฺกา, มหาราช. เตน หิ, มหาราช, ตญฺเญเวตฺถ ปฏิปุจฺฉิสฺสามิ. ยถา เต ขเมยฺย, ตถา นํ พฺยากเรยฺยาสิ. ตํ กึ มญฺญสิ, มหาราช, อิธ เต อสฺส ปุริโส ทาโส กมฺมกาโร ปุพฺพุฏฺฐายี ปจฺฉานิปาตี กิงฺการปฏิสฺสาวี มนาปจารี ปิยวาที มุขุลฺโลกโก. ตสฺส เอวมสฺส – ‘อจฺฉริยํ, วต โภ, อพฺภุตํ, วต โภ, ปุญฺญานํ คติ, ปุญฺญานํ วิปาโก. อยญฺหิ ราชา มาคโธ อชาตสตฺตุ เวเทหิปุตฺโต มนุสฺโส; อหมฺปิ มนุสฺโส. อยญฺหิ ราชา มาคโธ อชาตสตฺตุ เวเทหิปุตฺโต ปญฺจหิ กามคุเณหิ สมปฺปิโต สมงฺคีภูโต ปริจาเรติ, เทโว มญฺเญ. อหํ ปนมฺหิสฺส ทาโส กมฺมกาโร ปุพฺพุฏฺฐายี ปจฺฉานิปาตี กิงฺการปฏิสฺสาวี มนาปจารี ปิยวาที มุขุลฺโลกโก. โส วตสฺสาหํ ปุญฺญานิ กเรยฺยํ. ยํนูนาหํ เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพเชยฺย’นฺติ. โส อปเรน สมเยน เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพเชยฺย. โส เอวํ ปพฺพชิโต สมาโน กาเยน สํวุโต วิหเรยฺย, วาจาย สํวุโต วิหเรยฺย, มนสา สํวุโต วิหเรยฺย, ฆาสจฺฉาทนปรมตาย สนฺตุฏฺโฐ, อภิรโต ปวิเวเก. ตํ เจ เต ปุริสา เอวมาโรเจยฺยุํ – ‘ยคฺเฆ เทว ชาเนยฺยาสิ, โย เต โส ปุริโส ทาโส กมฺมกาโร ปุพฺพุฏฺฐายี ปจฺฉานิปาตี กิงฺการปฏิสฺสาวี มนาปจารี ปิยวาที มุขุลฺโลกโก; โส, เทว, เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิโต. โส เอวํ ปพฺพชิโต [Pg.57] สมาโน กาเยน สํวุโต วิหรติ, วาจาย สํวุโต วิหรติ, มนสา สํวุโต วิหรติ, ฆาสจฺฉาทนปรมตาย สนฺตุฏฺโฐ, อภิรโต ปวิเวเก’ติ. อปิ นุ ตฺวํ เอวํ วเทยฺยาสิ – ‘เอตุ เม, โภ, โส ปุริโส, ปุนเทว โหตุ ทาโส กมฺมกาโร ปุพฺพุฏฺฐายี ปจฺฉานิปาตี กิงฺการปฏิสฺสาวี มนาปจารี ปิยวาที มุขุลฺโลกโก’ติ?

183. « C'est possible, Grand Roi. À ce sujet, Grand Roi, je vais donc vous interroger à mon tour. Répondez selon ce qui vous semblera juste. Qu'en pensez-vous, Grand Roi ? Supposons que vous ayez ici un serviteur, un ouvrier, qui se lève avant vous, se couche après vous, qui est toujours prêt à obéir, qui cherche à vous plaire, qui parle avec amabilité et qui observe votre visage pour anticiper vos désirs. Celui-ci pourrait se dire : “C'est merveilleux, c'est prodigieux, la destination des mérites, le fruit des mérites ! Voici ce Roi Magadha, Ajātasattu, fils de la princesse Videhī ; il est un homme, et moi aussi je suis un homme. Pourtant, ce Roi Magadha, Ajātasattu, fils de la princesse Videhī, vit comblé et entouré par les cinq types de plaisirs sensuels, comme un dieu, me semble-t-il. Et moi, je suis son serviteur, son ouvrier, me levant avant lui, me couchant après lui, toujours prêt à obéir, cherchant à lui plaire, parlant avec amabilité et observant son visage. Oh, que je puisse moi aussi accomplir des mérites ! Et si je me rasais les cheveux et la barbe, revêtais les robes safran et, quittant la vie de foyer, j'adoptais la vie sans foyer ?” Supposons qu'après un certain temps, il se rase les cheveux et la barbe, revête les robes safran et, quittant la vie de foyer, adopte la vie sans foyer. Étant ainsi devenu moine, il vivrait contenu dans ses actes physiques, contenu dans ses paroles, contenu dans ses pensées, satisfait du strict nécessaire pour se nourrir et se vêtir, et se plairait dans la solitude. Si vos hommes venaient vous en informer ainsi : “Que votre Majesté le sache, celui qui était votre serviteur, votre ouvrier, se levant avant vous, se couchant après vous, toujours prêt à obéir, cherchant à vous plaire, parlant avec amabilité et observant votre visage ; celui-là, Sire, s'est rasé les cheveux et la barbe, a revêtu les robes safran et, quittant la vie de foyer, a adopté la vie sans foyer. Étant ainsi devenu moine, il vit contenu dans ses actes physiques, contenu dans ses paroles, contenu dans ses pensées, satisfait du strict nécessaire pour se nourrir et se vêtir, et se plaît dans la solitude.” Diriez-vous alors : “Que cet homme revienne vers moi, qu'il redevienne mon serviteur, mon ouvrier, se levant avant moi, se couchant après moi, toujours prêt à obéir, cherchant à me plaire, parlant avec amabilité et observant mon visage” ? »

๑๘๔. ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต. อถ โข นํ มยเมว อภิวาเทยฺยามปิ, ปจฺจุฏฺเฐยฺยามปิ, อาสเนนปิ นิมนฺเตยฺยาม, อภินิมนฺเตยฺยามปิ นํ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปฺปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาเรหิ, ธมฺมิกมฺปิสฺส รกฺขาวรณคุตฺตึ สํวิทเหยฺยามา’’ติ.

184. « Certes non, Seigneur. Au contraire, c'est nous-mêmes qui le saluerions respectueusement, qui nous lèverions pour l'accueillir, qui l'inviterions à s'asseoir. Nous l'inviterions également à accepter des robes, de la nourriture, un logement et des remèdes en cas de maladie, et nous assurerions sa protection, sa garde et sa sécurité, conformément à la loi. »

๑๘๕. ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, มหาราช, ยทิ เอวํ สนฺเต โหติ วา สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ โน วา’’ติ? ‘‘อทฺธา โข, ภนฺเต, เอวํ สนฺเต โหติ สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผล’’นฺติ. ‘‘อิทํ โข เต, มหาราช, มยา ปฐมํ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปญฺญตฺต’’นฺติ.

185. « Qu'en pensez-vous, Grand Roi ? Si tel est le cas, y a-t-il là un fruit de la vie d'ascète visible ici et maintenant, ou non ? » — « Assurément, Seigneur, dans ces conditions, il y a un fruit de la vie d'ascète visible ici et maintenant. » — « C'est là, Grand Roi, le premier fruit de la vie d'ascète visible ici-bas, dans cette vie même, que je vous ai exposé. »

ทุติยสนฺทิฏฺฐิกสามญฺญผลํ

Le deuxième fruit visible de la vie d'ascète

๑๘๖. ‘‘สกฺกา ปน, ภนฺเต, อญฺญมฺปิ เอวเมว ทิฏฺเฐว ธมฺเม สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปญฺญเปตุ’’นฺติ? ‘‘สกฺกา, มหาราช. เตน หิ, มหาราช, ตญฺเญเวตฺถ ปฏิปุจฺฉิสฺสามิ. ยถา เต ขเมยฺย, ตถา นํ พฺยากเรยฺยาสิ. ตํ กึ มญฺญสิ, มหาราช, อิธ เต อสฺส ปุริโส กสฺสโก คหปติโก กรการโก ราสิวฑฺฒโก. ตสฺส เอวมสฺส – ‘อจฺฉริยํ วต โภ, อพฺภุตํ วต โภ, ปุญฺญานํ คติ, ปุญฺญานํ วิปาโก. อยญฺหิ ราชา มาคโธ อชาตสตฺตุ เวเทหิปุตฺโต มนุสฺโส, อหมฺปิ มนุสฺโส. อยญฺหิ ราชา มาคโธ อชาตสตฺตุ เวเทหิปุตฺโต ปญฺจหิ กามคุเณหิ สมปฺปิโต สมงฺคีภูโต ปริจาเรติ, เทโว มญฺเญ. อหํ ปนมฺหิสฺส กสฺสโก คหปติโก กรการโก ราสิวฑฺฒโก. โส วตสฺสาหํ ปุญฺญานิ กเรยฺยํ. ยํนูนาหํ เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพเชยฺย’นฺติ.

186. « Mais serait-il possible, Seigneur, de mettre en évidence un autre fruit de la vie d'ascète, également visible ici-bas, dans cette vie même ? » — « C'est possible, Grand Roi. À ce sujet, Grand Roi, je vais donc vous interroger à mon tour. Répondez selon ce qui vous semblera juste. Qu'en pensez-vous, Grand Roi ? Supposons que vous ayez ici un homme qui soit cultivateur, chef de famille, contribuable et producteur de richesses. Celui-ci pourrait se dire : “C'est merveilleux, c'est prodigieux, la destination des mérites, le fruit des mérites ! Voici ce Roi Magadha, Ajātasattu, fils de la princesse Videhī, qui est un homme, et moi aussi je suis un homme. Pourtant, ce Roi Magadha, Ajātasattu, fils de la princesse Videhī, vit comblé et entouré par les cinq types de plaisirs sensuels, comme un dieu, me semble-t-il. Et moi, je suis son cultivateur, son chef de famille, son contribuable et son producteur de richesses. Oh, que je puisse moi aussi accomplir des mérites ! Et si je me rasais les cheveux et la barbe, revêtais les robes safran et, quittant la vie de foyer, j'adoptais la vie sans foyer ?” »

‘‘โส อปเรน สมเยน อปฺปํ วา โภคกฺขนฺธํ ปหาย มหนฺตํ วา โภคกฺขนฺธํ ปหาย, อปฺปํ วา ญาติปริวฏฺฏํ ปหาย มหนฺตํ วา ญาติปริวฏฺฏํ ปหาย เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา อคารสฺมา [Pg.58] อนคาริยํ ปพฺพเชยฺย. โส เอวํ ปพฺพชิโต สมาโน กาเยน สํวุโต วิหเรยฺย, วาจาย สํวุโต วิหเรยฺย, มนสา สํวุโต วิหเรยฺย, ฆาสจฺฉาทนปรมตาย สนฺตุฏฺโฐ, อภิรโต ปวิเวเก. ตํ เจ เต ปุริสา เอวมาโรเจยฺยุํ – ‘ยคฺเฆ, เทว ชาเนยฺยาสิ, โย เต โส ปุริโส กสฺสโก คหปติโก กรการโก ราสิวฑฺฒโก; โส เทว เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิโต. โส เอวํ ปพฺพชิโต สมาโน กาเยน สํวุโต วิหรติ, วาจาย สํวุโต วิหรติ, มนสา สํวุโต วิหรติ, ฆาสจฺฉาทนปรมตาย สนฺตุฏฺโฐ, อภิรโต ปวิเวเก’’ติ. อปิ นุ ตฺวํ เอวํ วเทยฺยาสิ – ‘เอตุ เม, โภ, โส ปุริโส, ปุนเทว โหตุ กสฺสโก คหปติโก กรการโก ราสิวฑฺฒโก’ติ?

« Supposons qu'après un certain temps, abandonnant une petite ou une grande fortune, abandonnant un petit ou un grand cercle de parents, il se rase les cheveux et la barbe, revête les robes safran et, quittant la vie de foyer, adopte la vie sans foyer. Étant ainsi devenu moine, il vivrait contenu dans ses actes physiques, contenu dans ses paroles, contenu dans ses pensées, satisfait du strict nécessaire pour se nourrir et se vêtir, et se plairait dans la solitude. Si vos hommes venaient vous en informer ainsi : “Que votre Majesté le sache, celui qui était votre cultivateur, chef de famille, contribuable et producteur de richesses ; celui-là, Sire, s'est rasé les cheveux et la barbe, a revêtu les robes safran et, quittant la vie de foyer, a adopté la vie sans foyer. Étant ainsi devenu moine, il vit contenu dans ses actes physiques, contenu dans ses paroles, contenu dans ses pensées, satisfait du strict nécessaire pour se nourrir et se vêtir, et se plaît dans la solitude.” Diriez-vous alors : “Que cet homme revienne vers moi, qu'il redevienne mon cultivateur, mon chef de famille, mon contribuable et mon producteur de richesses” ? »

๑๘๗. ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต. อถ โข นํ มยเมว อภิวาเทยฺยามปิ, ปจฺจุฏฺเฐยฺยามปิ, อาสเนนปิ นิมนฺเตยฺยาม, อภินิมนฺเตยฺยามปิ นํ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปฺปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาเรหิ, ธมฺมิกมฺปิสฺส รกฺขาวรณคุตฺตึ สํวิทเหยฺยามา’’ติ.

187. « Certainement pas, Vénérable. Au contraire, c'est nous-mêmes qui le saluerions avec respect, nous lèverions pour l'accueillir, l'inviterions à s'asseoir, et l'inviterions à accepter des robes, de la nourriture d'aumône, un logement et des médicaments pour soigner ses maladies ; nous assurerions pour lui une protection, un abri et une garde conformes à la Loi. »

๑๘๘. ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, มหาราช? ยทิ เอวํ สนฺเต โหติ วา สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ โน วา’’ติ? ‘‘อทฺธา โข, ภนฺเต, เอวํ สนฺเต โหติ สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผล’’นฺติ. ‘‘อิทํ โข เต, มหาราช, มยา ทุติยํ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปญฺญตฺต’’นฺติ.

188. « Qu'en penses-tu, ô Grand Roi ? S'il en est ainsi, y a-t-il ou non un fruit visible de la vie ascétique ? » — « Assurément, Vénérable, s'il en est ainsi, il y a un fruit visible de la vie ascétique. » — « C'est là, ô Grand Roi, le deuxième fruit visible de la vie ascétique en cette vie même que je t'ai exposé. »

ปณีตตรสามญฺญผลํ

Le fruit plus élevé de la vie ascétique

๑๘๙. ‘‘สกฺกา ปน, ภนฺเต, อญฺญมฺปิ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปญฺญเปตุํ อิเมหิ สนฺทิฏฺฐิเกหิ สามญฺญผเลหิ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจา’’ติ? ‘‘สกฺกา, มหาราช. เตน หิ, มหาราช, สุโณหิ, สาธุกํ มนสิ กโรหิ, ภาสิสฺสามี’’ติ. ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’ติ โข ราชา มาคโธ อชาตสตฺตุ เวเทหิปุตฺโต ภควโต ปจฺจสฺโสสิ.

189. « Est-il possible, Vénérable, d'indiquer un autre fruit de la vie ascétique, visible en cette vie même, qui soit encore plus excellent et plus élevé que ces fruits visibles de la vie ascétique ? » — « C'est possible, ô Grand Roi. Pour cela, ô Grand Roi, écoute, sois bien attentif, je vais parler. » — « Bien, Vénérable », répondit le roi de Magadha, Ajātasattu, fils de la reine Vedehī, au Bienheureux.

๑๙๐. ภควา เอตทโวจ – ‘‘อิธ, มหาราช, ตถาคโต โลเก อุปฺปชฺชติ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน สุคโต โลกวิทู อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา. โส อิมํ [Pg.59] โลกํ สเทวกํ สมารกํ สพฺรหฺมกํ สสฺสมณพฺราหฺมณึ ปชํ สเทวมนุสฺสํ สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทติ. โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ, เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสติ.

190. Le Bienheureux dit ceci : « C'est ici, ô Grand Roi, qu'un Tathāgata apparaît dans le monde, un Arhat, un Parfaitement Éveillé, doté de la science et de la conduite, un Sugato, connaisseur du monde, guide incomparable des hommes à dresser, maître des dieux et des hommes, un Éveillé, un Bienheureux. Il fait connaître ce monde avec ses dieux, ses Māras, ses Brahmas, cette génération avec ses ascètes et ses brahmanes, ses rois et ses hommes, après l'avoir lui-même compris par une connaissance directe. Il enseigne la Doctrine, bonne au début, bonne au milieu, bonne à la fin, avec le sens et la lettre ; il proclame la vie sainte parfaitement complète et pure. »

๑๙๑. ‘‘ตํ ธมฺมํ สุณาติ คหปติ วา คหปติปุตฺโต วา อญฺญตรสฺมึ วา กุเล ปจฺจาชาโต. โส ตํ ธมฺมํ สุตฺวา ตถาคเต สทฺธํ ปฏิลภติ. โส เตน สทฺธาปฏิลาเภน สมนฺนาคโต อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ – ‘สมฺพาโธ ฆราวาโส รโชปโถ, อพฺโภกาโส ปพฺพชฺชา. นยิทํ สุกรํ อคารํ อชฺฌาวสตา เอกนฺตปริปุณฺณํ เอกนฺตปริสุทฺธํ สงฺขลิขิตํ พฺรหฺมจริยํ จริตุํ. ยํนูนาหํ เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพเชยฺย’นฺติ.

191. « Un maître de maison, le fils d'un maître de maison ou une personne née dans une autre lignée entend cette Doctrine. Ayant entendu cette Doctrine, il acquiert la foi dans le Tathāgata. Doté de cette acquisition de la foi, il réfléchit ainsi : 'La vie de foyer est étroite, un sentier de poussière ; la vie d'ascète est comme le plein air. Il n'est pas facile, en vivant au milieu d'un foyer, de mener cette vie sainte parfaitement complète, parfaitement pure et polie comme une nacre. Si je me rasais maintenant les cheveux et la barbe, revêtais les robes safranées et quittais le foyer pour la vie sans foyer !' »

๑๙๒. ‘‘โส อปเรน สมเยน อปฺปํ วา โภคกฺขนฺธํ ปหาย มหนฺตํ วา โภคกฺขนฺธํ ปหาย อปฺปํ วา ญาติปริวฏฺฏํ ปหาย มหนฺตํ วา ญาติปริวฏฺฏํ ปหาย เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชติ.

192. « Quelque temps après, abandonnant une petite ou une grande fortune, abandonnant un petit ou un grand cercle de parents, s'étant rasé les cheveux et la barbe, ayant revêtu les robes safranées, il quitte le foyer pour la vie sans foyer. »

๑๙๓. ‘‘โส เอวํ ปพฺพชิโต สมาโน ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต วิหรติ อาจารโคจรสมฺปนฺโน, อณุมตฺเตสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสาวี, สมาทาย สิกฺขติ สิกฺขาปเทสุ, กายกมฺมวจีกมฺเมน สมนฺนาคโต กุสเลน, ปริสุทฺธาชีโว สีลสมฺปนฺโน, อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร, สติสมฺปชญฺเญน สมนฺนาคโต, สนฺตุฏฺโฐ.

193. « Étant ainsi devenu moine, il vit réprimé par la discipline du Pātimokkha, doté d'une conduite et d'un domaine de fréquentation corrects. Voyant un danger dans les fautes les plus minimes, il s'exerce en entreprenant les règles d'entraînement. Doté d'actes corporels et verbaux méritoires, ayant des moyens de subsistance purs, accompli dans la vertu, les portes de ses sens sont gardées, il est doté de vigilance et de pleine conscience, il est satisfait. »

จูฬสีลํ

La petite section sur la vertu

๑๙๔. ‘‘กถญฺจ, มหาราช, ภิกฺขุ สีลสมฺปนฺโน โหติ? อิธ, มหาราช, ภิกฺขุ ปาณาติปาตํ ปหาย ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต โหติ. นิหิตทณฺโฑ นิหิตสตฺโถ ลชฺชี ทยาปนฺโน สพฺพปาณภูตหิตานุกมฺปี วิหรติ. อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมึ.

194. « Et comment, ô Grand Roi, un moine est-il accompli dans la vertu ? Ici, ô Grand Roi, le moine, abandonnant le meurtre d'êtres vivants, s'abstient de tuer. Ayant déposé le bâton, ayant déposé l'arme, il est consciencieux, plein de compassion, vivant pour le bien et la bienveillance envers tous les êtres vivants. Cela aussi fait partie de sa vertu. »

‘‘อทินฺนาทานํ [Pg.60] ปหาย อทินฺนาทานา ปฏิวิรโต โหติ ทินฺนาทายี ทินฺนปาฏิกงฺขี, อเถเนน สุจิภูเตน อตฺตนา วิหรติ. อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมึ.

« Abandonnant la prise de ce qui n'est pas donné, il s'abstient de prendre ce qui n'est pas donné. Ne prenant que ce qui lui est donné, attendant ce qui lui est donné, il vit avec une conduite intègre et pure. Cela aussi fait partie de sa vertu. »

‘‘อพฺรหฺมจริยํ ปหาย พฺรหฺมจารี โหติ อาราจารี วิรโต เมถุนา คามธมฺมา. อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมึ.

« Abandonnant la vie non sainte, il mène une vie sainte, vivant à l'écart, s'abstenant de l'acte sexuel, pratique villageoise. Cela aussi fait partie de sa vertu. »

‘‘มุสาวาทํ ปหาย มุสาวาทา ปฏิวิรโต โหติ สจฺจวาที สจฺจสนฺโธ เถโต ปจฺจยิโก อวิสํวาทโก โลกสฺส. อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมึ.

« Abandonnant le faux langage, il s'abstient de mentir. Il dit la vérité, est lié à la vérité, est ferme, fiable, ne trompe pas le monde. Cela aussi fait partie de sa vertu. »

‘‘ปิสุณํ วาจํ ปหาย ปิสุณาย วาจาย ปฏิวิรโต โหติ; อิโต สุตฺวา น อมุตฺร อกฺขาตา อิเมสํ เภทาย; อมุตฺร วา สุตฺวา น อิเมสํ อกฺขาตา, อมูสํ เภทาย. อิติ ภินฺนานํ วา สนฺธาตา, สหิตานํ วา อนุปฺปทาตา, สมคฺคาราโม สมคฺครโต สมคฺคนนฺที สมคฺคกรณึ วาจํ ภาสิตา โหติ. อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมึ.

« Abandonnant les paroles calomnieuses, il s'abstient de calomnier ; ce qu'il a entendu ici, il ne le rapporte pas là-bas pour diviser ces gens-là ; ce qu'il a entendu là-bas, il ne le rapporte pas ici pour diviser ces gens-ci. Ainsi, il réconcilie ceux qui sont divisés et encourage ceux qui sont unis. Aimant la concorde, se réjouissant de la concorde, trouvant son plaisir dans la concorde, il prononce des paroles qui créent la concorde. Cela aussi fait partie de sa vertu. »

‘‘ผรุสํ วาจํ ปหาย ผรุสาย วาจาย ปฏิวิรโต โหติ; ยา สา วาจา เนลา กณฺณสุขา เปมนียา หทยงฺคมา โปรี พหุชนกนฺตา พหุชนมนาปา ตถารูปึ วาจํ ภาสิตา โหติ. อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมึ.

« Abandonnant les paroles rudes, il s'abstient de paroles rudes. Les paroles qui sont sans blâme, agréables à l'oreille, aimables, allant au cœur, polies, aimées de la multitude, plaisant à la multitude, il prononce de telles paroles. Cela aussi fait partie de sa vertu. »

‘‘สมฺผปฺปลาปํ ปหาย สมฺผปฺปลาปา ปฏิวิรโต โหติ กาลวาที ภูตวาที อตฺถวาที ธมฺมวาที วินยวาที, นิธานวตึ วาจํ ภาสิตา โหติ กาเลน สาปเทสํ ปริยนฺตวตึ อตฺถสํหิตํ. อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมึ.

« Abandonnant les paroles futiles, il s'abstient de bavarder inutilement. Il parle au moment opportun, parle selon les faits, parle de ce qui est utile, parle de la Doctrine, parle de la Discipline. Il prononce des paroles dignes d'être retenues, opportunes, accompagnées de raisons, bien délimitées et liées au but. Cela aussi fait partie de sa vertu. »

‘‘พีชคามภูตคามสมารมฺภา ปฏิวิรโต โหติ…เป… เอกภตฺติโก โหติ รตฺตูปรโต วิรโต วิกาลโภชนา. นจฺจคีตวาทิตวิสูกทสฺสนา ปฏิวิรโต โหติ. มาลาคนฺธวิเลปนธารณมณฺฑนวิภูสนฏฺฐานา ปฏิวิรโต โหติ. อุจฺจาสยนมหาสยนา ปฏิวิรโต โหติ. ชาตรูปรชตปฏิคฺคหณา [Pg.61] ปฏิวิรโต โหติ. อามกธญฺญปฏิคฺคหณา ปฏิวิรโต โหติ. อามกมํสปฏิคฺคหณา ปฏิวิรโต โหติ. อิตฺถิกุมาริกปฏิคฺคหณา ปฏิวิรโต โหติ. ทาสิทาสปฏิคฺคหณา ปฏิวิรโต โหติ. อเชฬกปฏิคฺคหณา ปฏิวิรโต โหติ. กุกฺกุฏสูกรปฏิคฺคหณา ปฏิวิรโต โหติ. หตฺถิควสฺสวฬวปฏิคฺคหณา ปฏิวิรโต โหติ. เขตฺตวตฺถุปฏิคฺคหณา ปฏิวิรโต โหติ. ทูเตยฺยปหิณคมนานุโยคา ปฏิวิรโต โหติ. กยวิกฺกยา ปฏิวิรโต โหติ. ตุลากูฏกํสกูฏมานกูฏา ปฏิวิรโต โหติ. อุกฺโกฏนวญฺจนนิกติสาจิโยคา ปฏิวิรโต โหติ. เฉทนวธพนฺธนวิปราโมสอาโลปสหสาการา ปฏิวิรโต โหติ. อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมึ.

« Il s'abstient de détruire les semences et les plantes... Il ne prend qu'un seul repas par jour, s'abstenant de manger la nuit et en dehors des heures permises. Il s'abstient de regarder des spectacles de danse, de chant et de musique. Il s'abstient de porter des guirlandes, des parfums et des onguents, qui sont des parures et des embellissements. Il s'abstient des lits hauts et des grands lits. Il s'abstient d'accepter de l'or et de l'argent. Il s'abstient d'accepter des grains crus. Il s'abstient d'accepter de la viande crue. Il s'abstient d'accepter des femmes et des jeunes filles. Il s'abstient d'accepter des esclaves femmes et hommes. Il s'abstient d'accepter des chèvres et des moutons. Il s'abstient d'accepter des volailles et des porcs. Il s'abstient d'accepter des éléphants, des bovins, des chevaux et des juments. Il s'abstient d'accepter des champs et des terres. Il s'abstient de se charger de messages et de commissions. Il s'abstient d'acheter et de vendre. Il s'abstient de tricher avec des balances, des métaux ou des mesures. Il s'abstient de corruption, de tromperie, de fraude et de faux. Il s'abstient de mutiler, de tuer, d'enchaîner, de brigandage, de pillage et de violence. Cela aussi fait partie de sa vertu. »

จูฬสีลํ นิฏฺฐิตํ.

Fin de la petite section sur la vertu.

มชฺฌิมสีลํ

La moyenne section sur la vertu

๑๙๕. ‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปํ พีชคามภูตคามสมารมฺภํ อนุยุตฺตา วิหรนฺติ. เสยฺยถิทํ – มูลพีชํ ขนฺธพีชํ ผฬุพีชํ อคฺคพีชํ พีชพีชเมว ปญฺจมํ, อิติ เอวรูปา พีชคามภูตคามสมารมฺภา ปฏิวิรโต โหติ. อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมึ.

195. « Alors que certains honorables ascètes et brahmanes, après avoir consommé la nourriture offerte par la foi, s’adonnent à la destruction des semences et des végétaux — à savoir : les semences issues de racines, les semences issues de troncs, les semences issues d'articulations, les semences issues de bourgeons, et les semences proprement dites en cinquième lieu — le moine, lui, s’abstient d’une telle destruction des semences et des végétaux. Cela aussi fait partie de sa vertu. »

๑๙๖. ‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปํ สนฺนิธิการปริโภคํ อนุยุตฺตา วิหรนฺติ. เสยฺยถิทํ – อนฺนสนฺนิธึ ปานสนฺนิธึ วตฺถสนฺนิธึ ยานสนฺนิธึ สยนสนฺนิธึ คนฺธสนฺนิธึ อามิสสนฺนิธึ, อิติ วา อิติ เอวรูปา สนฺนิธิการปริโภคา ปฏิวิรโต โหติ. อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมึ.

196. « Alors que certains honorables ascètes et brahmanes, après avoir consommé la nourriture offerte par la foi, s’adonnent à l’usage de biens accumulés — à savoir : l’accumulation de nourriture, de boissons, de vêtements, de véhicules, de literie, de parfums et d’autres choses matérielles — le moine, lui, s’abstient de l’usage de tels biens accumulés. Cela aussi fait partie de sa vertu. »

๑๙๗. ‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปํ วิสูกทสฺสนํ อนุยุตฺตา วิหรนฺติ. เสยฺยถิทํ – นจฺจํ คีตํ วาทิตํ เปกฺขํ อกฺขานํ ปาณิสฺสรํ เวตาฬํ กุมฺภถูณํ โสภนกํ จณฺฑาลํ วํสํ โธวนํ หตฺถิยุทฺธํ อสฺสยุทฺธํ มหึสยุทฺธํ อุสภยุทฺธํ อชยุทฺธํ เมณฺฑยุทฺธํ กุกฺกุฏยุทฺธํ วฏฺฏกยุทฺธํ ทณฺฑยุทฺธํ มุฏฺฐิยุทฺธํ นิพฺพุทฺธํ อุยฺโยธิกํ พลคฺคํ เสนาพฺยูหํ อนีกทสฺสนํ อิติ วา อิติ เอวรูปา วิสูกทสฺสนา ปฏิวิรโต โหติ. อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมึ.

197. « Alors que certains honorables ascètes et brahmanes, après avoir consommé la nourriture offerte par la foi, s’adonnent à des spectacles distrayants — à savoir : la danse, le chant, la musique instrumentale, les représentations théâtrales, les récits épiques, les battements de mains rythmés, les jeux de cymbales, les tambours de cérémonie, les parades d’artistes, les prouesses d’acrobates, les jeux de jonglerie sur bambou, les rituels de lavage d’ossements, les combats d’éléphants, de chevaux, de buffles, de taureaux, de chèvres, de béliers, de coqs ou de cailles, les combats au bâton, la boxe, la lutte, les simulacres de batailles, les revues de troupes, les déploiements de l'armée et l'inspection des unités militaires — le moine, lui, s’abstient de tels spectacles distrayants. Cela aussi fait partie de sa vertu. »

๑๙๘. ‘‘ยถา [Pg.62] วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปํ ชูตปฺปมาทฏฺฐานานุโยคํ อนุยุตฺตา วิหรนฺติ. เสยฺยถิทํ – อฏฺฐปทํ ทสปทํ อากาสํ ปริหารปถํ สนฺติกํ ขลิกํ ฆฏิกํ สลากหตฺถํ อกฺขํ ปงฺคจีรํ วงฺกกํ โมกฺขจิกํ จิงฺคุลิกํ ปตฺตาฬฺหกํ รถกํ ธนุกํ อกฺขริกํ มเนสิกํ ยถาวชฺชํ อิติ วา อิติ เอวรูปา ชูตปฺปมาทฏฺฐานานุโยคา ปฏิวิรโต โหติ. อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมึ.

198. « Alors que certains honorables ascètes et brahmanes, après avoir consommé la nourriture offerte par la foi, s’adonnent à des jeux de hasard et d'argent provoquant l’insouciance — à savoir : les jeux sur échiquier à huit cases ou dix cases, les jeux de société imaginaires, les parcours au sol comme la marelle, les jeux de jetons, les dés, les jeux de bâtons, les jeux de baguettes, les jeux de billes ou de noix, les jouets en feuilles de palmier, les petites charrues, les culbutes, les moulins à vent, les mesures de feuilles, les petits chariots, les petits arcs, le jeu de deviner des lettres, de deviner la pensée ou de mimer des difformités — le moine, lui, s’abstient de tels jeux de hasard provoquant l’insouciance. Cela aussi fait partie de sa vertu. »

๑๙๙. ‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปํ อุจฺจาสยนมหาสยนํ อนุยุตฺตา วิหรนฺติ. เสยฺยถิทํ – อาสนฺทึ ปลฺลงฺกํ โคนกํ จิตฺตกํ ปฏิกํ ปฏลิกํ ตูลิกํ วิกติกํ อุทฺทโลมึ เอกนฺตโลมึ กฏฺฏิสฺสํ โกเสยฺยํ กุตฺตกํ หตฺถตฺถรํ อสฺสตฺถรํ รถตฺถรํ อชินปฺปเวณึ กทลิมิคปวรปจฺจตฺถรณํ สอุตฺตรจฺฉทํ อุภโตโลหิตกูปธานํ อิติ วา อิติ เอวรูปา อุจฺจาสยนมหาสยนา ปฏิวิรโต โหติ. อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมึ.

199. « Alors que certains honorables ascètes et brahmanes, après avoir consommé la nourriture offerte par la foi, s’adonnent à l’usage de sièges hauts et luxueux — à savoir : les divans trop hauts, les lits ornés de pattes de bêtes sauvages, les grands tapis de laine à longs poils, les couvertures brodées, les tapis de laine blanche, les tapis de laine à fleurs, les édredons de coton, les tapis brodés de lions ou de tigres, les tapis à poils des deux côtés ou d’un seul côté, les couvertures tissées de fils d’or ou de soie, les tapis pour seize danseuses, les housses d’éléphant, de cheval ou de char, les peaux d’antilope noire, les peaux de daim précieux, ainsi que les lits dotés de baldaquins rouges et de traversins rouges aux deux extrémités — le moine, lui, s’abstient de tels sièges hauts et luxueux. Cela aussi fait partie de sa vertu. »

๒๐๐. ‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปํ มณฺฑนวิภูสนฏฺฐานานุโยคํ อนุยุตฺตา วิหรนฺติ. เสยฺยถิทํ – อุจฺฉาทนํ ปริมทฺทนํ นฺหาปนํ สมฺพาหนํ อาทาสํ อญฺชนํ มาลาคนฺธวิเลปนํ มุขจุณฺณํ มุขเลปนํ หตฺถพนฺธํ สิขาพนฺธํ ทณฺฑํ นาฬิกํ อสึ ฉตฺตํ จิตฺรุปาหนํ อุณฺหีสํ มณึ วาลพีชนึ โอทาตานิ วตฺถานิ ทีฆทสานิ อิติ วา อิติ เอวรูปา มณฺฑนวิภูสนฏฺฐานานุโยคา ปฏิวิรโต โหติ. อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมึ.

200. « Alors que certains honorables ascètes et brahmanes, après avoir consommé la nourriture offerte par la foi, s’adonnent à la parure et à l’embellissement du corps — à savoir : les onctions de poudres, les massages, les bains parfumés, les frictions des membres, l'usage de miroirs, de collyre, de guirlandes, d'onguents, de poudres et de fards pour le visage, le port de bracelets, de parures de tête, de cannes ornées, d'étuis à remèdes, d'épées, de parasols, de sandales décorées, de diadèmes, de joyaux de tête, de chasse-mouches en queue de yak, ainsi que de vêtements blancs à longues franges — le moine, lui, s’abstient de tels moyens de parure et d’embellissement. Cela aussi fait partie de sa vertu. »

๒๐๑. ‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปํ ติรจฺฉานกถํ อนุยุตฺตา วิหรนฺติ. เสยฺยถิทํ – ราชกถํ โจรกถํ มหามตฺตกถํ เสนากถํ ภยกถํ ยุทฺธกถํ อนฺนกถํ ปานกถํ วตฺถกถํ สยนกถํ มาลากถํ คนฺธกถํ ญาติกถํ ยานกถํ คามกถํ นิคมกถํ นครกถํ ชนปทกถํ อิตฺถิกถํ สูรกถํ วิสิขากถํ กุมฺภฏฺฐานกถํ ปุพฺพเปตกถํ นานตฺตกถํ โลกกฺขายิกํ [Pg.63] สมุทฺทกฺขายิกํ อิติภวาภวกถํ อิติ วา อิติ เอวรูปาย ติรจฺฉานกถาย ปฏิวิรโต โหติ. อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมึ.

201. « Alors que certains honorables ascètes et brahmanes, après avoir consommé la nourriture offerte par la foi, s’adonnent à des conversations futiles — à savoir : des causeries sur les rois, les voleurs, les ministres, les armées, les dangers, les guerres, la nourriture, les boissons, les vêtements, les lits, les guirlandes, les parfums, les parents, les véhicules, les villages, les bourgs, les villes, les provinces, les femmes, les hommes, les héros, les rues, les points d’eau, les défunts, des potins variés, des spéculations sur l’origine du monde ou de l’océan, ainsi que des propos sur le gain ou la perte — le moine, lui, s’abstient de telles conversations futiles. Cela aussi fait partie de sa vertu. »

๒๐๒. ‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปํ วิคฺคาหิกกถํ อนุยุตฺตา วิหรนฺติ. เสยฺยถิทํ – น ตฺวํ อิมํ ธมฺมวินยํ อาชานาสิ, อหํ อิมํ ธมฺมวินยํ อาชานามิ, กึ ตฺวํ อิมํ ธมฺมวินยํ อาชานิสฺสสิ, มิจฺฉา ปฏิปนฺโน ตฺวมสิ, อหมสฺมิ สมฺมา ปฏิปนฺโน, สหิตํ เม, อสหิตํ เต, ปุเร วจนียํ ปจฺฉา อวจ, ปจฺฉา วจนียํ ปุเร อวจ, อธิจิณฺณํ เต วิปราวตฺตํ, อาโรปิโต เต วาโท, นิคฺคหิโต ตฺวมสิ, จร วาทปฺปโมกฺขาย, นิพฺเพเฐหิ วา สเจ ปโหสีติ อิติ วา อิติ เอวรูปาย วิคฺคาหิกกถาย ปฏิวิรโต โหติ. อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมึ.

202. « Alors que certains honorables ascètes et brahmanes, après avoir consommé la nourriture offerte par la foi, s’adonnent à des discours de controverse — à savoir : "Tu ne comprends pas ce Dhamma et ce Vinaya, c'est moi qui les comprends", "Comment pourrais-tu comprendre ce Dhamma et ce Vinaya ?", "Tu pratiques de façon erronée, alors que je pratique de façon correcte", "Mon propos est cohérent, le tien ne l'est pas", "Tu as dit en dernier ce qui devait être dit en premier, et en premier ce qui devait être dit en dernier", "Ton point de vue a été réfuté", "Tu es vaincu", "Va donc pour libérer ton opinion" ou "Démêle-toi si tu en es capable" — le moine, lui, s’abstient de tels discours de controverse. Cela aussi fait partie de sa vertu. »

๒๐๓. ‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปํ ทูเตยฺยปหิณคมนานุโยคํ อนุยุตฺตา วิหรนฺติ. เสยฺยถิทํ – รญฺญํ, ราชมหามตฺตานํ, ขตฺติยานํ, พฺราหฺมณานํ, คหปติกานํ, กุมารานํ – ‘อิธ คจฺฉ, อมุตฺราคจฺฉ, อิทํ หร, อมุตฺร อิทํ อาหรา’ติ อิติ วา อิติ เอวรูปา ทูเตยฺยปหิณคมนานุโยคา ปฏิวิรโต โหติ. อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมึ.

203. « Alors que certains honorables ascètes et brahmanes, après avoir consommé la nourriture offerte par la foi, s’adonnent à des services de messagerie et d'émissaire — à savoir : pour des rois, des ministres, des nobles, des brahmanes, des chefs de famille ou des jeunes gens, en acceptant de dire : "Va ici, va là-bas, apporte ceci, rapporte cela de là-bas" — le moine, lui, s’abstient de tels services de messagerie et d’émissaire. Cela aussi fait partie de sa vertu. »

๒๐๔. ‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต กุหกา จ โหนฺติ ลปกา จ เนมิตฺติกา จ นิปฺเปสิกา จ ลาเภน ลาภํ นิชิคีํสิตาโร จ. อิติ เอวรูปา กุหนลปนา ปฏิวิรโต โหติ. อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมึ’’.

204. « Alors que certains honorables ascètes et brahmanes, après avoir consommé la nourriture offerte par la foi, sont des imposteurs, des flatteurs, des devins, des extorqueurs, et cherchent sans cesse à accroître leur profit par le profit — le moine, lui, s’abstient d’une telle tromperie et de telles flatteries. Cela aussi fait partie de sa vertu. »

มชฺฌิมสีลํ นิฏฺฐิตํ.

La section de la Vertu Moyenne est terminée.

มหาสีลํ

LA GRANDE VERTU

๒๐๕. ‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีเวน ชีวิตํ กปฺเปนฺติ. เสยฺยถิทํ – องฺคํ นิมิตฺตํ อุปฺปาตํ สุปินํ ลกฺขณํ มูสิกจฺฉินฺนํ อคฺคิโหมํ ทพฺพิโหมํ ถุสโหมํ กณโหมํ ตณฺฑุลโหมํ สปฺปิโหมํ เตลโหมํ [Pg.64] มุขโหมํ โลหิตโหมํ องฺควิชฺชา วตฺถุวิชฺชา ขตฺตวิชฺชา สิววิชฺชา ภูตวิชฺชา ภูริวิชฺชา อหิวิชฺชา วิสวิชฺชา วิจฺฉิกวิชฺชา มูสิกวิชฺชา สกุณวิชฺชา วายสวิชฺชา ปกฺกชฺฌานํ สรปริตฺตาณํ มิคจกฺกํ อิติ วา อิติ เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีวา ปฏิวิรโต โหติ. อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมึ.

205. « Alors que certains honorables ascètes et brahmanes, bien qu'ils consomment la nourriture offerte par la foi, gagnent leur vie par des moyens d'existence faux fondés sur des arts bas tels que : la divination par les membres, la divination par les signes, la divination par les présages célestes, la divination par les rêves, la divination par les marques corporelles, la divination par les objets rongés par les rats ; les oblations au feu, les oblations faites avec une louche, avec de la balle de grain, avec du son de riz, avec du riz entier, avec du beurre clarifié, avec de l'huile, avec la bouche, avec du sang ; la connaissance des membres du corps, la science des sites, la science politique, les rites d'apaisement dans les cimetières, l'exorcisme des esprits, la science de la protection de la terre, les charmes contre les serpents, les poisons, les scorpions, les rats, les oiseaux et les corbeaux ; la divination de la longévité, les charmes contre les flèches, la connaissance des cris des animaux sauvages ; le moine s’abstient de tels moyens d'existence faux fondés sur de tels arts bas. Cela fait partie de sa vertu. »

๒๐๖. ‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีเวน ชีวิตํ กปฺเปนฺติ. เสยฺยถิทํ – มณิลกฺขณํ วตฺถลกฺขณํ ทณฺฑลกฺขณํ สตฺถลกฺขณํ อสิลกฺขณํ อุสุลกฺขณํ ธนุลกฺขณํ อาวุธลกฺขณํ อิตฺถิลกฺขณํ ปุริสลกฺขณํ กุมารลกฺขณํ กุมาริลกฺขณํ ทาสลกฺขณํ ทาสิลกฺขณํ หตฺถิลกฺขณํ อสฺสลกฺขณํ มหึสลกฺขณํ อุสภลกฺขณํ โคลกฺขณํ อชลกฺขณํ เมณฺฑลกฺขณํ กุกฺกุฏลกฺขณํ วฏฺฏกลกฺขณํ โคธาลกฺขณํ กณฺณิกลกฺขณํ กจฺฉปลกฺขณํ มิคลกฺขณํ อิติ วา อิติ เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีวา ปฏิวิรโต โหติ. อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมึ.

206. « Alors que certains honorables ascètes et brahmanes, bien qu'ils consomment la nourriture offerte par la foi, gagnent leur vie par des moyens d'existence faux fondés sur des arts bas tels que : la connaissance des marques des gemmes, des vêtements, des bâtons, des épées, des glaives, des flèches, des arcs, des armes, des femmes, des hommes, des garçons, des filles, des esclaves masculins, des esclaves féminines, des éléphants, des chevaux, des buffles, des taureaux, des vaches, des chèvres, des moutons, des coqs, des cailles, des iguanes, des faîtes de toitures, des tortues et des animaux sauvages ; le moine s’abstient de tels moyens d'existence faux fondés sur de tels arts bas. Cela fait partie de sa vertu. »

๒๐๗. ‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีเวน ชีวิตํ กปฺเปนฺติ. เสยฺยถิทํ – รญฺญํ นิยฺยานํ ภวิสฺสติ, รญฺญํ อนิยฺยานํ ภวิสฺสติ, อพฺภนฺตรานํ รญฺญํ อุปยานํ ภวิสฺสติ, พาหิรานํ รญฺญํ อปยานํ ภวิสฺสติ, พาหิรานํ รญฺญํ อุปยานํ ภวิสฺสติ, อพฺภนฺตรานํ รญฺญํ อปยานํ ภวิสฺสติ, อพฺภนฺตรานํ รญฺญํ ชโย ภวิสฺสติ, พาหิรานํ รญฺญํ ปราชโย ภวิสฺสติ, พาหิรานํ รญฺญํ ชโย ภวิสฺสติ, อพฺภนฺตรานํ รญฺญํ ปราชโย ภวิสฺสติ, อิติ อิมสฺส ชโย ภวิสฺสติ, อิมสฺส ปราชโย ภวิสฺสติ อิติ วา อิติ เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีวา ปฏิวิรโต โหติ. อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมึ.

207. « Alors que certains honorables ascètes et brahmanes, bien qu'ils consomment la nourriture offerte par la foi, gagnent leur vie par des moyens d'existence faux fondés sur des arts bas tels que la prédiction suivante : “Les rois sortiront en campagne”, “Les rois ne sortiront pas en campagne”, “Les rois du pays s'approcheront et les rois étrangers se retireront”, “Les rois étrangers s'approcheront et les rois du pays se retireront”, “Les rois du pays seront victorieux et les rois étrangers seront vaincus”, “Les rois étrangers seront victorieux et les rois du pays seront vaincus”, “Celui-ci sera victorieux, celui-là sera vaincu” ; le moine s’abstient de tels moyens d'existence faux fondés sur de tels arts bas. Cela fait partie de sa vertu. »

๒๐๘. ‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีเวน ชีวิตํ กปฺเปนฺติ. เสยฺยถิทํ – จนฺทคฺคาโห ภวิสฺสติ, สูริยคฺคาโห ภวิสฺสติ, นกฺขตฺตคฺคาโห ภวิสฺสติ, จนฺทิมสูริยานํ ปถคมนํ ภวิสฺสติ, จนฺทิมสูริยานํ อุปฺปถคมนํ ภวิสฺสติ, นกฺขตฺตานํ ปถคมนํ ภวิสฺสติ, นกฺขตฺตานํ อุปฺปถคมนํ ภวิสฺสติ[Pg.65], อุกฺกาปาโต ภวิสฺสติ, ทิสาฑาโห ภวิสฺสติ, ภูมิจาโล ภวิสฺสติ, เทวทุทฺรภิ ภวิสฺสติ, จนฺทิมสูริยนกฺขตฺตานํ อุคฺคมนํ โอคมนํ สํกิเลสํ โวทานํ ภวิสฺสติ, เอวํวิปาโก จนฺทคฺคาโห ภวิสฺสติ, เอวํวิปาโก สูริยคฺคาโห ภวิสฺสติ, เอวํวิปาโก นกฺขตฺตคฺคาโห ภวิสฺสติ, เอวํวิปากํ จนฺทิมสูริยานํ ปถคมนํ ภวิสฺสติ, เอวํวิปากํ จนฺทิมสูริยานํ อุปฺปถคมนํ ภวิสฺสติ, เอวํวิปากํ นกฺขตฺตานํ ปถคมนํ ภวิสฺสติ, เอวํวิปากํ นกฺขตฺตานํ อุปฺปถคมนํ ภวิสฺสติ, เอวํวิปาโก อุกฺกาปาโต ภวิสฺสติ, เอวํวิปาโก ทิสาฑาโห ภวิสฺสติ, เอวํวิปาโก ภูมิจาโล ภวิสฺสติ, เอวํวิปาโก เทวทุทฺรภิ ภวิสฺสติ, เอวํวิปากํ จนฺทิมสูริยนกฺขตฺตานํ อุคฺคมนํ โอคมนํ สํกิเลสํ โวทานํ ภวิสฺสติ อิติ วา อิติ เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีวา ปฏิวิรโต โหติ. อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมึ.

208. « Alors que certains honorables ascètes et brahmanes, bien qu'ils consomment la nourriture offerte par la foi, gagnent leur vie par des moyens d'existence faux fondés sur des arts bas tels que la prédiction suivante : “Il y aura une éclipse de lune, une éclipse de soleil, une éclipse des constellations ; la lune et le soleil suivront leur course normale ou une course anormale ; les constellations suivront leur course normale ou une course anormale ; il y aura une chute de météores, un embrasement de l'horizon, un tremblement de terre, un tonnerre céleste ; il y aura un lever, un coucher, un obscurcissement ou un éclaircissement de la lune, du soleil et des constellations ; et une éclipse de lune aura tel ou tel effet, une éclipse de soleil aura tel ou tel effet... un lever, un coucher, un obscurcissement ou un éclaircissement de la lune, du soleil et des constellations aura tel ou tel effet” ; le moine s’abstient de tels moyens d'existence faux fondés sur de tels arts bas. Cela fait partie de sa vertu. »

๒๐๙. ‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีเวน ชีวิตํ กปฺเปนฺติ. เสยฺยถิทํ – สุวุฏฺฐิกา ภวิสฺสติ, ทุพฺพุฏฺฐิกา ภวิสฺสติ, สุภิกฺขํ ภวิสฺสติ, ทุพฺภิกฺขํ ภวิสฺสติ, เขมํ ภวิสฺสติ, ภยํ ภวิสฺสติ, โรโค ภวิสฺสติ, อาโรคฺยํ ภวิสฺสติ, มุทฺทา, คณนา, สงฺขานํ, กาเวยฺยํ, โลกายตํ อิติ วา อิติ เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีวา ปฏิวิรโต โหติ. อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมึ.

209. « Alors que certains honorables ascètes et brahmanes, bien qu'ils consomment la nourriture offerte par la foi, gagnent leur vie par des moyens d'existence faux fondés sur des arts bas tels que la prédiction suivante : “Il y aura des pluies abondantes, il y aura de la sécheresse ; il y aura l'abondance, il y aura la famine ; il y aura la sécurité, il y aura le danger ; il y aura la maladie, il y aura la santé” ; ou encore le calcul digital, le calcul arithmétique, la comptabilité, la composition poétique et la philosophie mondaine ; le moine s’abstient de tels moyens d'existence faux fondés sur de tels arts bas. Cela fait partie de sa vertu. »

๒๑๐. ‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีเวน ชีวิตํ กปฺเปนฺติ. เสยฺยถิทํ – อาวาหนํ วิวาหนํ สํวรณํ วิวรณํ สงฺกิรณํ วิกิรณํ สุภคกรณํ ทุพฺภคกรณํ วิรุทฺธคพฺภกรณํ ชิวฺหานิพนฺธนํ หนุสํหนนํ หตฺถาภิชปฺปนํ หนุชปฺปนํ กณฺณชปฺปนํ อาทาสปญฺหํ กุมาริกปญฺหํ เทวปญฺหํ อาทิจฺจุปฏฺฐานํ มหตุปฏฺฐานํ อพฺภุชฺชลนํ สิริวฺหายนํ อิติ วา อิติ เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีวา ปฏิวิรโต โหติ. อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมึ.

210. « Alors que certains honorables ascètes et brahmanes, bien qu'ils consomment la nourriture offerte par la foi, gagnent leur vie par des moyens d'existence faux fondés sur des arts bas tels que : organiser des mariages, donner en mariage, conclure des fiançailles, prononcer des divorces ; amasser des richesses ou les disperser ; pratiquer des charmes pour la chance ou la malchance, des rites pour prévenir l'avortement ; utiliser des sorts pour lier la langue, pour bloquer la mâchoire, pour jeter des sorts sur les mains, des sorts sur les mâchoires ou les oreilles ; consulter un miroir magique, consulter une jeune fille servant de médium ou une personne possédée ; adorer le soleil, adorer Mahābrahmā, cracher du feu ou invoquer la déesse de la fortune ; le moine s’abstient de tels moyens d'existence faux fondés sur de tels arts bas. Cela fait partie de sa vertu. »

๒๑๑. ‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีเวน ชีวิตํ กปฺเปนฺติ[Pg.66]. เสยฺยถิทํ – สนฺติกมฺมํ ปณิธิกมฺมํ ภูตกมฺมํ ภูริกมฺมํ วสฺสกมฺมํ โวสฺสกมฺมํ วตฺถุกมฺมํ วตฺถุปริกมฺมํ อาจมนํ นฺหาปนํ ชุหนํ วมนํ วิเรจนํ อุทฺธํวิเรจนํ อโธวิเรจนํ สีสวิเรจนํ กณฺณเตลํ เนตฺตตปฺปนํ นตฺถุกมฺมํ อญฺชนํ ปจฺจญฺชนํ สาลากิยํ สลฺลกตฺติยํ ทารกติกิจฺฉา, มูลเภสชฺชานํ อนุปฺปทานํ, โอสธีนํ ปฏิโมกฺโข อิติ วา อิติ เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีวา ปฏิวิรโต โหติ. อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมึ.

211. « Alors que certains vénérables ascètes et brahmanes, après avoir consommé la nourriture offerte par la foi, gagnent leur vie par de tels arts futiles et des moyens d'existence erronés — tels que : rituels d'apaisement, offrandes votives aux divinités, exorcisme de démons, géomancie pratiquée dans des habitations souterraines, rites pour conférer la virilité ou causer l'impuissance, sélection de sites pour les habitations, rituels de consécration de terrain, ablutions rituelles du visage, bains de purification, offrandes sacrificielles au feu, administration d'émétiques, de purgatifs, de traitements pour évacuer les humeurs par le haut ou par le bas, traitements pour les maux de tête, préparation d'huiles pour les oreilles, de collyres pour les yeux, administration de remèdes par le nez, préparation d'onguents oculaires piquants ou rafraîchissants, chirurgie oculaire, chirurgie générale, pédiatrie, administration de racines médicinales et application ou retrait d'emplâtres — le moine s'abstient de tels arts futiles et de tels moyens d'existence erronés. Cela aussi fait partie de sa vertu. »

๒๑๒. ‘‘ส โข โส, มหาราช, ภิกฺขุ เอวํ สีลสมฺปนฺโน น กุโตจิ ภยํ สมนุปสฺสติ, ยทิทํ สีลสํวรโต. เสยฺยถาปิ – มหาราช, ราชา ขตฺติโย มุทฺธาภิสิตฺโต นิหตปจฺจามิตฺโต น กุโตจิ ภยํ สมนุปสฺสติ, ยทิทํ ปจฺจตฺถิกโต; เอวเมว โข, มหาราช, ภิกฺขุ เอวํ สีลสมฺปนฺโน น กุโตจิ ภยํ สมนุปสฺสติ, ยทิทํ สีลสํวรโต. โส อิมินา อริเยน สีลกฺขนฺเธน สมนฺนาคโต อชฺฌตฺตํ อนวชฺชสุขํ ปฏิสํเวเทติ. เอวํ โข, มหาราช, ภิกฺขุ สีลสมฺปนฺโน โหติ.

212. « Le moine ainsi parfait en vertu, ô Grand Roi, ne voit nulle part de danger venant de sa retenue morale. Tout comme un roi khattiya, oint sur le sommet de la tête et ayant anéanti ses ennemis, ne voit nulle part de danger venant de ses adversaires, de même le moine parfait en vertu ne voit nulle part de danger venant de sa retenue morale. Étant doté de ce noble ensemble de vertus, il éprouve en lui-même un bonheur irréprochable. C'est ainsi, ô Grand Roi, que le moine est parfait en vertu. »

มหาสีลํ นิฏฺฐิตํ.

Ici s'achève la Grande Section sur la Vertu.

อินฺทฺริยสํวโร

La maîtrise des sens

๒๑๓. ‘‘กถญฺจ, มหาราช, ภิกฺขุ อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร โหติ? อิธ, มหาราช, ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา น นิมิตฺตคฺคาหี โหติ นานุพฺยญฺชนคฺคาหี. ยตฺวาธิกรณเมนํ จกฺขุนฺทฺริยํ อสํวุตํ วิหรนฺตํ อภิชฺฌา โทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสฺสเวยฺยุํ, ตสฺส สํวราย ปฏิปชฺชติ, รกฺขติ จกฺขุนฺทฺริยํ, จกฺขุนฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชติ. โสเตน สทฺทํ สุตฺวา…เป… ฆาเนน คนฺธํ ฆายิตฺวา…เป… ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา…เป… กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสิตฺวา…เป… มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย น นิมิตฺตคฺคาหี โหติ นานุพฺยญฺชนคฺคาหี. ยตฺวาธิกรณเมนํ มนินฺทฺริยํ อสํวุตํ วิหรนฺตํ อภิชฺฌา โทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสฺสเวยฺยุํ, ตสฺส สํวราย ปฏิปชฺชติ, รกฺขติ มนินฺทฺริยํ, มนินฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชติ. โส อิมินา อริเยน อินฺทฺริยสํวเรน สมนฺนาคโต อชฺฌตฺตํ อพฺยาเสกสุขํ ปฏิสํเวเทติ. เอวํ โข, มหาราช, ภิกฺขุ อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร โหติ.

213. « Et comment, ô Grand Roi, le moine est-il celui dont les portes des sens sont gardées ? Ici, ô Grand Roi, le moine, ayant vu une forme avec l'œil, ne s'attache ni à son apparence générale ni à ses détails. Puisque des états mauvais et malsains de convoitise et de déplaisir pourraient envahir celui qui demeure sans maîtrise de la faculté de l'œil, il s'exerce à cette maîtrise, garde la faculté de l'œil et parvient à la maîtrise de la faculté de l'œil. Ayant entendu un son avec l'oreille... ayant senti une odeur avec le nez... ayant goûté une saveur avec la langue... ayant touché un objet tangible avec le corps... ayant connu un objet mental avec l'esprit, il ne s'attache ni à son apparence générale ni à ses détails. Puisque des états mauvais et malsains de convoitise et de déplaisir pourraient envahir celui qui demeure sans maîtrise de la faculté de l'esprit, il s'exerce à cette maîtrise, garde la faculté de l'esprit et parvient à la maîtrise de la faculté de l'esprit. Étant doté de cette noble maîtrise des sens, il éprouve en lui-même un bonheur pur, exempt de toute souillure. C'est ainsi, ô Grand Roi, que le moine est celui dont les portes des sens sont gardées. »

สติสมฺปชญฺญํ

L'attention et la pleine conscience

๒๑๔. ‘‘กถญฺจ[Pg.67], มหาราช, ภิกฺขุ สติสมฺปชญฺเญน สมนฺนาคโต โหติ? อิธ, มหาราช, ภิกฺขุ อภิกฺกนฺเต ปฏิกฺกนฺเต สมฺปชานการี โหติ, อาโลกิเต วิโลกิเต สมฺปชานการี โหติ, สมิญฺชิเต ปสาริเต สมฺปชานการี โหติ, สงฺฆาฏิปตฺตจีวรธารเณ สมฺปชานการี โหติ, อสิเต ปีเต ขายิเต สายิเต สมฺปชานการี โหติ, อุจฺจารปสฺสาวกมฺเม สมฺปชานการี โหติ, คเต ฐิเต นิสินฺเน สุตฺเต ชาคริเต ภาสิเต ตุณฺหีภาเว สมฺปชานการี โหติ. เอวํ โข, มหาราช, ภิกฺขุ สติสมฺปชญฺเญน สมนฺนาคโต โหติ.

214. « Et comment, ô Grand Roi, le moine est-il doté d'attention et de pleine conscience ? Ici, ô Grand Roi, le moine agit avec pleine conscience en avançant et en reculant ; il agit avec pleine conscience en regardant devant lui et en regardant autour de lui ; il agit avec pleine conscience en pliant et en étendant ses membres ; il agit avec pleine conscience en portant sa robe de dessus, son bol et ses autres robes ; il agit avec pleine conscience en mangeant, en buvant, en mâchant et en goûtant ; il agit avec pleine conscience en urinant et en allant à la selle ; il agit avec pleine conscience en marchant, en se tenant debout, en s'asseyant, en s'endormant, en s'éveillant, en parlant et en gardant le silence. C'est ainsi, ô Grand Roi, que le moine est doté d'attention et de pleine conscience. »

สนฺโตโส

Le contentement

๒๑๕. ‘‘กถญฺจ, มหาราช, ภิกฺขุ สนฺตุฏฺโฐ โหติ? อิธ, มหาราช, ภิกฺขุ สนฺตุฏฺโฐ โหติ กายปริหาริเกน จีวเรน, กุจฺฉิปริหาริเกน ปิณฺฑปาเตน. โส เยน เยเนว ปกฺกมติ, สมาทาเยว ปกฺกมติ. เสยฺยถาปิ, มหาราช, ปกฺขี สกุโณ เยน เยเนว เฑติ, สปตฺตภาโรว เฑติ. เอวเมว โข, มหาราช, ภิกฺขุ สนฺตุฏฺโฐ โหติ กายปริหาริเกน จีวเรน กุจฺฉิปริหาริเกน ปิณฺฑปาเตน. โส เยน เยเนว ปกฺกมติ, สมาทาเยว ปกฺกมติ. เอวํ โข, มหาราช, ภิกฺขุ สนฺตุฏฺโฐ โหติ.

215. « Et comment, ô Grand Roi, le moine est-il content ? Ici, ô Grand Roi, le moine est content d'une robe qui suffit à protéger son corps et d'une nourriture d'aumône qui suffit à sustenter son estomac. Où qu'il aille, il part en emportant seulement ses accessoires. Tout comme un oiseau, ô Grand Roi, où qu'il vole, ne vole qu'avec ses ailes pour seul fardeau, de même le moine est content d'une robe qui suffit à protéger son corps et d'une nourriture d'aumône qui suffit à sustenter son estomac. Où qu'il aille, il part en emportant seulement ses accessoires. C'est ainsi, ô Grand Roi, que le moine est content. »

นีวรณปฺปหานํ

L'abandon des obstacles

๒๑๖. ‘‘โส อิมินา จ อริเยน สีลกฺขนฺเธน สมนฺนาคโต, อิมินา จ อริเยน อินฺทฺริยสํวเรน สมนฺนาคโต, อิมินา จ อริเยน สติสมฺปชญฺเญน สมนฺนาคโต, อิมาย จ อริยาย สนฺตุฏฺฐิยา สมนฺนาคโต, วิวิตฺตํ เสนาสนํ ภชติ อรญฺญํ รุกฺขมูลํ ปพฺพตํ กนฺทรํ คิริคุหํ สุสานํ วนปตฺถํ อพฺโภกาสํ ปลาลปุญฺชํ. โส ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฺปฏิกฺกนฺโต นิสีทติ ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา อุชุํ กายํ ปณิธาย ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา.

216. « Doté de ce noble ensemble de vertus, de cette noble maîtrise des sens, de cette noble attention et pleine conscience, et de ce noble contentement, il recherche une demeure retirée : une forêt, le pied d'un arbre, une montagne, un ravin, une grotte, un cimetière, un fourré, un espace à découvert ou un tas de paille. De retour de sa collecte d'aumônes, après son repas, il s'assoit, les jambes croisées, le corps droit, ayant établi l'attention devant lui. »

๒๑๗. ‘‘โส อภิชฺฌํ โลเก ปหาย วิคตาภิชฺเฌน เจตสา วิหรติ, อภิชฺฌาย จิตฺตํ ปริโสเธติ. พฺยาปาทปโทสํ ปหาย อพฺยาปนฺนจิตฺโต [Pg.68] วิหรติ สพฺพปาณภูตหิตานุกมฺปี, พฺยาปาทปโทสา จิตฺตํ ปริโสเธติ. ถินมิทฺธํ ปหาย วิคตถินมิทฺโธ วิหรติ อาโลกสญฺญี, สโต สมฺปชาโน, ถินมิทฺธา จิตฺตํ ปริโสเธติ. อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ ปหาย อนุทฺธโต วิหรติ, อชฺฌตฺตํ วูปสนฺตจิตฺโต, อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจา จิตฺตํ ปริโสเธติ. วิจิกิจฺฉํ ปหาย ติณฺณวิจิกิจฺโฉ วิหรติ, อกถํกถี กุสเลสุ ธมฺเมสุ, วิจิกิจฺฉาย จิตฺตํ ปริโสเธติ.

217. « Abandonnant la convoitise pour le monde, il demeure l'esprit libéré de convoitise ; il purifie son esprit de la convoitise. Abandonnant la malveillance, il demeure l'esprit sans haine, plein de compassion pour le bien de tous les êtres vivants ; il purifie son esprit de la malveillance. Abandonnant la torpeur et la somnolence, il demeure libéré de la torpeur et de la somnolence, percevant la lumière, attentif et pleinement conscient ; il purifie son esprit de la torpeur et de la somnolence. Abandonnant l'agitation et le remords, il demeure paisible, l'esprit calme en lui-même ; il purifie son esprit de l'agitation et du remords. Abandonnant le doute, il demeure ayant traversé le doute, sans incertitude concernant les états bénéfiques ; il purifie son esprit du doute. »

๒๑๘. ‘‘เสยฺยถาปิ, มหาราช, ปุริโส อิณํ อาทาย กมฺมนฺเต ปโยเชยฺย. ตสฺส เต กมฺมนฺตา สมิชฺเฌยฺยุํ. โส ยานิ จ โปราณานิ อิณมูลานิ, ตานิ จ พฺยนฺตึ กเรยฺย, สิยา จสฺส อุตฺตรึ อวสิฏฺฐํ ทารภรณาย. ตสฺส เอวมสฺส – ‘อหํ โข ปุพฺเพ อิณํ อาทาย กมฺมนฺเต ปโยเชสึ. ตสฺส เม เต กมฺมนฺตา สมิชฺฌึสุ. โสหํ ยานิ จ โปราณานิ อิณมูลานิ, ตานิ จ พฺยนฺตึ อกาสึ, อตฺถิ จ เม อุตฺตรึ อวสิฏฺฐํ ทารภรณายา’ติ. โส ตโตนิทานํ ลเภถ ปาโมชฺชํ, อธิคจฺเฉยฺย โสมนสฺสํ.

218. « C'est comme si, ô Grand Roi, un homme, ayant contracté une dette, l'utilisait pour ses affaires. Ses affaires prospéreraient ; il rembourserait ses dettes anciennes et il lui resterait un surplus pour entretenir sa femme et ses enfants. Il se dirait : 'Auparavant, j'avais contracté une dette pour entreprendre des affaires. Mais mes affaires ont prospéré, j'ai remboursé mes dettes anciennes et il me reste un surplus pour entretenir ma femme et mes enfants.' En raison de cela, il éprouverait de la joie et parviendrait au bonheur de l'esprit. »

๒๑๙. ‘‘เสยฺยถาปิ, มหาราช, ปุริโส อาพาธิโก อสฺส ทุกฺขิโต พาฬฺหคิลาโน; ภตฺตญฺจสฺส นจฺฉาเทยฺย, น จสฺส กาเย พลมตฺตา. โส อปเรน สมเยน ตมฺหา อาพาธา มุจฺเจยฺย; ภตฺตํ จสฺส ฉาเทยฺย, สิยา จสฺส กาเย พลมตฺตา. ตสฺส เอวมสฺส – ‘อหํ โข ปุพฺเพ อาพาธิโก อโหสึ ทุกฺขิโต พาฬฺหคิลาโน; ภตฺตญฺจ เม นจฺฉาเทสิ, น จ เม อาสิ กาเย พลมตฺตา. โสมฺหิ เอตรหิ ตมฺหา อาพาธา มุตฺโต; ภตฺตญฺจ เม ฉาเทติ, อตฺถิ จ เม กาเย พลมตฺตา’ติ. โส ตโตนิทานํ ลเภถ ปาโมชฺชํ, อธิคจฺเฉยฺย โสมนสฺสํ.

219. « C'est comme si, grand roi, un homme était malade, souffrant, gravement atteint ; il n'aurait pas de goût pour la nourriture et n'aurait aucune force dans son corps. Quelque temps plus tard, il guérirait de cette maladie ; il retrouverait le goût pour la nourriture et recouvrerait ses forces. Il se dirait alors : 'Autrefois, j'étais malade, souffrant, gravement atteint ; je n'avais pas de goût pour la nourriture et je n'avais aucune force dans mon corps. Mais me voici maintenant guéri de cette maladie ; je retrouve le goût pour la nourriture et j'ai des forces dans mon corps'. De ce fait, il éprouverait de la joie et atteindrait le bonheur. »

๒๒๐. ‘‘เสยฺยถาปิ, มหาราช, ปุริโส พนฺธนาคาเร พทฺโธ อสฺส. โส อปเรน สมเยน ตมฺหา พนฺธนาคารา มุจฺเจยฺย โสตฺถินา อพฺภเยน, น จสฺส กิญฺจิ โภคานํ วโย. ตสฺส เอวมสฺส – ‘อหํ โข ปุพฺเพ พนฺธนาคาเร พทฺโธ อโหสึ, โสมฺหิ เอตรหิ ตมฺหา พนฺธนาคารา มุตฺโต [Pg.69] โสตฺถินา อพฺภเยน. นตฺถิ จ เม กิญฺจิ โภคานํ วโย’ติ. โส ตโตนิทานํ ลเภถ ปาโมชฺชํ, อธิคจฺเฉยฺย โสมนสฺสํ.

220. « C'est comme si, grand roi, un homme était enfermé dans une prison. Quelque temps plus tard, il serait libéré de cette prison, sain et sauf, sans aucun dommage pour ses biens. Il se dirait alors : 'Autrefois, j'étais enfermé dans une prison, mais me voici maintenant libéré de cette prison, sain et sauf, sans aucun dommage pour mes biens'. De ce fait, il éprouverait de la joie et atteindrait le bonheur. »

๒๒๑. ‘‘เสยฺยถาปิ, มหาราช, ปุริโส ทาโส อสฺส อนตฺตาธีโน ปราธีโน น เยนกามํคโม. โส อปเรน สมเยน ตมฺหา ทาสพฺยา มุจฺเจยฺย อตฺตาธีโน อปราธีโน ภุชิสฺโส เยนกามํคโม. ตสฺส เอวมสฺส – ‘อหํ โข ปุพฺเพ ทาโส อโหสึ อนตฺตาธีโน ปราธีโน น เยนกามํคโม. โสมฺหิ เอตรหิ ตมฺหา ทาสพฺยา มุตฺโต อตฺตาธีโน อปราธีโน ภุชิสฺโส เยนกามํคโม’ติ. โส ตโตนิทานํ ลเภถ ปาโมชฺชํ, อธิคจฺเฉยฺย โสมนสฺสํ.

221. « C'est comme si, grand roi, un homme était un esclave, ne s'appartenant pas à lui-même, dépendant d'autrui, incapable d'aller où bon lui semble. Quelque temps plus tard, il serait affranchi de cet esclavage, s'appartenant désormais à lui-même, ne dépendant plus d'autrui, libre d'aller où bon lui semble. Il se dirait alors : 'Autrefois, j'étais un esclave, ne m'appartenant pas à moi-même, dépendant d'autrui, incapable d'aller où bon me semble. Mais me voici maintenant affranchi de cet esclavage, m'appartenant à moi-même, ne dépendant plus d'autrui, libre d'aller où bon me semble'. De ce fait, il éprouverait de la joie et atteindrait le bonheur. »

๒๒๒. ‘‘เสยฺยถาปิ, มหาราช, ปุริโส สธโน สโภโค กนฺตารทฺธานมคฺคํ ปฏิปชฺเชยฺย ทุพฺภิกฺขํ สปฺปฏิภยํ. โส อปเรน สมเยน ตํ กนฺตารํ นิตฺถเรยฺย โสตฺถินา, คามนฺตํ อนุปาปุเณยฺย เขมํ อปฺปฏิภยํ. ตสฺส เอวมสฺส – ‘อหํ โข ปุพฺเพ สธโน สโภโค กนฺตารทฺธานมคฺคํ ปฏิปชฺชึ ทุพฺภิกฺขํ สปฺปฏิภยํ. โสมฺหิ เอตรหิ ตํ กนฺตารํ นิตฺถิณฺโณ โสตฺถินา, คามนฺตํ อนุปฺปตฺโต เขมํ อปฺปฏิภย’นฺติ. โส ตโตนิทานํ ลเภถ ปาโมชฺชํ, อธิคจฺเฉยฺย โสมนสฺสํ.

222. « C'est comme si, grand roi, un homme possédant richesses et biens s'engageait sur une longue route à travers un désert, manquant de nourriture et périlleux. Quelque temps plus tard, il traverserait ce désert sain et sauf et atteindrait un village paisible et sans danger. Il se dirait alors : 'Autrefois, possédant richesses et biens, je m'étais engagé sur une longue route à travers un désert, manquant de nourriture et périlleux. Mais me voici maintenant ayant traversé ce désert sain et sauf, étant arrivé dans un village paisible et sans danger'. De ce fait, il éprouverait de la joie et atteindrait le bonheur. »

๒๒๓. ‘‘เอวเมว โข, มหาราช, ภิกฺขุ ยถา อิณํ ยถา โรคํ ยถา พนฺธนาคารํ ยถา ทาสพฺยํ ยถา กนฺตารทฺธานมคฺคํ, เอวํ อิเม ปญฺจ นีวรเณ อปฺปหีเน อตฺตนิ สมนุปสฺสติ.

223. « De même, grand roi, tant que ces cinq obstacles ne sont pas abandonnés en lui, le moine les considère respectivement comme une dette, une maladie, une prison, un esclavage et une longue route à travers le désert. »

๒๒๔. ‘‘เสยฺยถาปิ, มหาราช, ยถา อาณณฺยํ ยถา อาโรคฺยํ ยถา พนฺธนาโมกฺขํ ยถา ภุชิสฺสํ ยถา เขมนฺตภูมึ; เอวเมว โข, มหาราช, ภิกฺขุ อิเม ปญฺจ นีวรเณ ปหีเน อตฺตนิ สมนุปสฺสติ.

224. « C'est comme si, grand roi, on considérait l'absence de dette, la santé, la libération d'une prison, l'affranchissement et un lieu de sécurité ; de même, grand roi, quand ces cinq obstacles sont abandonnés en lui, le moine les considère ainsi comme étant abandonnés. »

๒๒๕. ‘‘ตสฺสิเม ปญฺจ นีวรเณ ปหีเน อตฺตนิ สมนุปสฺสโต ปาโมชฺชํ ชายติ, ปมุทิตสฺส ปีติ ชายติ, ปีติมนสฺส กาโย ปสฺสมฺภติ, ปสฺสทฺธกาโย สุขํ เวเทติ, สุขิโน จิตฺตํ สมาธิยติ.

225. « Lorsqu'il voit que ces cinq obstacles sont abandonnés en lui, la joie naît. Pour celui qui est joyeux, le ravissement naît. Pour celui dont l'esprit est ravi, le corps se calme. Celui dont le corps est calme éprouve du bonheur. Pour celui qui est heureux, l'esprit se concentre. »

ปฐมชฺฌานํ

Le premier jhana

๒๒๖. ‘‘โส วิวิจฺเจว กาเมหิ, วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ สวิตกฺกํ สวิจารํ วิเวกชํ ปีติสุขํ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. โส อิมเมว [Pg.70] กายํ วิเวกเชน ปีติสุเขน อภิสนฺเทติ ปริสนฺเทติ ปริปูเรติ ปริปฺผรติ, นาสฺส กิญฺจิ สพฺพาวโต กายสฺส วิเวกเชน ปีติสุเขน อปฺผุฏํ โหติ.

226. « S'étant ainsi éloigné des désirs sensuels, s'étant éloigné des états malfaisants, il entre et demeure dans le premier jhana, qui est accompagné de la pensée appliquée et de la pensée soutenue, avec le ravissement et le bonheur nés de l'isolement. Il baigne, sature, remplit et imprègne ce corps même de ce ravissement et de ce bonheur nés de l'isolement ; il n'est aucune partie de son corps tout entier qui ne soit imprégnée de ce ravissement et de ce bonheur nés de l'isolement. »

๒๒๗. ‘‘เสยฺยถาปิ, มหาราช, ทกฺโข นฺหาปโก วา นฺหาปกนฺเตวาสี วา กํสถาเล นฺหานียจุณฺณานิ อากิริตฺวา อุทเกน ปริปฺโผสกํ ปริปฺโผสกํ สนฺเนยฺย, สายํ นฺหานียปิณฺฑิ สฺเนหานุคตา สฺเนหปเรตา สนฺตรพาหิรา ผุฏา สฺเนเหน, น จ ปคฺฆรณี; เอวเมว โข, มหาราช, ภิกฺขุ อิมเมว กายํ วิเวกเชน ปีติสุเขน อภิสนฺเทติ ปริสนฺเทติ ปริปูเรติ ปริปฺผรติ, นาสฺส กิญฺจิ สพฺพาวโต กายสฺส วิเวกเชน ปีติสุเขน อปฺผุฏํ โหติ. อิทมฺปิ โข, มหาราช, สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปุริเมหิ สนฺทิฏฺฐิเกหิ สามญฺญผเลหิ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ.

227. « C'est comme si, grand roi, un habile préposé au bain ou son apprenti, ayant versé de la poudre de bain dans un bassin de bronze, l'arrosait d'eau à plusieurs reprises pour en faire une boule. Cette boule de poudre de bain serait alors imprégnée d'humidité, saturée d'humidité, pénétrée d'humidité tant à l'intérieur qu'à l'extérieur, sans toutefois qu'elle ne goutte. De même, grand roi, le moine baigne, sature, remplit et imprègne ce corps même du ravissement et du bonheur nés de l'isolement ; il n'est aucune partie de son corps tout entier qui ne soit imprégnée de ce ravissement et de ce bonheur nés de l'isolement. Ceci aussi, grand roi, est un fruit de la vie de renonçant visible dès à présent, encore plus excellent et plus sublime que les fruits précédents. »

ทุติยชฺฌานํ

Le deuxième jhana

๒๒๘. ‘‘ปุน จปรํ, มหาราช, ภิกฺขุ วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา อชฺฌตฺตํ สมฺปสาทนํ เจตโส เอโกทิภาวํ อวิตกฺกํ อวิจารํ สมาธิชํ ปีติสุขํ ทุติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. โส อิมเมว กายํ สมาธิเชน ปีติสุเขน อภิสนฺเทติ ปริสนฺเทติ ปริปูเรติ ปริปฺผรติ, นาสฺส กิญฺจิ สพฺพาวโต กายสฺส สมาธิเชน ปีติสุเขน อปฺผุฏํ โหติ.

228. « En outre, grand roi, avec l'apaisement de la pensée appliquée et de la pensée soutenue, le moine entre et demeure dans le deuxième jhana, qui possède la sérénité intérieure et l'unification de l'esprit, sans pensée appliquée ni pensée soutenue, avec le ravissement et le bonheur nés de la concentration. Il baigne, sature, remplit et imprègne ce corps même de ce ravissement et de ce bonheur nés de la concentration ; il n'est aucune partie de son corps tout entier qui ne soit imprégnée de ce ravissement et de ce bonheur nés de la concentration. »

๒๒๙. ‘‘เสยฺยถาปิ, มหาราช, อุทกรหโท คมฺภีโร อุพฺภิโททโก ตสฺส เนวสฺส ปุรตฺถิมาย ทิสาย อุทกสฺส อายมุขํ, น ทกฺขิณาย ทิสาย อุทกสฺส อายมุขํ, น ปจฺฉิมาย ทิสาย อุทกสฺส อายมุขํ, น อุตฺตราย ทิสาย อุทกสฺส อายมุขํ, เทโว จ น กาเลนกาลํ สมฺมาธารํ อนุปฺปเวจฺเฉยฺย. อถ โข ตมฺหาว อุทกรหทา สีตา วาริธารา อุพฺภิชฺชิตฺวา ตเมว อุทกรหทํ สีเตน วารินา อภิสนฺเทยฺย ปริสนฺเทยฺย ปริปูเรยฺย ปริปฺผเรยฺย, นาสฺส กิญฺจิ สพฺพาวโต อุทกรหทสฺส สีเตน วารินา อปฺผุฏํ อสฺส. เอวเมว โข, มหาราช, ภิกฺขุ อิมเมว กายํ สมาธิเชน ปีติสุเขน อภิสนฺเทติ ปริสนฺเทติ ปริปูเรติ ปริปฺผรติ, นาสฺส กิญฺจิ สพฺพาวโต กายสฺส สมาธิเชน ปีติสุเขน อปฺผุฏํ [Pg.71] โหติ. อิทมฺปิ โข, มหาราช, สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปุริเมหิ สนฺทิฏฺฐิเกหิ สามญฺญผเลหิ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ.

229. « C'est comme si, grand roi, il y avait un lac profond alimenté par une source jaillissante, n'ayant d'entrée d'eau ni de l'est, ni du sud, ni de l'ouest, ni du nord, et que le ciel ne déverse pas de pluies torrentielles de temps à autre. Pourtant, une source d'eau fraîche jaillissant du lac même baignerait, saturerait, remplirait et imprégnerait ce lac même d'eau fraîche ; il n'est aucune partie de ce lac tout entier qui ne soit imprégnée d'eau fraîche. De même, grand roi, le moine baigne, sature, remplit et imprègne ce corps même du ravissement et du bonheur nés de la concentration ; il n'est aucune partie de son corps tout entier qui ne soit imprégnée de ce ravissement et de ce bonheur nés de la concentration. Ceci aussi, grand roi, est un fruit de la vie de renonçant visible dès à présent, encore plus excellent et plus sublime que les fruits précédents. »

ตติยชฺฌานํ

Le troisième jhana

๒๓๐. ‘‘ปุน จปรํ, มหาราช, ภิกฺขุ ปีติยา จ วิราคา อุเปกฺขโก จ วิหรติ สโต สมฺปชาโน, สุขญฺจ กาเยน ปฏิสํเวเทติ, ยํ ตํ อริยา อาจิกฺขนฺติ – ‘อุเปกฺขโก สติมา สุขวิหารี’ติ, ตติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. โส อิมเมว กายํ นิปฺปีติเกน สุเขน อภิสนฺเทติ ปริสนฺเทติ ปริปูเรติ ปริปฺผรติ, นาสฺส กิญฺจิ สพฺพาวโต กายสฺส นิปฺปีติเกน สุเขน อปฺผุฏํ โหติ.

230. « De plus, ô grand roi, par la disparition du ravissement, le moine demeure équanime, pleinement conscient et attentif, et il ressent physiquement ce bonheur dont les Nobles disent : “Il est équanime, attentif et demeure dans le bonheur” ; il entre et demeure dans le troisième jhana. Il imprègne, inonde, remplit et sature son corps même de ce bonheur exempt de ravissement, de telle sorte qu’il n’y ait aucune partie de tout son corps qui ne soit saturée par ce bonheur exempt de ravissement.

๒๓๑. ‘‘เสยฺยถาปิ, มหาราช, อุปฺปลินิยํ วา ปทุมินิยํ วา ปุณฺฑรีกินิยํ วา อปฺเปกจฺจานิ อุปฺปลานิ วา ปทุมานิ วา ปุณฺฑรีกานิ วา อุทเก ชาตานิ อุทเก สํวฑฺฒานิ อุทกานุคฺคตานิ อนฺโตนิมุคฺคโปสีนิ, ตานิ ยาว จคฺคา ยาว จ มูลา สีเตน วารินา อภิสนฺนานิ ปริสนฺนานิ ปริปูรานิ ปริปฺผุฏานิ, นาสฺส กิญฺจิ สพฺพาวตํ อุปฺปลานํ วา ปทุมานํ วา ปุณฺฑรีกานํ วา สีเตน วารินา อปฺผุฏํ อสฺส; เอวเมว โข, มหาราช, ภิกฺขุ อิมเมว กายํ นิปฺปีติเกน สุเขน อภิสนฺเทติ ปริสนฺเทติ ปริปูเรติ ปริปฺผรติ, นาสฺส กิญฺจิ สพฺพาวโต กายสฺส นิปฺปีติเกน สุเขน อปฺผุฏํ โหติ. อิทมฺปิ โข, มหาราช, สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปุริเมหิ สนฺทิฏฺฐิเกหิ สามญฺญผเลหิ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ.

231. « Tout comme, ô grand roi, dans un étang de lotus bleus, de lotus rouges ou de lotus blancs, certains lotus, nés dans l’eau et croissant dans l’eau, restent immergés sans émerger au-dessus de la surface, et sont, depuis leurs racines jusqu’à leurs pointes, imprégnés, inondés, remplis et saturés par l’eau fraîche, de sorte qu’il n’est aucune partie de ces lotus qui ne soit saturée par l’eau fraîche ; de même, ô grand roi, le moine imprègne, inonde, remplit et sature son corps même de ce bonheur exempt de ravissement, de telle sorte qu’il n’y ait aucune partie de tout son corps qui ne soit saturée par ce bonheur exempt de ravissement. Ceci aussi, ô grand roi, est un fruit de la vie ascétique, visible dès cette vie, plus excellent et plus sublime que les précédents.

จตุตฺถชฺฌานํ

Le quatrième jhana

๒๓๒. ‘‘ปุน จปรํ, มหาราช, ภิกฺขุ สุขสฺส จ ปหานา ทุกฺขสฺส จ ปหานา, ปุพฺเพว โสมนสฺสโทมนสฺสานํ อตฺถงฺคมา อทุกฺขมสุขํ อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธึ จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, โส อิมเมว กายํ ปริสุทฺเธน เจตสา ปริโยทาเตน ผริตฺวา นิสินฺโน โหติ, นาสฺส กิญฺจิ สพฺพาวโต กายสฺส ปริสุทฺเธน เจตสา ปริโยทาเตน อปฺผุฏํ โหติ.

232. « De plus, ô grand roi, par l'abandon du bonheur et l'abandon de la souffrance, et par la disparition préalable de la joie et de la peine, le moine entre et demeure dans le quatrième jhana, un état de ni-souffrance-ni-plaisir, caractérisé par la pureté de la pleine conscience par l'équanimité. Il demeure assis, ayant imprégné son corps même d'un esprit pur et limpide, de telle sorte qu’il n’y ait aucune partie de tout son corps qui ne soit imprégnée par cet esprit pur et limpide.

๒๓๓. ‘‘เสยฺยถาปิ[Pg.72], มหาราช, ปุริโส โอทาเตน วตฺเถน สสีสํ ปารุปิตฺวา นิสินฺโน อสฺส, นาสฺส กิญฺจิ สพฺพาวโต กายสฺส โอทาเตน วตฺเถน อปฺผุฏํ อสฺส; เอวเมว โข, มหาราช, ภิกฺขุ อิมเมว กายํ ปริสุทฺเธน เจตสา ปริโยทาเตน ผริตฺวา นิสินฺโน โหติ, นาสฺส กิญฺจิ สพฺพาวโต กายสฺส ปริสุทฺเธน เจตสา ปริโยทาเตน อปฺผุฏํ โหติ. อิทมฺปิ โข, มหาราช, สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปุริเมหิ สนฺทิฏฺฐิเกหิ สามญฺญผเลหิ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ.

233. « Tout comme, ô grand roi, si un homme s’asseyait après s’être enveloppé de la tête aux pieds d’un vêtement blanc, de sorte qu’il n’y ait aucune partie de son corps qui ne soit couverte par ce vêtement blanc ; de même, ô grand roi, le moine demeure assis, ayant imprégné son corps même d’un esprit pur et limpide, de telle sorte qu’il n’y ait aucune partie de tout son corps qui ne soit imprégnée par cet esprit pur et limpide. Ceci aussi, ô grand roi, est un fruit de la vie ascétique, visible dès cette vie, plus excellent et plus sublime que les précédents.

วิปสฺสนาญาณํ

La connaissance de la vision profonde

๒๓๔. ‘‘โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต ญาณทสฺสนาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส เอวํ ปชานาติ – ‘อยํ โข เม กาโย รูปี จาตุมหาภูติโก มาตาเปตฺติกสมฺภโว โอทนกุมฺมาสูปจโย อนิจฺจุจฺฉาทน-ปริมทฺทน-เภทน-วิทฺธํสน-ธมฺโม; อิทญฺจ ปน เม วิญฺญาณํ เอตฺถ สิตํ เอตฺถ ปฏิพทฺธ’นฺติ.

234. « Quand son esprit est ainsi concentré, purifié, limpide, sans tache, débarrassé des souillures, devenu malléable, prêt à l'usage, stable et parvenu à l'immuabilité, il dirige et incline son esprit vers la connaissance et la vision. Il comprend ceci : “Mon corps que voici est matériel, composé des quatre grands éléments, né de mon père et de ma mère, nourri de riz et de bouillie, de nature impermanente, sujet à l'onction, au massage, à la rupture et à la dissolution ; et ma conscience que voici est ici appuyée, ici liée à ce corps”.

๒๓๕. ‘‘เสยฺยถาปิ, มหาราช, มณิ เวฬุริโย สุโภ ชาติมา อฏฺฐํโส สุปริกมฺมกโต อจฺโฉ วิปฺปสนฺโน อนาวิโล สพฺพาการสมฺปนฺโน. ตตฺราสฺส สุตฺตํ อาวุตํ นีลํ วา ปีตํ วา โลหิตํ วา โอทาตํ วา ปณฺฑุสุตฺตํ วา. ตเมนํ จกฺขุมา ปุริโส หตฺเถ กริตฺวา ปจฺจเวกฺเขยฺย – ‘อยํ โข มณิ เวฬุริโย สุโภ ชาติมา อฏฺฐํโส สุปริกมฺมกโต อจฺโฉ วิปฺปสนฺโน อนาวิโล สพฺพาการสมฺปนฺโน; ตตฺริทํ สุตฺตํ อาวุตํ นีลํ วา ปีตํ วา โลหิตํ วา โอทาตํ วา ปณฺฑุสุตฺตํ วา’ติ. เอวเมว โข, มหาราช, ภิกฺขุ เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต ญาณทสฺสนาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส เอวํ ปชานาติ – ‘อยํ โข เม กาโย รูปี จาตุมหาภูติโก มาตาเปตฺติกสมฺภโว โอทนกุมฺมาสูปจโย อนิจฺจุจฺฉาทนปริมทฺทนเภทนวิทฺธํสนธมฺโม; อิทญฺจ ปน เม วิญฺญาณํ เอตฺถ สิตํ เอตฺถ ปฏิพทฺธ’นฺติ. อิทมฺปิ โข, มหาราช, สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปุริเมหิ สนฺทิฏฺฐิเกหิ สามญฺญผเลหิ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ.

235. « Tout comme, ô grand roi, un beau bijou de béryl, de pure qualité, à huit facettes, magnifiquement taillé, clair, limpide, sans défaut et parfait sous tous ses aspects, à travers lequel serait passé un fil de couleur bleue, jaune, rouge, blanche ou orangée ; un homme voyant, le tenant dans sa main, l'examinerait ainsi : “Voici un beau bijou de béryl, de pure qualité, à huit facettes, magnifiquement taillé, clair, limpide, sans défaut et parfait sous tous ses aspects ; et voici ce fil passé à travers, bleu, jaune, rouge, blanc ou orangé”. De même, ô grand roi, quand son esprit est ainsi concentré, purifié, limpide, sans tache, débarrassé des souillures, devenu malléable, prêt à l'usage, stable et parvenu à l'immuabilité, le moine dirige et incline son esprit vers la connaissance et la vision. Il comprend ceci : “Mon corps que voici est matériel, composé des quatre grands éléments, né de mon père et de ma mère, nourri de riz et de bouillie, de nature impermanente, sujet à l'onction, au massage, à la rupture et à la dissolution ; et ma conscience que voici est ici appuyée, ici liée à ce corps”. Ceci aussi, ô grand roi, est un fruit de la vie ascétique, visible dès cette vie, plus excellent et plus sublime que les précédents.

มโนมยิทฺธิญาณํ

La connaissance du pouvoir de créer un corps fait d'esprit

๒๓๖. ‘‘โส [Pg.73] เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต มโนมยํ กายํ อภินิมฺมานาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส อิมมฺหา กายา อญฺญํ กายํ อภินิมฺมินาติ รูปึ มโนมยํ สพฺพงฺคปจฺจงฺคึ อหีนินฺทฺริยํ.

236. « Quand son esprit est ainsi concentré, purifié, limpide, sans tache, débarrassé des souillures, devenu malléable, prêt à l'usage, stable et parvenu à l'immuabilité, il dirige et incline son esprit vers la création d’un corps fait d’esprit. De ce corps même, il crée un autre corps, ayant une forme matérielle, fait d'esprit, doté de tous ses membres et organes, et dont les facultés sensorielles ne sont pas déficientes.

๒๓๗. ‘‘เสยฺยถาปิ, มหาราช, ปุริโส มุญฺชมฺหา อีสิกํ ปวาเหยฺย. ตสฺส เอวมสฺส – ‘อยํ มุญฺโช, อยํ อีสิกา, อญฺโญ มุญฺโช, อญฺญา อีสิกา, มุญฺชมฺหา ตฺเวว อีสิกา ปวาฬฺหา’ติ. เสยฺยถา วา ปน, มหาราช, ปุริโส อสึ โกสิยา ปวาเหยฺย. ตสฺส เอวมสฺส – ‘อยํ อสิ, อยํ โกสิ, อญฺโญ อสิ, อญฺญา โกสิ, โกสิยา ตฺเวว อสิ ปวาฬฺโห’’ติ. เสยฺยถา วา ปน, มหาราช, ปุริโส อหึ กรณฺฑา อุทฺธเรยฺย. ตสฺส เอวมสฺส – ‘อยํ อหิ, อยํ กรณฺโฑ. อญฺโญ อหิ, อญฺโญ กรณฺโฑ, กรณฺฑา ตฺเวว อหิ อุพฺภโต’ติ. เอวเมว โข, มหาราช, ภิกฺขุ เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต มโนมยํ กายํ อภินิมฺมานาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส อิมมฺหา กายา อญฺญํ กายํ อภินิมฺมินาติ รูปึ มโนมยํ สพฺพงฺคปจฺจงฺคึ อหีนินฺทฺริยํ. อิทมฺปิ โข, มหาราช, สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปุริเมหิ สนฺทิฏฺฐิเกหิ สามญฺญผเลหิ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ.

237. « Tout comme, ô grand roi, un homme retirerait une tige d'un roseau. Il se dirait alors : “Ceci est le roseau, ceci est la tige ; le roseau est une chose, la tige en est une autre, mais c'est bien du roseau que la tige a été retirée”. Ou encore, ô grand roi, comme si un homme tirait une épée de son fourreau. Il se dirait alors : “Ceci est l'épée, ceci est le fourreau ; l'épée est une chose, le fourreau en est une autre, mais c'est bien du fourreau que l'épée a été tirée”. Ou encore, ô grand roi, comme si un homme sortait un serpent de sa mue. Il se dirait alors : “Ceci est le serpent, ceci est la mue ; le serpent est une chose, la mue en est une autre, mais c'est bien de la mue que le serpent a été sorti”. De même, ô grand roi, quand son esprit est ainsi concentré, purifié, limpide, sans tache, débarrassé des souillures, devenu malléable, prêt à l'usage, stable et parvenu à l'immuabilité, le moine dirige et incline son esprit vers la création d’un corps fait d’esprit. De ce corps même, il crée un autre corps, ayant une forme matérielle, fait d'esprit, doté de tous ses membres et organes, et dont les facultés sensorielles ne sont pas déficientes. Ceci aussi, ô grand roi, est un fruit de la vie ascétique, visible dès cette vie, plus excellent et plus sublime que les précédents.

อิทฺธิวิธญาณํ

La connaissance des diverses formes de pouvoirs supranormaux

๒๓๘. ‘‘โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต อิทฺธิวิธาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส อเนกวิหิตํ อิทฺธิวิธํ ปจฺจนุโภติ – เอโกปิ หุตฺวา พหุธา โหติ, พหุธาปิ หุตฺวา เอโก โหติ; อาวิภาวํ ติโรภาวํ ติโรกุฏฺฏํ ติโรปาการํ ติโรปพฺพตํ อสชฺชมาโน คจฺฉติ เสยฺยถาปิ อากาเส. ปถวิยาปิ อุมฺมุชฺชนิมุชฺชํ กโรติ เสยฺยถาปิ อุทเก. อุทเกปิ อภิชฺชมาเน คจฺฉติ เสยฺยถาปิ ปถวิยา[Pg.74]. อากาเสปิ ปลฺลงฺเกน กมติ เสยฺยถาปิ ปกฺขี สกุโณ. อิเมปิ จนฺทิมสูริเย เอวํมหิทฺธิเก เอวํมหานุภาเว ปาณินา ปรามสติ ปริมชฺชติ. ยาว พฺรหฺมโลกาปิ กาเยน วสํ วตฺเตติ.

238. Quand son esprit est ainsi concentré, pur, limpide, sans tache, débarrassé de ses impuretés, devenu malléable, maniable, stable et parvenu à l'imperturbabilité, il dirige et incline son esprit vers les diverses formes de pouvoirs supranormaux. Il fait l'expérience de divers pouvoirs : étant un, il devient multiple ; étant multiple, il redevient un ; il apparaît et disparaît ; il passe sans entrave à travers un mur, un rempart ou une montagne comme s'il s'agissait de l'espace. Il plonge dans la terre et en ressort comme s'il s'agissait d'eau. Il marche sur l'eau sans s'y enfoncer comme s'il s'agissait de la terre ferme. Il voyage dans l'espace en position assise comme un oiseau ailé. Il touche et caresse de la main la lune et le soleil, si puissants et majestueux. Il étend son pouvoir physique jusqu'au monde de Brahmā.

๒๓๙. ‘‘เสยฺยถาปิ, มหาราช, ทกฺโข กุมฺภกาโร วา กุมฺภการนฺเตวาสี วา สุปริกมฺมกตาย มตฺติกาย ยํ ยเทว ภาชนวิกตึ อากงฺเขยฺย, ตํ ตเทว กเรยฺย อภินิปฺผาเทยฺย. เสยฺยถา วา ปน, มหาราช, ทกฺโข ทนฺตกาโร วา ทนฺตการนฺเตวาสี วา สุปริกมฺมกตสฺมึ ทนฺตสฺมึ ยํ ยเทว ทนฺตวิกตึ อากงฺเขยฺย, ตํ ตเทว กเรยฺย อภินิปฺผาเทยฺย. เสยฺยถา วา ปน, มหาราช, ทกฺโข สุวณฺณกาโร วา สุวณฺณการนฺเตวาสี วา สุปริกมฺมกตสฺมึ สุวณฺณสฺมึ ยํ ยเทว สุวณฺณวิกตึ อากงฺเขยฺย, ตํ ตเทว กเรยฺย อภินิปฺผาเทยฺย. เอวเมว โข, มหาราช, ภิกฺขุ เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต อิทฺธิวิธาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส อเนกวิหิตํ อิทฺธิวิธํ ปจฺจนุโภติ – เอโกปิ หุตฺวา พหุธา โหติ, พหุธาปิ หุตฺวา เอโก โหติ; อาวิภาวํ ติโรภาวํ ติโรกุฏฺฏํ ติโรปาการํ ติโรปพฺพตํ อสชฺชมาโน คจฺฉติ เสยฺยถาปิ อากาเส. ปถวิยาปิ อุมฺมุชฺชนิมุชฺชํ กโรติ เสยฺยถาปิ อุทเก. อุทเกปิ อภิชฺชมาเน คจฺฉติ เสยฺยถาปิ ปถวิยา. อากาเสปิ ปลฺลงฺเกน กมติ เสยฺยถาปิ ปกฺขี สกุโณ. อิเมปิ จนฺทิมสูริเย เอวํมหิทฺธิเก เอวํมหานุภาเว ปาณินา ปรามสติ ปริมชฺชติ. ยาว พฺรหฺมโลกาปิ กาเยน วสํ วตฺเตติ. อิทมฺปิ โข, มหาราช, สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปุริเมหิ สนฺทิฏฺฐิเกหิ สามญฺญผเลหิ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ.

239. Tout comme, ô grand roi, un potier habile ou son apprenti, à partir d'une argile bien préparée, pourrait façonner et réaliser n'importe quelle forme de récipient qu'il désire ; tout comme, ô grand roi, un sculpteur sur ivoire habile ou son apprenti... tout comme, ô grand roi, un orfèvre habile ou son apprenti... de même, ô grand roi, quand un moine a l'esprit ainsi concentré, pur, limpide... il dirige et incline son esprit vers les diverses formes de pouvoirs supranormaux. Il fait l'expérience de divers pouvoirs : étant un, il devient multiple ; étant multiple, il redevient un ; il apparaît et disparaît ; il passe sans entrave à travers un mur, un rempart ou une montagne comme s'il s'agissait de l'espace. Il plonge dans la terre et en ressort comme s'il s'agissait d'eau. Il marche sur l'eau sans s'y enfoncer comme s'il s'agissait de la terre ferme. Il voyage dans l'espace en position assise comme un oiseau ailé. Il touche et caresse de la main la lune et le soleil, si puissants et majestueux. Il étend son pouvoir physique jusqu'au monde de Brahmā. Ceci aussi, ô grand roi, est un fruit de la vie de renonçant visible dès cette vie, plus excellent et plus sublime que les fruits précédemment cités.

ทิพฺพโสตญาณํ

La connaissance de l'oreille divine

๒๔๐. ‘‘โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต ทิพฺพาย โสตธาตุยา จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส ทิพฺพาย โสตธาตุยา วิสุทฺธาย อติกฺกนฺตมานุสิกาย อุโภ สทฺเท สุณาติ ทิพฺเพ จ มานุเส จ เย ทูเร สนฺติเก จ.

240. Quand son esprit est ainsi concentré, pur, limpide, sans tache, débarrassé de ses impuretés, devenu malléable, maniable, stable et parvenu à l'imperturbabilité, il dirige et incline son esprit vers l'élément de l'oreille divine. Avec cet élément de l'oreille divine, pur et dépassant l'ouïe humaine, il entend les deux sortes de sons, divins et humains, qu'ils soient lointains ou proches.

๒๔๑. ‘‘เสยฺยถาปิ[Pg.75], มหาราช, ปุริโส อทฺธานมคฺคปฺปฏิปนฺโน. โส สุเณยฺย เภริสทฺทมฺปิ มุทิงฺคสทฺทมฺปิ สงฺขปณวทินฺทิมสทฺทมฺปิ. ตสฺส เอวมสฺส – ‘เภริสทฺโท’ อิติปิ, ‘มุทิงฺคสทฺโท’ อิติปิ, ‘สงฺขปณวทินฺทิมสทฺโท’ อิติปิ. เอวเมว โข, มหาราช, ภิกฺขุ เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต ทิพฺพาย โสตธาตุยา จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส ทิพฺพาย โสตธาตุยา วิสุทฺธาย อติกฺกนฺตมานุสิกาย อุโภ สทฺเท สุณาติ ทิพฺเพ จ มานุเส จ เย ทูเร สนฺติเก จ. อิทมฺปิ โข, มหาราช, สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปุริเมหิ สนฺทิฏฺฐิเกหิ สามญฺญผเลหิ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ.

241. Tout comme, ô grand roi, un homme en voyage sur une longue route entendrait le son d'un grand tambour, d'un tambourin, d'une conque, d'un gong ou d'une timbale, et se dirait : 'C'est le son d'un grand tambour', 'C'est le son d'un tambourin', 'C'est le son d'une conque, d'un gong ou d'une timbale'. De même, ô grand roi, quand un moine a l'esprit ainsi concentré... avec l'oreille divine, pure et dépassant l'ouïe humaine, il entend les deux sortes de sons, divins et humains, qu'ils soient lointains ou proches. Ceci aussi, ô grand roi, est un fruit de la vie de renonçant visible dès cette vie, plus excellent et plus sublime que les fruits précédemment cités.

เจโตปริยญาณํ

La connaissance de la pénétration du cœur [des autres]

๒๔๒. ‘‘โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต เจโตปริยญาณาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส ปรสตฺตานํ ปรปุคฺคลานํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ปชานาติ – สราคํ วา จิตฺตํ ‘สราคํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, วีตราคํ วา จิตฺตํ ‘วีตราคํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, สโทสํ วา จิตฺตํ ‘สโทสํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, วีตโทสํ วา จิตฺตํ ‘วีตโทสํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, สโมหํ วา จิตฺตํ ‘สโมหํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, วีตโมหํ วา จิตฺตํ ‘วีตโมหํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, สงฺขิตฺตํ วา จิตฺตํ ‘สงฺขิตฺตํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, วิกฺขิตฺตํ วา จิตฺตํ ‘วิกฺขิตฺตํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, มหคฺคตํ วา จิตฺตํ ‘มหคฺคตํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, อมหคฺคตํ วา จิตฺตํ ‘อมหคฺคตํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, สอุตฺตรํ วา จิตฺตํ ‘สอุตฺตรํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, อนุตฺตรํ วา จิตฺตํ ‘อนุตฺตรํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, สมาหิตํ วา จิตฺตํ ‘สมาหิตํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, อสมาหิตํ วา จิตฺตํ ‘อสมาหิตํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, วิมุตฺตํ วา จิตฺตํ ‘วิมุตฺตํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, อวิมุตฺตํ วา จิตฺตํ ‘อวิมุตฺตํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ.

242. Quand son esprit est ainsi concentré, pur, limpide, sans tache, débarrassé de ses impuretés, devenu malléable, maniable, stable et parvenu à l'imperturbabilité, il dirige et incline son esprit vers la connaissance de la pénétration du cœur des autres. Il discerne avec son propre esprit le cœur des autres êtres, des autres individus : il connaît le cœur avec désir comme 'cœur avec désir', le cœur sans désir comme 'cœur sans désir', le cœur avec haine comme 'cœur avec haine', le cœur sans haine comme 'cœur sans haine', le cœur avec égarement comme 'cœur avec égarement', le cœur sans égarement comme 'cœur sans égarement', le cœur contracté comme 'cœur contracté', le cœur distrait comme 'cœur distrait', le cœur vaste comme 'cœur vaste', le cœur non vaste comme 'cœur non vaste', le cœur surpassable comme 'cœur surpassable', le cœur insurpassable comme 'cœur insurpassable', le cœur concentré comme 'cœur concentré', le cœur non concentré comme 'cœur non concentré', le cœur libéré comme 'cœur libéré', et le cœur non libéré comme 'cœur non libéré'.

๒๔๓. ‘‘เสยฺยถาปิ[Pg.76], มหาราช, อิตฺถี วา ปุริโส วา ทหโร ยุวา มณฺฑนชาติโก อาทาเส วา ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อจฺเฉ วา อุทกปตฺเต สกํ มุขนิมิตฺตํ ปจฺจเวกฺขมาโน สกณิกํ วา ‘สกณิก’นฺติ ชาเนยฺย, อกณิกํ วา ‘อกณิก’นฺติ ชาเนยฺย; เอวเมว โข, มหาราช, ภิกฺขุ เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต เจโตปริยญาณาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส ปรสตฺตานํ ปรปุคฺคลานํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ปชานาติ – สราคํ วา จิตฺตํ ‘สราคํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, วีตราคํ วา จิตฺตํ ‘วีตราคํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, สโทสํ วา จิตฺตํ ‘สโทสํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, วีตโทสํ วา จิตฺตํ ‘วีตโทสํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, สโมหํ วา จิตฺตํ ‘สโมหํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, วีตโมหํ วา จิตฺตํ ‘วีตโมหํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, สงฺขิตฺตํ วา จิตฺตํ ‘สงฺขิตฺตํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, วิกฺขิตฺตํ วา จิตฺตํ ‘วิกฺขิตฺตํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, มหคฺคตํ วา จิตฺตํ ‘มหคฺคตํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, อมหคฺคตํ วา จิตฺตํ ‘อมหคฺคตํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, สอุตฺตรํ วา จิตฺตํ ‘สอุตฺตรํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, อนุตฺตรํ วา จิตฺตํ ‘อนุตฺตรํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, สมาหิตํ วา จิตฺตํ ‘สมาหิตํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, อสมาหิตํ วา จิตฺตํ ‘อสมาหิตํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, วิมุตฺตํ วา จิตฺตํ ‘วิมุตฺตํ จิตฺต’’นฺติ ปชานาติ, อวิมุตฺตํ วา จิตฺตํ ‘อวิมุตฺตํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ. อิทมฺปิ โข, มหาราช, สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปุริเมหิ สนฺทิฏฺฐิเกหิ สามญฺญผเลหิ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ.

243. « C’est comme si, ô grand roi, une femme ou un homme, jeune, dans la fleur de l’âge et aimant se parer, en observant le reflet de son propre visage dans un miroir bien propre et brillant ou dans un récipient d'eau limpide, saurait s'il y avait une tache : 'Il y a une tache', ou saurait s'il n'y avait pas de tache : 'Il n'y a pas de tache' ; de même, ô grand roi, quand l'esprit est ainsi concentré, purifié, limpide, sans souillure, débarrassé de ses imperfections, devenu malléable, prêt à l'usage, stable et parvenu à l'imperturbabilité, le moine dirige et incline son esprit vers la connaissance de la pénétration du cœur d'autrui. Il discerne alors, en les pénétrant par son propre esprit, le cœur des autres êtres, des autres individus. Il connaît un esprit empreint de désir comme 'un esprit empreint de désir' ; il connaît un esprit libre de désir comme 'un esprit libre de désir' ; il connaît un esprit empreint de haine comme 'un esprit empreint de haine' ; il connaît un esprit libre de haine comme 'un esprit libre de haine' ; il connaît un esprit empreint d’égarement comme 'un esprit empreint d’égarement' ; il connaît un esprit libre d’égarement comme 'un esprit libre d’égarement' ; il connaît un esprit contracté comme 'un esprit contracté' ; il connaît un esprit distrait comme 'un esprit distrait' ; il connaît un esprit devenu vaste comme 'un esprit devenu vaste' ; il connaît un esprit non devenu vaste comme 'un esprit non devenu vaste' ; il connaît un esprit surpassable comme 'un esprit surpassable' ; il connaît un esprit insurpassable comme 'un esprit insurpassable' ; il connaît un esprit concentré comme 'un esprit concentré' ; il connaît un esprit non concentré comme 'un esprit non concentré' ; il connaît un esprit libéré comme 'un esprit libéré' ; il connaît un esprit non libéré comme 'un esprit non libéré'. C'est là, ô grand roi, un fruit de la vie de renonçant visible dès cette vie, encore plus excellent et sublime que les précédents. »

ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณํ

La connaissance du souvenir des existences antérieures

๒๔๔. ‘‘โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ, เสยฺยถิทํ – เอกมฺปิ ชาตึ ทฺเวปิ ชาติโย ติสฺโสปิ ชาติโย จตสฺโสปิ ชาติโย ปญฺจปิ ชาติโย ทสปิ ชาติโย วีสมฺปิ ชาติโย ตึสมฺปิ ชาติโย จตฺตาลีสมฺปิ ชาติโย ปญฺญาสมฺปิ ชาติโย ชาติสตมฺปิ ชาติสหสฺสมฺปิ ชาติสตสหสฺสมฺปิ อเนเกปิ สํวฏฺฏกปฺเป อเนเกปิ วิวฏฺฏกปฺเป อเนเกปิ สํวฏฺฏวิวฏฺฏกปฺเป, ‘อมุตฺราสึ เอวํนาโม เอวํโคตฺโต [Pg.77] เอวํวณฺโณ เอวมาหาโร เอวํสุขทุกฺขปฺปฏิสํเวที เอวมายุปริยนฺโต, โส ตโต จุโต อมุตฺร อุทปาทึ; ตตฺราปาสึ เอวํนาโม เอวํโคตฺโต เอวํวณฺโณ เอวมาหาโร เอวํสุขทุกฺขปฺปฏิสํเวที เอวมายุปริยนฺโต, โส ตโต จุโต อิธูปปนฺโน’ติ. อิติ สาการํ สอุทฺเทสํ อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ.

244. « Quand l'esprit est ainsi concentré, purifié, limpide, sans souillure, débarrassé de ses imperfections, devenu malléable, prêt à l'usage, stable et parvenu à l'imperturbabilité, il dirige et incline son esprit vers la connaissance du souvenir des existences antérieures. Il se remémore ses multiples existences antérieures, à savoir : une naissance, deux naissances, trois naissances, quatre naissances, cinq naissances, dix naissances, vingt naissances, trente naissances, quarante naissances, cinquante naissances, cent naissances, mille naissances, cent mille naissances ; puis plusieurs cycles de contraction du monde, plusieurs cycles d'expansion du monde, plusieurs cycles de contraction et d'expansion du monde : 'Là-bas, j'avais tel nom, j'appartenais à tel clan, j'avais telle apparence, telle était ma nourriture, j'éprouvais tels plaisirs et telles douleurs, telle était la durée de ma vie ; étant décédé de là, j'ai reparu en tel autre lieu. Là aussi, j'avais tel nom, j'appartenais à tel clan, j'avais telle apparence, telle était ma nourriture, j'éprouvais tels plaisirs et telles douleurs, telle était la durée de ma vie ; étant décédé de là, j'ai reparu ici.' C'est ainsi qu'il se remémore ses multiples existences antérieures avec leurs aspects et leurs détails. »

๒๔๕. ‘‘เสยฺยถาปิ, มหาราช, ปุริโส สกมฺหา คามา อญฺญํ คามํ คจฺเฉยฺย, ตมฺหาปิ คามา อญฺญํ คามํ คจฺเฉยฺย. โส ตมฺหา คามา สกํเยว คามํ ปจฺจาคจฺเฉยฺย. ตสฺส เอวมสฺส – ‘อหํ โข สกมฺหา คามา อมุํ คามํ อคจฺฉึ, ตตฺราปิ เอวํ อฏฺฐาสึ, เอวํ นิสีทึ, เอวํ อภาสึ, เอวํ ตุณฺหี อโหสึ, ตมฺหาปิ คามา อมุํ คามํ อคจฺฉึ, ตตฺราปิ เอวํ อฏฺฐาสึ, เอวํ นิสีทึ, เอวํ อภาสึ, เอวํ ตุณฺหี อโหสึ, โสมฺหิ ตมฺหา คามา สกํเยว คามํ ปจฺจาคโต’ติ. เอวเมว โข, มหาราช, ภิกฺขุ เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ, เสยฺยถิทํ – เอกมฺปิ ชาตึ ทฺเวปิ ชาติโย ติสฺโสปิ ชาติโย จตสฺโสปิ ชาติโย ปญฺจปิ ชาติโย ทสปิ ชาติโย วีสมฺปิ ชาติโย ตึสมฺปิ ชาติโย จตฺตาลีสมฺปิ ชาติโย ปญฺญาสมฺปิ ชาติโย ชาติสตมฺปิ ชาติสหสฺสมฺปิ ชาติสตสหสฺสมฺปิ อเนเกปิ สํวฏฺฏกปฺเป อเนเกปิ วิวฏฺฏกปฺเป อเนเกปิ สํวฏฺฏวิวฏฺฏกปฺเป, ‘อมุตฺราสึ เอวํนาโม เอวํโคตฺโต เอวํวณฺโณ เอวมาหาโร เอวํสุขทุกฺขปฺปฏิสํเวที เอวมายุปริยนฺโต, โส ตโต จุโต อมุตฺร อุทปาทึ; ตตฺราปาสึ เอวํนาโม เอวํโคตฺโต เอวํวณฺโณ เอวมาหาโร เอวํสุขทุกฺขปฺปฏิสํเวที เอวมายุปริยนฺโต, โส ตโต จุโต อิธูปปนฺโน’ติ, อิติ สาการํ สอุทฺเทสํ อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ. อิทมฺปิ โข, มหาราช, สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปุริเมหิ สนฺทิฏฺฐิเกหิ สามญฺญผเลหิ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ.

245. « C’est comme si, ô grand roi, un homme allait de son propre village vers un autre village, puis de ce village vers un autre encore, et qu'enfin il revienne de ce village vers son propre village. Il pourrait se dire : 'Je suis allé de mon propre village vers tel village ; là, je me suis tenu de telle façon, je me suis assis ainsi, j’ai parlé ainsi, je suis resté silencieux ainsi. De ce village, je suis allé vers tel autre village ; là aussi, je me suis tenu de telle façon, je me suis assis ainsi, j’ai parlé ainsi, je suis resté silencieux ainsi. Et de ce village, je suis revenu dans mon propre village.' De même, ô grand roi, quand l'esprit est ainsi concentré, purifié, limpide, sans souillure, débarrassé de ses imperfections, devenu malléable, prêt à l'usage, stable et parvenu à l'imperturbabilité, le moine dirige et incline son esprit vers la connaissance du souvenir des existences antérieures. Il se remémore ses multiples existences antérieures, à savoir : une naissance, deux naissances... cent mille naissances ; plusieurs cycles de contraction et d'expansion du monde : 'Là-bas, j'avais tel nom, tel clan, telle apparence, telle nourriture, j'éprouvais tels plaisirs et telles douleurs, telle était la durée de ma vie ; décédé de là, j'ai reparu ailleurs ; là aussi, j'avais tel nom... décédé de là, j'ai reparu ici.' C'est ainsi qu'il se remémore ses multiples existences antérieures avec leurs aspects et leurs détails. C'est là aussi, ô grand roi, un fruit de la vie de renonçant visible dès cette vie, encore plus excellent et sublime que les précédents. »

ทิพฺพจกฺขุญาณํ

La connaissance de l'œil divin

๒๔๖. ‘‘โส [Pg.78] เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต สตฺตานํ จุตูปปาตญาณาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน สตฺเต ปสฺสติ จวมาเน อุปปชฺชมาเน หีเน ปณีเต สุวณฺเณ ทุพฺพณฺเณ สุคเต ทุคฺคเต, ยถากมฺมูปเค สตฺเต ปชานาติ – ‘อิเม วต โภนฺโต สตฺตา กายทุจฺจริเตน สมนฺนาคตา วจีทุจฺจริเตน สมนฺนาคตา มโนทุจฺจริเตน สมนฺนาคตา อริยานํ อุปวาทกา มิจฺฉาทิฏฺฐิกา มิจฺฉาทิฏฺฐิกมฺมสมาทานา. เต กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปนฺนา. อิเม วา ปน โภนฺโต สตฺตา กายสุจริเตน สมนฺนาคตา วจีสุจริเตน สมนฺนาคตา มโนสุจริเตน สมนฺนาคตา อริยานํ อนุปวาทกา สมฺมาทิฏฺฐิกา สมฺมาทิฏฺฐิกมฺมสมาทานา, เต กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปนฺนา’ติ. อิติ ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน สตฺเต ปสฺสติ จวมาเน อุปปชฺชมาเน หีเน ปณีเต สุวณฺเณ ทุพฺพณฺเณ สุคเต ทุคฺคเต, ยถากมฺมูปเค สตฺเต ปชานาติ.

246. « Ainsi, avec l'esprit concentré, purifié, limpide, sans tache, exempt d'impuretés, devenu malléable, maniable, stable et parvenu à l'imperturbabilité, il dirige et incline son esprit vers la connaissance de la mort et de la renaissance des êtres. Avec l'œil divin, purifié et surpassant celui des humains, il voit les êtres mourir et renaître — inférieurs et supérieurs, beaux et laids, de bonne ou de mauvaise destinée — et il comprend comment les êtres s'en vont selon leurs actions : 'Certes, ces êtres qui pratiquaient une mauvaise conduite du corps, de la parole et de l'esprit, qui calomniaient les Nobles, qui avaient des vues fausses et agissaient selon des vues fausses, à la dissolution du corps, après la mort, ont reparu dans un état de privation, dans une mauvaise destination, dans le monde déchu, en enfer. Quant à ces autres êtres qui pratiquaient une bonne conduite du corps, de la parole et de l'esprit, qui ne calomniaient pas les Nobles, qui avaient des vues justes et agissaient selon des vues justes, à la dissolution du corps, après la mort, ont reparu dans une bonne destination, dans un monde céleste.' C'est ainsi qu'avec l'œil divin, purifié et surpassant celui des humains, il voit les êtres mourir et renaître — inférieurs et supérieurs, beaux et laids, de bonne ou de mauvaise destinée — et il comprend comment les êtres s'en vont selon leurs actions. »

๒๔๗. ‘‘เสยฺยถาปิ, มหาราช, มชฺเฌ สิงฺฆาฏเก ปาสาโท. ตตฺถ จกฺขุมา ปุริโส ฐิโต ปสฺเสยฺย มนุสฺเส เคหํ ปวิสนฺเตปิ นิกฺขมนฺเตปิ รถิกายปิ วีถึ สญฺจรนฺเต มชฺเฌ สิงฺฆาฏเก นิสินฺเนปิ. ตสฺส เอวมสฺส – ‘เอเต มนุสฺสา เคหํ ปวิสนฺติ, เอเต นิกฺขมนฺติ, เอเต รถิกาย วีถึ สญฺจรนฺติ, เอเต มชฺเฌ สิงฺฆาฏเก นิสินฺนา’ติ. เอวเมว โข, มหาราช, ภิกฺขุ เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต สตฺตานํ จุตูปปาตญาณาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน สตฺเต ปสฺสติ จวมาเน อุปปชฺชมาเน หีเน ปณีเต สุวณฺเณ ทุพฺพณฺเณ สุคเต ทุคฺคเต, ยถากมฺมูปเค สตฺเต ปชานาติ – ‘อิเม วต โภนฺโต สตฺตา กายทุจฺจริเตน สมนฺนาคตา วจีทุจฺจริเตน สมนฺนาคตา มโนทุจฺจริเตน สมนฺนาคตา อริยานํ อุปวาทกา มิจฺฉาทิฏฺฐิกา มิจฺฉาทิฏฺฐิกมฺมสมาทานา, เต กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปนฺนา. อิเม [Pg.79] วา ปน โภนฺโต สตฺตา กายสุจริเตน สมนฺนาคตา วจีสุจริเตน สมนฺนาคตา มโนสุจริเตน สมนฺนาคตา อริยานํ อนุปวาทกา สมฺมาทิฏฺฐิกา สมฺมาทิฏฺฐิกมฺมสมาทานา. เต กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปนฺนา’ติ. อิติ ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน สตฺเต ปสฺสติ จวมาเน อุปปชฺชมาเน หีเน ปณีเต สุวณฺเณ ทุพฺพณฺเณ สุคเต ทุคฺคเต; ยถากมฺมูปเค สตฺเต ปชานาติ. ‘อิทมฺปิ โข, มหาราช, สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปุริเมหิ สนฺทิฏฺฐิเกหิ สามญฺญผเลหิ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ.

247. « C’est comme, ô Grand Roi, un palais situé au milieu d’un carrefour. Là, un homme ayant une bonne vue, se tenant debout, verrait des personnes entrer dans une maison ou en sortir, circuler dans les rues ou être assises au milieu du carrefour. Il se dirait : 'Ces personnes entrent dans la maison, celles-là en sortent, celles-ci circulent dans les rues, et celles-là sont assises au milieu du carrefour.' De la même manière, ô Grand Roi, quand son esprit est ainsi concentré, purifié, limpide, sans tache, exempt d’impuretés, devenu malléable, maniable, stable et parvenu à l’imperturbabilité, le moine dirige et incline son esprit vers la connaissance de la mort et de la renaissance des êtres. Avec l’œil divin, purifié et surpassant celui des humains, il voit les êtres mourir et renaître — inférieurs et supérieurs, beaux et laids, de bonne ou de mauvaise destinée — et il comprend comment les êtres s’en vont selon leurs actions : 'Certes, ces êtres qui pratiquaient une mauvaise conduite du corps, de la parole et de l’esprit, qui calomniaient les Nobles, qui avaient des vues fausses et agissaient selon des vues fausses, à la dissolution du corps, après la mort, ont reparu dans un état de privation, dans une mauvaise destination, dans le monde déchu, en enfer. Quant à ces autres êtres qui pratiquaient une bonne conduite du corps, de la parole et de l’esprit, qui ne calomniaient pas les Nobles, qui avaient des vues justes et agissaient selon des vues justes, à la dissolution du corps, après la mort, ont reparu dans une bonne destination, dans un monde céleste.' C’est ainsi qu’avec l’œil divin, purifié et surpassant celui des humains, il voit les êtres mourir et renaître — inférieurs et supérieurs, beaux et laids, de bonne ou de mauvaise destinée — et il comprend comment les êtres s’en vont selon leurs actions. Ceci aussi, ô Grand Roi, est un fruit de la vie de renonçant visible ici-bas, bien plus excellent et sublime que les fruits de la vie de renonçant précédemment mentionnés. »

อาสวกฺขยญาณํ

La connaissance de la destruction des impuretés.

๒๔๘. ‘‘โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต อาสวานํ ขยญาณาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส อิทํ ทุกฺขนฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ, อยํ ทุกฺขสมุทโยติ ยถาภูตํ ปชานาติ, อยํ ทุกฺขนิโรโธติ ยถาภูตํ ปชานาติ, อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ ยถาภูตํ ปชานาติ. อิเม อาสวาติ ยถาภูตํ ปชานาติ, อยํ อาสวสมุทโยติ ยถาภูตํ ปชานาติ, อยํ อาสวนิโรโธติ ยถาภูตํ ปชานาติ, อยํ อาสวนิโรธคามินี ปฏิปทาติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ตสฺส เอวํ ชานโต เอวํ ปสฺสโต กามาสวาปิ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, ภวาสวาปิ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, อวิชฺชาสวาปิ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, ‘วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิ’ติ ญาณํ โหติ, ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาติ.

248. « Ainsi, avec l’esprit concentré, purifié, limpide, sans tache, exempt d’impuretés, devenu malléable, maniable, stable et parvenu à l’imperturbabilité, il dirige et incline son esprit vers la connaissance de la destruction des impuretés. Il comprend tel qu’il est réellement : 'Ceci est la souffrance' ; il comprend tel qu’il est réellement : 'Ceci est l’origine de la souffrance' ; il comprend tel qu’il est réellement : 'Ceci est la cessation de la souffrance' ; il comprend tel qu’il est réellement : 'Ceci est la voie menant à la cessation de la souffrance'. Il comprend tel qu’il est réellement : 'Ceci sont les impuretés' ; il comprend tel qu’il est réellement : 'Ceci est l’origine des impuretés' ; il comprend tel qu’il est réellement : 'Ceci est la cessation des impuretés' ; il comprend tel qu’il est réellement : 'Ceci est la voie menant à la cessation des impuretés'. Pour lui qui sait et voit ainsi, l’esprit est libéré de l’impureté du désir sensuel, l’esprit est libéré de l’impureté de l’existence et l’esprit est libéré de l’impureté de l’ignorance. Dans la libération, surgit la connaissance : 'Je suis libéré'. Il comprend alors : 'La naissance est épuisée, la vie sainte a été vécue, ce qui devait être fait a été fait, il n'y a plus rien après cet état d'existence.' »

๒๔๙. ‘‘เสยฺยถาปิ, มหาราช, ปพฺพตสงฺเขเป อุทกรหโท อจฺโฉ วิปฺปสนฺโน อนาวิโล. ตตฺถ จกฺขุมา ปุริโส ตีเร ฐิโต ปสฺเสยฺย สิปฺปิสมฺพุกมฺปิ สกฺขรกถลมฺปิ มจฺฉคุมฺพมฺปิ จรนฺตมฺปิ ติฏฺฐนฺตมฺปิ. ตสฺส เอวมสฺส – ‘อยํ โข อุทกรหโท อจฺโฉ วิปฺปสนฺโน อนาวิโล. ตตฺริเม สิปฺปิสมฺพุกาปิ สกฺขรกถลาปิ มจฺฉคุมฺพาปิ จรนฺติปิ ติฏฺฐนฺติปี’ติ. เอวเมว โข, มหาราช, ภิกฺขุ เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต อาสวานํ ขยญาณาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. ‘โส อิทํ ทุกฺข’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ[Pg.80], ‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ‘อิเม อาสวาติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘อยํ อาสวสมุทโย’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘อยํ อาสวนิโรโธ’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘อยํ อาสวนิโรธคามินี ปฏิปทาติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ตสฺส เอวํ ชานโต เอวํ ปสฺสโต กามาสวาปิ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, ภวาสวาปิ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, อวิชฺชาสวาปิ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, ‘วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหติ, ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาติ. อิทํ โข, มหาราช, สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปุริเมหิ สนฺทิฏฺฐิเกหิ สามญฺญผเลหิ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ. อิมสฺมา จ ปน, มหาราช, สนฺทิฏฺฐิกา สามญฺญผลา อญฺญํ สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ อุตฺตริตรํ วา ปณีตตรํ วา นตฺถี’’ติ.

249. « Tout comme, ô grand roi, s'il y avait dans un creux de montagne un lac d'eau claire, limpide et pure, sans trouble, et qu'un homme doué de vue, se tenant sur la rive, verrait des coquillages, des graviers et des tessons, ainsi que des bancs de poissons se déplaçant ou restant immobiles, il se dirait : ‘Ce lac d'eau est clair, limpide et pur, sans trouble ; on y voit ces coquillages, ces graviers et ces tessons, ainsi que ces bancs de poissons qui circulent ou restent immobiles.’ De même, ô grand roi, quand le mental du moine est ainsi concentré, purifié, limpide, sans tache, libre de souillures, devenu malléable, prêt à l'action, stable et parvenu à l'imperturbabilité, il dirige et incline son mental vers la connaissance de la destruction des pollutions spirituelles. Il comprend alors tel qu'il en est réellement : ‘Ceci est la souffrance’ ; il comprend tel qu'il en est réellement : ‘Ceci est l'origine de la souffrance’ ; il comprend tel qu'il en est réellement : ‘Ceci est la cessation de la souffrance’ ; il comprend tel qu'il en est réellement : ‘Ceci est la voie menant à la cessation de la souffrance’. Il comprend tel qu'il en est réellement : ‘Ceci sont les pollutions spirituelles’ ; il comprend tel qu'il en est réellement : ‘Ceci est l'origine des pollutions spirituelles’ ; il comprend tel qu'il en est réellement : ‘Ceci est la cessation des pollutions spirituelles’ ; il comprend tel qu'il en est réellement : ‘Ceci est la voie menant à la cessation des pollutions spirituelles’. Pour lui qui sait ainsi et voit ainsi, le mental est libéré de la pollution du désir sensuel, le mental est libéré de la pollution de l'existence, le mental est libéré de la pollution de l'ignorance. Dans la libération, la connaissance survient : ‘Je suis libéré’ ; il comprend : ‘La naissance est épuisée, la vie sainte a été menée à son terme, ce qui devait être fait a été accompli, il n'y a plus rien au-delà de cet état’. C'est là, ô grand roi, un fruit de la vie de renonçant visible ici-bas, bien plus excellent et sublime que les fruits précédents. Et de ce fruit de la vie de renonçant visible ici-bas, ô grand roi, il n'en est point d'autre qui soit supérieur ou plus sublime. »

อชาตสตฺตุอุปาสกตฺตปฏิเวทนา

La déclaration d'Ajātasattu comme disciple laïc

๒๕๐. เอวํ วุตฺเต, ราชา มาคโธ อชาตสตฺตุ เวเทหิปุตฺโต ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต, อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต. เสยฺยถาปิ, ภนฺเต, นิกฺกุชฺชิตํ วา อุกฺกุชฺเชยฺย, ปฏิจฺฉนฺนํ วา วิวเรยฺย, มูฬฺหสฺส วา มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย, อนฺธกาเร วา เตลปชฺโชตํ ธาเรยฺย ‘จกฺขุมนฺโต รูปานิ ทกฺขนฺตี’ติ; เอวเมวํ, ภนฺเต, ภควตา อเนกปริยาเยน ธมฺโม ปกาสิโต. เอสาหํ, ภนฺเต, ภควนฺตํ สรณํ คจฺฉามิ ธมฺมญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ. อุปาสกํ มํ ภควา ธาเรตุ อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คตํ. อจฺจโย มํ, ภนฺเต, อจฺจคมา ยถาพาลํ ยถามูฬฺหํ ยถาอกุสลํ, โยหํ ปิตรํ ธมฺมิกํ ธมฺมราชานํ อิสฺสริยการณา ชีวิตา โวโรเปสึ. ตสฺส เม, ภนฺเต ภควา อจฺจยํ อจฺจยโต ปฏิคฺคณฺหาตุ อายตึ สํวรายา’’ติ.

250. Lorsque cela fut dit, le roi de Magadha, Ajātasattu, fils de la reine Videhī, s'adressa au Bienheureux en ces termes : « Magnifique, Seigneur ! Magnifique, Seigneur ! Tout comme, Seigneur, on redresserait ce qui était renversé, on révélerait ce qui était caché, on montrerait le chemin à celui qui s'est égaré, ou on porterait une lampe à huile dans l'obscurité pour que ceux qui ont des yeux puissent voir les formes ; de même, le Bienheureux a exposé le Dhamma de multiples façons. Seigneur, je prends refuge dans le Bienheureux, dans le Dhamma et dans la communauté des moines. Que le Bienheureux me considère comme un disciple laïc ayant pris refuge dès aujourd'hui et pour toute la vie. Seigneur, une transgression m'a emporté, tel un insensé, un égaré, un ignorant, moi qui, pour le pouvoir, ai ôté la vie à mon père, un roi juste et pratiquant le Dhamma. Que le Bienheureux accepte ma confession de cette transgression comme telle, afin que je puisse me retenir à l'avenir. »

๒๕๑. ‘‘ตคฺฆ ตฺวํ, มหาราช, อจฺจโย อจฺจคมา ยถาพาลํ ยถามูฬฺหํ ยถาอกุสลํ, ยํ ตฺวํ ปิตรํ ธมฺมิกํ ธมฺมราชานํ ชีวิตา โวโรเปสิ. ยโต จ โข ตฺวํ, มหาราช, อจฺจยํ อจฺจยโต ทิสฺวา ยถาธมฺมํ ปฏิกโรสิ, ตํ เต มยํ ปฏิคฺคณฺหาม. วุทฺธิเหสา, มหาราช, อริยสฺส วินเย, โย อจฺจยํ อจฺจยโต ทิสฺวา ยถาธมฺมํ ปฏิกโรติ, อายตึ สํวรํ อาปชฺชตี’’ติ.

251. « Certes, ô grand roi, une transgression vous a emporté, tel un insensé, un égaré, un ignorant, vous qui avez ôté la vie à votre père, un roi juste et pratiquant le Dhamma. Mais puisque, ô grand roi, vous voyez votre transgression comme telle et que vous la réparez conformément au Dhamma, nous l'acceptons. Car c'est un progrès, ô grand roi, dans la discipline du Noble, que de voir sa faute comme telle, de la réparer conformément au Dhamma et de pratiquer la retenue à l'avenir. »

๒๕๒. เอวํ [Pg.81] วุตฺเต, ราชา มาคโธ อชาตสตฺตุ เวเทหิปุตฺโต ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘หนฺท จ ทานิ มยํ, ภนฺเต, คจฺฉาม พหุกิจฺจา มยํ พหุกรณียา’’ติ. ‘‘ยสฺสทานิ ตฺวํ, มหาราช, กาลํ มญฺญสี’’ติ. อถ โข ราชา มาคโธ อชาตสตฺตุ เวเทหิปุตฺโต ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทิตฺวา อนุโมทิตฺวา อุฏฺฐายาสนา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปกฺกามิ.

252. Lorsque cela fut dit, le roi de Magadha, Ajātasattu, fils de la reine Videhī, dit au Bienheureux : « Eh bien, Seigneur, nous prenons congé maintenant, car nous avons beaucoup de tâches et beaucoup d'affaires à régler. » — « Faites à présent, ô grand roi, ce que vous jugez opportun. » Alors le roi de Magadha, Ajātasattu, fils de la reine Videhī, se réjouissant et se félicitant des paroles du Bienheureux, se leva de son siège, salua respectueusement le Bienheureux, tourna autour de lui par la droite et s'en alla.

๒๕๓. อถ โข ภควา อจิรปกฺกนฺตสฺส รญฺโญ มาคธสฺส อชาตสตฺตุสฺส เวเทหิปุตฺตสฺส ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘ขตายํ, ภิกฺขเว, ราชา. อุปหตายํ, ภิกฺขเว, ราชา. สจายํ, ภิกฺขเว, ราชา ปิตรํ ธมฺมิกํ ธมฺมราชานํ ชีวิตา น โวโรเปสฺสถ, อิมสฺมิญฺเญว อาสเน วิรชํ วีตมลํ ธมฺมจกฺขุํ อุปฺปชฺชิสฺสถา’’ติ. อิทมโวจ ภควา. อตฺตมนา เต ภิกฺขู ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทุนฺติ.

253. Peu après le départ du roi de Magadha, Ajātasattu, fils de la reine Videhī, le Bienheureux s'adressa aux moines : « Moines, ce roi est ruiné ; moines, ce roi est frappé d'un grand tort. Si ce roi n'avait pas ôté la vie à son père, ce roi juste et pratiquant le Dhamma, l'œil du Dhamma, sans poussière et sans tache, se serait levé en lui sur ce siège même. » Voilà ce que dit le Bienheureux. Les moines, le cœur satisfait, se réjouirent des paroles du Bienheureux.

สามญฺญผลสุตฺตํ นิฏฺฐิตํ ทุติยํ.

Ainsi se termine le deuxième discours, le Sāmaññaphala Sutta.

๓. อมฺพฏฺฐสุตฺตํ

3. Le Discours à Ambaṭṭha (Ambaṭṭhasutta)

๒๕๔. เอวํ [Pg.82] เม สุตํ – เอกํ สมยํ ภควา โกสเลสุ จาริกํ จรมาโน มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหิ เยน อิจฺฉานงฺคลํ นาม โกสลานํ พฺราหฺมณคาโม ตทวสริ. ตตฺร สุทํ ภควา อิจฺฉานงฺคเล วิหรติ อิจฺฉานงฺคลวนสณฺเฑ.

254. Ainsi ai-je entendu : en un temps, le Bienheureux voyageait dans le pays de Kosala avec une grande assemblée de moines, environ cinq cents. Il arriva à un village brahmane des Kosala nommé Icchānaṅgala et y séjourna dans le bois d'Icchānaṅgala.

โปกฺขรสาติวตฺถุ

L'histoire de Pokkharasāti

๒๕๕. เตน โข ปน สมเยน พฺราหฺมโณ โปกฺขรสาติ อุกฺกฏฺฐํ อชฺฌาวสติ สตฺตุสฺสทํ สติณกฏฺโฐทกํ สธญฺญํ ราชโภคฺคํ รญฺญา ปเสนทินา โกสเลน ทินฺนํ ราชทายํ พฺรหฺมเทยฺยํ. อสฺโสสิ โข พฺราหฺมโณ โปกฺขรสาติ – ‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม สกฺยปุตฺโต สกฺยกุลา ปพฺพชิโต โกสเลสุ จาริกํ จรมาโน มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหิ อิจฺฉานงฺคลํ อนุปฺปตฺโต อิจฺฉานงฺคเล วิหรติ อิจฺฉานงฺคลวนสณฺเฑ. ตํ โข ปน ภวนฺตํ โคตมํ เอวํ กลฺยาโณ กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคโต – ‘อิติปิ โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน สุคโต โลกวิทู อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา’. โส อิมํ โลกํ สเทวกํ สมารกํ สพฺรหฺมกํ สสฺสมณพฺราหฺมณึ ปชํ สเทวมนุสฺสํ สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทติ. โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ, สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ, เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสติ. สาธุ โข ปน ตถารูปานํ อรหตํ ทสฺสนํ โหตี’’ติ.

255. En ce temps-là, le brahmane Pokkharasāti résidait à Ukkaṭṭhā, une cité populeuse, riche en pâturages, en bois et en eau, abondante en grains, un fief royal donné par le roi Pasenadi de Kosala comme dotation brahmanique suprême. Le brahmane Pokkharasāti apprit ceci : « Il paraît que le religieux Gotama, fils des Sakya, qui est parti de la famille des Sakya pour la vie errante, voyage dans le pays de Kosala avec une grande assemblée de moines, environ cinq cents, et qu'il est arrivé à Icchānaṅgala, séjournant dans le bois d'Icchānaṅgala. Or, une excellente renommée concernant ce vénérable Gotama s'est ainsi répandue : ‘Le Bienheureux est ainsi : il est digne, parfaitement éveillé, accompli dans la science et la conduite, bien allé, connaisseur des mondes, guide incomparable des hommes à dresser, maître des dieux et des hommes, éveillé et béni.’ Il fait connaître ce monde avec ses devas, ses Māras et ses Brahmas, ainsi que cette génération avec ses religieux et ses brahmanes, ses rois et ses hommes, après l'avoir réalisé lui-même par une connaissance transcendante. Il enseigne le Dhamma, bon au commencement, bon au milieu et bon à la fin, avec le sens et la lettre ; il proclame la vie sainte parfaitement complète et pure. Il est certes bon de voir de tels êtres accomplis. »

อมฺพฏฺฐมาณโว

Le jeune Ambaṭṭha

๒๕๖. เตน โข ปน สมเยน พฺราหฺมณสฺส โปกฺขรสาติสฺส อมฺพฏฺโฐ นาม มาณโว อนฺเตวาสี โหติ อชฺฌายโก มนฺตธโร ติณฺณํ เวทานํ ปารคู สนิฆณฺฑุเกฏุภานํ สากฺขรปฺปเภทานํ อิติหาสปญฺจมานํ ปทโก เวยฺยากรโณ โลกายตมหาปุริสลกฺขเณสุ อนวโย อนุญฺญาตปฏิญฺญาโต สเก อาจริยเก เตวิชฺชเก ปาวจเน [Pg.83] – ‘‘ยมหํ ชานามิ, ตํ ตฺวํ ชานาสิ; ยํ ตฺวํ ชานาสิ ตมหํ ชานามี’’ติ.

256. En ce temps-là, le brahmane Pokkharasāti avait pour disciple un jeune homme nommé Ambaṭṭha. Celui-ci était un récitant, connaisseur des hymnes sacrés, versé dans les trois Védas, ainsi que dans le Nighaṇḍu (lexique), le Keṭubha (rituel), la phonologie, et l'histoire comme cinquième branche. Il était expert dans l'exégèse des mots, la grammaire, la philosophie Lokāyata et la science des marques du Grand Homme. Il était reconnu et autorisé par son propre maître dans l'enseignement des trois Védas en ces termes : « Ce que je sais, tu le sais ; ce que tu sais, je le sais. »

๒๕๗. อถ โข พฺราหฺมโณ โปกฺขรสาติ อมฺพฏฺฐํ มาณวํ อามนฺเตสิ – ‘‘อยํ, ตาต อมฺพฏฺฐ, สมโณ โคตโม สกฺยปุตฺโต สกฺยกุลา ปพฺพชิโต โกสเลสุ จาริกํ จรมาโน มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหิ อิจฺฉานงฺคลํ อนุปฺปตฺโต อิจฺฉานงฺคเล วิหรติ อิจฺฉานงฺคลวนสณฺเฑ. ตํ โข ปน ภวนฺตํ โคตมํ เอวํ กลฺยาโณ กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคโต – ‘อิติปิ โส ภควา, อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน สุคโต โลกวิทู อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา’. โส อิมํ โลกํ สเทวกํ สมารกํ สพฺรหฺมกํ สสฺสมณพฺราหฺมณึ ปชํ สเทวมนุสฺสํ สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทติ. โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ, สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสติ. สาธุ โข ปน ตถารูปานํ อรหตํ ทสฺสนํ โหตีติ. เอหิ ตฺวํ ตาต อมฺพฏฺฐ, เยน สมโณ โคตโม เตนุปสงฺกม; อุปสงฺกมิตฺวา สมณํ โคตมํ ชานาหิ, ยทิ วา ตํ ภวนฺตํ โคตมํ ตถาสนฺตํเยว สทฺโท อพฺภุคฺคโต, ยทิ วา โน ตถา. ยทิ วา โส ภวํ โคตโม ตาทิโส, ยทิ วา น ตาทิโส, ตถา มยํ ตํ ภวนฺตํ โคตมํ เวทิสฺสามา’’ติ.

257. Alors le brahmane Pokkharasāti s'adressa au jeune Ambaṭṭha : « Cher Ambaṭṭha, cet ascète Gotama, fils des Sakyas, parti du clan des Sakyas pour mener la vie errante, voyageant à travers le pays des Kosala avec une grande assemblée de cinq cents moines environ, est arrivé à Icchānaṅgala et réside dans la forêt d'Icchānaṅgala. Or, une excellente renommée s'est répandue à propos de ce vénérable Gotama : "C’est ainsi qu’il est le Seigneur, l’Arahant, le Parfaitement Éveillé, doté de la connaissance et d’une conduite exemplaire, le Bien-Allé, le Connaisseur du monde, l'Inégalable guide des hommes à dresser, le Maître des dieux et des hommes, l’Éveillé, le Béni." Il fait connaître ce monde, avec ses dieux, ses Māras et ses Brahmās, ainsi que cette génération avec ses ascètes et ses brahmanes, ses rois et ses hommes, l'ayant lui-même réalisé par une connaissance directe. Il enseigne le Dhamma, bon au début, bon au milieu et bon à la fin, pourvu de sens et d'expression, et proclame la vie sainte, parfaitement accomplie et pure. Or, il est bon de voir de tels Arahants. Va, cher Ambaṭṭha, là où se trouve l'ascète Gotama. Une fois arrivé, sache par toi-même si la réputation de ce vénérable Gotama est conforme à la vérité ou non, s'il est tel qu'on le dit ou non. Ainsi, nous saurons ce qu'il en est de ce vénérable Gotama. »

๒๕๘. ‘‘ยถา กถํ ปนาหํ, โภ, ตํ ภวนฺตํ โคตมํ ชานิสฺสามิ – ‘ยทิ วา ตํ ภวนฺตํ โคตมํ ตถาสนฺตํเยว สทฺโท อพฺภุคฺคโต, ยทิ วา โน ตถา. ยทิ วา โส ภวํ โคตโม ตาทิโส, ยทิ วา น ตาทิโส’’’ติ?

258. « Mais comment, monsieur, saurai-je si la renommée de ce vénérable Gotama est conforme à la vérité ou non, s'il est tel qu'on le dit ou non ? »

‘‘อาคตานิ โข, ตาต อมฺพฏฺฐ, อมฺหากํ มนฺเตสุ ทฺวตฺตึส มหาปุริสลกฺขณานิ, เยหิ สมนฺนาคตสฺส มหาปุริสสฺส ทฺเวเยว คติโย ภวนฺติ อนญฺญา. สเจ อคารํ อชฺฌาวสติ, ราชา โหติ จกฺกวตฺตี ธมฺมิโก ธมฺมราชา จาตุรนฺโต วิชิตาวี ชนปทตฺถาวริยปฺปตฺโต สตฺตรตนสมนฺนาคโต. ตสฺสิมานิ สตฺต รตนานิ ภวนฺติ. เสยฺยถิทํ – จกฺกรตนํ, หตฺถิรตนํ, อสฺสรตนํ, มณิรตนํ, อิตฺถิรตนํ, คหปติรตนํ, ปริณายกรตนเมว สตฺตมํ. ปโรสหสฺสํ โข ปนสฺส ปุตฺตา ภวนฺติ [Pg.84] สูรา วีรงฺครูปา ปรเสนปฺปมทฺทนา. โส อิมํ ปถวึ สาครปริยนฺตํ อทณฺเฑน อสตฺเถน ธมฺเมน อภิวิชิย อชฺฌาวสติ. สเจ โข ปน อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชติ, อรหํ โหติ สมฺมาสมฺพุทฺโธ โลเก วิวฏฺฏจฺฉโท. อหํ โข ปน, ตาต อมฺพฏฺฐ, มนฺตานํ ทาตา; ตฺวํ มนฺตานํ ปฏิคฺคเหตา’’ติ.

« Cher Ambaṭṭha, dans nos hymnes sacrés sont mentionnées les trente-deux marques du Grand Homme. Pour le Grand Homme qui possède ces marques, seules deux destinées sont possibles, et nulle autre. S'il demeure dans la vie laïque, il devient un Roi qui fait tourner la Roue, juste, roi du Dhamma, souverain des quatre points cardinaux, victorieux, ayant stabilisé son royaume, et possédant les sept joyaux. Pour lui, ces sept joyaux apparaissent, à savoir : le joyau de la Roue, le joyau de l'Éléphant, le joyau du Cheval, le joyau du Rubis, le joyau de la Femme, le joyau du Trésorier, et le joyau du Conseiller comme septième. Il aura plus de mille fils, vaillants, de stature héroïque, capables d'écraser les armées ennemies. Il règne sur cette terre entourée par l'océan, l'ayant conquise non par le bâton ou l'épée, mais par le Dhamma. Mais s'il quitte la vie laïque pour la vie sans foyer, il devient un Arahant, un Parfaitement Éveillé, celui qui lève le voile du monde. Or, cher Ambaṭṭha, je suis celui qui transmet les hymnes, et toi, tu es celui qui les reçoit. »

๒๕๙. ‘‘เอวํ, โภ’’ติ โข อมฺพฏฺโฐ มาณโว พฺราหฺมณสฺส โปกฺขรสาติสฺส ปฏิสฺสุตฺวา อุฏฺฐายาสนา พฺราหฺมณํ โปกฺขรสาตึ อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา วฬวารถมารุยฺห สมฺพหุเลหิ มาณวเกหิ สทฺธึ เยน อิจฺฉานงฺคลวนสณฺโฑ เตน ปายาสิ. ยาวติกา ยานสฺส ภูมิ ยาเนน คนฺตฺวา ยานา ปจฺโจโรหิตฺวา ปตฺติโกว อารามํ ปาวิสิ. เตน โข ปน สมเยน สมฺพหุลา ภิกฺขู อพฺโภกาเส จงฺกมนฺติ. อถ โข อมฺพฏฺโฐ มาณโว เยน เต ภิกฺขู เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา เต ภิกฺขู เอตทโวจ – ‘‘กหํ นุ โข, โภ, เอตรหิ โส ภวํ โคตโม วิหรติ? ตญฺหิ มยํ ภวนฺตํ โคตมํ ทสฺสนาย อิธูปสงฺกนฺตา’’ติ.

259. « Bien, monsieur », répondit le jeune Ambaṭṭha au brahmane Pokkharasāti. Se levant de son siège, il salua respectueusement le brahmane Pokkharasāti et, après avoir tourné autour de lui par la droite, il monta sur son char tiré par des juments et partit avec de nombreux jeunes gens vers la forêt d'Icchānaṅgala. Il alla en char aussi loin que le terrain le permettait, puis descendit du char et entra dans le monastère à pied. À ce moment-là, de nombreux moines marchaient en plein air. Alors le jeune Ambaṭṭha s'approcha de ces moines et leur dit : « Messieurs, où réside actuellement le vénérable Gotama ? Nous sommes venus ici pour voir ce vénérable Gotama. »

๒๖๐. อถ โข เตสํ ภิกฺขูนํ เอตทโหสิ – ‘‘อยํ โข อมฺพฏฺโฐ มาณโว อภิญฺญาตโกลญฺโญ เจว อภิญฺญาตสฺส จ พฺราหฺมณสฺส โปกฺขรสาติสฺส อนฺเตวาสี. อครุ โข ปน ภควโต เอวรูเปหิ กุลปุตฺเตหิ สทฺธึ กถาสลฺลาโป โหตี’’ติ. เต อมฺพฏฺฐํ มาณวํ เอตทโวจุํ – ‘‘เอโส อมฺพฏฺฐ วิหาโร สํวุตทฺวาโร, เตน อปฺปสทฺโท อุปสงฺกมิตฺวา อตรมาโน อาฬินฺทํ ปวิสิตฺวา อุกฺกาสิตฺวา อคฺคฬํ อาโกเฏหิ, วิวริสฺสติ เต ภควา ทฺวาร’’นฺติ.

260. Alors ces moines pensèrent : « Ce jeune Ambaṭṭha est de noble lignée et disciple du célèbre brahmane Pokkharasāti. Or, pour le Béni, il n'est pas pénible de converser avec des fils de bonne famille de cette sorte. » Ils dirent au jeune Ambaṭṭha : « Voici sa demeure, Ambaṭṭha, dont la porte est fermée. Approche-toi sans bruit, entre doucement dans le vestibule, tousse et frappe à la porte. Le Béni t'ouvrira la porte. »

๒๖๑. อถ โข อมฺพฏฺโฐ มาณโว เยน โส วิหาโร สํวุตทฺวาโร, เตน อปฺปสทฺโท อุปสงฺกมิตฺวา อตรมาโน อาฬินฺทํ ปวิสิตฺวา อุกฺกาสิตฺวา อคฺคฬํ อาโกเฏสิ. วิวริ ภควา ทฺวารํ. ปาวิสิ อมฺพฏฺโฐ มาณโว. มาณวกาปิ ปวิสิตฺวา ภควตา สทฺธึ สมฺโมทึสุ, สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ. อมฺพฏฺโฐ ปน มาณโว จงฺกมนฺโตปิ นิสินฺเนน ภควตา กญฺจิ กญฺจิ กถํ [Pg.85] สารณียํ วีติสาเรติ, ฐิโตปิ นิสินฺเนน ภควตา กิญฺจิ กิญฺจิ กถํ สารณียํ วีติสาเรติ.

261. Alors le jeune Ambaṭṭha s'approcha sans bruit de la demeure dont la porte était fermée, entra doucement dans le vestibule, toussa et frappa à la porte. Le Béni ouvrit la porte. Ambaṭṭha entra. Les autres jeunes gens entrèrent également et échangèrent des salutations avec le Béni ; après avoir conclu ces paroles de courtoisie et de politesse, ils s'assirent à l'écart. Quant à Ambaṭṭha, tout en marchant de long en large, il échangeait quelques paroles de courtoisie avec le Béni qui était assis, ou bien il les échangeait en restant debout alors que le Béni était assis.

๒๖๒. อถ โข ภควา อมฺพฏฺฐํ มาณวํ เอตทโวจ – ‘‘เอวํ นุ เต, อมฺพฏฺฐ, พฺราหฺมเณหิ วุทฺเธหิ มหลฺลเกหิ อาจริยปาจริเยหิ สทฺธึ กถาสลฺลาโป โหติ, ยถยิทํ จรํ ติฏฺฐํ นิสินฺเนน มยา กิญฺจิ กิญฺจิ กถํ สารณียํ วีติสาเรตี’’ติ?

262. Alors le Béni dit au jeune Ambaṭṭha : « Est-ce ainsi, Ambaṭṭha, que tu converses avec des brahmanes âgés, vénérables, maîtres et maîtres des maîtres, comme tu le fais ici avec moi, en marchant ou en restant debout alors que je suis assis ? »

ปฐมอิพฺภวาโท

Premier propos sur la basse extraction

๒๖๓. ‘‘โน หิทํ, โภ โคตม. คจฺฉนฺโต วา หิ, โภ โคตม, คจฺฉนฺเตน พฺราหฺมโณ พฺราหฺมเณน สทฺธึ สลฺลปิตุมรหติ, ฐิโต วา หิ, โภ โคตม, ฐิเตน พฺราหฺมโณ พฺราหฺมเณน สทฺธึ สลฺลปิตุมรหติ, นิสินฺโน วา หิ, โภ โคตม, นิสินฺเนน พฺราหฺมโณ พฺราหฺมเณน สทฺธึ สลฺลปิตุมรหติ, สยาโน วา หิ, โภ โคตม, สยาเนน พฺราหฺมโณ พฺราหฺมเณน สทฺธึ สลฺลปิตุมรหติ. เย จ โข เต, โภ โคตม, มุณฺฑกา สมณกา อิพฺภา กณฺหา พนฺธุปาทาปจฺจา, เตหิปิ เม สทฺธึ เอวํ กถาสลฺลาโป โหติ, ยถริว โภตา โคตเมนา’’ติ. ‘‘อตฺถิกวโต โข ปน เต, อมฺพฏฺฐ, อิธาคมนํ อโหสิ, ยาเยว โข ปนตฺถาย อาคจฺเฉยฺยาถ, ตเมว อตฺถํ สาธุกํ มนสิ กเรยฺยาถ. อวุสิตวาเยว โข ปน โภ อยํ อมฺพฏฺโฐ มาณโว วุสิตมานี กิมญฺญตฺร อวุสิตตฺตา’’ติ.

263. « Ce n’est pas ainsi, seigneur Gotama. En effet, seigneur Gotama, un brahmane qui marche ne devrait s’entretenir qu’avec un brahmane qui marche ; un brahmane qui se tient debout ne devrait s’entretenir qu’avec un brahmane qui se tient debout ; un brahmane qui est assis ne devrait s’entretenir qu’avec un brahmane qui est assis ; un brahmane qui est couché ne devrait s’entretenir qu’avec un brahmane qui est couché. Quant à ces ascètes à la tête rase, ces misérables moines, ces serviteurs de basse classe, ces noirs nés des pieds du Parent (Brahmā), mon entretien avec eux se déroule de la même manière qu’avec le seigneur Gotama. » « Ambaṭṭha, tu es venu ici avec un but précis ; quel que soit le but pour lequel vous êtes venus, c’est sur ce but seul que vous devriez porter sérieusement votre attention. Mais ce jeune Ambaṭṭha n’est pas encore formé, et pourtant il s’imagine l’être ; n’est-ce pas précisément par manque de formation qu’il se comporte ainsi ? »

๒๖๔. อถ โข อมฺพฏฺโฐ มาณโว ภควตา อวุสิตวาเทน วุจฺจมาโน กุปิโต อนตฺตมโน ภควนฺตํเยว ขุํเสนฺโต ภควนฺตํเยว วมฺเภนฺโต ภควนฺตํเยว อุปวทมาโน – ‘‘สมโณ จ เม, โภ, โคตโม ปาปิโต ภวิสฺสตี’’ติ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘จณฺฑา, โภ โคตม, สกฺยชาติ; ผรุสา, โภ โคตม, สกฺยชาติ; ลหุสา, โภ โคตม, สกฺยชาติ; ภสฺสา, โภ โคตม, สกฺยชาติ; อิพฺภา สนฺตา อิพฺภา สมานา น พฺราหฺมเณ สกฺกโรนฺติ, น พฺราหฺมเณ ครุํ กโรนฺติ, น พฺราหฺมเณ [Pg.86] มาเนนฺติ, น พฺราหฺมเณ ปูเชนฺติ, น พฺราหฺมเณ อปจายนฺติ. ตยิทํ, โภ โคตม, นจฺฉนฺนํ, ตยิทํ นปฺปติรูปํ, ยทิเม สกฺยา อิพฺภา สนฺตา อิพฺภา สมานา น พฺราหฺมเณ สกฺกโรนฺติ, น พฺราหฺมเณ ครุํ กโรนฺติ, น พฺราหฺมเณ มาเนนฺติ, น พฺราหฺมเณ ปูเชนฺติ, น พฺราหฺมเณ อปจายนฺตี’’ติ. อิติห อมฺพฏฺโฐ มาณโว อิทํ ปฐมํ สกฺเยสุ อิพฺภวาทํ นิปาเตสิ.

264. Alors le jeune Ambaṭṭha, ainsi qualifié de non-formé par le Béni, devint furieux et mécontent. Voulant dénigrer le Béni, voulant le rabaisser et le calomnier, il pensa : « Je vais faire en sorte que le moine Gotama soit atteint par son propre défaut de rudesse », et il dit au Béni : « Seigneur Gotama, la race des Sakya est violente ; seigneur Gotama, la race des Sakya est rude ; seigneur Gotama, la race des Sakya est frivole ; seigneur Gotama, la race des Sakya est bavarde. Bien qu’étant de basse extraction, ils ne respectent pas les brahmanes, ne les honorent pas, ne les estiment pas, ne leur font pas d’offrandes et ne leur témoignent aucune déférence. Seigneur Gotama, cela n’est ni convenable ni approprié que ces Sakya, qui ne sont que des serviteurs, ne respectent pas, n’honorent pas, n’estiment pas, ne vénèrent pas et ne s’inclinent pas devant les brahmanes. » C’est ainsi que le jeune Ambaṭṭha lança pour la première fois contre les Sakya cette accusation d’être des serviteurs.

ทุติยอิพฺภวาโท

Deuxième accusation d'être des serviteurs

๒๖๕. ‘‘กึ ปน เต, อมฺพฏฺฐ, สกฺยา อปรทฺธุ’’นฺติ? ‘‘เอกมิทาหํ, โภ โคตม, สมยํ อาจริยสฺส พฺราหฺมณสฺส โปกฺขรสาติสฺส เกนจิเทว กรณีเยน กปิลวตฺถุํ อคมาสึ. เยน สกฺยานํ สนฺธาคารํ เตนุปสงฺกมึ. เตน โข ปน สมเยน สมฺพหุลา สกฺยา เจว สกฺยกุมารา จ สนฺธาคาเร อุจฺเจสุ อาสเนสุ นิสินฺนา โหนฺติ อญฺญมญฺญํ องฺคุลิปโตทเกหิ สญฺชคฺฆนฺตา สํกีฬนฺตา, อญฺญทตฺถุ มมญฺเญว มญฺเญ อนุชคฺฆนฺตา, น มํ โกจิ อาสเนนปิ นิมนฺเตสิ. ตยิทํ, โภ โคตม, นจฺฉนฺนํ, ตยิทํ นปฺปติรูปํ, ยทิเม สกฺยา อิพฺภา สนฺตา อิพฺภา สมานา น พฺราหฺมเณ สกฺกโรนฺติ, น พฺราหฺมเณ ครุํ กโรนฺติ, น พฺราหฺมเณ มาเนนฺติ, น พฺราหฺมเณ ปูเชนฺติ, น พฺราหฺมเณ อปจายนฺตี’’ติ. อิติห อมฺพฏฺโฐ มาณโว อิทํ ทุติยํ สกฺเยสุ อิพฺภวาทํ นิปาเตสิ.

265. « Mais, Ambaṭṭha, en quoi les Sakya t'ont-ils offensé ? » « Une fois, seigneur Gotama, je me suis rendu à Kapilavatthu pour une affaire de mon maître, le brahmane Pokkharasāti. Je me suis approché de la salle d’assemblée des Sakya. À ce moment-là, de nombreux Sakya et de jeunes princes Sakya étaient assis sur des sièges élevés dans la salle d’assemblée, se titillant les uns les autres avec les doigts, riant bruyamment et s’amusant. J'ai eu l'impression qu'ils se moquaient précisément de moi, et personne ne m’a même proposé un siège. Seigneur Gotama, cela n’est ni convenable ni approprié que ces Sakya, qui ne sont que des serviteurs, ne respectent pas, n’honorent pas, n’estiment pas, ne vénèrent pas et ne s’inclinent pas devant les brahmanes. » C’est ainsi que le jeune Ambaṭṭha lança pour la seconde fois contre les Sakya cette accusation d’être des serviteurs.

ตติยอิพฺภวาโท

Troisième accusation d'être des serviteurs

๒๖๖. ‘‘ลฏุกิกาปิ โข, อมฺพฏฺฐ, สกุณิกา สเก กุลาวเก กามลาปินี โหติ. สกํ โข ปเนตํ, อมฺพฏฺฐ, สกฺยานํ ยทิทํ กปิลวตฺถุํ, นารหตายสฺมา อมฺพฏฺโฐ อิมาย อปฺปมตฺตาย อภิสชฺชิตุ’’นฺติ. ‘‘จตฺตาโรเม, โภ โคตม, วณฺณา – ขตฺติยา พฺราหฺมณา เวสฺสา สุทฺทา. อิเมสญฺหิ, โภ โคตม, จตุนฺนํ วณฺณานํ ตโย วณฺณา – ขตฺติยา จ เวสฺสา จ สุทฺทา จ – อญฺญทตฺถุ พฺราหฺมณสฺเสว ปริจารกา สมฺปชฺชนฺติ. ตยิทํ, โภ โคตม, นจฺฉนฺนํ, ตยิทํ นปฺปติรูปํ, ยทิเม สกฺยา อิพฺภา สนฺตา อิพฺภา สมานา น พฺราหฺมเณ สกฺกโรนฺติ, น พฺราหฺมเณ ครุํ กโรนฺติ, น พฺราหฺมเณ มาเนนฺติ, น พฺราหฺมเณ ปูเชนฺติ, น พฺราหฺมเณ อปจายนฺตี’’ติ. อิติห อมฺพฏฺโฐ มาณโว อิทํ ตติยํ สกฺเยสุ อิพฺภวาทํ นิปาเตสิ.

266. « Ambaṭṭha, même une petite caille est libre de pépier à sa guise dans son propre nid. Or, Ambaṭṭha, Kapilavatthu appartient en propre aux Sakya ; l’honorable Ambaṭṭha ne devrait pas s’offenser pour une affaire aussi insignifiante. » « Seigneur Gotama, il existe ces quatre castes : les guerriers, les brahmanes, les commerçants et les serviteurs. Parmi ces quatre castes, seigneur Gotama, les trois castes des guerriers, des commerçants et des serviteurs ne sont en vérité que les serviteurs des brahmanes. Seigneur Gotama, cela n’est ni convenable ni approprié que ces Sakya, qui ne sont que des serviteurs, ne respectent pas, n’honorent pas, n’estiment pas, ne vénèrent pas et ne s’inclinent pas devant les brahmanes. » C’est ainsi que le jeune Ambaṭṭha lança pour la troisième fois contre les Sakya cette accusation d’être des serviteurs.

ทาสิปุตฺตวาโท

Le discours sur le fils d'une esclave

๒๖๗. อถ [Pg.87] โข ภควโต เอตทโหสิ – ‘‘อติพาฬฺหํ โข อยํ อมฺพฏฺโฐ มาณโว สกฺเยสุ อิพฺภวาเทน นิมฺมาเทติ, ยํนูนาหํ โคตฺตํ ปุจฺเฉยฺย’’นฺติ. อถ โข ภควา อมฺพฏฺฐํ มาณวํ เอตทโวจ – ‘‘กถํ โคตฺโตสิ, อมฺพฏฺฐา’’ติ? ‘‘กณฺหายโนหมสฺมิ, โภ โคตมา’’ติ. โปราณํ โข ปน เต อมฺพฏฺฐ มาตาเปตฺติกํ นามโคตฺตํ อนุสฺสรโต อยฺยปุตฺตา สกฺยา ภวนฺติ; ทาสิปุตฺโต ตฺวมสิ สกฺยานํ. สกฺยา โข ปน, อมฺพฏฺฐ, ราชานํ โอกฺกากํ ปิตามหํ ทหนฺติ.

267. Le Béni eut alors cette pensée : « Ce jeune Ambaṭṭha opprime excessivement les Sakya en les traitant de serviteurs ; et si je l’interrogeais sur son propre clan ? » Le Béni dit alors au jeune Ambaṭṭha : « Ambaṭṭha, de quel clan es-tu ? » « Je suis du clan des Kaṇhāyana, seigneur Gotama. » « Ambaṭṭha, si l’on se remémore ton nom et ton clan d'autrefois, selon la lignée de tes père et mère, les Sakya s'avèrent être tes maîtres, et tu es le fils d'une esclave des Sakya. En effet, Ambaṭṭha, les Sakya considèrent le roi Okkāka comme leur ancêtre. »

‘‘ภูตปุพฺพํ, อมฺพฏฺฐ, ราชา โอกฺกาโก ยา สา มเหสี ปิยา มนาปา, ตสฺสา ปุตฺตสฺส รชฺชํ ปริณาเมตุกาโม เชฏฺฐกุมาเร รฏฺฐสฺมา ปพฺพาเชสิ – โอกฺกามุขํ กรกณฺฑํ หตฺถินิกํ สินิสูรํ. เต รฏฺฐสฺมา ปพฺพาชิตา หิมวนฺตปสฺเส โปกฺขรณิยา ตีเร มหาสากสณฺโฑ, ตตฺถ วาสํ กปฺเปสุํ. เต ชาติสมฺเภทภยา สกาหิ ภคินีหิ สทฺธึ สํวาสํ กปฺเปสุํ.

« Autrefois, Ambaṭṭha, le roi Okkāka, désirant transmettre le royaume au fils de sa reine favorite qu’il aimait et chérissait, exila ses fils aînés hors du pays : Okkāmukha, Karakaṇḍa, Hatthinika et Sinisūra. Une fois bannis du pays, ils s'établirent dans une grande forêt de teck, sur les pentes de l'Himalaya, au bord d'un étang. Par crainte de souiller leur lignée, ils s'unirent à leurs propres sœurs. »

‘‘อถ โข, อมฺพฏฺฐ, ราชา โอกฺกาโก อมจฺเจ ปาริสชฺเช อามนฺเตสิ – ‘กหํ นุ โข, โภ, เอตรหิ กุมารา สมฺมนฺตี’ติ? ‘อตฺถิ, เทว, หิมวนฺตปสฺเส โปกฺขรณิยา ตีเร มหาสากสณฺโฑ, ตตฺเถตรหิ กุมารา สมฺมนฺติ. เต ชาติสมฺเภทภยา สกาหิ ภคินีหิ สทฺธึ สํวาสํ กปฺเปนฺตี’ติ. อถ โข, อมฺพฏฺฐ, ราชา โอกฺกาโก อุทานํ อุทาเนสิ – ‘สกฺยา วต, โภ, กุมารา, ปรมสกฺยา วต, โภ, กุมารา’ติ. ตทคฺเค โข ปน อมฺพฏฺฐ สกฺยา ปญฺญายนฺติ; โส จ เนสํ ปุพฺพปุริโส.

« Alors, Ambaṭṭha, le roi Okkāka demanda à ses ministres et courtisans : "Où résident maintenant les princes ?" "Sire, il y a une grande forêt de teck sur les pentes de l'Himalaya, au bord d'un étang ; c'est là que résident maintenant les princes. Par crainte de souiller leur lignée, ils se sont unis à leurs propres sœurs." Alors, Ambaṭṭha, le roi Okkāka s’exclama : "Ils sont capables (sakyā), vraiment, les princes ! Ils sont extrêmement capables, vraiment, les princes !" C'est depuis lors, Ambaṭṭha, que les Sakya sont connus sous ce nom ; et il est leur ancêtre. »

‘‘รญฺโญ โข ปน, อมฺพฏฺฐ, โอกฺกากสฺส ทิสา นาม ทาสี อโหสิ. สา กณฺหํ นาม ชเนสิ. ชาโต กณฺโห ปพฺยาหาสิ – ‘โธวถ มํ, อมฺม, นหาเปถ มํ อมฺม, อิมสฺมา มํ อสุจิสฺมา ปริโมเจถ, อตฺถาย โว ภวิสฺสามี’ติ. ยถา โข ปน อมฺพฏฺฐ เอตรหิ มนุสฺสา ปิสาเจ ทิสฺวา ‘ปิสาจา’ติ สญฺชานนฺติ; เอวเมว โข, อมฺพฏฺฐ, เตน โข ปน สมเยน มนุสฺสา ปิสาเจ ‘กณฺหา’ติ สญฺชานนฺติ. เต เอวมาหํสุ – ‘อยํ ชาโต ปพฺยาหาสิ, กณฺโห ชาโต, ปิสาโจ ชาโต’ติ. ตทคฺเค โข ปน, อมฺพฏฺฐ กณฺหายนา ปญฺญายนฺติ, โส จ กณฺหายนานํ ปุพฺพปุริโส. อิติ โข เต[Pg.88], อมฺพฏฺฐ, โปราณํ มาตาเปตฺติกํ นามโคตฺตํ อนุสฺสรโต อยฺยปุตฺตา สกฺยา ภวนฺติ, ทาสิปุตฺโต ตฺวมสิ สกฺยาน’’นฺติ.

« Sache, Ambaṭṭha, que le roi Okkāka avait une servante nommée Disā. Elle mit au monde un fils nommé Kaṇha. Aussitôt né, Kaṇha parla ainsi : “Lave-moi, mère ; baigne-moi, mère ; délivre-moi de cette souillure, et je te serai utile.” Ambaṭṭha, tout comme aujourd'hui les gens reconnaissent les démons (pisāca) lorsqu'ils en voient, à cette époque-là, les gens appelaient les démons “Kaṇha”. Ils dirent alors : “Ce nouveau-né a parlé ! Un Kaṇha est né ! Un démon est né !” C'est à partir de ce moment-là, Ambaṭṭha, que les Kaṇhāyanā devinrent connus, et ce Kaṇha est l'ancêtre des Kaṇhāyanā. Ainsi, Ambaṭṭha, si l'on remonte ton nom de lignée (gotra) ancestral, du côté paternel et maternel, les Sakya sont les fils de tes maîtres, et tu es le fils d'une servante des Sakya. »

๒๖๘. เอวํ วุตฺเต, เต มาณวกา ภควนฺตํ เอตทโวจุํ – ‘‘มา ภวํ โคตโม อมฺพฏฺฐํ อติพาฬฺหํ ทาสิปุตฺตวาเทน นิมฺมาเทสิ. สุชาโต จ, โภ โคตม อมฺพฏฺโฐ มาณโว, กุลปุตฺโต จ อมฺพฏฺโฐ มาณโว, พหุสฺสุโต จ อมฺพฏฺโฐ มาณโว, กลฺยาณวากฺกรโณ จ อมฺพฏฺโฐ มาณโว, ปณฺฑิโต จ อมฺพฏฺโฐ มาณโว, ปโหติ จ อมฺพฏฺโฐ มาณโว โภตา โคตเมน สทฺธึ อสฺมึ วจเน ปฏิมนฺเตตุ’’นฺติ.

268. À ces mots, les jeunes brâhmanes dirent au Béni : « Que Maître Gotama n'humilie pas trop durement le jeune Ambaṭṭha en le traitant de fils de servante. Le jeune Ambaṭṭha est de noble naissance, il est de bonne famille, il possède une grande connaissance des textes, il est éloquent, il est sage, et il est tout à fait capable de débattre avec Maître Gotama sur ce sujet. »

๒๖๙. อถ โข ภควา เต มาณวเก เอตทโวจ – ‘‘สเจ โข ตุมฺหากํ มาณวกานํ เอวํ โหติ – ‘ทุชฺชาโต จ อมฺพฏฺโฐ มาณโว, อกุลปุตฺโต จ อมฺพฏฺโฐ มาณโว, อปฺปสฺสุโต จ อมฺพฏฺโฐ มาณโว, อกลฺยาณวากฺกรโณ จ อมฺพฏฺโฐ มาณโว, ทุปฺปญฺโญ จ อมฺพฏฺโฐ มาณโว, น จ ปโหติ อมฺพฏฺโฐ มาณโว สมเณน โคตเมน สทฺธึ อสฺมึ วจเน ปฏิมนฺเตตุ’นฺติ, ติฏฺฐตุ อมฺพฏฺโฐ มาณโว, ตุมฺเห มยา สทฺธึ มนฺตวฺโห อสฺมึ วจเน. สเจ ปน ตุมฺหากํ มาณวกานํ เอวํ โหติ – ‘สุชาโต จ อมฺพฏฺโฐ มาณโว, กุลปุตฺโต จ อมฺพฏฺโฐ มาณโว, พหุสฺสุโต จ อมฺพฏฺโฐ มาณโว, กลฺยาณวากฺกรโณ จ อมฺพฏฺโฐ มาณโว, ปณฺฑิโต จ อมฺพฏฺโฐ มาณโว, ปโหติ จ อมฺพฏฺโฐ มาณโว สมเณน โคตเมน สทฺธึ อสฺมึ วจเน ปฏิมนฺเตตุ’นฺติ, ติฏฺฐถ ตุมฺเห; อมฺพฏฺโฐ มาณโว มยา สทฺธึ ปฏิมนฺเตตู’’ติ.

269. Alors le Béni dit à ces jeunes brâhmanes : « Jeunes gens, s'il vous semble que le jeune Ambaṭṭha est de basse naissance, qu'il n'est pas de bonne famille, qu'il a peu d'instruction, qu'il n'est pas éloquent, qu'il manque de sagesse et qu'il est incapable de débattre avec le renonçant Gotama sur ce sujet, alors qu'Ambaṭṭha s'arrête et venez débattre avec moi. Mais s'il vous semble que le jeune Ambaṭṭha est de noble naissance, de bonne famille, instruit, éloquent, sage et capable de débattre avec le renonçant Gotama, alors restez de côté et laissez le jeune Ambaṭṭha débattre avec moi. »

‘‘สุชาโต จ, โภ โคตม, อมฺพฏฺโฐ มาณโว, กุลปุตฺโต จ อมฺพฏฺโฐ มาณโว, พหุสฺสุโต จ อมฺพฏฺโฐ มาณโว, กลฺยาณวากฺกรโณ จ อมฺพฏฺโฐ มาณโว, ปณฺฑิโต จ อมฺพฏฺโฐ มาณโว, ปโหติ จ อมฺพฏฺโฐ มาณโว โภตา โคตเมน สทฺธึ อสฺมึ วจเน ปฏิมนฺเตตุํ, ตุณฺหี มยํ ภวิสฺสาม, อมฺพฏฺโฐ มาณโว โภตา โคตเมน สทฺธึ อสฺมึ วจเน ปฏิมนฺเตตู’’ติ.

« Le jeune Ambaṭṭha est de noble naissance, de bonne famille, instruit, éloquent, sage et capable de débattre avec Maître Gotama sur ce sujet. Nous allons garder le silence, et que le jeune Ambaṭṭha débatte avec Maître Gotama. »

๒๗๐. อถ โข ภควา อมฺพฏฺฐํ มาณวํ เอตทโวจ – ‘‘อยํ โข ปน เต, อมฺพฏฺฐ, สหธมฺมิโก ปญฺโห อาคจฺฉติ, อกามา พฺยากาตพฺโพ. สเจ ตฺวํ น พฺยากริสฺสสิ, อญฺเญน วา อญฺญํ ปฏิจริสฺสสิ, ตุณฺหี วา ภวิสฺสสิ, ปกฺกมิสฺสสิ [Pg.89] วา เอตฺเถว เต สตฺตธา มุทฺธา ผลิสฺสติ. ตํ กึ มญฺญสิ, อมฺพฏฺฐ, กินฺติ เต สุตํ พฺราหฺมณานํ วุทฺธานํ มหลฺลกานํ อาจริยปาจริยานํ ภาสมานานํ กุโตปภุติกา กณฺหายนา, โก จ กณฺหายนานํ ปุพฺพปุริโส’’ติ?

270. Ensuite, le Béni dit au jeune Ambaṭṭha : « Ambaṭṭha, voici une question légitime qui t'est posée, et tu dois y répondre, même malgré toi. Si tu n'y réponds pas, si tu l'éludes par d'autres propos, si tu gardes le silence ou si tu t'en vas, ta tête se fendra en sept morceaux ici même. Qu'en penses-tu, Ambaṭṭha ? Qu'as-tu entendu dire de la part des brâhmanes âgés et anciens, de tes maîtres et des maîtres de tes maîtres, concernant l'origine des Kaṇhāyanā et l'identité de leur ancêtre ? »

เอวํ วุตฺเต, อมฺพฏฺโฐ มาณโว ตุณฺหี อโหสิ. ทุติยมฺปิ โข ภควา อมฺพฏฺฐํ มาณวํ เอตทโวจ – ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, อมฺพฏฺฐ, กินฺติ เต สุตํ พฺราหฺมณานํ วุทฺธานํ มหลฺลกานํ อาจริยปาจริยานํ ภาสมานานํ กุโตปภุติกา กณฺหายนา, โก จ กณฺหายนานํ ปุพฺพปุริโส’’ติ? ทุติยมฺปิ โข อมฺพฏฺโฐ มาณโว ตุณฺหี อโหสิ. อถ โข ภควา อมฺพฏฺฐํ มาณวํ เอตทโวจ – ‘‘พฺยากโรหิ ทานิ อมฺพฏฺฐ, น ทานิ, เต ตุณฺหีภาวสฺส กาโล. โย โข, อมฺพฏฺฐ, ตถาคเตน ยาวตติยกํ สหธมฺมิกํ ปญฺหํ ปุฏฺโฐ น พฺยากโรติ, เอตฺเถวสฺส สตฺตธา มุทฺธา ผลิสฺสตี’’ติ.

À ces mots, le jeune Ambaṭṭha garda le silence. Pour la deuxième fois, le Béni lui dit : « Qu'en penses-tu, Ambaṭṭha ? Qu'as-tu entendu dire de la part des brâhmanes âgés et anciens, de tes maîtres et des maîtres de tes maîtres, concernant l'origine des Kaṇhāyanā et l'identité de leur ancêtre ? » Pour la deuxième fois, le jeune Ambaṭṭha garda le silence. Alors le Béni lui dit : « Réponds maintenant, Ambaṭṭha ; ce n'est plus le moment de garder le silence. Celui qui, interrogé par le Tathāgata jusqu'à trois reprises sur une question légitime, ne répond pas, verra sa tête se fendre en sept morceaux ici même. »

๒๗๑. เตน โข ปน สมเยน วชิรปาณี ยกฺโข มหนฺตํ อโยกูฏํ อาทาย อาทิตฺตํ สมฺปชฺชลิตํ สโชติภูตํ อมฺพฏฺฐสฺส มาณวสฺส อุปริ เวหาสํ ฐิโต โหติ – ‘‘สจายํ อมฺพฏฺโฐ มาณโว ภควตา ยาวตติยกํ สหธมฺมิกํ ปญฺหํ ปุฏฺโฐ น พฺยากริสฺสติ, เอตฺเถวสฺส สตฺตธา มุทฺธํ ผาเลสฺสามี’’ติ. ตํ โข ปน วชิรปาณึ ยกฺขํ ภควา เจว ปสฺสติ อมฺพฏฺโฐ จ มาณโว.

271. À cet instant, le yakkha Vajirapāṇi, tenant une énorme massue de fer, ardente, flamboyante et étincelante, se tint dans les airs au-dessus du jeune Ambaṭṭha, pensant : « Si ce jeune Ambaṭṭha ne répond pas à la question légitime du Béni posée pour la troisième fois, je lui fendrai la tête en sept morceaux ici même. » Seuls le Béni et le jeune Ambaṭṭha virent le yakkha Vajirapāṇi.

๒๗๒. อถ โข อมฺพฏฺโฐ มาณโว ภีโต สํวิคฺโค โลมหฏฺฐชาโต ภควนฺตํเยว ตาณํ คเวสี ภควนฺตํเยว เลณํ คเวสี ภควนฺตํเยว สรณํ คเวสี – อุปนิสีทิตฺวา ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘กิเมตํ ภวํ โคตโม อาห? ปุนภวํ โคตโม พฺรวิตู’’ติ.

272. Alors, le jeune Ambaṭṭha, saisi d'effroi, de terreur, les poils hérissés, cherchant protection, abri et refuge auprès du Béni, s'approcha de lui et dit : « Qu'a dit Maître Gotama ? Que Maître Gotama veuille bien répéter ses paroles. »

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, อมฺพฏฺฐ, กินฺติ เต สุตํ พฺราหฺมณานํ วุทฺธานํ มหลฺลกานํ อาจริยปาจริยานํ ภาสมานานํ กุโตปภุติกา กณฺหายนา, โก จ กณฺหายนานํ ปุพฺพปุริโส’’ติ? ‘‘เอวเมว เม, โภ โคตม, สุตํ ยเถว ภวํ โคตโม อาห. ตโตปภุติกา กณฺหายนา; โส จ กณฺหายนานํ ปุพฺพปุริโส’’ติ.

« Qu'en penses-tu, Ambaṭṭha ? Qu'as-tu entendu dire de la part des brâhmanes âgés et anciens, de tes maîtres et des maîtres de tes maîtres, concernant l'origine des Kaṇhāyanā et l'identité de leur ancêtre ? » — « C'est exactement ce que j'ai entendu dire, Maître Gotama, tel que vous l'avez exposé. C'est bien de là que les Kaṇhāyanā sont issus, et ce Kaṇha est bien leur ancêtre. »

อมฺพฏฺฐวํสกถา

Le récit sur la lignée des Ambaṭṭha

๒๗๓. เอวํ [Pg.90] วุตฺเต, เต มาณวกา อุนฺนาทิโน อุจฺจาสทฺทมหาสทฺทา อเหสุํ – ‘‘ทุชฺชาโต กิร, โภ, อมฺพฏฺโฐ มาณโว; อกุลปุตฺโต กิร, โภ, อมฺพฏฺโฐ มาณโว; ทาสิปุตฺโต กิร, โภ, อมฺพฏฺโฐ มาณโว สกฺยานํ. อยฺยปุตฺตา กิร, โภ, อมฺพฏฺฐสฺส มาณวสฺส สกฺยา ภวนฺติ. ธมฺมวาทึเยว กิร มยํ สมณํ โคตมํ อปสาเทตพฺพํ อมญฺญิมฺหา’’ติ.

273. À ces mots, les jeunes brâhmanes s'exclamèrent bruyamment, dans un grand vacarme : « Le jeune Ambaṭṭha est donc de basse naissance ! Il n'est pas de bonne famille ! Il est le fils d'une servante des Sakya ! Les Sakya sont donc les maîtres du jeune Ambaṭṭha ! Nous avons eu tort de penser que nous devions rabaisser le renonçant Gotama, alors qu'il ne disait que la vérité ! »

๒๗๔. อถ โข ภควโต เอตทโหสิ – ‘‘อติพาฬฺหํ โข อิเม มาณวกา อมฺพฏฺฐํ มาณวํ ทาสิปุตฺตวาเทน นิมฺมาเทนฺติ, ยํนูนาหํ ปริโมเจยฺย’’นฺติ. อถ โข ภควา เต มาณวเก เอตทโวจ – ‘‘มา โข ตุมฺเห, มาณวกา, อมฺพฏฺฐํ มาณวํ อติพาฬฺหํ ทาสิปุตฺตวาเทน นิมฺมาเทถ. อุฬาโร โส กณฺโห อิสิ อโหสิ. โส ทกฺขิณชนปทํ คนฺตฺวา พฺรหฺมมนฺเต อธียิตฺวา ราชานํ โอกฺกากํ อุปสงฺกมิตฺวา มทฺทรูปึ ธีตรํ ยาจิ. ตสฺส ราชา โอกฺกาโก – ‘โก เนวํ เร อยํ มยฺหํ ทาสิปุตฺโต สมาโน มทฺทรูปึ ธีตรํ ยาจตี’’’ ติ, กุปิโต อนตฺตมโน ขุรปฺปํ สนฺนยฺหิ. โส ตํ ขุรปฺปํ เนว อสกฺขิ มุญฺจิตุํ, โน ปฏิสํหริตุํ.

274. Alors, cette pensée vint à l'esprit du Bienheureux : « Ces jeunes gens rabaissent trop durement le jeune Ambaṭṭha en le traitant de fils d'esclave ; et si je le délivrais ? » Puis le Bienheureux s'adressa à ces jeunes gens en ces termes : « Ô jeunes gens, ne rabaissez pas trop durement le jeune Ambaṭṭha en l'appelant fils d'esclave. Ce sage Kaṇha était un ascète éminent. S'étant rendu dans la région du sud, il y apprit les mantras sacrés et, s'étant approché du roi Okkāka, il demanda la main de sa fille Maddarūpī. Le roi Okkāka s'écria : "Quoi ! Comment ce fils d'esclave ose-t-il me demander ma fille Maddarūpī ?" ; ainsi, irrité et mécontent, il ajusta une flèche sur son arc. Mais il ne put ni décocher cette flèche, ni la retirer. »

‘‘อถ โข, มาณวกา, อมจฺจา ปาริสชฺชา กณฺหํ อิสึ อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจุํ – ‘โสตฺถิ, ภทฺทนฺเต, โหตุ รญฺโญ; โสตฺถิ, ภทฺทนฺเต, โหตุ รญฺโญ’ติ. ‘โสตฺถิ ภวิสฺสติ รญฺโญ, อปิ จ ราชา ยทิ อโธ ขุรปฺปํ มุญฺจิสฺสติ, ยาวตา รญฺโญ วิชิตํ, เอตฺตาวตา ปถวี อุนฺทฺริยิสฺสตี’ติ. ‘โสตฺถิ, ภทฺทนฺเต, โหตุ รญฺโญ, โสตฺถิ ชนปทสฺสา’ติ. ‘โสตฺถิ ภวิสฺสติ รญฺโญ, โสตฺถิ ชนปทสฺส, อปิ จ ราชา ยทิ อุทฺธํ ขุรปฺปํ มุญฺจิสฺสติ, ยาวตา รญฺโญ วิชิตํ, เอตฺตาวตา สตฺต วสฺสานิ เทโว น วสฺสิสฺสตี’ติ. ‘โสตฺถิ, ภทฺทนฺเต, โหตุ รญฺโญ โสตฺถิ ชนปทสฺส เทโว จ วสฺสตู’ติ. ‘โสตฺถิ ภวิสฺสติ รญฺโญ โสตฺถิ ชนปทสฺส เทโว จ วสฺสิสฺสติ, อปิ จ ราชา เชฏฺฐกุมาเร ขุรปฺปํ ปติฏฺฐาเปตุ, โสตฺถิ กุมาโร ปลฺโลโม ภวิสฺสตี’ติ. อถ โข, มาณวกา, อมจฺจา โอกฺกากสฺส อาโรเจสุํ – ‘โอกฺกาโก เชฏฺฐกุมาเร ขุรปฺปํ ปติฏฺฐาเปตุ. โสตฺถิ กุมาโร ปลฺโลโม ภวิสฺสตี’ติ. อถ โข ราชา โอกฺกาโก เชฏฺฐกุมาเร ขุรปฺปํ ปติฏฺฐเปสิ, โสตฺถิ กุมาโร ปลฺโลโม [Pg.91] สมภวิ. อถ โข ตสฺส ราชา โอกฺกาโก ภีโต สํวิคฺโค โลมหฏฺฐชาโต พฺรหฺมทณฺเฑน ตชฺชิโต มทฺทรูปึ ธีตรํ อทาสิ. มา โข ตุมฺเห, มาณวกา, อมฺพฏฺฐํ มาณวํ อติพาฬฺหํ ทาสิปุตฺตวาเทน นิมฺมาเทถ, อุฬาโร โส กณฺโห อิสิ อโหสี’’ติ.

« Alors, ô jeunes gens, les ministres et les courtisans s'approchèrent du sage Kaṇha et lui dirent : "Que le salut soit avec le roi, Vénérable ! Que le salut soit avec le roi !" — "Le roi sera en sécurité, mais si le roi décoche sa flèche vers le bas, la terre se fendra aussi loin que s'étend le domaine du roi." — "Que le salut soit avec le roi, Vénérable, et que le salut soit avec le pays !" — "Le roi sera en sécurité et le pays sera en sécurité, mais si le roi décoche sa flèche vers le haut, il ne pleuvra pas pendant sept ans aussi loin que s'étend le domaine du roi." — "Que le salut soit avec le roi, Vénérable, que le salut soit avec le pays, et que la pluie tombe !" — "Le roi sera en sécurité, le pays sera en sécurité, et la pluie tombera, mais que le roi ajuste la flèche sur son fils aîné. Le prince sera sauf et indemne." Alors, ô jeunes gens, les ministres informèrent Okkāka : "Qu'Okkāka ajuste la flèche sur son fils aîné. Le prince sera sauf et indemne." Alors le roi Okkāka ajusta la flèche sur son fils aîné, et le prince demeura sauf et indemne. Puis, le roi Okkāka, effrayé, terrifié, les poils hérissés par la crainte de la punition divine, lui donna sa fille Maddarūpī. Ô jeunes gens, ne rabaissez pas trop durement le jeune Ambaṭṭha en l'appelant fils d'esclave, car ce sage Kaṇha était un être éminent." »

ขตฺติยเสฏฺฐภาโว

De la supériorité de la caste des Khattiya

๒๗๕. อถ โข ภควา อมฺพฏฺฐํ มาณวํ อามนฺเตสิ – ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, อมฺพฏฺฐ, อิธ ขตฺติยกุมาโร พฺราหฺมณกญฺญาย สทฺธึ สํวาสํ กปฺเปยฺย, เตสํ สํวาสมนฺวาย ปุตฺโต ชาเยถ. โย โส ขตฺติยกุมาเรน พฺราหฺมณกญฺญาย ปุตฺโต อุปฺปนฺโน, อปิ นุ โส ลเภถ พฺราหฺมเณสุ อาสนํ วา อุทกํ วา’’ติ? ‘‘ลเภถ, โภ โคตม’’. ‘‘อปินุ นํ พฺราหฺมณา โภเชยฺยุํ สทฺเธ วา ถาลิปาเก วา ยญฺเญ วา ปาหุเน วา’’ติ? ‘‘โภเชยฺยุํ, โภ โคตม’’. ‘‘อปินุ นํ พฺราหฺมณา มนฺเต วาเจยฺยุํ วา โน วา’’ติ? ‘‘วาเจยฺยุํ, โภ โคตม’’. ‘‘อปินุสฺส อิตฺถีสุ อาวฏํ วา อสฺส อนาวฏํ วา’’ติ? ‘‘อนาวฏํ หิสฺส, โภ โคตม’’. ‘‘อปินุ นํ ขตฺติยา ขตฺติยาภิเสเกน อภิสิญฺเจยฺยุ’’นฺติ? ‘‘โน หิทํ, โภ โคตม’’. ‘‘ตํ กิสฺส เหตุ’’? ‘‘มาติโต หิ, โภ โคตม, อนุปปนฺโน’’ติ.

275. Alors le Bienheureux s'adressa au jeune Ambaṭṭha : « Qu'en penses-tu, Ambaṭṭha ? Si un jeune Khattiya s'unissait à une jeune fille Brahmane et qu'un fils naissait de leur union, ce fils né d'un jeune Khattiya et d'une jeune fille Brahmane recevrait-il, parmi les Brahmanes, une place d'honneur ou de l'eau ? » — « Il la recevrait, Maître Gotama. » — « Les Brahmanes le feraient-ils manger lors des repas pour les défunts, des repas de fête, des sacrifices ou des repas pour les invités ? » — « Ils le feraient, Maître Gotama. » — « Les Brahmanes lui enseigneraient-ils les mantras ? » — « Ils les lui enseigneraient, Maître Gotama. » — « Lui interdirait-on de se marier avec leurs femmes ? » — « Non, on ne lui interdirait pas, Maître Gotama. » — « Mais les Khattiyas le consacreraient-ils par l'onction royale ? » — « Certes non, Maître Gotama. » — « Et pour quelle raison ? » — « Parce que, Maître Gotama, du côté de sa mère, il n'est pas de pure lignée [Khattiya]. »

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, อมฺพฏฺฐ, อิธ พฺราหฺมณกุมาโร ขตฺติยกญฺญาย สทฺธึ สํวาสํ กปฺเปยฺย, เตสํ สํวาสมนฺวาย ปุตฺโต ชาเยถ. โย โส พฺราหฺมณกุมาเรน ขตฺติยกญฺญาย ปุตฺโต อุปฺปนฺโน, อปินุ โส ลเภถ พฺราหฺมเณสุ อาสนํ วา อุทกํ วา’’ติ? ‘‘ลเภถ, โภ โคตม’’. ‘‘อปินุ นํ พฺราหฺมณา โภเชยฺยุํ สทฺเธ วา ถาลิปาเก วา ยญฺเญ วา ปาหุเน วา’’ติ? ‘‘โภเชยฺยุํ, โภ โคตม’’. ‘‘อปินุ นํ พฺราหฺมณา มนฺเต วาเจยฺยุํ วา โน วา’’ติ? ‘‘วาเจยฺยุํ, โภ โคตม’’. ‘‘อปินุสฺส อิตฺถีสุ อาวฏํ วา อสฺส อนาวฏํ วา’’ติ? ‘‘อนาวฏํ หิสฺส, โภ โคตม’’. ‘‘อปินุ นํ ขตฺติยา ขตฺติยาภิเสเกน อภิสิญฺเจยฺยุ’’นฺติ? ‘‘โน หิทํ, โภ โคตม’’. ‘‘ตํ กิสฺส เหตุ’’? ‘‘ปิติโต หิ, โภ โคตม, อนุปปนฺโน’’ติ.

« Qu'en penses-tu, Ambaṭṭha ? Si un jeune Brahmane s'unissait à une jeune fille Khattiya et qu'un fils naissait de leur union, ce fils né d'un jeune Brahmane et d'une jeune fille Khattiya recevrait-il, parmi les Brahmanes, une place d'honneur ou de l'eau ? » — « Il la recevrait, Maître Gotama. » — « Les Brahmanes le feraient-ils manger lors des repas pour les défunts, des repas de fête, des sacrifices ou des repas pour les invités ? » — « Ils le feraient, Maître Gotama. » — « Les Brahmanes lui enseigneraient-ils les mantras ? » — « Ils les lui enseigneraient, Maître Gotama. » — « Lui interdirait-on de se marier avec leurs femmes ? » — « Non, on ne lui interdirait pas, Maître Gotama. » — « Mais les Khattiyas le consacreraient-ils par l'onction royale ? » — « Certes non, Maître Gotama. » — « Et pour quelle raison ? » — « Parce que, Maître Gotama, du côté de son père, il n'est pas de pure lignée [Khattiya]. »

๒๗๖. ‘‘อิติ โข, อมฺพฏฺฐ, อิตฺถิยา วา อิตฺถึ กริตฺวา ปุริเสน วา ปุริสํ กริตฺวา ขตฺติยาว เสฏฺฐา, หีนา พฺราหฺมณา. ตํ กึ มญฺญสิ, อมฺพฏฺฐ, อิธ พฺราหฺมณา พฺราหฺมณํ กิสฺมิญฺจิเทว ปกรเณ ขุรมุณฺฑํ กริตฺวา ภสฺสปุเฏน [Pg.92] วธิตฺวา รฏฺฐา วา นครา วา ปพฺพาเชยฺยุํ. อปินุ โส ลเภถ พฺราหฺมเณสุ อาสนํ วา อุทกํ วา’’ติ? ‘‘โน หิทํ, โภ โคตม’’. ‘‘อปินุ นํ พฺราหฺมณา โภเชยฺยุํ สทฺเธ วา ถาลิปาเก วา ยญฺเญ วา ปาหุเน วา’’ติ? ‘‘โน หิทํ, โภ โคตม’’. ‘‘อปินุ นํ พฺราหฺมณา มนฺเต วาเจยฺยุํ วา โน วา’’ติ? ‘‘โน หิทํ, โภ โคตม’’. ‘‘อปินุสฺส อิตฺถีสุ อาวฏํ วา อสฺส อนาวฏํ วา’’ติ? ‘‘อาวฏํ หิสฺส, โภ โคตม’’.

276. « Ainsi donc, Ambaṭṭha, qu'on compare les femmes aux femmes ou les hommes aux hommes, les Khattiyas sont supérieurs et les Brahmanes sont inférieurs. Qu'en penses-tu, Ambaṭṭha ? Si des Brahmanes bannissaient un autre Brahmane de leur pays ou de leur ville, après lui avoir rasé la tête et l'avoir couvert de cendres pour une faute quelconque, ce Brahmane recevrait-il, parmi les Brahmanes, une place d'honneur ou de l'eau ? » — « Certes non, Maître Gotama. » — « Les Brahmanes le feraient-ils manger lors des repas pour les défunts, des repas de fête, des sacrifices ou des repas pour les invités ? » — « Certes non, Maître Gotama. » — « Les Brahmanes lui enseigneraient-ils les mantras ? » — « Certes non, Maître Gotama. » — « Lui interdirait-on de se marier avec leurs femmes ? » — « On lui interdirait, Maître Gotama. »

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, อมฺพฏฺฐ, อิธ ขตฺติยา ขตฺติยํ กิสฺมิญฺจิเทว ปกรเณ ขุรมุณฺฑํ กริตฺวา ภสฺสปุเฏน วธิตฺวา รฏฺฐา วา นครา วา ปพฺพาเชยฺยุํ. อปินุ โส ลเภถ พฺราหฺมเณสุ อาสนํ วา อุทกํ วา’’ติ? ‘‘ลเภถ, โภ โคตม’’. ‘‘อปินุ นํ พฺราหฺมณา โภเชยฺยุํ สทฺเธ วา ถาลิปาเก วา ยญฺเญ วา ปาหุเน วา’’ติ? ‘‘โภเชยฺยุํ, โภ โคตม’’. ‘‘อปินุ นํ พฺราหฺมณา มนฺเต วาเจยฺยุํ วา โน วา’’ติ? ‘‘วาเจยฺยุํ, โภ โคตม’’. ‘‘อปินุสฺส อิตฺถีสุ อาวฏํ วา อสฺส อนาวฏํ วา’’ติ? ‘‘อนาวฏํ หิสฺส, โภ โคตม’’.

« Qu'en penses-tu, Ambaṭṭha ? Si des Khattiyas bannissaient un autre Khattiya de leur pays ou de leur ville, après lui avoir rasé la tête et l'avoir couvert de cendres pour une faute quelconque, ce Khattiya recevrait-il, parmi les Brahmanes, une place d'honneur ou de l'eau ? » — « Il la recevrait, Maître Gotama. » — « Les Brahmanes le feraient-ils manger lors des repas pour les défunts, des repas de fête, des sacrifices ou des repas pour les invités ? » — « Ils le feraient, Maître Gotama. » — « Les Brahmanes lui enseigneraient-ils les mantras ? » — « Ils les lui enseigneraient, Maître Gotama. » — « Lui interdirait-on de se marier avec leurs femmes ? » — « Non, on ne lui interdirait pas, Maître Gotama. »

๒๗๗. ‘‘เอตฺตาวตา โข, อมฺพฏฺฐ, ขตฺติโย ปรมนิหีนตํ ปตฺโต โหติ, ยเทว นํ ขตฺติยา ขุรมุณฺฑํ กริตฺวา ภสฺสปุเฏน วธิตฺวา รฏฺฐา วา นครา วา ปพฺพาเชนฺติ. อิติ โข, อมฺพฏฺฐ, ยทา ขตฺติโย ปรมนิหีนตํ ปตฺโต โหติ, ตทาปิ ขตฺติยาว เสฏฺฐา, หีนา พฺราหฺมณา. พฺรหฺมุนา เปสา, อมฺพฏฺฐ, สนงฺกุมาเรน คาถา ภาสิตา –

277. C'est dans cette mesure, Ambaṭṭha, qu'un Khattiya est parvenu au degré ultime de déchéance : lorsque les Khattiya lui rasent la tête, le frappent avec un sac de cendres et le bannissent de son pays ou de sa ville. Ainsi, Ambaṭṭha, même lorsqu'un Khattiya est parvenu au degré ultime de déchéance, les Khattiya restent les meilleurs et les Brahmanes inférieurs. Ce vers a été prononcé par le Brahmā Sanaṅkumāra :

‘ขตฺติโย เสฏฺโฐ ชเนตสฺมึ,เย โคตฺตปฏิสาริโน;

วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน,โส เสฏฺโฐ เทวมานุเส’ติ.

'Le Khattiya est le meilleur parmi ceux qui se réfèrent à leur lignée ; mais celui qui est pourvu de science et de conduite est le meilleur parmi les dieux et les hommes.'

‘‘สา โข ปเนสา, อมฺพฏฺฐ, พฺรหฺมุนา สนงฺกุมาเรน คาถา สุคีตา โน ทุคฺคีตา, สุภาสิตา โน ทุพฺภาสิตา, อตฺถสํหิตา โน อนตฺถสํหิตา, อนุมตา มยา. อหมฺปิ หิ, อมฺพฏฺฐ, เอวํ วทามิ –

Et certes, Ambaṭṭha, ce vers a été bien chanté par le Brahmā Sanaṅkumāra et non mal chanté, bien dit et non mal dit, il est utile et non inutile ; il est approuvé par moi. Car moi aussi, Ambaṭṭha, je dis ceci :

‘ขตฺติโย [Pg.93] เสฏฺโฐ ชเนตสฺมึ,เย โคตฺตปฏิสาริโน;

วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน,โส เสฏฺโฐ เทวมานุเส’ติ.

« Le noble est le meilleur parmi ceux qui se réfèrent à leur lignée ; celui qui est accompli en connaissance et en conduite est le meilleur parmi les dieux et les hommes. »

ภาณวาโร ปฐโม.

Fin de la première section de récitation.

วิชฺชาจรณกถา

Discours sur la connaissance et la conduite

๒๗๘. ‘‘กตมํ ปน ตํ, โภ โคตม, จรณํ, กตมา จ ปน สา วิชฺชา’’ติ? ‘‘น โข, อมฺพฏฺฐ, อนุตฺตราย วิชฺชาจรณสมฺปทาย ชาติวาโท วา วุจฺจติ, โคตฺตวาโท วา วุจฺจติ, มานวาโท วา วุจฺจติ – ‘อรหสิ วา มํ ตฺวํ, น วา มํ ตฺวํ อรหสี’ติ. ยตฺถ โข, อมฺพฏฺฐ, อาวาโห วา โหติ, วิวาโห วา โหติ, อาวาหวิวาโห วา โหติ, เอตฺเถตํ วุจฺจติ ชาติวาโท วา อิติปิ โคตฺตวาโท วา อิติปิ มานวาโท วา อิติปิ – ‘อรหสิ วา มํ ตฺวํ, น วา มํ ตฺวํ อรหสี’ติ. เย หิ เกจิ อมฺพฏฺฐ ชาติวาทวินิพทฺธา วา โคตฺตวาทวินิพทฺธา วา มานวาทวินิพทฺธา วา อาวาหวิวาหวินิพทฺธา วา, อารกา เต อนุตฺตราย วิชฺชาจรณสมฺปทาย. ปหาย โข, อมฺพฏฺฐ, ชาติวาทวินิพทฺธญฺจ โคตฺตวาทวินิพทฺธญฺจ มานวาทวินิพทฺธญฺจ อาวาหวิวาหวินิพทฺธญฺจ อนุตฺตราย วิชฺชาจรณสมฺปทาย สจฺฉิกิริยา โหตี’’ติ.

278. « Quelle est donc cette conduite, Maître Gotama, et quelle est cette connaissance ? » — « Ambaṭṭha, dans l'accomplissement suprême de la connaissance et de la conduite, on ne mentionne ni la naissance, ni le lignage, ni l'orgueil en disant : "Tu es digne de moi" ou "Tu n'es pas digne de moi". C'est seulement là où l'on donne des filles en mariage, où l'on prend des épouses ou là où l'on conclut des alliances matrimoniales, Ambaṭṭha, que l'on parle de naissance, de lignage ou d'orgueil en disant : "Tu es digne de moi" ou "Tu n'es pas digne de moi". En effet, Ambaṭṭha, quiconque est enchaîné par la naissance, le lignage, l'orgueil ou les alliances matrimoniales est loin de l'accomplissement suprême de la connaissance et de la conduite. C'est seulement en abandonnant l'attachement à la naissance, au lignage, à l'orgueil et aux alliances matrimoniales, Ambaṭṭha, que l'on parvient à la réalisation de l'accomplissement suprême de la connaissance et de la conduite. »

๒๗๙. ‘‘กตมํ ปน ตํ, โภ โคตม, จรณํ, กตมา จ สา วิชฺชา’’ติ? ‘‘อิธ, อมฺพฏฺฐ, ตถาคโต โลเก อุปฺปชฺชติ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน สุคโต โลกวิทู อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา. โส อิมํ โลกํ สเทวกํ สมารกํ สพฺรหฺมกํ สสฺสมณพฺราหฺมณึ ปชํ สเทวมนุสฺสํ สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทติ. โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสติ. ตํ ธมฺมํ สุณาติ คหปติ วา คหปติปุตฺโต วา อญฺญตรสฺมึ วา กุเล ปจฺจาชาโต. โส ตํ ธมฺมํ สุตฺวา ตถาคเต [Pg.94] สทฺธํ ปฏิลภติ. โส เตน สทฺธาปฏิลาเภน สมนฺนาคโต อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ…เป… (ยถา ๑๙๑ อาทโย อนุจฺเฉทา, เอวํ วิตฺถาเรตพฺพํ).…

279. « Quelle est donc cette conduite, Maître Gotama, et quelle est cette connaissance ? » — « Ici, Ambaṭṭha, un Tathāgata apparaît dans le monde, un Arahant, un Parfaitement Éveillé, accompli en connaissance et en conduite, un Sugato, connaisseur des mondes, guide inégalé pour les hommes à dompter, maître des dieux et des hommes, l'Éveillé, le Béni. Il fait connaître ce monde avec ses dieux, ses Māra et ses Brahmā, cette génération avec ses ascètes et ses brahmanes, ses rois et ses hommes, après l'avoir réalisé lui-même par une connaissance supérieure. Il enseigne le Dhamma, bon en son début, bon en son milieu, bon en sa fin, pourvu de sens et de forme, et il proclame la vie sainte, parfaitement complète et pure. Un chef de famille, le fils d'un chef de famille ou quelqu'un né dans une autre famille entend ce Dhamma. Ayant entendu ce Dhamma, il acquiert la foi dans le Tathāgata. Doté de cette foi, il réfléchit ainsi... (Comme dans le Sāmaññaphala Sutta, le texte doit être développé ainsi). »

‘‘โส วิวิจฺเจว กาเมหิ, วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ, สวิตกฺกํ สวิจารํ วิเวกชํ ปีติสุขํ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ…เป… อิทมฺปิสฺส โหติ จรณสฺมึ.

« S'étant ainsi éloigné des plaisirs sensuels, éloigné des états malsains, il entre et demeure dans le premier jhāna, accompagné de la pensée appliquée et de la pensée soutenue, né de l'isolement, empreint de ravissement et de bonheur... Cela fait également partie de sa conduite. »

‘‘ปุน จปรํ, อมฺพฏฺฐ, ภิกฺขุ วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา อชฺฌตฺตํ สมฺปสาทนํ เจตโส เอโกทิภาวํ อวิตกฺกํ อวิจารํ สมาธิชํ ปีติสุขํ ทุติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ…เป… อิทมฺปิสฺส โหติ จรณสฺมึ.

« De plus, Ambaṭṭha, par l'apaisement de la pensée appliquée et de la pensée soutenue, le moine entre et demeure dans le deuxième jhāna, caractérisé par une tranquillité intérieure et une unification de l'esprit, sans pensée appliquée ni pensée soutenue, né de la concentration, empreint de ravissement et de bonheur... Cela fait également partie de sa conduite. »

‘‘ปุน จปรํ, อมฺพฏฺฐ, ภิกฺขุ ปีติยา จ วิราคา อุเปกฺขโก จ วิหรติ สโต จ สมฺปชาโน, สุขญฺจ กาเยน ปฏิสํเวเทติ, ยํ ตํ อริยา อาจิกฺขนฺติ – ‘‘อุเปกฺขโก สติมา สุขวิหารี’ติ, ตติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ…เป… อิทมฺปิสฺส โหติ จรณสฺมึ.

« De plus, Ambaṭṭha, par le détachement du ravissement, le moine demeure équanime, attentif et pleinement conscient, et ressent dans son corps le bonheur dont les Nobles disent : "Équanime, attentif, il demeure dans le bonheur", il entre et demeure dans le troisième jhāna... Cela fait également partie de sa conduite. »

‘‘ปุน จปรํ, อมฺพฏฺฐ, ภิกฺขุ สุขสฺส จ ปหานา ทุกฺขสฺส จ ปหานา, ปุพฺเพว โสมนสฺสโทมนสฺสานํ อตฺถงฺคมา อทุกฺขมสุขํ อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธึ จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ…เป… อิทมฺปิสฺส โหติ จรณสฺมึ. อิทํ โข ตํ, อมฺพฏฺฐ, จรณํ.

« De plus, Ambaṭṭha, par l'abandon du bonheur et l'abandon de la souffrance, avec la disparition préalable de la joie et de la peine, le moine entre et demeure dans le quatrième jhāna, qui n'est ni souffrance ni bonheur, caractérisé par la pureté de l'attention due à l'équanimité... Cela, Ambaṭṭha, constitue la conduite. »

‘‘โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต ญาณทสฺสนาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ…เป… อิทมฺปิสฺส โหติ วิชฺชาย…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาติ, อิทมฺปิสฺส โหติ วิชฺชาย. อยํ โข สา, อมฺพฏฺฐ, วิชฺชา.

« Avec un esprit ainsi concentré, pur, limpide, sans tache, débarrassé des souillures, devenu malléable, prêt à l'action, stable et imperturbable, il dirige et incline son esprit vers la connaissance et la vision... il comprend : "Il n'y a plus d'existence future dans cet état". Cela fait partie de sa connaissance. Telle est, Ambaṭṭha, la connaissance. »

‘‘อยํ วุจฺจติ, อมฺพฏฺฐ, ภิกฺขุ ‘วิชฺชาสมฺปนฺโน’ อิติปิ, ‘จรณสมฺปนฺโน’ อิติปิ, ‘วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน’ อิติปิ. อิมาย จ อมฺพฏฺฐ วิชฺชาสมฺปทาย จรณสมฺปทาย จ อญฺญา วิชฺชาสมฺปทา จ จรณสมฺปทา จ อุตฺตริตรา วา ปณีตตรา วา นตฺถิ.

« On dit alors d'un tel moine, Ambaṭṭha, qu'il est "accompli en connaissance", qu'il est "accompli en conduite", ou qu'il est "accompli en connaissance et en conduite". Et, Ambaṭṭha, il n'existe pas d'autre accomplissement en connaissance et en conduite qui soit plus élevé ou plus sublime que cet accomplissement en connaissance et en conduite. »

จตุอปายมุขํ

Les quatre causes de déchéance

๒๘๐. ‘‘อิมาย โข, อมฺพฏฺฐ, อนุตฺตราย วิชฺชาจรณสมฺปทาย จตฺตาริ อปายมุขานิ ภวนฺติ. กตมานิ จตฺตาริ? อิธ, อมฺพฏฺฐ, เอกจฺโจ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา อิมญฺเญว อนุตฺตรํ วิชฺชาจรณสมฺปทํ อนภิสมฺภุณมาโน ขาริวิธมาทาย [Pg.95] อรญฺญายตนํ อชฺโฌคาหติ – ‘ปวตฺตผลโภชโน ภวิสฺสามี’ติ. โส อญฺญทตฺถุ วิชฺชาจรณสมฺปนฺนสฺเสว ปริจารโก สมฺปชฺชติ. อิมาย โข, อมฺพฏฺฐ, อนุตฺตราย วิชฺชาจรณสมฺปทาย อิทํ ปฐมํ อปายมุขํ ภวติ.

280. « Ambaṭṭha, il existe quatre causes de déchéance à l'égard de cet accomplissement suprême en connaissance et en conduite. Quelles sont ces quatre ? Ici, Ambaṭṭha, un ascète ou un brahmane, incapable d'atteindre cet accomplissement suprême en connaissance et en conduite, s'en va dans la forêt profonde muni de son équipage d'ascète en pensant : "Je vivrai de fruits tombés d'eux-mêmes". En vérité, il ne devient qu'un serviteur de celui qui est accompli en connaissance et en conduite. C'est là, Ambaṭṭha, la première cause de déchéance à l'égard de cet accomplissement suprême en connaissance et en conduite. »

‘‘ปุน จปรํ, อมฺพฏฺฐ, อิเธกจฺโจ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา อิมญฺเจว อนุตฺตรํ วิชฺชาจรณสมฺปทํ อนภิสมฺภุณมาโน ปวตฺตผลโภชนตญฺจ อนภิสมฺภุณมาโน กุทาลปิฏกํ อาทาย อรญฺญวนํ อชฺโฌคาหติ – ‘กนฺทมูลผลโภชโน ภวิสฺสามี’ติ. โส อญฺญทตฺถุ วิชฺชาจรณสมฺปนฺนสฺเสว ปริจารโก สมฺปชฺชติ. อิมาย โข, อมฺพฏฺฐ, อนุตฺตราย วิชฺชาจรณสมฺปทาย อิทํ ทุติยํ อปายมุขํ ภวติ.

« De plus, Ambaṭṭha, ici un ascète ou un brahmane, incapable d'atteindre cet accomplissement suprême en connaissance et en conduite, et incapable même de vivre de fruits tombés d'eux-mêmes, s'en va dans la forêt profonde muni d'une houe et d'un panier en pensant : "Je vivrai de racines, de tubercules et de fruits". En vérité, il ne devient qu'un serviteur de celui qui est accompli en connaissance et en conduite. C'est là, Ambaṭṭha, la deuxième cause de déchéance à l'égard de cet accomplissement suprême en connaissance et en conduite. »

‘‘ปุน จปรํ, อมฺพฏฺฐ, อิเธกจฺโจ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา อิมญฺเจว อนุตฺตรํ วิชฺชาจรณสมฺปทํ อนภิสมฺภุณมาโน ปวตฺตผลโภชนตญฺจ อนภิสมฺภุณมาโน กนฺทมูลผลโภชนตญฺจ อนภิสมฺภุณมาโน คามสามนฺตํ วา นิคมสามนฺตํ วา อคฺยาคารํ กริตฺวา อคฺคึ ปริจรนฺโต อจฺฉติ. โส อญฺญทตฺถุ วิชฺชาจรณสมฺปนฺนสฺเสว ปริจารโก สมฺปชฺชติ. อิมาย โข, อมฺพฏฺฐ, อนุตฺตราย วิชฺชาจรณสมฺปทาย อิทํ ตติยํ อปายมุขํ ภวติ.

‘‘ปุน จปรํ, อมฺพฏฺฐ, อิเธกจฺโจ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา อิมํ เจว อนุตฺตรํ วิชฺชาจรณสมฺปทํ อนภิสมฺภุณมาโน ปวตฺตผลโภชนตญฺจ อนภิสมฺภุณมาโน กนฺทมูลผลโภชนตญฺจ อนภิสมฺภุณมาโน อคฺคิปาริจริยญฺจ อนภิสมฺภุณมาโน จาตุมหาปเถ จตุทฺวารํ อคารํ กริตฺวา อจฺฉติ – ‘โย อิมาหิ จตูหิ ทิสาหิ อาคมิสฺสติ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา, ตมหํ ยถาสตฺติ ยถาพลํ ปฏิปูเชสฺสามี’ติ. โส อญฺญทตฺถุ วิชฺชาจรณสมฺปนฺนสฺเสว ปริจารโก สมฺปชฺชติ. อิมาย โข, อมฺพฏฺฐ, อนุตฺตราย วิชฺชาจรณสมฺปทาย อิทํ จตุตฺถํ อปายมุขํ ภวติ. อิมาย โข, อมฺพฏฺฐ, อนุตฺตราย วิชฺชาจรณสมฺปทาย อิมานิ จตฺตาริ อปายมุขานิ ภวนฺติ.

En outre, Ambaṭṭha, il y a ici tel ascète ou brahmane qui, n'étant pas capable de réaliser cette perfection suprême de la connaissance et de la conduite, ni de se nourrir de fruits tombés d'eux-mêmes, ni de se nourrir de racines, de tubercules et de fruits, ni d'entretenir le feu sacré, construit un bâtiment à quatre entrées au croisement de quatre grands chemins et s'y installe en pensant : « Quel que soit l'ascète ou le brahmane qui viendra de ces quatre directions, je l'honorerai avec de l'eau de boisson selon mes capacités et mes forces. » En vérité, il ne devient qu'un simple serviteur de celui qui possède la perfection de la connaissance et de la conduite. Ambaṭṭha, c'est là la quatrième cause de déclin pour cette perfection suprême de la connaissance et de la conduite. Ambaṭṭha, ce sont là les quatre causes de déclin pour cette perfection suprême de la connaissance et de la conduite.

๒๘๑. ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, อมฺพฏฺฐ, อปินุ ตฺวํ อิมาย อนุตฺตราย วิชฺชาจรณสมฺปทาย สนฺทิสฺสสิ สาจริยโก’’ติ? ‘‘โน หิทํ, โภ โคตม’’. ‘โกจาหํ, โภ [Pg.96] โคตม, สาจริยโก, กา จ อนุตฺตรา วิชฺชาจรณสมฺปทา? อารกาหํ, โภ โคตม, อนุตฺตราย วิชฺชาจรณสมฺปทาย สาจริยโก’’ติ.

281. « Qu'en penses-tu, Ambaṭṭha ? Toi et ton maître, êtes-vous vus comme possédant cette perfection suprême de la connaissance et de la conduite ? » « Certes non, monsieur Gotama. Qui suis-je, monsieur Gotama, avec mon maître, et qu'est-ce que cette perfection suprême de la connaissance et de la conduite ? Avec mon maître, nous sommes bien loin de cette perfection suprême de la connaissance et de la conduite. »

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, อมฺพฏฺฐ, อปินุ ตฺวํ อิมญฺเจว อนุตฺตรํ วิชฺชาจรณสมฺปทํ อนภิสมฺภุณมาโน ขาริวิธมาทาย อรญฺญวนมชฺโฌคาหสิ สาจริยโก – ‘ปวตฺตผลโภชโน ภวิสฺสามี’’’ติ? ‘‘โน หิทํ, โภ โคตม’’.

« Qu'en penses-tu, Ambaṭṭha ? N'étant pas capable de réaliser cette perfection suprême de la connaissance et de la conduite, as-tu déjà, avec ton maître, pénétré dans la forêt profonde muni du joug et des accessoires d'ascète en pensant : « Je me nourrirai de fruits tombés d'eux-mêmes » ? » « Certes non, monsieur Gotama. »

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, อมฺพฏฺฐ, อปินุ ตฺวํ อิมญฺเจว อนุตฺตรํ วิชฺชาจรณสมฺปทํ อนภิสมฺภุณมาโน ปวตฺตผลโภชนตญฺจ อนภิสมฺภุณมาโน กุทาลปิฏกํ อาทาย อรญฺญวนมชฺโฌคาหสิ สาจริยโก – ‘กนฺทมูลผลโภชโน ภวิสฺสามี’’’ติ? ‘‘โน หิทํ, โภ โคตม’’.

« Qu'en penses-tu, Ambaṭṭha ? N'étant pas capable de réaliser cette perfection suprême de la connaissance et de la conduite, ni de te nourrir de fruits tombés d'eux-mêmes, as-tu déjà, avec ton maître, pénétré dans la forêt profonde muni d'une houe et d'un panier en pensant : « Je me nourrirai de racines, de tubercules et de fruits » ? » « Certes non, monsieur Gotama. »

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, อมฺพฏฺฐ, อปินุ ตฺวํ อิมญฺเจว อนุตฺตรํ วิชฺชาจรณสมฺปทํ อนภิสมฺภุณมาโน ปวตฺตผลโภชนตญฺจ อนภิสมฺภุณมาโน กนฺทมูลผลโภชนตญฺจ อนภิสมฺภุณมาโน คามสามนฺตํ วา นิคมสามนฺตํ วา อคฺยาคารํ กริตฺวา อคฺคึ ปริจรนฺโต อจฺฉสิ สาจริยโก’’ติ? ‘‘โน หิทํ, โภ โคตม’’.

« Qu'en penses-tu, Ambaṭṭha ? N'étant pas capable de réaliser cette perfection suprême de la connaissance et de la conduite, ni de te nourrir de fruits tombés d'eux-mêmes, ni de te nourrir de racines, de tubercules et de fruits, t'es-tu déjà, avec ton maître, établi près d'un village ou d'un bourg après avoir construit un pavillon du feu pour y entretenir le feu sacré ? » « Certes non, monsieur Gotama. »

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, อมฺพฏฺฐ, อปินุ ตฺวํ อิมญฺเจว อนุตฺตรํ วิชฺชาจรณสมฺปทํ อนภิสมฺภุณมาโน ปวตฺตผลโภชนตญฺจ อนภิสมฺภุณมาโน กนฺทมูลผลโภชนตญฺจ อนภิสมฺภุณมาโน อคฺคิปาริจริยญฺจ อนภิสมฺภุณมาโน จาตุมหาปเถ จตุทฺวารํ อคารํ กริตฺวา อจฺฉสิ สาจริยโก – ‘โย อิมาหิ จตูหิ ทิสาหิ อาคมิสฺสติ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา, ตํ มยํ ยถาสตฺติ ยถาพลํ ปฏิปูเชสฺสามา’’’ติ? ‘‘โน หิทํ, โภ โคตม’’.

« Qu'en penses-tu, Ambaṭṭha ? N'étant pas capable de réaliser cette perfection suprême de la connaissance et de la conduite, ni de te nourrir de fruits tombés d'eux-mêmes, ni de te nourrir de racines, de tubercules et de fruits, ni d'entretenir le feu sacré, t'es-tu déjà, avec ton maître, établi au croisement de quatre grands chemins après avoir construit un bâtiment à quatre entrées en pensant : « Quel que soit l'ascète ou le brahmane qui viendra de ces quatre directions, nous l'honorerons avec de l'eau de boisson selon nos capacités et nos forces » ? » « Certes non, monsieur Gotama. »

๒๘๒. ‘‘อิติ โข, อมฺพฏฺฐ, อิมาย เจว ตฺวํ อนุตฺตราย วิชฺชาจรณสมฺปทาย ปริหีโน สาจริยโก. เย จิเม อนุตฺตราย วิชฺชาจรณสมฺปทาย จตฺตาริ อปายมุขานิ ภวนฺติ, ตโต จ ตฺวํ ปริหีโน สาจริยโก. ภาสิตา โข ปน เต เอสา, อมฺพฏฺฐ, อาจริเยน พฺราหฺมเณน โปกฺขรสาตินา วาจา – ‘เก จ มุณฺฑกา สมณกา อิพฺภา กณฺหา พนฺธุปาทาปจฺจา, กา จ เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ สากจฺฉา’ติ อตฺตนา อาปายิโกปิ อปริปูรมาโน. ปสฺส, อมฺพฏฺฐ, ยาว อปรทฺธญฺจ เต อิทํ อาจริยสฺส พฺราหฺมณสฺส โปกฺขรสาติสฺส.

282. « Ainsi donc, Ambaṭṭha, toi et ton maître êtes déchus de cette perfection suprême de la connaissance et de la conduite. Et de ces quatre causes de déclin pour cette perfection suprême, toi et ton maître en êtes également déchus. Pourtant, Ambaṭṭha, ton maître, le brahmane Pokkharasāti, a prononcé ces paroles : « Qui sont ces ascètes à la tête rasée, ces vils serviteurs, ces noirs, ces rejetons des pieds de notre ancêtre, et quelle peut bien être leur discussion avec les brahmanes versés dans les trois Védas ? », alors que lui-même ne remplit même pas les pratiques de ceux qui sont sur la voie du déclin. Vois, Ambaṭṭha, à quel point ton maître, le brahmane Pokkharasāti, est dans l'erreur. »

ปุพฺพกอิสิภาวานุโยโค

Application de l'état des anciens sages

๒๘๓. ‘‘พฺราหฺมโณ [Pg.97] โข ปน, อมฺพฏฺฐ, โปกฺขรสาติ รญฺโญ ปเสนทิสฺส โกสลสฺส ทตฺติกํ ภุญฺชติ. ตสฺส ราชา ปเสนทิ โกสโล สมฺมุขีภาวมฺปิ น ททาติ. ยทาปิ เตน มนฺเตติ, ติโรทุสฺสนฺเตน มนฺเตติ. ยสฺส โข ปน, อมฺพฏฺฐ, ธมฺมิกํ ปยาตํ ภิกฺขํ ปฏิคฺคณฺเหยฺย, กถํ ตสฺส ราชา ปเสนทิ โกสโล สมฺมุขีภาวมฺปิ น ทเทยฺย. ปสฺส, อมฺพฏฺฐ, ยาว อปรทฺธญฺจ เต อิทํ อาจริยสฺส พฺราหฺมณสฺส โปกฺขรสาติสฺส.

283. « En outre, Ambaṭṭha, le brahmane Pokkharasāti jouit des revenus octroyés par le roi Pasenadi de Kosala. Pourtant, le roi Pasenadi de Kosala ne lui accorde pas d'entretien face à face. Même lorsqu'il délibère avec lui, il le fait de derrière un rideau. Or, Ambaṭṭha, pour un brahmane dont le roi accepterait l'aumône légitime et offerte avec respect, pourquoi le roi Pasenadi de Kosala ne lui accorderait-il pas d'entretien face à face ? Vois, Ambaṭṭha, à quel point ton maître, le brahmane Pokkharasāti, est dans l'erreur. »

๒๘๔. ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, อมฺพฏฺฐ, อิธ ราชา ปเสนทิ โกสโล หตฺถิคีวาย วา นิสินฺโน อสฺสปิฏฺเฐ วา นิสินฺโน รถูปตฺถเร วา ฐิโต อุคฺเคหิ วา ราชญฺเญหิ วา กิญฺจิเทว มนฺตนํ มนฺเตยฺย. โส ตมฺหา ปเทสา อปกฺกมฺม เอกมนฺตํ ติฏฺเฐยฺย. อถ อาคจฺเฉยฺย สุทฺโท วา สุทฺททาโส วา, ตสฺมึ ปเทเส ฐิโต ตเทว มนฺตนํ มนฺเตยฺย – ‘เอวมฺปิ ราชา ปเสนทิ โกสโล อาห, เอวมฺปิ ราชา ปเสนทิ โกสโล อาหา’ติ. อปินุ โส ราชภณิตํ วา ภณติ ราชมนฺตนํ วา มนฺเตติ? เอตฺตาวตา โส อสฺส ราชา วา ราชมตฺโต วา’’ติ? ‘‘โน หิทํ, โภ โคตม’’.

284. « Qu'en penses-tu, Ambaṭṭha ? Imaginons qu'ici le roi Pasenadi de Kosala, assis sur le cou de son éléphant, ou sur le dos de son cheval, ou debout sur le tapis de son char, tienne une délibération confidentielle avec ses hauts fonctionnaires ou ses princes. Une fois qu'il se serait éloigné de cet endroit pour se tenir à l'écart, un homme de basse caste ou un serviteur de basse caste viendrait à cet endroit et, s'y tenant debout, répéterait cette même délibération en disant : « Voici ce qu'a dit le roi Pasenadi de Kosala, voici ce qu'a dit le roi Pasenadi de Kosala ». Bien qu'il prononce les paroles du roi et répète les délibérations du roi, cet homme deviendrait-il pour autant un roi ou un ministre du roi ? » « Certes non, monsieur Gotama. »

๒๘๕. ‘‘เอวเมว โข ตฺวํ, อมฺพฏฺฐ, เย เต อเหสุํ พฺราหฺมณานํ ปุพฺพกา อิสโย มนฺตานํ กตฺตาโร มนฺตานํ ปวตฺตาโร, เยสมิทํ เอตรหิ พฺราหฺมณา โปราณํ มนฺตปทํ คีตํ ปวุตฺตํ สมิหิตํ, ตทนุคายนฺติ ตทนุภาสนฺติ ภาสิตมนุภาสนฺติ วาจิตมนุวาเจนฺติ, เสยฺยถิทํ – อฏฺฐโก วามโก วามเทโว เวสฺสามิตฺโต ยมตคฺคิ องฺคีรโส ภารทฺวาโช วาเสฏฺโฐ กสฺสโป ภคุ – ‘ตฺยาหํ มนฺเต อธิยามิ สาจริยโก’ติ, ตาวตา ตฺวํ ภวิสฺสสิ อิสิ วา อิสิตฺถาย วา ปฏิปนฺโนติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ.

285. « De la même manière, Ambaṭṭha, ces anciens sages des brahmanes qui furent les auteurs et les transmetteurs des mantras, et dont les brahmanes d'aujourd'hui chantent, récitent, répètent et enseignent les paroles anciennes telles qu'elles ont été chantées, prononcées et rassemblées — à savoir Aṭṭhaka, Vāmaka, Vāmadeva, Vessāmitto, Yamataggi, Aṅgīraso, Bhāradvājo, Vāseṭṭho, Kassapo et Bhagu — ce n'est pas parce que tu dis : « J'étudie ces mantras avec mon maître », que tu deviendras pour autant un sage ou quelqu'un pratiquant pour atteindre l'état de sage. Une telle possibilité n'existe pas. »

๒๘๖. ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, อมฺพฏฺฐ, กินฺติ เต สุตํ พฺราหฺมณานํ วุทฺธานํ มหลฺลกานํ อาจริยปาจริยานํ ภาสมานานํ – เย เต อเหสุํ พฺราหฺมณานํ ปุพฺพกา อิสโย มนฺตานํ กตฺตาโร มนฺตานํ ปวตฺตาโร, เยสมิทํ [Pg.98] เอตรหิ พฺราหฺมณา โปราณํ มนฺตปทํ คีตํ ปวุตฺตํ สมิหิตํ, ตทนุคายนฺติ ตทนุภาสนฺติ ภาสิตมนุภาสนฺติ วาจิตมนุวาเจนฺติ, เสยฺยถิทํ – อฏฺฐโก วามโก วามเทโว เวสฺสามิตฺโต ยมตคฺคิ องฺคีรโส ภารทฺวาโช วาเสฏฺโฐ กสฺสโป ภคุ, เอวํ สุ เต สุนฺหาตา สุวิลิตฺตา กปฺปิตเกสมสฺสู อามุกฺกมณิกุณฺฑลาภรณา โอทาตวตฺถวสนา ปญฺจหิ กามคุเณหิ สมปฺปิตา สมงฺคีภูตา ปริจาเรนฺติ, เสยฺยถาปิ ตฺวํ เอตรหิ สาจริยโก’’ติ? ‘‘โน หิทํ, โภ โคตม’’.

286. « Que penses-tu, Ambaṭṭha ? Qu’as-tu appris des brahmanes âgés et vénérables, maîtres et successeurs des maîtres, lorsqu’ils s’expriment sur ces sages anciens qui furent les auteurs et les propagateurs des hymnes — tels que Aṭṭhaka, Vāmaka, Vāmadeva, Vessāmitto, Yamataggi, Aṅgīraso, Bhāradvājo, Vāseṭṭho, Kassapo et Bhagu — dont les brahmanes d’aujourdhui récitent, déclament et répètent les versets anciens chantés, énoncés et rassemblés, en suivant fidèlement leur chant, leur déclamation, leur énonciation et leur enseignement ? Disaient-ils que ces sages étaient, tout comme toi aujourd’hui avec ton maître, bien baignés, bien oints, les cheveux et la barbe soignés, portant des ornements tels que des boucles d’oreilles serties de joyaux, vêtus de linges blancs, et qu’ils jouissaient pleinement des cinq plaisirs sensuels ? » « Certainement pas, Monsieur Gotama. »

‘‘…เป… เอวํ สุ เต สาลีนํ โอทนํ สุจิมํสูปเสจนํ วิจิตกาฬกํ อเนกสูปํ อเนกพฺยญฺชนํ ปริภุญฺชนฺติ, เสยฺยถาปิ ตฺวํ เอตรหิ สาจริยโก’’ติ? ‘‘โน หิทํ, โภ โคตม’’.

« … mangeaient-ils ainsi du riz de qualité supérieure, accompagné de bouillons de viandes pures, dont les grains noirs ont été soigneusement triés, avec divers potages et divers mets, tout comme toi aujourd’hui avec ton maître ? » « Certainement pas, Monsieur Gotama. »

‘‘…เป… เอวํ สุ เต เวฐกนตปสฺสาหิ นารีหิ ปริจาเรนฺติ, เสยฺยถาปิ ตฺวํ เอตรหิ สาจริยโก’’ติ? ‘‘โน หิทํ, โภ โคตม’’.

« … se divertissaient-ils ainsi avec des femmes aux hanches ornées de bandelettes et de rubans, tout comme toi aujourd’hui avec ton maître ? » « Certainement pas, Monsieur Gotama. »

‘‘…เป… เอวํ สุ เต กุตฺตวาเลหิ วฬวารเถหิ ทีฆาหิ ปโตทลฏฺฐีหิ วาหเน วิตุเทนฺตา วิปริยายนฺติ, เสยฺยถาปิ ตฺวํ เอตรหิ สาจริยโก’’ติ? ‘‘โน หิทํ, โภ โคตม’’.

« … circulaient-ils ainsi dans des chars tirés par des juments aux queues parées, aiguillonnant leurs montures avec de longs bâtons, tout comme toi aujourd’hui avec ton maître ? » « Certainement pas, Monsieur Gotama. »

‘‘…เป… เอวํ สุ เต อุกฺกิณฺณปริขาสุ โอกฺขิตฺตปลิฆาสุ นครูปการิกาสุ ทีฆาสิวุเธหิ ปุริเสหิ รกฺขาเปนฺติ, เสยฺยถาปิ ตฺวํ เอตรหิ สาจริยโก’’ติ? ‘‘โน หิทํ, โภ โคตม’’.

« … se faisaient-ils ainsi garder par des hommes armés de longues épées dans des cités aux fossés creusés, aux barrières abaissées et aux fortifications solides, tout comme toi aujourd’hui avec ton maître ? » « Certainement pas, Monsieur Gotama. »

‘‘อิติ โข, อมฺพฏฺฐ, เนว ตฺวํ อิสิ น อิสิตฺถาย ปฏิปนฺโน สาจริยโก. ยสฺส โข ปน, อมฺพฏฺฐ, มยิ กงฺขา วา วิมติ วา โส มํ ปญฺเหน, อหํ เวยฺยากรเณน โสธิสฺสามี’’ติ.

« Ainsi donc, Ambaṭṭha, ni toi ni ton maître n’êtes des sages, et vous n’êtes pas non plus engagés dans la pratique pour devenir des sages. Ambaṭṭha, si quelqu’un a un doute ou une hésitation à mon sujet, qu’il me pose une question, et j’y répondrai par une explication pour dissiper ce doute. »

ทฺเวลกฺขณาทสฺสนํ

La démonstration des deux marques

๒๘๗. อถ โข ภควา วิหารา นิกฺขมฺม จงฺกมํ อพฺภุฏฺฐาสิ. อมฺพฏฺโฐปิ มาณโว วิหารา นิกฺขมฺม จงฺกมํ อพฺภุฏฺฐาสิ. อถ โข อมฺพฏฺโฐ มาณโว ภควนฺตํ จงฺกมนฺตํ อนุจงฺกมมาโน ภควโต กาเย ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณานิ สมนฺเนสิ. อทฺทสา โข อมฺพฏฺโฐ มาณโว ภควโต กาเย [Pg.99] ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณานิ เยภุยฺเยน ฐเปตฺวา ทฺเว. ทฺวีสุ มหาปุริสลกฺขเณสุ กงฺขติ วิจิกิจฺฉติ นาธิมุจฺจติ น สมฺปสีทติ – โกโสหิเต จ วตฺถคุยฺเห ปหูตชิวฺหตาย จ.

287. Le Bienheureux sortit alors de sa demeure et se mit à marcher sur l’aire de déambulation. Le jeune Ambaṭṭha sortit aussi et le suivit. Tout en marchant derrière le Bienheureux, Ambaṭṭha examinait son corps pour y déceler les trente-deux marques d’un Grand Homme. Il en vit la plupart, à l’exception de deux. Il demeurait dans le doute, l’incertitude et l’indécision concernant deux de ces marques : l’organe génital enfermé dans une gaine et la langue de grande étendue ; il ne parvenait pas à être convaincu ni à avoir l’esprit serein à ce sujet.

๒๘๘. อถ โข ภควโต เอตทโหสิ – ‘‘ปสฺสติ โข เม อยํ อมฺพฏฺโฐ มาณโว ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณานิ เยภุยฺเยน ฐเปตฺวา ทฺเว. ทฺวีสุ มหาปุริสลกฺขเณสุ กงฺขติ วิจิกิจฺฉติ นาธิมุจฺจติ น สมฺปสีทติ – โกโสหิเต จ วตฺถคุยฺเห ปหูตชิวฺหตาย จา’’ติ. อถ โข ภควา ตถารูปํ อิทฺธาภิสงฺขารํ อภิสงฺขาสิ ยถา อทฺทส อมฺพฏฺโฐ มาณโว ภควโต โกโสหิตํ วตฺถคุยฺหํ. อถ โข ภควา ชิวฺหํ นินฺนาเมตฺวา อุโภปิ กณฺณโสตานิ อนุมสิ ปฏิมสิ, อุโภปิ นาสิกโสตานิ อนุมสิ ปฏิมสิ, เกวลมฺปิ นลาฏมณฺฑลํ ชิวฺหาย ฉาเทสิ. อถ โข อมฺพฏฺฐสฺส มาณวสฺส เอตทโหสิ – ‘‘สมนฺนาคโต โข สมโณ โคตโม ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขเณหิ ปริปุณฺเณหิ, โน อปริปุณฺเณหี’’ติ. ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘หนฺท จ ทานิ มยํ, โภ โคตม, คจฺฉาม, พหุกิจฺจา มยํ พหุกรณียา’’ติ. ‘‘ยสฺสทานิ ตฺวํ, อมฺพฏฺฐ, กาลํ มญฺญสี’’ติ. อถ โข อมฺพฏฺโฐ มาณโว วฬวารถมารุยฺห ปกฺกามิ.

288. Le Bienheureux comprit alors la pensée du jeune Ambaṭṭha. Il manifesta un tel prodige psychique qu’Ambaṭṭha put voir l’organe génital du Bienheureux enfermé dans une gaine. Ensuite, le Bienheureux sortit sa langue et s'en servit pour toucher et frotter ses deux conduits auditifs, puis ses deux narines, et enfin il couvrit entièrement son front avec sa langue. Alors, le jeune Ambaṭṭha se dit : « Le renonçant Gotama est bel et bien doté des trente-deux marques d’un Grand Homme au complet, et non de façon incomplète. » Il s’adressa au Bienheureux : « Eh bien, Monsieur Gotama, nous allons maintenant partir ; nous avons beaucoup d’affaires et beaucoup de choses à faire. » « Ambaṭṭha, fais ce que tu juges opportun en ce moment. » Alors le jeune Ambaṭṭha monta dans son char tiré par des juments et s’en alla.

๒๘๙. เตน โข ปน สมเยน พฺราหฺมโณ โปกฺขรสาติ อุกฺกฏฺฐาย นิกฺขมิตฺวา มหตา พฺราหฺมณคเณน สทฺธึ สเก อาราเม นิสินฺโน โหติ อมฺพฏฺฐํเยว มาณวํ ปฏิมาเนนฺโต. อถ โข อมฺพฏฺโฐ มาณโว เยน สโก อาราโม เตน ปายาสิ. ยาวติกา ยานสฺส ภูมิ, ยาเนน คนฺตฺวา ยานา ปจฺโจโรหิตฺวา ปตฺติโกว เยน พฺราหฺมโณ โปกฺขรสาติ เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา พฺราหฺมณํ โปกฺขรสาตึ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ.

289. À ce moment-là, le brahmane Pokkharasāti était sorti d’Ukkaṭṭhā avec une nombreuse suite de brahmanes et s’était assis dans son propre parc, attendant précisément le jeune Ambaṭṭha. Ambaṭṭha se dirigea vers le parc. Il alla en char aussi loin que le terrain le permettait, puis descendit du véhicule et continua à pied vers le brahmane Pokkharasāti. Après l’avoir salué, il s’assit à ses côtés.

๒๙๐. เอกมนฺตํ นิสินฺนํ โข อมฺพฏฺฐํ มาณวํ พฺราหฺมโณ โปกฺขรสาติ เอตทโวจ – ‘‘กจฺจิ, ตาต อมฺพฏฺฐ, อทฺทส ตํ ภวนฺตํ โคตม’’นฺติ? ‘‘อทฺทสาม โข มยํ, โภ, ตํ ภวนฺตํ โคตม’’นฺติ. ‘‘กจฺจิ, ตาต อมฺพฏฺฐ, ตํ ภวนฺตํ โคตมํ ตถา สนฺตํเยว สทฺโท อพฺภุคฺคโต โน อญฺญถา; กจฺจิ ปน โส ภวํ โคตโม ตาทิโส โน อญฺญาทิโส’’ติ[Pg.100]? ‘‘ตถา สนฺตํเยว, โภ, ตํ ภวนฺตํ โคตมํ สทฺโท อพฺภุคฺคโต โน อญฺญถา, ตาทิโสว โส ภวํ โคตโม โน อญฺญาทิโส. สมนฺนาคโต จ โส ภวํ โคตโม ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขเณหิ ปริปุณฺเณหิ โน อปริปุณฺเณหี’’ติ. ‘‘อหุ ปน เต, ตาต อมฺพฏฺฐ, สมเณน โคตเมน สทฺธึ โกจิเทว กถาสลฺลาโป’’ติ? ‘‘อหุ โข เม, โภ, สมเณน โคตเมน สทฺธึ โกจิเทว กถาสลฺลาโป’’ติ. ‘‘ยถา กถํ ปน เต, ตาต อมฺพฏฺฐ, อหุ สมเณน โคตเมน สทฺธึ โกจิเทว กถาสลฺลาโป’’ติ? อถ โข อมฺพฏฺโฐ มาณโว ยาวตโก อโหสิ ภควตา สทฺธึ กถาสลฺลาโป, ตํ สพฺพํ พฺราหฺมณสฺส โปกฺขรสาติสฺส อาโรเจสิ.

290. Le brahmane Pokkharasāti s’adressa au jeune Ambaṭṭha assis près de lui : « Alors, cher Ambaṭṭha, as-tu vu ce Monsieur Gotama ? » — « Nous l’avons vu, Monsieur, ce Monsieur Gotama. » — « Dis-moi, cher Ambaṭṭha, la renommée de ce Monsieur Gotama correspond-elle à la réalité ou en est-il autrement ? Est-il tel qu’on le décrit ou non ? » — « Monsieur, sa renommée correspond exactement à la réalité et non autrement ; il est bien tel qu'on le décrit. De plus, Monsieur Gotama est doté des trente-deux marques d'un Grand Homme au complet, et non de façon incomplète. » — « As-tu eu une conversation quelconque avec le renonçant Gotama, cher Ambaṭṭha ? » — « Oui, Monsieur, j’ai eu une conversation avec lui. » — « Et de quelle manière s’est déroulée cette conversation avec le renonçant Gotama ? » Alors le jeune Ambaṭṭha rapporta au brahmane Pokkharasāti l’intégralité de sa conversation avec le Bienheureux.

๒๙๑. เอวํ วุตฺเต, พฺราหฺมโณ โปกฺขรสาติ อมฺพฏฺฐํ มาณวํ เอตทโวจ – ‘‘อโห วต เร อมฺหากํ ปณฺฑิตก, อโห วต เร อมฺหากํ พหุสฺสุตก, อโห วต เร อมฺหากํ เตวิชฺชก, เอวรูเปน กิร, โภ, ปุริโส อตฺถจรเกน กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺเชยฺย. ยเทว โข ตฺวํ, อมฺพฏฺฐ, ตํ ภวนฺตํ โคตมํ เอวํ อาสชฺช อาสชฺช อวจาสิ, อถ โข โส ภวํ โคตโม อมฺเหปิ เอวํ อุปเนยฺย อุปเนยฺย อวจ. อโห วต เร อมฺหากํ ปณฺฑิตก, อโห วต เร อมฺหากํ พหุสฺสุตก, อโห วต เร อมฺหากํ เตวิชฺชก, เอวรูเปน กิร, โภ, ปุริโส อตฺถจรเกน กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺเชยฺยา’’ติ, กุปิโต อนตฺตมโน อมฺพฏฺฐํ มาณวํ ปทสาเยว ปวตฺเตสิ. อิจฺฉติ จ ตาวเทว ภควนฺตํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ.

291. Après ces paroles, le brahmane Pokkharasāti dit au jeune Ambaṭṭha : « Quel malheur, ô notre "petit savant" ! Quel malheur, ô notre "grand érudit" ! Quel malheur, ô notre "connaisseur des trois Védas" ! Avec une telle conduite, mon cher, par une telle recherche de l'intérêt, un homme, après la dissolution du corps, après la mort, renaîtrait sûrement dans un état de privation, une mauvaise destination, une déchéance, en enfer. Parce que toi, Ambaṭṭha, tu n'as cessé d'assaillir le vénérable Gotama de tes paroles, le vénérable Gotama nous a aussi dénoncés de la sorte en nous prenant pour exemples. Quel malheur, ô notre "petit savant" ! Quel malheur, ô notre "grand érudit" ! Quel malheur, ô notre "connaisseur des trois Védas" ! Avec une telle conduite, mon cher, par une telle recherche de l'intérêt, un homme, après la dissolution du corps, après la mort, renaîtrait sûrement dans un état de privation, une mauvaise destination, une déchéance, en enfer. » Irrité et mécontent, il envoya rouler le jeune Ambaṭṭha d'un coup de pied. Il voulut alors se rendre immédiatement auprès du Bienheureux pour le voir.

โปกฺขรสาติพุทฺธุปสงฺกมนํ

La visite de Pokkharasāti au Bouddha.

๒๙๒. อถ โข เต พฺราหฺมณา พฺราหฺมณํ โปกฺขรสาตึ เอตทโวจุํ – ‘‘อติวิกาโล โข, โภ, อชฺช สมณํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ. สฺเวทานิ ภวํ โปกฺขรสาติ สมณํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิสฺสตี’’ติ. อถ โข พฺราหฺมโณ โปกฺขรสาติ สเก นิเวสเน ปณีตํ ขาทนียํ โภชนียํ ปฏิยาทาเปตฺวา ยาเน อาโรเปตฺวา อุกฺกาสุ ธาริยมานาสุ [Pg.101] อุกฺกฏฺฐาย นิยฺยาสิ, เยน อิจฺฉานงฺคลวนสณฺโฑ เตน ปายาสิ. ยาวติกา ยานสฺส ภูมิ ยาเนน คนฺตฺวา, ยานา ปจฺโจโรหิตฺวา ปตฺติโกว เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ. อุปสงฺกมิตฺวา ภควตา สทฺธึ สมฺโมทิ, สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ.

292. Alors ces brahmanes dirent au brahmane Pokkharasāti : « Monsieur, il est trop tard aujourd'hui pour se rendre auprès du reclus Gotama pour le voir. Que le seigneur Pokkharasāti s'y rende demain. » Cependant, le brahmane Pokkharasāti fit préparer dans sa propre demeure d'excellentes nourritures à mâcher et à manger, les fit charger sur des chars et, à la lueur des torches, quitta Ukkaṭṭhā pour se diriger vers le bois d'Icchānaṅgala. Il alla en char aussi loin que le terrain le permettait, puis descendit du char et s'approcha du Bienheureux à pied. S'étant approché, il échangea des salutations amicales avec le Bienheureux et, après avoir conclu ces paroles courtoises et mémorables, s'assit à l'écart.

๒๙๓. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข พฺราหฺมโณ โปกฺขรสาติ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อาคมา นุ โข อิธ, โภ โคตม, อมฺหากํ อนฺเตวาสี อมฺพฏฺโฐ มาณโว’’ติ? ‘‘อาคมา โข เต, พฺราหฺมณ, อนฺเตวาสี อมฺพฏฺโฐ มาณโว’’ติ. ‘‘อหุ ปน เต, โภ โคตม, อมฺพฏฺเฐน มาณเวน สทฺธึ โกจิเทว กถาสลฺลาโป’’ติ? ‘‘อหุ โข เม, พฺราหฺมณ, อมฺพฏฺเฐน มาณเวน สทฺธึ โกจิเทว กถาสลฺลาโป’’ติ. ‘‘ยถากถํ ปน เต, โภ โคตม, อหุ อมฺพฏฺเฐน มาณเวน สทฺธึ โกจิเทว กถาสลฺลาโป’’ติ? อถ โข ภควา ยาวตโก อโหสิ อมฺพฏฺเฐน มาณเวน สทฺธึ กถาสลฺลาโป, ตํ สพฺพํ พฺราหฺมณสฺส โปกฺขรสาติสฺส อาโรเจสิ. เอวํ วุตฺเต, พฺราหฺมโณ โปกฺขรสาติ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘พาโล, โภ โคตม, อมฺพฏฺโฐ มาณโว, ขมตุ ภวํ โคตโม อมฺพฏฺฐสฺส มาณวสฺสา’’ติ. ‘‘สุขี โหตุ, พฺราหฺมณ, อมฺพฏฺโฐ มาณโว’’ติ.

293. Assis à l'écart, le brahmane Pokkharasāti dit au Bienheureux : « Le jeune Ambaṭṭha, notre disciple, est-il venu ici, monsieur Gotama ? » — « Oui, brahmane, ton disciple, le jeune Ambaṭṭha, est venu ici. » — « Y a-t-il eu, monsieur Gotama, quelque conversation entre vous et le jeune Ambaṭṭha ? » — « Oui, brahmane, il y a eu une conversation entre moi et le jeune Ambaṭṭha. » — « Et comment, monsieur Gotama, s'est déroulée cette conversation ? » Alors le Bienheureux rapporta au brahmane Pokkharasāti l'intégralité de la conversation qu'il avait eue avec le jeune Ambaṭṭha. Cela dit, le brahmane Pokkharasāti déclara au Bienheureux : « Monsieur Gotama, le jeune Ambaṭṭha est un sot. Que le vénérable Gotama pardonne au jeune Ambaṭṭha. » — « Puisse le jeune Ambaṭṭha être heureux, brahmane ! » dit le Bienheureux.

๒๙๔. อถ โข พฺราหฺมโณ โปกฺขรสาติ ภควโต กาเย ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณานิ สมนฺเนสิ. อทฺทสา โข พฺราหฺมโณ โปกฺขรสาติ ภควโต กาเย ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณานิ เยภุยฺเยน ฐเปตฺวา ทฺเว. ทฺวีสุ มหาปุริสลกฺขเณสุ กงฺขติ วิจิกิจฺฉติ นาธิมุจฺจติ น สมฺปสีทติ – โกโสหิเต จ วตฺถคุยฺเห ปหูตชิวฺหตาย จ.

294. Alors le brahmane Pokkharasāti chercha sur le corps du Bienheureux les trente-deux marques d'un Grand Homme. Le brahmane Pokkharasāti vit presque toutes les trente-deux marques sur le corps du Bienheureux, à l'exception de deux. Il doutait, hésitait, n'était pas convaincu et ne pouvait se décider au sujet de deux de ces marques de Grand Homme : l'organe génital enfermé dans un fourreau et la langue large et étendue.

๒๙๕. อถ โข ภควโต เอตทโหสิ – ‘‘ปสฺสติ โข เม อยํ พฺราหฺมโณ โปกฺขรสาติ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณานิ เยภุยฺเยน ฐเปตฺวา ทฺเว. ทฺวีสุ มหาปุริสลกฺขเณสุ กงฺขติ วิจิกิจฺฉติ นาธิมุจฺจติ น สมฺปสีทติ – โกโสหิเต จ วตฺถคุยฺเห, ปหูตชิวฺหตาย จา’’ติ. อถ โข ภควา ตถารูปํ อิทฺธาภิสงฺขารํ อภิสงฺขาสิ ยถา อทฺทส พฺราหฺมโณ โปกฺขรสาติ ภควโต โกโสหิตํ วตฺถคุยฺหํ. อถ โข [Pg.102] ภควา ชิวฺหํ นินฺนาเมตฺวา อุโภปิ กณฺณโสตานิ อนุมสิ ปฏิมสิ, อุโภปิ นาสิกโสตานิ อนุมสิ ปฏิมสิ, เกวลมฺปิ นลาฏมณฺฑลํ ชิวฺหาย ฉาเทสิ.

295. Le Bienheureux comprit alors la pensée du brahmane Pokkharasāti. Il produisit une manifestation de pouvoir supranormal telle que le brahmane Pokkharasāti pût voir l'organe génital du Bienheureux enfermé dans son fourreau. Ensuite, le Bienheureux, tirant sa langue, s'en servit pour toucher et frotter ses deux orifices auriculaires, puis ses deux narines, et enfin il recouvrit entièrement la surface de son front avec sa langue.

๒๙๖. อถ โข พฺราหฺมณสฺส โปกฺขรสาติสฺส เอตทโหสิ – ‘‘สมนฺนาคโต โข สมโณ โคตโม ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขเณหิ ปริปุณฺเณหิ โน อปริปุณฺเณหี’’ติ. ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อธิวาเสตุ เม ภวํ โคตโม อชฺชตนาย ภตฺตํ สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆนา’’ติ. อธิวาเสสิ ภควา ตุณฺหีภาเวน.

296. Alors le brahmane Pokkharasāti se dit : « Le reclus Gotama est bel et bien doté des trente-deux marques d'un Grand Homme, dans leur plénitude et non de façon incomplète. » Il dit au Bienheureux : « Que le vénérable Gotama accepte mon repas pour aujourd'hui, avec la communauté des moines. » Le Bienheureux accepta par le silence.

๒๙๗. อถ โข พฺราหฺมโณ โปกฺขรสาติ ภควโต อธิวาสนํ วิทิตฺวา ภควโต กาลํ อาโรเจสิ – ‘‘กาโล, โภ โคตม, นิฏฺฐิตํ ภตฺต’’นฺติ. อถ โข ภควา ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน เยน พฺราหฺมณสฺส โปกฺขรสาติสฺส นิเวสนํ เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. อถ โข พฺราหฺมโณ โปกฺขรสาติ ภควนฺตํ ปณีเตน ขาทนีเยน โภชนีเยน สหตฺถา สนฺตปฺเปสิ สมฺปวาเรสิ, มาณวกาปิ ภิกฺขุสงฺฆํ. อถ โข พฺราหฺมโณ โปกฺขรสาติ ภควนฺตํ ภุตฺตาวึ โอนีตปตฺตปาณึ อญฺญตรํ นีจํ อาสนํ คเหตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ.

297. Puis, voyant que le Bienheureux avait accepté, le brahmane Pokkharasāti annonça l'heure au Bienheureux : « C'est l'heure, monsieur Gotama, le repas est prêt. » Alors le Bienheureux, s'étant habillé au matin, prit son bol et sa robe et, accompagné de la communauté des moines, se rendit à la demeure du brahmane Pokkharasāti. Arrivé là, il s'assit sur le siège préparé. Le brahmane Pokkharasāti servit alors de ses propres mains le Bienheureux avec d'excellentes nourritures, jusqu'à satiété, et les jeunes gens servirent la communauté des moines. Ensuite, quand le Bienheureux eut fini de manger et eut retiré sa main de son bol, le brahmane Pokkharasāti prit un siège bas et s'assit à l'écart.

๒๙๘. เอกมนฺตํ นิสินฺนสฺส โข พฺราหฺมณสฺส โปกฺขรสาติสฺส ภควา อนุปุพฺพึ กถํ กเถสิ, เสยฺยถิทํ – ทานกถํ สีลกถํ สคฺคกถํ; กามานํ อาทีนวํ โอการํ สํกิเลสํ, เนกฺขมฺเม อานิสํสํ ปกาเสสิ. ยทา ภควา อญฺญาสิ พฺราหฺมณํ โปกฺขรสาตึ กลฺลจิตฺตํ มุทุจิตฺตํ วินีวรณจิตฺตํ อุทคฺคจิตฺตํ ปสนฺนจิตฺตํ, อถ ยา พุทฺธานํ สามุกฺกํสิกา ธมฺมเทสนา, ตํ ปกาเสสิ – ทุกฺขํ สมุทยํ นิโรธํ มคฺคํ. เสยฺยถาปิ นาม สุทฺธํ วตฺถํ อปคตกาฬกํ สมฺมเทว รชนํ ปฏิคฺคณฺเหยฺย; เอวเมว พฺราหฺมณสฺส โปกฺขรสาติสฺส ตสฺมิญฺเญว อาสเน วิรชํ วีตมลํ ธมฺมจกฺขุํ อุทปาทิ – ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ, สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ.

298. À l'intention du brahmane Pokkharasāti assis à l'écart, le Bienheureux prononça un discours progressif, à savoir : un discours sur le don, sur la vertu, sur les cieux ; il exposa le danger, la bassesse et la corruption des plaisirs sensuels, ainsi que les bienfaits du renoncement. Lorsque le Bienheureux sut que le brahmane Pokkharasāti avait l'esprit disposé, l'esprit malléable, l'esprit libre de tout obstacle, l'esprit exalté et l'esprit confiant, il exposa l'enseignement du Dhamma propre aux Bouddhas : la souffrance, l'origine, la cessation et le chemin. De même qu'un vêtement propre et exempt de taches prendrait parfaitement la teinture, de même, sur ce siège même, l'œil du Dhamma, sans tache et sans souillure, apparut au brahmane Pokkharasāti : « Tout ce qui est sujet à l'apparition est aussi sujet à la cessation. »

โปกฺขรสาติอุปาสกตฺตปฏิเวทนา

Déclaration de Pokkharasāti comme disciple laïc.

๒๙๙. อถ โข พฺราหฺมโณ โปกฺขรสาติ ทิฏฺฐธมฺโม ปตฺตธมฺโม วิทิตธมฺโม ปริโยคาฬฺหธมฺโม ติณฺณวิจิกิจฺโฉ วิคตกถํกโถ เวสารชฺชปฺปตฺโต [Pg.103] อปรปฺปจฺจโย สตฺถุสาสเน ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตม, อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตม. เสยฺยถาปิ, โภ โคตม, นิกฺกุชฺชิตํ วา อุกฺกุชฺเชยฺย, ปฏิจฺฉนฺนํ วา วิวเรยฺย, มูฬฺหสฺส วา มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย, อนฺธกาเร วา เตลปชฺโชตํ ธาเรยฺย, ‘จกฺขุมนฺโต รูปานิ ทกฺขนฺตี’ติ; เอวเมวํ โภตา โคตเมน อเนกปริยาเยน ธมฺโม ปกาสิโต. เอสาหํ, โภ โคตม, สปุตฺโต สภริโย สปริโส สามจฺโจ ภวนฺตํ โคตมํ สรณํ คจฺฉามิ ธมฺมญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ. อุปาสกํ มํ ภวํ โคตโม ธาเรตุ อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คตํ. ยถา จ ภวํ โคตโม อุกฺกฏฺฐาย อญฺญานิ อุปาสกกุลานิ อุปสงฺกมติ, เอวเมว ภวํ โคตโม โปกฺขรสาติกุลํ อุปสงฺกมตุ. ตตฺถ เย เต มาณวกา วา มาณวิกา วา ภวนฺตํ โคตมํ อภิวาเทสฺสนฺติ วา ปจฺจุฏฺฐิสฺสนฺติ วา อาสนํ วา อุทกํ วา ทสฺสนฺติ จิตฺตํ วา ปสาเทสฺสนฺติ, เตสํ ตํ ภวิสฺสติ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขายา’’ติ. ‘‘กลฺยาณํ วุจฺจติ, พฺราหฺมณา’’ติ.

299. Alors le brahmane Pokkharasāti, ayant vu la Loi, atteint la Loi, compris la Loi, pénétré la Loi, ayant traversé le doute, s'étant délivré de l'hésitation, ayant atteint l'assurance et étant devenu indépendant d'autrui dans l'enseignement du Maître, s'adressa au Bienheureux en ces termes : « Magnifique, maître Gotama ! Magnifique, maître Gotama ! C'est comme si, maître Gotama, on redressait ce qui était renversé, si on découvrait ce qui était caché, si on montrait le chemin à celui qui s'était égaré, ou si on apportait une lampe à huile dans les ténèbres pour que ceux qui ont des yeux puissent voir les formes ; de même, le maître Gotama a exposé la Loi de multiples façons. Moi-même, maître Gotama, avec mon fils, ma femme, ma suite et mes ministres, je prends refuge dans le maître Gotama, dans la Loi et dans la Communauté des moines. Que le maître Gotama m'accepte comme disciple laïc ayant pris refuge à partir d'aujourd'hui et pour toute la durée de ma vie. Et tout comme le maître Gotama se rend dans les autres familles de disciples laïcs à Ukkaṭṭhā, qu'il se rende de même dans la famille de Pokkharasāti. Là, les jeunes gens ou les jeunes filles qui salueront le maître Gotama, se lèveront pour l'accueillir, lui offriront un siège ou de l'eau, ou apaiseront leur esprit en sa présence, cela sera pour eux, pendant longtemps, une source de bien-être et de bonheur. » « Tu parles bien, brahmane », dit le Bienheureux.

อมฺพฏฺฐสุตฺตํ นิฏฺฐิตํ ตติยํ.

Le troisième discours, le Discours d'Ambaṭṭha, est terminé.

๔. โสณทณฺฑสุตฺตํ

4. Le Discours de Soṇadaṇḍa.

จมฺเปยฺยกพฺราหฺมณคหปติกา

Les brahmanes et les chefs de famille de Campā.

๓๐๐. เอวํ [Pg.104] เม สุตํ – เอกํ สมยํ ภควา องฺเคสุ จาริกํ จรมาโน มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหิ เยน จมฺปา ตทวสริ. ตตฺร สุทํ ภควา จมฺปายํ วิหรติ คคฺคราย โปกฺขรณิยา ตีเร. เตน โข ปน สมเยน โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ จมฺปํ อชฺฌาวสติ สตฺตุสฺสทํ สติณกฏฺโฐทกํ สธญฺญํ ราชโภคฺคํ รญฺญา มาคเธน เสนิเยน พิมฺพิสาเรน ทินฺนํ ราชทายํ พฺรหฺมเทยฺยํ.

300. Ainsi ai-je entendu : une fois, le Bienheureux voyageait dans le pays des Angas avec une grande communauté de moines, soit environ cinq cents moines, et arriva à Campā. Là, le Bienheureux résidait à Campā, sur les rives de l'étang Gaggarā. En ce temps-là, le brahmane Soṇadaṇḍa gouvernait Campā, une ville peuplée, riche en herbe, en bois, en eau et en grains, un domaine royal qui lui avait été concédé par le roi Seniya Bimbisāra de Magadha comme don sacré et fief royal.

๓๐๑. อสฺโสสุํ โข จมฺเปยฺยกา พฺราหฺมณคหปติกา – ‘‘สมโณ ขลุ โภ โคตโม สกฺยปุตฺโต สกฺยกุลา ปพฺพชิโต องฺเคสุ จาริกํ จรมาโน มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหิ จมฺปํ อนุปฺปตฺโต จมฺปายํ วิหรติ คคฺคราย โปกฺขรณิยา ตีเร. ตํ โข ปน ภวนฺตํ โคตมํ เอวํ กลฺยาโณ กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคโต – ‘อิติปิ โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน สุคโต โลกวิทู อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา’ติ. โส อิมํ โลกํ สเทวกํ สมารกํ สพฺรหฺมกํ สสฺสมณพฺราหฺมณึ ปชํ สเทวมนุสฺสํ สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทติ. โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสติ. สาธุ โข ปน ตถารูปานํ อรหตํ ทสฺสนํ โหตี’’ติ. อถ โข จมฺเปยฺยกา พฺราหฺมณคหปติกา จมฺปาย นิกฺขมิตฺวา สงฺฆสงฺฆี คณีภูตา เยน คคฺครา โปกฺขรณี เตนุปสงฺกมนฺติ.

301. Les brahmanes et les chefs de famille de Campā apprirent ceci : « Il paraît que le moine Gotama, fils des Sakyas, sorti de la lignée des Sakyas pour mener la vie errante, voyageant dans le pays des Angas avec une grande communauté de moines, soit environ cinq cents moines, est arrivé à Campā et réside sur les rives de l'étang Gaggarā. Or, une excellente réputation concernant ce maître Gotama s'est répandue ainsi : "C’est ainsi : ce Bienheureux est l’Arhat, le Parfaitement Éveillé, accompli dans la connaissance et la conduite, le Sugata, le connaisseur des mondes, l’inégalable guide des hommes à dresser, le maître des dieux et des hommes, l’Éveillé, le Bienheureux." Il proclame ce monde, avec ses dieux, ses Maras, ses Brahmas, cette génération avec ses moines et ses brahmanes, ses princes et ses hommes, après l’avoir compris par lui-même et réalisé par sa connaissance directe. Il enseigne la Loi, excellente en son début, excellente en son milieu, excellente en sa fin, pourvue de sens et de forme, et il manifeste la vie sainte parfaitement accomplie et pure. Il est bon de voir de tels Arhats. » Alors les brahmanes et les chefs de famille de Campā, sortant de la ville en groupes et en foules, se dirigèrent vers l'étang Gaggarā.

๓๐๒. เตน โข ปน สมเยน โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ อุปริปาสาเท ทิวาเสยฺยํ อุปคโต โหติ. อทฺทสา โข โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ จมฺเปยฺยเก พฺราหฺมณคหปติเก จมฺปาย นิกฺขมิตฺวา สงฺฆสงฺฆี คณีภูเต เยน คคฺครา โปกฺขรณี เตนุปสงฺกมนฺเต. ทิสฺวา ขตฺตํ อามนฺเตสิ – ‘‘กึ นุ โข, โภ ขตฺเต, จมฺเปยฺยกา พฺราหฺมณคหปติกา จมฺปาย [Pg.105] นิกฺขมิตฺวา สงฺฆสงฺฆี คณีภูตา เยน คคฺครา โปกฺขรณี เตนุปสงฺกมนฺตี’’ติ? ‘‘อตฺถิ โข, โภ, สมโณ โคตโม สกฺยปุตฺโต สกฺยกุลา ปพฺพชิโต องฺเคสุ จาริกํ จรมาโน มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหิ จมฺปํ อนุปฺปตฺโต จมฺปายํ วิหรติ คคฺคราย โปกฺขรณิยา ตีเร. ตํ โข ปน ภวนฺตํ โคตมํ เอวํ กลฺยาโณ กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคโต – ‘อิติปิ โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน สุคโต โลกวิทู อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา’ติ. ตเมเต ภวนฺตํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมนฺตี’’ติ. ‘‘เตน หิ, โภ ขตฺเต, เยน จมฺเปยฺยกา พฺราหฺมณคหปติกา เตนุปสงฺกม, อุปสงฺกมิตฺวา จมฺเปยฺยเก พฺราหฺมณคหปติเก เอวํ วเทหิ – ‘โสณทณฺโฑ, โภ, พฺราหฺมโณ เอวมาห – อาคเมนฺตุ กิร ภวนฺโต, โสณทณฺโฑปิ พฺราหฺมโณ สมณํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิสฺสตี’’’ติ. ‘‘เอวํ, โภ’’ติ โข โส ขตฺตา โสณทณฺฑสฺส พฺราหฺมณสฺส ปฏิสฺสุตฺวา เยน จมฺเปยฺยกา พฺราหฺมณคหปติกา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา จมฺเปยฺยเก พฺราหฺมณคหปติเก เอตทโวจ – ‘‘โสณทณฺโฑ โภ พฺราหฺมโณ เอวมาห – ‘อาคเมนฺตุ กิร ภวนฺโต, โสณทณฺโฑปิ พฺราหฺมโณ สมณํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิสฺสตี’’’ติ.

302. À ce moment-là, le brahmane Soṇadaṇḍa s'était retiré pour la sieste sur la terrasse supérieure de son palais. Il vit les brahmanes et les chefs de famille de Campā sortir de la ville en groupes et en foules pour se diriger vers l'étang Gaggarā. Les ayant vus, il s'adressa à son ministre : « Pourquoi donc, mon cher ministre, les brahmanes et les chefs de famille de Campā sortent-ils de la ville en groupes et en foules pour se diriger vers l'étang Gaggarā ? » « C'est que, seigneur, le moine Gotama, fils des Sakyas, sorti de la lignée des Sakyas pour mener la vie errante, voyageant dans le pays des Angas avec une grande communauté de moines, soit environ cinq cents moines, est arrivé à Campā et réside sur les rives de l'étang Gaggarā. Une excellente réputation s'est répandue à son sujet : "C’est ainsi : ce Bienheureux est l’Arhat, le Parfaitement Éveillé, accompli dans la connaissance et la conduite, le Sugata, le connaisseur des mondes, l’inégalable guide des hommes à dresser, le maître des dieux et des hommes, l’Éveillé, le Bienheureux." Ce sont eux qui se rendent auprès de ce maître Gotama pour le voir. » « Dans ce cas, mon cher ministre, rends-toi auprès des brahmanes et des chefs de famille de Campā et dis-leur : "Le brahmane Soṇadaṇḍa vous prie d'attendre, car il souhaite lui aussi se rendre auprès du moine Gotama pour le voir." » « Très bien, seigneur », répondit le ministre au brahmane Soṇadaṇḍa. Il se rendit auprès des brahmanes et des chefs de famille de Campā et leur dit : « Le brahmane Soṇadaṇḍa vous prie d'attendre, car il souhaite lui aussi se rendre auprès du moine Gotama pour le voir. »

โสณทณฺฑคุณกถา

Discussion sur les qualités de Soṇadaṇḍa.

๓๐๓. เตน โข ปน สมเยน นานาเวรชฺชกานํ พฺราหฺมณานํ ปญฺจมตฺตานิ พฺราหฺมณสตานิ จมฺปายํ ปฏิวสนฺติ เกนจิเทว กรณีเยน. อสฺโสสุํ โข เต พฺราหฺมณา – ‘‘โสณทณฺโฑ กิร พฺราหฺมโณ สมณํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิสฺสตี’’ติ. อถ โข เต พฺราหฺมณา เยน โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ เตนุปสงฺกมึสุ; อุปสงฺกมิตฺวา โสณทณฺฑํ พฺราหฺมณํ เอตทโวจุํ – ‘‘สจฺจํ กิร ภวํ โสณทณฺโฑ สมณํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิสฺสตี’’ติ? ‘‘เอวํ โข เม, โภ, โหติ – ‘อหมฺปิ สมณํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิสฺสามี’’’ติ.

303. À cette époque, environ cinq cents brahmanes provenant de diverses contrées séjournaient à Campā pour quelques affaires. Ils apprirent que le brahmane Soṇadaṇḍa avait l'intention de se rendre auprès du moine Gotama pour le voir. Alors, ces brahmanes allèrent trouver le brahmane Soṇadaṇḍa et lui demandèrent : « Est-il vrai que vous, maître Soṇadaṇḍa, avez l'intention d'aller voir le moine Gotama ? » « En effet, messieurs, j'ai l'intention d'aller voir le moine Gotama. »

‘‘มา ภวํ โสณทณฺโฑ สมณํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิ. น อรหติ ภวํ โสณทณฺโฑ สมณํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ. สเจ ภวํ โสณทณฺโฑ สมณํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิสฺสติ, โภโต [Pg.106] โสณทณฺฑสฺส ยโส หายิสฺสติ, สมณสฺส โคตมสฺส ยโส อภิวฑฺฒิสฺสติ. ยมฺปิ โภโต โสณทณฺฑสฺส ยโส หายิสฺสติ, สมณสฺส โคตมสฺส ยโส อภิวฑฺฒิสฺสติ, อิมินาปงฺเคน น อรหติ ภวํ โสณทณฺโฑ สมณํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ; สมโณตฺเวว โคตโม อรหติ ภวนฺตํ โสณทณฺฑํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ.

« Que le vénérable Soṇadaṇḍa n'aille pas rendre visite à l'ascète Gotama. Il ne convient pas que le vénérable Soṇadaṇḍa se rende auprès de l'ascète Gotama pour le voir. Si le vénérable Soṇadaṇḍa se rendait auprès de l'ascète Gotama pour le voir, la renommée du vénérable Soṇadaṇḍa en pâtirait, tandis que celle de l'ascète Gotama s'accroîtrait. Puisque la renommée du vénérable Soṇadaṇḍa diminuerait et celle de l'ascète Gotama augmenterait, pour cette raison également, il ne convient pas que le vénérable Soṇadaṇḍa aille voir l'ascète Gotama ; c'est plutôt l'ascète Gotama qui devrait venir voir le vénérable Soṇadaṇḍa. »

‘‘ภวญฺหิ โสณทณฺโฑ อุภโต สุชาโต มาติโต จ ปิติโต จ, สํสุทฺธคหณิโก ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคา อกฺขิตฺโต อนุปกฺกุฏฺโฐ ชาติวาเทน. ยมฺปิ ภวํ โสณทณฺโฑ อุภโต สุชาโต มาติโต จ ปิติโต จ, สํสุทฺธคหณิโก ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคา อกฺขิตฺโต อนุปกฺกุฏฺโฐ ชาติวาเทน, อิมินาปงฺเคน น อรหติ ภวํ โสณทณฺโฑ สมณํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ; สมโณตฺเวว โคตโม อรหติ ภวนฺตํ โสณทณฺฑํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ.

« En effet, le vénérable Soṇadaṇḍa est bien né des deux côtés, tant du côté maternel que paternel, de lignée pure jusqu'à la septième génération ancestrale, sans reproche ni blâme quant à sa naissance. Puisque le vénérable Soṇadaṇḍa est bien né des deux côtés, tant du côté maternel que paternel, de lignée pure jusqu'à la septième génération ancestrale, sans reproche ni blâme quant à sa naissance, pour cette raison également, il ne convient pas que le vénérable Soṇadaṇḍa aille voir l'ascète Gotama ; c'est plutôt l'ascète Gotama qui devrait venir voir le vénérable Soṇadaṇḍa. »

‘‘ภวญฺหิ โสณทณฺโฑ อฑฺโฒ มหทฺธโน มหาโภโค…เป…

« En effet, le vénérable Soṇadaṇḍa est fortuné, possédant de grands biens et d'immenses richesses... etc. »

‘‘ภวญฺหิ โสณทณฺโฑ อชฺฌายโก, มนฺตธโร, ติณฺณํ เวทานํ ปารคู สนิฆณฺฑุเกฏุภานํ สากฺขรปฺปเภทานํ อิติหาสปญฺจมานํ ปทโก เวยฺยากรโณ, โลกายตมหาปุริสลกฺขเณสุ อนวโย…เป…

« En effet, le vénérable Soṇadaṇḍa est un récitant, connaisseur des mantras, passé maître dans les trois Védas, avec leurs lexiques, leurs rituels, la phonétique et l'étymologie, et les récits historiques comme cinquième ; il est un expert des mots, un grammairien, et il est pleinement versé dans la philosophie naturelle et les marques d'un Grand Homme... etc. »

‘‘ภวญฺหิ โสณทณฺโฑ อภิรูโป ทสฺสนีโย ปาสาทิโก ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคโต พฺรหฺมวณฺณี พฺรหฺมวจฺฉสี อขุทฺทาวกาโส ทสฺสนาย…เป…

« En effet, le vénérable Soṇadaṇḍa est beau, agréable à regarder, inspirant la confiance, doté d'un teint d'une beauté suprême, ayant l'éclat de Brahma et une stature semblable à celle de Brahma, d'une apparence imposante... etc. »

‘‘ภวญฺหิ โสณทณฺโฑ สีลวา วุทฺธสีลี วุทฺธสีเลน สมนฺนาคโต…เป…

« En effet, le vénérable Soṇadaṇḍa est vertueux, doté d'une vertu accomplie, pourvu d'une conduite morale exemplaire... etc. »

‘‘ภวญฺหิ โสณทณฺโฑ กลฺยาณวาโจ กลฺยาณวากฺกรโณ โปริยา วาจาย สมนฺนาคโต วิสฺสฏฺฐาย อเนลคลาย อตฺถสฺส วิญฺญาปนิยา…เป…

« En effet, le vénérable Soṇadaṇḍa a une parole aimable, une élocution élégante, doté d'un langage poli, limpide, sans défaut et capable de faire comprendre parfaitement le sens... etc. »

‘‘ภวญฺหิ โสณทณฺโฑ พหูนํ อาจริยปาจริโย ตีณิ มาณวกสตานิ มนฺเต วาเจติ. พหู โข ปน นานาทิสา นานาชนปทา มาณวกา อาคจฺฉนฺติ [Pg.107] โภโต โสณทณฺฑสฺส สนฺติเก มนฺตตฺถิกา มนฺเต อธิยิตุกามา …เป…

« En effet, le vénérable Soṇadaṇḍa est un maître de maîtres pour beaucoup ; il enseigne les mantras à trois cents jeunes gens. De plus, de nombreux jeunes hommes venant de diverses contrées et provinces se rendent auprès du vénérable Soṇadaṇḍa, désireux d'apprendre et de maîtriser les mantras... etc. »

‘‘ภวญฺหิ โสณทณฺโฑ ชิณฺโณ วุทฺโธ มหลฺลโก อทฺธคโต วโยอนุปฺปตฺโต; สมโณ โคตโม ตรุโณ เจว ตรุณปพฺพชิโต จ…เป…

« En effet, le vénérable Soṇadaṇḍa est âgé, vénérable, avancé en années, ayant atteint le terme de sa vie ; tandis que l'ascète Gotama est jeune et s'est engagé récemment dans la vie monastique... etc. »

‘‘ภวญฺหิ โสณทณฺโฑ รญฺโญ มาคธสฺส เสนิยสฺส พิมฺพิสารสฺส สกฺกโต ครุกโต มานิโต ปูชิโต อปจิโต…เป…

« En effet, le vénérable Soṇadaṇḍa est honoré, respecté, estimé, vénéré et révéré par le roi de Magadha, Seniya Bimbisāra... etc. »

‘‘ภวญฺหิ โสณทณฺโฑ พฺราหฺมณสฺส โปกฺขรสาติสฺส สกฺกโต ครุกโต มานิโต ปูชิโต อปจิโต…เป…

« En effet, le vénérable Soṇadaṇḍa est honoré, respecté, estimé, vénéré et révéré par le brahmane Pokkharasāti... etc. »

‘‘ภวญฺหิ โสณทณฺโฑ จมฺปํ อชฺฌาวสติ สตฺตุสฺสทํ สติณกฏฺโฐทกํ สธญฺญํ ราชโภคฺคํ, รญฺญา มาคเธน เสนิเยน พิมฺพิสาเรน ทินฺนํ, ราชทายํ พฺรหฺมเทยฺยํ. ยมฺปิ ภวํ โสณทณฺโฑ จมฺปํ อชฺฌาวสติ สตฺตุสฺสทํ สติณกฏฺโฐทกํ สธญฺญํ ราชโภคฺคํ, รญฺญา มาคเธน เสนิเยน พิมฺพิสาเรน ทินฺนํ, ราชทายํ พฺรหฺมเทยฺยํ. อิมินาปงฺเคน น อรหติ ภวํ โสณทณฺโฑ สมณํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ; สมโณตฺเวว โคตโม อรหติ ภวนฺตํ โสณทณฺฑํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุ’’นฺติ.

« En effet, le vénérable Soṇadaṇḍa réside à Campā, une cité populeuse, riche en herbe, en bois, en eau et en grains, un domaine royal octroyé par le roi de Magadha, Seniya Bimbisāra, comme une dotation royale et un fief brahmanique. Puisque le vénérable Soṇadaṇḍa réside à Campā... [comme indiqué précédemment] ...pour cette raison également, il ne convient pas que le vénérable Soṇadaṇḍa aille voir l'ascète Gotama ; c'est plutôt l'ascète Gotama qui devrait venir voir le vénérable Soṇadaṇḍa. »

พุทฺธคุณกถา

Récit des qualités du Bouddha

๓๐๔. เอวํ วุตฺเต, โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ เต พฺราหฺมเณ เอตทโวจ –

304. Cela ayant été dit, le brahmane Soṇadaṇḍa s'adressa à ces brahmanes en ces termes :

‘‘เตน หิ, โภ, มมปิ สุณาถ, ยถา มยเมว อรหาม ตํ ภวนฺตํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ; นตฺเวว อรหติ โส ภวํ โคตโม อมฺหากํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ. สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม อุภโต สุชาโต มาติโต จ ปิติโต จ, สํสุทฺธคหณิโก ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคา, อกฺขิตฺโต อนุปกฺกุฏฺโฐ ชาติวาเทน. ยมฺปิ โภ สมโณ โคตโม อุภโต สุชาโต มาติโต จ ปิติโต จ สํสุทฺธคหณิโก ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคา, อกฺขิตฺโต อนุปกฺกุฏฺโฐ ชาติวาเทน, อิมินาปงฺเคน น อรหติ โส ภวํ โคตโม อมฺหากํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ[Pg.108]; อถ โข มยเมว อรหาม ตํ ภวนฺตํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ.

« Dans ce cas, messieurs, écoutez-moi aussi, afin de comprendre pourquoi c'est nous qui devrions aller voir le vénérable Gotama, et pourquoi il ne convient pas que le vénérable Gotama vienne nous voir. En vérité, messieurs, l'ascète Gotama est bien né des deux côtés, du côté maternel et paternel, de lignée pure jusqu'à la septième génération ancestrale, sans reproche ni blâme quant à sa naissance. Puisque, messieurs, l'ascète Gotama est bien né des deux côtés... [comme mentionné plus haut] ...pour cette raison, il ne convient pas que le vénérable Gotama vienne nous voir ; c'est au contraire nous qui devrions aller voir le vénérable Gotama. »

‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม มหนฺตํ ญาติสงฺฆํ โอหาย ปพฺพชิโต…เป…

« En vérité, messieurs, l'ascète Gotama a renoncé au monde en abandonnant un vaste cercle de parents... etc. »

‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม ปหูตํ หิรญฺญสุวณฺณํ โอหาย ปพฺพชิโต ภูมิคตญฺจ เวหาสฏฺฐํ จ…เป…

« En vérité, messieurs, l'ascète Gotama a renoncé au monde en abandonnant d'abondantes richesses en or et en argent, qu'elles soient enfouies dans le sol ou entreposées en hauteur... etc. »

‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม ทหโรว สมาโน ยุวา สุสุกาฬเกโส ภทฺเรน โยพฺพเนน สมนฺนาคโต ปฐเมน วยสา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิโต…เป…

« En vérité, messieurs, l'ascète Gotama, alors qu'il était encore jeune, un adolescent aux cheveux d'un noir profond, dans la fleur de sa jeunesse, a quitté la vie de famille pour l'état de sans-foyer... etc. »

‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม อกามกานํ มาตาปิตูนํ อสฺสุมุขานํ รุทนฺตานํ เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิโต…เป…

« En vérité, messieurs, l'ascète Gotama, alors que ses parents ne le souhaitaient pas et pleuraient le visage baigné de larmes, s'est rasé les cheveux et la barbe, a revêtu les robes safranées et a quitté la vie de famille pour l'état de sans-foyer... etc. »

‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม อภิรูโป ทสฺสนีโย ปาสาทิโก ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคโต, พฺรหฺมวณฺณี, พฺรหฺมวจฺฉสี, อขุทฺทาวกาโส ทสฺสนาย…เป…

« En vérité, messieurs, l'ascète Gotama est beau, agréable à regarder, inspirant la confiance, doté d'un teint d'une beauté suprême, ayant l'éclat de Brahma et une stature semblable à celle de Brahma, d'une apparence imposante... etc. »

‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม สีลวา อริยสีลี กุสลสีลี กุสลสีเลน สมนฺนาคโต…เป…

« En vérité, messieurs, l'ascète Gotama est vertueux, doté d'une vertu noble, d'une vertu bénéfique et pleinement accompli dans la moralité supérieure... etc. »

‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม กลฺยาณวาโจ กลฺยาณวากฺกรโณ โปริยา วาจาย สมนฺนาคโต วิสฺสฏฺฐาย อเนลคลาย อตฺถสฺส วิญฺญาปนิยา…เป…

« En vérité, messieurs, l'ascète Gotama a une parole aimable, une élocution élégante, s'exprimant d'une voix polie, claire, sans défaut et capable de faire comprendre parfaitement le sens... etc. »

‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม พหูนํ อาจริยปาจริโย…เป…

« En vérité, messieurs, l'ascète Gotama est un maître de maîtres pour beaucoup... etc. »

‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม ขีณกามราโค วิคตจาปลฺโล…เป…

« En vérité, messieurs, l'ascète Gotama a éteint tout désir sensuel et est exempt de toute frivolité... etc. »

‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม กมฺมวาที กิริยวาที อปาปปุเรกฺขาโร พฺรหฺมญฺญาย ปชาย…เป…

« En vérité, messieurs, l'ascète Gotama enseigne l'efficacité de l'action et de la conduite, plaçant le bien spirituel au premier plan pour la communauté brahmanique... etc. »

‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม อุจฺจา กุลา ปพฺพชิโต อสมฺภินฺนขตฺติยกุลา…เป…

« En vérité, messieurs, l'ascète Gotama a renoncé au monde à partir d'une famille de haut rang, d'une lignée de guerriers Khattiya sans mélange... etc. »

‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม อฑฺฒา กุลา ปพฺพชิโต มหทฺธนา มหาโภคา…เป…

« En vérité, messieurs, l'ascète Gotama a renoncé au monde à partir d'une famille riche, possédant de grands biens et une immense fortune... etc. »

‘‘สมณํ [Pg.109] ขลุ, โภ, โคตมํ ติโรรฏฺฐา ติโรชนปทา ปญฺหํ ปุจฺฉิตุํ อาคจฺฉนฺติ…เป…

« En vérité, messieurs, des gens viennent de royaumes et de provinces lointains pour poser des questions à l'ascète Gotama... etc. »

‘‘สมณํ ขลุ, โภ, โคตมํ อเนกานิ เทวตาสหสฺสานิ ปาเณหิ สรณํ คตานิ…เป…

« En vérité, messieurs, plusieurs milliers de divinités ont pris refuge à vie auprès de l'ascète Gotama... etc. »

‘‘สมณํ ขลุ, โภ, โคตมํ เอวํ กลฺยาโณ กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคโต – ‘อิติปิ โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน สุคโต โลกวิทู อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา’ ติ…เป…

« Amis, une excellente réputation concernant le reclus Gotama s'est répandue ainsi : 'C'est pour cette raison que ce Bienheureux est l'Arhat, le Parfaitement Éveillé, accompli dans la science et la conduite, le Sugata, le connaisseur des mondes, l'incomparable guide des hommes à dresser, le maître des dieux et des hommes, l'Éveillé, le Bienheureux'... »

‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขเณหิ สมนฺนาคโต…เป…

« Le reclus Gotama, amis, est certes doté des trente-deux marques du Grand Homme... »

‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม เอหิสฺวาคตวาที สขิโล สมฺโมทโก อพฺภากุฏิโก อุตฺตานมุโข ปุพฺพภาสี…เป…

« Le reclus Gotama, amis, est certes accueillant, affable, aimable, ne fronce pas les sourcils, a un visage rayonnant et prend l'initiative de la parole... »

‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม จตุนฺนํ ปริสานํ สกฺกโต ครุกโต มานิโต ปูชิโต อปจิโต…เป…

« Le reclus Gotama, amis, est certes honoré, respecté, estimé, vénéré et déféré par les quatre assemblées... »

‘‘สมเณ ขลุ, โภ, โคตเม พหู เทวา จ มนุสฺสา จ อภิปฺปสนฺนา…เป…

« Envers le reclus Gotama, amis, de nombreux dieux et humains sont certes emplis d'une foi profonde... »

‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม ยสฺมึ คาเม วา นิคเม วา ปฏิวสติ, น ตสฺมึ คาเม วา นิคเม วา อมนุสฺสา มนุสฺเส วิเหเฐนฺติ…เป…

« Dans quelque village ou bourgade que réside le reclus Gotama, amis, les êtres non-humains ne tourmentent pas les humains dans ce village ou cette bourgade... »

‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม สงฺฆี คณี คณาจริโย ปุถุติตฺถกรานํ อคฺคมกฺขายติ. ยถา โข ปน, โภ, เอเตสํ สมณพฺราหฺมณานํ ยถา วา ตถา วา ยโส สมุทาคจฺฉติ, น เหวํ สมณสฺส โคตมสฺส ยโส สมุทาคโต. อถ โข อนุตฺตราย วิชฺชาจรณสมฺปทาย สมณสฺส โคตมสฺส ยโส สมุทาคโต…เป…

« Le reclus Gotama, amis, possède une communauté, un groupe, et il est un maître de groupe ; il est reconnu comme le plus éminent parmi les nombreux fondateurs de doctrines. Or, amis, alors que la renommée de ces autres reclus et brahmanes s'accroît par tel ou tel moyen, il n'en est pas de même pour la renommée du reclus Gotama. C'est en vérité grâce à son incomparable perfection dans la connaissance et la conduite que la renommée du reclus Gotama s'est étendue... »

‘‘สมณํ ขลุ, โภ, โคตมํ ราชา มาคโธ เสนิโย พิมฺพิสาโร สปุตฺโต สภริโย สปริโส สามจฺโจ ปาเณหิ สรณํ คโต…เป…

« Envers le reclus Gotama, amis, le roi de Magadha, Seniya Bimbisāra, avec son fils, son épouse, sa suite et ses ministres, a certes pris refuge pour la vie... »

‘‘สมณํ [Pg.110] ขลุ, โภ, โคตมํ ราชา ปเสนทิ โกสโล สปุตฺโต สภริโย สปริโส สามจฺโจ ปาเณหิ สรณํ คโต…เป…

« Envers le reclus Gotama, amis, le roi Pasenadi de Kosala, avec son fils, son épouse, sa suite et ses ministres, a certes pris refuge pour la vie... »

‘‘สมณํ ขลุ, โภ, โคตมํ พฺราหฺมโณ โปกฺขรสาติ สปุตฺโต สภริโย สปริโส สามจฺโจ ปาเณหิ สรณํ คโต…เป…

« Envers le reclus Gotama, amis, le brahmane Pokkharasāti, avec son fils, son épouse, sa suite et ses ministres, a certes pris refuge pour la vie... »

‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม รญฺโญ มาคธสฺส เสนิยสฺส พิมฺพิสารสฺส สกฺกโต ครุกโต มานิโต ปูชิโต อปจิโต…เป…

« Le reclus Gotama, amis, est honoré, respecté, estimé, vénéré et déféré par le roi de Magadha, Seniya Bimbisāra... »

‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม รญฺโญ ปเสนทิสฺส โกสลสฺส สกฺกโต ครุกโต มานิโต ปูชิโต อปจิโต…เป…

« Le reclus Gotama, amis, est honoré, respecté, estimé, vénéré et déféré par le roi Pasenadi de Kosala... »

‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม พฺราหฺมณสฺส โปกฺขรสาติสฺส สกฺกโต ครุกโต มานิโต ปูชิโต อปจิโต…เป…

« Le reclus Gotama, amis, est honoré, respecté, estimé, vénéré et déféré par le brahmane Pokkharasāti... »

‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม จมฺปํ อนุปฺปตฺโต, จมฺปายํ วิหรติ คคฺคราย โปกฺขรณิยา ตีเร. เย โข ปน, โภ, เกจิ สมณา วา พฺราหฺมณา วา อมฺหากํ คามเขตฺตํ อาคจฺฉนฺติ อติถี โน เต โหนฺติ. อติถี โข ปนมฺเหหิ สกฺกาตพฺพา ครุกาตพฺพา มาเนตพฺพา ปูเชตพฺพา อปเจตพฺพา. ยมฺปิ, โภ, สมโณ โคตโม จมฺปํ อนุปฺปตฺโต จมฺปายํ วิหรติ คคฺคราย โปกฺขรณิยา ตีเร, อติถิมฺหากํ สมโณ โคตโม; อติถิ โข ปนมฺเหหิ สกฺกาตพฺโพ ครุกาตพฺโพ มาเนตพฺโพ ปูเชตพฺโพ อปเจตพฺโพ. อิมินาปงฺเคน น อรหติ โส ภวํ โคตโม อมฺหากํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ. อถ โข มยเมว อรหาม ตํ ภวนฺตํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ. เอตฺตเก โข อหํ, โภ, ตสฺส โภโต โคตมสฺส วณฺเณ ปริยาปุณามิ, โน จ โข โส ภวํ โคตโม เอตฺตกวณฺโณ. อปริมาณวณฺโณ หิ โส ภวํ โคตโม’’ติ.

« Le reclus Gotama, amis, est arrivé à Campā et séjourne sur les rives du lac Gaggarā. Or, amis, tous les reclus ou brahmanes qui entrent sur notre territoire sont nos hôtes. Et les hôtes doivent être honorés, respectés, estimés, vénérés et déférés par nous. Puisque le reclus Gotama est arrivé à Campā et y séjourne sur les rives du lac Gaggarā, il est notre hôte ; et un hôte doit être honoré, respecté, estimé, vénéré et déféré par nous. Pour cette raison également, ce vénérable Gotama ne mérite pas de venir nous voir ; c'est plutôt nous qui méritons d'aller voir ce vénérable Gotama. Amis, je ne connais que cette mesure des louanges de ce vénérable Gotama, mais ce vénérable Gotama ne possède pas seulement cette mesure de louanges. Car les qualités de ce vénérable Gotama sont incommensurables. »

๓๐๕. เอวํ วุตฺเต, เต พฺราหฺมณา โสณทณฺฑํ พฺราหฺมณํ เอตทโวจุํ – ‘‘ยถา โข ภวํ โสณทณฺโฑ สมณสฺส โคตมสฺส วณฺเณ ภาสติ อิโต เจปิ โส ภวํ โคตโม โยชนสเต วิหรติ, อลเมว สทฺเธน กุลปุตฺเตน ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ อปิ ปุโฏเสนา’’ติ. ‘‘เตน หิ, โภ, สพฺเพว มยํ สมณํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิสฺสามา’’ติ.

305. Cela ayant été dit, ces brahmanes dirent au brahmane Soṇadaṇḍa : « D'après la manière dont le vénérable Soṇadaṇḍa proclame les louanges du reclus Gotama, même si ce vénérable Gotama résidait à cent lieues d'ici, cela suffirait à un fils de bonne famille animé par la foi pour aller le voir, dût-il porter son propre sac de provisions. » « Dans ce cas, amis, nous allons tous aller voir le reclus Gotama. »

โสณทณฺฑปริวิตกฺโก

Les réflexions de Soṇadaṇḍa

๓๐๖. อถ [Pg.111] โข โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ มหตา พฺราหฺมณคเณน สทฺธึ เยน คคฺครา โปกฺขรณี เตนุปสงฺกมิ. อถ โข โสณทณฺฑสฺส พฺราหฺมณสฺส ติโรวนสณฺฑคตสฺส เอวํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ – ‘‘อหญฺเจว โข ปน สมณํ โคตมํ ปญฺหํ ปุจฺเฉยฺยํ; ตตฺร เจ มํ สมโณ โคตโม เอวํ วเทยฺย – ‘น โข เอส, พฺราหฺมณ, ปญฺโห เอวํ ปุจฺฉิตพฺโพ, เอวํ นาเมส, พฺราหฺมณ, ปญฺโห ปุจฺฉิตพฺโพ’ติ, เตน มํ อยํ ปริสา ปริภเวยฺย – ‘พาโล โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ อพฺยตฺโต, นาสกฺขิ สมณํ โคตมํ โยนิโส ปญฺหํ ปุจฺฉิตุ’นฺติ. ยํ โข ปนายํ ปริสา ปริภเวยฺย, ยโสปิ ตสฺส หาเยถ. ยสฺส โข ปน ยโส หาเยถ, โภคาปิ ตสฺส หาเยยฺยุํ. ยโสลทฺธา โข ปนมฺหากํ โภคา. มมญฺเจว โข ปน สมโณ โคตโม ปญฺหํ ปุจฺเฉยฺย, ตสฺส จาหํ ปญฺหสฺส เวยฺยากรเณน จิตฺตํ น อาราเธยฺยํ; ตตฺร เจ มํ สมโณ โคตโม เอวํ วเทยฺย – ‘น โข เอส, พฺราหฺมณ, ปญฺโห เอวํ พฺยากาตพฺโพ, เอวํ นาเมส, พฺราหฺมณ, ปญฺโห พฺยากาตพฺโพ’ติ, เตน มํ อยํ ปริสา ปริภเวยฺย – ‘พาโล โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ อพฺยตฺโต, นาสกฺขิ สมณสฺส โคตมสฺส ปญฺหสฺส เวยฺยากรเณน จิตฺตํ อาราเธตุ’นฺติ. ยํ โข ปนายํ ปริสา ปริภเวยฺย, ยโสปิ ตสฺส หาเยถ. ยสฺส โข ปน ยโส หาเยถ, โภคาปิ ตสฺส หาเยยฺยุํ. ยโสลทฺธา โข ปนมฺหากํ โภคา. อหญฺเจว โข ปน เอวํ สมีปคโต สมาโน อทิสฺวาว สมณํ โคตมํ นิวตฺเตยฺยํ, เตน มํ อยํ ปริสา ปริภเวยฺย – ‘พาโล โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ อพฺยตฺโต มานถทฺโธ ภีโต จ, โน วิสหติ สมณํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ, กถญฺหิ นาม เอวํ สมีปคโต สมาโน อทิสฺวา สมณํ โคตมํ นิวตฺติสฺสตี’ติ. ยํ โข ปนายํ ปริสา ปริภเวยฺย, ยโสปิ ตสฺส หาเยถ. ยสฺส โข ปน ยโส หาเยถ, โภคาปิ ตสฺส หาเยยฺยุํ, ยโสลทฺธา โข ปนมฺหากํ โภคา’’ติ.

306. Alors le brahmane Soṇadaṇḍa se rendit au lac Gaggarā avec une grande foule de brahmanes. Puis, alors qu'il s'approchait du bosquet, cette réflexion surgit en l'esprit du brahmane Soṇadaṇḍa : « Si je pose une question au reclus Gotama et qu'en cette circonstance il me dise : "Brahmane, cette question ne doit pas être posée ainsi, c'est ainsi qu'elle doit être posée", alors cette assemblée me mépriserait en disant : "Le brahmane Soṇadaṇḍa est sot et incompétent, il n'a pas pu poser une question de manière appropriée au reclus Gotama". Pour celui que cette assemblée mépriserait, sa renommée déclinerait. Pour celui dont la renommée décline, sa fortune déclinerait aussi ; car notre fortune provient de notre renommée. Et si le reclus Gotama me posait une question et que je ne puisse pas réjouir son esprit par mon explication, s'il me disait alors : "Brahmane, cette question ne doit pas être résolue ainsi, c'est ainsi qu'elle doit être résolue", alors cette assemblée me mépriserait en disant : "Le brahmane Soṇadaṇḍa est sot et incompétent, il n'a pas pu réjouir l'esprit du reclus Gotama par son explication". Pour celui que cette assemblée mépriserait, sa renommée déclinerait. Pour celui dont la renommée décline, sa fortune déclinerait aussi ; car notre fortune provient de notre renommée. Et si, étant arrivé si près, je m'en retournais sans avoir vu le reclus Gotama, alors cette assemblée me mépriserait en disant : "Le brahmane Soṇadaṇḍa est sot, incompétent, imbu de lui-même et poltron, il n'ose pas aller voir le reclus Gotama. Comment peut-il, étant arrivé si près, s'en retourner sans avoir vu le reclus Gotama ?" Pour celui que cette assemblée mépriserait, sa renommée déclinerait. Pour celui dont la renommée décline, sa fortune déclinerait aussi ; car notre fortune provient de notre renommée. »

๓๐๗. อถ โข โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควตา สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. จมฺเปยฺยกาปิ โข พฺราหฺมณคหปติกา [Pg.112] อปฺเปกจฺเจ ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ; อปฺเปกจฺเจ ภควตา สทฺธึ สมฺโมทึสุ; สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ; อปฺเปกจฺเจ เยน ภควา เตนญฺชลึ ปณาเมตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ; อปฺเปกจฺเจ นามโคตฺตํ สาเวตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ; อปฺเปกจฺเจ ตุณฺหีภูตา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ.

307. Alors, le brahmane Soṇadaṇḍa se rendit là où se trouvait le Bienheureux ; y étant arrivé, il échangea avec lui des salutations amicales. Après avoir conclu ces paroles de courtoisie et d'amitié, il s'assit à l'écart. Les brahmanes et les chefs de famille de Campā s'approchèrent également ; certains, après avoir salué le Bienheureux, s'assirent à l'écart ; certains échangèrent des salutations amicales avec le Bienheureux et, après avoir conclu ces paroles de courtoisie et d'amitié, s'assirent à l'écart ; certains, les mains jointes en signe de respect vers le Bienheureux, s'assirent à l'écart ; certains firent connaître leur nom et leur clan avant de s'asseoir à l'écart ; certains restèrent silencieux et s'assirent à l'écart.

๓๐๘. ตตฺรปิ สุทํ โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ เอตเทว พหุลมนุวิตกฺเกนฺโต นิสินฺโน โหติ – ‘‘อหญฺเจว โข ปน สมณํ โคตมํ ปญฺหํ ปุจฺเฉยฺยํ; ตตฺร เจ มํ สมโณ โคตโม เอวํ วเทยฺย – ‘น โข เอส, พฺราหฺมณ, ปญฺโห เอวํ ปุจฺฉิตพฺโพ, เอวํ นาเมส, พฺราหฺมณ, ปญฺโห ปุจฺฉิตพฺโพ’ติ, เตน มํ อยํ ปริสา ปริภเวยฺย – ‘พาโล โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ อพฺยตฺโต, นาสกฺขิ สมณํ โคตมํ โยนิโส ปญฺหํ ปุจฺฉิตุ’นฺติ. ยํ โข ปนายํ ปริสา ปริภเวยฺย, ยโสปิ ตสฺส หาเยถ. ยสฺส โข ปน ยโส หาเยถ, โภคาปิ ตสฺส หาเยยฺยุํ. ยโสลทฺธา โข ปนมฺหากํ โภคา. มมญฺเจว โข ปน สมโณ โคตโม ปญฺหํ ปุจฺเฉยฺย, ตสฺส จาหํ ปญฺหสฺส เวยฺยากรเณน จิตฺตํ น อาราเธยฺยํ; ตตฺร เจ มํ สมโณ โคตโม เอวํ วเทยฺย – ‘น โข เอส, พฺราหฺมณ, ปญฺโห เอวํ พฺยากาตพฺโพ, เอวํ นาเมส, พฺราหฺมณ, ปญฺโห พฺยากาตพฺโพ’ติ, เตน มํ อยํ ปริสา ปริภเวยฺย – ‘พาโล โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ อพฺยตฺโต, นาสกฺขิ สมณสฺส โคตมสฺส ปญฺหสฺส เวยฺยากรเณน จิตฺตํ อาราเธตุ’นฺติ. ยํ โข ปนายํ ปริสา ปริภเวยฺย, ยโสปิ ตสฺส หาเยถ. ยสฺส โข ปน ยโส หาเยถ, โภคาปิ ตสฺส หาเยยฺยุํ. ยโสลทฺธา โข ปนมฺหากํ โภคา. อโห วต มํ สมโณ โคตโม สเก อาจริยเก เตวิชฺชเก ปญฺหํ ปุจฺเฉยฺย, อทฺธา วตสฺสาหํ จิตฺตํ อาราเธยฺยํ ปญฺหสฺส เวยฺยากรเณนา’’ติ.

308. Là aussi, le brahmane Soṇadaṇḍa était assis, préoccupé par ces pensées répétées : « Si je posais une question à l'ascète Gotama, et que l'ascète Gotama me dise : "Brahmane, cette question ne doit pas être posée ainsi, elle doit être posée de cette manière", alors cette assemblée me mépriserait en disant : "Le brahmane Soṇadaṇḍa est sot et incompétent, il n'a pas su poser une question de manière judicieuse à l'ascète Gotama." Et pour celui qui est méprisé par cette assemblée, sa renommée déclinerait. Pour celui dont la renommée décline, ses richesses déclineraient aussi. Or, c'est grâce à notre renommée que nous obtenons nos richesses. Et si l'ascète Gotama me posait une question, et que je ne puisse satisfaire son esprit par ma réponse ; et que l'ascète Gotama me dise : "Brahmane, on ne répond pas ainsi à cette question, on y répond de cette manière", alors cette assemblée me mépriserait en disant : "Le brahmane Soṇadaṇḍa est sot et incompétent, il n'a pas pu satisfaire l'esprit de l'ascète Gotama par sa réponse." Et pour celui qui est méprisé par cette assemblée, sa renommée déclinerait. Pour celui dont la renommée décline, ses richesses déclineraient aussi. Or, c'est grâce à notre renommée que nous obtenons nos richesses. Ah ! Si seulement l'ascète Gotama m'interrogeait sur les trois Védas, le domaine de mes propres maîtres, je pourrais certainement satisfaire son esprit par l'explication de la question ! »

พฺราหฺมณปญฺญตฺติ

Définition d'un brahmane

๓๐๙. อถ โข ภควโต โสณทณฺฑสฺส พฺราหฺมณสฺส เจตสา เจโตปริวิตกฺกมญฺญาย เอตทโหสิ – ‘‘วิหญฺญติ โข อยํ โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ สเกน จิตฺเตน. ยํนูนาหํ โสณทณฺฑํ พฺราหฺมณํ สเก อาจริยเก เตวิชฺชเก ปญฺหํ ปุจฺเฉยฺย’’นฺติ. อถ โข ภควา โสณทณฺฑํ [Pg.113] พฺราหฺมณํ เอตทโวจ – ‘‘กติหิ ปน, พฺราหฺมณ, องฺเคหิ สมนฺนาคตํ พฺราหฺมณา พฺราหฺมณํ ปญฺญเปนฺติ; ‘พฺราหฺมโณสฺมี’ติ จ วทมาโน สมฺมา วเทยฺย, น จ ปน มุสาวาทํ อาปชฺเชยฺยา’’ติ?

309. Alors le Bienheureux, ayant connu par son propre esprit la réflexion qui occupait l'esprit du brahmane Soṇadaṇḍa, se dit : « Ce brahmane Soṇadaṇḍa est tourmenté en son esprit. Et si j'interrogeais le brahmane Soṇadaṇḍa sur les trois Védas, le domaine de ses propres maîtres ? » Alors le Bienheureux dit au brahmane Soṇadaṇḍa : « Brahmane, de combien de qualités un homme doit-il être pourvu pour que les brahmanes le désignent comme un brahmane ? Et comment un homme, en affirmant "Je suis brahmane", parlerait-il avec justesse sans tomber dans le mensonge ? »

๓๑๐. อถ โข โสณทณฺฑสฺส พฺราหฺมณสฺส เอตทโหสิ – ‘‘ยํ วต โน อโหสิ อิจฺฉิตํ, ยํ อากงฺขิตํ, ยํ อธิปฺเปตํ, ยํ อภิปตฺถิตํ – ‘อโห วต มํ สมโณ โคตโม สเก อาจริยเก เตวิชฺชเก ปญฺหํ ปุจฺเฉยฺย, อทฺธา วตสฺสาหํ จิตฺตํ อาราเธยฺยํ ปญฺหสฺส เวยฺยากรเณนา’ติ, ตตฺร มํ สมโณ โคตโม สเก อาจริยเก เตวิชฺชเก ปญฺหํ ปุจฺฉติ. อทฺธา วตสฺสาหํ จิตฺตํ อาราเธสฺสามิ ปญฺหสฺส เวยฺยากรเณนา’’ติ.

310. Alors le brahmane Soṇadaṇḍa se dit : « Ce que je souhaitais, ce que j'espérais, ce que je désirais, ce que j'aspirais — à savoir : "Ah ! Si seulement l'ascète Gotama m'interrogeait sur les trois Védas, le domaine de mes propres maîtres, je pourrais certainement satisfaire son esprit par l'explication de la question" — voilà que l'ascète Gotama m'interroge précisément sur les trois Védas, le domaine de mes propres maîtres. Je vais certainement satisfaire son esprit par l'explication de la question ! »

๓๑๑. อถ โข โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ อพฺภุนฺนาเมตฺวา กายํ อนุวิโลเกตฺวา ปริสํ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘ปญฺจหิ, โภ โคตม, องฺเคหิ สมนฺนาคตํ พฺราหฺมณา พฺราหฺมณํ ปญฺญเปนฺติ; ‘พฺราหฺมโณสฺมี’ติ จ วทมาโน สมฺมา วเทยฺย, น จ ปน มุสาวาทํ อาปชฺเชยฺย. กตเมหิ ปญฺจหิ? อิธ, โภ โคตม, พฺราหฺมโณ อุภโต สุชาโต โหติ มาติโต จ ปิติโต จ, สํสุทฺธคหณิโก ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคา อกฺขิตฺโต อนุปกฺกุฏฺโฐ ชาติวาเทน; อชฺฌายโก โหติ มนฺตธโร ติณฺณํ เวทานํ ปารคู สนิฆณฺฑุเกฏุภานํ สากฺขรปฺปเภทานํ อิติหาสปญฺจมานํ ปทโก เวยฺยากรโณ โลกายตมหาปุริสลกฺขเณสุ อนวโย; อภิรูโป โหติ ทสฺสนีโย ปาสาทิโก ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคโต พฺรหฺมวณฺณี พฺรหฺมวจฺฉสี อขุทฺทาวกาโส ทสฺสนาย; สีลวา โหติ วุทฺธสีลี วุทฺธสีเลน สมนฺนาคโต; ปณฺฑิโต จ โหติ เมธาวี ปฐโม วา ทุติโย วา สุชํ ปคฺคณฺหนฺตานํ. อิเมหิ โข, โภ โคตม, ปญฺจหิ องฺเคหิ สมนฺนาคตํ พฺราหฺมณา พฺราหฺมณํ ปญฺญเปนฺติ; ‘พฺราหฺมโณสฺมี’ติ จ วทมาโน สมฺมา วเทยฺย, น จ ปน มุสาวาทํ อาปชฺเชยฺยา’’ติ.

311. Alors le brahmane Soṇadaṇḍa, redressant son corps et jetant un regard sur l'assemblée, dit au Bienheureux : « Maître Gotama, c'est par cinq qualités que les brahmanes désignent un brahmane ; et celui qui en est pourvu, en affirmant "Je suis brahmane", parlerait avec justesse sans tomber dans le mensonge. Quelles sont ces cinq qualités ? Ici, maître Gotama, le brahmane est de naissance pure tant du côté maternel que paternel, de conception irréprochable jusqu'à la septième génération de ses ancêtres, sans reproche ni blâme quant à sa lignée ; il est un récitant, connaisseur des textes sacrés, passé maître dans les trois Védas, avec leurs lexiques, leurs rituels, leur phonétique et les récits historiques comme cinquième branche ; il connaît les mots et la grammaire, et il est expert en philosophie naturelle et dans les marques d'un grand homme ; il est beau, d'apparence agréable, inspirant la confiance, doté d'un teint sublime, d'une beauté et d'une stature semblables à celles de Brahmā, magnifique à contempler ; il est vertueux, doté d'une vertu accomplie ; il est sage, doué d'intelligence, et il est le premier ou le deuxième parmi ceux qui tiennent la louche sacrificielle. Voilà, maître Gotama, les cinq qualités par lesquelles les brahmanes désignent un brahmane. »

‘‘อิเมสํ ปน, พฺราหฺมณ, ปญฺจนฺนํ องฺคานํ สกฺกา เอกํ องฺคํ ฐปยิตฺวา จตูหงฺเคหิ สมนฺนาคตํ พฺราหฺมณา พฺราหฺมณํ ปญฺญเปตุํ; ‘พฺราหฺมโณสฺมี’ติ จ วทมาโน สมฺมา วเทยฺย, น จ ปน มุสาวาทํ อาปชฺเชยฺยา’’ติ? ‘‘สกฺกา[Pg.114], โภ โคตม. อิเมสญฺหิ, โภ โคตม, ปญฺจนฺนํ องฺคานํ วณฺณํ ฐปยาม. กิญฺหิ วณฺโณ กริสฺสติ? ยโต โข, โภ โคตม, พฺราหฺมโณ อุภโต สุชาโต โหติ มาติโต จ ปิติโต จ สํสุทฺธคหณิโก ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคา อกฺขิตฺโต อนุปกฺกุฏฺโฐ ชาติวาเทน; อชฺฌายโก จ โหติ มนฺตธโร จ ติณฺณํ เวทานํ ปารคู สนิฆณฺฑุเกฏุภานํ สากฺขรปฺปเภทานํ อิติหาสปญฺจมานํ ปทโก เวยฺยากรโณ โลกายตมหาปุริสลกฺขเณสุ อนวโย; สีลวา จ โหติ วุทฺธสีลี วุทฺธสีเลน สมนฺนาคโต; ปณฺฑิโต จ โหติ เมธาวี ปฐโม วา ทุติโย วา สุชํ ปคฺคณฺหนฺตานํ. อิเมหิ โข โภ โคตม จตูหงฺเคหิ สมนฺนาคตํ พฺราหฺมณา พฺราหฺมณํ ปญฺญเปนฺติ; ‘พฺราหฺมโณสฺมี’ติ จ วทมาโน สมฺมา วเทยฺย, น จ ปน มุสาวาทํ อาปชฺเชยฺยา’’ติ.

« Mais, brahmane, parmi ces cinq qualités, est-il possible d'en écarter une et de désigner comme brahmane celui qui est pourvu des quatre autres ? Et celui-ci, en affirmant "Je suis brahmane", parlerait-il avec justesse sans tomber dans le mensonge ? » — « C'est possible, maître Gotama. Parmi ces cinq qualités, nous écartons la beauté. Car que peut bien faire la beauté ? En effet, maître Gotama, lorsqu'un brahmane est de naissance pure jusqu'à la septième génération... qu'il est récitant et maître des trois Védas... qu'il est vertueux et doté d'une vertu accomplie... et qu'il est sage, intelligent, étant parmi les premiers à tenir la louche sacrificielle ; c'est par ces quatre qualités, maître Gotama, que les brahmanes désignent un brahmane ; et celui qui en est pourvu, en affirmant "Je suis brahmane", parlerait avec justesse sans tomber dans le mensonge. »

๓๑๒. ‘‘อิเมสํ ปน, พฺราหฺมณ, จตุนฺนํ องฺคานํ สกฺกา เอกํ องฺคํ ฐปยิตฺวา ตีหงฺเคหิ สมนฺนาคตํ พฺราหฺมณา พฺราหฺมณํ ปญฺญเปตุํ; ‘พฺราหฺมโณสฺมี’ติ จ วทมาโน สมฺมา วเทยฺย, น จ ปน มุสาวาทํ อาปชฺเชยฺยา’’ติ? ‘‘สกฺกา, โภ โคตม. อิเมสญฺหิ, โภ โคตม, จตุนฺนํ องฺคานํ มนฺเต ฐปยาม. กิญฺหิ มนฺตา กริสฺสนฺติ? ยโต โข, โภ โคตม, พฺราหฺมโณ อุภโต สุชาโต โหติ มาติโต จ ปิติโต จ สํสุทฺธคหณิโก ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคา อกฺขิตฺโต อนุปกฺกุฏฺโฐ ชาติวาเทน; สีลวา จ โหติ วุทฺธสีลี วุทฺธสีเลน สมนฺนาคโต; ปณฺฑิโต จ โหติ เมธาวี ปฐโม วา ทุติโย วา สุชํ ปคฺคณฺหนฺตานํ. อิเมหิ โข, โภ โคตม, ตีหงฺเคหิ สมนฺนาคตํ พฺราหฺมณา พฺราหฺมณํ ปญฺญเปนฺติ; ‘พฺราหฺมโณสฺมี’ติ จ วทมาโน สมฺมา วเทยฺย, น จ ปน มุสาวาทํ อาปชฺเชยฺยา’’ติ.

312. « Mais, brahmane, parmi ces quatre facteurs, est-il possible d'en écarter un et de désigner comme brahmane celui qui est doté des trois autres ? Et, en l'affirmant ainsi, dirait-on la vérité sans tomber dans le mensonge ? » « C'est possible, ô Gotama. En effet, parmi ces quatre facteurs, nous écartons les hymnes sacrés (les Mantras). Car à quoi servent les hymnes ? Lorsqu'un brahmane, ô Gotama, est bien né des deux côtés, tant du côté maternel que paternel, de lignée pure jusqu'à la septième génération ancestrale, sans reproche ni contestation quant à sa naissance ; qu'il est vertueux, d'une vertu accomplie et doté d'une moralité supérieure ; et qu'il est sage, doué d'intelligence, figurant au premier ou au second rang parmi ceux qui présentent la cuillère sacrificielle. C'est en vertu de ces trois facteurs, ô Gotama, que les brahmanes désignent un brahmane ; et celui qui se proclame ainsi dirait la vérité sans tomber dans le mensonge. »

‘‘อิเมสํ ปน, พฺราหฺมณ, ติณฺณํ องฺคานํ สกฺกา เอกํ องฺคํ ฐปยิตฺวา ทฺวีหงฺเคหิ สมนฺนาคตํ พฺราหฺมณา พฺราหฺมณํ ปญฺญเปตุํ; ‘พฺราหฺมโณสฺมี’ติ จ วทมาโน สมฺมา วเทยฺย, น จ ปน มุสาวาทํ อาปชฺเชยฺยา’’ติ? ‘‘สกฺกา, โภ โคตม. อิเมสญฺหิ, โภ โคตม, ติณฺณํ องฺคานํ ชาตึ ฐปยาม. กิญฺหิ ชาติ กริสฺสติ? ยโต โข, โภ โคตม, พฺราหฺมโณ สีลวา โหติ วุทฺธสีลี วุทฺธสีเลน สมนฺนาคโต; ปณฺฑิโต จ โหติ [Pg.115] เมธาวี ปฐโม วา ทุติโย วา สุชํ ปคฺคณฺหนฺตานํ. อิเมหิ โข, โภ โคตม, ทฺวีหงฺเคหิ สมนฺนาคตํ พฺราหฺมณา พฺราหฺมณํ ปญฺญเปนฺติ; ‘พฺราหฺมโณสฺมี’ติ จ วทมาโน สมฺมา วเทยฺย, น จ ปน มุสาวาทํ อาปชฺเชยฺยา’’ติ.

« Mais, brahmane, parmi ces trois facteurs, est-il possible d'en écarter un et de désigner comme brahmane celui qui est doté des deux autres ? Et, en l'affirmant ainsi, dirait-on la vérité sans tomber dans le mensonge ? » « C'est possible, ô Gotama. En effet, parmi ces trois facteurs, nous écartons la naissance. Car à quoi sert la naissance ? Lorsqu'un brahmane, ô Gotama, est vertueux, d'une vertu accomplie et doté d'une moralité supérieure ; et qu'il est sage, doué d'intelligence, figurant au premier ou au second rang parmi ceux qui présentent la cuillère sacrificielle. C'est en vertu de ces deux facteurs, ô Gotama, que les brahmanes désignent un brahmane ; et celui qui se proclame ainsi dirait la vérité sans tomber dans le mensonge. »

๓๑๓. เอวํ วุตฺเต, เต พฺราหฺมณา โสณทณฺฑํ พฺราหฺมณํ เอตทโวจุํ – ‘‘มา ภวํ โสณทณฺโฑ เอวํ อวจ, มา ภวํ โสณทณฺโฑ เอวํ อวจ. อปวทเตว ภวํ โสณทณฺโฑ วณฺณํ, อปวทติ มนฺเต, อปวทติ ชาตึ เอกํเสน. ภวํ โสณทณฺโฑ สมณสฺเสว โคตมสฺส วาทํ อนุปกฺขนฺทตี’’ติ.

313. À ces mots, les brahmanes dirent au brahmane Sonadanda : « Que le vénérable Sonadanda ne parle pas ainsi ! Que le vénérable Sonadanda ne parle pas ainsi ! Le vénérable Sonadanda rejette catégoriquement la beauté, il rejette les hymnes sacrés, il rejette la naissance. Le vénérable Sonadanda se rallie purement et simplement à la doctrine de l'ascète Gotama. »

๓๑๔. อถ โข ภควา เต พฺราหฺมเณ เอตทโวจ – ‘‘สเจ โข ตุมฺหากํ พฺราหฺมณานํ เอวํ โหติ – ‘อปฺปสฺสุโต จ โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ, อกลฺยาณวากฺกรโณ จ โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ, ทุปฺปญฺโญ จ โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ, น จ ปโหติ โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ สมเณน โคตเมน สทฺธึ อสฺมึ วจเน ปฏิมนฺเตตุ’นฺติ, ติฏฺฐตุ โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ, ตุมฺเห มยา สทฺธึ มนฺตวฺโห อสฺมึ วจเน. สเจ ปน ตุมฺหากํ พฺราหฺมณานํ เอวํ โหติ – ‘พหุสฺสุโต จ โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ, กลฺยาณวากฺกรโณ จ โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ, ปณฺฑิโต จ โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ, ปโหติ จ โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ สมเณน โคตเมน สทฺธึ อสฺมึ วจเน ปฏิมนฺเตตุ’นฺติ, ติฏฺฐถ ตุมฺเห, โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ มยา สทฺธึ ปฏิมนฺเตตู’’ติ.

314. Alors le Bienheureux dit à ces brahmanes : « S'il vous semble, ô brahmanes, que le brahmane Sonadanda est peu instruit, qu'il s'exprime avec rudesse, qu'il manque de sagesse et qu'il est incapable de dialoguer avec l'ascète Gotama sur ce sujet, alors que Sonadanda se taise et discutez vous-mêmes avec moi. Mais s'il vous semble, ô brahmanes, que le brahmane Sonadanda est fort instruit, qu'il s'exprime avec élégance, qu'il est sage et capable de dialoguer avec l'ascète Gotama sur ce sujet, alors restez silencieux et laissez le brahmane Sonadanda débattre avec moi. »

๓๑๕. เอวํ วุตฺเต, โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘ติฏฺฐตุ ภวํ โคตโม, ตุณฺหี ภวํ โคตโม โหตุ, อหเมว เตสํ สหธมฺเมน ปฏิวจนํ กริสฺสามี’’ติ. อถ โข โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ เต พฺราหฺมเณ เอตทโวจ – ‘‘มา ภวนฺโต เอวํ อวจุตฺถ, มา ภวนฺโต เอวํ อวจุตฺถ – ‘อปวทเตว ภวํ โสณทณฺโฑ วณฺณํ, อปวทติ มนฺเต, อปวทติ ชาตึ เอกํเสน. ภวํ โสณทณฺโฑ สมณสฺเสว โคตมสฺส วาทํ อนุปกฺขนฺทตี’ติ. นาหํ, โภ, อปวทามิ วณฺณํ วา มนฺเต วา ชาตึ วา’’ติ.

315. À ces mots, le brahmane Sonadanda dit au Bienheureux : « Que le vénérable Gotama s'arrête, qu'il demeure silencieux ; je vais moi-même répondre à ces brahmanes de manière argumentée. » Puis il s'adressa aux brahmanes : « Ne parlez pas ainsi, messieurs, ne parlez pas ainsi en disant que Sonadanda rejette la beauté, les hymnes ou la naissance, ou qu'il se rallie à l'ascète Gotama. Je ne rejette ni la beauté, ni les hymnes, ni la naissance. »

๓๑๖. เตน [Pg.116] โข ปน สมเยน โสณทณฺฑสฺส พฺราหฺมณสฺส ภาคิเนยฺโย องฺคโก นาม มาณวโก ตสฺสํ ปริสายํ นิสินฺโน โหติ. อถ โข โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ เต พฺราหฺมเณ เอตทโวจ – ‘‘ปสฺสนฺติ โน โภนฺโต อิมํ องฺคกํ มาณวกํ อมฺหากํ ภาคิเนยฺย’’นฺติ? ‘‘เอวํ, โภ’’. ‘‘องฺคโก โข, โภ, มาณวโก อภิรูโป ทสฺสนีโย ปาสาทิโก ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคโต พฺรหฺมวณฺณี พฺรหฺมวจฺฉสี อขุทฺทาวกาโส ทสฺสนาย, นาสฺส อิมิสฺสํ ปริสายํ สมสโม อตฺถิ วณฺเณน ฐเปตฺวา สมณํ โคตมํ. องฺคโก โข มาณวโก อชฺฌายโก มนฺตธโร, ติณฺณํ เวทานํ ปารคู สนิฆณฺฑุเกฏุภานํ สากฺขรปฺปเภทานํ อิติหาสปญฺจมานํ ปทโก เวยฺยากรโณ โลกายตมหาปุริสลกฺขเณสุ อนวโย. อหมสฺส มนฺเต วาเจตา. องฺคโก โข มาณวโก อุภโต สุชาโต มาติโต จ ปิติโต จ สํสุทฺธคหณิโก ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคา อกฺขิตฺโต อนุปกฺกุฏฺโฐ ชาติวาเทน. อหมสฺส มาตาปิตโร ชานามิ. องฺคโก โข มาณวโก ปาณมฺปิ หเนยฺย, อทินฺนมฺปิ อาทิเยยฺย, ปรทารมฺปิ คจฺเฉยฺย, มุสาวาทมฺปิ ภเณยฺย, มชฺชมฺปิ ปิเวยฺย, เอตฺถ ทานิ, โภ, กึ วณฺโณ กริสฺสติ, กึ มนฺตา, กึ ชาติ? ยโต โข, โภ, พฺราหฺมโณ สีลวา จ โหติ วุทฺธสีลี วุทฺธสีเลน สมนฺนาคโต, ปณฺฑิโต จ โหติ เมธาวี ปฐโม วา ทุติโย วา สุชํ ปคฺคณฺหนฺตานํ. อิเมหิ โข, โภ, ทฺวีหงฺเคหิ สมนฺนาคตํ พฺราหฺมณา พฺราหฺมณํ ปญฺญเปนฺติ; ‘พฺราหฺมโณสฺมี’ติ จ วทมาโน สมฺมา วเทยฺย, น จ ปน มุสาวาทํ อาปชฺเชยฺยา’’ติ.

316. En ce temps-là, le jeune Angaka, neveu du brahmane Sonadanda, était assis dans cette assemblée. Le brahmane Sonadanda dit alors aux brahmanes : « Messieurs, voyez-vous ce jeune Angaka, notre neveu ? » « Certes, monsieur. » « Le jeune Angaka est beau, agréable à regarder, inspirant la confiance, doté d'un teint d'une perfection suprême, d'une apparence et d'une stature semblables à celles de Brahma, imposant à la vue. Dans cette assemblée, personne n'est son égal en beauté, excepté l'ascète Gotama. Angaka est aussi un répétiteur connaissant les hymnes, maître des trois Védas avec leurs lexiques, leurs rituels, leur phonétique, leur étymologie et les récits historiques comme cinquième ; il est expert dans les mots, la grammaire, la cosmologie et les marques des grands hommes. Je suis moi-même son instructeur. De plus, Angaka est bien né des deux côtés... sans reproche quant à sa naissance. Je connais ses parents. Pourtant, si Angaka tuait des êtres vivants, prenait ce qui n'est pas donné, commettait l'adultère, mentait ou consommait des boissons enivrantes, à quoi serviraient alors sa beauté, ses hymnes ou sa naissance ? C'est parce qu'un brahmane est vertueux, doté d'une moralité supérieure, et qu'il est sage et intelligent, qu'on le désigne comme brahmane. C'est par ces deux seuls facteurs que les brahmanes le reconnaissent, et celui qui se proclame tel dirait la vérité. »

สีลปญฺญากถา

Discours sur la Vertu et la Sagesse

๓๑๗. ‘‘อิเมสํ ปน, พฺราหฺมณ, ทฺวินฺนํ องฺคานํ สกฺกา เอกํ องฺคํ ฐปยิตฺวา เอเกน องฺเคน สมนฺนาคตํ พฺราหฺมณา พฺราหฺมณํ ปญฺญเปตุํ; ‘พฺราหฺมโณสฺมี’ติ จ วทมาโน สมฺมา วเทยฺย, น จ ปน มุสาวาทํ อาปชฺเชยฺยา’’ติ? ‘‘โน หิทํ, โภ โคตม. สีลปริโธตา หิ, โภ โคตม, ปญฺญา; ปญฺญาปริโธตํ สีลํ. ยตฺถ สีลํ ตตฺถ ปญฺญา, ยตฺถ ปญฺญา ตตฺถ สีลํ. สีลวโต ปญฺญา, ปญฺญวโต สีลํ. สีลปญฺญาณญฺจ ปน โลกสฺมึ อคฺคมกฺขายติ. เสยฺยถาปิ, โภ โคตม, หตฺเถน วา หตฺถํ โธเวยฺย, ปาเทน วา ปาทํ โธเวยฺย; เอวเมว โข, โภ โคตม, สีลปริโธตา ปญฺญา, ปญฺญาปริโธตํ [Pg.117] สีลํ. ยตฺถ สีลํ ตตฺถ ปญฺญา, ยตฺถ ปญฺญา ตตฺถ สีลํ. สีลวโต ปญฺญา, ปญฺญวโต สีลํ. สีลปญฺญาณญฺจ ปน โลกสฺมึ อคฺคมกฺขายตี’’ติ. ‘‘เอวเมตํ, พฺราหฺมณ, เอวเมตํ, พฺราหฺมณ, สีลปริโธตา หิ, พฺราหฺมณ, ปญฺญา, ปญฺญาปริโธตํ สีลํ. ยตฺถ สีลํ ตตฺถ ปญฺญา, ยตฺถ ปญฺญา ตตฺถ สีลํ. สีลวโต ปญฺญา, ปญฺญวโต สีลํ. สีลปญฺญาณญฺจ ปน โลกสฺมึ อคฺคมกฺขายติ. เสยฺยถาปิ, พฺราหฺมณ, หตฺเถน วา หตฺถํ โธเวยฺย, ปาเทน วา ปาทํ โธเวยฺย; เอวเมว โข, พฺราหฺมณ, สีลปริโธตา ปญฺญา, ปญฺญาปริโธตํ สีลํ. ยตฺถ สีลํ ตตฺถ ปญฺญา, ยตฺถ ปญฺญา ตตฺถ สีลํ. สีลวโต ปญฺญา, ปญฺญวโต สีลํ. สีลปญฺญาณญฺจ ปน โลกสฺมึ อคฺคมกฺขายติ.

317. « Mais, ô brahmane, parmi ces deux caractéristiques, est-il possible d'en mettre une de côté et de désigner comme brahmane celui qui ne possède qu'une seule de ces caractéristiques ? Et celui qui dirait : "Je suis brahmane", parlerait-il avec justesse et sans tomber dans le mensonge ? » « Certes non, monsieur Gotama. Car la sagesse est purifiée par la vertu, et la vertu est purifiée par la sagesse. Là où est la vertu, là est la sagesse ; là où est la sagesse, là est la vertu. Pour celui qui est vertueux, il y a la sagesse ; pour celui qui est sage, il y a la vertu. Et la vertu et la sagesse sont déclarées être ce qu'il y a de plus haut dans le monde. C'est comme si, monsieur Gotama, on se lavait une main avec l'autre main, ou un pied avec l'autre pied ; de la même manière, monsieur Gotama, la sagesse est purifiée par la vertu, et la vertu est purifiée par la sagesse. Là où est la vertu, là est la sagesse ; là où est la sagesse, là est la vertu. Pour celui qui est vertueux, il y a la sagesse ; pour celui qui est sage, il y a la vertu. Et la vertu et la sagesse sont déclarées être ce qu'il y a de plus haut dans le monde. » « C'est exactement ainsi, ô brahmane ! C'est exactement ainsi, ô brahmane ! Car la sagesse est purifiée par la vertu, et la vertu est purifiée par la sagesse. Là où est la vertu, là est la sagesse ; là où est la sagesse, là est la vertu. Pour celui qui est vertueux, il y a la sagesse ; pour celui qui est sage, il y a la vertu. Et la vertu et la sagesse sont déclarées être ce qu'il y a de plus haut dans le monde. C'est comme si, ô brahmane, on se lavait une main avec l'autre main, ou un pied avec l'autre pied ; de la même manière, ô brahmane, la sagesse est purifiée par la vertu, et la vertu est purifiée par la sagesse. Là où est la vertu, là est la sagesse ; là où est la sagesse, là est la vertu. Pour celui qui est vertueux, il y a la sagesse ; pour celui qui est sage, il y a la vertu. Et la vertu et la sagesse sont déclarées être ce qu'il y a de plus haut dans le monde. »

๓๑๘. ‘‘กตมํ ปน ตํ, พฺราหฺมณ, สีลํ? กตมา สา ปญฺญา’’ติ? ‘‘เอตฺตกปรมาว มยํ, โภ โคตม, เอตสฺมึ อตฺเถ. สาธุ วต ภวนฺตํเยว โคตมํ ปฏิภาตุ เอตสฺส ภาสิตสฺส อตฺโถ’’ติ. ‘‘เตน หิ, พฺราหฺมณ, สุโณหิ; สาธุกํ มนสิกโรหิ; ภาสิสฺสามี’’ติ. ‘‘เอวํ, โภ’’ติ โข โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ ภควโต ปจฺจสฺโสสิ. ภควา เอตทโวจ – ‘‘อิธ, พฺราหฺมณ, ตถาคโต โลเก อุปฺปชฺชติ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ…เป… (ยถา ๑๙๐-๒๑๒ อนุจฺเฉเทสุ ตถา วิตฺถาเรตพฺพํ). เอวํ โข, พฺราหฺมณ, ภิกฺขุ สีลสมฺปนฺโน โหติ. อิทํ โข ตํ, พฺราหฺมณ, สีลํ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ…เป… ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ…เป… ญาณทสฺสนาย จิตฺตํ อภินีหรติ, อภินินฺนาเมติ. อิทมฺปิสฺส โหติ ปญฺญาย…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาติ, อิทมฺปิสฺส โหติ ปญฺญาย อยํ โข สา, พฺราหฺมณ, ปญฺญา’’ติ.

318. « Mais qu'est-ce que cette vertu, ô brahmane ? Qu'est-ce que cette sagesse ? » « Sur ce point, monsieur Gotama, notre connaissance s'arrête là. Il serait bon que monsieur Gotama lui-même veuille bien nous éclairer sur le sens de ces paroles. » « Dans ce cas, ô brahmane, écoute bien et sois attentif, je vais parler. » « Très bien, monsieur », répondit le brahmane Soṇadaṇḍa au Bienheureux. Le Bienheureux dit ceci : « Voici, ô brahmane, un Tathāgata apparaît dans le monde, un Arhat, un Bouddha parfaitement éveillé... (le texte doit être développé comme dans les paragraphes 190-212). C'est ainsi, ô brahmane, qu'un moine est accompli dans la vertu. Telle est, ô brahmane, cette vertu... il demeure après avoir atteint le premier jhana... le deuxième... le troisième... le quatrième jhana... il dirige et incline son esprit vers la connaissance et la vision. Cela aussi fait partie de sa sagesse... il comprend qu'il n'y a plus rien après cet état d'existence. Cela aussi fait partie de sa sagesse. Telle est, ô brahmane, cette sagesse. »

โสณทณฺฑอุปาสกตฺตปฏิเวทนา

Déclaration de Soṇadaṇḍa comme disciple laïc

๓๑๙. เอวํ วุตฺเต, โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตม, อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตม. เสยฺยถาปิ, โภ โคตม, นิกฺกุชฺชิตํ วา อุกฺกุชฺเชยฺย, ปฏิจฺฉนฺนํ วา วิวเรยฺย, มูฬฺหสฺส วา มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย, อนฺธกาเร วา เตลปชฺโชตํ ธาเรยฺย, ‘จกฺขุมนฺโต รูปานิ ทกฺขนฺตี’ติ; เอวเมวํ โภตา โคตเมน อเนกปริยาเยน ธมฺโม ปกาสิโต. เอสาหํ ภวนฺตํ โคตมํ สรณํ คจฺฉามิ, ธมฺมญฺจ, ภิกฺขุสงฺฆญฺจ. อุปาสกํ มํ ภวํ โคตโม ธาเรตุ อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คตํ[Pg.118]. อธิวาเสตุ จ เม ภวํ โคตโม สฺวาตนาย ภตฺตํ สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆนา’’ติ. อธิวาเสสิ ภควา ตุณฺหีภาเวน.

319. À ces mots, le brahmane Soṇadaṇḍa dit au Bienheureux : « C'est magnifique, monsieur Gotama ! C'est magnifique, monsieur Gotama ! C'est comme si, monsieur Gotama, on redressait ce qui était renversé, ou si l'on révélait ce qui était caché, ou si l'on montrait le chemin à celui qui s'était égaré, ou si l'on apportait une lampe dans les ténèbres en se disant : "Ceux qui ont des yeux verront les formes" ; c'est ainsi que monsieur Gotama a exposé le Dhamma de multiples façons. Je prends refuge en monsieur Gotama, ainsi que dans le Dhamma et dans la communauté des moines. Que monsieur Gotama me considère comme un disciple laïc ayant pris refuge dès aujourd'hui et pour le reste de ma vie. Et que monsieur Gotama veuille bien accepter mon invitation à déjeuner pour demain, avec la communauté des moines. » Le Bienheureux accepta par son silence.

๓๒๐. อถ โข โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ ภควโต อธิวาสนํ วิทิตฺวา อุฏฺฐายาสนา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปกฺกามิ. อถ โข โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ ตสฺสา รตฺติยา อจฺจเยน สเก นิเวสเน ปณีตํ ขาทนียํ โภชนียํ ปฏิยาทาเปตฺวา ภควโต กาลํ อาโรจาเปสิ – ‘‘กาโล, โภ โคตม, นิฏฺฐิตํ ภตฺต’’นฺติ. อถ โข ภควา ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน เยน โสณทณฺฑสฺส พฺราหฺมณสฺส นิเวสนํ เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. อถ โข โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ ปณีเตน ขาทนีเยน โภชนีเยน สหตฺถา สนฺตปฺเปสิ สมฺปวาเรสิ.

320. Alors, le brahmane Soṇadaṇḍa, ayant compris que le Bienheureux avait accepté, se leva de son siège, salua le Bienheureux et, après avoir tourné autour de lui par la droite, s'en alla. Puis, à la fin de la nuit, le brahmane Soṇadaṇḍa fit préparer dans sa propre demeure des mets délicats, solides et tendres, et fit annoncer l'heure au Bienheureux : « C'est l'heure, monsieur Gotama, le repas est prêt. » Alors le Bienheureux, s'étant habillé le matin, prit son bol et sa robe et se rendit avec la communauté des moines à la demeure du brahmane Soṇadaṇḍa. S'y étant rendu, il s'assit sur le siège préparé. Alors le brahmane Soṇadaṇḍa servit et rassasia de ses propres mains la communauté des moines ayant le Bouddha à sa tête avec des mets délicats, solides et tendres.

๓๒๑. อถ โข โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ ภุตฺตาวึ โอนีตปตฺตปาณึ อญฺญตรํ นีจํ อาสนํ คเหตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อหญฺเจว โข ปน, โภ โคตม, ปริสคโต สมาโน อาสนา วุฏฺฐหิตฺวา ภวนฺตํ โคตมํ อภิวาเทยฺยํ, เตน มํ สา ปริสา ปริภเวยฺย. ยํ โข ปน สา ปริสา ปริภเวยฺย, ยโสปิ ตสฺส หาเยถ. ยสฺส โข ปน ยโส หาเยถ, โภคาปิ ตสฺส หาเยยฺยุํ. ยโสลทฺธา โข ปนมฺหากํ โภคา. อหญฺเจว โข ปน, โภ โคตม, ปริสคโต สมาโน อญฺชลึ ปคฺคณฺเหยฺยํ, อาสนา เม ตํ ภวํ โคตโม ปจฺจุฏฺฐานํ ธาเรตุ. อหญฺเจว โข ปน, โภ โคตม, ปริสคโต สมาโน เวฐนํ โอมุญฺเจยฺยํ, สิรสา เม ตํ ภวํ โคตโม อภิวาทนํ ธาเรตุ. อหญฺเจว โข ปน, โภ โคตม, ยานคโต สมาโน ยานา ปจฺโจโรหิตฺวา ภวนฺตํ โคตมํ อภิวาเทยฺยํ, เตน มํ สา ปริสา ปริภเวยฺย. ยํ โข ปน สา ปริสา ปริภเวยฺย, ยโสปิ ตสฺส หาเยถ, ยสฺส โข ปน ยโส หาเยถ, โภคาปิ ตสฺส หาเยยฺยุํ. ยโสลทฺธา โข ปนมฺหากํ โภคา. อหญฺเจว โข ปน, โภ โคตม, ยานคโต สมาโน ปโตทลฏฺฐึ อพฺภุนฺนาเมยฺยํ, ยานา เม ตํ ภวํ โคตโม ปจฺโจโรหนํ ธาเรตุ. อหญฺเจว [Pg.119] โข ปน, โภ โคตม, ยานคโต สมาโน ฉตฺตํ อปนาเมยฺยํ, สิรสา เม ตํ ภวํ โคตโม อภิวาทนํ ธาเรตู’’ติ.

321. Puis, le brahmane Soṇadaṇḍa, voyant que le Bienheureux avait fini son repas et avait retiré sa main de son bol, prit un siège bas et s'assit à l'écart. Assis à l'écart, le brahmane Soṇadaṇḍa dit au Bienheureux : « Monsieur Gotama, si alors que je me trouve au milieu de l'assemblée, je devais me lever de mon siège pour saluer monsieur Gotama, cette assemblée me mépriserait. Pour celui que cette assemblée méprise, sa réputation décline. Pour celui dont la réputation décline, sa fortune décline aussi. Or, notre fortune est acquise grâce à notre réputation. Monsieur Gotama, si alors que je me trouve au milieu de l'assemblée, je joins les mains en signe de respect, que monsieur Gotama veuille bien considérer cela comme si je m'étais levé de mon siège pour l'accueillir. Monsieur Gotama, si alors que je me trouve au milieu de l'assemblée, je retire mon turban, que monsieur Gotama veuille bien considérer cela comme si je m'étais incliné de la tête. Monsieur Gotama, si alors que je me trouve sur un char, j'en descendais pour saluer monsieur Gotama, cette assemblée me mépriserait. Pour celui que cette assemblée méprise, sa réputation décline. Pour celui dont la réputation décline, sa fortune décline aussi. Or, notre fortune est acquise grâce à notre réputation. Monsieur Gotama, si alors que je me trouve sur un char, je lève mon aiguillon, que monsieur Gotama veuille bien considérer cela comme si j'étais descendu du char. Monsieur Gotama, si alors que je me trouve sur un char, j'abaisse mon parasol, que monsieur Gotama veuille bien considérer cela comme une salutation faite de la tête. »

๓๒๒. อถ โข ภควา โสณทณฺฑํ พฺราหฺมณํ ธมฺมิยา กถาย สนฺทสฺเสตฺวา สมาทเปตฺวา สมุตฺเตเชตฺวา สมฺปหํเสตฺวา อุฏฺฐายาสนา ปกฺกามีติ.

322. Alors, le Bienheureux, après avoir instruit, incité, enflammé et réjoui le brahmane Soṇadaṇḍa par un discours sur le Dhamma, se leva de son siège et s'en alla.

โสณทณฺฑสุตฺตํ นิฏฺฐิตํ จตุตฺถํ.

Le Soṇadaṇḍa Sutta, le quatrième, est terminé.

๕. กูฏทนฺตสุตฺตํ

5. Le Kūṭadanta Sutta

ขาณุมตกพฺราหฺมณคหปติกา

Les brahmanes et les chefs de famille de Khāṇumata

๓๒๓. เอวํ [Pg.120] เม สุตํ – เอกํ สมยํ ภควา มคเธสุ จาริกํ จรมาโน มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหิ เยน ขาณุมตํ นาม มคธานํ พฺราหฺมณคาโม ตทวสริ. ตตฺร สุทํ ภควา ขาณุมเต วิหรติ อมฺพลฏฺฐิกายํ. เตน โข ปน สมเยน กูฏทนฺโต พฺราหฺมโณ ขาณุมตํ อชฺฌาวสติ สตฺตุสฺสทํ สติณกฏฺโฐทกํ สธญฺญํ ราชโภคฺคํ รญฺญา มาคเธน เสนิเยน พิมฺพิสาเรน ทินฺนํ ราชทายํ พฺรหฺมเทยฺยํ. เตน โข ปน สมเยน กูฏทนฺตสฺส พฺราหฺมณสฺส มหายญฺโญ อุปกฺขโฏ โหติ. สตฺต จ อุสภสตานิ สตฺต จ วจฺฉตรสตานิ สตฺต จ วจฺฉตรีสตานิ สตฺต จ อชสตานิ สตฺต จ อุรพฺภสตานิ ถูณูปนีตานิ โหนฺติ ยญฺญตฺถาย.

323. Ainsi ai-je entendu. Une fois, le Bienheureux, voyageant dans le pays de Magadha avec une grande communauté de moines, environ cinq cents moines, arriva à Khāṇumata, un village brahmane des Magadhans. Là, le Bienheureux résidait à Khāṇumata dans le jardin d’Ambalaṭṭhikā. Or, à cette époque, le brahmane Kūṭadanta vivait à Khāṇumata, un domaine prospère, riche en herbe, en bois et en eau, abondant en grains, un fief royal concédé par le roi Seniya Bimbisāra de Magadha comme une dotation royale. En ce temps-là, le brahmane Kūṭadanta préparait un grand sacrifice. Sept cents taureaux, sept cents jeunes taureaux, sept cents génisses, sept cents boucs et sept cents béliers avaient été conduits au poteau sacrificiel pour le sacrifice.

๓๒๔. อสฺโสสุํ โข ขาณุมตกา พฺราหฺมณคหปติกา – ‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม สกฺยปุตฺโต สกฺยกุลา ปพฺพชิโต มคเธสุ จาริกํ จรมาโน มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหิ ขาณุมตํ อนุปฺปตฺโต ขาณุมเต วิหรติ อมฺพลฏฺฐิกายํ. ตํ โข ปน ภวนฺตํ โคตมํ เอวํ กลฺยาโณ กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคโต – ‘อิติปิ โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน สุคโต โลกวิทู อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา’ติ. โส อิมํ โลกํ สเทวกํ สมารกํ สพฺรหฺมกํ สสฺสมณพฺราหฺมณึ ปชํ สเทวมนุสฺสํ สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทติ. โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสติ. สาธุ โข ปน ตถารูปานํ อรหตํ ทสฺสนํ โหตี’’ติ.

324. Les brahmanes et les chefs de famille de Khāṇumata apprirent la nouvelle : « Il paraît, messieurs, que l'ascète Gotama, le fils des Sakyas qui est parti de la famille des Sakyas pour la vie errante, voyageant dans le pays de Magadha avec une grande communauté de moines, environ cinq cents moines, est arrivé à Khāṇumata et réside dans le jardin d'Ambalaṭṭhikā. Or, une excellente renommée concernant ce vénérable Gotama s'est ainsi répandue : "C'est un Bienheureux, un Arhat, un Éveillé par lui-même, accompli dans la connaissance et la conduite, un Sugata, un connaisseur des mondes, un guide inégalé pour l'entraînement des hommes, le maître des dieux et des hommes, un Bouddha, le Bienheureux." Il fait connaître ce monde avec ses dieux, ses Maras et ses Brahmas, cette génération avec ses ascètes et ses brahmanes, ses rois et ses hommes, après l'avoir réalisé par sa propre connaissance supérieure. Il enseigne le Dhamma, excellent au début, excellent au milieu, excellent à la fin, avec le sens et la lettre ; il expose la vie sainte, parfaitement complète et pure. Certes, il est bon de voir de tels Arhats. »

๓๒๕. อถ โข ขาณุมตกา พฺราหฺมณคหปติกา ขาณุมตา นิกฺขมิตฺวา สงฺฆสงฺฆี คณีภูตา เยน อมฺพลฏฺฐิกา เตนุปสงฺกมนฺติ.

325. Alors, les brahmanes et les chefs de famille de Khāṇumata, quittant Khāṇumata en groupes et en foules, se dirigèrent vers Ambalaṭṭhikā.

๓๒๖. เตน [Pg.121] โข ปน สมเยน กูฏทนฺโต พฺราหฺมโณ อุปริปาสาเท ทิวาเสยฺยํ อุปคโต โหติ. อทฺทสา โข กูฏทนฺโต พฺราหฺมโณ ขาณุมตเก พฺราหฺมณคหปติเก ขาณุมตา นิกฺขมิตฺวา สงฺฆสงฺฆี คณีภูเต เยน อมฺพลฏฺฐิกา เตนุปสงฺกมนฺเต. ทิสฺวา ขตฺตํ อามนฺเตสิ – ‘‘กึ นุ โข, โภ ขตฺเต, ขาณุมตกา พฺราหฺมณคหปติกา ขาณุมตา นิกฺขมิตฺวา สงฺฆสงฺฆี คณีภูตา เยน อมฺพลฏฺฐิกา เตนุปสงฺกมนฺตี’’ติ?

326. À ce moment-là, le brahmane Kūṭadanta s'était retiré pour sa sieste de midi sur la terrasse supérieure de son palais. Kūṭadanta vit les brahmanes et les chefs de famille de Khāṇumata sortir du village en groupes et en foules, se dirigeant vers Ambalaṭṭhikā. En les voyant, il appela son intendant : « Pourquoi donc, cher intendant, les brahmanes et les chefs de famille de Khāṇumata sortent-ils ainsi en groupes et en foules pour se rendre à Ambalaṭṭhikā ? »

๓๒๗. ‘‘อตฺถิ โข, โภ, สมโณ โคตโม สกฺยปุตฺโต สกฺยกุลา ปพฺพชิโต มคเธสุ จาริกํ จรมาโน มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหิ ขาณุมตํ อนุปฺปตฺโต, ขาณุมเต วิหรติ อมฺพลฏฺฐิกายํ. ตํ โข ปน ภวนฺตํ โคตมํ เอวํ กลฺยาโณ กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคโต – ‘อิติปิ โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน สุคโต โลกวิทู อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา’ติ. ตเมเต ภวนฺตํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมนฺตี’’ติ.

327. « C'est que, monsieur, l'ascète Gotama, le fils des Sakyas qui est parti de la famille des Sakyas pour la vie errante, voyageant dans le pays de Magadha avec une grande communauté de moines, environ cinq cents moines, est arrivé à Khāṇumata et réside dans le jardin d'Ambalaṭṭhikā. Or, une excellente renommée concernant ce vénérable Gotama s'est ainsi répandue : "C'est un Bienheureux, un Arhat, un Éveillé par lui-même, accompli dans la connaissance et la conduite, un Sugata, un connaisseur des mondes, un guide inégalé pour l'entraînement des hommes, le maître des dieux et des hommes, un Bouddha, le Bienheureux." Ces gens se rendent auprès du vénérable Gotama pour le voir. »

๓๒๘. อถ โข กูฏทนฺตสฺส พฺราหฺมณสฺส เอตทโหสิ – ‘‘สุตํ โข ปน เมตํ – ‘สมโณ โคตโม ติวิธํ ยญฺญสมฺปทํ โสฬสปริกฺขารํ ชานาตี’ติ. น โข ปนาหํ ชานามิ ติวิธํ ยญฺญสมฺปทํ โสฬสปริกฺขารํ. อิจฺฉามิ จาหํ มหายญฺญํ ยชิตุํ. ยํนูนาหํ สมณํ โคตมํ อุปสงฺกมิตฺวา ติวิธํ ยญฺญสมฺปทํ โสฬสปริกฺขารํ ปุจฺเฉยฺย’’นฺติ.

328. Alors, cette pensée vint à l'esprit du brahmane Kūṭadanta : « J'ai entendu dire que l'ascète Gotama connaît la triple perfection du sacrifice avec ses seize accessoires. Or, je ne connais pas cette triple perfection du sacrifice avec ses seize accessoires. Pourtant, je désire accomplir un grand sacrifice. Et si j'allais trouver l'ascète Gotama pour l'interroger sur la triple perfection du sacrifice avec ses seize accessoires ? »

๓๒๙. อถ โข กูฏทนฺโต พฺราหฺมโณ ขตฺตํ อามนฺเตสิ – ‘‘เตน หิ, โภ ขตฺเต, เยน ขาณุมตกา พฺราหฺมณคหปติกา เตนุปสงฺกม. อุปสงฺกมิตฺวา ขาณุมตเก พฺราหฺมณคหปติเก เอวํ วเทหิ – ‘กูฏทนฺโต, โภ, พฺราหฺมโณ เอวมาห – ‘‘อาคเมนฺตุ กิร ภวนฺโต, กูฏทนฺโตปิ พฺราหฺมโณ สมณํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิสฺสตี’’’ติ. ‘‘เอวํ, โภ’’ติ โข โส ขตฺตา กูฏทนฺตสฺส พฺราหฺมณสฺส ปฏิสฺสุตฺวา เยน ขาณุมตกา พฺราหฺมณคหปติกา เตนุปสงฺกมิ. อุปสงฺกมิตฺวา ขาณุมตเก พฺราหฺมณคหปติเก เอตทโวจ – ‘‘กูฏทนฺโต, โภ, พฺราหฺมโณ เอวมาห – ‘อาคเมนฺตุ กิร โภนฺโต, กูฏทนฺโตปิ พฺราหฺมโณ สมณํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิสฺสตี’’’ติ.

329. Alors, le brahmane Kūṭadanta appela son intendant : « Dans ce cas, mon cher, va trouver les brahmanes et les chefs de famille de Khāṇumata. Une fois là-bas, dis-leur ceci : "Messieurs, le brahmane Kūṭadanta vous demande d'attendre ; le brahmane Kūṭadanta se rendra lui aussi auprès de l'ascète Gotama pour le voir." » « Très bien, monsieur », répondit l'intendant au brahmane Kūṭadanta. Il se rendit auprès des brahmanes et des chefs de famille de Khāṇumata et leur dit : « Messieurs, le brahmane Kūṭadanta vous demande d'attendre ; le brahmane Kūṭadanta se rendra lui aussi auprès de l'ascète Gotama pour le voir. »

กูฏทนฺตคุณกถา

Récit des qualités de Kūṭadanta

๓๓๐. เตน [Pg.122] โข ปน สมเยน อเนกานิ พฺราหฺมณสตานิ ขาณุมเต ปฏิวสนฺติ – ‘‘กูฏทนฺตสฺส พฺราหฺมณสฺส มหายญฺญํ อนุภวิสฺสามา’’ติ. อสฺโสสุํ โข เต พฺราหฺมณา – ‘‘กูฏทนฺโต กิร พฺราหฺมโณ สมณํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิสฺสตี’’ติ. อถ โข เต พฺราหฺมณา เยน กูฏทนฺโต พฺราหฺมโณ เตนุปสงฺกมึสุ.

330. À cette époque, plusieurs centaines de brahmanes séjournaient à Khāṇumata avec la pensée : « Nous allons participer au grand sacrifice du brahmane Kūṭadanta. » Ces brahmanes apprirent que le brahmane Kūṭadanta allait se rendre auprès de l'ascète Gotama pour le voir. Alors, ces brahmanes se rendirent là où se trouvait le brahmane Kūṭadanta.

๓๓๑. อุปสงฺกมิตฺวา กูฏทนฺตํ พฺราหฺมณํ เอตทโวจุํ – ‘‘สจฺจํ กิร ภวํ กูฏทนฺโต สมณํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิสฺสตี’’ติ? ‘‘เอวํ โข เม, โภ, โหติ – ‘อหมฺปิ สมณํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิสฺสามี’’’ติ.

331. S'étant approchés, ils dirent au brahmane Kūṭadanta : « Est-il vrai, Monsieur Kūṭadanta, que vous allez vous rendre auprès de l'ascète Gotama pour le voir ? » « C'est en effet mon intention, messieurs : j'irai moi aussi voir l'ascète Gotama. »

‘‘มา ภวํ กูฏทนฺโต สมณํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิ. น อรหติ ภวํ กูฏทนฺโต สมณํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ. สเจ ภวํ กูฏทนฺโต สมณํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิสฺสติ, โภโต กูฏทนฺตสฺส ยโส หายิสฺสติ, สมณสฺส โคตมสฺส ยโส อภิวฑฺฒิสฺสติ. ยมฺปิ โภโต กูฏทนฺตสฺส ยโส หายิสฺสติ, สมณสฺส โคตมสฺส ยโส อภิวฑฺฒิสฺสติ, อิมินาปงฺเคน น อรหติ ภวํ กูฏทนฺโต สมณํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ. สมโณ ตฺเวว โคตโม อรหติ ภวนฺตํ กูฏทนฺตํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ.

« Que le vénérable Kūṭadanta ne se rende pas auprès de l'ascète Gotama pour le voir. Il ne convient pas que le vénérable Kūṭadanta se rende auprès de l'ascète Gotama pour le voir. Si le vénérable Kūṭadanta se rendait auprès de l'ascète Gotama pour le voir, la renommée du vénérable Kūṭadanta diminuerait et celle de l'ascète Gotama augmenterait. Puisque la renommée du vénérable Kūṭadanta diminuerait et que celle de l'ascète Gotama augmenterait, pour cette raison également, il ne convient pas que le vénérable Kūṭadanta se rende auprès de l'ascète Gotama pour le voir. C'est au contraire l'ascète Gotama qui devrait se rendre auprès du vénérable Kūṭadanta pour le voir. »

‘‘ภวญฺหิ กูฏทนฺโต อุภโต สุชาโต มาติโต จ ปิติโต จ สํสุทฺธคหณิโก ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคา อกฺขิตฺโต อนุปกฺกุฏฺโฐ ชาติวาเทน. ยมฺปิ ภวํ กูฏทนฺโต อุภโต สุชาโต มาติโต จ ปิติโต จ สํสุทฺธคหณิโก ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคา อกฺขิตฺโต อนุปกฺกุฏฺโฐ ชาติวาเทน, อิมินาปงฺเคน น อรหติ ภวํ กูฏทนฺโต สมณํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ. สมโณ ตฺเวว โคตโม อรหติ ภวนฺตํ กูฏทนฺตํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ.

« En effet, le vénérable Kūṭadanta est de haute naissance tant du côté maternel que paternel, de lignée pure jusqu'à la septième génération ancestrale, irréprochable et sans tache quant à sa lignée. Puisque le vénérable Kūṭadanta est de haute naissance tant du côté maternel que paternel, de lignée pure jusqu'à la septième génération ancestrale, irréprochable et sans tache quant à sa lignée, pour cette raison également, il ne convient pas que le vénérable Kūṭadanta se rende auprès de l'ascète Gotama pour le voir. C'est au contraire l'ascète Gotama qui devrait se rendre auprès du vénérable Kūṭadanta pour le voir. »

‘‘ภวญฺหิ กูฏทนฺโต อฑฺโฒ มหทฺธโน มหาโภโค ปหูตวิตฺตูปกรโณ ปหูตชาตรูปรชโต…เป…

« En effet, le vénérable Kūṭadanta est riche, possède de grands biens, de vastes ressources, d'abondants objets de valeur et beaucoup d'or et d'argent... »

‘‘ภวญฺหิ กูฏทนฺโต อชฺฌายโก มนฺตธโร ติณฺณํ เวทานํ ปารคู สนิฆณฺฑุเกฏุภานํ สากฺขรปฺปเภทานํ อิติหาสปญฺจมานํ ปทโก เวยฺยากรโณ โลกายตมหาปุริสลกฺขเณสุ อนวโย…เป…

« En effet, le vénérable Kūṭadanta est un érudit, connaisseur des mantras, maître des trois Védas avec leurs lexiques, leur rituel, leur phonologie et l'histoire comme cinquième ; il est expert dans la récitation et la grammaire, et parfaitement instruit dans la philosophie matérialiste et les marques d'un grand homme... »

‘‘ภวญฺหิ [Pg.123] กูฏทนฺโต อภิรูโป ทสฺสนีโย ปาสาทิโก ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคโต พฺรหฺมวณฺณี พฺรหฺมวจฺฉสี อขุทฺทาวกาโส ทสฺสนาย…เป…

« En effet, le vénérable Kūṭadanta est beau, d'apparence agréable, inspirant la confiance, doté d'une beauté de teint suprême, d'une couleur semblable à celle de Brahmā, d'une stature majestueuse, imposant à voir... »

‘‘ภวญฺหิ กูฏทนฺโต สีลวา วุทฺธสีลี วุทฺธสีเลน สมนฺนาคโต…เป…

« En effet, le vénérable Kūṭadanta est vertueux, d'une vertu accomplie, doté d'une vertu croissante... »

‘‘ภวญฺหิ กูฏทนฺโต กลฺยาณวาโจ กลฺยาณวากฺกรโณ โปริยา วาจาย สมนฺนาคโต วิสฺสฏฺฐาย อเนลคลาย อตฺถสฺส วิญฺญาปนิยา…เป…

« En effet, le vénérable Kūṭadanta a une parole aimable, un discours gracieux, doté d'un langage urbain, clair, sans défaut, capable de faire comprendre parfaitement le sens... »

‘‘ภวญฺหิ กูฏทนฺโต พหูนํ อาจริยปาจริโย ตีณิ มาณวกสตานิ มนฺเต วาเจติ, พหู โข ปน นานาทิสา นานาชนปทา มาณวกา อาคจฺฉนฺติ โภโต กูฏทนฺตสฺส สนฺติเก มนฺตตฺถิกา มนฺเต อธิยิตุกามา…เป…

« En effet, le vénérable Kūṭadanta est le maître des maîtres pour beaucoup, il enseigne les mantras à trois cents jeunes brahmanes ; de plus, de nombreux jeunes gens viennent de diverses régions et provinces auprès du vénérable Kūṭadanta, désirant apprendre les mantras et s'y instruire... »

‘‘ภวญฺหิ กูฏทนฺโต ชิณฺโณ วุทฺโธ มหลฺลโก อทฺธคโต วโยอนุปฺปตฺโต. สมโณ โคตโม ตรุโณ เจว ตรุณปพฺพชิโต จ…เป…

« En effet, le vénérable Kūṭadanta est âgé, vieux, avancé en âge, parvenu au terme de sa vie. Tandis que l'ascète Gotama est jeune et nouveau dans sa vie de renonçant... »

‘‘ภวญฺหิ กูฏทนฺโต รญฺโญ มาคธสฺส เสนิยสฺส พิมฺพิสารสฺส สกฺกโต ครุกโต มานิโต ปูชิโต อปจิโต…เป…

« En effet, le vénérable Kūṭadanta est honoré, respecté, estimé, vénéré et considéré par le roi Seniya Bimbisāra de Magadha... »

‘‘ภวญฺหิ กูฏทนฺโต พฺราหฺมณสฺส โปกฺขรสาติสฺส สกฺกโต ครุกโต มานิโต ปูชิโต อปจิโต…เป…

« En effet, le vénérable Kūṭadanta est honoré, respecté, estimé, vénéré et considéré par le brahmane Pokkharasāti... »

‘‘ภวญฺหิ กูฏทนฺโต ขาณุมตํ อชฺฌาวสติ สตฺตุสฺสทํ สติณกฏฺโฐทกํ สธญฺญํ ราชโภคฺคํ รญฺญา มาคเธน เสนิเยน พิมฺพิสาเรน ทินฺนํ ราชทายํ พฺรหฺมเทยฺยํ. ยมฺปิ ภวํ กูฏทนฺโต ขาณุมตํ อชฺฌาวสติ สตฺตุสฺสทํ สติณกฏฺโฐทกํ สธญฺญํ ราชโภคฺคํ, รญฺญา มาคเธน เสนิเยน พิมฺพิสาเรน ทินฺนํ ราชทายํ พฺรหฺมเทยฺยํ, อิมินาปงฺเคน น อรหติ ภวํ กูฏทนฺโต สมณํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ. สมโณตฺเวว โคตโม อรหติ ภวนฺตํ กูฏทนฺตํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุ’’นฺติ.

« En effet, le vénérable Kūṭadanta réside à Khāṇumata, une terre habitée par de nombreux êtres, pourvue d'herbe, de bois et d'eau, riche en grains, un domaine royal donné par le roi Seniya Bimbisāra de Magadha comme fief brahmanique. Puisque le vénérable Kūṭadanta réside à Khāṇumata... donné comme fief brahmanique, pour cette raison également, il ne convient pas que le vénérable Kūṭadanta se rende auprès de l'ascète Gotama pour le voir. C'est au contraire l'ascète Gotama qui devrait se rendre auprès du vénérable Kūṭadanta pour le voir. »

พุทฺธคุณกถา

Éloge des vertus du Bouddha

๓๓๒. เอวํ วุตฺเต กูฏทนฺโต พฺราหฺมโณ เต พฺราหฺมเณ เอตทโวจ –

332. Cela ayant été dit, le brahmane Kūṭadanta dit à ces brahmanes :

‘‘เตน [Pg.124] หิ, โภ, มมปิ สุณาถ, ยถา มยเมว อรหาม ตํ ภวนฺตํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ, น ตฺเวว อรหติ โส ภวํ โคตโม อมฺหากํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ. สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม อุภโต สุชาโต มาติโต จ ปิติโต จ สํสุทฺธคหณิโก ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคา อกฺขิตฺโต อนุปกฺกุฏฺโฐ ชาติวาเทน. ยมฺปิ, โภ, สมโณ โคตโม อุภโต สุชาโต มาติโต จ ปิติโต จ สํสุทฺธคหณิโก ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคา อกฺขิตฺโต อนุปกฺกุฏฺโฐ ชาติวาเทน, อิมินาปงฺเคน น อรหติ โส ภวํ โคตโม อมฺหากํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ. อถ โข มยเมว อรหาม ตํ ภวนฺตํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ.

« Eh bien, messieurs, écoutez aussi ma parole : pourquoi c'est nous seuls qui devrions nous rendre auprès du vénérable Gotama pour le voir, et pourquoi le vénérable Gotama ne devrait pas venir nous voir. En vérité, messieurs, l'ascète Gotama est de haute naissance tant du côté maternel que paternel, de lignée pure jusqu'à la septième génération ancestrale, irréprochable et sans tache quant à sa lignée. Puisque l'ascète Gotama est ainsi de haute naissance... pour cette raison également, le vénérable Gotama ne devrait pas venir nous voir. C'est au contraire nous qui devons aller voir le vénérable Gotama. »

‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม มหนฺตํ ญาติสงฺฆํ โอหาย ปพฺพชิโต…เป…

« En vérité, messieurs, l'ascète Gotama a renoncé au monde en abandonnant une grande assemblée de parents... »

« En vérité, messieurs, l'ascète Gotama a renoncé au monde en abandonnant une grande quantité d'or et d'argent, qu'il fût enfoui dans le sol ou stocké dans les airs... »

« En vérité, messieurs, alors qu'il était encore jeune, un adolescent aux cheveux bien noirs, dans la fleur de sa jeunesse, au premier stade de la vie, l'ascète Gotama est parti de la maison vers l'état sans demeure... »

« En vérité, messieurs, malgré le souhait de ses parents qui pleuraient, le visage baigné de larmes, l'ascète Gotama s'est rasé les cheveux et la barbe, a revêtu des robes teintes en ocre, et est parti de la maison vers l'état sans demeure... »

‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม อภิรูโป ทสฺสนีโย ปาสาทิโก ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคโต พฺรหฺมวณฺณี พฺรหฺมวจฺฉสี อขุทฺทาวกาโส ทสฺสนาย …เป…

« En vérité, messieurs, l'ascète Gotama est beau, d'apparence agréable, inspirant la confiance, doté d'une beauté de teint suprême, d'une couleur semblable à celle de Brahmā, d'une stature majestueuse, imposant à voir... »

‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม สีลวา อริยสีลี กุสลสีลี กุสลสีเลน สมนฺนาคโต…เป…

« En vérité, messieurs, l'ascète Gotama est vertueux, doté d'une vertu noble, d'une vertu bénéfique, d'une moralité accomplie... »

« En vérité, messieurs, l'ascète Gotama a une parole aimable, un discours gracieux, doté d'un langage urbain, clair, sans défaut, capable de faire comprendre parfaitement le sens... »

‘‘สมโณ [Pg.125] ขลุ, โภ, โคตโม พหูนํ อาจริยปาจริโย…เป…

« En vérité, messieurs, l'ascète Gotama est le maître des maîtres pour beaucoup... »

‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม ขีณกามราโค วิคตจาปลฺโล…เป…

« En vérité, messieurs, l'ascète Gotama a détruit le désir sensuel, il est exempt de toute frivolité... »

« En vérité, messieurs, l'ascète Gotama enseigne la doctrine du kamma et de l'action efficace ; il place le bien-être de la lignée des brahmanes au premier plan de ses préoccupations... »

‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม อุจฺจา กุลา ปพฺพชิโต อสมฺภินฺนขตฺติยกุลา…เป…

« En vérité, messieurs, l'ascète Gotama est issu d'une famille noble, d'une lignée de guerriers sans mélange... »

‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม อฑฺฒา กุลา ปพฺพชิโต มหทฺธนา มหาโภคา…เป…

« En vérité, messieurs, l'ascète Gotama est issu d'une famille riche, possédant de grands biens et de vastes ressources... »

‘‘สมณํ ขลุ, โภ, โคตมํ ติโรรฏฺฐา ติโรชนปทา ปญฺหํ ปุจฺฉิตุํ อาคจฺฉนฺติ…เป…

« En vérité, messieurs, des gens viennent d'autres pays et d'autres provinces pour poser des questions à l'ascète Gotama... »

‘‘สมณํ ขลุ, โภ, โคตมํ อเนกานิ เทวตาสหสฺสานิ ปาเณหิ สรณํ คตานิ…เป…

De plus, messieurs, des centaines de milliers de divinités ont pris refuge à vie auprès de l'ascète Gotama.

De plus, messieurs, une excellente renommée concernant l'ascète Gotama s'est ainsi propagée : « Ce Bienheureux est, pour ces raisons, un Arhat, un Parfaitement et Complètement Éveillé, accompli dans la connaissance et la conduite, un Sugata (Bien-Allé), un connaisseur du monde, l'inégalable guide des hommes à dresser, le maître des dieux et des hommes, l'Éveillé, le Bienheureux ».

‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขเณหิ สมนฺนาคโต…เป…

De plus, messieurs, l'ascète Gotama est doté des trente-deux marques d'un Grand Homme.

De plus, messieurs, l'ascète Gotama a l'habitude de dire : « Venez, soyez les bienvenus » ; il a une parole douce, il est aimable, il n'est pas renfrogné, il a un visage serein et il parle le premier.

De plus, messieurs, l'ascète Gotama est honoré, respecté, estimé, vénéré et révéré par les quatre assemblées.

‘‘สมเณ ขลุ, โภ, โคตเม พหู เทวา จ มนุสฺสา จ อภิปฺปสนฺนา…เป…

De plus, messieurs, de nombreux dieux et humains ont une foi profonde en l'ascète Gotama.

‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม ยสฺมึ คาเม วา นิคเม วา ปฏิวสติ น ตสฺมึ คาเม วา นิคเม วา อมนุสฺสา มนุสฺเส วิเหเฐนฺติ…เป…

De plus, messieurs, dans quelque village ou bourgade que séjourne l'ascète Gotama, les êtres non-humains n'y tourmentent point les humains.

‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม สงฺฆี คณี คณาจริโย ปุถุติตฺถกรานํ อคฺคมกฺขายติ, ยถา โข ปน, โภ, เอเตสํ สมณพฺราหฺมณานํ ยถา [Pg.126] วา ตถา วา ยโส สมุทาคจฺฉติ, น เหวํ สมณสฺส โคตมสฺส ยโส สมุทาคโต. อถ โข อนุตฺตราย วิชฺชาจรณสมฺปทาย สมณสฺส โคตมสฺส ยโส สมุทาคโต…เป…

De plus, messieurs, l'ascète Gotama, qui est à la tête d'une communauté et d'un groupe, et qui est un maître de groupe, est considéré comme le plus éminent parmi les nombreux fondateurs de sectes. Messieurs, alors que la renommée de ces ascètes et brahmanes s'accroît de telle ou telle manière, celle de l'ascète Gotama ne s'accroît pas ainsi ; au contraire, c'est par l'accomplissement inégalé de sa connaissance et de sa conduite que la renommée de l'ascète Gotama s'est répandue.

De plus, messieurs, le roi Seniya Bimbisara de Magadha, avec son fils, son épouse, sa suite et ses ministres, a pris refuge à vie auprès de l'ascète Gotama.

‘‘สมณํ ขลุ, โภ, โคตมํ ราชา ปเสนทิ โกสโล สปุตฺโต สภริโย สปริโส สามจฺโจ ปาเณหิ สรณํ คโต…เป…

De plus, messieurs, le roi Pasenadi de Kosala, avec son fils, son épouse, sa suite et ses ministres, a pris refuge à vie auprès de l'ascète Gotama.

De plus, messieurs, le brahmane Pokkharasati, avec son fils, son épouse, sa suite et ses ministres, a pris refuge à vie auprès de l'ascète Gotama.

De plus, messieurs, l'ascète Gotama est honoré, respecté et révéré par le roi Seniya Bimbisara de Magadha.

De plus, messieurs, l'ascète Gotama est honoré, respecté, estimé, vénéré et révéré par le roi Pasenadi de Kosala.

De plus, messieurs, l'ascète Gotama est honoré, respecté, estimé, vénéré et révéré par le brahmane Pokkharasati.

‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม ขาณุมตํ อนุปฺปตฺโต ขาณุมเต วิหรติ อมฺพลฏฺฐิกายํ. เย โข ปน, โภ, เกจิ สมณา วา พฺราหฺมณา วา อมฺหากํ คามเขตฺตํ อาคจฺฉนฺติ, อติถี โน เต โหนฺติ. อติถี โข ปนมฺเหหิ สกฺกาตพฺพา ครุกาตพฺพา มาเนตพฺพา ปูเชตพฺพา อปเจตพฺพา. ยมฺปิ, โภ, สมโณ โคตโม ขาณุมตํ อนุปฺปตฺโต ขาณุมเต วิหรติ อมฺพลฏฺฐิกายํ, อติถิมฺหากํ สมโณ โคตโม. อติถิ โข ปนมฺเหหิ สกฺกาตพฺโพ ครุกาตพฺโพ มาเนตพฺโพ ปูเชตพฺโพ อปเจตพฺโพ. อิมินาปงฺเคน นารหติ โส ภวํ โคตโม อมฺหากํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ. อถ โข มยเมว อรหาม ตํ ภวนฺตํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ. เอตฺตเก โข อหํ, โภ, ตสฺส โภโต โคตมสฺส วณฺเณ ปริยาปุณามิ, โน จ โข โส ภวํ โคตโม เอตฺตกวณฺโณ. อปริมาณวณฺโณ หิ โส ภวํ โคตโม’’ติ.

De plus, messieurs, l'ascète Gotama est arrivé à Khanumata et séjourne à Khanumata, dans le bois de manguiers d'Ambalatthika. Or, messieurs, quels que soient les ascètes ou brahmanes qui viennent dans le territoire de notre village, ils sont nos invités. Et les invités doivent être honorés, respectés, estimés, vénérés et révérés par nous. Puisque l'ascète Gotama est arrivé à Khanumata et y séjourne à Ambalatthika, il est notre invité. Un invité doit être honoré, respecté, estimé, vénéré et révéré par nous. Pour cette raison également, il ne convient pas que le vénérable Gotama vienne nous voir ; c'est plutôt nous qui devrions aller voir le vénérable Gotama. Messieurs, je ne connais qu'une telle mesure des qualités de ce vénérable Gotama, mais le vénérable Gotama n'a pas seulement ces qualités-là. En vérité, le vénérable Gotama possède des qualités incommensurables.

๓๓๓. เอวํ [Pg.127] วุตฺเต, เต พฺราหฺมณา กูฏทนฺตํ พฺราหฺมณํ เอตทโวจุํ – ‘‘ยถา โข ภวํ กูฏทนฺโต สมณสฺส โคตมสฺส วณฺเณ ภาสติ, อิโต เจปิ โส ภวํ โคตโม โยชนสเต วิหรติ, อลเมว สทฺเธน กุลปุตฺเตน ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ อปิ ปุโฏเสนา’’ติ. ‘‘เตน หิ, โภ, สพฺเพว มยํ สมณํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิสฺสามา’’ติ.

333. Après ces paroles, ces brahmanes dirent au brahmane Kutadanta : « D'après la manière dont le vénérable Kutadanta vante les qualités de l'ascète Gotama, même si ce vénérable Gotama séjournait à cent lieues d'ici, cela suffirait à un fils de bonne famille pourvu de foi pour aller le voir, même en emportant des provisions de route. Messieurs, dans ce cas, nous irons tous ensemble voir l'ascète Gotama ».

มหาวิชิตราชยญฺญกถา

Récit du sacrifice du roi Mahavijita

๓๓๔. อถ โข กูฏทนฺโต พฺราหฺมโณ มหตา พฺราหฺมณคเณน สทฺธึ เยน อมฺพลฏฺฐิกา เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา ภควตา สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. ขาณุมตกาปิ โข พฺราหฺมณคหปติกา อปฺเปกจฺเจ ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ; อปฺเปกจฺเจ ภควตา สทฺธึ สมฺโมทึสุ, สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ; อปฺเปกจฺเจ เยน ภควา เตนญฺชลึ ปณาเมตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ; อปฺเปกจฺเจ นามโคตฺตํ สาเวตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ; อปฺเปกจฺเจ ตุณฺหีภูตา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ.

334. Alors le brahmane Kutadanta, accompagné d'une grande troupe de brahmanes, se rendit à Ambalatthika, là où se trouvait le Bienheureux. S'étant approché, il échangea des salutations amicales avec le Bienheureux. Après avoir conclu ces paroles de courtoisie et d'amitié, il s'assit à l'écart. Certains brahmanes et pères de famille de Khanumata, ayant salué le Bienheureux, s'assirent également à l'écart. Certains échangèrent des salutations amicales avec le Bienheureux, et après avoir conclu ces paroles de courtoisie et d'amitié, s'assirent à l'écart. Certains s'assirent à l'écart en saluant le Bienheureux les mains jointes. Certains s'assirent à l'écart après avoir annoncé leur nom et leur clan. Certains s'assirent à l'écart en restant silencieux.

๓๓๕. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข กูฏทนฺโต พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘สุตํ เมตํ, โภ โคตม – ‘สมโณ โคตโม ติวิธํ ยญฺญสมฺปทํ โสฬสปริกฺขารํ ชานาตี’ติ. น โข ปนาหํ ชานามิ ติวิธํ ยญฺญสมฺปทํ โสฬสปริกฺขารํ. อิจฺฉามิ จาหํ มหายญฺญํ ยชิตุํ. สาธุ เม ภวํ โคตโม ติวิธํ ยญฺญสมฺปทํ โสฬสปริกฺขารํ เทเสตู’’ติ.

335. Une fois assis à l'écart, le brahmane Kutadanta dit au Bienheureux : « Monsieur Gotama, j'ai entendu dire ceci : « L'ascète Gotama connaît le sacrifice accompli selon les trois modes et les seize accessoires ». Or, je ne connais pas ce sacrifice aux trois modes et seize accessoires. Je souhaite célébrer un grand sacrifice. Ce serait bien si le vénérable Gotama m'enseignait le sacrifice aux trois modes et seize accessoires ».

๓๓๖. ‘‘เตน หิ, พฺราหฺมณ, สุณาหิ สาธุกํ มนสิกโรหิ, ภาสิสฺสามี’’ติ. ‘‘เอวํ, โภ’’ติ โข กูฏทนฺโต พฺราหฺมโณ ภควโต ปจฺจสฺโสสิ. ภควา เอตทโวจ – ‘‘ภูตปุพฺพํ, พฺราหฺมณ, ราชา มหาวิชิโต นาม อโหสิ อฑฺโฒ มหทฺธโน มหาโภโค ปหูตชาตรูปรชโต ปหูตวิตฺตูปกรโณ ปหูตธนธญฺโญ ปริปุณฺณโกสโกฏฺฐาคาโร. อถ โข, พฺราหฺมณ, รญฺโญ มหาวิชิตสฺส รโหคตสฺส ปฏิสลฺลีนสฺส เอวํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ – ‘อธิคตา โข เม วิปุลา มานุสกา โภคา, มหนฺตํ ปถวิมณฺฑลํ อภิวิชิย อชฺฌาวสามิ[Pg.128], ยํนูนาหํ มหายญฺญํ ยเชยฺยํ, ยํ มม อสฺส ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขายา’ติ.

336. « Dans ce cas, brahmane, écoute bien et sois attentif, je vais parler ». « Bien, monsieur », répondit le brahmane Kutadanta au Bienheureux. Le Bienheureux dit ceci : « Autrefois, brahmane, il y avait un roi nommé Mahavijita, qui était riche, possédant de grands trésors, de vastes richesses, d'abondantes réserves d'or et d'argent, de nombreux biens agréables, d'abondantes richesses en grains et des greniers et trésors bien remplis. Alors, brahmane, alors qu'il était retiré dans la solitude, une réflexion surgit dans l'esprit du roi Mahavijita : « J'ai acquis de vastes richesses humaines, je règne sur un grand territoire terrestre. Et si je célébrais un grand sacrifice qui soit pour mon bien et mon bonheur pendant longtemps ? » »

๓๓๗. ‘‘อถ โข, พฺราหฺมณ, ราชา มหาวิชิโต ปุโรหิตํ พฺราหฺมณํ อามนฺเตตฺวา เอตทโวจ – ‘อิธ มยฺหํ, พฺราหฺมณ, รโหคตสฺส ปฏิสลฺลีนสฺส เอวํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ – อธิคตา โข เม วิปุลา มานุสกา โภคา, มหนฺตํ ปถวิมณฺฑลํ อภิวิชิย อชฺฌาวสามิ. ยํนูนาหํ มหายญฺญํ ยเชยฺยํ ยํ มม อสฺส ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขายา’ติ. อิจฺฉามหํ, พฺราหฺมณ, มหายญฺญํ ยชิตุํ. อนุสาสตุ มํ ภวํ ยํ มม อสฺส ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขายา’’’ติ.

337. « Alors, ô brahmane, le roi Mahāvijita, ayant fait appeler le prêtre brahmane, lui parla ainsi : “Ici, brahmane, alors que j'étais retiré en solitude, la réflexion suivante s'est présentée à mon esprit : ‘J'ai acquis d'immenses richesses humaines ; je règne en maître sur un vaste territoire. Et si je célébrais un grand sacrifice qui soit pour mon bien et mon bonheur durable ?’ Je désire, brahmane, célébrer un grand sacrifice. Que Monsieur m'instruise sur ce qui serait pour mon bien et mon bonheur durable.” »

๓๓๘. ‘‘เอวํ วุตฺเต, พฺราหฺมณ, ปุโรหิโต พฺราหฺมโณ ราชานํ มหาวิชิตํ เอตทโวจ – ‘โภโต โข รญฺโญ ชนปโท สกณฺฏโก สอุปฺปีโฬ, คามฆาตาปิ ทิสฺสนฺติ, นิคมฆาตาปิ ทิสฺสนฺติ, นครฆาตาปิ ทิสฺสนฺติ, ปนฺถทุหนาปิ ทิสฺสนฺติ. ภวํ โข ปน ราชา เอวํ สกณฺฏเก ชนปเท สอุปฺปีเฬ พลิมุทฺธเรยฺย, อกิจฺจการี อสฺส เตน ภวํ ราชา. สิยา โข ปน โภโต รญฺโญ เอวมสฺส – ‘‘อหเมตํ ทสฺสุขีลํ วเธน วา พนฺเธน วา ชานิยา วา ครหาย วา ปพฺพาชนาย วา สมูหนิสฺสามี’’ติ, น โข ปเนตสฺส ทสฺสุขีลสฺส เอวํ สมฺมา สมุคฺฆาโต โหติ. เย เต หตาวเสสกา ภวิสฺสนฺติ, เต ปจฺฉา รญฺโญ ชนปทํ วิเหเฐสฺสนฺติ. อปิ จ โข อิทํ สํวิธานํ อาคมฺม เอวเมตสฺส ทสฺสุขีลสฺส สมฺมา สมุคฺฆาโต โหติ. เตน หิ ภวํ ราชา เย โภโต รญฺโญ ชนปเท อุสฺสหนฺติ กสิโครกฺเข, เตสํ ภวํ ราชา พีชภตฺตํ อนุปฺปเทตุ. เย โภโต รญฺโญ ชนปเท อุสฺสหนฺติ วาณิชฺชาย, เตสํ ภวํ ราชา ปาภตํ อนุปฺปเทตุ. เย โภโต รญฺโญ ชนปเท อุสฺสหนฺติ ราชโปริเส, เตสํ ภวํ ราชา ภตฺตเวตนํ ปกปฺเปตุ. เต จ มนุสฺสา สกมฺมปสุตา รญฺโญ ชนปทํ น วิเหเฐสฺสนฺติ; มหา จ รญฺโญ ราสิโก ภวิสฺสติ. เขมฏฺฐิตา ชนปทา อกณฺฏกา อนุปฺปีฬา. มนุสฺสา มุทา โมทมานา อุเร ปุตฺเต นจฺเจนฺตา อปารุตฆรา มญฺเญ วิหริสฺสนฺตี’ติ. ‘เอวํ, โภ’ติ โข, พฺราหฺมณ, ราชา มหาวิชิโต ปุโรหิตสฺส พฺราหฺมณสฺส ปฏิสฺสุตฺวา เย รญฺโญ ชนปเท อุสฺสหึสุ กสิโครกฺเข, เตสํ ราชา มหาวิชิโต พีชภตฺตํ อนุปฺปทาสิ. เย [Pg.129] จ รญฺโญ ชนปเท อุสฺสหึสุ วาณิชฺชาย, เตสํ ราชา มหาวิชิโต ปาภตํ อนุปฺปทาสิ. เย จ รญฺโญ ชนปเท อุสฺสหึสุ ราชโปริเส, เตสํ ราชา มหาวิชิโต ภตฺตเวตนํ ปกปฺเปสิ. เต จ มนุสฺสา สกมฺมปสุตา รญฺโญ ชนปทํ น วิเหฐึสุ, มหา จ รญฺโญ ราสิโก อโหสิ. เขมฏฺฐิตา ชนปทา อกณฺฏกา อนุปฺปีฬา มนุสฺสา มุทา โมทมานา อุเร ปุตฺเต นจฺเจนฺตา อปารุตฆรา มญฺเญ วิหรึสุ. อถ โข, พฺราหฺมณ, ราชา มหาวิชิโต ปุโรหิตํ พฺราหฺมณํ อามนฺเตตฺวา เอตทโวจ – ‘สมูหโต โข เม โภโต ทสฺสุขีโล, โภโต สํวิธานํ อาคมฺม มหา จ เม ราสิโก. เขมฏฺฐิตา ชนปทา อกณฺฏกา อนุปฺปีฬา มนุสฺสา มุทา โมทมานา อุเร ปุตฺเต นจฺเจนฺตา อปารุตฆรา มญฺเญ วิหรนฺติ. อิจฺฉามหํ พฺราหฺมณ มหายญฺญํ ยชิตุํ. อนุสาสตุ มํ ภวํ ยํ มม อสฺส ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขายา’ติ.

338. « Cela ayant été dit, ô brahmane, le prêtre brahmane dit au roi Mahāvijita : “Le royaume de Sa Majesté est actuellement infesté de brigands et d'oppression ; on y voit des pillages de villages, de bourgs et de cités, ainsi que des attaques sur les chemins. Si Sa Majesté levait des impôts dans un royaume ainsi infesté de brigands et opprimé, Sa Majesté agirait de manière illégitime. Certes, Sa Majesté pourrait penser : ‘Je vais supprimer ce fléau de brigands par des exécutions, des emprisonnements, des confiscations, des réprimandes ou des bannissements’, mais ce fléau de brigands n'est pas ainsi complètement éradiqué. Ceux qui survivront harcelleront plus tard le royaume du roi. En revanche, c'est en adoptant les dispositions suivantes que ce fléau de brigands est complètement éradiqué. Que Sa Majesté fournisse des semences et de la nourriture à ceux qui, dans son royaume, se consacrent à l'agriculture et à l'élevage. Que Sa Majesté fournisse un capital à ceux qui se consacrent au commerce. Que Sa Majesté assure un salaire et des provisions à ceux qui se consacrent au service de l'État. Ces gens, appliqués à leurs propres activités, ne harcelleront plus le royaume du roi ; et les richesses du roi seront abondantes. Les provinces seront en sécurité, sans brigands ni oppression. Les gens, joyeux et satisfaits, faisant sauter leurs enfants sur leur poitrine, vivront, je pense, avec les portes de leurs maisons grandes ouvertes.” “Bien, monsieur”, répondit le roi Mahāvijita au prêtre brahmane, et il fournit des semences et de la nourriture aux agriculteurs et éleveurs, un capital aux commerçants et régla les salaires et provisions de ceux au service de l'État. Ces gens, appliqués à leurs tâches, ne harcellèrent plus le royaume du roi, et les richesses du roi devinrent abondantes. Les provinces furent en sécurité, sans brigands ni oppression ; les gens, joyeux et satisfaits, faisant sauter leurs enfants sur leur poitrine, vivaient, je pense, avec les portes de leurs maisons grandes ouvertes. Alors, ô brahmane, le roi Mahāvijita appela le prêtre brahmane et lui dit : “Monsieur, j'ai éradiqué ce fléau de brigands ; grâce à vos dispositions, mes richesses sont abondantes. Les provinces sont en sécurité, sans brigands ni oppression ; les gens, joyeux et satisfaits, faisant sauter leurs enfants sur leur poitrine, vivent, je pense, avec les portes de leurs maisons grandes ouvertes. Je désire, brahmane, célébrer un grand sacrifice. Que Monsieur m'instruise sur ce qui serait pour mon bien et mon bonheur durable.” »

จตุปริกฺขารํ

Les quatre accessoires.

๓๓๙. ‘‘เตน หิ ภวํ ราชา เย โภโต รญฺโญ ชนปเท ขตฺติยา อานุยนฺตา เนคมา เจว ชานปทา จ เต ภวํ ราชา อามนฺตยตํ – ‘อิจฺฉามหํ, โภ, มหายญฺญํ ยชิตุํ, อนุชานนฺตุ เม ภวนฺโต ยํ มม อสฺส ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขายา’ติ. เย โภโต รญฺโญ ชนปเท อมจฺจา ปาริสชฺชา เนคมา เจว ชานปทา จ…เป… พฺราหฺมณมหาสาลา เนคมา เจว ชานปทา จ…เป… คหปติเนจยิกา เนคมา เจว ชานปทา จ, เต ภวํ ราชา อามนฺตยตํ – ‘อิจฺฉามหํ, โภ, มหายญฺญํ ยชิตุํ, อนุชานนฺตุ เม ภวนฺโต ยํ มม อสฺส ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขายา’ติ. ‘เอวํ, โภ’ติ โข, พฺราหฺมณ, ราชา มหาวิชิโต ปุโรหิตสฺส พฺราหฺมณสฺส ปฏิสฺสุตฺวา เย รญฺโญ ชนปเท ขตฺติยา อานุยนฺตา เนคมา เจว ชานปทา จ, เต ราชา มหาวิชิโต อามนฺเตสิ – ‘อิจฺฉามหํ, โภ, มหายญฺญํ ยชิตุํ, อนุชานนฺตุ เม ภวนฺโต ยํ มม อสฺส ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขายา’’ติ. ‘ยชตํ ภวํ ราชา ยญฺญํ, ยญฺญกาโล มหาราชา’ติ. เย รญฺโญ ชนปเท อมจฺจา ปาริสชฺชา เนคมา เจว ชานปทา จ…เป… พฺราหฺมณมหาสาลา เนคมา เจว ชานปทา จ…เป… คหปติเนจยิกา เนคมา เจว ชานปทา จ, เต ราชา มหาวิชิโต อามนฺเตสิ – ‘อิจฺฉามหํ, โภ[Pg.130], มหายญฺญํ ยชิตุํ. อนุชานนฺตุ เม ภวนฺโต ยํ มม อสฺส ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขายา’ติ. ‘ยชตํ ภวํ ราชา ยญฺญํ, ยญฺญกาโล มหาราชา’ติ. อิติเม จตฺตาโร อนุมติปกฺขา ตสฺเสว ยญฺญสฺส ปริกฺขารา ภวนฺติ.

339. « “En ce cas, que Sa Majesté convoque les nobles ralliés, tant des bourgs que des provinces, et leur dise : ‘Je désire, messieurs, célébrer un grand sacrifice ; donnez-moi votre accord afin que cela soit pour mon bien et mon bonheur durable.’ Que Sa Majesté convoque les ministres et conseillers... les grands brahmanes... les riches propriétaires terriens des bourgs et des provinces, et leur dise : ‘Je désire, messieurs, célébrer un grand sacrifice ; donnez-moi votre accord afin que cela soit pour mon bien et mon bonheur durable.’ ” “Bien, monsieur”, répondit le roi Mahāvijita au prêtre brahmane, et il convoqua les nobles ralliés... et leur dit : “Je désire, messieurs, célébrer un grand sacrifice ; donnez-moi votre accord...” “Que Sa Majesté célèbre le sacrifice ! C'est le moment opportun pour le sacrifice, ô grand roi !” répondirent-ils. Il convoqua les ministres, les grands brahmanes et les riches propriétaires terriens... et leur dit : “Je désire, messieurs, célébrer un grand sacrifice... Donnez-moi votre accord...” “Que Sa Majesté célèbre le sacrifice ! C'est le moment opportun pour le sacrifice, ô grand roi !” répondirent-ils. Ainsi, ces quatre groupes de partisans consentants constituent les accessoires de ce sacrifice même. »

อฏฺฐ ปริกฺขารา

Les huit accessoires.

๓๔๐. ‘‘ราชา มหาวิชิโต อฏฺฐหงฺเคหิ สมนฺนาคโต, อุภโต สุชาโต มาติโต จ ปิติโต จ สํสุทฺธคหณิโก ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคา อกฺขิตฺโต อนุปกฺกุฏฺโฐ ชาติวาเทน อภิรูโป ทสฺสนีโย ปาสาทิโก ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคโต พฺรหฺมวณฺณี พฺรหฺมวจฺฉสี อขุทฺทาวกาโส ทสฺสนาย; อฑฺโฒ มหทฺธโน มหาโภโค ปหูตชาตรูปรชโต ปหูตวิตฺตูปกรโณ ปหูตธนธญฺโญ ปริปุณฺณโกสโกฏฺฐาคาโร; พลวา จตุรงฺคินิยา เสนาย สมนฺนาคโต อสฺสวาย โอวาทปฏิกราย สหติ มญฺเญ ปจฺจตฺถิเก ยสสา; สทฺโธ ทายโก ทานปติ อนาวฏทฺวาโร สมณพฺราหฺมณกปณทฺธิกวณิพฺพกยาจกานํ โอปานภูโต ปุญฺญานิ กโรติ; พหุสฺสุโต ตสฺส ตสฺส สุตชาตสฺส, ตสฺส ตสฺเสว โข ปน ภาสิตสฺส อตฺถํ ชานาติ ‘อยํ อิมสฺส ภาสิตสฺส อตฺโถ อยํ อิมสฺส ภาสิตสฺส อตฺโถ’ติ; ปณฺฑิโต, วิยตฺโต, เมธาวี, ปฏิพโล, อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺเน อตฺเถ จินฺเตตุํ. ราชา มหาวิชิโต อิเมหิ อฏฺฐหงฺเคหิ สมนฺนาคโต. อิติ อิมานิปิ อฏฺฐงฺคานิ ตสฺเสว ยญฺญสฺส ปริกฺขารา ภวนฺติ.

340. Le roi Mahāvijita est doté de huit qualités : il est de naissance noble tant du côté maternel que paternel, de conception pure jusqu'à la septième génération d'ancêtres, sans reproche ni blâme en ce qui concerne sa lignée ; il est beau, d'une apparence agréable et inspirante, doté de la plus grande perfection de teint, ayant la couleur et la stature de Brahmā, magnifique à contempler ; il est riche, possédant de grands trésors et de vastes biens, avec d'abondantes réserves d'or et d'argent, de nombreux ustensiles et plaisirs, beaucoup de richesses et de grains, et des greniers ainsi qu'un trésor bien remplis ; il est puissant, doté d'une armée à quatre corps, obéissante et prête à suivre ses instructions, capable, semble-t-il, d'écraser ses ennemis par sa seule renommée ; il est plein de foi, généreux, un maître de la libéralité, gardant ses portes ouvertes, une source de bienfaits comme un puits pour les ascètes, les brahmanes, les indigents, les voyageurs, les mendiants et les nécessiteux, accomplissant ainsi des actes méritoires ; il possède une grande érudition dans les diverses branches de la connaissance, comprenant le sens de chaque propos tenu, sachant que « tel est le sens de cette parole, tel est le sens de celle-ci » ; il est sage, compétent et intelligent, capable de réfléchir aux intérêts du passé, du futur et du présent. Le roi Mahāvijita est doté de ces huit qualités. Ainsi, ces huit qualités sont elles-mêmes les accessoires de ce sacrifice.

จตุปริกฺขารํ

Les quatre accessoires

๓๔๑. ‘‘ปุโรหิโต พฺราหฺมโณ จตุหงฺเคหิ สมนฺนาคโต. อุภโต สุชาโต มาติโต จ ปิติโต จ สํสุทฺธคหณิโก ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคา อกฺขิตฺโต อนุปกฺกุฏฺโฐ ชาติวาเทน; อชฺฌายโก มนฺตธโร ติณฺณํ เวทานํ ปารคู สนิฆณฺฑุเกฏุภานํ สากฺขรปฺปเภทานํ อิติหาสปญฺจมานํ ปทโก เวยฺยากรโณ โลกายตมหาปุริสลกฺขเณสุ อนวโย; สีลวา วุทฺธสีลี วุทฺธสีเลน [Pg.131] สมนฺนาคโต; ปณฺฑิโต วิยตฺโต เมธาวี ปฐโม วา ทุติโย วา สุชํ ปคฺคณฺหนฺตานํ. ปุโรหิโต พฺราหฺมโณ อิเมหิ จตูหงฺเคหิ สมนฺนาคโต. อิติ อิมานิ จตฺตาริ องฺคานิ ตสฺเสว ยญฺญสฺส ปริกฺขารา ภวนฺติ.

341. Le prêtre chapelain est doté de quatre qualités : il est de naissance noble tant du côté maternel que paternel, de conception pure jusqu'à la septième génération d'ancêtres, sans reproche ni blâme en ce qui concerne sa lignée ; il est un érudit récitant les hymnes, connaissant par cœur les trois Védas, maîtrisant le lexique, les rituels, la phonétique, l'étymologie et les récits historiques comme cinquième branche ; il est expert dans le découpage des mots, la grammaire, la philosophie matérialiste et les marques du grand homme ; il est vertueux, doté d'une vertu accomplie et croissante ; il est sage, compétent et intelligent, capable d'être le premier ou le second parmi ceux qui tiennent la louche sacrificielle. Le prêtre chapelain est doté de ces quatre qualités. Ainsi, ces quatre qualités sont elles-mêmes les accessoires de ce sacrifice.

ติสฺโส วิธา

Les trois modes

๓๔๒. ‘‘อถ โข, พฺราหฺมณ, ปุโรหิโต พฺราหฺมโณ รญฺโญ มหาวิชิตสฺส ปุพฺเพว ยญฺญา ติสฺโส วิธา เทเสสิ. สิยา โข ปน โภโต รญฺโญ มหายญฺญํ ยิฏฺฐุกามสฺส โกจิเทว วิปฺปฏิสาโร – ‘มหา วต เม โภคกฺขนฺโธ วิคจฺฉิสฺสตี’ติ, โส โภตา รญฺญา วิปฺปฏิสาโร น กรณีโย. สิยา โข ปน โภโต รญฺโญ มหายญฺญํ ยชมานสฺส โกจิเทว วิปฺปฏิสาโร – ‘มหา วต เม โภคกฺขนฺโธ วิคจฺฉตี’ติ, โส โภตา รญฺญา วิปฺปฏิสาโร น กรณีโย. สิยา โข ปน โภโต รญฺโญ มหายญฺญํ ยิฏฺฐสฺส โกจิเทว วิปฺปฏิสาโร – ‘มหา วต เม โภคกฺขนฺโธ วิคโต’ติ, โส โภตา รญฺญา วิปฺปฏิสาโร น กรณีโย’’ติ. อิมา โข, พฺราหฺมณ, ปุโรหิโต พฺราหฺมโณ รญฺโญ มหาวิชิตสฺส ปุพฺเพว ยญฺญา ติสฺโส วิธา เทเสสิ.

342. Ensuite, ô brahmane, avant même le sacrifice, le prêtre chapelain enseigna au roi Mahāvijita les trois modes de disposition d'esprit. « Il se pourrait que Sa Majesté, désirant offrir un grand sacrifice, éprouve un certain regret en pensant : "Hélas, ma grande masse de richesses va s'épuiser." Un tel regret ne doit pas être entretenu par Sa Majesté. Il se pourrait que Sa Majesté, au cours du grand sacrifice, éprouve un regret en pensant : "Hélas, ma grande masse de richesses s'épuise." Un tel regret ne doit pas être entretenu par Sa Majesté. Il se pourrait que Sa Majesté, après avoir accompli le grand sacrifice, éprouve un regret en pensant : "Hélas, ma grande masse de richesses est épuisée." Un tel regret ne doit pas être entretenu par Sa Majesté. » Tels sont, ô brahmane, les trois modes que le prêtre chapelain enseigna au roi Mahāvijita avant même le sacrifice.

ทส อาการา

Les dix aspects

๓๔๓. ‘‘อถ โข, พฺราหฺมณ, ปุโรหิโต พฺราหฺมโณ รญฺโญ มหาวิชิตสฺส ปุพฺเพว ยญฺญา ทสหากาเรหิ ปฏิคฺคาหเกสุ วิปฺปฏิสารํ ปฏิวิเนสิ. ‘อาคมิสฺสนฺติ โข โภโต ยญฺญํ ปาณาติปาติโนปิ ปาณาติปาตา ปฏิวิรตาปิ. เย ตตฺถ ปาณาติปาติโน, เตสญฺเญว เตน. เย ตตฺถ ปาณาติปาตา ปฏิวิรตา, เต อารพฺภ ยชตํ ภวํ, สชฺชตํ ภวํ, โมทตํ ภวํ, จิตฺตเมว ภวํ อนฺตรํ ปสาเทตุ. อาคมิสฺสนฺติ โข โภโต ยญฺญํ อทินฺนาทายิโนปิ อทินฺนาทานา ปฏิวิรตาปิ…เป… กาเมสุ มิจฺฉาจาริโนปิ กาเมสุมิจฺฉาจารา ปฏิวิรตาปิ… มุสาวาทิโนปิ มุสาวาทา ปฏิวิรตาปิ… ปิสุณวาจิโนปิ ปิสุณาย วาจาย ปฏิวิรตาปิ… ผรุสวาจิโนปิ ผรุสาย วาจาย ปฏิวิรตาปิ… สมฺผปฺปลาปิโนปิ สมฺผปฺปลาปา [Pg.132] ปฏิวิรตาปิ … อภิชฺฌาลุโนปิ อนภิชฺฌาลุโนปิ… พฺยาปนฺนจิตฺตาปิ อพฺยาปนฺนจิตฺตาปิ… มิจฺฉาทิฏฺฐิกาปิ สมฺมาทิฏฺฐิกาปิ…. เย ตตฺถ มิจฺฉาทิฏฺฐิกา, เตสญฺเญว เตน. เย ตตฺถ สมฺมาทิฏฺฐิกา, เต อารพฺภ ยชตํ ภวํ, สชฺชตํ ภวํ, โมทตํ ภวํ, จิตฺตเมว ภวํ อนฺตรํ ปสาเทตู’ติ. อิเมหิ โข, พฺราหฺมณ, ปุโรหิโต พฺราหฺมโณ รญฺโญ มหาวิชิตสฺส ปุพฺเพว ยญฺญา ทสหากาเรหิ ปฏิคฺคาหเกสุ วิปฺปฏิสารํ ปฏิวิเนสิ.

343. Ensuite, ô brahmane, avant même le sacrifice, le prêtre chapelain dissipa par dix aspects tout regret concernant les receveurs du don chez le roi Mahāvijita : « Viendront au sacrifice de Sa Majesté aussi bien ceux qui ôtent la vie que ceux qui s'en abstiennent. Pour ceux qui ôtent la vie, le résultat néfaste de cet acte ne sera que pour eux-mêmes. Mais pour ceux qui s'abstiennent d'ôter la vie, c'est en ayant égard à eux que Sa Majesté doit donner, offrir, se réjouir et purifier son cœur intérieurement. Viendront au sacrifice de Sa Majesté aussi bien ceux qui prennent ce qui n'est pas donné que ceux qui s'en abstiennent… [de même pour] ceux qui pratiquent l'inconduite sexuelle et ceux qui s'en abstiennent… ceux qui tiennent des propos mensongers et ceux qui s'en abstiennent… ceux qui tiennent des propos calomnieux et ceux qui s'en abstiennent… ceux qui tiennent des propos rudes et ceux qui s'en abstiennent… ceux qui s'adonnent au bavardage futile et ceux qui s'en abstiennent… ceux qui sont cupides et ceux qui ne le sont pas… ceux qui ont de la malveillance et ceux qui n'en ont pas… ceux qui ont des vues fausses et ceux qui ont des vues justes. Pour ceux qui ont des vues fausses, le résultat néfaste ne sera que pour eux-mêmes. Mais pour ceux qui ont des vues justes, c'est en ayant égard à eux que Sa Majesté doit donner, offrir, se réjouir et purifier son cœur intérieurement. » C'est ainsi, ô brahmane, qu'avant même le sacrifice, le prêtre chapelain dissipa par ces dix aspects tout regret concernant les receveurs chez le roi Mahāvijita.

โสฬส อาการา

Les seize aspects

๓๔๔. ‘‘อถ โข, พฺราหฺมณ, ปุโรหิโต พฺราหฺมโณ รญฺโญ มหาวิชิตสฺส มหายญฺญํ ยชมานสฺส โสฬสหากาเรหิ จิตฺตํ สนฺทสฺเสสิ สมาทเปสิ สมุตฺเตเชสิ สมฺปหํเสสิ สิยา โข ปน โภโต รญฺโญ มหายญฺญํ ยชมานสฺส โกจิเทว วตฺตา – ‘ราชา โข มหาวิชิโต มหายญฺญํ ยชติ, โน จ โข ตสฺส อามนฺติตา ขตฺติยา อานุยนฺตา เนคมา เจว ชานปทา จ; อถ จ ปน ภวํ ราชา เอวรูปํ มหายญฺญํ ยชตี’ติ. เอวมฺปิ โภโต รญฺโญ วตฺตา ธมฺมโต นตฺถิ. โภตา โข ปน รญฺญา อามนฺติตา ขตฺติยา อานุยนฺตา เนคมา เจว ชานปทา จ. อิมินาเปตํ ภวํ ราชา ชานาตุ, ยชตํ ภวํ, สชฺชตํ ภวํ, โมทตํ ภวํ, จิตฺตเมว ภวํ อนฺตรํ ปสาเทตุ.

344. Ensuite, ô brahmane, alors que le roi Mahāvijita accomplissait le grand sacrifice, le prêtre chapelain l'instruisit, l'encouragea, l'enthousiasma et le réjouit par seize aspects : « Il se pourrait que Sa Majesté, offrant ce grand sacrifice, rencontre un détracteur disant : "Le roi Mahāvijita offre un grand sacrifice, mais il n'a pas invité les nobles guerriers, les gens des bourgs et de la campagne qui lui sont dévoués ; pourtant, Sa Majesté offre un tel sacrifice." Mais même ainsi, il n'y aurait aucun détracteur légitime contre Sa Majesté, car Sa Majesté a bel et bien invité les nobles guerriers dévoués, les gens des bourgs et de la campagne. Que Sa Majesté sache cela, et qu'elle donne, offre, se réjouisse et purifie son cœur intérieurement. »

‘‘สิยา โข ปน โภโต รญฺโญ มหายญฺญํ ยชมานสฺส โกจิเทว วตฺตา – ‘ราชา โข มหาวิชิโต มหายญฺญํ ยชติ, โน จ โข ตสฺส อามนฺติตา อมจฺจา ปาริสชฺชา เนคมา เจว ชานปทา จ…เป… พฺราหฺมณมหาสาลา เนคมา เจว ชานปทา จ…เป… คหปติเนจยิกา เนคมา เจว ชานปทา จ, อถ จ ปน ภวํ ราชา เอวรูปํ มหายญฺญํ ยชตี’ติ. เอวมฺปิ โภโต รญฺโญ วตฺตา ธมฺมโต นตฺถิ. โภตา โข ปน รญฺญา อามนฺติตา คหปติเนจยิกา เนคมา เจว ชานปทา จ. อิมินาเปตํ ภวํ ราชา ชานาตุ, ยชตํ ภวํ, สชฺชตํ ภวํ, โมทตํ ภวํ, จิตฺตเมว ภวํ อนฺตรํ ปสาเทตุ.

« Il se pourrait que Sa Majesté, offrant ce grand sacrifice, rencontre un détracteur disant : "Le roi Mahāvijita offre un grand sacrifice, mais il n'a pas invité les ministres et les conseillers, les gens des bourgs et de la campagne… [ou] les brahmanes de haut rang… [ou] les riches chefs de famille des bourgs et de la campagne, et pourtant Sa Majesté offre un tel sacrifice." Mais même ainsi, il n'y aurait aucun détracteur légitime contre Sa Majesté, car Sa Majesté a bel et bien invité les riches chefs de famille, les gens des bourgs et de la campagne. Que Sa Majesté sache cela, et qu'elle donne, offre, se réjouisse et purifie son cœur intérieurement. »

‘‘สิยา โข ปน โภโต รญฺโญ มหายญฺญํ ยชมานสฺส โกจิเทว วตฺตา – ‘ราชา โข มหาวิชิโต มหายญฺญํ ยชติ, โน จ โข อุภโต [Pg.133] สุชาโต มาติโต จ ปิติโต จ สํสุทฺธคหณิโก ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคา อกฺขิตฺโต อนุปกฺกุฏฺโฐ ชาติวาเทน, อถ จ ปน ภวํ ราชา เอวรูปํ มหายญฺญํ ยชตี’ติ. เอวมฺปิ โภโต รญฺโญ วตฺตา ธมฺมโต นตฺถิ. ภวํ โข ปน ราชา อุภโต สุชาโต มาติโต จ ปิติโต จ สํสุทฺธคหณิโก ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคา อกฺขิตฺโต อนุปกฺกุฏฺโฐ ชาติวาเทน. อิมินาเปตํ ภวํ ราชา ชานาตุ, ยชตํ ภวํ, สชฺชตํ ภวํ, โมทตํ ภวํ, จิตฺตเมว ภวํ อนฺตรํ ปสาเทตุ.

Il se pourrait, ô noble roi, que quelqu’un critique celui qui offre le grand sacrifice en disant : « Le roi Mahāvijita offre certes un grand sacrifice, mais il n'est pas de naissance accomplie tant du côté maternel que paternel, n'étant pas de lignée pure jusqu'à la septième génération ancestrale, et il est susceptible d'être rejeté et blâmé pour ses origines ; pourtant, Sa Majesté offre un tel grand sacrifice. » Cependant, une telle critique envers le noble roi ne serait pas fondée sur la vérité. Car en réalité, le noble roi est de naissance accomplie tant du côté maternel que paternel, de lignée pure jusqu'à la septième génération ancestrale, irréprochable et inattaquable quant à ses origines. Que le noble roi comprenne cela par cette raison également : que Votre Majesté offre le sacrifice, qu'elle fasse ses dons, qu'elle se réjouisse et qu'elle apaise son propre esprit.

‘‘สิยา โข ปน โภโต รญฺโญ มหายญฺญํ ยชมานสฺส โกจิเทว วตฺตา – ‘ราชา โข มหาวิชิโต มหายญฺญํ ยชติ โน จ โข อภิรูโป ทสฺสนีโย ปาสาทิโก ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคโต พฺรหฺมวณฺณี พฺรหฺมวจฺฉสี อขุทฺทาวกาโส ทสฺสนาย…เป… โน จ โข อฑฺโฒ มหทฺธโน มหาโภโค ปหูตชาตรูปรชโต ปหูตวิตฺตูปกรโณ ปหูตธนธญฺโญ ปริปุณฺณโกสโกฏฺฐาคาโร…เป… โน จ โข พลวา จตุรงฺคินิยา เสนาย สมนฺนาคโต อสฺสวาย โอวาทปฏิกราย สหติ มญฺเญ ปจฺจตฺถิเก ยสสา…เป… โน จ โข สทฺโธ ทายโก ทานปติ อนาวฏทฺวาโร สมณพฺราหฺมณกปณทฺธิกวณิพฺพกยาจกานํ โอปานภูโต ปุญฺญานิ กโรติ…เป… โน จ โข พหุสฺสุโต ตสฺส ตสฺส สุตชาตสฺส…เป… โน จ โข ตสฺส ตสฺเสว โข ปน ภาสิตสฺส อตฺถํ ชานาติ ‘‘อยํ อิมสฺส ภาสิตสฺส อตฺโถ, อยํ อิมสฺส ภาสิตสฺส อตฺโถ’’ติ…เป… โน จ โข ปณฺฑิโต วิยตฺโต เมธาวี ปฏิพโล อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺเน อตฺเถ จินฺเตตุํ, อถ จ ปน ภวํ ราชา เอวรูปํ มหายญฺญํ ยชตี’ติ. เอวมฺปิ โภโต รญฺโญ วตฺตา ธมฺมโต นตฺถิ. ภวํ โข ปน ราชา ปณฺฑิโต วิยตฺโต เมธาวี ปฏิพโล อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺเน อตฺเถ จินฺเตตุํ. อิมินาเปตํ ภวํ ราชา ชานาตุ, ยชตํ ภวํ, สชฺชตํ ภวํ, โมทตํ ภวํ, จิตฺตเมว ภวํ อนฺตรํ ปสาเทตุ.

Il se pourrait, ô noble roi, que quelqu’un critique celui qui offre le grand sacrifice en disant : « Le roi Mahāvijita offre certes un grand sacrifice, mais il n'est pas beau, gracieux ou inspirant la confiance, n'étant pas doté d'une apparence de lotus suprême, ni d'un teint divin, ni d'une stature majestueuse... » ou bien « il n'est pas riche, ni possesseur de grands trésors, d'immenses biens, d'abondance d'or et d'argent... » ou « il n'est pas puissant, doté d'une armée aux quatre composantes... » ou « il n'est pas doué de foi, généreux, un seigneur des dons... » ou « il n'est pas très instruit... » ou « il n'en comprend pas le sens... » ou « il n'est pas sage, compétent, intelligent, capable de discerner l'intérêt passé, futur et présent ; pourtant, Sa Majesté offre un tel grand sacrifice. » Cependant, une telle critique envers le noble roi ne serait pas fondée sur la vérité. Car en réalité, le noble roi est sage, compétent, intelligent et capable de discerner l'intérêt passé, futur et présent. Que le noble roi comprenne cela par cette raison également : que Votre Majesté offre le sacrifice, qu'elle fasse ses dons, qu'elle se réjouisse et qu'elle apaise son propre esprit.

‘‘สิยา โข ปน โภโต รญฺโญ มหายญฺญํ ยชมานสฺส โกจิเทว วตฺตา – ‘ราชา โข มหาวิชิโต มหายญฺญํ ยชติ. โน จ ขฺวสฺส ปุโรหิโต พฺราหฺมโณ อุภโต สุชาโต มาติโต จ ปิติโต จ สํสุทฺธคหณิโก [Pg.134] ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคา อกฺขิตฺโต อนุปกฺกุฏฺโฐ ชาติวาเทน; อถ จ ปน ภวํ ราชา เอวรูปํ มหายญฺญํ ยชตี’ติ. เอวมฺปิ โภโต รญฺโญ วตฺตา ธมฺมโต นตฺถิ. โภโต โข ปน รญฺโญ ปุโรหิโต พฺราหฺมโณ อุภโต สุชาโต มาติโต จ ปิติโต จ สํสุทฺธคหณิโก ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคา อกฺขิตฺโต อนุปกฺกุฏฺโฐ ชาติวาเทน. อิมินาเปตํ ภวํ ราชา ชานาตุ, ยชตํ ภวํ, สชฺชตํ ภวํ, โมทตํ ภวํ, จิตฺตเมว ภวํ อนฺตรํ ปสาเทตุ.

Il se pourrait, ô noble roi, que quelqu’un critique celui qui offre le grand sacrifice en disant : « Le roi Mahāvijita offre certes un grand sacrifice, mais son chapelain brahmane n'est pas de naissance accomplie tant du côté maternel que paternel, n'étant pas de lignée pure jusqu'à la septième génération ancestrale, et il est susceptible d'être rejeté et blâmé pour ses origines ; pourtant, Sa Majesté offre un tel grand sacrifice. » Cependant, une telle critique envers le noble roi ne serait pas fondée sur la vérité. Car en réalité, le chapelain brahmane du noble roi est de naissance accomplie tant du côté maternel que paternel, de lignée pure jusqu'à la septième génération ancestrale, irréprochable et inattaquable quant à ses origines. Que le noble roi comprenne cela par cette raison également : que Votre Majesté offre le sacrifice, qu'elle fasse ses dons, qu'elle se réjouisse et qu'elle apaise son propre esprit.

‘‘สิยา โข ปน โภโต รญฺโญ มหายญฺญํ ยชมานสฺส โกจิเทว วตฺตา – ‘ราชา โข มหาวิชิโต มหายญฺญํ ยชติ. โน จ ขฺวสฺส ปุโรหิโต พฺราหฺมโณ อชฺฌายโก มนฺตธโร ติณฺณํ เวทานํ ปารคู สนิฆณฺฑุเกฏุภานํ สากฺขรปฺปเภทานํ อิติหาสปญฺจมานํ ปทโก เวยฺยากรโณ โลกายตมหาปุริสลกฺขเณสุ อนวโย…เป… โน จ ขฺวสฺส ปุโรหิโต พฺราหฺมโณ สีลวา วุทฺธสีลี วุทฺธสีเลน สมนฺนาคโต…เป… โน จ ขฺวสฺส ปุโรหิโต พฺราหฺมโณ ปณฺฑิโต วิยตฺโต เมธาวี ปฐโม วา ทุติโย วา สุชํ ปคฺคณฺหนฺตานํ, อถ จ ปน ภวํ ราชา เอวรูปํ มหายญฺญํ ยชตี’ติ. เอวมฺปิ โภโต รญฺโญ วตฺตา ธมฺมโต นตฺถิ. โภโต โข ปน รญฺโญ ปุโรหิโต พฺราหฺมโณ ปณฺฑิโต วิยตฺโต เมธาวี ปฐโม วา ทุติโย วา สุชํ ปคฺคณฺหนฺตานํ. อิมินาเปตํ ภวํ ราชา ชานาตุ, ยชตํ ภวํ, สชฺชตํ ภวํ, โมทตํ ภวํ, จิตฺตเมว ภวํ อนฺตรํ ปสาเทตูติ. อิเมหิ โข, พฺราหฺมณ, ปุโรหิโต พฺราหฺมโณ รญฺโญ มหาวิชิตสฺส มหายญฺญํ ยชมานสฺส โสฬสหิ อากาเรหิ จิตฺตํ สนฺทสฺเสสิ สมาทเปสิ สมุตฺเตเชสิ สมฺปหํเสสิ.

Il se pourrait, ô noble roi, que quelqu’un critique celui qui offre le grand sacrifice en disant : « Le roi Mahāvijita offre certes un grand sacrifice, mais son chapelain brahmane n'est pas un récitant maîtrisant les mantras, n'ayant pas atteint la perfection dans les trois Védas, avec leurs lexiques, leurs rituels, leur phonétique, leur étymologie et les récits historiques comme cinquième, ni expert en grammaire ou en l'examen des marques d'un grand homme... » ou « son chapelain brahmane n'est pas vertueux... » ou « son chapelain brahmane n'est pas sage, compétent, intelligent, n'étant ni le premier ni le second parmi ceux qui tiennent la louche sacrificielle ; pourtant, Sa Majesté offre un tel grand sacrifice. » Cependant, une telle critique envers le noble roi ne serait pas fondée sur la vérité. Car en réalité, le chapelain brahmane du noble roi est sage, compétent, intelligent, et il est soit le premier, soit le second parmi ceux qui tiennent la louche sacrificielle. Que le noble roi comprenne cela par cette raison également : que Votre Majesté offre le sacrifice, qu'elle fasse ses dons, qu'elle se réjouisse et qu'elle apaise son propre esprit. C'est ainsi, ô brahmane, que le chapelain brahmane, par ces seize manières, exposa, encouragea, inspira et réjouit l'esprit du roi Mahāvijita qui offrait le grand sacrifice.

๓๔๕. ‘‘ตสฺมึ โข, พฺราหฺมณ, ยญฺเญ เนว คาโว หญฺญึสุ, น อเชฬกา หญฺญึสุ, น กุกฺกุฏสูกรา หญฺญึสุ, น วิวิธา ปาณา สํฆาตํ อาปชฺชึสุ, น รุกฺขา ฉิชฺชึสุ ยูปตฺถาย, น ทพฺภา ลูยึสุ พริหิสตฺถาย. เยปิสฺส อเหสุํ ทาสาติ วา เปสฺสาติ วา กมฺมกราติ วา, เตปิ น ทณฺฑตชฺชิตา น [Pg.135] ภยตชฺชิตา น อสฺสุมุขา รุทมานา ปริกมฺมานิ อกํสุ. อถ โข เย อิจฺฉึสุ, เต อกํสุ, เย น อิจฺฉึสุ, น เต อกํสุ; ยํ อิจฺฉึสุ, ตํ อกํสุ, ยํ น อิจฺฉึสุ, น ตํ อกํสุ. สปฺปิเตลนวนีตทธิมธุผาณิเตน เจว โส ยญฺโญ นิฏฺฐานมคมาสิ.

345. Lors de ce sacrifice, ô brahmane, on ne tua point de bovins, ni de chèvres, ni de moutons, ni de volailles, ni de porcs ; aucun être vivant de diverses espèces ne fut mis à mort. Aucun arbre ne fut abattu pour servir de poteau sacrificiel, aucune herbe dabba ne fut fauchée pour servir de litière. Quant à ceux qui étaient ses serviteurs, messagers ou ouvriers, ils n'accomplirent pas leurs tâches sous la menace du bâton ou de la peur, ni le visage baigné de larmes ou en pleurant. Au contraire, ceux qui voulaient agir agissaient, et ceux qui ne le voulaient pas ne le faisaient pas ; ils faisaient ce qu'ils désiraient faire et ne faisaient pas ce qu'ils ne désiraient pas faire. Ce sacrifice fut accompli uniquement avec du beurre clarifié, de l'huile, du beurre frais, du caillé, du miel et de la mélasse.

๓๔๖. ‘‘อถ โข, พฺราหฺมณ, ขตฺติยา อานุยนฺตา เนคมา เจว ชานปทา จ, อมจฺจา ปาริสชฺชา เนคมา เจว ชานปทา จ, พฺราหฺมณมหาสาลา เนคมา เจว ชานปทา จ, คหปติเนจยิกา เนคมา เจว ชานปทา จ ปหูตํ สาปเตยฺยํ อาทาย ราชานํ มหาวิชิตํ อุปสงฺกมิตฺวา เอวมาหํสุ – ‘อิทํ, เทว, ปหูตํ สาปเตยฺยํ เทวญฺเญว อุทฺทิสฺสาภตํ, ตํ เทโว ปฏิคฺคณฺหาตู’ติ. ‘อลํ, โภ, มมาปิทํ ปหูตํ สาปเตยฺยํ ธมฺมิเกน พลินา อภิสงฺขตํ; ตญฺจ โว โหตุ, อิโต จ ภิยฺโย หรถา’ติ. เต รญฺญา ปฏิกฺขิตฺตา เอกมนฺตํ อปกฺกมฺม เอวํ สมจินฺเตสุํ – ‘น โข เอตํ อมฺหากํ ปติรูปํ, ยํ มยํ อิมานิ สาปเตยฺยานิ ปุนเทว สกานิ ฆรานิ ปฏิหเรยฺยาม. ราชา โข มหาวิชิโต มหายญฺญํ ยชติ, หนฺทสฺส มยํ อนุยาคิโน โหมา’ติ.

346. Alors, ô brahmane, les nobles alliés des bourgs et de la campagne, les ministres et les conseillers des bourgs et de la campagne, les grands brahmanes des bourgs et de la campagne, ainsi que les riches chefs de famille des bourgs et de la campagne, prirent d'abondantes richesses, allèrent trouver le roi Mahāvijita et lui dirent : « Seigneur, ces abondantes richesses ont été apportées spécialement pour vous ; que Votre Majesté les accepte. » Le roi répondit : « Assez, messieurs ! J'ai déjà d'abondantes richesses accumulées par des impôts justes. Gardez les vôtres, et prenez-en même davantage d'ici. » Éconduits par le roi, ils se retirèrent à l'écart et réfléchirent ainsi : « Il ne nous convient pas de ramener ces richesses chez nous. Le roi Mahāvijita célèbre un grand sacrifice ; eh bien, nous allons nous joindre à lui en tant que participants. »

๓๔๗. ‘‘อถ โข, พฺราหฺมณ, ปุรตฺถิเมน ยญฺญวาฏสฺส ขตฺติยา อานุยนฺตา เนคมา เจว ชานปทา จ ทานานิ ปฏฺฐเปสุํ. ทกฺขิเณน ยญฺญวาฏสฺส อมจฺจา ปาริสชฺชา เนคมา เจว ชานปทา จ ทานานิ ปฏฺฐเปสุํ. ปจฺฉิเมน ยญฺญวาฏสฺส พฺราหฺมณมหาสาลา เนคมา เจว ชานปทา จ ทานานิ ปฏฺฐเปสุํ. อุตฺตเรน ยญฺญวาฏสฺส คหปติเนจยิกา เนคมา เจว ชานปทา จ ทานานิ ปฏฺฐเปสุํ.

347. Alors, ô brahmane, à l'est de l'enceinte du sacrifice, les nobles des bourgs et de la campagne préparèrent leurs offrandes. Au sud de l'enceinte, les ministres et les conseillers des bourgs et de la campagne préparèrent leurs offrandes. À l'ouest de l'enceinte, les grands brahmanes des bourgs et de la campagne préparèrent leurs offrandes. Au nord de l'enceinte, les riches chefs de famille des bourgs et de la campagne préparèrent leurs offrandes.

‘‘เตสุปิ โข, พฺราหฺมณ, ยญฺเญสุ เนว คาโว หญฺญึสุ, น อเชฬกา หญฺญึสุ, น กุกฺกุฏสูกรา หญฺญึสุ, น วิวิธา ปาณา สํฆาตํ อาปชฺชึสุ, น รุกฺขา ฉิชฺชึสุ ยูปตฺถาย, น ทพฺภา ลูยึสุ พริหิสตฺถาย. เยปิ เนสํ อเหสุํ ทาสาติ วา เปสฺสาติ วา กมฺมกราติ วา, เตปิ น ทณฺฑตชฺชิตา น ภยตชฺชิตา น อสฺสุมุขา รุทมานา ปริกมฺมานิ อกํสุ. อถ โข เย อิจฺฉึสุ, เต อกํสุ, เย น อิจฺฉึสุ, น เต อกํสุ; ยํ อิจฺฉึสุ, ตํ อกํสุ, ยํ น อิจฺฉึสุ น ตํ อกํสุ. สปฺปิเตลนวนีตทธิมธุผาณิเตน เจว เต ยญฺญา นิฏฺฐานมคมํสุ.

Dans ces sacrifices, ô brahmane, on ne tua ni vaches, ni chèvres, ni moutons, ni volailles, ni porcs. Aucun être vivant ne fut mis à mort. On ne coupa point d'arbres pour en faire des poteaux sacrificiels, on ne faucha point d'herbe kusha pour en faire des jonchées. Leurs serviteurs, messagers et ouvriers ne firent point leur travail sous la menace du bâton ou de la peur, ni les larmes aux yeux et en pleurant. Seuls ceux qui le voulaient travaillaient, et ceux qui ne le voulaient pas ne travaillaient pas. Ils faisaient ce qu'ils désiraient faire et ne faisaient pas ce qu'ils ne désiraient pas faire. Ces sacrifices furent accomplis uniquement avec du beurre clarifié, de l'huile, du beurre frais, du caillé, du miel et de la mélasse.

‘‘อิติ [Pg.136] จตฺตาโร จ อนุมติปกฺขา, ราชา มหาวิชิโต อฏฺฐหงฺเคหิ สมนฺนาคโต, ปุโรหิโต พฺราหฺมโณ จตูหงฺเคหิ สมนฺนาคโต; ติสฺโส จ วิธา อยํ วุจฺจติ พฺราหฺมณ ติวิธา ยญฺญสมฺปทา โสฬสปริกฺขารา’’ติ.

Ainsi, il y eut les quatre groupes de participants, le roi Mahāvijita doté de huit qualités, le chapelain brahmane doté de quatre qualités, et les trois dispositions d'esprit ; c'est ce qu'on appelle, ô brahmane, la perfection du sacrifice en trois modes et seize accessoires.

๓๔๘. เอวํ วุตฺเต, เต พฺราหฺมณา อุนฺนาทิโน อุจฺจาสทฺทมหาสทฺทา อเหสุํ – ‘‘อโห ยญฺโญ, อโห ยญฺญสมฺปทา’’ติ! กูฏทนฺโต ปน พฺราหฺมโณ ตูณฺหีภูโตว นิสินฺโน โหติ. อถ โข เต พฺราหฺมณา กูฏทนฺตํ พฺราหฺมณํ เอตทโวจุํ – ‘‘กสฺมา ปน ภวํ กูฏทนฺโต สมณสฺส โคตมสฺส สุภาสิตํ สุภาสิตโต นาพฺภนุโมทตี’’ติ? ‘‘นาหํ, โภ, สมณสฺส โคตมสฺส สุภาสิตํ สุภาสิตโต นาพฺภนุโมทามิ. มุทฺธาปิ ตสฺส วิปเตยฺย, โย สมณสฺส โคตมสฺส สุภาสิตํ สุภาสิตโต นาพฺภนุโมเทยฺย. อปิ จ เม, โภ, เอวํ โหติ – สมโณ โคตโม น เอวมาห – ‘เอวํ เม สุต’นฺติ วา ‘เอวํ อรหติ ภวิตุ’นฺติ วา; อปิ จ สมโณ โคตโม – ‘เอวํ ตทา อาสิ, อิตฺถํ ตทา อาสิ’ ตฺเวว ภาสติ. ตสฺส มยฺหํ โภ เอวํ โหติ – ‘อทฺธา สมโณ โคตโม เตน สมเยน ราชา วา อโหสิ มหาวิชิโต ยญฺญสฺสามิ ปุโรหิโต วา พฺราหฺมโณ ตสฺส ยญฺญสฺส ยาเชตา’ติ. อภิชานาติ ปน ภวํ โคตโม เอวรูปํ ยญฺญํ ยชิตฺวา วา ยาเชตฺวา วา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชิตาติ’’? ‘‘อภิชานามหํ, พฺราหฺมณ, เอวรูปํ ยญฺญํ ยชิตฺวา วา ยาเชตฺวา วา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชิตา, อหํ เตน สมเยน ปุโรหิโต พฺราหฺมโณ อโหสึ ตสฺส ยญฺญสฺส ยาเชตา’’ติ.

348. Cela ayant été dit, ces brahmanes poussèrent des cris d'exclamation bruyants : « Quel sacrifice ! Quelle perfection du sacrifice ! » Mais le brahmane Kūṭadanta restait assis en silence. Alors ces brahmanes dirent à Kūṭadanta : « Pourquoi donc l'honorable Kūṭadanta ne se réjouit-il pas des paroles si bien dites par l'ascète Gotama ? » Kūṭadanta répondit : « Ce n'est pas, messieurs, que je ne me réjouisse point des paroles de l'ascète Gotama. La tête de celui qui ne se réjouirait pas de ce qu'il a si bien dit pourrait bien éclater. Mais voici ce que je pense : l'ascète Gotama ne dit pas : "C'est ainsi que je l'ai entendu dire" ou "Il devrait en être ainsi" ; au contraire, l'ascète Gotama dit seulement : "C'était ainsi à cette époque, cela s'est passé ainsi". Je pense donc ceci : "Assurément, à cette époque, l'ascète Gotama était soit le roi Mahāvijita, le maître du sacrifice, soit le chapelain brahmane qui dirigea ce sacrifice". Mais l'honorable Gotama confirme-t-il qu'après avoir offert ou fait offrir un tel sacrifice, à la dissolution du corps après la mort, il a été renaître dans une destination heureuse, dans le monde céleste ? » — « Je confirme, ô brahmane, qu'après avoir offert ou fait offrir un tel sacrifice, à la dissolution du corps après la mort, je suis allé renaître dans une destination heureuse, dans le monde céleste. À cette époque, j'étais le chapelain brahmane qui dirigea ce sacrifice. »

นิจฺจทานอนุกุลยญฺญํ

Le don perpétuel et le sacrifice ancestral.

๓๔๙. ‘‘อตฺถิ ปน, โภ โคตม, อญฺโญ ยญฺโญ อิมาย ติวิธาย ยญฺญสมฺปทาย โสฬสปริกฺขาราย อปฺปฏฺฐตโร จ อปฺปสมารมฺภตโร จ มหปฺผลตโร จ มหานิสํสตโร จา’’ติ?

349. « Mais existe-t-il, seigneur Gotama, un autre sacrifice, moins exigeant et moins coûteux que cette perfection du sacrifice en trois modes et seize accessoires, mais ayant un fruit plus grand et un bénéfice plus considérable ? »

‘‘อตฺถิ [Pg.137] โข, พฺราหฺมณ, อญฺโญ ยญฺโญ อิมาย ติวิธาย ยญฺญสมฺปทาย โสฬสปริกฺขาราย อปฺปฏฺฐตโร จ อปฺปสมารมฺภตโร จ มหปฺผลตโร จ มหานิสํสตโร จา’’ติ.

« Il existe en effet, ô brahmane, un autre sacrifice, moins exigeant et moins coûteux que cette perfection du sacrifice en trois modes et seize accessoires, mais ayant un fruit plus grand et un bénéfice plus considérable. »

‘‘กตโม ปน โส, โภ โคตม, ยญฺโญ อิมาย ติวิธาย ยญฺญสมฺปทาย โสฬสปริกฺขาราย อปฺปฏฺฐตโร จ อปฺปสมารมฺภตโร จ มหปฺผลตโร จ มหานิสํสตโร จา’’ติ?

« Et quel est donc, seigneur Gotama, cet autre sacrifice, moins exigeant et moins coûteux que cette perfection du sacrifice en trois modes et seize accessoires, mais ayant un fruit plus grand et un bénéfice plus considérable ? »

‘‘ยานิ โข ปน ตานิ, พฺราหฺมณ, นิจฺจทานานิ อนุกุลยญฺญานิ สีลวนฺเต ปพฺพชิเต อุทฺทิสฺส ทิยฺยนฺติ; อยํ โข, พฺราหฺมณ, ยญฺโญ อิมาย ติวิธาย ยญฺญสมฺปทาย โสฬสปริกฺขาราย อปฺปฏฺฐตโร จ อปฺปสมารมฺภตโร จ มหปฺผลตโร จ มหานิสํสตโร จา’’ติ.

« Ce sont, ô brahmane, ces dons perpétuels, ces sacrifices ancestraux, qui sont offerts à des religieux vertueux. C'est ce sacrifice, ô brahmane, qui est moins exigeant et moins coûteux que cette perfection du sacrifice en trois modes et seize accessoires, mais qui a un fruit plus grand et un bénéfice plus considérable. »

‘‘โก นุ โข, โภ โคตม, เหตุ โก ปจฺจโย, เยน ตํ นิจฺจทานํ อนุกุลยญฺญํ อิมาย ติวิธาย ยญฺญสมฺปทาย โสฬสปริกฺขาราย อปฺปฏฺฐตรญฺจ อปฺปสมารมฺภตรญฺจ มหปฺผลตรญฺจ มหานิสํสตรญฺจา’’ติ?

« Quelle est donc la raison, seigneur Gotama, quelle est la cause pour laquelle ce don perpétuel, ce sacrifice ancestral, est moins exigeant et moins coûteux que cette perfection du sacrifice en trois modes et seize accessoires, tout en ayant un fruit plus grand et un bénéfice plus considérable ? »

‘‘น โข, พฺราหฺมณ, เอวรูปํ ยญฺญํ อุปสงฺกมนฺติ อรหนฺโต วา อรหตฺตมคฺคํ วา สมาปนฺนา. ตํ กิสฺส เหตุ? ทิสฺสนฺติ เหตฺถ, พฺราหฺมณ, ทณฺฑปฺปหาราปิ คลคฺคหาปิ, ตสฺมา เอวรูปํ ยญฺญํ น อุปสงฺกมนฺติ อรหนฺโต วา อรหตฺตมคฺคํ วา สมาปนฺนา. ยานิ โข ปน ตานิ, พฺราหฺมณ, นิจฺจทานานิ อนุกุลยญฺญานิ สีลวนฺเต ปพฺพชิเต อุทฺทิสฺส ทิยฺยนฺติ; เอวรูปํ โข, พฺราหฺมณ, ยญฺญํ อุปสงฺกมนฺติ อรหนฺโต วา อรหตฺตมคฺคํ วา สมาปนฺนา. ตํ กิสฺส เหตุ? น เหตฺถ, พฺราหฺมณ, ทิสฺสนฺติ ทณฺฑปฺปหาราปิ คลคฺคหาปิ, ตสฺมา เอวรูปํ ยญฺญํ อุปสงฺกมนฺติ อรหนฺโต วา อรหตฺตมคฺคํ วา สมาปนฺนา. อยํ โข, พฺราหฺมณ, เหตุ อยํ ปจฺจโย, เยน ตํ นิจฺจทานํ อนุกุลยญฺญํ อิมาย ติวิธาย ยญฺญสมฺปทาย โสฬสปริกฺขาราย อปฺปฏฺฐตรญฺจ อปฺปสมารมฺภตรญฺจ มหปฺผลตรญฺจ มหานิสํสตรญฺจา’’ติ.

Certes, ô brahmane, les arahants ou ceux qui sont engagés sur la voie de l’état d’arahant ne se rendent pas à un sacrifice de cette nature. Pour quelle raison ? Car on y voit, ô brahmane, des coups de bâton et des saisies au collet ; c’est pourquoi les arahants ou ceux qui sont engagés sur la voie de l’état d’arahant ne se rendent pas à un sacrifice de cette nature. Cependant, ô brahmane, il existe des dons permanents, des sacrifices familiaux traditionnels, offerts à l’intention de religieux vertueux ; à de tels sacrifices, ô brahmane, les arahants ou ceux qui sont engagés sur la voie de l’état d’arahant se rendent. Pour quelle raison ? Car on n’y voit pas, ô brahmane, de coups de bâton ni de saisies au collet ; c’est pourquoi les arahants ou ceux qui sont engagés sur la voie de l’état d’arahant se rendent à un sacrifice de cette nature. C’est là, ô brahmane, la cause et la raison pour laquelle ce don permanent, ce sacrifice familial, est plus aisé à accomplir, demande moins d’efforts, et produit de plus grands fruits et de plus grands avantages que ce sacrifice doté de sa triple perfection et de ses seize accessoires.

๓๕๐. ‘‘อตฺถิ ปน, โภ โคตม, อญฺโญ ยญฺโญ อิมาย จ ติวิธาย ยญฺญสมฺปทาย โสฬสปริกฺขาราย อิมินา จ นิจฺจทาเนน อนุกุลยญฺเญน อปฺปฏฺฐตโร จ อปฺปสมารมฺภตโร จ มหปฺผลตโร จ มหานิสํสตโร จา’’ติ?

350. Existe-t-il cependant, ô Maître Gotama, un autre sacrifice qui soit plus aisé à accomplir, demande moins d’efforts, et produise de plus grands fruits et de plus grands avantages que cette triple perfection du sacrifice avec ses seize accessoires et que ce don permanent, ce sacrifice familial ?

‘‘อตฺถิ [Pg.138] โข, พฺราหฺมณ, อญฺโญ ยญฺโญ อิมาย จ ติวิธาย ยญฺญสมฺปทาย โสฬสปริกฺขาราย อิมินา จ นิจฺจทาเนน อนุกุลยญฺเญน อปฺปฏฺฐตโร จ อปฺปสมารมฺภตโร จ มหปฺผลตโร จ มหานิสํสตโร จา’’ติ.

Il existe certes, ô brahmane, un autre sacrifice qui est plus aisé à accomplir, demande moins d’efforts, et produit de plus grands fruits et de plus grands avantages que cette triple perfection du sacrifice avec ses seize accessoires et que ce don permanent, ce sacrifice familial.

‘‘กตโม ปน โส, โภ โคตม, ยญฺโญ อิมาย จ ติวิธาย ยญฺญสมฺปทาย โสฬสปริกฺขาราย อิมินา จ นิจฺจทาเนน อนุกุลยญฺเญน อปฺปฏฺฐตโร จ อปฺปสมารมฺภตโร จ มหปฺผลตโร จ มหานิสํสตโร จา’’ติ?

Quel est donc ce sacrifice, ô Maître Gotama, qui est plus aisé à accomplir, demande moins d’efforts, et produit de plus grands fruits et de plus grands avantages que cette triple perfection du sacrifice avec ses seize accessoires et que ce don permanent, ce sacrifice familial ?

‘‘โย โข, พฺราหฺมณ, จาตุทฺทิสํ สงฺฆํ อุทฺทิสฺส วิหารํ กโรติ, อยํ โข, พฺราหฺมณ, ยญฺโญ อิมาย จ ติวิธาย ยญฺญสมฺปทาย โสฬสปริกฺขาราย อิมินา จ นิจฺจทาเนน อนุกุลยญฺเญน อปฺปฏฺฐตโร จ อปฺปสมารมฺภตโร จ มหปฺผลตโร จ มหานิสํสตโร จา’’ติ.

Celui, ô brahmane, qui fait construire un monastère à l’intention du Sangha des quatre directions ; tel est le sacrifice, ô brahmane, qui est plus aisé à accomplir, demande moins d’efforts, et produit de plus grands fruits et de plus grands avantages que cette triple perfection du sacrifice avec ses seize accessoires et que ce don permanent, ce sacrifice familial.

๓๕๑. ‘‘อตฺถิ ปน, โภ โคตม, อญฺโญ ยญฺโญ อิมาย จ ติวิธาย ยญฺญสมฺปทาย โสฬสปริกฺขาราย อิมินา จ นิจฺจทาเนน อนุกุลยญฺเญน อิมินา จ วิหารทาเนน อปฺปฏฺฐตโร จ อปฺปสมารมฺภตโร จ มหปฺผลตโร จ มหานิสํสตโร จา’’ติ?

351. Existe-t-il cependant, ô Maître Gotama, un autre sacrifice qui soit plus aisé à accomplir, demande moins d’efforts, et produise de plus grands fruits et de plus grands avantages que cette triple perfection du sacrifice avec ses seize accessoires, que ce don permanent, ce sacrifice familial, et que ce don d’un monastère ?

‘‘อตฺถิ โข, พฺราหฺมณ, อญฺโญ ยญฺโญ อิมาย จ ติวิธาย ยญฺญสมฺปทาย โสฬสปริกฺขาราย อิมินา จ นิจฺจทาเนน อนุกุลยญฺเญน อิมินา จ วิหารทาเนน อปฺปฏฺฐตโร จ อปฺปสมารมฺภตโร จ มหปฺผลตโร จ มหานิสํสตโร จา’’ติ.

‘‘กตโม ปน โส, โภ โคตม, ยญฺโญ อิมาย จ ติวิธาย ยญฺญสมฺปทาย โสฬสปริกฺขาราย อิมินา จ นิจฺจทาเนน อนุกุลยญฺเญน อิมินา จ วิหารทาเนน อปฺปฏฺฐตโร จ อปฺปสมารมฺภตโร จ มหปฺผลตโร จ มหานิสํสตโร จา’’ติ?

‘‘โย โข, พฺราหฺมณ, ปสนฺนจิตฺโต พุทฺธํ สรณํ คจฺฉติ, ธมฺมํ สรณํ คจฺฉติ, สงฺฆํ สรณํ คจฺฉติ; อยํ โข, พฺราหฺมณ, ยญฺโญ อิมาย จ ติวิธาย ยญฺญสมฺปทาย โสฬสปริกฺขาราย อิมินา จ นิจฺจทาเนน อนุกุลยญฺเญน อิมินา จ วิหารทาเนน อปฺปฏฺฐตโร จ อปฺปสมารมฺภตโร จ มหปฺผลตโร จ มหานิสํสตโร จา’’ติ.

Celui, ô brahmane, qui, le cœur confiant, prend refuge dans le Bouddha, prend refuge dans le Dhamma, prend refuge dans le Sangha ; tel est le sacrifice, ô brahmane, qui est plus aisé à accomplir, demande moins d’efforts, et produit de plus grands fruits et de plus grands avantages que cette triple perfection du sacrifice avec ses seize accessoires, que ce don permanent, ce sacrifice familial, et que ce don d’un monastère.

๓๕๒. ‘‘อตฺถิ [Pg.139] ปน, โภ โคตม, อญฺโญ ยญฺโญ อิมาย จ ติวิธาย ยญฺญสมฺปทาย โสฬสปริกฺขาราย อิมินา จ นิจฺจทาเนน อนุกุลยญฺเญน อิมินา จ วิหารทาเนน อิเมหิ จ สรณคมเนหิ อปฺปฏฺฐตโร จ อปฺปสมารมฺภตโร จ มหปฺผลตโร จ มหานิสํสตโร จา’’ติ?

352. Existe-t-il cependant, ô Maître Gotama, un autre sacrifice qui soit plus aisé à accomplir, demande moins d’efforts, et produise de plus grands fruits et de plus grands avantages que cette triple perfection du sacrifice avec ses seize accessoires, que ce don permanent, ce sacrifice familial, que ce don d’un monastère, et que ces prises de refuge ?

‘‘อตฺถิ โข, พฺราหฺมณ, อญฺโญ ยญฺโญ อิมาย จ ติวิธาย ยญฺญสมฺปทาย โสฬสปริกฺขาราย อิมินา จ นิจฺจทาเนน อนุกุลยญฺเญน อิมินา จ วิหารทาเนน อิเมหิ จ สรณคมเนหิ อปฺปฏฺฐตโร จ อปฺปสมารมฺภตโร จ มหปฺผลตโร จ มหานิสํสตโร จา’’ติ.

‘‘กตโม ปน โส, โภ โคตม, ยญฺโญ อิมาย จ ติวิธาย ยญฺญสมฺปทาย โสฬสปริกฺขาราย อิมินา จ นิจฺจทาเนน อนุกุลยญฺเญน อิมินา จ วิหารทาเนน อิเมหิ จ สรณคมเนหิ อปฺปฏฺฐตโร จ อปฺปสมารมฺภตโร จ มหปฺผลตโร จ มหานิสํสตโร จา’’ติ?

‘‘โย โข, พฺราหฺมณ, ปสนฺนจิตฺโต สิกฺขาปทานิ สมาทิยติ – ปาณาติปาตา เวรมณึ, อทินฺนาทานา เวรมณึ, กาเมสุมิจฺฉาจารา เวรมณึ, มุสาวาทา เวรมณึ, สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานา เวรมณึ. อยํ โข, พฺราหฺมณ, ยญฺโญ อิมาย จ ติวิธาย ยญฺญสมฺปทาย โสฬสปริกฺขาราย อิมินา จ นิจฺจทาเนน อนุกุลยญฺเญน อิมินา จ วิหารทาเนน อิเมหิ จ สรณคมเนหิ อปฺปฏฺฐตโร จ อปฺปสมารมฺภตโร จ มหปฺผลตโร จ มหานิสํสตโร จา’’ติ.

Celui, ô brahmane, qui, le cœur confiant, entreprend de suivre les préceptes d’entraînement : s’abstenir de tuer des êtres vivants, s’abstenir de prendre ce qui n’est pas donné, s’abstenir de l’inconduite sexuelle, s’abstenir de paroles mensongères, s’abstenir de consommer des boissons fermentées et des alcools qui causent la négligence. Tel est le sacrifice, ô brahmane, qui est plus aisé à accomplir, demande moins d’efforts, et produit de plus grands fruits et de plus grands avantages que cette triple perfection du sacrifice avec ses seize accessoires, que ce don permanent, ce sacrifice familial, que ce don d’un monastère, et que ces prises de refuge.

๓๕๓. ‘‘อตฺถิ ปน, โภ โคตม, อญฺโญ ยญฺโญ อิมาย จ ติวิธาย ยญฺญสมฺปทาย โสฬสปริกฺขาราย อิมินา จ นิจฺจทาเนน อนุกุลยญฺเญน อิมินา จ วิหารทาเนน อิเมหิ จ สรณคมเนหิ อิเมหิ จ สิกฺขาปเทหิ อปฺปฏฺฐตโร จ อปฺปสมารมฺภตโร จ มหปฺผลตโร จ มหานิสํสตโร จา’’ติ?

353. Existe-t-il cependant, ô Maître Gotama, un autre sacrifice qui soit plus aisé à accomplir, demande moins d’efforts, et produise de plus grands fruits et de plus grands avantages que cette triple perfection du sacrifice avec ses seize accessoires, que ce don permanent, ce sacrifice familial, que ce don d’un monastère, que ces prises de refuge, et que ces préceptes d’entraînement ?

‘‘อตฺถิ โข, พฺราหฺมณ, อญฺโญ ยญฺโญ อิมาย จ ติวิธาย ยญฺญสมฺปทาย โสฬสปริกฺขาราย อิมินา จ นิจฺจทาเนน อนุกุลยญฺเญน อิมินา จ วิหารทาเนน อิเมหิ จ สรณคมเนหิ อิเมหิ จ สิกฺขาปเทหิ อปฺปฏฺฐตโร [Pg.140] จ อปฺปสมารมฺภตโร จ มหปฺผลตโร จ มหานิสํสตโร จา’’ติ.

‘‘กตโม ปน โส, โภ โคตม, ยญฺโญ อิมาย จ ติวิธาย ยญฺญสมฺปทาย โสฬสปริกฺขาราย อิมินา จ นิจฺจทาเนน อนุกุลยญฺเญน อิมินา จ วิหารทาเนน อิเมหิ จ สรณคมเนหิ อิเมหิ จ สิกฺขาปเทหิ อปฺปฏฺฐตโร จ อปฺปสมารมฺภตโร จ มหปฺผลตโร จ มหานิสํสตโร จา’’ติ?

« Mais quel est donc, ô cher Gotama, le sacrifice qui — par rapport à cette triple perfection du sacrifice avec ses seize accessoires, à ces dons perpétuels, à ces sacrifices ancestraux, à ce don de monastère, à ces prises de refuge et à ces préceptes — demande moins de préparatifs et moins d'efforts, tout en étant plus fructueux et plus avantageux ? »

‘‘อิธ, พฺราหฺมณ, ตถาคโต โลเก อุปฺปชฺชติ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ…เป… (ยถา ๑๙๐-๒๑๒ อนุจฺเฉเทสุ, เอวํ วิตฺถาเรตพฺพํ). เอวํ โข, พฺราหฺมณ, ภิกฺขุ สีลสมฺปนฺโน โหติ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อยํ โข, พฺราหฺมณ, ยญฺโญ ปุริเมหิ ยญฺเญหิ อปฺปฏฺฐตโร จ อปฺปสมารมฺภตโร จ มหปฺผลตโร จ มหานิสํสตโร จ…เป… ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อยมฺปิ โข, พฺราหฺมณ, ยญฺโญ ปุริเมหิ ยญฺเญหิ อปฺปฏฺฐตโร จ อปฺปสมารมฺภตโร จ มหปฺผลตโร จ มหานิสํสตโร จาติ. ญาณทสฺสนาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ…เป… อยมฺปิ โข, พฺราหฺมณ, ยญฺโญ ปุริเมหิ ยญฺเญหิ อปฺปฏฺฐตโร จ อปฺปสมารมฺภตโร จ มหปฺผลตโร จ มหานิสํสตโร จ…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาติ. อยมฺปิ โข, พฺราหฺมณ, ยญฺโญ ปุริเมหิ ยญฺเญหิ อปฺปฏฺฐตโร จ อปฺปสมารมฺภตโร จ มหปฺผลตโร จ มหานิสํสตโร จ. อิมาย จ, พฺราหฺมณ, ยญฺญสมฺปทาย อญฺญา ยญฺญสมฺปทา อุตฺตริตรา วา ปณีตตรา วา นตฺถี’’ติ.

« En ce monde, ô brahmane, un Tathāgata apparaît, un Arhat, parfaitement éveillé par lui-même... (on doit développer ici comme dans les paragraphes 190 à 212). C’est ainsi, ô brahmane, qu’un moine est accompli dans la vertu... il entre et demeure dans le premier jhana. Ce sacrifice-ci, ô brahmane, demande moins de préparatifs et moins d’efforts que les sacrifices précédents, tout en étant plus fructueux et plus avantageux... il entre et demeure dans le deuxième jhana... le troisième jhana... le quatrième jhana. Ce sacrifice-ci également, ô brahmane, demande moins de préparatifs et moins d’efforts que les sacrifices précédents, tout en étant plus fructueux et plus avantageux. Il dirige et incline son esprit vers la vision de la connaissance (ñāṇadassana)... ce sacrifice-ci également, ô brahmane, est celui qui demande moins de préparatifs et d'efforts, tout en étant plus fructueux et plus avantageux... il comprend : “il n'y a plus rien à faire pour cet état-ci”. Ce sacrifice-ci également, ô brahmane, demande moins de préparatifs et moins d’efforts que les sacrifices précédents, tout en étant plus fructueux et plus avantageux. Et par rapport à cette perfection du sacrifice, ô brahmane, il n'existe aucune autre perfection du sacrifice qui soit supérieure ou plus sublime que celle-ci. »

กูฏทนฺตอุปาสกตฺตปฏิเวทนา

Reconnaissance de Kūṭadanta comme disciple laïc

๓๕๔. เอวํ วุตฺเต, กูฏทนฺโต พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตม, อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตม! เสยฺยถาปิ โภ โคตม, นิกฺกุชฺชิตํ วา อุกฺกุชฺเชยฺย, ปฏิจฺฉนฺนํ วา วิวเรยฺย, มูฬฺหสฺส วา มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย, อนฺธกาเร วา เตลปชฺโชตํ ธาเรยฺย ‘จกฺขุมนฺโต รูปานิ ทกฺขนฺตี’ติ; เอวเมวํ โภตา โคตเมน อเนกปริยาเยน ธมฺโม [Pg.141] ปกาสิโต. เอสาหํ ภวนฺตํ โคตมํ สรณํ คจฺฉามิ ธมฺมญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ. อุปาสกํ มํ ภวํ โคตโม ธาเรตุ อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คตํ. เอสาหํ โภ โคตม สตฺต จ อุสภสตานิ สตฺต จ วจฺฉตรสตานิ สตฺต จ วจฺฉตรีสตานิ สตฺต จ อชสตานิ สตฺต จ อุรพฺภสตานิ มุญฺจามิ, ชีวิตํ เทมิ, หริตานิ เจว ติณานิ ขาทนฺตุ, สีตานิ จ ปานียานิ ปิวนฺตุ, สีโต จ เนสํ วาโต อุปวายตู’’ติ.

354. À ces mots, le brahmane Kūṭadanta dit au Bienheureux : « Magnifique, ô cher Gotama, magnifique ! C’est comme si, ô cher Gotama, on redressait ce qui était renversé, si on révélait ce qui était caché, si on montrait le chemin à celui qui s’était égaré, ou si on apportait une lampe à huile dans l’obscurité pour que ceux qui ont des yeux puissent voir les formes ; c’est ainsi que le cher Gotama a exposé le Dhamma de multiples manières. Je prends refuge en le Vénérable Gotama, ainsi que dans le Dhamma et dans la Communauté des moines. Que le cher Gotama me reçoive comme disciple laïc ayant pris refuge dès aujourd'hui et pour le reste de ma vie. Et voici, ô cher Gotama, que je libère ces sept cents taureaux, ces sept cents taurillons, ces sept cents génisses, ces sept cents boucs et ces sept cents béliers. Je leur rends la vie. Qu'ils mangent de l'herbe verte, qu'ils boivent de l'eau fraîche et qu'un vent frais souffle sur eux. »

โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยา

Réalisation du fruit de l'entrée dans le courant (Sotāpatti)

๓๕๕. อถ โข ภควา กูฏทนฺตสฺส พฺราหฺมณสฺส อนุปุพฺพึ กถํ กเถสิ, เสยฺยถิทํ, ทานกถํ สีลกถํ สคฺคกถํ; กามานํ อาทีนวํ โอการํ สํกิเลสํ เนกฺขมฺเม อานิสํสํ ปกาเสสิ. ยทา ภควา อญฺญาสิ กูฏทนฺตํ พฺราหฺมณํ กลฺลจิตฺตํ มุทุจิตฺตํ วินีวรณจิตฺตํ อุทคฺคจิตฺตํ ปสนฺนจิตฺตํ, อถ ยา พุทฺธานํ สามุกฺกํสิกา ธมฺมเทสนา, ตํ ปกาเสสิ – ทุกฺขํ สมุทยํ นิโรธํ มคฺคํ. เสยฺยถาปิ นาม สุทฺธํ วตฺถํ อปคตกาฬกํ สมฺมเทว รชนํ ปฏิคฺคณฺเหยฺย, เอวเมว กูฏทนฺตสฺส พฺราหฺมณสฺส ตสฺมิญฺเญว อาสเน วิรชํ วีตมลํ ธมฺมจกฺขุํ อุทปาทิ – ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ, สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ.

355. Alors le Bienheureux prononça pour le brahmane Kūṭadanta un discours progressif, à savoir : un discours sur le don, sur la vertu, sur les cieux ; il exposa les dangers, la bassesse et la corruption des plaisirs sensuels, ainsi que les bienfaits du renoncement. Quand le Bienheureux sut que le brahmane Kūṭadanta avait l'esprit prêt, l'esprit malléable, l'esprit libre d'obstacles, l'esprit exalté et l'esprit confiant, il exposa alors l'enseignement du Dhamma propre aux Bouddhas : la souffrance, son origine, sa cessation et le chemin. Tout comme un vêtement pur et sans taches absorberait parfaitement la teinture, de même, sur ce siège même, apparut au brahmane Kūṭadanta l'œil du Dhamma, pur et sans souillure : « Tout ce qui a pour nature de naître a pour nature de cesser. »

๓๕๖. อถ โข กูฏทนฺโต พฺราหฺมโณ ทิฏฺฐธมฺโม ปตฺตธมฺโม วิทิตธมฺโม ปริโยคาฬฺหธมฺโม ติณฺณวิจิกิจฺโฉ วิคตกถํกโถ เวสารชฺชปฺปตฺโต อปรปฺปจฺจโย สตฺถุสาสเน ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อธิวาเสตุ เม ภวํ โคตโม สฺวาตนาย ภตฺตํ สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆนา’’ติ. อธิวาเสสิ ภควา ตุณฺหีภาเวน.

356. Alors le brahmane Kūṭadanta, ayant vu le Dhamma, atteint le Dhamma, connu le Dhamma, pénétré le Dhamma, ayant traversé le doute, s'étant affranchi de toute incertitude, ayant atteint une parfaite assurance et étant devenu indépendant d'autrui dans l'enseignement du Maître, dit au Bienheureux : « Que le cher Gotama accepte mon invitation pour le repas de demain, avec la communauté des moines. » Le Bienheureux accepta par le silence.

๓๕๗. อถ โข กูฏทนฺโต พฺราหฺมโณ ภควโต อธิวาสนํ วิทิตฺวา อุฏฺฐายาสนา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปกฺกามิ. อถ โข กูฏทนฺโต พฺราหฺมโณ ตสฺสา รตฺติยา อจฺจเยน สเก ยญฺญวาเฏ ปณีตํ ขาทนียํ โภชนียํ ปฏิยาทาเปตฺวา ภควโต กาลํ อาโรจาเปสิ – ‘‘กาโล, โภ โคตม; นิฏฺฐิตํ ภตฺต’’นฺติ.

357. Alors le brahmane Kūṭadanta, ayant compris l'acceptation du Bienheureux, se leva de son siège, salua le Bienheureux et, après avoir tourné autour de lui par la droite, s'en alla. Puis, à la fin de cette nuit, le brahmane Kūṭadanta fit préparer dans son propre enclos sacrificiel des mets délicieux, tant solides que tendres, et fit annoncer l'heure au Bienheureux : « C’est l’heure, ô cher Gotama ; le repas est prêt. »

๓๕๘. อถ [Pg.142] โข ภควา ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน เยน กูฏทนฺตสฺส พฺราหฺมณสฺส ยญฺญวาโฏ เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ.

358. Alors le Bienheureux, s'étant habillé le matin, prit son bol et sa robe et se rendit avec la communauté des moines à l'enclos sacrificiel du brahmane Kūṭadanta ; s'y étant rendu, il s'assit sur le siège préparé.

อถ โข กูฏทนฺโต พฺราหฺมโณ พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ ปณีเตน ขาทนีเยน โภชนีเยน สหตฺถา สนฺตปฺเปสิ สมฺปวาเรสิ. อถ โข กูฏทนฺโต พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ ภุตฺตาวึ โอนีตปตฺตปาณึ อญฺญตรํ นีจํ อาสนํ คเหตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺนํ โข กูฏทนฺตํ พฺราหฺมณํ ภควา ธมฺมิยา กถาย สนฺทสฺเสตฺวา สมาทเปตฺวา สมุตฺเตเชตฺวา สมฺปหํเสตฺวา อุฏฺฐายาสนา ปกฺกามีติ.

Le brahmane Kūṭadanta servit alors de ses propres mains la communauté des moines ayant le Bouddha à sa tête, les rassasiant de mets délicieux, tant solides que tendres. Puis, quand le Bienheureux eut fini de manger et eut retiré sa main de son bol, le brahmane Kūṭadanta prit un siège bas et s'assit à ses côtés. Le Bienheureux instruisit, encouragea, inspira et réjouit le brahmane Kūṭadanta assis à ses côtés par un discours sur le Dhamma, puis se leva de son siège et s'en alla. Ainsi ai-je entendu.

กูฏทนฺตสุตฺตํ นิฏฺฐิตํ ปญฺจมํ.

Fin du cinquième Sutta, le Kūṭadanta Sutta.

๖. มหาลิสุตฺตํ

6. Le Mahāli Sutta

พฺราหฺมณทูตวตฺถุ

L'histoire des messagers brahmanes

๓๕๙. เอวํ [Pg.143] เม สุตํ – เอกํ สมยํ ภควา เวสาลิยํ วิหรติ มหาวเน กูฏาคารสาลายํ. เตน โข ปน สมเยน สมฺพหุลา โกสลกา จ พฺราหฺมณทูตา มาคธกา จ พฺราหฺมณทูตา เวสาลิยํ ปฏิวสนฺติ เกนจิเทว กรณีเยน. อสฺโสสุํ โข เต โกสลกา จ พฺราหฺมณทูตา มาคธกา จ พฺราหฺมณทูตา – ‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม สกฺยปุตฺโต สกฺยกุลา ปพฺพชิโต เวสาลิยํ วิหรติ มหาวเน กูฏาคารสาลายํ. ตํ โข ปน ภวนฺตํ โคตมํ เอวํ กลฺยาโณ กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคโต – ‘อิติปิ โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน สุคโต โลกวิทู อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา’. โส อิมํ โลกํ สเทวกํ สมารกํ สพฺรหฺมกํ สสฺสมณพฺราหฺมณึ ปชํ สเทวมนุสฺสํ สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทติ. โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสติ. สาธุ โข ปน ตถารูปานํ อรหตํ ทสฺสนํ โหตี’’ติ.

359. Ainsi ai-je entendu. En un temps, le Béni séjournait à Vesālī, dans la Grande Forêt, au Pavillon à pignon. À cette époque, de nombreux messagers brahmanes de Kosala et de Magadha résidaient à Vesālī pour quelque affaire. Ces messagers brahmanes de Kosala et de Magadha apprirent ceci : « On dit que l'ascète Gotama, fils des Sakyas, parti de la famille des Sakyas pour la vie errante, séjourne à Vesālī, dans la Grande Forêt, au Pavillon à pignon. Une excellente renommée concernant ce vénérable Gotama s'est répandue ainsi : "C'est un Béni, car il est un Arahant, parfaitement éveillé par lui-même, accompli dans la connaissance et la conduite, bien allé, connaisseur du monde, guide incomparable des hommes à dresser, instructeur des dieux et des humains, éveillé et béni." Il fait connaître ce monde avec ses dieux, ses Māras, ses Brahmās, cette génération avec ses ascètes et ses brahmanes, ses rois et ses hommes, après l'avoir réalisé par lui-même grâce à une connaissance directe. Il enseigne le Dhamma, bon au début, bon au milieu et bon à la fin, pourvu de sens et d'expression ; il expose la vie sainte dans sa plénitude et sa pureté. Il est bon de voir de tels Arahants. »

๓๖๐. อถ โข เต โกสลกา จ พฺราหฺมณทูตา มาคธกา จ พฺราหฺมณทูตา เยน มหาวนํ กูฏาคารสาลา เตนุปสงฺกมึสุ. เตน โข ปน สมเยน อายสฺมา นาคิโต ภควโต อุปฏฺฐาโก โหติ. อถ โข เต โกสลกา จ พฺราหฺมณทูตา มาคธกา จ พฺราหฺมณทูตา เยนายสฺมา นาคิโต เตนุปสงฺกมึสุ. อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ นาคิตํ เอตทโวจุํ – ‘‘กหํ นุ โข, โภ นาคิต, เอตรหิ โส ภวํ โคตโม วิหรติ? ทสฺสนกามา หิ มยํ ตํ ภวนฺตํ โคตม’’นฺติ. ‘‘อกาโล โข, อาวุโส, ภควนฺตํ ทสฺสนาย, ปฏิสลฺลีโน ภควา’’ติ. อถ โข เต โกสลกา จ พฺราหฺมณทูตา มาคธกา จ พฺราหฺมณทูตา ตตฺเถว เอกมนฺตํ นิสีทึสุ – ‘‘ทิสฺวาว มยํ ตํ ภวนฺตํ โคตมํ คมิสฺสามา’’ติ.

360. Alors, ces messagers brahmanes de Kosala et de Magadha se rendirent à la Grande Forêt, au Pavillon à pignon. À ce moment-là, le vénérable Nāgita était l'assistant du Béni. Ces messagers brahmanes de Kosala et de Magadha s'approchèrent du vénérable Nāgita et lui dirent : « Monsieur Nāgita, où se trouve actuellement le vénérable Gotama ? Nous souhaitons voir le vénérable Gotama. » — « Amis, ce n'est pas le moment de voir le Béni ; le Béni est en retraite solitaire. » Alors, ces messagers brahmanes de Kosala et de Magadha s'assirent là même, à l'écart, en pensant : « Nous ne partirons qu'après avoir vu le vénérable Gotama. »

โอฏฺฐทฺธลิจฺฉวีวตฺถุ

L'histoire du Licchavī Oṭṭhaddha

๓๖๑. โอฏฺฐทฺโธปิ [Pg.144] ลิจฺฉวี มหติยา ลิจฺฉวีปริสาย สทฺธึ เยน มหาวนํ กูฏาคารสาลา เยนายสฺมา นาคิโต เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ นาคิตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. เอกมนฺตํ ฐิโต โข โอฏฺฐทฺโธปิ ลิจฺฉวี อายสฺมนฺตํ นาคิตํ เอตทโวจ – ‘‘กหํ นุ โข, ภนฺเต นาคิต, เอตรหิ โส ภควา วิหรติ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ, ทสฺสนกามา หิ มยํ ตํ ภควนฺตํ อรหนฺตํ สมฺมาสมฺพุทฺธ’’นฺติ. ‘‘อกาโล โข, มหาลิ, ภควนฺตํ ทสฺสนาย, ปฏิสลฺลีโน ภควา’’ติ. โอฏฺฐทฺโธปิ ลิจฺฉวี ตตฺเถว เอกมนฺตํ นิสีทิ – ‘‘ทิสฺวาว อหํ ตํ ภควนฺตํ คมิสฺสามิ อรหนฺตํ สมฺมาสมฺพุทฺธ’’นฺติ.

361. Le Licchavī Oṭṭhaddha lui aussi, accompagné d'une grande suite de Licchavīs, se rendit à la Grande Forêt, au Pavillon à pignon, là où se trouvait le vénérable Nāgita. S'étant approché, il salua le vénérable Nāgita et se tint à l'écart. Debout à l'écart, le Licchavī Oṭṭhaddha dit au vénérable Nāgita : « Vénérable Nāgita, où se trouve actuellement le Béni, l'Arahant, le Parfaitement Éveillé ? Car nous souhaitons voir le Béni, l'Arahant, le Parfaitement Éveillé. » — « Mahāli, ce n'est pas le moment de voir le Béni ; le Béni est en retraite solitaire. » Le Licchavī Oṭṭhaddha s'assit lui aussi là même, à l'écart, en pensant : « Je ne partirai qu'après avoir vu le Béni, l'Arahant, le Parfaitement Éveillé. »

๓๖๒. อถ โข สีโห สมณุทฺเทโส เยนายสฺมา นาคิโต เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ นาคิตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. เอกมนฺตํ ฐิโต โข สีโห สมณุทฺเทโส อายสฺมนฺตํ นาคิตํ เอตทโวจ – ‘‘เอเต, ภนฺเต กสฺสป, สมฺพหุลา โกสลกา จ พฺราหฺมณทูตา มาคธกา จ พฺราหฺมณทูตา อิธูปสงฺกนฺตา ภควนฺตํ ทสฺสนาย; โอฏฺฐทฺโธปิ ลิจฺฉวี มหติยา ลิจฺฉวีปริสาย สทฺธึ อิธูปสงฺกนฺโต ภควนฺตํ ทสฺสนาย, สาธุ, ภนฺเต กสฺสป, ลภตํ เอสา ชนตา ภควนฺตํ ทสฺสนายา’’ติ.

362. Alors, le novice Sīha s'approcha du vénérable Nāgita. S'étant approché, il salua le vénérable Nāgita et se tint à l'écart. Debout à l'écart, le novice Sīha dit au vénérable Nāgita : « Vénérable Kassapa, ces nombreux messagers brahmanes de Kosala et de Magadha sont venus ici pour voir le Béni ; le Licchavī Oṭṭhaddha lui aussi, avec une grande suite de Licchavīs, est venu ici pour voir le Béni. Vénérable Kassapa, je vous en prie, qu'il soit permis à ces gens de voir le Béni. »

‘‘เตน หิ, สีห, ตฺวญฺเญว ภควโต อาโรเจหี’’ติ. ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’ติ โข สีโห สมณุทฺเทโส อายสฺมโต นาคิตสฺส ปฏิสฺสุตฺวา เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. เอกมนฺตํ ฐิโต โข สีโห สมณุทฺเทโส ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘เอเต, ภนฺเต, สมฺพหุลา โกสลกา จ พฺราหฺมณทูตา มาคธกา จ พฺราหฺมณทูตา อิธูปสงฺกนฺตา ภควนฺตํ ทสฺสนาย, โอฏฺฐทฺโธปิ ลิจฺฉวี มหติยา ลิจฺฉวีปริสาย สทฺธึ อิธูปสงฺกนฺโต ภควนฺตํ ทสฺสนาย. สาธุ, ภนฺเต, ลภตํ เอสา ชนตา ภควนฺตํ ทสฺสนายา’’ติ. ‘‘เตน หิ, สีห, วิหารปจฺฉายายํ อาสนํ ปญฺญเปหี’’ติ. ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’ติ โข สีโห สมณุทฺเทโส ภควโต ปฏิสฺสุตฺวา วิหารปจฺฉายายํ อาสนํ ปญฺญเปสิ.

« Dans ce cas, Sīha, annonce-le toi-même au Béni. » — « Très bien, vénérable », répondit le novice Sīha au vénérable Nāgita. Il se rendit auprès du Béni, le salua et se tint à l'écart. Debout à l'écart, le novice Sīha dit au Béni : « Vénérable, ces nombreux messagers brahmanes de Kosala et de Magadha sont venus ici pour voir le Béni ; le Licchavī Oṭṭhaddha lui aussi, avec une grande suite de Licchavīs, est venu ici pour voir le Béni. Vénérable, je vous en prie, qu'il soit permis à ces gens de voir le Béni. » — « Dans ce cas, Sīha, prépare un siège à l'ombre du pavillon. » — « Très bien, vénérable », répondit le novice Sīha au Béni, et il prépara un siège à l'ombre du pavillon.

๓๖๓. อถ [Pg.145] โข ภควา วิหารา นิกฺขมฺม วิหารปจฺฉายายํ ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. อถ โข เต โกสลกา จ พฺราหฺมณทูตา มาคธกา จ พฺราหฺมณทูตา เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควตา สทฺธึ สมฺโมทึสุ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ. โอฏฺฐทฺโธปิ ลิจฺฉวี มหติยา ลิจฺฉวีปริสาย สทฺธึ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ.

363. Alors, le Béni sortit du pavillon et s'assit sur le siège préparé à l'ombre. Alors, les messagers brahmanes de Kosala et de Magadha s'approchèrent du Béni et échangèrent avec lui des paroles amicales. Après avoir conclu ces paroles de courtoisie et de souvenir, ils s'assirent à l'écart. Le Licchavī Oṭṭhaddha, lui aussi, avec sa grande suite de Licchavīs, s'approcha du Béni, le salua et s'assit à l'écart.

๓๖๔. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข โอฏฺฐทฺโธ ลิจฺฉวี ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘ปุริมานิ, ภนฺเต, ทิวสานิ ปุริมตรานิ สุนกฺขตฺโต ลิจฺฉวิปุตฺโต เยนาหํ เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา มํ เอตทโวจ – ‘ยทคฺเค อหํ, มหาลิ, ภควนฺตํ อุปนิสฺสาย วิหรามิ, น จิรํ ตีณิ วสฺสานิ, ทิพฺพานิ หิ โข รูปานิ ปสฺสามิ ปิยรูปานิ กามูปสํหิตานิ รชนียานิ, โน จ โข ทิพฺพานิ สทฺทานิ สุณามิ ปิยรูปานิ กามูปสํหิตานิ รชนียานี’ติ. สนฺตาเนว นุ โข, ภนฺเต, สุนกฺขตฺโต ลิจฺฉวิปุตฺโต ทิพฺพานิ สทฺทานิ นาสฺโสสิ ปิยรูปานิ กามูปสํหิตานิ รชนียานิ, อุทาหุ อสนฺตานี’’ติ?

364. Assis à l'écart, le Licchavī Oṭṭhaddha dit au Béni : « Vénérable, il y a quelques jours, le fils de Licchavī, Sunakkhatta, est venu me voir et m'a dit : "Mahāli, cela ne fait pas longtemps que je vis sous la direction du Béni, trois ans seulement, et je vois bien des formes divines, agréables, liées au désir sensuel et excitantes, mais je n'entends pas de sons divins, agréables, liés au désir sensuel et excitants." Vénérable, ces sons divins que le fils de Licchavī Sunakkhatta n'entendait pas, existaient-ils réellement ou n'existaient-ils pas ? »

เอกํสภาวิตสมาธิ

La concentration développée partiellement

๓๖๕. ‘‘สนฺตาเนว โข, มหาลิ, สุนกฺขตฺโต ลิจฺฉวิปุตฺโต ทิพฺพานิ สทฺทานิ นาสฺโสสิ ปิยรูปานิ กามูปสํหิตานิ รชนียานิ, โน อสนฺตานี’’ติ. ‘‘โก นุ โข, ภนฺเต, เหตุ, โก ปจฺจโย, เยน สนฺตาเนว สุนกฺขตฺโต ลิจฺฉวิปุตฺโต ทิพฺพานิ สทฺทานิ นาสฺโสสิ ปิยรูปานิ กามูปสํหิตานิ รชนียานิ, โน อสนฺตานี’’ติ?

365. « Certes, Mahāli, Sunakkhatta, le fils des Licchavi, n'entendait pas les sons célestes qui pourtant existaient — ces sons d'une nature agréable, liés aux plaisirs sensuels et provoquant le désir — et ce n'est pas parce qu'ils n'existaient pas qu'il ne les entendait pas. » « Quelle est donc, Vénérable, la cause, quelle est la raison pour laquelle Sunakkhatta, le fils des Licchavi, n'entendait pas les sons célestes qui pourtant existaient — ces sons d'une nature agréable, liés aux plaisirs sensuels et provoquant le désir — et que ce n'est pas parce qu'ils n'existaient pas qu'il ne les entendait pas ? »

๓๖๖. ‘‘อิธ, มหาลิ, ภิกฺขุโน ปุรตฺถิมาย ทิสาย เอกํสภาวิโต สมาธิ โหติ ทิพฺพานํ รูปานํ ทสฺสนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ, โน จ โข ทิพฺพานํ สทฺทานํ สวนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ. โส ปุรตฺถิมาย ทิสาย เอกํสภาวิเต สมาธิมฺหิ ทิพฺพานํ รูปานํ ทสฺสนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ, โน จ โข ทิพฺพานํ สทฺทานํ สวนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ. ปุรตฺถิมาย ทิสาย ทิพฺพานิ รูปานิ ปสฺสติ ปิยรูปานิ กามูปสํหิตานิ รชนียานิ, โน จ โข ทิพฺพานิ สทฺทานิ สุณาติ ปิยรูปานิ กามูปสํหิตานิ รชนียานิ. ตํ กิสฺส เหตุ? เอวญฺเหตํ, มหาลิ, โหติ ภิกฺขุโน [Pg.146] ปุรตฺถิมาย ทิสาย เอกํสภาวิเต สมาธิมฺหิ ทิพฺพานํ รูปานํ ทสฺสนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ, โน จ โข ทิพฺพานํ สทฺทานํ สวนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ.

366. « Ici, Mahāli, un moine a une concentration développée unilatéralement pour la direction de l'est afin de voir les formes célestes — ces formes d'une nature agréable, liées aux plaisirs sensuels et provoquant le désir — mais non pour entendre les sons célestes d'une nature agréable, liés aux plaisirs sensuels et provoquant le désir. Puisque ce moine a développé, pour la direction de l'est, une concentration sur un seul aspect pour voir les formes célestes [...] mais non pour entendre les sons célestes [...], il voit, dans la direction de l'est, les formes célestes [...] mais il n'entend pas les sons célestes [...]. Quelle en est la raison ? C'est ainsi, Mahāli, qu'il en est lorsque le moine a développé, pour la direction de l'est, une concentration sur un seul aspect pour voir les formes célestes [...] mais non pour entendre les sons célestes [...]. »

๓๖๗. ‘‘ปุน จปรํ, มหาลิ, ภิกฺขุโน ทกฺขิณาย ทิสาย…เป… ปจฺฉิมาย ทิสาย … อุตฺตราย ทิสาย… อุทฺธมโธ ติริยํ เอกํสภาวิโต สมาธิ โหติ ทิพฺพานํ รูปานํ ทสฺสนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ, โน จ โข ทิพฺพานํ สทฺทานํ สวนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ. โส อุทฺธมโธ ติริยํ เอกํสภาวิเต สมาธิมฺหิ ทิพฺพานํ รูปานํ ทสฺสนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ, โน จ โข ทิพฺพานํ สทฺทานํ สวนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ. อุทฺธมโธ ติริยํ ทิพฺพานิ รูปานิ ปสฺสติ ปิยรูปานิ กามูปสํหิตานิ รชนียานิ, โน จ โข ทิพฺพานิ สทฺทานิ สุณาติ ปิยรูปานิ กามูปสํหิตานิ รชนียานิ. ตํ กิสฺส เหตุ? เอวญฺเหตํ, มหาลิ, โหติ ภิกฺขุโน อุทฺธมโธ ติริยํ เอกํสภาวิเต สมาธิมฺหิ ทิพฺพานํ รูปานํ ทสฺสนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ, โน จ โข ทิพฺพานํ สทฺทานํ สวนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ.

367. « De plus, Mahāli, il en est de même pour la direction du sud... [...] de l'ouest... du nord... en haut, en bas et tout autour : un moine a une concentration développée unilatéralement pour voir les formes célestes — ces formes d'une nature agréable, liées aux plaisirs sensuels et provoquant le désir — mais non pour entendre les sons célestes d'une nature agréable, liés aux plaisirs sensuels et provoquant le désir. Puisque ce moine a développé, en haut, en bas et tout autour, une concentration sur un seul aspect pour voir les formes célestes [...] mais non pour entendre les sons célestes [...], il voit, en haut, en bas et tout autour, les formes célestes [...] mais il n'entend pas les sons célestes [...]. Quelle en est la raison ? C'est ainsi, Mahāli, qu'il en est lorsque le moine a développé, en haut, en bas et tout autour, une concentration sur un seul aspect pour voir les formes célestes [...] mais non pour entendre les sons célestes [...]. »

๓๖๘. ‘‘อิธ, มหาลิ, ภิกฺขุโน ปุรตฺถิมาย ทิสาย เอกํสภาวิโต สมาธิ โหติ ทิพฺพานํ สทฺทานํ สวนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ, โน จ โข ทิพฺพานํ รูปานํ ทสฺสนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ. โส ปุรตฺถิมาย ทิสาย เอกํสภาวิเต สมาธิมฺหิ ทิพฺพานํ สทฺทานํ สวนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ, โน จ โข ทิพฺพานํ รูปานํ ทสฺสนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ. ปุรตฺถิมาย ทิสาย ทิพฺพานิ สทฺทานิ สุณาติ ปิยรูปานิ กามูปสํหิตานิ รชนียานิ, โน จ โข ทิพฺพานิ รูปานิ ปสฺสติ ปิยรูปานิ กามูปสํหิตานิ รชนียานิ. ตํ กิสฺส เหตุ? เอวญฺเหตํ, มหาลิ, โหติ ภิกฺขุโน ปุรตฺถิมาย ทิสาย เอกํสภาวิเต สมาธิมฺหิ ทิพฺพานํ สทฺทานํ สวนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ, โน จ โข ทิพฺพานํ รูปานํ ทสฺสนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ.

368. « Ici, Mahāli, un moine a une concentration développée unilatéralement pour la direction de l'est afin d'entendre les sons célestes — ces sons d'une nature agréable, liés aux plaisirs sensuels et provoquant le désir — mais non pour voir les formes célestes d'une nature agréable, liés aux plaisirs sensuels et provoquant le désir. Puisque ce moine a développé, pour la direction de l'est, une concentration sur un seul aspect pour entendre les sons célestes [...] mais non pour voir les formes célestes [...], il entend, dans la direction de l'est, les sons célestes [...] mais il ne voit pas les formes célestes [...]. Quelle en est la raison ? C'est ainsi, Mahāli, qu'il en est lorsque le moine a développé, pour la direction de l'est, une concentration sur un seul aspect pour entendre les sons célestes [...] mais non pour voir les formes célestes [...]. »

๓๖๙. ‘‘ปุน จปรํ, มหาลิ, ภิกฺขุโน ทกฺขิณาย ทิสาย…เป… ปจฺฉิมาย ทิสาย… อุตฺตราย ทิสาย… อุทฺธมโธ ติริยํ เอกํสภาวิโต สมาธิ [Pg.147] โหติ ทิพฺพานํ สทฺทานํ สวนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ, โน จ โข ทิพฺพานํ รูปานํ ทสฺสนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ. โส อุทฺธมโธ ติริยํ เอกํสภาวิเต สมาธิมฺหิ ทิพฺพานํ สทฺทานํ สวนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ, โน จ โข ทิพฺพานํ รูปานํ ทสฺสนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ. อุทฺธมโธ ติริยํ ทิพฺพานิ สทฺทานิ สุณาติ ปิยรูปานิ กามูปสํหิตานิ รชนียานิ, โน จ โข ทิพฺพานิ รูปานิ ปสฺสติ ปิยรูปานิ กามูปสํหิตานิ รชนียานิ. ตํ กิสฺส เหตุ? เอวญฺเหตํ, มหาลิ, โหติ ภิกฺขุโน อุทฺธมโธ ติริยํ เอกํสภาวิเต สมาธิมฺหิ ทิพฺพานํ สทฺทานํ สวนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ, โน จ โข ทิพฺพานํ รูปานํ ทสฺสนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ.

369. « De plus, Mahāli, il en est de même pour la direction du sud... [...] de l'ouest... du nord... en haut, en bas et tout autour : un moine a une concentration développée unilatéralement pour entendre les sons célestes — ces sons d'une nature agréable, liés aux plaisirs sensuels et provoquant le désir — mais non pour voir les formes célestes d'une nature agréable, liés aux plaisirs sensuels et provoquant le désir. Puisque ce moine a développé, en haut, en bas et tout autour, une concentration sur un seul aspect pour entendre les sons célestes [...] mais non pour voir les formes célestes [...], il entend, en haut, en bas et tout autour, les sons célestes [...] mais il ne voit pas les formes célestes [...]. Quelle en est la raison ? C'est ainsi, Mahāli, qu'il en est lorsque le moine a développé, en haut, en bas et tout autour, une concentration sur un seul aspect pour entendre les sons célestes [...] mais non pour voir les formes célestes [...]. »

๓๗๐. ‘‘อิธ, มหาลิ, ภิกฺขุโน ปุรตฺถิมาย ทิสาย อุภยํสภาวิโต สมาธิ โหติ ทิพฺพานญฺจ รูปานํ ทสฺสนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ ทิพฺพานญฺจ สทฺทานํ สวนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ. โส ปุรตฺถิมาย ทิสาย อุภยํสภาวิเต สมาธิมฺหิ ทิพฺพานญฺจ รูปานํ ทสฺสนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ, ทิพฺพานญฺจ สทฺทานํ สวนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ. ปุรตฺถิมาย ทิสาย ทิพฺพานิ จ รูปานิ ปสฺสติ ปิยรูปานิ กามูปสํหิตานิ รชนียานิ, ทิพฺพานิ จ สทฺทานิ สุณาติ ปิยรูปานิ กามูปสํหิตานิ รชนียานิ. ตํ กิสฺส เหตุ? เอวญฺเหตํ, มหาลิ, โหติ ภิกฺขุโน ปุรตฺถิมาย ทิสาย อุภยํสภาวิเต สมาธิมฺหิ ทิพฺพานญฺจ รูปานํ ทสฺสนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ ทิพฺพานญฺจ สทฺทานํ สวนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ.

370. « Ici, Mahāli, un moine a une concentration développée bilatéralement pour la direction de l'est, tant pour voir les formes célestes — ces formes d'une nature agréable, liées aux plaisirs sensuels et provoquant le désir — que pour entendre les sons célestes d'une nature agréable, liés aux plaisirs sensuels et provoquant le désir. Puisque ce moine a développé, pour la direction de l'est, une concentration sur les deux aspects pour voir les formes célestes [...] et pour entendre les sons célestes [...], il voit, dans la direction de l'est, les formes célestes [...] et il entend également les sons célestes [...]. Quelle en est la raison ? C'est ainsi, Mahāli, qu'il en est lorsque le moine a développé, pour la direction de l'est, une concentration sur les deux aspects pour voir les formes célestes [...] et pour entendre les sons célestes [...]. »

๓๗๑. ‘‘ปุน จปรํ, มหาลิ, ภิกฺขุโน ทกฺขิณาย ทิสาย…เป… ปจฺฉิมาย ทิสาย… อุตฺตราย ทิสาย… อุทฺธมโธ ติริยํ อุภยํสภาวิโต สมาธิ โหติ ทิพฺพานญฺจ รูปานํ ทสฺสนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ, ทิพฺพานญฺจ สทฺทานํ สวนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ. โส อุทฺธมโธ ติริยํ อุภยํสภาวิเต สมาธิมฺหิ ทิพฺพานญฺจ รูปานํ ทสฺสนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ ทิพฺพานญฺจ สทฺทานํ สวนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ. อุทฺธมโธ ติริยํ ทิพฺพานิ จ รูปานิ ปสฺสติ ปิยรูปานิ [Pg.148] กามูปสํหิตานิ รชนียานิ, ทิพฺพานิ จ สทฺทานิ สุณาติ ปิยรูปานิ กามูปสํหิตานิ รชนียานิ. ตํ กิสฺส เหตุ? เอวญฺเหตํ, มหาลิ, โหติ ภิกฺขุโน อุทฺธมโธ ติริยํ อุภยํสภาวิเต สมาธิมฺหิ ทิพฺพานญฺจ รูปานํ ทสฺสนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ, ทิพฺพานญฺจ สทฺทานํ สวนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ. อยํ โข มหาลิ, เหตุ, อยํ ปจฺจโย, เยน สนฺตาเนว สุนกฺขตฺโต ลิจฺฉวิปุตฺโต ทิพฺพานิ สทฺทานิ นาสฺโสสิ ปิยรูปานิ กามูปสํหิตานิ รชนียานิ, โน อสนฺตานี’’ติ.

371. « De plus, Mahāli, un moine développe une concentration sous les deux aspects [vision et audition] vers le sud... vers l'ouest... vers le nord... en haut, en bas et tout autour, afin de voir des formes divines qui sont charmantes, liées aux plaisirs sensuels et provoquant le désir, ainsi que pour entendre des sons divins qui sont charmants, liés aux plaisirs sensuels et provoquant le désir. Lorsqu'il a ainsi développé cette concentration sous les deux aspects... il voit ces formes divines... et entend ces sons divins... Pour quelle raison ? C'est parce que, Mahāli, la concentration du moine a été développée pour ces deux aspects afin de percevoir les formes et les sons divins. C'est là, Mahāli, la cause et la condition pour lesquelles Sunakkhatta, le fils des Licchavī, n'entendait pas les sons divins bien qu'ils fussent présents, et non parce qu'ils étaient absents. »

๓๗๒. ‘‘เอตาสํ นูน, ภนฺเต, สมาธิภาวนานํ สจฺฉิกิริยาเหตุ ภิกฺขู ภควติ พฺรหฺมจริยํ จรนฺตี’’ติ. ‘‘น โข, มหาลิ, เอตาสํ สมาธิภาวนานํ สจฺฉิกิริยาเหตุ ภิกฺขู มยิ พฺรหฺมจริยํ จรนฺติ. อตฺถิ โข, มหาลิ, อญฺเญว ธมฺมา อุตฺตริตรา จ ปณีตตรา จ, เยสํ สจฺฉิกิริยาเหตุ ภิกฺขู มยิ พฺรหฺมจริยํ จรนฺตี’’ติ.

372. « C'est sans doute, Vénérable, pour la réalisation de ces développements de la concentration que les moines mènent la vie sainte auprès du Bienheureux. » — « Ce n'est pas, Mahāli, pour la réalisation de ces développements de la concentration que les moines mènent la vie sainte auprès de moi. Il existe, Mahāli, d'autres états bien plus élevés et plus sublimes, pour la réalisation desquels les moines mènent la vie sainte auprès de moi. »

จตุอริยผลํ

Les quatre fruits de la vie sainte

๓๗๓. ‘‘กตเม ปน เต, ภนฺเต, ธมฺมา อุตฺตริตรา จ ปณีตตรา จ, เยสํ สจฺฉิกิริยาเหตุ ภิกฺขู ภควติ พฺรหฺมจริยํ จรนฺตี’’ติ? ‘‘อิธ, มหาลิ, ภิกฺขุ ติณฺณํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา โสตาปนฺโน โหติ อวินิปาตธมฺโม นิยโต สมฺโพธิปรายโณ. อยมฺปิ โข, มหาลิ, ธมฺโม อุตฺตริตโร จ ปณีตตโร จ, ยสฺส สจฺฉิกิริยาเหตุ ภิกฺขู มยิ พฺรหฺมจริยํ จรนฺติ.

373. « Quels sont donc, Vénérable, ces états bien plus élevés et plus sublimes, pour la réalisation desquels les moines mènent la vie sainte auprès du Bienheureux ? » — « Ici, Mahāli, par la destruction de trois entraves, un moine devient un entré-dans-le-courant (Sotāpanna), n'étant plus sujet à renaître dans les mondes inférieurs, assuré du salut et destiné à l'éveil complet. Cet état aussi, Mahāli, est bien plus élevé et plus sublime, et c'est pour sa réalisation que les moines mènent la vie sainte auprès de moi. »

‘‘ปุน จปรํ, มหาลิ, ภิกฺขุ ติณฺณํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา ราคโทสโมหานํ ตนุตฺตา สกทาคามี โหติ, สกิเทว อิมํ โลกํ อาคนฺตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรติ. อยมฺปิ โข, มหาลิ, ธมฺโม อุตฺตริตโร จ ปณีตตโร จ, ยสฺส สจฺฉิกิริยาเหตุ ภิกฺขู มยิ พฺรหฺมจริยํ จรนฺติ.

« De plus, Mahāli, par la destruction de trois entraves et par l'atténuation de la passion, de la haine et de l'illusion, un moine devient un revenant-une-seule-fois (Sakadāgāmi) ; étant revenu une seule fois en ce monde, il met fin à la souffrance. Cet état aussi, Mahāli, est bien plus élevé et plus sublime, et c'est pour sa réalisation que les moines mènent la vie sainte auprès de moi. »

‘‘ปุน จปรํ, มหาลิ, ภิกฺขุ ปญฺจนฺนํ โอรมฺภาคิยานํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา โอปปาติโก โหติ, ตตฺถ ปรินิพฺพายี, อนาวตฺติธมฺโม ตสฺมา โลกา. อยมฺปิ โข, มหาลิ, ธมฺโม อุตฺตริตโร จ ปณีตตโร จ, ยสฺส สจฺฉิกิริยาเหตุ ภิกฺขู มยิ พฺรหฺมจริยํ จรนฺติ.

« De plus, Mahāli, par la destruction des cinq entraves inférieures, un moine renaît spontanément, et là, il atteindra le Parinibbāna sans jamais revenir de ce monde. Cet état aussi, Mahāli, est bien plus élevé et plus sublime, et c'est pour sa réalisation que les moines mènent la vie sainte auprès de moi. »

‘‘ปุน [Pg.149] จปรํ, มหาลิ, ภิกฺขุ อาสวานํ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อยมฺปิ โข, มหาลิ, ธมฺโม อุตฺตริตโร จ ปณีตตโร จ, ยสฺส สจฺฉิกิริยาเหตุ ภิกฺขู มยิ พฺรหฺมจริยํ จรนฺติ. อิเม โข เต, มหาลิ, ธมฺมา อุตฺตริตรา จ ปณีตตรา จ, เยสํ สจฺฉิกิริยาเหตุ ภิกฺขู มยิ พฺรหฺมจริยํ จรนฺตี’’ติ.

« De plus, Mahāli, par la destruction des impuretés (āsava), un moine réalise par lui-même, ici-bas et dès maintenant, par une connaissance directe, la libération de l'esprit et la libération par la sagesse qui sont exemptes d'impuretés, et y demeure après y être parvenu. Cet état aussi, Mahāli, est bien plus élevé et plus sublime, et c'est pour sa réalisation que les moines mènent la vie sainte auprès de moi. Tels sont, Mahāli, les états bien plus élevés et plus sublimes pour la réalisation desquels les moines mènent la vie sainte auprès de moi. »

อริยอฏฺฐงฺคิกมคฺโค

Le Noble Octuple Chemin

๓๗๔. ‘‘อตฺถิ ปน, ภนฺเต, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา เอเตสํ ธมฺมานํ สจฺฉิกิริยายา’’ติ? ‘‘อตฺถิ โข, มหาลิ, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา เอเตสํ ธมฺมานํ สจฺฉิกิริยายา’’ติ.

374. « Mais existe-t-il, Vénérable, un chemin, existe-t-il une voie pour la réalisation de ces états ? » — « Il existe, Mahāli, un chemin, il existe une voie pour la réalisation de ces états. »

๓๗๕. ‘‘กตโม ปน, ภนฺเต, มคฺโค กตมา ปฏิปทา เอเตสํ ธมฺมานํ สจฺฉิกิริยายา’’ติ? ‘‘อยเมว อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค. เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ. อยํ โข, มหาลิ, มคฺโค อยํ ปฏิปทา เอเตสํ ธมฺมานํ สจฺฉิกิริยาย.

375. « Quel est donc, Vénérable, ce chemin, quelle est cette voie pour la réalisation de ces états ? » — « C'est précisément ce Noble Octuple Chemin, à savoir : la vision juste (sammādiṭṭhi), la pensée juste (sammāsaṅkappo), la parole juste (sammāvācā), l'action juste (sammākammanto), les moyens d'existence justes (sammāājīvo), l'effort juste (sammāvāyāmo), l'attention juste (sammāsati) et la concentration juste (sammāsamādhi). Tel est, Mahāli, le chemin, telle est la voie pour la réalisation de ces états. »

ทฺเวปพฺพชิตวตฺถุ

L'histoire des deux renonçants

๓๗๖. ‘‘เอกมิทาหํ, มหาลิ, สมยํ โกสมฺพิยํ วิหรามิ โฆสิตาราเม. อถ โข ทฺเว ปพฺพชิตา – มุณฺฑิโย จ ปริพฺพาชโก ชาลิโย จ ทารุปตฺติกนฺเตวาสี เยนาหํ เตนุปสงฺกมึสุ. อุปสงฺกมิตฺวา มยา สทฺธึ สมฺโมทึสุ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐํสุ. เอกมนฺตํ ฐิตา โข เต ทฺเว ปพฺพชิตา มํ เอตทโวจุํ – ‘กึ นุ โข, อาวุโส โคตม, ตํ ชีวํ ตํ สรีรํ, อุทาหุ อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติ?

376. « Une fois, Mahāli, je séjournais à Kosambī, dans le parc de Ghosita. À cette occasion, deux renonçants — Muṇḍiya et Jāliya, le disciple de celui qui porte un bol en bois — vinrent à ma rencontre. S'étant approchés, ils échangèrent avec moi des propos courtois. Après avoir conclu cet entretien aimable et mémorable, ils se tinrent à l'écart. Se tenant à l'écart, ces deux renonçants me dirent ceci : « Qu'en est-il, ami Gotama : l'âme est-elle identique au corps, ou bien l'âme est-elle une chose et le corps une autre ? »

๓๗๗. ‘‘‘เตน หาวุโส, สุณาถ สาธุกํ มนสิ กโรถ ภาสิสฺสามี’’ติ. ‘เอวมาวุโส’ติ โข เต ทฺเว ปพฺพชิตา มม ปจฺจสฺโสสุํ. อหํ เอตทโวจํ – อิธาวุโส ตถาคโต โลเก อุปฺปชฺชติ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ…เป… (ยถา ๑๙๐-๒๑๒ อนุจฺเฉเทสุ เอวํ วิตฺถาเรตพฺพํ). เอวํ โข, อาวุโส, ภิกฺขุ สีลสมฺปนฺโน โหติ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. โย โข, อาวุโส, ภิกฺขุ เอวํ ชานาติ เอวํ ปสฺสติ, กลฺลํ นุ โข ตสฺเสตํ วจนาย – ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’นฺติ วา [Pg.150] ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติ วาติ? โย โส, อาวุโส, ภิกฺขุ เอวํ ชานาติ เอวํ ปสฺสติ, กลฺลํ ตสฺเสตํ วจนาย – ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’นฺติ วา, ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติ วาติ. อหํ โข ปเนตํ, อาวุโส, เอวํ ชานามิ เอวํ ปสฺสามิ. อถ จ ปนาหํ น วทามิ – ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’นฺติ วา ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติ วา…เป… ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. โย โข, อาวุโส, ภิกฺขุ เอวํ ชานาติ เอวํ ปสฺสติ, กลฺลํ นุ โข ตสฺเสตํ วจนาย – ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’นฺติ วา ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติ วาติ? โย โส, อาวุโส, ภิกฺขุ เอวํ ชานาติ เอวํ ปสฺสติ, กลฺลํ ตสฺเสตํ วจนาย – ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’นฺติ วา ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติ วาติ. อหํ โข ปเนตํ, อาวุโส, เอวํ ชานามิ เอวํ ปสฺสามิ. อถ จ ปนาหํ น วทามิ – ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’นฺติ วา ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติ วา…เป… ญาณทสฺสนาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ…เป… โย โข, อาวุโส, ภิกฺขุ เอวํ ชานาติ เอวํ ปสฺสติ, กลฺลํ นุ โข ตสฺเสตํ วจนาย – ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’นฺติ วา ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติ วาติ? โย โส, อาวุโส, ภิกฺขุ เอวํ ชานาติ เอวํ ปสฺสติ, กลฺลํ ตสฺเสตํ วจนาย – ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’’นฺติ วา ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติ วาติ. อหํ โข ปเนตํ, อาวุโส, เอวํ ชานามิ เอวํ ปสฺสามิ. อถ จ ปนาหํ น วทามิ – ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’นฺติ วา ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติ วา…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาติ. โย โข, อาวุโส, ภิกฺขุ เอวํ ชานาติ เอวํ ปสฺสติ, กลฺลํ นุ โข ตสฺเสตํ วจนาย – ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’นฺติ วา ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติ วาติ? โย โส, อาวุโส, ภิกฺขุ เอวํ ชานาติ เอวํ ปสฺสติ น กลฺลํ ตสฺเสตํ วจนาย – ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’นฺติ วา ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติ วาติ. อหํ โข ปเนตํ, อาวุโส, เอวํ ชานามิ เอวํ ปสฺสามิ. อถ จ ปนาหํ น วทามิ – ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’นฺติ วา ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติ วา’’ติ. อิทมโวจ ภควา. อตฺตมโน โอฏฺฐทฺโธ ลิจฺฉวี ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทีติ.

377. « Dans ce cas, chers amis, écoutez et portez une attention soutenue, je vais parler. » « Très bien, cher ami », répondirent ces deux renonçants au Béni. Je dis ceci : « Ici, chers amis, un Tathāgata apparaît dans le monde, un Arhat, un parfaitement Éveillé... (le développement doit être fait comme aux paragraphes 190-212). C'est ainsi, chers amis, qu'un moine est accompli dans la vertu... il entre et demeure dans la première absorption (jhāna). Pour un moine, chers amis, qui connaît ainsi et voit ainsi, est-il approprié de dire : “L'âme est identique au corps” ou bien “L'âme est une chose, le corps en est une autre” ? » « Pour un moine, cher ami, qui connaît ainsi et voit ainsi, il est approprié de dire : “L'âme est identique au corps” ou bien “L'âme est une chose, le corps en est une autre”. » « Pourtant, chers amis, bien que je connaisse ainsi et voie ainsi, je ne dis pas : “L'âme est identique au corps” ou bien “L'âme est une chose, le corps en est une autre”... [idem pour le] deuxième jhāna... troisième jhāna... quatrième jhāna... il dirige et incline son esprit vers la connaissance et la vision... Pour un moine, chers amis, qui connaît ainsi et voit ainsi, est-il approprié de dire : “L'âme est identique au corps” ou bien “L'âme est une chose, le corps en est une autre” ? » « Pour un moine, cher ami, qui connaît ainsi et voit ainsi, il est approprié de dire : “L'âme est identique au corps” ou bien “L'âme est une chose, le corps en est une autre”. » « Pourtant, chers amis, bien que je connaisse ainsi et voie ainsi, je ne dis pas : “L'âme est identique au corps” ou bien “L'âme est une chose, le corps en est une autre”... il comprend : “...il n'y a plus rien après cet état d'existence”. Pour un moine, chers amis, qui connaît ainsi et voit ainsi, est-il approprié de dire : “L'âme est identique au corps” ou bien “L'âme est une chose, le corps en est une autre” ? » « Pour un moine, cher ami, qui connaît ainsi et voit ainsi, il n'est pas approprié de dire : “L'âme est identique au corps” ou bien “L'âme est une chose, le corps en est une autre”. » « Pourtant, chers amis, bien que je connaisse ainsi et voie ainsi, je ne dis pas : “L'âme est identique au corps” ou bien “L'âme est une chose, le corps en est une autre”. » Voilà ce que dit le Béni. Oṭṭhaddha le Licchavī, l'esprit satisfait, se réjouit des paroles du Béni.

มหาลิสุตฺตํ นิฏฺฐิตํ ฉฏฺฐํ.

Le sixième discours, le Mahāli Sutta, est terminé.

๗. ชาลิยสุตฺตํ

7. Discours de Jāliya (Jāliya Sutta).

ทฺเวปพฺพชิตวตฺถุ

L'histoire des deux renonçants.

๓๗๘. เอวํ [Pg.151] เม สุตํ – เอกํ สมยํ ภควา โกสมฺพิยํ วิหรติ โฆสิตาราเม. เตน โข ปน สมเยน ทฺเว ปพฺพชิตา – มุณฺฑิโย จ ปริพฺพาชโก ชาลิโย จ ทารุปตฺติกนฺเตวาสี เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควตา สทฺธึ สมฺโมทึสุ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐํสุ. เอกมนฺตํ ฐิตา โข เต ทฺเว ปพฺพชิตา ภควนฺตํ เอตทโวจุํ – ‘‘กึ นุ โข, อาวุโส โคตม, ตํ ชีวํ ตํ สรีรํ, อุทาหุ อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’’นฺติ?

378. Ainsi ai-je entendu. En une occasion, le Béni séjournait à Kosambī, dans le monastère de Ghosita. À cette époque, deux renonçants — le vagabond Muṇḍiya et Jāliya, le disciple du porteur de bol en bois — se rendirent auprès du Béni ; après s'être approchés, ils échangèrent avec le Béni des salutations amicales. Après avoir conclu cette conversation courtoise et mémorable, ils se tinrent à l'écart. Se tenant à l'écart, ces deux renonçants dirent au Béni : « Qu'en est-il, cher Gautama ? L'âme est-elle identique au corps, ou bien l'âme est-elle une chose et le corps une autre ? »

๓๗๙. ‘‘เตน หาวุโส, สุณาถ สาธุกํ มนสิ กโรถ; ภาสิสฺสามี’’ติ. ‘‘เอวมาวุโส’’ติ โข เต ทฺเว ปพฺพชิตา ภควโต ปจฺจสฺโสสุํ. ภควา เอตทโวจ – ‘‘อิธาวุโส, ตถาคโต โลเก อุปฺปชฺชติ อรหํ, สมฺมาสมฺพุทฺโธ…เป… (ยถา ๑๙๐-๒๑๒ อนุจฺเฉเทสุ เอวํ วิตฺถาเรตพฺพํ). เอวํ โข, อาวุโส, ภิกฺขุ สีลสมฺปนฺโน โหติ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. โย โข, อาวุโส, ภิกฺขุ เอวํ ชานาติ เอวํ ปสฺสติ, กลฺลํ นุ โข ตสฺเสตํ วจนาย – ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’นฺติ วา ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติ วาติ. โย โส, อาวุโส, ภิกฺขุ เอวํ ชานาติ เอวํ ปสฺสติ, กลฺลํ ตสฺเสตํ วจนาย – ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’นฺติ วา ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติ วาติ. อหํ โข ปเนตํ, อาวุโส, เอวํ ชานามิ เอวํ ปสฺสามิ. อถ จ ปนาหํ น วทามิ – ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’นฺติ วา ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติ วา…เป… ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. โย โข, อาวุโส, ภิกฺขุ เอวํ ชานาติ เอวํ ปสฺสติ, กลฺลํ นุ โข ตสฺเสตํ วจนาย – ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’นฺติ วา ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติ วาติ? โย โส, อาวุโส, ภิกฺขุ เอวํ ชานาติ เอวํ ปสฺสติ กลฺลํ, ตสฺเสตํ วจนาย – ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’นฺติ วา ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติ วาติ. อหํ โข ปเนตํ, อาวุโส, เอวํ ชานามิ เอวํ ปสฺสามิ. อถ จ ปนาหํ น วทามิ – ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’นฺติ วา ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติ วา…เป… ญาณทสฺสนาย จิตฺตํ [Pg.152] อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ…เป… โย โข, อาวุโส, ภิกฺขุ เอวํ ชานาติ เอวํ ปสฺสติ, กลฺลํ นุ โข ตสฺเสตํ วจนาย – ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’นฺติ วา ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติ วาติ. โย โส, อาวุโส, ภิกฺขุ เอวํ ชานาติ เอวํ ปสฺสติ กลฺลํ ตสฺเสตํ วจนาย – ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’นฺติ วา ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติ วาติ. อหํ โข ปเนตํ, อาวุโส, เอวํ ชานามิ เอวํ ปสฺสามิ. อถ จ ปนาหํ น วทามิ – ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’นฺติ วา ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติ วา…เป….

379. « Dans ce cas, mes amis, écoutez bien et soyez attentifs ; je vais parler. » « Très bien, ami », répondirent ces deux religieux au Béni. Le Béni dit ceci : « Ici, mes amis, un Tathāgata apparaît dans le monde, un Arahant, un pleinement Éveillé... (à développer de la même manière que dans les paragraphes 190-212). C’est ainsi, mes amis, qu’un moine est accompli dans la vertu... il entre et demeure dans le premier jhāna. Mes amis, pour un moine qui connaît et voit ainsi, est-il approprié de dire : “L’âme est identique au corps” ou “L’âme est une chose, le corps en est une autre” ? » « Ami Gotama, pour un moine qui connaît et voit ainsi, il est approprié de dire : “L’âme est identique au corps” ou “L’âme est une chose, le corps en est une autre”. » « Pourtant, mes amis, bien que je connaisse et voie ainsi, je ne dis pas : “L’âme est identique au corps” ou “L’âme est une chose, le corps en est une autre”... (de même pour) le deuxième jhāna... le troisième jhāna... il entre et demeure dans le quatrième jhāna. Mes amis, pour un moine qui connaît et voit ainsi, est-il approprié de dire : “L’âme est identique au corps” ou “L’âme est une chose, le corps en est une autre” ? » « Ami Gotama, pour un moine qui connaît et voit ainsi, il est approprié de dire : “L’âme est identique au corps” ou “L’âme est une chose, le corps en est une autre”. » « Pourtant, mes amis, bien que je connaisse et voie ainsi, je ne dis pas : “L’âme est identique au corps” ou “L’âme est une chose, le corps en est une autre”... il dirige et incline son esprit vers la connaissance et la vision... Mes amis, pour un moine qui connaît et voit ainsi, est-il approprié de dire : “L’âme est identique au corps” ou “L’âme est une chose, le corps en est une autre” ? » « Ami Gotama, pour un moine qui connaît et voit ainsi, il est approprié de dire : “L’âme est identique au corps” ou “L’âme est une chose, le corps en est une autre”. » « Pourtant, mes amis, bien que je connaisse et voie ainsi, je ne dis pas : “L’âme est identique au corps” ou “L’âme est une chose, le corps en est une autre”... »

๓๘๐. …เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาติ. โย โข, อาวุโส, ภิกฺขุ เอวํ ชานาติ เอวํ ปสฺสติ, กลฺลํ นุ โข ตสฺเสตํ วจนาย – ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’นฺติ วา ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติ วาติ? โย โส, อาวุโส, ภิกฺขุ เอวํ ชานาติ เอวํ ปสฺสติ, น กลฺลํ ตสฺเสตํ วจนาย – ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’นฺติ วา ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติ วาติ. อหํ โข ปเนตํ, อาวุโส, เอวํ ชานามิ เอวํ ปสฺสามิ. อถ จ ปนาหํ น วทามิ – ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’นฺติ วา ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติ วา’’ติ. อิทมโวจ ภควา. อตฺตมนา เต ทฺเว ปพฺพชิตา ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทุนฺติ.

380. « ...Il comprend : “...il n’y a plus rien après cet état présent.” Mes amis, pour un moine qui connaît et voit ainsi, est-il approprié de dire : “L’âme est identique au corps” ou “L’âme est une chose, le corps en est une autre” ? » « Ami Gotama, pour un moine qui connaît et voit ainsi, il n’est pas approprié de dire : “L’âme est identique au corps” ou “L’âme est une chose, le corps en est une autre”. » « Pourtant, mes amis, bien que je connaisse et voie ainsi, je ne dis pas : “L’âme est identique au corps” ou “L’âme est une chose, le corps en est une autre”. » C’est ce que dit le Béni. Ravis, les deux religieux se réjouirent des paroles du Béni.

ชาลิยสุตฺตํ นิฏฺฐิตํ สตฺตมํ.

Le Jāliya Sutta, septième discours, est achevé.

๘. มหาสีหนาทสุตฺตํ

8. Mahāsīhanāda Sutta (Le Grand Discours du Cri du Lion)

อเจลกสฺสปวตฺถุ

L'histoire de l'ascète nu Kassapa

๓๘๑. เอวํ [Pg.153] เม สุตํ – เอกํ สมยํ ภควา อุรุญฺญายํ วิหรติ กณฺณกตฺถเล มิคทาเย. อถ โข อเจโล กสฺสโป เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควตา สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. เอกมนฺตํ ฐิโต โข อเจโล กสฺสโป ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘สุตํ เมตํ, โภ โคตม – ‘สมโณ โคตโม สพฺพํ ตปํ ครหติ, สพฺพํ ตปสฺสึ ลูขาชีวึ เอกํเสน อุปกฺโกสติ อุปวทตี’ติ. เย เต, โภ โคตม, เอวมาหํสุ – ‘สมโณ โคตโม สพฺพํ ตปํ ครหติ, สพฺพํ ตปสฺสึ ลูขาชีวึ เอกํเสน อุปกฺโกสติ อุปวทตี’ติ, กจฺจิ เต โภโต โคตมสฺส วุตฺตวาทิโน, น จ ภวนฺตํ โคตมํ อภูเตน อพฺภาจิกฺขนฺติ, ธมฺมสฺส จานุธมฺมํ พฺยากโรนฺติ, น จ โกจิ สหธมฺมิโก วาทานุวาโท คารยฺหํ ฐานํ อาคจฺฉติ? อนพฺภกฺขาตุกามา หิ มยํ ภวนฺตํ โคตม’’นฺติ.

381. Ainsi ai-je entendu. À une époque, le Béni séjournait à Uruññā, dans le parc des cerfs de Kaṇṇakatthala. Alors, l’ascète nu Kassapa se rendit auprès du Béni et échangea avec lui des salutations de courtoisie. Après avoir conclu ces paroles aimables et mémorables, il se tint d’un côté. Ainsi debout, l’ascète nu Kassapa dit au Béni : « Monsieur Gotama, j’ai entendu dire ceci : “L’ascète Gotama critique tout ascétisme ; il blâme et condamne catégoriquement tout ascète menant une vie de privations.” Monsieur Gotama, ceux qui disent cela parlent-ils conformément à vos paroles, ou calomnient-ils Monsieur Gotama par des propos mensongers et contraires à la vérité ? Expliquent-ils une doctrine conforme à votre enseignement, et une quelconque conséquence légitime de leurs propos n’ouvre-t-elle pas la voie à la critique ? Car nous ne souhaitons nullement calomnier Monsieur Gotama. »

๓๘๒. ‘‘เย เต, กสฺสป, เอวมาหํสุ – ‘สมโณ โคตโม สพฺพํ ตปํ ครหติ, สพฺพํ ตปสฺสึ ลูขาชีวึ เอกํเสน อุปกฺโกสติ อุปวทตี’ติ, น เม เต วุตฺตวาทิโน, อพฺภาจิกฺขนฺติ จ ปน มํ เต อสตา อภูเตน. อิธาหํ, กสฺสป, เอกจฺจํ ตปสฺสึ ลูขาชีวึ ปสฺสามิ ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปนฺนํ. อิธ ปนาหํ, กสฺสป, เอกจฺจํ ตปสฺสึ ลูขาชีวึ ปสฺสามิ ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปนฺนํ.

382. « Kassapa, ceux qui disent : “L’ascète Gotama critique tout ascétisme ; il blâme et condamne catégoriquement tout ascète menant une vie de privations”, ne rapportent pas mes paroles ; ils me calomnient par des propos mensongers et contraires à la vérité. Ici, Kassapa, je vois, avec l’œil divin pur, surpassant celui des hommes, tel ascète menant une vie de privations qui, après la dissolution du corps, après la mort, renaît dans un état de privation, une mauvaise destinée, un monde de souffrance, en enfer. Mais ici aussi, Kassapa, je vois, avec l’œil divin pur, surpassant celui des hommes, tel ascète menant une vie de privations qui, après la dissolution du corps, après la mort, renaît dans une bonne destinée, dans un monde céleste. »

๓๘๓. ‘‘อิธาหํ, กสฺสป, เอกจฺจํ ตปสฺสึ อปฺปทุกฺขวิหารึ ปสฺสามิ ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปนฺนํ. อิธ ปนาหํ, กสฺสป, เอกจฺจํ ตปสฺสึ อปฺปทุกฺขวิหารึ ปสฺสามิ ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปนฺนํ. โยหํ, กสฺสป, อิเมสํ ตปสฺสีนํ เอวํ อาคติญฺจ คติญฺจ จุติญฺจ อุปปตฺติญฺจ ยถาภูตํ ปชานามิ[Pg.154], โสหํ กึ สพฺพํ ตปํ ครหิสฺสามิ, สพฺพํ วา ตปสฺสึ ลูขาชีวึ เอกํเสน อุปกฺโกสิสฺสามิ อุปวทิสฺสามิ?

383. « Ici, Kassapa, je vois, avec l’œil divin pur, surpassant celui des hommes, tel ascète menant une vie de moindre souffrance qui, après la dissolution du corps, après la mort, renaît dans un état de privation, une mauvaise destinée, un monde de souffrance, en enfer. Mais ici aussi, Kassapa, je vois, avec l’œil divin pur, surpassant celui des hommes, tel ascète menant une vie de moindre souffrance qui, après la dissolution du corps, après la mort, renaît dans une bonne destinée, dans un monde céleste. Puisque moi, Kassapa, je connais ainsi, conformément à la réalité, la provenance, la destination, la mort et la renaissance de ces ascètes, pourquoi critiquerais-je tout ascétisme, ou pourquoi blâmerais-je et condamnerais-je catégoriquement tout ascète menant une vie de privations ? »

๓๘๔. ‘‘สนฺติ, กสฺสป, เอเก สมณพฺราหฺมณา ปณฺฑิตา นิปุณา กตปรปฺปวาทา วาลเวธิรูปา. เต ภินฺทนฺตา มญฺเญ จรนฺติ ปญฺญาคเตน ทิฏฺฐิคตานิ. เตหิปิ เม สทฺธึ เอกจฺเจสุ ฐาเนสุ สเมติ, เอกจฺเจสุ ฐาเนสุ น สเมติ. ยํ เต เอกจฺจํ วทนฺติ ‘สาธู’ติ, มยมฺปิ ตํ เอกจฺจํ วเทม ‘สาธู’ติ. ยํ เต เอกจฺจํ วทนฺติ ‘น สาธู’ติ, มยมฺปิ ตํ เอกจฺจํ วเทม ‘น สาธู’ติ. ยํ เต เอกจฺจํ วทนฺติ ‘สาธู’ติ, มยํ ตํ เอกจฺจํ วเทม ‘น สาธู’ติ. ยํ เต เอกจฺจํ วทนฺติ ‘น สาธู’ติ, มยํ ตํ เอกจฺจํ วเทม ‘สาธู’ติ.

384. « Il existe, Kassapa, certains ascètes et brahmanes qui sont sages, subtils, experts dans la réfutation des doctrines d'autrui, semblables à des archers capables de fendre un crin. On dirait qu'ils parcourent le monde en démolissant les points de vue d'autrui par la puissance de leur sagesse. Sur certains points, ma doctrine s'accorde avec la leur, et sur d'autres, elle ne s'accorde pas. Ce que certains d'entre eux disent être “bon”, nous disons aussi parfois que c'est “bon”. Ce que certains d'entre eux disent être “mauvais”, nous disons aussi parfois que c'est “mauvais”. Ce que certains d'entre eux disent être “bon”, nous disons parfois que c'est “mauvais”. Ce que certains d'entre eux disent être “mauvais”, nous disons parfois que c'est “bon”.

‘‘ยํ มยํ เอกจฺจํ วเทม ‘สาธู’ติ, ปเรปิ ตํ เอกจฺจํ วทนฺติ ‘สาธู’ติ. ยํ มยํ เอกจฺจํ วเทม ‘น สาธู’ติ, ปเรปิ ตํ เอกจฺจํ วทนฺติ ‘น สาธู’ติ. ยํ มยํ เอกจฺจํ วเทม ‘น สาธู’ติ, ปเร ตํ เอกจฺจํ วทนฺติ ‘สาธู’ติ. ยํ มยํ เอกจฺจํ วเทม ‘สาธู’ติ, ปเร ตํ เอกจฺจํ วทนฺติ ‘น สาธู’ติ.

« Ce que nous disons être “bon”, d'autres disent aussi parfois que c'est “bon”. Ce que nous disons être “mauvais”, d'autres disent aussi parfois que c'est “mauvais”. Ce que nous disons être “mauvais”, d'autres disent parfois que c'est “bon”. Ce que nous disons être “bon”, d'autres disent parfois que c'est “mauvais”.

สมนุยุญฺชาปนกถา

Discours sur l'incitation à l'examen

๓๘๕. ‘‘ตฺยาหํ อุปสงฺกมิตฺวา เอวํ วทามิ – เยสุ โน, อาวุโส, ฐาเนสุ น สเมติ, ติฏฺฐนฺตุ ตานิ ฐานานิ. เยสุ ฐาเนสุ สเมติ, ตตฺถ วิญฺญู สมนุยุญฺชนฺตํ สมนุคาหนฺตํ สมนุภาสนฺตํ สตฺถารา วา สตฺถารํ สงฺเฆน วา สงฺฆํ – ‘เย อิเมสํ ภวตํ ธมฺมา อกุสลา อกุสลสงฺขาตา, สาวชฺชา สาวชฺชสงฺขาตา, อเสวิตพฺพา อเสวิตพฺพสงฺขาตา, น อลมริยา น อลมริยสงฺขาตา, กณฺหา กณฺหสงฺขาตา. โก อิเม ธมฺเม อนวเสสํ ปหาย วตฺตติ, สมโณ วา โคตโม, ปเร วา ปน โภนฺโต คณาจริยา’ติ?

385. « M'étant approché d'eux, je leur parle ainsi : “Chers amis, pour les points sur lesquels nos doctrines ne s'accordent pas, laissons-les de côté. Pour les points sur lesquels elles s'accordent, que les sages, en comparant soit le maître au maître, soit la communauté à la communauté, nous interrogent, nous scrutent et discutent avec nous : ‘Parmi ces vénérables, quels sont les états mentaux qui sont malsains, reconnus comme malsains, blâmables, reconnus comme blâmables, à ne pas cultiver, reconnus comme à ne pas cultiver, indignes des nobles, reconnus comme indignes des nobles, sombres, reconnus comme sombres ? Qui a abandonné ces états sans aucun reste et se conduit conformément à cet abandon : est-ce l'ascète Gotama ou bien ces autres vénérables maîtres de congrégations ?’ ”

๓๘๖. ‘‘ฐานํ โข ปเนตํ, กสฺสป, วิชฺชติ, ยํ วิญฺญู สมนุยุญฺชนฺตา สมนุคาหนฺตา สมนุภาสนฺตา เอวํ วเทยฺยุํ – ‘เย อิเมสํ ภวตํ ธมฺมา อกุสลา อกุสลสงฺขาตา, สาวชฺชา สาวชฺชสงฺขาตา, อเสวิตพฺพา อเสวิตพฺพสงฺขาตา, น อลมริยา น อลมริยสงฺขาตา, กณฺหา กณฺหสงฺขาตา. สมโณ โคตโม อิเม ธมฺเม อนวเสสํ ปหาย วตฺตติ, ยํ วา ปน โภนฺโต ปเร คณาจริยา’ติ. อิติห, กสฺสป, วิญฺญู [Pg.155] สมนุยุญฺชนฺตา สมนุคาหนฺตา สมนุภาสนฺตา อมฺเหว ตตฺถ เยภุยฺเยน ปสํเสยฺยุํ.

386. « Il est tout à fait possible, Kassapa, que des sages, en interrogeant, scrutant et discutant, disent ceci : “Parmi ces vénérables, les états qui sont malsains, reconnus comme malsains, blâmables, reconnus comme blâmables, à ne pas cultiver, reconnus comme à ne pas cultiver, indignes des nobles, reconnus comme indignes des nobles, sombres, reconnus comme sombres — c'est l'ascète Gotama qui a abandonné ces états sans aucun reste et se conduit ainsi, tandis que les autres vénérables maîtres de congrégations ne l'ont fait qu'en partie.” Ainsi, Kassapa, des sages interrogeant, scrutant et discutant, nous loueraient pour la plupart à ce sujet.

๓๘๗. ‘‘อปรมฺปิ โน, กสฺสป, วิญฺญู สมนุยุญฺชนฺตํ สมนุคาหนฺตํ สมนุภาสนฺตํ สตฺถารา วา สตฺถารํ สงฺเฆน วา สงฺฆํ – ‘เย อิเมสํ ภวตํ ธมฺมา กุสลา กุสลสงฺขาตา, อนวชฺชา อนวชฺชสงฺขาตา, เสวิตพฺพา เสวิตพฺพสงฺขาตา, อลมริยา อลมริยสงฺขาตา, สุกฺกา สุกฺกสงฺขาตา. โก อิเม ธมฺเม อนวเสสํ สมาทาย วตฺตติ, สมโณ วา โคตโม, ปเร วา ปน โภนฺโต คณาจริยา’ ติ?

387. « En outre, Kassapa, que les sages nous interrogent, nous scrutent et discutent, en comparant soit le maître au maître, soit la communauté à la communauté : “Parmi ces vénérables, quels sont les états qui sont sains, reconnus comme sains, irréprochables, reconnus comme irréprochables, à cultiver, reconnus comme à cultiver, dignes des nobles, reconnus comme dignes des nobles, purs, reconnus comme purs ? Qui a adopté ces états sans aucun reste et se conduit conformément à eux : est-ce l'ascète Gotama ou bien ces autres vénérables maîtres de congrégations ?”

๓๘๘. ‘‘ฐานํ โข ปเนตํ, กสฺสป, วิชฺชติ, ยํ วิญฺญู สมนุยุญฺชนฺตา สมนุคาหนฺตา สมนุภาสนฺตา เอวํ วเทยฺยุํ – ‘เย อิเมสํ ภวตํ ธมฺมา กุสลา กุสลสงฺขาตา, อนวชฺชา อนวชฺชสงฺขาตา, เสวิตพฺพา เสวิตพฺพสงฺขาตา, อลมริยา อลมริยสงฺขาตา, สุกฺกา สุกฺกสงฺขาตา. สมโณ โคตโม อิเม ธมฺเม อนวเสสํ สมาทาย วตฺตติ, ยํ วา ปน โภนฺโต ปเร คณาจริยา’ติ. อิติห, กสฺสป, วิญฺญู สมนุยุญฺชนฺตา สมนุคาหนฺตา สมนุภาสนฺตา อมฺเหว ตตฺถ เยภุยฺเยน ปสํเสยฺยุํ.

388. « Il est tout à fait possible, Kassapa, que des sages, en interrogeant, scrutant et discutant, disent ceci : “Parmi ces vénérables, les états qui sont sains, reconnus comme sains, irréprochables, reconnus comme irréprochables, à cultiver, reconnus comme à cultiver, dignes des nobles, reconnus comme dignes des nobles, purs, reconnus comme purs — c'est l'ascète Gotama qui a adopté ces états sans aucun reste et se conduit ainsi, tandis que les autres vénérables maîtres de congrégations ne l'ont fait qu'en partie.” Ainsi, Kassapa, des sages interrogeant, scrutant et discutant, nous loueraient pour la plupart à ce sujet.

๓๘๙. ‘‘อปรมฺปิ โน, กสฺสป, วิญฺญู สมนุยุญฺชนฺตํ สมนุคาหนฺตํ สมนุภาสนฺตํ สตฺถารา วา สตฺถารํ สงฺเฆน วา สงฺฆํ – ‘เย อิเมสํ ภวตํ ธมฺมา อกุสลา อกุสลสงฺขาตา, สาวชฺชา สาวชฺชสงฺขาตา, อเสวิตพฺพา อเสวิตพฺพสงฺขาตา, น อลมริยา น อลมริยสงฺขาตา, กณฺหา กณฺหสงฺขาตา. โก อิเม ธมฺเม อนวเสสํ ปหาย วตฺตติ, โคตมสาวกสงฺโฆ วา, ปเร วา ปน โภนฺโต คณาจริยสาวกสงฺฆา’ติ?

389. « En outre, Kassapa, que les sages nous interrogent, nous scrutent et discutent, en comparant soit le maître au maître, soit la communauté à la communauté : “Parmi ces vénérables, quels sont les états qui sont malsains, reconnus comme malsains, blâmables, reconnus comme blâmables, à ne pas cultiver, reconnus comme à ne pas cultiver, indignes des nobles, reconnus comme indignes des nobles, sombres, reconnus comme sombres ? Qui a abandonné ces états sans aucun reste et se conduit ainsi : est-ce la communauté des disciples de Gotama ou bien la communauté des disciples de ces autres vénérables maîtres de congrégations ?”

๓๙๐. ‘‘ฐานํ โข ปเนตํ, กสฺสป, วิชฺชติ, ยํ วิญฺญู สมนุยุญฺชนฺตา สมนุคาหนฺตา สมนุภาสนฺตา เอวํ วเทยฺยุํ – ‘เย อิเมสํ ภวตํ ธมฺมา อกุสลา อกุสลสงฺขาตา, สาวชฺชา สาวชฺชสงฺขาตา, อเสวิตพฺพา อเสวิตพฺพสงฺขาตา, น อลมริยา น อลมริยสงฺขาตา, กณฺหา กณฺหสงฺขาตา. โคตมสาวกสงฺโฆ อิเม ธมฺเม อนวเสสํ ปหาย วตฺตติ, ยํ วา ปน โภนฺโต ปเร คณาจริยสาวกสงฺฆา’ติ. อิติห, กสฺสป, วิญฺญู สมนุยุญฺชนฺตา สมนุคาหนฺตา สมนุภาสนฺตา อมฺเหว ตตฺถ เยภุยฺเยน ปสํเสยฺยุํ.

390. « Il est tout à fait possible, Kassapa, que des sages, en interrogeant, scrutant et discutant, disent ceci : “Parmi ces vénérables, les états qui sont malsains, reconnus comme malsains, blâmables, reconnus comme blâmables, à ne pas cultiver, reconnus comme à ne pas cultiver, indignes des nobles, reconnus comme indignes des nobles, sombres, reconnus comme sombres — c'est la communauté des disciples de Gotama qui a abandonné ces états sans aucun reste et se conduit ainsi, tandis que la communauté des disciples des autres vénérables maîtres de congrégations ne l'ont fait qu'en partie.” Ainsi, Kassapa, des sages interrogeant, scrutant et discutant, nous loueraient pour la plupart à ce sujet.

๓๙๑. ‘‘อปรมฺปิ [Pg.156] โน, กสฺสป, วิญฺญู สมนุยุญฺชนฺตํ สมนุคาหนฺตํ สมนุภาสนฺตํ สตฺถารา วา สตฺถารํ สงฺเฆน วา สงฺฆํ. ‘เย อิเมสํ ภวตํ ธมฺมา กุสลา กุสลสงฺขาตา, อนวชฺชา อนวชฺชสงฺขาตา, เสวิตพฺพา เสวิตพฺพสงฺขาตา, อลมริยา อลมริยสงฺขาตา, สุกฺกา สุกฺกสงฺขาตา. โก อิเม ธมฺเม อนวเสสํ สมาทาย วตฺตติ, โคตมสาวกสงฺโฆ วา, ปเร วา ปน โภนฺโต คณาจริยสาวกสงฺฆา’ติ?

391. « En outre, Kassapa, que les sages nous interrogent, nous scrutent et discutent, en comparant soit le maître au maître, soit la communauté à la communauté : “Parmi ces vénérables, quels sont les états qui sont sains, reconnus comme sains, irréprochables, reconnus comme irréprochables, à cultiver, reconnus comme à cultiver, dignes des nobles, reconnus comme dignes des nobles, purs, reconnus comme purs ? Qui a adopté ces états sans aucun reste et se conduit ainsi : est-ce la communauté des disciples de Gotama ou bien la communauté des disciples de ces autres vénérables maîtres de congrégations ?”

๓๙๒. ‘‘ฐานํ โข ปเนตํ, กสฺสป, วิชฺชติ, ยํ วิญฺญู สมนุยุญฺชนฺตา สมนุคาหนฺตา สมนุภาสนฺตา เอวํ วเทยฺยุํ – ‘เย อิเมสํ ภวตํ ธมฺมา กุสลา กุสลสงฺขาตา, อนวชฺชา อนวชฺชสงฺขาตา, เสวิตพฺพา เสวิตพฺพสงฺขาตา, อลมริยา อลมริยสงฺขาตา, สุกฺกา สุกฺกสงฺขาตา. โคตมสาวกสงฺโฆ อิเม ธมฺเม อนวเสสํ สมาทาย วตฺตติ, ยํ วา ปน โภนฺโต ปเร คณาจริยสาวกสงฺฆา’ติ. อิติห, กสฺสป, วิญฺญู สมนุยุญฺชนฺตา สมนุคาหนฺตา สมนุภาสนฺตา อมฺเหว ตตฺถ เยภุยฺเยน ปสํเสยฺยุํ.

392. « Il est tout à fait possible, Kassapa, que des sages, en interrogeant, scrutant et discutant, disent ceci : “Parmi ces vénérables, les états qui sont sains, reconnus comme sains, irréprochables, reconnus comme irréprochables, à cultiver, reconnus comme à cultiver, dignes des nobles, reconnus comme dignes des nobles, purs, reconnus comme purs — c'est la communauté des disciples de Gotama qui a adopté ces états sans aucun reste et se conduit ainsi, tandis que la communauté des disciples des autres vénérables maîtres de congrégations ne l'ont fait qu'en partie.” Ainsi, Kassapa, des sages interrogeant, scrutant et discutant, nous loueraient pour la plupart à ce sujet.

อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค

Le Noble Chemin Octuple

๓๙๓. ‘‘อตฺถิ, กสฺสป, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา, ยถาปฏิปนฺโน สามํเยว ญสฺสติ สามํ ทกฺขติ – ‘สมโณว โคตโม กาลวาที ภูตวาที อตฺถวาที ธมฺมวาที วินยวาที’ติ. กตโม จ, กสฺสป, มคฺโค, กตมา จ ปฏิปทา, ยถาปฏิปนฺโน สามํเยว ญสฺสติ สามํ ทกฺขติ – ‘สมโณว โคตโม กาลวาที ภูตวาที อตฺถวาที ธมฺมวาที วินยวาที’ติ? อยเมว อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค. เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ. อยํ โข, กสฺสป, มคฺโค, อยํ ปฏิปทา, ยถาปฏิปนฺโน สามํเยว ญสฺสติ สามํ ทกฺขติ ‘สมโณว โคตโม กาลวาที ภูตวาที อตฺถวาที ธมฺมวาที วินยวาที’’’ติ.

393. « Il existe, Kassapa, un chemin, il existe une pratique, en les suivant, on saura par soi-même et on verra par soi-même : ‘L’ascète Gotama parle au moment opportun, dit ce qui est vrai, parle de ce qui est utile, parle selon le Dhamma, parle selon la discipline.’ Et quel est ce chemin, Kassapa, quelle est cette pratique, en les suivant, on saura par soi-même et on verra par soi-même : ‘L’ascète Gotama parle au moment opportun, dit ce qui est vrai, parle de ce qui est utile, parle selon le Dhamma, parle selon la discipline’ ? C'est précisément ce Noble Chemin Octuple, à savoir : la vision juste, la pensée juste, la parole juste, l'action juste, les moyens d'existence justes, l'effort juste, l'attention juste et la concentration juste. Voilà, Kassapa, le chemin, voilà la pratique, en les suivant, on saura par soi-même et on verra par soi-même : ‘L’ascète Gotama parle au moment opportun, dit ce qui est vrai, parle de ce qui est utile, parle selon le Dhamma, parle selon la discipline’. »

ตโปปกฺกมกถา

Discours sur les pratiques ascétiques

๓๙๔. เอวํ [Pg.157] วุตฺเต, อเจโล กสฺสโป ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อิเมปิ โข, อาวุโส โคตม, ตโปปกฺกมา เอเตสํ สมณพฺราหฺมณานํ สามญฺญสงฺขาตา จ พฺรหฺมญฺญสงฺขาตา จ. อเจลโก โหติ, มุตฺตาจาโร, หตฺถาปเลขโน, น เอหิภทฺทนฺติโก, น ติฏฺฐภทฺทนฺติโก, นาภิหฏํ, น อุทฺทิสฺสกตํ, น นิมนฺตนํ สาทิยติ. โส น กุมฺภิมุขา ปฏิคฺคณฺหาติ, น กโฬปิมุขา ปฏิคฺคณฺหาติ, น เอฬกมนฺตรํ, น ทณฺฑมนฺตรํ, น มุสลมนฺตรํ, น ทฺวินฺนํ ภุญฺชมานานํ, น คพฺภินิยา, น ปายมานาย, น ปุริสนฺตรคตาย, น สงฺกิตฺตีสุ, น ยตฺถ สา อุปฏฺฐิโต โหติ, น ยตฺถ มกฺขิกา สณฺฑสณฺฑจารินี, น มจฺฉํ, น มํสํ, น สุรํ, น เมรยํ, น ถุโสทกํ ปิวติ. โส เอกาคาริโก วา โหติ เอกาโลปิโก, ทฺวาคาริโก วา โหติ ทฺวาโลปิโก…เป… สตฺตาคาริโก วา โหติ สตฺตาโลปิโก; เอกิสฺสาปิ ทตฺติยา ยาเปติ, ทฺวีหิปิ ทตฺตีหิ ยาเปติ… สตฺตหิปิ ทตฺตีหิ ยาเปติ; เอกาหิกมฺปิ อาหารํ อาหาเรติ, ทฺวีหิกมฺปิ อาหารํ อาหาเรติ… สตฺตาหิกมฺปิ อาหารํ อาหาเรติ. อิติ เอวรูปํ อทฺธมาสิกมฺปิ ปริยายภตฺตโภชนานุโยคมนุยุตฺโต วิหรติ.

394. Cela ayant été dit, l'ascète nu Kassapa s'adressa au Bienheureux : « Ami Gotama, il existe aussi ces pratiques ascétiques que certains ascètes et brahmanes considèrent comme le propre de l'état d'ascète ou de brahmane : un tel ascète va nu, il s'affranchit des conventions de conduite, il se lèche les mains (après avoir mangé) ; il n'accepte pas de nourriture quand on lui dit “Veuillez venir, Seigneur”, ni quand on lui dit “Veuillez vous arrêter, Seigneur”. Il n'accepte pas la nourriture qu'on lui apporte, ni celle préparée spécialement pour lui, ni une invitation à un repas. Il n'accepte rien qui provienne de la bouche d'une marmite ou d'un panier ; il n'accepte pas de nourriture offerte au-delà d'un seuil, au-delà d'un bâton ou au-delà d'un pilon. Il n'accepte pas de nourriture de deux personnes en train de manger, ni d'une femme enceinte, ni d'une femme qui allaite, ni d'une femme vivant avec un homme. Il n'accepte pas de nourriture provenant de collectes organisées, ni là où un chien se tient prêt à manger, ni là où les mouches tourbillonnent en essaims. Il ne mange ni poisson, ni viande ; il ne boit ni alcool de grain, ni alcool de fruits, ni boisson fermentée. Il ne mendie que dans une seule maison et ne prend qu'une seule bouchée, ou bien dans deux maisons et deux bouchées... ou jusqu'à sept maisons et sept bouchées. Il subsiste avec le contenu d'une seule petite écuelle, ou de deux... ou de sept. Il ne prend de nourriture qu'une fois par jour, ou une fois tous les deux jours... ou une fois tous les sept jours. Il vit ainsi en s'adonnant à la pratique consistant à ne manger qu'à intervalles réguliers, même jusqu'à une fois tous les quinze jours. »

๓๙๕. ‘‘อิเมปิ โข, อาวุโส โคตม, ตโปปกฺกมา เอเตสํ สมณพฺราหฺมณานํ สามญฺญสงฺขาตา จ พฺรหฺมญฺญสงฺขาตา จ. สากภกฺโข วา โหติ, สามากภกฺโข วา โหติ, นีวารภกฺโข วา โหติ, ททฺทุลภกฺโข วา โหติ, หฏภกฺโข วา โหติ, กณภกฺโข วา โหติ, อาจามภกฺโข วา โหติ, ปิญฺญากภกฺโข วา โหติ, ติณภกฺโข วา โหติ, โคมยภกฺโข วา โหติ, วนมูลผลาหาโร ยาเปติ ปวตฺตผลโภชี.

395. « Il existe aussi ces autres pratiques ascétiques, ami Gotama, que ces ascètes et brahmanes considèrent comme le propre de l'état d'ascète ou de brahmane : il se nourrit de légumes verts, ou de millet, ou de riz sauvage, ou de rognures de cuir, ou de mousse, ou de son de riz, ou de croûte de riz brûlé, ou de tourteau de sésame, ou d'herbe, ou de bouse de vache. Il subsiste en se nourrissant de racines et de fruits des bois, ou ne mange que des fruits tombés d'eux-mêmes. »

๓๙๖. ‘‘อิเมปิ โข, อาวุโส โคตม, ตโปปกฺกมา เอเตสํ สมณพฺราหฺมณานํ สามญฺญสงฺขาตา จ พฺรหฺมญฺญสงฺขาตา จ. สาณานิปิ ธาเรติ, มสาณานิปิ ธาเรติ, ฉวทุสฺสานิปิ ธาเรติ, ปํสุกูลานิปิ ธาเรติ, ติรีฏานิปิ ธาเรติ, อชินมฺปิ ธาเรติ, อชินกฺขิปมฺปิ ธาเรติ, กุสจีรมฺปิ ธาเรติ, วากจีรมฺปิ ธาเรติ, ผลกจีรมฺปิ ธาเรติ, เกสกมฺพลมฺปิ ธาเรติ, วาฬกมฺพลมฺปิ ธาเรติ, อุลูกปกฺขิกมฺปิ ธาเรติ, เกสมสฺสุโลจโกปิ โหติ เกสมสฺสุโลจนานุโยคมนุยุตฺโต, อุพฺภฏฺฐโกปิ [Pg.158] โหติ อาสนปฏิกฺขิตฺโต, อุกฺกุฏิโกปิ โหติ อุกฺกุฏิกปฺปธานมนุยุตฺโต, กณฺฏกาปสฺสยิโกปิ โหติ กณฺฏกาปสฺสเย เสยฺยํ กปฺเปติ, ผลกเสยฺยมฺปิ กปฺเปติ, ถณฺฑิลเสยฺยมฺปิ กปฺเปติ, เอกปสฺสยิโกปิ โหติ รโชชลฺลธโร, อพฺโภกาสิโกปิ โหติ ยถาสนฺถติโก, เวกฏิโกปิ โหติ วิกฏโภชนานุโยคมนุยุตฺโต, อปานโกปิ โหติ อปานกตฺตมนุยุตฺโต, สายตติยกมฺปิ อุทโกโรหนานุโยคมนุยุตฺโต วิหรตี’’ติ.

396. « Il existe aussi ces autres pratiques ascétiques, ami Gotama, que ces ascètes et brahmanes considèrent comme le propre de l'état d'ascète ou de brahmane : il porte des vêtements de chanvre, ou de tissus mélangés, ou des linceuls prélevés sur des cadavres, ou des tissus de rebut, ou des vêtements d'écorce, ou une peau d'antilope noire, ou une peau d'antilope fendue en son milieu, ou des vêtements de fibres de kusa, ou de fibres d'écorce, ou de planchettes de bois, ou une couverture de cheveux humains, ou une couverture de poils d'animaux, ou des vêtements faits de plumes de chouette. Il est un arracheur de cheveux et de barbe, s'adonnant à la pratique de l'arrachage des cheveux et de la barbe. Il reste toujours debout, refusant de s'asseoir. Il reste accroupi, s'adonnant à l'effort de la posture accroupie. Il utilise un lit de pointes, faisant sa couche sur un lit de pointes. Il couche sur une planche de bois, ou sur le sol nu. Il ne dort que sur un seul côté. Il est couvert de poussière et de crasse. Il vit en plein air, acceptant n'importe quel abri de fortune. Il mange des excréments, s'adonnant à la pratique consistant à manger des excréments. Il ne boit pas d'eau froide, s'adonnant à la pratique de ne pas boire. Il vit s'adonnant à la pratique consistant à descendre dans l'eau trois fois par jour (pour se purifier). »

ตโปปกฺกมนิรตฺถกถา

Discours sur l'inutilité des pratiques ascétiques

๓๙๗. ‘‘อเจลโก เจปิ, กสฺสป, โหติ, มุตฺตาจาโร, หตฺถาปเลขโน…เป… อิติ เอวรูปํ อทฺธมาสิกมฺปิ ปริยายภตฺตโภชนานุโยคมนุยุตฺโต วิหรติ. ตสฺส จายํ สีลสมฺปทา จิตฺตสมฺปทา ปญฺญาสมฺปทา อภาวิตา โหติ อสจฺฉิกตา. อถ โข โส อารกาว สามญฺญา อารกาว พฺรหฺมญฺญา. ยโต โข, กสฺสป, ภิกฺขุ อเวรํ อพฺยาปชฺชํ เมตฺตจิตฺตํ ภาเวติ, อาสวานญฺจ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อยํ วุจฺจติ, กสฺสป, ภิกฺขุ สมโณ อิติปิ พฺราหฺมโณ อิติปิ.

397. « Kassapa, même si un ascète va nu, s'affranchit des conventions, se lèche les mains... et vit ainsi en s'adonnant à la pratique de ne manger qu'une fois tous les quinze jours ; mais que pour lui, cette perfection de la vertu, cette perfection de l'esprit et cette perfection de la sagesse ne sont ni développées ni réalisées, alors il est bien loin de l'état d'ascète et bien loin de l'état de brahmane. Mais, Kassapa, dès lors qu'un moine développe un cœur empreint de bienveillance, sans haine ni malveillance, et que, par la destruction des impuretés, il réalise par lui-même, dès cette vie, par une connaissance supérieure, la libération de l'esprit et la libération par la sagesse libres d'impuretés, et qu'il y demeure, c'est alors, Kassapa, que ce moine est appelé “ascète” et aussi “brahmane”. »

‘‘สากภกฺโข เจปิ, กสฺสป, โหติ, สามากภกฺโข…เป… วนมูลผลาหาโร ยาเปติ ปวตฺตผลโภชี. ตสฺส จายํ สีลสมฺปทา จิตฺตสมฺปทา ปญฺญาสมฺปทา อภาวิตา โหติ อสจฺฉิกตา. อถ โข โส อารกาว สามญฺญา อารกาว พฺรหฺมญฺญา. ยโต โข, กสฺสป, ภิกฺขุ อเวรํ อพฺยาปชฺชํ เมตฺตจิตฺตํ ภาเวติ, อาสวานญฺจ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อยํ วุจฺจติ, กสฺสป, ภิกฺขุ สมโณ อิติปิ พฺราหฺมโณ อิติปิ.

« Kassapa, même si un ascète se nourrit de légumes verts, de millet... et subsiste en se nourrissant de racines et de fruits des bois, ou de fruits tombés d'eux-mêmes ; mais que pour lui, cette perfection de la vertu, cette perfection de l'esprit et cette perfection de la sagesse ne sont ni développées ni réalisées, alors il est bien loin de l'état d'ascète et bien loin de l'état de brahmane. Mais, Kassapa, dès lors qu'un moine développe un cœur empreint de bienveillance, sans haine ni malveillance, et que, par la destruction des impuretés, il réalise par lui-même, dès cette vie, par une connaissance supérieure, la libération de l'esprit et la libération par la sagesse libres d'impuretés, et qu'il y demeure, c'est alors, Kassapa, que ce moine est appelé “ascète” et aussi “brahmane”. »

‘‘สาณานิ เจปิ, กสฺสป, ธาเรติ, มสาณานิปิ ธาเรติ…เป… สายตติยกมฺปิ อุทโกโรหนานุโยคมนุยุตฺโต วิหรติ. ตสฺส จายํ สีลสมฺปทา จิตฺตสมฺปทา ปญฺญาสมฺปทา อภาวิตา โหติ อสจฺฉิกตา. อถ โข โส อารกาว สามญฺญา อารกาว พฺรหฺมญฺญา[Pg.159]. ยโต โข, กสฺสป, ภิกฺขุ อเวรํ อพฺยาปชฺชํ เมตฺตจิตฺตํ ภาเวติ, อาสวานญฺจ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อยํ วุจฺจติ, กสฺสป, ภิกฺขุ สมโณ อิติปิ พฺราหฺมโณ อิติปี’’ติ.

« Kassapa, même si un ascète porte des vêtements de chanvre, des tissus mélangés... et vit s'adonnant à la pratique consistant à descendre dans l'eau trois fois par jour ; mais que pour lui, cette perfection de la vertu, cette perfection de l'esprit et cette perfection de la sagesse ne sont ni développées ni réalisées, alors il est bien loin de l'état d'ascète et bien loin de l'état de brahmane. Mais, Kassapa, dès lors qu'un moine développe un cœur empreint de bienveillance, sans haine ni malveillance, et que, par la destruction des impuretés, il réalise par lui-même, dès cette vie, par une connaissance supérieure, la libération de l'esprit et la libération par la sagesse libres d'impuretés, et qu'il y demeure, c'est alors, Kassapa, que ce moine est appelé “ascète” et aussi “brahmane”. » Ainsi parla le Bienheureux.

๓๙๘. เอวํ วุตฺเต, อเจโล กสฺสโป ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘ทุกฺกรํ, โภ โคตม, สามญฺญํ ทุกฺกรํ พฺรหฺมญฺญ’’นฺติ. ‘‘ปกติ โข เอสา, กสฺสป, โลกสฺมึ ‘ทุกฺกรํ สามญฺญํ ทุกฺกรํ พฺรหฺมญฺญ’นฺติ. อเจลโก เจปิ, กสฺสป, โหติ, มุตฺตาจาโร, หตฺถาปเลขโน…เป… อิติ เอวรูปํ อทฺธมาสิกมฺปิ ปริยายภตฺตโภชนานุโยคมนุยุตฺโต วิหรติ. อิมาย จ, กสฺสป, มตฺตาย อิมินา ตโปปกฺกเมน สามญฺญํ วา อภวิสฺส พฺรหฺมญฺญํ วา ทุกฺกรํ สุทุกฺกรํ, เนตํ อภวิสฺส กลฺลํ วจนาย – ‘ทุกฺกรํ สามญฺญํ ทุกฺกรํ พฺรหฺมญฺญ’นฺติ.

398. Cela ayant été dit, l’ascète nu Kassapa s’adressa au Béni en ces termes : « Ô vénérable Gotama, la vie d’ascète est difficile à mener, la vie sainte est difficile à mener. » « C’est un dicton courant dans le monde, Kassapa, que de dire : “La vie d’ascète est difficile à mener, la vie sainte est difficile à mener.” Si, Kassapa, par le simple fait de vivre nu, de rejeter les convenances sociales, de se lécher les mains en guise de nettoyage... [et ainsi de suite]... ou de s'adonner à la pratique de ne manger qu'une fois tous les quinze jours ; si par cette seule mesure, Kassapa, par cette forme d’austérité, la vie d’ascète ou la vie sainte était difficile ou extrêmement difficile à mener, il ne conviendrait pas de dire : “La vie d’ascète est difficile à mener, la vie sainte est difficile à mener”.

‘‘สกฺกา จ ปเนตํ อภวิสฺส กาตุํ คหปตินา วา คหปติปุตฺเตน วา อนฺตมโส กุมฺภทาสิยาปิ – ‘หนฺทาหํ อเจลโก โหมิ, มุตฺตาจาโร, หตฺถาปเลขโน…เป… อิติ เอวรูปํ อทฺธมาสิกมฺปิ ปริยายภตฺตโภชนานุโยคมนุยุตฺโต วิหรามี’ติ.

« Car il aurait été possible à un chef de famille, à un fils de famille, ou même à une servante porteuse d’eau de l'accomplir en se disant : “Eh bien, je vais vivre nu, sans convenances, me léchant les mains... [etc.]... je vais vivre en m’adonnant à la pratique de ne manger qu’une fois tous les quinze jours”.

‘‘ยสฺมา จ โข, กสฺสป, อญฺญตฺเรว อิมาย มตฺตาย อญฺญตฺร อิมินา ตโปปกฺกเมน สามญฺญํ วา โหติ พฺรหฺมญฺญํ วา ทุกฺกรํ สุทุกฺกรํ, ตสฺมา เอตํ กลฺลํ วจนาย – ‘ทุกฺกรํ สามญฺญํ ทุกฺกรํ พฺรหฺมญฺญ’นฺติ. ยโต โข, กสฺสป, ภิกฺขุ อเวรํ อพฺยาปชฺชํ เมตฺตจิตฺตํ ภาเวติ, อาสวานญฺจ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อยํ วุจฺจติ, กสฺสป, ภิกฺขุ สมโณ อิติปิ พฺราหฺมโณ อิติปิ.

« Mais, Kassapa, c’est parce que c’est par quelque chose de tout à fait différent de cette mesure, différent de cette forme d’austérité, que la vie d’ascète ou la vie sainte est difficile, extrêmement difficile à mener, qu’il convient de dire : “La vie d’ascète est difficile à mener, la vie sainte est difficile à mener.” Quand, Kassapa, un moine développe un cœur empreint de bienveillance, libre de haine et de malveillance, et que, par la destruction des souillures, il réalise par lui-même, par une connaissance directe, dès cette vie, la libération de l’esprit et la libération par la sagesse exemptes de souillures, et qu'ayant atteint cet état, il y demeure ; c’est alors, Kassapa, qu’un tel moine est appelé aussi bien un véritable ascète qu’un véritable brahmane. »

‘‘สากภกฺโข เจปิ, กสฺสป, โหติ, สามากภกฺโข…เป… วนมูลผลาหาโร ยาเปติ ปวตฺตผลโภชี. อิมาย จ, กสฺสป, มตฺตาย อิมินา ตโปปกฺกเมน สามญฺญํ วา อภวิสฺส พฺรหฺมญฺญํ วา ทุกฺกรํ สุทุกฺกรํ, เนตํ อภวิสฺส กลฺลํ วจนาย – ‘ทุกฺกรํ สามญฺญํ ทุกฺกรํ พฺรหฺมญฺญ’นฺติ.

« Si, Kassapa, par le simple fait de se nourrir d’herbes potagères, de mil sauvage... [etc.]... de subsister de racines et de fruits des bois, ou de ne manger que les fruits tombés d'eux-mêmes ; si par cette seule mesure, Kassapa, par cette forme d’austérité, la vie d’ascète ou la vie sainte était difficile ou extrêmement difficile à mener, il ne conviendrait pas de dire : “La vie d’ascète est difficile à mener, la vie sainte est difficile à mener”.

‘‘สกฺกา จ ปเนตํ อภวิสฺส กาตุํ คหปตินา วา คหปติปุตฺเตน วา อนฺตมโส กุมฺภทาสิยาปิ – ‘หนฺทาหํ สากภกฺโข วา โหมิ, สามากภกฺโข วา…เป… วนมูลผลาหาโร ยาเปมิ ปวตฺตผลโภชี’ติ.

« Car il aurait été possible à un chef de famille, à un fils de famille, ou même à une servante porteuse d’eau de l'accomplir en se disant : “Eh bien, je vais me nourrir d’herbes potagères ou de mil sauvage... [etc.]... je vais subsister de racines et de fruits des bois, ou de ne manger que les fruits tombés d'eux-mêmes”.

‘‘ยสฺมา [Pg.160] จ โข, กสฺสป, อญฺญตฺเรว อิมาย มตฺตาย อญฺญตฺร อิมินา ตโปปกฺกเมน สามญฺญํ วา โหติ พฺรหฺมญฺญํ วา ทุกฺกรํ สุทุกฺกรํ, ตสฺมา เอตํ กลฺลํ วจนาย – ‘ทุกฺกรํ สามญฺญํ ทุกฺกรํ พฺรหฺมญฺญ’นฺติ. ยโต โข, กสฺสป, ภิกฺขุ อเวรํ อพฺยาปชฺชํ เมตฺตจิตฺตํ ภาเวติ, อาสวานญฺจ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อยํ วุจฺจติ, กสฺสป, ภิกฺขุ สมโณ อิติปิ พฺราหฺมโณ อิติปิ.

‘‘สาณานิ เจปิ, กสฺสป, ธาเรติ, มสาณานิปิ ธาเรติ…เป… สายตติยกมฺปิ อุทโกโรหนานุโยคมนุยุตฺโต วิหรติ. อิมาย จ, กสฺสป, มตฺตาย อิมินา ตโปปกฺกเมน สามญฺญํ วา อภวิสฺส พฺรหฺมญฺญํ วา ทุกฺกรํ สุทุกฺกรํ, เนตํ อภวิสฺส กลฺลํ วจนาย – ‘ทุกฺกรํ สามญฺญํ ทุกฺกรํ พฺรหฺมญฺญ’นฺติ.

« Si, Kassapa, par le simple fait de porter des vêtements de chanvre, des vêtements de fibres mélangées... [etc.]... ou de vivre adonné à la pratique de descendre dans l’eau trois fois par jour [pour se purifier] ; si par cette seule mesure, Kassapa, par cette forme d’austérité, la vie d’ascète ou la vie sainte était difficile ou extrêmement difficile à mener, il ne conviendrait pas de dire : “La vie d’ascète est difficile à mener, la vie sainte est difficile à mener”.

‘‘สกฺกา จ ปเนตํ อภวิสฺส กาตุํ คหปตินา วา คหปติปุตฺเตน วา อนฺตมโส กุมฺภทาสิยาปิ – ‘หนฺทาหํ สาณานิปิ ธาเรมิ, มสาณานิปิ ธาเรมิ…เป… สายตติยกมฺปิ อุทโกโรหนานุโยคมนุยุตฺโต วิหรามี’ติ.

« Car il aurait été possible à un chef de famille, à un fils de famille, ou même à une servante porteuse d’eau de l'accomplir en se disant : “Eh bien, je vais porter des vêtements de chanvre ou de fibres mélangées... [etc.]... je vais vivre adonné à la pratique de descendre dans l’eau trois fois par jour”.

๓๙๙. เอวํ วุตฺเต, อเจโล กสฺสโป ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘ทุชฺชาโน, โภ โคตม, สมโณ, ทุชฺชาโน พฺราหฺมโณ’’ติ. ‘‘ปกติ โข เอสา, กสฺสป, โลกสฺมึ ‘ทุชฺชาโน สมโณ ทุชฺชาโน พฺราหฺมโณ’ติ. อเจลโก เจปิ, กสฺสป, โหติ, มุตฺตาจาโร, หตฺถาปเลขโน…เป… อิติ เอวรูปํ อทฺธมาสิกมฺปิ ปริยายภตฺตโภชนานุโยคมนุยุตฺโต วิหรติ. อิมาย จ, กสฺสป, มตฺตาย อิมินา ตโปปกฺกเมน สมโณ วา อภวิสฺส [Pg.161] พฺราหฺมโณ วา ทุชฺชาโน สุทุชฺชาโน, เนตํ อภวิสฺส กลฺลํ วจนาย – ‘ทุชฺชาโน สมโณ ทุชฺชาโน พฺราหฺมโณ’ติ.

399. Cela ayant été dit, l’ascète nu Kassapa s’adressa au Béni en ces termes : « Ô vénérable Gotama, il est difficile de reconnaître un véritable ascète, il est difficile de reconnaître un véritable brahmane. » « C’est un dicton courant dans le monde, Kassapa, que de dire : “Il est difficile de reconnaître un ascète, il est difficile de reconnaître un brahmane.” Si, Kassapa, par le simple fait de vivre nu, de rejeter les convenances sociales, de se lécher les mains... [etc.]... ou de vivre en pratiquant le jeûne durant quinze jours ; si par cette seule mesure, Kassapa, par cette forme d’austérité, un ascète ou un brahmane était difficile ou extrêmement difficile à reconnaître, il ne conviendrait pas de dire : “Il est difficile de reconnaître un ascète, il est difficile de reconnaître un brahmane”.

‘‘สกฺกา จ ปเนโส อภวิสฺส ญาตุํ คหปตินา วา คหปติปุตฺเตน วา อนฺตมโส กุมฺภทาสิยาปิ – ‘อยํ อเจลโก โหติ, มุตฺตาจาโร, หตฺถาปเลขโน…เป… อิติ เอวรูปํ อทฺธมาสิกมฺปิ ปริยายภตฺตโภชนานุโยคมนุยุตฺโต วิหรตี’ติ.

« Car il aurait été possible à un chef de famille, à un fils de famille, ou même à une servante porteuse d’eau de reconnaître cela en se disant : “Cet homme vit nu, rejette les convenances, se lèche les mains... [etc.]... il vit en pratiquant le jeûne durant quinze jours”.

‘‘ยสฺมา จ โข, กสฺสป, อญฺญตฺเรว อิมาย มตฺตาย อญฺญตฺร อิมินา ตโปปกฺกเมน สมโณ วา โหติ พฺราหฺมโณ วา ทุชฺชาโน สุทุชฺชาโน, ตสฺมา เอตํ กลฺลํ วจนาย – ‘ทุชฺชาโน สมโณ ทุชฺชาโน พฺราหฺมโณ’ติ. ยโต โข, กสฺสป, ภิกฺขุ อเวรํ อพฺยาปชฺชํ เมตฺตจิตฺตํ ภาเวติ, อาสวานญฺจ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อยํ วุจฺจติ, กสฺสป, ภิกฺขุ สมโณ อิติปิ พฺราหฺมโณ อิติปิ.

« Mais, Kassapa, c’est parce que c’est par quelque chose de tout à fait différent de cette mesure, différent de cette forme d’austérité, qu’un ascète ou un brahmane est difficile, extrêmement difficile à reconnaître, qu’il convient de dire : “Il est difficile de reconnaître un ascète, il est difficile de reconnaître un brahmane.” Quand, Kassapa, un moine développe un cœur empreint de bienveillance, libre de haine et de malveillance, et que, par la destruction des souillures, il réalise par lui-même, par une connaissance directe, dès cette vie, la libération de l’esprit et la libération par la sagesse exemptes de souillures, et qu'ayant atteint cet état, il y demeure ; c’est alors, Kassapa, qu’un tel moine est appelé un véritable ascète. »

‘‘สากภกฺโข เจปิ, กสฺสป, โหติ สามากภกฺโข…เป… วนมูลผลาหาโร ยาเปติ ปวตฺตผลโภชี. อิมาย จ, กสฺสป, มตฺตาย อิมินา ตโปปกฺกเมน สมโณ วา อภวิสฺส พฺราหฺมโณ วา ทุชฺชาโน สุทุชฺชาโน, เนตํ อภวิสฺส กลฺลํ วจนาย – ‘ทุชฺชาโน สมโณ ทุชฺชาโน พฺราหฺมโณ’ติ.

« Si, Kassapa, par le simple fait de se nourrir d’herbes potagères, de mil sauvage... [etc.]... de subsister de racines et de fruits des bois, ou de ne manger que les fruits tombés d'eux-mêmes ; si par cette seule mesure, Kassapa, par cette forme d’austérité, un ascète ou un brahmane était difficile ou extrêmement difficile à reconnaître, il ne conviendrait pas de dire : “Il est difficile de reconnaître un ascète, il est difficile de reconnaître un brahmane”.

‘‘สกฺกา จ ปเนโส อภวิสฺส ญาตุํ คหปตินา วา คหปติปุตฺเตน วา อนฺตมโส กุมฺภทาสิยาปิ – ‘อยํ สากภกฺโข วา โหติ สามากภกฺโข…เป… วนมูลผลาหาโร ยาเปติ ปวตฺตผลโภชี’ติ.

« On pourrait alors le connaître, que ce soit un chef de famille, un fils de chef de famille, ou même, au plus bas, une servante porteuse d'eau : “Cet homme se nourrit de légumes, ou de millet... [etc.]... il subsiste de racines et de fruits de la forêt, mangeant des fruits tombés d'eux-mêmes.” »

« Mais parce que, Kassapa, c'est en dehors de cette simple mesure, en dehors de cette pratique austère, qu'un ascète ou un brahmane est difficile, extrêmement difficile à connaître, qu'il est juste de dire : “Un ascète est difficile à connaître, un brahmane est difficile à connaître.” Or, Kassapa, lorsqu'un moine développe un cœur de bienveillance sans haine et sans malveillance, et que, par la destruction des impuretés, il réalise par lui-même, dès cette vie, par une connaissance directe, la libération de l'esprit et la libération par la sagesse sans impuretés, et qu'ayant atteint cet état, il y demeure ; alors, Kassapa, ce moine est appelé aussi bien un ascète qu'un brahmane. »

‘‘สาณานิ [Pg.162] เจปิ, กสฺสป, ธาเรติ, มสาณานิปิ ธาเรติ…เป… สายตติยกมฺปิ อุทโกโรหนานุโยคมนุยุตฺโต วิหรติ. อิมาย จ, กสฺสป, มตฺตาย อิมินา ตโปปกฺกเมน สมโณ วา อภวิสฺส พฺราหฺมโณ วา ทุชฺชาโน สุทุชฺชาโน, เนตํ อภวิสฺส กลฺลํ วจนาย – ‘ทุชฺชาโน สมโณ ทุชฺชาโน พฺราหฺมโณ’ติ.

« Si, Kassapa, il porte des vêtements de chanvre, ou des vêtements de chanvre mélangé... [etc.]... ou s'il s'adonne à la pratique de descendre dans l'eau trois fois par jour. Si, Kassapa, par cette seule mesure, par cette seule pratique austère, un ascète ou un brahmane était difficile ou extrêmement difficile à connaître, il ne serait pas juste de dire : “Un ascète est difficile à connaître, un brahmane est difficile à connaître.” »

‘‘สกฺกา จ ปเนโส อภวิสฺส ญาตุํ คหปตินา วา คหปติปุตฺเตน วา อนฺตมโส กุมฺภทาสิยาปิ – ‘อยํ สาณานิปิ ธาเรติ, มสาณานิปิ ธาเรติ…เป… สายตติยกมฺปิ อุทโกโรหนานุโยคมนุยุตฺโต วิหรตี’ติ.

« Car on pourrait alors le connaître, que ce soit un chef de famille, un fils de chef de famille, ou même une servante porteuse d'eau : “Cet homme porte des vêtements de chanvre, ou des vêtements de chanvre mélangé... [etc.]... ou s'adonne à la pratique de descendre dans l'eau trois fois par jour.” »

สีลสมาธิปญฺญาสมฺปทา

La perfection de la moralité, de la concentration et de la sagesse

๔๐๐. เอวํ วุตฺเต, อเจโล กสฺสโป ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘กตมา ปน สา, โภ โคตม, สีลสมฺปทา, กตมา จิตฺตสมฺปทา, กตมา ปญฺญาสมฺปทา’’ติ? ‘‘อิธ, กสฺสป, ตถาคโต โลเก อุปฺปชฺชติ อรหํ, สมฺมาสมฺพุทฺโธ…เป… (ยถา ๑๙๐-๑๙๓ อนุจฺเฉเทสุ, เอวํ วิตฺถาเรตพฺพํ) ภยทสฺสาวี สมาทาย สิกฺขติ สิกฺขาปเทสุ, กายกมฺมวจีกมฺเมน สมนฺนาคโต กุสเลน ปริสุทฺธาชีโว สีลสมฺปนฺโน อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร สติสมฺปชญฺเญน สมนฺนาคโต สนฺตุฏฺโฐ.

400. Cela ayant été dit, l'ascète nu Kassapa dit au Béni : « Mais quelle est, Seigneur Gotama, cette perfection de la moralité ? Quelle est cette perfection de l'esprit ? Quelle est cette perfection de la sagesse ? » — « Ici, Kassapa, un Tathāgata apparaît dans le monde, un Arahant, un pleinement Éveillé... [etc.]... voyant le danger dans la moindre faute, il s'entraîne en s'attachant aux règles de discipline, il est doté d'une conduite saine du corps et de la parole, menant une vie pure, parfait dans la moralité, gardant les portes de ses sens, doté de pleine conscience et de vigilance, et il est satisfait. »

๔๐๑. ‘‘กถญฺจ, กสฺสป, ภิกฺขุ สีลสมฺปนฺโน โหติ? อิธ, กสฺสป, ภิกฺขุ ปาณาติปาตํ ปหาย ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต โหติ นิหิตทณฺโฑ นิหิตสตฺโถ ลชฺชี ทยาปนฺโน, สพฺพปาณภูตหิตานุกมฺปี วิหรติ. อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสมฺปทาย …เป… (ยถา ๑๙๔ ยาว ๒๑๐ อนุจฺเฉเทสุ)

401. « Et comment, Kassapa, un moine est-il parfait dans la moralité ? Ici, Kassapa, un moine, abandonnant l'acte de tuer des êtres vivants, s'abstient de tuer. Il a déposé le bâton, il a déposé l'arme ; il est scrupuleux, plein de compassion, vivant avec bienveillance envers tous les êtres vivants. C'est là une partie de sa perfection de la moralité... [etc.] »

‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีเวน ชีวิตํ กปฺเปนฺติ[Pg.163]. เสยฺยถิทํ – สนฺติกมฺมํ ปณิธิกมฺมํ…เป… (ยถา ๒๑๑ อนุจฺเฉเท) โอสธีนํ ปติโมกฺโข อิติ วา อิติ, เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีวา ปฏิวิรโต โหติ. อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสมฺปทาย.

« Ou bien, alors que certains honorables ascètes et brahmanes, après avoir mangé la nourriture offerte par la foi, gagnent leur vie par des moyens d'existence erronés, par des arts bas tels que : accomplir des rituels pour les divinités, faire des offrandes votives aux divinités... [etc.]... ou administrer des médicaments. Il s'abstient de tels moyens d'existence erronés fondés sur des arts bas. C'est là aussi une partie de sa perfection de la moralité. »

‘‘ส โข โส, กสฺสป, ภิกฺขุ เอวํ สีลสมฺปนฺโน น กุโตจิ ภยํ สมนุปสฺสติ, ยทิทํ สีลสํวรโต. เสยฺยถาปิ, กสฺสป, ราชา ขตฺติโย มุทฺธาวสิตฺโต นิหตปจฺจามิตฺโต น กุโตจิ ภยํ สมนุปสฺสติ, ยทิทํ ปจฺจตฺถิกโต. เอวเมว โข, กสฺสป, ภิกฺขุ เอวํ สีลสมฺปนฺโน น กุโตจิ ภยํ สมนุปสฺสติ, ยทิทํ สีลสํวรโต. โส อิมินา อริเยน สีลกฺขนฺเธน สมนฺนาคโต อชฺฌตฺตํ อนวชฺชสุขํ ปฏิสํเวเทติ. เอวํ โข, กสฺสป, ภิกฺขุ สีลสมฺปนฺโน โหติ. อยํ โข, กสฺสป, สีลสมฺปทา…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิทมฺปิสฺส โหติ จิตฺตสมฺปทาย…เป… ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิทมฺปิสฺส โหติ จิตฺตสมฺปทาย. อยํ โข, กสฺสป, จิตฺตสมฺปทา.

« Kassapa, ce moine ainsi parfait dans la moralité ne voit, nulle part, de crainte provenant de sa retenue morale. Tout comme, Kassapa, un roi kshatriya dûment sacré, ayant vaincu ses ennemis, ne voit nulle part de crainte provenant de ses adversaires ; de même, Kassapa, le moine parfait dans la moralité ne voit nulle part de crainte provenant de sa retenue morale. Doté de ce noble agrégat de moralité, il ressent en lui-même un bonheur irréprochable. C'est ainsi, Kassapa, qu'un moine est parfait dans la moralité. Telle est, Kassapa, la perfection de la moralité... [etc.]... il entre et demeure dans le premier jhana. C'est là une partie de sa perfection de l'esprit... [etc.]... le deuxième jhana... le troisième jhana... il entre et demeure dans le quatrième jhana. C'est là une partie de sa perfection de l'esprit. Telle est, Kassapa, la perfection de l'esprit. »

‘‘โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต…เป… ญาณทสฺสนาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ…เป… อิทมฺปิสฺส โหติ ปญฺญาสมฺปทาย…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาติ…เป… อิทมฺปิสฺส โหติ ปญฺญาสมฺปทาย. อยํ โข, กสฺสป, ปญฺญาสมฺปทา.

« Lui, l'esprit ainsi concentré... [etc.]... dirige et incline son esprit vers la connaissance et la vision... [etc.]... c'est là une partie de sa perfection de la sagesse... [etc.]... il comprend : “Il n'y a plus rien pour cet état d'existence.” C'est là aussi une partie de sa perfection de la sagesse. Telle est, Kassapa, la perfection de la sagesse. »

‘‘อิมาย จ, กสฺสป, สีลสมฺปทาย จิตฺตสมฺปทาย ปญฺญาสมฺปทาย อญฺญา สีลสมฺปทา จิตฺตสมฺปทา ปญฺญาสมฺปทา อุตฺตริตรา วา ปณีตตรา วา นตฺถิ.

« Et par rapport à cette perfection de la moralité, cette perfection de l'esprit et cette perfection de la sagesse, il n'existe pas, Kassapa, d'autre perfection de la moralité, de l'esprit ou de la sagesse qui soit supérieure ou plus excellente. »

สีหนาทกถา

Le discours du Rugissement du Lion

๔๐๒. ‘‘สนฺติ, กสฺสป, เอเก สมณพฺราหฺมณา สีลวาทา. เต อเนกปริยาเยน สีลสฺส วณฺณํ ภาสนฺติ. ยาวตา, กสฺสป, อริยํ ปรมํ สีลํ, นาหํ ตตฺถ อตฺตโน สมสมํ สมนุปสฺสามิ, กุโต ภิยฺโย! อถ โข อหเมว ตตฺถ ภิยฺโย, ยทิทํ อธิสีลํ.

402. « Il y a, Kassapa, certains ascètes et brahmanes qui font profession de moralité. Ils louent la moralité de bien des manières. Pour autant, Kassapa, qu'il existe une moralité noble et suprême, je ne vois personne qui me soit égal en ce domaine, encore moins supérieur ! Au contraire, c'est moi qui suis supérieur en ce qui concerne la haute moralité (adhisīla). »

‘‘สนฺติ, กสฺสป, เอเก สมณพฺราหฺมณา ตโปชิคุจฺฉาวาทา. เต อเนกปริยาเยน ตโปชิคุจฺฉาย วณฺณํ ภาสนฺติ. ยาวตา, กสฺสป, อริยา ปรมา [Pg.164] ตโปชิคุจฺฉา, นาหํ ตตฺถ อตฺตโน สมสมํ สมนุปสฺสามิ, กุโต ภิยฺโย! อถ โข อหเมว ตตฺถ ภิยฺโย, ยทิทํ อธิเชคุจฺฉํ.

« Il y a, Kassapa, certains ascètes et brahmanes qui font profession de l'ascétisme et de l'horreur du mal. Ils louent l'ascétisme et l'horreur du mal de bien des manières. Pour autant, Kassapa, qu'il existe un ascétisme noble et suprême, je ne vois personne qui me soit égal en ce domaine, encore moins supérieur ! Au contraire, c'est moi qui suis supérieur en ce qui concerne la haute pratique de l'horreur du mal (adhijeguccha). »

‘‘สนฺติ, กสฺสป, เอเก สมณพฺราหฺมณา ปญฺญาวาทา. เต อเนกปริยาเยน ปญฺญาย วณฺณํ ภาสนฺติ. ยาวตา, กสฺสป, อริยา ปรมา ปญฺญา, นาหํ ตตฺถ อตฺตโน สมสมํ สมนุปสฺสามิ, กุโต ภิยฺโย! อถ โข อหเมว ตตฺถ ภิยฺโย, ยทิทํ อธิปญฺญํ.

« Il y a, Kassapa, certains ascètes et brahmanes qui font profession de sagesse. Ils louent la sagesse de bien des manières. Pour autant, Kassapa, qu'il existe une sagesse noble et suprême, je ne vois personne qui me soit égal en ce domaine, encore moins supérieur ! Au contraire, c'est moi qui suis supérieur en ce qui concerne la haute sagesse (adhipaññā). »

‘‘สนฺติ, กสฺสป, เอเก สมณพฺราหฺมณา วิมุตฺติวาทา. เต อเนกปริยาเยน วิมุตฺติยา วณฺณํ ภาสนฺติ. ยาวตา, กสฺสป, อริยา ปรมา วิมุตฺติ, นาหํ ตตฺถ อตฺตโน สมสมํ สมนุปสฺสามิ, กุโต ภิยฺโย! อถ โข อหเมว ตตฺถ ภิยฺโย, ยทิทํ อธิวิมุตฺติ.

« Il existe, Kassapa, certains ascètes et brahmanes qui prônent la libération. Ils font l'éloge de la libération de maintes manières. Pour autant qu’il existe, Kassapa, une libération noble et suprême, je n'y vois personne qui me soit égal, encore moins supérieur. Au contraire, c'est moi qui y suis prééminent, précisément en ce qui concerne cette libération supérieure. »

๔๐๓. ‘‘ฐานํ โข ปเนตํ, กสฺสป, วิชฺชติ, ยํ อญฺญติตฺถิยา ปริพฺพาชกา เอวํ วเทยฺยุํ – ‘สีหนาทํ โข สมโณ โคตโม นทติ, ตญฺจ โข สุญฺญาคาเร นทติ, โน ปริสาสู’ติ. เต – ‘มา เหว’นฺติสฺสุ วจนียา. ‘สีหนาทญฺจ สมโณ โคตโม นทติ, ปริสาสุ จ นทตี’ติ เอวมสฺสุ, กสฺสป, วจนียา.

403. « Il est possible, Kassapa, que des errants d'autres écoles disent ceci : “L'ascète Gotama pousse certes le rugissement du lion, mais il le pousse dans des lieux déserts et non au sein des assemblées.” On devrait leur répondre : “Ne parlez pas ainsi.” Il faudrait leur dire, Kassapa : “L'ascète Gotama pousse le rugissement du lion et il le fait aussi au sein des assemblées.” »

‘‘ฐานํ โข ปเนตํ, กสฺสป, วิชฺชติ, ยํ อญฺญติตฺถิยา ปริพฺพาชกา เอวํ วเทยฺยุํ – ‘สีหนาทญฺจ สมโณ โคตโม นทติ, ปริสาสุ จ นทติ, โน จ โข วิสารโท นทตี’ติ. เต – ‘มา เหว’นฺติสฺสุ วจนียา. ‘สีหนาทญฺจ สมโณ โคตโม นทติ, ปริสาสุ จ นทติ, วิสารโท จ นทตี’’ติ เอวมสฺสุ, กสฺสป, วจนียา.

« Il est possible, Kassapa, que des errants d'autres écoles disent ceci : “L'ascète Gotama pousse le rugissement du lion et il le fait au sein des assemblées, mais il ne le fait pas avec assurance.” On devrait leur répondre : “Ne parlez pas ainsi.” Il faudrait leur dire, Kassapa : “L'ascète Gotama pousse le rugissement du lion, il le fait au sein des assemblées et il le fait avec assurance.” »

‘‘ฐานํ โข ปเนตํ, กสฺสป, วิชฺชติ, ยํ อญฺญติตฺถิยา ปริพฺพาชกา เอวํ วเทยฺยุํ – ‘สีหนาทญฺจ สมโณ โคตโม นทติ, ปริสาสุ จ นทติ, วิสารโท จ นทติ, โน จ โข นํ ปญฺหํ ปุจฺฉนฺติ…เป… ปญฺหญฺจ นํ ปุจฺฉนฺติ; โน จ โข เนสํ ปญฺหํ ปุฏฺโฐ พฺยากโรติ…เป… ปญฺหญฺจ เนสํ ปุฏฺโฐ พฺยากโรติ; โน จ โข ปญฺหสฺส เวยฺยากรเณน จิตฺตํ อาราเธติ…เป… ปญฺหสฺส จ เวยฺยากรเณน จิตฺตํ อาราเธติ; โน จ โข โสตพฺพํ มญฺญนฺติ…เป… โสตพฺพญฺจสฺส มญฺญนฺติ; โน จ โข สุตฺวา ปสีทนฺติ…เป… สุตฺวา จสฺส ปสีทนฺติ[Pg.165]; โน จ โข ปสนฺนาการํ กโรนฺติ…เป… ปสนฺนาการญฺจ กโรนฺติ; โน จ โข ตถตฺตาย ปฏิปชฺชนฺติ…เป… ตถตฺตาย จ ปฏิปชฺชนฺติ; โน จ โข ปฏิปนฺนา อาราเธนฺตี’ติ. เต – ‘มา เหว’นฺติสฺสุ วจนียา. ‘สีหนาทญฺจ สมโณ โคตโม นทติ, ปริสาสุ จ นทติ, วิสารโท จ นทติ, ปญฺหญฺจ นํ ปุจฺฉนฺติ, ปญฺหญฺจ เนสํ ปุฏฺโฐ พฺยากโรติ, ปญฺหสฺส จ เวยฺยากรเณน จิตฺตํ อาราเธติ, โสตพฺพญฺจสฺส มญฺญนฺติ, สุตฺวา จสฺส ปสีทนฺติ, ปสนฺนาการญฺจ กโรนฺติ, ตถตฺตาย จ ปฏิปชฺชนฺติ, ปฏิปนฺนา จ อาราเธนฺตี’ติ เอวมสฺสุ, กสฺสป, วจนียา.

« Il est possible, Kassapa, que des errants d'autres écoles disent ceci : “L'ascète Gotama pousse le rugissement du lion, il le fait au sein des assemblées, il le fait avec assurance, mais on ne lui pose pas de questions... on lui en pose, mais il n'y répond pas... il y répond, mais il ne satisfait pas les esprits par ses explications... on ne considère pas qu'il faille l'écouter... après l'avoir entendu, on n'est pas inspiré... on ne lui témoigne pas de signes de respect... on ne pratique pas conformément à son enseignement... et ceux qui pratiquent ne le satisfont pas.” On devrait leur répondre : “Ne parlez pas ainsi.” Il faudrait leur dire, Kassapa : “L'ascète Gotama pousse le rugissement du lion, il le fait au sein des assemblées, il le fait avec assurance, on lui pose des questions, il répond aux questions qu'on lui pose, il satisfait les esprits par ses explications, on considère qu'il faut l'écouter, on est inspiré après l'avoir entendu, on lui témoigne des signes de respect, on pratique conformément à son enseignement et ceux qui pratiquent satisfont son cœur.” »

ติตฺถิยปริวาสกถา

Discours sur la période d'épreuve des adeptes d'autres écoles

๔๐๔. ‘‘เอกมิทาหํ, กสฺสป, สมยํ ราชคเห วิหรามิ คิชฺฌกูเฏ ปพฺพเต. ตตฺร มํ อญฺญตโร ตปพฺรหฺมจารี นิคฺโรโธ นาม อธิเชคุจฺเฉ ปญฺหํ อปุจฺฉิ. ตสฺสาหํ อธิเชคุจฺเฉ ปญฺหํ ปุฏฺโฐ พฺยากาสึ. พฺยากเต จ ปน เม อตฺตมโน อโหสิ ปรํ วิย มตฺตายา’’ติ. ‘‘โก หิ, ภนฺเต, ภควโต ธมฺมํ สุตฺวา น อตฺตมโน อสฺส ปรํ วิย มตฺตาย? อหมฺปิ หิ, ภนฺเต, ภควโต ธมฺมํ สุตฺวา อตฺตมโน ปรํ วิย มตฺตาย. อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต, อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต. เสยฺยถาปิ, ภนฺเต, นิกฺกุชฺชิตํ วา อุกฺกุชฺเชยฺย, ปฏิจฺฉนฺนํ วา วิวเรยฺย, มูฬฺหสฺส วา มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย, อนฺธกาเร วา เตลปชฺโชตํ ธาเรยฺย – ‘จกฺขุมนฺโต รูปานิ ทกฺขนฺตี’ติ; เอวเมวํ ภควตา อเนกปริยาเยน ธมฺโม ปกาสิโต. เอสาหํ, ภนฺเต, ภควนฺตํ สรณํ คจฺฉามิ, ธมฺมญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ. ลเภยฺยาหํ, ภนฺเต, ภควโต สนฺติเก ปพฺพชฺชํ, ลเภยฺยํ อุปสมฺปท’’นฺติ.

404. « Une fois, Kassapa, je résidais à Rājagaha, sur la montagne du Vautour. Là, un certain Nigrodha, un errant pratiquant l'ascèse, m'interrogea sur la discipline de scrupule la plus élevée. Interrogé sur ce point, je lui répondis. Et après mon explication, il fut transporté d'une joie extrême. » — « Qui donc, Seigneur, après avoir entendu le Dhamma du Bienheureux, ne serait pas transporté d'une joie extrême ? Moi aussi, Seigneur, après avoir entendu le Dhamma du Bienheureux, je suis transporté d'une joie extrême. Magnifique, Seigneur ! Magnifique, Seigneur ! C’est comme si, Seigneur, on redressait ce qui était renversé, ou si l’on découvrait ce qui était caché, ou si l’on montrait le chemin à celui qui était égaré, ou si l’on apportait une lampe dans les ténèbres en se disant : “Ceux qui ont des yeux verront les formes.” De la même manière, le Bienheureux a exposé le Dhamma de multiples façons. Je prends refuge, Seigneur, dans le Bienheureux, dans le Dhamma et dans la Communauté des moines. Puissé-je, Seigneur, recevoir l'initiation et l'ordination complète auprès du Bienheureux ! »

๔๐๕. ‘‘โย โข, กสฺสป, อญฺญติตฺถิยปุพฺโพ อิมสฺมึ ธมฺมวินเย อากงฺขติ ปพฺพชฺชํ, อากงฺขติ อุปสมฺปทํ, โส จตฺตาโร มาเส ปริวสติ, จตุนฺนํ มาสานํ อจฺจเยน อารทฺธจิตฺตา ภิกฺขู ปพฺพาเชนฺติ, อุปสมฺปาเทนฺติ ภิกฺขุภาวาย. อปิ จ เมตฺถ ปุคฺคลเวมตฺตตา วิทิตา’’ติ. ‘‘สเจ, ภนฺเต, อญฺญติตฺถิยปุพฺพา อิมสฺมึ ธมฺมวินเย อากงฺขนฺติ ปพฺพชฺชํ, อากงฺขนฺติ อุปสมฺปทํ, จตฺตาโร มาเส ปริวสนฺติ, จตุนฺนํ มาสานํ อจฺจเยน อารทฺธจิตฺตา ภิกฺขู ปพฺพาเชนฺติ, อุปสมฺปาเทนฺติ ภิกฺขุภาวาย. อหํ จตฺตาริ วสฺสานิ ปริวสิสฺสามิ, จตุนฺนํ วสฺสานํ อจฺจเยน อารทฺธจิตฺตา ภิกฺขู ปพฺพาเชนฺตุ, อุปสมฺปาเทนฺตุ ภิกฺขุภาวายา’’ติ.

405. « Kassapa, celui qui était auparavant adepte d'une autre école et qui désire l'initiation et l'ordination complète dans ce Dhamma-Vinaya doit accomplir une période d'épreuve de quatre mois. Au bout de quatre mois, les moines dont l'esprit est satisfait lui donnent l'initiation et l'ordination complète pour l'état de moine. Toutefois, je reconnais en cela une différence entre les individus. » — « Seigneur, si ceux qui étaient auparavant adeptes d'une autre école et qui désirent l'initiation et l'ordination complète dans ce Dhamma-Vinaya doivent accomplir une période d'épreuve de quatre mois, et qu'au bout de quatre mois les moines satisfaits leur accordent l'initiation et l'ordination, alors j'accomplirai une période d'épreuve de quatre ans. Qu'au bout de quatre ans, les moines dont l'esprit est satisfait me donnent l'initiation et l'ordination complète pour l'état de moine ! »

อลตฺถ [Pg.166] โข อเจโล กสฺสโป ภควโต สนฺติเก ปพฺพชฺชํ, อลตฺถ อุปสมฺปทํ. อจิรูปสมฺปนฺโน โข ปนายสฺมา กสฺสโป เอโก วูปกฏฺโฐ อปฺปมตฺโต อาตาปี ปหิตตฺโต วิหรนฺโต น จิรสฺเสว – ยสฺสตฺถาย กุลปุตฺตา สมฺมเทว อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชนฺติ, ตทนุตฺตรํ – พฺรหฺมจริยปริโยสานํ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหาสิ. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ – อพฺภญฺญาสิ. อญฺญตโร โข ปนายสฺมา กสฺสโป อรหตํ อโหสีติ.

L'ascète nu Kassapa reçut l'initiation et l'ordination complète auprès du Bienheureux. Peu après son ordination, le vénérable Kassapa, vivant seul, retiré, vigilant, ardent et résolu, réalisa par lui-même, par une connaissance directe, et atteignit bientôt ce but suprême de la vie sainte pour lequel les fils de bonne famille quittent la vie de foyer pour la vie sans foyer. Il comprit : « La naissance est épuisée, la vie sainte est accomplie, ce qui devait être fait a été fait, il n'y a plus rien après cet état. » Et le vénérable Kassapa devint l'un des Arhats.

มหาสีหนาทสุตฺตํ นิฏฺฐิตํ อฏฺฐมํ.

Le Mahāsīhanāda Sutta, le huitième, est terminé.

๙. โปฏฺฐปาทสุตฺตํ

9. Poṭṭhapāda Sutta

โปฏฺฐปาทปริพฺพาชกวตฺถุ

L'histoire de l'errant Poṭṭhapāda

๔๐๖. เอวํ [Pg.167] เม สุตํ – เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. เตน โข ปน สมเยน โปฏฺฐปาโท ปริพฺพาชโก สมยปฺปวาทเก ตินฺทุกาจีเร เอกสาลเก มลฺลิกาย อาราเม ปฏิวสติ มหติยา ปริพฺพาชกปริสาย สทฺธึ ตึสมตฺเตหิ ปริพฺพาชกสเตหิ. อถ โข ภควา ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย สาวตฺถึ ปิณฺฑาย ปาวิสิ.

406. Ainsi ai-je entendu : une fois, le Bienheureux résidait à Sāvatthi, dans le parc d'Anāthapiṇḍika, dans le bois de Jeta. En ce temps-là, l'errant Poṭṭhapāda séjournait dans le parc de Mallikā, au bosquet de teck appelé Ekasālaka, un lieu de débat sur les doctrines, avec une grande suite d'errants comprenant environ trois cents individus. Puis, le Bienheureux, s'étant habillé au matin et ayant pris son bol et sa robe, entra dans Sāvatthi pour l'aumône.

๔๐๗. อถ โข ภควโต เอตทโหสิ – ‘‘อติปฺปโค โข ตาว สาวตฺถิยํ ปิณฺฑาย จริตุํ. ยํนูนาหํ เยน สมยปฺปวาทโก ตินฺทุกาจีโร เอกสาลโก มลฺลิกาย อาราโม, เยน โปฏฺฐปาโท ปริพฺพาชโก เตนุปสงฺกเมยฺย’’นฺติ. อถ โข ภควา เยน สมยปฺปวาทโก ตินฺทุกาจีโร เอกสาลโก มลฺลิกาย อาราโม เตนุปสงฺกมิ.

407. Alors, cette pensée vint à l'Exalté : « Il est encore trop tôt pour entrer dans Sāvatthī pour la quête de l'aumône. Et si j'allais vers le parc de Mallikā, le bois d'ébènes aux pavillons à colonne unique, où se tiennent les débats doctrinaux, et où se trouve le parivrajaka Poṭṭhapāda ? » Alors, l'Exalté se rendit au parc de Mallikā, le bois d'ébènes aux pavillons à colonne unique où se tiennent les débats doctrinaux.

๔๐๘. เตน โข ปน สมเยน โปฏฺฐปาโท ปริพฺพาชโก มหติยา ปริพฺพาชกปริสาย สทฺธึ นิสินฺโน โหติ อุนฺนาทินิยา อุจฺจาสทฺทมหาสทฺทาย อเนกวิหิตํ ติรจฺฉานกถํ กเถนฺติยา. เสยฺยถิทํ – ราชกถํ โจรกถํ มหามตฺตกถํ เสนากถํ ภยกถํ ยุทฺธกถํ อนฺนกถํ ปานกถํ วตฺถกถํ สยนกถํ มาลากถํ คนฺธกถํ ญาติกถํ ยานกถํ คามกถํ นิคมกถํ นครกถํ ชนปทกถํ อิตฺถิกถํ สูรกถํ วิสิขากถํ กุมฺภฏฺฐานกถํ ปุพฺพเปตกถํ นานตฺตกถํ โลกกฺขายิกํ สมุทฺทกฺขายิกํ อิติภวาภวกถํ อิติ วา.

408. En ce temps-là, le parivrajaka Poṭṭhapāda était assis avec une grande assemblée de parivrajakas qui faisaient un grand vacarme et un bruit retentissant, tenant divers propos futiles, à savoir : des propos sur les rois, les voleurs, les ministres, les armées, les dangers, les guerres, la nourriture, les boissons, les vêtements, les lits, les guirlandes, les parfums, les parents, les véhicules, les villages, les bourgs, les cités, les provinces, les femmes, les héros, les rues, les puits, les défunts, des récits divers, des spéculations sur le monde et sur la mer, ainsi que des discours sur le devenir ou le non-devenir.

๔๐๙. อทฺทสา โข โปฏฺฐปาโท ปริพฺพาชโก ภควนฺตํ ทูรโตว อาคจฺฉนฺตํ; ทิสฺวาน สกํ ปริสํ สณฺฐเปสิ – ‘‘อปฺปสทฺทา โภนฺโต โหนฺตุ, มา โภนฺโต สทฺทมกตฺถ. อยํ สมโณ โคตโม อาคจฺฉติ. อปฺปสทฺทกาโม โข โส อายสฺมา อปฺปสทฺทสฺส วณฺณวาที. อปฺเปว นาม อปฺปสทฺทํ ปริสํ วิทิตฺวา อุปสงฺกมิตพฺพํ มญฺเญยฺยา’’ติ. เอวํ วุตฺเต เต ปริพฺพาชกา ตุณฺหี อเหสุํ.

409. Le parivrajaka Poṭṭhapāda vit l'Exalté approcher au loin ; l'ayant vu, il fit taire son assemblée : « Que messieurs fassent silence, que messieurs ne fassent plus de bruit. Voici venir le sramaṇa Gotama. Cet honorable aime le silence et fait l'éloge du silence. S'il s'aperçoit que l'assemblée est silencieuse, il jugera sans doute bon de s'approcher. » À ces mots, les parivrajakas se turent.

๔๑๐. อถ [Pg.168] โข ภควา เยน โปฏฺฐปาโท ปริพฺพาชโก เตนุปสงฺกมิ. อถ โข โปฏฺฐปาโท ปริพฺพาชโก ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘เอตุ โข, ภนฺเต, ภควา. สฺวาคตํ, ภนฺเต, ภควโต. จิรสฺสํ โข, ภนฺเต, ภควา อิมํ ปริยายมกาสิ, ยทิทํ อิธาคมนาย. นิสีทตุ, ภนฺเต, ภควา, อิทํ อาสนํ ปญฺญตฺต’’นฺติ.

410. Alors, l'Exalté s'approcha du parivrajaka Poṭṭhapāda. Le parivrajaka Poṭṭhapāda dit alors à l'Exalté : « Que l'Exalté vienne, Seigneur. Bienvenue à l'Exalté, Seigneur. Cela faisait longtemps, Seigneur, que l'Exalté n'avait pris cette occasion de venir ici. Que l'Exalté s'assoie, Seigneur ; voici un siège préparé. »

นิสีทิ ภควา ปญฺญตฺเต อาสเน. โปฏฺฐปาโทปิ โข ปริพฺพาชโก อญฺญตรํ นีจํ อาสนํ คเหตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺนํ โข โปฏฺฐปาทํ ปริพฺพาชกํ ภควา เอตทโวจ – ‘‘กาย นุตฺถ, โปฏฺฐปาท, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา, กา จ ปน โว อนฺตรากถา วิปฺปกตา’’ติ?

L'Exalté s'assit sur le siège préparé. Le parivrajaka Poṭṭhapāda prit lui aussi un siège bas et s'assit à l'écart. À Poṭṭhapāda ainsi assis à l'écart, l'Exalté dit : « De quel sujet, Poṭṭhapāda, étiez-vous en train de discuter présentement ? Et quel était l'entretien qui a été interrompu ? »

อภิสญฺญานิโรธกถา

Discours sur la cessation de la perception supérieure

๔๑๑. เอวํ วุตฺเต โปฏฺฐปาโท ปริพฺพาชโก ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘ติฏฺฐเตสา, ภนฺเต, กถา, ยาย มยํ เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา. เนสา, ภนฺเต, กถา ภควโต ทุลฺลภา ภวิสฺสติ ปจฺฉาปิ สวนาย. ปุริมานิ, ภนฺเต, ทิวสานิ ปุริมตรานิ, นานาติตฺถิยานํ สมณพฺราหฺมณานํ โกตูหลสาลาย สนฺนิสินฺนานํ สนฺนิปติตานํ อภิสญฺญานิโรเธ กถา อุทปาทิ – ‘กถํ นุ โข, โภ, อภิสญฺญานิโรโธ โหตี’ติ? ตตฺเรกจฺเจ เอวมาหํสุ – ‘อเหตู อปฺปจฺจยา ปุริสสฺส สญฺญา อุปฺปชฺชนฺติปิ นิรุชฺฌนฺติปิ. ยสฺมึ สมเย อุปฺปชฺชนฺติ, สญฺญี ตสฺมึ สมเย โหติ. ยสฺมึ สมเย นิรุชฺฌนฺติ, อสญฺญี ตสฺมึ สมเย โหตี’ติ. อิตฺเถเก อภิสญฺญานิโรธํ ปญฺญเปนฺติ.

411. À ces mots, le parivrajaka Poṭṭhapāda dit à l'Exalté : « Laissons là, Seigneur, le sujet dont nous discutions présentement ; il ne sera pas difficile pour l'Exalté d'en entendre parler plus tard. Ces jours derniers, Seigneur, alors que des sramaṇas et des brahmanes de diverses écoles étaient réunis dans la salle des débats, une discussion s'éleva sur la cessation de la perception supérieure : "Comment donc se produit la cessation de la perception supérieure ?" Certains disaient ceci : "C’est sans cause ni condition que les perceptions d’un homme apparaissent et disparaissent. Au moment où elles apparaissent, il devient percevant ; au moment où elles disparaissent, il devient non-percevant." C’est ainsi que certains expliquent la cessation de la perception supérieure. »

‘‘ตมญฺโญ เอวมาห – ‘น โข ปน เมตํ, โภ, เอวํ ภวิสฺสติ. สญฺญา หิ, โภ, ปุริสสฺส อตฺตา. สา จ โข อุเปติปิ อเปติปิ. ยสฺมึ สมเย อุเปติ, สญฺญี ตสฺมึ สมเย โหติ. ยสฺมึ สมเย อเปติ, อสญฺญี ตสฺมึ สมเย โหตี’ติ. อิตฺเถเก อภิสญฺญานิโรธํ ปญฺญเปนฺติ.

« Un autre disait : "Non, monsieur, il n'en est pas ainsi. Car la perception, monsieur, c'est le Soi de l'homme. Ce Soi arrive ou s'en va. Au moment où il arrive, l'homme devient percevant ; au moment où il s'en va, il devient non-percevant." C’est ainsi que certains expliquent la cessation de la perception supérieure. »

‘‘ตมญฺโญ เอวมาห – ‘น โข ปน เมตํ, โภ, เอวํ ภวิสฺสติ. สนฺติ หิ, โภ, สมณพฺราหฺมณา มหิทฺธิกา มหานุภาวา. เต อิมสฺส ปุริสสฺส สญฺญํ อุปกฑฺฒนฺติปิ อปกฑฺฒนฺติปิ. ยสฺมึ สมเย อุปกฑฺฒนฺติ, สญฺญี ตสฺมึ สมเย [Pg.169] โหติ. ยสฺมึ สมเย อปกฑฺฒนฺติ, อสญฺญี ตสฺมึ สมเย โหตี’ติ. อิตฺเถเก อภิสญฺญานิโรธํ ปญฺญเปนฺติ.

« Un autre encore disait : "Non, monsieur, il n'en est pas ainsi. Il existe, monsieur, des sramaṇas et des brahmanes possédant de grands pouvoirs et une grande puissance. Ce sont eux qui introduisent ou retirent la perception de cet homme. Au moment où ils l'introduisent, il devient percevant ; au moment où ils la retirent, il devient non-percevant." C’est ainsi que certains expliquent la cessation de la perception supérieure. »

‘‘ตมญฺโญ เอวมาห – ‘น โข ปน เมตํ, โภ, เอวํ ภวิสฺสติ. สนฺติ หิ, โภ, เทวตา มหิทฺธิกา มหานุภาวา. ตา อิมสฺส ปุริสสฺส สญฺญํ อุปกฑฺฒนฺติปิ อปกฑฺฒนฺติปิ. ยสฺมึ สมเย อุปกฑฺฒนฺติ, สญฺญี ตสฺมึ สมเย โหติ. ยสฺมึ สมเย อปกฑฺฒนฺติ, อสญฺญี ตสฺมึ สมเย โหตี’ติ. อิตฺเถเก อภิสญฺญานิโรธํ ปญฺญเปนฺติ.

« Un autre enfin disait : "Non, monsieur, il n'en est pas ainsi. Il existe, monsieur, des divinités possédant de grands pouvoirs et une grande puissance. Ce sont elles qui introduisent ou retirent la perception de cet homme. Au moment où elles l'introduisent, il devient percevant ; au moment où elles la retirent, il devient non-percevant." C’est ainsi que certains expliquent la cessation de la perception supérieure. »

‘‘ตสฺส มยฺหํ, ภนฺเต, ภควนฺตํเยว อารพฺภ สติ อุทปาทิ – ‘อโห นูน ภควา, อโห นูน สุคโต, โย อิเมสํ ธมฺมานํ สุกุสโล’ติ. ภควา, ภนฺเต, กุสโล, ภควา ปกตญฺญู อภิสญฺญานิโรธสฺส. กถํ นุ โข, ภนฺเต, อภิสญฺญานิโรโธ โหตี’’ติ?

« C'est alors, Seigneur, que la pensée de l'Exalté m'est venue à l'esprit : "Oh, si seulement l'Exalté était là ! Oh, si seulement le Bienheureux était là ! Lui qui est si expert en ces matières." L'Exalté, Seigneur, est expert, l'Exalté connaît parfaitement la nature de la cessation de la perception supérieure. Comment donc, Seigneur, se produit la cessation de la perception supérieure ? »

สเหตุกสญฺญุปฺปาทนิโรธกถา

Discours sur l'apparition et la cessation de la perception avec causes

๔๑๒. ‘‘ตตฺร, โปฏฺฐปาท, เย เต สมณพฺราหฺมณา เอวมาหํสุ – ‘อเหตู อปฺปจฺจยา ปุริสสฺส สญฺญา อุปฺปชฺชนฺติปิ นิรุชฺฌนฺติปี’ติ, อาทิโตว เตสํ อปรทฺธํ. ตํ กิสฺส เหตุ? สเหตู หิ, โปฏฺฐปาท, สปฺปจฺจยา ปุริสสฺส สญฺญา อุปฺปชฺชนฺติปิ นิรุชฺฌนฺติปิ. สิกฺขา เอกา สญฺญา อุปฺปชฺชติ, สิกฺขา เอกา สญฺญา นิรุชฺฌติ’’.

412. « À ce sujet, Poṭṭhapāda, les sramaṇas et les brahmanes qui disent : "C’est sans cause ni condition que les perceptions d’un homme apparaissent et disparaissent" se trompent dès le début. Pour quelle raison ? C’est en effet avec une cause, Poṭṭhapāda, et avec une condition que les perceptions d’un homme apparaissent et disparaissent. Par l'entraînement, une perception apparaît, et par l'entraînement, une autre perception cesse. »

๔๑๓. ‘‘กา จ สิกฺขา’’ติ? ภควา อโวจ – ‘‘อิธ, โปฏฺฐปาท, ตถาคโต โลเก อุปฺปชฺชติ อรหํ, สมฺมาสมฺพุทฺโธ…เป… (ยถา ๑๙๐-๒๑๒ อนุจฺเฉเทสุ, เอวํ วิตฺถาเรตพฺพํ). เอวํ โข, โปฏฺฐปาท, ภิกฺขุ สีลสมฺปนฺโน โหติ…เป… ตสฺสิเม ปญฺจนีวรเณ ปหีเน อตฺตนิ สมนุปสฺสโต ปาโมชฺชํ ชายติ, ปมุทิตสฺส ปีติ ชายติ, ปีติมนสฺส กาโย ปสฺสมฺภติ, ปสฺสทฺธกาโย สุขํ เวเทติ, สุขิโน จิตฺตํ สมาธิยติ. โส วิวิจฺเจว กาเมหิ, วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ, สวิตกฺกํ สวิจารํ วิเวกชํ ปีติสุขํ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. ตสฺส ยา ปุริมา กามสญฺญา, สา นิรุชฺฌติ. วิเวกชปีติสุขสุขุมสจฺจสญฺญา ตสฺมึ สมเย โหติ, วิเวกชปีติสุขสุขุม-สจฺจสญฺญีเยว ตสฺมึ สมเย โหติ. เอวมฺปิ สิกฺขา เอกา สญฺญา อุปฺปชฺชติ, สิกฺขา เอกา สญฺญา นิรุชฺฌติ. อยํ สิกฺขา’’ติ ภควา อโวจ.

413. « Et qu'est-ce que cet entraînement ? » Le Béni a dit : « Ici, Poṭṭhapāda, un Tathāgata apparaît dans le monde, un Arhat, un Parfaitement Éveillé... (comme détaillé dans les paragraphes 190-212). C'est ainsi, Poṭṭhapāda, qu'un moine devient accompli dans la vertu... observant en lui-même l'abandon de ces cinq obstacles (nīvaraṇe), l'allégresse naît en lui ; pour celui qui est dans l'allégresse, le ravissement (pīti) naît ; pour celui dont l'esprit est ravi, le corps s'apaise ; celui dont le corps est apaisé ressent du bonheur (sukha) ; pour celui qui est heureux, l'esprit se concentre. S'étant ainsi détaché des plaisirs sensuels, détaché des états mentaux malhabiles (akusala), il entre et demeure dans le premier jhana, accompagné de la pensée appliquée (vitakka) et de l'examen soutenu (vicāra), avec le ravissement et le bonheur nés du retrait (vivekajapītisukha). Sa perception antérieure des plaisirs sensuels (kāmasaññā) cesse alors. Une perception subtile et réelle du ravissement et du bonheur nés du retrait apparaît à ce moment-là. À ce moment-là, il possède seulement cette perception subtile et réelle du ravissement et du bonheur nés du retrait. C'est ainsi que par l'entraînement (sikkhā) une perception apparaît, et par l'entraînement une perception cesse. C’est cela l’entraînement », a dit le Béni.

‘‘ปุน [Pg.170] จปรํ, โปฏฺฐปาท, ภิกฺขุ วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา อชฺฌตฺตํ สมฺปสาทนํ เจตโส เอโกทิภาวํ อวิตกฺกํ อวิจารํ สมาธิชํ ปีติสุขํ ทุติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. ตสฺส ยา ปุริมา วิเวกชปีติสุขสุขุมสจฺจสญฺญา, สา นิรุชฺฌติ. สมาธิชปีติสุขสุขุมสจฺจสญฺญา ตสฺมึ สมเย โหติ, สมาธิชปีติสุขสุขุมสจฺจสญฺญีเยว ตสฺมึ สมเย โหติ. เอวมฺปิ สิกฺขา เอกา สญฺญา อุปฺปชฺชติ, สิกฺขา เอกา สญฺญา นิรุชฺฌติ. อยมฺปิ สิกฺขา’’ติ ภควา อโวจ.

« De plus, Poṭṭhapāda, par l'apaisement de la pensée appliquée et de l'examen soutenu, le moine entre et demeure dans le deuxième jhana, lequel possède la tranquillité intérieure et l'unification de l'esprit, sans pensée appliquée ni examen soutenu, avec le ravissement et le bonheur nés de la concentration (samādhijapītisukha). Sa perception subtile et réelle du ravissement et du bonheur nés du retrait, qui existait auparavant, cesse alors. Une perception subtile et réelle du ravissement et du bonheur nés de la concentration apparaît à ce moment-là. À ce moment-là, il possède seulement cette perception subtile et réelle du ravissement et du bonheur nés de la concentration. C'est ainsi que par l'entraînement une perception apparaît, et par l'entraînement une perception cesse. C’est cela aussi l’entraînement », a dit le Béni.

‘‘ปุน จปรํ, โปฏฺฐปาท, ภิกฺขุ ปีติยา จ วิราคา อุเปกฺขโก จ วิหรติ สโต จ สมฺปชาโน, สุขญฺจ กาเยน ปฏิสํเวเทติ, ยํ ตํ อริยา อาจิกฺขนฺติ – ‘‘อุเปกฺขโก สติมา สุขวิหารี’’ติ, ตติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. ตสฺส ยา ปุริมา สมาธิชปีติสุขสุขุมสจฺจสญฺญา, สา นิรุชฺฌติ. อุเปกฺขาสุขสุขุมสจฺจสญฺญา ตสฺมึ สมเย โหติ, อุเปกฺขาสุขสุขุมสจฺจสญฺญีเยว ตสฺมึ สมเย โหติ. เอวมฺปิ สิกฺขา เอกา สญฺญา อุปฺปชฺชติ, สิกฺขา เอกา สญฺญา นิรุชฺฌติ. อยมฺปิ สิกฺขา’’ติ ภควา อโวจ.

« De plus, Poṭṭhapāda, par la disparition du ravissement, le moine demeure équanime, doté de la présence d'esprit (sati) et de la claire compréhension (sampajāna), et il ressent physiquement ce bonheur dont les Nobles disent : "Il demeure dans le bonheur, équanime et attentif". Il entre ainsi et demeure dans le troisième jhana. Sa perception subtile et réelle du ravissement et du bonheur nés de la concentration, qui existait auparavant, cesse alors. Une perception subtile et réelle d'équanimité et de bonheur (upekkhāsukha) apparaît à ce moment-là. À ce moment-là, il possède seulement cette perception subtile et réelle d'équanimité et de bonheur. C'est ainsi que par l'entraînement une perception apparaît, et par l'entraînement une perception cesse. C’est cela aussi l’entraînement », a dit le Béni.

‘‘ปุน จปรํ, โปฏฺฐปาท, ภิกฺขุ สุขสฺส จ ปหานา ทุกฺขสฺส จ ปหานา ปุพฺเพว โสมนสฺสโทมนสฺสานํ อตฺถงฺคมา อทุกฺขมสุขํ อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธึ จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. ตสฺส ยา ปุริมา อุเปกฺขาสุขสุขุมสจฺจสญฺญา, สา นิรุชฺฌติ. อทุกฺขมสุขสุขุมสจฺจสญฺญา ตสฺมึ สมเย โหติ, อทุกฺขมสุขสุขุมสจฺจสญฺญีเยว ตสฺมึ สมเย โหติ. เอวมฺปิ สิกฺขา เอกา สญฺญา อุปฺปชฺชติ, สิกฺขา เอกา สญฺญา นิรุชฺฌติ. อยมฺปิ สิกฺขา’’ติ ภควา อโวจ.

« De plus, Poṭṭhapāda, par l'abandon du plaisir et de la douleur, et par la disparition préalable de la joie et de la tristesse, le moine entre et demeure dans le quatrième jhana, caractérisé par l'absence de douleur et de plaisir, et la pureté de la présence d'esprit due à l'équanimité (upekkhāsatipārisuddhi). Sa perception subtile et réelle d'équanimité et de bonheur, qui existait auparavant, cesse alors. Une perception subtile et réelle de ce qui n'est ni douleur ni plaisir (adukkhamasukha) apparaît à ce moment-là. À ce moment-là, il possède seulement cette perception subtile et réelle de ce qui n'est ni douleur ni plaisir. C'est ainsi que par l'entraînement une perception apparaît, et par l'entraînement une perception cesse. C’est cela aussi l’entraînement », a dit le Béni.

‘‘ปุน จปรํ, โปฏฺฐปาท, ภิกฺขุ สพฺพโส รูปสญฺญานํ สมติกฺกมา ปฏิฆสญฺญานํ อตฺถงฺคมา นานตฺตสญฺญานํ อมนสิการา ‘อนนฺโต อากาโส’ติ อากาสานญฺจายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. ตสฺส ยา ปุริมา รูปสญฺญา, สา นิรุชฺฌติ. อากาสานญฺจายตนสุขุมสจฺจสญฺญา ตสฺมึ สมเย โหติ, อากาสานญฺจายตนสุขุมสจฺจสญฺญีเยว ตสฺมึ สมเย โหติ. เอวมฺปิ สิกฺขา เอกา สญฺญา อุปฺปชฺชติ, สิกฺขา เอกา สญฺญา นิรุชฺฌติ. อยมฺปิ สิกฺขา’’ติ ภควา อโวจ.

« De plus, Poṭṭhapāda, en dépassant totalement les perceptions de la forme (rūpasaññā), par la disparition des perceptions de l'impact sensoriel (paṭighasaññā) et en ne prêtant plus attention aux perceptions de la diversité (nānattasaññā), le moine, pensant : "L'espace est infini", entre et demeure dans la sphère de l'espace infini (ākāsānañcāyatana). Sa perception de la forme, qui existait auparavant, cesse alors. Une perception subtile et réelle propre à la sphère de l'espace infini apparaît à ce moment-là. À ce moment-là, il possède seulement cette perception subtile et réelle propre à la sphère de l'espace infini. C'est ainsi que par l'entraînement une perception apparaît, et par l'entraînement une perception cesse. C’est cela aussi l’entraînement », a dit le Béni.

‘‘ปุน [Pg.171] จปรํ, โปฏฺฐปาท, ภิกฺขุ สพฺพโส อากาสานญฺจายตนํ สมติกฺกมฺม ‘อนนฺตํ วิญฺญาณ’นฺติ วิญฺญาณญฺจายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. ตสฺส ยา ปุริมา อากาสานญฺจายตนสุขุมสจฺจสญฺญา, สา นิรุชฺฌติ. วิญฺญาณญฺจายตนสุขุมสจฺจสญฺญา ตสฺมึ สมเย โหติ, วิญฺญาณญฺจายตนสุขุมสจฺจสญฺญีเยว ตสฺมึ สมเย โหติ. เอวมฺปิ สิกฺขา เอกา สญฺญา อุปฺปชฺชติ, สิกฺขา เอกา สญฺญา นิรุชฺฌติ. อยมฺปิ สิกฺขา’’ติ ภควา อโวจ.

« De plus, Poṭṭhapāda, en dépassant totalement la sphère de l'espace infini, pensant : "La conscience est infinie", le moine entre et demeure dans la sphère de la conscience infinie (viññāṇañcāyatana). Sa perception subtile et réelle propre à la sphère de l'espace infini, qui existait auparavant, cesse alors. Une perception subtile et réelle propre à la sphère de la conscience infinie apparaît à ce moment-là. À ce moment-là, il possède seulement cette perception subtile et réelle propre à la sphère de la conscience infinie. C'est ainsi que par l'entraînement une perception apparaît, et par l'entraînement une perception cesse. C’est cela aussi l’entraînement », a dit le Béni.

‘‘ปุน จปรํ, โปฏฺฐปาท, ภิกฺขุ สพฺพโส วิญฺญาณญฺจายตนํ สมติกฺกมฺม ‘นตฺถิ กิญฺจี’ติ อากิญฺจญฺญายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. ตสฺส ยา ปุริมา วิญฺญาณญฺจายตนสุขุมสจฺจสญฺญา, สา นิรุชฺฌติ. อากิญฺจญฺญายตนสุขุมสจฺจสญฺญา ตสฺมึ สมเย โหติ, อากิญฺจญฺญายตนสุขุมสจฺจสญฺญีเยว ตสฺมึ สมเย โหติ. เอวมฺปิ สิกฺขา เอกา สญฺญา อุปฺปชฺชติ, สิกฺขา เอกา สญฺญา นิรุชฺฌติ. อยมฺปิ สิกฺขา’’ติ ภควา อโวจ.

« De plus, Poṭṭhapāda, en dépassant totalement la sphère de la conscience infinie, pensant : "Il n'y a rien", le moine entre et demeure dans la sphère du néant (ākiñcaññāyatana). Sa perception subtile et réelle propre à la sphère de la conscience infinie, qui existait auparavant, cesse alors. Une perception subtile et réelle propre à la sphère du néant apparaît à ce moment-là. À ce moment-là, il possède seulement cette perception subtile et réelle propre à la sphère du néant. C'est ainsi que par l'entraînement une perception apparaît, et par l'entraînement une perception cesse. C’est cela aussi l’entraînement », a dit le Béni.

๔๑๔. ‘‘ยโต โข, โปฏฺฐปาท, ภิกฺขุ อิธ สกสญฺญี โหติ, โส ตโต อมุตฺร ตโต อมุตฺร อนุปุพฺเพน สญฺญคฺคํ ผุสติ. ตสฺส สญฺญคฺเค ฐิตสฺส เอวํ โหติ – ‘เจตยมานสฺส เม ปาปิโย, อเจตยมานสฺส เม เสยฺโย. อหญฺเจว โข ปน เจเตยฺยํ, อภิสงฺขเรยฺยํ, อิมา จ เม สญฺญา นิรุชฺเฌยฺยุํ, อญฺญา จ โอฬาริกา สญฺญา อุปฺปชฺเชยฺยุํ; ยํนูนาหํ น เจว เจเตยฺยํ น จ อภิสงฺขเรยฺย’นฺติ. โส น เจว เจเตติ, น จ อภิสงฺขโรติ. ตสฺส อเจตยโต อนภิสงฺขโรโต ตา เจว สญฺญา นิรุชฺฌนฺติ, อญฺญา จ โอฬาริกา สญฺญา น อุปฺปชฺชนฺติ. โส นิโรธํ ผุสติ. เอวํ โข, โปฏฺฐปาท, อนุปุพฺพาภิสญฺญานิโรธ-สมฺปชาน-สมาปตฺติ โหติ.

414. « Dès lors, Poṭṭhapāda, qu'un moine possède ici sa propre perception, il progresse de celle-ci à une autre, puis à une autre, jusqu'à atteindre le sommet de la perception (saññagga). Parvenu au sommet de la perception, il pense ainsi : "Vouloir ou projeter (cetayamānassa) est un mal pour moi ; ne pas vouloir ou ne pas projeter est préférable. Si je devais encore vouloir ou construire mentalement (abhisaṅkhareyyaṃ), ces perceptions cesseraient pour moi, mais d'autres perceptions plus grossières (oḷārikā) surgiraient. Et si je ne voulais plus, si je ne construisais plus rien ?" Il cesse alors de vouloir et de construire. Pour lui qui ne veut plus et ne construit plus, ces perceptions mêmes s'éteignent, et d'autres perceptions grossières ne surgissent plus. Il touche ainsi à la cessation (nirodha). C'est ainsi, Poṭṭhapāda, que s'opère l'atteinte de la cessation de la perception consciente par étapes successives (anupubbābhisaññānirodhasampajānasa māpatti). »

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, โปฏฺฐปาท, อปิ นุ เต อิโต ปุพฺเพ เอวรูปา อนุปุพฺพาภิสญฺญานิโรธ-สมฺปชาน-สมาปตฺติ สุตปุพฺพา’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต. เอวํ โข อหํ, ภนฺเต, ภควโต ภาสิตํ อาชานามิ – ‘ยโต โข, โปฏฺฐปาท, ภิกฺขุ อิธ สกสญฺญี โหติ, โส ตโต อมุตฺร ตโต อมุตฺร อนุปุพฺเพน สญฺญคฺคํ ผุสติ, ตสฺส สญฺญคฺเค ฐิตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘เจตยมานสฺส เม ปาปิโย, อเจตยมานสฺส เม เสยฺโย. อหญฺเจว โข ปน เจเตยฺยํ [Pg.172] อภิสงฺขเรยฺยํ, อิมา จ เม สญฺญา นิรุชฺเฌยฺยุํ, อญฺญา จ โอฬาริกา สญฺญา อุปฺปชฺเชยฺยุํ; ยํนูนาหํ น เจว เจเตยฺยํ, น จ อภิสงฺขเรยฺย’’นฺติ. โส น เจว เจเตติ, น จาภิสงฺขโรติ, ตสฺส อเจตยโต อนภิสงฺขโรโต ตา เจว สญฺญา นิรุชฺฌนฺติ, อญฺญา จ โอฬาริกา สญฺญา น อุปฺปชฺชนฺติ. โส นิโรธํ ผุสติ. เอวํ โข, โปฏฺฐปาท, อนุปุพฺพาภิสญฺญานิโรธ-สมฺปชาน-สมาปตฺติ โหตี’’’ติ. ‘‘เอวํ, โปฏฺฐปาทา’’ติ.

« Que penses-tu, Poṭṭhapāda ? Avant cela, as-tu déjà entendu parler de cette l’atteinte de la cessation de la perception supérieure avec pleine conscience de manière graduelle ? » « Non, Seigneur. Voici comment je comprends les paroles du Bienheureux : “Quand un moine, Poṭṭhapāda, est ici conscient de sa propre perception, il progresse de cet état vers un autre, puis encore un autre, jusqu'à atteindre graduellement le sommet de la perception. Étant établi au sommet de la perception, il pense ainsi : ‘Penser par intention est pire pour moi, ne pas penser par intention est meilleur. Si je pensais ou si je produisais une activité volontaire, ces perceptions-ci cesseraient et d'autres perceptions plus grossières surgiraient ; ne vaudrait-il pas mieux que je ne pense plus par intention et ne produise plus d'activité volontaire ?’ Il ne pense plus par intention et ne produit plus d'activité volontaire. Pour lui qui ne pense plus ainsi et ne produit plus d'activité volontaire, ces perceptions-là cessent et d'autres perceptions plus grossières ne surgissent pas. Il atteint la cessation. C'est ainsi, Poṭṭhapāda, qu'a lieu l'atteinte de la cessation de la perception supérieure avec pleine conscience de manière graduelle.” » « C'est exactement ainsi, Poṭṭhapāda. »

๔๑๕. ‘‘เอกญฺเญว นุ โข, ภนฺเต, ภควา สญฺญคฺคํ ปญฺญเปติ, อุทาหุ ปุถูปิ สญฺญคฺเค ปญฺญเปตี’’ติ? ‘‘เอกมฺปิ โข อหํ, โปฏฺฐปาท, สญฺญคฺคํ ปญฺญเปมิ, ปุถูปิ สญฺญคฺเค ปญฺญเปมี’’ติ. ‘‘ยถา กถํ ปน, ภนฺเต, ภควา เอกมฺปิ สญฺญคฺคํ ปญฺญเปติ, ปุถูปิ สญฺญคฺเค ปญฺญเปตี’’ติ? ‘‘ยถา ยถา โข, โปฏฺฐปาท, นิโรธํ ผุสติ, ตถา ตถาหํ สญฺญคฺคํ ปญฺญเปมิ. เอวํ โข อหํ, โปฏฺฐปาท, เอกมฺปิ สญฺญคฺคํ ปญฺญเปมิ, ปุถูปิ สญฺญคฺเค ปญฺญเปมี’’ติ.

415. « Seigneur, le Bienheureux désigne-t-il un seul sommet de la perception, ou bien en désigne-t-il plusieurs ? » « Poṭṭhapāda, je désigne un seul sommet de la perception, et j'en désigne aussi plusieurs. » « Mais de quelle manière, Seigneur, le Bienheureux désigne-t-il un seul sommet de la perception, et aussi plusieurs ? » « C'est selon la manière dont on atteint la cessation, Poṭṭhapāda, que je désigne le sommet de la perception. C'est ainsi que je désigne un seul sommet, et aussi plusieurs. »

๔๑๖. ‘‘สญฺญา นุ โข, ภนฺเต, ปฐมํ อุปฺปชฺชติ, ปจฺฉา ญาณํ, อุทาหุ ญาณํ ปฐมํ อุปฺปชฺชติ, ปจฺฉา สญฺญา, อุทาหุ สญฺญา จ ญาณญฺจ อปุพฺพํ อจริมํ อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ? ‘‘สญฺญา โข, โปฏฺฐปาท, ปฐมํ อุปฺปชฺชติ, ปจฺฉา ญาณํ, สญฺญุปฺปาทา จ ปน ญาณุปฺปาโท โหติ. โส เอวํ ปชานาติ – ‘อิทปฺปจฺจยา กิร เม ญาณํ อุทปาที’ติ. อิมินา โข เอตํ, โปฏฺฐปาท, ปริยาเยน เวทิตพฺพํ – ยถา สญฺญา ปฐมํ อุปฺปชฺชติ, ปจฺฉา ญาณํ, สญฺญุปฺปาทา จ ปน ญาณุปฺปาโท โหตี’’ติ.

416. « Seigneur, est-ce la perception qui surgit d'abord et ensuite la connaissance, ou bien la connaissance d'abord et ensuite la perception, ou bien surgissent-elles simultanément sans que l'une précède l'autre ? » « Poṭṭhapāda, c'est la perception qui surgit d'abord, ensuite la connaissance ; c'est de l'apparition de la perception que provient l'apparition de la connaissance. Il comprend alors : “C'est en raison de cela que la connaissance est née en moi.” C'est par ce moyen, Poṭṭhapāda, qu'il faut comprendre comment la perception surgit d'abord, ensuite la connaissance, et comment de l'apparition de la perception provient l'apparition de la connaissance. »

สญฺญาอตฺตกถา

Discours sur la perception et le soi.

๔๑๗. ‘‘สญฺญา นุ โข, ภนฺเต, ปุริสสฺส อตฺตา, อุทาหุ อญฺญา สญฺญา อญฺโญ อตฺตา’’ติ? ‘‘กํ ปน ตฺวํ, โปฏฺฐปาท, อตฺตานํ ปจฺเจสี’’ติ? ‘‘โอฬาริกํ โข อหํ, ภนฺเต, อตฺตานํ ปจฺเจมิ รูปึ จาตุมหาภูติกํ กพฬีการาหารภกฺข’’นฺติ. ‘‘โอฬาริโก จ หิ เต, โปฏฺฐปาท, อตฺตา อภวิสฺส รูปี จาตุมหาภูติโก กพฬีการาหารภกฺโข. เอวํ สนฺตํ โข เต, โปฏฺฐปาท, อญฺญาว สญฺญา ภวิสฺสติ อญฺโญ อตฺตา. ตทมินาเปตํ, โปฏฺฐปาท[Pg.173], ปริยาเยน เวทิตพฺพํ ยถา อญฺญาว สญฺญา ภวิสฺสติ อญฺโญ อตฺตา. ติฏฺฐเตว สายํ, โปฏฺฐปาท, โอฬาริโก อตฺตา รูปี จาตุมหาภูติโก กพฬีการาหารภกฺโข, อถ อิมสฺส ปุริสสฺส อญฺญา จ สญฺญา อุปฺปชฺชนฺติ, อญฺญา จ สญฺญา นิรุชฺฌนฺติ. อิมินา โข เอตํ, โปฏฺฐปาท, ปริยาเยน เวทิตพฺพํ ยถา อญฺญาว สญฺญา ภวิสฺสติ อญฺโญ อตฺตา’’ติ.

417. « Seigneur, la perception est-elle le soi de l'homme, ou bien la perception est-elle une chose et le soi une autre ? » « Poṭṭhapāda, quel genre de soi conçois-tu ? » « Seigneur, je conçois un soi grossier, doté d'une forme, composé des quatre grands éléments et se nourrissant d'aliments matériels. » « Poṭṭhapāda, si ton soi était grossier, doté d'une forme, composé des quatre grands éléments et se nourrissant d'aliments matériels, alors dans ce cas, la perception serait une chose et le soi une autre. Tu dois comprendre cela par le moyen suivant : tandis que ce soi grossier demeure, divers états de perception surgissent et divers états de perception cessent pour cet homme. C'est par ce moyen, Poṭṭhapāda, qu'il faut comprendre que la perception est une chose et le soi une autre. »

๔๑๘. ‘‘มโนมยํ โข อหํ, ภนฺเต, อตฺตานํ ปจฺเจมิ สพฺพงฺคปจฺจงฺคึ อหีนินฺทฺริย’’นฺติ. ‘‘มโนมโย จ หิ เต, โปฏฺฐปาท, อตฺตา อภวิสฺส สพฺพงฺคปจฺจงฺคี อหีนินฺทฺริโย, เอวํ สนฺตมฺปิ โข เต, โปฏฺฐปาท, อญฺญาว สญฺญา ภวิสฺสติ อญฺโญ อตฺตา. ตทมินาเปตํ, โปฏฺฐปาท, ปริยาเยน เวทิตพฺพํ ยถา อญฺญาว สญฺญา ภวิสฺสติ อญฺโญ อตฺตา. ติฏฺฐเตว สายํ, โปฏฺฐปาท, มโนมโย อตฺตา สพฺพงฺคปจฺจงฺคี อหีนินฺทฺริโย, อถ อิมสฺส ปุริสสฺส อญฺญา จ สญฺญา อุปฺปชฺชนฺติ, อญฺญา จ สญฺญา นิรุชฺฌนฺติ. อิมินาปิ โข เอตํ, โปฏฺฐปาท, ปริยาเยน เวทิตพฺพํ ยถา อญฺญาว สญฺญา ภวิสฺสติ อญฺโญ อตฺตา’’ติ.

418. « Seigneur, je conçois un soi fait de mental, pourvu de tous les membres et organes, et dont les facultés ne sont pas déficientes. » « Poṭṭhapāda, si ton soi était fait de mental, pourvu de tous les membres et organes et sans facultés déficientes, même ainsi, la perception serait une chose et le soi une autre. Tu dois comprendre cela par le moyen suivant : tandis que ce soi fait de mental demeure, divers états de perception surgissent et divers états de perception cessent pour cet homme. C'est par ce moyen aussi qu'il faut comprendre que la perception est une chose et le soi une autre. »

๔๑๙. ‘‘อรูปึ โข อหํ, ภนฺเต, อตฺตานํ ปจฺเจมิ สญฺญามย’’นฺติ. ‘‘อรูปี จ หิ เต, โปฏฺฐปาท, อตฺตา อภวิสฺส สญฺญามโย, เอวํ สนฺตมฺปิ โข เต, โปฏฺฐปาท, อญฺญาว สญฺญา ภวิสฺสติ อญฺโญ อตฺตา. ตทมินาเปตํ, โปฏฺฐปาท, ปริยาเยน เวทิตพฺพํ ยถา อญฺญาว สญฺญา ภวิสฺสติ อญฺโญ อตฺตา. ติฏฺฐเตว สายํ, โปฏฺฐปาท, อรูปี อตฺตา สญฺญามโย, อถ อิมสฺส ปุริสสฺส อญฺญา จ สญฺญา อุปฺปชฺชนฺติ, อญฺญา จ สญฺญา นิรุชฺฌนฺติ. อิมินาปิ โข เอตํ, โปฏฺฐปาท, ปริยาเยน เวทิตพฺพํ ยถา อญฺญาว สญฺญา ภวิสฺสติ อญฺโญ อตฺตา’’ติ.

419. « Seigneur, je conçois un soi sans forme, fait de perception. » « Poṭṭhapāda, si ton soi était sans forme et fait de perception, même ainsi, la perception serait une chose et le soi une autre. Tu dois comprendre cela par le moyen suivant : tandis que ce soi sans forme et fait de perception demeure, divers états de perception surgissent et divers états de perception cessent pour cet homme. C'est par ce moyen aussi qu'il faut comprendre que la perception est une chose et le soi une autre. »

๔๒๐. ‘‘สกฺกา ปเนตํ, ภนฺเต, มยา ญาตุํ – ‘สญฺญา ปุริสสฺส อตฺตา’ติ วา ‘อญฺญาว สญฺญา อญฺโญ อตฺตาติ วา’ติ? ‘‘ทุชฺชานํ โข เอตํ, โปฏฺฐปาท, ตยา อญฺญทิฏฺฐิเกน อญฺญขนฺติเกน อญฺญรุจิเกน อญฺญตฺราโยเคน อญฺญตฺราจริยเกน – ‘สญฺญา ปุริสสฺส อตฺตา’ติ วา, ‘อญฺญาว สญฺญา อญฺโญ อตฺตาติ วา’’’ติ.

420. « Mais Seigneur, m'est-il possible de savoir si la perception est le soi de l'homme ou si la perception est une chose et le soi une autre ? » « Poṭṭhapāda, il t'est difficile de le savoir, ayant d'autres vues, d'autres inclinations, d'autres préférences, d'autres engagements et suivant un autre maître. »

‘‘สเจ [Pg.174] ตํ, ภนฺเต, มยา ทุชฺชานํ อญฺญทิฏฺฐิเกน อญฺญขนฺติเกน อญฺญรุจิเกน อญฺญตฺราโยเคน อญฺญตฺราจริยเกน – ‘สญฺญา ปุริสสฺส อตฺตา’ติ วา, ‘อญฺญาว สญฺญา อญฺโญ อตฺตา’ติ วา; ‘กึ ปน, ภนฺเต, สสฺสโต โลโก, อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’นฺติ? อพฺยากตํ โข เอตํ, โปฏฺฐปาท, มยา – ‘สสฺสโต โลโก, อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’นฺติ.

« Seigneur, s'il m'est difficile de savoir cela, étant donné mes vues, mes inclinations, mes préférences, mes engagements et mon maître, alors : le monde est-il éternel ? Est-ce là la seule vérité et tout le reste est vain ? » « Poṭṭhapāda, je n'ai pas déclaré que le monde est éternel, ni que cela seul est la vérité tandis que tout le reste est vain. »

‘‘กึ ปน, ภนฺเต, ‘อสสฺสโต โลโก, อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’’นฺติ? ‘‘เอตมฺปิ โข, โปฏฺฐปาท, มยา อพฺยากตํ – ‘อสสฺสโต โลโก, อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’’นฺติ.

« Alors Seigneur, le monde est-il non-éternel ? Est-ce là la seule vérité et tout le reste est vain ? » « Cela non plus, Poṭṭhapāda, je ne l'ai pas déclaré : le monde est non-éternel, cela seul est la vérité et tout le reste est vain. »

‘‘กึ ปน, ภนฺเต, ‘อนฺตวา โลโก…เป… ‘อนนฺตวา โลโก … ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีรํ… ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีรํ… ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา… ‘น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา… ‘โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา… ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา, อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’’นฺติ? ‘‘เอตมฺปิ โข, โปฏฺฐปาท, มยา อพฺยากตํ – ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา, อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’’นฺติ.

« Mais alors, Seigneur, le monde est-il fini ?... ou bien le monde est-il infini ?... l'âme et le corps sont-ils une seule et même chose ?... ou bien l'âme est-elle différente du corps ?... le Tathāgata existe-t-il après la mort ?... ou bien ne existe-t-il pas après la mort ?... existe-t-il et n'existe-t-il pas à la fois après la mort ?... ou bien n'existe-t-il ni ne existe-t-il pas après la mort, ceci seul étant la vérité et tout le reste étant vain ? » — « Cela non plus, Poṭṭhapāda, je ne l'ai pas déclaré, à savoir que le Tathāgata n'existe ni ne existe-t-il pas après la mort, que ceci seul est la vérité et que tout le reste est vain. »

‘‘กสฺมา ปเนตํ, ภนฺเต, ภควตา อพฺยากต’’นฺติ? ‘‘น เหตํ, โปฏฺฐปาท, อตฺถสํหิตํ น ธมฺมสํหิตํ นาทิพฺรหฺมจริยกํ, น นิพฺพิทาย น วิราคาย น นิโรธาย น อุปสมาย น อภิญฺญาย น สมฺโพธาย น นิพฺพานาย สํวตฺตติ, ตสฺมา เอตํ มยา อพฺยากต’’นฺติ.

« Mais pourquoi, Seigneur, cela n'a-t-il pas été déclaré par le Béni ? » — « Poṭṭhapāda, cela n'est pas profitable, cela n'est pas lié au Dhamma, cela ne constitue pas le fondement de la vie sainte ; cela ne conduit ni au désenchantement, ni au détachement, ni à la cessation, ni à la tranquillité, ni à la connaissance directe, ni à l'éveil, ni au Nirvana. C'est pourquoi je ne l'ai pas déclaré. »

‘‘กึ ปน, ภนฺเต, ภควตา พฺยากต’’นฺติ? ‘‘อิทํ ทุกฺขนฺติ โข, โปฏฺฐปาท, มยา พฺยากตํ. อยํ ทุกฺขสมุทโยติ โข, โปฏฺฐปาท, มยา พฺยากตํ. อยํ ทุกฺขนิโรโธติ โข, โปฏฺฐปาท, มยา พฺยากตํ. อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ โข, โปฏฺฐปาท, มยา พฺยากต’’นฺติ.

« Mais qu'est-ce qui a été déclaré par le Béni, Seigneur ? » — « Poṭṭhapāda, j'ai déclaré : “Ceci est la souffrance”. J'ai déclaré : “Ceci est l'origine de la souffrance”. J'ai déclaré : “Ceci est la cessation de la souffrance”. J'ai déclaré : “Ceci est la pratique menant à la cessation de la souffrance”. »

‘‘กสฺมา ปเนตํ, ภนฺเต, ภควตา พฺยากต’’นฺติ? ‘‘เอตญฺหิ, โปฏฺฐปาท, อตฺถสํหิตํ, เอตํ ธมฺมสํหิตํ, เอตํ อาทิพฺรหฺมจริยกํ, เอตํ นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย อุปสมาย อภิญฺญาย สมฺโพธาย นิพฺพานาย สํวตฺตติ; ตสฺมา เอตํ มยา พฺยากต’’นฺติ. ‘‘เอวเมตํ, ภควา, เอวเมตํ, สุคต. ยสฺสทานิ, ภนฺเต, ภควา กาลํ มญฺญตี’’ติ. อถ โข ภควา อุฏฺฐายาสนา ปกฺกามิ.

« Mais pourquoi, Seigneur, cela a-t-il été déclaré par le Béni ? » — « Poṭṭhapāda, car cela est profitable, cela est lié au Dhamma, cela constitue le fondement de la vie sainte ; cela conduit au désenchantement, au détachement, à la cessation, à la tranquillité, à la connaissance directe, à l'éveil et au Nirvana. C'est pourquoi je l'ai déclaré. » — « Il en est ainsi, Béni ; il en est ainsi, Sugata. À présent, Seigneur, que le Béni fasse ce qu'il juge opportun selon le moment. » Alors, le Béni se leva de son siège et s'en alla.

๔๒๑. อถ [Pg.175] โข เต ปริพฺพาชกา อจิรปกฺกนฺตสฺส ภควโต โปฏฺฐปาทํ ปริพฺพาชกํ สมนฺตโต วาจา สนฺนิโตทเกน สญฺฌพฺภริมกํสุ – ‘‘เอวเมว ปนายํ ภวํ โปฏฺฐปาโท ยญฺญเทว สมโณ โคตโม ภาสติ, ตํ ตเทวสฺส อพฺภนุโมทติ – ‘เอวเมตํ ภควา เอวเมตํ, สุคตา’ติ. น โข ปน มยํ กิญฺจิ สมณสฺส โคตมสฺส เอกํสิกํ ธมฺมํ เทสิตํ อาชานาม – ‘สสฺสโต โลโก’ติ วา, ‘อสสฺสโต โลโก’ติ วา, ‘อนฺตวา โลโก’ติ วา, ‘อนนฺตวา โลโก’ติ วา, ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’นฺติ วา, ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติ วา, ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วา, ‘น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วา, ‘โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วา, ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วา’’ติ.

421. Peu après le départ du Béni, ces errants harcelèrent de toutes parts l'errant Poṭṭhapāda avec des paroles acérées comme des piques : « Ainsi donc, cet honorable Poṭṭhapāda approuve tout ce que dit le moine Gotama en disant : “Il en est ainsi, Béni ; il en est ainsi, Sugata”. Pourtant, nous ne connaissons aucun enseignement catégorique prêché par le moine Gotama, qu'il s'agisse de savoir si le monde est éternel ou non, s'il est fini ou infini, si l'âme est identique au corps ou différente, ou si le Tathāgata existe ou non après la mort, ou s'il existe et n'existe pas, ou s'il n'existe ni ne existe-t-il pas. »

เอวํ วุตฺเต โปฏฺฐปาโท ปริพฺพาชโก เต ปริพฺพาชเก เอตทโวจ – ‘‘อหมฺปิ โข, โภ, น กิญฺจิ สมณสฺส โคตมสฺส เอกํสิกํ ธมฺมํ เทสิตํ อาชานามิ – ‘สสฺสโต โลโก’ติ วา, ‘อสสฺสโต โลโก’ติ วา…เป… ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วา; อปิ จ สมโณ โคตโม ภูตํ ตจฺฉํ ตถํ ปฏิปทํ ปญฺญเปติ ธมฺมฏฺฐิตตํ ธมฺมนิยามตํ. ภูตํ โข ปน ตจฺฉํ ตถํ ปฏิปทํ ปญฺญเปนฺตสฺส ธมฺมฏฺฐิตตํ ธมฺมนิยามตํ, กถญฺหิ นาม มาทิโส วิญฺญู สมณสฺส โคตมสฺส สุภาสิตํ สุภาสิตโต นาพฺภนุโมเทยฺยา’’ติ?

À ces mots, l'errant Poṭṭhapāda dit à ces errants : « Messieurs, moi non plus, je ne connais aucun enseignement catégorique prêché par le moine Gotama sur la question de savoir si le monde est éternel ou non... ou si le Tathāgata n'existe ni ne existe-t-il pas après la mort. Cependant, le moine Gotama enseigne une pratique vraie, réelle et authentique, fondée sur la stabilité du Dhamma et sur l'ordre immuable du Dhamma. Et puisqu'il enseigne une pratique vraie, réelle et authentique, fondée sur la stabilité et l'ordre du Dhamma, comment un homme sage tel que moi ne pourrait-il pas approuver les paroles si bien dites par le moine Gotama ? »

จิตฺตหตฺถิสาริปุตฺตโปฏฺฐปาทวตฺถุ

L'histoire de Citta Hatthisāriputta et de Poṭṭhapāda.

๔๒๒. อถ โข ทฺวีหตีหสฺส อจฺจเยน จิตฺโต จ หตฺถิสาริปุตฺโต โปฏฺฐปาโท จ ปริพฺพาชโก เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ; อุปสงฺกมิตฺวา จิตฺโต หตฺถิสาริปุตฺโต ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. โปฏฺฐปาโท ปน ปริพฺพาชโก ภควตา สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข โปฏฺฐปาโท ปริพฺพาชโก ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘ตทา มํ, ภนฺเต, เต ปริพฺพาชกา อจิรปกฺกนฺตสฺส ภควโต สมนฺตโต วาจาสนฺนิโตทเกน สญฺฌพฺภริมกํสุ – ‘เอวเมว ปนายํ ภวํ โปฏฺฐปาโท ยญฺญเทว สมโณ [Pg.176] โคตโม ภาสติ, ตํ ตเทวสฺส อพฺภนุโมทติ – ‘เอวเมตํ ภควา เอวเมตํ สุคตา’’ติ. น โข ปน มยํ กิญฺจิ สมณสฺส โคตมสฺส เอกํสิกํ ธมฺมํ เทสิตํ อาชานาม – ‘‘สสฺสโต โลโก’’ติ วา, ‘‘อสสฺสโต โลโก’’ติ วา, ‘‘อนฺตวา โลโก’’ติ วา, ‘‘อนนฺตวา โลโก’’ติ วา, ‘‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’’นฺติ วา, ‘‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’’นฺติ วา, ‘‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ วา, ‘‘น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ วา, ‘‘โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ วา, ‘‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ วา’ติ. เอวํ วุตฺตาหํ, ภนฺเต, เต ปริพฺพาชเก เอตทโวจํ – ‘อหมฺปิ โข, โภ, น กิญฺจิ สมณสฺส โคตมสฺส เอกํสิกํ ธมฺมํ เทสิตํ อาชานามิ – ‘‘สสฺสโต โลโก’’ติ วา, ‘‘อสสฺสโต โลโก’’ติ วา…เป… ‘‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ วา; อปิ จ สมโณ โคตโม ภูตํ ตจฺฉํ ตถํ ปฏิปทํ ปญฺญเปติ ธมฺมฏฺฐิตตํ ธมฺมนิยามตํ. ภูตํ โข ปน ตจฺฉํ ตถํ ปฏิปทํ ปญฺญเปนฺตสฺส ธมฺมฏฺฐิตตํ ธมฺมนิยามตํ, กถญฺหิ นาม มาทิโส วิญฺญู สมณสฺส โคตมสฺส สุภาสิตํ สุภาสิตโต นาพฺภนุโมเทยฺยา’’ติ?

422. Deux ou trois jours plus tard, Citta Hatthisāriputta et l'errant Poṭṭhapāda se rendirent auprès du Béni. Après s'être approché, Citta Hatthisāriputta salua respectueusement le Béni et s'assit à ses côtés. L'errant Poṭṭhapāda échangea avec le Béni des salutations courtoises et, après ces paroles aimables et mémorables, s'assit également à ses côtés. Une fois assis, l'errant Poṭṭhapāda dit au Béni : « Seigneur, peu après le départ du Béni l'autre jour, ces errants m'ont harcelé de toutes parts avec des paroles acérées comme des piques, disant : “Ainsi donc, cet honorable Poṭṭhapāda approuve tout ce que dit le moine Gotama... Pourtant, nous ne connaissons aucun enseignement catégorique prêché par lui...” À ces propos, Seigneur, j'ai répondu à ces errants : “Messieurs, moi non plus, je ne connais aucun enseignement catégorique prêché par le moine Gotama... Cependant, il enseigne une pratique vraie, réelle et authentique... comment un homme sage tel que moi ne l'approuverait-il pas ?” »

๔๒๓. ‘‘สพฺเพว โข เอเต, โปฏฺฐปาท, ปริพฺพาชกา อนฺธา อจกฺขุกา; ตฺวํเยว เนสํ เอโก จกฺขุมา. เอกํสิกาปิ หิ โข, โปฏฺฐปาท, มยา ธมฺมา เทสิตา ปญฺญตฺตา; อเนกํสิกาปิ หิ โข, โปฏฺฐปาท, มยา ธมฺมา เทสิตา ปญฺญตฺตา.

423. « Poṭṭhapāda, tous ces errants sont aveugles et privés de vision ; parmi eux, tu es le seul à posséder la vision. En effet, Poṭṭhapāda, j'ai enseigné et établi certains enseignements comme étant catégoriques, et j'ai enseigné et établi d'autres enseignements comme étant non catégoriques. »

‘‘กตเม จ เต, โปฏฺฐปาท, มยา อเนกํสิกา ธมฺมา เทสิตา ปญฺญตฺตา? ‘สสฺสโต โลโก’ติ โข, โปฏฺฐปาท, มยา อเนกํสิโก ธมฺโม เทสิโต ปญฺญตฺโต; ‘อสสฺสโต โลโก’ติ โข, โปฏฺฐปาท, มยา อเนกํสิโก ธมฺโม เทสิโต ปญฺญตฺโต; ‘อนฺตวา โลโก’ติ โข โปฏฺฐปาท…เป… ‘อนนฺตวา โลโก’ติ โข โปฏฺฐปาท… ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’นฺติ โข โปฏฺฐปาท… ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติ โข โปฏฺฐปาท… ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ โข โปฏฺฐปาท… น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ โข โปฏฺฐปาท… ‘โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ โข โปฏฺฐปาท… ‘เนว [Pg.177] โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ โข, โปฏฺฐปาท, มยา อเนกํสิโก ธมฺโม เทสิโต ปญฺญตฺโต.

« Et quels sont, Poṭṭhapāda, les enseignements que j'ai présentés et établis comme non catégoriques ? 'Le monde est éternel' est, Poṭṭhapāda, un enseignement que j'ai présenté et établi comme non catégorique ; 'Le monde n'est pas éternel' est un enseignement que j'ai présenté et établi comme non catégorique ; 'Le monde est fini'... 'Le monde est infini'... 'L'âme et le corps sont identiques'... 'L'âme est une chose, le corps en est une autre'... 'Le Tathāgata existe après la mort'... 'Le Tathāgata n'existe pas après la mort'... 'Le Tathāgata existe et n'existe pas à la fois après la mort'... 'Le Tathāgata n'existe ni ne n'existe pas après la mort' est, Poṭṭhapāda, un enseignement que j'ai présenté et établi comme non catégorique. »

‘‘กสฺมา จ เต, โปฏฺฐปาท, มยา อเนกํสิกา ธมฺมา เทสิตา ปญฺญตฺตา? น เหเต, โปฏฺฐปาท, อตฺถสํหิตา น ธมฺมสํหิตา น อาทิพฺรหฺมจริยกา น นิพฺพิทาย น วิราคาย น นิโรธาย น อุปสมาย น อภิญฺญาย น สมฺโพธาย น นิพฺพานาย สํวตฺตนฺติ. ตสฺมา เต มยา อเนกํสิกา ธมฺมา เทสิตา ปญฺญตฺตา’’.

« Et pourquoi, Poṭṭhapāda, ai-je présenté et établi ces enseignements comme non catégoriques ? Parce que, Poṭṭhapāda, ils ne sont pas liés au but, ils ne sont pas liés au Dhamma, ils ne constituent pas le début de la vie sainte ; ils ne conduisent ni au désenchantement, ni au détachement, ni à la cessation, ni à l'apaisement, ni à la connaissance directe, ni à l'éveil, ni au Nibbāna. C'est pourquoi j'ai présenté et établi ces enseignements comme non catégoriques. »

เอกํสิกธมฺโม

L'enseignement catégorique

๔๒๔. ‘‘กตเม จ เต, โปฏฺฐปาท, มยา เอกํสิกา ธมฺมา เทสิตา ปญฺญตฺตา? อิทํ ทุกฺขนฺติ โข, โปฏฺฐปาท, มยา เอกํสิโก ธมฺโม เทสิโต ปญฺญตฺโต. อยํ ทุกฺขสมุทโยติ โข, โปฏฺฐปาท, มยา เอกํสิโก ธมฺโม เทสิโต ปญฺญตฺโต. อยํ ทุกฺขนิโรโธติ โข, โปฏฺฐปาท, มยา เอกํสิโก ธมฺโม เทสิโต ปญฺญตฺโต. อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ โข, โปฏฺฐปาท, มยา เอกํสิโก ธมฺโม เทสิโต ปญฺญตฺโต.

424. « Et quels sont, Poṭṭhapāda, les enseignements que j'ai présentés et établis comme catégoriques ? 'Ceci est la souffrance' est, Poṭṭhapāda, un enseignement que j'ai présenté et établi comme catégorique. 'Ceci est l'origine de la souffrance' est, Poṭṭhapāda, un enseignement que j'ai présenté et établi comme catégorique. 'Ceci est la cessation de la souffrance' est, Poṭṭhapāda, un enseignement que j'ai présenté et établi comme catégorique. 'Ceci est la voie menant à la cessation de la souffrance' est, Poṭṭhapāda, un enseignement que j'ai présenté et établi comme catégorique. »

‘‘กสฺมา จ เต, โปฏฺฐปาท, มยา เอกํสิกา ธมฺมา เทสิตา ปญฺญตฺตา? เอเต, โปฏฺฐปาท, อตฺถสํหิตา, เอเต ธมฺมสํหิตา, เอเต อาทิพฺรหฺมจริยกา เอเต นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย อุปสมาย อภิญฺญาย สมฺโพธาย นิพฺพานาย สํวตฺตนฺติ. ตสฺมา เต มยา เอกํสิกา ธมฺมา เทสิตา ปญฺญตฺตา.

« Et pourquoi, Poṭṭhapāda, ai-je présenté et établi ces enseignements comme catégoriques ? Parce que, Poṭṭhapāda, ils sont liés au but, ils sont liés au Dhamma, ils constituent le début de la vie sainte ; ils conduisent au désenchantement, au détachement, à la cessation, à l'apaisement, à la connaissance directe, à l'éveil et au Nibbāna. C'est pourquoi j'ai présenté et établi ces enseignements comme catégoriques. »

๔๒๕. ‘‘สนฺติ, โปฏฺฐปาท, เอเก สมณพฺราหฺมณา เอวํวาทิโน เอวํทิฏฺฐิโน – ‘เอกนฺตสุขี อตฺตา โหติ อโรโค ปรํ มรณา’ติ. ตฺยาหํ อุปสงฺกมิตฺวา เอวํ วทามิ – ‘สจฺจํ กิร ตุมฺเห อายสฺมนฺโต เอวํวาทิโน เอวํทิฏฺฐิโน – ‘‘เอกนฺตสุขี อตฺตา โหติ อโรโค ปรํ มรณา’ติ? เต เจ เม เอวํ ปุฏฺฐา ‘อามา’ติ ปฏิชานนฺติ. ตฺยาหํ เอวํ วทามิ – ‘อปิ ปน ตุมฺเห อายสฺมนฺโต เอกนฺตสุขํ โลกํ ชานํ ปสฺสํ วิหรถา’ติ? อิติ ปุฏฺฐา ‘โน’ติ วทนฺติ.

425. « Il y a, Poṭṭhapāda, certains ascètes et brahmanes qui soutiennent cette doctrine et cette opinion : 'Le soi est parfaitement heureux et exempt de maladie après la mort.' Je vais à leur rencontre et je leur dis : 'Est-il vrai, vénérables, que vous soutenez une telle doctrine et une telle opinion ?' Lorsqu'ils sont ainsi interrogés par moi, ils répondent : 'Oui'. Je leur dis alors : 'Mais alors, vénérables, vivez-vous en connaissant et en voyant ce monde de bonheur parfait ?' Interrogés de la sorte, ils répondent : 'Non'. »

‘‘ตฺยาหํ เอวํ วทามิ – ‘อปิ ปน ตุมฺเห อายสฺมนฺโต เอกํ วา รตฺตึ เอกํ วา ทิวสํ อุปฑฺฒํ วา รตฺตึ อุปฑฺฒํ วา ทิวสํ เอกนฺตสุขึ อตฺตานํ สญฺชานาถา’ติ [Pg.178] ? อิติ ปุฏฺฐา ‘โน’ติ วทนฺติ. ตฺยาหํ เอวํ วทามิ – ‘อปิ ปน ตุมฺเห อายสฺมนฺโต ชานาถ – ‘‘อยํ มคฺโค อยํ ปฏิปทา เอกนฺตสุขสฺส โลกสฺส สจฺฉิกิริยายา’’’ติ? อิติ ปุฏฺฐา ‘โน’ติ วทนฺติ.

« Je leur dis alors : 'Mais alors, vénérables, avez-vous conscience d'un soi parfaitement heureux, ne fût-ce que pendant une nuit, un jour, une demi-nuit ou un demi-jour ?' Interrogés de la sorte, ils répondent : 'Non'. Je leur dis alors : 'Mais alors, vénérables, connaissez-vous le chemin, connaissez-vous la pratique menant à la réalisation de ce monde de bonheur parfait ?' Interrogés de la sorte, ils répondent : 'Non'. »

‘‘ตฺยาหํ เอวํ วทามิ – ‘อปิ ปน ตุมฺเห อายสฺมนฺโต ยา ตา เทวตา เอกนฺตสุขํ โลกํ อุปปนฺนา, ตาสํ ภาสมานานํ สทฺทํ สุณาถ – ‘‘สุปฺปฏิปนฺนาตฺถ, มาริสา, อุชุปฺปฏิปนฺนาตฺถ, มาริสา, เอกนฺตสุขสฺส โลกสฺส สจฺฉิกิริยาย; มยมฺปิ หิ, มาริสา, เอวํปฏิปนฺนา เอกนฺตสุขํ โลกํ อุปปนฺนา’ติ? อิติ ปุฏฺฐา ‘โน’ติ วทนฺติ.

« Je leur dis alors : 'Mais alors, vénérables, entendez-vous la voix des divinités qui ont atteint ce monde de bonheur parfait, disant : « Vous pratiquez bien, mes amis, vous pratiquez avec rectitude pour la réalisation d'un monde de bonheur parfait ; car nous aussi, mes amis, en pratiquant ainsi, nous avons atteint ce monde de bonheur parfait » ?' Interrogés de la sorte, ils répondent : 'Non'. »

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, โปฏฺฐปาท, นนุ เอวํ สนฺเต เตสํ สมณพฺราหฺมณานํ อปฺปาฏิหีรกตํ ภาสิตํ สมฺปชฺชตี’’ติ? ‘‘อทฺธา โข, ภนฺเต, เอวํ สนฺเต เตสํ สมณพฺราหฺมณานํ อปฺปาฏิหีรกตํ ภาสิตํ สมฺปชฺชตี’’ติ.

« Qu'en penses-tu, Poṭṭhapāda, n'en est-il pas ainsi que les paroles de ces ascètes et brahmanes s'avèrent être sans fondement ?' — 'Certes, Vénérable, il en est ainsi ; les paroles de ces ascètes et brahmanes s'avèrent être sans fondement. »

๔๒๖. ‘‘เสยฺยถาปิ, โปฏฺฐปาท, ปุริโส เอวํ วเทยฺย – ‘อหํ ยา อิมสฺมึ ชนปเท ชนปทกลฺยาณี, ตํ อิจฺฉามิ ตํ กาเมมี’ติ. ตเมนํ เอวํ วเทยฺยุํ – ‘อมฺโภ ปุริส, ยํ ตฺวํ ชนปทกลฺยาณึ อิจฺฉสิ กาเมสิ, ชานาสิ ตํ ชนปทกลฺยาณึ ขตฺติยี วา พฺราหฺมณี วา เวสฺสี วา สุทฺที วา’ติ? อิติ ปุฏฺโฐ ‘โน’ติ วเทยฺย. ตเมนํ เอวํ วเทยฺยุํ – ‘อมฺโภ ปุริส, ยํ ตฺวํ ชนปทกลฺยาณึ อิจฺฉสิ กาเมสิ, ชานาสิ ตํ ชนปทกลฺยาณึ เอวํนามา เอวํโคตฺตาติ วา, ทีฆา วา รสฺสา วา มชฺฌิมา วา กาฬี วา สามา วา มงฺคุรจฺฉวี วาติ, อมุกสฺมึ คาเม วา นิคเม วา นคเร วา’ติ? อิติ ปุฏฺโฐ ‘โน’ติ วเทยฺย. ตเมนํ เอวํ วเทยฺยุํ – ‘อมฺโภ ปุริส, ยํ ตฺวํ น ชานาสิ น ปสฺสสิ, ตํ ตฺวํ อิจฺฉสิ กาเมสี’ติ? อิติ ปุฏฺโฐ ‘อามา’ติ วเทยฺย.

426. « C'est comme si, Poṭṭhapāda, un homme disait : 'Je désire et j'aime la plus belle femme de ce pays.' On lui demanderait alors : 'Hé, l'ami, cette plus belle femme que tu désires et aimes, sais-tu si c'est une noble, une brahmane, une marchande ou une servante ?' Interrogé de la sorte, il répondrait : 'Non'. On lui demanderait : 'Hé, l'ami, cette plus belle femme que tu désires et aimes, sais-tu quel est son nom, son clan, si elle est grande, petite ou de taille moyenne, si elle est de teint sombre, doré ou basané, et dans quel village, bourg ou ville elle habite ?' Interrogé de la sorte, il répondrait : 'Non'. On lui demanderait alors : 'Hé, l'ami, tu désires et aimes donc une femme que tu ne connais pas et que tu n'as jamais vue ?' Interrogé de la sorte, il répondrait : 'Oui'. »

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, โปฏฺฐปาท, นนุ เอวํ สนฺเต ตสฺส ปุริสสฺส อปฺปาฏิหีรกตํ ภาสิตํ สมฺปชฺชตี’’ติ? ‘‘อทฺธา โข, ภนฺเต, เอวํ สนฺเต ตสฺส ปุริสสฺส อปฺปาฏิหีรกตํ ภาสิตํ สมฺปชฺชตี’’ติ.

« Qu'en penses-tu, Poṭṭhapāda, n'en est-il pas ainsi que les paroles de cet homme s'avèrent être sans fondement ?' — 'Certes, Vénérable, il en est ainsi ; les paroles de cet homme s'avèrent être sans fondement. »

‘‘เอวเมว โข, โปฏฺฐปาท, เย เต สมณพฺราหฺมณา เอวํวาทิโน เอวํทิฏฺฐิโน – ‘เอกนฺตสุขี อตฺตา โหติ อโรโค ปรํ มรณา’ติ. ตฺยาหํ อุปสงฺกมิตฺวา เอวํ วทามิ – ‘สจฺจํ กิร ตุมฺเห อายสฺมนฺโต เอวํวาทิโน เอวํทิฏฺฐิโน [Pg.179] – ‘‘เอกนฺตสุขี อตฺตา โหติ อโรโค ปรํ มรณา’’’ติ? เต เจ เม เอวํ ปุฏฺฐา ‘อามา’ติ ปฏิชานนฺติ. ตฺยาหํ เอวํ วทามิ – ‘อปิ ปน ตุมฺเห อายสฺมนฺโต เอกนฺตสุขํ โลกํ ชานํ ปสฺสํ วิหรถา’ติ? อิติ ปุฏฺฐา ‘โน’ติ วทนฺติ.

« De la même manière, Poṭṭhapāda, il y a ces ascètes et brahmanes qui soutiennent cette doctrine et cette opinion : 'Le soi est parfaitement heureux et exempt de maladie après la mort.' Je vais à leur rencontre et je leur dis : 'Est-il vrai, vénérables, que vous soutenez une telle doctrine et une telle opinion ?' Lorsqu'ils sont ainsi interrogés par moi, ils répondent : 'Oui'. Je leur dis alors : 'Mais alors, vénérables, vivez-vous en connaissant et en voyant ce monde de bonheur parfait ?' Interrogés de la sorte, ils répondent : 'Non'. »

‘‘ตฺยาหํ เอวํ วทามิ – ‘อปิ ปน ตุมฺเห อายสฺมนฺโต เอกํ วา รตฺตึ เอกํ วา ทิวสํ อุปฑฺฒํ วา รตฺตึ อุปฑฺฒํ วา ทิวสํ เอกนฺตสุขึ อตฺตานํ สญฺชานาถา’ติ? อิติ ปุฏฺฐา ‘โน’ติ วทนฺติ. ตฺยาหํ เอวํ วทามิ – ‘อปิ ปน ตุมฺเห อายสฺมนฺโต ชานาถ – ‘‘อยํ มคฺโค อยํ ปฏิปทา เอกนฺตสุขสฺส โลกสฺส สจฺฉิกิริยายา’ติ? อิติ ปุฏฺฐา ‘โน’ติ วทนฺติ.

« Je leur dis ceci : ‘Mais alors, vénérables, faites-vous l'expérience d'un soi parfaitement heureux pendant une nuit entière, un jour entier, ou même une demi-nuit ou un demi-jour ?’ Ainsi interrogés, ils répondent : ‘Non’. Je leur dis alors : ‘Mais alors, vénérables, connaissez-vous ce chemin, cette pratique qui mène à la réalisation d'un monde parfaitement heureux ?’ Ainsi interrogés, ils répondent : ‘Non’. »

‘‘ตฺยาหํ เอวํ วทามิ – ‘อปิ ปน ตุมฺเห อายสฺมนฺโต ยา ตา เทวตา เอกนฺตสุขํ โลกํ อุปปนฺนา, ตาสํ ภาสมานานํ สทฺทํ สุณาถ – ‘‘สุปฺปฏิปนฺนาตฺถ, มาริสา, อุชุปฺปฏิปนฺนาตฺถ, มาริสา, เอกนฺตสุขสฺส โลกสฺส สจฺฉิกิริยาย; มยมฺปิ หิ, มาริสา, เอวํปฏิปนฺนา เอกนฺตสุขํ โลกํ อุปปนฺนา’’’ติ? อิติ ปุฏฺฐา ‘โน’ติ วทนฺติ.

« Je leur dis ceci : ‘Mais alors, vénérables, entendez-vous la voix de ces divinités qui ont atteint un monde parfaitement heureux, disant : « Vous pratiquez bien, mes amis, vous pratiquez avec droiture pour la réalisation d'un monde parfaitement heureux ; car nous aussi, mes amis, en pratiquant ainsi, nous avons atteint un monde parfaitement heureux » ?’ Ainsi interrogés, ils répondent : ‘Non’. »

« Qu'en penses-tu, Poṭṭhapāda, n'est-il pas vrai que, dans ces conditions, les propos de ces ascètes et brahmanes s'avèrent être sans fondement ? » — « Certes, Seigneur, dans ces conditions, les propos de ces ascètes et brahmanes s'avèrent être sans fondement. »

๔๒๗. ‘‘เสยฺยถาปิ, โปฏฺฐปาท, ปุริโส จาตุมหาปเถ นิสฺเสณึ กเรยฺย ปาสาทสฺส อาโรหณาย. ตเมนํ เอวํ วเทยฺยุํ – ‘อมฺโภ ปุริส, ยสฺส ตฺวํ ปาสาทสฺส อาโรหณาย นิสฺเสณึ กโรสิ, ชานาสิ ตํ ปาสาทํ ปุรตฺถิมาย วา ทิสาย ทกฺขิณาย วา ทิสาย ปจฺฉิมาย วา ทิสาย อุตฺตราย วา ทิสาย อุจฺโจ วา นีโจ วา มชฺฌิโม วา’ติ? อิติ ปุฏฺโฐ ‘โน’ติ วเทยฺย. ตเมนํ เอวํ วเทยฺยุํ – ‘อมฺโภ ปุริส, ยํ ตฺวํ น ชานาสิ น ปสฺสสิ, ตสฺส ตฺวํ ปาสาทสฺส อาโรหณาย นิสฺเสณึ กโรสี’ติ? อิติ ปุฏฺโฐ ‘อามา’ติ วเทยฺย.

427. « C'est comme si, Poṭṭhapāda, un homme construisait un escalier à un carrefour pour monter dans un palais. On lui demanderait alors : ‘Hé, l'ami, ce palais pour lequel tu construis un escalier, sais-tu s'il se trouve à l'est, au sud, à l'ouest ou au nord, ou s'il est haut, bas ou de hauteur moyenne ?’ Interrogé ainsi, il répondrait : ‘Non’. On lui dirait alors : ‘Hé, l'ami, tu construis donc un escalier pour monter dans un palais que tu ne connais pas et que tu n'as pas vu ?’ Interrogé ainsi, il répondrait : ‘Oui’. »

« Qu'en penses-tu, Poṭṭhapāda, n'est-il pas vrai que, dans ces conditions, les propos de cet homme s'avèrent être sans fondement ? » — « Certes, Seigneur, dans ces conditions, les propos de cet homme s'avèrent être sans fondement. »

‘‘เอวเมว [Pg.180] โข, โปฏฺฐปาท, เย เต สมณพฺราหฺมณา เอวํวาทิโน เอวํทิฏฺฐิโน – ‘เอกนฺตสุขี อตฺตา โหติ อโรโค ปรํ มรณา’ติ. ตฺยาหํ อุปสงฺกมิตฺวา เอวํ วทามิ – ‘สจฺจํ กิร ตุมฺเห อายสฺมนฺโต เอวํวาทิโน เอวํทิฏฺฐิโน – ‘‘เอกนฺตสุขี อตฺตา โหติ อโรโค ปรํ มรณา’ติ? เต เจ เม เอวํ ปุฏฺฐา ‘อามา’ติ ปฏิชานนฺติ. ตฺยาหํ เอวํ วทามิ – ‘อปิ ปน ตุมฺเห อายสฺมนฺโต เอกนฺตสุขํ โลกํ ชานํ ปสฺสํ วิหรถา’ติ? อิติ ปุฏฺฐา ‘โน’ติ วทนฺติ.

« De la même manière, Poṭṭhapāda, certains ascètes et brahmanes soutiennent cette doctrine et cette vue : ‘Le soi est parfaitement heureux et immuable après la mort’. Je m'approche d'eux et leur demande : ‘Est-il vrai, vénérables, que vous soutenez une telle doctrine et une telle vue : « Le soi est parfaitement heureux et immuable après la mort » ?’ S'ils me répondent par l'affirmative, je leur dis alors : ‘Mais alors, vénérables, vivez-vous en connaissant et en voyant un monde parfaitement heureux ?’ Ainsi interrogés, ils répondent : ‘Non’. »

‘‘ตฺยาหํ เอวํ วทามิ – ‘อปิ ปน ตุมฺเห อายสฺมนฺโต เอกํ วา รตฺตึ เอกํ วา ทิวสํ อุปฑฺฒํ วา รตฺตึ อุปฑฺฒํ วา ทิวสํ เอกนฺตสุขึ อตฺตานํ สญฺชานาถา’ติ? อิติ ปุฏฺฐา ‘โน’ติ วทนฺติ. ตฺยาหํ เอวํ วทามิ – ‘อปิ ปน ตุมฺเห อายสฺมนฺโต ชานาถ อยํ มคฺโค อยํ ปฏิปทา เอกนฺตสุขสฺส โลกสฺส สจฺฉิกิริยายา’ติ? อิติ ปุฏฺฐา ‘โน’ติ วทนฺติ.

‘‘ตฺยาหํ เอวํ วทามิ – ‘อปิ ปน ตุมฺเห อายสฺมนฺโต ยา ตา เทวตา เอกนฺตสุขํ โลกํ อุปปนฺนา’ ตาสํ เทวตานํ ภาสมานานํ สทฺทํ สุณาถ- ‘‘สุปฺปฏิปนฺนาตฺถ, มาริสา, อุชุปฺปฏิปนฺนาตฺถ, มาริสา, เอกนฺตสุขสฺส โลกสฺส สจฺฉิกิริยาย; มยมฺปิ หิ, มาริสา, เอวํ ปฏิปนฺนา เอกนฺตสุขํ โลกํ อุปปนฺนา’ติ? อิติ ปุฏฺฐา ‘‘โน’’ติ วทนฺติ.

ตโย อตฺตปฏิลาภา

Les trois types d'acquisition d'un soi

๔๒๘. ‘‘ตโย โข เม, โปฏฺฐปาท, อตฺตปฏิลาภา – โอฬาริโก อตฺตปฏิลาโภ, มโนมโย อตฺตปฏิลาโภ, อรูโป อตฺตปฏิลาโภ. กตโม จ, โปฏฺฐปาท, โอฬาริโก อตฺตปฏิลาโภ? รูปี จาตุมหาภูติโก กพฬีการาหารภกฺโข, อยํ โอฬาริโก อตฺตปฏิลาโภ. กตโม มโนมโย อตฺตปฏิลาโภ? รูปี มโนมโย สพฺพงฺคปจฺจงฺคี อหีนินฺทฺริโย, อยํ มโนมโย อตฺตปฏิลาโภ. กตโม อรูโป อตฺตปฏิลาโภ? อรูปี สญฺญามโย, อยํ อรูโป อตฺตปฏิลาโภ.

428. « Il y a trois types d'acquisition d'un soi, Poṭṭhapāda : l'acquisition d'un soi grossier, l'acquisition d'un soi fait d'esprit, et l'acquisition d'un soi immatériel. Qu'est-ce que l'acquisition d'un soi grossier, Poṭṭhapāda ? C'est le soi qui possède une forme, composé des quatre grands éléments et se nourrissant d'aliments solides ; c'est là l'acquisition d'un soi grossier. Qu'est-ce que l'acquisition d'un soi fait d'esprit ? C'est le soi qui possède une forme, fait d'esprit, doté de tous ses membres et de facultés sensorielles complètes ; c'est là l'acquisition d'un soi fait d'esprit. Qu'est-ce que l'acquisition d'un soi immatériel ? C'est le soi qui est sans forme, fait de perception ; c'est là l'acquisition d'un soi immatériel. »

๔๒๙. ‘‘โอฬาริกสฺสปิ [Pg.181] โข อหํ, โปฏฺฐปาท, อตฺตปฏิลาภสฺส ปหานาย ธมฺมํ เทเสมิ – ยถาปฏิปนฺนานํ โว สํกิเลสิกา ธมฺมา ปหียิสฺสนฺติ, โวทานิยา ธมฺมา อภิวฑฺฒิสฺสนฺติ, ปญฺญาปาริปูรึ เวปุลฺลตฺตญฺจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสถาติ. สิยา โข ปน เต, โปฏฺฐปาท, เอวมสฺส – สํกิเลสิกา ธมฺมา ปหียิสฺสนฺติ, โวทานิยา ธมฺมา อภิวฑฺฒิสฺสนฺติ, ปญฺญาปาริปูรึ เวปุลฺลตฺตญฺจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสติ, ทุกฺโข จ โข วิหาโรติ, น โข ปเนตํ, โปฏฺฐปาท, เอวํ ทฏฺฐพฺพํ. สํกิเลสิกา เจว ธมฺมา ปหียิสฺสนฺติ, โวทานิยา จ ธมฺมา อภิวฑฺฒิสฺสนฺติ, ปญฺญาปาริปูรึ เวปุลฺลตฺตญฺจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสติ, ปามุชฺชํ เจว ภวิสฺสติ ปีติ จ ปสฺสทฺธิ จ สติ จ สมฺปชญฺญญฺจ สุโข จ วิหาโร.

429. « C'est pour l'abandon de l'acquisition d'un soi grossier, Poṭṭhapāda, que j'enseigne le Dhamma. Pour ceux qui pratiquent selon cet enseignement, les états souillés seront abandonnés, les états purificateurs s'accroîtront, et l'on demeurera en cette vie même après avoir réalisé par soi-même, par une connaissance directe, la plénitude et l'expansion de la sagesse. Or, Poṭṭhapāda, il se pourrait que tu penses : ‘Les états souillés seront abandonnés, les états purificateurs s'accroîtront... mais ce sera un mode de vie douloureux’. Il ne faut pas voir les choses ainsi, Poṭṭhapāda. Les états souillés seront abandonnés, les états purificateurs s'accroîtront... et il y aura de la joie, de la joie extatique, de la tranquillité, de la pleine conscience, de la claire compréhension et une existence heureuse. »

๔๓๐. ‘‘มโนมยสฺสปิ โข อหํ, โปฏฺฐปาท, อตฺตปฏิลาภสฺส ปหานาย ธมฺมํ เทเสมิ ยถาปฏิปนฺนานํ โว สํกิเลสิกา ธมฺมา ปหียิสฺสนฺติ, โวทานิยา ธมฺมา อภิวฑฺฒิสฺสนฺติ, ปญฺญาปาริปูรึ เวปุลฺลตฺตญฺจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสถาติ. สิยา โข ปน เต, โปฏฺฐปาท, เอวมสฺส – ‘สํกิเลสิกา ธมฺมา ปหียิสฺสนฺติ, โวทานิยา ธมฺมา อภิวฑฺฒิสฺสนฺติ, ปญฺญาปาริปูรึ เวปุลฺลตฺตญฺจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสติ, ทุกฺโข จ โข วิหาโร’ติ, น โข ปเนตํ, โปฏฺฐปาท, เอวํ ทฏฺฐพฺพํ. สํกิเลสิกา เจว ธมฺมา ปหียิสฺสนฺติ, โวทานิยา จ ธมฺมา อภิวฑฺฒิสฺสนฺติ, ปญฺญาปาริปูรึ เวปุลฺลตฺตญฺจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสติ, ปามุชฺชํ เจว ภวิสฺสติ ปีติ จ ปสฺสทฺธิ จ สติ จ สมฺปชญฺญญฺจ สุโข จ วิหาโร.

430. « Poṭṭhapāda, c’est aussi pour l’abandon de l’acquisition d’un soi fait de mental que j’enseigne la doctrine, de telle sorte que, pour vous qui la pratiquez, les états corrupteurs disparaîtront, les états purifiants s’accroîtront, et vous demeurerez après avoir réalisé par vous-mêmes, ici-bas et par une connaissance supérieure, la plénitude et l’expansion de la sagesse. Or, Poṭṭhapāda, il se pourrait que tu penses : “Les états corrupteurs disparaîtront, les états purifiants s’accroîtront, et l'on demeurera après avoir réalisé par soi-même, ici-bas et par une connaissance supérieure, la plénitude et l’expansion de la sagesse, mais ce sera un mode de vie pénible.” Cependant, Poṭṭhapāda, il ne faut pas voir les choses ainsi. Non seulement les états corrupteurs disparaîtront et les états purifiants s’accroîtront, non seulement l'on demeurera après avoir réalisé par soi-même, ici-bas et par une connaissance supérieure, la plénitude et l’expansion de la sagesse, mais il y aura aussi de la joie, du ravissement, de la tranquillité, de la pleine conscience, de la vigilance, et ce sera un mode de vie heureux.” »

๔๓๑. ‘‘อรูปสฺสปิ โข อหํ, โปฏฺฐปาท, อตฺตปฏิลาภสฺส ปหานาย ธมฺมํ เทเสมิ ยถาปฏิปนฺนานํ โว สํกิเลสิกา ธมฺมา ปหียิสฺสนฺติ, โวทานิยา ธมฺมา อภิวฑฺฒิสฺสนฺติ, ปญฺญาปาริปูรึ เวปุลฺลตฺตญฺจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสถาติ. สิยา โข ปน เต, โปฏฺฐปาท, เอวมสฺส – ‘สํกิเลสิกา ธมฺมา ปหียิสฺสนฺติ, โวทานิยา ธมฺมา อภิวฑฺฒิสฺสนฺติ, ปญฺญาปาริปูรึ เวปุลฺลตฺตญฺจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสติ, ทุกฺโข จ โข วิหาโร’ติ, น โข ปเนตํ[Pg.182], โปฏฺฐปาท, เอวํ ทฏฺฐพฺพํ. สํกิเลสิกา เจว ธมฺมา ปหียิสฺสนฺติ, โวทานิยา จ ธมฺมา อภิวฑฺฒิสฺสนฺติ, ปญฺญาปาริปูรึ เวปุลฺลตฺตญฺจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสติ, ปามุชฺชํ เจว ภวิสฺสติ ปีติ จ ปสฺสทฺธิ จ สติ จ สมฺปชญฺญญฺจ สุโข จ วิหาโร.

431. « Poṭṭhapāda, c’est aussi pour l’abandon de l’acquisition d’un soi immatériel que j’enseigne la doctrine, de telle sorte que, pour vous qui la pratiquez, les états corrupteurs disparaîtront, les états purifiants s’accroîtront, et vous demeurerez après avoir réalisé par vous-mêmes, ici-bas et par une connaissance supérieure, la plénitude et l’expansion de la sagesse. Or, Poṭṭhapāda, il se pourrait que tu penses : “Les états corrupteurs disparaîtront, les états purifiants s’accroîtront, et l'on demeurera après avoir réalisé par soi-même, ici-bas et par une connaissance supérieure, la plénitude et l’expansion de la sagesse, mais ce sera un mode de vie pénible.” Cependant, Poṭṭhapāda, il ne faut pas voir les choses ainsi. Non seulement les états corrupteurs disparaîtront et les états purifiants s’accroîtront, non seulement l'on demeurera après avoir réalisé par soi-même, ici-bas et par une connaissance supérieure, la plénitude et l’expansion de la sagesse, mais il y aura aussi de la joie, du ravissement, de la tranquillité, de la pleine conscience, de la vigilance, et ce sera un mode de vie heureux.” »

๔๓๒. ‘‘ปเร เจ, โปฏฺฐปาท, อมฺเห เอวํ ปุจฺเฉยฺยุํ – ‘กตโม ปน โส, อาวุโส, โอฬาริโก อตฺตปฏิลาโภ, ยสฺส ตุมฺเห ปหานาย ธมฺมํ เทเสถ, ยถาปฏิปนฺนานํ โว สํกิเลสิกา ธมฺมา ปหียิสฺสนฺติ, โวทานิยา ธมฺมา อภิวฑฺฒิสฺสนฺติ, ปญฺญาปาริปูรึ เวปุลฺลตฺตญฺจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสถา’ติ, เตสํ มยํ เอวํ ปุฏฺฐา เอวํ พฺยากเรยฺยาม – ‘อยํ วา โส, อาวุโส, โอฬาริโก อตฺตปฏิลาโภ, ยสฺส มยํ ปหานาย ธมฺมํ เทเสม, ยถาปฏิปนฺนานํ โว สํกิเลสิกา ธมฺมา ปหียิสฺสนฺติ, โวทานิยา ธมฺมา อภิวฑฺฒิสฺสนฺติ, ปญฺญาปาริปูรึ เวปุลฺลตฺตญฺจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสถา’ติ.

432. « Poṭṭhapāda, si d'autres nous demandaient : “Mais quelle est donc, amis, cette acquisition d’un soi grossier pour l'abandon de laquelle vous enseignez la doctrine, de telle sorte que, pour vous qui la pratiquez, les états corrupteurs disparaîtront, les états purifiants s’accroîtront, et vous demeurerez après avoir réalisé par vous-mêmes, ici-bas et par une connaissance supérieure, la plénitude et l’expansion de la sagesse ?”, ainsi interrogés par eux, nous répondrions : “Amis, c’est précisément cette acquisition-ci d’un soi grossier pour l’abandon de laquelle nous enseignons la doctrine...” »

๔๓๓. ‘‘ปเร เจ, โปฏฺฐปาท, อมฺเห เอวํ ปุจฺเฉยฺยุํ – ‘กตโม ปน โส, อาวุโส, มโนมโย อตฺตปฏิลาโภ, ยสฺส ตุมฺเห ปหานาย ธมฺมํ เทเสถ, ยถาปฏิปนฺนานํ โว สํกิเลสิกา ธมฺมา ปหียิสฺสนฺติ, โวทานิยา ธมฺมา อภิวฑฺฒิสฺสนฺติ, ปญฺญาปาริปูรึ เวปุลฺลตฺตญฺจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสถา’ติ? เตสํ มยํ เอวํ ปุฏฺฐา เอวํ พฺยากเรยฺยาม – ‘อยํ วา โส, อาวุโส, มโนมโย อตฺตปฏิลาโภ ยสฺส มยํ ปหานาย ธมฺมํ เทเสม, ยถาปฏิปนฺนานํ โว สํกิเลสิกา ธมฺมา ปหียิสฺสนฺติ, โวทานิยา ธมฺมา อภิวฑฺฒิสฺสนฺติ, ปญฺญาปาริปูรึ เวปุลฺลตฺตญฺจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสถา’ติ.

433. « Poṭṭhapāda, si d'autres nous demandaient : “Mais quelle est donc, amis, cette acquisition d’un soi fait de mental pour l'abandon de laquelle vous enseignez la doctrine, de telle sorte que, pour vous qui la pratiquez, les états corrupteurs disparaîtront, les états purifiants s’accroîtront, et vous demeurerez après avoir réalisé par vous-mêmes, ici-bas et par une connaissance supérieure, la plénitude et l’expansion de la sagesse ?”, ainsi interrogés par eux, nous répondrions : “Amis, c’est précisément cette acquisition-ci d’un soi fait de mental pour l’abandon de laquelle nous enseignons la doctrine...” »

๔๓๔. ‘‘ปเร เจ, โปฏฺฐปาท, อมฺเห เอวํ ปุจฺเฉยฺยุํ – ‘กตโม ปน โส, อาวุโส, อรูโป อตฺตปฏิลาโภ, ยสฺส ตุมฺเห ปหานาย ธมฺมํ เทเสถ, ยถาปฏิปนฺนานํ โว สํกิเลสิกา ธมฺมา ปหียิสฺสนฺติ, โวทานิยา ธมฺมา อภิวฑฺฒิสฺสนฺติ, ปญฺญาปาริปูรึ เวปุลฺลตฺตญฺจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสถา’ติ, เตสํ มยํ เอวํ ปุฏฺฐา [Pg.183] เอวํ พฺยากเรยฺยาม – ‘อยํ วา โส, อาวุโส, อรูโป อตฺตปฏิลาโภ ยสฺส มยํ ปหานาย ธมฺมํ เทเสม, ยถาปฏิปนฺนานํ โว สํกิเลสิกา ธมฺมา ปหียิสฺสนฺติ, โวทานิยา ธมฺมา อภิวฑฺฒิสฺสนฺติ, ปญฺญาปาริปูรึ เวปุลฺลตฺตญฺจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสถา’ติ.

434. « Poṭṭhapāda, si d'autres nous demandaient : “Mais quelle est donc, amis, cette acquisition d’un soi immatériel pour l'abandon de laquelle vous enseignez la doctrine, de telle sorte que, pour vous qui la pratiquez, les états corrupteurs disparaîtront, les états purifiants s’accroîtront, et vous demeurerez après avoir réalisé par vous-mêmes, ici-bas et par une connaissance supérieure, la plénitude et l’expansion de la sagesse ?”, ainsi interrogés par eux, nous répondrions : “Amis, c’est précisément cette acquisition-ci d’un soi immatériel pour l’abandon de laquelle nous enseignons la doctrine...” »

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, โปฏฺฐปาท, นนุ เอวํ สนฺเต สปฺปาฏิหีรกตํ ภาสิตํ สมฺปชฺชตี’’ติ? ‘‘อทฺธา โข, ภนฺเต, เอวํ สนฺเต สปฺปาฏิหีรกตํ ภาสิตํ สมฺปชฺชตี’’ติ.

« Qu'en penses-tu, Poṭṭhapāda ? S'il en est ainsi, ce discours n'est-il pas bien fondé ? » — « Certainement, Seigneur, s'il en est ainsi, ce discours est parfaitement bien fondé. »

๔๓๕. ‘‘เสยฺยถาปิ, โปฏฺฐปาท, ปุริโส นิสฺเสณึ กเรยฺย ปาสาทสฺส อาโรหณาย ตสฺเสว ปาสาทสฺส เหฏฺฐา. ตเมนํ เอวํ วเทยฺยุํ – ‘อมฺโภ ปุริส, ยสฺส ตฺวํ ปาสาทสฺส อาโรหณาย นิสฺเสณึ กโรสิ, ชานาสิ ตํ ปาสาทํ, ปุรตฺถิมาย วา ทิสาย ทกฺขิณาย วา ทิสาย ปจฺฉิมาย วา ทิสาย อุตฺตราย วา ทิสาย อุจฺโจ วา นีโจ วา มชฺฌิโม วา’ติ? โส เอวํ วเทยฺย – ‘อยํ วา โส, อาวุโส, ปาสาโท, ยสฺสาหํ อาโรหณาย นิสฺเสณึ กโรมิ, ตสฺเสว ปาสาทสฺส เหฏฺฐา’ติ.

435. « C’est comme si, Poṭṭhapāda, un homme fabriquait une échelle pour monter dans un palais, en se tenant juste au pied de ce même palais. Si on lui demandait : “Hé, l'ami ! Ce palais pour lequel tu fabriques une échelle, sais-tu s’il est à l’est, au sud, à l’ouest ou au nord, s’il est haut, bas ou de hauteur moyenne ?”, il répondrait : “Amis, c’est précisément ce palais-ci, au pied duquel je me tiens, que je veux gravir et pour lequel je fabrique cette échelle.” »

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, โปฏฺฐปาท, นนุ เอวํ สนฺเต ตสฺส ปุริสสฺส สปฺปาฏิหีรกตํ ภาสิตํ สมฺปชฺชตี’’ติ? ‘‘อทฺธา โข, ภนฺเต, เอวํ สนฺเต ตสฺส ปุริสสฺส สปฺปาฏิหีรกตํ ภาสิตํ สมฺปชฺชตี’’ติ.

« Qu'en penses-tu, Poṭṭhapāda ? S'il en est ainsi, les paroles de cet homme ne sont-elles pas bien fondées ? » — « Certainement, Seigneur, s'il en est ainsi, les paroles de cet homme sont parfaitement bien fondées. »

๔๓๖. ‘‘เอวเมว โข, โปฏฺฐปาท, ปเร เจ อมฺเห เอวํ ปุจฺเฉยฺยุํ – ‘กตโม ปน โส, อาวุโส, โอฬาริโก อตฺตปฏิลาโภ…เป… กตโม ปน โส, อาวุโส, มโนมโย อตฺตปฏิลาโภ…เป… กตโม ปน โส, อาวุโส, อรูโป อตฺตปฏิลาโภ, ยสฺส ตุมฺเห ปหานาย ธมฺมํ เทเสถ, ยถาปฏิปนฺนานํ โว สํกิเลสิกา ธมฺมา ปหียิสฺสนฺติ, โวทานิยา ธมฺมา อภิวฑฺฒิสฺสนฺติ, ปญฺญาปาริปูรึ เวปุลฺลตฺตญฺจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสถา’ติ, เตสํ มยํ เอวํ ปุฏฺฐา เอวํ พฺยากเรยฺยาม – ‘อยํ วา โส, อาวุโส, อรูโป อตฺตปฏิลาโภ, ยสฺส มยํ ปหานาย ธมฺมํ เทเสม, ยถาปฏิปนฺนานํ โว สํกิเลสิกา ธมฺมา ปหียิสฺสนฺติ, โวทานิยา ธมฺมา อภิวฑฺฒิสฺสนฺติ, ปญฺญาปาริปูรึ [Pg.184] เวปุลฺลตฺตญฺจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสถา’ติ.

436. « De la même manière, Poṭṭhapāda, si d'autres nous interrogeaient ainsi : 'Quelle est donc, amis, cette acquisition d'un soi grossière... ou quelle est cette acquisition d'un soi faite d'esprit... ou quelle est cette acquisition d'un soi immatérielle pour l'abandon de laquelle vous enseignez le Dhamma, de telle sorte que pour ceux qui pratiquent ainsi, les états impurs disparaîtront, les états purificateurs s'accroîtront, et qu'ils parviendront et demeureront dans la plénitude et l'expansion de la sagesse, l'ayant réalisée par eux-mêmes par une connaissance directe dans cette vie même ?', à ceux qui nous interrogeraient ainsi, nous répondrions : 'C'est précisément celle-ci, amis, cette acquisition d'un soi immatérielle pour l'abandon de laquelle nous enseignons le Dhamma, de telle sorte que pour ceux qui pratiquent ainsi, les états impurs disparaîtront, les états purificateurs s'accroîtront, et qu'ils parviendront et demeureront dans la plénitude et l'expansion de la sagesse, l'ayant réalisée par eux-mêmes par une connaissance directe dans cette vie même.' »

« Qu'en penses-tu, Poṭṭhapāda, dans ces conditions, cette parole ne s'avère-t-elle pas être bien fondée ? » — « Certainement, Seigneur, dans ces conditions, cette parole s'avère être bien fondée. »

๔๓๗. เอวํ วุตฺเต จิตฺโต หตฺถิสาริปุตฺโต ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘ยสฺมึ, ภนฺเต, สมเย โอฬาริโก อตฺตปฏิลาโภ โหติ, โมฆสฺส ตสฺมึ สมเย มโนมโย อตฺตปฏิลาโภ โหติ, โมโฆ อรูโป อตฺตปฏิลาโภ โหติ; โอฬาริโก วาสฺส อตฺตปฏิลาโภ ตสฺมึ สมเย สจฺโจ โหติ. ยสฺมึ, ภนฺเต, สมเย มโนมโย อตฺตปฏิลาโภ โหติ, โมฆสฺส ตสฺมึ สมเย โอฬาริโก อตฺตปฏิลาโภ โหติ, โมโฆ อรูโป อตฺตปฏิลาโภ โหติ; มโนมโย วาสฺส อตฺตปฏิลาโภ ตสฺมึ สมเย สจฺโจ โหติ. ยสฺมึ, ภนฺเต, สมเย อรูโป อตฺตปฏิลาโภ โหติ, โมฆสฺส ตสฺมึ สมเย โอฬาริโก อตฺตปฏิลาโภ โหติ, โมโฆ มโนมโย อตฺตปฏิลาโภ โหติ; อรูโป วาสฺส อตฺตปฏิลาโภ ตสฺมึ สมเย สจฺโจ โหตี’’ติ.

437. Cela ayant été dit, Citta Hatthisāriputta dit au Béni : « Seigneur, au moment où il y a une acquisition d'un soi grossière, l'acquisition d'un soi faite d'esprit est nulle à ce moment-là, l'acquisition d'un soi immatérielle est nulle ; seule son acquisition d'un soi grossière est réelle à ce moment-là. Seigneur, au moment où il y a une acquisition d'un soi faite d'esprit, l'acquisition d'un soi grossière est nulle à ce moment-là, l'acquisition d'un soi immatérielle est nulle ; seule son acquisition d'un soi faite d'esprit est réelle à ce moment-là. Seigneur, au moment où il y a une acquisition d'un soi immatérielle, l'acquisition d'un soi grossière est nulle à ce moment-là, l'acquisition d'un soi faite d'esprit est nulle ; seule son acquisition d'un soi immatérielle est réelle à ce moment-là. »

‘‘ยสฺมึ, จิตฺต, สมเย โอฬาริโก อตฺตปฏิลาโภ โหติ, เนว ตสฺมึ สมเย มโนมโย อตฺตปฏิลาโภติ สงฺขํ คจฺฉติ, น อรูโป อตฺตปฏิลาโภติ สงฺขํ คจฺฉติ; โอฬาริโก อตฺตปฏิลาโภตฺเวว ตสฺมึ สมเย สงฺขํ คจฺฉติ. ยสฺมึ, จิตฺต, สมเย มโนมโย อตฺตปฏิลาโภ โหติ, เนว ตสฺมึ สมเย โอฬาริโก อตฺตปฏิลาโภติ สงฺขํ คจฺฉติ, น อรูโป อตฺตปฏิลาโภติ สงฺขํ คจฺฉติ; มโนมโย อตฺตปฏิลาโภตฺเวว ตสฺมึ สมเย สงฺขํ คจฺฉติ. ยสฺมึ, จิตฺต, สมเย อรูโป อตฺตปฏิลาโภ โหติ, เนว ตสฺมึ สมเย โอฬาริโก อตฺตปฏิลาโภติ สงฺขํ คจฺฉติ, น มโนมโย อตฺตปฏิลาโภติ สงฺขํ คจฺฉติ; อรูโป อตฺตปฏิลาโภตฺเวว ตสฺมึ สมเย สงฺขํ คจฺฉติ.

« Citta, au moment où il y a une acquisition d'un soi grossière, elle n'est pas comptée comme une acquisition d'un soi faite d'esprit à ce moment-là, ni comme une acquisition d'un soi immatérielle ; elle est seulement comptée à ce moment-là comme une acquisition d'un soi grossière. Citta, au moment où il y a une acquisition d'un soi faite d'esprit, elle n'est pas comptée comme une acquisition d'un soi grossière à ce moment-là, ni comme une acquisition d'un soi immatérielle ; elle est seulement comptée à ce moment-là comme une acquisition d'un soi faite d'esprit. Citta, au moment où il y a une acquisition d'un soi immatérielle, elle n'est pas comptée comme une acquisition d'un soi grossière à ce moment-là, ni comme une acquisition d'un soi faite d'esprit ; elle est seulement comptée à ce moment-là comme une acquisition d'un soi immatérielle. »

๔๓๘. ‘‘สเจ ตํ, จิตฺต, เอวํ ปุจฺเฉยฺยุํ – ‘อโหสิ ตฺวํ อตีตมทฺธานํ, น ตฺวํ นาโหสิ; ภวิสฺสสิ ตฺวํ อนาคตมทฺธานํ, น ตฺวํ น ภวิสฺสสิ; อตฺถิ ตฺวํ [Pg.185] เอตรหิ, น ตฺวํ นตฺถี’ติ, เอวํ ปุฏฺโฐ ตฺวํ, จิตฺต, กินฺติ พฺยากเรยฺยาสี’’ติ?

438. « Citta, si l'on te demandait : 'Existais-tu dans le passé, n'est-ce pas que tu n'existais pas ? Existeras-tu dans le futur, n'est-ce pas que tu n'existeras pas ? Existes-tu maintenant, n'est-ce pas que tu n'existes pas ?', ainsi interrogé, Citta, que répondrais-tu ? »

‘‘สเจ มํ, ภนฺเต, เอวํ ปุจฺเฉยฺยุํ – ‘อโหสิ ตฺวํ อตีตมทฺธานํ, น ตฺวํ น อโหสิ; ภวิสฺสสิ ตฺวํ อนาคตมทฺธานํ, น ตฺวํ น ภวิสฺสสิ; อตฺถิ ตฺวํ เอตรหิ, น ตฺวํ นตฺถี’ติ. เอวํ ปุฏฺโฐ อหํ, ภนฺเต, เอวํ พฺยากเรยฺยํ – ‘อโหสาหํ อตีตมทฺธานํ, นาหํ น อโหสึ; ภวิสฺสามหํ อนาคตมทฺธานํ, นาหํ น ภวิสฺสามิ; อตฺถาหํ เอตรหิ, นาหํ นตฺถี’ติ. เอวํ ปุฏฺโฐ อหํ, ภนฺเต, เอวํ พฺยากเรยฺย’’นฺติ.

« Seigneur, si l'on m'interrogeait ainsi... je répondrais : 'J'existais dans le passé, ce n'est pas que je n'existais pas ; j'existerai dans le futur, ce n'est pas que je n'existerai pas ; j'existe maintenant, ce n'est pas que je n'existe pas.' C'est ainsi que je répondrais, Seigneur. »

‘‘สเจ ปน ตํ, จิตฺต, เอวํ ปุจฺเฉยฺยุํ – ‘โย เต อโหสิ อตีโต อตฺตปฏิลาโภ, โสว เต อตฺตปฏิลาโภ สจฺโจ, โมโฆ อนาคโต, โมโฆ ปจฺจุปฺปนฺโน? โย เต ภวิสฺสติ อนาคโต อตฺตปฏิลาโภ, โสว เต อตฺตปฏิลาโภ สจฺโจ, โมโฆ อตีโต, โมโฆ ปจฺจุปฺปนฺโน? โย เต เอตรหิ ปจฺจุปฺปนฺโน อตฺตปฏิลาโภ, โสว เต อตฺตปฏิลาโภ สจฺโจ, โมโฆ อตีโต, โมโฆ อนาคโต’ติ. เอวํ ปุฏฺโฐ ตฺวํ, จิตฺต, กินฺติ พฺยากเรยฺยาสี’’ติ?

« Mais, Citta, si l'on te demandait : 'Cette acquisition d'un soi passée que tu avais est-elle la seule réelle, tandis que celle du futur et celle du présent sont nulles ? Cette acquisition d'un soi future que tu auras est-elle la seule réelle, tandis que celle du passé et celle du présent sont nulles ? Cette acquisition d'un soi présente que tu as maintenant est-elle la seule réelle, tandis que celle du passé et celle du futur sont nulles ?', ainsi interrogé, Citta, que répondrais-tu ? »

‘‘สเจ ปน มํ, ภนฺเต, เอวํ ปุจฺเฉยฺยุํ – ‘โย เต อโหสิ อตีโต อตฺตปฏิลาโภ, โสว เต อตฺตปฏิลาโภ สจฺโจ, โมโฆ อนาคโต, โมโฆ ปจฺจุปฺปนฺโน. โย เต ภวิสฺสติ อนาคโต อตฺตปฏิลาโภ, โสว เต อตฺตปฏิลาโภ สจฺโจ, โมโฆ อตีโต, โมโฆ ปจฺจุปฺปนฺโน. โย เต เอตรหิ ปจฺจุปฺปนฺโน อตฺตปฏิลาโภ, โสว เต อตฺตปฏิลาโภ สจฺโจ, โมโฆ อตีโต, โมโฆ อนาคโต’ติ. เอวํ ปุฏฺโฐ อหํ, ภนฺเต, เอวํ พฺยากเรยฺยํ – ‘โย เม อโหสิ อตีโต อตฺตปฏิลาโภ, โสว เม อตฺตปฏิลาโภ ตสฺมึ สมเย สจฺโจ อโหสิ, โมโฆ อนาคโต, โมโฆ ปจฺจุปฺปนฺโน. โย เม ภวิสฺสติ อนาคโต อตฺตปฏิลาโภ, โสว เม อตฺตปฏิลาโภ ตสฺมึ สมเย สจฺโจ ภวิสฺสติ, โมโฆ อตีโต, โมโฆ ปจฺจุปฺปนฺโน. โย เม เอตรหิ ปจฺจุปฺปนฺโน อตฺตปฏิลาโภ, โสว เม อตฺตปฏิลาโภ สจฺโจ, โมโฆ อตีโต, โมโฆ อนาคโต’ติ. เอวํ ปุฏฺโฐ อหํ, ภนฺเต, เอวํ พฺยากเรยฺย’’นฺติ.

« Seigneur, si l'on m'interrogeait ainsi... je répondrais : 'L'acquisition d'un soi passée que j'avais était seule réelle à ce moment-là, tandis que celle du futur et celle du présent étaient nulles. L'acquisition d'un soi future que j'aurai sera seule réelle à ce moment-là, tandis que celle du passé et celle du présent seront nulles. L'acquisition d'un soi présente que j'ai maintenant est seule réelle, tandis que celle du passé et celle du futur sont nulles.' C'est ainsi que je répondrais, Seigneur. »

๔๓๙. ‘‘เอวเมว [Pg.186] โข, จิตฺต, ยสฺมึ สมเย โอฬาริโก อตฺตปฏิลาโภ โหติ, เนว ตสฺมึ สมเย มโนมโย อตฺตปฏิลาโภติ สงฺขํ คจฺฉติ, น อรูโป อตฺตปฏิลาโภติ สงฺขํ คจฺฉติ. โอฬาริโก อตฺตปฏิลาโภ ตฺเวว ตสฺมึ สมเย สงฺขํ คจฺฉติ. ยสฺมึ, จิตฺต, สมเย มโนมโย อตฺตปฏิลาโภ โหติ…เป… ยสฺมึ, จิตฺต, สมเย อรูโป อตฺตปฏิลาโภ โหติ, เนว ตสฺมึ สมเย โอฬาริโก อตฺตปฏิลาโภติ สงฺขํ คจฺฉติ, น มโนมโย อตฺตปฏิลาโภติ สงฺขํ คจฺฉติ; อรูโป อตฺตปฏิลาโภ ตฺเวว ตสฺมึ สมเย สงฺขํ คจฺฉติ.

439. « Exactement de la même manière, Citta, au moment où il y a une acquisition d'un soi grossière, elle n'est pas comptée comme une acquisition d'un soi faite d'esprit à ce moment-là, ni comme une acquisition d'un soi immatérielle ; elle est seulement comptée à ce moment-là comme une acquisition d'un soi grossière. Citta, au moment où il y a une acquisition d'un soi faite d'esprit... (pe)... Citta, au moment où il y a une acquisition d'un soi immatérielle, elle n'est pas comptée comme une acquisition d'un soi grossière à ce moment-là, ni comme une acquisition d'un soi faite d'esprit ; elle est seulement comptée à ce moment-là comme une acquisition d'un soi immatérielle. »

๔๔๐. ‘‘เสยฺยถาปิ, จิตฺต, ควา ขีรํ, ขีรมฺหา ทธิ, ทธิมฺหา นวนีตํ, นวนีตมฺหา สปฺปิ, สปฺปิมฺหา สปฺปิมณฺโฑ. ยสฺมึ สมเย ขีรํ โหติ, เนว ตสฺมึ สมเย ทธีติ สงฺขํ คจฺฉติ, น นวนีตนฺติ สงฺขํ คจฺฉติ, น สปฺปีติ สงฺขํ คจฺฉติ, น สปฺปิมณฺโฑติ สงฺขํ คจฺฉติ; ขีรํ ตฺเวว ตสฺมึ สมเย สงฺขํ คจฺฉติ. ยสฺมึ สมเย ทธิ โหติ…เป… นวนีตํ โหติ… สปฺปิ โหติ… สปฺปิมณฺโฑ โหติ, เนว ตสฺมึ สมเย ขีรนฺติ สงฺขํ คจฺฉติ, น ทธีติ สงฺขํ คจฺฉติ, น นวนีตนฺติ สงฺขํ คจฺฉติ, น สปฺปีติ สงฺขํ คจฺฉติ; สปฺปิมณฺโฑ ตฺเวว ตสฺมึ สมเย สงฺขํ คจฺฉติ. เอวเมว โข, จิตฺต, ยสฺมึ สมเย โอฬาริโก อตฺตปฏิลาโภ โหติ…เป… ยสฺมึ, จิตฺต, สมเย มโนมโย อตฺตปฏิลาโภ โหติ…เป… ยสฺมึ, จิตฺต, สมเย อรูโป อตฺตปฏิลาโภ โหติ, เนว ตสฺมึ สมเย โอฬาริโก อตฺตปฏิลาโภติ สงฺขํ คจฺฉติ, น มโนมโย อตฺตปฏิลาโภติ สงฺขํ คจฺฉติ; อรูโป อตฺตปฏิลาโภ ตฺเวว ตสฺมึ สมเย สงฺขํ คจฺฉติ. อิมา โข จิตฺต, โลกสมญฺญา โลกนิรุตฺติโย โลกโวหารา โลกปญฺญตฺติโย, ยาหิ ตถาคโต โวหรติ อปรามส’’นฺติ.

440. « C’est ainsi, Citta, que de la vache vient le lait, du lait le caillé, du caillé le beurre frais, du beurre frais le beurre clarifié, et du beurre clarifié l’essence du beurre clarifié. Au moment où c’est du lait, on ne le désigne pas comme “caillé”, ni comme “beurre frais”, ni comme “beurre clarifié”, ni comme “essence du beurre clarifié” ; on le désigne seulement comme “lait”. Au moment où c’est du caillé... [etc.] ... Au moment où c’est de l’essence de beurre clarifié, on ne le désigne pas comme “lait”, ni comme “caillé”, ni comme “beurre frais”, ni comme “beurre clarifié” ; on le désigne seulement comme “essence du beurre clarifié”. De même, Citta, au moment où l’acquisition d’un soi grossier est présente... au moment où l’acquisition d’un soi fait de mental est présente... au moment où l’acquisition d’un soi immatériel est présente, on ne la désigne pas comme l’acquisition d’un soi grossier, ni comme l’acquisition d’un soi fait de mental ; on la désigne seulement comme l’acquisition d’un soi immatériel. Ce ne sont là, Citta, que des appellations mondiales, des langages mondiaux, des usages mondiaux et des désignations mondiales dont le Tathāgata fait usage sans s’y attacher. »

๔๔๑. เอวํ วุตฺเต, โปฏฺฐปาโท ปริพฺพาชโก ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต! อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต, เสยฺยถาปิ, ภนฺเต, นิกฺกุชฺชิตํ วา อุกฺกุชฺเชยฺย, ปฏิจฺฉนฺนํ วา วิวเรยฺย, มูฬฺหสฺส วา มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย, อนฺธกาเร วา เตลปชฺโชตํ ธาเรยฺย – ‘จกฺขุมนฺโต รูปานิ ทกฺขนฺตี’ติ. เอวเมวํ ภควตา อเนกปริยาเยน ธมฺโม ปกาสิโต. เอสาหํ, ภนฺเต, ภควนฺตํ สรณํ คจฺฉามิ ธมฺมญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ. อุปาสกํ มํ ภควา ธาเรตุ อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คต’’นฺติ.

441. Cela ayant été dit, le voyageur Poṭṭhapāda dit ceci au Béni : « C’est magnifique, Seigneur ! C’est magnifique, Seigneur ! C’est comme si, Seigneur, on redressait ce qui était renversé, ou si l’on découvrait ce qui était caché, ou si l’on montrait le chemin à celui qui s’était égaré, ou si l’on portait une lampe à huile dans les ténèbres en se disant : “Ceux qui ont des yeux verront les formes”. De même, le Béni a exposé le Dhamma de maintes manières. Seigneur, je prends refuge dans le Béni, dans le Dhamma et dans la communauté des moines. Que le Béni m’accepte comme disciple laïc ayant pris refuge à partir d’aujourd’hui et pour toute la vie. »

จิตฺตหตฺถิสาริปุตฺตอุปสมฺปทา

L'ordination complète de Citta Hatthisāriputta

๔๔๒. จิตฺโต [Pg.187] ปน หตฺถิสาริปุตฺโต ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต; อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต! เสยฺยถาปิ, ภนฺเต, นิกฺกุชฺชิตํ วา อุกฺกุชฺเชยฺย, ปฏิจฺฉนฺนํ วา วิวเรยฺย, มูฬฺหสฺส วา มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย, อนฺธกาเร วา เตลปชฺโชตํ ธาเรยฺย – ‘จกฺขุมนฺโต รูปานิ ทกฺขนฺตี’ติ. เอวเมวํ ภควตา อเนกปริยาเยน ธมฺโม ปกาสิโต. เอสาหํ, ภนฺเต, ภควนฺตํ สรณํ คจฺฉามิ ธมฺมญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ. ลเภยฺยาหํ, ภนฺเต, ภควโต สนฺติเก ปพฺพชฺชํ, ลเภยฺยํ อุปสมฺปท’’นฺติ.

442. Citta Hatthisāriputta, quant à lui, dit ceci au Béni : « C’est magnifique, Seigneur ! C’est magnifique, Seigneur ! C’est comme si, Seigneur, on redressait ce qui était renversé, ou si l’on découvrait ce qui était caché, ou si l’on montrait le chemin à celui qui s’était égaré, ou si l’on portait une lampe à huile dans les ténèbres en se disant : “Ceux qui ont des yeux verront les formes”. De même, le Béni a exposé le Dhamma de maintes manières. Seigneur, je prends refuge dans le Béni, dans le Dhamma et dans la communauté des moines. Puissé-je, Seigneur, recevoir l’ordination de novice et l’ordination complète auprès du Béni. »

๔๔๓. อลตฺถ โข จิตฺโต หตฺถิสาริปุตฺโต ภควโต สนฺติเก ปพฺพชฺชํ, อลตฺถ อุปสมฺปทํ. อจิรูปสมฺปนฺโน โข ปนายสฺมา จิตฺโต หตฺถิสาริปุตฺโต เอโก วูปกฏฺโฐ อปฺปมตฺโต อาตาปี ปหิตตฺโต วิหรนฺโต น จิรสฺเสว – ยสฺสตฺถาย กุลปุตฺตา สมฺมเทว อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชนฺติ, ตทนุตฺตรํ – พฺรหฺมจริยปริโยสานํ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหาสิ. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ – อพฺภญฺญาสิ. อญฺญตโร โข ปนายสฺมา จิตฺโต หตฺถิสาริปุตฺโต อรหตํ อโหสีติ.

443. Citta Hatthisāriputta reçut l’ordination de novice et l’ordination complète auprès du Béni. Peu après son ordination complète, le vénérable Citta Hatthisāriputta, demeurant seul, retiré, vigilant, ardent et résolu, réalisa bientôt par sa propre connaissance transcendante, ici-bas et dès maintenant, ce but suprême de la vie sainte pour lequel les fils de famille quittent la vie de foyer pour la vie sans foyer. Il comprit : « La naissance est épuisée, la vie sainte est accomplie, ce qui devait être fait a été fait, il n'y a plus rien au-delà de cet état. » Et le vénérable Citta Hatthisāriputta devint l’un des Arhats.

โปฏฺฐปาทสุตฺตํ นิฏฺฐิตํ นวมํ.

Ainsi se termine le neuvième discours, le Poṭṭhapāda Sutta.

๑๐. สุภสุตฺตํ

10. Subha Sutta

สุภมาณววตฺถุ

L'histoire du jeune homme Subha

๔๔๔. เอวํ [Pg.188] เม สุตํ – เอกํ สมยํ อายสฺมา อานนฺโท สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม อจิรปรินิพฺพุเต ภควติ. เตน โข ปน สมเยน สุโภ มาณโว โตเทยฺยปุตฺโต สาวตฺถิยํ ปฏิวสติ เกนจิเทว กรณีเยน.

444. Ainsi ai-je entendu. En une occasion, le vénérable Ānanda résidait à Sāvatthī, dans le bois de Jeta, au monastère d'Anāthapiṇḍika, peu de temps après le parinirvāṇa du Béni. À cette époque, le jeune homme Subha, fils de Todeyya, séjournait à Sāvatthī pour une certaine affaire.

๔๔๕. อถ โข สุโภ มาณโว โตเทยฺยปุตฺโต อญฺญตรํ มาณวกํ อามนฺเตสิ – ‘‘เอหิ ตฺวํ, มาณวก, เยน สมโณ อานนฺโท เตนุปสงฺกม; อุปสงฺกมิตฺวา มม วจเนน สมณํ อานนฺทํ อปฺปาพาธํ อปฺปาตงฺกํ ลหุฏฺฐานํ พลํ ผาสุวิหารํ ปุจฺฉ – ‘สุโภ มาณโว โตเทยฺยปุตฺโต ภวนฺตํ อานนฺทํ อปฺปาพาธํ อปฺปาตงฺกํ ลหุฏฺฐานํ พลํ ผาสุวิหารํ ปุจฺฉตี’ติ. เอวญฺจ วเทหิ – ‘สาธุ กิร ภวํ อานนฺโท เยน สุภสฺส มาณวสฺส โตเทยฺยปุตฺตสฺส นิเวสนํ เตนุปสงฺกมตุ อนุกมฺปํ อุปาทายา’’’ติ.

445. Alors, le jeune homme Subha, fils de Todeyya, appela un certain jeune étudiant et lui dit : « Viens, jeune homme, va vers le renonçant Ānanda. En arrivant, demande au renonçant Ānanda en mon nom s’il est exempt de maladie, de souffrance, s’il est vigoureux, fort et s’il demeure à l’aise : “Le jeune homme Subha, fils de Todeyya, demande au vénérable Ānanda s’il est exempt de maladie, de souffrance, s’il est vigoureux, fort et s’il demeure à l’aise”. Et dis ceci : “Ce serait un bien si le vénérable Ānanda, par compassion, se rendait à la demeure du jeune homme Subha, fils de Todeyya”. »

๔๔๖. ‘‘เอวํ, โภ’’ติ โข โส มาณวโก สุภสฺส มาณวสฺส โตเทยฺยปุตฺตสฺส ปฏิสฺสุตฺวา เยนายสฺมา อานนฺโท เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมตา อานนฺเทน สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข โส มาณวโก อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ เอตทโวจ – ‘‘สุโภ มาณโว โตเทยฺยปุตฺโต ภวนฺตํ อานนฺทํ อปฺปาพาธํ อปฺปาตงฺกํ ลหุฏฺฐานํ พลํ ผาสุวิหารํ ปุจฺฉติ; เอวญฺจ วเทติ – ‘สาธุ กิร ภวํ อานนฺโท เยน สุภสฺส มาณวสฺส โตเทยฺยปุตฺตสฺส นิเวสนํ เตนุปสงฺกมตุ อนุกมฺปํ อุปาทายา’’’ติ.

446. « Bien, monsieur », répondit le jeune étudiant au jeune homme Subha, fils de Todeyya, et il se rendit vers le vénérable Ānanda. Arrivé là, il échangea avec le vénérable Ānanda des salutations courtoises. Après avoir conclu ces paroles de politesse et de souvenir, il s'assit à l'écart. Assis à l'écart, le jeune étudiant dit au vénérable Ānanda : « Le jeune homme Subha, fils de Todeyya, demande au vénérable Ānanda s’il est exempt de maladie, de souffrance, s’il est vigoureux, fort et s’il demeure à l’aise ; et il dit ceci : “Ce serait un bien si le vénérable Ānanda, par compassion, se rendait à la demeure du jeune homme Subha, fils de Todeyya”. »

๔๔๗. เอวํ วุตฺเต, อายสฺมา อานนฺโท ตํ มาณวกํ เอตทโวจ – ‘‘อกาโล โข, มาณวก. อตฺถิ เม อชฺช เภสชฺชมตฺตา ปีตา. อปฺเปวนาม สฺเวปิ อุปสงฺกเมยฺยาม กาลญฺจ สมยญฺจ อุปาทายา’’ติ.

447. Cela ayant été dit, le vénérable Ānanda dit au jeune étudiant : « Ce n’est pas le moment, jeune homme. J’ai pris aujourd’hui une certaine dose de médicament. Cependant, nous pourrons peut-être nous y rendre demain, en tenant compte du moment et de l’occasion appropriés. »

‘‘เอวํ, โภ’’ติ โข โส มาณวโก อายสฺมโต อานนฺทสฺส ปฏิสฺสุตฺวา อุฏฺฐายาสนา เยน สุโภ มาณโว โตเทยฺยปุตฺโต เตนุปสงฺกมิ[Pg.189]; อุปสงฺกมิตฺวา สุภํ มาณวํ โตเทยฺยปุตฺตํ เอตทโวจ, ‘‘อโวจุมฺหา โข มยํ โภโต วจเนน ตํ ภวนฺตํ อานนฺทํ – ‘สุโภ มาณโว โตเทยฺยปุตฺโต ภวนฺตํ อานนฺทํ อปฺปาพาธํ อปฺปาตงฺกํ ลหุฏฺฐานํ พลํ ผาสุวิหารํ ปุจฺฉติ, เอวญฺจ วเทติ – ‘‘สาธุ กิร ภวํ อานนฺโท เยน สุภสฺส มาณวสฺส โตเทยฺยปุตฺตสฺส นิเวสนํ เตนุปสงฺกมตุ อนุกมฺปํ อุปาทายา’’’ติ. เอวํ วุตฺเต, โภ, สมโณ อานนฺโท มํ เอตทโวจ – ‘อกาโล โข, มาณวก. อตฺถิ เม อชฺช เภสชฺชมตฺตา ปีตา. อปฺเปวนาม สฺเวปิ อุปสงฺกเมยฺยาม กาลญฺจ สมยญฺจ อุปาทายา’ติ. เอตฺตาวตาปิ โข, โภ, กตเมว เอตํ, ยโต โข โส ภวํ อานนฺโท โอกาสมกาสิ สฺวาตนายปิ อุปสงฺกมนายา’’ติ.

« Très bien, monsieur », répondit le jeune homme au vénérable Ānanda. Se levant de son siège, il se rendit là où se trouvait le jeune Subha, fils de Todeyya. Arrivé auprès de lui, il dit au jeune Subha, fils de Todeyya : « Nous avons transmis vos paroles au vénérable Ānanda : "Le jeune Subha, fils de Todeyya, s'enquiert de la santé du vénérable Ānanda, de son absence de maladie, de sa légèreté de corps, de sa force et de son bien-être. Et il dit ceci : 'Que le vénérable Ānanda, par compassion, vienne à la demeure du jeune Subha, fils de Todeyya.'" Cela étant dit, monsieur, le religieux Ānanda m'a répondu : "Ce n'est pas le moment, jeune homme. J'ai pris aujourd'hui une dose de médicament. Peut-être pourrons-nous venir demain, selon l'heure et l'occasion favorable." Ainsi, monsieur, l'affaire est déjà réglée puisque le vénérable Ānanda a donné l'occasion de venir demain. »

๔๔๘. อถ โข อายสฺมา อานนฺโท ตสฺสา รตฺติยา อจฺจเยน ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย เจตเกน ภิกฺขุนา ปจฺฉาสมเณน เยน สุภสฺส มาณวสฺส โตเทยฺยปุตฺตสฺส นิเวสนํ เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ.

448. Puis, à la fin de cette nuit-là, le vénérable Ānanda, s'étant habillé le matin, prit son bol et sa robe et se rendit à la demeure du jeune Subha, fils de Todeyya, accompagné du moine nommé Cetaka comme assistant. Une fois arrivé, il s'assit sur le siège préparé.

อถ โข สุโภ มาณโว โตเทยฺยปุตฺโต เยนายสฺมา อานนฺโท เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมตา อานนฺเทน สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข สุโภ มาณโว โตเทยฺยปุตฺโต อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ เอตทโวจ – ‘‘ภวญฺหิ อานนฺโท ตสฺส โภโต โคตมสฺส ทีฆรตฺตํ อุปฏฺฐาโก สนฺติกาวจโร สมีปจารี. ภวเมตํ อานนฺโท ชาเนยฺย, เยสํ โส ภวํ โคตโม ธมฺมานํ วณฺณวาที อโหสิ, ยตฺถ จ อิมํ ชนตํ สมาทเปสิ นิเวเสสิ ปติฏฺฐาเปสิ. กตเมสานํ โข, โภ อานนฺท, ธมฺมานํ โส ภวํ โคตโม วณฺณวาที อโหสิ; กตฺถ จ อิมํ ชนตํ สมาทเปสิ นิเวเสสิ ปติฏฺฐาเปสี’’ติ?

Alors, le jeune Subha, fils de Todeyya, s'approcha du vénérable Ānanda et échangea avec lui des paroles amicales et courtoises. Après avoir conclu ces salutations mémorables, il s'assit à l'écart. Assis à l'écart, le jeune Subha, fils de Todeyya, dit au vénérable Ānanda : « Le vénérable Ānanda a été pendant longtemps l'assistant du vénérable Gotama, se tenant à ses côtés et étant son proche compagnon. Le vénérable Ānanda doit donc connaître les qualités dont le vénérable Gotama faisait l'éloge, et dans lesquelles il engageait, établissait et ancrait les gens. De quelles qualités, monsieur Ānanda, le vénérable Gotama faisait-il l'éloge, et dans lesquelles engageait-il, établissait-il et ancrait-il les gens ? »

๔๔๙. ‘‘ติณฺณํ โข, มาณว, ขนฺธานํ โส ภควา วณฺณวาที อโหสิ; เอตฺถ จ อิมํ ชนตํ สมาทเปสิ นิเวเสสิ ปติฏฺฐาเปสิ. กตเมสํ ติณฺณํ? อริยสฺส สีลกฺขนฺธสฺส, อริยสฺส สมาธิกฺขนฺธสฺส, อริยสฺส ปญฺญากฺขนฺธสฺส. อิเมสํ โข, มาณว, ติณฺณํ ขนฺธานํ โส ภควา วณฺณวาที อโหสิ; เอตฺถ จ อิมํ ชนตํ สมาทเปสิ นิเวเสสิ ปติฏฺฐาเปสี’’ติ.

449. « C'est de trois groupes de qualités, jeune homme, que le Béni faisait l'éloge ; c'est en eux qu'il engageait, établissait et ancrait les gens. Quels sont ces trois ? Le noble groupe de la vertu, le noble groupe de la concentration et le noble groupe de la sagesse. C'est de ces trois groupes, jeune homme, que le Béni faisait l'éloge ; c'est en eux qu'il engageait, établissait et ancrait les gens. »

สีลกฺขนฺโธ

Le groupe de la vertu (Sīlakkhandha)

๔๕๐. ‘‘กตโม [Pg.190] ปน โส, โภ อานนฺท, อริโย สีลกฺขนฺโธ, ยสฺส โส ภวํ โคตโม วณฺณวาที อโหสิ, ยตฺถ จ อิมํ ชนตํ สมาทเปสิ นิเวเสสิ ปติฏฺฐาเปสี’’ติ?

450. « Mais quel est ce noble groupe de la vertu, monsieur Ānanda, dont le vénérable Gotama faisait l'éloge, et dans lequel il engageait, établissait et ancrait les gens ? »

‘‘อิธ, มาณว, ตถาคโต โลเก อุปฺปชฺชติ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน สุคโต โลกวิทู อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา. โส อิมํ โลกํ สเทวกํ สมารกํ สพฺรหฺมกํ สสฺสมณพฺราหฺมณึ ปชํ สเทวมนุสฺสํ สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทติ. โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสติ. ตํ ธมฺมํ สุณาติ คหปติ วา คหปติปุตฺโต วา อญฺญตรสฺมึ วา กุเล ปจฺจาชาโต. โส ตํ ธมฺมํ สุตฺวา ตถาคเต สทฺธํ ปฏิลภติ. โส เตน สทฺธาปฏิลาเภน สมนฺนาคโต อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ – ‘สมฺพาโธ ฆราวาโส รโชปโถ, อพฺโภกาโส ปพฺพชฺชา, นยิทํ สุกรํ อคารํ อชฺฌาวสตา เอกนฺตปริปุณฺณํ เอกนฺตปริสุทฺธํ สงฺขลิขิตํ พฺรหฺมจริยํ จริตุํ. ยํนูนาหํ เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพเชยฺย’นฺติ. โส อปเรน สมเยน อปฺปํ วา โภคกฺขนฺธํ ปหาย มหนฺตํ วา โภคกฺขนฺธํ ปหาย อปฺปํ วา ญาติปริวฏฺฏํ ปหาย มหนฺตํ วา ญาติปริวฏฺฏํ ปหาย เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชติ. โส เอวํ ปพฺพชิโต สมาโน ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต วิหรติ, อาจารโคจรสมฺปนฺโน, อนุมตฺเตสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสาวี, สมาทาย สิกฺขติ สิกฺขาปเทสุ, กายกมฺมวจีกมฺเมน สมนฺนาคโต กุสเลน, ปริสุทฺธาชีโว, สีลสมฺปนฺโน, อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร, สติสมฺปชญฺเญน สมนฺนาคโต, สนฺตุฏฺโฐ.

« Ici, jeune homme, un Tathāgata apparaît dans le monde, un Arahant, un pleinement Éveillé, parfait en science et en conduite, Bien-allé, connaisseur du monde, guide incomparable pour les hommes à dresser, maître des dieux et des hommes, un Bouddha, le Béni. Il fait connaître ce monde avec ses dieux, ses Māra et ses Brahmā, cette génération avec ses religieux et ses brahmanes, ses princes et ses hommes, après l'avoir réalisé lui-même par une connaissance transcendante. Il enseigne le Dhamma, bénéfique au début, bénéfique au milieu, bénéfique à la fin, avec le sens et la lettre ; il expose la vie sainte, parfaitement complète et pure. Un chef de famille, le fils d'un chef de famille ou quelqu'un né dans une quelconque lignée écoute ce Dhamma. Après l'avoir entendu, il acquiert la foi dans le Tathāgata. Doté de cette foi, il réfléchit ainsi : "La vie domestique est étroite, un sentier de poussière ; la vie de religieux est comme le plein air. Il n'est pas facile, en vivant dans un foyer, de pratiquer cette vie sainte parfaitement complète, parfaitement pure et polie comme une conque. Et si je me rasais les cheveux et la barbe, revêtais les robes safranées et partais de la maison pour la vie sans foyer ?" Plus tard, abandonnant une fortune, petite ou grande, abandonnant un cercle de parents, petit ou grand, il se rase les cheveux et la barbe, revêt les robes safranées et part de la maison pour la vie sans foyer. Étant ainsi devenu moine, il vit restreint par les règles du Pātimokkha, possédant une conduite et un domaine de fréquentation irréprochables, voyant le danger dans la moindre faute. Il s'exerce en s'engageant dans les règles de discipline ; il est doté d'actions corporelles et de paroles méritoires, mène une vie pure, est accompli dans la vertu, garde les portes de ses sens, est pourvu de pleine conscience et de discernement, et est satisfait. »

๔๕๑. ‘‘กถญฺจ, มาณว, ภิกฺขุ สีลสมฺปนฺโน โหติ? อิธ, มาณว, ภิกฺขุ ปาณาติปาตํ ปหาย ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต โหติ, นิหิตทณฺโฑ นิหิตสตฺโถ ลชฺชี ทยาปนฺโน, สพฺพปาณภูตหิตานุกมฺปี วิหรติ. ยมฺปิ, มาณว, ภิกฺขุ ปาณาติปาตํ ปหาย ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต โหติ, นิหิตทณฺโฑ นิหิตสตฺโถ ลชฺชี ทยาปนฺโน, สพฺพปาณภูตหิตานุกมฺปี [Pg.191] วิหรติ; อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมึ. (ยถา ๑๙๔ ยาว ๒๑๐ อนุจฺเฉเทสุ เอวํ วิตฺถาเรตพฺพํ).

451. « Et comment, jeune homme, le moine est-il accompli dans la vertu ? Ici, jeune homme, le moine, ayant abandonné le meurtre d'êtres vivants, s'abstient de tuer. Ayant déposé le bâton, ayant déposé l'épée, il est consciencieux, compatissant, et vit avec bienveillance envers tous les êtres vivants. C'est là sa pratique de la vertu. [Cela doit être détaillé comme dans les paragraphes 194 à 210]. »

‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีเวน ชีวิตํ กปฺเปนฺติ, เสยฺยถิทํ – สนฺติกมฺมํ ปณิธิกมฺมํ ภูตกมฺมํ ภูริกมฺมํ วสฺสกมฺมํ โวสฺสกมฺมํ วตฺถุกมฺมํ วตฺถุปริกมฺมํ อาจมนํ นฺหาปนํ ชุหนํ วมนํ วิเรจนํ อุทฺธํวิเรจนํ อโธวิเรจนํ สีสวิเรจนํ กณฺณเตลํ เนตฺตตปฺปนํ นตฺถุกมฺมํ อญฺชนํ ปจฺจญฺชนํ สาลากิยํ สลฺลกตฺติยํ ทารกติกิจฺฉา มูลเภสชฺชานํ อนุปฺปทานํ โอสธีนํ ปฏิโมกฺโข อิติ วา อิติ เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีวา ปฏิวิรโต โหติ. ยมฺปิ, มาณว, ภิกฺขุ ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีเวน ชีวิตํ กปฺเปนฺติ, เสยฺยถิทํ, สนฺติกมฺมํ ปณิธิกมฺมํ…เป… โอสธีนํ ปฏิโมกฺโข อิติ วา อิติ เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีวา ปฏิวิรโต โหติ. อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมึ.

« Alors que certains vénérables ascètes et brahmanes, après avoir consommé la nourriture offerte par la foi, gagnent leur vie par des moyens d'existence erronés en pratiquant des arts futiles, tels que : invoquer les esprits, accomplir des vœux, pratiquer l'exorcisme, employer des sortilèges protecteurs dans une maison de terre, rendre un homme puissant ou impuissant, choisir un terrain propice, consacrer un site de construction, pratiquer des purifications rituelles par l'eau, donner des bains, accomplir des sacrifices au feu, administrer des vomitifs, des purgatifs, des traitements pour les voies supérieures et inférieures ou pour la tête, préparer des huiles pour les oreilles ou pour les yeux, administrer des médicaments par le nez, appliquer des onguents ou des collyres médicinaux, pratiquer la chirurgie oculaire, la chirurgie générale, soigner les enfants, administrer des remèdes à base de racines ou de plantes — le moine s’abstient de tels moyens d'existence erronés issus de ces arts futiles. Jeune homme, alors que certains vénérables ascètes et brahmanes, ayant consommé la nourriture offerte par la foi, vivent ainsi de moyens d'existence erronés... le moine s’en abstient. Cela fait également partie de sa vertu. »

๔๕๒. ‘‘ส โข โส, มาณว, ภิกฺขุ เอวํ สีลสมฺปนฺโน น กุโตจิ ภยํ สมนุปสฺสติ, ยทิทํ สีลสํวรโต. เสยฺยถาปิ, มาณว, ราชา ขตฺติโย มุทฺธาวสิตฺโต นิหตปจฺจามิตฺโต น กุโตจิ ภยํ สมนุปสฺสติ, ยทิทํ ปจฺจตฺถิกโต. เอวเมว โข, มาณว, ภิกฺขุ เอวํ สีลสมฺปนฺโน น กุโตจิ ภยํ สมนุปสฺสติ, ยทิทํ สีลสํวรโต. โส อิมินา อริเยน สีลกฺขนฺเธน สมนฺนาคโต อชฺฌตฺตํ อนวชฺชสุขํ ปฏิสํเวเทติ. เอวํ โข, มาณว, ภิกฺขุ สีลสมฺปนฺโน โหติ.

452. « Ainsi doté de vertu, jeune homme, le moine ne voit de danger nulle part, en ce qui concerne sa maîtrise de la vertu. Tout comme un roi de la caste des guerriers, dûment consacré, ayant terrassé ses ennemis, ne voit de danger nulle part venant de ses adversaires, de même le moine doté de vertu ne voit de danger nulle part en ce qui concerne sa maîtrise de la vertu. Étant ainsi pourvu de ce noble ensemble de vertus, il éprouve en lui-même un bonheur irréprochable. C'est ainsi, jeune homme, qu'un moine est accompli dans la vertu. »

๔๕๓. ‘‘อยํ โข โส, มาณว, อริโย สีลกฺขนฺโธ ยสฺส โส ภควา วณฺณวาที อโหสิ, ยตฺถ จ อิมํ ชนตํ สมาทเปสิ นิเวเสสิ ปติฏฺฐาเปสิ. อตฺถิ เจเวตฺถ อุตฺตริกรณีย’’นฺติ.

453. « C’est là, jeune homme, ce noble ensemble de vertus dont le Bienheureux a fait l'éloge, et dans lequel il a exhorté, incité et établi les gens. Cependant, il y a encore autre chose à accomplir au-delà de cela. »

‘‘อจฺฉริยํ, โภ อานนฺท, อพฺภุตํ, โภ อานนฺท! โส จายํ, โภ อานนฺท, อริโย สีลกฺขนฺโธ ปริปุณฺโณ, โน อปริปุณฺโณ. เอวํ ปริปุณฺณํ จาหํ, โภ, อานนฺท, อริยํ สีลกฺขนฺธํ อิโต พหิทฺธา อญฺเญสุ สมณพฺราหฺมเณสุ น [Pg.192] สมนุปสฺสามิ. เอวํ ปริปุณฺณญฺจ, โภ อานนฺท, อริยํ สีลกฺขนฺธํ อิโต พหิทฺธา อญฺเญ สมณพฺราหฺมณา อตฺตนิ สมนุปสฺเสยฺยุํ, เต ตาวตเกเนว อตฺตมนา อสฺสุ – ‘อลเมตฺตาวตา, กตเมตฺตาวตา, อนุปฺปตฺโต โน สามญฺญตฺโถ, นตฺถิ โน กิญฺจิ อุตฺตริกรณีย’นฺติ. อถ จ ปน ภวํ อานนฺโท เอวมาห – ‘อตฺถิ เจเวตฺถ อุตฺตริกรณีย’’’นฺติ.

« C’est merveilleux, monsieur Ānanda, c’est prodigieux ! Ce noble ensemble de vertus, monsieur Ānanda, est complet et non incomplet. Un tel ensemble noble de vertus si complet, monsieur Ānanda, je ne l'aperçois chez aucun autre ascète ou brahmane en dehors de cette tradition. Si d'autres ascètes ou brahmanes en dehors de cette tradition percevaient en eux-mêmes un tel ensemble noble de vertus si complet, ils s'en contenteraient, pensant : “C’est suffisant ainsi, c’est accompli ainsi, le but de la vie ascétique est atteint, il n'y a plus rien à accomplir au-delà.” Pourtant, monsieur Ānanda dit : “Il y a encore autre chose à accomplir au-delà de cela.” »

สมาธิกฺขนฺโธ

Le groupe de la concentration

๔๕๔. ‘‘กตโม ปน โส, โภ อานนฺท, อริโย สมาธิกฺขนฺโธ, ยสฺส โส ภวํ โคตโม วณฺณวาที อโหสิ, ยตฺถ จ อิมํ ชนตํ สมาทเปสิ นิเวเสสิ ปติฏฺฐาเปสี’’ติ?

454. « Mais quel est donc, monsieur Ānanda, ce noble ensemble de concentration dont le vénérable Gotama a fait l'éloge, et dans lequel il a exhorté, incité et établi les gens ? »

‘‘กถญฺจ, มาณว, ภิกฺขุ อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร โหติ? อิธ, มาณว, ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา น นิมิตฺตคฺคาหี โหติ นานุพฺยญฺชนคฺคาหี; ยตฺวาธิกรณเมนํ จกฺขุนฺทฺริยํ อสํวุตํ วิหรนฺตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสฺสเวยฺยุํ ตสฺส สํวราย ปฏิปชฺชติ, รกฺขติ จกฺขุนฺทฺริยํ, จกฺขุนฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชติ. โสเตน สทฺทํ สุตฺวา…เป… ฆาเนน คนฺธํ ฆายิตฺวา… ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา… กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสิตฺวา… มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย น นิมิตฺตคฺคาหี โหติ นานุพฺยญฺชนคฺคาหี; ยตฺวาธิกรณเมนํ มนินฺทฺริยํ อสํวุตํ วิหรนฺตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสฺสเวยฺยุํ ตสฺส สํวราย ปฏิปชฺชติ, รกฺขติ มนินฺทฺริยํ, มนินฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชติ. โส อิมินา อริเยน อินฺทฺริยสํวเรน สมนฺนาคโต อชฺฌตฺตํ อพฺยาเสกสุขํ ปฏิสํเวเทติ. เอวํ โข, มาณว, ภิกฺขุ อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร โหติ.

« Et comment, jeune homme, le moine garde-t-il les portes de ses sens ? Ici, jeune homme, ayant vu une forme avec l'œil, le moine ne saisit ni son aspect général ni ses détails. S'il laissait l'organe de la vue sans protection, des états mauvais et malsains, tels que la convoitise et le déplaisir, pourraient l'assaillir ; c’est pourquoi il s'applique à le protéger, il garde l'organe de la vue et maîtrise la faculté de voir. Ayant entendu un son avec l'oreille... flairé une odeur avec le nez... goûté une saveur avec la langue... touché un objet avec le corps... ayant pris connaissance d'un objet mental avec l'esprit, il ne saisit ni son aspect général ni ses détails. S'il laissait l'organe du mental sans protection, des états mauvais et malsains, tels que la convoitise et le déplaisir, pourraient l'assaillir ; c’est pourquoi il s'applique à le protéger, il garde l'organe du mental et maîtrise la faculté mentale. Pourvu de cette noble maîtrise des sens, il éprouve intérieurement un bonheur sans mélange. C'est ainsi, jeune homme, que le moine garde les portes de ses sens. »

๔๕๕. ‘‘กถญฺจ, มาณว, ภิกฺขุ สติสมฺปชญฺเญน สมนฺนาคโต โหติ? อิธ, มาณว, ภิกฺขุ อภิกฺกนฺเต ปฏิกฺกนฺเต สมฺปชานการี โหติ, อาโลกิเต วิโลกิเต สมฺปชานการี โหติ, สมิญฺชิเต ปสาริเต สมฺปชานการี โหติ, สงฺฆาฏิปตฺตจีวรธารเณ สมฺปชานการี โหติ, อสิเต ปีเต ขายิเต สายิเต สมฺปชานการี โหติ, อุจฺจารปสฺสาวกมฺเม สมฺปชานการี โหติ, คเต ฐิเต นิสินฺเน [Pg.193] สุตฺเต ชาคริเต ภาสิเต ตุณฺหีภาเว สมฺปชานการี โหติ. เอวํ โข, มาณว, ภิกฺขุ สติสมฺปชญฺเญน สมนฺนาคโต โหติ.

455. « Et comment, jeune homme, le moine est-il doté de pleine conscience et de vigilance ? Ici, jeune homme, le moine agit avec pleine conscience en allant et en venant ; il agit avec pleine conscience en regardant devant lui et en regardant autour de lui ; il agit avec pleine conscience en fléchissant ou en étendant les membres ; il agit avec pleine conscience en portant sa robe de dessus, son bol et ses autres robes ; il agit avec pleine conscience en mangeant, en buvant, en mâchant et en goûtant ; il agit avec pleine conscience en satisfaisant ses besoins naturels ; il agit avec pleine conscience en marchant, en se tenant debout, en s'asseyant, en s'endormant, en s'éveillant, en parlant ou en gardant le silence. C'est ainsi, jeune homme, que le moine est doté de pleine conscience et de vigilance. »

๔๕๖. ‘‘กถญฺจ, มาณว, ภิกฺขุ สนฺตุฏฺโฐ โหติ? อิธ, มาณว, ภิกฺขุ สนฺตุฏฺโฐ โหติ กายปริหาริเกน จีวเรน กุจฺฉิปริหาริเกน ปิณฺฑปาเตน. โส เยน เยเนว ปกฺกมติ, สมาทาเยว ปกฺกมติ. เสยฺยถาปิ, มาณว, ปกฺขี สกุโณ เยน เยเนว เฑติ, สปตฺตภาโรว เฑติ; เอวเมว โข, มาณว, ภิกฺขุ สนฺตุฏฺโฐ โหติ กายปริหาริเกน จีวเรน กุจฺฉิปริหาริเกน ปิณฺฑปาเตน. โส เยน เยเนว ปกฺกมติ, สมาทาเยว ปกฺกมติ. เอวํ โข, มาณว, ภิกฺขุ สนฺตุฏฺโฐ โหติ.

456. « Et comment, jeune homme, le moine est-il content ? Ici, jeune homme, le moine se contente d'une robe pour protéger son corps et de la nourriture d'aumône pour subvenir aux besoins de son ventre. Partout où il va, il ne part qu'avec ses seuls accessoires. Tout comme un oiseau, partout où il vole, ne vole qu'avec le seul poids de ses ailes, de même, jeune homme, le moine se contente d'une robe pour protéger son corps et de la nourriture d'aumône pour subvenir aux besoins de son ventre. Partout où il va, il ne part qu'avec ses seuls accessoires. C’est ainsi, jeune homme, que le moine est content. »

๔๕๗. ‘‘โส อิมินา จ อริเยน สีลกฺขนฺเธน สมนฺนาคโต, อิมินา จ อริเยน อินฺทฺริยสํวเรน สมนฺนาคโต, อิมินา จ อริเยน สติสมฺปชญฺเญน สมนฺนาคโต, อิมาย จ อริยาย สนฺตุฏฺฐิยา สมนฺนาคโต วิวิตฺตํ เสนาสนํ ภชติ อรญฺญํ รุกฺขมูลํ ปพฺพตํ กนฺทรํ คิริคุหํ สุสานํ วนปตฺถํ อพฺโภกาสํ ปลาลปุญฺชํ. โส ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฺปฏิกฺกนฺโต นิสีทติ ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา, อุชุํ กายํ ปณิธาย, ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา.

457. « Étant ainsi doté de ce noble ensemble de vertus, de cette noble maîtrise des sens, de cette noble pleine conscience et vigilance, et de ce noble contentement, il recherche un logis retiré : une forêt, le pied d'un arbre, une montagne, un ravin, une grotte, un cimetière, un fourré, un espace libre ou un tas de paille. De retour de sa quête de nourriture, après son repas, il s’assoit, les jambes croisées, le corps droit, et établit la pleine conscience devant lui. »

๔๕๘. ‘‘โส อภิชฺฌํ โลเก ปหาย วิคตาภิชฺเฌน เจตสา วิหรติ อภิชฺฌาย จิตฺตํ ปริโสเธติ. พฺยาปาทปโทสํ ปหาย อพฺยาปนฺนจิตฺโต วิหรติ สพฺพปาณภูตหิตานุกมฺปี พฺยาปาทปโทสา จิตฺตํ ปริโสเธติ. ถินมิทฺธํ ปหาย วิคตถินมิทฺโธ วิหรติ อาโลกสญฺญี สโต สมฺปชาโน, ถินมิทฺธา จิตฺตํ ปริโสเธติ. อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ ปหาย อนุทฺธโต วิหรติ อชฺฌตฺตํ วูปสนฺตจิตฺโต อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจา จิตฺตํ ปริโสเธติ. วิจิกิจฺฉํ ปหาย ติณฺณวิจิกิจฺโฉ วิหรติ อกถํกถี กุสเลสุ ธมฺเมสุ, วิจิกิจฺฉาย จิตฺตํ ปริโสเธติ.

458. Ayant abandonné la convoitise pour le monde, il demeure avec un esprit libre de convoitise ; il purifie son esprit de la convoitise. Ayant abandonné la malveillance, il demeure avec un esprit sans malveillance, compatissant au bien de tous les êtres vivants ; il purifie son esprit de la malveillance. Ayant abandonné la torpeur et la somnolence, il demeure libre de torpeur et de somnolence, percevant la lumière, attentif et lucide ; il purifie son esprit de la torpeur et de la somnolence. Ayant abandonné l'agitation et le remords, il demeure sans agitation, le cœur paisible intérieurement ; il purifie son esprit de l'agitation et du remords. Ayant abandonné le doute, il demeure ayant surmonté le doute, sans aucune incertitude concernant les états bénéfiques ; il purifie son esprit du doute.

๔๕๙. ‘‘เสยฺยถาปิ, มาณว, ปุริโส อิณํ อาทาย กมฺมนฺเต ปโยเชยฺย. ตสฺส เต กมฺมนฺตา สมิชฺเฌยฺยุํ. โส ยานิ จ โปราณานิ อิณมูลานิ ตานิ จ พฺยนฺตึ กเรยฺย, สิยา จสฺส อุตฺตรึ อวสิฏฺฐํ ทารภรณาย. ตสฺส เอวมสฺส – ‘อหํ โข ปุพฺเพ อิณํ อาทาย กมฺมนฺเต ปโยเชสึ[Pg.194]. ตสฺส เม เต กมฺมนฺตา สมิชฺฌึสุ. โสหํ ยานิ จ โปราณานิ อิณมูลานิ ตานิ จ พฺยนฺตึ อกาสึ, อตฺถิ จ เม อุตฺตรึ อวสิฏฺฐํ ทารภรณายา’ติ. โส ตโตนิทานํ ลเภถ ปาโมชฺชํ, อธิคจฺเฉยฺย โสมนสฺสํ.

459. C’est comme si, ô jeune homme, un homme contractait une dette pour entreprendre des affaires. Ses affaires prospéreraient, et il rembourserait le capital de sa dette ancienne, tout en conservant un surplus suffisant pour subvenir aux besoins de sa femme et de ses enfants. Il penserait ainsi : « Autrefois, j'ai contracté une dette pour entreprendre des affaires. Mes affaires ont prospéré. J'ai remboursé le capital de ma dette ancienne, et j'ai maintenant un surplus pour subvenir aux besoins de ma famille ». Pour cette raison, il en retirerait de l'allégresse et éprouverait de la joie.

๔๖๐. ‘‘เสยฺยถาปิ, มาณว, ปุริโส อาพาธิโก อสฺส ทุกฺขิโต พาฬฺหคิลาโน; ภตฺตญฺจสฺส นจฺฉาเทยฺย, น จสฺส กาเย พลมตฺตา. โส อปเรน สมเยน ตมฺหา อาพาธา มุจฺเจยฺย, ภตฺตญฺจสฺส ฉาเทยฺย, สิยา จสฺส กาเย พลมตฺตา. ตสฺส เอวมสฺส – ‘อหํ โข ปุพฺเพ อาพาธิโก อโหสึ ทุกฺขิโต พาฬฺหคิลาโน, ภตฺตญฺจ เม นจฺฉาเทสิ, น จ เม อาสิ กาเย พลมตฺตา. โสมฺหิ เอตรหิ ตมฺหา อาพาธา มุตฺโต ภตฺตญฺจ เม ฉาเทติ, อตฺถิ จ เม กาเย พลมตฺตา’ติ. โส ตโตนิทานํ ลเภถ ปาโมชฺชํ, อธิคจฺเฉยฺย โสมนสฺสํ.

460. C’est comme si, ô jeune homme, un homme était malade, souffrant, gravement affaibli ; il n'aurait aucun goût pour la nourriture et son corps n'aurait plus de force. Plus tard, il se rétablirait de cette maladie, retrouverait le goût pour la nourriture et son corps regagnerait de la force. Il penserait ainsi : « Autrefois, j'étais malade, souffrant, gravement affaibli ; je n'avais pas de goût pour la nourriture et mon corps n'avait pas de force. À présent, je suis guéri de cette maladie, j'ai retrouvé l'appétit et mon corps a de la force ». Pour cette raison, il en retirerait de l'allégresse et éprouverait de la joie.

๔๖๑. ‘‘เสยฺยถาปิ, มาณว, ปุริโส พนฺธนาคาเร พทฺโธ อสฺส. โส อปเรน สมเยน ตมฺหา พนฺธนาคารา มุจฺเจยฺย โสตฺถินา อพฺภเยน, น จสฺส กิญฺจิ โภคานํ วโย. ตสฺส เอวมสฺส – ‘อหํ โข ปุพฺเพ พนฺธนาคาเร พทฺโธ อโหสึ. โสมฺหิ เอตรหิ ตมฺหา พนฺธนาคารา มุตฺโต โสตฺถินา อพฺภเยน, นตฺถิ จ เม กิญฺจิ โภคานํ วโย’ติ. โส ตโตนิทานํ ลเภถ ปาโมชฺชํ, อธิคจฺเฉยฺย โสมนสฺสํ.

461. C’est comme si, ô jeune homme, un homme était enfermé dans une prison. Plus tard, il serait libéré de cette prison, sain et sauf, sans avoir subi de perte de ses biens. Il penserait ainsi : « Autrefois, j'étais enfermé dans une prison. À présent, je suis libéré de cette prison, sain et sauf, et je n'ai subi aucune perte de mes biens ». Pour cette raison, il en retirerait de l'allégresse et éprouverait de la joie.

๔๖๒. ‘‘เสยฺยถาปิ, มาณว, ปุริโส ทาโส อสฺส อนตฺตาธีโน ปราธีโน น เยนกามํคโม. โส อปเรน สมเยน ตมฺหา ทาสพฺยา มุจฺเจยฺย, อตฺตาธีโน อปราธีโน ภุชิสฺโส เยนกามํคโม. ตสฺส เอวมสฺส – ‘อหํ โข ปุพฺเพ ทาโส อโหสึ อนตฺตาธีโน ปราธีโน น เยนกามํคโม. โสมฺหิ เอตรหิ ตมฺหา ทาสพฺยา มุตฺโต อตฺตาธีโน อปราธีโน ภุชิสฺโส เยนกามํคโม’ติ. โส ตโตนิทานํ ลเภถ ปาโมชฺชํ, อธิคจฺเฉยฺย โสมนสฺสํ.

462. C’est comme si, ô jeune homme, un homme était un esclave, ne s'appartenant pas, dépendant d'autrui, ne pouvant aller où il veut. Plus tard, il serait libéré de cet esclavage, s'appartenant désormais, ne dépendant plus d'autrui, un homme libre pouvant aller où bon lui semble. Il penserait ainsi : « Autrefois, j'étais un esclave, je ne m'appartenais pas, j'étais dépendant d'autrui et ne pouvais aller où je voulais. À présent, je suis libéré de cet esclavage, je m'appartiens, je ne dépends plus d'autrui, je suis un homme libre et je peux aller où bon me semble ». Pour cette raison, il en retirerait de l'allégresse et éprouverait de la joie.

๔๖๓. ‘‘เสยฺยถาปิ, มาณว, ปุริโส สธโน สโภโค กนฺตารทฺธานมคฺคํ ปฏิปชฺเชยฺย ทุพฺภิกฺขํ สปฺปฏิภยํ. โส อปเรน สมเยน ตํ กนฺตารํ นิตฺถเรยฺย, โสตฺถินา คามนฺตํ อนุปาปุเณยฺย เขมํ อปฺปฏิภยํ. ตสฺส เอวมสฺส [Pg.195] – ‘อหํ โข ปุพฺเพ สธโน สโภโค กนฺตารทฺธานมคฺคํ ปฏิปชฺชึ ทุพฺภิกฺขํ สปฺปฏิภยํ. โสมฺหิ เอตรหิ กนฺตารํ นิตฺถิณฺโณ, โสตฺถินา คามนฺตํ อนุปฺปตฺโต เขมํ อปฺปฏิภย’นฺติ. โส ตโตนิทานํ ลเภถ ปาโมชฺชํ, อธิคจฺเฉยฺย โสมนสฺสํ.

463. C’est comme si, ô jeune homme, un homme possédant des richesses et des biens s'engageait sur une route de désert, dépourvue de nourriture et pleine de dangers. Plus tard, il traverserait ce désert et arriverait sain et sauf à la lisière d'un village sûr et sans péril. Il penserait ainsi : « Autrefois, avec mes richesses et mes biens, j'ai parcouru une route de désert, sans nourriture et pleine de dangers. À présent, j'ai traversé ce désert et suis arrivé sain et sauf dans un lieu sûr et sans péril ». Pour cette raison, il en retirerait de l'allégresse et éprouverait de la joie.

๔๖๔. ‘‘เอวเมว โข, มาณว, ภิกฺขุ ยถา อิณํ ยถา โรคํ ยถา พนฺธนาคารํ ยถา ทาสพฺยํ ยถา กนฺตารทฺธานมคฺคํ, เอวํ อิเม ปญฺจ นีวรเณ อปฺปหีเน อตฺตนิ สมนุปสฺสติ.

464. De la même manière, ô jeune homme, tant que ces cinq obstacles ne sont pas abandonnés en lui-même, le moine les considère respectivement comme une dette, une maladie, une prison, un esclavage et une route de désert.

๔๖๕. ‘‘เสยฺยถาปิ, มาณว, ยถา อาณณฺยํ ยถา อาโรคฺยํ ยถา พนฺธนาโมกฺขํ ยถา ภุชิสฺสํ ยถา เขมนฺตภูมึ. เอวเมว ภิกฺขุ อิเม ปญฺจ นีวรเณ ปหีเน อตฺตนิ สมนุปสฺสติ.

465. De la même manière, ô jeune homme, lorsque ces cinq obstacles sont abandonnés en lui-même, le moine les considère respectivement comme l'absence de dette, la santé, la libération de prison, la liberté et une terre de sécurité.

๔๖๖. ‘‘ตสฺสิเม ปญฺจ นีวรเณ ปหีเน อตฺตนิ สมนุปสฺสโต ปาโมชฺชํ ชายติ, ปมุทิตสฺส ปีติ ชายติ, ปีติมนสฺส กาโย ปสฺสมฺภติ, ปสฺสทฺธกาโย สุขํ เวเทติ, สุขิโน จิตฺตํ สมาธิยติ.

466. Lorsqu'il voit que ces cinq obstacles sont abandonnés en lui, l'allégresse naît en lui. Pour celui qui est plein d'allégresse, le ravissement naît. Pour celui dont l'esprit est ravi, le corps s'apaise. Celui dont le corps est apaisé ressent du bonheur. Pour celui qui est heureux, l'esprit se concentre.

๔๖๗. ‘‘โส วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ สวิตกฺกํ สวิจารํ วิเวกชํ ปีติสุขํ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. โส อิมเมว กายํ วิเวกเชน ปีติสุเขน อภิสนฺเทติ ปริสนฺเทติ ปริปูเรติ ปริปฺผรติ, นาสฺส กิญฺจิ สพฺพาวโต กายสฺส วิเวกเชน ปีติสุเขน อปฺผุฏํ โหติ.

467. Étant ainsi éloigné des plaisirs sensuels et des états défavorables, il entre et demeure dans le premier jhana, qui est accompagné de la pensée appliquée et de la pensée soutenue, ainsi que du ravissement et du bonheur nés de l'isolement. Il baigne, inonde, remplit et sature son corps même de ce ravissement et de ce bonheur nés de l'isolement, de sorte qu'il n'y ait aucune partie de son corps entier qui ne soit imprégnée de ce ravissement et de ce bonheur nés de l'isolement.

‘‘เสยฺยถาปิ, มาณว, ทกฺโข นฺหาปโก วา นฺหาปกนฺเตวาสี วา กํสถาเล นฺหานียจุณฺณานิ อากิริตฺวา อุทเกน ปริปฺโผสกํ ปริปฺโผสกํ สนฺเทยฺย. สายํ นฺหานียปิณฺฑิ สฺเนหานุคตา สฺเนหปเรตา สนฺตรพาหิรา ผุฏา สฺเนเหน, น จ ปคฺฆรณี. เอวเมว โข, มาณว, ภิกฺขุ อิมเมว กายํ วิเวกเชน ปีติสุเขน อภิสนฺเทติ ปริสนฺเทติ ปริปูเรติ ปริปฺผรติ, นาสฺส กิญฺจิ สพฺพาวโต กายสฺส วิเวกเชน ปีติสุเขน อปฺผุฏํ โหติ. ยมฺปิ, มาณว, ภิกฺขุ วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ สวิตกฺกํ สวิจารํ วิเวกชํ ปีติสุขํ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. โส อิมเมว กายํ วิเวกเชน ปีติสุเขน อภิสนฺเทติ ปริสนฺเทติ ปริปูเรติ ปริปฺผรติ, นาสฺส กิญฺจิ สพฺพาวโต กายสฺส [Pg.196] วิเวกเชน ปีติสุเขน อปฺผุฏํ โหติ. อิทมฺปิสฺส โหติ สมาธิสฺมึ.

C’est comme si, ô jeune homme, un habile baigneur ou son apprenti, ayant versé de la poudre de bain dans un bassin de bronze, la malaxait en y versant de l'eau goutte à goutte, jusqu'à ce que la masse de poudre de bain soit imprégnée d'humidité, saturée d'humidité, pénétrée d'humidité à l'intérieur comme à l'extérieur, sans toutefois qu'elle ne coule. De la même manière, ô jeune homme, le moine baigne, inonde, remplit et sature son corps même du ravissement et du bonheur nés de l'isolement, de sorte qu'il n'y ait aucune partie de son corps entier qui ne soit imprégnée de ce ravissement et de ce bonheur nés de l'isolement. Lorsqu'un moine, ô jeune homme, éloigné des plaisirs sensuels et des états défavorables, entre et demeure dans le premier jhana... il sature son corps même de ce ravissement et de ce bonheur nés de l'isolement... de sorte qu'aucune partie de son corps entier ne soit non imprégnée. Cela aussi, ô jeune homme, fait partie de sa concentration.

๔๖๘. ‘‘ปุน จปรํ, มาณว, ภิกฺขุ วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา อชฺฌตฺตํ สมฺปสาทนํ เจตโส เอโกทิภาวํ อวิตกฺกํ อวิจารํ สมาธิชํ ปีติสุขํ ทุติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. โส อิมเมว กายํ สมาธิเชน ปีติสุเขน อภิสนฺเทติ ปริสนฺเทติ ปริปูเรติ ปริปฺผรติ, นาสฺส กิญฺจิ สพฺพาวโต กายสฺส สมาธิเชน ปีติสุเขน อปฺผุฏํ โหติ.

468. « En outre, jeune homme, par l’apaisement de la pensée appliquée et de la pensée soutenue, le moine entre et demeure dans le deuxième jhāna, qui est caractérisé par la tranquillité intérieure et l’unification de l’esprit, exempt de pensée appliquée et de pensée soutenue, né de la concentration, et accompagné de la joie et du bonheur. Il sature, inonde, remplit et imprègne ce corps même de cette joie et de ce bonheur nés de la concentration ; il n’est aucune partie de son corps tout entier qui ne soit imprégnée de cette joie et de ce bonheur nés de la concentration. »

‘‘เสยฺยถาปิ, มาณว, อุทกรหโท คมฺภีโร อุพฺภิโททโก. ตสฺส เนวสฺส ปุรตฺถิมาย ทิสาย อุทกสฺส อายมุขํ, น ทกฺขิณาย ทิสาย อุทกสฺส อายมุขํ, น ปจฺฉิมาย ทิสาย อุทกสฺส อายมุขํ, น อุตฺตราย ทิสาย อุทกสฺส อายมุขํ, เทโว จ น กาเลน กาลํ สมฺมา ธารํ อนุปเวจฺเฉยฺย. อถ โข ตมฺหาว อุทกรหทา สีตา วาริธารา อุพฺภิชฺชิตฺวา ตเมว อุทกรหทํ สีเตน วารินา อภิสนฺเทยฺย ปริสนฺเทยฺย ปริปูเรยฺย ปริปฺผเรยฺย, นาสฺส กิญฺจิ สพฺพาวโต อุทกรหทสฺส สีเตน วารินา อปฺผุฏํ อสฺส. เอวเมว โข, มาณว, ภิกฺขุ…เป… ยมฺปิ, มาณว, ภิกฺขุ วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา… เป… ทุติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, โส อิมเมว กายํ สมาธิเชน ปีติสุเขน อภิสนฺเทติ ปริสนฺเทติ ปริปูเรติ ปริปฺผรติ, นาสฺส กิญฺจิ สพฺพาวโต กายสฺส สมาธิเชน ปีติสุเขน อปฺผุฏํ โหติ. อิทมฺปิสฺส โหติ สมาธิสฺมึ.

« C’est comme, jeune homme, un lac profond dont l’eau sourd des profondeurs. Il n’y aurait d’arrivée d’eau ni du côté de l’orient, ni du côté du midi, ni du côté de l’occident, ni du côté du nord, et le ciel ne déverserait pas de temps à autre de fortes pluies. Cependant, un courant d’eau fraîche jaillissant de ce lac même saturerait, inonderait, remplirait et imprégnerait ce lac même d’eau fraîche ; il n’est aucune partie de ce lac tout entier qui ne soit imprégnée d’eau fraîche. De la même manière, jeune homme, le moine… (le reste comme précédemment)… pour ce qui est du deuxième jhāna dans lequel il demeure, il sature, inonde, remplit et imprègne ce corps même de cette joie et de ce bonheur nés de la concentration ; il n’est aucune partie de son corps tout entier qui ne soit imprégnée de cette joie et de ce bonheur nés de la concentration. Cela aussi appartient à sa concentration. »

๔๖๙. ‘‘ปุน จปรํ, มาณว, ภิกฺขุ ปีติยา จ วิราคา อุเปกฺขโก จ วิหรติ สโต สมฺปชาโน, สุขญฺจ กาเยน ปฏิสํเวเทติ, ยํ ตํ อริยา อาจิกฺขนฺติ – ‘‘อุเปกฺขโก สติมา สุขวิหารี’’ติ, ตติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. โส อิมเมว กายํ นิปฺปีติเกน สุเขน อภิสนฺเทติ ปริสนฺเทติ ปริปูเรติ ปริปฺผรติ, นาสฺส กิญฺจิ สพฺพาวโต กายสฺส นิปฺปีติเกน สุเขน อปฺผุฏํ โหติ.

469. « En outre, jeune homme, avec la disparition de la joie, le moine demeure équanime, attentif et pleinement conscient, et il éprouve par le corps ce bonheur dont les nobles disent : “Il demeure dans le bonheur, équanime et attentif” ; il entre et demeure dans le troisième jhāna. Il sature, inonde, remplit et imprègne ce corps même de ce bonheur sans joie ; il n’est aucune partie de son corps tout entier qui ne soit imprégnée de ce bonheur sans joie. »

‘‘เสยฺยถาปิ, มาณว, อุปฺปลินิยํ วา ปทุมินิยํ วา ปุณฺฑรีกินิยํ วา อปฺเปกจฺจานิ อุปฺปลานิ วา ปทุมานิ วา ปุณฺฑรีกานิ วา อุทเก ชาตานิ อุทเก สํวฑฺฒานิ อุทกานุคฺคตานิ อนฺโตนิมุคฺคโปสีนิ, ตานิ ยาว จคฺคา ยาว จ มูลา สีเตน วารินา อภิสนฺนานิ ปริสนฺนานิ ปริปูรานิ ปริปฺผุฏานิ, นาสฺส กิญฺจิ สพฺพาวตํ อุปฺปลานํ วา ปทุมานํ วา ปุณฺฑรีกานํ วา [Pg.197] สีเตน วารินา อปฺผุฏํ อสฺส. เอวเมว โข, มาณว, ภิกฺขุ…เป… ยมฺปิ, มาณว, ภิกฺขุ ปีติยา จ วิราคา…เป… ตติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. โส อิมเมว กายํ นิปฺปีติเกน สุเขน อภิสนฺเทติ ปริสนฺเทติ ปริปูเรติ ปริปฺผรติ, นาสฺส กิญฺจิ สพฺพาวโต กายสฺส นิปฺปีติเกน สุเขน อปฺผุฏํ โหติ. อิทมฺปิสฺส โหติ สมาธิสฺมึ.

« C’est comme, jeune homme, dans un étang de lotus bleus, de lotus rouges ou de lotus blancs, où certains de ces lotus nés dans l’eau, croissant dans l’eau, ne sortant pas de l’eau, s’épanouissent immergés ; ils sont saturés, inondés, remplis et imprégnés d’eau fraîche depuis leurs bourgeons jusqu’à leurs racines ; il n’est aucune partie de ces lotus bleus, rouges ou blancs qui ne soit imprégnée d’eau fraîche. De la même manière, jeune homme, le moine… (le reste comme précédemment)… pour ce qui est du troisième jhāna dans lequel il demeure, il sature, inonde, remplit et imprègne ce corps même de ce bonheur sans joie ; il n’est aucune partie de son corps tout entier qui ne soit imprégnée de ce bonheur sans joie. Cela aussi appartient à sa concentration. »

๔๗๐. ‘‘ปุน จปรํ, มาณว, ภิกฺขุ สุขสฺส จ ปหานา ทุกฺขสฺส จ ปหานา ปุพฺเพว โสมนสฺสโทมนสฺสานํ อตฺถงฺคมา อทุกฺขมสุขํ อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธึ จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. โส อิมเมว กายํ ปริสุทฺเธน เจตสา ปริโยทาเตน ผริตฺวา นิสินฺโน โหติ; นาสฺส กิญฺจิ สพฺพาวโต กายสฺส ปริสุทฺเธน เจตสา ปริโยทาเตน อปฺผุฏํ โหติ.

470. « En outre, jeune homme, par l’abandon du plaisir et l’abandon de la douleur, et par la disparition préalable de la joie et de la peine, le moine entre et demeure dans le quatrième jhāna, qui n’est ni douloureux ni agréable, et qui est caractérisé par la pureté de l’attention due à l’équanimité. Il demeure assis après avoir imprégné ce corps même d’un esprit parfaitement pur et limpide ; il n’est aucune partie de son corps tout entier qui ne soit imprégnée d’un esprit parfaitement pur et limpide. »

‘‘เสยฺยถาปิ, มาณว, ปุริโส โอทาเตน วตฺเถน สสีสํ ปารุปิตฺวา นิสินฺโน อสฺส, นาสฺส กิญฺจิ สพฺพาวโต กายสฺส โอทาเตน วตฺเถน อปฺผุฏํ อสฺส. เอวเมว โข, มาณว, ภิกฺขุ…เป… ยมฺปิ, มาณว, ภิกฺขุ สุขสฺส จ ปหานา ทุกฺขสฺส จ ปหานา ปุพฺเพว โสมนสฺสโทมนสฺสานํ อตฺถงฺคมา อทุกฺขมสุขํ อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธึ จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. โส อิมเมว กายํ ปริสุทฺเธน เจตสา ปริโยทาเตน ผริตฺวา นิสินฺโน โหติ; นาสฺส กิญฺจิ สพฺพาวโต กายสฺส ปริสุทฺเธน เจตสา ปริโยทาเตน อปฺผุฏํ โหติ. อิทมฺปิสฺส โหติ สมาธิสฺมึ.

« C’est comme, jeune homme, un homme qui serait assis, s’étant enveloppé de la tête aux pieds d’un vêtement blanc ; il n’est aucune partie de son corps tout entier qui ne soit couverte par le vêtement blanc. De la même manière, jeune homme, le moine… (le reste comme précédemment)… pour ce qui est du quatrième jhāna dans lequel il demeure, il demeure assis après avoir imprégné ce corps même d’un esprit parfaitement pur et limpide ; il n’est aucune partie de son corps tout entier qui ne soit imprégnée d’un esprit parfaitement pur et limpide. Cela aussi appartient à sa concentration. »

๔๗๑. ‘‘อยํ โข โส, มาณว, อริโย สมาธิกฺขนฺโธ ยสฺส โส ภควา วณฺณวาที อโหสิ, ยตฺถ จ อิมํ ชนตํ สมาทเปสิ นิเวเสสิ ปติฏฺฐาเปสิ. อตฺถิ เจเวตฺถ อุตฺตริกรณีย’’นฺติ.

471. « C’est là, jeune homme, ce noble agrégat de la concentration dont ce Bienheureux faisait l’éloge, et dans lequel il a engagé, introduit et établi cette assemblée de gens. Et il reste encore, en ceci, quelque chose de plus à accomplir. »

‘‘อจฺฉริยํ, โภ อานนฺท, อพฺภุตํ, โภ อานนฺท! โส จายํ, โภ อานนฺท, อริโย สมาธิกฺขนฺโธ ปริปุณฺโณ, โน อปริปุณฺโณ. เอวํ ปริปุณฺณํ จาหํ, โภ อานนฺท, อริยํ สมาธิกฺขนฺธํ อิโต พหิทฺธา อญฺเญสุ สมณพฺราหฺมเณสุ น สมนุปสฺสามิ. เอวํ ปริปุณฺณญฺจ, โภ อานนฺท, อริยํ สมาธิกฺขนฺธํ อิโต พหิทฺธา อญฺเญ สมณพฺราหฺมณา อตฺตนิ สมนุปสฺเสยฺยุํ, เต ตาวตเกเนว อตฺตมนา อสฺสุ – ‘อลเมตฺตาวตา, กตเมตฺตาวตา, อนุปฺปตฺโต โน สามญฺญตฺโถ, นตฺถิ โน กิญฺจิ อุตฺตริกรณีย’นฺติ. อถ จ ปน ภวํ อานนฺโท เอวมาห – ‘อตฺถิ เจเวตฺถ อุตฺตริกรณีย’’’นฺติ.

« C’est merveilleux, maître Ānanda, c’est prodigieux, maître Ānanda ! Ce noble agrégat de la concentration, maître Ānanda, est complet et non incomplet. Je ne vois pas, maître Ānanda, un tel noble agrégat de la concentration aussi complet chez d’autres ascètes ou brahmanes en dehors de cette doctrine. Et si d’autres ascètes ou brahmanes en dehors de cette doctrine voyaient en eux-mêmes un tel noble agrégat de la concentration aussi complet, ils s’en contenteraient en disant : “C’est suffisant ainsi, c’est accompli ainsi, nous avons atteint le but de la vie ascétique, il n’y a plus rien d’autre à accomplir”. Pourtant, monsieur Ānanda dit : “Et il reste encore, en ceci, quelque chose de plus à accomplir”. »

ปญฺญากฺขนฺโธ

L’agrégat de la sagesse

๔๗๒. ‘‘กตโม [Pg.198] ปน โส, โภ อานนฺท, อริโย ปญฺญากฺขนฺโธ, ยสฺส โภ ภวํ โคตโม วณฺณวาที อโหสิ, ยตฺถ จ อิมํ ชนตํ สมาทเปสิ นิเวเสสิ ปติฏฺฐาเปสี’’ติ?

472. « Mais quel est donc, maître Ānanda, ce noble agrégat de la sagesse dont monsieur Gotama faisait l’éloge, et dans lequel il a engagé, introduit et établi cette assemblée de gens ? »

‘‘โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต ญาณทสฺสนาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส เอวํ ปชานาติ – ‘อยํ โข เม กาโย รูปี จาตุมหาภูติโก มาตาเปตฺติกสมฺภโว โอทนกุมฺมาสูปจโย อนิจฺจุจฺฉาทนปริมทฺทนเภทนวิทฺธํสนธมฺโม; อิทญฺจ ปน เม วิญฺญาณํ เอตฺถ สิตํ เอตฺถ ปฏิพทฺธ’นฺติ.

« Quand son esprit est ainsi concentré, pur, limpide, sans tache, débarrassé de ses souillures, devenu malléable, prêt à l’usage, stable et parvenu à l’imperturbabilité, le moine dirige et oriente son esprit vers la connaissance et la vision. Il comprend ceci : “Ce mien corps est doté de forme, composé des quatre grands éléments, né de la mère et du père, nourri de riz et de bouillie, soumis à l’impermanence, à l’onction, au massage, à la dissolution et à la destruction ; et ma conscience que voici y est logée, elle y est enchaînée”. »

‘‘เสยฺยถาปิ, มาณว, มณิ เวฬุริโย สุโภ ชาติมา อฏฺฐํโส สุปริกมฺมกโต อจฺโฉ วิปฺปสนฺโน อนาวิโล สพฺพาการสมฺปนฺโน. ตตฺราสฺส สุตฺตํ อาวุตํ นีลํ วา ปีตํ วา โลหิตํ วา โอทาตํ วา ปณฺฑุสุตฺตํ วา. ตเมนํ จกฺขุมา ปุริโส หตฺเถ กริตฺวา ปจฺจเวกฺเขยฺย – ‘อยํ โข มณิ เวฬุริโย สุโภ ชาติมา อฏฺฐํโส สุปริกมฺมกโต อจฺโฉ วิปฺปสนฺโน อนาวิโล สพฺพาการสมฺปนฺโน. ตตฺริทํ สุตฺตํ อาวุตํ นีลํ วา ปีตํ วา โลหิตํ วา โอทาตํ วา ปณฺฑุสุตฺตํ วา’ติ. เอวเมว โข, มาณว, ภิกฺขุ เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต ญาณทสฺสนาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส เอวํ ปชานาติ – ‘อยํ โข เม กาโย รูปี จาตุมหาภูติโก มาตาเปตฺติกสมฺภโว โอทนกุมฺมาสูปจโย อนิจฺจุจฺฉาทนปริมทฺทนเภทน-วิทฺธํสนธมฺโม. อิทญฺจ ปน เม วิญฺญาณํ เอตฺถ สิตํ เอตฺถ ปฏิพทฺธ’นฺติ. ยมฺปิ, มาณว, ภิกฺขุ เอวํ สมาหิเต จิตฺเต…เป… อาเนญฺชปฺปตฺเต ญาณทสฺสนาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส เอวํ ปชานาติ…เป… เอตฺถ ปฏิพทฺธนฺติ. อิทมฺปิสฺส โหติ ปญฺญาย.

« C’est comme, ô jeune homme, un joyau de béryl, beau, de race pure, à huit facettes, bien taillé, clair, limpide, sans souillure, doté de toutes les qualités. Un fil y serait enfilé, qu'il soit bleu, jaune, rouge, blanc ou de couleur jaune pâle. Un homme doué de vue, le tenant dans sa main, l'examinerait ainsi : 'Ceci est un joyau de béryl, beau, de race pure, à huit facettes, bien taillé, clair, limpide, sans souillure, doté de toutes les qualités. Et voici un fil qui y est enfilé, bleu, jaune, rouge, blanc ou de couleur jaune pâle.' De même, ô jeune homme, quand son esprit est ainsi concentré, pur, lumineux, sans tache, débarrassé des souillures, devenu malléable, maniable, stable et parvenu à l'imperturbabilité, le moine dirige et incline son esprit vers la connaissance et la vision. Il comprend alors ceci : 'Ce mien corps est doté de forme, composé des quatre grands éléments, né de l’union du père et de la mère, nourri de riz et de bouillie, soumis à l'impermanence, aux soins, aux massages, à la rupture et à la dissolution. Et ma conscience que voici y est appuyée, y est liée.' De même, ô jeune homme, le moine dont l'esprit est ainsi concentré... jusqu'à... parvenu à l'imperturbabilité, dirige et incline son esprit vers la connaissance et la vision. Il comprend ainsi... qu'elle y est liée. C’est là aussi une part de sa sagesse. »

๔๗๓. ‘‘โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต มโนมยํ กายํ อภินิมฺมานาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส อิมมฺหา กายา อญฺญํ กายํ อภินิมฺมินาติ รูปึ มโนมยํ สพฺพงฺคปจฺจงฺคึ อหีนินฺทฺริยํ.

473. « Avec son esprit ainsi concentré, pur, lumineux, sans tache, débarrassé des souillures, devenu malléable, maniable, stable et parvenu à l'imperturbabilité, il dirige et incline son esprit vers la création d’un corps fait d’esprit. De ce corps-ci, il crée un autre corps, doté d'une forme, fait d'esprit, pourvu de tous ses membres et organes, et dont les facultés ne manquent de rien. »

‘‘เสยฺยถาปิ[Pg.199], มาณว, ปุริโส มุญฺชมฺหา อีสิกํ ปวาเหยฺย. ตสฺส เอวมสฺส – ‘อยํ มุญฺโช อยํ อีสิกา; อญฺโญ มุญฺโช อญฺญา อีสิกา; มุญฺชมฺหา ตฺเวว อีสิกา ปวาฬฺหา’ติ. เสยฺยถา วา ปน, มาณว, ปุริโส อสึ โกสิยา ปวาเหยฺย. ตสฺส เอวมสฺส – ‘อยํ อสิ, อยํ โกสิ; อญฺโญ อสิ, อญฺญา โกสิ; โกสิยา ตฺเวว อสิ ปวาฬฺโห’ติ. เสยฺยถา วา ปน, มาณว, ปุริโส อหึ กรณฺฑา อุทฺธเรยฺย. ตสฺส เอวมสฺส – ‘อยํ อหิ, อยํ กรณฺโฑ; อญฺโญ อหิ, อญฺโญ กรณฺโฑ; กรณฺฑา ตฺเวว อหิ อุพฺภโต’ติ. เอวเมว โข, มาณว, ภิกฺขุ…เป… ยมฺปิ, มาณว, ภิกฺขุ เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต มโนมยํ กายํ อภินิมฺมานาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ…เป…. อิทมฺปิสฺส โหติ ปญฺญาย.

« C’est comme, ô jeune homme, si un homme tirait une tige de l'herbe munja. Il se dirait alors : 'Ceci est l'herbe munja, ceci est la tige ; l'herbe munja est une chose, la tige en est une autre, mais c'est de l'herbe munja même que la tige a été tirée.' Ou bien, ô jeune homme, comme si un homme tirait une épée de son fourreau. Il se dirait alors : 'Ceci est l'épée, ceci est le fourreau ; l'épée est une chose, le fourreau en est une autre, mais c'est du fourreau même que l'épée a été tirée.' Ou bien encore, ô jeune homme, comme si un homme tirait un serpent de sa mue. Il se dirait alors : 'Ceci est le serpent, ceci est la mue ; le serpent est une chose, la mue en est une autre, mais c'est de la mue même que le serpent a été tiré.' De même, ô jeune homme, le moine... [répétition du texte précédent]... quand son esprit est ainsi concentré, pur, lumineux, sans tache, débarrassé des souillures, devenu malléable, maniable, stable et parvenu à l'imperturbabilité, il dirige et incline son esprit vers la création d'un corps fait d'esprit. C’est là aussi une part de sa sagesse. »

๔๗๔. ‘‘โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต อิทฺธิวิธาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส อเนกวิหิตํ อิทฺธิวิธํ ปจฺจนุโภติ. เอโกปิ หุตฺวา พหุธา โหติ, พหุธาปิ หุตฺวา เอโก โหติ. อาวิภาวํ ติโรภาวํ ติโรกุฏฺฏํ ติโรปาการํ ติโรปพฺพตํ อสชฺชมาโน คจฺฉติ เสยฺยถาปิ อากาเส. ปถวิยาปิ อุมฺมุชฺชนิมุชฺชํ กโรติ, เสยฺยถาปิ อุทเก. อุทเกปิ อภิชฺชมาเน คจฺฉติ เสยฺยถาปิ ปถวิยํ. อากาเสปิ ปลฺลงฺเกน กมติ เสยฺยถาปิ ปกฺขี สกุโณ. อิเมปิ จนฺทิมสูริเย เอวํ มหิทฺธิเก เอวํ มหานุภาเว ปาณินา ปรามสติ ปริมชฺชติ. ยาว พฺรหฺมโลกาปิ กาเยน วสํ วตฺเตติ.

474. « Avec son esprit ainsi concentré, pur, lumineux, sans tache, débarrassé des souillures, devenu malléable, maniable, stable et parvenu à l'imperturbabilité, il dirige et incline son esprit vers les diverses formes de pouvoirs supranormaux. Il exerce alors divers pouvoirs : d'un seul il devient multiple, et de multiple il redevient un. Il apparaît et disparaît. Il passe à travers les murs, les remparts, les montagnes sans être arrêté, comme s'il s'agissait de l'espace. Il s'enfonce dans le sol et en ressort comme s'il s'agissait d'eau. Il marche sur l'eau sans qu'elle se divise, comme s'il s'agissait du sol. Il se déplace dans les airs en étant assis en tailleur, comme un oiseau ailé. Ces lune et soleil si puissants, si majestueux, il les touche et les caresse de la main. Il étend son pouvoir avec son corps jusqu'au monde de Brahma. »

‘‘เสยฺยถาปิ, มาณว, ทกฺโข กุมฺภกาโร วา กุมฺภการนฺเตวาสี วา สุปริกมฺมกตาย มตฺติกาย ยญฺญเทว ภาชนวิกตึ อากงฺเขยฺย, ตํ ตเทว กเรยฺย อภินิปฺผาเทยฺย. เสยฺยถา วา ปน, มาณว, ทกฺโข ทนฺตกาโร วา ทนฺตการนฺเตวาสี วา สุปริกมฺมกตสฺมึ ทนฺตสฺมึ ยญฺญเทว ทนฺตวิกตึ อากงฺเขยฺย, ตํ ตเทว กเรยฺย อภินิปฺผาเทยฺย. เสยฺยถา วา ปน, มาณว, ทกฺโข สุวณฺณกาโร วา สุวณฺณการนฺเตวาสี วา สุปริกมฺมกตสฺมึ สุวณฺณสฺมึ ยญฺญเทว สุวณฺณวิกตึ อากงฺเขยฺย, ตํ ตเทว กเรยฺย อภินิปฺผาเทยฺย. เอวเมว โข, มาณว, ภิกฺขุ [Pg.200] …เป… ยมฺปิ มาณว ภิกฺขุ เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต อิทฺธิวิธาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส อเนกวิหิตํ อิทฺธิวิธํ ปจฺจนุโภติ. เอโกปิ หุตฺวา พหุธา โหติ …เป… ยาว พฺรหฺมโลกาปิ กาเยน วสํ วตฺเตติ. อิทมฺปิสฺส โหติ ปญฺญาย.

« C’est comme, ô jeune homme, un potier habile ou son apprenti qui, à partir d'une argile bien préparée, pourrait fabriquer et parachever n'importe quelle sorte de vase qu'il souhaiterait. Ou bien, ô jeune homme, comme un ivoirier habile ou son apprenti qui, à partir d'un ivoire bien préparé, pourrait fabriquer et parachever n'importe quel objet d'ivoire qu'il souhaiterait. Ou bien encore, ô jeune homme, comme un orfèvre habile ou son apprenti qui, à partir d'un or bien préparé, pourrait fabriquer et parachever n'importe quel ornement d'or qu'il souhaiterait. De même, ô jeune homme, le moine... [répétition]... quand son esprit est ainsi concentré... il dirige et incline son esprit vers les divers pouvoirs supranormaux. Il exerce divers pouvoirs : d'un seul il devient multiple... jusqu'à... il étend son pouvoir avec son corps jusqu'au monde de Brahma. C’est là aussi une part de sa sagesse. »

๔๗๕. ‘‘โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต…เป… อาเนญฺชปฺปตฺเต ทิพฺพาย โสตธาตุยา จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส ทิพฺพาย โสตธาตุยา วิสุทฺธาย อติกฺกนฺตมานุสิกาย อุโภ สทฺเท สุณาติ ทิพฺเพ จ มานุเส จ เย ทูเร สนฺติเก จ. เสยฺยถาปิ, มาณว, ปุริโส อทฺธานมคฺคปฺปฏิปนฺโน. โส สุเณยฺย เภริสทฺทมฺปิ มุทิงฺคสทฺทมฺปิ สงฺขปณวทินฺทิมสทฺทมฺปิ. ตสฺส เอวมสฺส – ‘เภริสทฺโท อิติปิ มุทิงฺคสทฺโท อิติปิ สงฺขปณวทินฺทิมสทฺโท อิติ’ปิ. เอวเมว โข, มาณว, ภิกฺขุ…เป…. ยมฺปิ มาณว, ภิกฺขุ เอวํ สมาหิเต จิตฺเต…เป… อาเนญฺชปฺปตฺเต ทิพฺพาย โสตธาตุยา จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส ทิพฺพาย โสตธาตุยา วิสุทฺธาย อติกฺกนฺตมานุสิกาย อุโภ สทฺเท สุณาติ ทิพฺเพ จ มานุเส จ เย ทูเร สนฺติเก จ. อิทมฺปิสฺส โหติ ปญฺญาย.

475. « Avec son esprit ainsi concentré... jusqu'à... parvenu à l'imperturbabilité, il dirige et incline son esprit vers l'élément de l'oreille divine. Grâce à cette oreille divine, purifiée et dépassant celle des hommes, il entend les deux sortes de sons, les sons divins et les sons humains, qu'ils soient lointains ou proches. C’est comme, ô jeune homme, un homme engagé sur un long chemin. Il entendrait le son d'un grand tambour, d'un tambourin, d'une conque, d'un cymbalier ou d'un tambour de fête. Il se dirait alors : 'Ceci est le son du grand tambour, ceci est le son du tambourin, ceci est le son de la conque, du cymbalier ou du tambour de fête.' De même, ô jeune homme, le moine... [répétition]... quand son esprit est ainsi concentré... il dirige et incline son esprit vers l'élément de l'oreille divine. Grâce à cette oreille divine, purifiée et dépassant celle des hommes, il entend les deux sortes de sons, les sons divins et les sons humains, qu'ils soient lointains ou proches. C’est là aussi une part de sa sagesse. »

๔๗๖. ‘‘โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต เจโตปริยญาณาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส ปรสตฺตานํ ปรปุคฺคลานํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ปชานาติ, ‘สราคํ วา จิตฺตํ สราคํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, ‘วีตราคํ วา จิตฺตํ วีตราคํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, ‘สโทสํ วา จิตฺตํ สโทสํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, ‘วีตโทสํ วา จิตฺตํ วีตโทสํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, ‘สโมหํ วา จิตฺตํ สโมหํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, ‘วีตโมหํ วา จิตฺตํ วีตโมหํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, ‘สงฺขิตฺตํ วา จิตฺตํ สงฺขิตฺตํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, ‘วิกฺขิตฺตํ วา จิตฺตํ วิกฺขิตฺตํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, ‘มหคฺคตํ วา จิตฺตํ มหคฺคตํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, ‘อมหคฺคตํ วา จิตฺตํ อมหคฺคตํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, ‘สอุตฺตรํ วา จิตฺตํ สอุตฺตรํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, ‘อนุตฺตรํ วา จิตฺตํ อนุตฺตรํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, ‘สมาหิตํ วา จิตฺตํ สมาหิตํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, ‘อสมาหิตํ วา จิตฺตํ อสมาหิตํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, ‘วิมุตฺตํ [Pg.201] วา จิตฺตํ วิมุตฺตํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, ‘อวิมุตฺตํ วา จิตฺตํ อวิมุตฺตํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ.

476. « Quand son esprit est ainsi concentré, purifié, limpide, sans tache, libre de souillures, devenu malléable, maniable, stable et parvenu à l'imperturbabilité, il dirige et incline son esprit vers la connaissance de la pénétration des cœurs [des autres]. Il discerne, pénétrant avec son propre esprit le cœur des autres êtres, des autres personnes. Il sait qu'un esprit avec désir est un esprit avec désir, il sait qu'un esprit sans désir est un esprit sans désir. Il sait qu'un esprit avec haine est un esprit avec haine, il sait qu'un esprit sans haine est un esprit sans haine. Il sait qu'un esprit avec illusion est un esprit avec illusion, il sait qu'un esprit sans illusion est un esprit sans illusion. Il sait qu'un esprit contracté est un esprit contracté, il sait qu'un esprit distrait est un esprit distrait. Il sait qu'un esprit devenu grand est un esprit devenu grand, il sait qu'un esprit non devenu grand est un esprit non devenu grand. Il sait qu'un esprit surpassable est un esprit surpassable, il sait qu'un esprit insurpassable est un esprit insurpassable. Il sait qu'un esprit concentré est un esprit concentré, il sait qu'un esprit non concentré est un esprit non concentré. Il sait qu'un esprit libéré est un esprit libéré, il sait qu'un esprit non libéré est un esprit non libéré. »

‘‘เสยฺยถาปิ, มาณว, อิตฺถี วา ปุริโส วา ทหโร ยุวา มณฺฑนชาติโก อาทาเส วา ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อจฺเฉ วา อุทกปตฺเต สกํ มุขนิมิตฺตํ ปจฺจเวกฺขมาโน สกณิกํ วา สกณิกนฺติ ชาเนยฺย, อกณิกํ วา อกณิกนฺติ ชาเนยฺย. เอวเมว โข, มาณว, ภิกฺขุ…เป… ยมฺปิ, มาณว, ภิกฺขุ เอวํ สมาหิเต…เป… อาเนญฺชปฺปตฺเต เจโตปริยญาณาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส ปรสตฺตานํ ปุรปุคฺคลานํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ปชานาติ, สราคํ วา จิตฺตํ สราคํ จิตฺตนฺติ ปชานาติ…เป… อวิมุตฺตํ วา จิตฺตํ อวิมุตฺตํ จิตฺตนฺติ ปชานาติ. อิทมฺปิสฺส โหติ ปญฺญาย.

« C'est comme, ô jeune homme, si une femme ou un homme, jeune, dans la fleur de l'âge et aimant se parer, observait le reflet de son propre visage dans un miroir bien propre et limpide, ou dans un bol d'eau claire : s'il y avait une marque, il saurait qu'il y a une marque ; s'il n'y en avait pas, il saurait qu'il n'y en a pas. De la même manière, ô jeune homme, le moine... [lorsque l'esprit est concentré]... parvenu à l'imperturbabilité, dirige et incline son esprit vers la connaissance de la pénétration des cœurs. Il discerne avec son propre esprit le cœur des autres êtres... il sait qu'un esprit non libéré est un esprit non libéré. Cela aussi fait partie de sa sagesse. »

๔๗๗. ‘‘โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต…เป… อาเนญฺชปฺปตฺเต ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ. เสยฺยถิทํ, เอกมฺปิ ชาตึ ทฺเวปิ ชาติโย ติสฺโสปิ ชาติโย จตสฺโสปิ ชาติโย ปญฺจปิ ชาติโย ทสปิ ชาติโย วีสมฺปิ ชาติโย ตึสมฺปิ ชาติโย จตฺตาลีสมฺปิ ชาติโย ปญฺญาสมฺปิ ชาติโย ชาติสตมฺปิ ชาติสหสฺสมฺปิ ชาติสตสหสฺสมฺปิ อเนเกปิ สํวฏฺฏกปฺเป อเนเกปิ วิวฏฺฏกปฺเป อเนเกปิ สํวฏฺฏวิวฏฺฏกปฺเป – ‘อมุตฺราสึ เอวํนาโม เอวํโคตฺโต เอวํวณฺโณ เอวมาหาโร เอวํสุขทุกฺขปฺปฏิสํเวที เอวมายุปริยนฺโต. โส ตโต จุโต อมุตฺร อุทปาทึ; ตตฺราปาสึ เอวํนาโม เอวํโคตฺโต เอวํวณฺโณ เอวมาหาโร เอวํสุขทุกฺขปฺปฏิสํเวที เอวมายุปริยนฺโต; โส ตโต จุโต อิธูปปนฺโน’ติ. อิติ สาการํ สอุทฺเทสํ อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ.

477. « Quand son esprit est ainsi concentré... parvenu à l'imperturbabilité, il dirige et incline son esprit vers la connaissance du souvenir des existences antérieures. Il se remémore ses nombreuses existences antérieures de diverses manières, à savoir : une naissance, deux naissances, trois naissances, quatre naissances, cinq naissances, dix naissances, vingt naissances, trente naissances, quarante naissances, cinquante naissances, cent naissances, mille naissances, cent mille naissances, ainsi que de nombreux cycles de contraction du monde, de nombreux cycles d'expansion du monde, de nombreux cycles de contraction et d'expansion du monde : ‘Là-bas, j'avais tel nom, j'appartenais à tel clan, j'avais telle apparence, telle nourriture, j'éprouvais de tels plaisirs et de telles douleurs, et le terme de ma vie était tel. Trépassant de là, je suis réapparu ailleurs ; là aussi, j'avais tel nom, j'appartenais à tel clan, j'avais telle apparence, telle nourriture, j'éprouvais de tels plaisirs et de telles douleurs, et le terme de ma vie était tel. Trépassant de là, je suis réapparu ici.’ Ainsi, il se remémore ses nombreuses existences antérieures dans leurs modalités et leurs détails. »

‘‘เสยฺยถาปิ, มาณว, ปุริโส สกมฺหา คามา อญฺญํ คามํ คจฺเฉยฺย; ตมฺหาปิ คามา อญฺญํ คามํ คจฺเฉยฺย; โส ตมฺหา คามา สกํเยว คามํ ปจฺจาคจฺเฉยฺย. ตสฺส เอวมสฺส – ‘อหํ โข สกมฺหา คามา อมุํ คามํ อคจฺฉึ, ตตฺร เอวํ อฏฺฐาสึ เอวํ นิสีทึ เอวํ อภาสึ เอวํ ตุณฺหี อโหสึ. โส ตมฺหาปิ คามา อมุํ คามํ คจฺฉึ, ตตฺราปิ เอวํ อฏฺฐาสึ เอวํ นิสีทึ เอวํ อภาสึ เอวํ ตุณฺหี อโหสึ. โสมฺหิ ตมฺหา คามา สกํเยว คามํ ปจฺจาคโต’ติ. เอวเมว โข, มาณว, ภิกฺขุ…เป… ยมฺปิ, มาณว, ภิกฺขุ เอวํ [Pg.202] สมาหิเต จิตฺเต…เป… อาเนญฺชปฺปตฺเต ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ. เสยฺยถิทํ – เอกมฺปิ ชาตึ…เป… อิติ สาการํ สอุทฺเทสํ อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ. อิทมฺปิสฺส โหติ ปญฺญาย.

« C'est comme, ô jeune homme, si un homme partait de son propre village pour un autre village, puis de ce village vers un autre encore, et qu'enfin il retournât de ce village vers son propre village. Il se dirait : ‘Je suis allé de mon propre village à tel village ; là, je me suis tenu ainsi, je me suis assis ainsi, j'ai parlé ainsi, j'ai gardé le silence ainsi. De ce village, je suis allé à tel autre village ; là aussi, je me suis tenu ainsi, je me suis assis ainsi, j'ai parlé ainsi, j'ai gardé le silence ainsi. Et de ce village, je suis revenu dans mon propre village.’ De la même manière, ô jeune homme, le moine... lorsque son esprit est ainsi concentré... parvenu à l'imperturbabilité, dirige et incline son esprit vers la connaissance du souvenir des existences antérieures. Il se remémore ses nombreuses existences antérieures... à savoir : une naissance... ainsi, il se remémore ses nombreuses existences antérieures dans leurs modalités et leurs détails. Cela aussi fait partie de sa sagesse. »

๔๗๘. ‘‘โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต…เป… อาเนญฺชปฺปตฺเต สตฺตานํ จุตูปปาตญาณาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน สตฺเต ปสฺสติ จวมาเน อุปปชฺชมาเน หีเน ปณีเต สุวณฺเณ ทุพฺพณฺเณ สุคเต ทุคฺคเต, ยถากมฺมูปเค สตฺเต ปชานาติ – ‘อิเม วต โภนฺโต สตฺตา กายทุจฺจริเตน สมนฺนาคตา วจีทุจฺจริเตน สมนฺนาคตา มโนทุจฺจริเตน สมนฺนาคตา อริยานํ อุปวาทกา มิจฺฉาทิฏฺฐิกา มิจฺฉาทิฏฺฐิกมฺมสมาทานา. เต กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปนฺนา. อิเม วา ปน โภนฺโต สตฺตา กายสุจริเตน สมนฺนาคตา วจีสุจริเตน สมนฺนาคตา มโนสุจริเตน สมนฺนาคตา อริยานํ อนุปวาทกา สมฺมาทิฏฺฐิกา สมฺมาทิฏฺฐิกมฺมสมาทานา. เต กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปนฺนา’ติ. อิติ ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน สตฺเต ปสฺสติ จวมาเน อุปปชฺชมาเน หีเน ปณีเต สุวณฺเณ ทุพฺพณฺเณ สุคเต ทุคฺคเต, ยถากมฺมูปเค สตฺเต ปชานาติ.

478. « Quand son esprit est ainsi concentré... parvenu à l'imperturbabilité, il dirige et incline son esprit vers la connaissance de la mort et de la renaissance des êtres. Avec l'œil divin, purifié et surpassant la vue humaine, il voit les êtres qui trépassent et ceux qui renaissent, les inférieurs et les supérieurs, les beaux et les laids, les fortunés et les infortunés ; il comprend comment les êtres s'en vont selon leurs actes : ‘Hélas ! Ces êtres qui s'étaient livrés à l'inconduite du corps, de la parole et de l'esprit, qui insultaient les Nobles, qui professaient des vues erronées et agissaient selon des vues erronées, à la dissolution du corps, après la mort, ils sont réapparus dans un état de privation, dans une mauvaise destination, dans un monde de perdition, en enfer. Mais ces autres êtres, qui s'étaient livrés à la bonne conduite du corps, de la parole et de l'esprit, qui n'insultaient pas les Nobles, qui professaient des vues justes et agissaient selon des vues justes, à la dissolution du corps, après la mort, ils sont réapparus dans une bonne destination, dans un monde céleste.’ Ainsi, avec l'œil divin, purifié et surpassant la vue humaine, il voit les êtres qui trépassent et ceux qui renaissent... il comprend comment les êtres s'en vont selon leurs actes. »

‘‘เสยฺยถาปิ, มาณว, มชฺเฌสิงฺฆาฏเก ปาสาโท, ตตฺถ จกฺขุมา ปุริโส ฐิโต ปสฺเสยฺย มนุสฺเส เคหํ ปวิสนฺเตปิ นิกฺขมนฺเตปิ รถิกายปิ วีถึ สญฺจรนฺเต มชฺเฌสิงฺฆาฏเก นิสินฺเนปิ. ตสฺส เอวมสฺส – ‘เอเต มนุสฺสา เคหํ ปวิสนฺติ, เอเต นิกฺขมนฺติ, เอเต รถิกาย วีถึ สญฺจรนฺติ, เอเต มชฺเฌสิงฺฆาฏเก นิสินฺนา’ติ. เอวเมว โข, มาณว, ภิกฺขุ…เป… ยมฺปิ, มาณว, ภิกฺขุ เอวํ สมาหิเต จิตฺเต…เป… อาเนญฺชปฺปตฺเต สตฺตานํ จุตูปปาตญาณาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน สตฺเต ปสฺสติ จวมาเน อุปปชฺชมาเน หีเน ปณีเต สุวณฺเณ ทุพฺพณฺเณ สุคเต ทุคฺคเต, ยถากมฺมูปเค สตฺเต ปชานาติ. อิทมฺปิสฺส โหติ ปญฺญาย.

« C’est comme si, jeune homme, il y avait un palais au milieu d'un carrefour, et qu'un homme doué de vision se tenant là voie les gens entrer dans une maison, en sortir, circuler dans les rues ou être assis au milieu du carrefour. Il se dirait : “Ces gens entrent dans la maison, ceux-là en sortent, ceux-ci circulent dans les rues, et ceux-là sont assis au milieu du carrefour.” De même, jeune homme, quand son esprit est ainsi concentré... parvenu à l'imperturbabilité, le moine dirige et incline son esprit vers la connaissance de la mort et de la renaissance des êtres. Avec l'œil divin, pur et surpassant la vue humaine, il voit les êtres mourir et renaître, qu'ils soient inférieurs ou supérieurs, beaux ou laids, heureux ou malheureux. Il comprend comment les êtres s'en vont selon leurs actions (karma). C’est aussi là une part de sa sagesse. »

๔๗๙. ‘‘โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต อาสวานํ ขยญาณาย [Pg.203] จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส อิทํ ทุกฺขนฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ, อยํ ทุกฺขสมุทโยติ ยถาภูตํ ปชานาติ, อยํ ทุกฺขนิโรโธติ ยถาภูตํ ปชานาติ, อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ ยถาภูตํ ปชานาติ; อิเม อาสวาติ ยถาภูตํ ปชานาติ, อยํ อาสวสมุทโยติ ยถาภูตํ ปชานาติ, อยํ อาสวนิโรโธติ ยถาภูตํ ปชานาติ, อยํ อาสวนิโรธคามินี ปฏิปทาติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ตสฺส เอวํ ชานโต เอวํ ปสฺสโต กามาสวาปิ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, ภวาสวาปิ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, อวิชฺชาสวาปิ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหติ. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาติ.

479. « L’esprit ainsi concentré, purifié, limpide, sans tache, libre d'impuretés, devenu malléable, maniable, stable et parvenu à l'imperturbabilité, il dirige et incline son esprit vers la connaissance de la destruction des impuretés (āsava). Il comprend tel qu'il est en réalité : “Ceci est la souffrance” ; il comprend tel qu'il est en réalité : “Ceci est l'origine de la souffrance” ; il comprend tel qu'il est en réalité : “Ceci est la cessation de la souffrance” ; il comprend tel qu'il est en réalité : “Ceci est la pratique menant à la cessation de la souffrance”. Il comprend tel qu'il est en réalité : “Ceci sont les impuretés” ; il comprend tel qu'il est en réalité : “Ceci est l'origine des impuretés” ; il comprend tel qu'il est en réalité : “Ceci est la cessation des impuretés” ; il comprend tel qu'il est en réalité : “Ceci est la pratique menant à la cessation des impuretés”. Pour lui, ainsi sachant et ainsi voyant, l'esprit est libéré de l'impureté du désir sensuel, l'esprit est libéré de l'impureté de l'existence, et l'esprit est libéré de l'impureté de l'ignorance. Dans la libération, naît la connaissance : “C’est la libération”. Il comprend : “La naissance est épuisée, la vie sainte a été vécue, ce qui devait être fait a été accompli, il n'y a plus rien après cet état d'existence.” »

‘‘เสยฺยถาปิ, มาณว, ปพฺพตสงฺเขเป อุทกรหโท อจฺโฉ วิปฺปสนฺโน อนาวิโล. ตตฺถ จกฺขุมา ปุริโส ตีเร ฐิโต ปสฺเสยฺย สิปฺปิกสมฺพุกมฺปิ สกฺขรกถลมฺปิ มจฺฉคุมฺพมฺปิ จรนฺตมฺปิ ติฏฺฐนฺตมฺปิ. ตสฺส เอวมสฺส – ‘อยํ โข อุทกรหโท อจฺโฉ วิปฺปสนฺโน อนาวิโล. ตตฺริเม สิปฺปิกสมฺพุกาปิ สกฺขรกถลาปิ มจฺฉคุมฺพาปิ จรนฺติปิ ติฏฺฐนฺติปี’ติ. เอวเมว โข, มาณว, ภิกฺขุ…เป… ยมฺปิ, มาณว, ภิกฺขุ เอวํ สมาหิเต จิตฺเต…เป… อาเนญฺชปฺปตฺเต อาสวานํ ขยญาณาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส อิทํ ทุกฺขนฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ…เป… อาสวนิโรธคามินี ปฏิปทาติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ตสฺส เอวํ ชานโต เอวํ ปสฺสโต กามาสวาปิ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, ภวาสวาปิ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, อวิชฺชาสวาปิ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหติ, ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาติ. อิทมฺปิสฺส โหติ ปญฺญาย.

« C’est comme si, jeune homme, dans une gorge de montagne, il y avait un étang d'eau claire, limpide et sans trouble. Un homme doué de vision se tenant sur la rive verrait des coquillages, des graviers, des tessons et des bancs de poissons, soit en mouvement, soit immobiles. Il se dirait : “Cet étang est clair, limpide et sans trouble ; là se trouvent ces coquillages, ces graviers, ces tessons et ces bancs de poissons qui circulent ou restent immobiles.” De même, jeune homme, le moine... quand son esprit est ainsi concentré... parvenu à l'imperturbabilité, il dirige et incline son esprit vers la connaissance de la destruction des impuretés. Il comprend tel qu'il est en réalité : “Ceci est la souffrance”... “Ceci est la pratique menant à la cessation des impuretés”. Pour lui, ainsi sachant et ainsi voyant, l'esprit est libéré de l'impureté du désir sensuel, l'esprit est libéré de l'impureté de l'existence, l'esprit est libéré de l'impureté de l'ignorance. Dans la libération, naît la connaissance : “C’est la libération”. Il comprend : “La naissance est épuisée, la vie sainte a été vécue, ce qui devait être fait a été accompli, il n'y a plus rien après cet état d'existence.” C’est aussi là une part de sa sagesse. »

๔๘๐. ‘‘อยํ โข, โส มาณว, อริโย ปญฺญากฺขนฺโธ ยสฺส โส ภควา วณฺณวาที อโหสิ, ยตฺถ จ อิมํ ชนตํ สมาทเปสิ นิเวเสสิ ปติฏฺฐาเปสิ. นตฺถิ เจเวตฺถ อุตฺตริกรณีย’’นฺติ.

480. « C'est là, jeune homme, ce noble agrégat de sagesse dont le Bienheureux a fait l'éloge, et dans lequel il a encouragé, incité et établi cette population. Au-delà de cela, il n'y a plus rien d'autre à accomplir. » C'est ce que dit Ānanda.

‘‘อจฺฉริยํ, โภ อานนฺท, อพฺภุตํ, โภ อานนฺท! โส จายํ, โภ อานนฺท, อริโย ปญฺญากฺขนฺโธ ปริปุณฺโณ, โน อปริปุณฺโณ. เอวํ ปริปุณฺณํ จาหํ, โภ อานนฺท, อริยํ ปญฺญากฺขนฺธํ อิโต พหิทฺธา อญฺเญสุ สมณพฺราหฺมเณสุ น สมนุปสฺสามิ. นตฺถิ [Pg.204] เจเวตฺถ อุตฺตริกรณียํ. อภิกฺกนฺตํ, โภ อานนฺท, อภิกฺกนฺตํ, โภ อานนฺท! เสยฺยถาปิ, โภ อานนฺท, นิกฺกุชฺชิตํ วา อุกฺกุชฺเชยฺย, ปฏิจฺฉนฺนํ วา วิวเรยฺย, มูฬฺหสฺส วา มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย, อนฺธกาเร วา เตลปชฺโชตํ ธาเรยฺย ‘จกฺขุมนฺโต รูปานิ ทกฺขนฺตี’ติ. เอวเมวํ โภตา อานนฺเทน อเนกปริยาเยน ธมฺโม ปกาสิโต. เอสาหํ, โภ อานนฺท, ตํ ภวนฺตํ โคตมํ สรณํ คจฺฉามิ ธมฺมญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ. อุปาสกํ มํ ภวํ อานนฺโท ธาเรตุ อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คต’’นฺติ.

« C’est admirable, maître Ānanda ! C’est merveilleux, maître Ānanda ! Ce noble agrégat de sagesse est complet, et non incomplet. Je ne vois pas un tel noble agrégat de sagesse, si complet, chez d'autres ascètes ou brahmanes en dehors de cet enseignement. Il n'y a en effet rien de plus à accomplir au-delà de ceci. C’est excellent, maître Ānanda ! C’est excellent ! C’est comme si, maître Ānanda, on redressait ce qui était renversé, ou si l'on découvrait ce qui était caché, ou si l'on montrait le chemin à celui qui s'était égaré, ou si l'on apportait une lampe à l'huile dans l'obscurité pour que ceux qui ont des yeux puissent voir les formes. De la même manière, maître Ānanda a exposé le Dhamma de multiples façons. Moi-même, maître Ānanda, je prends refuge en ce Bienheureux Gotama, dans le Dhamma et dans la communauté des moines. Que maître Ānanda me reçoive comme disciple laïc ayant pris refuge dès aujourd'hui et pour toute la vie. » Voilà ce que dit le jeune homme Subha.

สุภสุตฺตํ นิฏฺฐิตํ ทสมํ.

Fin du Subha Sutta, le dixième.

๑๑. เกวฏฺฏสุตฺตํ

11. Kevaṭṭa Sutta

เกวฏฺฏคหปติปุตฺตวตฺถุ

L'histoire de Kevaṭṭa, le fils de famille

๔๘๑. เอวํ [Pg.205] เม สุตํ – เอกํ สมยํ ภควา นาฬนฺทายํ วิหรติ ปาวาริกมฺพวเน. อถ โข เกวฏฺโฏ คหปติปุตฺโต เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข เกวฏฺโฏ คหปติปุตฺโต ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อยํ, ภนฺเต, นาฬนฺทา อิทฺธา เจว ผีตา จ พหุชนา อากิณฺณมนุสฺสา ภควติ อภิปฺปสนฺนา. สาธุ, ภนฺเต, ภควา เอกํ ภิกฺขุํ สมาทิสตุ, โย อุตฺตริมนุสฺสธมฺมา, อิทฺธิปาฏิหาริยํ กริสฺสติ; เอวายํ นาฬนฺทา ภิยฺโยโส มตฺตาย ภควติ อภิปฺปสีทิสฺสตี’’ติ. เอวํ วุตฺเต, ภควา เกวฏฺฏํ คหปติปุตฺตํ เอตทโวจ – ‘‘น โข อหํ, เกวฏฺฏ, ภิกฺขูนํ เอวํ ธมฺมํ เทเสมิ – เอถ ตุมฺเห, ภิกฺขเว, คิหีนํ โอทาตวสนานํ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมา อิทฺธิปาฏิหาริยํ กโรถา’’ติ.

481. Ainsi ai-je entendu : une fois, le Bienheureux séjournait à Nāḷandā, dans le bois de manguiers de Pāvārika. Alors Kevaṭṭa, fils de famille, s'approcha du Bienheureux ; après s'être approché et avoir salué respectueusement le Bienheureux, il s'assit à l'écart. Assis à l'écart, Kevaṭṭa le fils de famille dit ceci au Bienheureux : « Seigneur, cette ville de Nāḷandā est prospère, riche, peuplée, remplie de gens et dévouée au Bienheureux. Ce serait bien, Seigneur, que le Bienheureux désigne un moine qui accomplirait un miracle de pouvoir psychique surpassant les facultés humaines. Ainsi, cette ville de Nāḷandā deviendrait encore plus dévouée au Bienheureux. » Quand cela fut dit, le Bienheureux dit ceci à Kevaṭṭa le fils de famille : « Kevaṭṭa, je n'enseigne pas le Dhamma aux moines de cette façon : “Venez, moines, accomplissez des miracles de pouvoir psychique surpassant les facultés humaines pour les laïcs vêtus de blanc.” »

๔๘๒. ทุติยมฺปิ โข เกวฏฺโฏ คหปติปุตฺโต ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘นาหํ, ภนฺเต, ภควนฺตํ ธํเสมิ; อปิ จ, เอวํ วทามิ – ‘อยํ, ภนฺเต, นาฬนฺทา อิทฺธา เจว ผีตา จ พหุชนา อากิณฺณมนุสฺสา ภควติ อภิปฺปสนฺนา. สาธุ, ภนฺเต, ภควา เอกํ ภิกฺขุํ สมาทิสตุ, โย อุตฺตริมนุสฺสธมฺมา อิทฺธิปาฏิหาริยํ กริสฺสติ; เอวายํ นาฬนฺทา ภิยฺโยโส มตฺตาย ภควติ อภิปฺปสีทิสฺสตี’’’ติ. ทุติยมฺปิ โข ภควา เกวฏฺฏํ คหปติปุตฺตํ เอตทโวจ – ‘‘น โข อหํ, เกวฏฺฏ, ภิกฺขูนํ เอวํ ธมฺมํ เทเสมิ – เอถ ตุมฺเห, ภิกฺขเว, คิหีนํ โอทาตวสนานํ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมา อิทฺธิปาฏิหาริยํ กโรถา’’’ติ.

482. Pour la deuxième fois, Kevaṭṭa, le fils du chef de maison, s'adressa au Béni en ces termes : « Seigneur, je ne cherche pas à offenser le Béni ; cependant, je dis ceci : "Seigneur, cette ville de Nāḷandā est prospère, opulente, très peuplée, débordante d'habitants et remplie de gens qui ont une grande foi envers le Béni. Il serait bon, Seigneur, que le Béni désigne un moine qui accomplirait un miracle de pouvoirs supranormaux dépassant les facultés humaines ordinaires ; ainsi, Nāḷandā croîtrait encore plus en dévotion envers le Béni." » Pour la deuxième fois, le Béni répondit à Kevaṭṭa, le fils du chef de maison : « Kevaṭṭa, je n'enseigne pas ainsi le Dhamma aux moines : "Venez, moines, accomplissez pour les laïcs vêtus de blanc des miracles de pouvoirs supranormaux dépassant les facultés humaines ordinaires." »

ตติยมฺปิ โข เกวฏฺโฏ คหปติปุตฺโต ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘นาหํ, ภนฺเต, ภควนฺตํ ธํเสมิ; อปิ จ, เอวํ วทามิ – ‘อยํ, ภนฺเต, นาฬนฺทา อิทฺธา เจว ผีตา จ พหุชนา อากิณฺณมนุสฺสา ภควติ อภิปฺปสนฺนา. สาธุ, ภนฺเต, ภควา เอกํ ภิกฺขุํ สมาทิสตุ, โย อุตฺตริมนุสฺสธมฺมา อิทฺธิปาฏิหาริยํ กริสฺสติ. เอวายํ นาฬนฺทา ภิยฺโยโส มตฺตาย ภควติ อภิปฺปสีทิสฺสตี’ติ.

Pour la troisième fois, Kevaṭṭa, le fils du chef de maison, s'adressa au Béni en ces termes : « Seigneur, je ne cherche pas à offenser le Béni ; cependant, je dis ceci : "Seigneur, cette ville de Nāḷandā est prospère, opulente, très peuplée, débordante d'habitants et remplie de gens qui ont une grande foi envers le Béni. Il serait bon, Seigneur, que le Béni désigne un moine qui accomplirait un miracle de pouvoirs supranormaux dépassant les facultés humaines ordinaires. Ainsi, Nāḷandā croîtrait encore plus en dévotion envers le Béni." »

อิทฺธิปาฏิหาริยํ

Le miracle des pouvoirs supranormaux

๔๘๓. ‘‘ตีณิ [Pg.206] โข อิมานิ, เกวฏฺฏ, ปาฏิหาริยานิ มยา สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวทิตานิ. กตมานิ ตีณิ? อิทฺธิปาฏิหาริยํ, อาเทสนาปาฏิหาริยํ, อนุสาสนีปาฏิหาริยํ.

483. « Kevaṭṭa, il y a ces trois sortes de miracles que j'ai moi-même connus par une connaissance directe, réalisés par moi-même et proclamés. Quels sont ces trois ? Le miracle des pouvoirs supranormaux, le miracle de la lecture de la pensée et le miracle de l'instruction.

๔๘๔. ‘‘กตมญฺจ, เกวฏฺฏ, อิทฺธิปาฏิหาริยํ? อิธ, เกวฏฺฏ, ภิกฺขุ อเนกวิหิตํ อิทฺธิวิธํ ปจฺจนุโภติ. เอโกปิ หุตฺวา พหุธา โหติ, พหุธาปิ หุตฺวา เอโก โหติ; อาวิภาวํ ติโรภาวํ ติโรกุฏฺฏํ ติโรปาการํ ติโรปพฺพตํ อสชฺชมาโน คจฺฉติ เสยฺยถาปิ อากาเส; ปถวิยาปิ อุมฺมุชฺชนิมุชฺชํ กโรติ เสยฺยถาปิ อุทเก; อุทเกปิ อภิชฺชมาเน คจฺฉติ เสยฺยถาปิ ปถวิยํ; อากาเสปิ ปลฺลงฺเกน กมติ เสยฺยถาปิ ปกฺขี สกุโณ; อิเมปิ จนฺทิมสูริเย เอวํ มหิทฺธิเก เอวํ มหานุภาเว ปาณินา ปรามสติ ปริมชฺชติ; ยาว พฺรหฺมโลกาปิ กาเยน วสํ วตฺเตติ.

484. « Et qu'est-ce que le miracle des pouvoirs supranormaux, Kevaṭṭa ? Ici, Kevaṭṭa, un moine exerce diverses sortes de pouvoirs supranormaux : d'un seul il devient plusieurs, de plusieurs il devient un ; il apparaît et disparaît ; il traverse les murs, les remparts et les montagnes sans être arrêté, comme s'il s'agissait de l'espace ; il plonge et ressort de la terre comme s'il s'agissait d'eau ; il marche sur l'eau sans s'enfoncer comme s'il s'agissait de la terre ; il voyage dans les airs, assis les jambes croisées, comme un oiseau ailé ; il touche et caresse de la main la lune et le soleil, si puissants et majestueux soient-ils ; il exerce son influence par son corps jusqu'au monde de Brahmā. C'est ainsi qu'il exerce diverses sortes de pouvoirs supranormaux.

‘‘ตเมนํ อญฺญตโร สทฺโธ ปสนฺโน ปสฺสติ ตํ ภิกฺขุํ อเนกวิหิตํ อิทฺธิวิธํ ปจฺจนุโภนฺตํ – เอโกปิ หุตฺวา พหุธา โหนฺตํ, พหุธาปิ หุตฺวา เอโก โหนฺตํ; อาวิภาวํ ติโรภาวํ; ติโรกุฏฺฏํ ติโรปาการํ ติโรปพฺพตํ อสชฺชมานํ คจฺฉนฺตํ เสยฺยถาปิ อากาเส; ปถวิยาปิ อุมฺมุชฺชนิมุชฺชํ กโรนฺตํ เสยฺยถาปิ อุทเก; อุทเกปิ อภิชฺชมาเน คจฺฉนฺตํ เสยฺยถาปิ ปถวิยํ; อากาเสปิ ปลฺลงฺเกน กมนฺตํ เสยฺยถาปิ ปกฺขี สกุโณ; อิเมปิ จนฺทิมสูริเย เอวํ มหิทฺธิเก เอวํ มหานุภาเว ปาณินา ปรามสนฺตํ ปริมชฺชนฺตํ ยาว พฺรหฺมโลกาปิ กาเยน วสํ วตฺเตนฺตํ.

« Un homme doté de foi et de dévotion voit ce moine exerçant diverses sortes de pouvoirs supranormaux : d'un seul il devient plusieurs, de plusieurs il devient un ; il apparaît et disparaît ; il traverse les murs, les remparts et les montagnes sans être arrêté, comme s'il s'agissait de l'espace ; il plonge et ressort de la terre comme s'il s'agissait d'eau ; il marche sur l'eau sans s'enfoncer comme s'il s'agissait de la terre ; il voyage dans les airs, assis les jambes croisées, comme un oiseau ailé ; il touche et caresse de la main la lune et le soleil, si puissants et majestueux soient-ils ; il exerce son influence par son corps jusqu'au monde de Brahmā.

‘‘ตเมนํ โส สทฺโธ ปสนฺโน อญฺญตรสฺส อสฺสทฺธสฺส อปฺปสนฺนสฺส อาโรเจติ – ‘อจฺฉริยํ วต, โภ, อพฺภุตํ วต, โภ, สมณสฺส มหิทฺธิกตา มหานุภาวตา. อมาหํ ภิกฺขุํ อทฺทสํ อเนกวิหิตํ อิทฺธิวิธํ ปจฺจนุโภนฺตํ – เอโกปิ หุตฺวา พหุธา โหนฺตํ, พหุธาปิ หุตฺวา เอโก โหนฺตํ…เป… ยาว พฺรหฺมโลกาปิ กาเยน วสํ วตฺเตนฺต’นฺติ.

« Alors, cet homme doté de foi et de dévotion en informe un autre homme sans foi ni dévotion : "C'est merveilleux, monsieur ! C'est prodigieux, monsieur, la grande puissance et la grande majesté de ce religieux ! J'ai vu un tel moine exercer diverses sortes de pouvoirs supranormaux : d'un seul il devient plusieurs, de plusieurs il devient un... [et ainsi de suite] ...il exerce son influence par son corps jusqu'au monde de Brahmā."

‘‘ตเมนํ โส อสฺสทฺโธ อปฺปสนฺโน ตํ สทฺธํ ปสนฺนํ เอวํ วเทยฺย – ‘อตฺถิ โข, โภ, คนฺธารี นาม วิชฺชา. ตาย โส ภิกฺขุ อเนกวิหิตํ อิทฺธิวิธํ ปจฺจนุโภติ – เอโกปิ หุตฺวา พหุธา โหติ, พหุธาปิ หุตฺวา เอโก โหติ…เป… ยาว พฺรหฺมโลกาปิ กาเยน วสํ วตฺเตตี’ติ.

« Alors, cet homme sans foi ni dévotion dirait à l'homme doté de foi et de dévotion : "Monsieur, il existe un art nommé Gandhārī. C'est grâce à cet art que ce moine exerce diverses sortes de pouvoirs supranormaux : d'un seul il devient plusieurs, de plusieurs il devient un... [et ainsi de suite] ...il exerce son influence par son corps jusqu'au monde de Brahmā."

‘‘ตํ [Pg.207] กึ มญฺญสิ, เกวฏฺฏ, อปิ นุ โส อสฺสทฺโธ อปฺปสนฺโน ตํ สทฺธํ ปสนฺนํ เอวํ วเทยฺยา’’ติ? ‘‘วเทยฺย, ภนฺเต’’ติ. ‘‘อิมํ โข อหํ, เกวฏฺฏ, อิทฺธิปาฏิหาริเย อาทีนวํ สมฺปสฺสมาโน อิทฺธิปาฏิหาริเยน อฏฺฏียามิ หรายามิ ชิคุจฺฉามิ’’.

« Qu'en penses-tu, Kevaṭṭa ? Cet homme sans foi ni dévotion ne parlerait-il pas ainsi à l'homme doté de foi et de dévotion ? » — « Il le ferait, Seigneur. » — « Kevaṭṭa, c'est parce que je vois ce danger dans le miracle des pouvoirs supranormaux que je suis lassé, que j'ai honte et que j'ai de la répulsion pour le miracle des pouvoirs supranormaux. »

อาเทสนาปาฏิหาริยํ

Le miracle de la lecture de la pensée

๔๘๕. ‘‘กตมญฺจ, เกวฏฺฏ, อาเทสนาปาฏิหาริยํ? อิธ, เกวฏฺฏ, ภิกฺขุ ปรสตฺตานํ ปรปุคฺคลานํ จิตฺตมฺปิ อาทิสติ, เจตสิกมฺปิ อาทิสติ, วิตกฺกิตมฺปิ อาทิสติ, วิจาริตมฺปิ อาทิสติ – ‘เอวมฺปิ เต มโน, อิตฺถมฺปิ เต มโน, อิติปิ เต จิตฺต’นฺติ.

485. « Et qu'est-ce que le miracle de la lecture de la pensée, Kevaṭṭa ? Ici, Kevaṭṭa, un moine révèle l'esprit d'autres êtres et d'autres individus, révèle leurs états mentaux, leurs pensées et leurs réflexions en disant : "Ton esprit est ainsi, ton esprit est de telle manière, ta pensée est ainsi."

‘‘ตเมนํ อญฺญตโร สทฺโธ ปสนฺโน ปสฺสติ ตํ ภิกฺขุํ ปรสตฺตานํ ปรปุคฺคลานํ จิตฺตมฺปิ อาทิสนฺตํ, เจตสิกมฺปิ อาทิสนฺตํ, วิตกฺกิตมฺปิ อาทิสนฺตํ, วิจาริตมฺปิ อาทิสนฺตํ – ‘เอวมฺปิ เต มโน, อิตฺถมฺปิ เต มโน, อิติปิ เต จิตฺต’นฺติ. ตเมนํ โส สทฺโธ ปสนฺโน อญฺญตรสฺส อสฺสทฺธสฺส อปฺปสนฺนสฺส อาโรเจติ – ‘อจฺฉริยํ วต, โภ, อพฺภุตํ วต, โภ, สมณสฺส มหิทฺธิกตา มหานุภาวตา. อมาหํ ภิกฺขุํ อทฺทสํ ปรสตฺตานํ ปรปุคฺคลานํ จิตฺตมฺปิ อาทิสนฺตํ, เจตสิกมฺปิ อาทิสนฺตํ, วิตกฺกิตมฺปิ อาทิสนฺตํ, วิจาริตมฺปิ อาทิสนฺตํ – ‘‘เอวมฺปิ เต มโน, อิตฺถมฺปิ เต มโน, อิติปิ เต จิตฺต’’’นฺติ.

« Un homme doté de foi et de dévotion voit ce moine révéler l'esprit d'autres êtres et d'autres individus, leurs états mentaux, leurs pensées et leurs réflexions en disant : "Ton esprit est ainsi, ton esprit est de telle manière, ta pensée est ainsi." Alors, cet homme doté de foi et de dévotion en informe un autre homme sans foi ni dévotion : "C'est merveilleux, monsieur ! C'est prodigieux, monsieur, la grande puissance et la grande majesté de ce religieux ! J'ai vu ce moine révéler l'esprit d'autres êtres et d'autres individus, leurs états mentaux, leurs pensées et leurs réflexions en disant : 'Ton esprit est ainsi, ton esprit est de telle manière, ta pensée est ainsi.'"

‘‘ตเมนํ โส อสฺสทฺโธ อปฺปสนฺโน ตํ สทฺธํ ปสนฺนํ เอวํ วเทยฺย – ‘อตฺถิ โข, โภ, มณิกา นาม วิชฺชา; ตาย โส ภิกฺขุ ปรสตฺตานํ ปรปุคฺคลานํ จิตฺตมฺปิ อาทิสติ, เจตสิกมฺปิ อาทิสติ, วิตกฺกิตมฺปิ อาทิสติ, วิจาริตมฺปิ อาทิสติ – ‘เอวมฺปิ เต มโน, อิตฺถมฺปิ เต มโน, อิติปิ เต จิตฺต’’’นฺติ.

« Alors, cet homme sans foi ni dévotion dirait à l'homme doté de foi et de dévotion : "Monsieur, il existe un art nommé Maṇikā ; c'est grâce à cet art que ce moine révèle l'esprit d'autres êtres et d'autres individus, leurs états mentaux, leurs pensées et leurs réflexions en disant : 'Ton esprit est ainsi, ton esprit est de telle manière, ta pensée est ainsi.'"

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, เกวฏฺฏ, อปิ นุ โส อสฺสทฺโธ อปฺปสนฺโน ตํ สทฺธํ ปสนฺนํ เอวํ วเทยฺยา’’ติ? ‘‘วเทยฺย, ภนฺเต’’ติ. ‘‘อิมํ โข อหํ, เกวฏฺฏ, อาเทสนาปาฏิหาริเย อาทีนวํ สมฺปสฺสมาโน อาเทสนาปาฏิหาริเยน อฏฺฏียามิ หรายามิ ชิคุจฺฉามิ’’.

« Qu'en penses-tu, Kevaṭṭa ? Cet homme sans foi ni dévotion ne parlerait-il pas ainsi à l'homme doté de foi et de dévotion ? » — « Il le ferait, Seigneur. » — « Kevaṭṭa, c'est parce que je vois ce danger dans le miracle de la lecture de la pensée que je suis lassé, que j'ai honte et que j'ai de la répulsion pour le miracle de la lecture de la pensée. »

อนุสาสนีปาฏิหาริยํ

Le miracle de l'instruction

๔๘๖. ‘‘กตมญฺจ, เกวฏฺฏ, อนุสาสนีปาฏิหาริยํ? อิธ, เกวฏฺฏ, ภิกฺขุ เอวมนุสาสติ – ‘เอวํ วิตกฺเกถ, มา เอวํ วิตกฺกยิตฺถ, เอวํ มนสิกโรถ, มา [Pg.208] เอวํ มนสากตฺถ, อิทํ ปชหถ, อิทํ อุปสมฺปชฺช วิหรถา’ติ. อิทํ วุจฺจติ, เกวฏฺฏ, อนุสาสนีปาฏิหาริยํ.

486. « Et qu’est-ce que, Kevaṭṭa, le miracle de l’instruction ? Ici, Kevaṭṭa, un moine donne une instruction ainsi : “Pensez de cette manière, ne pensez pas de cette manière ; portez votre attention de cette manière, ne portez pas votre attention de cette manière ; abandonnez ceci, atteignez et demeurez en cela.” C’est cela, Kevaṭṭa, que l’on appelle le miracle de l’instruction. »

‘‘ปุน จปรํ, เกวฏฺฏ, อิธ ตถาคโต โลเก อุปฺปชฺชติ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ …เป… (ยถา ๑๙๐-๒๑๒ อนุจฺเฉเทสุ เอวํ วิตฺถาเรตพฺพํ). เอวํ โข, เกวฏฺฏ, ภิกฺขุ สีลสมฺปนฺโน โหติ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิทมฺปิ วุจฺจติ, เกวฏฺฏ, อนุสาสนีปาฏิหาริยํ…เป… ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิทมฺปิ วุจฺจติ, เกวฏฺฏ, อนุสาสนีปาฏิหาริยํ…เป… ญาณทสฺสนาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ…เป… อิทมฺปิ วุจฺจติ, เกวฏฺฏ, อนุสาสนีปาฏิหาริยํ…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาติ…เป… อิทมฺปิ วุจฺจติ, เกวฏฺฏ, อนุสาสนีปาฏิหาริยํ.

« De plus, Kevaṭṭa, un Tathāgata apparaît ici-bas, un Arhat, un Parfaitement Éveillé... (à développer selon les paragraphes 190-212). C’est ainsi, Kevaṭṭa, qu’un moine est accompli dans la vertu... il atteint et demeure dans le premier jhāna. Cela aussi, Kevaṭṭa, est appelé le miracle de l’instruction... le deuxième jhāna... le troisième jhāna... il atteint et demeure dans le quatrième jhāna. Cela aussi, Kevaṭṭa, est appelé le miracle de l’instruction... il dirige et incline son esprit vers la connaissance et la vision... cela aussi, Kevaṭṭa, est appelé le miracle de l’instruction... il comprend qu'il n'y a plus rien après cet état présent... cela aussi, Kevaṭṭa, est appelé le miracle de l’instruction. »

‘‘อิมานิ โข, เกวฏฺฏ, ตีณิ ปาฏิหาริยานิ มยา สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวทิตานิ’’.

« Kevaṭṭa, ces trois miracles ont été proclamés par moi-même, après les avoir connus par une connaissance directe et les avoir réalisés personnellement. »

ภูตนิโรเธสกภิกฺขุวตฺถุ

L'histoire du moine en quête de la cessation des éléments

๔๘๗. ‘‘ภูตปุพฺพํ, เกวฏฺฏ, อิมสฺมิญฺเญว ภิกฺขุสงฺเฆ อญฺญตรสฺส ภิกฺขุโน เอวํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ – ‘กตฺถ นุ โข อิเม จตฺตาโร มหาภูตา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, เสยฺยถิทํ – ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตู’ติ?

487. « Il fut un temps, Kevaṭṭa, où dans cette même communauté de moines, une réflexion surgit dans l’esprit d’un certain moine : “Où donc ces quatre grands éléments cessent-ils sans reste, à savoir : l’élément terre, l’élément eau, l’élément feu et l’élément air ?” »

๔๘๘. ‘‘อถ โข โส, เกวฏฺฏ, ภิกฺขุ ตถารูปํ สมาธึ สมาปชฺชิ, ยถาสมาหิเต จิตฺเต เทวยานิโย มคฺโค ปาตุรโหสิ. อถ โข โส, เกวฏฺฏ, ภิกฺขุ เยน จาตุมหาราชิกา เทวา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา จาตุมหาราชิเก เทเว เอตทโวจ – ‘กตฺถ นุ โข, อาวุโส, อิเม จตฺตาโร มหาภูตา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, เสยฺยถิทํ – ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตู’ติ?

488. « Alors, Kevaṭṭa, ce moine entra dans un tel état de concentration que, l’esprit ainsi recueilli, le chemin menant aux dieux lui apparut. Alors, Kevaṭṭa, ce moine s'approcha des dieux des Quatre Grands Rois ; s’étant approché, il dit aux dieux des Quatre Grands Rois : “Où donc, chers amis, ces quatre grands éléments cessent-ils sans reste, à savoir : l’élément terre, l’élément eau, l’élément feu et l’élément air ?” »

‘‘เอวํ วุตฺเต, เกวฏฺฏ, จาตุมหาราชิกา เทวา ตํ ภิกฺขุํ เอตทโวจุํ – ‘มยมฺปิ โข, ภิกฺขุ, น ชานาม, ยตฺถิเม จตฺตาโร มหาภูตา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, เสยฺยถิทํ – ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตูติ. อตฺถิ โข, ภิกฺขุ, จตฺตาโร มหาราชาโน อมฺเหหิ อภิกฺกนฺตตรา [Pg.209] จ ปณีตตรา จ. เต โข เอตํ ชาเนยฺยุํ, ยตฺถิเม จตฺตาโร มหาภูตา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, เสยฺยถิทํ – ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตู’ติ.

« Cela ayant été dit, Kevaṭṭa, les dieux des Quatre Grands Rois répondirent à ce moine : “Nous non plus, moine, nous ne savons pas où ces quatre grands éléments cessent sans reste, à savoir : l’élément terre, l’élément eau, l’élément feu et l’élément air. Cependant, moine, il y a les Quatre Grands Rois qui sont plus puissants et plus éminents que nous. Eux devraient savoir où ces quatre grands éléments cessent sans reste, à savoir : l’élément terre, l’élément eau, l’élément feu et l’élément air.” »

๔๘๙. ‘‘อถ โข โส, เกวฏฺฏ, ภิกฺขุ เยน จตฺตาโร มหาราชาโน เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา จตฺตาโร มหาราเช เอตทโวจ – ‘กตฺถ นุ โข, อาวุโส, อิเม จตฺตาโร มหาภูตา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, เสยฺยถิทํ – ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตู’ติ? เอวํ วุตฺเต, เกวฏฺฏ, จตฺตาโร มหาราชาโน ตํ ภิกฺขุํ เอตทโวจุํ – ‘มยมฺปิ โข, ภิกฺขุ, น ชานาม, ยตฺถิเม จตฺตาโร มหาภูตา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, เสยฺยถิทํ – ปถวีธาตุ, อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตูติ. อตฺถิ โข, ภิกฺขุ, ตาวตึสา นาม เทวา อมฺเหหิ อภิกฺกนฺตตรา จ ปณีตตรา จ. เต โข เอตํ ชาเนยฺยุํ, ยตฺถิเม จตฺตาโร มหาภูตา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, เสยฺยถิทํ – ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตู’ติ.

489. « Alors, Kevaṭṭa, ce moine s'approcha des Quatre Grands Rois ; s’étant approché, il dit aux Quatre Grands Rois : “Où donc, chers amis, ces quatre grands éléments cessent-ils sans reste, à savoir : l’élément terre, l’élément eau, l’élément feu et l’élément air ?” Cela ayant été dit, Kevaṭṭa, les Quatre Grands Rois répondirent à ce moine : “Nous non plus, moine, nous ne savons pas où ces quatre grands éléments cessent sans reste... Mais, moine, il y a les dieux appelés Tāvatiṃsa qui sont plus puissants et plus éminents que nous. Eux devraient le savoir.” »

๔๙๐. ‘‘อถ โข โส, เกวฏฺฏ, ภิกฺขุ เยน ตาวตึสา เทวา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ตาวตึเส เทเว เอตทโวจ – ‘กตฺถ นุ โข, อาวุโส, อิเม จตฺตาโร มหาภูตา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, เสยฺยถิทํ – ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตู’ติ? เอวํ วุตฺเต, เกวฏฺฏ, ตาวตึสา เทวา ตํ ภิกฺขุํ เอตทโวจุํ – ‘มยมฺปิ โข, ภิกฺขุ, น ชานาม, ยตฺถิเม จตฺตาโร มหาภูตา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, เสยฺยถิทํ – ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตูติ. อตฺถิ โข, ภิกฺขุ, สกฺโก นาม เทวานมินฺโท อมฺเหหิ อภิกฺกนฺตตโร จ ปณีตตโร จ. โส โข เอตํ ชาเนยฺย, ยตฺถิเม จตฺตาโร มหาภูตา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, เสยฺยถิทํ – ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตู’ติ.

490. « Alors, Kevaṭṭa, ce moine s'approcha des dieux Tāvatiṃsa ; s’étant approché, il dit aux dieux Tāvatiṃsa : “Où donc, chers amis, ces quatre grands éléments cessent-ils sans reste, à savoir : l’élément terre, l’élément eau, l’élément feu et l’élément air ?” Cela ayant été dit, Kevaṭṭa, les dieux Tāvatiṃsa répondirent à ce moine : “Nous non plus, moine, nous ne savons pas... Mais, moine, il y a Sakka, le roi des dieux, qui est plus puissant et plus éminent que nous. Lui devrait le savoir.” »

๔๙๑. ‘‘อถ โข โส, เกวฏฺฏ, ภิกฺขุ เยน สกฺโก เทวานมินฺโท เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา สกฺกํ เทวานมินฺทํ เอตทโวจ – ‘กตฺถ นุ โข, อาวุโส, อิเม จตฺตาโร มหาภูตา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, เสยฺยถิทํ – ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตู’ติ? เอวํ วุตฺเต, เกวฏฺฏ, สกฺโก เทวานมินฺโท ตํ ภิกฺขุํ เอตทโวจ – ‘อหมฺปิ โข, ภิกฺขุ, น [Pg.210] ชานามิ, ยตฺถิเม จตฺตาโร มหาภูตา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, เสยฺยถิทํ – ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตูติ. อตฺถิ โข, ภิกฺขุ, ยามา นาม เทวา…เป… สุยาโม นาม เทวปุตฺโต… ตุสิตา นาม เทวา… สนฺตุสฺสิโต นาม เทวปุตฺโต… นิมฺมานรตี นาม เทวา … สุนิมฺมิโต นาม เทวปุตฺโต… ปรนิมฺมิตวสวตฺตี นาม เทวา… วสวตฺตี นาม เทวปุตฺโต อมฺเหหิ อภิกฺกนฺตตโร จ ปณีตตโร จ. โส โข เอตํ ชาเนยฺย, ยตฺถิเม จตฺตาโร มหาภูตา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, เสยฺยถิทํ – ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตู’ติ.

491. « Alors, Kevaṭṭa, ce moine s'approcha de Sakka, le roi des dieux ; s’étant approché, il lui dit : “Où donc, cher ami, ces quatre grands éléments cessent-ils sans reste, à savoir : l’élément terre, l’élément eau, l’élément feu et l’élément air ?” Cela ayant été dit, Kevaṭṭa, Sakka, le roi des dieux, répondit à ce moine : “Moi non plus, moine, je ne sais pas... Mais, moine, il y a les dieux appelés Yāma... le fils des dieux appelé Suyāma... les dieux Tusita... le fils des dieux Santussito... les dieux Nimmānaratī... le fils des dieux Sunimmito... les dieux Paranimmitavasavattī... le fils des dieux Vasavattī, qui est plus puissant et plus éminent que nous. Lui devrait savoir où ces quatre grands éléments cessent sans reste, à savoir : l’élément terre, l’élément eau, l’élément feu et l’élément air.” »

๔๙๒. ‘‘อถ โข โส, เกวฏฺฏ, ภิกฺขุ เยน วสวตฺตี เทวปุตฺโต เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา วสวตฺตึ เทวปุตฺตํ เอตทโวจ – ‘กตฺถ นุ โข, อาวุโส, อิเม จตฺตาโร มหาภูตา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, เสยฺยถิทํ – ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตู’ติ? เอวํ วุตฺเต, เกวฏฺฏ, วสวตฺตี เทวปุตฺโต ตํ ภิกฺขุํ เอตทโวจ – ‘อหมฺปิ โข, ภิกฺขุ, น ชานามิ ยตฺถิเม จตฺตาโร มหาภูตา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, เสยฺยถิทํ – ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตูติ. อตฺถิ โข, ภิกฺขุ, พฺรหฺมกายิกา นาม เทวา อมฺเหหิ อภิกฺกนฺตตรา จ ปณีตตรา จ. เต โข เอตํ ชาเนยฺยุํ, ยตฺถิเม จตฺตาโร มหาภูตา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, เสยฺยถิทํ – ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตู’ติ.

492. « Alors, Kevaṭṭa, ce moine se rendit là où se trouvait le fils des devas Vasavattī ; s'étant approché, il dit au fils des devas Vasavattī : “Où donc, l'ami, ces quatre grands éléments cessent-ils sans reste, à savoir : l'élément terre, l'élément eau, l'élément feu et l'élément vent ?” Cela ayant été dit, Kevaṭṭa, le fils des devas Vasavattī répondit à ce moine : “Moi aussi, moine, je ne sais pas où ces quatre grands éléments cessent sans reste, à savoir : l'élément terre, l'élément eau, l'élément feu et l'élément vent. Il existe, moine, des devas nommés Brahmakāyikā qui sont plus excellents et plus sublimes que nous. Eux pourraient savoir cela, où ces quatre grands éléments cessent sans reste, à savoir : l'élément terre, l'élément eau, l'élément feu et l'élément vent.”

๔๙๓. ‘‘อถ โข โส, เกวฏฺฏ, ภิกฺขุ ตถารูปํ สมาธึ สมาปชฺชิ, ยถาสมาหิเต จิตฺเต พฺรหฺมยานิโย มคฺโค ปาตุรโหสิ. อถ โข โส, เกวฏฺฏ, ภิกฺขุ เยน พฺรหฺมกายิกา เทวา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา พฺรหฺมกายิเก เทเว เอตทโวจ – ‘กตฺถ นุ โข, อาวุโส, อิเม จตฺตาโร มหาภูตา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, เสยฺยถิทํ – ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตู’ติ? เอวํ วุตฺเต, เกวฏฺฏ, พฺรหฺมกายิกา เทวา ตํ ภิกฺขุํ เอตทโวจุํ – ‘มยมฺปิ โข, ภิกฺขุ, น ชานาม, ยตฺถิเม จตฺตาโร มหาภูตา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, เสยฺยถิทํ – ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตูติ. อตฺถิ โข, ภิกฺขุ, พฺรหฺมา มหาพฺรหฺมา อภิภู อนภิภูโต อญฺญทตฺถุทโส วสวตฺตี อิสฺสโร [Pg.211] กตฺตา นิมฺมาตา เสฏฺโฐ สชิตา วสี ปิตา ภูตภพฺยานํ อมฺเหหิ อภิกฺกนฺตตโร จ ปณีตตโร จ. โส โข เอตํ ชาเนยฺย, ยตฺถิเม จตฺตาโร มหาภูตา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, เสยฺยถิทํ – ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตู’’ติ.

493. « Alors, Kevaṭṭa, ce moine entra dans un tel état de concentration que, l'esprit ainsi recueilli, le chemin menant au monde de Brahmā lui apparut. Alors, Kevaṭṭa, ce moine se rendit là où se trouvaient les devas Brahmakāyikā ; s'étant approché, il dit aux devas Brahmakāyikā : “Où donc, amis, ces quatre grands éléments cessent-ils sans reste, à savoir : l'élément terre, l'élément eau, l'élément feu et l'élément vent ?” Cela ayant été dit, Kevaṭṭa, les devas Brahmakāyikā répondirent à ce moine : “Nous non plus, moine, nous ne savons pas où ces quatre grands éléments cessent sans reste, à savoir : l'élément terre, l'élément eau, l'élément feu et l'élément vent. Il existe, moine, Brahmā, le Grand Brahmā, le Victorieux, l'Invaincu, Celui qui voit tout, le Maître de soi, le Seigneur, l'Auteur, le Créateur, le Suprême, l'Ordonnateur, le Détenteur du pouvoir, le Père de tout ce qui est et de tout ce qui sera, qui est plus excellent et plus sublime que nous. Lui pourrait savoir cela, où ces quatre grands éléments cessent sans reste, à savoir : l'élément terre, l'élément eau, l'élément feu et l'élément vent.”

‘‘‘กหํ ปนาวุโส, เอตรหิ โส มหาพฺรหฺมา’ติ? ‘มยมฺปิ โข, ภิกฺขุ, น ชานาม, ยตฺถ วา พฺรหฺมา เยน วา พฺรหฺมา ยหึ วา พฺรหฺมา; อปิ จ, ภิกฺขุ, ยถา นิมิตฺตา ทิสฺสนฺติ, อาโลโก สญฺชายติ, โอภาโส ปาตุภวติ, พฺรหฺมา ปาตุภวิสฺสติ, พฺรหฺมุโน เหตํ ปุพฺพนิมิตฺตํ ปาตุภาวาย, ยทิทํ อาโลโก สญฺชายติ, โอภาโส ปาตุภวตี’ติ. อถ โข โส, เกวฏฺฏ, มหาพฺรหฺมา นจิรสฺเสว ปาตุรโหสิ.

« “Mais où est donc, amis, à présent, ce Grand Brahmā ?” “Nous non plus, moine, nous ne savons pas où se trouve Brahmā, ni par quel chemin il passe, ni où il demeure. Cependant, moine, selon les signes qui apparaissent, la lumière qui surgit et l'éclat qui se manifeste, Brahmā va apparaître. Car c'est là le signe précurseur de l'apparition de Brahmā, à savoir que la lumière surgit et que l'éclat se manifeste.” Alors, Kevaṭṭa, ce Grand Brahmā apparut peu de temps après.

๔๙๔. ‘‘อถ โข โส, เกวฏฺฏ, ภิกฺขุ เยน โส มหาพฺรหฺมา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ตํ มหาพฺรหฺมานํ เอตทโวจ – ‘กตฺถ นุ โข, อาวุโส, อิเม จตฺตาโร มหาภูตา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, เสยฺยถิทํ – ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตู’’ติ? เอวํ วุตฺเต, เกวฏฺฏ, โส มหาพฺรหฺมา ตํ ภิกฺขุํ เอตทโวจ – ‘อหมสฺมิ, ภิกฺขุ, พฺรหฺมา มหาพฺรหฺมา อภิภู อนภิภูโต อญฺญทตฺถุทโส วสวตฺตี อิสฺสโร กตฺตา นิมฺมาตา เสฏฺโฐ สชิตา วสี ปิตา ภูตภพฺยาน’นฺติ.

494. « Alors, Kevaṭṭa, ce moine se rendit là où se trouvait ce Grand Brahmā ; s'étant approché, il dit à ce Grand Brahmā : “Où donc, l'ami, ces quatre grands éléments cessent-ils sans reste, à savoir : l'élément terre, l'élément eau, l'élément feu et l'élément vent ?” Cela ayant été dit, Kevaṭṭa, ce Grand Brahmā dit à ce moine : “Je suis, moine, Brahmā, le Grand Brahmā, le Victorieux, l'Invaincu, Celui qui voit tout, le Maître de soi, le Seigneur, l'Auteur, le Créateur, le Suprême, l'Ordonnateur, le Détenteur du pouvoir, le Père de tout ce qui est et de tout ce qui sera.”

‘‘ทุติยมฺปิ โข โส, เกวฏฺฏ, ภิกฺขุ ตํ มหาพฺรหฺมานํ เอตทโวจ – ‘น โขหํ ตํ, อาวุโส, เอวํ ปุจฺฉามิ – ‘‘ตฺวมสิ พฺรหฺมา มหาพฺรหฺมา อภิภู อนภิภูโต อญฺญทตฺถุทโส วสวตฺตี อิสฺสโร กตฺตา นิมฺมาตา เสฏฺโฐ สชิตา วสี ปิตา ภูตภพฺยาน’’นฺติ. เอวญฺจ โข อหํ ตํ, อาวุโส, ปุจฺฉามิ – ‘‘กตฺถ นุ โข, อาวุโส, อิเม จตฺตาโร มหาภูตา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, เสยฺยถิทํ – ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตู’’’ติ?

« Pour la deuxième fois, Kevaṭṭa, ce moine dit à ce Grand Brahmā : “Je ne vous demande pas cela, l'ami : « Êtes-vous Brahmā, le Grand Brahmā, le Victorieux, l'Invaincu, Celui qui voit tout, le Maître de soi, le Seigneur, l'Auteur, le Créateur, le Suprême, l'Ordonnateur, le Détenteur du pouvoir, le Père de tout ce qui est et de tout ce qui sera ? » Mais je vous demande ceci, l'ami : « Où donc, l'ami, ces quatre grands éléments cessent-ils sans reste, à savoir : l'élément terre, l'élément eau, l'élément feu et l'élément vent ? »”

‘‘ทุติยมฺปิ โข โส, เกวฏฺฏ, มหาพฺรหฺมา ตํ ภิกฺขุํ เอตทโวจ – ‘อหมสฺมิ, ภิกฺขุ, พฺรหฺมา มหาพฺรหฺมา อภิภู อนภิภูโต อญฺญทตฺถุทโส วสวตฺตี อิสฺสโร กตฺตา นิมฺมาตา เสฏฺโฐ สชิตา วสี ปิตา ภูตภพฺยาน’นฺติ. ตติยมฺปิ โข โส, เกวฏฺฏ, ภิกฺขุ ตํ มหาพฺรหฺมานํ เอตทโวจ – ‘น โขหํ ตํ, อาวุโส, เอวํ ปุจฺฉามิ – ‘‘ตฺวมสิ พฺรหฺมา มหาพฺรหฺมา อภิภู [Pg.212] อนภิภูโต อญฺญทตฺถุทโส วสวตฺตี อิสฺสโร กตฺตา นิมฺมาตา เสฏฺโฐ สชิตา วสี ปิตา ภูตภพฺยาน’’นฺติ. เอวญฺจ โข อหํ ตํ, อาวุโส, ปุจฺฉามิ – ‘‘กตฺถ นุ โข, อาวุโส, อิเม จตฺตาโร มหาภูตา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, เสยฺยถิทํ – ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตู’’’ติ?

« Pour la deuxième fois, Kevaṭṭa, ce Grand Brahmā dit à ce moine : “Je suis, moine, Brahmā, le Grand Brahmā, le Victorieux, l'Invaincu, Celui qui voit tout, le Maître de soi, le Seigneur, l'Auteur, le Créateur, le Suprême, l'Ordonnateur, le Détenteur du pouvoir, le Père de tout ce qui est et de tout ce qui sera.” Pour la troisième fois, Kevaṭṭa, ce moine dit à ce Grand Brahmā : “Je ne vous demande pas cela, l'ami : « Êtes-vous Brahmā, le Grand Brahmā, le Victorieux, l'Invaincu, Celui qui voit tout, le Maître de soi, le Seigneur, l'Auteur, le Créateur, le Suprême, l'Ordonnateur, le Détenteur du pouvoir, le Père de tout ce qui est et de tout ce qui sera ? » Mais je vous demande ceci, l'ami : « Où donc, l'ami, ces quatre grands éléments cessent-ils sans reste, à savoir : l'élément terre, l'élément eau, l'élément feu et l'élément vent ? »”

๔๙๕. ‘‘อถ โข โส, เกวฏฺฏ, มหาพฺรหฺมา ตํ ภิกฺขุํ พาหายํ คเหตฺวา เอกมนฺตํ อปเนตฺวา ตํ ภิกฺขุํ เอตทโวจ – ‘อิเม โข มํ, ภิกฺขุ, พฺรหฺมกายิกา เทวา เอวํ ชานนฺติ, ‘‘นตฺถิ กิญฺจิ พฺรหฺมุโน อญฺญาตํ, นตฺถิ กิญฺจิ พฺรหฺมุโน อทิฏฺฐํ, นตฺถิ กิญฺจิ พฺรหฺมุโน อวิทิตํ, นตฺถิ กิญฺจิ พฺรหฺมุโน อสจฺฉิกต’’นฺติ. ตสฺมาหํ เตสํ สมฺมุขา น พฺยากาสึ. อหมฺปิ โข, ภิกฺขุ, น ชานามิ ยตฺถิเม จตฺตาโร มหาภูตา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, เสยฺยถิทํ – ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตูติ. ตสฺมาติห, ภิกฺขุ, ตุยฺเหเวตํ ทุกฺกฏํ, ตุยฺเหเวตํ อปรทฺธํ, ยํ ตฺวํ ตํ ภควนฺตํ อติธาวิตฺวา พหิทฺธา ปริเยฏฺฐึ อาปชฺชสิ อิมสฺส ปญฺหสฺส เวยฺยากรณาย. คจฺฉ ตฺวํ, ภิกฺขุ, ตเมว ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา อิมํ ปญฺหํ ปุจฺฉ, ยถา จ เต ภควา พฺยากโรติ, ตถา นํ ธาเรยฺยาสี’ติ.

495. « Alors, Kevaṭṭa, ce Grand Brahmā prit ce moine par le bras, l'emmena à l'écart et lui dit : “Moine, ces devas Brahmakāyikā pensent de moi ceci : « Il n'est rien que Brahmā ne connaisse, il n'est rien que Brahmā ne voie, il n'est rien que Brahmā n'ignore, il n'est rien que Brahmā n'ait réalisé par lui-même. » C'est pourquoi je n'ai pas répondu devant eux. Moi non plus, moine, je ne sais pas où ces quatre grands éléments cessent sans reste, à savoir : l'élément terre, l'élément eau, l'élément feu et l'élément vent. Par conséquent, moine, c'est de ta part une faute, c'est de ta part une erreur, que d'avoir délaissé le Bienheureux pour chercher ailleurs la réponse à cette question. Va, moine, rends-toi auprès du Bienheureux lui-même et pose-lui cette question ; et selon la manière dont le Bienheureux te répondra, retiens-en ainsi le sens.”

๔๙๖. ‘‘อถ โข โส, เกวฏฺฏ, ภิกฺขุ – เสยฺยถาปิ นาม พลวา ปุริโส สมิญฺชิตํ วา พาหํ ปสาเรยฺย, ปสาริตํ วา พาหํ สมิญฺเชยฺย เอวเมว พฺรหฺมโลเก อนฺตรหิโต มม ปุรโต ปาตุรโหสิ. อถ โข โส, เกวฏฺฏ, ภิกฺขุ มํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ, เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข, เกวฏฺฏ, โส ภิกฺขุ มํ เอตทโวจ – ‘กตฺถ นุ โข, ภนฺเต, อิเม จตฺตาโร มหาภูตา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, เสยฺยถิทํ – ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตู’ติ?

496. « Alors, Kevaṭṭa, ce moine — tout comme un homme vigoureux pourrait étendre son bras replié ou replier son bras étendu — disparut du monde de Brahmā et apparut devant moi. Alors, Kevaṭṭa, ce moine, après m'avoir salué, s'assit à l'écart, et s'étant assis à l'écart, il me dit ceci : “Où donc, Seigneur, ces quatre grands éléments cessent-ils sans reste, à savoir : l'élément terre, l'élément eau, l'élément feu et l'élément air ?” »

ตีรทสฺสิสกุณุปมา

La parabole de l'oiseau chercheur de rivage

๔๙๗. ‘‘เอวํ วุตฺเต, อหํ, เกวฏฺฏ, ตํ ภิกฺขุํ เอตทโวจํ – ‘ภูตปุพฺพํ, ภิกฺขุ, สามุทฺทิกา วาณิชา ตีรทสฺสึ สกุณํ คเหตฺวา นาวาย สมุทฺทํ อชฺโฌคาหนฺติ. เต อตีรทกฺขินิยา นาวาย ตีรทสฺสึ สกุณํ มุญฺจนฺติ. โส คจฺฉเตว ปุรตฺถิมํ ทิสํ, คจฺฉติ ทกฺขิณํ ทิสํ, คจฺฉติ ปจฺฉิมํ ทิสํ, คจฺฉติ อุตฺตรํ ทิสํ, คจฺฉติ อุทฺธํ ทิสํ, คจฺฉติ อนุทิสํ. สเจ โส สมนฺตา ตีรํ [Pg.213] ปสฺสติ, ตถาคตโกว โหติ. สเจ ปน โส สมนฺตา ตีรํ น ปสฺสติ, ตเมว นาวํ ปจฺจาคจฺฉติ. เอวเมว โข ตฺวํ, ภิกฺขุ, ยโต ยาว พฺรหฺมโลกา ปริเยสมาโน อิมสฺส ปญฺหสฺส เวยฺยากรณํ นาชฺฌคา, อถ มมญฺเญว สนฺติเก ปจฺจาคโต. น โข เอโส, ภิกฺขุ, ปญฺโห เอวํ ปุจฺฉิตพฺโพ – ‘กตฺถ นุ โข, ภนฺเต, อิเม จตฺตาโร มหาภูตา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, เสยฺยถิทํ – ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตู’ติ?

497. « Cela ayant été dit, Kevaṭṭa, je dis à ce moine : “Autrefois, moine, des marchands maritimes, s'étant saisis d'un oiseau chercheur de rivage, s'aventurèrent en mer sur un navire. Lorsqu'ils ne voyaient plus le rivage depuis le navire, ils lâchaient l'oiseau chercheur de rivage. Celui-ci s'envolait vers l'est, s'envolait vers le sud, s'envolait vers l'ouest, s'envolait vers le nord, s'envolait vers le haut et vers les directions intermédiaires. S'il apercevait le rivage tout autour, il s'y rendait directement. Mais s'il ne voyait pas le rivage aux alentours, il revenait vers ce même navire. De la même manière, moine, après avoir cherché jusqu'au monde de Brahmā sans trouver de réponse à cette question, tu es revenu vers moi. Moine, cette question ne doit pas être posée ainsi : ‘Où donc, Seigneur, ces quatre grands éléments cessent-ils sans reste, à savoir : l'élément terre, l'élément eau, l'élément feu et l'élément air ?’” »

๔๙๘. ‘‘เอวญฺจ โข เอโส, ภิกฺขุ, ปญฺโห ปุจฺฉิตพฺโพ –

498. « Mais voici, moine, comment la question doit être posée : »

‘กตฺถ อาโป จ ปถวี, เตโช วาโย น คาธติ;

กตฺถ ทีฆญฺจ รสฺสญฺจ, อณุํ ถูลํ สุภาสุภํ;

กตฺถ นามญฺจ รูปญฺจ, อเสสํ อุปรุชฺฌตี’ติ.

« “Où l’eau, la terre, le feu et l’air ne trouvent-ils point d’appui ? Où le long et le court, le petit et le grand, le beau et le laid ; où le nom et la forme cessent-ils totalement sans reste ?” »

๔๙๙. ‘‘ตตฺร เวยฺยากรณํ ภวติ –

499. « À cela, voici la réponse : »

‘วิญฺญาณํ อนิทสฺสนํ, อนนฺตํ สพฺพโตปภํ;

เอตฺถ อาโป จ ปถวี, เตโช วาโย น คาธติ.

« “Une conscience invisible, infinie, rayonnante de tous côtés ; c'est là que l'eau, la terre, le feu et l'air ne trouvent point d'appui.” »

เอตฺถ ทีฆญฺจ รสฺสญฺจ, อณุํ ถูลํ สุภาสุภํ;

เอตฺถ นามญฺจ รูปญฺจ, อเสสํ อุปรุชฺฌติ;

วิญฺญาณสฺส นิโรเธน, เอตฺเถตํ อุปรุชฺฌตี’ติ.

« “C'est là que le long et le court, le petit et le grand, le beau et le laid ; c'est là que le nom et la forme cessent totalement sans reste. Par la cessation de la conscience, tout cela s'éteint ici même.” »

๕๐๐. อิทมโวจ ภควา. อตฺตมโน เกวฏฺโฏ คหปติปุตฺโต ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทีติ.

500. C'est ce que dit le Béni. Le fils du chef de famille, Kevaṭṭa, ravi, se réjouit des paroles du Béni.

เกวฏฺฏสุตฺตํ นิฏฺฐิตํ เอกาทสมํ.

Le Kevaṭṭa Sutta, le onzième, est terminé.

๑๒. โลหิจฺจสุตฺตํ

12. Lohicca Sutta

โลหิจฺจพฺราหฺมณวตฺถุ

L'histoire du brahmane Lohicca

๕๐๑. เอวํ [Pg.214] เม สุตํ – เอกํ สมยํ ภควา โกสเลสุ จาริกํ จรมาโน มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหิ เยน สาลวติกา ตทวสริ. เตน โข ปน สมเยน โลหิจฺโจ พฺราหฺมโณ สาลวติกํ อชฺฌาวสติ สตฺตุสฺสทํ สติณกฏฺโฐทกํ สธญฺญํ ราชโภคฺคํ รญฺญา ปเสนทินา โกสเลน ทินฺนํ ราชทายํ, พฺรหฺมเทยฺยํ.

501. Ainsi ai-je entendu : une fois, le Béni voyageait dans le pays de Kosala avec une grande assemblée de moines, environ cinq cents moines, et il arriva à Sālavatikā. Or, à cette époque, le brahmane Lohicca résidait à Sālavatikā, un domaine royal peuplé, abondant en herbe, en bois et en eau, riche en grains, et qui lui avait été concédé par le roi Pasenadi de Kosala comme fief royal et dotation religieuse.

๕๐๒. เตน โข ปน สมเยน โลหิจฺจสฺส พฺราหฺมณสฺส เอวรูปํ ปาปกํ ทิฏฺฐิคตํ อุปฺปนฺนํ โหติ – ‘‘อิธ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา กุสลํ ธมฺมํ อธิคจฺเฉยฺย, กุสลํ ธมฺมํ อธิคนฺตฺวา น ปรสฺส อาโรเจยฺย, กิญฺหิ ปโร ปรสฺส กริสฺสติ. เสยฺยถาปิ นาม ปุราณํ พนฺธนํ ฉินฺทิตฺวา อญฺญํ นวํ พนฺธนํ กเรยฺย, เอวํสมฺปทมิทํ ปาปกํ โลภธมฺมํ วทามิ, กิญฺหิ ปโร ปรสฺส กริสฺสตี’’ติ.

502. Or, à ce moment-là, une vue pernicieuse s'était emparée du brahmane Lohicca : « Ici, qu'un ascète ou qu'un brahmane atteigne un état bénéfique, l'ayant atteint, il ne devrait pas le révéler à autrui ; car que peut faire un homme pour un autre ? C'est comme si, après avoir tranché un ancien lien, on en créait un nouveau. Je dis que cette tendance à vouloir enseigner est une forme de désir malveillant ; car que peut faire un homme pour un autre ? »

๕๐๓. อสฺโสสิ โข โลหิจฺโจ พฺราหฺมโณ – ‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม สกฺยปุตฺโต สกฺยกุลา ปพฺพชิโต โกสเลสุ จาริกํ จรมาโน มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหิ สาลวติกํ อนุปฺปตฺโต. ตํ โข ปน ภวนฺตํ โคตมํ เอวํ กลฺยาโณ กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคโต – ‘อิติปิ โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน สุคโต โลกวิทู อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา’. โส อิมํ โลกํ สเทวกํ สมารกํ สพฺรหฺมกํ สสฺสมณพฺราหฺมณึ ปชํ สเทวมนุสฺสํ สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทติ. โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสติ. สาธุ โข ปน ตถารูปานํ อรหตํ ทสฺสนํ โหตี’’ติ.

503. Le brahmane Lohicca entendit dire : « Il paraît que l'ascète Gotama, le fils des Sakya qui est parti de la lignée des Sakya, voyageant dans le pays de Kosala avec une grande assemblée de moines, environ cinq cents moines, est arrivé à Sālavatikā. Or, une excellente renommée concernant ce digne Gotama s'est ainsi répandue : “C'est un Béni, car il est un Saint, un Parfaitement Éveillé, accompli dans la science et la conduite, Bien-Allé, Connaisseur des mondes, insurpassable guide des hommes à dresser, Maître des dieux et des hommes, Éveillé et Béni.” Il fait connaître ce monde, avec ses dieux, ses Māra et ses Brahmā, cette génération avec ses ascètes et ses brahmanes, ses rois et ses hommes, après l'avoir réalisé lui-même par sa propre connaissance transcendante. Il enseigne le Dhamma, bon au commencement, bon au milieu et bon à la fin, avec le sens et la lettre ; il expose la vie sainte, parfaitement accomplie et pure. Il est certes bon de voir de tels Saints. »

๕๐๔. อถ โข โลหิจฺโจ พฺราหฺมโณ โรสิกํ นฺหาปิตํ อามนฺเตสิ – ‘‘เอหิ ตฺวํ, สมฺม โรสิเก, เยน สมโณ โคตโม เตนุปสงฺกม[Pg.215]; อุปสงฺกมิตฺวา มม วจเนน สมณํ โคตมํ อปฺปาพาธํ อปฺปาตงฺกํ ลหุฏฺฐานํ พลํ ผาสุวิหารํ ปุจฺฉ – โลหิจฺโจ, โภ โคตม, พฺราหฺมโณ ภวนฺตํ โคตมํ อปฺปาพาธํ อปฺปาตงฺกํ ลหุฏฺฐานํ พลํ ผาสุวิหารํ ปุจฺฉตี’’ติ. เอวญฺจ วเทหิ – ‘‘อธิวาเสตุ กิร ภวํ โคตโม โลหิจฺจสฺส พฺราหฺมณสฺส สฺวาตนาย ภตฺตํ สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆนา’’ติ.

504. Alors, le brahmane Lohicca s'adressa au barbier Rosika : « Viens, cher Rosika, rends-toi auprès de l'ascète Gotama et, en mon nom, demande-lui s'il est sans maladie, sans affliction, s'il est dispos et vigoureux, s'il vit dans le confort. Dis-lui : “Seigneur Gotama, le brahmane Lohicca s'enquiert si le vénérable Gotama est sans maladie, sans affliction, s'il est dispos et vigoureux, s'il vit dans le confort.” Et dis-lui aussi ceci : “Que le vénérable Gotama accepte, pour demain, le repas chez le brahmane Lohicca, avec son assemblée de moines.” »

๕๐๕. ‘‘เอวํ, โภ’’ติ โข โรสิกา นฺหาปิโต โลหิจฺจสฺส พฺราหฺมณสฺส ปฏิสฺสุตฺวา เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข โรสิกา นฺหาปิโต ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘โลหิจฺโจ, ภนฺเต, พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ อปฺปาพาธํ อปฺปาตงฺกํ ลหุฏฺฐานํ พลํ ผาสุวิหารํ ปุจฺฉติ; เอวญฺจ วเทติ – อธิวาเสตุ กิร, ภนฺเต, ภควา โลหิจฺจสฺส พฺราหฺมณสฺส สฺวาตนาย ภตฺตํ สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆนา’’ติ. อธิวาเสสิ ภควา ตุณฺหีภาเวน.

505. « Très bien, monsieur », répondit le barbier Rosika au brahmane Lohicca. Il se rendit auprès du Béni, le salua et s'assit à l'écart. S'étant assis à l'écart, le barbier Rosika dit au Béni : « Seigneur, le brahmane Lohicca s'enquiert si le Béni est sans maladie, sans affliction, s'il est dispos et vigoureux, s'il vit dans le confort. Et il dit aussi : “Que le Béni accepte, pour demain, le repas chez le brahmane Lohicca, avec son assemblée de moines.” » Le Béni accepta par son silence.

๕๐๖. อถ โข โรสิกา นฺหาปิโต ภควโต อธิวาสนํ วิทิตฺวา อุฏฺฐายาสนา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา เยน โลหิจฺโจ พฺราหฺมโณ เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา โลหิจฺจํ พฺราหฺมณํ เอตทโวจ – ‘‘อโวจุมฺหา โข มยํ โภโต วจเนน ตํ ภควนฺตํ – ‘โลหิจฺโจ, ภนฺเต, พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ อปฺปาพาธํ อปฺปาตงฺกํ ลหุฏฺฐานํ พลํ ผาสุวิหารํ ปุจฺฉติ; เอวญฺจ วเทติ – อธิวาเสตุ กิร, ภนฺเต, ภควา โลหิจฺจสฺส พฺราหฺมณสฺส สฺวาตนาย ภตฺตํ สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆนา’ติ. อธิวุตฺถญฺจ ปน เตน ภควตา’’ติ.

506. Alors le barbier Rosikā, ayant compris que le Béni avait accepté l'invitation, se leva de son siège, salua respectueusement le Béni et, après avoir fait le tour de lui par la droite, se rendit auprès du brahmane Lohicca. S'étant approché, il dit au brahmane Lohicca : « Monsieur, nous avons transmis vos paroles au Béni en ces termes : "Seigneur, le brahmane Lohicca s'enquiert de la santé du Béni, s'il est sans maladie, sans douleur, leste, fort et vit à l'aise. Et il dit ceci : 'Que le Béni veuille bien accepter, Seigneur, pour demain, le repas du brahmane Lohicca avec la communauté des moines.'" Et le Béni a accepté l'invitation. »

๕๐๗. อถ โข โลหิจฺโจ พฺราหฺมโณ ตสฺสา รตฺติยา อจฺจเยน สเก นิเวสเน ปณีตํ ขาทนียํ โภชนียํ ปฏิยาทาเปตฺวา โรสิกํ นฺหาปิตํ อามนฺเตสิ – ‘‘เอหิ ตฺวํ, สมฺม โรสิเก, เยน สมโณ โคตโม เตนุปสงฺกม; อุปสงฺกมิตฺวา สมณสฺส โคตมสฺส กาลํ อาโรเจหิ – กาโล โภ, โคตม, นิฏฺฐิตํ ภตฺต’’นฺติ. ‘‘เอวํ, โภ’’ติ โข โรสิกา นฺหาปิโต โลหิจฺจสฺส พฺราหฺมณสฺส ปฏิสฺสุตฺวา เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ[Pg.216]. เอกมนฺตํ ฐิโต โข โรสิกา นฺหาปิโต ภควโต กาลํ อาโรเจสิ – ‘‘กาโล, ภนฺเต, นิฏฺฐิตํ ภตฺต’’นฺติ.

507. Puis, à la fin de la nuit, le brahmane Lohicca fit préparer dans sa propre demeure d'excellentes nourritures à croquer et à manger, et appela le barbier Rosikā : « Viens, cher Rosikā, va vers le renonçant Gotama et annonce-lui l'heure en disant : "C'est l'heure, Maître Gotama, le repas est prêt." » « Très bien, monsieur », répondit le barbier Rosikā au brahmane Lohicca. Il se rendit alors auprès du Béni, le salua et se tint à l'écart. Debout à l'écart, le barbier Rosikā annonça l'heure au Béni : « C'est l'heure, Seigneur, le repas est prêt. »

๕๐๘. อถ โข ภควา ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน เยน สาลวติกา เตนุปสงฺกมิ. เตน โข ปน สมเยน โรสิกา นฺหาปิโต ภควนฺตํ ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต อนุพนฺโธ โหติ. อถ โข โรสิกา นฺหาปิโต ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘โลหิจฺจสฺส, ภนฺเต, พฺราหฺมณสฺส เอวรูปํ ปาปกํ ทิฏฺฐิคตํ อุปฺปนฺนํ – ‘อิธ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา กุสลํ ธมฺมํ อธิคจฺเฉยฺย, กุสลํ ธมฺมํ อธิคนฺตฺวา น ปรสฺส อาโรเจยฺย – กิญฺหิ ปโร ปรสฺส กริสฺสติ. เสยฺยถาปิ นาม ปุราณํ พนฺธนํ ฉินฺทิตฺวา อญฺญํ นวํ พนฺธนํ กเรยฺย, เอวํ สมฺปทมิทํ ปาปกํ โลภธมฺมํ วทามิ – กิญฺหิ ปโร ปรสฺส กริสฺสตี’ติ. สาธุ, ภนฺเต, ภควา โลหิจฺจํ พฺราหฺมณํ เอตสฺมา ปาปกา ทิฏฺฐิคตา วิเวเจตู’’ติ. ‘‘อปฺเปว นาม สิยา โรสิเก, อปฺเปว นาม สิยา โรสิเก’’ติ.

508. Alors le Béni, s'étant habillé le matin et ayant pris son bol et sa robe, se rendit à Sālavatikā avec la communauté des moines. À ce moment-là, le barbier Rosikā suivait le Béni de très près. Alors le barbier Rosikā dit au Béni : « Seigneur, une telle vue mauvaise est apparue au brahmane Lohicca : "Ici, qu'un renonçant ou un brahmane atteigne un état bénéfique, l'ayant atteint, il ne devrait pas l'annoncer à autrui ; car que peut faire une personne pour une autre ? C'est comme si, ayant coupé un ancien lien, on créait un nouveau lien. Je dis que cette convoitise est une chose mauvaise — car que peut faire une personne pour une autre ?" Il serait bon, Seigneur, que le Béni délivre le brahmane Lohicca de cette vue mauvaise. » « Cela pourrait bien être, Rosikā ; cela pourrait bien être, Rosikā », répondit le Béni.

อถ โข ภควา เยน โลหิจฺจสฺส พฺราหฺมณสฺส นิเวสนํ เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. อถ โข โลหิจฺโจ พฺราหฺมโณ พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ ปณีเตน ขาทนีเยน โภชนีเยน สหตฺถา สนฺตปฺเปสิ สมฺปวาเรสิ.

Alors le Béni se rendit à la demeure du brahmane Lohicca et s'assit sur le siège préparé. Puis, le brahmane Lohicca servit de ses propres mains la communauté des moines, avec le Bouddha à sa tête, en les satisfaisant et les comblant d'excellentes nourritures à croquer et à manger.

โลหิจฺจพฺราหฺมณานุโยโค

Interrogatoire du brahmane Lohicca

๕๐๙. อถ โข โลหิจฺโจ พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ ภุตฺตาวึ โอนีตปตฺตปาณึ อญฺญตรํ นีจํ อาสนํ คเหตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺนํ โข โลหิจฺจํ พฺราหฺมณํ ภควา เอตทโวจ – ‘‘สจฺจํ กิร เต, โลหิจฺจ, เอวรูปํ ปาปกํ ทิฏฺฐิคตํ อุปฺปนฺนํ – ‘อิธ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา กุสลํ ธมฺมํ อธิคจฺเฉยฺย, กุสลํ ธมฺมํ อธิคนฺตฺวา น ปรสฺส อาโรเจยฺย – กิญฺหิ ปโร ปรสฺส กริสฺสติ. เสยฺยถาปิ นาม ปุราณํ พนฺธนํ ฉินฺทิตฺวา อญฺญํ นวํ พนฺธนํ กเรยฺย, เอวํ สมฺปทมิทํ ปาปกํ โลภธมฺมํ วทามิ, กิญฺหิ ปโร ปรสฺส กริสฺสตี’’’ ติ? ‘‘เอวํ, โภ โคตม’’. ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ โลหิจฺจ นนุ ตฺวํ สาลวติกํ อชฺฌาวสสี’’ติ? ‘‘เอวํ, โภ โคตม’’. ‘‘โย นุ โข, โลหิจฺจ, เอวํ วเทยฺย – ‘โลหิจฺโจ พฺราหฺมโณ สาลวติกํ อชฺฌาวสติ. ยา สาลวติกาย สมุทยสญฺชาติ โลหิจฺโจว ตํ พฺราหฺมโณ [Pg.217] เอกโก ปริภุญฺเชยฺย, น อญฺเญสํ ทเทยฺยา’ติ. เอวํ วาที โส เย ตํ อุปชีวนฺติ, เตสํ อนฺตรายกโร วา โหติ, โน วา’’ติ?

509. Puis, lorsque le Béni eut fini son repas et retiré sa main de son bol, le brahmane Lohicca prit un siège bas et s'assit à l'écart. Alors qu'il était assis à l'écart, le Béni dit au brahmane Lohicca : « Est-il vrai, Lohicca, qu'une telle vue mauvaise t'est apparue : "Ici, qu'un renonçant ou un brahmane atteigne un état bénéfique, l'ayant atteint, il ne devrait pas l'annoncer à autrui ; car que peut faire une personne pour une autre ? C'est comme si, ayant coupé un ancien lien, on créait un nouveau lien. Je dis que cette convoitise est une chose mauvaise — car que peut faire une personne pour une autre ?" » « C'est ainsi, Maître Gotama. » « Que penses-tu, Lohicca ? Ne gouvernes-tu pas Sālavatikā ? » « C'est ainsi, Maître Gotama. » « Si quelqu'un disait : "Le brahmane Lohicca gouverne Sālavatikā. Que le seul brahmane Lohicca jouisse de l'ensemble des revenus et des produits de Sālavatikā, et qu'il n'en donne rien aux autres." En parlant ainsi, celui qui s'exprime ainsi ferait-il obstacle à ceux qui dépendent de toi pour leur subsistance, ou non ? »

‘‘อนฺตรายกโร, โภ โคตม’’. ‘‘อนฺตรายกโร สมาโน หิตานุกมฺปี วา เตสํ โหติ อหิตานุกมฺปี วา’’ติ? ‘‘อหิตานุกมฺปี, โภ โคตม’’. ‘‘อหิตานุกมฺปิสฺส เมตฺตํ วา เตสุ จิตฺตํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ โหติ สปตฺตกํ วา’’ติ? ‘‘สปตฺตกํ, โภ โคตม’’. ‘‘สปตฺตเก จิตฺเต ปจฺจุปฏฺฐิเต มิจฺฉาทิฏฺฐิ วา โหติ สมฺมาทิฏฺฐิ วา’’ติ? ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิ, โภ โคตม’’. ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิสฺส โข อหํ, โลหิจฺจ, ทฺวินฺนํ คตีนํ อญฺญตรํ คตึ วทามิ – นิรยํ วา ติรจฺฉานโยนึ วา’’.

« Il leur ferait obstacle, Maître Gotama. » « En leur faisant obstacle, serait-il bienveillant envers eux ou malveillant ? » « Malveillant, Maître Gotama. » « Pour celui qui est malveillant, est-ce une pensée de bonté qui s'établit envers eux, ou une pensée d'hostilité ? » « Une pensée d'hostilité, Maître Gotama. » « Lorsqu'une pensée d'hostilité est établie, s'agit-il d'une vue fausse ou d'une vue juste ? » « D'une vue fausse, Maître Gotama. » « Pour celui qui a une vue fausse, Lohicca, je déclare qu'il y a l'une des deux destinations possibles : l'enfer ou le règne animal. »

๕๑๐. ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, โลหิจฺจ, นนุ ราชา ปเสนทิ โกสโล กาสิโกสลํ อชฺฌาวสตี’’ติ? ‘‘เอวํ, โภ โคตม’’. ‘‘โย นุ โข, โลหิจฺจ, เอวํ วเทยฺย – ‘ราชา ปเสนทิ โกสโล กาสิโกสลํ อชฺฌาวสติ; ยา กาสิโกสเล สมุทยสญฺชาติ, ราชาว ตํ ปเสนทิ โกสโล เอกโก ปริภุญฺเชยฺย, น อญฺเญสํ ทเทยฺยา’ติ. เอวํ วาที โส เย ราชานํ ปเสนทึ โกสลํ อุปชีวนฺติ ตุมฺเห เจว อญฺเญ จ, เตสํ อนฺตรายกโร วา โหติ, โน วา’’ติ?

510. « Que penses-tu, Lohicca ? Le roi Pasenadi de Kosala ne gouverne-t-il pas les pays de Kāsi et de Kosala ? » « C'est ainsi, Maître Gotama. » « Si quelqu'un disait : "Le roi Pasenadi de Kosala gouverne les pays de Kāsi et de Kosala. Que le seul roi Pasenadi de Kosala jouisse de l'ensemble des revenus et des produits des pays de Kāsi et de Kosala, et qu'il n'en donne rien aux autres." En parlant ainsi, celui qui s'exprime ainsi ferait-il obstacle à vous-mêmes et aux autres qui dépendent du roi Pasenadi de Kosala pour leur subsistance, ou non ? »

๕๑๑. ‘‘อิติ กิร, โลหิจฺจ, โย เอวํ วเทยฺย – ‘‘โลหิจฺโจ พฺราหฺมโณ สาลวติกํ อชฺฌาวสติ; ยา สาลวติกาย สมุทยสญฺชาติ, โลหิจฺโจว ตํ พฺราหฺมโณ เอกโก ปริภุญฺเชยฺย, น อญฺเญสํ ทเทยฺยา’’ติ. เอวํวาที โส เย ตํ อุปชีวนฺติ, เตสํ อนฺตรายกโร โหติ. อนฺตรายกโร สมาโน อหิตานุกมฺปี โหติ, อหิตานุกมฺปิสฺส สปตฺตกํ จิตฺตํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ โหติ, สปตฺตเก จิตฺเต ปจฺจุปฏฺฐิเต มิจฺฉาทิฏฺฐิ โหติ. เอวเมว โข, โลหิจฺจ, โย เอวํ วเทยฺย – ‘‘อิธ สมโณ [Pg.218] วา พฺราหฺมโณ วา กุสลํ ธมฺมํ อธิคจฺเฉยฺย, กุสลํ ธมฺมํ อธิคนฺตฺวา น ปรสฺส อาโรเจยฺย, กิญฺหิ ปโร ปรสฺส กริสฺสติ. เสยฺยถาปิ นาม ปุราณํ พนฺธนํ ฉินฺทิตฺวา อญฺญํ นวํ พนฺธนํ กเรยฺย…เป… กริสฺสตี’’ติ. เอวํวาที โส เย เต กุลปุตฺตา ตถาคตปฺปเวทิตํ ธมฺมวินยํ อาคมฺม เอวรูปํ อุฬารํ วิเสสํ อธิคจฺฉนฺติ, โสตาปตฺติผลมฺปิ สจฺฉิกโรนฺติ, สกทาคามิผลมฺปิ สจฺฉิกโรนฺติ, อนาคามิผลมฺปิ สจฺฉิกโรนฺติ, อรหตฺตมฺปิ สจฺฉิกโรนฺติ, เย จิเม ทิพฺพา คพฺภา ปริปาเจนฺติ ทิพฺพานํ ภวานํ อภินิพฺพตฺติยา, เตสํ อนฺตรายกโร โหติ, อนฺตรายกโร สมาโน อหิตานุกมฺปี โหติ, อหิตานุกมฺปิสฺส สปตฺตกํ จิตฺตํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ โหติ, สปตฺตเก จิตฺเต ปจฺจุปฏฺฐิเต มิจฺฉาทิฏฺฐิ โหติ. มิจฺฉาทิฏฺฐิสฺส โข อหํ, โลหิจฺจ, ทฺวินฺนํ คตีนํ อญฺญตรํ คตึ วทามิ – นิรยํ วา ติรจฺฉานโยนึ วา.

511. « Ainsi donc, Lohicca, si quelqu'un disait : 'Le brāhmane Lohicca réside à Sālavatikā ; que le brāhmane Lohicca jouisse seul des revenus qui proviennent de Sālavatikā, et qu'il n'en donne rien aux autres', celui qui parlerait ainsi causerait un obstacle à ceux qui dépendent de lui. En causant cet obstacle, il ne souhaiterait pas leur bien ; pour celui qui ne souhaite pas le bien, un esprit d'hostilité s'établit ; quand un esprit d'hostilité est établi, il y a vue fausse. De même, Lohicca, si quelqu'un disait : 'Ici, qu'un ascète ou un brāhmane atteigne un état de bienfaisance, mais qu'ayant atteint cet état de bienfaisance, il ne l'annonce pas à autrui ; car que pourrait faire un autre pour un autre ? C'est comme si, ayant tranché un ancien lien, on en créait un nouveau... etc... que pourrait faire un autre pour un autre ?' Celui qui parlerait ainsi causerait un obstacle à ces fils de bonne famille qui, s'appuyant sur le Dhamma-Vinaya proclamé par le Tathāgata, atteignent une distinction si éminente, réalisant le fruit d'entrée dans le courant, réalisant le fruit du retour unique, réalisant le fruit du non-retour, réalisant l'état d'Arahant ; ainsi qu'à ces fils de bonne famille qui font mûrir les germes célestes pour renaître dans les existences divines. En causant cet obstacle, il ne souhaiterait pas leur bien ; pour celui qui ne souhaite pas le bien, un esprit d'hostilité s'établit ; quand un esprit d'hostilité est établi, il y a vue fausse. Pour celui qui a une vue fausse, Lohicca, je déclare qu'il y a l'une des deux destinations : soit l'enfer, soit le règne animal. »

๕๑๒. ‘‘อิติ กิร, โลหิจฺจ, โย เอวํ วเทยฺย – ‘‘ราชา ปเสนทิ โกสโล กาสิโกสลํ อชฺฌาวสติ; ยา กาสิโกสเล สมุทยสญฺชาติ, ราชาว ตํ ปเสนทิ โกสโล เอกโก ปริภุญฺเชยฺย, น อญฺเญสํ ทเทยฺยา’’ติ. เอวํวาที โส เย ราชานํ ปเสนทึ โกสลํ อุปชีวนฺติ ตุมฺเห เจว อญฺเญ จ, เตสํ อนฺตรายกโร โหติ. อนฺตรายกโร สมาโน อหิตานุกมฺปี โหติ, อหิตานุกมฺปิสฺส สปตฺตกํ จิตฺตํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ โหติ, สปตฺตเก จิตฺเต ปจฺจุปฏฺฐิเต มิจฺฉาทิฏฺฐิ โหติ. เอวเมว โข, โลหิจฺจ, โย เอวํ วเทยฺย – ‘‘อิธ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา กุสลํ ธมฺมํ อธิคจฺเฉยฺย, กุสลํ ธมฺมํ อธิคนฺตฺวา น ปรสฺส อาโรเจยฺย, กิญฺหิ ปโร ปรสฺส กริสฺสติ. เสยฺยถาปิ นาม…เป… กิญฺหิ ปโร ปรสฺส กริสฺสตี’’ติ, เอวํ วาที โส เย เต กุลปุตฺตา ตถาคตปฺปเวทิตํ ธมฺมวินยํ อาคมฺม เอวรูปํ อุฬารํ วิเสสํ อธิคจฺฉนฺติ, โสตาปตฺติผลมฺปิ สจฺฉิกโรนฺติ, สกทาคามิผลมฺปิ สจฺฉิกโรนฺติ, อนาคามิผลมฺปิ สจฺฉิกโรนฺติ, อรหตฺตมฺปิ สจฺฉิกโรนฺติ. เย จิเม ทิพฺพา คพฺภา ปริปาเจนฺติ ทิพฺพานํ ภวานํ อภินิพฺพตฺติยา, เตสํ อนฺตรายกโร โหติ, อนฺตรายกโร สมาโน อหิตานุกมฺปี โหติ, อหิตานุกมฺปิสฺส สปตฺตกํ จิตฺตํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ โหติ, สปตฺตเก จิตฺเต ปจฺจุปฏฺฐิเต มิจฺฉาทิฏฺฐิ โหติ. มิจฺฉาทิฏฺฐิสฺส โข อหํ, โลหิจฺจ, ทฺวินฺนํ คตีนํ อญฺญตรํ คตึ วทามิ – นิรยํ วา ติรจฺฉานโยนึ วา.

512. « Ainsi donc, Lohicca, si quelqu'un disait : 'Le roi Pasenadi de Kosala règne sur les pays de Kāsi et de Kosala ; que le roi Pasenadi de Kosala jouisse seul des revenus qui proviennent de Kāsi et de Kosala, et qu'il n'en donne rien aux autres', celui qui parlerait ainsi causerait un obstacle à ceux qui dépendent du roi Pasenadi de Kosala, tant à vous-mêmes qu'aux autres. En causant cet obstacle, il ne souhaiterait pas leur bien ; pour celui qui ne souhaite pas le bien, un esprit d'hostilité s'établit ; quand un esprit d'hostilité est établi, il y a vue fausse. De même, Lohicca, si quelqu'un disait : 'Ici, qu'un ascète ou un brāhmane atteigne un état de bienfaisance, mais qu'ayant atteint cet état de bienfaisance, il ne l'annonce pas à autrui ; car que pourrait faire un autre pour un autre ? C'est comme si... etc... car que pourrait faire un autre pour un autre ?' Celui qui parlerait ainsi causerait un obstacle à ces fils de bonne famille qui, s'appuyant sur le Dhamma-Vinaya proclamé par le Tathāgata, atteignent une distinction si éminente, réalisant le fruit d'entrée dans le courant, réalisant le fruit du retour unique, réalisant le fruit du non-retour, réalisant l'état d'Arahant ; ainsi qu'à ces fils de bonne famille qui font mûrir les germes célestes pour renaître dans les existences divines. En causant cet obstacle, il ne souhaiterait pas leur bien ; pour celui qui ne souhaite pas le bien, un esprit d'hostilité s'établit ; quand un esprit d'hostilité est établi, il y a vue fausse. Pour celui qui a une vue fausse, Lohicca, je déclare qu'il y a l'une des deux destinations : soit l'enfer, soit le règne animal. »

ตโย โจทนารหา

Trois enseignants dignes de blâme

๕๑๓. ‘‘ตโย [Pg.219] โขเม, โลหิจฺจ, สตฺถาโร, เย โลเก โจทนารหา; โย จ ปเนวรูเป สตฺถาโร โจเทติ, สา โจทนา ภูตา ตจฺฉา ธมฺมิกา อนวชฺชา. กตเม ตโย? อิธ, โลหิจฺจ, เอกจฺโจ สตฺถา ยสฺสตฺถาย อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิโต โหติ, สฺวาสฺส สามญฺญตฺโถ อนนุปฺปตฺโต โหติ. โส ตํ สามญฺญตฺถํ อนนุปาปุณิตฺวา สาวกานํ ธมฺมํ เทเสติ – ‘‘อิทํ โว หิตาย อิทํ โว สุขายา’’ติ. ตสฺส สาวกา น สุสฺสูสนฺติ, น โสตํ โอทหนฺติ, น อญฺญา จิตฺตํ อุปฏฺฐเปนฺติ, โวกฺกมฺม จ สตฺถุสาสนา วตฺตนฺติ. โส เอวมสฺส โจเทตพฺโพ – ‘‘อายสฺมา โข ยสฺสตฺถาย อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิโต, โส เต สามญฺญตฺโถ อนนุปฺปตฺโต, ตํ ตฺวํ สามญฺญตฺถํ อนนุปาปุณิตฺวา สาวกานํ ธมฺมํ เทเสสิ – ‘อิทํ โว หิตาย อิทํ โว สุขายา’ติ. ตสฺส เต สาวกา น สุสฺสูสนฺติ, น โสตํ โอทหนฺติ, น อญฺญา จิตฺตํ อุปฏฺฐเปนฺติ, โวกฺกมฺม จ สตฺถุสาสนา วตฺตนฺติ. เสยฺยถาปิ นาม โอสกฺกนฺติยา วา อุสฺสกฺเกยฺย, ปรมฺมุขึ วา อาลิงฺเคยฺย, เอวํ สมฺปทมิทํ ปาปกํ โลภธมฺมํ วทามิ – กิญฺหิ ปโร ปรสฺส กริสฺสตี’’ติ. อยํ โข, โลหิจฺจ, ปฐโม สตฺถา, โย โลเก โจทนารโห; โย จ ปเนวรูปํ สตฺถารํ โจเทติ, สา โจทนา ภูตา ตจฺฉา ธมฺมิกา อนวชฺชา.

513. « Il y a ces trois enseignants, Lohicca, qui sont dignes de blâme dans le monde ; et si quelqu'un blâme de tels enseignants, ce blâme est fondé, véridique, conforme au Dhamma et irréprochable. Quels sont ces trois ? Ici, Lohicca, un certain enseignant est parti de la maison pour la vie sans foyer dans le but d'atteindre le fruit de la vie ascétique, mais ce but de la vie ascétique n'est pas encore atteint par lui. Sans avoir atteint ce but de la vie ascétique, il enseigne le Dhamma à ses disciples en disant : 'Ceci est pour votre bien, ceci est pour votre bonheur.' Mais ses disciples ne l'écoutent pas, ne prêtent pas l'oreille, n'appliquent pas leur esprit à la connaissance et s'écartent des instructions de l'enseignant. Un tel enseignant devrait être blâmé ainsi : 'Vénérable, vous êtes parti de la maison pour la vie sans foyer dans un certain but, mais ce but de la vie ascétique n'est pas encore atteint par vous. Sans l'avoir atteint, vous enseignez le Dhamma à vos disciples en disant : "Ceci est pour votre bien, ceci est pour votre bonheur." Or vos disciples ne vous écoutent pas, ne prêtent pas l'oreille, n'appliquent pas leur esprit à la connaissance et s'écartent de vos instructions. C'est comme si l'on s'avançait vers celle qui recule, ou si l'on embrassait celle qui détourne le regard ; je dis que cette doctrine de convoitise est malfaisante, car que pourrait faire un autre pour un autre ?' C'est là, Lohicca, le premier enseignant qui est digne de blâme dans le monde ; et si quelqu'un blâme un tel enseignant, ce blâme est fondé, véridique, conforme au Dhamma et irréprochable. »

๕๑๔. ‘‘ปุน จปรํ, โลหิจฺจ, อิเธกจฺโจ สตฺถา ยสฺสตฺถาย อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิโต โหติ, สฺวาสฺส สามญฺญตฺโถ อนนุปฺปตฺโต โหติ. โส ตํ สามญฺญตฺถํ อนนุปาปุณิตฺวา สาวกานํ ธมฺมํ เทเสติ – ‘‘อิทํ โว หิตาย, อิทํ โว สุขายา’’ติ. ตสฺส สาวกา สุสฺสูสนฺติ, โสตํ โอทหนฺติ, อญฺญา จิตฺตํ อุปฏฺฐเปนฺติ, น จ โวกฺกมฺม สตฺถุสาสนา วตฺตนฺติ. โส เอวมสฺส โจเทตพฺโพ – ‘‘อายสฺมา โข ยสฺสตฺถาย อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิโต, โส เต สามญฺญตฺโถ อนนุปฺปตฺโต. ตํ ตฺวํ สามญฺญตฺถํ อนนุปาปุณิตฺวา สาวกานํ ธมฺมํ เทเสสิ – ‘อิทํ โว หิตาย อิทํ โว สุขายา’ติ. ตสฺส เต สาวกา สุสฺสูสนฺติ, โสตํ โอทหนฺติ, อญฺญา จิตฺตํ อุปฏฺฐเปนฺติ, น จ โวกฺกมฺม สตฺถุสาสนา วตฺตนฺติ. เสยฺยถาปิ นาม สกํ เขตฺตํ โอหาย ปรํ เขตฺตํ นิทฺทายิตพฺพํ มญฺเญยฺย[Pg.220], เอวํ สมฺปทมิทํ ปาปกํ โลภธมฺมํ วทามิ – กิญฺหิ ปโร ปรสฺส กริสฺสตี’’ติ. อยํ โข, โลหิจฺจ, ทุติโย สตฺถา, โย, โลเก โจทนารโห; โย จ ปเนวรูปํ สตฺถารํ โจเทติ, สา โจทนา ภูตา ตจฺฉา ธมฺมิกา อนวชฺชา.

514. « De plus, Lohicca, il y a ici un certain enseignant qui est parti de la maison pour la vie sans foyer dans un certain but, mais ce but de la vie ascétique n'est pas encore atteint par lui. Sans avoir atteint ce but de la vie ascétique, il enseigne le Dhamma à ses disciples en disant : 'Ceci est pour votre bien, ceci est pour votre bonheur.' Ses disciples l'écoutent, prêtent l'oreille, appliquent leur esprit à la connaissance et ne s'écartent pas des instructions de l'enseignant. Un tel enseignant devrait être blâmé ainsi : 'Vénérable, vous êtes parti de la maison pour la vie sans foyer dans un certain but, mais ce but de la vie ascétique n'est pas encore atteint par vous. Sans l'avoir atteint, vous enseignez le Dhamma à vos disciples en disant : "Ceci est pour votre bien, ceci est pour votre bonheur." Or vos disciples vous écoutent, prêtent l'oreille, appliquent leur esprit à la connaissance et ne s'écartent pas de vos instructions. C'est comme si l'on délaissait son propre champ pour penser qu'il faille désherber le champ d'autrui ; je dis que cette doctrine de convoitise est malfaisante, car que pourrait faire un autre pour un autre ?' C'est là, Lohicca, le deuxième enseignant qui est digne de blâme dans le monde ; et si quelqu'un blâme un tel enseignant, ce blâme est fondé, véridique, conforme au Dhamma et irréprochable. »

๕๑๕. ‘‘ปุน จปรํ, โลหิจฺจ, อิเธกจฺโจ สตฺถา ยสฺสตฺถาย อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิโต โหติ, สฺวาสฺส สามญฺญตฺโถ อนุปฺปตฺโต โหติ. โส ตํ สามญฺญตฺถํ อนุปาปุณิตฺวา สาวกานํ ธมฺมํ เทเสติ – ‘‘อิทํ โว หิตาย อิทํ โว สุขายา’’ติ. ตสฺส สาวกา น สุสฺสูสนฺติ, น โสตํ โอทหนฺติ, น อญฺญา จิตฺตํ อุปฏฺฐเปนฺติ, โวกฺกมฺม จ สตฺถุสาสนา วตฺตนฺติ. โส เอวมสฺส โจเทตพฺโพ – ‘‘อายสฺมา โข ยสฺสตฺถาย อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิโต, โส เต สามญฺญตฺโถ อนุปฺปตฺโต. ตํ ตฺวํ สามญฺญตฺถํ อนุปาปุณิตฺวา สาวกานํ ธมฺมํ เทเสสิ – ‘อิทํ โว หิตาย อิทํ โว สุขายา’ติ. ตสฺส เต สาวกา น สุสฺสูสนฺติ, น โสตํ โอทหนฺติ, น อญฺญา จิตฺตํ อุปฏฺฐเปนฺติ, โวกฺกมฺม จ สตฺถุสาสนา วตฺตนฺติ. เสยฺยถาปิ นาม ปุราณํ พนฺธนํ ฉินฺทิตฺวา อญฺญํ นวํ พนฺธนํ กเรยฺย, เอวํ สมฺปทมิทํ ปาปกํ โลภธมฺมํ วทามิ, กิญฺหิ ปโร ปรสฺส กริสฺสตี’’ติ. อยํ โข, โลหิจฺจ, ตติโย สตฺถา, โย โลเก โจทนารโห; โย จ ปเนวรูปํ สตฺถารํ โจเทติ, สา โจทนา ภูตา ตจฺฉา ธมฺมิกา อนวชฺชา. อิเม โข, โลหิจฺจ, ตโย สตฺถาโร, เย โลเก โจทนารหา, โย จ ปเนวรูเป สตฺถาโร โจเทติ, สา โจทนา ภูตา ตจฺฉา ธมฺมิกา อนวชฺชาติ.

515. « De plus, Lohicca, il y a ici un certain maître qui est sorti de la vie domestique pour la vie sans foyer dans le but pour lequel on devient ascète, et il a atteint ce but de la vie d'ascète. Ayant atteint ce but de la vie d'ascète, il enseigne le Dhamma à ses disciples en disant : “Ceci est pour votre bien, ceci est pour votre bonheur.” Mais ses disciples ne veulent pas l'écouter, ne prêtent pas l'oreille, n'appliquent pas leur esprit à la compréhension, et s'écartent des instructions du maître en agissant autrement. On devrait réprimander un tel maître ainsi : “Vénérable, vous êtes sorti de la vie domestique pour la vie sans foyer dans le but pour lequel on devient ascète, et vous avez atteint ce but de la vie d'ascète. Ayant atteint ce but de la vie d'ascète, vous enseignez le Dhamma à vos disciples en disant : ‘Ceci est pour votre bien, ceci est pour votre bonheur.’ Mais vos disciples ne veulent pas vous écouter, ne prêtent pas l'oreille, n'appliquent pas leur esprit à la compréhension, et s'écartent de vos instructions en agissant autrement. C'est comme si, après avoir rompu un ancien lien, on en créait un nouveau ; je déclare que cela est une mauvaise disposition de convoitise. En effet, que peut faire un homme pour un autre ?” C'est là, Lohicca, le troisième maître dans le monde qui mérite d'être réprimandé ; et si quelqu'un réprimande un tel maître, sa réprimande est fondée, véridique, conforme au Dhamma et exempte de faute. Tels sont, Lohicca, les trois maîtres qui, dans le monde, méritent d'être réprimandés, et si quelqu'un réprimande de tels maîtres, sa réprimande est fondée, véridique, conforme au Dhamma et exempte de faute. » Voilà ce que dit le Bienheureux.

นโจทนารหสตฺถุ

Le maître qui ne mérite pas d'être réprimandé

๕๑๖. เอวํ วุตฺเต, โลหิจฺโจ พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อตฺถิ ปน, โภ โคตม, โกจิ สตฺถา, โย โลเก นโจทนารโห’’ติ? ‘‘อตฺถิ โข, โลหิจฺจ, สตฺถา, โย โลเก นโจทนารโห’’ติ. ‘‘กตโม ปน โส, โภ โคตม, สตฺถา, โย โลเก นโจทนารโห’’ติ?

516. Cela ayant été dit, le brahmane Lohicca dit ceci au Bienheureux : « Mais existe-t-il, monsieur Gotama, un maître dans le monde qui ne mérite pas d'être réprimandé ? » — « Il existe, Lohicca, un maître dans le monde qui ne mérite pas d'être réprimandé. » — « Mais quel est donc, monsieur Gotama, ce maître dans le monde qui ne mérite pas d'être réprimandé ? »

‘‘อิธ, โลหิจฺจ, ตถาคโต โลเก อุปฺปชฺชติ อรหํ, สมฺมาสมฺพุทฺโธ…เป… (ยถา ๑๙๐-๒๑๒ อนุจฺเฉเทสุ เอวํ วิตฺถาเรตพฺพํ). เอวํ โข, โลหิจฺจ, ภิกฺขุ สีลสมฺปนฺโน [Pg.221] โหติ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ… ยสฺมึ โข, โลหิจฺจ, สตฺถริ สาวโก เอวรูปํ อุฬารํ วิเสสํ อธิคจฺฉติ, อยมฺปิ โข, โลหิจฺจ, สตฺถา, โย โลเก นโจทนารโห. โย จ ปเนวรูปํ สตฺถารํ โจเทติ, สา โจทนา อภูตา อตจฺฉา อธมฺมิกา สาวชฺชา…เป… ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. ยสฺมึ โข, โลหิจฺจ, สตฺถริ สาวโก เอวรูปํ อุฬารํ วิเสสํ อธิคจฺฉติ, อยมฺปิ โข, โลหิจฺจ, สตฺถา, โย โลเก นโจทนารโห, โย จ ปเนวรูปํ สตฺถารํ โจเทติ, สา โจทนา อภูตา อตจฺฉา อธมฺมิกา สาวชฺชา… ญาณทสฺสนาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ…เป… ยสฺมึ โข, โลหิจฺจ, สตฺถริ สาวโก เอวรูปํ อุฬารํ วิเสสํ อธิคจฺฉติ, อยมฺปิ โข, โลหิจฺจ, สตฺถา, โย โลเก นโจทนารโห, โย จ ปเนวรูปํ สตฺถารํ โจเทติ, สา โจทนา อภูตา อตจฺฉา อธมฺมิกา สาวชฺชา… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาติ. ยสฺมึ โข, โลหิจฺจ, สตฺถริ สาวโก เอวรูปํ อุฬารํ วิเสสํ อธิคจฺฉติ, อยมฺปิ โข, โลหิจฺจ, สตฺถา, โย โลเก นโจทนารโห, โย จ ปเนวรูปํ สตฺถารํ โจเทติ, สา โจทนา อภูตา อตจฺฉา อธมฺมิกา สาวชฺชา’’ติ.

« Ici, Lohicca, un Tathāgata apparaît dans le monde, un Arahant, un pleinement Éveillé... (à développer comme dans les paragraphes 190-212). C'est ainsi, Lohicca, qu'un moine est accompli en vertu... il entre et demeure dans le premier jhana... Lorsqu'auprès d'un tel maître, Lohicca, un disciple atteint une distinction aussi sublime, ce maître-là, Lohicca, ne mérite pas d'être réprimandé dans le monde. Quiconque réprimanderait un tel maître, sa réprimande serait fausse, mensongère, injuste et blâmable... il entre et demeure dans le deuxième jhana... le troisième jhana... le quatrième jhana. Lorsqu'auprès d'un tel maître, Lohicca, un disciple atteint une distinction aussi sublime, ce maître-là, Lohicca, ne mérite pas d'être réprimandé dans le monde. Quiconque réprimanderait un tel maître, sa réprimande serait fausse, mensongère, injuste et blâmable... Il dirige et tourne son esprit vers la connaissance et la vision... Lorsqu'auprès d'un tel maître, Lohicca, un disciple atteint une distinction aussi sublime, ce maître-là, Lohicca, ne mérite pas d'être réprimandé dans le monde. Quiconque réprimanderait un tel maître, sa réprimande serait fausse, mensongère, injuste et blâmable... Il comprend : “Il n'y a plus rien au-delà de cet état.” Lorsqu'auprès d'un tel maître, Lohicca, un disciple atteint une distinction aussi sublime, ce maître-là, Lohicca, ne mérite pas d'être réprimandé dans le monde. Quiconque réprimanderait un tel maître, sa réprimande serait fausse, mensongère, injuste et blâmable. » Voilà ce que dit le Bienheureux.

๕๑๗. เอวํ วุตฺเต, โลหิจฺโจ พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘เสยฺยถาปิ, โภ โคตม, ปุริโส ปุริสํ นรกปปาตํ ปตนฺตํ เกเสสุ คเหตฺวา อุทฺธริตฺวา ถเล ปติฏฺฐเปยฺย, เอวเมวาหํ โภตา โคตเมน นรกปปาตํ ปปตนฺโต อุทฺธริตฺวา ถเล ปติฏฺฐาปิโต. อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตม, อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตม, เสยฺยถาปิ, โภ โคตม, นิกฺกุชฺชิตํ วา อุกฺกุชฺเชยฺย, ปฏิจฺฉนฺนํ วา วิวเรยฺย, มูฬฺหสฺส วา มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย, อนฺธกาเร วา เตลปชฺโชตํ ธาเรยฺย, ‘จกฺขุมนฺโต รูปานิ ทกฺขนฺตี’ติ. เอวเมวํ โภตา โคตเมน อเนกปริยาเยน ธมฺโม ปกาสิโต. เอสาหํ ภวนฺตํ โคตมํ สรณํ คจฺฉามิ ธมฺมญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ. อุปาสกํ มํ ภวํ โคตโม ธาเรตุ อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คต’’นฺติ.

517. Cela ayant été dit, le brahmane Lohicca dit ceci au Bienheureux : « C'est comme si, monsieur Gotama, un homme saisissait par les cheveux un autre homme qui tombait dans un précipice infernal pour le remonter et le placer sur la terre ferme ; de la même manière, alors que je tombais dans le précipice infernal des vues fausses, monsieur Gotama m'en a remonté et m'a placé sur la terre ferme de la vue juste. Magnifique, monsieur Gotama ! Magnifique, monsieur Gotama ! C'est comme si l'on redressait ce qui était renversé, si l'on révélait ce qui était caché, si l'on montrait le chemin à celui qui s'était égaré, ou si l'on apportait une lampe à huile dans l'obscurité pour que ceux qui ont des yeux puissent voir les formes. De la même manière, monsieur Gotama a exposé le Dhamma de multiples façons. Je prends refuge en monsieur Gotama, dans le Dhamma et dans la communauté des moines. Que monsieur Gotama me considère comme un disciple laïc ayant pris refuge dès aujourd'hui et pour toute la durée de ma vie. »

โลหิจฺจสุตฺตํ นิฏฺฐิตํ ทฺวาทสมํ.

Fin du Lohicca Sutta, le douzième.

๑๓. เตวิชฺชสุตฺตํ

13. Le Tevijja Sutta

๕๑๘. เอวํ [Pg.222] เม สุตํ – เอกํ สมยํ ภควา โกสเลสุ จาริกํ จรมาโน มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหิ เยน มนสากฏํ นาม โกสลานํ พฺราหฺมณคาโม ตทวสริ. ตตฺร สุทํ ภควา มนสากเฏ วิหรติ อุตฺตเรน มนสากฏสฺส อจิรวติยา นทิยา ตีเร อมฺพวเน.

518. Ainsi ai-je entendu. Une fois, le Bienheureux voyageait dans le pays de Kosala avec une grande communauté de moines d'environ cinq cents membres, et il arriva au village de brahmanes de Kosala nommé Manasākaṭa. Là, le Bienheureux résidait à Manasākaṭa, au nord du village, sur la rive de la rivière Aciravatī, dans un bois de manguiers.

๕๑๙. เตน โข ปน สมเยน สมฺพหุลา อภิญฺญาตา อภิญฺญาตา พฺราหฺมณมหาสาลา มนสากเฏ ปฏิวสนฺติ, เสยฺยถิทํ – จงฺกี พฺราหฺมโณ ตารุกฺโข พฺราหฺมโณ โปกฺขรสาติ พฺราหฺมโณ ชาณุโสณิ พฺราหฺมโณ โตเทยฺโย พฺราหฺมโณ อญฺเญ จ อภิญฺญาตา อภิญฺญาตา พฺราหฺมณมหาสาลา.

519. À cette époque, de nombreux brahmanes de grande lignée, renommés et célèbres, séjournaient à Manasākaṭa, à savoir : le brahmane Caṅkī, le brahmane Tārukkha, le brahmane Pokkharasāti, le brahmane Jāṇusoṇi, le brahmane Todeyya, ainsi que d'autres brahmanes de grande lignée renommés.

๕๒๐. อถ โข วาเสฏฺฐภารทฺวาชานํ มาณวานํ ชงฺฆวิหารํ อนุจงฺกมนฺตานํ อนุวิจรนฺตานํ มคฺคามคฺเค กถา อุทปาทิ. อถ โข วาเสฏฺโฐ มาณโว เอวมาห – ‘‘อยเมว อุชุมคฺโค, อยมญฺชสายโน นิยฺยานิโก นิยฺยาติ ตกฺกรสฺส พฺรหฺมสหพฺยตาย, ยฺวายํ อกฺขาโต พฺราหฺมเณน โปกฺขรสาตินา’’ติ. ภารทฺวาโชปิ มาณโว เอวมาห – ‘‘อยเมว อุชุมคฺโค, อยมญฺชสายโน นิยฺยานิโก, นิยฺยาติ ตกฺกรสฺส พฺรหฺมสหพฺยตาย, ยฺวายํ อกฺขาโต พฺราหฺมเณน ตารุกฺเขนา’’ติ. เนว โข อสกฺขิ วาเสฏฺโฐ มาณโว ภารทฺวาชํ มาณวํ สญฺญาเปตุํ, น ปน อสกฺขิ ภารทฺวาโช มาณโวปิ วาเสฏฺฐํ มาณวํ สญฺญาเปตุํ.

520. Alors, alors que les jeunes brahmanes Vāseṭṭha et Bhāradvāja se promenaient pour faire de l'exercice, une discussion s'éleva entre eux sur ce qui est le chemin et ce qui n'est pas le chemin. Le jeune Vāseṭṭha dit ceci : « Ceci est le seul chemin direct, c'est la route royale, le chemin de la délivrance qui mène celui qui le pratique à l'union avec Brahmā, tel qu'enseigné par le brahmane Pokkharasāti. » Le jeune Bhāradvāja dit ceci aussi : « Ceci est le seul chemin direct, c'est la route royale, le chemin de la délivrance qui mène celui qui le pratique à l'union avec Brahmā, tel qu'enseigné par le brahmane Tārukkha. » Mais ni le jeune Vāseṭṭha ne put convaincre le jeune Bhāradvāja, ni le jeune Bhāradvāja ne put convaincre le jeune Vāseṭṭha.

๕๒๑. อถ โข วาเสฏฺโฐ มาณโว ภารทฺวาชํ มาณวํ อามนฺเตสิ – ‘‘อยํ โข, ภารทฺวาช, สมโณ โคตโม สกฺยปุตฺโต สกฺยกุลา ปพฺพชิโต มนสากเฏ วิหรติ อุตฺตเรน มนสากฏสฺส อจิรวติยา นทิยา ตีเร อมฺพวเน. ตํ โข ปน ภวนฺตํ โคตมํ เอวํ กลฺยาโณ กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคโต – ‘‘อิติปิ โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน สุคโต โลกวิทู อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ สตฺถา [Pg.223] เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา’’ติ. อายาม, โภ ภารทฺวาช, เยน สมโณ โคตโม เตนุปสงฺกมิสฺสาม; อุปสงฺกมิตฺวา เอตมตฺถํ สมณํ โคตมํ ปุจฺฉิสฺสาม. ยถา โน สมโณ โคตโม พฺยากริสฺสติ, ตถา นํ ธาเรสฺสามา’’ติ. ‘‘เอวํ, โภ’’ติ โข ภารทฺวาโช มาณโว วาเสฏฺฐสฺส มาณวสฺส ปจฺจสฺโสสิ.

521. Alors, le jeune Vāseṭṭha s'adressa au jeune Bhāradvāja : « Bhāradvāja, sache que ce reclus Gotama, fils des Sakya, issu de la lignée des Sakya, séjourne à Manasākaṭa, au nord du village, sur la rive du fleuve Aciravatī, dans la forêt de manguiers. Or, une renommée élogieuse s'est ainsi répandue à propos de ce vénérable Gotama : "C'est pour cette raison que ce Bienheureux est l'Arahant, le Parfaitement Éveillé, accompli dans la connaissance et la conduite, le Bien-Allé, le connaisseur des mondes, l'inégalable guide des hommes à dresser, le maître des dieux et des hommes, l'Éveillé, le Bienheureux." Allons, cher Bhāradvāja, rendons-nous auprès du reclus Gotama ; après l'avoir approché, nous l'interrogerons sur ce sujet. Telle sera la réponse que nous donnera le reclus Gotama, telle nous la retiendrons. » — « Très bien, cher ami », répondit le jeune Bhāradvāja au jeune Vāseṭṭha.

มคฺคามคฺคกถา

Discours sur le vrai et le faux chemin

๕๒๒. อถ โข วาเสฏฺฐภารทฺวาชา มาณวา เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควตา สทฺธึ สมฺโมทึสุ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข วาเสฏฺโฐ มาณโว ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อิธ, โภ โคตม, อมฺหากํ ชงฺฆวิหารํ อนุจงฺกมนฺตานํ อนุวิจรนฺตานํ มคฺคามคฺเค กถา อุทปาทิ. อหํ เอวํ วทามิ – ‘อยเมว อุชุมคฺโค, อยมญฺชสายโน นิยฺยานิโก นิยฺยาติ ตกฺกรสฺส พฺรหฺมสหพฺยตาย, ยฺวายํ อกฺขาโต พฺราหฺมเณน โปกฺขรสาตินา’ติ. ภารทฺวาโช มาณโว เอวมาห – ‘อยเมว อุชุมคฺโค อยมญฺชสายโน นิยฺยานิโก นิยฺยาติ ตกฺกรสฺส พฺรหฺมสหพฺยตาย, ยฺวายํ อกฺขาโต พฺราหฺมเณน ตารุกฺเขนา’ติ. เอตฺถ, โภ โคตม, อตฺเถว วิคฺคโห, อตฺถิ วิวาโท, อตฺถิ นานาวาโท’’ติ.

522. Alors les jeunes Vāseṭṭha et Bhāradvāja se rendirent auprès du Bienheureux ; y étant arrivés, ils échangèrent avec lui des salutations amicales. Après avoir conclu ces paroles de courtoisie et d'amitié, ils s'assirent à ses côtés. Une fois assis, le jeune Vāseṭṭha s'adressa au Bienheureux : « Maître Gotama, tandis que nous marchions l'un derrière l'autre pour nous dégourdir les jambes, une discussion s'est élevée entre nous au sujet du vrai et du faux chemin. Je disais : "Ceci est le seul chemin droit, ceci est la voie directe qui mène au salut et conduit celui qui la suit à l'union avec Brahmā, telle qu'elle a été enseignée par le brahmane Pokkharasāti." Le jeune Bhāradvāja, lui, disait : "Ceci est le seul chemin droit, ceci est la voie directe qui mène au salut et conduit celui qui la suit à l'union avec Brahmā, telle qu'elle a été enseignée par le brahmane Tārukkha." Sur ce point, Maître Gotama, il y a conflit, il y a dispute, il y a divergence d'opinions. »

๕๒๓. ‘‘อิติ กิร, วาเสฏฺฐ, ตฺวํ เอวํ วเทสิ – ‘‘อยเมว อุชุมคฺโค, อยมญฺชสายโน นิยฺยานิโก นิยฺยาติ ตกฺกรสฺส พฺรหฺมสหพฺยตาย, ยฺวายํ อกฺขาโต พฺราหฺมเณน โปกฺขรสาตินา’’ติ. ภารทฺวาโช มาณโว เอวมาห – ‘‘อยเมว อุชุมคฺโค อยมญฺชสายโน นิยฺยานิโก นิยฺยาติ ตกฺกรสฺส พฺรหฺมสหพฺยตาย, ยฺวายํ อกฺขาโต พฺราหฺมเณน ตารุกฺเขนา’’ติ. อถ กิสฺมึ ปน โว, วาเสฏฺฐ, วิคฺคโห, กิสฺมึ วิวาโท, กิสฺมึ นานาวาโท’’ติ?

523. « Ainsi donc, Vāseṭṭha, tu affirmes : "Ceci est le seul chemin droit, ceci est la voie directe qui mène au salut et conduit celui qui la suit à l'union avec Brahmā, telle qu'elle a été enseignée par le brahmane Pokkharasāti." Et le jeune Bhāradvāja affirme : "Ceci est le seul chemin droit, ceci est la voie directe qui mène au salut et conduit celui qui la suit à l'union avec Brahmā, telle qu'elle a été enseignée par le brahmane Tārukkha." Mais alors, Vāseṭṭha, sur quel point porte votre conflit, votre dispute, votre divergence d'opinions ? »

๕๒๔. ‘‘มคฺคามคฺเค, โภ โคตม. กิญฺจาปิ, โภ โคตม, พฺราหฺมณา นานามคฺเค ปญฺญเปนฺติ, อทฺธริยา พฺราหฺมณา ติตฺติริยา พฺราหฺมณา ฉนฺโทกา พฺราหฺมณา พวฺหาริชฺฌา พฺราหฺมณา, อถ โข สพฺพานิ ตานิ นิยฺยานิกา นิยฺยนฺติ ตกฺกรสฺส พฺรหฺมสหพฺยตาย.

524. « Sur le vrai et le faux chemin, Maître Gotama. Bien que les brahmanes enseignent des chemins différents — les brahmanes Addhariyā, les brahmanes Tittiriyā, les brahmanes Chandokā, les brahmanes Bavhārijjhā — tous ces chemins mènent au salut et conduisent celui qui les suit à l'union avec Brahmā. »

‘‘เสยฺยถาปิ[Pg.224], โภ โคตม, คามสฺส วา นิคมสฺส วา อวิทูเร พหูนิ เจปิ นานามคฺคานิ ภวนฺติ, อถ โข สพฺพานิ ตานิ คามสโมสรณานิ ภวนฺติ; เอวเมว โข, โภ โคตม, กิญฺจาปิ พฺราหฺมณา นานามคฺเค ปญฺญเปนฺติ, อทฺธริยา พฺราหฺมณา ติตฺติริยา พฺราหฺมณา ฉนฺโทกา พฺราหฺมณา พวฺหาริชฺฌา พฺราหฺมณา, อถ โข สพฺพานิ ตานิ นิยฺยานิกา นิยฺยนฺติ ตกฺกรสฺส พฺรหฺมสหพฺยตายา’’ติ.

« Tout comme, Maître Gotama, il peut y avoir plusieurs chemins différents à proximité d'un village ou d'un bourg, mais qu'ils finissent tous par se rejoindre dans ce même village ; de même, Maître Gotama, bien que les brahmanes enseignent des chemins différents — les brahmanes Addhariyā, les brahmanes Tittiriyā, les brahmanes Chandokā, les brahmanes Bavhārijjhā — tous ces chemins mènent au salut et conduisent celui qui les suit à l'union avec Brahmā. », déclara Vāseṭṭha.

วาเสฏฺฐมาณวานุโยโค

L'examen du jeune Vāseṭṭha

๕๒๕. ‘‘นิยฺยนฺตีติ วาเสฏฺฐ วเทสิ’’? ‘‘นิยฺยนฺตีติ, โภ โคตม, วทามิ’’. ‘‘นิยฺยนฺตีติ, วาเสฏฺฐ, วเทสิ’’? ‘‘นิยฺยนฺตีติ, โภ โคตม, วทามิ’’. ‘‘นิยฺยนฺตีติ, วาเสฏฺฐ, วเทสิ’’? ‘‘นิยฺยนฺตี’’ติ, โภ โคตม, วทามิ’’.

525. « Tu dis qu'ils y conduisent, Vāseṭṭha ? » — « Je dis qu'ils y conduisent, Maître Gotama. » — « Tu dis qu'ils y conduisent, Vāseṭṭha ? » — « Je dis qu'ils y conduisent, Maître Gotama. » — « Tu dis qu'ils y conduisent, Vāseṭṭha ? » — « Je dis qu'ils y conduisent, Maître Gotama. »

‘‘กึ ปน, วาเสฏฺฐ, อตฺถิ โกจิ เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ เอกพฺราหฺมโณปิ, เยน พฺรหฺมา สกฺขิทิฏฺโฐ’’ติ? ‘‘โน หิทํ, โภ โคตม’’.

« Mais alors, Vāseṭṭha, y a-t-il un seul brahmane parmi ceux qui sont versés dans les trois Védas qui ait vu Brahmā face à face ? » — « Non, Maître Gotama. »

‘‘กึ ปน, วาเสฏฺฐ, อตฺถิ โกจิ เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ เอกาจริโยปิ, เยน พฺรหฺมา สกฺขิทิฏฺโฐ’’ติ? ‘‘โน หิทํ, โภ โคตม’’.

« Mais alors, Vāseṭṭha, y a-t-il un seul maître parmi ces brahmanes versés dans les trois Védas qui ait vu Brahmā face à face ? » — « Non, Maître Gotama. »

‘‘กึ ปน, วาเสฏฺฐ, อตฺถิ โกจิ เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ เอกาจริยปาจริโยปิ, เยน พฺรหฺมา สกฺขิทิฏฺโฐ’’ติ? ‘‘โน หิทํ, โภ โคตม’’.

« Mais alors, Vāseṭṭha, y a-t-il un seul maître de maîtres parmi ces brahmanes versés dans les trois Védas qui ait vu Brahmā face à face ? » — « Non, Maître Gotama. »

‘‘กึ ปน, วาเสฏฺฐ, อตฺถิ โกจิ เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ ยาว สตฺตมา อาจริยามหยุคา เยน พฺรหฺมา สกฺขิทิฏฺโฐ’’ติ? ‘‘โน หิทํ, โภ โคตม’’.

« Mais alors, Vāseṭṭha, y a-t-il un seul maître parmi ces brahmanes versés dans les trois Védas, jusqu'à la septième génération de maîtres, qui ait vu Brahmā face à face ? » — « Non, Maître Gotama. »

๕๒๖. ‘‘กึ ปน, วาเสฏฺฐ, เยปิ เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ ปุพฺพกา อิสโย มนฺตานํ กตฺตาโร มนฺตานํ ปวตฺตาโร, เยสมิทํ เอตรหิ เตวิชฺชา พฺราหฺมณา โปราณํ มนฺตปทํ คีตํ ปวุตฺตํ สมิหิตํ, ตทนุคายนฺติ, ตทนุภาสนฺติ, ภาสิตมนุภาสนฺติ, วาจิตมนุวาเจนฺติ, เสยฺยถิทํ – อฏฺฐโก วามโก วามเทโว เวสฺสามิตฺโต ยมตคฺคิ องฺคีรโส ภารทฺวาโช วาเสฏฺโฐ กสฺสโป ภคุ. เตปิ เอวมาหํสุ – ‘มยเมตํ ชานาม, มยเมตํ ปสฺสาม, ยตฺถ วา พฺรหฺมา, เยน วา พฺรหฺมา, ยหึ วา พฺรหฺมา’’’ติ? ‘‘โน หิทํ, โภ โคตม’’.

526. « Mais alors, Vāseṭṭha, même ces anciens sages des brahmanes versés dans les trois Védas, créateurs des hymnes, transmetteurs des hymnes, dont les brahmanes d'aujourd'hui chantent, récitent et répètent les anciennes paroles sacrées, telles qu'elles ont été chantées, proclamées et recueillies — à savoir Aṭṭhaka, Vāmaka, Vāmadeva, Vessāmitta, Yamataggi, Aṅgīrasa, Bhāradvāja, Vāseṭṭha, Kassapa et Bhagu — ont-ils eux-mêmes jamais affirmé : "Nous savons ceci, nous voyons ceci : voici où est Brahmā, voici d'où vient Brahmā, voici où demeure Brahmā" ? » — « Non, Maître Gotama. »

๕๒๗. ‘‘อิติ [Pg.225] กิร, วาเสฏฺฐ, นตฺถิ โกจิ เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ เอกพฺราหฺมโณปิ, เยน พฺรหฺมา สกฺขิทิฏฺโฐ. นตฺถิ โกจิ เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ เอกาจริโยปิ, เยน พฺรหฺมา สกฺขิทิฏฺโฐ. นตฺถิ โกจิ เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ เอกาจริยปาจริโยปิ, เยน พฺรหฺมา สกฺขิทิฏฺโฐ. นตฺถิ โกจิ เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ ยาว สตฺตมา อาจริยามหยุคา เยน พฺรหฺมา สกฺขิทิฏฺโฐ. เยปิ กิร เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ ปุพฺพกา อิสโย มนฺตานํ กตฺตาโร มนฺตานํ ปวตฺตาโร, เยสมิทํ เอตรหิ เตวิชฺชา พฺราหฺมณา โปราณํ มนฺตปทํ คีตํ ปวุตฺตํ สมิหิตํ, ตทนุคายนฺติ, ตทนุภาสนฺติ, ภาสิตมนุภาสนฺติ, วาจิตมนุวาเจนฺติ, เสยฺยถิทํ – อฏฺฐโก วามโก วามเทโว เวสฺสามิตฺโต ยมตคฺคิ องฺคีรโส ภารทฺวาโช วาเสฏฺโฐ กสฺสโป ภคุ, เตปิ น เอวมาหํสุ – ‘มยเมตํ ชานาม, มยเมตํ ปสฺสาม, ยตฺถ วา พฺรหฺมา, เยน วา พฺรหฺมา, ยหึ วา พฺรหฺมา’ติ. เตว เตวิชฺชา พฺราหฺมณา เอวมาหํสุ – ‘ยํ น ชานาม, ยํ น ปสฺสาม, ตสฺส สหพฺยตาย มคฺคํ เทเสม. อยเมว อุชุมคฺโค อยมญฺชสายโน นิยฺยานิโก, นิยฺยาติ ตกฺกรสฺส พฺรหฺมสหพฺยตายา’’’ติ.

527. « Ainsi donc, Vāseṭṭha, il semble qu’aucun des brahmanes versés dans les trois Védas n'ait vu Brahmā face à face. Aucun de leurs maîtres ne l'a vu face à face. Aucun des maîtres de leurs maîtres ne l'a vu face à face. Même jusqu'à la septième génération de maîtres, aucun ne l'a vu face à face. De plus, les anciens rishis des brahmanes versés dans les trois Védas, auteurs et transmetteurs des hymnes, dont les brahmanes d'aujourd'hui chantent et récitent encore les paroles sacrées anciennes — à savoir Atthaka, Vāmaka, Vāmadeva, Vessāmitto, Yamataggi, Aṅgīraso, Bhāradvājo, Vāseṭṭho, Kassapo et Bhagu — même eux n'ont pas affirmé : “Nous savons ceci, nous voyons ceci : là où se trouve Brahmā, par où l'on va à Brahmā, là où réside Brahmā”. Pourtant, ces brahmanes versés dans les trois Védas disent : “Ce que nous ne connaissons pas, ce que nous ne voyons pas, nous enseignons le chemin pour atteindre l'union avec cela. Ce chemin est le seul droit, le seul direct, menant au salut, et il conduit celui qui le suit à l'union avec Brahmā” ».

๕๒๘. ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, วาเสฏฺฐ, นนุ เอวํ สนฺเต เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ อปฺปาฏิหีรกตํ ภาสิตํ สมฺปชฺชตี’’ติ? ‘‘อทฺธา โข, โภ โคตม, เอวํ สนฺเต เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ อปฺปาฏิหีรกตํ ภาสิตํ สมฺปชฺชตี’’ติ.

528. « Que penses-tu, Vāseṭṭha, n'est-il pas vrai que, dans ces conditions, le discours des brahmanes versés dans les trois Védas se révèle sans fondement ? » « Certainement, ô Gautama, dans ces conditions, le discours des brahmanes versés dans les trois Védas se révèle sans fondement. »

‘‘สาธุ, วาเสฏฺฐ, เต วต, วาเสฏฺฐ, เตวิชฺชา พฺราหฺมณา ยํ น ชานนฺติ, ยํ น ปสฺสนฺติ, ตสฺส สหพฺยตาย มคฺคํ เทเสสฺสนฺติ. ‘อยเมว อุชุมคฺโค, อยมญฺชสายโน นิยฺยานิโก, นิยฺยาติ ตกฺกรสฺส พฺรหฺมสหพฺยตายา’ติ, เนตํ ฐานํ วิชฺชติ.

« Bien, Vāseṭṭha. Qu'en effet, Vāseṭṭha, ces brahmanes versés dans les trois Védas enseignent un chemin vers ce qu'ils ne connaissent pas, vers ce qu'ils ne voient pas, en disant : “Ce chemin est le seul droit, le seul direct, menant au salut, et il conduit celui qui le suit à l'union avec Brahmā” — cela est impossible. »

๕๒๙. ‘‘เสยฺยถาปิ, วาเสฏฺฐ, อนฺธเวณิ ปรมฺปรสํสตฺตา ปุริโมปิ น ปสฺสติ, มชฺฌิโมปิ น ปสฺสติ, ปจฺฉิโมปิ น ปสฺสติ. เอวเมว โข, วาเสฏฺฐ, อนฺธเวณูปมํ มญฺเญ เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ ภาสิตํ, ปุริโมปิ น ปสฺสติ, มชฺฌิโมปิ น ปสฺสติ, ปจฺฉิโมปิ น ปสฺสติ. เตสมิทํ เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ ภาสิตํ หสฺสกญฺเญว สมฺปชฺชติ, นามกญฺเญว สมฺปชฺชติ, ริตฺตกญฺเญว สมฺปชฺชติ, ตุจฺฉกญฺเญว สมฺปชฺชติ.

529. « C’est comme, Vāseṭṭha, une file d’aveugles se tenant les uns les autres : celui de devant ne voit pas, celui du milieu ne voit pas, celui de derrière ne voit pas. De même, Vāseṭṭha, je considère que le discours des brahmanes versés dans les trois Védas est comparable à une file d'aveugles : celui de devant ne voit pas, celui du milieu ne voit pas, celui de derrière ne voit pas. Ce discours de ces brahmanes versés dans les trois Védas s'avère n'être que dérisoire, n'être qu'un vain mot, n'être que vide et futile. »

๕๓๐. ‘‘ตํ [Pg.226] กึ มญฺญสิ, วาเสฏฺฐ, ปสฺสนฺติ เตวิชฺชา พฺราหฺมณา จนฺทิมสูริเย, อญฺเญ จาปิ พหุชนา, ยโต จ จนฺทิมสูริยา อุคฺคจฺฉนฺติ, ยตฺถ จ โอคจฺฉนฺติ, อายาจนฺติ โถมยนฺติ ปญฺชลิกา นมสฺสมานา อนุปริวตฺตนฺตี’’ติ?

530. « Que penses-tu, Vāseṭṭha, les brahmanes versés dans les trois Védas voient-ils la lune et le soleil, ainsi que beaucoup d'autres gens ? Et là où la lune et le soleil se lèvent, là où ils se couchent, les prient-ils, les louent-ils, et les vénèrent-ils les mains jointes en suivant leur course ? »

‘‘เอวํ, โภ โคตม, ปสฺสนฺติ เตวิชฺชา พฺราหฺมณา จนฺทิมสูริเย, อญฺเญ จาปิ พหุชนา, ยโต จ จนฺทิมสูริยา อุคฺคจฺฉนฺติ, ยตฺถ จ โอคจฺฉนฺติ, อายาจนฺติ โถมยนฺติ ปญฺชลิกา นมสฺสมานา อนุปริวตฺตนฺตี’’ติ.

« Oui, ô Gautama, les brahmanes versés dans les trois Védas voient la lune et le soleil, ainsi que beaucoup d'autres gens. Et là où la lune et le soleil se lèvent, là où ils se couchent, ils les prient, les louent, et les vénèrent les mains jointes en suivant leur course. »

๕๓๑. ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, วาเสฏฺฐ, ยํ ปสฺสนฺติ เตวิชฺชา พฺราหฺมณา จนฺทิมสูริเย, อญฺเญ จาปิ พหุชนา, ยโต จ จนฺทิมสูริยา อุคฺคจฺฉนฺติ, ยตฺถ จ โอคจฺฉนฺติ, อายาจนฺติ โถมยนฺติ ปญฺชลิกา นมสฺสมานา อนุปริวตฺตนฺติ, ปโหนฺติ เตวิชฺชา พฺราหฺมณา จนฺทิมสูริยานํ สหพฺยตาย มคฺคํ เทเสตุํ – ‘‘อยเมว อุชุมคฺโค, อยมญฺชสายโน นิยฺยานิโก, นิยฺยาติ ตกฺกรสฺส จนฺทิมสูริยานํ สหพฺยตายา’’ติ? ‘‘โน หิทํ, โภ โคตม’’.

531. « Que penses-tu, Vāseṭṭha, puisque les brahmanes versés dans les trois Védas voient la lune et le soleil, ainsi que beaucoup d'autres gens, les prient, les louent, et les vénèrent les mains jointes en suivant leur course, ces brahmanes sont-ils pour autant capables d'enseigner le chemin pour atteindre l'union avec la lune et le soleil en disant : “Ce chemin est le seul droit, le seul direct, menant au salut, et il conduit celui qui le suit à l'union avec la lune et le soleil” ? » « Non, ô Gautama. »

‘‘อิติ กิร, วาเสฏฺฐ, ยํ ปสฺสนฺติ เตวิชฺชา พฺราหฺมณา จนฺทิมสูริเย, อญฺเญ จาปิ พหุชนา, ยโต จ จนฺทิมสูริยา อุคฺคจฺฉนฺติ, ยตฺถ จ โอคจฺฉนฺติ, อายาจนฺติ โถมยนฺติ ปญฺชลิกา นมสฺสมานา อนุปริวตฺตนฺติ, เตสมฺปิ นปฺปโหนฺติ จนฺทิมสูริยานํ สหพฺยตาย มคฺคํ เทเสตุํ – ‘‘อยเมว อุชุมคฺโค, อยมญฺชสายโน นิยฺยานิโก, นิยฺยาติ ตกฺกรสฺส จนฺทิมสูริยานํ สหพฺยตายา’’ติ.

« Ainsi donc, Vāseṭṭha, bien qu'ils voient la lune et le soleil, ainsi que beaucoup d'autres gens, et qu'ils les prient, les louent, et les vénèrent les mains jointes en suivant leur course, ils ne sont pas capables d'enseigner le chemin pour atteindre l'union avec la lune et le soleil en disant : “Ce chemin est le seul droit, le seul direct, menant au salut, et il conduit celui qui le suit à l'union avec la lune et le soleil”. »

๕๓๒. ‘‘อิติ ปน น กิร เตวิชฺเชหิ พฺราหฺมเณหิ พฺรหฺมา สกฺขิทิฏฺโฐ. นปิ กิร เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ อาจริเยหิ พฺรหฺมา สกฺขิทิฏฺโฐ. นปิ กิร เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ อาจริยปาจริเยหิ พฺรหฺมา สกฺขิทิฏฺโฐ. นปิ กิร เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ ยาว สตฺตมา อาจริยามหยุเคหิ พฺรหฺมา สกฺขิทิฏฺโฐ. เยปิ กิร เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ ปุพฺพกา อิสโย มนฺตานํ กตฺตาโร มนฺตานํ ปวตฺตาโร, เยสมิทํ เอตรหิ เตวิชฺชา พฺราหฺมณา โปราณํ มนฺตปทํ คีตํ ปวุตฺตํ สมิหิตํ, ตทนุคายนฺติ, ตทนุภาสนฺติ, ภาสิตมนุภาสนฺติ, วาจิตมนุวาเจนฺติ, เสยฺยถิทํ – อฏฺฐโก วามโก วามเทโว [Pg.227] เวสฺสามิตฺโต ยมตคฺคิ องฺคีรโส ภารทฺวาโช วาเสฏฺโฐ กสฺสโป ภคุ, เตปิ น เอวมาหํสุ – ‘‘มยเมตํ ชานาม, มยเมตํ ปสฺสาม, ยตฺถ วา พฺรหฺมา, เยน วา พฺรหฺมา, ยหึ วา พฺรหฺมา’’ติ. เตว เตวิชฺชา พฺราหฺมณา เอวมาหํสุ – ‘‘ยํ น ชานาม, ยํ น ปสฺสาม, ตสฺส สหพฺยตาย มคฺคํ เทเสม – อยเมว อุชุมคฺโค อยมญฺชสายโน นิยฺยานิโก นิยฺยาติ ตกฺกรสฺส พฺรหฺมสหพฺยตายา’’ติ.

532. « Il semble donc, Vāseṭṭha, qu'aucun des brahmanes versés dans les trois Védas n'ait vu Brahmā face à face. Aucun de leurs maîtres ne l'a vu face à face, ni les maîtres de leurs maîtres, ni même leurs prédécesseurs jusqu'à la septième génération. Même les anciens rishis, auteurs et transmetteurs des hymnes — tels qu'Atthaka, Vāmaka, Vāmadeva, Vessāmitto, Yamataggi, Aṅgīraso, Bhāradvājo, Vāseṭṭho, Kassapo et Bhagu — n'ont pas affirmé savoir ou voir où réside Brahmā. Pourtant, ces brahmanes affirment : “Ce que nous ne connaissons pas, ce que nous ne voyons pas, nous en enseignons le chemin : ce chemin est le seul droit, le seul direct, menant au salut, et il conduit celui qui le suit à l'union avec Brahmā”. »

๕๓๓. ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, วาเสฏฺฐ, นนุ เอวํ สนฺเต เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ อปฺปาฏิหีรกตํ ภาสิตํ สมฺปชฺชตี’’ติ? ‘‘อทฺธา โข, โภ โคตม, เอวํ สนฺเต เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ อปฺปาฏิหีรกตํ ภาสิตํ สมฺปชฺชตี’’ติ.

533. « Que penses-tu, Vāseṭṭha, n'est-il pas vrai que, dans ces conditions, le discours des brahmanes versés dans les trois Védas se révèle sans fondement ? » « Certainement, ô Gautama, dans ces conditions, le discours des brahmanes versés dans les trois Védas se révèle sans fondement. »

‘‘สาธุ, วาเสฏฺฐ, เต วต, วาเสฏฺฐ, เตวิชฺชา พฺราหฺมณา ยํ น ชานนฺติ, ยํ น ปสฺสนฺติ, ตสฺส สหพฺยตาย มคฺคํ เทเสสฺสนฺติ – ‘‘อยเมว อุชุมคฺโค, อยมญฺชสายโน นิยฺยานิโก, นิยฺยาติ ตกฺกรสฺส พฺรหฺมสหพฺยตายา’’ติ, เนตํ ฐานํ วิชฺชติ.

ชนปทกลฺยาณีอุปมา

« L'analogie de la Belle du pays. »

๕๓๔. ‘‘เสยฺยถาปิ, วาเสฏฺฐ, ปุริโส เอวํ วเทยฺย – ‘‘อหํ ยา อิมสฺมึ ชนปเท ชนปทกลฺยาณี, ตํ อิจฺฉามิ, ตํ กาเมมี’’ติ. ตเมนํ เอวํ วเทยฺยุํ – ‘‘อมฺโภ ปุริส, ยํ ตฺวํ ชนปทกลฺยาณึ อิจฺฉสิ กาเมสิ, ชานาสิ ตํ ชนปทกลฺยาณึ – ขตฺติยี วา พฺราหฺมณี วา เวสฺสี วา สุทฺที วา’’ติ? อิติ ปุฏฺโฐ ‘‘โน’’ติ วเทยฺย.

534. « C'est comme si, Vāseṭṭha, un homme disait : “Je désire, je convoite la plus belle femme de ce pays”. On lui demanderait alors : “Eh bien, mon brave, cette plus belle femme que tu désires et convoites, sais-tu si elle appartient à la caste des guerriers, des brahmanes, des commerçants ou des serviteurs ?” Interrogé de la sorte, il répondrait : “Non”.

‘‘ตเมนํ เอวํ วเทยฺยุํ – ‘‘อมฺโภ ปุริส, ยํ ตฺวํ ชนปทกลฺยาณึ อิจฺฉสิ กาเมสิ, ชานาสิ ตํ ชนปทกลฺยาณึ – เอวํนามา เอวํโคตฺตาติ วา, ทีฆา วา รสฺสา วา มชฺฌิมา วา กาฬี วา สามา วา มงฺคุรจฺฉวี วาติ, อมุกสฺมึ คาเม วา นิคเม วา นคเร วา’’ติ? อิติ ปุฏฺโฐ ‘โน’ติ วเทยฺย. ตเมนํ เอวํ วเทยฺยุํ – ‘‘อมฺโภ ปุริส, ยํ ตฺวํ น ชานาสิ น ปสฺสสิ, ตํ ตฺวํ อิจฺฉสิ กาเมสี’’ติ? อิติ ปุฏฺโฐ ‘‘อามา’’ติ วเทยฺย.

« On lui demanderait alors : “Eh bien, mon brave, cette plus belle femme que tu désires et convoites, sais-tu quel est son nom ou son clan ? Est-elle grande, petite ou de taille moyenne ? A-t-elle le teint sombre, doré ou basané ? Vit-elle dans tel village, bourg ou ville ?” Interrogé de la sorte, il répondrait : “Non”. On lui dirait alors : “Ainsi, mon brave, tu désires et convoites celle que tu ne connais pas et que tu n'as jamais vue ?” Interrogé de la sorte, il répondrait : “Oui”.

๕๓๕. ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, วาเสฏฺฐ, นนุ เอวํ สนฺเต ตสฺส ปุริสสฺส อปฺปาฏิหีรกตํ ภาสิตํ สมฺปชฺชตี’’ติ? ‘‘อทฺธา โข, โภ โคตม, เอวํ สนฺเต ตสฺส ปุริสสฺส อปฺปาฏิหีรกตํ ภาสิตํ สมฺปชฺชตี’’ติ.

535. « Qu'en penses-tu, Vāseṭṭha ? S'il en est ainsi, les paroles de cet homme ne s'avèrent-elles pas dépourvues de fondement ? » — « Certes, vénérable Gotama, s'il en est ainsi, les paroles de cet homme s'avèrent tout à fait dépourvues de fondement. »

๕๓๖. ‘‘เอวเมว [Pg.228] โข, วาเสฏฺฐ, น กิร เตวิชฺเชหิ พฺราหฺมเณหิ พฺรหฺมา สกฺขิทิฏฺโฐ, นปิ กิร เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ อาจริเยหิ พฺรหฺมา สกฺขิทิฏฺโฐ, นปิ กิร เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ อาจริยปาจริเยหิ พฺรหฺมา สกฺขิทิฏฺโฐ. นปิ กิร เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ ยาว สตฺตมา อาจริยามหยุเคหิ พฺรหฺมา สกฺขิทิฏฺโฐ. เยปิ กิร เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ ปุพฺพกา อิสโย มนฺตานํ กตฺตาโร มนฺตานํ ปวตฺตาโร, เยสมิทํ เอตรหิ เตวิชฺชา พฺราหฺมณา โปราณํ มนฺตปทํ คีตํ ปวุตฺตํ สมิหิตํ, ตทนุคายนฺติ, ตทนุภาสนฺติ, ภาสิตมนุภาสนฺติ, วาจิตมนุวาเจนฺติ, เสยฺยถิทํ – อฏฺฐโก วามโก วามเทโว เวสฺสามิตฺโต ยมตคฺคิ องฺคีรโส ภารทฺวาโช วาเสฏฺโฐ กสฺสโป ภคุ, เตปิ น เอวมาหํสุ – ‘‘มยเมตํ ชานาม, มยเมตํ ปสฺสาม, ยตฺถ วา พฺรหฺมา, เยน วา พฺรหฺมา, ยหึ วา พฺรหฺมา’’ติ. เตว เตวิชฺชา พฺราหฺมณา เอวมาหํสุ – ‘‘ยํ น ชานาม, ยํ น ปสฺสาม, ตสฺส สหพฺยตาย มคฺคํ เทเสม – อยเมว อุชุมคฺโค อยมญฺชสายโน นิยฺยานิโก นิยฺยาติ ตกฺกรสฺส พฺรหฺมสหพฺยตายา’’ติ.

536. « De la même manière, Vāseṭṭha, il semble qu'aucun des brahmanes instruits dans les trois Védas n'ait vu Brahmā de ses propres yeux. Ni leurs maîtres, ni les maîtres de leurs maîtres, ni même leurs ancêtres jusqu'à la septième génération n'ont vu Brahmā de leurs propres yeux. Même les anciens rishis, auteurs et transmetteurs des hymnes sacrés, dont les brahmanes d'aujourd'hui récitent et répètent les paroles anciennes, les chantant et les déclamant telles qu'elles ont été composées et rassemblées — à savoir Aṭṭhaka, Vāmaka, Vāmadeva, Vessāmitta, Yamataggi, Aṅgīrasa, Bhāradvāja, Vāseṭṭha, Kassapa et Bhagu — même eux n'ont jamais dit : “Nous savons, nous voyons où est Brahmā, par quel chemin on y parvient ou là où il réside”. Pourtant, ces brahmanes instruits dans les trois Védas affirment : “Nous enseignons le chemin vers l'union avec ce que nous ne connaissons pas et ne voyons pas. Voici le seul chemin direct, la voie droite qui mène celui qui l'emprunte à l'union avec Brahmā”.

๕๓๗. ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, วาเสฏฺฐ, นนุ เอวํ สนฺเต เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ อปฺปาฏิหีรกตํ ภาสิตํ สมฺปชฺชตี’’ติ? ‘‘อทฺธา โข, โภ โคตม, เอวํ สนฺเต เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ อปฺปาฏิหีรกตํ ภาสิตํ สมฺปชฺชตี’’ติ.

537. « Qu'en penses-tu, Vāseṭṭha ? S'il en est ainsi, les paroles de ces brahmanes instruits dans les trois Védas ne s'avèrent-elles pas dépourvues de fondement ? » — « Certes, vénérable Gotama, s'il en est ainsi, les paroles de ces brahmanes s'avèrent tout à fait dépourvues de fondement. »

‘‘สาธุ, วาเสฏฺฐ, เต วต, วาเสฏฺฐ, เตวิชฺชา พฺราหฺมณา ยํ น ชานนฺติ, ยํ น ปสฺสนฺติ, ตสฺส สหพฺยตาย มคฺคํ เทเสสฺสนฺติ – อยเมว อุชุมคฺโค อยมญฺชสายโน นิยฺยานิโก นิยฺยาติ ตกฺกรสฺส พฺรหฺมสหพฺยตายาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ.

« Bien, Vāseṭṭha. En vérité, Vāseṭṭha, que ces brahmanes instruits dans les trois Védas puissent enseigner le chemin vers l'union avec ce qu'ils ne connaissent pas et ne voient pas, en prétendant que “voici le seul chemin direct, la voie droite qui mène celui qui l'emprunte à l'union avec Brahmā”, une telle chose est impossible. »

นิสฺเสณีอุปมา

La comparaison de l'échelle

๕๓๘. ‘‘เสยฺยถาปิ, วาเสฏฺฐ, ปุริโส จาตุมหาปเถ นิสฺเสณึ กเรยฺย – ปาสาทสฺส อาโรหณาย. ตเมนํ เอวํ วเทยฺยุํ – ‘‘อมฺโภ ปุริส, ยสฺส ตฺวํ ปาสาทสฺส อาโรหณาย นิสฺเสณึ กโรสิ, ชานาสิ ตํ ปาสาทํ – ปุรตฺถิมาย วา ทิสาย ทกฺขิณาย วา ทิสาย ปจฺฉิมาย [Pg.229] วา ทิสาย อุตฺตราย วา ทิสาย อุจฺโจ วา นีโจ วา มชฺฌิโม วา’’ติ? อิติ ปุฏฺโฐ ‘‘โน’’ติ วเทยฺย.

538. « C'est comme si, Vāseṭṭha, un homme construisait une échelle à un carrefour pour monter dans un palais. On lui demanderait alors : “Eh bien, mon brave, ce palais pour lequel tu construis cette échelle, sais-tu s'il se trouve à l'est, au sud, à l'ouest ou au nord ? Est-il haut, bas ou de hauteur moyenne ?” Interrogé de la sorte, il répondrait : “Non”.

‘‘ตเมนํ เอวํ วเทยฺยุํ – ‘‘อมฺโภ ปุริส, ยํ ตฺวํ น ชานาสิ, น ปสฺสสิ, ตสฺส ตฺวํ ปาสาทสฺส อาโรหณาย นิสฺเสณึ กโรสี’’ติ? อิติ ปุฏฺโฐ ‘‘อามา’’ติ วเทยฺย.

« On lui demanderait alors : “Eh bien, mon brave, tu construis donc une échelle pour monter dans un palais que tu ne connais pas et que tu n'as jamais vu ?” Interrogé de la sorte, il répondrait : “Oui”.

๕๓๙. ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, วาเสฏฺฐ, นนุ เอวํ สนฺเต ตสฺส ปุริสสฺส อปฺปาฏิหีรกตํ ภาสิตํ สมฺปชฺชตี’’ติ? ‘‘อทฺธา โข, โภ โคตม, เอวํ สนฺเต ตสฺส ปุริสสฺส อปฺปาฏิหีรกตํ ภาสิตํ สมฺปชฺชตี’’ติ.

539. « Qu'en penses-tu, Vāseṭṭha ? S'il en est ainsi, les paroles de cet homme ne s'avèrent-elles pas dépourvues de fondement ? » — « Certes, vénérable Gotama, s'il en est ainsi, les paroles de cet homme s'avèrent tout à fait dépourvues de fondement. »

๕๔๐. ‘‘เอวเมว โข, วาเสฏฺฐ, น กิร เตวิชฺเชหิ พฺราหฺมเณหิ พฺรหฺมา สกฺขิทิฏฺโฐ, นปิ กิร เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ อาจริเยหิ พฺรหฺมา สกฺขิทิฏฺโฐ, นปิ กิร เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ อาจริยปาจริเยหิ พฺรหฺมา สกฺขิทิฏฺโฐ, นปิ กิร เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ ยาว สตฺตมา อาจริยามหยุเคหิ พฺรหฺมา สกฺขิทิฏฺโฐ. เยปิ กิร เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ ปุพฺพกา อิสโย มนฺตานํ กตฺตาโร มนฺตานํ ปวตฺตาโร, เยสมิทํ เอตรหิ เตวิชฺชา พฺราหฺมณา โปราณํ มนฺตปทํ คีตํ ปวุตฺตํ สมิหิตํ, ตทนุคายนฺติ, ตทนุภาสนฺติ, ภาสิตมนุภาสนฺติ, วาจิตมนุวาเจนฺติ, เสยฺยถิทํ – อฏฺฐโก วามโก วามเทโว เวสฺสามิตฺโต ยมตคฺคิ องฺคีรโส ภารทฺวาโช วาเสฏฺโฐ กสฺสโป ภคุ, เตปิ น เอวมาหํสุ – มยเมตํ ชานาม, มยเมตํ ปสฺสาม, ยตฺถ วา พฺรหฺมา, เยน วา พฺรหฺมา, ยหึ วา พฺรหฺมาติ. เตว เตวิชฺชา พฺราหฺมณา เอวมาหํสุ – ‘‘ยํ น ชานาม, ยํ น ปสฺสาม, ตสฺส สหพฺยตาย มคฺคํ เทเสม, อยเมว อุชุมคฺโค อยมญฺชสายโน นิยฺยานิโก นิยฺยาติ ตกฺกรสฺส พฺรหฺมสหพฺยตายา’’ติ.

540. « De la même manière, Vāseṭṭha, il semble qu'aucun des brahmanes instruits dans les trois Védas n'ait vu Brahmā de ses propres yeux. Ni leurs maîtres, ni les maîtres de leurs maîtres, ni même leurs ancêtres jusqu'à la septième génération n'ont vu Brahmā de leurs propres yeux. Même les anciens rishis, auteurs et transmetteurs des hymnes sacrés, dont les brahmanes d'aujourd'hui récitent et répètent les paroles anciennes, les chantant et les déclamant telles qu'elles ont été composées et rassemblées — à savoir Aṭṭhaka, Vāmaka, Vāmadeva, Vessāmitta, Yamataggi, Aṅgīrasa, Bhāradvāja, Vāseṭṭha, Kassapa et Bhagu — même eux n'ont jamais dit : “Nous savons, nous voyons où est Brahmā, par quel chemin on y parvient ou là où il réside”. Pourtant, ces brahmanes instruits dans les trois Védas affirment : “Nous enseignons le chemin vers l'union avec ce que nous ne connaissons pas et ne voyons pas. Voici le seul chemin direct, la voie droite qui mène celui qui l'emprunte à l'union avec Brahmā”.

๕๔๑. ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, วาเสฏฺฐ, นนุ เอวํ สนฺเต เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ อปฺปาฏิหีรกตํ ภาสิตํ สมฺปชฺชตี’’ติ? ‘‘อทฺธา โข, โภ โคตม, เอวํ สนฺเต เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ อปฺปาฏิหีรกตํ ภาสิตํ สมฺปชฺชตี’’ติ.

541. « Qu'en penses-tu, Vāseṭṭha ? S'il en est ainsi, les paroles de ces brahmanes instruits dans les trois Védas ne s'avèrent-elles pas dépourvues de fondement ? » — « Certes, vénérable Gotama, s'il en est ainsi, les paroles de ces brahmanes s'avèrent tout à fait dépourvues de fondement. »

‘‘สาธุ, วาเสฏฺฐ. เต วต, วาเสฏฺฐ, เตวิชฺชา พฺราหฺมณา ยํ น ชานนฺติ, ยํ น ปสฺสนฺติ, ตสฺส สหพฺยตาย มคฺคํ เทเสสฺสนฺติ. อยเมว อุชุมคฺโค อยมญฺชสายโน [Pg.230] นิยฺยานิโก นิยฺยาติ ตกฺกรสฺส พฺรหฺมสพฺยตายาติ, เนตํ ฐานํ วิชฺชติ.

อจิรวตีนทีอุปมา

La comparaison de la rivière Aciravatī

๕๔๒. ‘‘เสยฺยถาปิ, วาเสฏฺฐ, อยํ อจิรวตี นที ปูรา อุทกสฺส สมติตฺติกา กากเปยฺยา. อถ ปุริโส อาคจฺเฉยฺย ปารตฺถิโก ปารคเวสี ปารคามี ปารํ ตริตุกาโม. โส โอริเม ตีเร ฐิโต ปาริมํ ตีรํ อวฺเหยฺย – ‘‘เอหิ ปาราปารํ, เอหิ ปาราปาร’’นฺติ.

542. « C’est comme si, Vāseṭṭha, cette rivière Aciravatī était pleine d’eau jusqu’au bord, au point qu’un corbeau puisse s’y abreuver. Alors, un homme viendrait, désirant atteindre l’autre rive, cherchant l’autre rive, voulant se rendre sur l’autre rive, souhaitant traverser. Se tenant sur la rive proche, il appellerait la rive lointaine en disant : “Viens ici, rive lointaine ! Viens ici, rive lointaine !” »

๕๔๓. ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, วาเสฏฺฐ, อปิ นุ ตสฺส ปุริสสฺส อวฺหายนเหตุ วา อายาจนเหตุ วา ปตฺถนเหตุ วา อภินนฺทนเหตุ วา อจิรวติยา นทิยา ปาริมํ ตีรํ โอริมํ ตีรํ อาคจฺเฉยฺยา’’ติ? ‘‘โน หิทํ, โภ โคตม’’.

543. « Qu’en penses-tu, Vāseṭṭha ? Est-ce qu’en raison des appels de cet homme, de ses implorations, de ses souhaits ou de ses louanges, la rive lointaine de la rivière Aciravatī viendrait vers la rive proche ? » — « Certes non, Vénérable Gotama. »

๕๔๔. ‘‘เอวเมว โข, วาเสฏฺฐ, เตวิชฺชา พฺราหฺมณา เย ธมฺมา พฺราหฺมณการกา เต ธมฺเม ปหาย วตฺตมานา, เย ธมฺมา อพฺราหฺมณการกา เต ธมฺเม สมาทาย วตฺตมานา เอวมาหํสุ – ‘‘อินฺทมวฺหยาม, โสมมวฺหยาม, วรุณมวฺหยาม, อีสานมวฺหยาม, ปชาปติมวฺหยาม, พฺรหฺมมวฺหยาม, มหิทฺธิมวฺหยาม, ยมมวฺหยามา’’ติ.

544. « De la même manière, Vāseṭṭha, ces brahmanes instruits dans les trois Védas, ayant délaissé les qualités qui font un vrai brahmane pour pratiquer celles qui font un non-brahmane, disent ceci : “Nous invoquons Indra, nous invoquons Soma, nous invoquons Varuṇa, nous invoquons Isāna, nous invoquons Pajāpati, nous invoquons Brahmā, nous invoquons Mahiddhi, nous invoquons Yama !” »

‘‘เต วต, วาเสฏฺฐ, เตวิชฺชา พฺราหฺมณา เย ธมฺมา พฺราหฺมณการกา เต ธมฺเม ปหาย วตฺตมานา, เย ธมฺมา อพฺราหฺมณการกา เต ธมฺเม สมาทาย วตฺตมานา อวฺหายนเหตุ วา อายาจนเหตุ วา ปตฺถนเหตุ วา อภินนฺทนเหตุ วา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา พฺรหฺมานํ สหพฺยูปคา ภวิสฺสนฺตี’’ติ, เนตํ ฐานํ วิชฺชติ.

« En vérité, Vāseṭṭha, que ces brahmanes instruits dans les trois Védas, ayant délaissé les qualités qui font un brahmane pour pratiquer celles qui font un non-brahmane, puissent, par le seul fait de leurs invocations, de leurs prières, de leurs souhaits ou de leurs louanges, après la dissolution du corps et après la mort, renaître en compagnie de Brahmā : cela n’est pas possible. »

๕๔๕. ‘‘เสยฺยถาปิ, วาเสฏฺฐ, อยํ อจิรวตี นที ปูรา อุทกสฺส สมติตฺติกา กากเปยฺยา. อถ ปุริโส อาคจฺเฉยฺย ปารตฺถิโก ปารคเวสี ปารคามี ปารํ ตริตุกาโม. โส โอริเม ตีเร ทฬฺหาย อนฺทุยา ปจฺฉาพาหํ คาฬฺหพนฺธนํ พทฺโธ.

545. « C’est encore, Vāseṭṭha, comme si cette rivière Aciravatī était pleine d’eau jusqu’au bord, au point qu’un corbeau puisse s’y abreuver. Alors, un homme viendrait, désirant atteindre l’autre rive, cherchant l’autre rive, voulant se rendre sur l’autre rive, souhaitant traverser. Mais il serait solidement enchaîné sur cette rive proche par des liens robustes, les mains liées derrière le dos. »

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, วาเสฏฺฐ, อปิ นุ โส ปุริโส อจิรวติยา นทิยา โอริมา ตีรา ปาริมํ ตีรํ คจฺเฉยฺยา’’ติ? ‘‘โน หิทํ, โภ โคตม’’.

« Qu’en penses-tu, Vāseṭṭha ? Cet homme pourrait-il passer de la rive proche de la rivière Aciravatī à la rive lointaine ? » — « Certes non, Vénérable Gotama. »

๕๔๖. ‘‘เอวเมว [Pg.231] โข, วาเสฏฺฐ, ปญฺจิเม กามคุณา อริยสฺส วินเย อนฺทูติปิ วุจฺจนฺติ, พนฺธนนฺติปิ วุจฺจนฺติ. กตเม ปญฺจ? จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. โสตวิญฺเญยฺยา สทฺทา…เป… ฆานวิญฺเญยฺยา คนฺธา… ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา… กายวิญฺเญยฺยา โผฏฺฐพฺพา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา.

546. « De la même manière, Vāseṭṭha, ces cinq cordes des plaisirs sensuels sont appelées “chaînes” ou encore “liens” dans la discipline de l’Ariya. Quelles sont ces cinq ? Les formes perçues par l’œil, désirables, plaisantes, agréables, aimables, liées au désir sensuel et incitant à la passion. Les sons perçus par l’oreille... les odeurs perçues par le nez... les saveurs perçues par la langue... les contacts perçus par le corps, désirables, plaisants, agréables, aimables, liés au désir sensuel et incitant à la passion. Voici ce que sont ces cinq. »

‘‘อิเม โข, วาเสฏฺฐ, ปญฺจ กามคุณา อริยสฺส วินเย อนฺทูติปิ วุจฺจนฺติ, พนฺธนนฺติปิ วุจฺจนฺติ. อิเม โข วาเสฏฺฐ ปญฺจ กามคุเณ เตวิชฺชา พฺราหฺมณา คธิตา มุจฺฉิตา อชฺโฌปนฺนา อนาทีนวทสฺสาวิโน อนิสฺสรณปญฺญา ปริภุญฺชนฺติ. เต วต, วาเสฏฺฐ, เตวิชฺชา พฺราหฺมณา เย ธมฺมา พฺราหฺมณการกา, เต ธมฺเม ปหาย วตฺตมานา, เย ธมฺมา อพฺราหฺมณการกา, เต ธมฺเม สมาทาย วตฺตมานา ปญฺจ กามคุเณ คธิตา มุจฺฉิตา อชฺโฌปนฺนา อนาทีนวทสฺสาวิโน อนิสฺสรณปญฺญา ปริภุญฺชนฺตา กามนฺทุพนฺธนพทฺธา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา พฺรหฺมานํ สหพฺยูปคา ภวิสฺสนฺตี’’ติ, เนตํ ฐานํ วิชฺชติ.

« Vāseṭṭha, ces cinq cordes des plaisirs sensuels sont appelées “chaînes” ou encore “liens” dans la discipline de l’Ariya. Or, Vāseṭṭha, ces brahmanes instruits dans les trois Védas sont attachés, épris et asservis à ces cinq cordes des plaisirs sensuels, les consommant sans en voir le danger et sans posséder la sagesse permettant de s’en libérer. Que ces brahmanes, ayant délaissé les vertus de brahmane pour pratiquer des actes contraires, enchaînés par les liens des plaisirs sensuels, puissent, après la dissolution du corps et après la mort, renaître en compagnie de Brahmā : cela n’est pas possible. »

๕๔๗. ‘‘เสยฺยถาปิ, วาเสฏฺฐ, อยํ อจิรวตี นที ปูรา อุทกสฺส สมติตฺติกา กากเปยฺยา. อถ ปุริโส อาคจฺเฉยฺย ปารตฺถิโก ปารคเวสี ปารคามี ปารํ ตริตุกาโม. โส โอริเม ตีเร สสีสํ ปารุปิตฺวา นิปชฺเชยฺย.

547. « C’est encore, Vāseṭṭha, comme si cette rivière Aciravatī était pleine d’eau jusqu’au bord, au point qu’un corbeau puisse s’y abreuver. Un homme viendrait, désirant traverser... mais il s’allongerait sur la rive proche, s’enveloppant entièrement jusqu’à la tête pour dormir. »

« Qu’en penses-tu, Vāseṭṭha ? Cet homme pourrait-il passer de la rive proche de la rivière Aciravatī à la rive lointaine ? » — « Certes non, Vénérable Gotama. »

๕๔๘. ‘‘เอวเมว โข, วาเสฏฺฐ, ปญฺจิเม นีวรณา อริยสฺส วินเย อาวรณาติปิ วุจฺจนฺติ, นีวรณาติปิ วุจฺจนฺติ, โอนาหนาติปิ วุจฺจนฺติ, ปริโยนาหนาติปิ วุจฺจนฺติ. กตเม ปญฺจ? กามจฺฉนฺทนีวรณํ, พฺยาปาทนีวรณํ, ถินมิทฺธนีวรณํ, อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจนีวรณํ, วิจิกิจฺฉานีวรณํ. อิเม โข, วาเสฏฺฐ, ปญฺจ นีวรณา อริยสฺส วินเย อาวรณาติปิ วุจฺจนฺติ, นีวรณาติปิ วุจฺจนฺติ, โอนาหนาติปิ วุจฺจนฺติ, ปริโยนาหนาติปิ วุจฺจนฺติ.

548. « De la même manière, Vāseṭṭha, ces cinq obstacles sont appelés “voiles”, “entraves”, “enveloppes” ou encore “occultations” dans la discipline de l’Ariya. Quelles sont ces cinq ? L’obstacle du désir sensuel, l’obstacle de la malveillance, l’obstacle de la torpeur et de la somnolence, l’obstacle de l’agitation et du remords, et l’obstacle du doute. Ce sont là, Vāseṭṭha, les cinq obstacles appelés voiles, entraves, enveloppes ou occultations dans la discipline de l’Ariya. »

๕๔๙. ‘‘อิเมหิ โข, วาเสฏฺฐ, ปญฺจหิ นีวรเณหิ เตวิชฺชา พฺราหฺมณา อาวุฏา นิวุฏา โอนทฺธา ปริโยนทฺธา. เต วต, วาเสฏฺฐ, เตวิชฺชา พฺราหฺมณา เย [Pg.232] ธมฺมา พฺราหฺมณการกา เต ธมฺเม ปหาย วตฺตมานา, เย ธมฺมา อพฺราหฺมณการกา เต ธมฺเม สมาทาย วตฺตมานา ปญฺจหิ นีวรเณหิ อาวุฏา นิวุฏา โอนทฺธา ปริโยนทฺธา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา พฺรหฺมานํ สหพฺยูปคา ภวิสฺสนฺตี’’ติ, เนตํ ฐานํ วิชฺชติ.

549. « Vāseṭṭha, ces brahmanes instruits dans les trois Védas sont voilés, entravés, enveloppés et occultés par ces cinq obstacles. Que ces brahmanes, ayant délaissé les vertus de brahmane pour pratiquer des actes contraires, étant ainsi obstrués par ces cinq obstacles, puissent, après la dissolution du corps et après la mort, renaître en compagnie de Brahmā : cela n’est pas possible. »

สํสนฺทนกถา

Discours sur la comparaison

๕๕๐. ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, วาเสฏฺฐ, กินฺติ เต สุตํ พฺราหฺมณานํ วุทฺธานํ มหลฺลกานํ อาจริยปาจริยานํ ภาสมานานํ, สปริคฺคโห วา พฺรหฺมา อปริคฺคโห วา’’ติ? ‘‘อปริคฺคโห, โภ โคตม’’. ‘‘สเวรจิตฺโต วา อเวรจิตฺโต วา’’ติ? ‘‘อเวรจิตฺโต, โภ โคตม’’. ‘‘สพฺยาปชฺชจิตฺโต วา อพฺยาปชฺชจิตฺโต วา’’ติ? ‘‘อพฺยาปชฺชจิตฺโต, โภ โคตม’’. ‘‘สํกิลิฏฺฐจิตฺโต วา อสํกิลิฏฺฐจิตฺโต วา’’ติ? ‘‘อสํกิลิฏฺฐจิตฺโต, โภ โคตม’’. ‘‘วสวตฺตี วา อวสวตฺตี วา’’ติ? ‘‘วสวตฺตี, โภ โคตม’’.

550. « Qu’en penses-tu, Vāseṭṭha ? D’après ce que tu as entendu dire des brahmanes âgés, vénérables, maîtres et successeurs de maîtres, Brahmā possède-t-il des attaches ou n’en possède-t-il pas ? » — « Il n’en possède pas, Vénérable Gotama. » — « A-t-il l’esprit plein de haine ou sans haine ? » — « Sans haine, Vénérable Gotama. » — « A-t-il l’esprit malveillant ou non malveillant ? » — « Non malveillant, Vénérable Gotama. » — « A-t-il l’esprit souillé ou pur ? » — « Pur, Vénérable Gotama. » — « Est-il maître de lui-même ou non ? » — « Il est maître de lui-même, Vénérable Gotama. »

‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, วาเสฏฺฐ, สปริคฺคหา วา เตวิชฺชา พฺราหฺมณา อปริคฺคหา วา’’ติ? ‘‘สปริคฺคหา, โภ โคตม’’. ‘‘สเวรจิตฺตา วา อเวรจิตฺตา วา’’ติ? ‘‘สเวรจิตฺตา, โภ โคตม’’. ‘‘สพฺยาปชฺชจิตฺตา วา อพฺยาปชฺชจิตฺตา วา’’ติ? ‘‘สพฺยาปชฺชจิตฺตา, โภ โคตม’’. ‘‘สํกิลิฏฺฐจิตฺตา วา อสํกิลิฏฺฐจิตฺตา วา’’ติ? ‘‘สํกิลิฏฺฐจิตฺตา, โภ โคตม’’. ‘‘วสวตฺตี วา อวสวตฺตี วา’’ติ? ‘‘อวสวตฺตี, โภ โคตม’’.

« Qu’en penses-tu, Vāseṭṭha ? Ces brahmanes instruits dans les trois Védas possèdent-ils des attaches ou non ? » — « Ils possèdent des attaches, Vénérable Gotama. » — « Ont-ils l’esprit plein de haine ou sans haine ? » — « Plein de haine, Vénérable Gotama. » — « Ont-ils l’esprit malveillant ou non malveillant ? » — « Malveillant, Vénérable Gotama. » — « Ont-ils l’esprit souillé ou pur ? » — « Souillé, Vénérable Gotama. » — « Sont-ils maîtres d’eux-mêmes ou non ? » — « Ils ne sont pas maîtres d’eux-mêmes, Vénérable Gotama. »

๕๕๑. ‘‘อิติ กิร, วาเสฏฺฐ, สปริคฺคหา เตวิชฺชา พฺราหฺมณา อปริคฺคโห พฺรหฺมา. อปิ นุ โข สปริคฺคหานํ เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ อปริคฺคเหน พฺรหฺมุนา สทฺธึ สํสนฺทติ สเมตี’’ติ? ‘‘โน หิทํ, โภ โคตม’’. ‘‘สาธุ, วาเสฏฺฐ, เต วต, วาเสฏฺฐ, สปริคฺคหา เตวิชฺชา พฺราหฺมณา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปริคฺคหสฺส พฺรหฺมุโน สหพฺยูปคา ภวิสฺสนฺตี’’ติ, เนตํ ฐานํ วิชฺชติ.

551. « Ainsi donc, Vāseṭṭha, les brahmanes connaisseurs des trois Védas possèdent des richesses et des épouses, tandis que Brahmā n'en possède pas. Y a-t-il alors concordance ou harmonie entre ces brahmanes qui possèdent des biens et Brahmā qui n'en possède pas ? » — « Non, Monsieur Gotama. » — « Bien, Vāseṭṭha. En vérité, Vāseṭṭha, que ces brahmanes possédant des biens puissent, après la dissolution du corps, après la mort, parvenir à la compagnie de Brahmā qui n'en possède pas — cela est impossible. »

‘‘อิติ กิร, วาเสฏฺฐ, สเวรจิตฺตา เตวิชฺชา พฺราหฺมณา, อเวรจิตฺโต พฺรหฺมา…เป… สพฺยาปชฺชจิตฺตา เตวิชฺชา พฺราหฺมณา อพฺยาปชฺชจิตฺโต พฺรหฺมา… สํกิลิฏฺฐจิตฺตา เตวิชฺชา พฺราหฺมณา อสํกิลิฏฺฐจิตฺโต พฺรหฺมา… อวสวตฺตี เตวิชฺชา [Pg.233] พฺราหฺมณา วสวตฺตี พฺรหฺมา, อปิ นุ โข อวสวตฺตีนํ เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ วสวตฺตินา พฺรหฺมุนา สทฺธึ สํสนฺทติ สเมตี’’ติ? ‘‘โน หิทํ, โภ โคตม’’. ‘‘สาธุ, วาเสฏฺฐ, เต วต, วาเสฏฺฐ, อวสวตฺตี เตวิชฺชา พฺราหฺมณา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา วสวตฺติสฺส พฺรหฺมุโน สหพฺยูปคา ภวิสฺสนฺตี’’ติ, เนตํ ฐานํ วิชฺชติ.

« Ainsi donc, Vāseṭṭha, les brahmanes connaisseurs des trois Védas ont l'esprit plein d'hostilité, tandis que Brahmā a l'esprit sans hostilité... les brahmanes ont l'esprit malveillant, Brahmā a l'esprit sans malveillance... les brahmanes ont l'esprit souillé, Brahmā a l'esprit non souillé... les brahmanes n'ont pas la maîtrise d'eux-mêmes, Brahmā a la maîtrise de lui-même. Y a-t-il alors concordance ou harmonie entre ces brahmanes sans maîtrise d'eux-mêmes et Brahmā qui possède la maîtrise de lui-même ? » — « Non, Monsieur Gotama. » — « Bien, Vāseṭṭha. En vérité, Vāseṭṭha, que ces brahmanes sans maîtrise d'eux-mêmes puissent, après la dissolution du corps, après la mort, parvenir à la compagnie de Brahmā qui possède la maîtrise de lui-même — cela est impossible. »

๕๕๒. ‘‘อิธ โข ปน เต, วาเสฏฺฐ, เตวิชฺชา พฺราหฺมณา อาสีทิตฺวา สํสีทนฺติ, สํสีทิตฺวา วิสารํ ปาปุณนฺติ, สุกฺขตรํ มญฺเญ ตรนฺติ. ตสฺมา อิทํ เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ เตวิชฺชาอิริณนฺติปิ วุจฺจติ, เตวิชฺชาวิวนนฺติปิ วุจฺจติ, เตวิชฺชาพฺยสนนฺติปิ วุจฺจตี’’ติ.

552. « Or, Vāseṭṭha, ces brahmanes connaisseurs des trois Védas s'attachent [aux trois Védas] et s'y enlisent ; s'étant enlisés, ils tombent dans la désolation, pensant traverser ce qui n'est qu'un mirage desséché. C'est pourquoi ces trois Védas de ces brahmanes sont appelés le

๕๕๓. เอวํ วุตฺเต, วาเสฏฺโฐ มาณโว ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘สุตํ เมตํ, โภ โคตม, สมโณ โคตโม พฺรหฺมานํ สหพฺยตาย มคฺคํ ชานาตี’’ติ. ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, วาเสฏฺฐ. อาสนฺเน อิโต มนสากฏํ, น อิโต ทูเร มนสากฏ’’นฺติ? ‘‘เอวํ, โภ โคตม, อาสนฺเน อิโต มนสากฏํ, น อิโต ทูเร มนสากฏ’’นฺติ.

553. À ces mots, le jeune Vāseṭṭha dit au Béni : « Maître Gotama, j'ai entendu dire que l'ascète Gotama connaît le chemin menant à la compagnie de Brahmā. » — « Que penses-tu de cela, Vāseṭṭha ? Le village de Manasākaṭa n'est-il pas proche d'ici, n'est-il pas tout près d'ici ? » — « Si, Maître Gotama, le village de Manasākaṭa est proche d'ici, il n'est pas loin d'ici. »

๕๕๔. ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, วาเสฏฺฐ, อิธสฺส ปุริโส มนสากเฏ ชาตสํวทฺโธ. ตเมนํ มนสากฏโต ตาวเทว อวสฏํ มนสากฏสฺส มคฺคํ ปุจฺเฉยฺยุํ. สิยา นุ โข, วาเสฏฺฐ, ตสฺส ปุริสสฺส มนสากเฏ ชาตสํวทฺธสฺส มนสากฏสฺส มคฺคํ ปุฏฺฐสฺส ทนฺธายิตตฺตํ วา วิตฺถายิตตฺตํ วา’’ติ? ‘‘โน หิทํ, โภ โคตม’’. ‘‘ตํ กิสฺส เหตุ’’? ‘‘อมุ หิ, โภ โคตม, ปุริโส มนสากเฏ ชาตสํวทฺโธ, ตสฺส สพฺพาเนว มนสากฏสฺส มคฺคานิ สุวิทิตานี’’ติ.

554. « Qu’en penses-tu, Vāseṭṭha ? Supposons qu'un homme soit né et ait été élevé ici, à Manasākaṭa. Si, venant tout juste de quitter Manasākaṭa, on l'interrogeait sur le chemin menant à Manasākaṭa, y aurait-il, Vāseṭṭha, de l'hésitation ou de la confusion chez cet homme né et élevé à Manasākaṭa lorsqu'on l'interroge sur le chemin de cette ville ? » — « Non, vénérable Gotama. » — « Et pour quelle raison ? » — « Parce que cet homme, vénérable Gotama, est né et a été élevé à Manasākaṭa ; il connaît parfaitement tous les chemins menant à Manasākaṭa. »

‘‘สิยา โข, วาเสฏฺฐ, ตสฺส ปุริสสฺส มนสากเฏ ชาตสํวทฺธสฺส มนสากฏสฺส มคฺคํ ปุฏฺฐสฺส ทนฺธายิตตฺตํ วา วิตฺถายิตตฺตํ วา, น ตฺเวว ตถาคตสฺส พฺรหฺมโลเก วา พฺรหฺมโลกคามินิยา วา ปฏิปทาย ปุฏฺฐสฺส ทนฺธายิตตฺตํ วา วิตฺถายิตตฺตํ วา. พฺรหฺมานํ จาหํ, วาเสฏฺฐ, ปชานามิ พฺรหฺมโลกญฺจ พฺรหฺมโลกคามินิญฺจ ปฏิปทํ, ยถา ปฏิปนฺโน จ พฺรหฺมโลกํ อุปปนฺโน, ตญฺจ ปชานามี’’ติ.

« Vāseṭṭha, il se pourrait que cet homme né et élevé à Manasākaṭa hésite ou soit confus lorsqu’on l'interroge sur le chemin de Manasākaṭa, mais il n'y aurait certes aucune hésitation ni confusion chez le Tathāgata lorsqu'il est interrogé sur le monde de Brahmā ou sur la voie menant au monde de Brahmā. Car, Vāseṭṭha, je connais Brahmā, le monde de Brahmā et la voie menant au monde de Brahmā ; je sais aussi comment celui qui s'y engage renaît dans le monde de Brahmā. »

๕๕๕. เอวํ [Pg.234] วุตฺเต, วาเสฏฺโฐ มาณโว ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘สุตํ เมตํ, โภ โคตม, สมโณ โคตโม พฺรหฺมานํ สหพฺยตาย มคฺคํ เทเสตี’’ติ. ‘‘สาธุ โน ภวํ โคตโม พฺรหฺมานํ สหพฺยตาย มคฺคํ เทเสตุ อุลฺลุมฺปตุ ภวํ โคตโม พฺราหฺมณึ ปช’’นฺติ. ‘‘เตน หิ, วาเสฏฺฐ, สุณาหิ; สาธุกํ มนสิ กโรหิ; ภาสิสฺสามี’’ติ. ‘‘เอวํ โภ’’ติ โข วาเสฏฺโฐ มาณโว ภควโต ปจฺจสฺโสสิ.

555. Cela ayant été dit, le jeune Vāseṭṭha s'adressa au Béni en ces termes : « J'ai entendu dire, vénérable Gotama, que le ascète Gotama enseigne la voie vers l'union avec Brahmā. Puisse le vénérable Gotama nous enseigner la voie vers l'union avec Brahmā, puisse le vénérable Gotama élever la descendance des brahmanes ! » — « En ce cas, Vāseṭṭha, écoute bien, sois attentif, je vais parler. » — « Très bien, vénérable », répondit le jeune Vāseṭṭha au Béni.

พฺรหฺมโลกมคฺคเทสนา

Exposition du chemin menant au monde de Brahmā

๕๕๖. ภควา เอตทโวจ – ‘‘อิธ, วาเสฏฺฐ, ตถาคโต โลเก อุปฺปชฺชติ อรหํ, สมฺมาสมฺพุทฺโธ…เป… (ยถา ๑๙๐-๒๑๒ อนุจฺเฉเทสุ เอวํ วิตฺถาเรตพฺพํ). เอวํ โข, วาเสฏฺฐ, ภิกฺขุ สีลสมฺปนฺโน โหติ…เป… ตสฺสิเม ปญฺจ นีวรเณ ปหีเน อตฺตนิ สมนุปสฺสโต ปาโมชฺชํ ชายติ, ปมุทิตสฺส ปีติ ชายติ, ปีติมนสฺส กาโย ปสฺสมฺภติ, ปสฺสทฺธกาโย สุขํ เวเทติ, สุขิโน จิตฺตํ สมาธิยติ.

556. Le Béni dit ceci : « Ici, Vāseṭṭha, un Tathāgata apparaît dans le monde, un Arahant, un pleinement Éveillé... (à développer comme dans les paragraphes 190-212). C’est ainsi, Vāseṭṭha, que le moine est accompli dans la moralité... Voyant en lui-même que ces cinq obstacles sont abandonnés, l'allégresse naît en lui ; pour celui qui est dans l'allégresse, le ravissement naît ; pour celui dont l'esprit est ravi, le corps se calme ; celui dont le corps est calme ressent du bonheur ; pour celui qui est heureux, l'esprit se concentre. »

‘‘โส เมตฺตาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ. ตถา ทุติยํ. ตถา ตติยํ. ตถา จตุตฺถํ. อิติ อุทฺธมโธ ติริยํ สพฺพธิ สพฺพตฺตตาย สพฺพาวนฺตํ โลกํ เมตฺตาสหคเตน เจตสา วิปุเลน มหคฺคเตน อปฺปมาเณน อเวเรน อพฺยาปชฺเชน ผริตฺวา วิหรติ.

« Il demeure, ayant imprégné une direction d'un esprit empreint de bienveillance ; de même la deuxième, de même la troisième, de même la quatrième. Ainsi, en haut, en bas, de travers, partout et envers tous comme envers lui-même, il demeure ayant imprégné le monde entier d'un esprit de bienveillance, vaste, sublime, illimité, sans haine et sans malveillance. »

‘‘เสยฺยถาปิ, วาเสฏฺฐ, พลวา สงฺขธโม อปฺปกสิเรเนว จตุทฺทิสา วิญฺญาเปยฺย; เอวเมว โข, วาเสฏฺฐ, เอวํ ภาวิตาย เมตฺตาย เจโตวิมุตฺติยา ยํ ปมาณกตํ กมฺมํ น ตํ ตตฺราวสิสฺสติ, น ตํ ตตฺราวติฏฺฐติ. อยมฺปิ โข, วาเสฏฺฐ, พฺรหฺมานํ สหพฺยตาย มคฺโค.

« Tout comme, Vāseṭṭha, un puissant sonneur de conque se ferait entendre sans peine dans les quatre directions ; de même, Vāseṭṭha, lorsqu'on développe ainsi la libération de l'esprit par la bienveillance, tout acte aux conséquences limitées ne demeure pas là, ne s'y maintient pas. Ceci aussi, Vāseṭṭha, est une voie vers l'union avec Brahmā. »

‘‘ปุน จปรํ, วาเสฏฺฐ, ภิกฺขุ กรุณาสหคเตน เจตสา…เป… มุทิตาสหคเตน เจตสา…เป… อุเปกฺขาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ. ตถา ทุติยํ. ตถา ตติยํ. ตถา จตุตฺถํ. อิติ อุทฺธมโธ ติริยํ สพฺพธิ สพฺพตฺตตาย สพฺพาวนฺตํ โลกํ อุเปกฺขาสหคเตน เจตสา วิปุเลน มหคฺคเตน อปฺปมาเณน อเวเรน อพฺยาปชฺเชน ผริตฺวา วิหรติ.

« De plus, Vāseṭṭha, le moine demeure, ayant imprégné une direction d'un esprit de compassion... d'un esprit de joie altruiste... d'un esprit d'équanimité ; de même la deuxième, de même la troisième, de même la quatrième. Ainsi, en haut, en bas, de travers, partout et envers tous comme envers lui-même, il demeure ayant imprégné le monde entier d'un esprit d'équanimité, vaste, sublime, illimité, sans haine et sans malveillance. »

‘‘เสยฺยถาปิ[Pg.235], วาเสฏฺฐ, พลวา สงฺขธโม อปฺปกสิเรเนว จตุทฺทิสา วิญฺญาเปยฺย. เอวเมว โข, วาเสฏฺฐ, เอวํ ภาวิตาย อุเปกฺขาย เจโตวิมุตฺติยา ยํ ปมาณกตํ กมฺมํ น ตํ ตตฺราวสิสฺสติ, น ตํ ตตฺราวติฏฺฐติ. อยํ โข, วาเสฏฺฐ, พฺรหฺมานํ สหพฺยตาย มคฺโค.

« Tout comme, Vāseṭṭha, un puissant sonneur de conque se ferait entendre sans peine dans les quatre directions ; de même, Vāseṭṭha, lorsqu'on développe ainsi la libération de l'esprit par l'équanimité, tout acte aux conséquences limitées ne demeure pas là, ne s'y maintient pas. Ceci, Vāseṭṭha, est une voie vers l'union avec Brahmā. »

๕๕๗. ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, วาเสฏฺฐ, เอวํวิหารี ภิกฺขุ สปริคฺคโห วา อปริคฺคโห วา’’ติ? ‘‘อปริคฺคโห, โภ โคตม’’. ‘‘สเวรจิตฺโต วา อเวรจิตฺโต วา’’ติ? ‘‘อเวรจิตฺโต, โภ โคตม’’. ‘‘สพฺยาปชฺชจิตฺโต วา อพฺยาปชฺชจิตฺโต วา’’ติ? ‘‘อพฺยาปชฺชจิตฺโต, โภ โคตม’’. ‘‘สํกิลิฏฺฐจิตฺโต วา อสํกิลิฏฺฐจิตฺโต วา’’ติ? ‘‘อสํกิลิฏฺฐจิตฺโต, โภ โคตม’’. ‘‘วสวตฺตี วา อวสวตฺตี วา’’ติ? ‘‘วสวตฺตี, โภ โคตม’’.

557. « Qu’en penses-tu, Vāseṭṭha ? Un moine qui vit ainsi possède-t-il des biens ou n’en possède-t-il pas ? » « Il n’en possède pas, Maître Gotama. » « Son esprit est-il empreint de haine ou exempt de haine ? » « Exempt de haine, Maître Gotama. » « Son esprit est-il malveillant ou non malveillant ? » « Non malveillant, Maître Gotama. » « Son esprit est-il souillé ou non souillé ? » « Non souillé, Maître Gotama. » « Est-il maître de lui-même ou non ? » « Il est maître de lui-même, Maître Gotama. »

‘‘อิติ กิร, วาเสฏฺฐ, อปริคฺคโห ภิกฺขุ, อปริคฺคโห พฺรหฺมา. อปิ นุ โข อปริคฺคหสฺส ภิกฺขุโน อปริคฺคเหน พฺรหฺมุนา สทฺธึ สํสนฺทติ สเมตี’’ติ? ‘‘เอวํ, โภ โคตม’’. ‘‘สาธุ, วาเสฏฺฐ, โส วต วาเสฏฺฐ อปริคฺคโห ภิกฺขุ กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปริคฺคหสฺส พฺรหฺมุโน สหพฺยูปโค ภวิสฺสตี’’ติ, ฐานเมตํ วิชฺชติ.

« Ainsi donc, Vāseṭṭha, le moine est sans possessions et Brahmā est sans possessions. N’y a-t-il pas concordance et harmonie entre le moine sans possessions et Brahmā sans possessions ? » « Certes, Maître Gotama. » « Très bien, Vāseṭṭha. Qu’un tel moine sans possessions, après la dissolution du corps, après la mort, puisse rejoindre la compagnie de Brahmā qui est sans possessions, cela est tout à fait possible. »

๕๕๘. ‘‘อิติ กิร, วาเสฏฺฐ, อเวรจิตฺโต ภิกฺขุ, อเวรจิตฺโต พฺรหฺมา…เป… อพฺยาปชฺชจิตฺโต ภิกฺขุ, อพฺยาปชฺชจิตฺโต พฺรหฺมา… อสํกิลิฏฺฐจิตฺโต ภิกฺขุ, อสํกิลิฏฺฐจิตฺโต พฺรหฺมา… วสวตฺตี ภิกฺขุ, วสวตฺตี พฺรหฺมา, อปิ นุ โข วสวตฺติสฺส ภิกฺขุโน วสวตฺตินา พฺรหฺมุนา สทฺธึ สํสนฺทติ สเมตี’’ติ? ‘‘เอวํ, โภ โคตม’’. ‘‘สาธุ, วาเสฏฺฐ, โส วต, วาเสฏฺฐ, วสวตฺตี ภิกฺขุ กายสฺส เภทา ปรํ มรณา วสวตฺติสฺส พฺรหฺมุโน สหพฺยูปโค ภวิสฺสตีติ, ฐานเมตํ วิชฺชตี’’ติ.

558. « Ainsi donc, Vāseṭṭha, le moine est exempt de haine et Brahmā est exempt de haine… (P) … le moine est non malveillant et Brahmā est non malveillant… le moine est non souillé et Brahmā est non souillé… le moine est maître de lui-même et Brahmā est maître de lui-même. N’y a-t-il pas concordance et harmonie entre le moine maître de lui-même et Brahmā maître de lui-même ? » « Certes, Maître Gotama. » « Très bien, Vāseṭṭha. Qu’un tel moine maître de lui-même, après la dissolution du corps, après la mort, puisse rejoindre la compagnie de Brahmā qui est maître de lui-même, cela est tout à fait possible », déclara le Béni.

๕๕๙. เอวํ วุตฺเต, วาเสฏฺฐภารทฺวาชา มาณวา ภควนฺตํ เอตทโวจุํ – ‘‘อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตม, อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตม! เสยฺยถาปิ, โภ โคตม, นิกฺกุชฺชิตํ วา อุกฺกุชฺเชยฺย, ปฏิจฺฉนฺนํ วา วิวเรยฺย, มูฬฺหสฺส วา มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย, อนฺธกาเร วา เตลปชฺโชตํ ธาเรยฺย ‘จกฺขุมนฺโต รูปานิ ทกฺขนฺตี’ติ. เอวเมวํ โภตา โคตเมน อเนกปริยาเยน ธมฺโม ปกาสิโต[Pg.236]. เอเต มยํ ภวนฺตํ โคตมํ สรณํ คจฺฉาม, ธมฺมญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ. อุปาสเก โน ภวํ โคตโม ธาเรตุ อชฺชตคฺเค ปาณุเปเต สรณํ คเต’’ติ.

559. Lorsque cela fut dit, les jeunes gens Vāseṭṭha et Bhāradvāja dirent au Béni : « C’est excellent, Maître Gotama ! C’est excellent, Maître Gotama ! C’est comme si l’on redressait ce qui était renversé, comme si l’on révélait ce qui était caché, comme si l’on montrait le chemin à celui qui était égaré, ou comme si l’on portait une lampe dans l’obscurité pour que ceux qui ont des yeux puissent voir les formes. C’est ainsi que le Dhamma a été exposé par Maître Gotama de multiples façons. Nous prenons refuge en Maître Gotama, dans le Dhamma et dans la communauté des moines. Puisse Maître Gotama nous accepter comme disciples laïcs, ayant pris refuge dès aujourd’hui et pour toute la vie. »

เตวิชฺชสุตฺตํ นิฏฺฐิตํ เตรสมํ.

Fin du Tevijja Sutta, le treizième.

สีลกฺขนฺธวคฺโค นิฏฺฐิโต.

Fin de la Section sur la Moralité (Sīlakkhandhavagga).

ตสฺสุทฺทานํ –

En voici le sommaire :

พฺรหฺมาสามญฺญอมฺพฏฺฐ,โสณกูฏมหาลิชาลินี;

สีหโปฏฺฐปาทสุโภ เกวฏฺโฏ,โลหิจฺจเตวิชฺชา เตรสาติ.

Brahmajāla, Sāmaññaphala, Ambaṭṭha, Soṇadaṇḍa, Kūṭadanta, Mahāli, Jāliya, Sīhanāda, Poṭṭhapāda, Subha, Kevaṭṭa, Lohicca et Tevijja ; tels sont les treize suttas.

สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ นิฏฺฐิตา.

Fin du texte Pāli de la Section sur la Moralité (Sīlakkhandhavagga).

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi
1 นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส Hommage à lui, le Béni, l'Arhat, le Parfaitement Éveillé. ทีฆนิกาโย Dīgha Nikāya สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ Sīlakkhandhavagga Pāḷi (La division sur la moralité) ๑. พฺรหฺมชาลสุตฺตํ 1. 1. Brahmajāla Sutta (Le discours du filet de Brahma) ปริพฺพาชกกถา Paribbājakakathā (Le récit des errants) ๑. เอวํ [Pg.1] เม สุตํ – เอกํ สมยํ ภควา อนฺตรา จ ราชคหํ อนฺตรา จ นาฬนฺทํ อทฺธานมคฺคปฺปฏิปนฺโน โหติ มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหิ. สุปฺปิโยปิ โข ปริพฺพาชโก อนฺตรา จ ราชคหํ อนฺตรา จ นาฬนฺทํ อทฺธานมคฺคปฺปฏิปนฺโน โหติ สทฺธึ อนฺเตวาสินา พฺรหฺมทตฺเตน มาณเวน. ตตฺร สุทํ สุปฺปิโย ปริพฺพาชโก อเนกปริยาเยน พุทฺธสฺส อวณฺณํ ภาสติ, ธมฺมสฺส อวณฺณํ ภาสติ, สงฺฆสฺส อวณฺณํ ภาสติ; สุปฺปิยสฺส ปน ปริพฺพาชกสฺส อนฺเตวาสี พฺรหฺมทตฺโต มาณโว อเนกปริยาเยน พุทฺธสฺส วณฺณํ ภาสติ, ธมฺมสฺส วณฺณํ ภาสติ, สงฺฆสฺส วณฺณํ ภาสติ. อิติห เต อุโภ อาจริยนฺเตวาสี อญฺญมญฺญสฺส อุชุวิปจฺจนีกวาทา ภควนฺตํ ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต อนุพนฺธา โหนฺติ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ. 1. 1. Ainsi ai-je entendu. À une époque, le Béni voyageait sur la grande route entre Rājagaha et Nāḷandā avec une grande communauté de moines, environ cinq cents moines. L'errant Suppiya voyageait lui aussi sur la grande route entre Rājagaha et Nāḷandā avec son élève, le jeune Brahmadatta. Là, l'errant Suppiya critiquait de maintes manières le Bouddha, critiquait le Dhamma et critiquait le Sangha ; tandis que son élève, le jeune Brahmadatta, faisait de maintes manières l'éloge du Bouddha, l'éloge du Dhamma et l'éloge du Sangha. Ainsi, ces deux-là, maître et élève, exprimant des points de vue diamétralement opposés, suivaient de près le Béni et la communauté des moines. ๒. อถ โข ภควา อมฺพลฏฺฐิกายํ ราชาคารเก เอกรตฺติวาสํ อุปคจฺฉิ สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน. สุปฺปิโยปิ โข ปริพฺพาชโก อมฺพลฏฺฐิกายํ ราชาคารเก เอกรตฺติวาสํ อุปคจฺฉิ อนฺเตวาสินา พฺรหฺมทตฺเตน มาณเวน. ตตฺรปิ สุทํ สุปฺปิโย ปริพฺพาชโก อเนกปริยาเยน พุทฺธสฺส [Pg.2] อวณฺณํ ภาสติ, ธมฺมสฺส อวณฺณํ ภาสติ, สงฺฆสฺส อวณฺณํ ภาสติ; สุปฺปิยสฺส ปน ปริพฺพาชกสฺส อนฺเตวาสี พฺรหฺมทตฺโต มาณโว อเนกปริยาเยน พุทฺธสฺส วณฺณํ ภาสติ, ธมฺมสฺส วณฺณํ ภาสติ, สงฺฆสฺส วณฺณํ ภาสติ. อิติห เต อุโภ อาจริยนฺเตวาสี อญฺญมญฺญสฺส อุชุวิปจฺจนีกวาทา วิหรนฺติ. 2. 2. Alors, le Béni se rendit avec la communauté des moines à Ambalaṭṭhikā, au pavillon royal, pour y passer une nuit. L'errant Suppiya s'y rendit également avec son élève, le jeune Brahmadatta, pour y passer une nuit. Là encore, l'errant Suppiya critiquait de maintes manières le Bouddha, critiquait le Dhamma et critiquait le Sangha ; tandis que son élève, le jeune Brahmadatta, faisait de maintes manières l'éloge du Bouddha, l'éloge du Dhamma et l'éloge du Sangha. Ainsi, ces deux-là, maître et élève, demeuraient en exprimant des points de vue diamétralement opposés. ๓. อถ โข สมฺพหุลานํ ภิกฺขูนํ รตฺติยา ปจฺจูสสมยํ ปจฺจุฏฺฐิตานํ มณฺฑลมาเฬ สนฺนิสินฺนานํ สนฺนิปติตานํ อยํ สงฺขิยธมฺโม อุทปาทิ – ‘‘อจฺฉริยํ, อาวุโส, อพฺภุตํ, อาวุโส, ยาวญฺจิทํ เตน ภควตา ชานตา ปสฺสตา อรหตา สมฺมาสมฺพุทฺเธน สตฺตานํ นานาธิมุตฺติกตา สุปฺปฏิวิทิตา. อยญฺหิ สุปฺปิโย ปริพฺพาชโก อเนกปริยาเยน พุทฺธสฺส อวณฺณํ ภาสติ, ธมฺมสฺส อวณฺณํ ภาสติ, สงฺฆสฺส อวณฺณํ ภาสติ; สุปฺปิยสฺส ปน ปริพฺพาชกสฺส อนฺเตวาสี พฺรหฺมทตฺโต มาณโว อเนกปริยาเยน พุทฺธสฺส วณฺณํ ภาสติ, ธมฺมสฺส วณฺณํ ภาสติ, สงฺฆสฺส วณฺณํ ภาสติ. อิติหเม อุโภ อาจริยนฺเตวาสี อญฺญมญฺญสฺส อุชุวิปจฺจนีกวาทา ภควนฺตํ ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต อนุพนฺธา โหนฺติ ภิกฺขุสงฺฆญฺจา’’ติ. 3. 3. Puis, alors que plusieurs moines s'étaient levés à l'aube et s'étaient réunis et assis dans le pavillon circulaire, cette conversation s'éleva parmi eux : « C'est merveilleux, chers amis, c'est extraordinaire, chers amis, à quel point le Béni, lui qui sait, qui voit, l'Arhat, le Parfaitement Éveillé, a parfaitement pénétré la diversité des inclinations des êtres. Car cet errant Suppiya critique de maintes manières le Bouddha, critique le Dhamma et critique le Sangha ; tandis que son élève, le jeune Brahmadatta, fait de maintes manières l'éloge du Bouddha, l'éloge du Dhamma et l'éloge du Sangha. Ainsi, ces deux-là, maître et élève, exprimant des points de vue diamétralement opposés, suivent de près le Béni et la communauté des moines. » ๔. อถ โข ภควา เตสํ ภิกฺขูนํ อิมํ สงฺขิยธมฺมํ วิทิตฺวา เยน มณฺฑลมาโฬ เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. นิสชฺช โข ภควา ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘กายนุตฺถ, ภิกฺขเว, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา สนฺนิปติตา, กา จ ปน โว อนฺตรากถา วิปฺปกตา’’ติ? เอวํ วุตฺเต เต ภิกฺขู ภควนฺตํ เอตทโวจุํ – ‘‘อิธ, ภนฺเต, อมฺหากํ รตฺติยา ปจฺจูสสมยํ ปจฺจุฏฺฐิตานํ มณฺฑลมาเฬ สนฺนิสินฺนานํ สนฺนิปติตานํ อยํ สงฺขิยธมฺโม อุทปาทิ – ‘อจฺฉริยํ, อาวุโส, อพฺภุตํ, อาวุโส, ยาวญฺจิทํ เตน ภควตา ชานตา ปสฺสตา อรหตา สมฺมาสมฺพุทฺเธน สตฺตานํ นานาธิมุตฺติกตา สุปฺปฏิวิทิตา. อยญฺหิ สุปฺปิโย ปริพฺพาชโก อเนกปริยาเยน พุทฺธสฺส อวณฺณํ ภาสติ, ธมฺมสฺส อวณฺณํ ภาสติ, สงฺฆสฺส อวณฺณํ ภาสติ; สุปฺปิยสฺส ปน ปริพฺพาชกสฺส อนฺเตวาสี พฺรหฺมทตฺโต มาณโว อเนกปริยาเยน พุทฺธสฺส วณฺณํ ภาสติ, ธมฺมสฺส วณฺณํ ภาสติ, สงฺฆสฺส วณฺณํ ภาสติ. อิติหเม อุโภ อาจริยนฺเตวาสี อญฺญมญฺญสฺส อุชุวิปจฺจนีกวาทา ภควนฺตํ ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต [Pg.3] อนุพนฺธา โหนฺติ ภิกฺขุสงฺฆญฺจา’ติ. อยํ โข โน, ภนฺเต, อนฺตรากถา วิปฺปกตา, อถ ภควา อนุปฺปตฺโต’’ติ. 4. 4. Alors le Béni, ayant connaissance de cette conversation entre les moines, se rendit au pavillon circulaire et s'assit sur le siège préparé. Une fois assis, le Béni s'adressa aux moines : « Pour quel sujet de conversation vous êtes-vous réunis ici, et quelle était la discussion qui a été interrompue ? » À ces mots, les moines répondirent au Béni : « Ici, Vénérable, alors que nous nous étions levés à l'aube et réunis dans le pavillon circulaire, cette conversation s'est élevée : “C'est merveilleux, chers amis, c'est extraordinaire, chers amis, à quel point le Béni, lui qui sait, qui voit, l'Arhat, le Parfaitement Éveillé, a parfaitement pénétré la diversité des inclinations des êtres. Car cet errant Suppiya critique de maintes manières le Bouddha... (comme précédemment) ...suivent de près le Béni et la communauté des moines.” Voilà, Vénérable, la discussion qui était en cours lorsque le Béni est arrivé. » ๕. ‘‘มมํ วา, ภิกฺขเว, ปเร อวณฺณํ ภาเสยฺยุํ, ธมฺมสฺส วา อวณฺณํ ภาเสยฺยุํ, สงฺฆสฺส วา อวณฺณํ ภาเสยฺยุํ, ตตฺร ตุมฺเหหิ น อาฆาโต น อปฺปจฺจโย น เจตโส อนภิรทฺธิ กรณียา. มมํ วา, ภิกฺขเว, ปเร อวณฺณํ ภาเสยฺยุํ, ธมฺมสฺส วา อวณฺณํ ภาเสยฺยุํ, สงฺฆสฺส วา อวณฺณํ ภาเสยฺยุํ, ตตฺร เจ ตุมฺเห อสฺสถ กุปิตา วา อนตฺตมนา วา, ตุมฺหํ เยวสฺส เตน อนฺตราโย. มมํ วา, ภิกฺขเว, ปเร อวณฺณํ ภาเสยฺยุํ, ธมฺมสฺส วา อวณฺณํ ภาเสยฺยุํ, สงฺฆสฺส วา อวณฺณํ ภาเสยฺยุํ, ตตฺร เจ ตุมฺเห อสฺสถ กุปิตา วา อนตฺตมนา วา, อปิ นุ ตุมฺเห ปเรสํ สุภาสิตํ ทุพฺภาสิตํ อาชาเนยฺยาถา’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต’’. ‘‘มมํ วา, ภิกฺขเว, ปเร อวณฺณํ ภาเสยฺยุํ, ธมฺมสฺส วา อวณฺณํ ภาเสยฺยุํ, สงฺฆสฺส วา อวณฺณํ ภาเสยฺยุํ, ตตฺร ตุมฺเหหิ อภูตํ อภูตโต นิพฺเพเฐตพฺพํ – ‘อิติเปตํ อภูตํ, อิติเปตํ อตจฺฉํ, นตฺถิ เจตํ อมฺเหสุ, น จ ปเนตํ อมฺเหสุ สํวิชฺชตี’ติ. 5. 5. « Moines, si d'autres parlaient en mal de moi, s'ils parlaient en mal du Dhamma ou s'ils parlaient en mal du Sangha, vous ne devriez pas, à cause de cela, concevoir de la haine, du mécontentement ou de l'irritation dans votre esprit. Moines, si vous étiez fâchés ou mécontents lorsque d'autres parlent en mal de nous, cela ne constituerait un obstacle que pour vous-mêmes. Si vous étiez fâchés ou mécontents, seriez-vous capables de distinguer si ce qu'ils disent est juste ou erroné ? » — « Non, Vénérable. » — « Moines, si d'autres parlent en mal de moi, du Dhamma ou du Sangha, ce qui est faux doit être réfuté comme étant faux, en disant : “Pour telle et telle raison, ceci est faux ; pour telle et telle raison, ceci est inexact ; cela n'existe pas en nous, cela ne se trouve pas parmi nous.” » ๖. ‘‘มมํ วา, ภิกฺขเว, ปเร วณฺณํ ภาเสยฺยุํ, ธมฺมสฺส วา วณฺณํ ภาเสยฺยุํ, สงฺฆสฺส วา วณฺณํ ภาเสยฺยุํ, ตตฺร ตุมฺเหหิ น อานนฺโท น โสมนสฺสํ น เจตโส อุปฺปิลาวิตตฺตํ กรณียํ. มมํ วา, ภิกฺขเว, ปเร วณฺณํ ภาเสยฺยุํ, ธมฺมสฺส วา วณฺณํ ภาเสยฺยุํ, สงฺฆสฺส วา วณฺณํ ภาเสยฺยุํ, ตตฺร เจ ตุมฺเห อสฺสถ อานนฺทิโน สุมนา อุปฺปิลาวิตา ตุมฺหํ เยวสฺส เตน อนฺตราโย. มมํ วา, ภิกฺขเว, ปเร วณฺณํ ภาเสยฺยุํ, ธมฺมสฺส วา วณฺณํ ภาเสยฺยุํ, สงฺฆสฺส วา วณฺณํ ภาเสยฺยุํ, ตตฺร ตุมฺเหหิ ภูตํ ภูตโต ปฏิชานิตพฺพํ – ‘อิติเปตํ ภูตํ, อิติเปตํ ตจฺฉํ, อตฺถิ เจตํ อมฺเหสุ, สํวิชฺชติ จ ปเนตํ อมฺเหสู’ติ. 6. « Ô moines, si d'autres disent du bien de moi, du Dhamma ou du Sangha, vous ne devez pas, à ce sujet, éprouver de la joie, de la satisfaction ou de l'exaltation de l'esprit. Ô moines, si d'autres disent du bien de moi, du Dhamma ou du Sangha, et que vous en éprouviez de la joie, de la satisfaction ou de l'exaltation, cela constituerait un obstacle pour vous seuls. Si d'autres disent du bien de moi, du Dhamma ou du Sangha, vous devez simplement reconnaître ce qui est factuel comme tel, en disant : ‘Pour telle et telle raison, ceci est un fait, ceci est vrai ; cette qualité existe en nous, elle se trouve effectivement en nous.’ » จูฬสีลํ Le petit code de moralité (Cūḷasīla) ๗. ‘‘อปฺปมตฺตกํ โข ปเนตํ, ภิกฺขเว, โอรมตฺตกํ สีลมตฺตกํ, เยน ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย. กตมญฺจ ตํ, ภิกฺขเว, อปฺปมตฺตกํ โอรมตฺตกํ สีลมตฺตกํ, เยน ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย? 7. « Ô moines, ce n'est que pour des choses insignifiantes, de peu d'importance, relevant de la simple moralité, qu'un homme ordinaire, en faisant l'éloge du Tathāgata, s'exprimerait. Et quelles sont, ô moines, ces choses insignifiantes, de peu d'importance, relevant de la simple moralité, par lesquelles un homme ordinaire ferait l'éloge du Tathāgata ? » ๘. ‘‘‘ปาณาติปาตํ [Pg.4] ปหาย ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม นิหิตทณฺโฑ, นิหิตสตฺโถ, ลชฺชี, ทยาปนฺโน, สพฺพปาณภูตหิตานุกมฺปี วิหรตี’ติ – อิติ วา หิ, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย. 8. « ‘Renonçant à détruire la vie, s'abstenant de détruire la vie, le samana Gotama a déposé le bâton, a déposé l'arme ; il est scrupuleux, plein de compassion et demeure bienveillant envers tous les êtres vivants.’ — C'est ainsi, ô moines, qu'un homme ordinaire ferait l'éloge du Tathāgata. » ‘‘‘อทินฺนาทานํ ปหาย อทินฺนาทานา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม ทินฺนาทายี ทินฺนปาฏิกงฺขี, อเถเนน สุจิภูเตน อตฺตนา วิหรตี’ติ – อิติ วา หิ, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย. « ‘Renonçant à prendre ce qui n'est pas donné, s'abstenant de prendre ce qui n'est pas donné, le samana Gotama ne prend que ce qui est donné, n'attend que ce qui est donné ; sans voler, il demeure pur par lui-même.’ — C'est ainsi, ô moines, qu'un homme ordinaire ferait l'éloge du Tathāgata. » ‘‘‘อพฺรหฺมจริยํ ปหาย พฺรหฺมจารี สมโณ โคตโม อาราจารี วิรโต เมถุนา คามธมฺมา’ติ – อิติ วา หิ, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย. « ‘Renonçant à l'incasteté, le samana Gotama mène une vie sainte ; il vit à l'écart, s'abstenant de l'acte sexuel, cette pratique vulgaire des villageois.’ — C'est ainsi, ô moines, qu'un homme ordinaire ferait l'éloge du Tathāgata. » ๙. ‘‘‘มุสาวาทํ ปหาย มุสาวาทา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม สจฺจวาที สจฺจสนฺโธ เถโต ปจฺจยิโก อวิสํวาทโก โลกสฺสา’ติ – อิติ วา หิ, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย. 9. « ‘Renonçant à la parole mensongère, s'abstenant de mentir, le samana Gotama dit la vérité, est attaché à la vérité, est ferme, digne de confiance et ne trompe pas le monde.’ — C'est ainsi, ô moines, qu'un homme ordinaire ferait l'éloge du Tathāgata. » ‘‘‘ปิสุณํ วาจํ ปหาย ปิสุณาย วาจาย ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม, อิโต สุตฺวา น อมุตฺร อกฺขาตา อิเมสํ เภทาย, อมุตฺร วา สุตฺวา น อิเมสํ อกฺขาตา อมูสํ เภทาย. อิติ ภินฺนานํ วา สนฺธาตา, สหิตานํ วา อนุปฺปทาตา สมคฺคาราโม สมคฺครโต สมคฺคนนฺที สมคฺคกรณึ วาจํ ภาสิตา’ติ – อิติ วา หิ, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย. « ‘Renonçant à la parole calomnieuse, s'abstenant de calomnier, le samana Gotama ne répète pas ici ce qu'il a entendu là-bas pour diviser ces gens-là, ni ne répète là-bas ce qu'il a entendu ici pour diviser ces gens-ci. Ainsi, il réconcilie ceux qui sont divisés, encourage ceux qui sont unis ; il aime la concorde, se réjouit de la concorde, se délecte de la concorde et prononce des paroles qui favorisent la concorde.’ — C'est ainsi, ô moines, qu'un homme ordinaire ferait l'éloge du Tathāgata. » ‘‘‘ผรุสํ วาจํ ปหาย ผรุสาย วาจาย ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม, ยา สา วาจา เนลา กณฺณสุขา เปมนียา หทยงฺคมา โปรี พหุชนกนฺตา พหุชนมนาปา ตถารูปึ วาจํ ภาสิตา’ติ – อิติ วา หิ, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย. « ‘Renonçant à la parole rude, s'abstenant de paroles rudes, le samana Gotama prononce des paroles irréprochables, agréables à l'oreille, aimables, qui vont au cœur, polies, appréciées et aimées de tous.’ — C'est ainsi, ô moines, qu'un homme ordinaire ferait l'éloge du Tathāgata. » ‘‘‘สมฺผปฺปลาปํ ปหาย สมฺผปฺปลาปา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม กาลวาที ภูตวาที อตฺถวาที ธมฺมวาที วินยวาที, นิธานวตึ วาจํ ภาสิตา กาเลน สาปเทสํ ปริยนฺตวตึ อตฺถสํหิต’นฺติ – อิติ วา หิ, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย. « ‘Renonçant au bavardage futile, s'abstenant de bavardages futiles, le samana Gotama parle au moment opportun, dit ce qui est réel, ce qui est bénéfique, ce qui est conforme au Dhamma et au Vinaya ; il prononce des paroles dignes d'être gardées en mémoire, opportunes, étayées de raisons, précises et pleines de sens.’ — C'est ainsi, ô moines, qu'un homme ordinaire ferait l'éloge du Tathāgata. » ๑๐. ‘พีชคามภูตคามสมารมฺภา [Pg.5] ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม’ติ – อิติ วา หิ, ภิกฺขเว…เป…. 10. « ‘Le samana Gotama s'abstient d'endommager les semences et les plantes.’ — C'est ainsi, ô moines... » ‘‘‘เอกภตฺติโก สมโณ โคตโม รตฺตูปรโต วิรโต วิกาลโภชนา…. « ‘Le samana Gotama ne prend qu'un seul repas par jour, s'abstenant de manger la nuit et de manger à une heure inopportune...’ » นจฺจคีตวาทิตวิสูกทสฺสนา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม…. « ‘Le samana Gotama s'abstient d'assister à des spectacles de danse, de chant et de musique, qui sont des obstacles à la vie spirituelle...’ » มาลาคนฺธวิเลปนธารณมณฺฑนวิภูสนฏฺฐานา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม…. « ‘Le samana Gotama s'abstient de porter des guirlandes, de se parfumer et de se parer de cosmétiques, ce qui mène à la négligence...’ » อุจฺจาสยนมหาสยนา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม…. « ‘Le samana Gotama s'abstient d'utiliser des lits hauts ou luxueux...’ » ชาตรูปรชตปฏิคฺคหณา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม…. « ‘Le samana Gotama s'abstient d'accepter de l'or ou de l'argent...’ » อามกธญฺญปฏิคฺคหณา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม…. « ‘Le samana Gotama s'abstient d'accepter des grains crus...’ » อามกมํสปฏิคฺคหณา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม…. « ‘Le samana Gotama s'abstient d'accepter de la viande crue...’ » อิตฺถิกุมาริกปฏิคฺคหณา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม…. « ‘Le samana Gotama s'abstient d'accepter des femmes ou des jeunes filles...’ » ทาสิทาสปฏิคฺคหณา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม…. « ‘Le samana Gotama s'abstient d'accepter des esclaves, femmes ou hommes...’ » อเชฬกปฏิคฺคหณา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม…. « ‘Le samana Gotama s'abstient d'accepter des chèvres ou des moutons...’ » กุกฺกุฏสูกรปฏิคฺคหณา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม…. « ‘Le samana Gotama s'abstient d'accepter des volailles ou des porcs...’ » หตฺถิควสฺสวฬวปฏิคฺคหณา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม…. « ‘Le samana Gotama s'abstient d'accepter des éléphants, des bovins, des chevaux ou des ânes...’ » เขตฺตวตฺถุปฏิคฺคหณา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม…. « ‘Le samana Gotama s'abstient d'accepter des champs ou des terres...’ » ทูเตยฺยปหิณคมนานุโยคา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม…. « ‘Le samana Gotama s'abstient d'agir comme messager ou de remplir des missions pour autrui...’ » กยวิกฺกยา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม…. « ‘Le samana Gotama s'abstient d'acheter ou de vendre...’ » ตุลากูฏกํสกูฏมานกูฏา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม…. « ‘Le samana Gotama s'abstient de toute tromperie par les balances, les métaux ou les mesures...’ » อุกฺโกฏนวญฺจนนิกติสาจิโยคา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม…. « ‘Le samana Gotama s'abstient de toute corruption, fraude, duperie et fourberie...’ » เฉทนวธพนฺธนวิปราโมสอาโลปสหสาการา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม’ติ – อิติ วา หิ, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย. « ‘Le samana Gotama s'abstient de mutiler, de tuer, d'emprisonner, de commettre des actes de brigandage, de pillage ou de violence.’ — C'est ainsi, ô moines, qu'un homme ordinaire ferait l'éloge du Tathāgata. » จูฬสีลํ นิฏฺฐิตํ. Le petit code de moralité est terminé. มชฺฌิมสีลํ La Morale Moyenne ๑๑. ‘‘‘ยถา [Pg.6] วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปํ พีชคามภูตคามสมารมฺภํ อนุยุตฺตา วิหรนฺติ, เสยฺยถิทํ – มูลพีชํ ขนฺธพีชํ ผฬุพีชํ อคฺคพีชํ พีชพีชเมว ปญฺจมํ ; อิติ เอวรูปา พีชคามภูตคามสมารมฺภา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม’ติ – อิติ วา หิ, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย. 11. « Ou bien, tandis que certains honorables ascètes et brahmanes, après avoir consommé la nourriture offerte par la foi, s’adonnent à la destruction des divers types de semences et de végétaux, tels que : semences issues de racines, semences issues de tiges, semences issues de nœuds, semences issues de boutures, et cinquièmement, les semences issues de graines ; l'ascète Gotama, lui, s'abstient d'une telle destruction de semences et de végétaux. » C'est ainsi, moines, que l'homme ordinaire, en louant le Tathāgata, s'exprimerait. ๑๒. ‘‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปํ สนฺนิธิการปริโภคํ อนุยุตฺตา วิหรนฺติ, เสยฺยถิทํ – อนฺนสนฺนิธึ ปานสนฺนิธึ วตฺถสนฺนิธึ ยานสนฺนิธึ สยนสนฺนิธึ คนฺธสนฺนิธึ อามิสสนฺนิธึ อิติ วา อิติ เอวรูปา สนฺนิธิการปริโภคา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม’ติ – อิติ วา หิ, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย. 12. « Ou bien, tandis que certains honorables ascètes et brahmanes, après avoir consommé la nourriture offerte par la foi, s’adonnent à l'usage de provisions accumulées, telles que : provisions de nourriture, provisions de boissons, provisions de vêtements, provisions de véhicules, provisions de literie, provisions de parfums et provisions de biens matériels ; l'ascète Gotama, lui, s'abstient d'un tel usage de provisions accumulées. » C'est ainsi, moines, que l'homme ordinaire, en louant le Tathāgata, s'exprimerait. ๑๓. ‘‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปํ วิสูกทสฺสนํ อนุยุตฺตา วิหรนฺติ, เสยฺยถิทํ – นจฺจํ คีตํ วาทิตํ เปกฺขํ อกฺขานํ ปาณิสฺสรํ เวตาฬํ กุมฺภถูณํ โสภนกํ จณฺฑาลํ วํสํ โธวนํ หตฺถิยุทฺธํ อสฺสยุทฺธํ มหึสยุทฺธํ อุสภยุทฺธํ อชยุทฺธํ เมณฺฑยุทฺธํ กุกฺกุฏยุทฺธํ วฏฺฏกยุทฺธํ ทณฺฑยุทฺธํ มุฏฺฐิยุทฺธํ นิพฺพุทฺธํ อุยฺโยธิกํ พลคฺคํ เสนาพฺยูหํ อนีกทสฺสนํ อิติ วา อิติ เอวรูปา วิสูกทสฺสนา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม’ติ – อิติ วา หิ, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย. 13. « Ou bien, tandis que certains honorables ascètes et brahmanes, après avoir consommé la nourriture offerte par la foi, s’adonnent à regarder des spectacles qui font obstacle à la pratique, tels que : danse, chant, musique, représentations théâtrales, récits de légendes, musique de cymbales, rythmes de tambours, musique de pots, exhibitions artistiques, jeux de force, jeux de perche, cérémonies de lavage d'ossements, combats d'éléphants, combats de chevaux, combats de buffles, combats de taureaux, combats de chèvres, combats de béliers, combats de coqs, combats de cailles, combats au bâton, boxe, lutte, simulacres de combats, revues de troupes, déploiements d'armées et parades militaires ; l'ascète Gotama, lui, s'abstient de regarder de tels spectacles. » C'est ainsi, moines, que l'homme ordinaire, en louant le Tathāgata, s'exprimerait. ๑๔. ‘‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปํ ชูตปฺปมาทฏฺฐานานุโยคํ อนุยุตฺตา วิหรนฺติ, เสยฺยถิทํ – อฏฺฐปทํ ทสปทํ อากาสํ ปริหารปถํ สนฺติกํ ขลิกํ ฆฏิกํ สลากหตฺถํ อกฺขํ ปงฺคจีรํ วงฺกกํ โมกฺขจิกํ จิงฺคุลิกํ ปตฺตาฬฺหกํ รถกํ ธนุกํ อกฺขริกํ มเนสิกํ ยถาวชฺชํ อิติ [Pg.7] วา อิติ เอวรูปา ชูตปฺปมาทฏฺฐานานุโยคา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม’ติ – อิติ วา หิ, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย. 14. « Ou bien, tandis que certains honorables ascètes et brahmanes, après avoir consommé la nourriture offerte par la foi, s’adonnent à des jeux et divertissements qui sont causes de négligence, tels que : jeux sur échiquiers de huit cases ou de dix cases, jeux sur échiquier imaginaire, jeux de marelle, jeux de déplacer des jetons, jeux de dés, jeux de bâtonnets, jeux de dessin avec la main, jeux de billes, jeux de sifflets de feuilles, jeux de petite charrue, jeux de culbutes, jeux de moulinets en feuilles, jeux de mesures, jeux de petits chars, jeux de petits arcs, jeux de deviner des lettres, jeux de lire dans les pensées et jeux d'imitation de difformités ; l'ascète Gotama, lui, s'abstient de tels jeux et divertissements, causes de négligence. » C'est ainsi, moines, que l'homme ordinaire, en louant le Tathāgata, s'exprimerait. ๑๕. ‘‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปํ อุจฺจาสยนมหาสยนํ อนุยุตฺตา วิหรนฺติ, เสยฺยถิทํ – อาสนฺทึ ปลฺลงฺกํ โคนกํ จิตฺตกํ ปฏิกํ ปฏลิกํ ตูลิกํ วิกติกํ อุทฺทโลมึ เอกนฺตโลมึ กฏฺฏิสฺสํ โกเสยฺยํ กุตฺตกํ หตฺถตฺถรํ อสฺสตฺถรํ รถตฺถรํ อชินปฺปเวณึ กทลิมิคปวรปจฺจตฺถรณํ สอุตฺตรจฺฉทํ อุภโตโลหิตกูปธานํ อิติ วา อิติ เอวรูปา อุจฺจาสยนมหาสยนา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม’ติ – อิติ วา หิ, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย. 15. « Ou bien, tandis que certains honorables ascètes et brahmanes, après avoir consommé la nourriture offerte par la foi, s’adonnent à l'usage de sièges hauts et luxueux, tels que : grands sièges, divans à pieds sculptés, tapis de laine à longs poils, couvertures brodées, tapis de laine blanche, couvertures à fleurs, édredons de coton, tapis de laine ornés de figures animales, tapis à double frange, tapis à simple frange, couvertures de soie ornées de joyaux, couvertures de soie, grands tapis de danse, housses d'éléphants, housses de chevaux, housses de chars, tapis en peaux d'antilope, litières de peaux de cerf Kadalī, lits avec dais et coussins rouges aux deux extrémités ; l'ascète Gotama, lui, s'abstient de tels sièges hauts et luxueux. » C'est ainsi, moines, que l'homme ordinaire, en louant le Tathāgata, s'exprimerait. ๑๖. ‘‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปํ มณฺฑนวิภูสนฏฺฐานานุโยคํ อนุยุตฺตา วิหรนฺติ, เสยฺยถิทํ – อุจฺฉาทนํ ปริมทฺทนํ นฺหาปนํ สมฺพาหนํ อาทาสํ อญฺชนํ มาลาคนฺธวิเลปนํ มุขจุณฺณํ มุขเลปนํ หตฺถพนฺธํ สิขาพนฺธํ ทณฺฑํ นาฬิกํ อสึ ฉตฺตํ จิตฺรุปาหนํ อุณฺหีสํ มณึ วาลพีชนึ โอทาตานิ วตฺถานิ ทีฆทสานิ อิติ วา อิติ เอวรูปา มณฺฑนวิภูสนฏฺฐานานุโยคา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม’ติ – อิติ วา หิ, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย. 16. « Ou bien, tandis que certains honorables ascètes et brahmanes, après avoir consommé la nourriture offerte par la foi, s’adonnent à l'usage d'ornements et de produits de beauté, tels que : onction du corps, massages, bains parfumés, pétrissage des membres, usage de miroirs, de collyres, port de guirlandes, de parfums, d'onguents, usage de poudres pour le visage, de fards, de bracelets, de rubans pour les cheveux, port de cannes ornementées, de flacons, d'épées, de parasols, de chaussures décorées, de diadèmes, de joyaux de tête, d'éventails en queue de yack et de vêtements blancs à longues franges ; l'ascète Gotama, lui, s'abstient d'un tel usage d'ornements et de produits de beauté. » C'est ainsi, moines, que l'homme ordinaire, en louant le Tathāgata, s'exprimerait. ๑๗. ‘‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปํ ติรจฺฉานกถํ อนุยุตฺตา วิหรนฺติ, เสยฺยถิทํ – ราชกถํ โจรกถํ มหามตฺตกถํ เสนากถํ ภยกถํ ยุทฺธกถํ อนฺนกถํ ปานกถํ วตฺถกถํ สยนกถํ มาลากถํ คนฺธกถํ ญาติกถํ ยานกถํ คามกถํ นิคมกถํ นครกถํ ชนปทกถํ อิตฺถิกถํ สูรกถํ วิสิขากถํ กุมฺภฏฺฐานกถํ ปุพฺพเปตกถํ นานตฺตกถํ โลกกฺขายิกํ สมุทฺทกฺขายิกํ อิติภวาภวกถํ อิติ วา อิติ เอวรูปาย ติรจฺฉานกถาย ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม’ติ – อิติ วา หิ, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย. 17. « Ou bien, tandis que certains honorables ascètes et brahmanes, après avoir consommé la nourriture offerte par la foi, s’adonnent à des conversations futiles, telles que : propos sur les rois, les voleurs, les ministres, les armées, les dangers, les batailles, sur la nourriture, les boissons, les vêtements, les lits, les guirlandes, les parfums, les parents, les véhicules, les villages, les bourgades, les cités, les provinces, sur les femmes, les héros, les rues, les lieux de puisage d'eau, sur les parents défunts, des propos divers, des spéculations sur le monde, sur l'océan, et des propos sur l'existence ou la non-existence ; l'ascète Gotama, lui, s'abstient de telles conversations futiles. » C'est ainsi, moines, que l'homme ordinaire, en louant le Tathāgata, s'exprimerait. ๑๘. ‘‘‘ยถา [Pg.8] วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปํ วิคฺคาหิกกถํ อนุยุตฺตา วิหรนฺติ, เสยฺยถิทํ – น ตฺวํ อิมํ ธมฺมวินยํ อาชานาสิ, อหํ อิมํ ธมฺมวินยํ อาชานามิ, กึ ตฺวํ อิมํ ธมฺมวินยํ อาชานิสฺสสิ, มิจฺฉา ปฏิปนฺโน ตฺวมสิ, อหมสฺมิ สมฺมา ปฏิปนฺโน, สหิตํ เม, อสหิตํ เต, ปุเรวจนียํ ปจฺฉา อวจ, ปจฺฉาวจนียํ ปุเร อวจ, อธิจิณฺณํ เต วิปราวตฺตํ, อาโรปิโต เต วาโท, นิคฺคหิโต ตฺวมสิ, จร วาทปฺปโมกฺขาย, นิพฺเพเฐหิ วา สเจ ปโหสีติ อิติ วา อิติ เอวรูปาย วิคฺคาหิกกถาย ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม’ติ – อิติ วา หิ, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย. 18. « Ou bien, tandis que certains honorables ascètes et brahmanes, après avoir consommé la nourriture offerte par la foi, s’adonnent à des joutes verbales, telles que : ‘Tu ne comprends pas ce Dhamma-Vinaya, c'est moi qui le comprends ! Que pourrais-tu bien en comprendre ? Tu pratiques de façon erronée, c'est moi qui pratique correctement. Mes propos sont cohérents, les tiens ne le sont pas. Tu as dit en dernier ce qu'il fallait dire en premier, et en premier ce qu'il fallait dire en dernier. Ta thèse longuement méditée s'est retournée contre toi. Ton argument est réfuté, tu es vaincu. Va donc chercher à te libérer de ta position, ou essaie de te justifier si tu en es capable !’ ; l'ascète Gotama, lui, s'abstient de telles joutes verbales. » C'est ainsi, moines, que l'homme ordinaire, en louant le Tathāgata, s'exprimerait. ๑๙. ‘‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปํ ทูเตยฺยปหิณคมนานุโยคํ อนุยุตฺตา วิหรนฺติ, เสยฺยถิทํ – รญฺญํ, ราชมหามตฺตานํ, ขตฺติยานํ, พฺราหฺมณานํ, คหปติกานํ, กุมารานํ ‘‘อิธ คจฺฉ, อมุตฺราคจฺฉ, อิทํ หร, อมุตฺร อิทํ อาหรา’’ติ อิติ วา อิติ เอวรูปา ทูเตยฺยปหิณคมนานุโยคา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม’ติ – อิติ วา หิ, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย. 19. « Tandis que certains vénérables reclus et brahmanes, vivant des nourritures offertes par la foi, s’adonnent à des activités de messager et de porteur de commissions, telles que : pour des rois, des ministres d'État, des khattiyas, des brahmanes, des chefs de maison ou des jeunes gens : ”Allez ici”, ”Venez de là-bas”, ”Portez ceci”, ”Apportez cela de là-bas” ; le reclus Gotama, quant à lui, s'abstient de telles activités de messager et de commission. C'est ainsi, ô moines, que l'homme du commun, en louant le Tathāgata, s'exprimerait. » ๒๐. ‘‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต กุหกา จ โหนฺติ, ลปกา จ เนมิตฺติกา จ นิปฺเปสิกา จ, ลาเภน ลาภํ นิชิคีํสิตาโร จ อิติ เอวรูปา กุหนลปนา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม’ติ – อิติ วา หิ, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย. 20. « Tandis que certains vénérables reclus et brahmanes, vivant des nourritures offertes par la foi, se font imposteurs, bavards, interprètes de signes et pressureurs, et qu’ils cherchent toujours un gain par un autre gain ; le reclus Gotama, quant à lui, s'abstient de telles fourberies et flatteries. C'est ainsi, ô moines, que l'homme du commun, en louant le Tathāgata, s'exprimerait. » มชฺฌิมสีลํ นิฏฺฐิตํ. Fin de la section sur la moralité moyenne. มหาสีลํ La grande section sur la moralité ๒๑. ‘‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีเวน ชีวิตํ กปฺเปนฺติ[Pg.9], เสยฺยถิทํ – องฺคํ นิมิตฺตํ อุปฺปาตํ สุปินํ ลกฺขณํ มูสิกจฺฉินฺนํ อคฺคิโหมํ ทพฺพิโหมํ ถุสโหมํ กณโหมํ ตณฺฑุลโหมํ สปฺปิโหมํ เตลโหมํ มุขโหมํ โลหิตโหมํ องฺควิชฺชา วตฺถุวิชฺชา ขตฺตวิชฺชา สิววิชฺชา ภูตวิชฺชา ภูริวิชฺชา อหิวิชฺชา วิสวิชฺชา วิจฺฉิกวิชฺชา มูสิกวิชฺชา สกุณวิชฺชา วายสวิชฺชา ปกฺกชฺฌานํ สรปริตฺตาณํ มิคจกฺกํ อิติ วา อิติ เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีวา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม’ติ – อิติ วา หิ, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย. 21. « Tandis que certains vénérables reclus et brahmanes, vivant des nourritures offertes par la foi, gagnent leur vie par des moyens d’existence malhonnêtes fondés sur des arts futiles, tels que : la chiromancie, l'interprétation des présages, des phénomènes célestes, des rêves, des marques corporelles, des étoffes rongées par les rats ; les oblations de feu, les oblations versées avec une louche, les oblations de balles de riz, de son, de grains de riz, de riz entier, de beurre clarifié, d'huile, les oblations par la bouche ou de sang ; la science des membres, la science des sites, la science politique, les rituels d'apaisement, la science des esprits, la science de la terre, la science des serpents, des poisons, des scorpions, des rats, des oiseaux, des corbeaux, la prédiction de la durée de vie, la protection contre les flèches et la compréhension des cris d'animaux ; le reclus Gotama, quant à lui, s'abstient de gagner sa vie par de tels moyens d’existence malhonnêtes fondés sur des arts futiles. C'est ainsi, ô moines, que l'homme du commun, en louant le Tathāgata, s'exprimerait. » ๒๒. ‘‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีเวน ชีวิตํ กปฺเปนฺติ, เสยฺยถิทํ – มณิลกฺขณํ วตฺถลกฺขณํ ทณฺฑลกฺขณํ สตฺถลกฺขณํ อสิลกฺขณํ อุสุลกฺขณํ ธนุลกฺขณํ อาวุธลกฺขณํ อิตฺถิลกฺขณํ ปุริสลกฺขณํ กุมารลกฺขณํ กุมาริลกฺขณํ ทาสลกฺขณํ ทาสิลกฺขณํ หตฺถิลกฺขณํ อสฺสลกฺขณํ มหึสลกฺขณํ อุสภลกฺขณํ โคลกฺขณํ อชลกฺขณํ เมณฺฑลกฺขณํ กุกฺกุฏลกฺขณํ วฏฺฏกลกฺขณํ โคธาลกฺขณํ กณฺณิกาลกฺขณํ กจฺฉปลกฺขณํ มิคลกฺขณํ อิติ วา อิติ เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีวา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม’ติ – อิติ วา หิ, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย. 22. « Tandis que certains vénérables reclus et brahmanes, vivant des nourritures offertes par la foi, gagnent leur vie par des moyens d’existence malhonnêtes fondés sur des arts futiles, tels que : l'interprétation des marques des pierres précieuses, des vêtements, des bâtons, des épées, des glaives, des flèches, des arcs, des armes, des femmes, des hommes, des garçons, des filles, des esclaves, des servantes, des éléphants, des chevaux, des buffles, des taureaux, des bovins, des chèvres, des béliers, des coqs, des cailles, des iguanes, des parures, des tortues ou des cerfs ; le reclus Gotama, quant à lui, s'abstient de gagner sa vie par de tels moyens d’existence malhonnêtes fondés sur des arts futiles. C'est ainsi, ô moines, que l'homme du commun, en louant le Tathāgata, s'exprimerait. » ๒๓. ‘‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีเวน ชีวิตํ กปฺเปนฺติ, เสยฺยถิทํ – รญฺญํ นิยฺยานํ ภวิสฺสติ, รญฺญํ อนิยฺยานํ ภวิสฺสติ, อพฺภนฺตรานํ รญฺญํ อุปยานํ ภวิสฺสติ, พาหิรานํ รญฺญํ อปยานํ ภวิสฺสติ, พาหิรานํ รญฺญํ อุปยานํ ภวิสฺสติ, อพฺภนฺตรานํ รญฺญํ อปยานํ ภวิสฺสติ, อพฺภนฺตรานํ รญฺญํ ชโย ภวิสฺสติ, พาหิรานํ รญฺญํ ปราชโย ภวิสฺสติ, พาหิรานํ รญฺญํ ชโย ภวิสฺสติ, อพฺภนฺตรานํ รญฺญํ ปราชโย ภวิสฺสติ, อิติ อิมสฺส ชโย ภวิสฺสติ, อิมสฺส ปราชโย ภวิสฺสติ อิติ วา อิติ เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีวา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม’ติ – อิติ วา หิ, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย. 23. « Tandis que certains vénérables reclus et brahmanes, vivant des nourritures offertes par la foi, gagnent leur vie par des moyens d’existence malhonnêtes fondés sur des arts futiles, en prédisant : ”Les rois partiront en campagne”, ”Les rois ne partiront pas”, ”Les rois de l'intérieur attaqueront”, ”Les rois de l'extérieur battront en retraite”, ”Les rois de l'extérieur attaqueront”, ”Les rois de l'intérieur battront en retraite”, ”Il y aura victoire pour les rois de l'intérieur et défaite pour les rois de l'extérieur”, ”Il y aura victoire pour les rois de l'extérieur et défaite pour les rois de l'intérieur”, ”Celui-ci sera victorieux, celui-là sera vaincu” ; le reclus Gotama, quant à lui, s'abstient de gagner sa vie par de tels moyens d’existence malhonnêtes fondés sur des arts futiles. C'est ainsi, ô moines, que l'homme du commun, en louant le Tathāgata, s'exprimerait. » ๒๔. ‘‘‘ยถา [Pg.10] วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีเวน ชีวิตํ กปฺเปนฺติ, เสยฺยถิทํ – จนฺทคฺคาโห ภวิสฺสติ, สูริยคฺคาโห ภวิสฺสติ, นกฺขตฺตคฺคาโห ภวิสฺสติ, จนฺทิมสูริยานํ ปถคมนํ ภวิสฺสติ, จนฺทิมสูริยานํ อุปฺปถคมนํ ภวิสฺสติ, นกฺขตฺตานํ ปถคมนํ ภวิสฺสติ, นกฺขตฺตานํ อุปฺปถคมนํ ภวิสฺสติ, อุกฺกาปาโต ภวิสฺสติ, ทิสาฑาโห ภวิสฺสติ, ภูมิจาโล ภวิสฺสติ, เทวทุทฺรภิ ภวิสฺสติ, จนฺทิมสูริยนกฺขตฺตานํ อุคฺคมนํ โอคมนํ สํกิเลสํ โวทานํ ภวิสฺสติ, เอวํวิปาโก จนฺทคฺคาโห ภวิสฺสติ, เอวํวิปาโก สูริยคฺคาโห ภวิสฺสติ, เอวํวิปาโก นกฺขตฺตคฺคาโห ภวิสฺสติ, เอวํวิปากํ จนฺทิมสูริยานํ ปถคมนํ ภวิสฺสติ, เอวํวิปากํ จนฺทิมสูริยานํ อุปฺปถคมนํ ภวิสฺสติ, เอวํวิปากํ นกฺขตฺตานํ ปถคมนํ ภวิสฺสติ, เอวํวิปากํ นกฺขตฺตานํ อุปฺปถคมนํ ภวิสฺสติ, เอวํวิปาโก อุกฺกาปาโต ภวิสฺสติ, เอวํวิปาโก ทิสาฑาโห ภวิสฺสติ, เอวํวิปาโก ภูมิจาโล ภวิสฺสติ, เอวํวิปาโก เทวทุทฺรภิ ภวิสฺสติ, เอวํวิปากํ จนฺทิมสูริยนกฺขตฺตานํ อุคฺคมนํ โอคมนํ สํกิเลสํ โวทานํ ภวิสฺสติ อิติ วา อิติ เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีวา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม’ติ – อิติ วา หิ, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย. 24. « Tandis que certains vénérables reclus et brahmanes, vivant des nourritures offertes par la foi, gagnent leur vie par des moyens d’existence malhonnêtes fondés sur des arts futiles, en prédisant : ”Il y aura une éclipse de lune”, ”Il y aura une éclipse de soleil”, ”Il y aura une occultation des constellations”, ”La lune et le soleil suivront leur cours normal” ou ”un cours aberrant”, ”Les constellations suivront leur cours normal” ou ”un cours aberrant”, ”Il y aura une chute de météores”, ”Il y aura un embrasement de l'horizon”, ”Il y aura un tremblement de terre”, ”Il y aura un coup de tonnerre divin”, ”Il y aura un lever, un coucher, un ternissement ou un éclat de la lune, du soleil et des constellations” ; et en prédisant : ”L'éclipse de lune aura tel résultat”, ”L'éclipse de soleil aura tel résultat”, ”L'occultation des constellations aura tel résultat”, ”Le cours normal de la lune et du soleil aura tel résultat”, ”Le cours aberrant de la lune et du soleil aura tel résultat”, ”Le cours normal des constellations aura tel résultat”, ”Le cours aberrant des constellations aura tel résultat”, ”La chute de météores aura tel résultat”, ”L'embrasement de l'horizon aura tel résultat”, ”Le tremblement de terre aura tel résultat”, ”Le coup de tonnerre divin aura tel résultat”, ”Le lever, le coucher, le ternissement ou l'éclat de la lune, du soleil et des constellations aura tel résultat” ; le reclus Gotama, quant à lui, s'abstient de gagner sa vie par de tels moyens d’existence malhonnêtes fondés sur des arts futiles. C'est ainsi, ô moines, que l'homme du commun, en louant le Tathāgata, s'exprimerait. » ๒๕. ‘‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีเวน ชีวิตํ กปฺเปนฺติ, เสยฺยถิทํ – สุวุฏฺฐิกา ภวิสฺสติ, ทุพฺพุฏฺฐิกา ภวิสฺสติ, สุภิกฺขํ ภวิสฺสติ, ทุพฺภิกฺขํ ภวิสฺสติ, เขมํ ภวิสฺสติ, ภยํ ภวิสฺสติ, โรโค ภวิสฺสติ, อาโรคฺยํ ภวิสฺสติ, มุทฺทา, คณนา, สงฺขานํ, กาเวยฺยํ, โลกายตํ อิติ วา อิติ เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีวา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม’ติ – อิติ วา หิ, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย. 25. « Ou bien, alors que certains honorables ascètes et brahmanes, après avoir consommé la nourriture offerte par la foi, gagnent leur vie par des moyens d'existence erronés en pratiquant des arts bas tels que ceux-ci : prédire qu'il y aura d'abondantes pluies, qu'il y aura la sécheresse, qu'il y aura l'abondance, qu'il y aura la famine, qu'il y aura la sécurité, qu'il y aura la peur, qu'il y aura la maladie, qu'il y aura la santé ; ou bien s'adonner au calcul digital, à l'arithmétique, à la computation, à la composition poétique, ou à la philosophie matérialiste — c'est de tels moyens d'existence erronés, issus de ces arts bas, que l'ascète Gotama s'abstient. C'est ainsi, ô moines, qu'un homme du commun, faisant l'éloge du Tathāgata, pourrait s'exprimer. » ๒๖. ‘‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีเวน ชีวิตํ กปฺเปนฺติ[Pg.11], เสยฺยถิทํ – อาวาหนํ วิวาหนํ สํวรณํ วิวรณํ สํกิรณํ วิกิรณํ สุภคกรณํ ทุพฺภคกรณํ วิรุทฺธคพฺภกรณํ ชิวฺหานิพนฺธนํ หนุสํหนนํ หตฺถาภิชปฺปนํ หนุชปฺปนํ กณฺณชปฺปนํ อาทาสปญฺหํ กุมาริกปญฺหํ เทวปญฺหํ อาทิจฺจุปฏฺฐานํ มหตุปฏฺฐานํ อพฺภุชฺชลนํ สิริวฺหายนํ อิติ วา อิติ เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีวา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม’ติ – อิติ วา หิ, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย. 26. « Ou bien, alors que certains honorables ascètes et brahmanes, après avoir consommé la nourriture offerte par la foi, gagnent leur vie par des moyens d'existence erronés en pratiquant des arts bas tels que ceux-ci : organiser des mariages ou des alliances, conclure des fiançailles ou des divorces, faire accumuler des richesses ou les faire disperser, jeter des sorts de prospérité ou de malheur, stabiliser un fœtus en danger, paralyser la langue, bloquer la mâchoire, ensorceler les mains pour les paralyser ou les faire trembler, assourdir les oreilles par des incantations, interroger les oracles au moyen d'un miroir, d'une jeune fille ou d'une servante possédée par une divinité, adorer le soleil, adorer Mahābrahmā, faire jaillir des flammes de sa bouche, ou invoquer la déesse de la fortune — c'est de tels moyens d'existence erronés, issus de ces arts bas, que l'ascète Gotama s'abstient. C'est ainsi, ô moines, qu'un homme du commun, faisant l'éloge du Tathāgata, pourrait s'exprimer. » ๒๗. ‘‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีเวน ชีวิตํ กปฺเปนฺติ, เสยฺยถิทํ – สนฺติกมฺมํ ปณิธิกมฺมํ ภูตกมฺมํ ภูริกมฺมํ วสฺสกมฺมํ โวสฺสกมฺมํ วตฺถุกมฺมํ วตฺถุปริกมฺมํ อาจมนํ นฺหาปนํ ชุหนํ วมนํ วิเรจนํ อุทฺธํวิเรจนํ อโธวิเรจนํ สีสวิเรจนํ กณฺณเตลํ เนตฺตตปฺปนํ นตฺถุกมฺมํ อญฺชนํ ปจฺจญฺชนํ สาลากิยํ สลฺลกตฺติยํ ทารกติกิจฺฉา มูลเภสชฺชานํ อนุปฺปทานํ โอสธีนํ ปฏิโมกฺโข อิติ วา อิติ เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีวา ปฏิวิรโต สมโณ โคตโม’ติ – อิติ วา หิ, ภิกฺขเว, ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย. 27. « Ou bien, alors que certains honorables ascètes et brahmanes, après avoir consommé la nourriture offerte par la foi, gagnent leur vie par des moyens d'existence erronés en pratiquant des arts bas tels que ceux-ci : rites propitiatoires envers les divinités, accomplissement de vœux, exorcisme des esprits, rituels de protection appris dans une maison de terre, rituels pour rendre viril ou impuissant, géomancie, rituels de consécration de terrains, ablutions rituelles, bains rituels, oblations par le feu, administration d'émétiques, de purgatifs, de purges par le haut, par le bas ou pour la tête, préparation d'huiles auriculaires, de collyres, de traitements nasaux, d'onguents oculaires piquants ou apaisants, chirurgie oculaire, chirurgie générale, pédiatrie, administration de racines médicinales ou application et retrait d'onguents — c'est de tels moyens d'existence erronés, issus de ces arts bas, que l'ascète Gotama s'abstient. C'est ainsi, ô moines, qu'un homme du commun, faisant l'éloge du Tathāgata, pourrait s'exprimer. » ‘‘อิทํ โข, ภิกฺขเว, อปฺปมตฺตกํ โอรมตฺตกํ สีลมตฺตกํ, เยน ปุถุชฺชโน ตถาคตสฺส วณฺณํ วทมาโน วเทยฺย. « C'est cela, ô moines, ce qui n'est qu'insignifiant, de peu d'importance, relevant de la simple moralité, dont un homme du commun pourrait parler en faisant l'éloge du Tathāgata. » มหาสีลํ นิฏฺฐิตํ. Fin de la Grande Section sur la Moralité (Mahāsīla). ปุพฺพนฺตกปฺปิกา Spéculations sur le Passé ๒๘. ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, อญฺเญว ธมฺมา คมฺภีรา ทุทฺทสา ทุรนุโพธา สนฺตา ปณีตา อตกฺกาวจรา นิปุณา ปณฺฑิตเวทนียา, เย ตถาคโต สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทติ, เยหิ ตถาคตสฺส ยถาภุจฺจํ วณฺณํ สมฺมา วทมานา วเทยฺยุํ. กตเม จ เต, ภิกฺขเว, ธมฺมา คมฺภีรา ทุทฺทสา ทุรนุโพธา สนฺตา ปณีตา อตกฺกาวจรา นิปุณา ปณฺฑิตเวทนียา, เย ตถาคโต สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทติ, เยหิ ตถาคตสฺส ยถาภุจฺจํ วณฺณํ สมฺมา วทมานา วเทยฺยุํ? 28. « Il existe, ô moines, d'autres principes, profonds, difficiles à voir, difficiles à comprendre, paisibles, sublimes, hors de portée du raisonnement, subtils, que seuls les sages peuvent connaître, et que le Tathāgata fait connaître après les avoir réalisés par lui-même au moyen d'une connaissance directe. Ce sont ces principes dont on parlerait pour proclamer de façon juste et conforme à la réalité l'éloge du Tathāgata. Et quels sont, ô moines, ces principes profonds, difficiles à voir, difficiles à comprendre, paisibles, sublimes, hors de portée du raisonnement, subtils, que seuls les sages peuvent connaître, et que le Tathāgata fait connaître après les avoir réalisés par lui-même au moyen d'une connaissance directe, et par lesquels on proclamerait de façon juste l'éloge du Tathāgata ? » ๒๙. ‘‘สนฺติ[Pg.12], ภิกฺขเว, เอเก สมณพฺราหฺมณา ปุพฺพนฺตกปฺปิกา ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐิโน, ปุพฺพนฺตํ อารพฺภ อเนกวิหิตานิ อธิมุตฺติปทานิ อภิวทนฺติ อฏฺฐารสหิ วตฺถูหิ. เต จ โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา กิมาคมฺม กิมารพฺภ ปุพฺพนฺตกปฺปิกา ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐิโน ปุพฺพนฺตํ อารพฺภ อเนกวิหิตานิ อธิมุตฺติปทานิ อภิวทนฺติ อฏฺฐารสหิ วตฺถูหิ? 29. « Il existe, ô moines, certains ascètes et brahmanes qui spéculent sur le passé, qui s'attachent à des vues concernant le passé, et qui, se référant au passé, proclament diverses thèses basées sur dix-huit motifs. Et en s'appuyant sur quoi, se référant à quoi, ces honorables ascètes et brahmanes spéculent-ils sur le passé et proclament-ils diverses thèses basées sur dix-huit motifs ? » สสฺสตวาโท L'Éternalisme ๓๐. ‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, เอเก สมณพฺราหฺมณา สสฺสตวาทา, สสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ จตูหิ วตฺถูหิ. เต จ โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา กิมาคมฺม กิมารพฺภ สสฺสตวาทา สสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ จตูหิ วตฺถูหิ? 30. « Il existe, ô moines, certains ascètes et brahmanes qui sont éternalistes, et qui déclarent que le soi ainsi que le monde sont éternels sur la base de quatre motifs. Et en s'appuyant sur quoi, se référant à quoi, ces honorables ascètes et brahmanes sont-ils éternalistes et déclarent-ils que le soi ainsi que le monde sont éternels sur la base de quatre motifs ? » ๓๑. ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา อาตปฺปมนฺวาย ปธานมนฺวาย อนุโยคมนฺวาย อปฺปมาทมนฺวาย สมฺมามนสิการมนฺวาย ตถารูปํ เจโตสมาธึ ผุสติ, ยถาสมาหิเต จิตฺเต ( ) อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ. เสยฺยถิทํ – เอกมฺปิ ชาตึ ทฺเวปิ ชาติโย ติสฺโสปิ ชาติโย จตสฺโสปิ ชาติโย ปญฺจปิ ชาติโย ทสปิ ชาติโย วีสมฺปิ ชาติโย ตึสมฺปิ ชาติโย จตฺตาลีสมฺปิ ชาติโย ปญฺญาสมฺปิ ชาติโย ชาติสตมฺปิ ชาติสหสฺสมฺปิ ชาติสตสหสฺสมฺปิ อเนกานิปิ ชาติสตานิ อเนกานิปิ ชาติสหสฺสานิ อเนกานิปิ ชาติสตสหสฺสานิ – ‘อมุตฺราสึ เอวํนาโม เอวํโคตฺโต เอวํวณฺโณ เอวมาหาโร เอวํสุขทุกฺขปฺปฏิสํเวที เอวมายุปริยนฺโต, โส ตโต จุโต อมุตฺร อุทปาทึ; ตตฺราปาสึ เอวํนาโม เอวํโคตฺโต เอวํวณฺโณ เอวมาหาโร เอวํสุขทุกฺขปฺปฏิสํเวที เอวมายุปริยนฺโต, โส ตโต จุโต อิธูปปนฺโน’ติ. อิติ สาการํ สอุทฺเทสํ อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ. 31. « Ici, ô moines, un certain ascète ou brahmane, grâce à l'ardeur, à l'effort soutenu, à l'application constante, à la vigilance et à l'attention juste, atteint une concentration de l'esprit telle que, son esprit étant ainsi concentré, purifié et débarrassé de toute souillure, il se remémore ses multiples existences antérieures. À savoir : une naissance, deux naissances, trois naissances, quatre naissances, cinq naissances, dix naissances, vingt naissances, trente naissances, quarante naissances, cinquante naissances, cent naissances, mille naissances, cent mille naissances, ainsi que de nombreux siècles de naissances, de nombreux millénaires de naissances, de nombreux millions de naissances — se disant : "Là-bas, j'avais tel nom, tel clan, telle apparence, telle nourriture, je ressentais tel bonheur ou telle souffrance, et ma vie avait telle limite ; décédant de là, je suis né en tel autre lieu ; là aussi j'avais tel nom, tel clan, telle apparence, telle nourriture, je ressentais tel bonheur ou telle souffrance, et ma vie avait telle limite ; décédant de là, je suis né ici." C'est ainsi qu'il se remémore ses multiples existences antérieures, avec leurs aspects caractéristiques et leurs détails. » ‘‘โส เอวมาห – ‘สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จ วญฺโฌ กูฏฏฺโฐ เอสิกฏฺฐายิฏฺฐิโต; เต จ สตฺตา สนฺธาวนฺติ สํสรนฺติ จวนฺติ อุปปชฺชนฺติ, อตฺถิตฺเวว สสฺสติสมํ. ตํ กิสฺส เหตุ? อหญฺหิ อาตปฺปมนฺวาย ปธานมนฺวาย [Pg.13] อนุโยคมนฺวาย อปฺปมาทมนฺวาย สมฺมามนสิการมนฺวาย ตถารูปํ เจโตสมาธึ ผุสามิ, ยถาสมาหิเต จิตฺเต อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรามิ เสยฺยถิทํ – เอกมฺปิ ชาตึ ทฺเวปิ ชาติโย ติสฺโสปิ ชาติโย จตสฺโสปิ ชาติโย ปญฺจปิ ชาติโย ทสปิ ชาติโย วีสมฺปิ ชาติโย ตึสมฺปิ ชาติโย จตฺตาลีสมฺปิ ชาติโย ปญฺญาสมฺปิ ชาติโย ชาติสตมฺปิ ชาติสหสฺสมฺปิ ชาติสตสหสฺสมฺปิ อเนกานิปิ ชาติสตานิ อเนกานิปิ ชาติสหสฺสานิ อเนกานิปิ ชาติสตสหสฺสานิ – อมุตฺราสึ เอวํนาโม เอวํโคตฺโต เอวํวณฺโณ เอวมาหาโร เอวํสุขทุกฺขปฺปฏิสํเวที เอวมายุปริยนฺโต, โส ตโต จุโต อมุตฺร อุทปาทึ; ตตฺราปาสึ เอวํนาโม เอวํโคตฺโต เอวํวณฺโณ เอวมาหาโร เอวํสุขทุกฺขปฺปฏิสํเวที เอวมายุปริยนฺโต, โส ตโต จุโต อิธูปปนฺโนติ. อิติ สาการํ สอุทฺเทสํ อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรามิ. อิมินามหํ เอตํ ชานามิ ‘‘ยถา สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จ วญฺโฌ กูฏฏฺโฐ เอสิกฏฺฐายิฏฺฐิโต; เต จ สตฺตา สนฺธาวนฺติ สํสรนฺติ จวนฺติ อุปปชฺชนฺติ, อตฺถิตฺเวว สสฺสติสม’’นฺติ. อิทํ, ภิกฺขเว, ปฐมํ ฐานํ, ยํ อาคมฺม ยํ อารพฺภ เอเก สมณพฺราหฺมณา สสฺสตวาทา สสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ. Il s'exprime ainsi : « Le soi et le monde sont éternels, stériles, immuables comme un sommet de montagne, fermes comme un pilier de porte. Bien que ces êtres transmigrent, errent, meurent et renaissent, ils demeurent pourtant pour l'éternité. Pour quelle raison ? Car, grâce à l'ardeur, à l'effort, à l'application, à la vigilance et à l'attention juste, j'atteins une telle concentration de l'esprit que, l'esprit étant ainsi concentré, je me remémore mes nombreuses existences antérieures, à savoir : une naissance, deux naissances, trois naissances, quatre naissances, cinq naissances, dix naissances, vingt naissances, trente naissances, quarante naissances, cinquante naissances, cent naissances, mille naissances, cent mille naissances, plusieurs centaines de naissances, plusieurs milliers de naissances, plusieurs centaines de milliers de naissances, en me disant : “Là-bas, j'avais tel nom, j'appartenais à tel clan, j'avais telle apparence, je prenais telle nourriture, je ressentais tel plaisir ou telle douleur, et telle était la limite de ma vie. Étant décédé de cet état, je suis réapparu là-bas ; là aussi j'avais tel nom, tel clan, telle apparence, telle nourriture, je ressentais tel plaisir ou telle douleur, et telle était la limite de ma vie. Étant décédé de cet état, je suis né ici.” C'est ainsi que je me remémore mes nombreuses existences antérieures avec leurs caractéristiques et leurs détails. Par cela, je sais ceci : “Le soi et le monde sont éternels, stériles, immuables comme un sommet de montagne, fermes comme un pilier de porte ; bien que ces êtres transmigrent, errent, meurent et renaissent, ils demeurent pourtant pour l'éternité.” » Ô moines, ceci est la première raison en s'appuyant sur laquelle certains ascètes ou brahmanes, partisans de l'éternité, déclarent que le soi et le monde sont éternels. ๓๒. ‘‘ทุติเย จ โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา กิมาคมฺม กิมารพฺภ สสฺสตวาทา สสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ? อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา อาตปฺปมนฺวาย ปธานมนฺวาย อนุโยคมนฺวาย อปฺปมาทมนฺวาย สมฺมามนสิการมนฺวาย ตถารูปํ เจโตสมาธึ ผุสติ, ยถาสมาหิเต จิตฺเต อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ. เสยฺยถิทํ – เอกมฺปิ สํวฏฺฏวิวฏฺฏํ ทฺเวปิ สํวฏฺฏวิวฏฺฏานิ ตีณิปิ สํวฏฺฏวิวฏฺฏานิ จตฺตาริปิ สํวฏฺฏวิวฏฺฏานิ ปญฺจปิ สํวฏฺฏวิวฏฺฏานิ ทสปิ สํวฏฺฏวิวฏฺฏานิ – ‘อมุตฺราสึ เอวํนาโม เอวํโคตฺโต เอวํวณฺโณ เอวมาหาโร เอวํสุขทุกฺขปฺปฏิสํเวที เอวมายุปริยนฺโต, โส ตโต จุโต อมุตฺร อุทปาทึ; ตตฺราปาสึ เอวํนาโม เอวํโคตฺโต เอวํวณฺโณ เอวมาหาโร เอวํสุขทุกฺขปฺปฏิสํเวที เอวมายุปริยนฺโต, โส ตโต จุโต อิธูปปนฺโน’ติ. อิติ สาการํ สอุทฺเทสํ อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ. 32. « Et dans le second cas, sur quoi s'appuyant, pour quelle raison les vénérables ascètes et brahmanes partisans de l'éternité déclarent-ils que le soi et le monde sont éternels ? Ici, ô moines, un certain ascète ou brahmane, grâce à l'ardeur, à l'effort, à l'application, à la vigilance et à l'attention juste, atteint une telle concentration de l'esprit que, l'esprit étant ainsi concentré, il se remémore ses nombreuses existences antérieures. À savoir : un cycle de contraction et d'expansion du monde, deux cycles de contraction et d'expansion, trois, quatre, cinq, jusqu'à dix cycles de contraction et d'expansion, en se disant : “Là-bas, j'avais tel nom, j'appartenais à tel clan, j'avais telle apparence, je prenais telle nourriture, je ressentais tel plaisir ou telle douleur, et telle était la limite de ma vie. Étant décédé de cet état, je suis réapparu là-bas ; là aussi j'avais tel nom, tel clan, telle apparence, telle nourriture, je ressentais tel plaisir ou telle douleur, et telle était la limite de ma vie. Étant décédé de cet état, je suis né ici.” C'est ainsi qu'il se remémore ses nombreuses existences antérieures avec leurs caractéristiques et leurs détails. ‘‘โส [Pg.14] เอวมาห – ‘สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จ วญฺโฌ กูฏฏฺโฐ เอสิกฏฺฐายิฏฺฐิโต; เต จ สตฺตา สนฺธาวนฺติ สํสรนฺติ จวนฺติ อุปปชฺชนฺติ, อตฺถิตฺเวว สสฺสติสมํ. ตํ กิสฺส เหตุ? อหญฺหิ อาตปฺปมนฺวาย ปธานมนฺวาย อนุโยคมนฺวาย อปฺปมาทมนฺวาย สมฺมามนสิการมนฺวาย ตถารูปํ เจโตสมาธึ ผุสามิ ยถาสมาหิเต จิตฺเต อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรามิ. เสยฺยถิทํ – เอกมฺปิ สํวฏฺฏวิวฏฺฏํ ทฺเวปิ สํวฏฺฏวิวฏฺฏานิ ตีณิปิ สํวฏฺฏวิวฏฺฏานิ จตฺตาริปิ สํวฏฺฏวิวฏฺฏานิ ปญฺจปิ สํวฏฺฏวิวฏฺฏานิ ทสปิ สํวฏฺฏวิวฏฺฏานิ. อมุตฺราสึ เอวํนาโม เอวํโคตฺโต เอวํวณฺโณ เอวมาหาโร เอวํสุขทุกฺขปฺปฏิสํเวที เอวมายุปริยนฺโต, โส ตโต จุโต อมุตฺร อุทปาทึ; ตตฺราปาสึ เอวํนาโม เอวํโคตฺโต เอวํวณฺโณ เอวมาหาโร เอวํสุขทุกฺขปฺปฏิสํเวที เอวมายุปริยนฺโต, โส ตโต จุโต อิธูปปนฺโนติ. อิติ สาการํ สอุทฺเทสํ อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรามิ. อิมินามหํ เอตํ ชานามิ ‘‘ยถา สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จ วญฺโฌ กูฏฏฺโฐ เอสิกฏฺฐายิฏฺฐิโต, เต จ สตฺตา สนฺธาวนฺติ สํสรนฺติ จวนฺติ อุปปชฺชนฺติ, อตฺถิตฺเวว สสฺสติสม’’นฺติ. อิทํ, ภิกฺขเว, ทุติยํ ฐานํ, ยํ อาคมฺม ยํ อารพฺภ เอเก สมณพฺราหฺมณา สสฺสตวาทา สสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ. « Il s'exprime ainsi : “Le soi et le monde sont éternels, stériles, immuables comme un sommet de montagne, fermes comme un pilier de porte. Bien que ces êtres transmigrent, errent, meurent et renaissent, ils demeurent pourtant pour l'éternité. Pour quelle raison ? Car, grâce à l'ardeur, à l'effort, à l'application, à la vigilance et à l'attention juste, j'atteins une telle concentration de l'esprit que, l'esprit étant ainsi concentré, je me remémore mes nombreuses existences antérieures. À savoir : un cycle de contraction et d'expansion du monde, deux, trois, quatre, cinq, jusqu'à dix cycles de contraction et d'expansion. Là-bas, j'avais tel nom, tel clan, telle apparence, telle nourriture, je ressentais tel plaisir ou telle douleur, et telle était la limite de ma vie. Étant décédé de cet état, je suis réapparu là-bas ; là aussi j'avais tel nom, tel clan, telle apparence, telle nourriture, je ressentais tel plaisir ou telle douleur, et telle était la limite de ma vie. Étant décédé de cet état, je suis né ici.” C'est ainsi que je me remémore mes nombreuses existences antérieures avec leurs caractéristiques et leurs détails. Par cela, je sais ceci : “Le soi et le monde sont éternels, stériles, immuables comme un sommet de montagne, fermes comme un pilier de porte ; bien que ces êtres transmigrent, errent, meurent et renaissent, ils demeurent pourtant pour l'éternité.” Ô moines, ceci est la seconde raison en s'appuyant sur laquelle certains ascètes ou brahmanes, partisans de l'éternité, déclarent que le soi et le monde sont éternels. ๓๓. ‘‘ตติเย จ โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา กิมาคมฺม กิมารพฺภ สสฺสตวาทา สสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ? อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา อาตปฺปมนฺวาย ปธานมนฺวาย อนุโยคมนฺวาย อปฺปมาทมนฺวาย สมฺมามนสิการมนฺวาย ตถารูปํ เจโตสมาธึ ผุสติ, ยถาสมาหิเต จิตฺเต อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ. เสยฺยถิทํ – ทสปิ สํวฏฺฏวิวฏฺฏานิ วีสมฺปิ สํวฏฺฏวิวฏฺฏานิ ตึสมฺปิ สํวฏฺฏวิวฏฺฏานิ จตฺตาลีสมฺปิ สํวฏฺฏวิวฏฺฏานิ – ‘อมุตฺราสึ เอวํนาโม เอวํโคตฺโต เอวํวณฺโณ เอวมาหาโร เอวํสุขทุกฺขปฺปฏิสํเวที เอวมายุปริยนฺโต, โส ตโต จุโต อมุตฺร อุทปาทึ; ตตฺราปาสึ เอวํนาโม เอวํโคตฺโต เอวํวณฺโณ เอวมาหาโร เอวํสุขทุกฺขปฺปฏิสํเวที เอวมายุปริยนฺโต, โส ตโต จุโต อิธูปปนฺโน’ติ. อิติ สาการํ สอุทฺเทสํ อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ. 33. « Et dans le troisième cas, sur quoi s'appuyant, pour quelle raison les vénérables ascètes et brahmanes partisans de l'éternité déclarent-ils que le soi et le monde sont éternels ? Ici, ô moines, un certain ascète ou brahmane, grâce à l'ardeur, à l'effort, à l'application, à la vigilance et à l'attention juste, atteint une telle concentration de l'esprit que, l'esprit étant ainsi concentré, il se remémore ses nombreuses existences antérieures. À savoir : dix cycles de contraction et d'expansion du monde, vingt cycles de contraction et d'expansion, trente cycles de contraction et d'expansion, jusqu'à quarante cycles de contraction et d'expansion, en se disant : “Là-bas, j'avais tel nom, j'appartenais à tel clan, j'avais telle apparence, je prenais telle nourriture, je ressentais tel plaisir ou telle douleur, et telle était la limite de ma vie. Étant décédé de cet état, je suis réapparu là-bas ; là aussi j'avais tel nom, tel clan, telle apparence, telle nourriture, je ressentais tel plaisir ou telle douleur, et telle était la limite de ma vie. Étant décédé de cet état, je suis né ici.” C'est ainsi qu'il se remémore ses nombreuses existences antérieures avec leurs caractéristiques et leurs détails. » ‘‘โส [Pg.15] เอวมาห – ‘สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จ วญฺโฌ กูฏฏฺโฐ เอสิกฏฺฐายิฏฺฐิโต; เต จ สตฺตา สนฺธาวนฺติ สํสรนฺติ จวนฺติ อุปปชฺชนฺติ, อตฺถิตฺเวว สสฺสติสมํ. ตํ กิสฺส เหตุ? อหญฺหิ อาตปฺปมนฺวาย ปธานมนฺวาย อนุโยคมนฺวาย อปฺปมาทมนฺวาย สมฺมามนสิการมนฺวาย ตถารูปํ เจโตสมาธึ ผุสามิ, ยถาสมาหิเต จิตฺเต อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรามิ. เสยฺยถิทํ – ทสปิ สํวฏฺฏวิวฏฺฏานิ วีสมฺปิ สํวฏฺฏวิวฏฺฏานิ ตึสมฺปิ สํวฏฺฏวิวฏฺฏานิ จตฺตาลีสมฺปิ สํวฏฺฏวิวฏฺฏานิ – ‘อมุตฺราสึ เอวํนาโม เอวํโคตฺโต เอวํวณฺโณ เอวมาหาโร เอวํสุขทุกฺขปฺปฏิสํเวที เอวมายุปริยนฺโต, โส ตโต จุโต อมุตฺร อุทปาทึ; ตตฺราปาสึ เอวํนาโม เอวํโคตฺโต เอวํวณฺโณ เอวมาหาโร เอวํสุขทุกฺขปฺปฏิสํเวที เอวมายุปริยนฺโต, โส ตโต จุโต อิธูปปนฺโนติ. อิติ สาการํ สอุทฺเทสํ อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรามิ. อิมินามหํ เอตํ ชานามิ ‘‘ยถา สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จ วญฺโฌ กูฏฏฺโฐ เอสิกฏฺฐายิฏฺฐิโต, เต จ สตฺตา สนฺธาวนฺติ สํสรนฺติ จวนฺติ อุปปชฺชนฺติ, อตฺถิตฺเวว สสฺสติสม’’นฺติ. อิทํ, ภิกฺขเว, ตติยํ ฐานํ, ยํ อาคมฺม ยํ อารพฺภ เอเก สมณพฺราหฺมณา สสฺสตวาทา สสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ. Il dit ceci : 'Le soi et le monde sont éternels, stériles, immuables comme un sommet de montagne, fixes comme un pilier fermement établi. Ces êtres errent, transmigrent, meurent et renaissent, mais le soi et le monde demeurent éternellement les mêmes. Pourquoi donc ? Car, grâce à l'ardeur, à l'effort, à l'application, à la vigilance et à une attention juste, j'atteins une telle concentration de l'esprit que, l'esprit ainsi concentré, je me souviens de mes nombreuses existences antérieures. À savoir : dix cycles de contraction et d'expansion du monde, vingt cycles, trente cycles, quarante cycles de contraction et d'expansion du monde : « Dans telle existence, j'avais tel nom, j'appartenais à tel clan, j'avais telle apparence, telle nourriture, je ressentais tel plaisir ou telle douleur, et telle était la limite de ma longévité. Mourant de là, je suis apparu dans telle autre existence ; là aussi, j'avais tel nom, tel clan, telle apparence, telle nourriture, je ressentais tel plaisir ou telle douleur, et telle était la limite de ma longévité. Mourant de là, je suis né ici. » C'est ainsi que je me souviens de mes nombreuses existences antérieures avec leurs caractéristiques et leurs détails. C'est par cela que je sais ceci : « Le soi et le monde sont éternels, stériles, immuables comme un sommet de montagne, fixes comme un pilier fermement établi ; ces êtres errent, transmigrent, meurent et renaissent, mais le soi et le monde demeurent éternellement les mêmes. » C'est là, moines, la troisième raison pour laquelle, s'y fondant et s'y appuyant, certains religieux et brahmanes éternalistes affirment que le soi et le monde sont éternels.' ๓๔. ‘‘จตุตฺเถ จ โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา กิมาคมฺม กิมารพฺภ สสฺสตวาทา สสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ? อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา ตกฺกี โหติ วีมํสี, โส ตกฺกปริยาหตํ วีมํสานุจริตํ สยํ ปฏิภานํ เอวมาห – ‘สสฺสโต อตฺตา จ โลโก จ วญฺโฌ กูฏฏฺโฐ เอสิกฏฺฐายิฏฺฐิโต; เต จ สตฺตา สนฺธาวนฺติ สํสรนฺติ จวนฺติ อุปปชฺชนฺติ, อตฺถิตฺเวว สสฺสติสม’นฺติ. อิทํ, ภิกฺขเว, จตุตฺถํ ฐานํ, ยํ อาคมฺม ยํ อารพฺภ เอเก สมณพฺราหฺมณา สสฺสตวาทา สสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ. 34. Et pour la quatrième raison, moines, sur quoi se fondant, sur quoi s'appuyant, ces messieurs les religieux et brahmanes éternalistes affirment-ils que le soi et le monde sont éternels ? Ici, moines, tel religieux ou brahmane est un raisonneur, un chercheur. Il exprime sa propre intuition, forgée par le raisonnement et issue de l'investigation, en disant : 'Le soi et le monde sont éternels, stériles, immuables comme un sommet de montagne, fixes comme un pilier fermement établi. Ces êtres errent, transmigrent, meurent et renaissent, mais le soi et le monde demeurent éternellement les mêmes.' C'est là, moines, la quatrième raison pour laquelle, s'y fondant et s'y appuyant, certains religieux et brahmanes éternalistes affirment que le soi et le monde sont éternels. ๓๕. ‘‘อิเมหิ โข เต, ภิกฺขเว, สมณพฺราหฺมณา สสฺสตวาทา สสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ จตูหิ วตฺถูหิ. เย หิ เกจิ, ภิกฺขเว, สมณา วา พฺราหฺมณา วา สสฺสตวาทา สสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ, สพฺเพ เต อิเมเหว จตูหิ วตฺถูหิ, เอเตสํ วา อญฺญตเรน; นตฺถิ อิโต พหิทฺธา. 35. C'est par ces quatre raisons, moines, que ces religieux et brahmanes éternalistes affirment que le soi et le monde sont éternels. Quels que soient les religieux ou brahmanes éternalistes qui affirment que le soi et le monde sont éternels, tous le font par l'une ou l'autre de ces quatre raisons ; il n'y en a pas en dehors de celles-ci. ๓๖. ‘‘ตยิทํ[Pg.16], ภิกฺขเว, ตถาคโต ปชานาติ – ‘อิเม ทิฏฺฐิฏฺฐานา เอวํคหิตา เอวํปรามฏฺฐา เอวํคติกา ภวนฺติ เอวํอภิสมฺปรายา’ติ, ตญฺจ ตถาคโต ปชานาติ, ตโต จ อุตฺตริตรํ ปชานาติ; ตญฺจ ปชานนํ น ปรามสติ, อปรามสโต จสฺส ปจฺจตฺตญฺเญว นิพฺพุติ วิทิตา. เวทนานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ วิทิตฺวา อนุปาทาวิมุตฺโต, ภิกฺขเว, ตถาคโต. 36. Cela, moines, le Tathāgata le connaît : 'Ces points de vue, ainsi adoptés et ainsi saisis, mènent à un tel destin et à un tel état futur.' Le Tathāgata connaît cela, et il connaît ce qui est bien au-delà de cela. Et bien qu'il connaisse cela, il ne s'y attache pas. Puisqu'il ne s'y attache pas, il a réalisé par lui-même la paix intérieure. Ayant connu selon la réalité l'origine et la disparition des sensations, leur attrait, leur danger et la libération d'elles, le Tathāgata, moines, est libéré par le non-attachement. ๓๗. ‘‘อิเม โข เต, ภิกฺขเว, ธมฺมา คมฺภีรา ทุทฺทสา ทุรนุโพธา สนฺตา ปณีตา อตกฺกาวจรา นิปุณา ปณฺฑิตเวทนียา, เย ตถาคโต สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทติ, เยหิ ตถาคตสฺส ยถาภุจฺจํ วณฺณํ สมฺมา วทมานา วเทยฺยุํ. 37. Ce sont là, moines, les choses profondes, difficiles à voir, difficiles à comprendre, paisibles, excellentes, hors de portée du raisonnement, subtiles, à connaître par les sages, que le Tathāgata lui-même a connues par une connaissance directe, a réalisées et fait connaître ; et ce sont elles que ceux qui voudraient louer le Tathāgata selon la vérité et de manière juste devraient mentionner. ปฐมภาณวาโร. Fin de la première section de récitation. เอกจฺจสสฺสตวาโท La doctrine de l'éternalisme partiel. ๓๘. ‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, เอเก สมณพฺราหฺมณา เอกจฺจสสฺสติกา เอกจฺจอสสฺสติกา เอกจฺจํ สสฺสตํ เอกจฺจํ อสสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ จตูหิ วตฺถูหิ. เต จ โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา กิมาคมฺม กิมารพฺภ เอกจฺจสสฺสติกา เอกจฺจอสสฺสติกา เอกจฺจํ สสฺสตํ เอกจฺจํ อสสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ จตูหิ วตฺถูหิ? 38. Il y a, moines, certains religieux et brahmanes qui sont éternalistes partiels et non-éternalistes partiels, qui affirment que le soi et le monde sont en partie éternels et en partie non éternels, et ce pour quatre raisons. Sur quoi se fondant, sur quoi s'appuyant, ces messieurs les religieux et brahmanes éternalistes partiels affirment-ils que le soi et le monde sont en partie éternels et en partie non éternels ? ๓๙. ‘‘โหติ โข โส, ภิกฺขเว, สมโย, ยํ กทาจิ กรหจิ ทีฆสฺส อทฺธุโน อจฺจเยน อยํ โลโก สํวฏฺฏติ. สํวฏฺฏมาเน โลเก เยภุยฺเยน สตฺตา อาภสฺสรสํวตฺตนิกา โหนฺติ. เต ตตฺถ โหนฺติ มโนมยา ปีติภกฺขา สยํปภา อนฺตลิกฺขจรา สุภฏฺฐายิโน, จิรํ ทีฆมทฺธานํ ติฏฺฐนฺติ. 39. Il arrive un moment, moines, tôt ou tard après une très longue période, où ce monde se contracte. Lorsque le monde se contracte, les êtres renaissent pour la plupart dans le monde de l'Éclat Rayonnant. Là, ils sont faits d'esprit, se nourrissant de joie, rayonnant par eux-mêmes, voyageant dans l'espace, demeurant dans la splendeur, et ils y restent durant une très longue période. ๔๐. ‘‘โหติ โข โส, ภิกฺขเว, สมโย, ยํ กทาจิ กรหจิ ทีฆสฺส อทฺธุโน อจฺจเยน อยํ โลโก วิวฏฺฏติ. วิวฏฺฏมาเน โลเก สุญฺญํ พฺรหฺมวิมานํ ปาตุภวติ. อถ โข อญฺญตโร สตฺโต อายุกฺขยา วา ปุญฺญกฺขยา วา อาภสฺสรกายา จวิตฺวา สุญฺญํ พฺรหฺมวิมานํ อุปปชฺชติ. โส [Pg.17] ตตฺถ โหติ มโนมโย ปีติภกฺโข สยํปโภ อนฺตลิกฺขจโร สุภฏฺฐายี, จิรํ ทีฆมทฺธานํ ติฏฺฐติ. 40. Il arrive un moment, moines, tôt ou tard après une très longue période, où ce monde s'expand. Lorsque le monde s'expand, un palais de Brahma vide apparaît. Alors, un certain être, à cause de l'épuisement de sa longévité ou de son mérite, meurt du monde de l'Éclat Rayonnant et renaît dans le palais de Brahma vide. Là, il est fait d'esprit, se nourrissant de joie, rayonnant par lui-même, voyageant dans l'espace, demeurant dans la splendeur, et il y reste durant une très longue période. ๔๑. ‘‘ตสฺส ตตฺถ เอกกสฺส ทีฆรตฺตํ นิวุสิตตฺตา อนภิรติ ปริตสฺสนา อุปปชฺชติ – ‘อโห วต อญฺเญปิ สตฺตา อิตฺถตฺตํ อาคจฺเฉยฺยุ’นฺติ. อถ อญฺเญปิ สตฺตา อายุกฺขยา วา ปุญฺญกฺขยา วา อาภสฺสรกายา จวิตฺวา พฺรหฺมวิมานํ อุปปชฺชนฺติ ตสฺส สตฺตสฺส สหพฺยตํ. เตปิ ตตฺถ โหนฺติ มโนมยา ปีติภกฺขา สยํปภา อนฺตลิกฺขจรา สุภฏฺฐายิโน, จิรํ ทีฆมทฺธานํ ติฏฺฐนฺติ. 41. Parce qu'il y a vécu seul pendant très longtemps, il commence à éprouver du mécontentement et un désir ardent : 'Oh, si seulement d'autres êtres pouvaient venir ici !' Alors, d'autres êtres, à cause de l'épuisement de leur longévité ou de leur mérite, meurent du monde de l'Éclat Rayonnant et renaissent dans le palais de Brahma, en compagnie de cet être. Là aussi, ils sont faits d'esprit, se nourrissant de joie, rayonnant par eux-mêmes, voyageant dans l'espace, demeurant dans la splendeur, et ils y restent durant une très longue période. ๔๒. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, โย โส สตฺโต ปฐมํ อุปปนฺโน ตสฺส เอวํ โหติ – ‘อหมสฺมิ พฺรหฺมา มหาพฺรหฺมา อภิภู อนภิภูโต อญฺญทตฺถุทโส วสวตฺตี อิสฺสโร กตฺตา นิมฺมาตา เสฏฺโฐ สชิตา วสี ปิตา ภูตภพฺยานํ. มยา อิเม สตฺตา นิมฺมิตา. ตํ กิสฺส เหตุ? มมญฺหิ ปุพฺเพ เอตทโหสิ – ‘‘อโห วต อญฺเญปิ สตฺตา อิตฺถตฺตํ อาคจฺเฉยฺยุ’’นฺติ. อิติ มม จ มโนปณิธิ, อิเม จ สตฺตา อิตฺถตฺตํ อาคตา’ติ. 42. Alors, moines, celui qui est apparu le premier pense : 'Je suis Brahma, le Grand Brahma, le Souverain, l'Invaincu, Celui qui voit tout, Celui qui a le contrôle, le Seigneur, l'Auteur, le Créateur, le Plus Excellent, l'Ordonnateur, le Maître, le Père de tout ce qui a été et de tout ce qui sera. Ces êtres ont été créés par moi. Pourquoi donc ? Car auparavant, j'avais pensé : « Oh, si seulement d'autres êtres pouvaient venir ici ! » Telle était l'aspiration de mon esprit, et ces êtres sont venus ici.' ‘‘เยปิ เต สตฺตา ปจฺฉา อุปปนฺนา, เตสมฺปิ เอวํ โหติ – ‘อยํ โข ภวํ พฺรหฺมา มหาพฺรหฺมา อภิภู อนภิภูโต อญฺญทตฺถุทโส วสวตฺตี อิสฺสโร กตฺตา นิมฺมาตา เสฏฺโฐ สชิตา วสี ปิตา ภูตภพฺยานํ. อิมินา มยํ โภตา พฺรหฺมุนา นิมฺมิตา. ตํ กิสฺส เหตุ? อิมญฺหิ มยํ อทฺทสาม อิธ ปฐมํ อุปปนฺนํ, มยํ ปนมฺห ปจฺฉา อุปปนฺนา’ติ. « Quant aux êtres qui apparurent plus tard, ils pensèrent aussi ainsi : “Cet honorable Brahma est le Grand Brahma, le Souverain, l'Invaincu, le Voyant universel, le Détenteur du pouvoir, le Seigneur, l'Auteur, le Créateur, le Suprême, l'Ordonnateur, le Maître de soi, le Père de tout ce qui a été et de tout ce qui sera. Nous avons été créés par cet honorable Brahma. Pourquoi cela ? Car nous avons vu qu'il était apparu ici le premier, tandis que nous sommes apparus plus tard.” » ๔๓. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, โย โส สตฺโต ปฐมํ อุปปนฺโน, โส ทีฆายุกตโร จ โหติ วณฺณวนฺตตโร จ มเหสกฺขตโร จ. เย ปน เต สตฺตา ปจฺฉา อุปปนฺนา, เต อปฺปายุกตรา จ โหนฺติ ทุพฺพณฺณตรา จ อปฺเปสกฺขตรา จ. 43. « À ce propos, ô moines, l'être qui est apparu le premier a une vie plus longue, une plus belle apparence et une plus grande influence. Mais les êtres qui sont apparus plus tard ont une vie plus courte, une apparence moins belle et moins d'influence. » ๔๔. ‘‘ฐานํ โข ปเนตํ, ภิกฺขเว, วิชฺชติ, ยํ อญฺญตโร สตฺโต ตมฺหา กายา จวิตฺวา อิตฺถตฺตํ อาคจฺฉติ. อิตฺถตฺตํ อาคโต สมาโน อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชติ. อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิโต สมาโน [Pg.18] อาตปฺปมนฺวาย ปธานมนฺวาย อนุโยคมนฺวาย อปฺปมาทมนฺวาย สมฺมามนสิการมนฺวาย ตถารูปํ เจโตสมาธึ ผุสติ, ยถาสมาหิเต จิตฺเต ตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ, ตโต ปรํ นานุสฺสรติ. 44. « Il arrive, ô moines, qu'un certain être, trépassant de cet état, vienne en ce monde. Étant venu en ce monde, il quitte la vie familiale pour la vie sans foyer. Étant devenu un renonçant, grâce à l'ardeur, grâce à l'effort, grâce à l'application, grâce à la vigilance et grâce à l'attention juste, il atteint une telle concentration de l'esprit que, l'esprit ainsi concentré, il se remémore cette existence antérieure, mais ne se remémore rien au-delà. » ‘‘โส เอวมาห – ‘โย โข โส ภวํ พฺรหฺมา มหาพฺรหฺมา อภิภู อนภิภูโต อญฺญทตฺถุทโส วสวตฺตี อิสฺสโร กตฺตา นิมฺมาตา เสฏฺโฐ สชิตา วสี ปิตา ภูตภพฺยานํ, เยน มยํ โภตา พฺรหฺมุนา นิมฺมิตา, โส นิจฺโจ ธุโว สสฺสโต อวิปริณามธมฺโม สสฺสติสมํ ตเถว ฐสฺสติ. เย ปน มยํ อหุมฺหา เตน โภตา พฺรหฺมุนา นิมฺมิตา, เต มยํ อนิจฺจา อทฺธุวา อปฺปายุกา จวนธมฺมา อิตฺถตฺตํ อาคตา’ติ. อิทํ โข, ภิกฺขเว, ปฐมํ ฐานํ, ยํ อาคมฺม ยํ อารพฺภ เอเก สมณพฺราหฺมณา เอกจฺจสสฺสติกา เอกจฺจอสสฺสติกา เอกจฺจํ สสฺสตํ เอกจฺจํ อสสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ. « Il dit alors : “Cet honorable Brahma, le Grand Brahma, le Souverain, l'Invaincu, le Voyant universel, le Détenteur du pouvoir, le Seigneur, l'Auteur, le Créateur, le Suprême, l'Ordonnateur, le Maître de soi, le Père de tout ce qui a été et de tout ce qui sera, par lequel nous avons été créés, il est permanent, stable, éternel, non sujet au changement, et il demeurera ainsi pour toujours. Mais nous, qui avons été créés par cet honorable Brahma, nous sommes impermanents, instables, à la vie brève, sujets au trépas, et nous sommes venus en ce monde.” C'est là, ô moines, le premier cas par lequel, en se fondant sur cela et en raison de cela, certains moines et brahmanes, étant des éternalistes partiels et des non-éternalistes partiels, proclament que le soi et le monde sont en partie éternels et en partie impermanents. » ๔๕. ‘‘ทุติเย จ โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา กิมาคมฺม กิมารพฺภ เอกจฺจสสฺสติกา เอกจฺจอสสฺสติกา เอกจฺจํ สสฺสตํ เอกจฺจํ อสสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ? สนฺติ, ภิกฺขเว, ขิฑฺฑาปโทสิกา นาม เทวา, เต อติเวลํ หสฺสขิฑฺฑารติธมฺมสมาปนฺนา วิหรนฺติ. เตสํ อติเวลํ หสฺสขิฑฺฑารติธมฺมสมาปนฺนานํ วิหรตํ สติ สมฺมุสฺสติ. สติยา สมฺโมสา เต เทวา ตมฺหา กายา จวนฺติ. 45. « Et dans le second cas, ô honorables moines et brahmanes, sur quoi se fondent-ils pour proclamer que le soi et le monde sont en partie éternels et en partie impermanents ? Il existe, ô moines, des dieux appelés Khiḍḍāpadosikā (corrompus par le plaisir du jeu). Ils passent un temps excessif adonnés aux plaisirs du rire et du jeu. Pour eux qui passent ainsi un temps excessif, l'attention se perd. Par la perte de l'attention, ces dieux trépassent de cet état. » ๔๖. ‘‘ฐานํ โข ปเนตํ, ภิกฺขเว, วิชฺชติ ยํ อญฺญตโร สตฺโต ตมฺหา กายา จวิตฺวา อิตฺถตฺตํ อาคจฺฉติ. อิตฺถตฺตํ อาคโต สมาโน อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชติ. อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิโต สมาโน อาตปฺปมนฺวาย ปธานมนฺวาย อนุโยคมนฺวาย อปฺปมาทมนฺวาย สมฺมามนสิการมนฺวาย ตถารูปํ เจโตสมาธึ ผุสติ, ยถาสมาหิเต จิตฺเต ตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ, ตโต ปรํ นานุสฺสรติ. 46. « Il arrive, ô moines, qu'un certain être, trépassant de cet état, vienne en ce monde. Étant venu en ce monde, il quitte la vie familiale pour la vie sans foyer. Étant devenu un renonçant, grâce à l'ardeur, grâce à l'effort, grâce à l'application, grâce à la vigilance et grâce à l'attention juste, il atteint une telle concentration de l'esprit que, l'esprit ainsi concentré, il se remémore cette existence antérieure, mais ne se remémore rien au-delà. » ‘‘โส เอวมาห – ‘เย โข เต โภนฺโต เทวา น ขิฑฺฑาปโทสิกา, เต น อติเวลํ หสฺสขิฑฺฑารติธมฺมสมาปนฺนา วิหรนฺติ. เตสํ น อติเวลํ หสฺสขิฑฺฑารติธมฺมสมาปนฺนานํ วิหรตํ สติ น สมฺมุสฺสติ. สติยา [Pg.19] อสมฺโมสา เต เทวา ตมฺหา กายา น จวนฺติ; นิจฺจา ธุวา สสฺสตา อวิปริณามธมฺมา สสฺสติสมํ ตเถว ฐสฺสนฺติ. เย ปน มยํ อหุมฺหา ขิฑฺฑาปโทสิกา, เต มยํ อติเวลํ หสฺสขิฑฺฑารติธมฺมสมาปนฺนา วิหริมฺหา. เตสํ โน อติเวลํ หสฺสขิฑฺฑารติธมฺมสมาปนฺนานํ วิหรตํ สติ สมฺมุสฺสติ. สติยา สมฺโมสา เอวํ มยํ ตมฺหา กายา จุตา อนิจฺจา อทฺธุวา อปฺปายุกา จวนธมฺมา อิตฺถตฺตํ อาคตา’ติ. อิทํ, ภิกฺขเว, ทุติยํ ฐานํ, ยํ อาคมฺม ยํ อารพฺภ เอเก สมณพฺราหฺมณา เอกจฺจสสฺสติกา เอกจฺจอสสฺสติกา เอกจฺจํ สสฺสตํ เอกจฺจํ อสสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ. « Il dit alors : “Ces honorables dieux qui ne sont pas corrompus par le plaisir du jeu ne passent pas un temps excessif adonnés aux plaisirs du rire et du jeu. Pour eux, l'attention ne se perd pas. Par la non-perte de l'attention, ces dieux ne trépassent pas de cet état ; ils sont permanents, stables, éternels, non sujets au changement, et ils demeureront ainsi pour toujours. Mais nous, qui étions corrompus par le plaisir du jeu, nous avons passé un temps excessif adonnés aux plaisirs du rire et du jeu. Pour nous, l'attention s'est perdue. Par la perte de l'attention, nous avons ainsi trépassé de cet état ; étant impermanents, instables, à la vie brève et sujets au trépas, nous sommes venus en ce monde.” C'est là, ô moines, le second cas par lequel, en se fondant sur cela et en raison de cela, certains moines et brahmanes, étant des éternalistes partiels et des non-éternalistes partiels, proclament que le soi et le monde sont en partie éternels et en partie impermanents. » ๔๗. ‘‘ตติเย จ โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา กิมาคมฺม กิมารพฺภ เอกจฺจสสฺสติกา เอกจฺจอสสฺสติกา เอกจฺจํ สสฺสตํ เอกจฺจํ อสสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ? สนฺติ, ภิกฺขเว, มโนปโทสิกา นาม เทวา, เต อติเวลํ อญฺญมญฺญํ อุปนิชฺฌายนฺติ. เต อติเวลํ อญฺญมญฺญํ อุปนิชฺฌายนฺตา อญฺญมญฺญมฺหิ จิตฺตานิ ปทูเสนฺติ. เต อญฺญมญฺญํ ปทุฏฺฐจิตฺตา กิลนฺตกายา กิลนฺตจิตฺตา. เต เทวา ตมฺหา กายา จวนฺติ. 47. « Et dans le troisième cas, ô honorables moines et brahmanes, sur quoi se fondent-ils pour proclamer que le soi et le monde sont en partie éternels et en partie impermanents ? Il existe, ô moines, des dieux appelés Manopadosikā (corrompus par la malveillance). Ils s'observent mutuellement avec une hostilité prolongée. En s'observant ainsi mutuellement, ils corrompent leurs esprits les uns envers les autres. Ayant ainsi l'esprit corrompu les uns envers les autres, ils finissent avec le corps et l'esprit épuisés. Ces dieux trépassent de cet état. » ๔๘. ‘‘ฐานํ โข ปเนตํ, ภิกฺขเว, วิชฺชติ ยํ อญฺญตโร สตฺโต ตมฺหา กายา จวิตฺวา อิตฺถตฺตํ อาคจฺฉติ. อิตฺถตฺตํ อาคโต สมาโน อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชติ. อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิโต สมาโน อาตปฺปมนฺวาย ปธานมนฺวาย อนุโยคมนฺวาย อปฺปมาทมนฺวาย สมฺมามนสิการมนฺวาย ตถารูปํ เจโตสมาธึ ผุสติ, ยถาสมาหิเต จิตฺเต ตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ, ตโต ปรํ นานุสฺสรติ. 48. « Il arrive, ô moines, qu'un certain être, trépassant de cet état, vienne en ce monde. Étant venu en ce monde, il quitte la vie familiale pour la vie sans foyer. Étant devenu un renonçant, grâce à l'ardeur, grâce à l'effort, grâce à l'application, grâce à la vigilance et grâce à l'attention juste, il atteint une telle concentration de l'esprit que, l'esprit ainsi concentré, il se remémore cette existence antérieure, mais ne se remémore rien au-delà. » ‘‘โส เอวมาห – ‘เย โข เต โภนฺโต เทวา น มโนปโทสิกา, เต นาติเวลํ อญฺญมญฺญํ อุปนิชฺฌายนฺติ. เต นาติเวลํ อญฺญมญฺญํ อุปนิชฺฌายนฺตา อญฺญมญฺญมฺหิ จิตฺตานิ นปฺปทูเสนฺติ. เต อญฺญมญฺญํ อปฺปทุฏฺฐจิตฺตา อกิลนฺตกายา อกิลนฺตจิตฺตา. เต เทวา ตมฺหา กายา น จวนฺติ, นิจฺจา ธุวา สสฺสตา อวิปริณามธมฺมา สสฺสติสมํ ตเถว ฐสฺสนฺติ. เย ปน มยํ อหุมฺหา มโนปโทสิกา, เต มยํ อติเวลํ อญฺญมญฺญํ อุปนิชฺฌายิมฺหา. เต มยํ อติเวลํ อญฺญมญฺญํ อุปนิชฺฌายนฺตา อญฺญมญฺญมฺหิ จิตฺตานิ ปทูสิมฺหา, เต มยํ อญฺญมญฺญํ ปทุฏฺฐจิตฺตา กิลนฺตกายา กิลนฺตจิตฺตา. เอวํ มยํ ตมฺหา กายา จุตา อนิจฺจา อทฺธุวา อปฺปายุกา จวนธมฺมา อิตฺถตฺตํ อาคตา’ติ[Pg.20]. อิทํ, ภิกฺขเว, ตติยํ ฐานํ, ยํ อาคมฺม ยํ อารพฺภ เอเก สมณพฺราหฺมณา เอกจฺจสสฺสติกา เอกจฺจอสสฺสติกา เอกจฺจํ สสฺสตํ เอกจฺจํ อสสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ. « Il s'exprime ainsi : 'Ces messieurs les dieux qui ne sont pas corrompus par la malveillance d'esprit ne s'observent pas mutuellement de manière excessive. Parce qu'ils ne s'observent pas ainsi de manière excessive, leurs cœurs ne se corrompent pas les uns envers les autres. N'ayant pas de cœurs corrompus les uns envers les autres, ils n'ont ni le corps épuisé ni l'esprit fatigué. Ces dieux ne trépassent pas de cet état ; ils sont permanents, stables, éternels, de nature non changeante, et ils demeureront ainsi pour l'éternité. Quant à nous, qui étions corrompus par la malveillance d'esprit, nous nous sommes observés mutuellement de manière excessive. Pour cette raison, nos cœurs se sont corrompus les uns envers les autres. Ayant des cœurs mutuellement corrompus, nous avons eu le corps épuisé et l'esprit fatigué. Ainsi, nous avons trépassé de cet état ; nous sommes devenus impermanents, instables, dotés d'une vie brève, sujets au trépas, et nous sommes venus ici-bas.' C'est là, moines, le troisième fondement sur lequel s'appuyant, pour lequel raisonnant, certains ascètes et brahmanes sont en partie éternalistes et en partie non-éternalistes, proclamant que le soi et le monde sont en partie éternels et en partie non éternels. » ๔๙. ‘‘จตุตฺเถ จ โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา กิมาคมฺม กิมารพฺภ เอกจฺจสสฺสติกา เอกจฺจอสสฺสติกา เอกจฺจํ สสฺสตํ เอกจฺจํ อสสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ? อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา ตกฺกี โหติ วีมํสี. โส ตกฺกปริยาหตํ วีมํสานุจริตํ สยํปฏิภานํ เอวมาห – ‘ยํ โข อิทํ วุจฺจติ จกฺขุํ อิติปิ โสตํ อิติปิ ฆานํ อิติปิ ชิวฺหา อิติปิ กาโย อิติปิ, อยํ อตฺตา อนิจฺโจ อทฺธุโว อสสฺสโต วิปริณามธมฺโม. ยญฺจ โข อิทํ วุจฺจติ จิตฺตนฺติ วา มโนติ วา วิญฺญาณนฺติ วา อยํ อตฺตา นิจฺโจ ธุโว สสฺสโต อวิปริณามธมฺโม สสฺสติสมํ ตเถว ฐสฺสตี’ติ. อิทํ, ภิกฺขเว, จตุตฺถํ ฐานํ, ยํ อาคมฺม ยํ อารพฺภ เอเก สมณพฺราหฺมณา เอกจฺจสสฺสติกา เอกจฺจอสสฺสติกา เอกจฺจํ สสฺสตํ เอกจฺจํ อสสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ. 49. « Et au quatrième cas, moines, sur quel fondement et pour quelle raison ces ascètes et brahmanes sont-ils en partie éternalistes et en partie non-éternalistes ? Ici, moines, un certain ascète ou brahmane est un raisonneur, un chercheur. Par ses raisonnements et ses recherches, suivant sa propre intuition, il déclare ceci : 'Ce qu'on appelle œil, oreille, nez, langue, corps, ce soi est impermanent, instable, non éternel, de nature changeante. Mais ce qu'on appelle esprit, ou mental, ou conscience, ce soi est permanent, stable, éternel, de nature non changeante, et il demeurera ainsi pour l'éternité.' C'est là, moines, le quatrième fondement sur lequel s'appuyant, pour lequel raisonnant, certains ascètes et brahmanes sont en partie éternalistes et en partie non-éternalistes, proclamant que le soi et le monde sont en partie éternels et en partie non éternels. » ๕๐. ‘‘อิเมหิ โข เต, ภิกฺขเว, สมณพฺราหฺมณา เอกจฺจสสฺสติกา เอกจฺจอสสฺสติกา เอกจฺจํ สสฺสตํ เอกจฺจํ อสสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ จตูหิ วตฺถูหิ. เย หิ เกจิ, ภิกฺขเว, สมณา วา พฺราหฺมณา วา เอกจฺจสสฺสติกา เอกจฺจอสสฺสติกา เอกจฺจํ สสฺสตํ เอกจฺจํ อสสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ, สพฺเพ เต อิเมเหว จตูหิ วตฺถูหิ, เอเตสํ วา อญฺญตเรน; นตฺถิ อิโต พหิทฺธา. 50. « C'est par ces quatre fondements, moines, que ces ascètes et brahmanes sont en partie éternalistes et en partie non-éternalistes, et qu'ils proclament que le soi et le monde sont en partie éternels et en partie non éternels. Tous ceux parmi les ascètes ou les brahmanes qui proclament cela, tous le font par l'un ou l'autre de ces quatre moyens ; il n'y en a pas d'autre en dehors de ceux-ci. » ๕๑. ‘‘ตยิทํ, ภิกฺขเว, ตถาคโต ปชานาติ – ‘อิเม ทิฏฺฐิฏฺฐานา เอวํคหิตา เอวํปรามฏฺฐา เอวํคติกา ภวนฺติ เอวํอภิสมฺปรายา’ติ. ตญฺจ ตถาคโต ปชานาติ, ตโต จ อุตฺตริตรํ ปชานาติ, ตญฺจ ปชานนํ น ปรามสติ, อปรามสโต จสฺส ปจฺจตฺตญฺเญว นิพฺพุติ วิทิตา. เวทนานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ วิทิตฺวา อนุปาทาวิมุตฺโต, ภิกฺขเว, ตถาคโต. 51. « Cela, moines, le Tathāgata le comprend : 'Ces points de vue ainsi adoptés et ainsi saisis mènent à une telle destination, à un tel devenir futur.' Le Tathāgata comprend cela, et il comprend ce qui est bien au-delà de cela. Et bien qu'il comprenne tout cela, il ne s'en saisit pas avec attachement ; et comme il ne s'en saisit pas, il a réalisé par lui-même la paix parfaite. Ayant connu, conformément à la réalité, l'origine des sensations, leur disparition, leur attrait, leur danger et l'issue qui en délivre, le Tathāgata, moines, est libéré par le non-attachement. » ๕๒. ‘‘อิเม โข เต, ภิกฺขเว, ธมฺมา คมฺภีรา ทุทฺทสา ทุรนุโพธา สนฺตา ปณีตา อตกฺกาวจรา นิปุณา ปณฺฑิตเวทนียา, เย ตถาคโต สยํ [Pg.21] อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทติ, เยหิ ตถาคตสฺส ยถาภุจฺจํ วณฺณํ สมฺมา วทมานา วเทยฺยุํ. 52. « Ce sont là, moines, les choses profondes, difficiles à voir, difficiles à comprendre, paisibles, sublimes, hors de portée du raisonnement, subtiles, que seuls les sages peuvent connaître, que le Tathāgata a lui-même réalisées par une connaissance directe et qu'il fait connaître, et au sujet desquelles ceux qui parleraient avec justesse feraient l'éloge du Tathāgata selon la vérité. » อนฺตานนฺตวาโท La doctrine de la finitude et de l'infinitude ๕๓. ‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, เอเก สมณพฺราหฺมณา อนฺตานนฺติกา อนฺตานนฺตํ โลกสฺส ปญฺญเปนฺติ จตูหิ วตฺถูหิ. เต จ โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา กิมาคมฺม กิมารพฺภ อนฺตานนฺติกา อนฺตานนฺตํ โลกสฺส ปญฺญเปนฺติ จตูหิ วตฺถูหิ? 53. « Il y a, moines, certains ascètes et brahmanes qui sont partisans de la finitude ou de l'infinitude, et qui proclament la finitude ou l'infinitude du monde par quatre fondements. Sur quel fondement et pour quelle raison ces messieurs les ascètes et brahmanes proclament-ils cela ? » ๕๔. ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา อาตปฺปมนฺวาย ปธานมนฺวาย อนุโยคมนฺวาย อปฺปมาทมนฺวาย สมฺมามนสิการมนฺวาย ตถารูปํ เจโตสมาธึ ผุสติ, ยถาสมาหิเต จิตฺเต อนฺตสญฺญี โลกสฺมึ วิหรติ. 54. « Ici, moines, un certain ascète ou brahmane, par l'ardeur, par l'effort, par l'application, par la vigilance, par une attention juste, atteint une telle concentration de l'esprit que, l'esprit ainsi concentré, il demeure dans le monde avec la perception de la finitude. » ‘‘โส เอวมาห – ‘อนฺตวา อยํ โลโก ปริวฏุโม. ตํ กิสฺส เหตุ? อหญฺหิ อาตปฺปมนฺวาย ปธานมนฺวาย อนุโยคมนฺวาย อปฺปมาทมนฺวาย สมฺมามนสิการมนฺวาย ตถารูปํ เจโตสมาธึ ผุสามิ, ยถาสมาหิเต จิตฺเต อนฺตสญฺญี โลกสฺมึ วิหรามิ. อิมินามหํ เอตํ ชานามิ – ยถา อนฺตวา อยํ โลโก ปริวฏุโม’ติ. อิทํ, ภิกฺขเว, ปฐมํ ฐานํ, ยํ อาคมฺม ยํ อารพฺภ เอเก สมณพฺราหฺมณา อนฺตานนฺติกา อนฺตานนฺตํ โลกสฺส ปญฺญเปนฺติ. « Il s'exprime ainsi : 'Ce monde est fini et limité circulairement. Pourquoi cela ? Parce que par l'ardeur, par l'effort, par l'application, par la vigilance, par une attention juste, j'ai atteint une telle concentration de l'esprit que, l'esprit ainsi concentré, je demeure dans le monde avec la perception de la finitude. C'est par cette réalisation particulière que je sais que ce monde est fini et limité circulairement.' C'est là, moines, le premier fondement sur lequel s'appuyant, pour lequel raisonnant, certains ascètes et brahmanes proclament la finitude ou l'infinitude du monde. » ๕๕. ‘‘ทุติเย จ โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา กิมาคมฺม กิมารพฺภ อนฺตานนฺติกา อนฺตานนฺตํ โลกสฺส ปญฺญเปนฺติ? อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา อาตปฺปมนฺวาย ปธานมนฺวาย อนุโยคมนฺวาย อปฺปมาทมนฺวาย สมฺมามนสิการมนฺวาย ตถารูปํ เจโตสมาธึ ผุสติ, ยถาสมาหิเต จิตฺเต อนนฺตสญฺญี โลกสฺมึ วิหรติ. 55. « Et au deuxième cas, moines, sur quel fondement et pour quelle raison ces ascètes et brahmanes proclament-ils la finitude ou l'infinitude du monde ? Ici, moines, un certain ascète ou brahmane, par l'ardeur, par l'effort, par l'application, par la vigilance, par une attention juste, atteint une telle concentration de l'esprit que, l'esprit ainsi concentré, il demeure dans le monde avec la perception de l'infinitude. » ‘‘โส เอวมาห – ‘อนนฺโต อยํ โลโก อปริยนฺโต. เย เต สมณพฺราหฺมณา เอวมาหํสุ – ‘‘อนฺตวา อยํ โลโก ปริวฏุโม’’ติ, เตสํ มุสา. อนนฺโต อยํ โลโก อปริยนฺโต. ตํ กิสฺส เหตุ? อหญฺหิ อาตปฺปมนฺวาย ปธานมนฺวาย อนุโยคมนฺวาย อปฺปมาทมนฺวาย สมฺมามนสิการมนฺวาย ตถารูปํ เจโตสมาธึ ผุสามิ[Pg.22], ยถาสมาหิเต จิตฺเต อนนฺตสญฺญี โลกสฺมึ วิหรามิ. อิมินามหํ เอตํ ชานามิ – ยถา อนนฺโต อยํ โลโก อปริยนฺโต’ติ. อิทํ, ภิกฺขเว, ทุติยํ ฐานํ, ยํ อาคมฺม ยํ อารพฺภ เอเก สมณพฺราหฺมณา อนฺตานนฺติกา อนฺตานนฺตํ โลกสฺส ปญฺญเปนฺติ. « Il s'exprime ainsi : 'Ce monde est infini et sans bornes. Quant aux ascètes et brahmanes qui disent que ce monde est fini et limité circulairement, leurs paroles sont fausses. Ce monde est infini et sans bornes. Pourquoi cela ? Parce que par l'ardeur... j'ai atteint une telle concentration de l'esprit que, l'esprit ainsi concentré, je demeure dans le monde avec la perception de l'infinitude. C'est par cette réalisation particulière que je sais que ce monde est infini et sans bornes.' C'est là, moines, le deuxième fondement sur lequel s'appuyant, pour lequel raisonnant, certains ascètes et brahmanes proclament la finitude ou l'infinitude du monde. » ๕๖. ‘‘ตติเย จ โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา กิมาคมฺม กิมารพฺภ อนฺตานนฺติกา อนฺตานนฺตํ โลกสฺส ปญฺญเปนฺติ? อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา อาตปฺปมนฺวาย ปธานมนฺวาย อนุโยคมนฺวาย อปฺปมาทมนฺวาย สมฺมามนสิการมนฺวาย ตถารูปํ เจโตสมาธึ ผุสติ, ยถาสมาหิเต จิตฺเต อุทฺธมโธ อนฺตสญฺญี โลกสฺมึ วิหรติ, ติริยํ อนนฺตสญฺญี. 56. Dans le troisième cas, pour quelle raison et sur quelle base ces honorables religieux et brahmanes, qui soutiennent la finitude ou l'infinitude, déclarent-ils que le monde est à la fois fini et infini ? Ici, ô moines, un certain religieux ou brahmane, grâce à l'ardeur, à l'effort soutenu, à l'application constante, à la vigilance et à l'attention juste, atteint une concentration de l'esprit telle que, son esprit étant ainsi concentré, il demeure avec la perception que le monde est fini en haut et en bas, mais qu'il est infini horizontalement (dans les directions latérales). ‘‘โส เอวมาห – ‘อนฺตวา จ อยํ โลโก อนนฺโต จ. เย เต สมณพฺราหฺมณา เอวมาหํสุ – ‘‘อนฺตวา อยํ โลโก ปริวฏุโม’’ติ, เตสํ มุสา. เยปิ เต สมณพฺราหฺมณา เอวมาหํสุ – ‘‘อนนฺโต อยํ โลโก อปริยนฺโต’’ติ, เตสมฺปิ มุสา. อนฺตวา จ อยํ โลโก อนนฺโต จ. ตํ กิสฺส เหตุ? อหญฺหิ อาตปฺปมนฺวาย ปธานมนฺวาย อนุโยคมนฺวาย อปฺปมาทมนฺวาย สมฺมามนสิการมนฺวาย ตถารูปํ เจโตสมาธึ ผุสามิ, ยถาสมาหิเต จิตฺเต อุทฺธมโธ อนฺตสญฺญี โลกสฺมึ วิหรามิ, ติริยํ อนนฺตสญฺญี. อิมินามหํ เอตํ ชานามิ – ยถา อนฺตวา จ อยํ โลโก อนนฺโต จา’ติ. อิทํ, ภิกฺขเว, ตติยํ ฐานํ, ยํ อาคมฺม ยํ อารพฺภ เอเก สมณพฺราหฺมณา อนฺตานนฺติกา อนฺตานนฺตํ โลกสฺส ปญฺญเปนฺติ. Il déclare : « Ce monde est à la fois fini et infini. Ceux parmi les religieux et brahmanes qui disent : "Ce monde est fini et limité tout autour", ceux-là se trompent. Et ceux parmi les religieux et brahmanes qui disent : "Ce monde est infini et sans bornes", ceux-là aussi se trompent. Car ce monde est à la fois fini et infini. Pourquoi cela ? Parce que, grâce à l'ardeur, à l'effort soutenu, à l'application constante, à la vigilance et à l'attention juste, j'ai atteint une concentration de l'esprit telle que, mon esprit étant ainsi concentré, je demeure avec la perception que le monde est fini en haut et en bas, mais qu'il est infini horizontalement. C'est par cette réalisation que je sais que ce monde est à la fois fini et infini. » Ô moines, c'est là le troisième point sur lequel s'appuient certains religieux et brahmanes pour déclarer que le monde est à la fois fini et infini. ๕๗. ‘‘จตุตฺเถ จ โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา กิมาคมฺม กิมารพฺภ อนฺตานนฺติกา อนฺตานนฺตํ โลกสฺส ปญฺญเปนฺติ? อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา ตกฺกี โหติ วีมํสี. โส ตกฺกปริยาหตํ วีมํสานุจริตํ สยํปฏิภานํ เอวมาห – ‘เนวายํ โลโก อนฺตวา, น ปนานนฺโต. เย เต สมณพฺราหฺมณา เอวมาหํสุ – ‘‘อนฺตวา อยํ โลโก ปริวฏุโม’’ติ, เตสํ มุสา. เยปิ เต สมณพฺราหฺมณา เอวมาหํสุ – ‘‘อนนฺโต อยํ โลโก อปริยนฺโต’’ติ, เตสมฺปิ มุสา. เยปิ เต สมณพฺราหฺมณา เอวมาหํสุ – ‘‘อนฺตวา จ อยํ โลโก อนนฺโต จา’’ติ, เตสมฺปิ มุสา. เนวายํ โลโก อนฺตวา[Pg.23], น ปนานนฺโต’ติ. อิทํ, ภิกฺขเว, จตุตฺถํ ฐานํ, ยํ อาคมฺม ยํ อารพฺภ เอเก สมณพฺราหฺมณา อนฺตานนฺติกา อนฺตานนฺตํ โลกสฺส ปญฺญเปนฺติ. 57. Dans le quatrième cas, pour quelle raison et sur quelle base ces honorables religieux et brahmanes, qui soutiennent la finitude ou l'infinitude, déclarent-ils que le monde n'est ni fini ni infini ? Ici, ô moines, un certain religieux ou brahmane est un raisonneur, un chercheur. Par son propre raisonnement et ses investigations, il émet l'opinion suivante : « Ce monde n'est ni fini ni infini. Ceux qui disent qu'il est fini se trompent. Ceux qui disent qu'il est infini se trompent. Ceux qui disent qu'il est à la fois fini et infini se trompent aussi. Ce monde n'est donc ni fini ni infini. » Ô moines, c'est là le quatrième point sur lequel s'appuient certains religieux et brahmanes pour déclarer que le monde n'est ni fini ni infini. ๕๘. ‘‘อิเมหิ โข เต, ภิกฺขเว, สมณพฺราหฺมณา อนฺตานนฺติกา อนฺตานนฺตํ โลกสฺส ปญฺญเปนฺติ จตูหิ วตฺถูหิ. เย หิ เกจิ, ภิกฺขเว, สมณา วา พฺราหฺมณา วา อนฺตานนฺติกา อนฺตานนฺตํ โลกสฺส ปญฺญเปนฺติ, สพฺเพ เต อิเมเหว จตูหิ วตฺถูหิ, เอเตสํ วา อญฺญตเรน; นตฺถิ อิโต พหิทฺธา. 58. C'est par ces quatre points, ô moines, que ces religieux et brahmanes déclarent que le monde est fini ou infini. Quels que soient les religieux ou brahmanes qui soutiennent la finitude ou l'infinitude du monde, ils le font tous par ces quatre points ou par l'un d'entre eux ; il n'y en a pas d'autres en dehors de ceux-ci. ๕๙. ‘‘ตยิทํ, ภิกฺขเว, ตถาคโต ปชานาติ – ‘อิเม ทิฏฺฐิฏฺฐานา เอวํคหิตา เอวํปรามฏฺฐา เอวํคติกา ภวนฺติ เอวํอภิสมฺปรายา’ติ. ตญฺจ ตถาคโต ปชานาติ, ตโต จ อุตฺตริตรํ ปชานาติ, ตญฺจ ปชานนํ น ปรามสติ, อปรามสโต จสฺส ปจฺจตฺตญฺเญว นิพฺพุติ วิทิตา. เวทนานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ วิทิตฺวา อนุปาทาวิมุตฺโต, ภิกฺขเว, ตถาคโต. 59. Cela, ô moines, le Tathāgata le comprend : « Ces points de vue ainsi adoptés et ainsi maintenus mènent à telle destination et à tel état futur. » Le Tathāgata comprend cela, et il comprend même ce qui est bien au-delà. Et bien qu'il comprenne tout cela, il ne s'y attache pas. Puisqu'il ne s'y attache pas, il a réalisé par lui-même la paix intérieure (le Nibbāna). Ayant pleinement compris l'origine et la disparition des sensations, leur attrait, leurs dangers et l'issue qui permet de s'en libérer, le Tathāgata, ô moines, est libéré par le non-attachement. ๖๐. ‘‘อิเม โข เต, ภิกฺขเว, ธมฺมา คมฺภีรา ทุทฺทสา ทุรนุโพธา สนฺตา ปณีตา อตกฺกาวจรา นิปุณา ปณฺฑิตเวทนียา, เย ตถาคโต สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทติ, เยหิ ตถาคตสฺส ยถาภุจฺจํ วณฺณํ สมฺมา วทมานา วเทยฺยุํ. 60. Ce sont là, ô moines, les choses profondes, difficiles à voir, difficiles à comprendre, paisibles, sublimes, au-delà du simple raisonnement, subtiles, et qui ne peuvent être appréhendées que par les sages, que le Tathāgata révèle après les avoir réalisées par sa propre connaissance transcendante. Ce sont ces qualités que ceux qui voudraient louer le Tathāgata de manière juste et véridique devraient mentionner. อมราวิกฺเขปวาโท La doctrine de l'équivocation (Amarāvikkhepavāda) ๖๑. ‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, เอเก สมณพฺราหฺมณา อมราวิกฺเขปิกา, ตตฺถ ตตฺถ ปญฺหํ ปุฏฺฐา สมานา วาจาวิกฺเขปํ อาปชฺชนฺติ อมราวิกฺเขปํ จตูหิ วตฺถูหิ. เต จ โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา กิมาคมฺม กิมารพฺภ อมราวิกฺเขปิกา ตตฺถ ตตฺถ ปญฺหํ ปุฏฺฐา สมานา วาจาวิกฺเขปํ อาปชฺชนฺติ อมราวิกฺเขปํ จตูหิ วตฺถูหิ? 61. Il y a, ô moines, certains religieux et brahmanes qui sont des équivoqueurs. Lorsqu'ils sont interrogés sur tel ou tel sujet, ils ont recours à des faux-fuyants verbaux et à des réponses évasives pour quatre raisons. Et pour quelle raison, sur quelle base, ces honorables religieux et brahmanes agissent-ils ainsi ? ๖๒. ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา ‘อิทํ กุสล’นฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ‘อิทํ อกุสล’นฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘อหํ โข ‘‘อิทํ กุสล’’นฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานามิ, ‘‘อิทํ อกุสล’’นฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานามิ. อหญฺเจ โข ปน ‘‘อิทํ [Pg.24] กุสล’’นฺติ ยถาภูตํ อปฺปชานนฺโต, ‘‘อิทํ อกุสล’’นฺติ ยถาภูตํ อปฺปชานนฺโต, ‘อิทํ กุสล’นฺติ วา พฺยากเรยฺยํ, ‘อิทํ อกุสล’นฺติ วา พฺยากเรยฺยํ, ตํ มมสฺส มุสา. ยํ มมสฺส มุสา, โส มมสฺส วิฆาโต. โย มมสฺส วิฆาโต โส มมสฺส อนฺตราโย’ติ. อิติ โส มุสาวาทภยา มุสาวาทปริเชคุจฺฉา เนวิทํ กุสลนฺติ พฺยากโรติ, น ปนิทํ อกุสลนฺติ พฺยากโรติ, ตตฺถ ตตฺถ ปญฺหํ ปุฏฺโฐ สมาโน วาจาวิกฺเขปํ อาปชฺชติ อมราวิกฺเขปํ – ‘เอวนฺติปิ เม โน; ตถาติปิ เม โน; อญฺญถาติปิ เม โน; โนติปิ เม โน; โน โนติปิ เม โน’ติ. อิทํ, ภิกฺขเว, ปฐมํ ฐานํ, ยํ อาคมฺม ยํ อารพฺภ เอเก สมณพฺราหฺมณา อมราวิกฺเขปิกา ตตฺถ ตตฺถ ปญฺหํ ปุฏฺฐา สมานา วาจาวิกฺเขปํ อาปชฺชนฺติ อมราวิกฺเขปํ. 62. Ici, ô moines, un certain religieux ou brahmane ne comprend pas tel qu'il est : « Ceci est bénéfique (kusala) », ni ne comprend : « Ceci est non bénéfique (akusala) ». Il se dit : « Je ne comprends pas vraiment ce qui est bénéfique ni ce qui ne l'est pas. Si je déclarais que telle chose est bénéfique ou non bénéfique sans le savoir réellement, je pourrais me tromper. Si je me trompais, cela me causerait du tourment, et ce tourment serait pour moi un obstacle (à la réalisation). » Ainsi, par crainte et par horreur du mensonge, il ne déclare ni que ceci est bénéfique, ni que cela est non bénéfique. Lorsqu'on l'interroge, il recourt à des faux-fuyants et à des réponses évasives : « Je ne dis pas que c'est ainsi. Je ne dis pas que c'est comme cela. Je ne dis pas que c'est autrement. Je ne dis pas que ce n'est pas ainsi. Je ne dis pas non plus que ce n'est pas "pas ainsi". » Ô moines, c'est là le premier point sur lequel s'appuient certains religieux et brahmanes pour recourir à des réponses évasives. ๖๓. ‘‘ทุติเย จ โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา กิมาคมฺม กิมารพฺภ อมราวิกฺเขปิกา ตตฺถ ตตฺถ ปญฺหํ ปุฏฺฐา สมานา วาจาวิกฺเขปํ อาปชฺชนฺติ อมราวิกฺเขปํ? อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา ‘อิทํ กุสล’นฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ‘อิทํ อกุสล’นฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘อหํ โข ‘‘อิทํ กุสล’’นฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานามิ, ‘‘อิทํ อกุสล’’นฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานามิ. อหญฺเจ โข ปน ‘‘อิทํ กุสล’’นฺติ ยถาภูตํ อปฺปชานนฺโต, ‘‘อิทํ อกุสล’’นฺติ ยถาภูตํ อปฺปชานนฺโต, ‘‘อิทํ กุสล’’นฺติ วา พฺยากเรยฺยํ, ‘‘อิทํ อกุสล’นฺติ วา พฺยากเรยฺยํ, ตตฺถ เม อสฺส ฉนฺโท วา ราโค วา โทโส วา ปฏิโฆ วา. ยตฺถ เม อสฺส ฉนฺโท วา ราโค วา โทโส วา ปฏิโฆ วา, ตํ มมสฺส อุปาทานํ. ยํ มมสฺส อุปาทานํ, โส มมสฺส วิฆาโต. โย มมสฺส วิฆาโต, โส มมสฺส อนฺตราโย’ติ. อิติ โส อุปาทานภยา อุปาทานปริเชคุจฺฉา เนวิทํ กุสลนฺติ พฺยากโรติ, น ปนิทํ อกุสลนฺติ พฺยากโรติ, ตตฺถ ตตฺถ ปญฺหํ ปุฏฺโฐ สมาโน วาจาวิกฺเขปํ อาปชฺชติ อมราวิกฺเขปํ – ‘เอวนฺติปิ เม โน; ตถาติปิ เม โน; อญฺญถาติปิ เม โน; โนติปิ เม โน; โน โนติปิ เม โน’ติ. อิทํ, ภิกฺขเว, ทุติยํ ฐานํ, ยํ อาคมฺม ยํ อารพฺภ เอเก สมณพฺราหฺมณา อมราวิกฺเขปิกา [Pg.25] ตตฺถ ตตฺถ ปญฺหํ ปุฏฺฐา สมานา วาจาวิกฺเขปํ อาปชฺชนฺติ อมราวิกฺเขปํ. 63. « En second lieu, s'agissant des vénérables religieux et brahmanes, sur quoi se fondent-ils et à quoi s'attachent-ils pour recourir à l'équivocation évasive et aux faux-fuyants ambigus lorsqu'ils sont interrogés sur tel ou tel point ? Ici, ô moines, un certain religieux ou brahmane ne comprend pas tel qu'il est en réalité ce qui est bénéfique, ni ne comprend tel qu'il est en réalité ce qui est non bénéfique. Il se dit : 'Je ne comprends pas tel qu'il est en réalité ce qui est bénéfique, ni ce qui est non bénéfique. Or, si sans comprendre réellement ce qui est bénéfique ou non bénéfique, je déclarais : « ceci est bénéfique » ou « ceci est non bénéfique », je pourrais ressentir de l'envie, de la convoitise, de l'aversion ou du ressentiment. Si je ressentais de l'envie, de la convoitise, de l'aversion ou du ressentiment, cela constituerait pour moi un attachement. Cet attachement serait pour moi une source de tourment, et ce tourment serait pour moi un obstacle.' Ainsi, par crainte de l'attachement, par horreur de l'attachement, il ne déclare pas que ceci est bénéfique ni que cela est non bénéfique. Interrogé sur tel ou tel point, il recourt à l'équivocation évasive et aux faux-fuyants ambigus : 'Je ne pense pas ainsi ; je ne pense pas que ce soit ainsi ; je ne pense pas que ce soit autrement ; je ne dis pas que ce n'est pas ainsi ; je ne dis pas que ce n'est pas non plus ainsi.' Voilà, moines, le deuxième fondement sur lequel certains religieux et brahmanes s'appuient pour recourir à l'équivocation évasive. » ๖๔. ‘‘ตติเย จ โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา กิมาคมฺม กิมารพฺภ อมราวิกฺเขปิกา ตตฺถ ตตฺถ ปญฺหํ ปุฏฺฐา สมานา วาจาวิกฺเขปํ อาปชฺชนฺติ อมราวิกฺเขปํ? อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา ‘อิทํ กุสล’นฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ, ‘อิทํ อกุสล’นฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานาติ. ตสฺส เอวํ โหติ – ‘อหํ โข ‘‘อิทํ กุสล’’นฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานามิ, ‘‘อิทํ อกุสล’นฺติ ยถาภูตํ นปฺปชานามิ. อหญฺเจ โข ปน ‘‘อิทํ กุสล’’นฺติ ยถาภูตํ อปฺปชานนฺโต ‘‘อิทํ อกุสล’’นฺติ ยถาภูตํ อปฺปชานนฺโต ‘‘อิทํ กุสล’’นฺติ วา พฺยากเรยฺยํ, ‘‘อิทํ อกุสล’’นฺติ วา พฺยากเรยฺยํ. สนฺติ หิ โข สมณพฺราหฺมณา ปณฺฑิตา นิปุณา กตปรปฺปวาทา วาลเวธิรูปา, เต ภินฺทนฺตา มญฺเญ จรนฺติ ปญฺญาคเตน ทิฏฺฐิคตานิ, เต มํ ตตฺถ สมนุยุญฺเชยฺยุํ สมนุคาเหยฺยุํ สมนุภาเสยฺยุํ. เย มํ ตตฺถ สมนุยุญฺเชยฺยุํ สมนุคาเหยฺยุํ สมนุภาเสยฺยุํ, เตสาหํ น สมฺปาเยยฺยํ. เยสาหํ น สมฺปาเยยฺยํ, โส มมสฺส วิฆาโต. โย มมสฺส วิฆาโต, โส มมสฺส อนฺตราโย’ติ. อิติ โส อนุโยคภยา อนุโยคปริเชคุจฺฉา เนวิทํ กุสลนฺติ พฺยากโรติ, น ปนิทํ อกุสลนฺติ พฺยากโรติ, ตตฺถ ตตฺถ ปญฺหํ ปุฏฺโฐ สมาโน วาจาวิกฺเขปํ อาปชฺชติ อมราวิกฺเขปํ – ‘เอวนฺติปิ เม โน; ตถาติปิ เม โน; อญฺญถาติปิ เม โน; โนติปิ เม โน; โน โนติปิ เม โน’ติ. อิทํ, ภิกฺขเว, ตติยํ ฐานํ, ยํ อาคมฺม ยํ อารพฺภ เอเก สมณพฺราหฺมณา อมราวิกฺเขปิกา ตตฺถ ตตฺถ ปญฺหํ ปุฏฺฐา สมานา วาจาวิกฺเขปํ อาปชฺชนฺติ อมราวิกฺเขปํ. 64. « En troisième lieu, s'agissant des vénérables religieux et brahmanes, sur quoi se fondent-ils et à quoi s'attachent-ils pour recourir à l'équivocation évasive lorsqu'ils sont interrogés sur tel ou tel point ? Ici, ô moines, un certain religieux ou brahmane ne comprend pas réellement ce qui est bénéfique, ni ce qui est non bénéfique. Il se dit : 'Je ne comprends pas réellement ce qui est bénéfique, ni ce qui est non bénéfique. Or, si je déclarais : « ceci est bénéfique » ou « ceci est non bénéfique », il existe des religieux et des brahmanes qui sont savants, subtils, rompus aux doctrines d'autrui, semblables à des archers capables de fendre un cheveu. Ils semblent parcourir le monde en détruisant les vues d'autrui par leur propre sagesse. S'ils m'interrogeaient sur ce point, me pressaient de questions et critiquaient mes arguments, je ne serais pas en mesure de leur répondre de manière satisfaisante. Ce défaut de réponse serait pour moi une source de tourment, et ce tourment serait pour moi un obstacle.' Ainsi, par crainte de la confrontation, par horreur de l'interrogatoire, il ne déclare pas que ceci est bénéfique ni que cela est non bénéfique. Interrogé sur tel ou tel point, il recourt à l'équivocation évasive et aux faux-fuyants ambigus : 'Je ne pense pas ainsi ; je ne pense pas que ce soit ainsi ; je ne pense pas que ce soit autrement ; je ne dis pas que ce n'est pas ainsi ; je ne dis pas que ce n'est pas non plus ainsi.' Voilà, moines, le troisième fondement sur lequel certains religieux et brahmanes s'appuient pour recourir à l'équivocation évasive. » ๖๕. ‘‘จตุตฺเถ จ โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา กิมาคมฺม กิมารพฺภ อมราวิกฺเขปิกา ตตฺถ ตตฺถ ปญฺหํ ปุฏฺฐา สมานา วาจาวิกฺเขปํ อาปชฺชนฺติ อมราวิกฺเขปํ? อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา มนฺโท โหติ โมมูโห. โส มนฺทตฺตา โมมูหตฺตา ตตฺถ ตตฺถ ปญฺหํ ปุฏฺโฐ สมาโน วาจาวิกฺเขปํ อาปชฺชติ อมราวิกฺเขปํ – ‘อตฺถิ ปโร โลโก’ติ อิติ เจ มํ ปุจฺฉสิ, ‘อตฺถิ ปโร โลโก’ติ อิติ เจ เม [Pg.26] อสฺส, ‘อตฺถิ ปโร โลโก’ติ อิติ เต นํ พฺยากเรยฺยํ, ‘เอวนฺติปิ เม โน, ตถาติปิ เม โน, อญฺญถาติปิ เม โน, โนติปิ เม โน, โน โนติปิ เม โน’ติ. ‘นตฺถิ ปโร โลโก…เป… ‘อตฺถิ จ นตฺถิ จ ปโร โลโก…เป… ‘เนวตฺถิ น นตฺถิ ปโร โลโก…เป… ‘อตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา …เป… ‘นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา…เป… ‘อตฺถิ จ นตฺถิ จ สตฺตา โอปปาติกา…เป… ‘เนวตฺถิ น นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา…เป… ‘อตฺถิ สุกตทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโก…เป… ‘นตฺถิ สุกตทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโก…เป… ‘อตฺถิ จ นตฺถิ จ สุกตทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโก…เป… ‘เนวตฺถิ น นตฺถิ สุกตทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโก…เป… ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา…เป… ‘น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา…เป… ‘โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา…เป… ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ อิติ เจ มํ ปุจฺฉสิ, ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ อิติ เจ เม อสฺส, ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ อิติ เต นํ พฺยากเรยฺยํ, ‘เอวนฺติปิ เม โน, ตถาติปิ เม โน, อญฺญถาติปิ เม โน, โนติปิ เม โน, โน โนติปิ เม โน’ติ. อิทํ, ภิกฺขเว, จตุตฺถํ ฐานํ, ยํ อาคมฺม ยํ อารพฺภ เอเก สมณพฺราหฺมณา อมราวิกฺเขปิกา ตตฺถ ตตฺถ ปญฺหํ ปุฏฺฐา สมานา วาจาวิกฺเขปํ อาปชฺชนฺติ อมราวิกฺเขปํ. 65. « En quatrième lieu, s'agissant des vénérables religieux et brahmanes, sur quoi se fondent-ils et à quoi s'attachent-ils pour recourir à l'équivocation évasive lorsqu'ils sont interrogés sur tel ou tel point ? Ici, ô moines, un certain religieux ou brahmane est d'esprit lent et extrêmement confus. En raison de sa lenteur d'esprit et de sa confusion, lorsqu'il est interrogé sur tel ou tel point, il recourt à l'équivocation évasive et aux faux-fuyants ambigus. Si tu me demandes : 'Existe-t-il un autre monde ?', si je pensais qu'il en existe un, je te répondrais qu'il existe. Mais je ne pense pas ainsi ; je ne pense pas que ce soit ainsi ; je ne pense pas que ce soit autrement ; je ne dis pas que ce n'est pas ainsi ; je ne dis pas que ce n'est pas non plus ainsi. [De même s'il est interrogé sur :] 'N'existe-t-il pas d'autre monde ?' ... 'Existe-t-il et n'existe-t-il pas à la fois un autre monde ?' ... 'N'existe-t-il ni n'existe pas d'autre monde ?' ... 'Existe-t-il des êtres à naissance spontanée ?' ... 'N'existe-t-il pas d'êtres à naissance spontanée ?' ... 'Existe-t-il des fruits et des résultats des actions bénéfiques ou non bénéfiques ?' ... 'N'existe-t-il pas de fruits et de résultats des actions ?' ... 'Le Tathāgata existe-t-il après la mort ?' ... 'Le Tathāgata n'existe-t-il pas après la mort ?' ... 'Le Tathāgata existe-t-il et n'existe-t-il pas après la mort ?' ... 'Si tu me demandes : « Le Tathāgata n'existe-t-il ni n'existe pas après la mort ? », si je pensais qu'il en est ainsi, je te répondrais qu'il en est ainsi. Mais je ne pense pas ainsi ; je ne pense pas que ce soit ainsi ; je ne pense pas que ce soit autrement ; je ne dis pas que ce n'est pas ainsi ; je ne dis pas que ce n'est pas non plus ainsi.' Voilà, moines, le quatrième fondement sur lequel certains religieux et brahmanes s'appuient pour recourir à l'équivocation évasive. » ๖๖. ‘‘อิเมหิ โข เต, ภิกฺขเว, สมณพฺราหฺมณา อมราวิกฺเขปิกา ตตฺถ ตตฺถ ปญฺหํ ปุฏฺฐา สมานา วาจาวิกฺเขปํ อาปชฺชนฺติ อมราวิกฺเขปํ จตูหิ วตฺถูหิ. เย หิ เกจิ, ภิกฺขเว, สมณา วา พฺราหฺมณา วา อมราวิกฺเขปิกา ตตฺถ ตตฺถ ปญฺหํ ปุฏฺฐา สมานา วาจาวิกฺเขปํ อาปชฺชนฺติ อมราวิกฺเขปํ, สพฺเพ เต อิเมเหว จตูหิ วตฺถูหิ, เอเตสํ วา อญฺญตเรน, นตฺถิ อิโต พหิทฺธา…เป… เยหิ ตถาคตสฺส ยถาภุจฺจํ วณฺณํ สมฺมา วทมานา วเทยฺยุํ. 66. « C'est par ces quatre fondements, ô moines, que ces ascètes et brahmanes, qui sont des équivoqueurs (amarāvikkhepikā), recourent à l'équivoque et aux faux-fuyants lorsqu'on les interroge sur tel ou tel point. Quels que soient les ascètes ou brahmanes qui recourent à l'équivoque et aux faux-fuyants, tous le font par ces quatre fondements ou par l'un d'entre eux ; il n'y en a pas d'autres en dehors de ceux-ci. [...] Ce sont ces enseignements par lesquels ceux qui voudraient louer correctement le Tathāgata selon la réalité s'exprimeraient. » อธิจฺจสมุปฺปนฺนวาโท La doctrine de l'apparition fortuite ๖๗. ‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, เอเก สมณพฺราหฺมณา อธิจฺจสมุปฺปนฺนิกา อธิจฺจสมุปฺปนฺนํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ ทฺวีหิ วตฺถูหิ. เต จ โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา [Pg.27] กิมาคมฺม กิมารพฺภ อธิจฺจสมุปฺปนฺนิกา อธิจฺจสมุปฺปนฺนํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ ทฺวีหิ วตฺถูหิ? 67. « Il y a, ô moines, certains ascètes et brahmanes qui soutiennent la doctrine de l'apparition fortuite (adhiccasamuppannikā) et qui affirment, par deux fondements, que le soi et le monde apparaissent fortuitement. En vertu de quoi et s'appuyant sur quoi ces honorables ascètes et brahmanes affirment-ils que le soi et le monde apparaissent fortuitement ? » ๖๘. ‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, อสญฺญสตฺตา นาม เทวา. สญฺญุปฺปาทา จ ปน เต เทวา ตมฺหา กายา จวนฺติ. ฐานํ โข ปเนตํ, ภิกฺขเว, วิชฺชติ, ยํ อญฺญตโร สตฺโต ตมฺหา กายา จวิตฺวา อิตฺถตฺตํ อาคจฺฉติ. อิตฺถตฺตํ อาคโต สมาโน อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชติ. อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิโต สมาโน อาตปฺปมนฺวาย ปธานมนฺวาย อนุโยคมนฺวาย อปฺปมาทมนฺวาย สมฺมามนสิการมนฺวาย ตถารูปํ เจโตสมาธึ ผุสติ, ยถาสมาหิเต จิตฺเต สญฺญุปฺปาทํ อนุสฺสรติ, ตโต ปรํ นานุสฺสรติ. โส เอวมาห – ‘อธิจฺจสมุปฺปนฺโน อตฺตา จ โลโก จ. ตํ กิสฺส เหตุ? อหญฺหิ ปุพฺเพ นาโหสึ, โสมฺหิ เอตรหิ อหุตฺวา สนฺตตาย ปริณโต’ติ. อิทํ, ภิกฺขเว, ปฐมํ ฐานํ, ยํ อาคมฺม ยํ อารพฺภ เอเก สมณพฺราหฺมณา อธิจฺจสมุปฺปนฺนิกา อธิจฺจสมุปฺปนฺนํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ. 68. « Il existe, ô moines, des êtres divins nommés les êtres inconscients (asaññasattā). À la suite de l'apparition de la perception, ces divinités chutent de ce plan d'existence. Il arrive, ô moines, qu'un certain être, après avoir chuté de ce plan, renaisse dans ce monde-ci. Une fois né ici, il quitte la vie de foyer pour la vie sans foyer. Menant la vie sans foyer, grâce à l'ardeur, à l'effort, à l'application, à la vigilance et à l'attention juste, il parvient à une telle concentration de l'esprit que, l'esprit ainsi concentré, il se rappelle l'apparition de la perception, mais rien au-delà. Il déclare alors : 'Le soi et le monde sont apparus fortuitement. Pourquoi ? Parce qu'auparavant je n'existais pas, et maintenant, après n'avoir pas été, je suis parvenu à l'existence manifeste.' C'est là, ô moines, le premier fondement en vertu duquel certains ascètes et brahmanes affirment que le soi et le monde apparaissent fortuitement. » ๖๙. ‘‘ทุติเย จ โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา กิมาคมฺม กิมารพฺภ อธิจฺจสมุปฺปนฺนิกา อธิจฺจสมุปฺปนฺนํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ? อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา ตกฺกี โหติ วีมํสี. โส ตกฺกปริยาหตํ วีมํสานุจริตํ สยํปฏิภานํ เอวมาห – ‘อธิจฺจสมุปฺปนฺโน อตฺตา จ โลโก จา’ติ. อิทํ, ภิกฺขเว, ทุติยํ ฐานํ, ยํ อาคมฺม ยํ อารพฺภ เอเก สมณพฺราหฺมณา อธิจฺจสมุปฺปนฺนิกา อธิจฺจสมุปฺปนฺนํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ. 69. « Et pour le second fondement, en vertu de quoi ces honorables ascètes et brahmanes affirment-ils que le soi et le monde apparaissent fortuitement ? Dans ce monde, ô moines, un certain ascète ou brahmane est un raisonneur, un chercheur. Par son propre raisonnement et ses recherches personnelles, il déclare ceci : 'Le soi et le monde sont apparus fortuitement.' C'est là, ô moines, le second fondement en vertu duquel certains ascètes et brahmanes affirment que le soi et le monde apparaissent fortuitement. » ๗๐. ‘‘อิเมหิ โข เต, ภิกฺขเว, สมณพฺราหฺมณา อธิจฺจสมุปฺปนฺนิกา อธิจฺจสมุปฺปนฺนํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ ทฺวีหิ วตฺถูหิ. เย หิ เกจิ, ภิกฺขเว, สมณา วา พฺราหฺมณา วา อธิจฺจสมุปฺปนฺนิกา อธิจฺจสมุปฺปนฺนํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ, สพฺเพ เต อิเมเหว ทฺวีหิ วตฺถูหิ, เอเตสํ วา อญฺญตเรน, นตฺถิ อิโต พหิทฺธา…เป… เยหิ ตถาคตสฺส ยถาภุจฺจํ วณฺณํ สมฺมา วทมานา วเทยฺยุํ. 70. « C'est par ces deux fondements, ô moines, que ces ascètes et brahmanes soutiennent la doctrine de l'apparition fortuite. Quels que soient les ascètes ou brahmanes qui affirment que le soi et le monde apparaissent fortuitement, tous le font par ces deux fondements ou par l'un d'entre eux ; il n'y en a pas d'autres en dehors de ceux-ci. [...] Ce sont ces enseignements par lesquels ceux qui voudraient louer correctement le Tathāgata selon la réalité s'exprimeraient. » ๗๑. ‘‘อิเมหิ โข เต, ภิกฺขเว, สมณพฺราหฺมณา ปุพฺพนฺตกปฺปิกา ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐิโน ปุพฺพนฺตํ อารพฺภ อเนกวิหิตานิ อธิมุตฺติปทานิ อภิวทนฺติ อฏฺฐารสหิ [Pg.28] วตฺถูหิ. เย หิ เกจิ, ภิกฺขเว, สมณา วา พฺราหฺมณา วา ปุพฺพนฺตกปฺปิกา ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐิโน ปุพฺพนฺตมารพฺภ อเนกวิหิตานิ อธิมุตฺติปทานิ อภิวทนฺติ, สพฺเพ เต อิเมเหว อฏฺฐารสหิ วตฺถูหิ, เอเตสํ วา อญฺญตเรน, นตฺถิ อิโต พหิทฺธา. 71. « C'est ainsi, ô moines, que ces ascètes et brahmanes qui spéculent sur le passé et qui s'attachent à des vues sur le passé, expriment diverses opinions erronées à propos du passé à travers dix-huit fondements. Quels que soient les ascètes ou brahmanes qui expriment de telles opinions, tous le font par ces dix-huit fondements ou par l'un d'entre eux ; il n'y en a pas d'autres en dehors de ceux-ci. » ๗๒. ‘‘ตยิทํ, ภิกฺขเว, ตถาคโต ปชานาติ – ‘อิเม ทิฏฺฐิฏฺฐานา เอวํคหิตา เอวํปรามฏฺฐา เอวํคติกา ภวนฺติ เอวํอภิสมฺปรายา’ติ. ตญฺจ ตถาคโต ปชานาติ, ตโต จ อุตฺตริตรํ ปชานาติ, ตญฺจ ปชานนํ น ปรามสติ, อปรามสโต จสฺส ปจฺจตฺตญฺเญว นิพฺพุติ วิทิตา. เวทนานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ วิทิตฺวา อนุปาทาวิมุตฺโต, ภิกฺขเว, ตถาคโต. 72. « Cela, ô moines, le Tathāgata le comprend : 'Ces points de vue, ainsi adoptés et ainsi suivis, mènent à telle destination et à tel état futur.' Le Tathāgata comprend cela, et il comprend même ce qui est bien supérieur à cela. Bien qu'il possède cette compréhension, il ne s'y attache pas. Puisqu'il ne s'y attache pas, il a réalisé par lui-même la paix intérieure (nibbāna). Ayant compris selon la réalité l'origine et la disparition des sensations, leur attrait, leur danger et l'issue qui permet de s'en libérer, le Tathāgata, ô moines, est libéré sans plus aucun attachement. » ๗๓. ‘‘อิเม โข เต, ภิกฺขเว, ธมฺมา คมฺภีรา ทุทฺทสา ทุรนุโพธา สนฺตา ปณีตา อตกฺกาวจรา นิปุณา ปณฺฑิตเวทนียา, เย ตถาคโต สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทติ, เยหิ ตถาคตสฺส ยถาภุจฺจํ วณฺณํ สมฺมา วทมานา วเทยฺยุํ. 73. « Tels sont, ô moines, les enseignements profonds, difficiles à voir, difficiles à comprendre, paisibles, excellents, inaccessibles au simple raisonnement, subtils, et que seuls les sages peuvent percevoir, que le Tathāgata a lui-même réalisés par une connaissance directe et qu'il expose, et par lesquels ceux qui loueraient correctement le Tathāgata selon la réalité s'exprimeraient. » ทุติยภาณวาโร. Fin de la deuxième section de récitation. อปรนฺตกปฺปิกา Spéculateurs sur le futur ๗๔. ‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, เอเก สมณพฺราหฺมณา อปรนฺตกปฺปิกา อปรนฺตานุทิฏฺฐิโน, อปรนฺตํ อารพฺภ อเนกวิหิตานิ อธิมุตฺติปทานิ อภิวทนฺติ จตุจตฺตารีสาย วตฺถูหิ. เต จ โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา กิมาคมฺม กิมารพฺภ อปรนฺตกปฺปิกา อปรนฺตานุทิฏฺฐิโน อปรนฺตํ อารพฺภ อเนกวิหิตานิ อธิมุตฺติปทานิ อภิวทนฺติ จตุจตฺตารีสาย วตฺถูหิ? 74. « Il y a, ô moines, certains ascètes et brahmanes qui spéculent sur le futur (aparantakappikā) et qui s'attachent à des vues sur le futur. À propos du futur, ils expriment diverses opinions erronées à travers quarante-quatre fondements. En vertu de quoi et s'appuyant sur quoi ces honorables ascètes et brahmanes expriment-ils ces opinions à travers quarante-quatre fondements ? » สญฺญีวาโท La doctrine de la survie consciente ๗๕. ‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, เอเก สมณพฺราหฺมณา อุทฺธมาฆาตนิกา สญฺญีวาทา อุทฺธมาฆาตนํ สญฺญึ อตฺตานํ ปญฺญเปนฺติ โสฬสหิ วตฺถูหิ. เต [Pg.29] จ โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา กิมาคมฺม กิมารพฺภ อุทฺธมาฆาตนิกา สญฺญีวาทา อุทฺธมาฆาตนํ สญฺญึ อตฺตานํ ปญฺญเปนฺติ โสฬสหิ วตฺถูหิ? 75. « Il y a, ô moines, certains ascètes et brahmanes qui soutiennent que le soi est conscient après la mort (saññīvādā) et qui affirment, par seize fondements, que le soi subsiste conscient au-delà du trépas. En vertu de quoi et s'appuyant sur quoi ces honorables ascètes et brahmanes affirment-ils cela ? » ๗๖. ‘‘‘รูปี อตฺตา โหติ อโรโค ปรํ มรณา สญฺญี’ติ นํ ปญฺญเปนฺติ. ‘อรูปี อตฺตา โหติ อโรโค ปรํ มรณา สญฺญี’ติ นํ ปญฺญเปนฺติ. ‘รูปี จ อรูปี จ อตฺตา โหติ…เป… เนวรูปี นารูปี อตฺตา โหติ… อนฺตวา อตฺตา โหติ… อนนฺตวา อตฺตา โหติ… อนฺตวา จ อนนฺตวา จ อตฺตา โหติ… เนวนฺตวา นานนฺตวา อตฺตา โหติ… เอกตฺตสญฺญี อตฺตา โหติ… นานตฺตสญฺญี อตฺตา โหติ… ปริตฺตสญฺญี อตฺตา โหติ… อปฺปมาณสญฺญี อตฺตา โหติ… เอกนฺตสุขี อตฺตา โหติ… เอกนฺตทุกฺขี อตฺตา โหติ. สุขทุกฺขี อตฺตา โหติ. อทุกฺขมสุขี อตฺตา โหติ อโรโค ปรํ มรณา สญฺญี’ติ นํ ปญฺญเปนฺติ. 76. « Ils affirment : 'Le soi possède une forme (rūpī), il est permanent après la mort et il est conscient.' Ils affirment : 'Le soi est sans forme (arūpī)...' Ils affirment : 'Le soi possède à la fois une forme et est sans forme...' Ils affirment : 'Le soi n'a ni forme ni n'est sans forme...' 'Le soi est fini...' 'Le soi est infini...' 'Le soi est à la fois fini et infini...' 'Le soi n'est ni fini ni infini...' 'Le soi a une perception unique (ekattasaññī)...' 'Le soi a des perceptions diverses (nānattasaññī)...' 'Le soi a une perception limitée (parittasaññī)...' 'Le soi a une perception illimitée (appamāṇasaññī)...' 'Le soi est purement heureux (ekantasukhī)...' 'Le soi est purement malheureux (ekantadukkhī)...' 'Le soi est à la fois heureux et malheureux...' 'Le soi n'est ni heureux ni malheureux, il est permanent après la mort et il est conscient.' C'est ainsi qu'ils le désignent. » ๗๗. ‘‘อิเมหิ โข เต, ภิกฺขเว, สมณพฺราหฺมณา อุทฺธมาฆาตนิกา สญฺญีวาทา อุทฺธมาฆาตนํ สญฺญึ อตฺตานํ ปญฺญเปนฺติ โสฬสหิ วตฺถูหิ. เย หิ เกจิ, ภิกฺขเว, สมณา วา พฺราหฺมณา วา อุทฺธมาฆาตนิกา สญฺญีวาทา อุทฺธมาฆาตนํ สญฺญึ อตฺตานํ ปญฺญเปนฺติ, สพฺเพ เต อิเมเหว โสฬสหิ วตฺถูหิ, เอเตสํ วา อญฺญตเรน, นตฺถิ อิโต พหิทฺธา…เป… เยหิ ตถาคตสฺส ยถาภุจฺจํ วณฺณํ สมฺมา วทมานา วเทยฺยุํ. 77. « C'est par ces seize bases, ô moines, que ces ascètes et brahmanes, partisans de la survie de la perception après la mort, proclament que le soi est doué de perception après la mort. Quels que soient, ô moines, les ascètes ou les brahmanes qui soutiennent cette doctrine, ils le font tous par ces seize bases, ou par l'une d'entre elles ; il n'y en a pas d'autre en dehors de celles-ci. [...] Ce sont là les qualités par lesquelles ceux qui loueraient correctement le Tathāgata conformément à la réalité s'exprimeraient. » อสญฺญีวาโท La doctrine de l'absence de perception (Asaññīvāda) ๗๘. ‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, เอเก สมณพฺราหฺมณา อุทฺธมาฆาตนิกา อสญฺญีวาทา อุทฺธมาฆาตนํ อสญฺญึ อตฺตานํ ปญฺญเปนฺติ อฏฺฐหิ วตฺถูหิ. เต จ โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา กิมาคมฺม กิมารพฺภ อุทฺธมาฆาตนิกา อสญฺญีวาทา อุทฺธมาฆาตนํ อสญฺญึ อตฺตานํ ปญฺญเปนฺติ อฏฺฐหิ วตฺถูหิ? 78. « Il existe, ô moines, certains ascètes et brahmanes qui, partisans de la survie après la mort, soutiennent la doctrine de l'absence de perception. Ils proclament par huit bases que le soi est privé de perception après la mort. Sur quoi ces vénérables ascètes et brahmanes s'appuient-ils, et en partant de quel fondement proclament-ils, par huit bases, que le soi est privé de perception après la mort ? » ๗๙. ‘‘‘รูปี อตฺตา โหติ อโรโค ปรํ มรณา อสญฺญี’ติ นํ ปญฺญเปนฺติ. ‘อรูปี อตฺตา โหติ อโรโค ปรํ มรณา อสญฺญี’ติ นํ ปญฺญเปนฺติ. ‘รูปี จ อรูปี จ อตฺตา โหติ…เป… เนวรูปี นารูปี อตฺตา โหติ… อนฺตวา อตฺตา โหติ… อนนฺตวา อตฺตา โหติ… อนฺตวา จ อนนฺตวา จ อตฺตา โหติ… เนวนฺตวา นานนฺตวา อตฺตา โหติ อโรโค ปรํ มรณา อสญฺญี’ติ นํ ปญฺญเปนฺติ. 79. « Ils proclament : 'Le soi possède une forme (rūpī), il est permanent après la mort, mais sans perception.' Ils proclament : 'Le soi est sans forme (arūpī), il est permanent après la mort, mais sans perception.' Ils proclament : 'Le soi possède une forme et est sans forme...' ; 'Le soi ne possède ni forme ni n'est sans forme...' ; 'Le soi est fini (antavā)...' ; 'Le soi est infini (anantavā)...' ; 'Le soi est à la fois fini et infini...' ; 'Ils proclament : « Le soi n'est ni fini ni infini, il est permanent après la mort, mais sans perception. »' » ๘๐. ‘‘อิเมหิ [Pg.30] โข เต, ภิกฺขเว, สมณพฺราหฺมณา อุทฺธมาฆาตนิกา อสญฺญีวาทา อุทฺธมาฆาตนํ อสญฺญึ อตฺตานํ ปญฺญเปนฺติ อฏฺฐหิ วตฺถูหิ. เย หิ เกจิ, ภิกฺขเว, สมณา วา พฺราหฺมณา วา อุทฺธมาฆาตนิกา อสญฺญีวาทา อุทฺธมาฆาตนํ อสญฺญึ อตฺตานํ ปญฺญเปนฺติ, สพฺเพ เต อิเมเหว อฏฺฐหิ วตฺถูหิ, เอเตสํ วา อญฺญตเรน, นตฺถิ อิโต พหิทฺธา…เป… เยหิ ตถาคตสฺส ยถาภุจฺจํ วณฺณํ สมฺมา วทมานา วเทยฺยุํ. 80. « C'est par ces huit bases, ô moines, que ces ascètes et brahmanes, partisans de la survie après la mort, proclament que le soi est sans perception après la mort. Quels que soient, ô moines, les ascètes ou les brahmanes qui soutiennent cette doctrine, ils le font tous par ces huit bases, ou par l'une d'entre elles ; il n'y en a pas d'autre en dehors de celles-ci. [...] Ce sont là les qualités par lesquelles ceux qui loueraient correctement le Tathāgata conformément à la réalité s'exprimeraient. » เนวสญฺญีนาสญฺญีวาโท La doctrine de la ni-perception ni-non-perception (Nevasaññīnāsaññīvāda) ๘๑. ‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, เอเก สมณพฺราหฺมณา อุทฺธมาฆาตนิกา เนวสญฺญีนาสญฺญีวาทา, อุทฺธมาฆาตนํ เนวสญฺญีนาสญฺญึ อตฺตานํ ปญฺญเปนฺติ อฏฺฐหิ วตฺถูหิ. เต จ โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา กิมาคมฺม กิมารพฺภ อุทฺธมาฆาตนิกา เนวสญฺญีนาสญฺญีวาทา อุทฺธมาฆาตนํ เนวสญฺญีนาสญฺญึ อตฺตานํ ปญฺญเปนฺติ อฏฺฐหิ วตฺถูหิ? 81. « Il existe, ô moines, certains ascètes et brahmanes qui, partisans de la survie après la mort, soutiennent la doctrine de la ni-perception ni-non-perception. Ils proclament par huit bases que le soi est dans un état de ni-perception ni-non-perception après la mort. Sur quoi ces vénérables ascètes et brahmanes s'appuient-ils, et en partant de quel fondement proclament-ils cela par huit bases ? » ๘๒. ‘‘‘รูปี อตฺตา โหติ อโรโค ปรํ มรณา เนวสญฺญีนาสญฺญี’ติ นํ ปญฺญเปนฺติ ‘อรูปี อตฺตา โหติ…เป… รูปี จ อรูปี จ อตฺตา โหติ… เนวรูปี นารูปี อตฺตา โหติ… อนฺตวา อตฺตา โหติ… อนนฺตวา อตฺตา โหติ… อนฺตวา จ อนนฺตวา จ อตฺตา โหติ… เนวนฺตวา นานนฺตวา อตฺตา โหติ อโรโค ปรํ มรณา เนวสญฺญีนาสญฺญี’ติ นํ ปญฺญเปนฺติ. 82. « Ils proclament : 'Le soi possède une forme, il est permanent après la mort, mais dans un état de ni-perception ni-non-perception.' Ils proclament : 'Le soi est sans forme...' ; 'Le soi possède une forme et est sans forme...' ; 'Le soi ne possède ni forme ni n'est sans forme...' ; 'Le soi est fini...' ; 'Le soi est infini...' ; 'Le soi est à la fois fini et infini...' ; 'Ils proclament : « Le soi n'est ni fini ni infini, il est permanent après la mort, mais dans un état de ni-perception ni-non-perception. »' » ๘๓. ‘‘อิเมหิ โข เต, ภิกฺขเว, สมณพฺราหฺมณา อุทฺธมาฆาตนิกา เนวสญฺญีนาสญฺญีวาทา อุทฺธมาฆาตนํ เนวสญฺญีนาสญฺญึ อตฺตานํ ปญฺญเปนฺติ อฏฺฐหิ วตฺถูหิ. เย หิ เกจิ, ภิกฺขเว, สมณา วา พฺราหฺมณา วา อุทฺธมาฆาตนิกา เนวสญฺญีนาสญฺญีวาทา อุทฺธมาฆาตนํ เนวสญฺญีนาสญฺญึ อตฺตานํ ปญฺญเปนฺติ, สพฺเพ เต อิเมเหว อฏฺฐหิ วตฺถูหิ…เป… เยหิ ตถาคตสฺส ยถาภุจฺจํ วณฺณํ สมฺมา วทมานา วเทยฺยุํ. 83. « C'est par ces huit bases, ô moines, que ces ascètes et brahmanes proclamant la ni-perception ni-non-perception, affirment que le soi est ainsi après la mort. Quels que soient ceux qui soutiennent cette doctrine, ils le font tous par ces huit bases... [...] Ce sont là les qualités par lesquelles ceux qui loueraient correctement le Tathāgata conformément à la réalité s'exprimeraient. » อุจฺเฉทวาโท La doctrine de l'anéantissement (Ucchedavāda) ๘๔. ‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, เอเก สมณพฺราหฺมณา อุจฺเฉทวาทา สโต สตฺตสฺส อุจฺเฉทํ วินาสํ วิภวํ ปญฺญเปนฺติ สตฺตหิ วตฺถูหิ. เต จ โภนฺโต [Pg.31] สมณพฺราหฺมณา กิมาคมฺม กิมารพฺภ อุจฺเฉทวาทา สโต สตฺตสฺส อุจฺเฉทํ วินาสํ วิภวํ ปญฺญเปนฺติ สตฺตหิ วตฺถูหิ? 84. « Il existe, ô moines, certains ascètes et brahmanes qui, partisans de l'anéantissement, proclament l'anéantissement, la destruction et la disparition de l'être existant selon sept bases. Sur quoi ces vénérables ascètes et brahmanes s'appuient-ils, et en partant de quel fondement proclament-ils l'anéantissement, la destruction et la disparition de l'être existant selon sept bases ? » ๘๕. ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา เอวํวาที โหติ เอวํทิฏฺฐิ – ‘ยโต โข, โภ, อยํ อตฺตา รูปี จาตุมหาภูติโก มาตาเปตฺติกสมฺภโว กายสฺส เภทา อุจฺฉิชฺชติ วินสฺสติ, น โหติ ปรํ มรณา, เอตฺตาวตา โข, โภ, อยํ อตฺตา สมฺมา สมุจฺฉินฺโน โหตี’ติ. อิตฺเถเก สโต สตฺตสฺส อุจฺเฉทํ วินาสํ วิภวํ ปญฺญเปนฺติ. 85. « En ce monde, ô moines, tel ascète ou tel brahmane soutient cette doctrine et cette vue : 'Puisque, cher monsieur, ce soi possède une forme, qu'il est composé des quatre grands éléments et né d'un père et d'une mère, il est anéanti et détruit à la dissolution du corps, et n'existe plus après la mort ; c'est à ce point, cher monsieur, que ce soi est complètement anéanti.' C'est ainsi que certains proclament l'anéantissement, la destruction et la disparition de l'être existant. » ๘๖. ‘‘ตมญฺโญ เอวมาห – ‘อตฺถิ โข, โภ, เอโส อตฺตา, ยํ ตฺวํ วเทสิ, เนโส นตฺถีติ วทามิ; โน จ โข, โภ, อยํ อตฺตา เอตฺตาวตา สมฺมา สมุจฺฉินฺโน โหติ. อตฺถิ โข, โภ, อญฺโญ อตฺตา ทิพฺโพ รูปี กามาวจโร กพฬีการาหารภกฺโข. ตํ ตฺวํ น ชานาสิ น ปสฺสสิ. ตมหํ ชานามิ ปสฺสามิ. โส โข, โภ, อตฺตา ยโต กายสฺส เภทา อุจฺฉิชฺชติ วินสฺสติ, น โหติ ปรํ มรณา, เอตฺตาวตา โข, โภ, อยํ อตฺตา สมฺมา สมุจฺฉินฺโน โหตี’ติ. อิตฺเถเก สโต สตฺตสฺส อุจฺเฉทํ วินาสํ วิภวํ ปญฺญเปนฺติ. 86. « Un autre lui dit : 'Il existe certes, cher monsieur, ce soi dont tu parles, je ne dis pas qu'il n'existe pas. Mais ce soi n'est pas encore complètement anéanti par cela seul. Car il existe, cher monsieur, un autre soi, divin, possédant une forme, appartenant au monde des sens (kāmāvacara) et se nourrissant d'aliments solides. Tu ne le connais pas, tu ne le vois pas ; mais moi, je le connais et je le vois. C'est ce soi-là, cher monsieur, qui, à la dissolution du corps, est anéanti et détruit, et n'existe plus après la mort ; c'est à ce point que ce soi est complètement anéanti.' C'est ainsi que certains proclament l'anéantissement, la destruction et la disparition de l'être existant. » ๘๗. ‘‘ตมญฺโญ เอวมาห – ‘อตฺถิ โข, โภ, เอโส อตฺตา, ยํ ตฺวํ วเทสิ, เนโส นตฺถีติ วทามิ; โน จ โข, โภ, อยํ อตฺตา เอตฺตาวตา สมฺมา สมุจฺฉินฺโน โหติ. อตฺถิ โข, โภ, อญฺโญ อตฺตา ทิพฺโพ รูปี มโนมโย สพฺพงฺคปจฺจงฺคี อหีนินฺทฺริโย. ตํ ตฺวํ น ชานาสิ น ปสฺสสิ. ตมหํ ชานามิ ปสฺสามิ. โส โข, โภ, อตฺตา ยโต กายสฺส เภทา อุจฺฉิชฺชติ วินสฺสติ, น โหติ ปรํ มรณา, เอตฺตาวตา โข, โภ, อยํ อตฺตา สมฺมา สมุจฺฉินฺโน โหตี’ติ. อิตฺเถเก สโต สตฺตสฺส อุจฺเฉทํ วินาสํ วิภวํ ปญฺญเปนฺติ. 87. « Un autre encore lui dit : 'Il existe certes, cher monsieur, ce soi dont tu parles... mais ce soi n'est pas encore complètement anéanti par cela seul. Car il existe, cher monsieur, un autre soi, divin, possédant une forme, né de l'esprit (manomaya), doté de tous les membres et organes, et dont les facultés sensorielles ne sont pas déficientes. Tu ne le connais pas... mais moi, je le connais et je le vois. C'est ce soi-là, cher monsieur, qui, à la dissolution du corps, est anéanti et détruit... c'est à ce point que ce soi est complètement anéanti.' C'est ainsi que certains proclament l'anéantissement, la destruction et la disparition de l'être existant. » ๘๘. ‘‘ตมญฺโญ เอวมาห – ‘อตฺถิ โข, โภ, เอโส อตฺตา, ยํ ตฺวํ วเทสิ, เนโส นตฺถีติ วทามิ; โน จ โข, โภ, อยํ อตฺตา เอตฺตาวตา [Pg.32] สมฺมา สมุจฺฉินฺโน โหติ. อตฺถิ โข, โภ, อญฺโญ อตฺตา สพฺพโส รูปสญฺญานํ สมติกฺกมา ปฏิฆสญฺญานํ อตฺถงฺคมา นานตฺตสญฺญานํ อมนสิการา ‘‘อนนฺโต อากาโส’’ติ อากาสานญฺจายตนูปโค. ตํ ตฺวํ น ชานาสิ น ปสฺสสิ. ตมหํ ชานามิ ปสฺสามิ. โส โข, โภ, อตฺตา ยโต กายสฺส เภทา อุจฺฉิชฺชติ วินสฺสติ, น โหติ ปรํ มรณา, เอตฺตาวตา โข, โภ, อยํ อตฺตา สมฺมา สมุจฺฉินฺโน โหตี’ติ. อิตฺเถเก สโต สตฺตสฺส อุจฺเฉทํ วินาสํ วิภวํ ปญฺญเปนฺติ. 88. « Un autre enfin lui dit : 'Il existe certes, cher monsieur, ce soi dont tu parles... mais ce soi n'est pas encore complètement anéanti par cela seul. Car il existe, cher monsieur, un autre soi qui, par le dépassement total des perceptions de la forme, par la disparition des perceptions de résistance et par la non-attention aux perceptions de la diversité, parvient à la sphère de l'espace infini en pensant : « L'espace est infini ». Tu ne le connais pas... mais moi, je le connais et je le vois. C'est ce soi-là, cher monsieur, qui, à la dissolution du corps, est anéanti et détruit... c'est à ce point que ce soi est complètement anéanti.' C'est ainsi que certains proclament l'anéantissement, la destruction et la disparition de l'être existant. » ๘๙. ‘‘ตมญฺโญ เอวมาห – ‘อตฺถิ โข, โภ, เอโส อตฺตา ยํ ตฺวํ วเทสิ, เนโส นตฺถีติ วทามิ; โน จ โข, โภ, อยํ อตฺตา เอตฺตาวตา สมฺมา สมุจฺฉินฺโน โหติ. อตฺถิ โข, โภ, อญฺโญ อตฺตา สพฺพโส อากาสานญฺจายตนํ สมติกฺกมฺม ‘‘อนนฺตํ วิญฺญาณ’’นฺติ วิญฺญาณญฺจายตนูปโค. ตํ ตฺวํ น ชานาสิ น ปสฺสสิ. ตมหํ ชานามิ ปสฺสามิ. โส โข, โภ, อตฺตา ยโต กายสฺส เภทา อุจฺฉิชฺชติ วินสฺสติ, น โหติ ปรํ มรณา, เอตฺตาวตา โข, โภ, อยํ อตฺตา สมฺมา สมุจฺฉินฺโน โหตี’ติ. อิตฺเถเก สโต สตฺตสฺส อุจฺเฉทํ วินาสํ วิภวํ ปญฺญเปนฺติ. 89. Un autre lui dit : « Certes, cher Monsieur, ce soi dont vous parlez existe, je ne dis pas qu'il n'existe pas ; mais, cher Monsieur, ce soi n'est pas encore totalement anéanti par cela seul. Car il existe, cher Monsieur, un autre soi qui, ayant transcendé en tous points la sphère de l'espace infini, parvient à la sphère de la conscience infinie, [en se disant] : “La conscience est infinie”. Vous ne le connaissez pas, vous ne le voyez pas. Moi, je le connais, je le vois. Or, cher Monsieur, ce soi-là, lorsque le corps se dissout, est anéanti, périt et n'existe plus après la mort ; c'est par cela seul, cher Monsieur, que ce soi est totalement anéanti. » C’est ainsi que certains proclament l’anéantissement, la destruction et l’inexistence d’un être réel. ๙๐. ‘‘ตมญฺโญ เอวมาห – ‘อตฺถิ โข, โภ, โส อตฺตา, ยํ ตฺวํ วเทสิ, เนโส นตฺถีติ วทามิ; โน จ โข, โภ, อยํ อตฺตา เอตฺตาวตา สมฺมา สมุจฺฉินฺโน โหติ. อตฺถิ โข, โภ, อญฺโญ อตฺตา สพฺพโส วิญฺญาณญฺจายตนํ สมติกฺกมฺม ‘‘นตฺถิ กิญฺจี’’ติ อากิญฺจญฺญายตนูปโค. ตํ ตฺวํ น ชานาสิ น ปสฺสสิ. ตมหํ ชานามิ ปสฺสามิ. โส โข, โภ, อตฺตา ยโต กายสฺส เภทา อุจฺฉิชฺชติ วินสฺสติ, น โหติ ปรํ มรณา, เอตฺตาวตา โข, โภ, อยํ อตฺตา สมฺมา สมุจฺฉินฺโน โหตี’’ติ. อิตฺเถเก สโต สตฺตสฺส อุจฺเฉทํ วินาสํ วิภวํ ปญฺญเปนฺติ. 90. Un autre lui dit : « Certes, cher Monsieur, ce soi dont vous parlez existe, je ne dis pas qu'il n'existe pas ; mais, cher Monsieur, ce soi n'est pas encore totalement anéanti par cela seul. Car il existe, cher Monsieur, un autre soi qui, ayant transcendé en tous points la sphère de la conscience infinie, parvient à la sphère du néant, [en se disant] : “Il n'y a rien”. Vous ne le connaissez pas, vous ne le voyez pas. Moi, je le connais, je le vois. Or, cher Monsieur, ce soi-là, lorsque le corps se dissout, est anéanti, périt et n'existe plus après la mort ; c'est par cela seul, cher Monsieur, que ce soi est totalement anéanti. » C’est ainsi que certains proclament l’anéantissement, la destruction et l’inexistence d’un être réel. ๙๑. ‘ตมญฺโญ เอวมาห – ‘‘อตฺถิ โข, โภ, เอโส อตฺตา, ยํ ตฺวํ วเทสิ, เนโส นตฺถีติ วทามิ; โน จ โข, โภ, อยํ อตฺตา เอตฺตาวตา สมฺมา สมุจฺฉินฺโน โหติ. อตฺถิ โข, โภ, อญฺโญ อตฺตา [Pg.33] สพฺพโส อากิญฺจญฺญายตนํ สมติกฺกมฺม ‘‘สนฺตเมตํ ปณีตเมต’’นฺติ เนวสญฺญานาสญฺญายตนูปโค. ตํ ตฺวํ น ชานาสิ น ปสฺสสิ. ตมหํ ชานามิ ปสฺสามิ. โส โข, โภ, อตฺตา ยโต กายสฺส เภทา อุจฺฉิชฺชติ วินสฺสติ, น โหติ ปรํ มรณา, เอตฺตาวตา โข, โภ, อยํ อตฺตา สมฺมา สมุจฺฉินฺโน โหตี’ติ. อิตฺเถเก สโต สตฺตสฺส อุจฺเฉทํ วินาสํ วิภวํ ปญฺญเปนฺติ. 91. Un autre lui dit : « Certes, cher Monsieur, ce soi dont vous parlez existe, je ne dis pas qu'il n'existe pas ; mais, cher Monsieur, ce soi n'est pas encore totalement anéanti par cela seul. Car il existe, cher Monsieur, un autre soi qui, ayant transcendé en tous points la sphère du néant, parvient à la sphère de la ni-perception-ni-non-perception, [en se disant] : “C'est la paix, c'est le sublime”. Vous ne le connaissez pas, vous ne le voyez pas. Moi, je le connais, je le vois. Or, cher Monsieur, ce soi-là, lorsque le corps se dissout, est anéanti, périt et n'existe plus après la mort ; c'est par cela seul, cher Monsieur, que ce soi est totalement anéanti. » C’est ainsi que certains proclament l’anéantissement, la destruction et l’inexistence d’un être réel. ๙๒. ‘‘อิเมหิ โข เต, ภิกฺขเว, สมณพฺราหฺมณา อุจฺเฉทวาทา สโต สตฺตสฺส อุจฺเฉทํ วินาสํ วิภวํ ปญฺญเปนฺติ สตฺตหิ วตฺถูหิ. เย หิ เกจิ, ภิกฺขเว, สมณา วา พฺราหฺมณา วา อุจฺเฉทวาทา สโต สตฺตสฺส อุจฺเฉทํ วินาสํ วิภวํ ปญฺญเปนฺติ, สพฺเพ เต อิเมเหว สตฺตหิ วตฺถูหิ…เป… เยหิ ตถาคตสฺส ยถาภุจฺจํ วณฺณํ สมฺมา วทมานา วเทยฺยุํ. 92. C'est par ces sept points, ô moines, que ces ascètes et brahmanes annihilationnistes proclament l'anéantissement, la destruction et l'inexistence d'un être réel. Quels que soient les ascètes ou brahmanes, ô moines, qui proclament l'anéantissement, la destruction et l'inexistence d'un être réel, ils le font tous par ces sept points mêmes... [ce sont là les choses par lesquelles] on décrirait correctement et conformément à la réalité les qualités du Tathāgata. ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาโท La doctrine du Nirvana ici-bas ๙๓. ‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, เอเก สมณพฺราหฺมณา ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาทา สโต สตฺตสฺส ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ ปญฺญเปนฺติ ปญฺจหิ วตฺถูหิ. เต จ โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา กิมาคมฺม กิมารพฺภ ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาทา สโต สตฺตสฺส ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ ปญฺญเปนฺติ ปญฺจหิ วตฺถูหิ? 93. Il y a, ô moines, certains ascètes et brahmanes qui soutiennent la doctrine du Nirvana ici-bas et qui proclament, par cinq points, le Nirvana suprême ici-bas pour un être réel. Sur la base de quoi et en s’appuyant sur quoi ces honorables ascètes et brahmanes proclament-ils, par cinq points, le Nirvana suprême ici-bas pour un être réel ? ๙๔. ‘‘อิธ, ภิกฺขเว, เอกจฺโจ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา เอวํวาที โหติ เอวํทิฏฺฐิ – ‘‘ยโต โข, โภ, อยํ อตฺตา ปญฺจหิ กามคุเณหิ สมปฺปิโต สมงฺคีภูโต ปริจาเรติ, เอตฺตาวตา โข, โภ, อยํ อตฺตา ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ ปตฺโต โหตี’ติ. อิตฺเถเก สโต สตฺตสฺส ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ ปญฺญเปนฺติ. 94. Ici, ô moines, tel ascète ou brahmane a cette doctrine, cette vue : « Puisque, cher Monsieur, ce soi, pleinement doté et pourvu des cinq sortes de plaisirs sensuels, s'y livre avec délices, c'est alors, cher Monsieur, que ce soi a atteint le Nirvana suprême ici-bas. » C'est ainsi que certains proclament le Nirvana suprême ici-bas pour un être réel. ๙๕. ‘‘ตมญฺโญ เอวมาห –‘อตฺถิ โข, โภ, เอโส อตฺตา, ยํ ตฺวํ วเทสิ, เนโส นตฺถีติ วทามิ; โน จ โข, โภ, อยํ อตฺตา เอตฺตาวตา ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ ปตฺโต โหติ. ตํ กิสฺส เหตุ? กามา หิ, โภ, อนิจฺจา ทุกฺขา วิปริณามธมฺมา, เตสํ วิปริณามญฺญถาภาวา อุปฺปชฺชนฺติ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา. ยโต โข, โภ, อยํ อตฺตา วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ สวิตกฺกํ สวิจารํ วิเวกชํ ปีติสุขํ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, เอตฺตาวตา โข, โภ, อยํ [Pg.34] อตฺตา ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ ปตฺโต โหตี’ติ. อิตฺเถเก สโต สตฺตสฺส ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ ปญฺญเปนฺติ. 95. Un autre lui dit : « Certes, cher Monsieur, ce soi dont vous parlez existe, je ne dis pas qu'il n'existe pas ; mais, cher Monsieur, ce soi n'a pas encore atteint le Nirvana suprême ici-bas par cela seul. Pour quelle raison ? Parce que les plaisirs sensuels, cher Monsieur, sont impermanents, sources de souffrance et sujets au changement ; de leur changement et de leur altération naissent le chagrin, les lamentations, la douleur, le déplaisir et le désespoir. Mais lorsque, cher Monsieur, ce soi, s'étant tout à fait éloigné des plaisirs sensuels et des états malsains, entre et demeure dans le premier jhana, qui est accompagné de la pensée appliquée et de la pensée soutenue, et qui possède la joie et le bonheur nés du détachement, c'est alors, cher Monsieur, que ce soi a atteint le Nirvana suprême ici-bas. » C'est ainsi que certains proclament le Nirvana suprême ici-bas pour un être réel. ๙๖. ‘‘ตมญฺโญ เอวมาห – ‘อตฺถิ โข, โภ, เอโส อตฺตา, ยํ ตฺวํ วเทสิ, เนโส นตฺถีติ วทามิ; โน จ โข, โภ, อยํ อตฺตา เอตฺตาวตา ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ ปตฺโต โหติ. ตํ กิสฺส เหตุ? ยเทว ตตฺถ วิตกฺกิตํ วิจาริตํ, เอเตเนตํ โอฬาริกํ อกฺขายติ. ยโต โข, โภ, อยํ อตฺตา วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา อชฺฌตฺตํ สมฺปสาทนํ เจตโส เอโกทิภาวํ อวิตกฺกํ อวิจารํ สมาธิชํ ปีติสุขํ ทุติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, เอตฺตาวตา โข, โภ, อยํ อตฺตา ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ ปตฺโต โหตี’ติ. อิตฺเถเก สโต สตฺตสฺส ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ ปญฺญเปนฺติ. 96. Un autre lui dit : « Certes, cher Monsieur, ce soi dont vous parlez existe, je ne dis pas qu'il n'existe pas ; mais, cher Monsieur, ce soi n'a pas encore atteint le Nirvana suprême ici-bas par cela seul. Pour quelle raison ? Parce qu'en cet état, il y a encore la pensée appliquée et la pensée soutenue, ce qui le rend grossier. Mais lorsque, cher Monsieur, ce soi, par l'apaisement de la pensée appliquée et de la pensée soutenue, entre et demeure dans le deuxième jhana, qui est une sérénité intérieure, une unification de l'esprit, libre de pensée appliquée et de pensée soutenue, possédant la joie et le bonheur nés de la concentration, c'est alors, cher Monsieur, que ce soi a atteint le Nirvana suprême ici-bas. » C'est ainsi que certains proclament le Nirvana suprême ici-bas pour un être réel. ๙๗. ‘‘ตมญฺโญ เอวมาห – ‘อตฺถิ โข, โภ, เอโส อตฺตา, ยํ ตฺวํ วเทสิ, เนโส นตฺถีติ วทามิ; โน จ โข, โภ, อยํ อตฺตา เอตฺตาวตา ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ ปตฺโต โหติ. ตํ กิสฺส เหตุ? ยเทว ตตฺถ ปีติคตํ เจตโส อุปฺปิลาวิตตฺตํ, เอเตเนตํ โอฬาริกํ อกฺขายติ. ยโต โข, โภ, อยํ อตฺตา ปีติยา จ วิราคา อุเปกฺขโก จ วิหรติ, สโต จ สมฺปชาโน, สุขญฺจ กาเยน ปฏิสํเวเทติ, ยํ ตํ อริยา อาจิกฺขนฺติ ‘‘อุเปกฺขโก สติมา สุขวิหารี’’ติ, ตติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, เอตฺตาวตา โข, โภ, อยํ อตฺตา ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ ปตฺโต โหตี’ติ. อิตฺเถเก สโต สตฺตสฺส ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ ปญฺญเปนฺติ. 97. Un autre lui dit : « Certes, cher Monsieur, ce soi dont vous parlez existe, je ne dis pas qu'il n'existe pas ; mais, cher Monsieur, ce soi n'a pas encore atteint le Nirvana suprême ici-bas par cela seul. Pour quelle raison ? Parce qu'en cet état, il y a cette joie, cette exaltation de l'esprit, ce qui le rend grossier. Mais lorsque, cher Monsieur, ce soi, par la disparition de la joie, demeure équanime, doté de présence d'esprit et de pleine conscience, et ressent dans son corps ce bonheur dont les Nobles disent : “Il est équanime, présent d'esprit et demeure dans le bonheur”, et qu'il entre et demeure dans le troisième jhana, c'est alors, cher Monsieur, que ce soi a atteint le Nirvana suprême ici-bas. » C'est ainsi que certains proclament le Nirvana suprême ici-bas pour un être réel. ๙๘. ‘‘ตมญฺโญ เอวมาห – ‘อตฺถิ โข, โภ, เอโส อตฺตา, ยํ ตฺวํ วเทสิ, เนโส นตฺถีติ วทามิ; โน จ โข, โภ, อยํ อตฺตา เอตฺตาวตา ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ ปตฺโต โหติ. ตํ กิสฺส เหตุ? ยเทว ตตฺถ สุขมิติ เจตโส อาโภโค, เอเตเนตํ โอฬาริกํ อกฺขายติ. ยโต โข, โภ, อยํ อตฺตา สุขสฺส จ ปหานา ทุกฺขสฺส จ ปหานา ปุพฺเพว โสมนสฺสโทมนสฺสานํ อตฺถงฺคมา อทุกฺขมสุขํ อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธึ จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, เอตฺตาวตา โข, โภ, อยํ อตฺตา ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ ปตฺโต โหตี’ติ. อิตฺเถเก สโต สตฺตสฺส ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ ปญฺญเปนฺติ. 98. « Un autre lui dit : “Certes, cher Monsieur, ce soi dont vous parlez existe, je ne dis pas qu’il n’existe pas ; mais, cher Monsieur, ce soi n’est pas, par là même, parvenu au Nibbāna suprême ici-bas. Pour quelle raison ? Parce qu’il y a là cette préoccupation de l’esprit qu’est le bonheur ; c’est pourquoi cet état est qualifié de grossier. Mais quand, cher Monsieur, ce soi, par l’abandon du plaisir et de la douleur, et par la disparition préalable de la joie et de la tristesse, entre et demeure dans le quatrième jhāna, qui n’est ni douloureux ni agréable et qui possède la pureté de la pleine conscience grâce à l’équanimité, alors, cher Monsieur, ce soi est parvenu au Nibbāna suprême ici-bas.” C’est ainsi que certains proclament le Nibbāna suprême ici-bas pour un être existant. » ๙๙. ‘‘อิเมหิ [Pg.35] โข เต, ภิกฺขเว, สมณพฺราหฺมณา ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาทา สโต สตฺตสฺส ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ ปญฺญเปนฺติ ปญฺจหิ วตฺถูหิ. เย หิ เกจิ, ภิกฺขเว, สมณา วา พฺราหฺมณา วา ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาทา สโต สตฺตสฺส ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ ปญฺญเปนฺติ, สพฺเพ เต อิเมเหว ปญฺจหิ วตฺถูหิ…เป… เยหิ ตถาคตสฺส ยถาภุจฺจํ วณฺณํ สมฺมา วทมานา วเทยฺยุํ. 99. « C’est par ces cinq fondements, ô moines, que ces ascètes et brahmanes, partisans du Nibbāna ici-bas, proclament le Nibbāna suprême dans la vie présente pour un être existant. Quels que soient les ascètes ou brahmanes, ô moines, qui proclament le Nibbāna suprême ici-bas pour un être existant, tous le font par ces mêmes cinq fondements ou par l’un d’entre eux ; il n’y a rien en dehors de cela. [...] Ce sont là les choses par lesquelles on exprimerait correctement les louanges du Tathāgata telles qu’elles sont vraiment. » ๑๐๐. ‘‘อิเมหิ โข เต, ภิกฺขเว, สมณพฺราหฺมณา อปรนฺตกปฺปิกา อปรนฺตานุทิฏฺฐิโน อปรนฺตํ อารพฺภ อเนกวิหิตานิ อธิมุตฺติปทานิ อภิวทนฺติ จตุจตฺตารีสาย วตฺถูหิ. เย หิ เกจิ, ภิกฺขเว, สมณา วา พฺราหฺมณา วา อปรนฺตกปฺปิกา อปรนฺตานุทิฏฺฐิโน อปรนฺตํ อารพฺภ อเนกวิหิตานิ อธิมุตฺติปทานิ อภิวทนฺติ, สพฺเพ เต อิเมเหว จตุจตฺตารีสาย วตฺถูหิ…เป… เยหิ ตถาคตสฺส ยถาภุจฺจํ วณฺณํ สมฺมา วทมานา วเทยฺยุํ. 100. « C’est par ces quarante-quatre fondements, ô moines, que ces ascètes et brahmanes qui spéculent sur l’avenir, qui ont des vues sur l’avenir, expriment diverses assertions dogmatiques concernant l’avenir. Quels que soient les ascètes ou brahmanes, ô moines, qui spéculent sur l’avenir, qui ont des vues sur l’avenir et expriment diverses assertions dogmatiques concernant l’avenir, tous le font par ces mêmes quarante-quatre fondements ou par l’un d’entre eux ; il n’y a rien en dehors de cela. [...] Ce sont là les choses par lesquelles on exprimerait correctement les louanges du Tathāgata telles qu’elles sont vraiment. » ๑๐๑. ‘‘อิเมหิ โข เต, ภิกฺขเว, สมณพฺราหฺมณา ปุพฺพนฺตกปฺปิกา จ อปรนฺตกปฺปิกา จ ปุพฺพนฺตาปรนฺตกปฺปิกา จ ปุพฺพนฺตาปรนฺตานุทิฏฺฐิโน ปุพฺพนฺตาปรนฺตํ อารพฺภ อเนกวิหิตานิ อธิมุตฺติปทานิ อภิวทนฺติ ทฺวาสฏฺฐิยา วตฺถูหิ. 101. « C’est par ces soixante-deux fondements, ô moines, que ces ascètes et brahmanes qui spéculent sur le passé, qui spéculent sur l’avenir, qui spéculent à la fois sur le passé et l’avenir, et qui ont des vues sur le passé et l’avenir, expriment diverses assertions dogmatiques concernant le passé et l’avenir. » ๑๐๒. ‘‘เย หิ เกจิ, ภิกฺขเว, สมณา วา พฺราหฺมณา วา ปุพฺพนฺตกปฺปิกา วา อปรนฺตกปฺปิกา วา ปุพฺพนฺตาปรนฺตกปฺปิกา วา ปุพฺพนฺตาปรนฺตานุทิฏฺฐิโน ปุพฺพนฺตาปรนฺตํ อารพฺภ อเนกวิหิตานิ อธิมุตฺติปทานิ อภิวทนฺติ, สพฺเพ เต อิเมเหว ทฺวาสฏฺฐิยา วตฺถูหิ, เอเตสํ วา อญฺญตเรน; นตฺถิ อิโต พหิทฺธา. 102. « Quels que soient les ascètes ou brahmanes, ô moines, qui spéculent sur le passé, qui spéculent sur l’avenir, qui spéculent sur le passé et l’avenir, et qui ont des vues sur le passé et l’avenir, exprimant ainsi diverses assertions dogmatiques concernant le passé et l’avenir, tous le font par ces mêmes soixante-deux fondements ou par l’un d’entre eux ; il n’y a rien en dehors de cela. » ๑๐๓. ‘‘ตยิทํ, ภิกฺขเว, ตถาคโต ปชานาติ – ‘อิเม ทิฏฺฐิฏฺฐานา เอวํคหิตา เอวํปรามฏฺฐา เอวํคติกา ภวนฺติ เอวํอภิสมฺปรายา’ติ. ตญฺจ ตถาคโต ปชานาติ, ตโต จ อุตฺตริตรํ ปชานาติ, ตญฺจ ปชานนํ น ปรามสติ, อปรามสโต จสฺส ปจฺจตฺตญฺเญว นิพฺพุติ วิทิตา. เวทนานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ วิทิตฺวา อนุปาทาวิมุตฺโต, ภิกฺขเว, ตถาคโต. 103. « Cela, ô moines, le Tathāgata le comprend : “Ces points de vue ainsi adoptés, ainsi saisis, mènent à telle destination, à tel état futur.” Le Tathāgata comprend cela, et il comprend ce qui est bien au-delà ; et comprenant cela, il ne s’y attache pas. Comme il ne s’y attache pas, il a réalisé par lui-même la paix parfaite. Ayant connu, tels qu’ils sont vraiment, l’apparition et la disparition des sensations, leur attrait, leur danger et l’issue qui en délivre, le Tathāgata, ô moines, est libéré par le non-attachement. » ๑๐๔. ‘‘อิเม [Pg.36] โข เต, ภิกฺขเว, ธมฺมา คมฺภีรา ทุทฺทสา ทุรนุโพธา สนฺตา ปณีตา อตกฺกาวจรา นิปุณา ปณฺฑิตเวทนียา, เย ตถาคโต สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทติ, เยหิ ตถาคตสฺส ยถาภุจฺจํ วณฺณํ สมฺมา วทมานา วเทยฺยุํ. 104. « Ce sont là, ô moines, ces choses profondes, difficiles à voir, difficiles à comprendre, paisibles, excellentes, au-delà de la sphère de la raison, subtiles, accessibles aux sages, que le Tathāgata a lui-même connues par une connaissance directe, a réalisées et fait connaître, et par lesquelles ceux qui exprimeraient correctement les louanges du Tathāgata telles qu’elles sont vraiment devraient parler. » ปริตสฺสิตวิปฺผนฺทิตวาโร Section sur l’agitation et la vacillation ๑๐๕. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา สสฺสตวาทา สสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ จตูหิ วตฺถูหิ, ตทปิ เตสํ ภวตํ สมณพฺราหฺมณานํ อชานตํ อปสฺสตํ เวทยิตํ ตณฺหาคตานํ ปริตสฺสิตวิปฺผนฺทิตเมว. 105. « Parmi ceux-là, ô moines, les ascètes et brahmanes éternalistes qui proclament que le soi et le monde sont éternels par quatre fondements ; cela aussi, pour ces vénérables ascètes et brahmanes qui ne savent ni ne voient, n’est qu’une sensation de la part de ceux qui sont en proie à la soif, et ce n’est qu’agitation et vacillation. » ๑๐๖. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา เอกจฺจสสฺสติกา เอกจฺจอสสฺสติกา เอกจฺจํ สสฺสตํ เอกจฺจํ อสสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ จตูหิ วตฺถูหิ, ตทปิ เตสํ ภวตํ สมณพฺราหฺมณานํ อชานตํ อปสฺสตํ เวทยิตํ ตณฺหาคตานํ ปริตสฺสิตวิปฺผนฺทิตเมว. 106. « Parmi ceux-là, ô moines, les ascètes et brahmanes qui sont partiellement éternalistes et partiellement non-éternalistes, qui proclament que le soi et le monde sont en partie éternels et en partie non-éternels par quatre fondements ; cela aussi, pour ces vénérables ascètes et brahmanes qui ne savent ni ne voient, n’est qu’une sensation de la part de ceux qui sont en proie à la soif, et ce n’est qu’agitation et vacillation. » ๑๐๗. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา อนฺตานนฺติกา อนฺตานนฺตํ โลกสฺส ปญฺญเปนฺติ จตูหิ วตฺถูหิ, ตทปิ เตสํ ภวตํ สมณพฺราหฺมณานํ อชานตํ อปสฺสตํ เวทยิตํ ตณฺหาคตานํ ปริตสฺสิตวิปฺผนฺทิตเมว. 107. « Parmi ceux-là, ô moines, les ascètes et brahmanes extensionnistes qui proclament que le monde est fini ou infini par quatre fondements ; cela aussi, pour ces vénérables ascètes et brahmanes qui ne savent ni ne voient, n’est qu’une sensation de la part de ceux qui sont en proie à la soif, et ce n’est qu’agitation et vacillation. » ๑๐๘. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา อมราวิกฺเขปิกา ตตฺถ ตตฺถ ปญฺหํ ปุฏฺฐา สมานา วาจาวิกฺเขปํ อาปชฺชนฺติ อมราวิกฺเขปํ จตูหิ วตฺถูหิ, ตทปิ เตสํ ภวตํ สมณพฺราหฺมณานํ อชานตํ อปสฺสตํ เวทยิตํ ตณฺหาคตานํ ปริตสฺสิตวิปฺผนฺทิตเมว. 108. « Parmi ceux-là, ô moines, les ascètes et brahmanes qui sont des discoureurs fuyants et qui, lorsqu’ils sont interrogés sur tel ou tel sujet, se livrent à des faux-fuyants verbaux par quatre fondements ; cela aussi, pour ces vénérables ascètes et brahmanes qui ne savent ni ne voient, n’est qu’une sensation de la part de ceux qui sont en proie à la soif, et ce n’est qu’agitation et vacillation. » ๑๐๙. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา อธิจฺจสมุปฺปนฺนิกา อธิจฺจสมุปฺปนฺนํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ ทฺวีหิ วตฺถูหิ, ตทปิ เตสํ ภวตํ สมณพฺราหฺมณานํ อชานตํ อปสฺสตํ เวทยิตํ ตณฺหาคตานํ ปริตสฺสิตวิปฺผนฺทิตเมว. 109. « Parmi ceux-là, ô moines, les ascètes et brahmanes partisans de la production fortuite, qui proclament que le soi et le monde sont apparus sans cause par deux fondements ; cela aussi, pour ces vénérables ascètes et brahmanes qui ne savent ni ne voient, n’est qu’une sensation de la part de ceux qui sont en proie à la soif, et ce n’est qu’agitation et vacillation. » ๑๑๐. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา ปุพฺพนฺตกปฺปิกา ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐิโน ปุพฺพนฺตํ อารพฺภ อเนกวิหิตานิ อธิมุตฺติปทานิ อภิวทนฺติ อฏฺฐารสหิ [Pg.37] วตฺถูหิ, ตทปิ เตสํ ภวตํ สมณพฺราหฺมณานํ อชานตํ อปสฺสตํ เวทยิตํ ตณฺหาคตานํ ปริตสฺสิตวิปฺผนฺทิตเมว. 110. « Parmi ceux-là, ô moines, les ascètes et brahmanes qui spéculent sur le passé, qui ont des vues sur le passé et qui expriment diverses assertions dogmatiques concernant le passé par dix-huit fondements ; cela aussi, pour ces vénérables ascètes et brahmanes qui ne savent ni ne voient, n’est qu’une sensation de la part de ceux qui sont en proie à la soif, et ce n’est qu’agitation et vacillation. » ๑๑๑. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา อุทฺธมาฆาตนิกา สญฺญีวาทา อุทฺธมาฆาตนํ สญฺญึ อตฺตานํ ปญฺญเปนฺติ โสฬสหิ วตฺถูหิ, ตทปิ เตสํ ภวตํ สมณพฺราหฺมณานํ อชานตํ อปสฺสตํ เวทยิตํ ตณฺหาคตานํ ปริตสฺสิตวิปฺผนฺทิตเมว. 111. « Parmi ceux-là, ô moines, les ascètes et brahmanes qui soutiennent la survie de la conscience après la mort, proclamant que le soi est conscient après la mort par seize fondements ; cela aussi, pour ces vénérables ascètes et brahmanes qui ne savent ni ne voient, n’est qu’une sensation de la part de ceux qui sont en proie à la soif, et ce n’est qu’agitation et vacillation. » ๑๑๒. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา อุทฺธมาฆาตนิกา อสญฺญีวาทา อุทฺธมาฆาตนํ อสญฺญึ อตฺตานํ ปญฺญเปนฺติ อฏฺฐหิ วตฺถูหิ, ตทปิ เตสํ ภวตํ สมณพฺราหฺมณานํ อชานตํ อปสฺสตํ เวทยิตํ ตณฺหาคตานํ ปริตสฺสิตวิปฺผนฺทิตเมว. 112. « Parmi ceux-là, ô moines, les ascètes et brahmanes qui soutiennent l’absence de conscience après la mort, proclamant que le soi est inconscient après la mort par huit fondements ; cela aussi, pour ces vénérables ascètes et brahmanes qui ne savent ni ne voient, n’est qu’une sensation de la part de ceux qui sont en proie à la soif, et ce n’est qu’agitation et vacillation. » ๑๑๓. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา อุทฺธมาฆาตนิกา เนวสญฺญีนาสญฺญีวาทา อุทฺธมาฆาตนํ เนวสญฺญีนาสญฺญึ อตฺตานํ ปญฺญเปนฺติ อฏฺฐหิ วตฺถูหิ, ตทปิ เตสํ ภวตํ สมณพฺราหฺมณานํ อชานตํ อปสฺสตํ เวทยิตํ ตณฺหาคตานํ ปริตสฺสิตวิปฺผนฺทิตเมว. 113. Parmi ceux-là, moines, les ascètes et brahmanes qui soutiennent la thèse de la ni-perception-ni-non-perception après la mort, et qui proclament par huit motifs que le soi est ni percipient ni non-percipient après la mort : cela aussi n'est qu'un ressenti de ces vénérables ascètes et brahmanes qui, ne sachant ni ne voyant, sont sous l'emprise de la soif ; ce n'est qu'agitation et vacillement. ๑๑๔. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา อุจฺเฉทวาทา สโต สตฺตสฺส อุจฺเฉทํ วินาสํ วิภวํ ปญฺญเปนฺติ สตฺตหิ วตฺถูหิ, ตทปิ เตสํ ภวตํ สมณพฺราหฺมณานํ อชานตํ อปสฺสตํ เวทยิตํ ตณฺหาคตานํ ปริตสฺสิตวิปฺผนฺทิตเมว. 114. Parmi ceux-là, moines, les ascètes et brahmanes qui soutiennent la thèse de l'annihilation, et qui proclament par sept motifs l'annihilation, la destruction et la disparition d'un être existant : cela aussi n'est qu'un ressenti de ces vénérables ascètes et brahmanes qui, ne sachant ni ne voyant, sont sous l'emprise de la soif ; ce n'est qu'agitation et vacillement. ๑๑๕. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาทา สโต สตฺตสฺส ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ ปญฺญเปนฺติ ปญฺจหิ วตฺถูหิ, ตทปิ เตสํ ภวตํ สมณพฺราหฺมณานํ อชานตํ อปสฺสตํ เวทยิตํ ตณฺหาคตานํ ปริตสฺสิตวิปฺผนฺทิตเมว. 115. Parmi ceux-là, moines, les ascètes et brahmanes qui soutiennent la thèse du Nibbāna dans la vie présente, et qui proclament par cinq motifs le Nibbāna suprême dans la vie présente pour un être existant : cela aussi n'est qu'un ressenti de ces vénérables ascètes et brahmanes qui, ne sachant ni ne voyant, sont sous l'emprise de la soif ; ce n'est qu'agitation et vacillement. ๑๑๖. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา อปรนฺตกปฺปิกา อปรนฺตานุทิฏฺฐิโน อปรนฺตํ อารพฺภ อเนกวิหิตานิ อธิมุตฺติปทานิ อภิวทนฺติ จตุจตฺตารีสาย วตฺถูหิ, ตทปิ เตสํ ภวตํ สมณพฺราหฺมณานํ อชานตํ อปสฺสตํ เวทยิตํ ตณฺหาคตานํ ปริตสฺสิตวิปฺผนฺทิตเมว. 116. Parmi ceux-là, moines, les ascètes et brahmanes qui spéculent sur le futur, qui sont attachés à des vues sur le futur, et qui, se référant au futur, expriment diverses assertions dogmatiques par quarante-quatre motifs : cela aussi n'est qu'un ressenti de ces vénérables ascètes et brahmanes qui, ne sachant ni ne voyant, sont sous l'emprise de la soif ; ce n'est qu'agitation et vacillement. ๑๑๗. ‘‘ตตฺร[Pg.38], ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา ปุพฺพนฺตกปฺปิกา จ อปรนฺตกปฺปิกา จ ปุพฺพนฺตาปรนฺตกปฺปิกา จ ปุพฺพนฺตาปรนฺตานุทิฏฺฐิโน ปุพฺพนฺตาปรนฺตํ อารพฺภ อเนกวิหิตานิ อธิมุตฺติปทานิ อภิวทนฺติ ทฺวาสฏฺฐิยา วตฺถูหิ, ตทปิ เตสํ ภวตํ สมณพฺราหฺมณานํ อชานตํ อปสฺสตํ เวทยิตํ ตณฺหาคตานํ ปริตสฺสิตวิปฺผนฺทิตเมว. 117. Parmi ceux-là, moines, les ascètes et brahmanes qui spéculent sur le passé, qui spéculent sur le futur, qui spéculent sur le passé et le futur, qui sont attachés à des vues sur le passé et le futur, et qui, se référant au passé et au futur, expriment diverses assertions dogmatiques par soixante-deux motifs : cela aussi n'est qu'un ressenti de ces vénérables ascètes et brahmanes qui, ne sachant ni ne voyant, sont sous l'emprise de la soif ; ce n'est qu'agitation et vacillement. ผสฺสปจฺจยาวาโร Section sur la condition du contact ๑๑๘. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา สสฺสตวาทา สสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ จตูหิ วตฺถูหิ, ตทปิ ผสฺสปจฺจยา. 118. Parmi ceux-là, moines, les ascètes et brahmanes qui soutiennent la thèse de l'éternité, et qui proclament par quatre motifs que le soi et le monde sont éternels : cela aussi est conditionné par le contact. ๑๑๙. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา เอกจฺจสสฺสติกา เอกจฺจอสสฺสติกา เอกจฺจํ สสฺสตํ เอกจฺจํ อสสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ จตูหิ วตฺถูหิ, ตทปิ ผสฺสปจฺจยา. 119. Parmi ceux-là, moines, les ascètes et brahmanes qui sont partiellement éternalistes et partiellement non-éternalistes, et qui proclament par quatre motifs que le soi et le monde sont en partie éternels et en partie non éternels : cela aussi est conditionné par le contact. ๑๒๐. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา อนฺตานนฺติกา อนฺตานนฺตํ โลกสฺส ปญฺญเปนฺติ จตูหิ วตฺถูหิ, ตทปิ ผสฺสปจฺจยา. 120. Parmi ceux-là, moines, les ascètes et brahmanes qui soutiennent la thèse de la finitude ou de l'infinitude, et qui proclament par quatre motifs que le monde est fini ou infini : cela aussi est conditionné par le contact. ๑๒๑. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา อมราวิกฺเขปิกา ตตฺถ ตตฺถ ปญฺหํ ปุฏฺฐา สมานา วาจาวิกฺเขปํ อาปชฺชนฺติ อมราวิกฺเขปํ จตูหิ วตฺถูหิ, ตทปิ ผสฺสปจฺจยา. 121. Parmi ceux-là, moines, les ascètes et brahmanes qui se livrent à des propos évasifs, et qui, lorsqu'on les interroge sur tel ou tel point, recourent à des faux-fuyants par quatre motifs : cela aussi est conditionné par le contact. ๑๒๒. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา อธิจฺจสมุปฺปนฺนิกา อธิจฺจสมุปฺปนฺนํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ ทฺวีหิ วตฺถูหิ, ตทปิ ผสฺสปจฺจยา. 122. Parmi ceux-là, moines, les ascètes et brahmanes qui soutiennent la thèse de la production fortuite, et qui proclament par deux motifs que le soi et le monde apparaissent sans cause : cela aussi est conditionné par le contact. ๑๒๓. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา ปุพฺพนฺตกปฺปิกา ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐิโน ปุพฺพนฺตํ อารพฺภ อเนกวิหิตานิ อธิมุตฺติปทานิ อภิวทนฺติ อฏฺฐารสหิ วตฺถูหิ, ตทปิ ผสฺสปจฺจยา. 123. Parmi ceux-là, moines, les ascètes et brahmanes qui spéculent sur le passé, qui sont attachés à des vues sur le passé, et qui, se référant au passé, expriment diverses assertions dogmatiques par dix-huit motifs : cela aussi est conditionné par le contact. ๑๒๔. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา อุทฺธมาฆาตนิกา สญฺญีวาทา อุทฺธมาฆาตนํ สญฺญึ อตฺตานํ ปญฺญเปนฺติ โสฬสหิ วตฺถูหิ, ตทปิ ผสฺสปจฺจยา. 124. Parmi ceux-là, moines, les ascètes et brahmanes qui soutiennent la thèse de la perception après la mort, et qui proclament par seize motifs que le soi est percipient après la mort : cela aussi est conditionné par le contact. ๑๒๕. ‘‘ตตฺร[Pg.39], ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา อุทฺธมาฆาตนิกา อสญฺญีวาทา อุทฺธมาฆาตนํ อสญฺญึ อตฺตานํ ปญฺญเปนฺติ อฏฺฐหิ วตฺถูหิ, ตทปิ ผสฺสปจฺจยา. 125. Parmi ceux-là, moines, les ascètes et brahmanes qui soutiennent la thèse de la non-perception après la mort, et qui proclament par huit motifs que le soi est non-percipient après la mort : cela aussi est conditionné par le contact. ๑๒๖. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา อุทฺธมาฆาตนิกา เนวสญฺญีนาสญฺญีวาทา อุทฺธมาฆาตนํ เนวสญฺญีนาสญฺญึ อตฺตานํ ปญฺญเปนฺติ อฏฺฐหิ วตฺถูหิ, ตทปิ ผสฺสปจฺจยา. 126. Parmi ceux-là, moines, les ascètes et brahmanes qui soutiennent la thèse de la ni-perception-ni-non-perception après la mort, et qui proclament par huit motifs que le soi est ni percipient ni non-percipient après la mort : cela aussi est conditionné par le contact. ๑๒๗. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา อุจฺเฉทวาทา สโต สตฺตสฺส อุจฺเฉทํ วินาสํ วิภวํ ปญฺญเปนฺติ สตฺตหิ วตฺถูหิ, ตทปิ ผสฺสปจฺจยา. 127. Parmi ceux-là, moines, les ascètes et brahmanes qui soutiennent la thèse de l'annihilation, et qui proclament par sept motifs l'annihilation, la destruction et la disparition d'un être existant : cela aussi est conditionné par le contact. ๑๒๘. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาทา สโต สตฺตสฺส ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ ปญฺญเปนฺติ ปญฺจหิ วตฺถูหิ, ตทปิ ผสฺสปจฺจยา. 128. Parmi ceux-là, moines, les ascètes et brahmanes qui soutiennent la thèse du Nibbāna dans la vie présente, et qui proclament par cinq motifs le Nibbāna suprême dans la vie présente pour un être existant : cela aussi est conditionné par le contact. ๑๒๙. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา อปรนฺตกปฺปิกา อปรนฺตานุทิฏฺฐิโน อปรนฺตํ อารพฺภ อเนกวิหิตานิ อธิมุตฺติปทานิ อภิวทนฺติ จตุจตฺตารีสาย วตฺถูหิ, ตทปิ ผสฺสปจฺจยา. 129. Parmi ceux-là, moines, les ascètes et brahmanes qui spéculent sur le futur, qui sont attachés à des vues sur le futur, et qui, se référant au futur, expriment diverses assertions dogmatiques par quarante-quatre motifs : cela aussi est conditionné par le contact. ๑๓๐. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา ปุพฺพนฺตกปฺปิกา จ อปรนฺตกปฺปิกา จ ปุพฺพนฺตาปรนฺตกปฺปิกา จ ปุพฺพนฺตาปรนฺตานุทิฏฺฐิโน ปุพฺพนฺตาปรนฺตํ อารพฺภ อเนกวิหิตานิ อธิมุตฺติปทานิ อภิวทนฺติ ทฺวาสฏฺฐิยา วตฺถูหิ, ตทปิ ผสฺสปจฺจยา. 130. Parmi ceux-là, moines, les ascètes et brahmanes qui spéculent sur le passé, qui spéculent sur le futur, qui spéculent sur le passé et le futur, qui sont attachés à des vues sur le passé et le futur, et qui, se référant au passé et au futur, expriment diverses assertions dogmatiques par soixante-deux motifs : cela aussi est conditionné par le contact. เนตํ ฐานํ วิชฺชติวาโร Section sur l'impossibilité ๑๓๑. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา สสฺสตวาทา สสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ จตูหิ วตฺถูหิ, เต วต อญฺญตฺร ผสฺสา ปฏิสํเวทิสฺสนฺตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. 131. Parmi ceux-là, moines, les ascètes et brahmanes qui soutiennent la thèse de l'éternité, et qui proclament par quatre motifs que le soi et le monde sont éternels : qu'ils puissent éprouver ce ressenti en dehors du contact, cela est impossible. ๑๓๒. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา เอกจฺจสสฺสติกา เอกจฺจ อสสฺสติกา เอกจฺจํ สสฺสตํ เอกจฺจํ อสสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ จตูหิ วตฺถูหิ, เต วต อญฺญตฺร ผสฺสา ปฏิสํเวทิสฺสนฺตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. 132. Parmi ceux-là, moines, les ascètes et brahmanes qui sont partiellement éternalistes et partiellement non-éternalistes, et qui proclament par quatre motifs que le soi et le monde sont en partie éternels et en partie non éternels : qu'ils puissent éprouver ce ressenti en dehors du contact, cela est impossible. ๑๓๓. ‘‘ตตฺร[Pg.40], ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา อนฺตานนฺติกา อนฺตานนฺตํ โลกสฺส ปญฺญเปนฺติ จตูหิ วตฺถูหิ, เต วต อญฺญตฺร ผสฺสา ปฏิสํเวทิสฺสนฺตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. 133. Parmi ceux-là, moines, les ascètes et brahmanes qui soutiennent la thèse de la finitude ou de l'infinitude, et qui proclament par quatre motifs que le monde est fini ou infini : qu'ils puissent éprouver ce ressenti en dehors du contact, cela est impossible. ๑๓๔. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา อมราวิกฺเขปิกา ตตฺถ ตตฺถ ปญฺหํ ปุฏฺฐา สมานา วาจาวิกฺเขปํ อาปชฺชนฺติ อมราวิกฺเขปํ จตูหิ วตฺถูหิ, เต วต อญฺญตฺร ผสฺสา ปฏิสํเวทิสฺสนฺตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. 134. Parmi ceux-là, moines, les ascètes et brahmanes qui se livrent à des propos évasifs, et qui, lorsqu'on les interroge sur tel ou tel point, se livrent à des faux-fuyants par quatre motifs : qu'ils puissent éprouver ce ressenti en dehors du contact, cela est impossible. ๑๓๕. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา อธิจฺจสมุปฺปนฺนิกา อธิจฺจสมุปฺปนฺนํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ ทฺวีหิ วตฺถูหิ, เต วต อญฺญตฺร ผสฺสา ปฏิสํเวทิสฺสนฺตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. 135. Parmi ceux-là, moines, les ascètes et brahmanes qui soutiennent la thèse de la production fortuite, et qui proclament par deux motifs que le soi et le monde apparaissent sans cause : qu'ils puissent éprouver ce ressenti en dehors du contact, cela est impossible. ๑๓๖. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา ปุพฺพนฺตกปฺปิกา ปุพฺพนฺตานุทิฏฺฐิโน ปุพฺพนฺตํ อารพฺภ อเนกวิหิตานิ อธิมุตฺติปทานิ อภิวทนฺติ อฏฺฐารสหิ วตฺถูหิ, เต วต อญฺญตฺร ผสฺสา ปฏิสํเวทิสฺสนฺตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. 136. « Parmi ceux-là, ô moines, ces reclus et brahmanes qui spéculent sur le passé, qui s'attachent au passé et qui, à propos du passé, expriment diverses assertions dogmatiques à travers dix-huit fondements — qu’ils puissent ressentir [cela] en dehors du contact, voilà une chose impossible. » ๑๓๗. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา อุทฺธมาฆาตนิกา สญฺญีวาทา อุทฺธมาฆาตนํ สญฺญึ อตฺตานํ ปญฺญเปนฺติ โสฬสหิ วตฺถูหิ, เต วต อญฺญตฺร ผสฺสา ปฏิสํเวทิสฺสนฺตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. 137. « Parmi ceux-là, ô moines, ces reclus et brahmanes qui soutiennent que l'être est conscient après la mort, et qui proclament que l'atman est conscient après la mort à travers seize fondements — qu’ils puissent ressentir [cela] en dehors du contact, voilà une chose impossible. » ๑๓๘. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา อุทฺธมาฆาตนิกา อสญฺญีวาทา, อุทฺธมาฆาตนํ อสญฺญึ อตฺตานํ ปญฺญเปนฺติ อฏฺฐหิ วตฺถูหิ, เต วต อญฺญตฺร ผสฺสา ปฏิสํเวทิสฺสนฺตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. 138. « Parmi ceux-là, ô moines, ces reclus et brahmanes qui soutiennent que l'être est inconscient après la mort, et qui proclament que l'atman est inconscient après la mort à travers huit fondements — qu’ils puissent ressentir [cela] en dehors du contact, voilà une chose impossible. » ๑๓๙. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา อุทฺธมาฆาตนิกา เนวสญฺญีนาสญฺญีวาทา อุทฺธมาฆาตนํ เนวสญฺญีนาสญฺญึ อตฺตานํ ปญฺญเปนฺติ อฏฺฐหิ วตฺถูหิ, เต วต อญฺญตฺร ผสฺสา ปฏิสํเวทิสฺสนฺตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. 139. « Parmi ceux-là, ô moines, ces reclus et brahmanes qui soutiennent que l'être n'est ni conscient ni inconscient après la mort, et qui proclament que l'atman est ni conscient ni inconscient après la mort à travers huit fondements — qu’ils puissent ressentir [cela] en dehors du contact, voilà une chose impossible. » ๑๔๐. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา อุจฺเฉทวาทา สโต สตฺตสฺส อุจฺเฉทํ วินาสํ วิภวํ ปญฺญเปนฺติ สตฺตหิ วตฺถูหิ, เต วต อญฺญตฺร ผสฺสา ปฏิสํเวทิสฺสนฺตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. 140. « Parmi ceux-là, ô moines, ces reclus et brahmanes qui prônent l'annihilation, et qui proclament l'annihilation, la destruction et la disparition de l'être existant à travers sept fondements — qu’ils puissent ressentir [cela] en dehors du contact, voilà une chose impossible. » ๑๔๑. ‘‘ตตฺร[Pg.41], ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาทา สโต สตฺตสฺส ปรมทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานํ ปญฺญเปนฺติ ปญฺจหิ วตฺถูหิ, เต วต อญฺญตฺร ผสฺสา ปฏิสํเวทิสฺสนฺตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. 141. « Parmi ceux-là, ô moines, ces reclus et brahmanes qui prônent le Nibbāna dans la vie présente, et qui proclament le Nibbāna suprême pour l'être existant dans cette vie même à travers cinq fondements — qu’ils puissent ressentir [cela] en dehors du contact, voilà une chose impossible. » ๑๔๒. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา อปรนฺตกปฺปิกา อปรนฺตานุทิฏฺฐิโน อปรนฺตํ อารพฺภ อเนกวิหิตานิ อธิมุตฺติปทานิ อภิวทนฺติ จตุจตฺตารีสาย วตฺถูหิ, เต วต อญฺญตฺร ผสฺสา ปฏิสํเวทิสฺสนฺตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. 142. « Parmi ceux-là, ô moines, ces reclus et brahmanes qui spéculent sur le futur, qui s'attachent au futur et qui, à propos du futur, expriment diverses assertions dogmatiques à travers quarante-quatre fondements — qu’ils puissent ressentir [cela] en dehors du contact, voilà une chose impossible. » ๑๔๓. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา ปุพฺพนฺตกปฺปิกา จ อปรนฺตกปฺปิกา จ ปุพฺพนฺตาปรนฺตกปฺปิกา จ ปุพฺพนฺตาปรนฺตานุทิฏฺฐิโน ปุพฺพนฺตาปรนฺตํ อารพฺภ อเนกวิหิตานิ อธิมุตฺติปทานิ อภิวทนฺติ ทฺวาสฏฺฐิยา วตฺถูหิ, เต วต อญฺญตฺร ผสฺสา ปฏิสํเวทิสฺสนฺตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. 143. « Parmi ceux-là, ô moines, ces reclus et brahmanes qui spéculent sur le passé, qui spéculent sur le futur, qui spéculent à la fois sur le passé et le futur, et qui, s’attachant au passé et au futur, expriment diverses assertions dogmatiques à travers soixante-deux fondements — qu’ils puissent ressentir [cela] en dehors du contact, voilà une chose impossible. » ทิฏฺฐิคติกาธิฏฺฐานวฏฺฏกถา Explication de la ronde des renaissances fondée sur les points de vue ๑๔๔. ‘‘ตตฺร, ภิกฺขเว, เย เต สมณพฺราหฺมณา สสฺสตวาทา สสฺสตํ อตฺตานญฺจ โลกญฺจ ปญฺญเปนฺติ จตูหิ วตฺถูหิ, เยปิ เต สมณพฺราหฺมณา เอกจฺจสสฺสติกา เอกจฺจอสสฺสติกา…เป… เยปิ เต สมณพฺราหฺมณา อนฺตานนฺติกา… เยปิ เต สมณพฺราหฺมณา อมราวิกฺเขปิกา… เยปิ เต สมณพฺราหฺมณา อธิจฺจสมุปฺปนฺนิกา… เยปิ เต สมณพฺราหฺมณา ปุพฺพนฺตกปฺปิกา… เยปิ เต สมณพฺราหฺมณา อุทฺธมาฆาตนิกา สญฺญีวาทา… เยปิ เต สมณพฺราหฺมณา อุทฺธมาฆาตนิกา อสญฺญีวาทา… เยปิ เต สมณพฺราหฺมณา อุทฺธมาฆาตนิกา เนวสญฺญีนาสญฺญีวาทา… เยปิ เต สมณพฺราหฺมณา อุจฺเฉทวาทา… เยปิ เต สมณพฺราหฺมณา ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาทา… เยปิ เต สมณพฺราหฺมณา อปรนฺตกปฺปิกา… เยปิ เต สมณพฺราหฺมณา ปุพฺพนฺตกปฺปิกา จ อปรนฺตกปฺปิกา จ ปุพฺพนฺตาปรนฺตกปฺปิกา จ ปุพฺพนฺตาปรนฺตานุทิฏฺฐิโน ปุพฺพนฺตาปรนฺตํ อารพฺภ อเนกวิหิตานิ อธิมุตฺติปทานิ อภิวทนฺติ ทฺวาสฏฺฐิยา วตฺถูหิ, สพฺเพ เต ฉหิ ผสฺสายตเนหิ ผุสฺส ผุสฺส ปฏิสํเวเทนฺติ เตสํ เวทนาปจฺจยา ตณฺหา, ตณฺหาปจฺจยา อุปาทานํ, อุปาทานปจฺจยา ภโว, ภวปจฺจยา ชาติ, ชาติปจฺจยา ชรามรณํ โสกปริเทวทุกฺขโทมนสฺสุปายาสา สมฺภวนฺติ. 144. « Parmi ceux-là, ô moines, ces reclus et brahmanes qui prônent l'éternalisme et proclament que l'atman et le monde sont éternels à travers quatre fondements ; ceux qui prônent l'éternalisme partiel... ceux qui prônent l'infinité ou la finitude... ceux qui pratiquent l'équivocation... ceux qui prônent l'origine fortuite... ceux qui spéculent sur le passé... ceux qui soutiennent que l'être est conscient après la mort... inconscient après la mort... ni conscient ni inconscient après la mort... ceux qui prônent l'annihilation... ceux qui prônent le Nibbāna dans la vie présente... ceux qui spéculent sur le futur... ceux qui spéculent sur le passé et le futur et expriment diverses assertions dogmatiques à travers soixante-deux fondements — tous ceux-là ressentent [ces vues] en étant touchés de manière répétée par les six bases du contact. En raison de leur sensation, la soif apparaît ; en raison de la soif, l'attachement ; en raison de l'attachement, le devenir ; en raison du devenir, la naissance ; et en raison de la naissance, la vieillesse, la mort, le chagrin, les lamentations, la souffrance, le désespoir et l'angoisse surviennent. » วิวฏฺฏกถาทิ Explication de la cessation et autres sujets ๑๔๕. ‘‘ยโต [Pg.42] โข, ภิกฺขเว, ภิกฺขุ ฉนฺนํ ผสฺสายตนานํ สมุทยญฺจ อตฺถงฺคมญฺจ อสฺสาทญฺจ อาทีนวญฺจ นิสฺสรณญฺจ ยถาภูตํ ปชานาติ, อยํ อิเมหิ สพฺเพเหว อุตฺตริตรํ ปชานาติ. 145. « Quand, ô moines, un moine comprend selon la réalité l'origine, la disparition, la satisfaction, le danger et l'issue des six bases du contact, alors ce moine connaît ce qui est bien supérieur à toutes ces [vues erronées]. » ๑๔๖. ‘‘เย หิ เกจิ, ภิกฺขเว, สมณา วา พฺราหฺมณา วา ปุพฺพนฺตกปฺปิกา วา อปรนฺตกปฺปิกา วา ปุพฺพนฺตาปรนฺตกปฺปิกา วา ปุพฺพนฺตาปรนฺตานุทิฏฺฐิโน ปุพฺพนฺตาปรนฺตํ อารพฺภ อเนกวิหิตานิ อธิมุตฺติปทานิ อภิวทนฺติ, สพฺเพ เต อิเมเหว ทฺวาสฏฺฐิยา วตฺถูหิ อนฺโตชาลีกตา, เอตฺถ สิตาว อุมฺมุชฺชมานา อุมฺมุชฺชนฺติ, เอตฺถ ปริยาปนฺนา อนฺโตชาลีกตาว อุมฺมุชฺชมานา อุมฺมุชฺชนฺติ. 146. « Quels que soient, ô moines, les reclus ou brahmanes qui spéculent sur le passé, le futur, ou les deux, et qui expriment diverses assertions dogmatiques, tous sont enfermés dans le filet de ces soixante-deux fondements ; en faisant surface, ils font surface tout en y restant confinés ; y étant inclus, ils font surface tout en demeurant à l'intérieur de ce filet. » ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, ทกฺโข เกวฏฺโฏ วา เกวฏฺฏนฺเตวาสี วา สุขุมจฺฉิเกน ชาเลน ปริตฺตํ อุทกทหํ โอตฺถเรยฺย. ตสฺส เอวมสฺส – ‘เย โข เกจิ อิมสฺมึ อุทกทเห โอฬาริกา ปาณา, สพฺเพ เต อนฺโตชาลีกตา. เอตฺถ สิตาว อุมฺมุชฺชมานา อุมฺมุชฺชนฺติ; เอตฺถ ปริยาปนฺนา อนฺโตชาลีกตาว อุมฺมุชฺชมานา อุมฺมุชฺชนฺตี’ติ; เอวเมว โข, ภิกฺขเว, เย หิ เกจิ สมณา วา พฺราหฺมณา วา ปุพฺพนฺตกปฺปิกา วา อปรนฺตกปฺปิกา วา ปุพฺพนฺตาปรนฺตกปฺปิกา วา ปุพฺพนฺตาปรนฺตานุทิฏฺฐิโน ปุพฺพนฺตาปรนฺตํ อารพฺภ อเนกวิหิตานิ อธิมุตฺติปทานิ อภิวทนฺติ, สพฺเพ เต อิเมเหว ทฺวาสฏฺฐิยา วตฺถูหิ อนฺโตชาลีกตา เอตฺถ สิตาว อุมฺมุชฺชมานา อุมฺมุชฺชนฺติ, เอตฺถ ปริยาปนฺนา อนฺโตชาลีกตาว อุมฺมุชฺชมานา อุมฺมุชฺชนฺติ. « C'est comme si, ô moines, un pêcheur habile ou son apprenti jetait un filet à mailles fines sur un petit étang. Il pourrait se dire : "Tous les grands êtres vivants qui se trouvent dans cet étang sont enfermés dans ce filet. En faisant surface, ils font surface en y restant confinés ; y étant inclus, ils font surface tout en demeurant à l'intérieur du filet." De la même manière, ô moines, quels que soient les reclus ou brahmanes qui expriment diverses assertions dogmatiques sur le passé ou le futur, tous sont enfermés dans le filet de ces soixante-deux fondements ; en faisant surface, ils font surface en y restant confinés ; y étant inclus, ils font surface tout en demeurant à l'intérieur de ce filet. » ๑๔๗. ‘‘อุจฺฉินฺนภวเนตฺติโก, ภิกฺขเว, ตถาคตสฺส กาโย ติฏฺฐติ. ยาวสฺส กาโย ฐสฺสติ, ตาว นํ ทกฺขนฺติ เทวมนุสฺสา. กายสฺส เภทา อุทฺธํ ชีวิตปริยาทานา น นํ ทกฺขนฺติ เทวมนุสฺสา. 147. « Le corps du Tathāgata, ô moines, demeure bien que le lien menant à l'existence ait été tranché. Tant que son corps subsistera, les dieux et les hommes le verront. Mais après la dissolution du corps, au terme de la vie, les dieux et les hommes ne le verront plus. » ‘‘เสยฺยถาปิ, ภิกฺขเว, อมฺพปิณฺฑิยา วณฺฏจฺฉินฺนาย ยานิ กานิจิ อมฺพานิ วณฺฏปฏิพนฺธานิ, สพฺพานิ ตานิ ตทนฺวยานิ ภวนฺติ; เอวเมว โข, ภิกฺขเว, อุจฺฉินฺนภวเนตฺติโก ตถาคตสฺส กาโย ติฏฺฐติ, ยาวสฺส กาโย ฐสฺสติ, ตาว นํ ทกฺขนฺติ เทวมนุสฺสา, กายสฺส เภทา อุทฺธํ ชีวิตปริยาทานา น นํ ทกฺขนฺติ เทวมนุสฺสา’’ติ. « C'est comme si, ô moines, d'une grappe de mangues dont la tige est coupée, toutes les mangues qui y étaient attachées suivaient la tige. De la même manière, ô moines, le corps du Tathāgata demeure bien que le lien menant à l'existence ait été tranché. Tant que son corps subsistera, les dieux et les hommes le verront. Mais après la dissolution du corps, au terme de la vie, les dieux et les hommes ne le verront plus. » ๑๔๘. เอวํ [Pg.43] วุตฺเต อายสฺมา อานนฺโท ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อจฺฉริยํ, ภนฺเต, อพฺภุตํ, ภนฺเต, โก นาโม อยํ, ภนฺเต, ธมฺมปริยาโย’’ติ? ‘‘ตสฺมาติห ตฺวํ, อานนฺท, อิมํ ธมฺมปริยายํ อตฺถชาลนฺติปิ นํ ธาเรหิ, ธมฺมชาลนฺติปิ นํ ธาเรหิ, พฺรหฺมชาลนฺติปิ นํ ธาเรหิ, ทิฏฺฐิชาลนฺติปิ นํ ธาเรหิ, อนุตฺตโร สงฺคามวิชโยติปิ นํ ธาเรหี’’ติ. อิทมโวจ ภควา. 148. Ainsi parlé, le vénérable Ānanda dit ceci au Béni : « C’est merveilleux, Seigneur ! C’est prodigieux, Seigneur ! Quel est donc le nom de cet exposé doctrinal, Seigneur ? » — « Dans ce cas, Ānanda, retiens cet exposé doctrinal comme le "Filet des Sens" (Atthajāla), comme le "Filet du Dhamma" (Dhammajāla), comme le "Filet Suprême" (Brahmajāla), comme le "Filet des Vues" (Diṭṭhijāla) ou encore comme la "Victoire Inégalée dans la Bataille" (Anuttara Saṅgāmavijaya). » Voilà ce que dit le Béni. ๑๔๙. อตฺตมนา เต ภิกฺขู ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทุนฺติ. อิมสฺมิญฺจ ปน เวยฺยากรณสฺมึ ภญฺญมาเน ทสสหสฺสี โลกธาตุ อกมฺปิตฺถาติ. 149. Les moines, le cœur joyeux, se réjouirent des paroles du Béni. Et tandis que cet exposé était prononcé, le système des dix mille mondes trembla. พฺรหฺมชาลสุตฺตํ นิฏฺฐิตํ ปฐมํ. Le premier discours, le Brahmajāla Sutta, est terminé. ๒. สามญฺญผลสุตฺตํ 2. Sāmaññaphalasutta : Le Discours sur les Fruits de la Vie Ascétique ราชามจฺจกถา Récit concernant le roi et ses ministres ๑๕๐. เอวํ [Pg.44] เม สุตํ – เอกํ สมยํ ภควา ราชคเห วิหรติ ชีวกสฺส โกมารภจฺจสฺส อมฺพวเน มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ อฑฺฒเตฬเสหิ ภิกฺขุสเตหิ. เตน โข ปน สมเยน ราชา มาคโธ อชาตสตฺตุ เวเทหิปุตฺโต ตทหุโปสเถ ปนฺนรเส โกมุทิยา จาตุมาสินิยา ปุณฺณาย ปุณฺณมาย รตฺติยา ราชามจฺจปริวุโต อุปริปาสาทวรคโต นิสินฺโน โหติ. อถ โข ราชา มาคโธ อชาตสตฺตุ เวเทหิปุตฺโต ตทหุโปสเถ อุทานํ อุทาเนสิ – ‘‘รมณียา วต โภ โทสินา รตฺติ, อภิรูปา วต โภ โทสินา รตฺติ, ทสฺสนียา วต โภ โทสินา รตฺติ, ปาสาทิกา วต โภ โทสินา รตฺติ, ลกฺขญฺญา วต โภ โทสินา รตฺติ. กํ นุ ขฺวชฺช สมณํ วา พฺราหฺมณํ วา ปยิรุปาเสยฺยาม, ยํ โน ปยิรุปาสโต จิตฺตํ ปสีเทยฺยา’’ติ? 150. Ainsi ai-je entendu : une fois, le Béni séjournait à Rājagaha, dans le bois de manguiers de Jīvaka Komārabhacca, en compagnie d'une grande communauté de moines, soit mille deux cent cinquante moines. Or, en ce temps-là, le roi de Magadha, Ajātasattu Vedehiputta, s'était retiré sur la terrasse supérieure de son palais par une nuit d'Uposatha, le quinzième jour, lors de la pleine lune de Komudī, à la fin du quatrième mois, entouré de ses ministres. Le roi Ajātasattu poussa alors cette exclamation solennelle : « Ô combien ravissante est cette nuit claire ! Ô combien magnifique est cette nuit claire ! Ô combien charmante est cette nuit claire ! Ô combien apaisante est cette nuit claire ! Ô combien mémorable est cette nuit claire ! Quel ascète ou quel brahmane pourrions-nous visiter aujourd'hui, dont la rencontre pourrait apporter la sérénité à notre esprit ? » ๑๕๑. เอวํ วุตฺเต, อญฺญตโร ราชามจฺโจ ราชานํ มาคธํ อชาตสตฺตุํ เวเทหิปุตฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อยํ, เทว, ปูรโณ กสฺสโป สงฺฆี เจว คณี จ คณาจริโย จ ญาโต ยสสฺสี ติตฺถกโร สาธุสมฺมโต พหุชนสฺส รตฺตญฺญู จิรปพฺพชิโต อทฺธคโต วโยอนุปฺปตฺโต. ตํ เทโว ปูรณํ กสฺสปํ ปยิรุปาสตุ. อปฺเปว นาม เทวสฺส ปูรณํ กสฺสปํ ปยิรุปาสโต จิตฺตํ ปสีเทยฺยา’’ติ. เอวํ วุตฺเต, ราชา มาคโธ อชาตสตฺตุ เวเทหิปุตฺโต ตุณฺหี อโหสิ. 151. Cela ayant été dit, un ministre dit au roi Ajātasattu : « Sire, il y a ce Pūraṇa Kassapa, qui est à la tête d'une assemblée, chef de groupe, instructeur de groupe, célèbre, renommé, fondateur d'une école, considéré par la multitude comme un saint homme, de longue expérience, ordonné depuis longtemps, avancé en âge et parvenu au terme de sa vie. Que Votre Majesté rende visite à ce Pūraṇa Kassapa. Il se pourrait qu'en lui rendant visite, l'esprit de Votre Majesté trouve la sérénité. » À ces mots, le roi de Magadha, Ajātasattu Vedehiputta, resta silencieux. ๑๕๒. อญฺญตโรปิ โข ราชามจฺโจ ราชานํ มาคธํ อชาตสตฺตุํ เวเทหิปุตฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อยํ, เทว, มกฺขลิ โคสาโล สงฺฆี เจว คณี จ คณาจริโย จ ญาโต ยสสฺสี ติตฺถกโร สาธุสมฺมโต พหุชนสฺส รตฺตญฺญู จิรปพฺพชิโต อทฺธคโต วโยอนุปฺปตฺโต. ตํ เทโว มกฺขลึ โคสาลํ ปยิรุปาสตุ. อปฺเปว นาม เทวสฺส มกฺขลึ โคสาลํ ปยิรุปาสโต จิตฺตํ ปสีเทยฺยา’’ติ. เอวํ วุตฺเต, ราชา มาคโธ อชาตสตฺตุ เวเทหิปุตฺโต ตุณฺหี อโหสิ. 152. Un autre ministre dit alors au roi Ajātasattu : « Sire, il y a ce Makkhali Gosāla, qui est à la tête d'une assemblée, chef de groupe, instructeur de groupe, célèbre, renommé, fondateur d'une école, considéré par la multitude comme un saint homme, de longue expérience, ordonné depuis longtemps, avancé en âge et parvenu au terme de sa vie. Que Votre Majesté rende visite à ce Makkhali Gosāla. Il se pourrait qu'en lui rendant visite, l'esprit de Votre Majesté trouve la sérénité. » À ces mots, le roi de Magadha, Ajātasattu Vedehiputta, resta silencieux. ๑๕๓. อญฺญตโรปิ [Pg.45] โข ราชามจฺโจ ราชานํ มาคธํ อชาตสตฺตุํ เวเทหิปุตฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อยํ, เทว, อชิโต เกสกมฺพโล สงฺฆี เจว คณี จ คณาจริโย จ ญาโต ยสสฺสี ติตฺถกโร สาธุสมฺมโต พหุชนสฺส รตฺตญฺญู จิรปพฺพชิโต อทฺธคโต วโยอนุปฺปตฺโต. ตํ เทโว อชิตํ เกสกมฺพลํ ปยิรุปาสตุ. อปฺเปว นาม เทวสฺส อชิตํ เกสกมฺพลํ ปยิรุปาสโต จิตฺตํ ปสีเทยฺยา’’ติ. เอวํ วุตฺเต, ราชา มาคโธ อชาตสตฺตุ เวเทหิปุตฺโต ตุณฺหี อโหสิ. 153. Un autre ministre dit alors au roi Ajātasattu : « Sire, il y a cet Ajita Kesakambala, qui est à la tête d'une assemblée, chef de groupe, instructeur de groupe, célèbre, renommé, fondateur d'une école, considéré par la multitude comme un saint homme, de longue expérience, ordonné depuis longtemps, avancé en âge et parvenu au terme de sa vie. Que Votre Majesté rende visite à cet Ajita Kesakambala. Il se pourrait qu'en lui rendant visite, l'esprit de Votre Majesté trouve la sérénité. » À ces mots, le roi de Magadha, Ajātasattu Vedehiputta, resta silencieux. ๑๕๔. อญฺญตโรปิ โข ราชามจฺโจ ราชานํ มาคธํ อชาตสตฺตุํ เวเทหิปุตฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อยํ, เทว, ปกุโธ กจฺจายโน สงฺฆี เจว คณี จ คณาจริโย จ ญาโต ยสสฺสี ติตฺถกโร สาธุสมฺมโต พหุชนสฺส รตฺตญฺญู จิรปพฺพชิโต อทฺธคโต วโยอนุปฺปตฺโต. ตํ เทโว ปกุธํ กจฺจายนํ ปยิรุปาสตุ. อปฺเปว นาม เทวสฺส ปกุธํ กจฺจายนํ ปยิรุปาสโต จิตฺตํ ปสีเทยฺยา’’ติ. เอวํ วุตฺเต, ราชา มาคโธ อชาตสตฺตุ เวเทหิปุตฺโต ตุณฺหี อโหสิ. 154. Un autre ministre dit alors au roi Ajātasattu : « Sire, il y a ce Pakudha Kaccāyana, qui est à la tête d'une assemblée, chef de groupe, instructeur de groupe, célèbre, renommé, fondateur d'une école, considéré par la multitude comme un saint homme, de longue expérience, ordonné depuis longtemps, avancé en âge et parvenu au terme de sa vie. Que Votre Majesté rende visite à ce Pakudha Kaccāyana. Il se pourrait qu'en lui rendant visite, l'esprit de Votre Majesté trouve la sérénité. » À ces mots, le roi de Magadha, Ajātasattu Vedehiputta, resta silencieux. ๑๕๕. อญฺญตโรปิ โข ราชามจฺโจ ราชานํ มาคธํ อชาตสตฺตุํ เวเทหิปุตฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อยํ, เทว, สญฺจโย เพลฏฺฐปุตฺโต สงฺฆี เจว คณี จ คณาจริโย จ ญาโต ยสสฺสี ติตฺถกโร สาธุสมฺมโต พหุชนสฺส รตฺตญฺญู จิรปพฺพชิโต อทฺธคโต วโยอนุปฺปตฺโต. ตํ เทโว สญฺจยํ เพลฏฺฐปุตฺตํ ปยิรุปาสตุ. อปฺเปว นาม เทวสฺส สญฺจยํ เพลฏฺฐปุตฺตํ ปยิรุปาสโต จิตฺตํ ปสีเทยฺยา’’ติ. เอวํ วุตฺเต, ราชา มาคโธ อชาตสตฺตุ เวเทหิปุตฺโต ตุณฺหี อโหสิ. 155. Un autre ministre dit alors au roi Ajātasattu : « Sire, il y a ce Sañcaya Belaṭṭhaputto, qui est à la tête d'une assemblée, chef de groupe, instructeur de groupe, célèbre, renommé, fondateur d'une école, considéré par la multitude comme un saint homme, de longue expérience, ordonné depuis longtemps, avancé en âge et parvenu au terme de sa vie. Que Votre Majesté rende visite à ce Sañcaya Belaṭṭhaputto. Il se pourrait qu'en lui rendant visite, l'esprit de Votre Majesté trouve la sérénité. » À ces mots, le roi de Magadha, Ajātasattu Vedehiputta, resta silencieux. ๑๕๖. อญฺญตโรปิ โข ราชามจฺโจ ราชานํ มาคธํ อชาตสตฺตุํ เวเทหิปุตฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อยํ, เทว, นิคณฺโฐ นาฏปุตฺโต สงฺฆี เจว คณี จ คณาจริโย จ ญาโต ยสสฺสี ติตฺถกโร สาธุสมฺมโต พหุชนสฺส รตฺตญฺญู จิรปพฺพชิโต อทฺธคโต วโยอนุปฺปตฺโต. ตํ เทโว นิคณฺฐํ นาฏปุตฺตํ ปยิรุปาสตุ. อปฺเปว นาม เทวสฺส นิคณฺฐํ [Pg.46] นาฏปุตฺตํ ปยิรุปาสโต จิตฺตํ ปสีเทยฺยา’’ติ. เอวํ วุตฺเต, ราชา มาคโธ อชาตสตฺตุ เวเทหิปุตฺโต ตุณฺหี อโหสิ. 156. Un autre ministre dit alors au roi Ajātasattu : « Sire, il y a ce Nigaṇṭha Nāṭaputta, qui est à la tête d'une assemblée, chef de groupe, instructeur de groupe, célèbre, renommé, fondateur d'une école, considéré par la multitude comme un saint homme, de longue expérience, ordonné depuis longtemps, avancé en âge et parvenu au terme de sa vie. Que Votre Majesté rende visite à ce Nigaṇṭha Nāṭaputta. Il se pourrait qu'en lui rendant visite, l'esprit de Votre Majesté trouve la sérénité. » À ces mots, le roi de Magadha, Ajātasattu Vedehiputta, resta silencieux. โกมารภจฺจชีวกกถา Récit concernant Jīvaka Komārabhacca ๑๕๗. เตน โข ปน สมเยน ชีวโก โกมารภจฺโจ รญฺโญ มาคธสฺส อชาตสตฺตุสฺส เวเทหิปุตฺตสฺส อวิทูเร ตุณฺหีภูโต นิสินฺโน โหติ. อถ โข ราชา มาคโธ อชาตสตฺตุ เวเทหิปุตฺโต ชีวกํ โกมารภจฺจํ เอตทโวจ – ‘‘ตฺวํ ปน, สมฺม ชีวก, กึ ตุณฺหี’’ติ? ‘‘อยํ, เทว, ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ อมฺหากํ อมฺพวเน วิหรติ มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ อฑฺฒเตฬเสหิ ภิกฺขุสเตหิ. ตํ โข ปน ภควนฺตํ เอวํ กลฺยาโณ กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคโต – ‘อิติปิ โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน สุคโต โลกวิทู อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา’ติ. ตํ เทโว ภควนฺตํ ปยิรุปาสตุ. อปฺเปว นาม เทวสฺส ภควนฺตํ ปยิรุปาสโต จิตฺตํ ปสีเทยฺยา’ติ. 157. En ce temps-là, Jīvaka Komārabhacca était assis silencieusement non loin du roi Ajātasattu. Le roi lui adressa alors la parole : « Et toi, mon cher Jīvaka, pourquoi restes-tu silencieux ? » — « Sire, ce Béni, Arhat, Parfaitement Éveillé, séjourne dans notre bois de manguiers avec une grande communauté de moines, soit mille deux cent cinquante moines. Or, une excellente renommée s'est répandue à propos de ce Béni : "C'est pour cette raison que ce Béni est un Arhat, un Parfaitement Éveillé, accompli dans la science et la conduite, bien-allé, connaisseur du monde, guide incomparable des hommes à dresser, maître des dieux et des hommes, Éveillé et Béni." Que Votre Majesté rende visite au Béni. Il se pourrait qu'en lui rendant visite, l'esprit de Votre Majesté trouve la sérénité. » ๑๕๘. ‘‘เตน หิ, สมฺม ชีวก, หตฺถิยานานิ กปฺปาเปหี’’ติ. ‘‘เอวํ, เทวา’’ติ โข ชีวโก โกมารภจฺโจ รญฺโญ มาคธสฺส อชาตสตฺตุสฺส เวเทหิปุตฺตสฺส ปฏิสฺสุณิตฺวา ปญฺจมตฺตานิ หตฺถินิกาสตานิ กปฺปาเปตฺวา รญฺโญ จ อาโรหณียํ นาคํ, รญฺโญ มาคธสฺส อชาตสตฺตุสฺส เวเทหิปุตฺตสฺส ปฏิเวเทสิ – ‘‘กปฺปิตานิ โข เต, เทว, หตฺถิยานานิ, ยสฺสทานิ กาลํ มญฺญสี’’ติ. 158. « Dans ce cas, mon cher Jīvaka, fais préparer les éléphants de monture. » « Très bien, Sire », répondit Jīvaka Komārabhacca. Ayant accédé à la requête du roi de Magadha, Ajātasattu, fils de la reine Vedehī, il fit préparer environ cinq cents éléphantes ainsi que l'éléphant de monture du roi, puis il en informa le roi de Magadha, Ajātasattu, fils de la reine Vedehī en ces termes : « Sire, vos éléphants de monture sont prêts. Vous connaissez maintenant le moment opportun pour votre départ. » ๑๕๙. อถ โข ราชา มาคโธ อชาตสตฺตุ เวเทหิปุตฺโต ปญฺจสุ หตฺถินิกาสเตสุ ปจฺเจกา อิตฺถิโย อาโรเปตฺวา อาโรหณียํ นาคํ อภิรุหิตฺวา อุกฺกาสุ ธาริยมานาสุ ราชคหมฺหา นิยฺยาสิ มหจฺจราชานุภาเวน, เยน ชีวกสฺส โกมารภจฺจสฺส อมฺพวนํ เตน ปายาสิ. 159. Alors le roi de Magadha, Ajātasattu, fils de la reine Vedehī, après avoir fait monter une femme sur chacune des cinq cents éléphantes et être monté lui-même sur son éléphant royal, sortit de Rājagaha en grande pompe royale, à la lueur des flambeaux, et se dirigea vers le bois de manguiers de Jīvaka Komārabhacca. อถ โข รญฺโญ มาคธสฺส อชาตสตฺตุสฺส เวเทหิปุตฺตสฺส อวิทูเร อมฺพวนสฺส อหุเทว ภยํ, อหุ ฉมฺภิตตฺตํ, อหุ โลมหํโส. อถ โข ราชา มาคโธ อชาตสตฺตุ เวเทหิปุตฺโต ภีโต สํวิคฺโค โลมหฏฺฐชาโต [Pg.47] ชีวกํ โกมารภจฺจํ เอตทโวจ – ‘‘กจฺจิ มํ, สมฺม ชีวก, น วญฺเจสิ? กจฺจิ มํ, สมฺม ชีวก, น ปลมฺเภสิ? กจฺจิ มํ, สมฺม ชีวก, น ปจฺจตฺถิกานํ เทสิ? กถญฺหิ นาม ตาว มหโต ภิกฺขุสงฺฆสฺส อฑฺฒเตฬสานํ ภิกฺขุสตานํ เนว ขิปิตสทฺโท ภวิสฺสติ, น อุกฺกาสิตสทฺโท น นิคฺโฆโส’’ติ. Or, alors que le roi de Magadha, Ajātasattu, fils de la reine Vedehī, se trouvait à proximité du bois de manguiers, il fut soudain saisi de crainte, de tremblement et d'horripilation. Pris d'effroi, de trouble et les poils hérissés, le roi de Magadha, Ajātasattu, fils de la reine Vedehī, dit à Jīvaka Komārabhacca : « Mon cher Jīvaka, ne serais-tu pas en train de me tromper ? Mon cher Jīvaka, ne serais-tu pas en train de me berner ? Mon cher Jīvaka, ne serais-tu pas en train de me livrer à mes ennemis ? Comment se fait-il qu'au sein d'une si grande assemblée de moines, comptant douze cent cinquante membres, on n'entende ni un éternuement, ni un raclement de gorge, ni le moindre murmure ? » ‘‘มา ภายิ, มหาราช, มา ภายิ, มหาราช. น ตํ เทว, วญฺเจมิ; น ตํ, เทว, ปลมฺภามิ; น ตํ, เทว, ปจฺจตฺถิกานํ เทมิ. อภิกฺกม, มหาราช, อภิกฺกม, มหาราช, เอเต มณฺฑลมาเฬ ทีปา ฌายนฺตี’’ติ. « Ne craignez rien, Grand Roi, ne craignez rien. Je ne vous trompe point, Sire ; je ne vous berne point ; je ne vous livre point à vos ennemis. Avancez, Grand Roi, avancez ! Ces lampes que vous voyez brûler là-bas se trouvent dans le pavillon circulaire. » สามญฺญผลปุจฺฉา La question sur le fruit de la vie ascétique ๑๖๐. อถ โข ราชา มาคโธ อชาตสตฺตุ เวเทหิปุตฺโต ยาวติกา นาคสฺส ภูมิ นาเคน คนฺตฺวา, นาคา ปจฺโจโรหิตฺวา, ปตฺติโกว เยน มณฺฑลมาฬสฺส ทฺวารํ เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ชีวกํ โกมารภจฺจํ เอตทโวจ – ‘‘กหํ ปน, สมฺม ชีวก, ภควา’’ติ? ‘‘เอโส, มหาราช, ภควา; เอโส, มหาราช, ภควา มชฺฌิมํ ถมฺภํ นิสฺสาย ปุรตฺถาภิมุโข นิสินฺโน ปุรกฺขโต ภิกฺขุสงฺฆสฺสา’’ติ. 160. Alors le roi de Magadha, Ajātasattu, fils de la reine Vedehī, s'avança à dos d'éléphant aussi loin que le terrain le permettait, puis il descendit de sa monture et poursuivit à pied jusqu'à l'entrée du pavillon circulaire. S'étant approché, il demanda à Jīvaka Komārabhacca : « Mon cher Jīvaka, où se trouve donc le Bienheureux ? » « Voici le Bienheureux, Grand Roi. Le Bienheureux est assis là, adossé au pilier central, faisant face à l'est, entouré par l'assemblée des moines. » ๑๖๑. อถ โข ราชา มาคโธ อชาตสตฺตุ เวเทหิปุตฺโต เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. เอกมนฺตํ ฐิโต โข ราชา มาคโธ อชาตสตฺตุ เวเทหิปุตฺโต ตุณฺหีภูตํ ตุณฺหีภูตํ ภิกฺขุสงฺฆํ อนุวิโลเกตฺวา รหทมิว วิปฺปสนฺนํ อุทานํ อุทาเนสิ – ‘‘อิมินา เม อุปสเมน อุทยภทฺโท กุมาโร สมนฺนาคโต โหตุ, เยเนตรหิ อุปสเมน ภิกฺขุสงฺโฆ สมนฺนาคโต’’ติ. ‘‘อคมา โข ตฺวํ, มหาราช, ยถาเปม’’นฺติ. ‘‘ปิโย เม, ภนฺเต, อุทยภทฺโท กุมาโร. อิมินา เม, ภนฺเต, อุปสเมน อุทยภทฺโท กุมาโร สมนฺนาคโต โหตุ เยเนตรหิ อุปสเมน ภิกฺขุสงฺโฆ สมนฺนาคโต’’ติ. 161. Alors le roi de Magadha, Ajātasattu, fils de la reine Vedehī, s'approcha du Bienheureux et se tint à ses côtés. Se tenant là, le roi de Magadha, Ajātasattu, fils de la reine Vedehī, après avoir contemplé l'assemblée des moines demeurant dans un silence absolu, tel un lac paisible et limpide, s'exclama avec émotion : « Puisse mon fils, le prince Udayabhadda, être doué d'une telle sérénité, de la même sérénité dont est actuellement douée cette assemblée de moines ! » « Grand Roi, vous venez de retourner à l'objet de votre affection », dit le Bienheureux. « Seigneur, je chéris mon fils, le prince Udayabhadda. Puisse mon fils, le prince Udayabhadda, Seigneur, être doué d'une telle sérénité, de la même sérénité dont est actuellement douée cette assemblée de moines ! » ๑๖๒. อถ โข ราชา มาคโธ อชาตสตฺตุ เวเทหิปุตฺโต ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา, ภิกฺขุสงฺฆสฺส อญฺชลึ ปณาเมตฺวา, เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ [Pg.48] นิสินฺโน โข ราชา มาคโธ อชาตสตฺตุ เวเทหิปุตฺโต ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘ปุจฺเฉยฺยามหํ, ภนฺเต, ภควนฺตํ กิญฺจิเทว เทสํ ; สเจ เม ภควา โอกาสํ กโรติ ปญฺหสฺส เวยฺยากรณายา’’ติ. ‘‘ปุจฺฉ, มหาราช, ยทากงฺขสี’’ติ. 162. Puis le roi de Magadha, Ajātasattu, fils de la reine Vedehī, s'inclina respectueusement devant le Bienheureux, salua l'assemblée des moines les mains jointes et s'assit à l'écart. Une fois assis, le roi de Magadha, Ajātasattu, fils de la reine Vedehī, dit au Bienheureux : « Seigneur, je souhaiterais interroger le Bienheureux sur un point particulier, si le Bienheureux veut bien m'accorder l'opportunité de répondre à ma question. » « Interroge, Grand Roi, sur ce que tu désires », répondit le Bienheureux. ๑๖๓. ‘‘ยถา นุ โข อิมานิ, ภนฺเต, ปุถุสิปฺปายตนานิ, เสยฺยถิทํ – หตฺถาโรหา อสฺสาโรหา รถิกา ธนุคฺคหา เจลกา จลกา ปิณฺฑทายกา อุคฺคา ราชปุตฺตา ปกฺขนฺทิโน มหานาคา สูรา จมฺมโยธิโน ทาสิกปุตฺตา อาฬาริกา กปฺปกา นฺหาปกา สูทา มาลาการา รชกา เปสการา นฬการา กุมฺภการา คณกา มุทฺทิกา, ยานิ วา ปนญฺญานิปิ เอวํคตานิ ปุถุสิปฺปายตนานิ, เต ทิฏฺเฐว ธมฺเม สนฺทิฏฺฐิกํ สิปฺปผลํ อุปชีวนฺติ; เต เตน อตฺตานํ สุเขนฺติ ปีเณนฺติ, มาตาปิตโร สุเขนฺติ ปีเณนฺติ, ปุตฺตทารํ สุเขนฺติ ปีเณนฺติ, มิตฺตามจฺเจ สุเขนฺติ ปีเณนฺติ, สมณพฺราหฺมเณสุ อุทฺธคฺคิกํ ทกฺขิณํ ปติฏฺฐเปนฺติ โสวคฺคิกํ สุขวิปากํ สคฺคสํวตฺตนิกํ. สกฺกา นุ โข, ภนฺเต, เอวเมว ทิฏฺเฐว ธมฺเม สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปญฺญเปตุ’’นฺติ? 163. « Seigneur, de même qu'il existe de nombreux métiers divers, tels que les cavaliers d'éléphants, les cavaliers de chevaux, les conducteurs de chars, les archers, les porte-étendards, les ordonnateurs de troupes, les guerriers d'élite, les nobles princes, les assaillants, les grands guerriers, les braves, les soldats en armure de cuir, les fils d'esclaves dévoués, les pâtissiers, les barbiers, les baigneurs, les cuisiniers, les fleuristes, les blanchisseurs, les tisserands, les vanniers, les potiers, les calculateurs et les comptables, ou tout autre métier de ce genre ; tous ceux-là jouissent, dès cette vie présente, d'un fruit visible de leur métier. Grâce à cela, ils se procurent bien-être et plaisir, ainsi qu'à leurs parents, à leurs femmes et à leurs enfants, à leurs amis et à leurs compagnons. Ils établissent également auprès des ascètes et des brahmanes des offrandes menant aux hautes sphères, tendant vers les cieux, mûrissant en bonheur et conduisant aux mondes célestes. Serait-il possible, Seigneur, de démontrer de la même manière un fruit de la vie ascétique qui soit pareillement visible dès cette vie présente ? » ๑๖๔. ‘‘อภิชานาสิ โน ตฺวํ, มหาราช, อิมํ ปญฺหํ อญฺเญ สมณพฺราหฺมเณ ปุจฺฉิตา’’ติ? ‘‘อภิชานามหํ, ภนฺเต, อิมํ ปญฺหํ อญฺเญ สมณพฺราหฺมเณ ปุจฺฉิตา’’ติ. ‘‘ยถา กถํ ปน เต, มหาราช, พฺยากรึสุ, สเจ เต อครุ ภาสสฺสู’’ติ. ‘‘น โข เม, ภนฺเต, ครุ, ยตฺถสฺส ภควา นิสินฺโน, ภควนฺตรูโป วา’’ติ. ‘‘เตน หิ, มหาราช, ภาสสฺสู’’ติ. 164. « Te souviens-tu, Grand Roi, d'avoir déjà posé cette question à d'autres ascètes et brahmanes ? » « Je me souviens, Seigneur, d'avoir déjà posé cette question à d'autres ascètes et brahmanes. » « Et comment t'ont-ils répondu, Grand Roi ? Si cela ne t'est pas pénible, relate-le nous. » « Seigneur, là où siège le Bienheureux ou quelqu'un de semblable au Bienheureux, cela ne m'est nullement pénible de parler. » « Dans ce cas, Grand Roi, parle. » ปูรณกสฺสปวาโท La doctrine de Pūraṇa Kassapa ๑๖๕. ‘‘เอกมิทาหํ, ภนฺเต, สมยํ เยน ปูรโณ กสฺสโป เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ปูรเณน กสฺสเปน สทฺธึ สมฺโมทึ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อหํ, ภนฺเต, ปูรณํ กสฺสปํ เอตทโวจํ – ‘ยถา นุ โข อิมานิ, โภ กสฺสป, ปุถุสิปฺปายตนานิ, เสยฺยถิทํ – หตฺถาโรหา อสฺสาโรหา รถิกา ธนุคฺคหา [Pg.49] เจลกา จลกา ปิณฺฑทายกา อุคฺคา ราชปุตฺตา ปกฺขนฺทิโน มหานาคา สูรา จมฺมโยธิโน ทาสิกปุตฺตา อาฬาริกา กปฺปกา นฺหาปกา สูทา มาลาการา รชกา เปสการา นฬการา กุมฺภการา คณกา มุทฺทิกา, ยานิ วา ปนญฺญานิปิ เอวํคตานิ ปุถุสิปฺปายตนานิ- เต ทิฏฺเฐว ธมฺเม สนฺทิฏฺฐิกํ สิปฺปผลํ อุปชีวนฺติ; เต เตน อตฺตานํ สุเขนฺติ ปีเณนฺติ, มาตาปิตโร สุเขนฺติ ปีเณนฺติ, ปุตฺตทารํ สุเขนฺติ ปีเณนฺติ, มิตฺตามจฺเจ สุเขนฺติ ปีเณนฺติ, สมณพฺราหฺมเณสุ อุทฺธคฺคิกํ ทกฺขิณํ ปติฏฺฐเปนฺติ โสวคฺคิกํ สุขวิปากํ สคฺคสํวตฺตนิกํ. สกฺกา นุ โข, โภ กสฺสป, เอวเมว ทิฏฺเฐว ธมฺเม สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปญฺญเปตุ’นฺติ? 165. « Une fois, Seigneur, je me suis rendu là où se trouvait Pūraṇa Kassapa ; après être arrivé, j'ai échangé avec lui des salutations courtoises. Après avoir conclu cet échange de paroles aimables et mémorables, je me suis assis à ses côtés. Une fois assis, Seigneur, j'ai dit ceci à Pūraṇa Kassapa : “Maître Kassapa, de même qu'il existe de nombreux arts et métiers, tels que les éléphantiers, les cavaliers, les conducteurs de chars, les archers, les porte-étendards, les stratèges militaires, les guerriers d'élite, les nobles princes, les assaillants, les guerriers puissants comme de grands éléphants, les braves, les soldats en armure de cuir, les fils de servantes, les cuisiniers, les barbiers, les préposés au bain, les confiseurs, les fabricants de guirlandes, les blanchisseurs, les tisserands, les vanniers, les potiers, les calculateurs, les experts en empreintes, ou tout autre art ou métier de ce genre — tous ceux-là jouissent en cette vie même d'un fruit visible de leur métier ; par ce fruit, ils se procurent bien-être et plaisir, ils procurent bien-être et plaisir à leurs parents, à leurs femmes et à leurs enfants, à leurs amis et à leurs collègues, et ils instituent auprès des ascètes et des brahmanes une offrande qui mène vers les hauteurs, qui conduit au ciel, qui a pour résultat le bonheur et qui mène aux mondes célestes. Serait-il possible, Maître Kassapa, de montrer de la même manière un fruit de la vie de renonçant qui soit visible ici-bas, dans cette vie même ?” » ๑๖๖. ‘‘เอวํ วุตฺเต, ภนฺเต, ปูรโณ กสฺสโป มํ เอตทโวจ – ‘กโรโต โข, มหาราช, การยโต, ฉินฺทโต เฉทาปยโต, ปจโต ปาจาปยโต โสจยโต, โสจาปยโต, กิลมโต กิลมาปยโต, ผนฺทโต ผนฺทาปยโต, ปาณมติปาตาปยโต, อทินฺนํ อาทิยโต, สนฺธึ ฉินฺทโต, นิลฺโลปํ หรโต, เอกาคาริกํ กโรโต, ปริปนฺเถ ติฏฺฐโต, ปรทารํ คจฺฉโต, มุสา ภณโต, กโรโต น กรียติ ปาปํ. ขุรปริยนฺเตน เจปิ จกฺเกน โย อิมิสฺสา ปถวิยา ปาเณ เอกํ มํสขลํ เอกํ มํสปุญฺชํ กเรยฺย, นตฺถิ ตโตนิทานํ ปาปํ, นตฺถิ ปาปสฺส อาคโม. ทกฺขิณํ เจปิ คงฺคาย ตีรํ คจฺเฉยฺย หนนฺโต ฆาเตนฺโต ฉินฺทนฺโต เฉทาเปนฺโต ปจนฺโต ปาจาเปนฺโต, นตฺถิ ตโตนิทานํ ปาปํ, นตฺถิ ปาปสฺส อาคโม. อุตฺตรญฺเจปิ คงฺคาย ตีรํ คจฺเฉยฺย ททนฺโต ทาเปนฺโต ยชนฺโต ยชาเปนฺโต, นตฺถิ ตโตนิทานํ ปุญฺญํ, นตฺถิ ปุญฺญสฺส อาคโม. ทาเนน ทเมน สํยเมน สจฺจวชฺเชน นตฺถิ ปุญฺญํ, นตฺถิ ปุญฺญสฺส อาคโม’ติ. อิตฺถํ โข เม, ภนฺเต, ปูรโณ กสฺสโป สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปุฏฺโฐ สมาโน อกิริยํ พฺยากาสิ. 166. « Cela étant dit, Seigneur, Pūraṇa Kassapa m'a répondu ceci : “Ô Grand Roi, pour celui qui agit ou fait agir, pour celui qui mutile ou fait mutiler, pour celui qui tourmente ou fait tourmenter, pour celui qui afflige ou fait affliger, pour celui qui opprime ou fait opprimer, pour celui qui terrifie ou fait terrifier, pour celui qui tue des êtres vivants, qui prend ce qui n'est pas donné, qui commet le cambriolage, qui pille, qui commet le vol avec effraction, qui se tient en embuscade sur les chemins, qui commet l'adultère, qui profère des mensonges — pour celui qui agit ainsi, il n'y a pas de mal commis. Même si, avec un disque aux bords tranchants comme un rasoir, on faisait de tous les êtres vivants de cette terre un seul monceau de chair, un seul tas de viande, il n'y aurait de ce fait aucun mal, aucune venue du mal. Même si l'on se rendait sur la rive sud du Gange en tuant, en massacrant, en mutilant, en faisant mutiler, en tourmentant et en faisant tourmenter, il n'y aurait de ce fait aucun mal, aucune venue du mal. Et même si l'on se rendait sur la rive nord du Gange en faisant des dons, en faisant faire des dons, en offrant des sacrifices et en faisant offrir des sacrifices, il n'y aurait de ce fait aucun mérite, aucune venue du mérite. Par le don, par la maîtrise de soi, par la retenue et par la vérité, il n'y a point de mérite, ni de venue du mérite.” Ainsi, Seigneur, alors que je l'interrogeais sur le fruit visible de la vie de renonçant, Pūraṇa Kassapa m'a exposé la doctrine de l'inefficacité de l'action. » ‘‘เสยฺยถาปิ, ภนฺเต, อมฺพํ วา ปุฏฺโฐ ลพุชํ พฺยากเรยฺย, ลพุชํ วา ปุฏฺโฐ อมฺพํ พฺยากเรยฺย; เอวเมว โข เม, ภนฺเต, ปูรโณ กสฺสโป สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปุฏฺโฐ สมาโน อกิริยํ พฺยากาสิ. ตสฺส มยฺหํ, ภนฺเต, เอตทโหสิ – ‘กถญฺหิ นาม มาทิโส สมณํ วา พฺราหฺมณํ วา วิชิเต วสนฺตํ อปสาเทตพฺพํ มญฺเญยฺยา’ติ. โส โข อหํ, ภนฺเต, ปูรณสฺส กสฺสปสฺส ภาสิตํ เนว อภินนฺทึ นปฺปฏิกฺโกสึ. อนภินนฺทิตฺวา อปฺปฏิโกสิตฺวา [Pg.50] อนตฺตมโน, อนตฺตมนวาจํ อนิจฺฉาเรตฺวา, ตเมว วาจํ อนุคฺคณฺหนฺโต อนิกฺกุชฺชนฺโต อุฏฺฐายาสนา ปกฺกมึ. « C'est comme si, Seigneur, à un homme interrogé sur une mangue, il répondait par un jacquier, ou si, interrogé sur un jacquier, il répondait par une mangue ; de même, Seigneur, alors que je l'interrogeais sur le fruit visible de la vie de renonçant, Pūraṇa Kassapa m'a exposé la doctrine de l'inefficacité de l'action. Alors, Seigneur, j'ai pensé : “Comment quelqu'un comme moi pourrait-il songer à offenser un ascète ou un brahmane vivant dans son royaume ?” Ainsi, Seigneur, je n'ai ni approuvé ni rejeté les paroles de Pūraṇa Kassapa. Sans approuver ni rejeter, mais mécontent, n'exprimant aucune parole de désapprobation, sans accepter ses paroles ni les contester, je me suis levé de mon siège et je suis parti. » มกฺขลิโคสาลวาโท « La doctrine de Makkhali Gosāla » ๑๖๗. ‘‘เอกมิทาหํ, ภนฺเต, สมยํ เยน มกฺขลิ โคสาโล เตนุปสงฺกมึ; อุปสงฺกมิตฺวา มกฺขลินา โคสาเลน สทฺธึ สมฺโมทึ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อหํ, ภนฺเต, มกฺขลึ โคสาลํ เอตทโวจํ – ‘ยถา นุ โข อิมานิ, โภ โคสาล, ปุถุสิปฺปายตนานิ…เป… สกฺกา นุ โข, โภ โคสาล, เอวเมว ทิฏฺเฐว ธมฺเม สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปญฺญเปตุ’นฺติ? 167. « Une fois, Seigneur, je me suis rendu là où se trouvait Makkhali Gosāla ; après être arrivé, j'ai échangé avec lui des salutations courtoises. Après avoir conclu cet échange de paroles aimables et mémorables, je me suis assis à ses côtés. Une fois assis, Seigneur, j'ai dit ceci à Makkhali Gosāla : “Maître Gosāla, de même qu'il existe de nombreux arts et métiers… [comme précédemment] …serait-il possible, Maître Gosāla, de montrer de la même manière un fruit de la vie de renonçant qui soit visible ici-bas, dans cette vie même ?” » ๑๖๘. ‘‘เอวํ วุตฺเต, ภนฺเต, มกฺขลิ โคสาโล มํ เอตทโวจ – ‘นตฺถิ มหาราช เหตุ นตฺถิ ปจฺจโย สตฺตานํ สํกิเลสาย, อเหตู อปจฺจยา สตฺตา สํกิลิสฺสนฺติ. นตฺถิ เหตุ, นตฺถิ ปจฺจโย สตฺตานํ วิสุทฺธิยา, อเหตู อปจฺจยา สตฺตา วิสุชฺฌนฺติ. นตฺถิ อตฺตกาเร, นตฺถิ ปรกาเร, นตฺถิ ปุริสกาเร, นตฺถิ พลํ, นตฺถิ วีริยํ, นตฺถิ ปุริสถาโม, นตฺถิ ปุริสปรกฺกโม. สพฺเพ สตฺตา สพฺเพ ปาณา สพฺเพ ภูตา สพฺเพ ชีวา อวสา อพลา อวีริยา นิยติสงฺคติภาวปริณตา ฉสฺเววาภิชาตีสุ สุขทุกฺขํ ปฏิสํเวเทนฺติ. จุทฺทส โข ปนิมานิ โยนิปมุขสตสหสฺสานิ สฏฺฐิ จ สตานิ ฉ จ สตานิ ปญฺจ จ กมฺมุโน สตานิ ปญฺจ จ กมฺมานิ ตีณิ จ กมฺมานิ กมฺเม จ อฑฺฒกมฺเม จ ทฺวฏฺฐิปฏิปทา ทฺวฏฺฐนฺตรกปฺปา ฉฬาภิชาติโย อฏฺฐ ปุริสภูมิโย เอกูนปญฺญาส อาชีวกสเต เอกูนปญฺญาส ปริพฺพาชกสเต เอกูนปญฺญาส นาคาวาสสเต วีเส อินฺทฺริยสเต ตึเส นิรยสเต ฉตฺตึส รโชธาตุโย สตฺต สญฺญีคพฺภา สตฺต อสญฺญีคพฺภา สตฺต นิคณฺฐิคพฺภา สตฺต เทวา สตฺต มานุสา สตฺต ปิสาจา สตฺต สรา สตฺต ปวุฏา สตฺต ปวุฏสตานิ สตฺต ปปาตา สตฺต ปปาตสตานิ สตฺต สุปินา สตฺต สุปินสตานิ จุลฺลาสีติ มหากปฺปิโน สตสหสฺสานิ, ยานิ พาเล จ ปณฺฑิเต จ สนฺธาวิตฺวา สํสริตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสนฺติ. ตตฺถ นตฺถิ [Pg.51] ‘‘อิมินาหํ สีเลน วา วเตน วา ตเปน วา พฺรหฺมจริเยน วา อปริปกฺกํ วา กมฺมํ ปริปาเจสฺสามิ, ปริปกฺกํ วา กมฺมํ ผุสฺส ผุสฺส พฺยนฺตึ กริสฺสามี’ติ เหวํ นตฺถิ. โทณมิเต สุขทุกฺเข ปริยนฺตกเต สํสาเร, นตฺถิ หายนวฑฺฒเน, นตฺถิ อุกฺกํสาวกํเส. เสยฺยถาปิ นาม สุตฺตคุเฬ ขิตฺเต นิพฺเพฐิยมานเมว ปเลติ, เอวเมว พาเล จ ปณฺฑิเต จ สนฺธาวิตฺวา สํสริตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กริสฺสนฺตี’ติ. 168. « Cela étant dit, Seigneur, Makkhali Gosāla m'a répondu ceci : “Ô Grand Roi, il n'y a ni cause ni condition pour la souillure des êtres ; sans cause et sans condition, les êtres se souillent. Il n'y a ni cause ni condition pour la pureté des êtres ; sans cause et sans condition, les êtres se purifient. Il n'y a pas d'action personnelle, pas d'action d'autrui, pas d'action humaine ; il n'y a ni force, ni énergie, ni vigueur humaine, ni prouesse humaine. Tous les êtres, tous les êtres animés, tous les êtres produits, tous les êtres vivants sont sans pouvoir, sans force, sans énergie ; transformés par le destin, la coïncidence et la nature, ils expérimentent le plaisir et la douleur à travers les six classes de naissance. Il existe un million quatre cent mille types principaux de naissance, ainsi que soixante cents et six cents ; cinq cents types de kamma, cinq types de kamma, trois types de kamma, un kamma complet et un demi-kamma ; soixante-deux modes de conduite, soixante-deux éons intermédiaires, six classes de naissance, huit étapes de l'existence humaine, quatre mille neuf cents types de moyens de subsistance, quatre mille neuf cents types d'errants, quatre mille neuf cents demeures de Nāgas, deux mille facultés, trois mille enfers, trente-six domaines de poussière, sept matrices avec perception, sept matrices sans perception, sept matrices à nœuds, sept classes de dieux, sept classes d'êtres humains, sept classes de démons, sept grands lacs, sept types de protubérances, sept cents protubérances mineures, sept grands précipices, sept cents précipices mineurs, sept grands rêves, sept cents rêves mineurs, et huit millions quatre cent mille grands éons à travers lesquels les sots et les sages, ayant erré et transmigré, mettront fin à la souffrance. Là, il n'y a pas de : ‘Par cette vertu, ce vœu, cette austérité ou cette vie sainte, je ferai mûrir le kamma non mûri, ou je supprimerai le kamma déjà mûri en l'expérimentant à plusieurs reprises’ — cela n'existe pas. Le plaisir et la douleur sont mesurés comme dans un boisseau ; le saṃsāra est délimité, il n'y a ni diminution ni augmentation, ni excès ni insuffisance. De même qu'une pelote de fil lancée se dévide aussi loin que s'étend le fil, de même les sots et les sages, ayant erré et transmigré, mettront fin à la souffrance.” » ๑๖๙. ‘‘อิตฺถํ โข เม, ภนฺเต, มกฺขลิ โคสาโล สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปุฏฺโฐ สมาโน สํสารสุทฺธึ พฺยากาสิ. เสยฺยถาปิ, ภนฺเต, อมฺพํ วา ปุฏฺโฐ ลพุชํ พฺยากเรยฺย, ลพุชํ วา ปุฏฺโฐ อมฺพํ พฺยากเรยฺย; เอวเมว โข เม, ภนฺเต, มกฺขลิ โคสาโล สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปุฏฺโฐ สมาโน สํสารสุทฺธึ พฺยากาสิ. ตสฺส มยฺหํ, ภนฺเต, เอตทโหสิ – ‘กถญฺหิ นาม มาทิโส สมณํ วา พฺราหฺมณํ วา วิชิเต วสนฺตํ อปสาเทตพฺพํ มญฺเญยฺยา’ติ. โส โข อหํ, ภนฺเต, มกฺขลิสฺส โคสาลสฺส ภาสิตํ เนว อภินนฺทึ นปฺปฏิกฺโกสึ. อนภินนฺทิตฺวา อปฺปฏิกฺโกสิตฺวา อนตฺตมโน, อนตฺตมนวาจํ อนิจฺฉาเรตฺวา, ตเมว วาจํ อนุคฺคณฺหนฺโต อนิกฺกุชฺชนฺโต อุฏฺฐายาสนา ปกฺกมึ. 169. « C’est ainsi, Vénérable, que Makkhali Gosāla, bien qu’interrogé sur les fruits de la vie d’ascète visibles dès cette vie, m’a exposé sa doctrine de la purification par le cycle des renaissances (saṃsārasuddhi). C’est comme si, Vénérable, à quelqu’un qui interroge sur un manguier, on répondait par un jacquier, ou à quelqu’un qui interroge sur un jacquier, on répondait par un manguier. De la même manière, Makkhali Gosāla, interrogé sur les fruits de la vie d’ascète visibles dès cette vie, m’a exposé sa doctrine de la purification par le cycle des renaissances. Alors, Vénérable, je me suis fait cette réflexion : “Comment un homme tel que moi pourrait-il songer à offenser un ascète ou un brahmane résidant dans son royaume ?” Ainsi, Vénérable, je n’ai ni approuvé ni rejeté les paroles de Makkhali Gosāla. Sans les approuver ni les rejeter, bien que mécontent, je n’ai pas exprimé d’insatisfaction. Sans adopter ni rejeter sa parole, je me suis levé de mon siège et je suis parti. » อชิตเกสกมฺพลวาโท La doctrine d'Ajita Kesakambala ๑๗๐. ‘‘เอกมิทาหํ, ภนฺเต, สมยํ เยน อชิโต เกสกมฺพโล เตนุปสงฺกมึ; อุปสงฺกมิตฺวา อชิเตน เกสกมฺพเลน สทฺธึ สมฺโมทึ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อหํ, ภนฺเต, อชิตํ เกสกมฺพลํ เอตทโวจํ – ‘ยถา นุ โข อิมานิ, โภ อชิต, ปุถุสิปฺปายตนานิ…เป… สกฺกา นุ โข, โภ อชิต, เอวเมว ทิฏฺเฐว ธมฺเม สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปญฺญเปตุ’นฺติ? 170. « Une fois, Vénérable, je me suis rendu auprès d’Ajita Kesakambala ; après être arrivé, j’ai échangé avec lui des salutations amicales. Après avoir conclu cet échange de propos courtois et mémorables, je me suis assis à ses côtés. Une fois assis, Vénérable, j’ai dit à Ajita Kesakambala : “Maître Ajita, il existe de nombreux métiers divers… [comme précédemment]… Est-il possible, maître Ajita, d’indiquer de la même manière un fruit de la vie d’ascète qui soit visible ici et maintenant, dans cette vie même ?” » ๑๗๑. ‘‘เอวํ วุตฺเต, ภนฺเต, อชิโต เกสกมฺพโล มํ เอตทโวจ – ‘นตฺถิ, มหาราช, ทินฺนํ, นตฺถิ ยิฏฺฐํ, นตฺถิ หุตํ, นตฺถิ สุกตทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโก, นตฺถิ อยํ โลโก, นตฺถิ ปโร โลโก, นตฺถิ มาตา, นตฺถิ ปิตา, นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา, นตฺถิ โลเก สมณพฺราหฺมณา สมฺมคฺคตา สมฺมาปฏิปนฺนา, เย อิมญฺจ โลกํ ปรญฺจ โลกํ สยํ [Pg.52] อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทนฺติ. จาตุมหาภูติโก อยํ ปุริโส, ยทา กาลงฺกโรติ, ปถวี ปถวิกายํ อนุเปติ อนุปคจฺฉติ, อาโป อาโปกายํ อนุเปติ อนุปคจฺฉติ, เตโช เตโชกายํ อนุเปติ อนุปคจฺฉติ, วาโย วาโยกายํ อนุเปติ อนุปคจฺฉติ, อากาสํ อินฺทฺริยานิ สงฺกมนฺติ. อาสนฺทิปญฺจมา ปุริสา มตํ อาทาย คจฺฉนฺติ. ยาวาฬาหนา ปทานิ ปญฺญายนฺติ. กาโปตกานิ อฏฺฐีนิ ภวนฺติ, ภสฺสนฺตา อาหุติโย. ทตฺตุปญฺญตฺตํ ยทิทํ ทานํ. เตสํ ตุจฺฉํ มุสา วิลาโป เย เกจิ อตฺถิกวาทํ วทนฺติ. พาเล จ ปณฺฑิเต จ กายสฺส เภทา อุจฺฉิชฺชนฺติ วินสฺสนฺติ, น โหนฺติ ปรํ มรณา’ติ. 171. « Lorsqu’il fut ainsi interrogé, Vénérable, Ajita Kesakambala me répondit ceci : “Grand roi, il n’y a pas d’aumône, il n’y a pas d’offrande, il n’y a pas de sacrifice. Il n’y a ni fruit ni résultat des actions bonnes ou mauvaises. Ce monde n’existe pas, l’autre monde n’existe pas. Il n’y a pas de mère, il n’y a pas de père. Il n’y a pas d’êtres qui renaissent spontanément. Il n’y a pas dans le monde d’ascètes ou de brahmanes qui, ayant atteint la voie juste et la pratique parfaite, font connaître ce monde et l’autre monde après les avoir compris par eux-mêmes par une connaissance directe. L’être humain est composé des quatre grands éléments. Lorsqu’il meurt, l’élément terre retourne et s’unit à la masse de terre, l’élément eau retourne et s’unit à la masse d’eau, l’élément feu retourne et s’unit à la masse de feu, l’élément air retourne et s’unit à la masse d’air, et les facultés sensorielles se dissipent dans l’espace. Des hommes, le brancard formant le cinquième, emportent le cadavre. On peut voir les traces de pas jusqu’au lieu de crémation. Les os deviennent blancs comme la couleur d’une colombe, et les offrandes finissent en cendres. C’est une doctrine de sots que de prétendre qu’il y a un mérite à donner. Les paroles de ceux qui affirment l’existence [des fruits de l’aumône] sont vaines, mensongères et futiles. Les sots comme les sages, à la dissolution du corps, sont anéantis et périssent ; ils n’existent plus après la mort.” » ๑๗๒. ‘‘อิตฺถํ โข เม, ภนฺเต, อชิโต เกสกมฺพโล สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปุฏฺโฐ สมาโน อุจฺเฉทํ พฺยากาสิ. เสยฺยถาปิ, ภนฺเต, อมฺพํ วา ปุฏฺโฐ ลพุชํ พฺยากเรยฺย, ลพุชํ วา ปุฏฺโฐ อมฺพํ พฺยากเรยฺย; เอวเมว โข เม, ภนฺเต, อชิโต เกสกมฺพโล สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปุฏฺโฐ สมาโน อุจฺเฉทํ พฺยากาสิ. ตสฺส มยฺหํ, ภนฺเต, เอตทโหสิ – ‘กถญฺหิ นาม มาทิโส สมณํ วา พฺราหฺมณํ วา วิชิเต วสนฺตํ อปสาเทตพฺพํ มญฺเญยฺยา’ติ. โส โข อหํ, ภนฺเต, อชิตสฺส เกสกมฺพลสฺส ภาสิตํ เนว อภินนฺทึ นปฺปฏิกฺโกสึ. อนภินนฺทิตฺวา อปฺปฏิกฺโกสิตฺวา อนตฺตมโน อนตฺตมนวาจํ อนิจฺฉาเรตฺวา ตเมว วาจํ อนุคฺคณฺหนฺโต อนิกฺกุชฺชนฺโต อุฏฺฐายาสนา ปกฺกมึ. 172. « C’est ainsi, Vénérable, qu’Ajita Kesakambala, bien qu’interrogé sur les fruits de la vie d’ascète visibles dès cette vie, m’a exposé sa doctrine de l’anéantissement (uccheda). C’est comme si, Vénérable, à quelqu’un qui interroge sur un manguier, on répondait par un jacquier, ou à quelqu’un qui interroge sur un jacquier, on répondait par un manguier. De la même manière, Ajita Kesakambala, interrogé sur les fruits de la vie d’ascète visibles dès cette vie, m’a exposé sa doctrine de l’anéantissement. Alors, Vénérable, je me suis fait cette réflexion : “Comment un homme tel que moi pourrait-il songer à offenser un ascète ou un brahmane résidant dans son royaume ?” Ainsi, Vénérable, je n’ai ni approuvé ni rejeté les paroles d’Ajita Kesakambala. Sans les approuver ni les rejeter, bien que mécontent, je n’ai pas exprimé d’insatisfaction. Sans adopter ni rejeter sa parole, je me suis levé de mon siège et je suis parti. » ปกุธกจฺจายนวาโท La doctrine de Pakudha Kaccāyana ๑๗๓. ‘‘เอกมิทาหํ, ภนฺเต, สมยํ เยน ปกุโธ กจฺจายโน เตนุปสงฺกมึ; อุปสงฺกมิตฺวา ปกุเธน กจฺจายเนน สทฺธึ สมฺโมทึ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อหํ, ภนฺเต, ปกุธํ กจฺจายนํ เอตทโวจํ – ‘ยถา นุ โข อิมานิ, โภ กจฺจายน, ปุถุสิปฺปายตนานิ…เป… สกฺกา นุ โข, โภ กจฺจายน, เอวเมว ทิฏฺเฐว ธมฺเม สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปญฺญเปตุ’นฺติ? 173. « Une fois, Vénérable, je me suis rendu auprès de Pakudha Kaccāyana ; après être arrivé, j’ai échangé avec lui des salutations amicales. Après avoir conclu cet échange de propos courtois et mémorables, je me suis assis à ses côtés. Une fois assis, Vénérable, j’ai dit à Pakudha Kaccāyana : “Maître Kaccāyana, il existe de nombreux métiers divers… [comme précédemment]… Est-il possible, maître Kaccāyana, d’indiquer de la même manière un fruit de la vie d’ascète qui soit visible ici et maintenant, dans cette vie même ?” » ๑๗๔. ‘‘เอวํ วุตฺเต, ภนฺเต, ปกุโธ กจฺจายโน มํ เอตทโวจ – ‘สตฺติเม, มหาราช, กายา อกฏา อกฏวิธา อนิมฺมิตา อนิมฺมาตา วญฺฌา กูฏฏฺฐา [Pg.53] เอสิกฏฺฐายิฏฺฐิตา. เต น อิญฺชนฺติ, น วิปริณมนฺติ, น อญฺญมญฺญํ พฺยาพาเธนฺติ, นาลํ อญฺญมญฺญสฺส สุขาย วา ทุกฺขาย วา สุขทุกฺขาย วา. กตเม สตฺต? ปถวิกาโย, อาโปกาโย, เตโชกาโย, วาโยกาโย, สุเข, ทุกฺเข, ชีเว สตฺตเม – อิเม สตฺต กายา อกฏา อกฏวิธา อนิมฺมิตา อนิมฺมาตา วญฺฌา กูฏฏฺฐา เอสิกฏฺฐายิฏฺฐิตา. เต น อิญฺชนฺติ, น วิปริณมนฺติ, น อญฺญมญฺญํ พฺยาพาเธนฺติ, นาลํ อญฺญมญฺญสฺส สุขาย วา ทุกฺขาย วา สุขทุกฺขาย วา. ตตฺถ นตฺถิ หนฺตา วา ฆาเตตา วา, โสตา วา สาเวตา วา, วิญฺญาตา วา วิญฺญาเปตา วา. โยปิ ติณฺเหน สตฺเถน สีสํ ฉินฺทติ, น โกจิ กิญฺจิ ชีวิตา โวโรเปติ; สตฺตนฺนํ ตฺเวว กายานมนฺตเรน สตฺถํ วิวรมนุปตตี’ติ. 174. « Lorsqu’il fut ainsi interrogé, Vénérable, Pakudha Kaccāyana me répondit ceci : “Grand roi, ces sept corps sont non faits, non causés, non créés, non façonnés ; ils sont stériles, stables comme des pics montagneux, inébranlables comme des piliers de pierre. Ils ne bougent pas, ne changent pas, ne se nuisent pas les uns aux autres, et sont incapables de se procurer les uns aux autres ni plaisir, ni douleur, ni plaisir et douleur à la fois. Quels sont ces sept ? Le corps de terre, le corps d’eau, le corps de feu, le corps d’air, le plaisir, la douleur et, septièmement, l’âme (jīva). Ces sept corps sont non faits, non causés, non créés, non façonnés ; ils sont stériles, stables comme des pics montagneux, inébranlables comme des piliers de pierre. Ils ne bougent pas, ne changent pas, ne se nuisent pas les uns aux autres. En cela, il n’y a ni tueur ni celui qui fait tuer, ni celui qui entend ni celui qui fait entendre, ni celui qui connaît ni celui qui fait connaître. Même si l’on tranchait une tête avec une épée acérée, personne ne priverait quiconque de la vie ; l’arme ne ferait que s’insérer dans l’intervalle entre les sept corps.” » ๑๗๕. ‘‘อิตฺถํ โข เม, ภนฺเต, ปกุโธ กจฺจายโน สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปุฏฺโฐ สมาโน อญฺเญน อญฺญํ พฺยากาสิ. เสยฺยถาปิ, ภนฺเต, อมฺพํ วา ปุฏฺโฐ ลพุชํ พฺยากเรยฺย, ลพุชํ วา ปุฏฺโฐ อมฺพํ พฺยากเรยฺย; เอวเมว โข เม, ภนฺเต, ปกุโธ กจฺจายโน สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปุฏฺโฐ สมาโน อญฺเญน อญฺญํ พฺยากาสิ. ตสฺส มยฺหํ, ภนฺเต, เอตทโหสิ – ‘กถญฺหิ นาม มาทิโส สมณํ วา พฺราหฺมณํ วา วิชิเต วสนฺตํ อปสาเทตพฺพํ มญฺเญยฺยา’ติ. โส โข อหํ, ภนฺเต, ปกุธสฺส กจฺจายนสฺส ภาสิตํ เนว อภินนฺทึ นปฺปฏิกฺโกสึ, อนภินนฺทิตฺวา อปฺปฏิกฺโกสิตฺวา อนตฺตมโน, อนตฺตมนวาจํ อนิจฺฉาเรตฺวา ตเมว วาจํ อนุคฺคณฺหนฺโต อนิกฺกุชฺชนฺโต อุฏฺฐายาสนา ปกฺกมึ. 175. « C’est ainsi, Vénérable, que Pakudha Kaccāyana, bien qu’interrogé sur les fruits de la vie d’ascète visibles dès cette vie, m’a répondu par un sujet totalement différent. C’est comme si, Vénérable, à quelqu’un qui interroge sur un manguier, on répondait par un jacquier, ou à quelqu’un qui interroge sur un jacquier, on répondait par un manguier. De la même manière, Pakudha Kaccāyana, interrogé sur les fruits de la vie d’ascète visibles dès cette vie, m’a répondu par un sujet totalement différent. Alors, Vénérable, je me suis fait cette réflexion : “Comment un homme tel que moi pourrait-il songer à offenser un ascète ou un brahmane résidant dans son royaume ?” Ainsi, Vénérable, je n’ai ni approuvé ni rejeté les paroles de Pakudha Kaccāyana. Sans les approuver ni les rejeter, bien que mécontent, je n’ai pas exprimé d’insatisfaction. Sans adopter ni rejeter sa parole, je me suis levé de mon siège et je suis parti. » นิคณฺฐนาฏปุตฺตวาโท La doctrine de Nigaṇṭha Nāṭaputta ๑๗๖. ‘‘เอกมิทาหํ, ภนฺเต, สมยํ เยน นิคณฺโฐ นาฏปุตฺโต เตนุปสงฺกมึ; อุปสงฺกมิตฺวา นิคณฺเฐน นาฏปุตฺเตน สทฺธึ สมฺโมทึ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อหํ, ภนฺเต, นิคณฺฐํ นาฏปุตฺตํ เอตทโวจํ – ‘ยถา นุ โข อิมานิ, โภ อคฺคิเวสฺสน, ปุถุสิปฺปายตนานิ…เป… สกฺกา นุ โข, โภ อคฺคิเวสฺสน, เอวเมว ทิฏฺเฐว ธมฺเม สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปญฺญเปตุ’นฺติ? 176. « Une fois, Vénérable, je me suis rendu là où se trouvait le nigaṇṭha Nāṭaputta ; après m'être approché, j'ai échangé avec lui des salutations amicales. Après avoir conclu ces paroles de courtoisie et d'amitié, je me suis assis à l'écart. Une fois assis à l'écart, Vénérable, j'ai dit au nigaṇṭha Nāṭaputta : “Monsieur Aggivessana, de même qu'il existe ces nombreux métiers divers... est-il possible, Monsieur Aggivessana, de montrer de même un fruit de la vie ascétique qui soit visible ici et maintenant ?” » ๑๗๗. ‘‘เอวํ [Pg.54] วุตฺเต, ภนฺเต, นิคณฺโฐ นาฏปุตฺโต มํ เอตทโวจ – ‘อิธ, มหาราช, นิคณฺโฐ จาตุยามสํวรสํวุโต โหติ. กถญฺจ, มหาราช, นิคณฺโฐ จาตุยามสํวรสํวุโต โหติ? อิธ, มหาราช, นิคณฺโฐ สพฺพวาริวาริโต จ โหติ, สพฺพวาริยุตฺโต จ, สพฺพวาริธุโต จ, สพฺพวาริผุโฏ จ. เอวํ โข, มหาราช, นิคณฺโฐ จาตุยามสํวรสํวุโต โหติ. ยโต โข, มหาราช, นิคณฺโฐ เอวํ จาตุยามสํวรสํวุโต โหติ; อยํ วุจฺจติ, มหาราช, นิคณฺโฐ คตตฺโต จ ยตตฺโต จ ฐิตตฺโต จา’ติ. 177. « Cela étant dit, Vénérable, le nigaṇṭha Nāṭaputta m'a répondu : “Ici, grand roi, le nigaṇṭha est contenu par la quadruple restriction. Et comment, grand roi, le nigaṇṭha est-il contenu par la quadruple restriction ? Ici, grand roi, le nigaṇṭha est restreint par l'usage de toute eau froide, il est engagé dans toute restriction contre le mal, il est purifié par toute restriction contre le mal et il est pénétré par toute restriction contre le mal. C'est ainsi, grand roi, que le nigaṇṭha est contenu par la quadruple restriction. Puisque, grand roi, le nigaṇṭha est ainsi contenu par la quadruple restriction, ce nigaṇṭha est dit être parvenu au sommet, avoir le soi maîtrisé et avoir le soi fermement établi.” » ๑๗๘. ‘‘อิตฺถํ โข เม, ภนฺเต, นิคณฺโฐ นาฏปุตฺโต สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปุฏฺโฐ สมาโน จาตุยามสํวรํ พฺยากาสิ. เสยฺยถาปิ, ภนฺเต, อมฺพํ วา ปุฏฺโฐ ลพุชํ พฺยากเรยฺย, ลพุชํ วา ปุฏฺโฐ อมฺพํ พฺยากเรยฺย; เอวเมว โข เม, ภนฺเต, นิคณฺโฐ นาฏปุตฺโต สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปุฏฺโฐ สมาโน จาตุยามสํวรํ พฺยากาสิ. ตสฺส มยฺหํ, ภนฺเต, เอตทโหสิ – ‘กถญฺหิ นาม มาทิโส สมณํ วา พฺราหฺมณํ วา วิชิเต วสนฺตํ อปสาเทตพฺพํ มญฺเญยฺยา’ติ. โส โข อหํ, ภนฺเต, นิคณฺฐสฺส นาฏปุตฺตสฺส ภาสิตํ เนว อภินนฺทึ นปฺปฏิกฺโกสึ. อนภินนฺทิตฺวา อปฺปฏิกฺโกสิตฺวา อนตฺตมโน อนตฺตมนวาจํ อนิจฺฉาเรตฺวา ตเมว วาจํ อนุคฺคณฺหนฺโต อนิกฺกุชฺชนฺโต อุฏฺฐายาสนา ปกฺกมึ. 178. « C'est ainsi, Vénérable, que le nigaṇṭha Nāṭaputta, bien qu'interrogé sur le fruit de la vie ascétique visible ici et maintenant, m'a expliqué la quadruple restriction. C'est comme si, Vénérable, interrogé sur un manguier, un homme répondait sur un jacquier, ou interrogé sur un jacquier, il répondait sur un manguier ; de même, Vénérable, le nigaṇṭha Nāṭaputta, interrogé sur le fruit de la vie ascétique visible ici et maintenant, m'a expliqué la quadruple restriction. Vénérable, j'ai eu alors cette pensée : “Comment un roi tel que moi pourrait-il songer à offenser un ascète ou un brahmane vivant dans son royaume ?” Ainsi, Vénérable, sans approuver ni rejeter les paroles du nigaṇṭha Nāṭaputta, mais n'en étant point satisfait tout en ne prononçant aucune parole de mécontentement, je me suis levé de mon siège et je suis parti sans retenir ni adopter ses propos. » สญฺจยเพลฏฺฐปุตฺตวาโท La doctrine de Sañcaya Belaṭṭhaputta ๑๗๙. ‘‘เอกมิทาหํ, ภนฺเต, สมยํ เยน สญฺจโย เพลฏฺฐปุตฺโต เตนุปสงฺกมึ; อุปสงฺกมิตฺวา สญฺจเยน เพลฏฺฐปุตฺเตน สทฺธึ สมฺโมทึ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข อหํ ภนฺเต, สญฺจยํ เพลฏฺฐปุตฺตํ เอตทโวจํ – ‘ยถา นุ โข อิมานิ, โภ สญฺจย, ปุถุสิปฺปายตนานิ…เป… สกฺกา นุ โข, โภ สญฺจย, เอวเมว ทิฏฺเฐว ธมฺเม สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปญฺญเปตุ’นฺติ? 179. « Une fois, Vénérable, je me suis rendu là où se trouvait Sañcaya Belaṭṭhaputta ; après m'être approché, j'ai échangé avec lui des salutations amicales. Après avoir conclu ces paroles de courtoisie et d'amitié, je me suis assis à l'écart. Une fois assis à l'écart, Vénérable, j'ai dit à Sañcaya Belaṭṭhaputta : “Monsieur Sañcaya, de même qu'il existe ces nombreux métiers divers... est-il possible, Monsieur Sañcaya, de montrer de même un fruit de la vie ascétique qui soit visible ici et maintenant ?” » ๑๘๐. ‘‘เอวํ วุตฺเต, ภนฺเต, สญฺจโย เพลฏฺฐปุตฺโต มํ เอตทโวจ – ‘อตฺถิ ปโร โลโกติ อิติ เจ มํ ปุจฺฉสิ, อตฺถิ ปโร โลโกติ อิติ เจ เม อสฺส, อตฺถิ ปโร โลโกติ อิติ เต นํ พฺยากเรยฺยํ. เอวนฺติปิ เม โน, ตถาติปิ เม โน, อญฺญถาติปิ เม โน, โนติปิ เม [Pg.55] โน, โน โนติปิ เม โน. นตฺถิ ปโร โลโก…เป… อตฺถิ จ นตฺถิ จ ปโร โลโก…เป… เนวตฺถิ น นตฺถิ ปโร โลโก…เป… อตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา…เป… นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา…เป… อตฺถิ จ นตฺถิ จ สตฺตา โอปปาติกา…เป… เนวตฺถิ น นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกา…เป… อตฺถิ สุกตทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโก…เป… นตฺถิ สุกตทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโก…เป…อตฺถิ จ นตฺถิ จ สุกตทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโก…เป… เนวตฺถิ น นตฺถิ สุกตทุกฺกฏานํ กมฺมานํ ผลํ วิปาโก…เป… โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา…เป… น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา…เป… โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา…เป… เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ อิติ เจ มํ ปุจฺฉสิ, เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ อิติ เจ เม อสฺส, เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณาติ อิติ เต นํ พฺยากเรยฺยํ. เอวนฺติปิ เม โน, ตถาติปิ เม โน, อญฺญถาติปิ เม โน, โนติปิ เม โน, โน โนติปิ เม โน’ติ. 180. « Cela étant dit, Vénérable, Sañcaya Belaṭṭhaputta m'a répondu : “Si vous me demandez s'il existe un autre monde, si je pensais qu'il existe un autre monde, je vous répondrais ainsi. Mais je ne dis pas : ‘C'est ainsi’. Je ne dis pas : ‘C'est comme cela’. Je ne dis pas : ‘C'est autrement’. Je ne dis pas : ‘Ce n'est pas’. Je ne dis pas : ‘Ce n'est pas que ce n'est pas’. S'il n'y a pas d'autre monde... s'il y a et n'y a pas d'autre monde... s'il n'y a ni n'y a pas d'autre monde... s'il y a des êtres de naissance spontanée... s'il n'y en a pas... s'il y en a et n'y en a pas... s'il n'y en a ni n'y en a pas... s'il y a un fruit ou un résultat des actions bonnes et mauvaises... s'il n'y en a pas... s'il y en a et n'y en a pas... s'il n'y en a ni n'y en a pas... si l'être accompli existe après la mort... s'il n'existe pas après la mort... s'il existe et n'existe pas après la mort... s'il n'existe ni n'existe pas après la mort ; si vous m'interrogez ainsi, et si je pensais que l'être accompli n'existe ni n'existe pas après la mort, je vous répondrais qu'il n'existe ni n'existe pas après la mort. Mais je ne dis pas : ‘C'est ainsi’. Je ne dis pas : ‘C'est comme cela’. Je ne dis pas : ‘C'est autrement’. Je ne dis pas : ‘Ce n'est pas’. Je ne dis pas : ‘Ce n'est pas que ce n'est pas’.” » ๑๘๑. ‘‘อิตฺถํ โข เม, ภนฺเต, สญฺจโย เพลฏฺฐปุตฺโต สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปุฏฺโฐ สมาโน วิกฺเขปํ พฺยากาสิ. เสยฺยถาปิ, ภนฺเต, อมฺพํ วา ปุฏฺโฐ ลพุชํ พฺยากเรยฺย, ลพุชํ วา ปุฏฺโฐ อมฺพํ พฺยากเรยฺย; เอวเมว โข เม, ภนฺเต, สญฺจโย เพลฏฺฐปุตฺโต สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปุฏฺโฐ สมาโน วิกฺเขปํ พฺยากาสิ. ตสฺส มยฺหํ, ภนฺเต, เอตทโหสิ – ‘อยญฺจ อิเมสํ สมณพฺราหฺมณานํ สพฺพพาโล สพฺพมูฬฺโห. กถญฺหิ นาม สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปุฏฺโฐ สมาโน วิกฺเขปํ พฺยากริสฺสตี’ติ. ตสฺส มยฺหํ, ภนฺเต, เอตทโหสิ – ‘กถญฺหิ นาม มาทิโส สมณํ วา พฺราหฺมณํ วา วิชิเต วสนฺตํ อปสาเทตพฺพํ มญฺเญยฺยา’ติ. โส โข อหํ, ภนฺเต, สญฺจยสฺส เพลฏฺฐปุตฺตสฺส ภาสิตํ เนว อภินนฺทึ นปฺปฏิกฺโกสึ. อนภินนฺทิตฺวา อปฺปฏิกฺโกสิตฺวา อนตฺตมโน อนตฺตมนวาจํ อนิจฺฉาเรตฺวา ตเมว วาจํ อนุคฺคณฺหนฺโต อนิกฺกุชฺชนฺโต อุฏฺฐายาสนา ปกฺกมึ. 181. « C'est ainsi, Vénérable, que Sañcaya Belaṭṭhaputta, bien qu'interrogé sur le fruit de la vie ascétique visible ici et maintenant, m'a répondu par des faux-fuyants. C'est comme si, Vénérable, interrogé sur un manguier, un homme répondait sur un jacquier, ou interrogé sur un jacquier, il répondait sur un manguier ; de même, Vénérable, Sañcaya Belaṭṭhaputta, interrogé sur le fruit de la vie ascétique visible ici et maintenant, m'a répondu par des faux-fuyants. J'ai eu alors cette pensée : “De tous ces ascètes et brahmanes, celui-ci est le plus stupide et le plus égaré. Comment peut-il répondre par des faux-fuyants alors qu'il est interrogé sur le fruit de la vie ascétique visible ici et maintenant ?” Vénérable, j'ai eu aussi cette pensée : “Comment un roi tel que moi pourrait-il songer à offenser un ascète ou un brahmane vivant dans son royaume ?” Ainsi, Vénérable, sans approuver ni rejeter les paroles de Sañcaya Belaṭṭhaputta, mais n'en étant point satisfait tout en ne prononçant aucune parole de mécontentement, je me suis levé de mon siège et je suis parti sans retenir ni adopter ses propos. » ปฐมสนฺทิฏฺฐิกสามญฺญผลํ Premier fruit de la vie ascétique visible ici et maintenant ๑๘๒. ‘‘โสหํ, ภนฺเต, ภควนฺตมฺปิ ปุจฺฉามิ – ‘ยถา นุ โข อิมานิ, ภนฺเต, ปุถุสิปฺปายตนานิ เสยฺยถิทํ – หตฺถาโรหา อสฺสาโรหา รถิกา ธนุคฺคหา [Pg.56] เจลกา จลกา ปิณฺฑทายกา อุคฺคา ราชปุตฺตา ปกฺขนฺทิโน มหานาคา สูรา จมฺมโยธิโน ทาสิกปุตฺตา อาฬาริกา กปฺปกา นฺหาปกา สูทา มาลาการา รชกา เปสการา นฬการา กุมฺภการา คณกา มุทฺทิกา, ยานิ วา ปนญฺญานิปิ เอวํคตานิ ปุถุสิปฺปายตนานิ, เต ทิฏฺเฐว ธมฺเม สนฺทิฏฺฐิกํ สิปฺปผลํ อุปชีวนฺติ, เต เตน อตฺตานํ สุเขนฺติ ปีเณนฺติ, มาตาปิตโร สุเขนฺติ ปีเณนฺติ, ปุตฺตทารํ สุเขนฺติ ปีเณนฺติ, มิตฺตามจฺเจ สุเขนฺติ ปีเณนฺติ, สมณพฺราหฺมเณสุ อุทฺธคฺคิกํ ทกฺขิณํ ปติฏฺฐเปนฺติ โสวคฺคิกํ สุขวิปากํ สคฺคสํวตฺตนิกํ. สกฺกา นุ โข เม, ภนฺเต, เอวเมว ทิฏฺเฐว ธมฺเม สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปญฺญเปตุ’นฺติ? 182. « Seigneur, je pose également cette question au Bienheureux : de même que ces divers métiers, Seigneur — tels que les cavaliers d'éléphants, les cavaliers de chevaux, les charretiers, les archers, les porte-étendards, les stratèges, les ravitailleurs, les nobles princes, les assaillants, les guerriers puissants, les héros, les soldats en armure de cuir, les fils d'esclaves, les cuisiniers, les barbiers, les préparateurs de bains, les chefs, les fleuristes, les blanchisseurs, les tisserands, les vanniers, les potiers, les calculateurs, les comptables, ou tout autre métier de ce genre — [ceux qui les pratiquent] jouissent ici-bas d'un fruit visible de leur métier ; par ce biais, ils assurent leur propre bonheur et bien-être, ainsi que celui de leurs parents, de leur femme et de leurs enfants, de leurs amis et compagnons, et ils instituent auprès des ascètes et des brahmanes une offrande qui mène vers les hauteurs, qui conduit au ciel, qui a pour résultat le bonheur et qui favorise la renaissance céleste. Serait-il possible, Seigneur, de mettre en évidence, de la même manière, un fruit de la vie d'ascète qui soit visible ici-bas, dans cette vie même ? » ๑๘๓. ‘‘สกฺกา, มหาราช. เตน หิ, มหาราช, ตญฺเญเวตฺถ ปฏิปุจฺฉิสฺสามิ. ยถา เต ขเมยฺย, ตถา นํ พฺยากเรยฺยาสิ. ตํ กึ มญฺญสิ, มหาราช, อิธ เต อสฺส ปุริโส ทาโส กมฺมกาโร ปุพฺพุฏฺฐายี ปจฺฉานิปาตี กิงฺการปฏิสฺสาวี มนาปจารี ปิยวาที มุขุลฺโลกโก. ตสฺส เอวมสฺส – ‘อจฺฉริยํ, วต โภ, อพฺภุตํ, วต โภ, ปุญฺญานํ คติ, ปุญฺญานํ วิปาโก. อยญฺหิ ราชา มาคโธ อชาตสตฺตุ เวเทหิปุตฺโต มนุสฺโส; อหมฺปิ มนุสฺโส. อยญฺหิ ราชา มาคโธ อชาตสตฺตุ เวเทหิปุตฺโต ปญฺจหิ กามคุเณหิ สมปฺปิโต สมงฺคีภูโต ปริจาเรติ, เทโว มญฺเญ. อหํ ปนมฺหิสฺส ทาโส กมฺมกาโร ปุพฺพุฏฺฐายี ปจฺฉานิปาตี กิงฺการปฏิสฺสาวี มนาปจารี ปิยวาที มุขุลฺโลกโก. โส วตสฺสาหํ ปุญฺญานิ กเรยฺยํ. ยํนูนาหํ เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพเชยฺย’นฺติ. โส อปเรน สมเยน เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพเชยฺย. โส เอวํ ปพฺพชิโต สมาโน กาเยน สํวุโต วิหเรยฺย, วาจาย สํวุโต วิหเรยฺย, มนสา สํวุโต วิหเรยฺย, ฆาสจฺฉาทนปรมตาย สนฺตุฏฺโฐ, อภิรโต ปวิเวเก. ตํ เจ เต ปุริสา เอวมาโรเจยฺยุํ – ‘ยคฺเฆ เทว ชาเนยฺยาสิ, โย เต โส ปุริโส ทาโส กมฺมกาโร ปุพฺพุฏฺฐายี ปจฺฉานิปาตี กิงฺการปฏิสฺสาวี มนาปจารี ปิยวาที มุขุลฺโลกโก; โส, เทว, เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิโต. โส เอวํ ปพฺพชิโต [Pg.57] สมาโน กาเยน สํวุโต วิหรติ, วาจาย สํวุโต วิหรติ, มนสา สํวุโต วิหรติ, ฆาสจฺฉาทนปรมตาย สนฺตุฏฺโฐ, อภิรโต ปวิเวเก’ติ. อปิ นุ ตฺวํ เอวํ วเทยฺยาสิ – ‘เอตุ เม, โภ, โส ปุริโส, ปุนเทว โหตุ ทาโส กมฺมกาโร ปุพฺพุฏฺฐายี ปจฺฉานิปาตี กิงฺการปฏิสฺสาวี มนาปจารี ปิยวาที มุขุลฺโลกโก’ติ? 183. « C'est possible, Grand Roi. À ce sujet, Grand Roi, je vais donc vous interroger à mon tour. Répondez selon ce qui vous semblera juste. Qu'en pensez-vous, Grand Roi ? Supposons que vous ayez ici un serviteur, un ouvrier, qui se lève avant vous, se couche après vous, qui est toujours prêt à obéir, qui cherche à vous plaire, qui parle avec amabilité et qui observe votre visage pour anticiper vos désirs. Celui-ci pourrait se dire : “C'est merveilleux, c'est prodigieux, la destination des mérites, le fruit des mérites ! Voici ce Roi Magadha, Ajātasattu, fils de la princesse Videhī ; il est un homme, et moi aussi je suis un homme. Pourtant, ce Roi Magadha, Ajātasattu, fils de la princesse Videhī, vit comblé et entouré par les cinq types de plaisirs sensuels, comme un dieu, me semble-t-il. Et moi, je suis son serviteur, son ouvrier, me levant avant lui, me couchant après lui, toujours prêt à obéir, cherchant à lui plaire, parlant avec amabilité et observant son visage. Oh, que je puisse moi aussi accomplir des mérites ! Et si je me rasais les cheveux et la barbe, revêtais les robes safran et, quittant la vie de foyer, j'adoptais la vie sans foyer ?” Supposons qu'après un certain temps, il se rase les cheveux et la barbe, revête les robes safran et, quittant la vie de foyer, adopte la vie sans foyer. Étant ainsi devenu moine, il vivrait contenu dans ses actes physiques, contenu dans ses paroles, contenu dans ses pensées, satisfait du strict nécessaire pour se nourrir et se vêtir, et se plairait dans la solitude. Si vos hommes venaient vous en informer ainsi : “Que votre Majesté le sache, celui qui était votre serviteur, votre ouvrier, se levant avant vous, se couchant après vous, toujours prêt à obéir, cherchant à vous plaire, parlant avec amabilité et observant votre visage ; celui-là, Sire, s'est rasé les cheveux et la barbe, a revêtu les robes safran et, quittant la vie de foyer, a adopté la vie sans foyer. Étant ainsi devenu moine, il vit contenu dans ses actes physiques, contenu dans ses paroles, contenu dans ses pensées, satisfait du strict nécessaire pour se nourrir et se vêtir, et se plaît dans la solitude.” Diriez-vous alors : “Que cet homme revienne vers moi, qu'il redevienne mon serviteur, mon ouvrier, se levant avant moi, se couchant après moi, toujours prêt à obéir, cherchant à me plaire, parlant avec amabilité et observant mon visage” ? » ๑๘๔. ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต. อถ โข นํ มยเมว อภิวาเทยฺยามปิ, ปจฺจุฏฺเฐยฺยามปิ, อาสเนนปิ นิมนฺเตยฺยาม, อภินิมนฺเตยฺยามปิ นํ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปฺปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาเรหิ, ธมฺมิกมฺปิสฺส รกฺขาวรณคุตฺตึ สํวิทเหยฺยามา’’ติ. 184. « Certes non, Seigneur. Au contraire, c'est nous-mêmes qui le saluerions respectueusement, qui nous lèverions pour l'accueillir, qui l'inviterions à s'asseoir. Nous l'inviterions également à accepter des robes, de la nourriture, un logement et des remèdes en cas de maladie, et nous assurerions sa protection, sa garde et sa sécurité, conformément à la loi. » ๑๘๕. ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, มหาราช, ยทิ เอวํ สนฺเต โหติ วา สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ โน วา’’ติ? ‘‘อทฺธา โข, ภนฺเต, เอวํ สนฺเต โหติ สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผล’’นฺติ. ‘‘อิทํ โข เต, มหาราช, มยา ปฐมํ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปญฺญตฺต’’นฺติ. 185. « Qu'en pensez-vous, Grand Roi ? Si tel est le cas, y a-t-il là un fruit de la vie d'ascète visible ici et maintenant, ou non ? » — « Assurément, Seigneur, dans ces conditions, il y a un fruit de la vie d'ascète visible ici et maintenant. » — « C'est là, Grand Roi, le premier fruit de la vie d'ascète visible ici-bas, dans cette vie même, que je vous ai exposé. » ทุติยสนฺทิฏฺฐิกสามญฺญผลํ Le deuxième fruit visible de la vie d'ascète ๑๘๖. ‘‘สกฺกา ปน, ภนฺเต, อญฺญมฺปิ เอวเมว ทิฏฺเฐว ธมฺเม สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปญฺญเปตุ’’นฺติ? ‘‘สกฺกา, มหาราช. เตน หิ, มหาราช, ตญฺเญเวตฺถ ปฏิปุจฺฉิสฺสามิ. ยถา เต ขเมยฺย, ตถา นํ พฺยากเรยฺยาสิ. ตํ กึ มญฺญสิ, มหาราช, อิธ เต อสฺส ปุริโส กสฺสโก คหปติโก กรการโก ราสิวฑฺฒโก. ตสฺส เอวมสฺส – ‘อจฺฉริยํ วต โภ, อพฺภุตํ วต โภ, ปุญฺญานํ คติ, ปุญฺญานํ วิปาโก. อยญฺหิ ราชา มาคโธ อชาตสตฺตุ เวเทหิปุตฺโต มนุสฺโส, อหมฺปิ มนุสฺโส. อยญฺหิ ราชา มาคโธ อชาตสตฺตุ เวเทหิปุตฺโต ปญฺจหิ กามคุเณหิ สมปฺปิโต สมงฺคีภูโต ปริจาเรติ, เทโว มญฺเญ. อหํ ปนมฺหิสฺส กสฺสโก คหปติโก กรการโก ราสิวฑฺฒโก. โส วตสฺสาหํ ปุญฺญานิ กเรยฺยํ. ยํนูนาหํ เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพเชยฺย’นฺติ. 186. « Mais serait-il possible, Seigneur, de mettre en évidence un autre fruit de la vie d'ascète, également visible ici-bas, dans cette vie même ? » — « C'est possible, Grand Roi. À ce sujet, Grand Roi, je vais donc vous interroger à mon tour. Répondez selon ce qui vous semblera juste. Qu'en pensez-vous, Grand Roi ? Supposons que vous ayez ici un homme qui soit cultivateur, chef de famille, contribuable et producteur de richesses. Celui-ci pourrait se dire : “C'est merveilleux, c'est prodigieux, la destination des mérites, le fruit des mérites ! Voici ce Roi Magadha, Ajātasattu, fils de la princesse Videhī, qui est un homme, et moi aussi je suis un homme. Pourtant, ce Roi Magadha, Ajātasattu, fils de la princesse Videhī, vit comblé et entouré par les cinq types de plaisirs sensuels, comme un dieu, me semble-t-il. Et moi, je suis son cultivateur, son chef de famille, son contribuable et son producteur de richesses. Oh, que je puisse moi aussi accomplir des mérites ! Et si je me rasais les cheveux et la barbe, revêtais les robes safran et, quittant la vie de foyer, j'adoptais la vie sans foyer ?” » ‘‘โส อปเรน สมเยน อปฺปํ วา โภคกฺขนฺธํ ปหาย มหนฺตํ วา โภคกฺขนฺธํ ปหาย, อปฺปํ วา ญาติปริวฏฺฏํ ปหาย มหนฺตํ วา ญาติปริวฏฺฏํ ปหาย เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา อคารสฺมา [Pg.58] อนคาริยํ ปพฺพเชยฺย. โส เอวํ ปพฺพชิโต สมาโน กาเยน สํวุโต วิหเรยฺย, วาจาย สํวุโต วิหเรยฺย, มนสา สํวุโต วิหเรยฺย, ฆาสจฺฉาทนปรมตาย สนฺตุฏฺโฐ, อภิรโต ปวิเวเก. ตํ เจ เต ปุริสา เอวมาโรเจยฺยุํ – ‘ยคฺเฆ, เทว ชาเนยฺยาสิ, โย เต โส ปุริโส กสฺสโก คหปติโก กรการโก ราสิวฑฺฒโก; โส เทว เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิโต. โส เอวํ ปพฺพชิโต สมาโน กาเยน สํวุโต วิหรติ, วาจาย สํวุโต วิหรติ, มนสา สํวุโต วิหรติ, ฆาสจฺฉาทนปรมตาย สนฺตุฏฺโฐ, อภิรโต ปวิเวเก’’ติ. อปิ นุ ตฺวํ เอวํ วเทยฺยาสิ – ‘เอตุ เม, โภ, โส ปุริโส, ปุนเทว โหตุ กสฺสโก คหปติโก กรการโก ราสิวฑฺฒโก’ติ? « Supposons qu'après un certain temps, abandonnant une petite ou une grande fortune, abandonnant un petit ou un grand cercle de parents, il se rase les cheveux et la barbe, revête les robes safran et, quittant la vie de foyer, adopte la vie sans foyer. Étant ainsi devenu moine, il vivrait contenu dans ses actes physiques, contenu dans ses paroles, contenu dans ses pensées, satisfait du strict nécessaire pour se nourrir et se vêtir, et se plairait dans la solitude. Si vos hommes venaient vous en informer ainsi : “Que votre Majesté le sache, celui qui était votre cultivateur, chef de famille, contribuable et producteur de richesses ; celui-là, Sire, s'est rasé les cheveux et la barbe, a revêtu les robes safran et, quittant la vie de foyer, a adopté la vie sans foyer. Étant ainsi devenu moine, il vit contenu dans ses actes physiques, contenu dans ses paroles, contenu dans ses pensées, satisfait du strict nécessaire pour se nourrir et se vêtir, et se plaît dans la solitude.” Diriez-vous alors : “Que cet homme revienne vers moi, qu'il redevienne mon cultivateur, mon chef de famille, mon contribuable et mon producteur de richesses” ? » ๑๘๗. ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต. อถ โข นํ มยเมว อภิวาเทยฺยามปิ, ปจฺจุฏฺเฐยฺยามปิ, อาสเนนปิ นิมนฺเตยฺยาม, อภินิมนฺเตยฺยามปิ นํ จีวรปิณฺฑปาตเสนาสนคิลานปฺปจฺจยเภสชฺชปริกฺขาเรหิ, ธมฺมิกมฺปิสฺส รกฺขาวรณคุตฺตึ สํวิทเหยฺยามา’’ติ. 187. « Certainement pas, Vénérable. Au contraire, c'est nous-mêmes qui le saluerions avec respect, nous lèverions pour l'accueillir, l'inviterions à s'asseoir, et l'inviterions à accepter des robes, de la nourriture d'aumône, un logement et des médicaments pour soigner ses maladies ; nous assurerions pour lui une protection, un abri et une garde conformes à la Loi. » ๑๘๘. ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, มหาราช? ยทิ เอวํ สนฺเต โหติ วา สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ โน วา’’ติ? ‘‘อทฺธา โข, ภนฺเต, เอวํ สนฺเต โหติ สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผล’’นฺติ. ‘‘อิทํ โข เต, มหาราช, มยา ทุติยํ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปญฺญตฺต’’นฺติ. 188. « Qu'en penses-tu, ô Grand Roi ? S'il en est ainsi, y a-t-il ou non un fruit visible de la vie ascétique ? » — « Assurément, Vénérable, s'il en est ainsi, il y a un fruit visible de la vie ascétique. » — « C'est là, ô Grand Roi, le deuxième fruit visible de la vie ascétique en cette vie même que je t'ai exposé. » ปณีตตรสามญฺญผลํ Le fruit plus élevé de la vie ascétique ๑๘๙. ‘‘สกฺกา ปน, ภนฺเต, อญฺญมฺปิ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปญฺญเปตุํ อิเมหิ สนฺทิฏฺฐิเกหิ สามญฺญผเลหิ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจา’’ติ? ‘‘สกฺกา, มหาราช. เตน หิ, มหาราช, สุโณหิ, สาธุกํ มนสิ กโรหิ, ภาสิสฺสามี’’ติ. ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’ติ โข ราชา มาคโธ อชาตสตฺตุ เวเทหิปุตฺโต ภควโต ปจฺจสฺโสสิ. 189. « Est-il possible, Vénérable, d'indiquer un autre fruit de la vie ascétique, visible en cette vie même, qui soit encore plus excellent et plus élevé que ces fruits visibles de la vie ascétique ? » — « C'est possible, ô Grand Roi. Pour cela, ô Grand Roi, écoute, sois bien attentif, je vais parler. » — « Bien, Vénérable », répondit le roi de Magadha, Ajātasattu, fils de la reine Vedehī, au Bienheureux. ๑๙๐. ภควา เอตทโวจ – ‘‘อิธ, มหาราช, ตถาคโต โลเก อุปฺปชฺชติ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน สุคโต โลกวิทู อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา. โส อิมํ [Pg.59] โลกํ สเทวกํ สมารกํ สพฺรหฺมกํ สสฺสมณพฺราหฺมณึ ปชํ สเทวมนุสฺสํ สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทติ. โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ, เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสติ. 190. Le Bienheureux dit ceci : « C'est ici, ô Grand Roi, qu'un Tathāgata apparaît dans le monde, un Arhat, un Parfaitement Éveillé, doté de la science et de la conduite, un Sugato, connaisseur du monde, guide incomparable des hommes à dresser, maître des dieux et des hommes, un Éveillé, un Bienheureux. Il fait connaître ce monde avec ses dieux, ses Māras, ses Brahmas, cette génération avec ses ascètes et ses brahmanes, ses rois et ses hommes, après l'avoir lui-même compris par une connaissance directe. Il enseigne la Doctrine, bonne au début, bonne au milieu, bonne à la fin, avec le sens et la lettre ; il proclame la vie sainte parfaitement complète et pure. » ๑๙๑. ‘‘ตํ ธมฺมํ สุณาติ คหปติ วา คหปติปุตฺโต วา อญฺญตรสฺมึ วา กุเล ปจฺจาชาโต. โส ตํ ธมฺมํ สุตฺวา ตถาคเต สทฺธํ ปฏิลภติ. โส เตน สทฺธาปฏิลาเภน สมนฺนาคโต อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ – ‘สมฺพาโธ ฆราวาโส รโชปโถ, อพฺโภกาโส ปพฺพชฺชา. นยิทํ สุกรํ อคารํ อชฺฌาวสตา เอกนฺตปริปุณฺณํ เอกนฺตปริสุทฺธํ สงฺขลิขิตํ พฺรหฺมจริยํ จริตุํ. ยํนูนาหํ เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพเชยฺย’นฺติ. 191. « Un maître de maison, le fils d'un maître de maison ou une personne née dans une autre lignée entend cette Doctrine. Ayant entendu cette Doctrine, il acquiert la foi dans le Tathāgata. Doté de cette acquisition de la foi, il réfléchit ainsi : 'La vie de foyer est étroite, un sentier de poussière ; la vie d'ascète est comme le plein air. Il n'est pas facile, en vivant au milieu d'un foyer, de mener cette vie sainte parfaitement complète, parfaitement pure et polie comme une nacre. Si je me rasais maintenant les cheveux et la barbe, revêtais les robes safranées et quittais le foyer pour la vie sans foyer !' » ๑๙๒. ‘‘โส อปเรน สมเยน อปฺปํ วา โภคกฺขนฺธํ ปหาย มหนฺตํ วา โภคกฺขนฺธํ ปหาย อปฺปํ วา ญาติปริวฏฺฏํ ปหาย มหนฺตํ วา ญาติปริวฏฺฏํ ปหาย เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชติ. 192. « Quelque temps après, abandonnant une petite ou une grande fortune, abandonnant un petit ou un grand cercle de parents, s'étant rasé les cheveux et la barbe, ayant revêtu les robes safranées, il quitte le foyer pour la vie sans foyer. » ๑๙๓. ‘‘โส เอวํ ปพฺพชิโต สมาโน ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต วิหรติ อาจารโคจรสมฺปนฺโน, อณุมตฺเตสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสาวี, สมาทาย สิกฺขติ สิกฺขาปเทสุ, กายกมฺมวจีกมฺเมน สมนฺนาคโต กุสเลน, ปริสุทฺธาชีโว สีลสมฺปนฺโน, อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร, สติสมฺปชญฺเญน สมนฺนาคโต, สนฺตุฏฺโฐ. 193. « Étant ainsi devenu moine, il vit réprimé par la discipline du Pātimokkha, doté d'une conduite et d'un domaine de fréquentation corrects. Voyant un danger dans les fautes les plus minimes, il s'exerce en entreprenant les règles d'entraînement. Doté d'actes corporels et verbaux méritoires, ayant des moyens de subsistance purs, accompli dans la vertu, les portes de ses sens sont gardées, il est doté de vigilance et de pleine conscience, il est satisfait. » จูฬสีลํ La petite section sur la vertu ๑๙๔. ‘‘กถญฺจ, มหาราช, ภิกฺขุ สีลสมฺปนฺโน โหติ? อิธ, มหาราช, ภิกฺขุ ปาณาติปาตํ ปหาย ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต โหติ. นิหิตทณฺโฑ นิหิตสตฺโถ ลชฺชี ทยาปนฺโน สพฺพปาณภูตหิตานุกมฺปี วิหรติ. อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมึ. 194. « Et comment, ô Grand Roi, un moine est-il accompli dans la vertu ? Ici, ô Grand Roi, le moine, abandonnant le meurtre d'êtres vivants, s'abstient de tuer. Ayant déposé le bâton, ayant déposé l'arme, il est consciencieux, plein de compassion, vivant pour le bien et la bienveillance envers tous les êtres vivants. Cela aussi fait partie de sa vertu. » ‘‘อทินฺนาทานํ [Pg.60] ปหาย อทินฺนาทานา ปฏิวิรโต โหติ ทินฺนาทายี ทินฺนปาฏิกงฺขี, อเถเนน สุจิภูเตน อตฺตนา วิหรติ. อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมึ. « Abandonnant la prise de ce qui n'est pas donné, il s'abstient de prendre ce qui n'est pas donné. Ne prenant que ce qui lui est donné, attendant ce qui lui est donné, il vit avec une conduite intègre et pure. Cela aussi fait partie de sa vertu. » ‘‘อพฺรหฺมจริยํ ปหาย พฺรหฺมจารี โหติ อาราจารี วิรโต เมถุนา คามธมฺมา. อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมึ. « Abandonnant la vie non sainte, il mène une vie sainte, vivant à l'écart, s'abstenant de l'acte sexuel, pratique villageoise. Cela aussi fait partie de sa vertu. » ‘‘มุสาวาทํ ปหาย มุสาวาทา ปฏิวิรโต โหติ สจฺจวาที สจฺจสนฺโธ เถโต ปจฺจยิโก อวิสํวาทโก โลกสฺส. อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมึ. « Abandonnant le faux langage, il s'abstient de mentir. Il dit la vérité, est lié à la vérité, est ferme, fiable, ne trompe pas le monde. Cela aussi fait partie de sa vertu. » ‘‘ปิสุณํ วาจํ ปหาย ปิสุณาย วาจาย ปฏิวิรโต โหติ; อิโต สุตฺวา น อมุตฺร อกฺขาตา อิเมสํ เภทาย; อมุตฺร วา สุตฺวา น อิเมสํ อกฺขาตา, อมูสํ เภทาย. อิติ ภินฺนานํ วา สนฺธาตา, สหิตานํ วา อนุปฺปทาตา, สมคฺคาราโม สมคฺครโต สมคฺคนนฺที สมคฺคกรณึ วาจํ ภาสิตา โหติ. อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมึ. « Abandonnant les paroles calomnieuses, il s'abstient de calomnier ; ce qu'il a entendu ici, il ne le rapporte pas là-bas pour diviser ces gens-là ; ce qu'il a entendu là-bas, il ne le rapporte pas ici pour diviser ces gens-ci. Ainsi, il réconcilie ceux qui sont divisés et encourage ceux qui sont unis. Aimant la concorde, se réjouissant de la concorde, trouvant son plaisir dans la concorde, il prononce des paroles qui créent la concorde. Cela aussi fait partie de sa vertu. » ‘‘ผรุสํ วาจํ ปหาย ผรุสาย วาจาย ปฏิวิรโต โหติ; ยา สา วาจา เนลา กณฺณสุขา เปมนียา หทยงฺคมา โปรี พหุชนกนฺตา พหุชนมนาปา ตถารูปึ วาจํ ภาสิตา โหติ. อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมึ. « Abandonnant les paroles rudes, il s'abstient de paroles rudes. Les paroles qui sont sans blâme, agréables à l'oreille, aimables, allant au cœur, polies, aimées de la multitude, plaisant à la multitude, il prononce de telles paroles. Cela aussi fait partie de sa vertu. » ‘‘สมฺผปฺปลาปํ ปหาย สมฺผปฺปลาปา ปฏิวิรโต โหติ กาลวาที ภูตวาที อตฺถวาที ธมฺมวาที วินยวาที, นิธานวตึ วาจํ ภาสิตา โหติ กาเลน สาปเทสํ ปริยนฺตวตึ อตฺถสํหิตํ. อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมึ. « Abandonnant les paroles futiles, il s'abstient de bavarder inutilement. Il parle au moment opportun, parle selon les faits, parle de ce qui est utile, parle de la Doctrine, parle de la Discipline. Il prononce des paroles dignes d'être retenues, opportunes, accompagnées de raisons, bien délimitées et liées au but. Cela aussi fait partie de sa vertu. » ‘‘พีชคามภูตคามสมารมฺภา ปฏิวิรโต โหติ…เป… เอกภตฺติโก โหติ รตฺตูปรโต วิรโต วิกาลโภชนา. นจฺจคีตวาทิตวิสูกทสฺสนา ปฏิวิรโต โหติ. มาลาคนฺธวิเลปนธารณมณฺฑนวิภูสนฏฺฐานา ปฏิวิรโต โหติ. อุจฺจาสยนมหาสยนา ปฏิวิรโต โหติ. ชาตรูปรชตปฏิคฺคหณา [Pg.61] ปฏิวิรโต โหติ. อามกธญฺญปฏิคฺคหณา ปฏิวิรโต โหติ. อามกมํสปฏิคฺคหณา ปฏิวิรโต โหติ. อิตฺถิกุมาริกปฏิคฺคหณา ปฏิวิรโต โหติ. ทาสิทาสปฏิคฺคหณา ปฏิวิรโต โหติ. อเชฬกปฏิคฺคหณา ปฏิวิรโต โหติ. กุกฺกุฏสูกรปฏิคฺคหณา ปฏิวิรโต โหติ. หตฺถิควสฺสวฬวปฏิคฺคหณา ปฏิวิรโต โหติ. เขตฺตวตฺถุปฏิคฺคหณา ปฏิวิรโต โหติ. ทูเตยฺยปหิณคมนานุโยคา ปฏิวิรโต โหติ. กยวิกฺกยา ปฏิวิรโต โหติ. ตุลากูฏกํสกูฏมานกูฏา ปฏิวิรโต โหติ. อุกฺโกฏนวญฺจนนิกติสาจิโยคา ปฏิวิรโต โหติ. เฉทนวธพนฺธนวิปราโมสอาโลปสหสาการา ปฏิวิรโต โหติ. อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมึ. « Il s'abstient de détruire les semences et les plantes... Il ne prend qu'un seul repas par jour, s'abstenant de manger la nuit et en dehors des heures permises. Il s'abstient de regarder des spectacles de danse, de chant et de musique. Il s'abstient de porter des guirlandes, des parfums et des onguents, qui sont des parures et des embellissements. Il s'abstient des lits hauts et des grands lits. Il s'abstient d'accepter de l'or et de l'argent. Il s'abstient d'accepter des grains crus. Il s'abstient d'accepter de la viande crue. Il s'abstient d'accepter des femmes et des jeunes filles. Il s'abstient d'accepter des esclaves femmes et hommes. Il s'abstient d'accepter des chèvres et des moutons. Il s'abstient d'accepter des volailles et des porcs. Il s'abstient d'accepter des éléphants, des bovins, des chevaux et des juments. Il s'abstient d'accepter des champs et des terres. Il s'abstient de se charger de messages et de commissions. Il s'abstient d'acheter et de vendre. Il s'abstient de tricher avec des balances, des métaux ou des mesures. Il s'abstient de corruption, de tromperie, de fraude et de faux. Il s'abstient de mutiler, de tuer, d'enchaîner, de brigandage, de pillage et de violence. Cela aussi fait partie de sa vertu. » จูฬสีลํ นิฏฺฐิตํ. Fin de la petite section sur la vertu. มชฺฌิมสีลํ La moyenne section sur la vertu ๑๙๕. ‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปํ พีชคามภูตคามสมารมฺภํ อนุยุตฺตา วิหรนฺติ. เสยฺยถิทํ – มูลพีชํ ขนฺธพีชํ ผฬุพีชํ อคฺคพีชํ พีชพีชเมว ปญฺจมํ, อิติ เอวรูปา พีชคามภูตคามสมารมฺภา ปฏิวิรโต โหติ. อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมึ. 195. « Alors que certains honorables ascètes et brahmanes, après avoir consommé la nourriture offerte par la foi, s’adonnent à la destruction des semences et des végétaux — à savoir : les semences issues de racines, les semences issues de troncs, les semences issues d'articulations, les semences issues de bourgeons, et les semences proprement dites en cinquième lieu — le moine, lui, s’abstient d’une telle destruction des semences et des végétaux. Cela aussi fait partie de sa vertu. » ๑๙๖. ‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปํ สนฺนิธิการปริโภคํ อนุยุตฺตา วิหรนฺติ. เสยฺยถิทํ – อนฺนสนฺนิธึ ปานสนฺนิธึ วตฺถสนฺนิธึ ยานสนฺนิธึ สยนสนฺนิธึ คนฺธสนฺนิธึ อามิสสนฺนิธึ, อิติ วา อิติ เอวรูปา สนฺนิธิการปริโภคา ปฏิวิรโต โหติ. อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมึ. 196. « Alors que certains honorables ascètes et brahmanes, après avoir consommé la nourriture offerte par la foi, s’adonnent à l’usage de biens accumulés — à savoir : l’accumulation de nourriture, de boissons, de vêtements, de véhicules, de literie, de parfums et d’autres choses matérielles — le moine, lui, s’abstient de l’usage de tels biens accumulés. Cela aussi fait partie de sa vertu. » ๑๙๗. ‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปํ วิสูกทสฺสนํ อนุยุตฺตา วิหรนฺติ. เสยฺยถิทํ – นจฺจํ คีตํ วาทิตํ เปกฺขํ อกฺขานํ ปาณิสฺสรํ เวตาฬํ กุมฺภถูณํ โสภนกํ จณฺฑาลํ วํสํ โธวนํ หตฺถิยุทฺธํ อสฺสยุทฺธํ มหึสยุทฺธํ อุสภยุทฺธํ อชยุทฺธํ เมณฺฑยุทฺธํ กุกฺกุฏยุทฺธํ วฏฺฏกยุทฺธํ ทณฺฑยุทฺธํ มุฏฺฐิยุทฺธํ นิพฺพุทฺธํ อุยฺโยธิกํ พลคฺคํ เสนาพฺยูหํ อนีกทสฺสนํ อิติ วา อิติ เอวรูปา วิสูกทสฺสนา ปฏิวิรโต โหติ. อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมึ. 197. « Alors que certains honorables ascètes et brahmanes, après avoir consommé la nourriture offerte par la foi, s’adonnent à des spectacles distrayants — à savoir : la danse, le chant, la musique instrumentale, les représentations théâtrales, les récits épiques, les battements de mains rythmés, les jeux de cymbales, les tambours de cérémonie, les parades d’artistes, les prouesses d’acrobates, les jeux de jonglerie sur bambou, les rituels de lavage d’ossements, les combats d’éléphants, de chevaux, de buffles, de taureaux, de chèvres, de béliers, de coqs ou de cailles, les combats au bâton, la boxe, la lutte, les simulacres de batailles, les revues de troupes, les déploiements de l'armée et l'inspection des unités militaires — le moine, lui, s’abstient de tels spectacles distrayants. Cela aussi fait partie de sa vertu. » ๑๙๘. ‘‘ยถา [Pg.62] วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปํ ชูตปฺปมาทฏฺฐานานุโยคํ อนุยุตฺตา วิหรนฺติ. เสยฺยถิทํ – อฏฺฐปทํ ทสปทํ อากาสํ ปริหารปถํ สนฺติกํ ขลิกํ ฆฏิกํ สลากหตฺถํ อกฺขํ ปงฺคจีรํ วงฺกกํ โมกฺขจิกํ จิงฺคุลิกํ ปตฺตาฬฺหกํ รถกํ ธนุกํ อกฺขริกํ มเนสิกํ ยถาวชฺชํ อิติ วา อิติ เอวรูปา ชูตปฺปมาทฏฺฐานานุโยคา ปฏิวิรโต โหติ. อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมึ. 198. « Alors que certains honorables ascètes et brahmanes, après avoir consommé la nourriture offerte par la foi, s’adonnent à des jeux de hasard et d'argent provoquant l’insouciance — à savoir : les jeux sur échiquier à huit cases ou dix cases, les jeux de société imaginaires, les parcours au sol comme la marelle, les jeux de jetons, les dés, les jeux de bâtons, les jeux de baguettes, les jeux de billes ou de noix, les jouets en feuilles de palmier, les petites charrues, les culbutes, les moulins à vent, les mesures de feuilles, les petits chariots, les petits arcs, le jeu de deviner des lettres, de deviner la pensée ou de mimer des difformités — le moine, lui, s’abstient de tels jeux de hasard provoquant l’insouciance. Cela aussi fait partie de sa vertu. » ๑๙๙. ‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปํ อุจฺจาสยนมหาสยนํ อนุยุตฺตา วิหรนฺติ. เสยฺยถิทํ – อาสนฺทึ ปลฺลงฺกํ โคนกํ จิตฺตกํ ปฏิกํ ปฏลิกํ ตูลิกํ วิกติกํ อุทฺทโลมึ เอกนฺตโลมึ กฏฺฏิสฺสํ โกเสยฺยํ กุตฺตกํ หตฺถตฺถรํ อสฺสตฺถรํ รถตฺถรํ อชินปฺปเวณึ กทลิมิคปวรปจฺจตฺถรณํ สอุตฺตรจฺฉทํ อุภโตโลหิตกูปธานํ อิติ วา อิติ เอวรูปา อุจฺจาสยนมหาสยนา ปฏิวิรโต โหติ. อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมึ. 199. « Alors que certains honorables ascètes et brahmanes, après avoir consommé la nourriture offerte par la foi, s’adonnent à l’usage de sièges hauts et luxueux — à savoir : les divans trop hauts, les lits ornés de pattes de bêtes sauvages, les grands tapis de laine à longs poils, les couvertures brodées, les tapis de laine blanche, les tapis de laine à fleurs, les édredons de coton, les tapis brodés de lions ou de tigres, les tapis à poils des deux côtés ou d’un seul côté, les couvertures tissées de fils d’or ou de soie, les tapis pour seize danseuses, les housses d’éléphant, de cheval ou de char, les peaux d’antilope noire, les peaux de daim précieux, ainsi que les lits dotés de baldaquins rouges et de traversins rouges aux deux extrémités — le moine, lui, s’abstient de tels sièges hauts et luxueux. Cela aussi fait partie de sa vertu. » ๒๐๐. ‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปํ มณฺฑนวิภูสนฏฺฐานานุโยคํ อนุยุตฺตา วิหรนฺติ. เสยฺยถิทํ – อุจฺฉาทนํ ปริมทฺทนํ นฺหาปนํ สมฺพาหนํ อาทาสํ อญฺชนํ มาลาคนฺธวิเลปนํ มุขจุณฺณํ มุขเลปนํ หตฺถพนฺธํ สิขาพนฺธํ ทณฺฑํ นาฬิกํ อสึ ฉตฺตํ จิตฺรุปาหนํ อุณฺหีสํ มณึ วาลพีชนึ โอทาตานิ วตฺถานิ ทีฆทสานิ อิติ วา อิติ เอวรูปา มณฺฑนวิภูสนฏฺฐานานุโยคา ปฏิวิรโต โหติ. อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมึ. 200. « Alors que certains honorables ascètes et brahmanes, après avoir consommé la nourriture offerte par la foi, s’adonnent à la parure et à l’embellissement du corps — à savoir : les onctions de poudres, les massages, les bains parfumés, les frictions des membres, l'usage de miroirs, de collyre, de guirlandes, d'onguents, de poudres et de fards pour le visage, le port de bracelets, de parures de tête, de cannes ornées, d'étuis à remèdes, d'épées, de parasols, de sandales décorées, de diadèmes, de joyaux de tête, de chasse-mouches en queue de yak, ainsi que de vêtements blancs à longues franges — le moine, lui, s’abstient de tels moyens de parure et d’embellissement. Cela aussi fait partie de sa vertu. » ๒๐๑. ‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปํ ติรจฺฉานกถํ อนุยุตฺตา วิหรนฺติ. เสยฺยถิทํ – ราชกถํ โจรกถํ มหามตฺตกถํ เสนากถํ ภยกถํ ยุทฺธกถํ อนฺนกถํ ปานกถํ วตฺถกถํ สยนกถํ มาลากถํ คนฺธกถํ ญาติกถํ ยานกถํ คามกถํ นิคมกถํ นครกถํ ชนปทกถํ อิตฺถิกถํ สูรกถํ วิสิขากถํ กุมฺภฏฺฐานกถํ ปุพฺพเปตกถํ นานตฺตกถํ โลกกฺขายิกํ [Pg.63] สมุทฺทกฺขายิกํ อิติภวาภวกถํ อิติ วา อิติ เอวรูปาย ติรจฺฉานกถาย ปฏิวิรโต โหติ. อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมึ. 201. « Alors que certains honorables ascètes et brahmanes, après avoir consommé la nourriture offerte par la foi, s’adonnent à des conversations futiles — à savoir : des causeries sur les rois, les voleurs, les ministres, les armées, les dangers, les guerres, la nourriture, les boissons, les vêtements, les lits, les guirlandes, les parfums, les parents, les véhicules, les villages, les bourgs, les villes, les provinces, les femmes, les hommes, les héros, les rues, les points d’eau, les défunts, des potins variés, des spéculations sur l’origine du monde ou de l’océan, ainsi que des propos sur le gain ou la perte — le moine, lui, s’abstient de telles conversations futiles. Cela aussi fait partie de sa vertu. » ๒๐๒. ‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปํ วิคฺคาหิกกถํ อนุยุตฺตา วิหรนฺติ. เสยฺยถิทํ – น ตฺวํ อิมํ ธมฺมวินยํ อาชานาสิ, อหํ อิมํ ธมฺมวินยํ อาชานามิ, กึ ตฺวํ อิมํ ธมฺมวินยํ อาชานิสฺสสิ, มิจฺฉา ปฏิปนฺโน ตฺวมสิ, อหมสฺมิ สมฺมา ปฏิปนฺโน, สหิตํ เม, อสหิตํ เต, ปุเร วจนียํ ปจฺฉา อวจ, ปจฺฉา วจนียํ ปุเร อวจ, อธิจิณฺณํ เต วิปราวตฺตํ, อาโรปิโต เต วาโท, นิคฺคหิโต ตฺวมสิ, จร วาทปฺปโมกฺขาย, นิพฺเพเฐหิ วา สเจ ปโหสีติ อิติ วา อิติ เอวรูปาย วิคฺคาหิกกถาย ปฏิวิรโต โหติ. อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมึ. 202. « Alors que certains honorables ascètes et brahmanes, après avoir consommé la nourriture offerte par la foi, s’adonnent à des discours de controverse — à savoir : "Tu ne comprends pas ce Dhamma et ce Vinaya, c'est moi qui les comprends", "Comment pourrais-tu comprendre ce Dhamma et ce Vinaya ?", "Tu pratiques de façon erronée, alors que je pratique de façon correcte", "Mon propos est cohérent, le tien ne l'est pas", "Tu as dit en dernier ce qui devait être dit en premier, et en premier ce qui devait être dit en dernier", "Ton point de vue a été réfuté", "Tu es vaincu", "Va donc pour libérer ton opinion" ou "Démêle-toi si tu en es capable" — le moine, lui, s’abstient de tels discours de controverse. Cela aussi fait partie de sa vertu. » ๒๐๓. ‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปํ ทูเตยฺยปหิณคมนานุโยคํ อนุยุตฺตา วิหรนฺติ. เสยฺยถิทํ – รญฺญํ, ราชมหามตฺตานํ, ขตฺติยานํ, พฺราหฺมณานํ, คหปติกานํ, กุมารานํ – ‘อิธ คจฺฉ, อมุตฺราคจฺฉ, อิทํ หร, อมุตฺร อิทํ อาหรา’ติ อิติ วา อิติ เอวรูปา ทูเตยฺยปหิณคมนานุโยคา ปฏิวิรโต โหติ. อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมึ. 203. « Alors que certains honorables ascètes et brahmanes, après avoir consommé la nourriture offerte par la foi, s’adonnent à des services de messagerie et d'émissaire — à savoir : pour des rois, des ministres, des nobles, des brahmanes, des chefs de famille ou des jeunes gens, en acceptant de dire : "Va ici, va là-bas, apporte ceci, rapporte cela de là-bas" — le moine, lui, s’abstient de tels services de messagerie et d’émissaire. Cela aussi fait partie de sa vertu. » ๒๐๔. ‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต กุหกา จ โหนฺติ ลปกา จ เนมิตฺติกา จ นิปฺเปสิกา จ ลาเภน ลาภํ นิชิคีํสิตาโร จ. อิติ เอวรูปา กุหนลปนา ปฏิวิรโต โหติ. อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมึ’’. 204. « Alors que certains honorables ascètes et brahmanes, après avoir consommé la nourriture offerte par la foi, sont des imposteurs, des flatteurs, des devins, des extorqueurs, et cherchent sans cesse à accroître leur profit par le profit — le moine, lui, s’abstient d’une telle tromperie et de telles flatteries. Cela aussi fait partie de sa vertu. » มชฺฌิมสีลํ นิฏฺฐิตํ. La section de la Vertu Moyenne est terminée. มหาสีลํ LA GRANDE VERTU ๒๐๕. ‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีเวน ชีวิตํ กปฺเปนฺติ. เสยฺยถิทํ – องฺคํ นิมิตฺตํ อุปฺปาตํ สุปินํ ลกฺขณํ มูสิกจฺฉินฺนํ อคฺคิโหมํ ทพฺพิโหมํ ถุสโหมํ กณโหมํ ตณฺฑุลโหมํ สปฺปิโหมํ เตลโหมํ [Pg.64] มุขโหมํ โลหิตโหมํ องฺควิชฺชา วตฺถุวิชฺชา ขตฺตวิชฺชา สิววิชฺชา ภูตวิชฺชา ภูริวิชฺชา อหิวิชฺชา วิสวิชฺชา วิจฺฉิกวิชฺชา มูสิกวิชฺชา สกุณวิชฺชา วายสวิชฺชา ปกฺกชฺฌานํ สรปริตฺตาณํ มิคจกฺกํ อิติ วา อิติ เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีวา ปฏิวิรโต โหติ. อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมึ. 205. « Alors que certains honorables ascètes et brahmanes, bien qu'ils consomment la nourriture offerte par la foi, gagnent leur vie par des moyens d'existence faux fondés sur des arts bas tels que : la divination par les membres, la divination par les signes, la divination par les présages célestes, la divination par les rêves, la divination par les marques corporelles, la divination par les objets rongés par les rats ; les oblations au feu, les oblations faites avec une louche, avec de la balle de grain, avec du son de riz, avec du riz entier, avec du beurre clarifié, avec de l'huile, avec la bouche, avec du sang ; la connaissance des membres du corps, la science des sites, la science politique, les rites d'apaisement dans les cimetières, l'exorcisme des esprits, la science de la protection de la terre, les charmes contre les serpents, les poisons, les scorpions, les rats, les oiseaux et les corbeaux ; la divination de la longévité, les charmes contre les flèches, la connaissance des cris des animaux sauvages ; le moine s’abstient de tels moyens d'existence faux fondés sur de tels arts bas. Cela fait partie de sa vertu. » ๒๐๖. ‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีเวน ชีวิตํ กปฺเปนฺติ. เสยฺยถิทํ – มณิลกฺขณํ วตฺถลกฺขณํ ทณฺฑลกฺขณํ สตฺถลกฺขณํ อสิลกฺขณํ อุสุลกฺขณํ ธนุลกฺขณํ อาวุธลกฺขณํ อิตฺถิลกฺขณํ ปุริสลกฺขณํ กุมารลกฺขณํ กุมาริลกฺขณํ ทาสลกฺขณํ ทาสิลกฺขณํ หตฺถิลกฺขณํ อสฺสลกฺขณํ มหึสลกฺขณํ อุสภลกฺขณํ โคลกฺขณํ อชลกฺขณํ เมณฺฑลกฺขณํ กุกฺกุฏลกฺขณํ วฏฺฏกลกฺขณํ โคธาลกฺขณํ กณฺณิกลกฺขณํ กจฺฉปลกฺขณํ มิคลกฺขณํ อิติ วา อิติ เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีวา ปฏิวิรโต โหติ. อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมึ. 206. « Alors que certains honorables ascètes et brahmanes, bien qu'ils consomment la nourriture offerte par la foi, gagnent leur vie par des moyens d'existence faux fondés sur des arts bas tels que : la connaissance des marques des gemmes, des vêtements, des bâtons, des épées, des glaives, des flèches, des arcs, des armes, des femmes, des hommes, des garçons, des filles, des esclaves masculins, des esclaves féminines, des éléphants, des chevaux, des buffles, des taureaux, des vaches, des chèvres, des moutons, des coqs, des cailles, des iguanes, des faîtes de toitures, des tortues et des animaux sauvages ; le moine s’abstient de tels moyens d'existence faux fondés sur de tels arts bas. Cela fait partie de sa vertu. » ๒๐๗. ‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีเวน ชีวิตํ กปฺเปนฺติ. เสยฺยถิทํ – รญฺญํ นิยฺยานํ ภวิสฺสติ, รญฺญํ อนิยฺยานํ ภวิสฺสติ, อพฺภนฺตรานํ รญฺญํ อุปยานํ ภวิสฺสติ, พาหิรานํ รญฺญํ อปยานํ ภวิสฺสติ, พาหิรานํ รญฺญํ อุปยานํ ภวิสฺสติ, อพฺภนฺตรานํ รญฺญํ อปยานํ ภวิสฺสติ, อพฺภนฺตรานํ รญฺญํ ชโย ภวิสฺสติ, พาหิรานํ รญฺญํ ปราชโย ภวิสฺสติ, พาหิรานํ รญฺญํ ชโย ภวิสฺสติ, อพฺภนฺตรานํ รญฺญํ ปราชโย ภวิสฺสติ, อิติ อิมสฺส ชโย ภวิสฺสติ, อิมสฺส ปราชโย ภวิสฺสติ อิติ วา อิติ เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีวา ปฏิวิรโต โหติ. อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมึ. 207. « Alors que certains honorables ascètes et brahmanes, bien qu'ils consomment la nourriture offerte par la foi, gagnent leur vie par des moyens d'existence faux fondés sur des arts bas tels que la prédiction suivante : “Les rois sortiront en campagne”, “Les rois ne sortiront pas en campagne”, “Les rois du pays s'approcheront et les rois étrangers se retireront”, “Les rois étrangers s'approcheront et les rois du pays se retireront”, “Les rois du pays seront victorieux et les rois étrangers seront vaincus”, “Les rois étrangers seront victorieux et les rois du pays seront vaincus”, “Celui-ci sera victorieux, celui-là sera vaincu” ; le moine s’abstient de tels moyens d'existence faux fondés sur de tels arts bas. Cela fait partie de sa vertu. » ๒๐๘. ‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีเวน ชีวิตํ กปฺเปนฺติ. เสยฺยถิทํ – จนฺทคฺคาโห ภวิสฺสติ, สูริยคฺคาโห ภวิสฺสติ, นกฺขตฺตคฺคาโห ภวิสฺสติ, จนฺทิมสูริยานํ ปถคมนํ ภวิสฺสติ, จนฺทิมสูริยานํ อุปฺปถคมนํ ภวิสฺสติ, นกฺขตฺตานํ ปถคมนํ ภวิสฺสติ, นกฺขตฺตานํ อุปฺปถคมนํ ภวิสฺสติ[Pg.65], อุกฺกาปาโต ภวิสฺสติ, ทิสาฑาโห ภวิสฺสติ, ภูมิจาโล ภวิสฺสติ, เทวทุทฺรภิ ภวิสฺสติ, จนฺทิมสูริยนกฺขตฺตานํ อุคฺคมนํ โอคมนํ สํกิเลสํ โวทานํ ภวิสฺสติ, เอวํวิปาโก จนฺทคฺคาโห ภวิสฺสติ, เอวํวิปาโก สูริยคฺคาโห ภวิสฺสติ, เอวํวิปาโก นกฺขตฺตคฺคาโห ภวิสฺสติ, เอวํวิปากํ จนฺทิมสูริยานํ ปถคมนํ ภวิสฺสติ, เอวํวิปากํ จนฺทิมสูริยานํ อุปฺปถคมนํ ภวิสฺสติ, เอวํวิปากํ นกฺขตฺตานํ ปถคมนํ ภวิสฺสติ, เอวํวิปากํ นกฺขตฺตานํ อุปฺปถคมนํ ภวิสฺสติ, เอวํวิปาโก อุกฺกาปาโต ภวิสฺสติ, เอวํวิปาโก ทิสาฑาโห ภวิสฺสติ, เอวํวิปาโก ภูมิจาโล ภวิสฺสติ, เอวํวิปาโก เทวทุทฺรภิ ภวิสฺสติ, เอวํวิปากํ จนฺทิมสูริยนกฺขตฺตานํ อุคฺคมนํ โอคมนํ สํกิเลสํ โวทานํ ภวิสฺสติ อิติ วา อิติ เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีวา ปฏิวิรโต โหติ. อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมึ. 208. « Alors que certains honorables ascètes et brahmanes, bien qu'ils consomment la nourriture offerte par la foi, gagnent leur vie par des moyens d'existence faux fondés sur des arts bas tels que la prédiction suivante : “Il y aura une éclipse de lune, une éclipse de soleil, une éclipse des constellations ; la lune et le soleil suivront leur course normale ou une course anormale ; les constellations suivront leur course normale ou une course anormale ; il y aura une chute de météores, un embrasement de l'horizon, un tremblement de terre, un tonnerre céleste ; il y aura un lever, un coucher, un obscurcissement ou un éclaircissement de la lune, du soleil et des constellations ; et une éclipse de lune aura tel ou tel effet, une éclipse de soleil aura tel ou tel effet... un lever, un coucher, un obscurcissement ou un éclaircissement de la lune, du soleil et des constellations aura tel ou tel effet” ; le moine s’abstient de tels moyens d'existence faux fondés sur de tels arts bas. Cela fait partie de sa vertu. » ๒๐๙. ‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีเวน ชีวิตํ กปฺเปนฺติ. เสยฺยถิทํ – สุวุฏฺฐิกา ภวิสฺสติ, ทุพฺพุฏฺฐิกา ภวิสฺสติ, สุภิกฺขํ ภวิสฺสติ, ทุพฺภิกฺขํ ภวิสฺสติ, เขมํ ภวิสฺสติ, ภยํ ภวิสฺสติ, โรโค ภวิสฺสติ, อาโรคฺยํ ภวิสฺสติ, มุทฺทา, คณนา, สงฺขานํ, กาเวยฺยํ, โลกายตํ อิติ วา อิติ เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีวา ปฏิวิรโต โหติ. อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมึ. 209. « Alors que certains honorables ascètes et brahmanes, bien qu'ils consomment la nourriture offerte par la foi, gagnent leur vie par des moyens d'existence faux fondés sur des arts bas tels que la prédiction suivante : “Il y aura des pluies abondantes, il y aura de la sécheresse ; il y aura l'abondance, il y aura la famine ; il y aura la sécurité, il y aura le danger ; il y aura la maladie, il y aura la santé” ; ou encore le calcul digital, le calcul arithmétique, la comptabilité, la composition poétique et la philosophie mondaine ; le moine s’abstient de tels moyens d'existence faux fondés sur de tels arts bas. Cela fait partie de sa vertu. » ๒๑๐. ‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีเวน ชีวิตํ กปฺเปนฺติ. เสยฺยถิทํ – อาวาหนํ วิวาหนํ สํวรณํ วิวรณํ สงฺกิรณํ วิกิรณํ สุภคกรณํ ทุพฺภคกรณํ วิรุทฺธคพฺภกรณํ ชิวฺหานิพนฺธนํ หนุสํหนนํ หตฺถาภิชปฺปนํ หนุชปฺปนํ กณฺณชปฺปนํ อาทาสปญฺหํ กุมาริกปญฺหํ เทวปญฺหํ อาทิจฺจุปฏฺฐานํ มหตุปฏฺฐานํ อพฺภุชฺชลนํ สิริวฺหายนํ อิติ วา อิติ เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีวา ปฏิวิรโต โหติ. อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมึ. 210. « Alors que certains honorables ascètes et brahmanes, bien qu'ils consomment la nourriture offerte par la foi, gagnent leur vie par des moyens d'existence faux fondés sur des arts bas tels que : organiser des mariages, donner en mariage, conclure des fiançailles, prononcer des divorces ; amasser des richesses ou les disperser ; pratiquer des charmes pour la chance ou la malchance, des rites pour prévenir l'avortement ; utiliser des sorts pour lier la langue, pour bloquer la mâchoire, pour jeter des sorts sur les mains, des sorts sur les mâchoires ou les oreilles ; consulter un miroir magique, consulter une jeune fille servant de médium ou une personne possédée ; adorer le soleil, adorer Mahābrahmā, cracher du feu ou invoquer la déesse de la fortune ; le moine s’abstient de tels moyens d'existence faux fondés sur de tels arts bas. Cela fait partie de sa vertu. » ๒๑๑. ‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีเวน ชีวิตํ กปฺเปนฺติ[Pg.66]. เสยฺยถิทํ – สนฺติกมฺมํ ปณิธิกมฺมํ ภูตกมฺมํ ภูริกมฺมํ วสฺสกมฺมํ โวสฺสกมฺมํ วตฺถุกมฺมํ วตฺถุปริกมฺมํ อาจมนํ นฺหาปนํ ชุหนํ วมนํ วิเรจนํ อุทฺธํวิเรจนํ อโธวิเรจนํ สีสวิเรจนํ กณฺณเตลํ เนตฺตตปฺปนํ นตฺถุกมฺมํ อญฺชนํ ปจฺจญฺชนํ สาลากิยํ สลฺลกตฺติยํ ทารกติกิจฺฉา, มูลเภสชฺชานํ อนุปฺปทานํ, โอสธีนํ ปฏิโมกฺโข อิติ วา อิติ เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีวา ปฏิวิรโต โหติ. อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมึ. 211. « Alors que certains vénérables ascètes et brahmanes, après avoir consommé la nourriture offerte par la foi, gagnent leur vie par de tels arts futiles et des moyens d'existence erronés — tels que : rituels d'apaisement, offrandes votives aux divinités, exorcisme de démons, géomancie pratiquée dans des habitations souterraines, rites pour conférer la virilité ou causer l'impuissance, sélection de sites pour les habitations, rituels de consécration de terrain, ablutions rituelles du visage, bains de purification, offrandes sacrificielles au feu, administration d'émétiques, de purgatifs, de traitements pour évacuer les humeurs par le haut ou par le bas, traitements pour les maux de tête, préparation d'huiles pour les oreilles, de collyres pour les yeux, administration de remèdes par le nez, préparation d'onguents oculaires piquants ou rafraîchissants, chirurgie oculaire, chirurgie générale, pédiatrie, administration de racines médicinales et application ou retrait d'emplâtres — le moine s'abstient de tels arts futiles et de tels moyens d'existence erronés. Cela aussi fait partie de sa vertu. » ๒๑๒. ‘‘ส โข โส, มหาราช, ภิกฺขุ เอวํ สีลสมฺปนฺโน น กุโตจิ ภยํ สมนุปสฺสติ, ยทิทํ สีลสํวรโต. เสยฺยถาปิ – มหาราช, ราชา ขตฺติโย มุทฺธาภิสิตฺโต นิหตปจฺจามิตฺโต น กุโตจิ ภยํ สมนุปสฺสติ, ยทิทํ ปจฺจตฺถิกโต; เอวเมว โข, มหาราช, ภิกฺขุ เอวํ สีลสมฺปนฺโน น กุโตจิ ภยํ สมนุปสฺสติ, ยทิทํ สีลสํวรโต. โส อิมินา อริเยน สีลกฺขนฺเธน สมนฺนาคโต อชฺฌตฺตํ อนวชฺชสุขํ ปฏิสํเวเทติ. เอวํ โข, มหาราช, ภิกฺขุ สีลสมฺปนฺโน โหติ. 212. « Le moine ainsi parfait en vertu, ô Grand Roi, ne voit nulle part de danger venant de sa retenue morale. Tout comme un roi khattiya, oint sur le sommet de la tête et ayant anéanti ses ennemis, ne voit nulle part de danger venant de ses adversaires, de même le moine parfait en vertu ne voit nulle part de danger venant de sa retenue morale. Étant doté de ce noble ensemble de vertus, il éprouve en lui-même un bonheur irréprochable. C'est ainsi, ô Grand Roi, que le moine est parfait en vertu. » มหาสีลํ นิฏฺฐิตํ. Ici s'achève la Grande Section sur la Vertu. อินฺทฺริยสํวโร La maîtrise des sens ๒๑๓. ‘‘กถญฺจ, มหาราช, ภิกฺขุ อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร โหติ? อิธ, มหาราช, ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา น นิมิตฺตคฺคาหี โหติ นานุพฺยญฺชนคฺคาหี. ยตฺวาธิกรณเมนํ จกฺขุนฺทฺริยํ อสํวุตํ วิหรนฺตํ อภิชฺฌา โทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสฺสเวยฺยุํ, ตสฺส สํวราย ปฏิปชฺชติ, รกฺขติ จกฺขุนฺทฺริยํ, จกฺขุนฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชติ. โสเตน สทฺทํ สุตฺวา…เป… ฆาเนน คนฺธํ ฆายิตฺวา…เป… ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา…เป… กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสิตฺวา…เป… มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย น นิมิตฺตคฺคาหี โหติ นานุพฺยญฺชนคฺคาหี. ยตฺวาธิกรณเมนํ มนินฺทฺริยํ อสํวุตํ วิหรนฺตํ อภิชฺฌา โทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสฺสเวยฺยุํ, ตสฺส สํวราย ปฏิปชฺชติ, รกฺขติ มนินฺทฺริยํ, มนินฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชติ. โส อิมินา อริเยน อินฺทฺริยสํวเรน สมนฺนาคโต อชฺฌตฺตํ อพฺยาเสกสุขํ ปฏิสํเวเทติ. เอวํ โข, มหาราช, ภิกฺขุ อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร โหติ. 213. « Et comment, ô Grand Roi, le moine est-il celui dont les portes des sens sont gardées ? Ici, ô Grand Roi, le moine, ayant vu une forme avec l'œil, ne s'attache ni à son apparence générale ni à ses détails. Puisque des états mauvais et malsains de convoitise et de déplaisir pourraient envahir celui qui demeure sans maîtrise de la faculté de l'œil, il s'exerce à cette maîtrise, garde la faculté de l'œil et parvient à la maîtrise de la faculté de l'œil. Ayant entendu un son avec l'oreille... ayant senti une odeur avec le nez... ayant goûté une saveur avec la langue... ayant touché un objet tangible avec le corps... ayant connu un objet mental avec l'esprit, il ne s'attache ni à son apparence générale ni à ses détails. Puisque des états mauvais et malsains de convoitise et de déplaisir pourraient envahir celui qui demeure sans maîtrise de la faculté de l'esprit, il s'exerce à cette maîtrise, garde la faculté de l'esprit et parvient à la maîtrise de la faculté de l'esprit. Étant doté de cette noble maîtrise des sens, il éprouve en lui-même un bonheur pur, exempt de toute souillure. C'est ainsi, ô Grand Roi, que le moine est celui dont les portes des sens sont gardées. » สติสมฺปชญฺญํ L'attention et la pleine conscience ๒๑๔. ‘‘กถญฺจ[Pg.67], มหาราช, ภิกฺขุ สติสมฺปชญฺเญน สมนฺนาคโต โหติ? อิธ, มหาราช, ภิกฺขุ อภิกฺกนฺเต ปฏิกฺกนฺเต สมฺปชานการี โหติ, อาโลกิเต วิโลกิเต สมฺปชานการี โหติ, สมิญฺชิเต ปสาริเต สมฺปชานการี โหติ, สงฺฆาฏิปตฺตจีวรธารเณ สมฺปชานการี โหติ, อสิเต ปีเต ขายิเต สายิเต สมฺปชานการี โหติ, อุจฺจารปสฺสาวกมฺเม สมฺปชานการี โหติ, คเต ฐิเต นิสินฺเน สุตฺเต ชาคริเต ภาสิเต ตุณฺหีภาเว สมฺปชานการี โหติ. เอวํ โข, มหาราช, ภิกฺขุ สติสมฺปชญฺเญน สมนฺนาคโต โหติ. 214. « Et comment, ô Grand Roi, le moine est-il doté d'attention et de pleine conscience ? Ici, ô Grand Roi, le moine agit avec pleine conscience en avançant et en reculant ; il agit avec pleine conscience en regardant devant lui et en regardant autour de lui ; il agit avec pleine conscience en pliant et en étendant ses membres ; il agit avec pleine conscience en portant sa robe de dessus, son bol et ses autres robes ; il agit avec pleine conscience en mangeant, en buvant, en mâchant et en goûtant ; il agit avec pleine conscience en urinant et en allant à la selle ; il agit avec pleine conscience en marchant, en se tenant debout, en s'asseyant, en s'endormant, en s'éveillant, en parlant et en gardant le silence. C'est ainsi, ô Grand Roi, que le moine est doté d'attention et de pleine conscience. » สนฺโตโส Le contentement ๒๑๕. ‘‘กถญฺจ, มหาราช, ภิกฺขุ สนฺตุฏฺโฐ โหติ? อิธ, มหาราช, ภิกฺขุ สนฺตุฏฺโฐ โหติ กายปริหาริเกน จีวเรน, กุจฺฉิปริหาริเกน ปิณฺฑปาเตน. โส เยน เยเนว ปกฺกมติ, สมาทาเยว ปกฺกมติ. เสยฺยถาปิ, มหาราช, ปกฺขี สกุโณ เยน เยเนว เฑติ, สปตฺตภาโรว เฑติ. เอวเมว โข, มหาราช, ภิกฺขุ สนฺตุฏฺโฐ โหติ กายปริหาริเกน จีวเรน กุจฺฉิปริหาริเกน ปิณฺฑปาเตน. โส เยน เยเนว ปกฺกมติ, สมาทาเยว ปกฺกมติ. เอวํ โข, มหาราช, ภิกฺขุ สนฺตุฏฺโฐ โหติ. 215. « Et comment, ô Grand Roi, le moine est-il content ? Ici, ô Grand Roi, le moine est content d'une robe qui suffit à protéger son corps et d'une nourriture d'aumône qui suffit à sustenter son estomac. Où qu'il aille, il part en emportant seulement ses accessoires. Tout comme un oiseau, ô Grand Roi, où qu'il vole, ne vole qu'avec ses ailes pour seul fardeau, de même le moine est content d'une robe qui suffit à protéger son corps et d'une nourriture d'aumône qui suffit à sustenter son estomac. Où qu'il aille, il part en emportant seulement ses accessoires. C'est ainsi, ô Grand Roi, que le moine est content. » นีวรณปฺปหานํ L'abandon des obstacles ๒๑๖. ‘‘โส อิมินา จ อริเยน สีลกฺขนฺเธน สมนฺนาคโต, อิมินา จ อริเยน อินฺทฺริยสํวเรน สมนฺนาคโต, อิมินา จ อริเยน สติสมฺปชญฺเญน สมนฺนาคโต, อิมาย จ อริยาย สนฺตุฏฺฐิยา สมนฺนาคโต, วิวิตฺตํ เสนาสนํ ภชติ อรญฺญํ รุกฺขมูลํ ปพฺพตํ กนฺทรํ คิริคุหํ สุสานํ วนปตฺถํ อพฺโภกาสํ ปลาลปุญฺชํ. โส ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฺปฏิกฺกนฺโต นิสีทติ ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา อุชุํ กายํ ปณิธาย ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา. 216. « Doté de ce noble ensemble de vertus, de cette noble maîtrise des sens, de cette noble attention et pleine conscience, et de ce noble contentement, il recherche une demeure retirée : une forêt, le pied d'un arbre, une montagne, un ravin, une grotte, un cimetière, un fourré, un espace à découvert ou un tas de paille. De retour de sa collecte d'aumônes, après son repas, il s'assoit, les jambes croisées, le corps droit, ayant établi l'attention devant lui. » ๒๑๗. ‘‘โส อภิชฺฌํ โลเก ปหาย วิคตาภิชฺเฌน เจตสา วิหรติ, อภิชฺฌาย จิตฺตํ ปริโสเธติ. พฺยาปาทปโทสํ ปหาย อพฺยาปนฺนจิตฺโต [Pg.68] วิหรติ สพฺพปาณภูตหิตานุกมฺปี, พฺยาปาทปโทสา จิตฺตํ ปริโสเธติ. ถินมิทฺธํ ปหาย วิคตถินมิทฺโธ วิหรติ อาโลกสญฺญี, สโต สมฺปชาโน, ถินมิทฺธา จิตฺตํ ปริโสเธติ. อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ ปหาย อนุทฺธโต วิหรติ, อชฺฌตฺตํ วูปสนฺตจิตฺโต, อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจา จิตฺตํ ปริโสเธติ. วิจิกิจฺฉํ ปหาย ติณฺณวิจิกิจฺโฉ วิหรติ, อกถํกถี กุสเลสุ ธมฺเมสุ, วิจิกิจฺฉาย จิตฺตํ ปริโสเธติ. 217. « Abandonnant la convoitise pour le monde, il demeure l'esprit libéré de convoitise ; il purifie son esprit de la convoitise. Abandonnant la malveillance, il demeure l'esprit sans haine, plein de compassion pour le bien de tous les êtres vivants ; il purifie son esprit de la malveillance. Abandonnant la torpeur et la somnolence, il demeure libéré de la torpeur et de la somnolence, percevant la lumière, attentif et pleinement conscient ; il purifie son esprit de la torpeur et de la somnolence. Abandonnant l'agitation et le remords, il demeure paisible, l'esprit calme en lui-même ; il purifie son esprit de l'agitation et du remords. Abandonnant le doute, il demeure ayant traversé le doute, sans incertitude concernant les états bénéfiques ; il purifie son esprit du doute. » ๒๑๘. ‘‘เสยฺยถาปิ, มหาราช, ปุริโส อิณํ อาทาย กมฺมนฺเต ปโยเชยฺย. ตสฺส เต กมฺมนฺตา สมิชฺเฌยฺยุํ. โส ยานิ จ โปราณานิ อิณมูลานิ, ตานิ จ พฺยนฺตึ กเรยฺย, สิยา จสฺส อุตฺตรึ อวสิฏฺฐํ ทารภรณาย. ตสฺส เอวมสฺส – ‘อหํ โข ปุพฺเพ อิณํ อาทาย กมฺมนฺเต ปโยเชสึ. ตสฺส เม เต กมฺมนฺตา สมิชฺฌึสุ. โสหํ ยานิ จ โปราณานิ อิณมูลานิ, ตานิ จ พฺยนฺตึ อกาสึ, อตฺถิ จ เม อุตฺตรึ อวสิฏฺฐํ ทารภรณายา’ติ. โส ตโตนิทานํ ลเภถ ปาโมชฺชํ, อธิคจฺเฉยฺย โสมนสฺสํ. 218. « C'est comme si, ô Grand Roi, un homme, ayant contracté une dette, l'utilisait pour ses affaires. Ses affaires prospéreraient ; il rembourserait ses dettes anciennes et il lui resterait un surplus pour entretenir sa femme et ses enfants. Il se dirait : 'Auparavant, j'avais contracté une dette pour entreprendre des affaires. Mais mes affaires ont prospéré, j'ai remboursé mes dettes anciennes et il me reste un surplus pour entretenir ma femme et mes enfants.' En raison de cela, il éprouverait de la joie et parviendrait au bonheur de l'esprit. » ๒๑๙. ‘‘เสยฺยถาปิ, มหาราช, ปุริโส อาพาธิโก อสฺส ทุกฺขิโต พาฬฺหคิลาโน; ภตฺตญฺจสฺส นจฺฉาเทยฺย, น จสฺส กาเย พลมตฺตา. โส อปเรน สมเยน ตมฺหา อาพาธา มุจฺเจยฺย; ภตฺตํ จสฺส ฉาเทยฺย, สิยา จสฺส กาเย พลมตฺตา. ตสฺส เอวมสฺส – ‘อหํ โข ปุพฺเพ อาพาธิโก อโหสึ ทุกฺขิโต พาฬฺหคิลาโน; ภตฺตญฺจ เม นจฺฉาเทสิ, น จ เม อาสิ กาเย พลมตฺตา. โสมฺหิ เอตรหิ ตมฺหา อาพาธา มุตฺโต; ภตฺตญฺจ เม ฉาเทติ, อตฺถิ จ เม กาเย พลมตฺตา’ติ. โส ตโตนิทานํ ลเภถ ปาโมชฺชํ, อธิคจฺเฉยฺย โสมนสฺสํ. 219. « C'est comme si, grand roi, un homme était malade, souffrant, gravement atteint ; il n'aurait pas de goût pour la nourriture et n'aurait aucune force dans son corps. Quelque temps plus tard, il guérirait de cette maladie ; il retrouverait le goût pour la nourriture et recouvrerait ses forces. Il se dirait alors : 'Autrefois, j'étais malade, souffrant, gravement atteint ; je n'avais pas de goût pour la nourriture et je n'avais aucune force dans mon corps. Mais me voici maintenant guéri de cette maladie ; je retrouve le goût pour la nourriture et j'ai des forces dans mon corps'. De ce fait, il éprouverait de la joie et atteindrait le bonheur. » ๒๒๐. ‘‘เสยฺยถาปิ, มหาราช, ปุริโส พนฺธนาคาเร พทฺโธ อสฺส. โส อปเรน สมเยน ตมฺหา พนฺธนาคารา มุจฺเจยฺย โสตฺถินา อพฺภเยน, น จสฺส กิญฺจิ โภคานํ วโย. ตสฺส เอวมสฺส – ‘อหํ โข ปุพฺเพ พนฺธนาคาเร พทฺโธ อโหสึ, โสมฺหิ เอตรหิ ตมฺหา พนฺธนาคารา มุตฺโต [Pg.69] โสตฺถินา อพฺภเยน. นตฺถิ จ เม กิญฺจิ โภคานํ วโย’ติ. โส ตโตนิทานํ ลเภถ ปาโมชฺชํ, อธิคจฺเฉยฺย โสมนสฺสํ. 220. « C'est comme si, grand roi, un homme était enfermé dans une prison. Quelque temps plus tard, il serait libéré de cette prison, sain et sauf, sans aucun dommage pour ses biens. Il se dirait alors : 'Autrefois, j'étais enfermé dans une prison, mais me voici maintenant libéré de cette prison, sain et sauf, sans aucun dommage pour mes biens'. De ce fait, il éprouverait de la joie et atteindrait le bonheur. » ๒๒๑. ‘‘เสยฺยถาปิ, มหาราช, ปุริโส ทาโส อสฺส อนตฺตาธีโน ปราธีโน น เยนกามํคโม. โส อปเรน สมเยน ตมฺหา ทาสพฺยา มุจฺเจยฺย อตฺตาธีโน อปราธีโน ภุชิสฺโส เยนกามํคโม. ตสฺส เอวมสฺส – ‘อหํ โข ปุพฺเพ ทาโส อโหสึ อนตฺตาธีโน ปราธีโน น เยนกามํคโม. โสมฺหิ เอตรหิ ตมฺหา ทาสพฺยา มุตฺโต อตฺตาธีโน อปราธีโน ภุชิสฺโส เยนกามํคโม’ติ. โส ตโตนิทานํ ลเภถ ปาโมชฺชํ, อธิคจฺเฉยฺย โสมนสฺสํ. 221. « C'est comme si, grand roi, un homme était un esclave, ne s'appartenant pas à lui-même, dépendant d'autrui, incapable d'aller où bon lui semble. Quelque temps plus tard, il serait affranchi de cet esclavage, s'appartenant désormais à lui-même, ne dépendant plus d'autrui, libre d'aller où bon lui semble. Il se dirait alors : 'Autrefois, j'étais un esclave, ne m'appartenant pas à moi-même, dépendant d'autrui, incapable d'aller où bon me semble. Mais me voici maintenant affranchi de cet esclavage, m'appartenant à moi-même, ne dépendant plus d'autrui, libre d'aller où bon me semble'. De ce fait, il éprouverait de la joie et atteindrait le bonheur. » ๒๒๒. ‘‘เสยฺยถาปิ, มหาราช, ปุริโส สธโน สโภโค กนฺตารทฺธานมคฺคํ ปฏิปชฺเชยฺย ทุพฺภิกฺขํ สปฺปฏิภยํ. โส อปเรน สมเยน ตํ กนฺตารํ นิตฺถเรยฺย โสตฺถินา, คามนฺตํ อนุปาปุเณยฺย เขมํ อปฺปฏิภยํ. ตสฺส เอวมสฺส – ‘อหํ โข ปุพฺเพ สธโน สโภโค กนฺตารทฺธานมคฺคํ ปฏิปชฺชึ ทุพฺภิกฺขํ สปฺปฏิภยํ. โสมฺหิ เอตรหิ ตํ กนฺตารํ นิตฺถิณฺโณ โสตฺถินา, คามนฺตํ อนุปฺปตฺโต เขมํ อปฺปฏิภย’นฺติ. โส ตโตนิทานํ ลเภถ ปาโมชฺชํ, อธิคจฺเฉยฺย โสมนสฺสํ. 222. « C'est comme si, grand roi, un homme possédant richesses et biens s'engageait sur une longue route à travers un désert, manquant de nourriture et périlleux. Quelque temps plus tard, il traverserait ce désert sain et sauf et atteindrait un village paisible et sans danger. Il se dirait alors : 'Autrefois, possédant richesses et biens, je m'étais engagé sur une longue route à travers un désert, manquant de nourriture et périlleux. Mais me voici maintenant ayant traversé ce désert sain et sauf, étant arrivé dans un village paisible et sans danger'. De ce fait, il éprouverait de la joie et atteindrait le bonheur. » ๒๒๓. ‘‘เอวเมว โข, มหาราช, ภิกฺขุ ยถา อิณํ ยถา โรคํ ยถา พนฺธนาคารํ ยถา ทาสพฺยํ ยถา กนฺตารทฺธานมคฺคํ, เอวํ อิเม ปญฺจ นีวรเณ อปฺปหีเน อตฺตนิ สมนุปสฺสติ. 223. « De même, grand roi, tant que ces cinq obstacles ne sont pas abandonnés en lui, le moine les considère respectivement comme une dette, une maladie, une prison, un esclavage et une longue route à travers le désert. » ๒๒๔. ‘‘เสยฺยถาปิ, มหาราช, ยถา อาณณฺยํ ยถา อาโรคฺยํ ยถา พนฺธนาโมกฺขํ ยถา ภุชิสฺสํ ยถา เขมนฺตภูมึ; เอวเมว โข, มหาราช, ภิกฺขุ อิเม ปญฺจ นีวรเณ ปหีเน อตฺตนิ สมนุปสฺสติ. 224. « C'est comme si, grand roi, on considérait l'absence de dette, la santé, la libération d'une prison, l'affranchissement et un lieu de sécurité ; de même, grand roi, quand ces cinq obstacles sont abandonnés en lui, le moine les considère ainsi comme étant abandonnés. » ๒๒๕. ‘‘ตสฺสิเม ปญฺจ นีวรเณ ปหีเน อตฺตนิ สมนุปสฺสโต ปาโมชฺชํ ชายติ, ปมุทิตสฺส ปีติ ชายติ, ปีติมนสฺส กาโย ปสฺสมฺภติ, ปสฺสทฺธกาโย สุขํ เวเทติ, สุขิโน จิตฺตํ สมาธิยติ. 225. « Lorsqu'il voit que ces cinq obstacles sont abandonnés en lui, la joie naît. Pour celui qui est joyeux, le ravissement naît. Pour celui dont l'esprit est ravi, le corps se calme. Celui dont le corps est calme éprouve du bonheur. Pour celui qui est heureux, l'esprit se concentre. » ปฐมชฺฌานํ Le premier jhana ๒๒๖. ‘‘โส วิวิจฺเจว กาเมหิ, วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ สวิตกฺกํ สวิจารํ วิเวกชํ ปีติสุขํ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. โส อิมเมว [Pg.70] กายํ วิเวกเชน ปีติสุเขน อภิสนฺเทติ ปริสนฺเทติ ปริปูเรติ ปริปฺผรติ, นาสฺส กิญฺจิ สพฺพาวโต กายสฺส วิเวกเชน ปีติสุเขน อปฺผุฏํ โหติ. 226. « S'étant ainsi éloigné des désirs sensuels, s'étant éloigné des états malfaisants, il entre et demeure dans le premier jhana, qui est accompagné de la pensée appliquée et de la pensée soutenue, avec le ravissement et le bonheur nés de l'isolement. Il baigne, sature, remplit et imprègne ce corps même de ce ravissement et de ce bonheur nés de l'isolement ; il n'est aucune partie de son corps tout entier qui ne soit imprégnée de ce ravissement et de ce bonheur nés de l'isolement. » ๒๒๗. ‘‘เสยฺยถาปิ, มหาราช, ทกฺโข นฺหาปโก วา นฺหาปกนฺเตวาสี วา กํสถาเล นฺหานียจุณฺณานิ อากิริตฺวา อุทเกน ปริปฺโผสกํ ปริปฺโผสกํ สนฺเนยฺย, สายํ นฺหานียปิณฺฑิ สฺเนหานุคตา สฺเนหปเรตา สนฺตรพาหิรา ผุฏา สฺเนเหน, น จ ปคฺฆรณี; เอวเมว โข, มหาราช, ภิกฺขุ อิมเมว กายํ วิเวกเชน ปีติสุเขน อภิสนฺเทติ ปริสนฺเทติ ปริปูเรติ ปริปฺผรติ, นาสฺส กิญฺจิ สพฺพาวโต กายสฺส วิเวกเชน ปีติสุเขน อปฺผุฏํ โหติ. อิทมฺปิ โข, มหาราช, สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปุริเมหิ สนฺทิฏฺฐิเกหิ สามญฺญผเลหิ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ. 227. « C'est comme si, grand roi, un habile préposé au bain ou son apprenti, ayant versé de la poudre de bain dans un bassin de bronze, l'arrosait d'eau à plusieurs reprises pour en faire une boule. Cette boule de poudre de bain serait alors imprégnée d'humidité, saturée d'humidité, pénétrée d'humidité tant à l'intérieur qu'à l'extérieur, sans toutefois qu'elle ne goutte. De même, grand roi, le moine baigne, sature, remplit et imprègne ce corps même du ravissement et du bonheur nés de l'isolement ; il n'est aucune partie de son corps tout entier qui ne soit imprégnée de ce ravissement et de ce bonheur nés de l'isolement. Ceci aussi, grand roi, est un fruit de la vie de renonçant visible dès à présent, encore plus excellent et plus sublime que les fruits précédents. » ทุติยชฺฌานํ Le deuxième jhana ๒๒๘. ‘‘ปุน จปรํ, มหาราช, ภิกฺขุ วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา อชฺฌตฺตํ สมฺปสาทนํ เจตโส เอโกทิภาวํ อวิตกฺกํ อวิจารํ สมาธิชํ ปีติสุขํ ทุติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. โส อิมเมว กายํ สมาธิเชน ปีติสุเขน อภิสนฺเทติ ปริสนฺเทติ ปริปูเรติ ปริปฺผรติ, นาสฺส กิญฺจิ สพฺพาวโต กายสฺส สมาธิเชน ปีติสุเขน อปฺผุฏํ โหติ. 228. « En outre, grand roi, avec l'apaisement de la pensée appliquée et de la pensée soutenue, le moine entre et demeure dans le deuxième jhana, qui possède la sérénité intérieure et l'unification de l'esprit, sans pensée appliquée ni pensée soutenue, avec le ravissement et le bonheur nés de la concentration. Il baigne, sature, remplit et imprègne ce corps même de ce ravissement et de ce bonheur nés de la concentration ; il n'est aucune partie de son corps tout entier qui ne soit imprégnée de ce ravissement et de ce bonheur nés de la concentration. » ๒๒๙. ‘‘เสยฺยถาปิ, มหาราช, อุทกรหโท คมฺภีโร อุพฺภิโททโก ตสฺส เนวสฺส ปุรตฺถิมาย ทิสาย อุทกสฺส อายมุขํ, น ทกฺขิณาย ทิสาย อุทกสฺส อายมุขํ, น ปจฺฉิมาย ทิสาย อุทกสฺส อายมุขํ, น อุตฺตราย ทิสาย อุทกสฺส อายมุขํ, เทโว จ น กาเลนกาลํ สมฺมาธารํ อนุปฺปเวจฺเฉยฺย. อถ โข ตมฺหาว อุทกรหทา สีตา วาริธารา อุพฺภิชฺชิตฺวา ตเมว อุทกรหทํ สีเตน วารินา อภิสนฺเทยฺย ปริสนฺเทยฺย ปริปูเรยฺย ปริปฺผเรยฺย, นาสฺส กิญฺจิ สพฺพาวโต อุทกรหทสฺส สีเตน วารินา อปฺผุฏํ อสฺส. เอวเมว โข, มหาราช, ภิกฺขุ อิมเมว กายํ สมาธิเชน ปีติสุเขน อภิสนฺเทติ ปริสนฺเทติ ปริปูเรติ ปริปฺผรติ, นาสฺส กิญฺจิ สพฺพาวโต กายสฺส สมาธิเชน ปีติสุเขน อปฺผุฏํ [Pg.71] โหติ. อิทมฺปิ โข, มหาราช, สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปุริเมหิ สนฺทิฏฺฐิเกหิ สามญฺญผเลหิ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ. 229. « C'est comme si, grand roi, il y avait un lac profond alimenté par une source jaillissante, n'ayant d'entrée d'eau ni de l'est, ni du sud, ni de l'ouest, ni du nord, et que le ciel ne déverse pas de pluies torrentielles de temps à autre. Pourtant, une source d'eau fraîche jaillissant du lac même baignerait, saturerait, remplirait et imprégnerait ce lac même d'eau fraîche ; il n'est aucune partie de ce lac tout entier qui ne soit imprégnée d'eau fraîche. De même, grand roi, le moine baigne, sature, remplit et imprègne ce corps même du ravissement et du bonheur nés de la concentration ; il n'est aucune partie de son corps tout entier qui ne soit imprégnée de ce ravissement et de ce bonheur nés de la concentration. Ceci aussi, grand roi, est un fruit de la vie de renonçant visible dès à présent, encore plus excellent et plus sublime que les fruits précédents. » ตติยชฺฌานํ Le troisième jhana ๒๓๐. ‘‘ปุน จปรํ, มหาราช, ภิกฺขุ ปีติยา จ วิราคา อุเปกฺขโก จ วิหรติ สโต สมฺปชาโน, สุขญฺจ กาเยน ปฏิสํเวเทติ, ยํ ตํ อริยา อาจิกฺขนฺติ – ‘อุเปกฺขโก สติมา สุขวิหารี’ติ, ตติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. โส อิมเมว กายํ นิปฺปีติเกน สุเขน อภิสนฺเทติ ปริสนฺเทติ ปริปูเรติ ปริปฺผรติ, นาสฺส กิญฺจิ สพฺพาวโต กายสฺส นิปฺปีติเกน สุเขน อปฺผุฏํ โหติ. 230. « De plus, ô grand roi, par la disparition du ravissement, le moine demeure équanime, pleinement conscient et attentif, et il ressent physiquement ce bonheur dont les Nobles disent : “Il est équanime, attentif et demeure dans le bonheur” ; il entre et demeure dans le troisième jhana. Il imprègne, inonde, remplit et sature son corps même de ce bonheur exempt de ravissement, de telle sorte qu’il n’y ait aucune partie de tout son corps qui ne soit saturée par ce bonheur exempt de ravissement. ๒๓๑. ‘‘เสยฺยถาปิ, มหาราช, อุปฺปลินิยํ วา ปทุมินิยํ วา ปุณฺฑรีกินิยํ วา อปฺเปกจฺจานิ อุปฺปลานิ วา ปทุมานิ วา ปุณฺฑรีกานิ วา อุทเก ชาตานิ อุทเก สํวฑฺฒานิ อุทกานุคฺคตานิ อนฺโตนิมุคฺคโปสีนิ, ตานิ ยาว จคฺคา ยาว จ มูลา สีเตน วารินา อภิสนฺนานิ ปริสนฺนานิ ปริปูรานิ ปริปฺผุฏานิ, นาสฺส กิญฺจิ สพฺพาวตํ อุปฺปลานํ วา ปทุมานํ วา ปุณฺฑรีกานํ วา สีเตน วารินา อปฺผุฏํ อสฺส; เอวเมว โข, มหาราช, ภิกฺขุ อิมเมว กายํ นิปฺปีติเกน สุเขน อภิสนฺเทติ ปริสนฺเทติ ปริปูเรติ ปริปฺผรติ, นาสฺส กิญฺจิ สพฺพาวโต กายสฺส นิปฺปีติเกน สุเขน อปฺผุฏํ โหติ. อิทมฺปิ โข, มหาราช, สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปุริเมหิ สนฺทิฏฺฐิเกหิ สามญฺญผเลหิ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ. 231. « Tout comme, ô grand roi, dans un étang de lotus bleus, de lotus rouges ou de lotus blancs, certains lotus, nés dans l’eau et croissant dans l’eau, restent immergés sans émerger au-dessus de la surface, et sont, depuis leurs racines jusqu’à leurs pointes, imprégnés, inondés, remplis et saturés par l’eau fraîche, de sorte qu’il n’est aucune partie de ces lotus qui ne soit saturée par l’eau fraîche ; de même, ô grand roi, le moine imprègne, inonde, remplit et sature son corps même de ce bonheur exempt de ravissement, de telle sorte qu’il n’y ait aucune partie de tout son corps qui ne soit saturée par ce bonheur exempt de ravissement. Ceci aussi, ô grand roi, est un fruit de la vie ascétique, visible dès cette vie, plus excellent et plus sublime que les précédents. จตุตฺถชฺฌานํ Le quatrième jhana ๒๓๒. ‘‘ปุน จปรํ, มหาราช, ภิกฺขุ สุขสฺส จ ปหานา ทุกฺขสฺส จ ปหานา, ปุพฺเพว โสมนสฺสโทมนสฺสานํ อตฺถงฺคมา อทุกฺขมสุขํ อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธึ จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, โส อิมเมว กายํ ปริสุทฺเธน เจตสา ปริโยทาเตน ผริตฺวา นิสินฺโน โหติ, นาสฺส กิญฺจิ สพฺพาวโต กายสฺส ปริสุทฺเธน เจตสา ปริโยทาเตน อปฺผุฏํ โหติ. 232. « De plus, ô grand roi, par l'abandon du bonheur et l'abandon de la souffrance, et par la disparition préalable de la joie et de la peine, le moine entre et demeure dans le quatrième jhana, un état de ni-souffrance-ni-plaisir, caractérisé par la pureté de la pleine conscience par l'équanimité. Il demeure assis, ayant imprégné son corps même d'un esprit pur et limpide, de telle sorte qu’il n’y ait aucune partie de tout son corps qui ne soit imprégnée par cet esprit pur et limpide. ๒๓๓. ‘‘เสยฺยถาปิ[Pg.72], มหาราช, ปุริโส โอทาเตน วตฺเถน สสีสํ ปารุปิตฺวา นิสินฺโน อสฺส, นาสฺส กิญฺจิ สพฺพาวโต กายสฺส โอทาเตน วตฺเถน อปฺผุฏํ อสฺส; เอวเมว โข, มหาราช, ภิกฺขุ อิมเมว กายํ ปริสุทฺเธน เจตสา ปริโยทาเตน ผริตฺวา นิสินฺโน โหติ, นาสฺส กิญฺจิ สพฺพาวโต กายสฺส ปริสุทฺเธน เจตสา ปริโยทาเตน อปฺผุฏํ โหติ. อิทมฺปิ โข, มหาราช, สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปุริเมหิ สนฺทิฏฺฐิเกหิ สามญฺญผเลหิ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ. 233. « Tout comme, ô grand roi, si un homme s’asseyait après s’être enveloppé de la tête aux pieds d’un vêtement blanc, de sorte qu’il n’y ait aucune partie de son corps qui ne soit couverte par ce vêtement blanc ; de même, ô grand roi, le moine demeure assis, ayant imprégné son corps même d’un esprit pur et limpide, de telle sorte qu’il n’y ait aucune partie de tout son corps qui ne soit imprégnée par cet esprit pur et limpide. Ceci aussi, ô grand roi, est un fruit de la vie ascétique, visible dès cette vie, plus excellent et plus sublime que les précédents. วิปสฺสนาญาณํ La connaissance de la vision profonde ๒๓๔. ‘‘โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต ญาณทสฺสนาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส เอวํ ปชานาติ – ‘อยํ โข เม กาโย รูปี จาตุมหาภูติโก มาตาเปตฺติกสมฺภโว โอทนกุมฺมาสูปจโย อนิจฺจุจฺฉาทน-ปริมทฺทน-เภทน-วิทฺธํสน-ธมฺโม; อิทญฺจ ปน เม วิญฺญาณํ เอตฺถ สิตํ เอตฺถ ปฏิพทฺธ’นฺติ. 234. « Quand son esprit est ainsi concentré, purifié, limpide, sans tache, débarrassé des souillures, devenu malléable, prêt à l'usage, stable et parvenu à l'immuabilité, il dirige et incline son esprit vers la connaissance et la vision. Il comprend ceci : “Mon corps que voici est matériel, composé des quatre grands éléments, né de mon père et de ma mère, nourri de riz et de bouillie, de nature impermanente, sujet à l'onction, au massage, à la rupture et à la dissolution ; et ma conscience que voici est ici appuyée, ici liée à ce corps”. ๒๓๕. ‘‘เสยฺยถาปิ, มหาราช, มณิ เวฬุริโย สุโภ ชาติมา อฏฺฐํโส สุปริกมฺมกโต อจฺโฉ วิปฺปสนฺโน อนาวิโล สพฺพาการสมฺปนฺโน. ตตฺราสฺส สุตฺตํ อาวุตํ นีลํ วา ปีตํ วา โลหิตํ วา โอทาตํ วา ปณฺฑุสุตฺตํ วา. ตเมนํ จกฺขุมา ปุริโส หตฺเถ กริตฺวา ปจฺจเวกฺเขยฺย – ‘อยํ โข มณิ เวฬุริโย สุโภ ชาติมา อฏฺฐํโส สุปริกมฺมกโต อจฺโฉ วิปฺปสนฺโน อนาวิโล สพฺพาการสมฺปนฺโน; ตตฺริทํ สุตฺตํ อาวุตํ นีลํ วา ปีตํ วา โลหิตํ วา โอทาตํ วา ปณฺฑุสุตฺตํ วา’ติ. เอวเมว โข, มหาราช, ภิกฺขุ เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต ญาณทสฺสนาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส เอวํ ปชานาติ – ‘อยํ โข เม กาโย รูปี จาตุมหาภูติโก มาตาเปตฺติกสมฺภโว โอทนกุมฺมาสูปจโย อนิจฺจุจฺฉาทนปริมทฺทนเภทนวิทฺธํสนธมฺโม; อิทญฺจ ปน เม วิญฺญาณํ เอตฺถ สิตํ เอตฺถ ปฏิพทฺธ’นฺติ. อิทมฺปิ โข, มหาราช, สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปุริเมหิ สนฺทิฏฺฐิเกหิ สามญฺญผเลหิ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ. 235. « Tout comme, ô grand roi, un beau bijou de béryl, de pure qualité, à huit facettes, magnifiquement taillé, clair, limpide, sans défaut et parfait sous tous ses aspects, à travers lequel serait passé un fil de couleur bleue, jaune, rouge, blanche ou orangée ; un homme voyant, le tenant dans sa main, l'examinerait ainsi : “Voici un beau bijou de béryl, de pure qualité, à huit facettes, magnifiquement taillé, clair, limpide, sans défaut et parfait sous tous ses aspects ; et voici ce fil passé à travers, bleu, jaune, rouge, blanc ou orangé”. De même, ô grand roi, quand son esprit est ainsi concentré, purifié, limpide, sans tache, débarrassé des souillures, devenu malléable, prêt à l'usage, stable et parvenu à l'immuabilité, le moine dirige et incline son esprit vers la connaissance et la vision. Il comprend ceci : “Mon corps que voici est matériel, composé des quatre grands éléments, né de mon père et de ma mère, nourri de riz et de bouillie, de nature impermanente, sujet à l'onction, au massage, à la rupture et à la dissolution ; et ma conscience que voici est ici appuyée, ici liée à ce corps”. Ceci aussi, ô grand roi, est un fruit de la vie ascétique, visible dès cette vie, plus excellent et plus sublime que les précédents. มโนมยิทฺธิญาณํ La connaissance du pouvoir de créer un corps fait d'esprit ๒๓๖. ‘‘โส [Pg.73] เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต มโนมยํ กายํ อภินิมฺมานาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส อิมมฺหา กายา อญฺญํ กายํ อภินิมฺมินาติ รูปึ มโนมยํ สพฺพงฺคปจฺจงฺคึ อหีนินฺทฺริยํ. 236. « Quand son esprit est ainsi concentré, purifié, limpide, sans tache, débarrassé des souillures, devenu malléable, prêt à l'usage, stable et parvenu à l'immuabilité, il dirige et incline son esprit vers la création d’un corps fait d’esprit. De ce corps même, il crée un autre corps, ayant une forme matérielle, fait d'esprit, doté de tous ses membres et organes, et dont les facultés sensorielles ne sont pas déficientes. ๒๓๗. ‘‘เสยฺยถาปิ, มหาราช, ปุริโส มุญฺชมฺหา อีสิกํ ปวาเหยฺย. ตสฺส เอวมสฺส – ‘อยํ มุญฺโช, อยํ อีสิกา, อญฺโญ มุญฺโช, อญฺญา อีสิกา, มุญฺชมฺหา ตฺเวว อีสิกา ปวาฬฺหา’ติ. เสยฺยถา วา ปน, มหาราช, ปุริโส อสึ โกสิยา ปวาเหยฺย. ตสฺส เอวมสฺส – ‘อยํ อสิ, อยํ โกสิ, อญฺโญ อสิ, อญฺญา โกสิ, โกสิยา ตฺเวว อสิ ปวาฬฺโห’’ติ. เสยฺยถา วา ปน, มหาราช, ปุริโส อหึ กรณฺฑา อุทฺธเรยฺย. ตสฺส เอวมสฺส – ‘อยํ อหิ, อยํ กรณฺโฑ. อญฺโญ อหิ, อญฺโญ กรณฺโฑ, กรณฺฑา ตฺเวว อหิ อุพฺภโต’ติ. เอวเมว โข, มหาราช, ภิกฺขุ เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต มโนมยํ กายํ อภินิมฺมานาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส อิมมฺหา กายา อญฺญํ กายํ อภินิมฺมินาติ รูปึ มโนมยํ สพฺพงฺคปจฺจงฺคึ อหีนินฺทฺริยํ. อิทมฺปิ โข, มหาราช, สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปุริเมหิ สนฺทิฏฺฐิเกหิ สามญฺญผเลหิ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ. 237. « Tout comme, ô grand roi, un homme retirerait une tige d'un roseau. Il se dirait alors : “Ceci est le roseau, ceci est la tige ; le roseau est une chose, la tige en est une autre, mais c'est bien du roseau que la tige a été retirée”. Ou encore, ô grand roi, comme si un homme tirait une épée de son fourreau. Il se dirait alors : “Ceci est l'épée, ceci est le fourreau ; l'épée est une chose, le fourreau en est une autre, mais c'est bien du fourreau que l'épée a été tirée”. Ou encore, ô grand roi, comme si un homme sortait un serpent de sa mue. Il se dirait alors : “Ceci est le serpent, ceci est la mue ; le serpent est une chose, la mue en est une autre, mais c'est bien de la mue que le serpent a été sorti”. De même, ô grand roi, quand son esprit est ainsi concentré, purifié, limpide, sans tache, débarrassé des souillures, devenu malléable, prêt à l'usage, stable et parvenu à l'immuabilité, le moine dirige et incline son esprit vers la création d’un corps fait d’esprit. De ce corps même, il crée un autre corps, ayant une forme matérielle, fait d'esprit, doté de tous ses membres et organes, et dont les facultés sensorielles ne sont pas déficientes. Ceci aussi, ô grand roi, est un fruit de la vie ascétique, visible dès cette vie, plus excellent et plus sublime que les précédents. อิทฺธิวิธญาณํ La connaissance des diverses formes de pouvoirs supranormaux ๒๓๘. ‘‘โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต อิทฺธิวิธาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส อเนกวิหิตํ อิทฺธิวิธํ ปจฺจนุโภติ – เอโกปิ หุตฺวา พหุธา โหติ, พหุธาปิ หุตฺวา เอโก โหติ; อาวิภาวํ ติโรภาวํ ติโรกุฏฺฏํ ติโรปาการํ ติโรปพฺพตํ อสชฺชมาโน คจฺฉติ เสยฺยถาปิ อากาเส. ปถวิยาปิ อุมฺมุชฺชนิมุชฺชํ กโรติ เสยฺยถาปิ อุทเก. อุทเกปิ อภิชฺชมาเน คจฺฉติ เสยฺยถาปิ ปถวิยา[Pg.74]. อากาเสปิ ปลฺลงฺเกน กมติ เสยฺยถาปิ ปกฺขี สกุโณ. อิเมปิ จนฺทิมสูริเย เอวํมหิทฺธิเก เอวํมหานุภาเว ปาณินา ปรามสติ ปริมชฺชติ. ยาว พฺรหฺมโลกาปิ กาเยน วสํ วตฺเตติ. 238. Quand son esprit est ainsi concentré, pur, limpide, sans tache, débarrassé de ses impuretés, devenu malléable, maniable, stable et parvenu à l'imperturbabilité, il dirige et incline son esprit vers les diverses formes de pouvoirs supranormaux. Il fait l'expérience de divers pouvoirs : étant un, il devient multiple ; étant multiple, il redevient un ; il apparaît et disparaît ; il passe sans entrave à travers un mur, un rempart ou une montagne comme s'il s'agissait de l'espace. Il plonge dans la terre et en ressort comme s'il s'agissait d'eau. Il marche sur l'eau sans s'y enfoncer comme s'il s'agissait de la terre ferme. Il voyage dans l'espace en position assise comme un oiseau ailé. Il touche et caresse de la main la lune et le soleil, si puissants et majestueux. Il étend son pouvoir physique jusqu'au monde de Brahmā. ๒๓๙. ‘‘เสยฺยถาปิ, มหาราช, ทกฺโข กุมฺภกาโร วา กุมฺภการนฺเตวาสี วา สุปริกมฺมกตาย มตฺติกาย ยํ ยเทว ภาชนวิกตึ อากงฺเขยฺย, ตํ ตเทว กเรยฺย อภินิปฺผาเทยฺย. เสยฺยถา วา ปน, มหาราช, ทกฺโข ทนฺตกาโร วา ทนฺตการนฺเตวาสี วา สุปริกมฺมกตสฺมึ ทนฺตสฺมึ ยํ ยเทว ทนฺตวิกตึ อากงฺเขยฺย, ตํ ตเทว กเรยฺย อภินิปฺผาเทยฺย. เสยฺยถา วา ปน, มหาราช, ทกฺโข สุวณฺณกาโร วา สุวณฺณการนฺเตวาสี วา สุปริกมฺมกตสฺมึ สุวณฺณสฺมึ ยํ ยเทว สุวณฺณวิกตึ อากงฺเขยฺย, ตํ ตเทว กเรยฺย อภินิปฺผาเทยฺย. เอวเมว โข, มหาราช, ภิกฺขุ เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต อิทฺธิวิธาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส อเนกวิหิตํ อิทฺธิวิธํ ปจฺจนุโภติ – เอโกปิ หุตฺวา พหุธา โหติ, พหุธาปิ หุตฺวา เอโก โหติ; อาวิภาวํ ติโรภาวํ ติโรกุฏฺฏํ ติโรปาการํ ติโรปพฺพตํ อสชฺชมาโน คจฺฉติ เสยฺยถาปิ อากาเส. ปถวิยาปิ อุมฺมุชฺชนิมุชฺชํ กโรติ เสยฺยถาปิ อุทเก. อุทเกปิ อภิชฺชมาเน คจฺฉติ เสยฺยถาปิ ปถวิยา. อากาเสปิ ปลฺลงฺเกน กมติ เสยฺยถาปิ ปกฺขี สกุโณ. อิเมปิ จนฺทิมสูริเย เอวํมหิทฺธิเก เอวํมหานุภาเว ปาณินา ปรามสติ ปริมชฺชติ. ยาว พฺรหฺมโลกาปิ กาเยน วสํ วตฺเตติ. อิทมฺปิ โข, มหาราช, สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปุริเมหิ สนฺทิฏฺฐิเกหิ สามญฺญผเลหิ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ. 239. Tout comme, ô grand roi, un potier habile ou son apprenti, à partir d'une argile bien préparée, pourrait façonner et réaliser n'importe quelle forme de récipient qu'il désire ; tout comme, ô grand roi, un sculpteur sur ivoire habile ou son apprenti... tout comme, ô grand roi, un orfèvre habile ou son apprenti... de même, ô grand roi, quand un moine a l'esprit ainsi concentré, pur, limpide... il dirige et incline son esprit vers les diverses formes de pouvoirs supranormaux. Il fait l'expérience de divers pouvoirs : étant un, il devient multiple ; étant multiple, il redevient un ; il apparaît et disparaît ; il passe sans entrave à travers un mur, un rempart ou une montagne comme s'il s'agissait de l'espace. Il plonge dans la terre et en ressort comme s'il s'agissait d'eau. Il marche sur l'eau sans s'y enfoncer comme s'il s'agissait de la terre ferme. Il voyage dans l'espace en position assise comme un oiseau ailé. Il touche et caresse de la main la lune et le soleil, si puissants et majestueux. Il étend son pouvoir physique jusqu'au monde de Brahmā. Ceci aussi, ô grand roi, est un fruit de la vie de renonçant visible dès cette vie, plus excellent et plus sublime que les fruits précédemment cités. ทิพฺพโสตญาณํ La connaissance de l'oreille divine ๒๔๐. ‘‘โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต ทิพฺพาย โสตธาตุยา จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส ทิพฺพาย โสตธาตุยา วิสุทฺธาย อติกฺกนฺตมานุสิกาย อุโภ สทฺเท สุณาติ ทิพฺเพ จ มานุเส จ เย ทูเร สนฺติเก จ. 240. Quand son esprit est ainsi concentré, pur, limpide, sans tache, débarrassé de ses impuretés, devenu malléable, maniable, stable et parvenu à l'imperturbabilité, il dirige et incline son esprit vers l'élément de l'oreille divine. Avec cet élément de l'oreille divine, pur et dépassant l'ouïe humaine, il entend les deux sortes de sons, divins et humains, qu'ils soient lointains ou proches. ๒๔๑. ‘‘เสยฺยถาปิ[Pg.75], มหาราช, ปุริโส อทฺธานมคฺคปฺปฏิปนฺโน. โส สุเณยฺย เภริสทฺทมฺปิ มุทิงฺคสทฺทมฺปิ สงฺขปณวทินฺทิมสทฺทมฺปิ. ตสฺส เอวมสฺส – ‘เภริสทฺโท’ อิติปิ, ‘มุทิงฺคสทฺโท’ อิติปิ, ‘สงฺขปณวทินฺทิมสทฺโท’ อิติปิ. เอวเมว โข, มหาราช, ภิกฺขุ เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต ทิพฺพาย โสตธาตุยา จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส ทิพฺพาย โสตธาตุยา วิสุทฺธาย อติกฺกนฺตมานุสิกาย อุโภ สทฺเท สุณาติ ทิพฺเพ จ มานุเส จ เย ทูเร สนฺติเก จ. อิทมฺปิ โข, มหาราช, สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปุริเมหิ สนฺทิฏฺฐิเกหิ สามญฺญผเลหิ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ. 241. Tout comme, ô grand roi, un homme en voyage sur une longue route entendrait le son d'un grand tambour, d'un tambourin, d'une conque, d'un gong ou d'une timbale, et se dirait : 'C'est le son d'un grand tambour', 'C'est le son d'un tambourin', 'C'est le son d'une conque, d'un gong ou d'une timbale'. De même, ô grand roi, quand un moine a l'esprit ainsi concentré... avec l'oreille divine, pure et dépassant l'ouïe humaine, il entend les deux sortes de sons, divins et humains, qu'ils soient lointains ou proches. Ceci aussi, ô grand roi, est un fruit de la vie de renonçant visible dès cette vie, plus excellent et plus sublime que les fruits précédemment cités. เจโตปริยญาณํ La connaissance de la pénétration du cœur [des autres] ๒๔๒. ‘‘โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต เจโตปริยญาณาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส ปรสตฺตานํ ปรปุคฺคลานํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ปชานาติ – สราคํ วา จิตฺตํ ‘สราคํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, วีตราคํ วา จิตฺตํ ‘วีตราคํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, สโทสํ วา จิตฺตํ ‘สโทสํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, วีตโทสํ วา จิตฺตํ ‘วีตโทสํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, สโมหํ วา จิตฺตํ ‘สโมหํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, วีตโมหํ วา จิตฺตํ ‘วีตโมหํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, สงฺขิตฺตํ วา จิตฺตํ ‘สงฺขิตฺตํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, วิกฺขิตฺตํ วา จิตฺตํ ‘วิกฺขิตฺตํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, มหคฺคตํ วา จิตฺตํ ‘มหคฺคตํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, อมหคฺคตํ วา จิตฺตํ ‘อมหคฺคตํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, สอุตฺตรํ วา จิตฺตํ ‘สอุตฺตรํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, อนุตฺตรํ วา จิตฺตํ ‘อนุตฺตรํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, สมาหิตํ วา จิตฺตํ ‘สมาหิตํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, อสมาหิตํ วา จิตฺตํ ‘อสมาหิตํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, วิมุตฺตํ วา จิตฺตํ ‘วิมุตฺตํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, อวิมุตฺตํ วา จิตฺตํ ‘อวิมุตฺตํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ. 242. Quand son esprit est ainsi concentré, pur, limpide, sans tache, débarrassé de ses impuretés, devenu malléable, maniable, stable et parvenu à l'imperturbabilité, il dirige et incline son esprit vers la connaissance de la pénétration du cœur des autres. Il discerne avec son propre esprit le cœur des autres êtres, des autres individus : il connaît le cœur avec désir comme 'cœur avec désir', le cœur sans désir comme 'cœur sans désir', le cœur avec haine comme 'cœur avec haine', le cœur sans haine comme 'cœur sans haine', le cœur avec égarement comme 'cœur avec égarement', le cœur sans égarement comme 'cœur sans égarement', le cœur contracté comme 'cœur contracté', le cœur distrait comme 'cœur distrait', le cœur vaste comme 'cœur vaste', le cœur non vaste comme 'cœur non vaste', le cœur surpassable comme 'cœur surpassable', le cœur insurpassable comme 'cœur insurpassable', le cœur concentré comme 'cœur concentré', le cœur non concentré comme 'cœur non concentré', le cœur libéré comme 'cœur libéré', et le cœur non libéré comme 'cœur non libéré'. ๒๔๓. ‘‘เสยฺยถาปิ[Pg.76], มหาราช, อิตฺถี วา ปุริโส วา ทหโร ยุวา มณฺฑนชาติโก อาทาเส วา ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อจฺเฉ วา อุทกปตฺเต สกํ มุขนิมิตฺตํ ปจฺจเวกฺขมาโน สกณิกํ วา ‘สกณิก’นฺติ ชาเนยฺย, อกณิกํ วา ‘อกณิก’นฺติ ชาเนยฺย; เอวเมว โข, มหาราช, ภิกฺขุ เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต เจโตปริยญาณาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส ปรสตฺตานํ ปรปุคฺคลานํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ปชานาติ – สราคํ วา จิตฺตํ ‘สราคํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, วีตราคํ วา จิตฺตํ ‘วีตราคํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, สโทสํ วา จิตฺตํ ‘สโทสํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, วีตโทสํ วา จิตฺตํ ‘วีตโทสํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, สโมหํ วา จิตฺตํ ‘สโมหํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, วีตโมหํ วา จิตฺตํ ‘วีตโมหํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, สงฺขิตฺตํ วา จิตฺตํ ‘สงฺขิตฺตํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, วิกฺขิตฺตํ วา จิตฺตํ ‘วิกฺขิตฺตํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, มหคฺคตํ วา จิตฺตํ ‘มหคฺคตํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, อมหคฺคตํ วา จิตฺตํ ‘อมหคฺคตํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, สอุตฺตรํ วา จิตฺตํ ‘สอุตฺตรํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, อนุตฺตรํ วา จิตฺตํ ‘อนุตฺตรํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, สมาหิตํ วา จิตฺตํ ‘สมาหิตํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, อสมาหิตํ วา จิตฺตํ ‘อสมาหิตํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, วิมุตฺตํ วา จิตฺตํ ‘วิมุตฺตํ จิตฺต’’นฺติ ปชานาติ, อวิมุตฺตํ วา จิตฺตํ ‘อวิมุตฺตํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ. อิทมฺปิ โข, มหาราช, สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปุริเมหิ สนฺทิฏฺฐิเกหิ สามญฺญผเลหิ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ. 243. « C’est comme si, ô grand roi, une femme ou un homme, jeune, dans la fleur de l’âge et aimant se parer, en observant le reflet de son propre visage dans un miroir bien propre et brillant ou dans un récipient d'eau limpide, saurait s'il y avait une tache : 'Il y a une tache', ou saurait s'il n'y avait pas de tache : 'Il n'y a pas de tache' ; de même, ô grand roi, quand l'esprit est ainsi concentré, purifié, limpide, sans souillure, débarrassé de ses imperfections, devenu malléable, prêt à l'usage, stable et parvenu à l'imperturbabilité, le moine dirige et incline son esprit vers la connaissance de la pénétration du cœur d'autrui. Il discerne alors, en les pénétrant par son propre esprit, le cœur des autres êtres, des autres individus. Il connaît un esprit empreint de désir comme 'un esprit empreint de désir' ; il connaît un esprit libre de désir comme 'un esprit libre de désir' ; il connaît un esprit empreint de haine comme 'un esprit empreint de haine' ; il connaît un esprit libre de haine comme 'un esprit libre de haine' ; il connaît un esprit empreint d’égarement comme 'un esprit empreint d’égarement' ; il connaît un esprit libre d’égarement comme 'un esprit libre d’égarement' ; il connaît un esprit contracté comme 'un esprit contracté' ; il connaît un esprit distrait comme 'un esprit distrait' ; il connaît un esprit devenu vaste comme 'un esprit devenu vaste' ; il connaît un esprit non devenu vaste comme 'un esprit non devenu vaste' ; il connaît un esprit surpassable comme 'un esprit surpassable' ; il connaît un esprit insurpassable comme 'un esprit insurpassable' ; il connaît un esprit concentré comme 'un esprit concentré' ; il connaît un esprit non concentré comme 'un esprit non concentré' ; il connaît un esprit libéré comme 'un esprit libéré' ; il connaît un esprit non libéré comme 'un esprit non libéré'. C'est là, ô grand roi, un fruit de la vie de renonçant visible dès cette vie, encore plus excellent et sublime que les précédents. » ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณํ La connaissance du souvenir des existences antérieures ๒๔๔. ‘‘โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ, เสยฺยถิทํ – เอกมฺปิ ชาตึ ทฺเวปิ ชาติโย ติสฺโสปิ ชาติโย จตสฺโสปิ ชาติโย ปญฺจปิ ชาติโย ทสปิ ชาติโย วีสมฺปิ ชาติโย ตึสมฺปิ ชาติโย จตฺตาลีสมฺปิ ชาติโย ปญฺญาสมฺปิ ชาติโย ชาติสตมฺปิ ชาติสหสฺสมฺปิ ชาติสตสหสฺสมฺปิ อเนเกปิ สํวฏฺฏกปฺเป อเนเกปิ วิวฏฺฏกปฺเป อเนเกปิ สํวฏฺฏวิวฏฺฏกปฺเป, ‘อมุตฺราสึ เอวํนาโม เอวํโคตฺโต [Pg.77] เอวํวณฺโณ เอวมาหาโร เอวํสุขทุกฺขปฺปฏิสํเวที เอวมายุปริยนฺโต, โส ตโต จุโต อมุตฺร อุทปาทึ; ตตฺราปาสึ เอวํนาโม เอวํโคตฺโต เอวํวณฺโณ เอวมาหาโร เอวํสุขทุกฺขปฺปฏิสํเวที เอวมายุปริยนฺโต, โส ตโต จุโต อิธูปปนฺโน’ติ. อิติ สาการํ สอุทฺเทสํ อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ. 244. « Quand l'esprit est ainsi concentré, purifié, limpide, sans souillure, débarrassé de ses imperfections, devenu malléable, prêt à l'usage, stable et parvenu à l'imperturbabilité, il dirige et incline son esprit vers la connaissance du souvenir des existences antérieures. Il se remémore ses multiples existences antérieures, à savoir : une naissance, deux naissances, trois naissances, quatre naissances, cinq naissances, dix naissances, vingt naissances, trente naissances, quarante naissances, cinquante naissances, cent naissances, mille naissances, cent mille naissances ; puis plusieurs cycles de contraction du monde, plusieurs cycles d'expansion du monde, plusieurs cycles de contraction et d'expansion du monde : 'Là-bas, j'avais tel nom, j'appartenais à tel clan, j'avais telle apparence, telle était ma nourriture, j'éprouvais tels plaisirs et telles douleurs, telle était la durée de ma vie ; étant décédé de là, j'ai reparu en tel autre lieu. Là aussi, j'avais tel nom, j'appartenais à tel clan, j'avais telle apparence, telle était ma nourriture, j'éprouvais tels plaisirs et telles douleurs, telle était la durée de ma vie ; étant décédé de là, j'ai reparu ici.' C'est ainsi qu'il se remémore ses multiples existences antérieures avec leurs aspects et leurs détails. » ๒๔๕. ‘‘เสยฺยถาปิ, มหาราช, ปุริโส สกมฺหา คามา อญฺญํ คามํ คจฺเฉยฺย, ตมฺหาปิ คามา อญฺญํ คามํ คจฺเฉยฺย. โส ตมฺหา คามา สกํเยว คามํ ปจฺจาคจฺเฉยฺย. ตสฺส เอวมสฺส – ‘อหํ โข สกมฺหา คามา อมุํ คามํ อคจฺฉึ, ตตฺราปิ เอวํ อฏฺฐาสึ, เอวํ นิสีทึ, เอวํ อภาสึ, เอวํ ตุณฺหี อโหสึ, ตมฺหาปิ คามา อมุํ คามํ อคจฺฉึ, ตตฺราปิ เอวํ อฏฺฐาสึ, เอวํ นิสีทึ, เอวํ อภาสึ, เอวํ ตุณฺหี อโหสึ, โสมฺหิ ตมฺหา คามา สกํเยว คามํ ปจฺจาคโต’ติ. เอวเมว โข, มหาราช, ภิกฺขุ เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ, เสยฺยถิทํ – เอกมฺปิ ชาตึ ทฺเวปิ ชาติโย ติสฺโสปิ ชาติโย จตสฺโสปิ ชาติโย ปญฺจปิ ชาติโย ทสปิ ชาติโย วีสมฺปิ ชาติโย ตึสมฺปิ ชาติโย จตฺตาลีสมฺปิ ชาติโย ปญฺญาสมฺปิ ชาติโย ชาติสตมฺปิ ชาติสหสฺสมฺปิ ชาติสตสหสฺสมฺปิ อเนเกปิ สํวฏฺฏกปฺเป อเนเกปิ วิวฏฺฏกปฺเป อเนเกปิ สํวฏฺฏวิวฏฺฏกปฺเป, ‘อมุตฺราสึ เอวํนาโม เอวํโคตฺโต เอวํวณฺโณ เอวมาหาโร เอวํสุขทุกฺขปฺปฏิสํเวที เอวมายุปริยนฺโต, โส ตโต จุโต อมุตฺร อุทปาทึ; ตตฺราปาสึ เอวํนาโม เอวํโคตฺโต เอวํวณฺโณ เอวมาหาโร เอวํสุขทุกฺขปฺปฏิสํเวที เอวมายุปริยนฺโต, โส ตโต จุโต อิธูปปนฺโน’ติ, อิติ สาการํ สอุทฺเทสํ อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ. อิทมฺปิ โข, มหาราช, สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปุริเมหิ สนฺทิฏฺฐิเกหิ สามญฺญผเลหิ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ. 245. « C’est comme si, ô grand roi, un homme allait de son propre village vers un autre village, puis de ce village vers un autre encore, et qu'enfin il revienne de ce village vers son propre village. Il pourrait se dire : 'Je suis allé de mon propre village vers tel village ; là, je me suis tenu de telle façon, je me suis assis ainsi, j’ai parlé ainsi, je suis resté silencieux ainsi. De ce village, je suis allé vers tel autre village ; là aussi, je me suis tenu de telle façon, je me suis assis ainsi, j’ai parlé ainsi, je suis resté silencieux ainsi. Et de ce village, je suis revenu dans mon propre village.' De même, ô grand roi, quand l'esprit est ainsi concentré, purifié, limpide, sans souillure, débarrassé de ses imperfections, devenu malléable, prêt à l'usage, stable et parvenu à l'imperturbabilité, le moine dirige et incline son esprit vers la connaissance du souvenir des existences antérieures. Il se remémore ses multiples existences antérieures, à savoir : une naissance, deux naissances... cent mille naissances ; plusieurs cycles de contraction et d'expansion du monde : 'Là-bas, j'avais tel nom, tel clan, telle apparence, telle nourriture, j'éprouvais tels plaisirs et telles douleurs, telle était la durée de ma vie ; décédé de là, j'ai reparu ailleurs ; là aussi, j'avais tel nom... décédé de là, j'ai reparu ici.' C'est ainsi qu'il se remémore ses multiples existences antérieures avec leurs aspects et leurs détails. C'est là aussi, ô grand roi, un fruit de la vie de renonçant visible dès cette vie, encore plus excellent et sublime que les précédents. » ทิพฺพจกฺขุญาณํ La connaissance de l'œil divin ๒๔๖. ‘‘โส [Pg.78] เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต สตฺตานํ จุตูปปาตญาณาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน สตฺเต ปสฺสติ จวมาเน อุปปชฺชมาเน หีเน ปณีเต สุวณฺเณ ทุพฺพณฺเณ สุคเต ทุคฺคเต, ยถากมฺมูปเค สตฺเต ปชานาติ – ‘อิเม วต โภนฺโต สตฺตา กายทุจฺจริเตน สมนฺนาคตา วจีทุจฺจริเตน สมนฺนาคตา มโนทุจฺจริเตน สมนฺนาคตา อริยานํ อุปวาทกา มิจฺฉาทิฏฺฐิกา มิจฺฉาทิฏฺฐิกมฺมสมาทานา. เต กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปนฺนา. อิเม วา ปน โภนฺโต สตฺตา กายสุจริเตน สมนฺนาคตา วจีสุจริเตน สมนฺนาคตา มโนสุจริเตน สมนฺนาคตา อริยานํ อนุปวาทกา สมฺมาทิฏฺฐิกา สมฺมาทิฏฺฐิกมฺมสมาทานา, เต กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปนฺนา’ติ. อิติ ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน สตฺเต ปสฺสติ จวมาเน อุปปชฺชมาเน หีเน ปณีเต สุวณฺเณ ทุพฺพณฺเณ สุคเต ทุคฺคเต, ยถากมฺมูปเค สตฺเต ปชานาติ. 246. « Ainsi, avec l'esprit concentré, purifié, limpide, sans tache, exempt d'impuretés, devenu malléable, maniable, stable et parvenu à l'imperturbabilité, il dirige et incline son esprit vers la connaissance de la mort et de la renaissance des êtres. Avec l'œil divin, purifié et surpassant celui des humains, il voit les êtres mourir et renaître — inférieurs et supérieurs, beaux et laids, de bonne ou de mauvaise destinée — et il comprend comment les êtres s'en vont selon leurs actions : 'Certes, ces êtres qui pratiquaient une mauvaise conduite du corps, de la parole et de l'esprit, qui calomniaient les Nobles, qui avaient des vues fausses et agissaient selon des vues fausses, à la dissolution du corps, après la mort, ont reparu dans un état de privation, dans une mauvaise destination, dans le monde déchu, en enfer. Quant à ces autres êtres qui pratiquaient une bonne conduite du corps, de la parole et de l'esprit, qui ne calomniaient pas les Nobles, qui avaient des vues justes et agissaient selon des vues justes, à la dissolution du corps, après la mort, ont reparu dans une bonne destination, dans un monde céleste.' C'est ainsi qu'avec l'œil divin, purifié et surpassant celui des humains, il voit les êtres mourir et renaître — inférieurs et supérieurs, beaux et laids, de bonne ou de mauvaise destinée — et il comprend comment les êtres s'en vont selon leurs actions. » ๒๔๗. ‘‘เสยฺยถาปิ, มหาราช, มชฺเฌ สิงฺฆาฏเก ปาสาโท. ตตฺถ จกฺขุมา ปุริโส ฐิโต ปสฺเสยฺย มนุสฺเส เคหํ ปวิสนฺเตปิ นิกฺขมนฺเตปิ รถิกายปิ วีถึ สญฺจรนฺเต มชฺเฌ สิงฺฆาฏเก นิสินฺเนปิ. ตสฺส เอวมสฺส – ‘เอเต มนุสฺสา เคหํ ปวิสนฺติ, เอเต นิกฺขมนฺติ, เอเต รถิกาย วีถึ สญฺจรนฺติ, เอเต มชฺเฌ สิงฺฆาฏเก นิสินฺนา’ติ. เอวเมว โข, มหาราช, ภิกฺขุ เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต สตฺตานํ จุตูปปาตญาณาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน สตฺเต ปสฺสติ จวมาเน อุปปชฺชมาเน หีเน ปณีเต สุวณฺเณ ทุพฺพณฺเณ สุคเต ทุคฺคเต, ยถากมฺมูปเค สตฺเต ปชานาติ – ‘อิเม วต โภนฺโต สตฺตา กายทุจฺจริเตน สมนฺนาคตา วจีทุจฺจริเตน สมนฺนาคตา มโนทุจฺจริเตน สมนฺนาคตา อริยานํ อุปวาทกา มิจฺฉาทิฏฺฐิกา มิจฺฉาทิฏฺฐิกมฺมสมาทานา, เต กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปนฺนา. อิเม [Pg.79] วา ปน โภนฺโต สตฺตา กายสุจริเตน สมนฺนาคตา วจีสุจริเตน สมนฺนาคตา มโนสุจริเตน สมนฺนาคตา อริยานํ อนุปวาทกา สมฺมาทิฏฺฐิกา สมฺมาทิฏฺฐิกมฺมสมาทานา. เต กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปนฺนา’ติ. อิติ ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน สตฺเต ปสฺสติ จวมาเน อุปปชฺชมาเน หีเน ปณีเต สุวณฺเณ ทุพฺพณฺเณ สุคเต ทุคฺคเต; ยถากมฺมูปเค สตฺเต ปชานาติ. ‘อิทมฺปิ โข, มหาราช, สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปุริเมหิ สนฺทิฏฺฐิเกหิ สามญฺญผเลหิ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ. 247. « C’est comme, ô Grand Roi, un palais situé au milieu d’un carrefour. Là, un homme ayant une bonne vue, se tenant debout, verrait des personnes entrer dans une maison ou en sortir, circuler dans les rues ou être assises au milieu du carrefour. Il se dirait : 'Ces personnes entrent dans la maison, celles-là en sortent, celles-ci circulent dans les rues, et celles-là sont assises au milieu du carrefour.' De la même manière, ô Grand Roi, quand son esprit est ainsi concentré, purifié, limpide, sans tache, exempt d’impuretés, devenu malléable, maniable, stable et parvenu à l’imperturbabilité, le moine dirige et incline son esprit vers la connaissance de la mort et de la renaissance des êtres. Avec l’œil divin, purifié et surpassant celui des humains, il voit les êtres mourir et renaître — inférieurs et supérieurs, beaux et laids, de bonne ou de mauvaise destinée — et il comprend comment les êtres s’en vont selon leurs actions : 'Certes, ces êtres qui pratiquaient une mauvaise conduite du corps, de la parole et de l’esprit, qui calomniaient les Nobles, qui avaient des vues fausses et agissaient selon des vues fausses, à la dissolution du corps, après la mort, ont reparu dans un état de privation, dans une mauvaise destination, dans le monde déchu, en enfer. Quant à ces autres êtres qui pratiquaient une bonne conduite du corps, de la parole et de l’esprit, qui ne calomniaient pas les Nobles, qui avaient des vues justes et agissaient selon des vues justes, à la dissolution du corps, après la mort, ont reparu dans une bonne destination, dans un monde céleste.' C’est ainsi qu’avec l’œil divin, purifié et surpassant celui des humains, il voit les êtres mourir et renaître — inférieurs et supérieurs, beaux et laids, de bonne ou de mauvaise destinée — et il comprend comment les êtres s’en vont selon leurs actions. Ceci aussi, ô Grand Roi, est un fruit de la vie de renonçant visible ici-bas, bien plus excellent et sublime que les fruits de la vie de renonçant précédemment mentionnés. » อาสวกฺขยญาณํ La connaissance de la destruction des impuretés. ๒๔๘. ‘‘โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต อาสวานํ ขยญาณาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส อิทํ ทุกฺขนฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ, อยํ ทุกฺขสมุทโยติ ยถาภูตํ ปชานาติ, อยํ ทุกฺขนิโรโธติ ยถาภูตํ ปชานาติ, อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ ยถาภูตํ ปชานาติ. อิเม อาสวาติ ยถาภูตํ ปชานาติ, อยํ อาสวสมุทโยติ ยถาภูตํ ปชานาติ, อยํ อาสวนิโรโธติ ยถาภูตํ ปชานาติ, อยํ อาสวนิโรธคามินี ปฏิปทาติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ตสฺส เอวํ ชานโต เอวํ ปสฺสโต กามาสวาปิ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, ภวาสวาปิ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, อวิชฺชาสวาปิ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, ‘วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิ’ติ ญาณํ โหติ, ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาติ. 248. « Ainsi, avec l’esprit concentré, purifié, limpide, sans tache, exempt d’impuretés, devenu malléable, maniable, stable et parvenu à l’imperturbabilité, il dirige et incline son esprit vers la connaissance de la destruction des impuretés. Il comprend tel qu’il est réellement : 'Ceci est la souffrance' ; il comprend tel qu’il est réellement : 'Ceci est l’origine de la souffrance' ; il comprend tel qu’il est réellement : 'Ceci est la cessation de la souffrance' ; il comprend tel qu’il est réellement : 'Ceci est la voie menant à la cessation de la souffrance'. Il comprend tel qu’il est réellement : 'Ceci sont les impuretés' ; il comprend tel qu’il est réellement : 'Ceci est l’origine des impuretés' ; il comprend tel qu’il est réellement : 'Ceci est la cessation des impuretés' ; il comprend tel qu’il est réellement : 'Ceci est la voie menant à la cessation des impuretés'. Pour lui qui sait et voit ainsi, l’esprit est libéré de l’impureté du désir sensuel, l’esprit est libéré de l’impureté de l’existence et l’esprit est libéré de l’impureté de l’ignorance. Dans la libération, surgit la connaissance : 'Je suis libéré'. Il comprend alors : 'La naissance est épuisée, la vie sainte a été vécue, ce qui devait être fait a été fait, il n'y a plus rien après cet état d'existence.' » ๒๔๙. ‘‘เสยฺยถาปิ, มหาราช, ปพฺพตสงฺเขเป อุทกรหโท อจฺโฉ วิปฺปสนฺโน อนาวิโล. ตตฺถ จกฺขุมา ปุริโส ตีเร ฐิโต ปสฺเสยฺย สิปฺปิสมฺพุกมฺปิ สกฺขรกถลมฺปิ มจฺฉคุมฺพมฺปิ จรนฺตมฺปิ ติฏฺฐนฺตมฺปิ. ตสฺส เอวมสฺส – ‘อยํ โข อุทกรหโท อจฺโฉ วิปฺปสนฺโน อนาวิโล. ตตฺริเม สิปฺปิสมฺพุกาปิ สกฺขรกถลาปิ มจฺฉคุมฺพาปิ จรนฺติปิ ติฏฺฐนฺติปี’ติ. เอวเมว โข, มหาราช, ภิกฺขุ เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต อาสวานํ ขยญาณาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. ‘โส อิทํ ทุกฺข’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘อยํ ทุกฺขสมุทโย’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ[Pg.80], ‘อยํ ทุกฺขนิโรโธ’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทา’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ‘อิเม อาสวาติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘อยํ อาสวสมุทโย’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘อยํ อาสวนิโรโธ’ติ ยถาภูตํ ปชานาติ, ‘อยํ อาสวนิโรธคามินี ปฏิปทาติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ตสฺส เอวํ ชานโต เอวํ ปสฺสโต กามาสวาปิ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, ภวาสวาปิ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, อวิชฺชาสวาปิ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, ‘วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหติ, ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาติ. อิทํ โข, มหาราช, สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ ปุริเมหิ สนฺทิฏฺฐิเกหิ สามญฺญผเลหิ อภิกฺกนฺตตรญฺจ ปณีตตรญฺจ. อิมสฺมา จ ปน, มหาราช, สนฺทิฏฺฐิกา สามญฺญผลา อญฺญํ สนฺทิฏฺฐิกํ สามญฺญผลํ อุตฺตริตรํ วา ปณีตตรํ วา นตฺถี’’ติ. 249. « Tout comme, ô grand roi, s'il y avait dans un creux de montagne un lac d'eau claire, limpide et pure, sans trouble, et qu'un homme doué de vue, se tenant sur la rive, verrait des coquillages, des graviers et des tessons, ainsi que des bancs de poissons se déplaçant ou restant immobiles, il se dirait : ‘Ce lac d'eau est clair, limpide et pur, sans trouble ; on y voit ces coquillages, ces graviers et ces tessons, ainsi que ces bancs de poissons qui circulent ou restent immobiles.’ De même, ô grand roi, quand le mental du moine est ainsi concentré, purifié, limpide, sans tache, libre de souillures, devenu malléable, prêt à l'action, stable et parvenu à l'imperturbabilité, il dirige et incline son mental vers la connaissance de la destruction des pollutions spirituelles. Il comprend alors tel qu'il en est réellement : ‘Ceci est la souffrance’ ; il comprend tel qu'il en est réellement : ‘Ceci est l'origine de la souffrance’ ; il comprend tel qu'il en est réellement : ‘Ceci est la cessation de la souffrance’ ; il comprend tel qu'il en est réellement : ‘Ceci est la voie menant à la cessation de la souffrance’. Il comprend tel qu'il en est réellement : ‘Ceci sont les pollutions spirituelles’ ; il comprend tel qu'il en est réellement : ‘Ceci est l'origine des pollutions spirituelles’ ; il comprend tel qu'il en est réellement : ‘Ceci est la cessation des pollutions spirituelles’ ; il comprend tel qu'il en est réellement : ‘Ceci est la voie menant à la cessation des pollutions spirituelles’. Pour lui qui sait ainsi et voit ainsi, le mental est libéré de la pollution du désir sensuel, le mental est libéré de la pollution de l'existence, le mental est libéré de la pollution de l'ignorance. Dans la libération, la connaissance survient : ‘Je suis libéré’ ; il comprend : ‘La naissance est épuisée, la vie sainte a été menée à son terme, ce qui devait être fait a été accompli, il n'y a plus rien au-delà de cet état’. C'est là, ô grand roi, un fruit de la vie de renonçant visible ici-bas, bien plus excellent et sublime que les fruits précédents. Et de ce fruit de la vie de renonçant visible ici-bas, ô grand roi, il n'en est point d'autre qui soit supérieur ou plus sublime. » อชาตสตฺตุอุปาสกตฺตปฏิเวทนา La déclaration d'Ajātasattu comme disciple laïc ๒๕๐. เอวํ วุตฺเต, ราชา มาคโธ อชาตสตฺตุ เวเทหิปุตฺโต ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต, อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต. เสยฺยถาปิ, ภนฺเต, นิกฺกุชฺชิตํ วา อุกฺกุชฺเชยฺย, ปฏิจฺฉนฺนํ วา วิวเรยฺย, มูฬฺหสฺส วา มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย, อนฺธกาเร วา เตลปชฺโชตํ ธาเรยฺย ‘จกฺขุมนฺโต รูปานิ ทกฺขนฺตี’ติ; เอวเมวํ, ภนฺเต, ภควตา อเนกปริยาเยน ธมฺโม ปกาสิโต. เอสาหํ, ภนฺเต, ภควนฺตํ สรณํ คจฺฉามิ ธมฺมญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ. อุปาสกํ มํ ภควา ธาเรตุ อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คตํ. อจฺจโย มํ, ภนฺเต, อจฺจคมา ยถาพาลํ ยถามูฬฺหํ ยถาอกุสลํ, โยหํ ปิตรํ ธมฺมิกํ ธมฺมราชานํ อิสฺสริยการณา ชีวิตา โวโรเปสึ. ตสฺส เม, ภนฺเต ภควา อจฺจยํ อจฺจยโต ปฏิคฺคณฺหาตุ อายตึ สํวรายา’’ติ. 250. Lorsque cela fut dit, le roi de Magadha, Ajātasattu, fils de la reine Videhī, s'adressa au Bienheureux en ces termes : « Magnifique, Seigneur ! Magnifique, Seigneur ! Tout comme, Seigneur, on redresserait ce qui était renversé, on révélerait ce qui était caché, on montrerait le chemin à celui qui s'est égaré, ou on porterait une lampe à huile dans l'obscurité pour que ceux qui ont des yeux puissent voir les formes ; de même, le Bienheureux a exposé le Dhamma de multiples façons. Seigneur, je prends refuge dans le Bienheureux, dans le Dhamma et dans la communauté des moines. Que le Bienheureux me considère comme un disciple laïc ayant pris refuge dès aujourd'hui et pour toute la vie. Seigneur, une transgression m'a emporté, tel un insensé, un égaré, un ignorant, moi qui, pour le pouvoir, ai ôté la vie à mon père, un roi juste et pratiquant le Dhamma. Que le Bienheureux accepte ma confession de cette transgression comme telle, afin que je puisse me retenir à l'avenir. » ๒๕๑. ‘‘ตคฺฆ ตฺวํ, มหาราช, อจฺจโย อจฺจคมา ยถาพาลํ ยถามูฬฺหํ ยถาอกุสลํ, ยํ ตฺวํ ปิตรํ ธมฺมิกํ ธมฺมราชานํ ชีวิตา โวโรเปสิ. ยโต จ โข ตฺวํ, มหาราช, อจฺจยํ อจฺจยโต ทิสฺวา ยถาธมฺมํ ปฏิกโรสิ, ตํ เต มยํ ปฏิคฺคณฺหาม. วุทฺธิเหสา, มหาราช, อริยสฺส วินเย, โย อจฺจยํ อจฺจยโต ทิสฺวา ยถาธมฺมํ ปฏิกโรติ, อายตึ สํวรํ อาปชฺชตี’’ติ. 251. « Certes, ô grand roi, une transgression vous a emporté, tel un insensé, un égaré, un ignorant, vous qui avez ôté la vie à votre père, un roi juste et pratiquant le Dhamma. Mais puisque, ô grand roi, vous voyez votre transgression comme telle et que vous la réparez conformément au Dhamma, nous l'acceptons. Car c'est un progrès, ô grand roi, dans la discipline du Noble, que de voir sa faute comme telle, de la réparer conformément au Dhamma et de pratiquer la retenue à l'avenir. » ๒๕๒. เอวํ [Pg.81] วุตฺเต, ราชา มาคโธ อชาตสตฺตุ เวเทหิปุตฺโต ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘หนฺท จ ทานิ มยํ, ภนฺเต, คจฺฉาม พหุกิจฺจา มยํ พหุกรณียา’’ติ. ‘‘ยสฺสทานิ ตฺวํ, มหาราช, กาลํ มญฺญสี’’ติ. อถ โข ราชา มาคโธ อชาตสตฺตุ เวเทหิปุตฺโต ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทิตฺวา อนุโมทิตฺวา อุฏฺฐายาสนา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปกฺกามิ. 252. Lorsque cela fut dit, le roi de Magadha, Ajātasattu, fils de la reine Videhī, dit au Bienheureux : « Eh bien, Seigneur, nous prenons congé maintenant, car nous avons beaucoup de tâches et beaucoup d'affaires à régler. » — « Faites à présent, ô grand roi, ce que vous jugez opportun. » Alors le roi de Magadha, Ajātasattu, fils de la reine Videhī, se réjouissant et se félicitant des paroles du Bienheureux, se leva de son siège, salua respectueusement le Bienheureux, tourna autour de lui par la droite et s'en alla. ๒๕๓. อถ โข ภควา อจิรปกฺกนฺตสฺส รญฺโญ มาคธสฺส อชาตสตฺตุสฺส เวเทหิปุตฺตสฺส ภิกฺขู อามนฺเตสิ – ‘‘ขตายํ, ภิกฺขเว, ราชา. อุปหตายํ, ภิกฺขเว, ราชา. สจายํ, ภิกฺขเว, ราชา ปิตรํ ธมฺมิกํ ธมฺมราชานํ ชีวิตา น โวโรเปสฺสถ, อิมสฺมิญฺเญว อาสเน วิรชํ วีตมลํ ธมฺมจกฺขุํ อุปฺปชฺชิสฺสถา’’ติ. อิทมโวจ ภควา. อตฺตมนา เต ภิกฺขู ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทุนฺติ. 253. Peu après le départ du roi de Magadha, Ajātasattu, fils de la reine Videhī, le Bienheureux s'adressa aux moines : « Moines, ce roi est ruiné ; moines, ce roi est frappé d'un grand tort. Si ce roi n'avait pas ôté la vie à son père, ce roi juste et pratiquant le Dhamma, l'œil du Dhamma, sans poussière et sans tache, se serait levé en lui sur ce siège même. » Voilà ce que dit le Bienheureux. Les moines, le cœur satisfait, se réjouirent des paroles du Bienheureux. สามญฺญผลสุตฺตํ นิฏฺฐิตํ ทุติยํ. Ainsi se termine le deuxième discours, le Sāmaññaphala Sutta. ๓. อมฺพฏฺฐสุตฺตํ 3. Le Discours à Ambaṭṭha (Ambaṭṭhasutta) ๒๕๔. เอวํ [Pg.82] เม สุตํ – เอกํ สมยํ ภควา โกสเลสุ จาริกํ จรมาโน มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหิ เยน อิจฺฉานงฺคลํ นาม โกสลานํ พฺราหฺมณคาโม ตทวสริ. ตตฺร สุทํ ภควา อิจฺฉานงฺคเล วิหรติ อิจฺฉานงฺคลวนสณฺเฑ. 254. Ainsi ai-je entendu : en un temps, le Bienheureux voyageait dans le pays de Kosala avec une grande assemblée de moines, environ cinq cents. Il arriva à un village brahmane des Kosala nommé Icchānaṅgala et y séjourna dans le bois d'Icchānaṅgala. โปกฺขรสาติวตฺถุ L'histoire de Pokkharasāti ๒๕๕. เตน โข ปน สมเยน พฺราหฺมโณ โปกฺขรสาติ อุกฺกฏฺฐํ อชฺฌาวสติ สตฺตุสฺสทํ สติณกฏฺโฐทกํ สธญฺญํ ราชโภคฺคํ รญฺญา ปเสนทินา โกสเลน ทินฺนํ ราชทายํ พฺรหฺมเทยฺยํ. อสฺโสสิ โข พฺราหฺมโณ โปกฺขรสาติ – ‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม สกฺยปุตฺโต สกฺยกุลา ปพฺพชิโต โกสเลสุ จาริกํ จรมาโน มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหิ อิจฺฉานงฺคลํ อนุปฺปตฺโต อิจฺฉานงฺคเล วิหรติ อิจฺฉานงฺคลวนสณฺเฑ. ตํ โข ปน ภวนฺตํ โคตมํ เอวํ กลฺยาโณ กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคโต – ‘อิติปิ โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน สุคโต โลกวิทู อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา’. โส อิมํ โลกํ สเทวกํ สมารกํ สพฺรหฺมกํ สสฺสมณพฺราหฺมณึ ปชํ สเทวมนุสฺสํ สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทติ. โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ, สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ, เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสติ. สาธุ โข ปน ตถารูปานํ อรหตํ ทสฺสนํ โหตี’’ติ. 255. En ce temps-là, le brahmane Pokkharasāti résidait à Ukkaṭṭhā, une cité populeuse, riche en pâturages, en bois et en eau, abondante en grains, un fief royal donné par le roi Pasenadi de Kosala comme dotation brahmanique suprême. Le brahmane Pokkharasāti apprit ceci : « Il paraît que le religieux Gotama, fils des Sakya, qui est parti de la famille des Sakya pour la vie errante, voyage dans le pays de Kosala avec une grande assemblée de moines, environ cinq cents, et qu'il est arrivé à Icchānaṅgala, séjournant dans le bois d'Icchānaṅgala. Or, une excellente renommée concernant ce vénérable Gotama s'est ainsi répandue : ‘Le Bienheureux est ainsi : il est digne, parfaitement éveillé, accompli dans la science et la conduite, bien allé, connaisseur des mondes, guide incomparable des hommes à dresser, maître des dieux et des hommes, éveillé et béni.’ Il fait connaître ce monde avec ses devas, ses Māras et ses Brahmas, ainsi que cette génération avec ses religieux et ses brahmanes, ses rois et ses hommes, après l'avoir réalisé lui-même par une connaissance transcendante. Il enseigne le Dhamma, bon au commencement, bon au milieu et bon à la fin, avec le sens et la lettre ; il proclame la vie sainte parfaitement complète et pure. Il est certes bon de voir de tels êtres accomplis. » อมฺพฏฺฐมาณโว Le jeune Ambaṭṭha ๒๕๖. เตน โข ปน สมเยน พฺราหฺมณสฺส โปกฺขรสาติสฺส อมฺพฏฺโฐ นาม มาณโว อนฺเตวาสี โหติ อชฺฌายโก มนฺตธโร ติณฺณํ เวทานํ ปารคู สนิฆณฺฑุเกฏุภานํ สากฺขรปฺปเภทานํ อิติหาสปญฺจมานํ ปทโก เวยฺยากรโณ โลกายตมหาปุริสลกฺขเณสุ อนวโย อนุญฺญาตปฏิญฺญาโต สเก อาจริยเก เตวิชฺชเก ปาวจเน [Pg.83] – ‘‘ยมหํ ชานามิ, ตํ ตฺวํ ชานาสิ; ยํ ตฺวํ ชานาสิ ตมหํ ชานามี’’ติ. 256. En ce temps-là, le brahmane Pokkharasāti avait pour disciple un jeune homme nommé Ambaṭṭha. Celui-ci était un récitant, connaisseur des hymnes sacrés, versé dans les trois Védas, ainsi que dans le Nighaṇḍu (lexique), le Keṭubha (rituel), la phonologie, et l'histoire comme cinquième branche. Il était expert dans l'exégèse des mots, la grammaire, la philosophie Lokāyata et la science des marques du Grand Homme. Il était reconnu et autorisé par son propre maître dans l'enseignement des trois Védas en ces termes : « Ce que je sais, tu le sais ; ce que tu sais, je le sais. » ๒๕๗. อถ โข พฺราหฺมโณ โปกฺขรสาติ อมฺพฏฺฐํ มาณวํ อามนฺเตสิ – ‘‘อยํ, ตาต อมฺพฏฺฐ, สมโณ โคตโม สกฺยปุตฺโต สกฺยกุลา ปพฺพชิโต โกสเลสุ จาริกํ จรมาโน มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหิ อิจฺฉานงฺคลํ อนุปฺปตฺโต อิจฺฉานงฺคเล วิหรติ อิจฺฉานงฺคลวนสณฺเฑ. ตํ โข ปน ภวนฺตํ โคตมํ เอวํ กลฺยาโณ กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคโต – ‘อิติปิ โส ภควา, อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน สุคโต โลกวิทู อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา’. โส อิมํ โลกํ สเทวกํ สมารกํ สพฺรหฺมกํ สสฺสมณพฺราหฺมณึ ปชํ สเทวมนุสฺสํ สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทติ. โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ, สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสติ. สาธุ โข ปน ตถารูปานํ อรหตํ ทสฺสนํ โหตีติ. เอหิ ตฺวํ ตาต อมฺพฏฺฐ, เยน สมโณ โคตโม เตนุปสงฺกม; อุปสงฺกมิตฺวา สมณํ โคตมํ ชานาหิ, ยทิ วา ตํ ภวนฺตํ โคตมํ ตถาสนฺตํเยว สทฺโท อพฺภุคฺคโต, ยทิ วา โน ตถา. ยทิ วา โส ภวํ โคตโม ตาทิโส, ยทิ วา น ตาทิโส, ตถา มยํ ตํ ภวนฺตํ โคตมํ เวทิสฺสามา’’ติ. 257. Alors le brahmane Pokkharasāti s'adressa au jeune Ambaṭṭha : « Cher Ambaṭṭha, cet ascète Gotama, fils des Sakyas, parti du clan des Sakyas pour mener la vie errante, voyageant à travers le pays des Kosala avec une grande assemblée de cinq cents moines environ, est arrivé à Icchānaṅgala et réside dans la forêt d'Icchānaṅgala. Or, une excellente renommée s'est répandue à propos de ce vénérable Gotama : "C’est ainsi qu’il est le Seigneur, l’Arahant, le Parfaitement Éveillé, doté de la connaissance et d’une conduite exemplaire, le Bien-Allé, le Connaisseur du monde, l'Inégalable guide des hommes à dresser, le Maître des dieux et des hommes, l’Éveillé, le Béni." Il fait connaître ce monde, avec ses dieux, ses Māras et ses Brahmās, ainsi que cette génération avec ses ascètes et ses brahmanes, ses rois et ses hommes, l'ayant lui-même réalisé par une connaissance directe. Il enseigne le Dhamma, bon au début, bon au milieu et bon à la fin, pourvu de sens et d'expression, et proclame la vie sainte, parfaitement accomplie et pure. Or, il est bon de voir de tels Arahants. Va, cher Ambaṭṭha, là où se trouve l'ascète Gotama. Une fois arrivé, sache par toi-même si la réputation de ce vénérable Gotama est conforme à la vérité ou non, s'il est tel qu'on le dit ou non. Ainsi, nous saurons ce qu'il en est de ce vénérable Gotama. » ๒๕๘. ‘‘ยถา กถํ ปนาหํ, โภ, ตํ ภวนฺตํ โคตมํ ชานิสฺสามิ – ‘ยทิ วา ตํ ภวนฺตํ โคตมํ ตถาสนฺตํเยว สทฺโท อพฺภุคฺคโต, ยทิ วา โน ตถา. ยทิ วา โส ภวํ โคตโม ตาทิโส, ยทิ วา น ตาทิโส’’’ติ? 258. « Mais comment, monsieur, saurai-je si la renommée de ce vénérable Gotama est conforme à la vérité ou non, s'il est tel qu'on le dit ou non ? » ‘‘อาคตานิ โข, ตาต อมฺพฏฺฐ, อมฺหากํ มนฺเตสุ ทฺวตฺตึส มหาปุริสลกฺขณานิ, เยหิ สมนฺนาคตสฺส มหาปุริสสฺส ทฺเวเยว คติโย ภวนฺติ อนญฺญา. สเจ อคารํ อชฺฌาวสติ, ราชา โหติ จกฺกวตฺตี ธมฺมิโก ธมฺมราชา จาตุรนฺโต วิชิตาวี ชนปทตฺถาวริยปฺปตฺโต สตฺตรตนสมนฺนาคโต. ตสฺสิมานิ สตฺต รตนานิ ภวนฺติ. เสยฺยถิทํ – จกฺกรตนํ, หตฺถิรตนํ, อสฺสรตนํ, มณิรตนํ, อิตฺถิรตนํ, คหปติรตนํ, ปริณายกรตนเมว สตฺตมํ. ปโรสหสฺสํ โข ปนสฺส ปุตฺตา ภวนฺติ [Pg.84] สูรา วีรงฺครูปา ปรเสนปฺปมทฺทนา. โส อิมํ ปถวึ สาครปริยนฺตํ อทณฺเฑน อสตฺเถน ธมฺเมน อภิวิชิย อชฺฌาวสติ. สเจ โข ปน อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชติ, อรหํ โหติ สมฺมาสมฺพุทฺโธ โลเก วิวฏฺฏจฺฉโท. อหํ โข ปน, ตาต อมฺพฏฺฐ, มนฺตานํ ทาตา; ตฺวํ มนฺตานํ ปฏิคฺคเหตา’’ติ. « Cher Ambaṭṭha, dans nos hymnes sacrés sont mentionnées les trente-deux marques du Grand Homme. Pour le Grand Homme qui possède ces marques, seules deux destinées sont possibles, et nulle autre. S'il demeure dans la vie laïque, il devient un Roi qui fait tourner la Roue, juste, roi du Dhamma, souverain des quatre points cardinaux, victorieux, ayant stabilisé son royaume, et possédant les sept joyaux. Pour lui, ces sept joyaux apparaissent, à savoir : le joyau de la Roue, le joyau de l'Éléphant, le joyau du Cheval, le joyau du Rubis, le joyau de la Femme, le joyau du Trésorier, et le joyau du Conseiller comme septième. Il aura plus de mille fils, vaillants, de stature héroïque, capables d'écraser les armées ennemies. Il règne sur cette terre entourée par l'océan, l'ayant conquise non par le bâton ou l'épée, mais par le Dhamma. Mais s'il quitte la vie laïque pour la vie sans foyer, il devient un Arahant, un Parfaitement Éveillé, celui qui lève le voile du monde. Or, cher Ambaṭṭha, je suis celui qui transmet les hymnes, et toi, tu es celui qui les reçoit. » ๒๕๙. ‘‘เอวํ, โภ’’ติ โข อมฺพฏฺโฐ มาณโว พฺราหฺมณสฺส โปกฺขรสาติสฺส ปฏิสฺสุตฺวา อุฏฺฐายาสนา พฺราหฺมณํ โปกฺขรสาตึ อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา วฬวารถมารุยฺห สมฺพหุเลหิ มาณวเกหิ สทฺธึ เยน อิจฺฉานงฺคลวนสณฺโฑ เตน ปายาสิ. ยาวติกา ยานสฺส ภูมิ ยาเนน คนฺตฺวา ยานา ปจฺโจโรหิตฺวา ปตฺติโกว อารามํ ปาวิสิ. เตน โข ปน สมเยน สมฺพหุลา ภิกฺขู อพฺโภกาเส จงฺกมนฺติ. อถ โข อมฺพฏฺโฐ มาณโว เยน เต ภิกฺขู เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา เต ภิกฺขู เอตทโวจ – ‘‘กหํ นุ โข, โภ, เอตรหิ โส ภวํ โคตโม วิหรติ? ตญฺหิ มยํ ภวนฺตํ โคตมํ ทสฺสนาย อิธูปสงฺกนฺตา’’ติ. 259. « Bien, monsieur », répondit le jeune Ambaṭṭha au brahmane Pokkharasāti. Se levant de son siège, il salua respectueusement le brahmane Pokkharasāti et, après avoir tourné autour de lui par la droite, il monta sur son char tiré par des juments et partit avec de nombreux jeunes gens vers la forêt d'Icchānaṅgala. Il alla en char aussi loin que le terrain le permettait, puis descendit du char et entra dans le monastère à pied. À ce moment-là, de nombreux moines marchaient en plein air. Alors le jeune Ambaṭṭha s'approcha de ces moines et leur dit : « Messieurs, où réside actuellement le vénérable Gotama ? Nous sommes venus ici pour voir ce vénérable Gotama. » ๒๖๐. อถ โข เตสํ ภิกฺขูนํ เอตทโหสิ – ‘‘อยํ โข อมฺพฏฺโฐ มาณโว อภิญฺญาตโกลญฺโญ เจว อภิญฺญาตสฺส จ พฺราหฺมณสฺส โปกฺขรสาติสฺส อนฺเตวาสี. อครุ โข ปน ภควโต เอวรูเปหิ กุลปุตฺเตหิ สทฺธึ กถาสลฺลาโป โหตี’’ติ. เต อมฺพฏฺฐํ มาณวํ เอตทโวจุํ – ‘‘เอโส อมฺพฏฺฐ วิหาโร สํวุตทฺวาโร, เตน อปฺปสทฺโท อุปสงฺกมิตฺวา อตรมาโน อาฬินฺทํ ปวิสิตฺวา อุกฺกาสิตฺวา อคฺคฬํ อาโกเฏหิ, วิวริสฺสติ เต ภควา ทฺวาร’’นฺติ. 260. Alors ces moines pensèrent : « Ce jeune Ambaṭṭha est de noble lignée et disciple du célèbre brahmane Pokkharasāti. Or, pour le Béni, il n'est pas pénible de converser avec des fils de bonne famille de cette sorte. » Ils dirent au jeune Ambaṭṭha : « Voici sa demeure, Ambaṭṭha, dont la porte est fermée. Approche-toi sans bruit, entre doucement dans le vestibule, tousse et frappe à la porte. Le Béni t'ouvrira la porte. » ๒๖๑. อถ โข อมฺพฏฺโฐ มาณโว เยน โส วิหาโร สํวุตทฺวาโร, เตน อปฺปสทฺโท อุปสงฺกมิตฺวา อตรมาโน อาฬินฺทํ ปวิสิตฺวา อุกฺกาสิตฺวา อคฺคฬํ อาโกเฏสิ. วิวริ ภควา ทฺวารํ. ปาวิสิ อมฺพฏฺโฐ มาณโว. มาณวกาปิ ปวิสิตฺวา ภควตา สทฺธึ สมฺโมทึสุ, สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ. อมฺพฏฺโฐ ปน มาณโว จงฺกมนฺโตปิ นิสินฺเนน ภควตา กญฺจิ กญฺจิ กถํ [Pg.85] สารณียํ วีติสาเรติ, ฐิโตปิ นิสินฺเนน ภควตา กิญฺจิ กิญฺจิ กถํ สารณียํ วีติสาเรติ. 261. Alors le jeune Ambaṭṭha s'approcha sans bruit de la demeure dont la porte était fermée, entra doucement dans le vestibule, toussa et frappa à la porte. Le Béni ouvrit la porte. Ambaṭṭha entra. Les autres jeunes gens entrèrent également et échangèrent des salutations avec le Béni ; après avoir conclu ces paroles de courtoisie et de politesse, ils s'assirent à l'écart. Quant à Ambaṭṭha, tout en marchant de long en large, il échangeait quelques paroles de courtoisie avec le Béni qui était assis, ou bien il les échangeait en restant debout alors que le Béni était assis. ๒๖๒. อถ โข ภควา อมฺพฏฺฐํ มาณวํ เอตทโวจ – ‘‘เอวํ นุ เต, อมฺพฏฺฐ, พฺราหฺมเณหิ วุทฺเธหิ มหลฺลเกหิ อาจริยปาจริเยหิ สทฺธึ กถาสลฺลาโป โหติ, ยถยิทํ จรํ ติฏฺฐํ นิสินฺเนน มยา กิญฺจิ กิญฺจิ กถํ สารณียํ วีติสาเรตี’’ติ? 262. Alors le Béni dit au jeune Ambaṭṭha : « Est-ce ainsi, Ambaṭṭha, que tu converses avec des brahmanes âgés, vénérables, maîtres et maîtres des maîtres, comme tu le fais ici avec moi, en marchant ou en restant debout alors que je suis assis ? » ปฐมอิพฺภวาโท Premier propos sur la basse extraction ๒๖๓. ‘‘โน หิทํ, โภ โคตม. คจฺฉนฺโต วา หิ, โภ โคตม, คจฺฉนฺเตน พฺราหฺมโณ พฺราหฺมเณน สทฺธึ สลฺลปิตุมรหติ, ฐิโต วา หิ, โภ โคตม, ฐิเตน พฺราหฺมโณ พฺราหฺมเณน สทฺธึ สลฺลปิตุมรหติ, นิสินฺโน วา หิ, โภ โคตม, นิสินฺเนน พฺราหฺมโณ พฺราหฺมเณน สทฺธึ สลฺลปิตุมรหติ, สยาโน วา หิ, โภ โคตม, สยาเนน พฺราหฺมโณ พฺราหฺมเณน สทฺธึ สลฺลปิตุมรหติ. เย จ โข เต, โภ โคตม, มุณฺฑกา สมณกา อิพฺภา กณฺหา พนฺธุปาทาปจฺจา, เตหิปิ เม สทฺธึ เอวํ กถาสลฺลาโป โหติ, ยถริว โภตา โคตเมนา’’ติ. ‘‘อตฺถิกวโต โข ปน เต, อมฺพฏฺฐ, อิธาคมนํ อโหสิ, ยาเยว โข ปนตฺถาย อาคจฺเฉยฺยาถ, ตเมว อตฺถํ สาธุกํ มนสิ กเรยฺยาถ. อวุสิตวาเยว โข ปน โภ อยํ อมฺพฏฺโฐ มาณโว วุสิตมานี กิมญฺญตฺร อวุสิตตฺตา’’ติ. 263. « Ce n’est pas ainsi, seigneur Gotama. En effet, seigneur Gotama, un brahmane qui marche ne devrait s’entretenir qu’avec un brahmane qui marche ; un brahmane qui se tient debout ne devrait s’entretenir qu’avec un brahmane qui se tient debout ; un brahmane qui est assis ne devrait s’entretenir qu’avec un brahmane qui est assis ; un brahmane qui est couché ne devrait s’entretenir qu’avec un brahmane qui est couché. Quant à ces ascètes à la tête rase, ces misérables moines, ces serviteurs de basse classe, ces noirs nés des pieds du Parent (Brahmā), mon entretien avec eux se déroule de la même manière qu’avec le seigneur Gotama. » « Ambaṭṭha, tu es venu ici avec un but précis ; quel que soit le but pour lequel vous êtes venus, c’est sur ce but seul que vous devriez porter sérieusement votre attention. Mais ce jeune Ambaṭṭha n’est pas encore formé, et pourtant il s’imagine l’être ; n’est-ce pas précisément par manque de formation qu’il se comporte ainsi ? » ๒๖๔. อถ โข อมฺพฏฺโฐ มาณโว ภควตา อวุสิตวาเทน วุจฺจมาโน กุปิโต อนตฺตมโน ภควนฺตํเยว ขุํเสนฺโต ภควนฺตํเยว วมฺเภนฺโต ภควนฺตํเยว อุปวทมาโน – ‘‘สมโณ จ เม, โภ, โคตโม ปาปิโต ภวิสฺสตี’’ติ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘จณฺฑา, โภ โคตม, สกฺยชาติ; ผรุสา, โภ โคตม, สกฺยชาติ; ลหุสา, โภ โคตม, สกฺยชาติ; ภสฺสา, โภ โคตม, สกฺยชาติ; อิพฺภา สนฺตา อิพฺภา สมานา น พฺราหฺมเณ สกฺกโรนฺติ, น พฺราหฺมเณ ครุํ กโรนฺติ, น พฺราหฺมเณ [Pg.86] มาเนนฺติ, น พฺราหฺมเณ ปูเชนฺติ, น พฺราหฺมเณ อปจายนฺติ. ตยิทํ, โภ โคตม, นจฺฉนฺนํ, ตยิทํ นปฺปติรูปํ, ยทิเม สกฺยา อิพฺภา สนฺตา อิพฺภา สมานา น พฺราหฺมเณ สกฺกโรนฺติ, น พฺราหฺมเณ ครุํ กโรนฺติ, น พฺราหฺมเณ มาเนนฺติ, น พฺราหฺมเณ ปูเชนฺติ, น พฺราหฺมเณ อปจายนฺตี’’ติ. อิติห อมฺพฏฺโฐ มาณโว อิทํ ปฐมํ สกฺเยสุ อิพฺภวาทํ นิปาเตสิ. 264. Alors le jeune Ambaṭṭha, ainsi qualifié de non-formé par le Béni, devint furieux et mécontent. Voulant dénigrer le Béni, voulant le rabaisser et le calomnier, il pensa : « Je vais faire en sorte que le moine Gotama soit atteint par son propre défaut de rudesse », et il dit au Béni : « Seigneur Gotama, la race des Sakya est violente ; seigneur Gotama, la race des Sakya est rude ; seigneur Gotama, la race des Sakya est frivole ; seigneur Gotama, la race des Sakya est bavarde. Bien qu’étant de basse extraction, ils ne respectent pas les brahmanes, ne les honorent pas, ne les estiment pas, ne leur font pas d’offrandes et ne leur témoignent aucune déférence. Seigneur Gotama, cela n’est ni convenable ni approprié que ces Sakya, qui ne sont que des serviteurs, ne respectent pas, n’honorent pas, n’estiment pas, ne vénèrent pas et ne s’inclinent pas devant les brahmanes. » C’est ainsi que le jeune Ambaṭṭha lança pour la première fois contre les Sakya cette accusation d’être des serviteurs. ทุติยอิพฺภวาโท Deuxième accusation d'être des serviteurs ๒๖๕. ‘‘กึ ปน เต, อมฺพฏฺฐ, สกฺยา อปรทฺธุ’’นฺติ? ‘‘เอกมิทาหํ, โภ โคตม, สมยํ อาจริยสฺส พฺราหฺมณสฺส โปกฺขรสาติสฺส เกนจิเทว กรณีเยน กปิลวตฺถุํ อคมาสึ. เยน สกฺยานํ สนฺธาคารํ เตนุปสงฺกมึ. เตน โข ปน สมเยน สมฺพหุลา สกฺยา เจว สกฺยกุมารา จ สนฺธาคาเร อุจฺเจสุ อาสเนสุ นิสินฺนา โหนฺติ อญฺญมญฺญํ องฺคุลิปโตทเกหิ สญฺชคฺฆนฺตา สํกีฬนฺตา, อญฺญทตฺถุ มมญฺเญว มญฺเญ อนุชคฺฆนฺตา, น มํ โกจิ อาสเนนปิ นิมนฺเตสิ. ตยิทํ, โภ โคตม, นจฺฉนฺนํ, ตยิทํ นปฺปติรูปํ, ยทิเม สกฺยา อิพฺภา สนฺตา อิพฺภา สมานา น พฺราหฺมเณ สกฺกโรนฺติ, น พฺราหฺมเณ ครุํ กโรนฺติ, น พฺราหฺมเณ มาเนนฺติ, น พฺราหฺมเณ ปูเชนฺติ, น พฺราหฺมเณ อปจายนฺตี’’ติ. อิติห อมฺพฏฺโฐ มาณโว อิทํ ทุติยํ สกฺเยสุ อิพฺภวาทํ นิปาเตสิ. 265. « Mais, Ambaṭṭha, en quoi les Sakya t'ont-ils offensé ? » « Une fois, seigneur Gotama, je me suis rendu à Kapilavatthu pour une affaire de mon maître, le brahmane Pokkharasāti. Je me suis approché de la salle d’assemblée des Sakya. À ce moment-là, de nombreux Sakya et de jeunes princes Sakya étaient assis sur des sièges élevés dans la salle d’assemblée, se titillant les uns les autres avec les doigts, riant bruyamment et s’amusant. J'ai eu l'impression qu'ils se moquaient précisément de moi, et personne ne m’a même proposé un siège. Seigneur Gotama, cela n’est ni convenable ni approprié que ces Sakya, qui ne sont que des serviteurs, ne respectent pas, n’honorent pas, n’estiment pas, ne vénèrent pas et ne s’inclinent pas devant les brahmanes. » C’est ainsi que le jeune Ambaṭṭha lança pour la seconde fois contre les Sakya cette accusation d’être des serviteurs. ตติยอิพฺภวาโท Troisième accusation d'être des serviteurs ๒๖๖. ‘‘ลฏุกิกาปิ โข, อมฺพฏฺฐ, สกุณิกา สเก กุลาวเก กามลาปินี โหติ. สกํ โข ปเนตํ, อมฺพฏฺฐ, สกฺยานํ ยทิทํ กปิลวตฺถุํ, นารหตายสฺมา อมฺพฏฺโฐ อิมาย อปฺปมตฺตาย อภิสชฺชิตุ’’นฺติ. ‘‘จตฺตาโรเม, โภ โคตม, วณฺณา – ขตฺติยา พฺราหฺมณา เวสฺสา สุทฺทา. อิเมสญฺหิ, โภ โคตม, จตุนฺนํ วณฺณานํ ตโย วณฺณา – ขตฺติยา จ เวสฺสา จ สุทฺทา จ – อญฺญทตฺถุ พฺราหฺมณสฺเสว ปริจารกา สมฺปชฺชนฺติ. ตยิทํ, โภ โคตม, นจฺฉนฺนํ, ตยิทํ นปฺปติรูปํ, ยทิเม สกฺยา อิพฺภา สนฺตา อิพฺภา สมานา น พฺราหฺมเณ สกฺกโรนฺติ, น พฺราหฺมเณ ครุํ กโรนฺติ, น พฺราหฺมเณ มาเนนฺติ, น พฺราหฺมเณ ปูเชนฺติ, น พฺราหฺมเณ อปจายนฺตี’’ติ. อิติห อมฺพฏฺโฐ มาณโว อิทํ ตติยํ สกฺเยสุ อิพฺภวาทํ นิปาเตสิ. 266. « Ambaṭṭha, même une petite caille est libre de pépier à sa guise dans son propre nid. Or, Ambaṭṭha, Kapilavatthu appartient en propre aux Sakya ; l’honorable Ambaṭṭha ne devrait pas s’offenser pour une affaire aussi insignifiante. » « Seigneur Gotama, il existe ces quatre castes : les guerriers, les brahmanes, les commerçants et les serviteurs. Parmi ces quatre castes, seigneur Gotama, les trois castes des guerriers, des commerçants et des serviteurs ne sont en vérité que les serviteurs des brahmanes. Seigneur Gotama, cela n’est ni convenable ni approprié que ces Sakya, qui ne sont que des serviteurs, ne respectent pas, n’honorent pas, n’estiment pas, ne vénèrent pas et ne s’inclinent pas devant les brahmanes. » C’est ainsi que le jeune Ambaṭṭha lança pour la troisième fois contre les Sakya cette accusation d’être des serviteurs. ทาสิปุตฺตวาโท Le discours sur le fils d'une esclave ๒๖๗. อถ [Pg.87] โข ภควโต เอตทโหสิ – ‘‘อติพาฬฺหํ โข อยํ อมฺพฏฺโฐ มาณโว สกฺเยสุ อิพฺภวาเทน นิมฺมาเทติ, ยํนูนาหํ โคตฺตํ ปุจฺเฉยฺย’’นฺติ. อถ โข ภควา อมฺพฏฺฐํ มาณวํ เอตทโวจ – ‘‘กถํ โคตฺโตสิ, อมฺพฏฺฐา’’ติ? ‘‘กณฺหายโนหมสฺมิ, โภ โคตมา’’ติ. โปราณํ โข ปน เต อมฺพฏฺฐ มาตาเปตฺติกํ นามโคตฺตํ อนุสฺสรโต อยฺยปุตฺตา สกฺยา ภวนฺติ; ทาสิปุตฺโต ตฺวมสิ สกฺยานํ. สกฺยา โข ปน, อมฺพฏฺฐ, ราชานํ โอกฺกากํ ปิตามหํ ทหนฺติ. 267. Le Béni eut alors cette pensée : « Ce jeune Ambaṭṭha opprime excessivement les Sakya en les traitant de serviteurs ; et si je l’interrogeais sur son propre clan ? » Le Béni dit alors au jeune Ambaṭṭha : « Ambaṭṭha, de quel clan es-tu ? » « Je suis du clan des Kaṇhāyana, seigneur Gotama. » « Ambaṭṭha, si l’on se remémore ton nom et ton clan d'autrefois, selon la lignée de tes père et mère, les Sakya s'avèrent être tes maîtres, et tu es le fils d'une esclave des Sakya. En effet, Ambaṭṭha, les Sakya considèrent le roi Okkāka comme leur ancêtre. » ‘‘ภูตปุพฺพํ, อมฺพฏฺฐ, ราชา โอกฺกาโก ยา สา มเหสี ปิยา มนาปา, ตสฺสา ปุตฺตสฺส รชฺชํ ปริณาเมตุกาโม เชฏฺฐกุมาเร รฏฺฐสฺมา ปพฺพาเชสิ – โอกฺกามุขํ กรกณฺฑํ หตฺถินิกํ สินิสูรํ. เต รฏฺฐสฺมา ปพฺพาชิตา หิมวนฺตปสฺเส โปกฺขรณิยา ตีเร มหาสากสณฺโฑ, ตตฺถ วาสํ กปฺเปสุํ. เต ชาติสมฺเภทภยา สกาหิ ภคินีหิ สทฺธึ สํวาสํ กปฺเปสุํ. « Autrefois, Ambaṭṭha, le roi Okkāka, désirant transmettre le royaume au fils de sa reine favorite qu’il aimait et chérissait, exila ses fils aînés hors du pays : Okkāmukha, Karakaṇḍa, Hatthinika et Sinisūra. Une fois bannis du pays, ils s'établirent dans une grande forêt de teck, sur les pentes de l'Himalaya, au bord d'un étang. Par crainte de souiller leur lignée, ils s'unirent à leurs propres sœurs. » ‘‘อถ โข, อมฺพฏฺฐ, ราชา โอกฺกาโก อมจฺเจ ปาริสชฺเช อามนฺเตสิ – ‘กหํ นุ โข, โภ, เอตรหิ กุมารา สมฺมนฺตี’ติ? ‘อตฺถิ, เทว, หิมวนฺตปสฺเส โปกฺขรณิยา ตีเร มหาสากสณฺโฑ, ตตฺเถตรหิ กุมารา สมฺมนฺติ. เต ชาติสมฺเภทภยา สกาหิ ภคินีหิ สทฺธึ สํวาสํ กปฺเปนฺตี’ติ. อถ โข, อมฺพฏฺฐ, ราชา โอกฺกาโก อุทานํ อุทาเนสิ – ‘สกฺยา วต, โภ, กุมารา, ปรมสกฺยา วต, โภ, กุมารา’ติ. ตทคฺเค โข ปน อมฺพฏฺฐ สกฺยา ปญฺญายนฺติ; โส จ เนสํ ปุพฺพปุริโส. « Alors, Ambaṭṭha, le roi Okkāka demanda à ses ministres et courtisans : "Où résident maintenant les princes ?" "Sire, il y a une grande forêt de teck sur les pentes de l'Himalaya, au bord d'un étang ; c'est là que résident maintenant les princes. Par crainte de souiller leur lignée, ils se sont unis à leurs propres sœurs." Alors, Ambaṭṭha, le roi Okkāka s’exclama : "Ils sont capables (sakyā), vraiment, les princes ! Ils sont extrêmement capables, vraiment, les princes !" C'est depuis lors, Ambaṭṭha, que les Sakya sont connus sous ce nom ; et il est leur ancêtre. » ‘‘รญฺโญ โข ปน, อมฺพฏฺฐ, โอกฺกากสฺส ทิสา นาม ทาสี อโหสิ. สา กณฺหํ นาม ชเนสิ. ชาโต กณฺโห ปพฺยาหาสิ – ‘โธวถ มํ, อมฺม, นหาเปถ มํ อมฺม, อิมสฺมา มํ อสุจิสฺมา ปริโมเจถ, อตฺถาย โว ภวิสฺสามี’ติ. ยถา โข ปน อมฺพฏฺฐ เอตรหิ มนุสฺสา ปิสาเจ ทิสฺวา ‘ปิสาจา’ติ สญฺชานนฺติ; เอวเมว โข, อมฺพฏฺฐ, เตน โข ปน สมเยน มนุสฺสา ปิสาเจ ‘กณฺหา’ติ สญฺชานนฺติ. เต เอวมาหํสุ – ‘อยํ ชาโต ปพฺยาหาสิ, กณฺโห ชาโต, ปิสาโจ ชาโต’ติ. ตทคฺเค โข ปน, อมฺพฏฺฐ กณฺหายนา ปญฺญายนฺติ, โส จ กณฺหายนานํ ปุพฺพปุริโส. อิติ โข เต[Pg.88], อมฺพฏฺฐ, โปราณํ มาตาเปตฺติกํ นามโคตฺตํ อนุสฺสรโต อยฺยปุตฺตา สกฺยา ภวนฺติ, ทาสิปุตฺโต ตฺวมสิ สกฺยาน’’นฺติ. « Sache, Ambaṭṭha, que le roi Okkāka avait une servante nommée Disā. Elle mit au monde un fils nommé Kaṇha. Aussitôt né, Kaṇha parla ainsi : “Lave-moi, mère ; baigne-moi, mère ; délivre-moi de cette souillure, et je te serai utile.” Ambaṭṭha, tout comme aujourd'hui les gens reconnaissent les démons (pisāca) lorsqu'ils en voient, à cette époque-là, les gens appelaient les démons “Kaṇha”. Ils dirent alors : “Ce nouveau-né a parlé ! Un Kaṇha est né ! Un démon est né !” C'est à partir de ce moment-là, Ambaṭṭha, que les Kaṇhāyanā devinrent connus, et ce Kaṇha est l'ancêtre des Kaṇhāyanā. Ainsi, Ambaṭṭha, si l'on remonte ton nom de lignée (gotra) ancestral, du côté paternel et maternel, les Sakya sont les fils de tes maîtres, et tu es le fils d'une servante des Sakya. » ๒๖๘. เอวํ วุตฺเต, เต มาณวกา ภควนฺตํ เอตทโวจุํ – ‘‘มา ภวํ โคตโม อมฺพฏฺฐํ อติพาฬฺหํ ทาสิปุตฺตวาเทน นิมฺมาเทสิ. สุชาโต จ, โภ โคตม อมฺพฏฺโฐ มาณโว, กุลปุตฺโต จ อมฺพฏฺโฐ มาณโว, พหุสฺสุโต จ อมฺพฏฺโฐ มาณโว, กลฺยาณวากฺกรโณ จ อมฺพฏฺโฐ มาณโว, ปณฺฑิโต จ อมฺพฏฺโฐ มาณโว, ปโหติ จ อมฺพฏฺโฐ มาณโว โภตา โคตเมน สทฺธึ อสฺมึ วจเน ปฏิมนฺเตตุ’’นฺติ. 268. À ces mots, les jeunes brâhmanes dirent au Béni : « Que Maître Gotama n'humilie pas trop durement le jeune Ambaṭṭha en le traitant de fils de servante. Le jeune Ambaṭṭha est de noble naissance, il est de bonne famille, il possède une grande connaissance des textes, il est éloquent, il est sage, et il est tout à fait capable de débattre avec Maître Gotama sur ce sujet. » ๒๖๙. อถ โข ภควา เต มาณวเก เอตทโวจ – ‘‘สเจ โข ตุมฺหากํ มาณวกานํ เอวํ โหติ – ‘ทุชฺชาโต จ อมฺพฏฺโฐ มาณโว, อกุลปุตฺโต จ อมฺพฏฺโฐ มาณโว, อปฺปสฺสุโต จ อมฺพฏฺโฐ มาณโว, อกลฺยาณวากฺกรโณ จ อมฺพฏฺโฐ มาณโว, ทุปฺปญฺโญ จ อมฺพฏฺโฐ มาณโว, น จ ปโหติ อมฺพฏฺโฐ มาณโว สมเณน โคตเมน สทฺธึ อสฺมึ วจเน ปฏิมนฺเตตุ’นฺติ, ติฏฺฐตุ อมฺพฏฺโฐ มาณโว, ตุมฺเห มยา สทฺธึ มนฺตวฺโห อสฺมึ วจเน. สเจ ปน ตุมฺหากํ มาณวกานํ เอวํ โหติ – ‘สุชาโต จ อมฺพฏฺโฐ มาณโว, กุลปุตฺโต จ อมฺพฏฺโฐ มาณโว, พหุสฺสุโต จ อมฺพฏฺโฐ มาณโว, กลฺยาณวากฺกรโณ จ อมฺพฏฺโฐ มาณโว, ปณฺฑิโต จ อมฺพฏฺโฐ มาณโว, ปโหติ จ อมฺพฏฺโฐ มาณโว สมเณน โคตเมน สทฺธึ อสฺมึ วจเน ปฏิมนฺเตตุ’นฺติ, ติฏฺฐถ ตุมฺเห; อมฺพฏฺโฐ มาณโว มยา สทฺธึ ปฏิมนฺเตตู’’ติ. 269. Alors le Béni dit à ces jeunes brâhmanes : « Jeunes gens, s'il vous semble que le jeune Ambaṭṭha est de basse naissance, qu'il n'est pas de bonne famille, qu'il a peu d'instruction, qu'il n'est pas éloquent, qu'il manque de sagesse et qu'il est incapable de débattre avec le renonçant Gotama sur ce sujet, alors qu'Ambaṭṭha s'arrête et venez débattre avec moi. Mais s'il vous semble que le jeune Ambaṭṭha est de noble naissance, de bonne famille, instruit, éloquent, sage et capable de débattre avec le renonçant Gotama, alors restez de côté et laissez le jeune Ambaṭṭha débattre avec moi. » ‘‘สุชาโต จ, โภ โคตม, อมฺพฏฺโฐ มาณโว, กุลปุตฺโต จ อมฺพฏฺโฐ มาณโว, พหุสฺสุโต จ อมฺพฏฺโฐ มาณโว, กลฺยาณวากฺกรโณ จ อมฺพฏฺโฐ มาณโว, ปณฺฑิโต จ อมฺพฏฺโฐ มาณโว, ปโหติ จ อมฺพฏฺโฐ มาณโว โภตา โคตเมน สทฺธึ อสฺมึ วจเน ปฏิมนฺเตตุํ, ตุณฺหี มยํ ภวิสฺสาม, อมฺพฏฺโฐ มาณโว โภตา โคตเมน สทฺธึ อสฺมึ วจเน ปฏิมนฺเตตู’’ติ. « Le jeune Ambaṭṭha est de noble naissance, de bonne famille, instruit, éloquent, sage et capable de débattre avec Maître Gotama sur ce sujet. Nous allons garder le silence, et que le jeune Ambaṭṭha débatte avec Maître Gotama. » ๒๗๐. อถ โข ภควา อมฺพฏฺฐํ มาณวํ เอตทโวจ – ‘‘อยํ โข ปน เต, อมฺพฏฺฐ, สหธมฺมิโก ปญฺโห อาคจฺฉติ, อกามา พฺยากาตพฺโพ. สเจ ตฺวํ น พฺยากริสฺสสิ, อญฺเญน วา อญฺญํ ปฏิจริสฺสสิ, ตุณฺหี วา ภวิสฺสสิ, ปกฺกมิสฺสสิ [Pg.89] วา เอตฺเถว เต สตฺตธา มุทฺธา ผลิสฺสติ. ตํ กึ มญฺญสิ, อมฺพฏฺฐ, กินฺติ เต สุตํ พฺราหฺมณานํ วุทฺธานํ มหลฺลกานํ อาจริยปาจริยานํ ภาสมานานํ กุโตปภุติกา กณฺหายนา, โก จ กณฺหายนานํ ปุพฺพปุริโส’’ติ? 270. Ensuite, le Béni dit au jeune Ambaṭṭha : « Ambaṭṭha, voici une question légitime qui t'est posée, et tu dois y répondre, même malgré toi. Si tu n'y réponds pas, si tu l'éludes par d'autres propos, si tu gardes le silence ou si tu t'en vas, ta tête se fendra en sept morceaux ici même. Qu'en penses-tu, Ambaṭṭha ? Qu'as-tu entendu dire de la part des brâhmanes âgés et anciens, de tes maîtres et des maîtres de tes maîtres, concernant l'origine des Kaṇhāyanā et l'identité de leur ancêtre ? » เอวํ วุตฺเต, อมฺพฏฺโฐ มาณโว ตุณฺหี อโหสิ. ทุติยมฺปิ โข ภควา อมฺพฏฺฐํ มาณวํ เอตทโวจ – ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, อมฺพฏฺฐ, กินฺติ เต สุตํ พฺราหฺมณานํ วุทฺธานํ มหลฺลกานํ อาจริยปาจริยานํ ภาสมานานํ กุโตปภุติกา กณฺหายนา, โก จ กณฺหายนานํ ปุพฺพปุริโส’’ติ? ทุติยมฺปิ โข อมฺพฏฺโฐ มาณโว ตุณฺหี อโหสิ. อถ โข ภควา อมฺพฏฺฐํ มาณวํ เอตทโวจ – ‘‘พฺยากโรหิ ทานิ อมฺพฏฺฐ, น ทานิ, เต ตุณฺหีภาวสฺส กาโล. โย โข, อมฺพฏฺฐ, ตถาคเตน ยาวตติยกํ สหธมฺมิกํ ปญฺหํ ปุฏฺโฐ น พฺยากโรติ, เอตฺเถวสฺส สตฺตธา มุทฺธา ผลิสฺสตี’’ติ. À ces mots, le jeune Ambaṭṭha garda le silence. Pour la deuxième fois, le Béni lui dit : « Qu'en penses-tu, Ambaṭṭha ? Qu'as-tu entendu dire de la part des brâhmanes âgés et anciens, de tes maîtres et des maîtres de tes maîtres, concernant l'origine des Kaṇhāyanā et l'identité de leur ancêtre ? » Pour la deuxième fois, le jeune Ambaṭṭha garda le silence. Alors le Béni lui dit : « Réponds maintenant, Ambaṭṭha ; ce n'est plus le moment de garder le silence. Celui qui, interrogé par le Tathāgata jusqu'à trois reprises sur une question légitime, ne répond pas, verra sa tête se fendre en sept morceaux ici même. » ๒๗๑. เตน โข ปน สมเยน วชิรปาณี ยกฺโข มหนฺตํ อโยกูฏํ อาทาย อาทิตฺตํ สมฺปชฺชลิตํ สโชติภูตํ อมฺพฏฺฐสฺส มาณวสฺส อุปริ เวหาสํ ฐิโต โหติ – ‘‘สจายํ อมฺพฏฺโฐ มาณโว ภควตา ยาวตติยกํ สหธมฺมิกํ ปญฺหํ ปุฏฺโฐ น พฺยากริสฺสติ, เอตฺเถวสฺส สตฺตธา มุทฺธํ ผาเลสฺสามี’’ติ. ตํ โข ปน วชิรปาณึ ยกฺขํ ภควา เจว ปสฺสติ อมฺพฏฺโฐ จ มาณโว. 271. À cet instant, le yakkha Vajirapāṇi, tenant une énorme massue de fer, ardente, flamboyante et étincelante, se tint dans les airs au-dessus du jeune Ambaṭṭha, pensant : « Si ce jeune Ambaṭṭha ne répond pas à la question légitime du Béni posée pour la troisième fois, je lui fendrai la tête en sept morceaux ici même. » Seuls le Béni et le jeune Ambaṭṭha virent le yakkha Vajirapāṇi. ๒๗๒. อถ โข อมฺพฏฺโฐ มาณโว ภีโต สํวิคฺโค โลมหฏฺฐชาโต ภควนฺตํเยว ตาณํ คเวสี ภควนฺตํเยว เลณํ คเวสี ภควนฺตํเยว สรณํ คเวสี – อุปนิสีทิตฺวา ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘กิเมตํ ภวํ โคตโม อาห? ปุนภวํ โคตโม พฺรวิตู’’ติ. 272. Alors, le jeune Ambaṭṭha, saisi d'effroi, de terreur, les poils hérissés, cherchant protection, abri et refuge auprès du Béni, s'approcha de lui et dit : « Qu'a dit Maître Gotama ? Que Maître Gotama veuille bien répéter ses paroles. » ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, อมฺพฏฺฐ, กินฺติ เต สุตํ พฺราหฺมณานํ วุทฺธานํ มหลฺลกานํ อาจริยปาจริยานํ ภาสมานานํ กุโตปภุติกา กณฺหายนา, โก จ กณฺหายนานํ ปุพฺพปุริโส’’ติ? ‘‘เอวเมว เม, โภ โคตม, สุตํ ยเถว ภวํ โคตโม อาห. ตโตปภุติกา กณฺหายนา; โส จ กณฺหายนานํ ปุพฺพปุริโส’’ติ. « Qu'en penses-tu, Ambaṭṭha ? Qu'as-tu entendu dire de la part des brâhmanes âgés et anciens, de tes maîtres et des maîtres de tes maîtres, concernant l'origine des Kaṇhāyanā et l'identité de leur ancêtre ? » — « C'est exactement ce que j'ai entendu dire, Maître Gotama, tel que vous l'avez exposé. C'est bien de là que les Kaṇhāyanā sont issus, et ce Kaṇha est bien leur ancêtre. » อมฺพฏฺฐวํสกถา Le récit sur la lignée des Ambaṭṭha ๒๗๓. เอวํ [Pg.90] วุตฺเต, เต มาณวกา อุนฺนาทิโน อุจฺจาสทฺทมหาสทฺทา อเหสุํ – ‘‘ทุชฺชาโต กิร, โภ, อมฺพฏฺโฐ มาณโว; อกุลปุตฺโต กิร, โภ, อมฺพฏฺโฐ มาณโว; ทาสิปุตฺโต กิร, โภ, อมฺพฏฺโฐ มาณโว สกฺยานํ. อยฺยปุตฺตา กิร, โภ, อมฺพฏฺฐสฺส มาณวสฺส สกฺยา ภวนฺติ. ธมฺมวาทึเยว กิร มยํ สมณํ โคตมํ อปสาเทตพฺพํ อมญฺญิมฺหา’’ติ. 273. À ces mots, les jeunes brâhmanes s'exclamèrent bruyamment, dans un grand vacarme : « Le jeune Ambaṭṭha est donc de basse naissance ! Il n'est pas de bonne famille ! Il est le fils d'une servante des Sakya ! Les Sakya sont donc les maîtres du jeune Ambaṭṭha ! Nous avons eu tort de penser que nous devions rabaisser le renonçant Gotama, alors qu'il ne disait que la vérité ! » ๒๗๔. อถ โข ภควโต เอตทโหสิ – ‘‘อติพาฬฺหํ โข อิเม มาณวกา อมฺพฏฺฐํ มาณวํ ทาสิปุตฺตวาเทน นิมฺมาเทนฺติ, ยํนูนาหํ ปริโมเจยฺย’’นฺติ. อถ โข ภควา เต มาณวเก เอตทโวจ – ‘‘มา โข ตุมฺเห, มาณวกา, อมฺพฏฺฐํ มาณวํ อติพาฬฺหํ ทาสิปุตฺตวาเทน นิมฺมาเทถ. อุฬาโร โส กณฺโห อิสิ อโหสิ. โส ทกฺขิณชนปทํ คนฺตฺวา พฺรหฺมมนฺเต อธียิตฺวา ราชานํ โอกฺกากํ อุปสงฺกมิตฺวา มทฺทรูปึ ธีตรํ ยาจิ. ตสฺส ราชา โอกฺกาโก – ‘โก เนวํ เร อยํ มยฺหํ ทาสิปุตฺโต สมาโน มทฺทรูปึ ธีตรํ ยาจตี’’’ ติ, กุปิโต อนตฺตมโน ขุรปฺปํ สนฺนยฺหิ. โส ตํ ขุรปฺปํ เนว อสกฺขิ มุญฺจิตุํ, โน ปฏิสํหริตุํ. 274. Alors, cette pensée vint à l'esprit du Bienheureux : « Ces jeunes gens rabaissent trop durement le jeune Ambaṭṭha en le traitant de fils d'esclave ; et si je le délivrais ? » Puis le Bienheureux s'adressa à ces jeunes gens en ces termes : « Ô jeunes gens, ne rabaissez pas trop durement le jeune Ambaṭṭha en l'appelant fils d'esclave. Ce sage Kaṇha était un ascète éminent. S'étant rendu dans la région du sud, il y apprit les mantras sacrés et, s'étant approché du roi Okkāka, il demanda la main de sa fille Maddarūpī. Le roi Okkāka s'écria : "Quoi ! Comment ce fils d'esclave ose-t-il me demander ma fille Maddarūpī ?" ; ainsi, irrité et mécontent, il ajusta une flèche sur son arc. Mais il ne put ni décocher cette flèche, ni la retirer. » ‘‘อถ โข, มาณวกา, อมจฺจา ปาริสชฺชา กณฺหํ อิสึ อุปสงฺกมิตฺวา เอตทโวจุํ – ‘โสตฺถิ, ภทฺทนฺเต, โหตุ รญฺโญ; โสตฺถิ, ภทฺทนฺเต, โหตุ รญฺโญ’ติ. ‘โสตฺถิ ภวิสฺสติ รญฺโญ, อปิ จ ราชา ยทิ อโธ ขุรปฺปํ มุญฺจิสฺสติ, ยาวตา รญฺโญ วิชิตํ, เอตฺตาวตา ปถวี อุนฺทฺริยิสฺสตี’ติ. ‘โสตฺถิ, ภทฺทนฺเต, โหตุ รญฺโญ, โสตฺถิ ชนปทสฺสา’ติ. ‘โสตฺถิ ภวิสฺสติ รญฺโญ, โสตฺถิ ชนปทสฺส, อปิ จ ราชา ยทิ อุทฺธํ ขุรปฺปํ มุญฺจิสฺสติ, ยาวตา รญฺโญ วิชิตํ, เอตฺตาวตา สตฺต วสฺสานิ เทโว น วสฺสิสฺสตี’ติ. ‘โสตฺถิ, ภทฺทนฺเต, โหตุ รญฺโญ โสตฺถิ ชนปทสฺส เทโว จ วสฺสตู’ติ. ‘โสตฺถิ ภวิสฺสติ รญฺโญ โสตฺถิ ชนปทสฺส เทโว จ วสฺสิสฺสติ, อปิ จ ราชา เชฏฺฐกุมาเร ขุรปฺปํ ปติฏฺฐาเปตุ, โสตฺถิ กุมาโร ปลฺโลโม ภวิสฺสตี’ติ. อถ โข, มาณวกา, อมจฺจา โอกฺกากสฺส อาโรเจสุํ – ‘โอกฺกาโก เชฏฺฐกุมาเร ขุรปฺปํ ปติฏฺฐาเปตุ. โสตฺถิ กุมาโร ปลฺโลโม ภวิสฺสตี’ติ. อถ โข ราชา โอกฺกาโก เชฏฺฐกุมาเร ขุรปฺปํ ปติฏฺฐเปสิ, โสตฺถิ กุมาโร ปลฺโลโม [Pg.91] สมภวิ. อถ โข ตสฺส ราชา โอกฺกาโก ภีโต สํวิคฺโค โลมหฏฺฐชาโต พฺรหฺมทณฺเฑน ตชฺชิโต มทฺทรูปึ ธีตรํ อทาสิ. มา โข ตุมฺเห, มาณวกา, อมฺพฏฺฐํ มาณวํ อติพาฬฺหํ ทาสิปุตฺตวาเทน นิมฺมาเทถ, อุฬาโร โส กณฺโห อิสิ อโหสี’’ติ. « Alors, ô jeunes gens, les ministres et les courtisans s'approchèrent du sage Kaṇha et lui dirent : "Que le salut soit avec le roi, Vénérable ! Que le salut soit avec le roi !" — "Le roi sera en sécurité, mais si le roi décoche sa flèche vers le bas, la terre se fendra aussi loin que s'étend le domaine du roi." — "Que le salut soit avec le roi, Vénérable, et que le salut soit avec le pays !" — "Le roi sera en sécurité et le pays sera en sécurité, mais si le roi décoche sa flèche vers le haut, il ne pleuvra pas pendant sept ans aussi loin que s'étend le domaine du roi." — "Que le salut soit avec le roi, Vénérable, que le salut soit avec le pays, et que la pluie tombe !" — "Le roi sera en sécurité, le pays sera en sécurité, et la pluie tombera, mais que le roi ajuste la flèche sur son fils aîné. Le prince sera sauf et indemne." Alors, ô jeunes gens, les ministres informèrent Okkāka : "Qu'Okkāka ajuste la flèche sur son fils aîné. Le prince sera sauf et indemne." Alors le roi Okkāka ajusta la flèche sur son fils aîné, et le prince demeura sauf et indemne. Puis, le roi Okkāka, effrayé, terrifié, les poils hérissés par la crainte de la punition divine, lui donna sa fille Maddarūpī. Ô jeunes gens, ne rabaissez pas trop durement le jeune Ambaṭṭha en l'appelant fils d'esclave, car ce sage Kaṇha était un être éminent." » ขตฺติยเสฏฺฐภาโว De la supériorité de la caste des Khattiya ๒๗๕. อถ โข ภควา อมฺพฏฺฐํ มาณวํ อามนฺเตสิ – ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, อมฺพฏฺฐ, อิธ ขตฺติยกุมาโร พฺราหฺมณกญฺญาย สทฺธึ สํวาสํ กปฺเปยฺย, เตสํ สํวาสมนฺวาย ปุตฺโต ชาเยถ. โย โส ขตฺติยกุมาเรน พฺราหฺมณกญฺญาย ปุตฺโต อุปฺปนฺโน, อปิ นุ โส ลเภถ พฺราหฺมเณสุ อาสนํ วา อุทกํ วา’’ติ? ‘‘ลเภถ, โภ โคตม’’. ‘‘อปินุ นํ พฺราหฺมณา โภเชยฺยุํ สทฺเธ วา ถาลิปาเก วา ยญฺเญ วา ปาหุเน วา’’ติ? ‘‘โภเชยฺยุํ, โภ โคตม’’. ‘‘อปินุ นํ พฺราหฺมณา มนฺเต วาเจยฺยุํ วา โน วา’’ติ? ‘‘วาเจยฺยุํ, โภ โคตม’’. ‘‘อปินุสฺส อิตฺถีสุ อาวฏํ วา อสฺส อนาวฏํ วา’’ติ? ‘‘อนาวฏํ หิสฺส, โภ โคตม’’. ‘‘อปินุ นํ ขตฺติยา ขตฺติยาภิเสเกน อภิสิญฺเจยฺยุ’’นฺติ? ‘‘โน หิทํ, โภ โคตม’’. ‘‘ตํ กิสฺส เหตุ’’? ‘‘มาติโต หิ, โภ โคตม, อนุปปนฺโน’’ติ. 275. Alors le Bienheureux s'adressa au jeune Ambaṭṭha : « Qu'en penses-tu, Ambaṭṭha ? Si un jeune Khattiya s'unissait à une jeune fille Brahmane et qu'un fils naissait de leur union, ce fils né d'un jeune Khattiya et d'une jeune fille Brahmane recevrait-il, parmi les Brahmanes, une place d'honneur ou de l'eau ? » — « Il la recevrait, Maître Gotama. » — « Les Brahmanes le feraient-ils manger lors des repas pour les défunts, des repas de fête, des sacrifices ou des repas pour les invités ? » — « Ils le feraient, Maître Gotama. » — « Les Brahmanes lui enseigneraient-ils les mantras ? » — « Ils les lui enseigneraient, Maître Gotama. » — « Lui interdirait-on de se marier avec leurs femmes ? » — « Non, on ne lui interdirait pas, Maître Gotama. » — « Mais les Khattiyas le consacreraient-ils par l'onction royale ? » — « Certes non, Maître Gotama. » — « Et pour quelle raison ? » — « Parce que, Maître Gotama, du côté de sa mère, il n'est pas de pure lignée [Khattiya]. » ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, อมฺพฏฺฐ, อิธ พฺราหฺมณกุมาโร ขตฺติยกญฺญาย สทฺธึ สํวาสํ กปฺเปยฺย, เตสํ สํวาสมนฺวาย ปุตฺโต ชาเยถ. โย โส พฺราหฺมณกุมาเรน ขตฺติยกญฺญาย ปุตฺโต อุปฺปนฺโน, อปินุ โส ลเภถ พฺราหฺมเณสุ อาสนํ วา อุทกํ วา’’ติ? ‘‘ลเภถ, โภ โคตม’’. ‘‘อปินุ นํ พฺราหฺมณา โภเชยฺยุํ สทฺเธ วา ถาลิปาเก วา ยญฺเญ วา ปาหุเน วา’’ติ? ‘‘โภเชยฺยุํ, โภ โคตม’’. ‘‘อปินุ นํ พฺราหฺมณา มนฺเต วาเจยฺยุํ วา โน วา’’ติ? ‘‘วาเจยฺยุํ, โภ โคตม’’. ‘‘อปินุสฺส อิตฺถีสุ อาวฏํ วา อสฺส อนาวฏํ วา’’ติ? ‘‘อนาวฏํ หิสฺส, โภ โคตม’’. ‘‘อปินุ นํ ขตฺติยา ขตฺติยาภิเสเกน อภิสิญฺเจยฺยุ’’นฺติ? ‘‘โน หิทํ, โภ โคตม’’. ‘‘ตํ กิสฺส เหตุ’’? ‘‘ปิติโต หิ, โภ โคตม, อนุปปนฺโน’’ติ. « Qu'en penses-tu, Ambaṭṭha ? Si un jeune Brahmane s'unissait à une jeune fille Khattiya et qu'un fils naissait de leur union, ce fils né d'un jeune Brahmane et d'une jeune fille Khattiya recevrait-il, parmi les Brahmanes, une place d'honneur ou de l'eau ? » — « Il la recevrait, Maître Gotama. » — « Les Brahmanes le feraient-ils manger lors des repas pour les défunts, des repas de fête, des sacrifices ou des repas pour les invités ? » — « Ils le feraient, Maître Gotama. » — « Les Brahmanes lui enseigneraient-ils les mantras ? » — « Ils les lui enseigneraient, Maître Gotama. » — « Lui interdirait-on de se marier avec leurs femmes ? » — « Non, on ne lui interdirait pas, Maître Gotama. » — « Mais les Khattiyas le consacreraient-ils par l'onction royale ? » — « Certes non, Maître Gotama. » — « Et pour quelle raison ? » — « Parce que, Maître Gotama, du côté de son père, il n'est pas de pure lignée [Khattiya]. » ๒๗๖. ‘‘อิติ โข, อมฺพฏฺฐ, อิตฺถิยา วา อิตฺถึ กริตฺวา ปุริเสน วา ปุริสํ กริตฺวา ขตฺติยาว เสฏฺฐา, หีนา พฺราหฺมณา. ตํ กึ มญฺญสิ, อมฺพฏฺฐ, อิธ พฺราหฺมณา พฺราหฺมณํ กิสฺมิญฺจิเทว ปกรเณ ขุรมุณฺฑํ กริตฺวา ภสฺสปุเฏน [Pg.92] วธิตฺวา รฏฺฐา วา นครา วา ปพฺพาเชยฺยุํ. อปินุ โส ลเภถ พฺราหฺมเณสุ อาสนํ วา อุทกํ วา’’ติ? ‘‘โน หิทํ, โภ โคตม’’. ‘‘อปินุ นํ พฺราหฺมณา โภเชยฺยุํ สทฺเธ วา ถาลิปาเก วา ยญฺเญ วา ปาหุเน วา’’ติ? ‘‘โน หิทํ, โภ โคตม’’. ‘‘อปินุ นํ พฺราหฺมณา มนฺเต วาเจยฺยุํ วา โน วา’’ติ? ‘‘โน หิทํ, โภ โคตม’’. ‘‘อปินุสฺส อิตฺถีสุ อาวฏํ วา อสฺส อนาวฏํ วา’’ติ? ‘‘อาวฏํ หิสฺส, โภ โคตม’’. 276. « Ainsi donc, Ambaṭṭha, qu'on compare les femmes aux femmes ou les hommes aux hommes, les Khattiyas sont supérieurs et les Brahmanes sont inférieurs. Qu'en penses-tu, Ambaṭṭha ? Si des Brahmanes bannissaient un autre Brahmane de leur pays ou de leur ville, après lui avoir rasé la tête et l'avoir couvert de cendres pour une faute quelconque, ce Brahmane recevrait-il, parmi les Brahmanes, une place d'honneur ou de l'eau ? » — « Certes non, Maître Gotama. » — « Les Brahmanes le feraient-ils manger lors des repas pour les défunts, des repas de fête, des sacrifices ou des repas pour les invités ? » — « Certes non, Maître Gotama. » — « Les Brahmanes lui enseigneraient-ils les mantras ? » — « Certes non, Maître Gotama. » — « Lui interdirait-on de se marier avec leurs femmes ? » — « On lui interdirait, Maître Gotama. » ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, อมฺพฏฺฐ, อิธ ขตฺติยา ขตฺติยํ กิสฺมิญฺจิเทว ปกรเณ ขุรมุณฺฑํ กริตฺวา ภสฺสปุเฏน วธิตฺวา รฏฺฐา วา นครา วา ปพฺพาเชยฺยุํ. อปินุ โส ลเภถ พฺราหฺมเณสุ อาสนํ วา อุทกํ วา’’ติ? ‘‘ลเภถ, โภ โคตม’’. ‘‘อปินุ นํ พฺราหฺมณา โภเชยฺยุํ สทฺเธ วา ถาลิปาเก วา ยญฺเญ วา ปาหุเน วา’’ติ? ‘‘โภเชยฺยุํ, โภ โคตม’’. ‘‘อปินุ นํ พฺราหฺมณา มนฺเต วาเจยฺยุํ วา โน วา’’ติ? ‘‘วาเจยฺยุํ, โภ โคตม’’. ‘‘อปินุสฺส อิตฺถีสุ อาวฏํ วา อสฺส อนาวฏํ วา’’ติ? ‘‘อนาวฏํ หิสฺส, โภ โคตม’’. « Qu'en penses-tu, Ambaṭṭha ? Si des Khattiyas bannissaient un autre Khattiya de leur pays ou de leur ville, après lui avoir rasé la tête et l'avoir couvert de cendres pour une faute quelconque, ce Khattiya recevrait-il, parmi les Brahmanes, une place d'honneur ou de l'eau ? » — « Il la recevrait, Maître Gotama. » — « Les Brahmanes le feraient-ils manger lors des repas pour les défunts, des repas de fête, des sacrifices ou des repas pour les invités ? » — « Ils le feraient, Maître Gotama. » — « Les Brahmanes lui enseigneraient-ils les mantras ? » — « Ils les lui enseigneraient, Maître Gotama. » — « Lui interdirait-on de se marier avec leurs femmes ? » — « Non, on ne lui interdirait pas, Maître Gotama. » ๒๗๗. ‘‘เอตฺตาวตา โข, อมฺพฏฺฐ, ขตฺติโย ปรมนิหีนตํ ปตฺโต โหติ, ยเทว นํ ขตฺติยา ขุรมุณฺฑํ กริตฺวา ภสฺสปุเฏน วธิตฺวา รฏฺฐา วา นครา วา ปพฺพาเชนฺติ. อิติ โข, อมฺพฏฺฐ, ยทา ขตฺติโย ปรมนิหีนตํ ปตฺโต โหติ, ตทาปิ ขตฺติยาว เสฏฺฐา, หีนา พฺราหฺมณา. พฺรหฺมุนา เปสา, อมฺพฏฺฐ, สนงฺกุมาเรน คาถา ภาสิตา – 277. C'est dans cette mesure, Ambaṭṭha, qu'un Khattiya est parvenu au degré ultime de déchéance : lorsque les Khattiya lui rasent la tête, le frappent avec un sac de cendres et le bannissent de son pays ou de sa ville. Ainsi, Ambaṭṭha, même lorsqu'un Khattiya est parvenu au degré ultime de déchéance, les Khattiya restent les meilleurs et les Brahmanes inférieurs. Ce vers a été prononcé par le Brahmā Sanaṅkumāra : ‘ขตฺติโย เสฏฺโฐ ชเนตสฺมึ,เย โคตฺตปฏิสาริโน; วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน,โส เสฏฺโฐ เทวมานุเส’ติ. 'Le Khattiya est le meilleur parmi ceux qui se réfèrent à leur lignée ; mais celui qui est pourvu de science et de conduite est le meilleur parmi les dieux et les hommes.' ‘‘สา โข ปเนสา, อมฺพฏฺฐ, พฺรหฺมุนา สนงฺกุมาเรน คาถา สุคีตา โน ทุคฺคีตา, สุภาสิตา โน ทุพฺภาสิตา, อตฺถสํหิตา โน อนตฺถสํหิตา, อนุมตา มยา. อหมฺปิ หิ, อมฺพฏฺฐ, เอวํ วทามิ – Et certes, Ambaṭṭha, ce vers a été bien chanté par le Brahmā Sanaṅkumāra et non mal chanté, bien dit et non mal dit, il est utile et non inutile ; il est approuvé par moi. Car moi aussi, Ambaṭṭha, je dis ceci : ‘ขตฺติโย [Pg.93] เสฏฺโฐ ชเนตสฺมึ,เย โคตฺตปฏิสาริโน; วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน,โส เสฏฺโฐ เทวมานุเส’ติ. « Le noble est le meilleur parmi ceux qui se réfèrent à leur lignée ; celui qui est accompli en connaissance et en conduite est le meilleur parmi les dieux et les hommes. » ภาณวาโร ปฐโม. Fin de la première section de récitation. วิชฺชาจรณกถา Discours sur la connaissance et la conduite ๒๗๘. ‘‘กตมํ ปน ตํ, โภ โคตม, จรณํ, กตมา จ ปน สา วิชฺชา’’ติ? ‘‘น โข, อมฺพฏฺฐ, อนุตฺตราย วิชฺชาจรณสมฺปทาย ชาติวาโท วา วุจฺจติ, โคตฺตวาโท วา วุจฺจติ, มานวาโท วา วุจฺจติ – ‘อรหสิ วา มํ ตฺวํ, น วา มํ ตฺวํ อรหสี’ติ. ยตฺถ โข, อมฺพฏฺฐ, อาวาโห วา โหติ, วิวาโห วา โหติ, อาวาหวิวาโห วา โหติ, เอตฺเถตํ วุจฺจติ ชาติวาโท วา อิติปิ โคตฺตวาโท วา อิติปิ มานวาโท วา อิติปิ – ‘อรหสิ วา มํ ตฺวํ, น วา มํ ตฺวํ อรหสี’ติ. เย หิ เกจิ อมฺพฏฺฐ ชาติวาทวินิพทฺธา วา โคตฺตวาทวินิพทฺธา วา มานวาทวินิพทฺธา วา อาวาหวิวาหวินิพทฺธา วา, อารกา เต อนุตฺตราย วิชฺชาจรณสมฺปทาย. ปหาย โข, อมฺพฏฺฐ, ชาติวาทวินิพทฺธญฺจ โคตฺตวาทวินิพทฺธญฺจ มานวาทวินิพทฺธญฺจ อาวาหวิวาหวินิพทฺธญฺจ อนุตฺตราย วิชฺชาจรณสมฺปทาย สจฺฉิกิริยา โหตี’’ติ. 278. « Quelle est donc cette conduite, Maître Gotama, et quelle est cette connaissance ? » — « Ambaṭṭha, dans l'accomplissement suprême de la connaissance et de la conduite, on ne mentionne ni la naissance, ni le lignage, ni l'orgueil en disant : "Tu es digne de moi" ou "Tu n'es pas digne de moi". C'est seulement là où l'on donne des filles en mariage, où l'on prend des épouses ou là où l'on conclut des alliances matrimoniales, Ambaṭṭha, que l'on parle de naissance, de lignage ou d'orgueil en disant : "Tu es digne de moi" ou "Tu n'es pas digne de moi". En effet, Ambaṭṭha, quiconque est enchaîné par la naissance, le lignage, l'orgueil ou les alliances matrimoniales est loin de l'accomplissement suprême de la connaissance et de la conduite. C'est seulement en abandonnant l'attachement à la naissance, au lignage, à l'orgueil et aux alliances matrimoniales, Ambaṭṭha, que l'on parvient à la réalisation de l'accomplissement suprême de la connaissance et de la conduite. » ๒๗๙. ‘‘กตมํ ปน ตํ, โภ โคตม, จรณํ, กตมา จ สา วิชฺชา’’ติ? ‘‘อิธ, อมฺพฏฺฐ, ตถาคโต โลเก อุปฺปชฺชติ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน สุคโต โลกวิทู อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา. โส อิมํ โลกํ สเทวกํ สมารกํ สพฺรหฺมกํ สสฺสมณพฺราหฺมณึ ปชํ สเทวมนุสฺสํ สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทติ. โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสติ. ตํ ธมฺมํ สุณาติ คหปติ วา คหปติปุตฺโต วา อญฺญตรสฺมึ วา กุเล ปจฺจาชาโต. โส ตํ ธมฺมํ สุตฺวา ตถาคเต [Pg.94] สทฺธํ ปฏิลภติ. โส เตน สทฺธาปฏิลาเภน สมนฺนาคโต อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ…เป… (ยถา ๑๙๑ อาทโย อนุจฺเฉทา, เอวํ วิตฺถาเรตพฺพํ).… 279. « Quelle est donc cette conduite, Maître Gotama, et quelle est cette connaissance ? » — « Ici, Ambaṭṭha, un Tathāgata apparaît dans le monde, un Arahant, un Parfaitement Éveillé, accompli en connaissance et en conduite, un Sugato, connaisseur des mondes, guide inégalé pour les hommes à dompter, maître des dieux et des hommes, l'Éveillé, le Béni. Il fait connaître ce monde avec ses dieux, ses Māra et ses Brahmā, cette génération avec ses ascètes et ses brahmanes, ses rois et ses hommes, après l'avoir réalisé lui-même par une connaissance supérieure. Il enseigne le Dhamma, bon en son début, bon en son milieu, bon en sa fin, pourvu de sens et de forme, et il proclame la vie sainte, parfaitement complète et pure. Un chef de famille, le fils d'un chef de famille ou quelqu'un né dans une autre famille entend ce Dhamma. Ayant entendu ce Dhamma, il acquiert la foi dans le Tathāgata. Doté de cette foi, il réfléchit ainsi... (Comme dans le Sāmaññaphala Sutta, le texte doit être développé ainsi). » ‘‘โส วิวิจฺเจว กาเมหิ, วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ, สวิตกฺกํ สวิจารํ วิเวกชํ ปีติสุขํ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ…เป… อิทมฺปิสฺส โหติ จรณสฺมึ. « S'étant ainsi éloigné des plaisirs sensuels, éloigné des états malsains, il entre et demeure dans le premier jhāna, accompagné de la pensée appliquée et de la pensée soutenue, né de l'isolement, empreint de ravissement et de bonheur... Cela fait également partie de sa conduite. » ‘‘ปุน จปรํ, อมฺพฏฺฐ, ภิกฺขุ วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา อชฺฌตฺตํ สมฺปสาทนํ เจตโส เอโกทิภาวํ อวิตกฺกํ อวิจารํ สมาธิชํ ปีติสุขํ ทุติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ…เป… อิทมฺปิสฺส โหติ จรณสฺมึ. « De plus, Ambaṭṭha, par l'apaisement de la pensée appliquée et de la pensée soutenue, le moine entre et demeure dans le deuxième jhāna, caractérisé par une tranquillité intérieure et une unification de l'esprit, sans pensée appliquée ni pensée soutenue, né de la concentration, empreint de ravissement et de bonheur... Cela fait également partie de sa conduite. » ‘‘ปุน จปรํ, อมฺพฏฺฐ, ภิกฺขุ ปีติยา จ วิราคา อุเปกฺขโก จ วิหรติ สโต จ สมฺปชาโน, สุขญฺจ กาเยน ปฏิสํเวเทติ, ยํ ตํ อริยา อาจิกฺขนฺติ – ‘‘อุเปกฺขโก สติมา สุขวิหารี’ติ, ตติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ…เป… อิทมฺปิสฺส โหติ จรณสฺมึ. « De plus, Ambaṭṭha, par le détachement du ravissement, le moine demeure équanime, attentif et pleinement conscient, et ressent dans son corps le bonheur dont les Nobles disent : "Équanime, attentif, il demeure dans le bonheur", il entre et demeure dans le troisième jhāna... Cela fait également partie de sa conduite. » ‘‘ปุน จปรํ, อมฺพฏฺฐ, ภิกฺขุ สุขสฺส จ ปหานา ทุกฺขสฺส จ ปหานา, ปุพฺเพว โสมนสฺสโทมนสฺสานํ อตฺถงฺคมา อทุกฺขมสุขํ อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธึ จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ…เป… อิทมฺปิสฺส โหติ จรณสฺมึ. อิทํ โข ตํ, อมฺพฏฺฐ, จรณํ. « De plus, Ambaṭṭha, par l'abandon du bonheur et l'abandon de la souffrance, avec la disparition préalable de la joie et de la peine, le moine entre et demeure dans le quatrième jhāna, qui n'est ni souffrance ni bonheur, caractérisé par la pureté de l'attention due à l'équanimité... Cela, Ambaṭṭha, constitue la conduite. » ‘‘โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต ญาณทสฺสนาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ…เป… อิทมฺปิสฺส โหติ วิชฺชาย…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาติ, อิทมฺปิสฺส โหติ วิชฺชาย. อยํ โข สา, อมฺพฏฺฐ, วิชฺชา. « Avec un esprit ainsi concentré, pur, limpide, sans tache, débarrassé des souillures, devenu malléable, prêt à l'action, stable et imperturbable, il dirige et incline son esprit vers la connaissance et la vision... il comprend : "Il n'y a plus d'existence future dans cet état". Cela fait partie de sa connaissance. Telle est, Ambaṭṭha, la connaissance. » ‘‘อยํ วุจฺจติ, อมฺพฏฺฐ, ภิกฺขุ ‘วิชฺชาสมฺปนฺโน’ อิติปิ, ‘จรณสมฺปนฺโน’ อิติปิ, ‘วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน’ อิติปิ. อิมาย จ อมฺพฏฺฐ วิชฺชาสมฺปทาย จรณสมฺปทาย จ อญฺญา วิชฺชาสมฺปทา จ จรณสมฺปทา จ อุตฺตริตรา วา ปณีตตรา วา นตฺถิ. « On dit alors d'un tel moine, Ambaṭṭha, qu'il est "accompli en connaissance", qu'il est "accompli en conduite", ou qu'il est "accompli en connaissance et en conduite". Et, Ambaṭṭha, il n'existe pas d'autre accomplissement en connaissance et en conduite qui soit plus élevé ou plus sublime que cet accomplissement en connaissance et en conduite. » จตุอปายมุขํ Les quatre causes de déchéance ๒๘๐. ‘‘อิมาย โข, อมฺพฏฺฐ, อนุตฺตราย วิชฺชาจรณสมฺปทาย จตฺตาริ อปายมุขานิ ภวนฺติ. กตมานิ จตฺตาริ? อิธ, อมฺพฏฺฐ, เอกจฺโจ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา อิมญฺเญว อนุตฺตรํ วิชฺชาจรณสมฺปทํ อนภิสมฺภุณมาโน ขาริวิธมาทาย [Pg.95] อรญฺญายตนํ อชฺโฌคาหติ – ‘ปวตฺตผลโภชโน ภวิสฺสามี’ติ. โส อญฺญทตฺถุ วิชฺชาจรณสมฺปนฺนสฺเสว ปริจารโก สมฺปชฺชติ. อิมาย โข, อมฺพฏฺฐ, อนุตฺตราย วิชฺชาจรณสมฺปทาย อิทํ ปฐมํ อปายมุขํ ภวติ. 280. « Ambaṭṭha, il existe quatre causes de déchéance à l'égard de cet accomplissement suprême en connaissance et en conduite. Quelles sont ces quatre ? Ici, Ambaṭṭha, un ascète ou un brahmane, incapable d'atteindre cet accomplissement suprême en connaissance et en conduite, s'en va dans la forêt profonde muni de son équipage d'ascète en pensant : "Je vivrai de fruits tombés d'eux-mêmes". En vérité, il ne devient qu'un serviteur de celui qui est accompli en connaissance et en conduite. C'est là, Ambaṭṭha, la première cause de déchéance à l'égard de cet accomplissement suprême en connaissance et en conduite. » ‘‘ปุน จปรํ, อมฺพฏฺฐ, อิเธกจฺโจ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา อิมญฺเจว อนุตฺตรํ วิชฺชาจรณสมฺปทํ อนภิสมฺภุณมาโน ปวตฺตผลโภชนตญฺจ อนภิสมฺภุณมาโน กุทาลปิฏกํ อาทาย อรญฺญวนํ อชฺโฌคาหติ – ‘กนฺทมูลผลโภชโน ภวิสฺสามี’ติ. โส อญฺญทตฺถุ วิชฺชาจรณสมฺปนฺนสฺเสว ปริจารโก สมฺปชฺชติ. อิมาย โข, อมฺพฏฺฐ, อนุตฺตราย วิชฺชาจรณสมฺปทาย อิทํ ทุติยํ อปายมุขํ ภวติ. « De plus, Ambaṭṭha, ici un ascète ou un brahmane, incapable d'atteindre cet accomplissement suprême en connaissance et en conduite, et incapable même de vivre de fruits tombés d'eux-mêmes, s'en va dans la forêt profonde muni d'une houe et d'un panier en pensant : "Je vivrai de racines, de tubercules et de fruits". En vérité, il ne devient qu'un serviteur de celui qui est accompli en connaissance et en conduite. C'est là, Ambaṭṭha, la deuxième cause de déchéance à l'égard de cet accomplissement suprême en connaissance et en conduite. » ‘‘ปุน จปรํ, อมฺพฏฺฐ, อิเธกจฺโจ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา อิมญฺเจว อนุตฺตรํ วิชฺชาจรณสมฺปทํ อนภิสมฺภุณมาโน ปวตฺตผลโภชนตญฺจ อนภิสมฺภุณมาโน กนฺทมูลผลโภชนตญฺจ อนภิสมฺภุณมาโน คามสามนฺตํ วา นิคมสามนฺตํ วา อคฺยาคารํ กริตฺวา อคฺคึ ปริจรนฺโต อจฺฉติ. โส อญฺญทตฺถุ วิชฺชาจรณสมฺปนฺนสฺเสว ปริจารโก สมฺปชฺชติ. อิมาย โข, อมฺพฏฺฐ, อนุตฺตราย วิชฺชาจรณสมฺปทาย อิทํ ตติยํ อปายมุขํ ภวติ. En outre, Ambaṭṭha, il y a ici tel ascète ou brahmane qui, n'étant pas capable de réaliser cette perfection suprême de la connaissance et de la conduite, ni de se nourrir de fruits tombés d'eux-mêmes, ni de se nourrir de racines, de tubercules et de fruits, s'établit près d'un village ou d'un bourg, construit un pavillon du feu et demeure là à entretenir le feu sacré. En vérité, il ne devient qu'un simple serviteur de celui qui possède la perfection de la connaissance et de la conduite. Ambaṭṭha, c'est là la troisième cause de déclin pour cette perfection suprême de la connaissance et de la conduite. ‘‘ปุน จปรํ, อมฺพฏฺฐ, อิเธกจฺโจ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา อิมํ เจว อนุตฺตรํ วิชฺชาจรณสมฺปทํ อนภิสมฺภุณมาโน ปวตฺตผลโภชนตญฺจ อนภิสมฺภุณมาโน กนฺทมูลผลโภชนตญฺจ อนภิสมฺภุณมาโน อคฺคิปาริจริยญฺจ อนภิสมฺภุณมาโน จาตุมหาปเถ จตุทฺวารํ อคารํ กริตฺวา อจฺฉติ – ‘โย อิมาหิ จตูหิ ทิสาหิ อาคมิสฺสติ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา, ตมหํ ยถาสตฺติ ยถาพลํ ปฏิปูเชสฺสามี’ติ. โส อญฺญทตฺถุ วิชฺชาจรณสมฺปนฺนสฺเสว ปริจารโก สมฺปชฺชติ. อิมาย โข, อมฺพฏฺฐ, อนุตฺตราย วิชฺชาจรณสมฺปทาย อิทํ จตุตฺถํ อปายมุขํ ภวติ. อิมาย โข, อมฺพฏฺฐ, อนุตฺตราย วิชฺชาจรณสมฺปทาย อิมานิ จตฺตาริ อปายมุขานิ ภวนฺติ. En outre, Ambaṭṭha, il y a ici tel ascète ou brahmane qui, n'étant pas capable de réaliser cette perfection suprême de la connaissance et de la conduite, ni de se nourrir de fruits tombés d'eux-mêmes, ni de se nourrir de racines, de tubercules et de fruits, ni d'entretenir le feu sacré, construit un bâtiment à quatre entrées au croisement de quatre grands chemins et s'y installe en pensant : « Quel que soit l'ascète ou le brahmane qui viendra de ces quatre directions, je l'honorerai avec de l'eau de boisson selon mes capacités et mes forces. » En vérité, il ne devient qu'un simple serviteur de celui qui possède la perfection de la connaissance et de la conduite. Ambaṭṭha, c'est là la quatrième cause de déclin pour cette perfection suprême de la connaissance et de la conduite. Ambaṭṭha, ce sont là les quatre causes de déclin pour cette perfection suprême de la connaissance et de la conduite. ๒๘๑. ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, อมฺพฏฺฐ, อปินุ ตฺวํ อิมาย อนุตฺตราย วิชฺชาจรณสมฺปทาย สนฺทิสฺสสิ สาจริยโก’’ติ? ‘‘โน หิทํ, โภ โคตม’’. ‘โกจาหํ, โภ [Pg.96] โคตม, สาจริยโก, กา จ อนุตฺตรา วิชฺชาจรณสมฺปทา? อารกาหํ, โภ โคตม, อนุตฺตราย วิชฺชาจรณสมฺปทาย สาจริยโก’’ติ. 281. « Qu'en penses-tu, Ambaṭṭha ? Toi et ton maître, êtes-vous vus comme possédant cette perfection suprême de la connaissance et de la conduite ? » « Certes non, monsieur Gotama. Qui suis-je, monsieur Gotama, avec mon maître, et qu'est-ce que cette perfection suprême de la connaissance et de la conduite ? Avec mon maître, nous sommes bien loin de cette perfection suprême de la connaissance et de la conduite. » ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, อมฺพฏฺฐ, อปินุ ตฺวํ อิมญฺเจว อนุตฺตรํ วิชฺชาจรณสมฺปทํ อนภิสมฺภุณมาโน ขาริวิธมาทาย อรญฺญวนมชฺโฌคาหสิ สาจริยโก – ‘ปวตฺตผลโภชโน ภวิสฺสามี’’’ติ? ‘‘โน หิทํ, โภ โคตม’’. « Qu'en penses-tu, Ambaṭṭha ? N'étant pas capable de réaliser cette perfection suprême de la connaissance et de la conduite, as-tu déjà, avec ton maître, pénétré dans la forêt profonde muni du joug et des accessoires d'ascète en pensant : « Je me nourrirai de fruits tombés d'eux-mêmes » ? » « Certes non, monsieur Gotama. » ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, อมฺพฏฺฐ, อปินุ ตฺวํ อิมญฺเจว อนุตฺตรํ วิชฺชาจรณสมฺปทํ อนภิสมฺภุณมาโน ปวตฺตผลโภชนตญฺจ อนภิสมฺภุณมาโน กุทาลปิฏกํ อาทาย อรญฺญวนมชฺโฌคาหสิ สาจริยโก – ‘กนฺทมูลผลโภชโน ภวิสฺสามี’’’ติ? ‘‘โน หิทํ, โภ โคตม’’. « Qu'en penses-tu, Ambaṭṭha ? N'étant pas capable de réaliser cette perfection suprême de la connaissance et de la conduite, ni de te nourrir de fruits tombés d'eux-mêmes, as-tu déjà, avec ton maître, pénétré dans la forêt profonde muni d'une houe et d'un panier en pensant : « Je me nourrirai de racines, de tubercules et de fruits » ? » « Certes non, monsieur Gotama. » ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, อมฺพฏฺฐ, อปินุ ตฺวํ อิมญฺเจว อนุตฺตรํ วิชฺชาจรณสมฺปทํ อนภิสมฺภุณมาโน ปวตฺตผลโภชนตญฺจ อนภิสมฺภุณมาโน กนฺทมูลผลโภชนตญฺจ อนภิสมฺภุณมาโน คามสามนฺตํ วา นิคมสามนฺตํ วา อคฺยาคารํ กริตฺวา อคฺคึ ปริจรนฺโต อจฺฉสิ สาจริยโก’’ติ? ‘‘โน หิทํ, โภ โคตม’’. « Qu'en penses-tu, Ambaṭṭha ? N'étant pas capable de réaliser cette perfection suprême de la connaissance et de la conduite, ni de te nourrir de fruits tombés d'eux-mêmes, ni de te nourrir de racines, de tubercules et de fruits, t'es-tu déjà, avec ton maître, établi près d'un village ou d'un bourg après avoir construit un pavillon du feu pour y entretenir le feu sacré ? » « Certes non, monsieur Gotama. » ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, อมฺพฏฺฐ, อปินุ ตฺวํ อิมญฺเจว อนุตฺตรํ วิชฺชาจรณสมฺปทํ อนภิสมฺภุณมาโน ปวตฺตผลโภชนตญฺจ อนภิสมฺภุณมาโน กนฺทมูลผลโภชนตญฺจ อนภิสมฺภุณมาโน อคฺคิปาริจริยญฺจ อนภิสมฺภุณมาโน จาตุมหาปเถ จตุทฺวารํ อคารํ กริตฺวา อจฺฉสิ สาจริยโก – ‘โย อิมาหิ จตูหิ ทิสาหิ อาคมิสฺสติ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา, ตํ มยํ ยถาสตฺติ ยถาพลํ ปฏิปูเชสฺสามา’’’ติ? ‘‘โน หิทํ, โภ โคตม’’. « Qu'en penses-tu, Ambaṭṭha ? N'étant pas capable de réaliser cette perfection suprême de la connaissance et de la conduite, ni de te nourrir de fruits tombés d'eux-mêmes, ni de te nourrir de racines, de tubercules et de fruits, ni d'entretenir le feu sacré, t'es-tu déjà, avec ton maître, établi au croisement de quatre grands chemins après avoir construit un bâtiment à quatre entrées en pensant : « Quel que soit l'ascète ou le brahmane qui viendra de ces quatre directions, nous l'honorerons avec de l'eau de boisson selon nos capacités et nos forces » ? » « Certes non, monsieur Gotama. » ๒๘๒. ‘‘อิติ โข, อมฺพฏฺฐ, อิมาย เจว ตฺวํ อนุตฺตราย วิชฺชาจรณสมฺปทาย ปริหีโน สาจริยโก. เย จิเม อนุตฺตราย วิชฺชาจรณสมฺปทาย จตฺตาริ อปายมุขานิ ภวนฺติ, ตโต จ ตฺวํ ปริหีโน สาจริยโก. ภาสิตา โข ปน เต เอสา, อมฺพฏฺฐ, อาจริเยน พฺราหฺมเณน โปกฺขรสาตินา วาจา – ‘เก จ มุณฺฑกา สมณกา อิพฺภา กณฺหา พนฺธุปาทาปจฺจา, กา จ เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ สากจฺฉา’ติ อตฺตนา อาปายิโกปิ อปริปูรมาโน. ปสฺส, อมฺพฏฺฐ, ยาว อปรทฺธญฺจ เต อิทํ อาจริยสฺส พฺราหฺมณสฺส โปกฺขรสาติสฺส. 282. « Ainsi donc, Ambaṭṭha, toi et ton maître êtes déchus de cette perfection suprême de la connaissance et de la conduite. Et de ces quatre causes de déclin pour cette perfection suprême, toi et ton maître en êtes également déchus. Pourtant, Ambaṭṭha, ton maître, le brahmane Pokkharasāti, a prononcé ces paroles : « Qui sont ces ascètes à la tête rasée, ces vils serviteurs, ces noirs, ces rejetons des pieds de notre ancêtre, et quelle peut bien être leur discussion avec les brahmanes versés dans les trois Védas ? », alors que lui-même ne remplit même pas les pratiques de ceux qui sont sur la voie du déclin. Vois, Ambaṭṭha, à quel point ton maître, le brahmane Pokkharasāti, est dans l'erreur. » ปุพฺพกอิสิภาวานุโยโค Application de l'état des anciens sages ๒๘๓. ‘‘พฺราหฺมโณ [Pg.97] โข ปน, อมฺพฏฺฐ, โปกฺขรสาติ รญฺโญ ปเสนทิสฺส โกสลสฺส ทตฺติกํ ภุญฺชติ. ตสฺส ราชา ปเสนทิ โกสโล สมฺมุขีภาวมฺปิ น ททาติ. ยทาปิ เตน มนฺเตติ, ติโรทุสฺสนฺเตน มนฺเตติ. ยสฺส โข ปน, อมฺพฏฺฐ, ธมฺมิกํ ปยาตํ ภิกฺขํ ปฏิคฺคณฺเหยฺย, กถํ ตสฺส ราชา ปเสนทิ โกสโล สมฺมุขีภาวมฺปิ น ทเทยฺย. ปสฺส, อมฺพฏฺฐ, ยาว อปรทฺธญฺจ เต อิทํ อาจริยสฺส พฺราหฺมณสฺส โปกฺขรสาติสฺส. 283. « En outre, Ambaṭṭha, le brahmane Pokkharasāti jouit des revenus octroyés par le roi Pasenadi de Kosala. Pourtant, le roi Pasenadi de Kosala ne lui accorde pas d'entretien face à face. Même lorsqu'il délibère avec lui, il le fait de derrière un rideau. Or, Ambaṭṭha, pour un brahmane dont le roi accepterait l'aumône légitime et offerte avec respect, pourquoi le roi Pasenadi de Kosala ne lui accorderait-il pas d'entretien face à face ? Vois, Ambaṭṭha, à quel point ton maître, le brahmane Pokkharasāti, est dans l'erreur. » ๒๘๔. ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, อมฺพฏฺฐ, อิธ ราชา ปเสนทิ โกสโล หตฺถิคีวาย วา นิสินฺโน อสฺสปิฏฺเฐ วา นิสินฺโน รถูปตฺถเร วา ฐิโต อุคฺเคหิ วา ราชญฺเญหิ วา กิญฺจิเทว มนฺตนํ มนฺเตยฺย. โส ตมฺหา ปเทสา อปกฺกมฺม เอกมนฺตํ ติฏฺเฐยฺย. อถ อาคจฺเฉยฺย สุทฺโท วา สุทฺททาโส วา, ตสฺมึ ปเทเส ฐิโต ตเทว มนฺตนํ มนฺเตยฺย – ‘เอวมฺปิ ราชา ปเสนทิ โกสโล อาห, เอวมฺปิ ราชา ปเสนทิ โกสโล อาหา’ติ. อปินุ โส ราชภณิตํ วา ภณติ ราชมนฺตนํ วา มนฺเตติ? เอตฺตาวตา โส อสฺส ราชา วา ราชมตฺโต วา’’ติ? ‘‘โน หิทํ, โภ โคตม’’. 284. « Qu'en penses-tu, Ambaṭṭha ? Imaginons qu'ici le roi Pasenadi de Kosala, assis sur le cou de son éléphant, ou sur le dos de son cheval, ou debout sur le tapis de son char, tienne une délibération confidentielle avec ses hauts fonctionnaires ou ses princes. Une fois qu'il se serait éloigné de cet endroit pour se tenir à l'écart, un homme de basse caste ou un serviteur de basse caste viendrait à cet endroit et, s'y tenant debout, répéterait cette même délibération en disant : « Voici ce qu'a dit le roi Pasenadi de Kosala, voici ce qu'a dit le roi Pasenadi de Kosala ». Bien qu'il prononce les paroles du roi et répète les délibérations du roi, cet homme deviendrait-il pour autant un roi ou un ministre du roi ? » « Certes non, monsieur Gotama. » ๒๘๕. ‘‘เอวเมว โข ตฺวํ, อมฺพฏฺฐ, เย เต อเหสุํ พฺราหฺมณานํ ปุพฺพกา อิสโย มนฺตานํ กตฺตาโร มนฺตานํ ปวตฺตาโร, เยสมิทํ เอตรหิ พฺราหฺมณา โปราณํ มนฺตปทํ คีตํ ปวุตฺตํ สมิหิตํ, ตทนุคายนฺติ ตทนุภาสนฺติ ภาสิตมนุภาสนฺติ วาจิตมนุวาเจนฺติ, เสยฺยถิทํ – อฏฺฐโก วามโก วามเทโว เวสฺสามิตฺโต ยมตคฺคิ องฺคีรโส ภารทฺวาโช วาเสฏฺโฐ กสฺสโป ภคุ – ‘ตฺยาหํ มนฺเต อธิยามิ สาจริยโก’ติ, ตาวตา ตฺวํ ภวิสฺสสิ อิสิ วา อิสิตฺถาย วา ปฏิปนฺโนติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. 285. « De la même manière, Ambaṭṭha, ces anciens sages des brahmanes qui furent les auteurs et les transmetteurs des mantras, et dont les brahmanes d'aujourd'hui chantent, récitent, répètent et enseignent les paroles anciennes telles qu'elles ont été chantées, prononcées et rassemblées — à savoir Aṭṭhaka, Vāmaka, Vāmadeva, Vessāmitto, Yamataggi, Aṅgīraso, Bhāradvājo, Vāseṭṭho, Kassapo et Bhagu — ce n'est pas parce que tu dis : « J'étudie ces mantras avec mon maître », que tu deviendras pour autant un sage ou quelqu'un pratiquant pour atteindre l'état de sage. Une telle possibilité n'existe pas. » ๒๘๖. ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, อมฺพฏฺฐ, กินฺติ เต สุตํ พฺราหฺมณานํ วุทฺธานํ มหลฺลกานํ อาจริยปาจริยานํ ภาสมานานํ – เย เต อเหสุํ พฺราหฺมณานํ ปุพฺพกา อิสโย มนฺตานํ กตฺตาโร มนฺตานํ ปวตฺตาโร, เยสมิทํ [Pg.98] เอตรหิ พฺราหฺมณา โปราณํ มนฺตปทํ คีตํ ปวุตฺตํ สมิหิตํ, ตทนุคายนฺติ ตทนุภาสนฺติ ภาสิตมนุภาสนฺติ วาจิตมนุวาเจนฺติ, เสยฺยถิทํ – อฏฺฐโก วามโก วามเทโว เวสฺสามิตฺโต ยมตคฺคิ องฺคีรโส ภารทฺวาโช วาเสฏฺโฐ กสฺสโป ภคุ, เอวํ สุ เต สุนฺหาตา สุวิลิตฺตา กปฺปิตเกสมสฺสู อามุกฺกมณิกุณฺฑลาภรณา โอทาตวตฺถวสนา ปญฺจหิ กามคุเณหิ สมปฺปิตา สมงฺคีภูตา ปริจาเรนฺติ, เสยฺยถาปิ ตฺวํ เอตรหิ สาจริยโก’’ติ? ‘‘โน หิทํ, โภ โคตม’’. 286. « Que penses-tu, Ambaṭṭha ? Qu’as-tu appris des brahmanes âgés et vénérables, maîtres et successeurs des maîtres, lorsqu’ils s’expriment sur ces sages anciens qui furent les auteurs et les propagateurs des hymnes — tels que Aṭṭhaka, Vāmaka, Vāmadeva, Vessāmitto, Yamataggi, Aṅgīraso, Bhāradvājo, Vāseṭṭho, Kassapo et Bhagu — dont les brahmanes d’aujourdhui récitent, déclament et répètent les versets anciens chantés, énoncés et rassemblés, en suivant fidèlement leur chant, leur déclamation, leur énonciation et leur enseignement ? Disaient-ils que ces sages étaient, tout comme toi aujourd’hui avec ton maître, bien baignés, bien oints, les cheveux et la barbe soignés, portant des ornements tels que des boucles d’oreilles serties de joyaux, vêtus de linges blancs, et qu’ils jouissaient pleinement des cinq plaisirs sensuels ? » « Certainement pas, Monsieur Gotama. » ‘‘…เป… เอวํ สุ เต สาลีนํ โอทนํ สุจิมํสูปเสจนํ วิจิตกาฬกํ อเนกสูปํ อเนกพฺยญฺชนํ ปริภุญฺชนฺติ, เสยฺยถาปิ ตฺวํ เอตรหิ สาจริยโก’’ติ? ‘‘โน หิทํ, โภ โคตม’’. « … mangeaient-ils ainsi du riz de qualité supérieure, accompagné de bouillons de viandes pures, dont les grains noirs ont été soigneusement triés, avec divers potages et divers mets, tout comme toi aujourd’hui avec ton maître ? » « Certainement pas, Monsieur Gotama. » ‘‘…เป… เอวํ สุ เต เวฐกนตปสฺสาหิ นารีหิ ปริจาเรนฺติ, เสยฺยถาปิ ตฺวํ เอตรหิ สาจริยโก’’ติ? ‘‘โน หิทํ, โภ โคตม’’. « … se divertissaient-ils ainsi avec des femmes aux hanches ornées de bandelettes et de rubans, tout comme toi aujourd’hui avec ton maître ? » « Certainement pas, Monsieur Gotama. » ‘‘…เป… เอวํ สุ เต กุตฺตวาเลหิ วฬวารเถหิ ทีฆาหิ ปโตทลฏฺฐีหิ วาหเน วิตุเทนฺตา วิปริยายนฺติ, เสยฺยถาปิ ตฺวํ เอตรหิ สาจริยโก’’ติ? ‘‘โน หิทํ, โภ โคตม’’. « … circulaient-ils ainsi dans des chars tirés par des juments aux queues parées, aiguillonnant leurs montures avec de longs bâtons, tout comme toi aujourd’hui avec ton maître ? » « Certainement pas, Monsieur Gotama. » ‘‘…เป… เอวํ สุ เต อุกฺกิณฺณปริขาสุ โอกฺขิตฺตปลิฆาสุ นครูปการิกาสุ ทีฆาสิวุเธหิ ปุริเสหิ รกฺขาเปนฺติ, เสยฺยถาปิ ตฺวํ เอตรหิ สาจริยโก’’ติ? ‘‘โน หิทํ, โภ โคตม’’. « … se faisaient-ils ainsi garder par des hommes armés de longues épées dans des cités aux fossés creusés, aux barrières abaissées et aux fortifications solides, tout comme toi aujourd’hui avec ton maître ? » « Certainement pas, Monsieur Gotama. » ‘‘อิติ โข, อมฺพฏฺฐ, เนว ตฺวํ อิสิ น อิสิตฺถาย ปฏิปนฺโน สาจริยโก. ยสฺส โข ปน, อมฺพฏฺฐ, มยิ กงฺขา วา วิมติ วา โส มํ ปญฺเหน, อหํ เวยฺยากรเณน โสธิสฺสามี’’ติ. « Ainsi donc, Ambaṭṭha, ni toi ni ton maître n’êtes des sages, et vous n’êtes pas non plus engagés dans la pratique pour devenir des sages. Ambaṭṭha, si quelqu’un a un doute ou une hésitation à mon sujet, qu’il me pose une question, et j’y répondrai par une explication pour dissiper ce doute. » ทฺเวลกฺขณาทสฺสนํ La démonstration des deux marques ๒๘๗. อถ โข ภควา วิหารา นิกฺขมฺม จงฺกมํ อพฺภุฏฺฐาสิ. อมฺพฏฺโฐปิ มาณโว วิหารา นิกฺขมฺม จงฺกมํ อพฺภุฏฺฐาสิ. อถ โข อมฺพฏฺโฐ มาณโว ภควนฺตํ จงฺกมนฺตํ อนุจงฺกมมาโน ภควโต กาเย ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณานิ สมนฺเนสิ. อทฺทสา โข อมฺพฏฺโฐ มาณโว ภควโต กาเย [Pg.99] ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณานิ เยภุยฺเยน ฐเปตฺวา ทฺเว. ทฺวีสุ มหาปุริสลกฺขเณสุ กงฺขติ วิจิกิจฺฉติ นาธิมุจฺจติ น สมฺปสีทติ – โกโสหิเต จ วตฺถคุยฺเห ปหูตชิวฺหตาย จ. 287. Le Bienheureux sortit alors de sa demeure et se mit à marcher sur l’aire de déambulation. Le jeune Ambaṭṭha sortit aussi et le suivit. Tout en marchant derrière le Bienheureux, Ambaṭṭha examinait son corps pour y déceler les trente-deux marques d’un Grand Homme. Il en vit la plupart, à l’exception de deux. Il demeurait dans le doute, l’incertitude et l’indécision concernant deux de ces marques : l’organe génital enfermé dans une gaine et la langue de grande étendue ; il ne parvenait pas à être convaincu ni à avoir l’esprit serein à ce sujet. ๒๘๘. อถ โข ภควโต เอตทโหสิ – ‘‘ปสฺสติ โข เม อยํ อมฺพฏฺโฐ มาณโว ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณานิ เยภุยฺเยน ฐเปตฺวา ทฺเว. ทฺวีสุ มหาปุริสลกฺขเณสุ กงฺขติ วิจิกิจฺฉติ นาธิมุจฺจติ น สมฺปสีทติ – โกโสหิเต จ วตฺถคุยฺเห ปหูตชิวฺหตาย จา’’ติ. อถ โข ภควา ตถารูปํ อิทฺธาภิสงฺขารํ อภิสงฺขาสิ ยถา อทฺทส อมฺพฏฺโฐ มาณโว ภควโต โกโสหิตํ วตฺถคุยฺหํ. อถ โข ภควา ชิวฺหํ นินฺนาเมตฺวา อุโภปิ กณฺณโสตานิ อนุมสิ ปฏิมสิ, อุโภปิ นาสิกโสตานิ อนุมสิ ปฏิมสิ, เกวลมฺปิ นลาฏมณฺฑลํ ชิวฺหาย ฉาเทสิ. อถ โข อมฺพฏฺฐสฺส มาณวสฺส เอตทโหสิ – ‘‘สมนฺนาคโต โข สมโณ โคตโม ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขเณหิ ปริปุณฺเณหิ, โน อปริปุณฺเณหี’’ติ. ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘หนฺท จ ทานิ มยํ, โภ โคตม, คจฺฉาม, พหุกิจฺจา มยํ พหุกรณียา’’ติ. ‘‘ยสฺสทานิ ตฺวํ, อมฺพฏฺฐ, กาลํ มญฺญสี’’ติ. อถ โข อมฺพฏฺโฐ มาณโว วฬวารถมารุยฺห ปกฺกามิ. 288. Le Bienheureux comprit alors la pensée du jeune Ambaṭṭha. Il manifesta un tel prodige psychique qu’Ambaṭṭha put voir l’organe génital du Bienheureux enfermé dans une gaine. Ensuite, le Bienheureux sortit sa langue et s'en servit pour toucher et frotter ses deux conduits auditifs, puis ses deux narines, et enfin il couvrit entièrement son front avec sa langue. Alors, le jeune Ambaṭṭha se dit : « Le renonçant Gotama est bel et bien doté des trente-deux marques d’un Grand Homme au complet, et non de façon incomplète. » Il s’adressa au Bienheureux : « Eh bien, Monsieur Gotama, nous allons maintenant partir ; nous avons beaucoup d’affaires et beaucoup de choses à faire. » « Ambaṭṭha, fais ce que tu juges opportun en ce moment. » Alors le jeune Ambaṭṭha monta dans son char tiré par des juments et s’en alla. ๒๘๙. เตน โข ปน สมเยน พฺราหฺมโณ โปกฺขรสาติ อุกฺกฏฺฐาย นิกฺขมิตฺวา มหตา พฺราหฺมณคเณน สทฺธึ สเก อาราเม นิสินฺโน โหติ อมฺพฏฺฐํเยว มาณวํ ปฏิมาเนนฺโต. อถ โข อมฺพฏฺโฐ มาณโว เยน สโก อาราโม เตน ปายาสิ. ยาวติกา ยานสฺส ภูมิ, ยาเนน คนฺตฺวา ยานา ปจฺโจโรหิตฺวา ปตฺติโกว เยน พฺราหฺมโณ โปกฺขรสาติ เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา พฺราหฺมณํ โปกฺขรสาตึ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. 289. À ce moment-là, le brahmane Pokkharasāti était sorti d’Ukkaṭṭhā avec une nombreuse suite de brahmanes et s’était assis dans son propre parc, attendant précisément le jeune Ambaṭṭha. Ambaṭṭha se dirigea vers le parc. Il alla en char aussi loin que le terrain le permettait, puis descendit du véhicule et continua à pied vers le brahmane Pokkharasāti. Après l’avoir salué, il s’assit à ses côtés. ๒๙๐. เอกมนฺตํ นิสินฺนํ โข อมฺพฏฺฐํ มาณวํ พฺราหฺมโณ โปกฺขรสาติ เอตทโวจ – ‘‘กจฺจิ, ตาต อมฺพฏฺฐ, อทฺทส ตํ ภวนฺตํ โคตม’’นฺติ? ‘‘อทฺทสาม โข มยํ, โภ, ตํ ภวนฺตํ โคตม’’นฺติ. ‘‘กจฺจิ, ตาต อมฺพฏฺฐ, ตํ ภวนฺตํ โคตมํ ตถา สนฺตํเยว สทฺโท อพฺภุคฺคโต โน อญฺญถา; กจฺจิ ปน โส ภวํ โคตโม ตาทิโส โน อญฺญาทิโส’’ติ[Pg.100]? ‘‘ตถา สนฺตํเยว, โภ, ตํ ภวนฺตํ โคตมํ สทฺโท อพฺภุคฺคโต โน อญฺญถา, ตาทิโสว โส ภวํ โคตโม โน อญฺญาทิโส. สมนฺนาคโต จ โส ภวํ โคตโม ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขเณหิ ปริปุณฺเณหิ โน อปริปุณฺเณหี’’ติ. ‘‘อหุ ปน เต, ตาต อมฺพฏฺฐ, สมเณน โคตเมน สทฺธึ โกจิเทว กถาสลฺลาโป’’ติ? ‘‘อหุ โข เม, โภ, สมเณน โคตเมน สทฺธึ โกจิเทว กถาสลฺลาโป’’ติ. ‘‘ยถา กถํ ปน เต, ตาต อมฺพฏฺฐ, อหุ สมเณน โคตเมน สทฺธึ โกจิเทว กถาสลฺลาโป’’ติ? อถ โข อมฺพฏฺโฐ มาณโว ยาวตโก อโหสิ ภควตา สทฺธึ กถาสลฺลาโป, ตํ สพฺพํ พฺราหฺมณสฺส โปกฺขรสาติสฺส อาโรเจสิ. 290. Le brahmane Pokkharasāti s’adressa au jeune Ambaṭṭha assis près de lui : « Alors, cher Ambaṭṭha, as-tu vu ce Monsieur Gotama ? » — « Nous l’avons vu, Monsieur, ce Monsieur Gotama. » — « Dis-moi, cher Ambaṭṭha, la renommée de ce Monsieur Gotama correspond-elle à la réalité ou en est-il autrement ? Est-il tel qu’on le décrit ou non ? » — « Monsieur, sa renommée correspond exactement à la réalité et non autrement ; il est bien tel qu'on le décrit. De plus, Monsieur Gotama est doté des trente-deux marques d'un Grand Homme au complet, et non de façon incomplète. » — « As-tu eu une conversation quelconque avec le renonçant Gotama, cher Ambaṭṭha ? » — « Oui, Monsieur, j’ai eu une conversation avec lui. » — « Et de quelle manière s’est déroulée cette conversation avec le renonçant Gotama ? » Alors le jeune Ambaṭṭha rapporta au brahmane Pokkharasāti l’intégralité de sa conversation avec le Bienheureux. ๒๙๑. เอวํ วุตฺเต, พฺราหฺมโณ โปกฺขรสาติ อมฺพฏฺฐํ มาณวํ เอตทโวจ – ‘‘อโห วต เร อมฺหากํ ปณฺฑิตก, อโห วต เร อมฺหากํ พหุสฺสุตก, อโห วต เร อมฺหากํ เตวิชฺชก, เอวรูเปน กิร, โภ, ปุริโส อตฺถจรเกน กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺเชยฺย. ยเทว โข ตฺวํ, อมฺพฏฺฐ, ตํ ภวนฺตํ โคตมํ เอวํ อาสชฺช อาสชฺช อวจาสิ, อถ โข โส ภวํ โคตโม อมฺเหปิ เอวํ อุปเนยฺย อุปเนยฺย อวจ. อโห วต เร อมฺหากํ ปณฺฑิตก, อโห วต เร อมฺหากํ พหุสฺสุตก, อโห วต เร อมฺหากํ เตวิชฺชก, เอวรูเปน กิร, โภ, ปุริโส อตฺถจรเกน กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปชฺเชยฺยา’’ติ, กุปิโต อนตฺตมโน อมฺพฏฺฐํ มาณวํ ปทสาเยว ปวตฺเตสิ. อิจฺฉติ จ ตาวเทว ภควนฺตํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ. 291. Après ces paroles, le brahmane Pokkharasāti dit au jeune Ambaṭṭha : « Quel malheur, ô notre "petit savant" ! Quel malheur, ô notre "grand érudit" ! Quel malheur, ô notre "connaisseur des trois Védas" ! Avec une telle conduite, mon cher, par une telle recherche de l'intérêt, un homme, après la dissolution du corps, après la mort, renaîtrait sûrement dans un état de privation, une mauvaise destination, une déchéance, en enfer. Parce que toi, Ambaṭṭha, tu n'as cessé d'assaillir le vénérable Gotama de tes paroles, le vénérable Gotama nous a aussi dénoncés de la sorte en nous prenant pour exemples. Quel malheur, ô notre "petit savant" ! Quel malheur, ô notre "grand érudit" ! Quel malheur, ô notre "connaisseur des trois Védas" ! Avec une telle conduite, mon cher, par une telle recherche de l'intérêt, un homme, après la dissolution du corps, après la mort, renaîtrait sûrement dans un état de privation, une mauvaise destination, une déchéance, en enfer. » Irrité et mécontent, il envoya rouler le jeune Ambaṭṭha d'un coup de pied. Il voulut alors se rendre immédiatement auprès du Bienheureux pour le voir. โปกฺขรสาติพุทฺธุปสงฺกมนํ La visite de Pokkharasāti au Bouddha. ๒๙๒. อถ โข เต พฺราหฺมณา พฺราหฺมณํ โปกฺขรสาตึ เอตทโวจุํ – ‘‘อติวิกาโล โข, โภ, อชฺช สมณํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ. สฺเวทานิ ภวํ โปกฺขรสาติ สมณํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิสฺสตี’’ติ. อถ โข พฺราหฺมโณ โปกฺขรสาติ สเก นิเวสเน ปณีตํ ขาทนียํ โภชนียํ ปฏิยาทาเปตฺวา ยาเน อาโรเปตฺวา อุกฺกาสุ ธาริยมานาสุ [Pg.101] อุกฺกฏฺฐาย นิยฺยาสิ, เยน อิจฺฉานงฺคลวนสณฺโฑ เตน ปายาสิ. ยาวติกา ยานสฺส ภูมิ ยาเนน คนฺตฺวา, ยานา ปจฺโจโรหิตฺวา ปตฺติโกว เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ. อุปสงฺกมิตฺวา ภควตา สทฺธึ สมฺโมทิ, สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. 292. Alors ces brahmanes dirent au brahmane Pokkharasāti : « Monsieur, il est trop tard aujourd'hui pour se rendre auprès du reclus Gotama pour le voir. Que le seigneur Pokkharasāti s'y rende demain. » Cependant, le brahmane Pokkharasāti fit préparer dans sa propre demeure d'excellentes nourritures à mâcher et à manger, les fit charger sur des chars et, à la lueur des torches, quitta Ukkaṭṭhā pour se diriger vers le bois d'Icchānaṅgala. Il alla en char aussi loin que le terrain le permettait, puis descendit du char et s'approcha du Bienheureux à pied. S'étant approché, il échangea des salutations amicales avec le Bienheureux et, après avoir conclu ces paroles courtoises et mémorables, s'assit à l'écart. ๒๙๓. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข พฺราหฺมโณ โปกฺขรสาติ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อาคมา นุ โข อิธ, โภ โคตม, อมฺหากํ อนฺเตวาสี อมฺพฏฺโฐ มาณโว’’ติ? ‘‘อาคมา โข เต, พฺราหฺมณ, อนฺเตวาสี อมฺพฏฺโฐ มาณโว’’ติ. ‘‘อหุ ปน เต, โภ โคตม, อมฺพฏฺเฐน มาณเวน สทฺธึ โกจิเทว กถาสลฺลาโป’’ติ? ‘‘อหุ โข เม, พฺราหฺมณ, อมฺพฏฺเฐน มาณเวน สทฺธึ โกจิเทว กถาสลฺลาโป’’ติ. ‘‘ยถากถํ ปน เต, โภ โคตม, อหุ อมฺพฏฺเฐน มาณเวน สทฺธึ โกจิเทว กถาสลฺลาโป’’ติ? อถ โข ภควา ยาวตโก อโหสิ อมฺพฏฺเฐน มาณเวน สทฺธึ กถาสลฺลาโป, ตํ สพฺพํ พฺราหฺมณสฺส โปกฺขรสาติสฺส อาโรเจสิ. เอวํ วุตฺเต, พฺราหฺมโณ โปกฺขรสาติ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘พาโล, โภ โคตม, อมฺพฏฺโฐ มาณโว, ขมตุ ภวํ โคตโม อมฺพฏฺฐสฺส มาณวสฺสา’’ติ. ‘‘สุขี โหตุ, พฺราหฺมณ, อมฺพฏฺโฐ มาณโว’’ติ. 293. Assis à l'écart, le brahmane Pokkharasāti dit au Bienheureux : « Le jeune Ambaṭṭha, notre disciple, est-il venu ici, monsieur Gotama ? » — « Oui, brahmane, ton disciple, le jeune Ambaṭṭha, est venu ici. » — « Y a-t-il eu, monsieur Gotama, quelque conversation entre vous et le jeune Ambaṭṭha ? » — « Oui, brahmane, il y a eu une conversation entre moi et le jeune Ambaṭṭha. » — « Et comment, monsieur Gotama, s'est déroulée cette conversation ? » Alors le Bienheureux rapporta au brahmane Pokkharasāti l'intégralité de la conversation qu'il avait eue avec le jeune Ambaṭṭha. Cela dit, le brahmane Pokkharasāti déclara au Bienheureux : « Monsieur Gotama, le jeune Ambaṭṭha est un sot. Que le vénérable Gotama pardonne au jeune Ambaṭṭha. » — « Puisse le jeune Ambaṭṭha être heureux, brahmane ! » dit le Bienheureux. ๒๙๔. อถ โข พฺราหฺมโณ โปกฺขรสาติ ภควโต กาเย ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณานิ สมนฺเนสิ. อทฺทสา โข พฺราหฺมโณ โปกฺขรสาติ ภควโต กาเย ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณานิ เยภุยฺเยน ฐเปตฺวา ทฺเว. ทฺวีสุ มหาปุริสลกฺขเณสุ กงฺขติ วิจิกิจฺฉติ นาธิมุจฺจติ น สมฺปสีทติ – โกโสหิเต จ วตฺถคุยฺเห ปหูตชิวฺหตาย จ. 294. Alors le brahmane Pokkharasāti chercha sur le corps du Bienheureux les trente-deux marques d'un Grand Homme. Le brahmane Pokkharasāti vit presque toutes les trente-deux marques sur le corps du Bienheureux, à l'exception de deux. Il doutait, hésitait, n'était pas convaincu et ne pouvait se décider au sujet de deux de ces marques de Grand Homme : l'organe génital enfermé dans un fourreau et la langue large et étendue. ๒๙๕. อถ โข ภควโต เอตทโหสิ – ‘‘ปสฺสติ โข เม อยํ พฺราหฺมโณ โปกฺขรสาติ ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขณานิ เยภุยฺเยน ฐเปตฺวา ทฺเว. ทฺวีสุ มหาปุริสลกฺขเณสุ กงฺขติ วิจิกิจฺฉติ นาธิมุจฺจติ น สมฺปสีทติ – โกโสหิเต จ วตฺถคุยฺเห, ปหูตชิวฺหตาย จา’’ติ. อถ โข ภควา ตถารูปํ อิทฺธาภิสงฺขารํ อภิสงฺขาสิ ยถา อทฺทส พฺราหฺมโณ โปกฺขรสาติ ภควโต โกโสหิตํ วตฺถคุยฺหํ. อถ โข [Pg.102] ภควา ชิวฺหํ นินฺนาเมตฺวา อุโภปิ กณฺณโสตานิ อนุมสิ ปฏิมสิ, อุโภปิ นาสิกโสตานิ อนุมสิ ปฏิมสิ, เกวลมฺปิ นลาฏมณฺฑลํ ชิวฺหาย ฉาเทสิ. 295. Le Bienheureux comprit alors la pensée du brahmane Pokkharasāti. Il produisit une manifestation de pouvoir supranormal telle que le brahmane Pokkharasāti pût voir l'organe génital du Bienheureux enfermé dans son fourreau. Ensuite, le Bienheureux, tirant sa langue, s'en servit pour toucher et frotter ses deux orifices auriculaires, puis ses deux narines, et enfin il recouvrit entièrement la surface de son front avec sa langue. ๒๙๖. อถ โข พฺราหฺมณสฺส โปกฺขรสาติสฺส เอตทโหสิ – ‘‘สมนฺนาคโต โข สมโณ โคตโม ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขเณหิ ปริปุณฺเณหิ โน อปริปุณฺเณหี’’ติ. ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อธิวาเสตุ เม ภวํ โคตโม อชฺชตนาย ภตฺตํ สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆนา’’ติ. อธิวาเสสิ ภควา ตุณฺหีภาเวน. 296. Alors le brahmane Pokkharasāti se dit : « Le reclus Gotama est bel et bien doté des trente-deux marques d'un Grand Homme, dans leur plénitude et non de façon incomplète. » Il dit au Bienheureux : « Que le vénérable Gotama accepte mon repas pour aujourd'hui, avec la communauté des moines. » Le Bienheureux accepta par le silence. ๒๙๗. อถ โข พฺราหฺมโณ โปกฺขรสาติ ภควโต อธิวาสนํ วิทิตฺวา ภควโต กาลํ อาโรเจสิ – ‘‘กาโล, โภ โคตม, นิฏฺฐิตํ ภตฺต’’นฺติ. อถ โข ภควา ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน เยน พฺราหฺมณสฺส โปกฺขรสาติสฺส นิเวสนํ เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. อถ โข พฺราหฺมโณ โปกฺขรสาติ ภควนฺตํ ปณีเตน ขาทนีเยน โภชนีเยน สหตฺถา สนฺตปฺเปสิ สมฺปวาเรสิ, มาณวกาปิ ภิกฺขุสงฺฆํ. อถ โข พฺราหฺมโณ โปกฺขรสาติ ภควนฺตํ ภุตฺตาวึ โอนีตปตฺตปาณึ อญฺญตรํ นีจํ อาสนํ คเหตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. 297. Puis, voyant que le Bienheureux avait accepté, le brahmane Pokkharasāti annonça l'heure au Bienheureux : « C'est l'heure, monsieur Gotama, le repas est prêt. » Alors le Bienheureux, s'étant habillé au matin, prit son bol et sa robe et, accompagné de la communauté des moines, se rendit à la demeure du brahmane Pokkharasāti. Arrivé là, il s'assit sur le siège préparé. Le brahmane Pokkharasāti servit alors de ses propres mains le Bienheureux avec d'excellentes nourritures, jusqu'à satiété, et les jeunes gens servirent la communauté des moines. Ensuite, quand le Bienheureux eut fini de manger et eut retiré sa main de son bol, le brahmane Pokkharasāti prit un siège bas et s'assit à l'écart. ๒๙๘. เอกมนฺตํ นิสินฺนสฺส โข พฺราหฺมณสฺส โปกฺขรสาติสฺส ภควา อนุปุพฺพึ กถํ กเถสิ, เสยฺยถิทํ – ทานกถํ สีลกถํ สคฺคกถํ; กามานํ อาทีนวํ โอการํ สํกิเลสํ, เนกฺขมฺเม อานิสํสํ ปกาเสสิ. ยทา ภควา อญฺญาสิ พฺราหฺมณํ โปกฺขรสาตึ กลฺลจิตฺตํ มุทุจิตฺตํ วินีวรณจิตฺตํ อุทคฺคจิตฺตํ ปสนฺนจิตฺตํ, อถ ยา พุทฺธานํ สามุกฺกํสิกา ธมฺมเทสนา, ตํ ปกาเสสิ – ทุกฺขํ สมุทยํ นิโรธํ มคฺคํ. เสยฺยถาปิ นาม สุทฺธํ วตฺถํ อปคตกาฬกํ สมฺมเทว รชนํ ปฏิคฺคณฺเหยฺย; เอวเมว พฺราหฺมณสฺส โปกฺขรสาติสฺส ตสฺมิญฺเญว อาสเน วิรชํ วีตมลํ ธมฺมจกฺขุํ อุทปาทิ – ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ, สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ. 298. À l'intention du brahmane Pokkharasāti assis à l'écart, le Bienheureux prononça un discours progressif, à savoir : un discours sur le don, sur la vertu, sur les cieux ; il exposa le danger, la bassesse et la corruption des plaisirs sensuels, ainsi que les bienfaits du renoncement. Lorsque le Bienheureux sut que le brahmane Pokkharasāti avait l'esprit disposé, l'esprit malléable, l'esprit libre de tout obstacle, l'esprit exalté et l'esprit confiant, il exposa l'enseignement du Dhamma propre aux Bouddhas : la souffrance, l'origine, la cessation et le chemin. De même qu'un vêtement propre et exempt de taches prendrait parfaitement la teinture, de même, sur ce siège même, l'œil du Dhamma, sans tache et sans souillure, apparut au brahmane Pokkharasāti : « Tout ce qui est sujet à l'apparition est aussi sujet à la cessation. » โปกฺขรสาติอุปาสกตฺตปฏิเวทนา Déclaration de Pokkharasāti comme disciple laïc. ๒๙๙. อถ โข พฺราหฺมโณ โปกฺขรสาติ ทิฏฺฐธมฺโม ปตฺตธมฺโม วิทิตธมฺโม ปริโยคาฬฺหธมฺโม ติณฺณวิจิกิจฺโฉ วิคตกถํกโถ เวสารชฺชปฺปตฺโต [Pg.103] อปรปฺปจฺจโย สตฺถุสาสเน ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตม, อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตม. เสยฺยถาปิ, โภ โคตม, นิกฺกุชฺชิตํ วา อุกฺกุชฺเชยฺย, ปฏิจฺฉนฺนํ วา วิวเรยฺย, มูฬฺหสฺส วา มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย, อนฺธกาเร วา เตลปชฺโชตํ ธาเรยฺย, ‘จกฺขุมนฺโต รูปานิ ทกฺขนฺตี’ติ; เอวเมวํ โภตา โคตเมน อเนกปริยาเยน ธมฺโม ปกาสิโต. เอสาหํ, โภ โคตม, สปุตฺโต สภริโย สปริโส สามจฺโจ ภวนฺตํ โคตมํ สรณํ คจฺฉามิ ธมฺมญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ. อุปาสกํ มํ ภวํ โคตโม ธาเรตุ อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คตํ. ยถา จ ภวํ โคตโม อุกฺกฏฺฐาย อญฺญานิ อุปาสกกุลานิ อุปสงฺกมติ, เอวเมว ภวํ โคตโม โปกฺขรสาติกุลํ อุปสงฺกมตุ. ตตฺถ เย เต มาณวกา วา มาณวิกา วา ภวนฺตํ โคตมํ อภิวาเทสฺสนฺติ วา ปจฺจุฏฺฐิสฺสนฺติ วา อาสนํ วา อุทกํ วา ทสฺสนฺติ จิตฺตํ วา ปสาเทสฺสนฺติ, เตสํ ตํ ภวิสฺสติ ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขายา’’ติ. ‘‘กลฺยาณํ วุจฺจติ, พฺราหฺมณา’’ติ. 299. Alors le brahmane Pokkharasāti, ayant vu la Loi, atteint la Loi, compris la Loi, pénétré la Loi, ayant traversé le doute, s'étant délivré de l'hésitation, ayant atteint l'assurance et étant devenu indépendant d'autrui dans l'enseignement du Maître, s'adressa au Bienheureux en ces termes : « Magnifique, maître Gotama ! Magnifique, maître Gotama ! C'est comme si, maître Gotama, on redressait ce qui était renversé, si on découvrait ce qui était caché, si on montrait le chemin à celui qui s'était égaré, ou si on apportait une lampe à huile dans les ténèbres pour que ceux qui ont des yeux puissent voir les formes ; de même, le maître Gotama a exposé la Loi de multiples façons. Moi-même, maître Gotama, avec mon fils, ma femme, ma suite et mes ministres, je prends refuge dans le maître Gotama, dans la Loi et dans la Communauté des moines. Que le maître Gotama m'accepte comme disciple laïc ayant pris refuge à partir d'aujourd'hui et pour toute la durée de ma vie. Et tout comme le maître Gotama se rend dans les autres familles de disciples laïcs à Ukkaṭṭhā, qu'il se rende de même dans la famille de Pokkharasāti. Là, les jeunes gens ou les jeunes filles qui salueront le maître Gotama, se lèveront pour l'accueillir, lui offriront un siège ou de l'eau, ou apaiseront leur esprit en sa présence, cela sera pour eux, pendant longtemps, une source de bien-être et de bonheur. » « Tu parles bien, brahmane », dit le Bienheureux. อมฺพฏฺฐสุตฺตํ นิฏฺฐิตํ ตติยํ. Le troisième discours, le Discours d'Ambaṭṭha, est terminé. ๔. โสณทณฺฑสุตฺตํ 4. Le Discours de Soṇadaṇḍa. จมฺเปยฺยกพฺราหฺมณคหปติกา Les brahmanes et les chefs de famille de Campā. ๓๐๐. เอวํ [Pg.104] เม สุตํ – เอกํ สมยํ ภควา องฺเคสุ จาริกํ จรมาโน มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหิ เยน จมฺปา ตทวสริ. ตตฺร สุทํ ภควา จมฺปายํ วิหรติ คคฺคราย โปกฺขรณิยา ตีเร. เตน โข ปน สมเยน โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ จมฺปํ อชฺฌาวสติ สตฺตุสฺสทํ สติณกฏฺโฐทกํ สธญฺญํ ราชโภคฺคํ รญฺญา มาคเธน เสนิเยน พิมฺพิสาเรน ทินฺนํ ราชทายํ พฺรหฺมเทยฺยํ. 300. Ainsi ai-je entendu : une fois, le Bienheureux voyageait dans le pays des Angas avec une grande communauté de moines, soit environ cinq cents moines, et arriva à Campā. Là, le Bienheureux résidait à Campā, sur les rives de l'étang Gaggarā. En ce temps-là, le brahmane Soṇadaṇḍa gouvernait Campā, une ville peuplée, riche en herbe, en bois, en eau et en grains, un domaine royal qui lui avait été concédé par le roi Seniya Bimbisāra de Magadha comme don sacré et fief royal. ๓๐๑. อสฺโสสุํ โข จมฺเปยฺยกา พฺราหฺมณคหปติกา – ‘‘สมโณ ขลุ โภ โคตโม สกฺยปุตฺโต สกฺยกุลา ปพฺพชิโต องฺเคสุ จาริกํ จรมาโน มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหิ จมฺปํ อนุปฺปตฺโต จมฺปายํ วิหรติ คคฺคราย โปกฺขรณิยา ตีเร. ตํ โข ปน ภวนฺตํ โคตมํ เอวํ กลฺยาโณ กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคโต – ‘อิติปิ โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน สุคโต โลกวิทู อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา’ติ. โส อิมํ โลกํ สเทวกํ สมารกํ สพฺรหฺมกํ สสฺสมณพฺราหฺมณึ ปชํ สเทวมนุสฺสํ สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทติ. โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสติ. สาธุ โข ปน ตถารูปานํ อรหตํ ทสฺสนํ โหตี’’ติ. อถ โข จมฺเปยฺยกา พฺราหฺมณคหปติกา จมฺปาย นิกฺขมิตฺวา สงฺฆสงฺฆี คณีภูตา เยน คคฺครา โปกฺขรณี เตนุปสงฺกมนฺติ. 301. Les brahmanes et les chefs de famille de Campā apprirent ceci : « Il paraît que le moine Gotama, fils des Sakyas, sorti de la lignée des Sakyas pour mener la vie errante, voyageant dans le pays des Angas avec une grande communauté de moines, soit environ cinq cents moines, est arrivé à Campā et réside sur les rives de l'étang Gaggarā. Or, une excellente réputation concernant ce maître Gotama s'est répandue ainsi : "C’est ainsi : ce Bienheureux est l’Arhat, le Parfaitement Éveillé, accompli dans la connaissance et la conduite, le Sugata, le connaisseur des mondes, l’inégalable guide des hommes à dresser, le maître des dieux et des hommes, l’Éveillé, le Bienheureux." Il proclame ce monde, avec ses dieux, ses Maras, ses Brahmas, cette génération avec ses moines et ses brahmanes, ses princes et ses hommes, après l’avoir compris par lui-même et réalisé par sa connaissance directe. Il enseigne la Loi, excellente en son début, excellente en son milieu, excellente en sa fin, pourvue de sens et de forme, et il manifeste la vie sainte parfaitement accomplie et pure. Il est bon de voir de tels Arhats. » Alors les brahmanes et les chefs de famille de Campā, sortant de la ville en groupes et en foules, se dirigèrent vers l'étang Gaggarā. ๓๐๒. เตน โข ปน สมเยน โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ อุปริปาสาเท ทิวาเสยฺยํ อุปคโต โหติ. อทฺทสา โข โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ จมฺเปยฺยเก พฺราหฺมณคหปติเก จมฺปาย นิกฺขมิตฺวา สงฺฆสงฺฆี คณีภูเต เยน คคฺครา โปกฺขรณี เตนุปสงฺกมนฺเต. ทิสฺวา ขตฺตํ อามนฺเตสิ – ‘‘กึ นุ โข, โภ ขตฺเต, จมฺเปยฺยกา พฺราหฺมณคหปติกา จมฺปาย [Pg.105] นิกฺขมิตฺวา สงฺฆสงฺฆี คณีภูตา เยน คคฺครา โปกฺขรณี เตนุปสงฺกมนฺตี’’ติ? ‘‘อตฺถิ โข, โภ, สมโณ โคตโม สกฺยปุตฺโต สกฺยกุลา ปพฺพชิโต องฺเคสุ จาริกํ จรมาโน มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหิ จมฺปํ อนุปฺปตฺโต จมฺปายํ วิหรติ คคฺคราย โปกฺขรณิยา ตีเร. ตํ โข ปน ภวนฺตํ โคตมํ เอวํ กลฺยาโณ กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคโต – ‘อิติปิ โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน สุคโต โลกวิทู อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา’ติ. ตเมเต ภวนฺตํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมนฺตี’’ติ. ‘‘เตน หิ, โภ ขตฺเต, เยน จมฺเปยฺยกา พฺราหฺมณคหปติกา เตนุปสงฺกม, อุปสงฺกมิตฺวา จมฺเปยฺยเก พฺราหฺมณคหปติเก เอวํ วเทหิ – ‘โสณทณฺโฑ, โภ, พฺราหฺมโณ เอวมาห – อาคเมนฺตุ กิร ภวนฺโต, โสณทณฺโฑปิ พฺราหฺมโณ สมณํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิสฺสตี’’’ติ. ‘‘เอวํ, โภ’’ติ โข โส ขตฺตา โสณทณฺฑสฺส พฺราหฺมณสฺส ปฏิสฺสุตฺวา เยน จมฺเปยฺยกา พฺราหฺมณคหปติกา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา จมฺเปยฺยเก พฺราหฺมณคหปติเก เอตทโวจ – ‘‘โสณทณฺโฑ โภ พฺราหฺมโณ เอวมาห – ‘อาคเมนฺตุ กิร ภวนฺโต, โสณทณฺโฑปิ พฺราหฺมโณ สมณํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิสฺสตี’’’ติ. 302. À ce moment-là, le brahmane Soṇadaṇḍa s'était retiré pour la sieste sur la terrasse supérieure de son palais. Il vit les brahmanes et les chefs de famille de Campā sortir de la ville en groupes et en foules pour se diriger vers l'étang Gaggarā. Les ayant vus, il s'adressa à son ministre : « Pourquoi donc, mon cher ministre, les brahmanes et les chefs de famille de Campā sortent-ils de la ville en groupes et en foules pour se diriger vers l'étang Gaggarā ? » « C'est que, seigneur, le moine Gotama, fils des Sakyas, sorti de la lignée des Sakyas pour mener la vie errante, voyageant dans le pays des Angas avec une grande communauté de moines, soit environ cinq cents moines, est arrivé à Campā et réside sur les rives de l'étang Gaggarā. Une excellente réputation s'est répandue à son sujet : "C’est ainsi : ce Bienheureux est l’Arhat, le Parfaitement Éveillé, accompli dans la connaissance et la conduite, le Sugata, le connaisseur des mondes, l’inégalable guide des hommes à dresser, le maître des dieux et des hommes, l’Éveillé, le Bienheureux." Ce sont eux qui se rendent auprès de ce maître Gotama pour le voir. » « Dans ce cas, mon cher ministre, rends-toi auprès des brahmanes et des chefs de famille de Campā et dis-leur : "Le brahmane Soṇadaṇḍa vous prie d'attendre, car il souhaite lui aussi se rendre auprès du moine Gotama pour le voir." » « Très bien, seigneur », répondit le ministre au brahmane Soṇadaṇḍa. Il se rendit auprès des brahmanes et des chefs de famille de Campā et leur dit : « Le brahmane Soṇadaṇḍa vous prie d'attendre, car il souhaite lui aussi se rendre auprès du moine Gotama pour le voir. » โสณทณฺฑคุณกถา Discussion sur les qualités de Soṇadaṇḍa. ๓๐๓. เตน โข ปน สมเยน นานาเวรชฺชกานํ พฺราหฺมณานํ ปญฺจมตฺตานิ พฺราหฺมณสตานิ จมฺปายํ ปฏิวสนฺติ เกนจิเทว กรณีเยน. อสฺโสสุํ โข เต พฺราหฺมณา – ‘‘โสณทณฺโฑ กิร พฺราหฺมโณ สมณํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิสฺสตี’’ติ. อถ โข เต พฺราหฺมณา เยน โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ เตนุปสงฺกมึสุ; อุปสงฺกมิตฺวา โสณทณฺฑํ พฺราหฺมณํ เอตทโวจุํ – ‘‘สจฺจํ กิร ภวํ โสณทณฺโฑ สมณํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิสฺสตี’’ติ? ‘‘เอวํ โข เม, โภ, โหติ – ‘อหมฺปิ สมณํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิสฺสามี’’’ติ. 303. À cette époque, environ cinq cents brahmanes provenant de diverses contrées séjournaient à Campā pour quelques affaires. Ils apprirent que le brahmane Soṇadaṇḍa avait l'intention de se rendre auprès du moine Gotama pour le voir. Alors, ces brahmanes allèrent trouver le brahmane Soṇadaṇḍa et lui demandèrent : « Est-il vrai que vous, maître Soṇadaṇḍa, avez l'intention d'aller voir le moine Gotama ? » « En effet, messieurs, j'ai l'intention d'aller voir le moine Gotama. » ‘‘มา ภวํ โสณทณฺโฑ สมณํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิ. น อรหติ ภวํ โสณทณฺโฑ สมณํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ. สเจ ภวํ โสณทณฺโฑ สมณํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิสฺสติ, โภโต [Pg.106] โสณทณฺฑสฺส ยโส หายิสฺสติ, สมณสฺส โคตมสฺส ยโส อภิวฑฺฒิสฺสติ. ยมฺปิ โภโต โสณทณฺฑสฺส ยโส หายิสฺสติ, สมณสฺส โคตมสฺส ยโส อภิวฑฺฒิสฺสติ, อิมินาปงฺเคน น อรหติ ภวํ โสณทณฺโฑ สมณํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ; สมโณตฺเวว โคตโม อรหติ ภวนฺตํ โสณทณฺฑํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ. « Que le vénérable Soṇadaṇḍa n'aille pas rendre visite à l'ascète Gotama. Il ne convient pas que le vénérable Soṇadaṇḍa se rende auprès de l'ascète Gotama pour le voir. Si le vénérable Soṇadaṇḍa se rendait auprès de l'ascète Gotama pour le voir, la renommée du vénérable Soṇadaṇḍa en pâtirait, tandis que celle de l'ascète Gotama s'accroîtrait. Puisque la renommée du vénérable Soṇadaṇḍa diminuerait et celle de l'ascète Gotama augmenterait, pour cette raison également, il ne convient pas que le vénérable Soṇadaṇḍa aille voir l'ascète Gotama ; c'est plutôt l'ascète Gotama qui devrait venir voir le vénérable Soṇadaṇḍa. » ‘‘ภวญฺหิ โสณทณฺโฑ อุภโต สุชาโต มาติโต จ ปิติโต จ, สํสุทฺธคหณิโก ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคา อกฺขิตฺโต อนุปกฺกุฏฺโฐ ชาติวาเทน. ยมฺปิ ภวํ โสณทณฺโฑ อุภโต สุชาโต มาติโต จ ปิติโต จ, สํสุทฺธคหณิโก ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคา อกฺขิตฺโต อนุปกฺกุฏฺโฐ ชาติวาเทน, อิมินาปงฺเคน น อรหติ ภวํ โสณทณฺโฑ สมณํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ; สมโณตฺเวว โคตโม อรหติ ภวนฺตํ โสณทณฺฑํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ. « En effet, le vénérable Soṇadaṇḍa est bien né des deux côtés, tant du côté maternel que paternel, de lignée pure jusqu'à la septième génération ancestrale, sans reproche ni blâme quant à sa naissance. Puisque le vénérable Soṇadaṇḍa est bien né des deux côtés, tant du côté maternel que paternel, de lignée pure jusqu'à la septième génération ancestrale, sans reproche ni blâme quant à sa naissance, pour cette raison également, il ne convient pas que le vénérable Soṇadaṇḍa aille voir l'ascète Gotama ; c'est plutôt l'ascète Gotama qui devrait venir voir le vénérable Soṇadaṇḍa. » ‘‘ภวญฺหิ โสณทณฺโฑ อฑฺโฒ มหทฺธโน มหาโภโค…เป… « En effet, le vénérable Soṇadaṇḍa est fortuné, possédant de grands biens et d'immenses richesses... etc. » ‘‘ภวญฺหิ โสณทณฺโฑ อชฺฌายโก, มนฺตธโร, ติณฺณํ เวทานํ ปารคู สนิฆณฺฑุเกฏุภานํ สากฺขรปฺปเภทานํ อิติหาสปญฺจมานํ ปทโก เวยฺยากรโณ, โลกายตมหาปุริสลกฺขเณสุ อนวโย…เป… « En effet, le vénérable Soṇadaṇḍa est un récitant, connaisseur des mantras, passé maître dans les trois Védas, avec leurs lexiques, leurs rituels, la phonétique et l'étymologie, et les récits historiques comme cinquième ; il est un expert des mots, un grammairien, et il est pleinement versé dans la philosophie naturelle et les marques d'un Grand Homme... etc. » ‘‘ภวญฺหิ โสณทณฺโฑ อภิรูโป ทสฺสนีโย ปาสาทิโก ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคโต พฺรหฺมวณฺณี พฺรหฺมวจฺฉสี อขุทฺทาวกาโส ทสฺสนาย…เป… « En effet, le vénérable Soṇadaṇḍa est beau, agréable à regarder, inspirant la confiance, doté d'un teint d'une beauté suprême, ayant l'éclat de Brahma et une stature semblable à celle de Brahma, d'une apparence imposante... etc. » ‘‘ภวญฺหิ โสณทณฺโฑ สีลวา วุทฺธสีลี วุทฺธสีเลน สมนฺนาคโต…เป… « En effet, le vénérable Soṇadaṇḍa est vertueux, doté d'une vertu accomplie, pourvu d'une conduite morale exemplaire... etc. » ‘‘ภวญฺหิ โสณทณฺโฑ กลฺยาณวาโจ กลฺยาณวากฺกรโณ โปริยา วาจาย สมนฺนาคโต วิสฺสฏฺฐาย อเนลคลาย อตฺถสฺส วิญฺญาปนิยา…เป… « En effet, le vénérable Soṇadaṇḍa a une parole aimable, une élocution élégante, doté d'un langage poli, limpide, sans défaut et capable de faire comprendre parfaitement le sens... etc. » ‘‘ภวญฺหิ โสณทณฺโฑ พหูนํ อาจริยปาจริโย ตีณิ มาณวกสตานิ มนฺเต วาเจติ. พหู โข ปน นานาทิสา นานาชนปทา มาณวกา อาคจฺฉนฺติ [Pg.107] โภโต โสณทณฺฑสฺส สนฺติเก มนฺตตฺถิกา มนฺเต อธิยิตุกามา …เป… « En effet, le vénérable Soṇadaṇḍa est un maître de maîtres pour beaucoup ; il enseigne les mantras à trois cents jeunes gens. De plus, de nombreux jeunes hommes venant de diverses contrées et provinces se rendent auprès du vénérable Soṇadaṇḍa, désireux d'apprendre et de maîtriser les mantras... etc. » ‘‘ภวญฺหิ โสณทณฺโฑ ชิณฺโณ วุทฺโธ มหลฺลโก อทฺธคโต วโยอนุปฺปตฺโต; สมโณ โคตโม ตรุโณ เจว ตรุณปพฺพชิโต จ…เป… « En effet, le vénérable Soṇadaṇḍa est âgé, vénérable, avancé en années, ayant atteint le terme de sa vie ; tandis que l'ascète Gotama est jeune et s'est engagé récemment dans la vie monastique... etc. » ‘‘ภวญฺหิ โสณทณฺโฑ รญฺโญ มาคธสฺส เสนิยสฺส พิมฺพิสารสฺส สกฺกโต ครุกโต มานิโต ปูชิโต อปจิโต…เป… « En effet, le vénérable Soṇadaṇḍa est honoré, respecté, estimé, vénéré et révéré par le roi de Magadha, Seniya Bimbisāra... etc. » ‘‘ภวญฺหิ โสณทณฺโฑ พฺราหฺมณสฺส โปกฺขรสาติสฺส สกฺกโต ครุกโต มานิโต ปูชิโต อปจิโต…เป… « En effet, le vénérable Soṇadaṇḍa est honoré, respecté, estimé, vénéré et révéré par le brahmane Pokkharasāti... etc. » ‘‘ภวญฺหิ โสณทณฺโฑ จมฺปํ อชฺฌาวสติ สตฺตุสฺสทํ สติณกฏฺโฐทกํ สธญฺญํ ราชโภคฺคํ, รญฺญา มาคเธน เสนิเยน พิมฺพิสาเรน ทินฺนํ, ราชทายํ พฺรหฺมเทยฺยํ. ยมฺปิ ภวํ โสณทณฺโฑ จมฺปํ อชฺฌาวสติ สตฺตุสฺสทํ สติณกฏฺโฐทกํ สธญฺญํ ราชโภคฺคํ, รญฺญา มาคเธน เสนิเยน พิมฺพิสาเรน ทินฺนํ, ราชทายํ พฺรหฺมเทยฺยํ. อิมินาปงฺเคน น อรหติ ภวํ โสณทณฺโฑ สมณํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ; สมโณตฺเวว โคตโม อรหติ ภวนฺตํ โสณทณฺฑํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุ’’นฺติ. « En effet, le vénérable Soṇadaṇḍa réside à Campā, une cité populeuse, riche en herbe, en bois, en eau et en grains, un domaine royal octroyé par le roi de Magadha, Seniya Bimbisāra, comme une dotation royale et un fief brahmanique. Puisque le vénérable Soṇadaṇḍa réside à Campā... [comme indiqué précédemment] ...pour cette raison également, il ne convient pas que le vénérable Soṇadaṇḍa aille voir l'ascète Gotama ; c'est plutôt l'ascète Gotama qui devrait venir voir le vénérable Soṇadaṇḍa. » พุทฺธคุณกถา Récit des qualités du Bouddha ๓๐๔. เอวํ วุตฺเต, โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ เต พฺราหฺมเณ เอตทโวจ – 304. Cela ayant été dit, le brahmane Soṇadaṇḍa s'adressa à ces brahmanes en ces termes : ‘‘เตน หิ, โภ, มมปิ สุณาถ, ยถา มยเมว อรหาม ตํ ภวนฺตํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ; นตฺเวว อรหติ โส ภวํ โคตโม อมฺหากํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ. สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม อุภโต สุชาโต มาติโต จ ปิติโต จ, สํสุทฺธคหณิโก ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคา, อกฺขิตฺโต อนุปกฺกุฏฺโฐ ชาติวาเทน. ยมฺปิ โภ สมโณ โคตโม อุภโต สุชาโต มาติโต จ ปิติโต จ สํสุทฺธคหณิโก ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคา, อกฺขิตฺโต อนุปกฺกุฏฺโฐ ชาติวาเทน, อิมินาปงฺเคน น อรหติ โส ภวํ โคตโม อมฺหากํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ[Pg.108]; อถ โข มยเมว อรหาม ตํ ภวนฺตํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ. « Dans ce cas, messieurs, écoutez-moi aussi, afin de comprendre pourquoi c'est nous qui devrions aller voir le vénérable Gotama, et pourquoi il ne convient pas que le vénérable Gotama vienne nous voir. En vérité, messieurs, l'ascète Gotama est bien né des deux côtés, du côté maternel et paternel, de lignée pure jusqu'à la septième génération ancestrale, sans reproche ni blâme quant à sa naissance. Puisque, messieurs, l'ascète Gotama est bien né des deux côtés... [comme mentionné plus haut] ...pour cette raison, il ne convient pas que le vénérable Gotama vienne nous voir ; c'est au contraire nous qui devrions aller voir le vénérable Gotama. » ‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม มหนฺตํ ญาติสงฺฆํ โอหาย ปพฺพชิโต…เป… « En vérité, messieurs, l'ascète Gotama a renoncé au monde en abandonnant un vaste cercle de parents... etc. » ‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม ปหูตํ หิรญฺญสุวณฺณํ โอหาย ปพฺพชิโต ภูมิคตญฺจ เวหาสฏฺฐํ จ…เป… « En vérité, messieurs, l'ascète Gotama a renoncé au monde en abandonnant d'abondantes richesses en or et en argent, qu'elles soient enfouies dans le sol ou entreposées en hauteur... etc. » ‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม ทหโรว สมาโน ยุวา สุสุกาฬเกโส ภทฺเรน โยพฺพเนน สมนฺนาคโต ปฐเมน วยสา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิโต…เป… « En vérité, messieurs, l'ascète Gotama, alors qu'il était encore jeune, un adolescent aux cheveux d'un noir profond, dans la fleur de sa jeunesse, a quitté la vie de famille pour l'état de sans-foyer... etc. » ‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม อกามกานํ มาตาปิตูนํ อสฺสุมุขานํ รุทนฺตานํ เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิโต…เป… « En vérité, messieurs, l'ascète Gotama, alors que ses parents ne le souhaitaient pas et pleuraient le visage baigné de larmes, s'est rasé les cheveux et la barbe, a revêtu les robes safranées et a quitté la vie de famille pour l'état de sans-foyer... etc. » ‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม อภิรูโป ทสฺสนีโย ปาสาทิโก ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคโต, พฺรหฺมวณฺณี, พฺรหฺมวจฺฉสี, อขุทฺทาวกาโส ทสฺสนาย…เป… « En vérité, messieurs, l'ascète Gotama est beau, agréable à regarder, inspirant la confiance, doté d'un teint d'une beauté suprême, ayant l'éclat de Brahma et une stature semblable à celle de Brahma, d'une apparence imposante... etc. » ‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม สีลวา อริยสีลี กุสลสีลี กุสลสีเลน สมนฺนาคโต…เป… « En vérité, messieurs, l'ascète Gotama est vertueux, doté d'une vertu noble, d'une vertu bénéfique et pleinement accompli dans la moralité supérieure... etc. » ‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม กลฺยาณวาโจ กลฺยาณวากฺกรโณ โปริยา วาจาย สมนฺนาคโต วิสฺสฏฺฐาย อเนลคลาย อตฺถสฺส วิญฺญาปนิยา…เป… « En vérité, messieurs, l'ascète Gotama a une parole aimable, une élocution élégante, s'exprimant d'une voix polie, claire, sans défaut et capable de faire comprendre parfaitement le sens... etc. » ‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม พหูนํ อาจริยปาจริโย…เป… « En vérité, messieurs, l'ascète Gotama est un maître de maîtres pour beaucoup... etc. » ‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม ขีณกามราโค วิคตจาปลฺโล…เป… « En vérité, messieurs, l'ascète Gotama a éteint tout désir sensuel et est exempt de toute frivolité... etc. » ‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม กมฺมวาที กิริยวาที อปาปปุเรกฺขาโร พฺรหฺมญฺญาย ปชาย…เป… « En vérité, messieurs, l'ascète Gotama enseigne l'efficacité de l'action et de la conduite, plaçant le bien spirituel au premier plan pour la communauté brahmanique... etc. » ‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม อุจฺจา กุลา ปพฺพชิโต อสมฺภินฺนขตฺติยกุลา…เป… « En vérité, messieurs, l'ascète Gotama a renoncé au monde à partir d'une famille de haut rang, d'une lignée de guerriers Khattiya sans mélange... etc. » ‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม อฑฺฒา กุลา ปพฺพชิโต มหทฺธนา มหาโภคา…เป… « En vérité, messieurs, l'ascète Gotama a renoncé au monde à partir d'une famille riche, possédant de grands biens et une immense fortune... etc. » ‘‘สมณํ [Pg.109] ขลุ, โภ, โคตมํ ติโรรฏฺฐา ติโรชนปทา ปญฺหํ ปุจฺฉิตุํ อาคจฺฉนฺติ…เป… « En vérité, messieurs, des gens viennent de royaumes et de provinces lointains pour poser des questions à l'ascète Gotama... etc. » ‘‘สมณํ ขลุ, โภ, โคตมํ อเนกานิ เทวตาสหสฺสานิ ปาเณหิ สรณํ คตานิ…เป… « En vérité, messieurs, plusieurs milliers de divinités ont pris refuge à vie auprès de l'ascète Gotama... etc. » ‘‘สมณํ ขลุ, โภ, โคตมํ เอวํ กลฺยาโณ กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคโต – ‘อิติปิ โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน สุคโต โลกวิทู อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา’ ติ…เป… « Amis, une excellente réputation concernant le reclus Gotama s'est répandue ainsi : 'C'est pour cette raison que ce Bienheureux est l'Arhat, le Parfaitement Éveillé, accompli dans la science et la conduite, le Sugata, le connaisseur des mondes, l'incomparable guide des hommes à dresser, le maître des dieux et des hommes, l'Éveillé, le Bienheureux'... » ‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขเณหิ สมนฺนาคโต…เป… « Le reclus Gotama, amis, est certes doté des trente-deux marques du Grand Homme... » ‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม เอหิสฺวาคตวาที สขิโล สมฺโมทโก อพฺภากุฏิโก อุตฺตานมุโข ปุพฺพภาสี…เป… « Le reclus Gotama, amis, est certes accueillant, affable, aimable, ne fronce pas les sourcils, a un visage rayonnant et prend l'initiative de la parole... » ‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม จตุนฺนํ ปริสานํ สกฺกโต ครุกโต มานิโต ปูชิโต อปจิโต…เป… « Le reclus Gotama, amis, est certes honoré, respecté, estimé, vénéré et déféré par les quatre assemblées... » ‘‘สมเณ ขลุ, โภ, โคตเม พหู เทวา จ มนุสฺสา จ อภิปฺปสนฺนา…เป… « Envers le reclus Gotama, amis, de nombreux dieux et humains sont certes emplis d'une foi profonde... » ‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม ยสฺมึ คาเม วา นิคเม วา ปฏิวสติ, น ตสฺมึ คาเม วา นิคเม วา อมนุสฺสา มนุสฺเส วิเหเฐนฺติ…เป… « Dans quelque village ou bourgade que réside le reclus Gotama, amis, les êtres non-humains ne tourmentent pas les humains dans ce village ou cette bourgade... » ‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม สงฺฆี คณี คณาจริโย ปุถุติตฺถกรานํ อคฺคมกฺขายติ. ยถา โข ปน, โภ, เอเตสํ สมณพฺราหฺมณานํ ยถา วา ตถา วา ยโส สมุทาคจฺฉติ, น เหวํ สมณสฺส โคตมสฺส ยโส สมุทาคโต. อถ โข อนุตฺตราย วิชฺชาจรณสมฺปทาย สมณสฺส โคตมสฺส ยโส สมุทาคโต…เป… « Le reclus Gotama, amis, possède une communauté, un groupe, et il est un maître de groupe ; il est reconnu comme le plus éminent parmi les nombreux fondateurs de doctrines. Or, amis, alors que la renommée de ces autres reclus et brahmanes s'accroît par tel ou tel moyen, il n'en est pas de même pour la renommée du reclus Gotama. C'est en vérité grâce à son incomparable perfection dans la connaissance et la conduite que la renommée du reclus Gotama s'est étendue... » ‘‘สมณํ ขลุ, โภ, โคตมํ ราชา มาคโธ เสนิโย พิมฺพิสาโร สปุตฺโต สภริโย สปริโส สามจฺโจ ปาเณหิ สรณํ คโต…เป… « Envers le reclus Gotama, amis, le roi de Magadha, Seniya Bimbisāra, avec son fils, son épouse, sa suite et ses ministres, a certes pris refuge pour la vie... » ‘‘สมณํ [Pg.110] ขลุ, โภ, โคตมํ ราชา ปเสนทิ โกสโล สปุตฺโต สภริโย สปริโส สามจฺโจ ปาเณหิ สรณํ คโต…เป… « Envers le reclus Gotama, amis, le roi Pasenadi de Kosala, avec son fils, son épouse, sa suite et ses ministres, a certes pris refuge pour la vie... » ‘‘สมณํ ขลุ, โภ, โคตมํ พฺราหฺมโณ โปกฺขรสาติ สปุตฺโต สภริโย สปริโส สามจฺโจ ปาเณหิ สรณํ คโต…เป… « Envers le reclus Gotama, amis, le brahmane Pokkharasāti, avec son fils, son épouse, sa suite et ses ministres, a certes pris refuge pour la vie... » ‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม รญฺโญ มาคธสฺส เสนิยสฺส พิมฺพิสารสฺส สกฺกโต ครุกโต มานิโต ปูชิโต อปจิโต…เป… « Le reclus Gotama, amis, est honoré, respecté, estimé, vénéré et déféré par le roi de Magadha, Seniya Bimbisāra... » ‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม รญฺโญ ปเสนทิสฺส โกสลสฺส สกฺกโต ครุกโต มานิโต ปูชิโต อปจิโต…เป… « Le reclus Gotama, amis, est honoré, respecté, estimé, vénéré et déféré par le roi Pasenadi de Kosala... » ‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม พฺราหฺมณสฺส โปกฺขรสาติสฺส สกฺกโต ครุกโต มานิโต ปูชิโต อปจิโต…เป… « Le reclus Gotama, amis, est honoré, respecté, estimé, vénéré et déféré par le brahmane Pokkharasāti... » ‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม จมฺปํ อนุปฺปตฺโต, จมฺปายํ วิหรติ คคฺคราย โปกฺขรณิยา ตีเร. เย โข ปน, โภ, เกจิ สมณา วา พฺราหฺมณา วา อมฺหากํ คามเขตฺตํ อาคจฺฉนฺติ อติถี โน เต โหนฺติ. อติถี โข ปนมฺเหหิ สกฺกาตพฺพา ครุกาตพฺพา มาเนตพฺพา ปูเชตพฺพา อปเจตพฺพา. ยมฺปิ, โภ, สมโณ โคตโม จมฺปํ อนุปฺปตฺโต จมฺปายํ วิหรติ คคฺคราย โปกฺขรณิยา ตีเร, อติถิมฺหากํ สมโณ โคตโม; อติถิ โข ปนมฺเหหิ สกฺกาตพฺโพ ครุกาตพฺโพ มาเนตพฺโพ ปูเชตพฺโพ อปเจตพฺโพ. อิมินาปงฺเคน น อรหติ โส ภวํ โคตโม อมฺหากํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ. อถ โข มยเมว อรหาม ตํ ภวนฺตํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ. เอตฺตเก โข อหํ, โภ, ตสฺส โภโต โคตมสฺส วณฺเณ ปริยาปุณามิ, โน จ โข โส ภวํ โคตโม เอตฺตกวณฺโณ. อปริมาณวณฺโณ หิ โส ภวํ โคตโม’’ติ. « Le reclus Gotama, amis, est arrivé à Campā et séjourne sur les rives du lac Gaggarā. Or, amis, tous les reclus ou brahmanes qui entrent sur notre territoire sont nos hôtes. Et les hôtes doivent être honorés, respectés, estimés, vénérés et déférés par nous. Puisque le reclus Gotama est arrivé à Campā et y séjourne sur les rives du lac Gaggarā, il est notre hôte ; et un hôte doit être honoré, respecté, estimé, vénéré et déféré par nous. Pour cette raison également, ce vénérable Gotama ne mérite pas de venir nous voir ; c'est plutôt nous qui méritons d'aller voir ce vénérable Gotama. Amis, je ne connais que cette mesure des louanges de ce vénérable Gotama, mais ce vénérable Gotama ne possède pas seulement cette mesure de louanges. Car les qualités de ce vénérable Gotama sont incommensurables. » ๓๐๕. เอวํ วุตฺเต, เต พฺราหฺมณา โสณทณฺฑํ พฺราหฺมณํ เอตทโวจุํ – ‘‘ยถา โข ภวํ โสณทณฺโฑ สมณสฺส โคตมสฺส วณฺเณ ภาสติ อิโต เจปิ โส ภวํ โคตโม โยชนสเต วิหรติ, อลเมว สทฺเธน กุลปุตฺเตน ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ อปิ ปุโฏเสนา’’ติ. ‘‘เตน หิ, โภ, สพฺเพว มยํ สมณํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิสฺสามา’’ติ. 305. Cela ayant été dit, ces brahmanes dirent au brahmane Soṇadaṇḍa : « D'après la manière dont le vénérable Soṇadaṇḍa proclame les louanges du reclus Gotama, même si ce vénérable Gotama résidait à cent lieues d'ici, cela suffirait à un fils de bonne famille animé par la foi pour aller le voir, dût-il porter son propre sac de provisions. » « Dans ce cas, amis, nous allons tous aller voir le reclus Gotama. » โสณทณฺฑปริวิตกฺโก Les réflexions de Soṇadaṇḍa ๓๐๖. อถ [Pg.111] โข โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ มหตา พฺราหฺมณคเณน สทฺธึ เยน คคฺครา โปกฺขรณี เตนุปสงฺกมิ. อถ โข โสณทณฺฑสฺส พฺราหฺมณสฺส ติโรวนสณฺฑคตสฺส เอวํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ – ‘‘อหญฺเจว โข ปน สมณํ โคตมํ ปญฺหํ ปุจฺเฉยฺยํ; ตตฺร เจ มํ สมโณ โคตโม เอวํ วเทยฺย – ‘น โข เอส, พฺราหฺมณ, ปญฺโห เอวํ ปุจฺฉิตพฺโพ, เอวํ นาเมส, พฺราหฺมณ, ปญฺโห ปุจฺฉิตพฺโพ’ติ, เตน มํ อยํ ปริสา ปริภเวยฺย – ‘พาโล โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ อพฺยตฺโต, นาสกฺขิ สมณํ โคตมํ โยนิโส ปญฺหํ ปุจฺฉิตุ’นฺติ. ยํ โข ปนายํ ปริสา ปริภเวยฺย, ยโสปิ ตสฺส หาเยถ. ยสฺส โข ปน ยโส หาเยถ, โภคาปิ ตสฺส หาเยยฺยุํ. ยโสลทฺธา โข ปนมฺหากํ โภคา. มมญฺเจว โข ปน สมโณ โคตโม ปญฺหํ ปุจฺเฉยฺย, ตสฺส จาหํ ปญฺหสฺส เวยฺยากรเณน จิตฺตํ น อาราเธยฺยํ; ตตฺร เจ มํ สมโณ โคตโม เอวํ วเทยฺย – ‘น โข เอส, พฺราหฺมณ, ปญฺโห เอวํ พฺยากาตพฺโพ, เอวํ นาเมส, พฺราหฺมณ, ปญฺโห พฺยากาตพฺโพ’ติ, เตน มํ อยํ ปริสา ปริภเวยฺย – ‘พาโล โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ อพฺยตฺโต, นาสกฺขิ สมณสฺส โคตมสฺส ปญฺหสฺส เวยฺยากรเณน จิตฺตํ อาราเธตุ’นฺติ. ยํ โข ปนายํ ปริสา ปริภเวยฺย, ยโสปิ ตสฺส หาเยถ. ยสฺส โข ปน ยโส หาเยถ, โภคาปิ ตสฺส หาเยยฺยุํ. ยโสลทฺธา โข ปนมฺหากํ โภคา. อหญฺเจว โข ปน เอวํ สมีปคโต สมาโน อทิสฺวาว สมณํ โคตมํ นิวตฺเตยฺยํ, เตน มํ อยํ ปริสา ปริภเวยฺย – ‘พาโล โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ อพฺยตฺโต มานถทฺโธ ภีโต จ, โน วิสหติ สมณํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ, กถญฺหิ นาม เอวํ สมีปคโต สมาโน อทิสฺวา สมณํ โคตมํ นิวตฺติสฺสตี’ติ. ยํ โข ปนายํ ปริสา ปริภเวยฺย, ยโสปิ ตสฺส หาเยถ. ยสฺส โข ปน ยโส หาเยถ, โภคาปิ ตสฺส หาเยยฺยุํ, ยโสลทฺธา โข ปนมฺหากํ โภคา’’ติ. 306. Alors le brahmane Soṇadaṇḍa se rendit au lac Gaggarā avec une grande foule de brahmanes. Puis, alors qu'il s'approchait du bosquet, cette réflexion surgit en l'esprit du brahmane Soṇadaṇḍa : « Si je pose une question au reclus Gotama et qu'en cette circonstance il me dise : "Brahmane, cette question ne doit pas être posée ainsi, c'est ainsi qu'elle doit être posée", alors cette assemblée me mépriserait en disant : "Le brahmane Soṇadaṇḍa est sot et incompétent, il n'a pas pu poser une question de manière appropriée au reclus Gotama". Pour celui que cette assemblée mépriserait, sa renommée déclinerait. Pour celui dont la renommée décline, sa fortune déclinerait aussi ; car notre fortune provient de notre renommée. Et si le reclus Gotama me posait une question et que je ne puisse pas réjouir son esprit par mon explication, s'il me disait alors : "Brahmane, cette question ne doit pas être résolue ainsi, c'est ainsi qu'elle doit être résolue", alors cette assemblée me mépriserait en disant : "Le brahmane Soṇadaṇḍa est sot et incompétent, il n'a pas pu réjouir l'esprit du reclus Gotama par son explication". Pour celui que cette assemblée mépriserait, sa renommée déclinerait. Pour celui dont la renommée décline, sa fortune déclinerait aussi ; car notre fortune provient de notre renommée. Et si, étant arrivé si près, je m'en retournais sans avoir vu le reclus Gotama, alors cette assemblée me mépriserait en disant : "Le brahmane Soṇadaṇḍa est sot, incompétent, imbu de lui-même et poltron, il n'ose pas aller voir le reclus Gotama. Comment peut-il, étant arrivé si près, s'en retourner sans avoir vu le reclus Gotama ?" Pour celui que cette assemblée mépriserait, sa renommée déclinerait. Pour celui dont la renommée décline, sa fortune déclinerait aussi ; car notre fortune provient de notre renommée. » ๓๐๗. อถ โข โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควตา สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. จมฺเปยฺยกาปิ โข พฺราหฺมณคหปติกา [Pg.112] อปฺเปกจฺเจ ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ; อปฺเปกจฺเจ ภควตา สทฺธึ สมฺโมทึสุ; สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ; อปฺเปกจฺเจ เยน ภควา เตนญฺชลึ ปณาเมตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ; อปฺเปกจฺเจ นามโคตฺตํ สาเวตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ; อปฺเปกจฺเจ ตุณฺหีภูตา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ. 307. Alors, le brahmane Soṇadaṇḍa se rendit là où se trouvait le Bienheureux ; y étant arrivé, il échangea avec lui des salutations amicales. Après avoir conclu ces paroles de courtoisie et d'amitié, il s'assit à l'écart. Les brahmanes et les chefs de famille de Campā s'approchèrent également ; certains, après avoir salué le Bienheureux, s'assirent à l'écart ; certains échangèrent des salutations amicales avec le Bienheureux et, après avoir conclu ces paroles de courtoisie et d'amitié, s'assirent à l'écart ; certains, les mains jointes en signe de respect vers le Bienheureux, s'assirent à l'écart ; certains firent connaître leur nom et leur clan avant de s'asseoir à l'écart ; certains restèrent silencieux et s'assirent à l'écart. ๓๐๘. ตตฺรปิ สุทํ โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ เอตเทว พหุลมนุวิตกฺเกนฺโต นิสินฺโน โหติ – ‘‘อหญฺเจว โข ปน สมณํ โคตมํ ปญฺหํ ปุจฺเฉยฺยํ; ตตฺร เจ มํ สมโณ โคตโม เอวํ วเทยฺย – ‘น โข เอส, พฺราหฺมณ, ปญฺโห เอวํ ปุจฺฉิตพฺโพ, เอวํ นาเมส, พฺราหฺมณ, ปญฺโห ปุจฺฉิตพฺโพ’ติ, เตน มํ อยํ ปริสา ปริภเวยฺย – ‘พาโล โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ อพฺยตฺโต, นาสกฺขิ สมณํ โคตมํ โยนิโส ปญฺหํ ปุจฺฉิตุ’นฺติ. ยํ โข ปนายํ ปริสา ปริภเวยฺย, ยโสปิ ตสฺส หาเยถ. ยสฺส โข ปน ยโส หาเยถ, โภคาปิ ตสฺส หาเยยฺยุํ. ยโสลทฺธา โข ปนมฺหากํ โภคา. มมญฺเจว โข ปน สมโณ โคตโม ปญฺหํ ปุจฺเฉยฺย, ตสฺส จาหํ ปญฺหสฺส เวยฺยากรเณน จิตฺตํ น อาราเธยฺยํ; ตตฺร เจ มํ สมโณ โคตโม เอวํ วเทยฺย – ‘น โข เอส, พฺราหฺมณ, ปญฺโห เอวํ พฺยากาตพฺโพ, เอวํ นาเมส, พฺราหฺมณ, ปญฺโห พฺยากาตพฺโพ’ติ, เตน มํ อยํ ปริสา ปริภเวยฺย – ‘พาโล โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ อพฺยตฺโต, นาสกฺขิ สมณสฺส โคตมสฺส ปญฺหสฺส เวยฺยากรเณน จิตฺตํ อาราเธตุ’นฺติ. ยํ โข ปนายํ ปริสา ปริภเวยฺย, ยโสปิ ตสฺส หาเยถ. ยสฺส โข ปน ยโส หาเยถ, โภคาปิ ตสฺส หาเยยฺยุํ. ยโสลทฺธา โข ปนมฺหากํ โภคา. อโห วต มํ สมโณ โคตโม สเก อาจริยเก เตวิชฺชเก ปญฺหํ ปุจฺเฉยฺย, อทฺธา วตสฺสาหํ จิตฺตํ อาราเธยฺยํ ปญฺหสฺส เวยฺยากรเณนา’’ติ. 308. Là aussi, le brahmane Soṇadaṇḍa était assis, préoccupé par ces pensées répétées : « Si je posais une question à l'ascète Gotama, et que l'ascète Gotama me dise : "Brahmane, cette question ne doit pas être posée ainsi, elle doit être posée de cette manière", alors cette assemblée me mépriserait en disant : "Le brahmane Soṇadaṇḍa est sot et incompétent, il n'a pas su poser une question de manière judicieuse à l'ascète Gotama." Et pour celui qui est méprisé par cette assemblée, sa renommée déclinerait. Pour celui dont la renommée décline, ses richesses déclineraient aussi. Or, c'est grâce à notre renommée que nous obtenons nos richesses. Et si l'ascète Gotama me posait une question, et que je ne puisse satisfaire son esprit par ma réponse ; et que l'ascète Gotama me dise : "Brahmane, on ne répond pas ainsi à cette question, on y répond de cette manière", alors cette assemblée me mépriserait en disant : "Le brahmane Soṇadaṇḍa est sot et incompétent, il n'a pas pu satisfaire l'esprit de l'ascète Gotama par sa réponse." Et pour celui qui est méprisé par cette assemblée, sa renommée déclinerait. Pour celui dont la renommée décline, ses richesses déclineraient aussi. Or, c'est grâce à notre renommée que nous obtenons nos richesses. Ah ! Si seulement l'ascète Gotama m'interrogeait sur les trois Védas, le domaine de mes propres maîtres, je pourrais certainement satisfaire son esprit par l'explication de la question ! » พฺราหฺมณปญฺญตฺติ Définition d'un brahmane ๓๐๙. อถ โข ภควโต โสณทณฺฑสฺส พฺราหฺมณสฺส เจตสา เจโตปริวิตกฺกมญฺญาย เอตทโหสิ – ‘‘วิหญฺญติ โข อยํ โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ สเกน จิตฺเตน. ยํนูนาหํ โสณทณฺฑํ พฺราหฺมณํ สเก อาจริยเก เตวิชฺชเก ปญฺหํ ปุจฺเฉยฺย’’นฺติ. อถ โข ภควา โสณทณฺฑํ [Pg.113] พฺราหฺมณํ เอตทโวจ – ‘‘กติหิ ปน, พฺราหฺมณ, องฺเคหิ สมนฺนาคตํ พฺราหฺมณา พฺราหฺมณํ ปญฺญเปนฺติ; ‘พฺราหฺมโณสฺมี’ติ จ วทมาโน สมฺมา วเทยฺย, น จ ปน มุสาวาทํ อาปชฺเชยฺยา’’ติ? 309. Alors le Bienheureux, ayant connu par son propre esprit la réflexion qui occupait l'esprit du brahmane Soṇadaṇḍa, se dit : « Ce brahmane Soṇadaṇḍa est tourmenté en son esprit. Et si j'interrogeais le brahmane Soṇadaṇḍa sur les trois Védas, le domaine de ses propres maîtres ? » Alors le Bienheureux dit au brahmane Soṇadaṇḍa : « Brahmane, de combien de qualités un homme doit-il être pourvu pour que les brahmanes le désignent comme un brahmane ? Et comment un homme, en affirmant "Je suis brahmane", parlerait-il avec justesse sans tomber dans le mensonge ? » ๓๑๐. อถ โข โสณทณฺฑสฺส พฺราหฺมณสฺส เอตทโหสิ – ‘‘ยํ วต โน อโหสิ อิจฺฉิตํ, ยํ อากงฺขิตํ, ยํ อธิปฺเปตํ, ยํ อภิปตฺถิตํ – ‘อโห วต มํ สมโณ โคตโม สเก อาจริยเก เตวิชฺชเก ปญฺหํ ปุจฺเฉยฺย, อทฺธา วตสฺสาหํ จิตฺตํ อาราเธยฺยํ ปญฺหสฺส เวยฺยากรเณนา’ติ, ตตฺร มํ สมโณ โคตโม สเก อาจริยเก เตวิชฺชเก ปญฺหํ ปุจฺฉติ. อทฺธา วตสฺสาหํ จิตฺตํ อาราเธสฺสามิ ปญฺหสฺส เวยฺยากรเณนา’’ติ. 310. Alors le brahmane Soṇadaṇḍa se dit : « Ce que je souhaitais, ce que j'espérais, ce que je désirais, ce que j'aspirais — à savoir : "Ah ! Si seulement l'ascète Gotama m'interrogeait sur les trois Védas, le domaine de mes propres maîtres, je pourrais certainement satisfaire son esprit par l'explication de la question" — voilà que l'ascète Gotama m'interroge précisément sur les trois Védas, le domaine de mes propres maîtres. Je vais certainement satisfaire son esprit par l'explication de la question ! » ๓๑๑. อถ โข โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ อพฺภุนฺนาเมตฺวา กายํ อนุวิโลเกตฺวา ปริสํ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘ปญฺจหิ, โภ โคตม, องฺเคหิ สมนฺนาคตํ พฺราหฺมณา พฺราหฺมณํ ปญฺญเปนฺติ; ‘พฺราหฺมโณสฺมี’ติ จ วทมาโน สมฺมา วเทยฺย, น จ ปน มุสาวาทํ อาปชฺเชยฺย. กตเมหิ ปญฺจหิ? อิธ, โภ โคตม, พฺราหฺมโณ อุภโต สุชาโต โหติ มาติโต จ ปิติโต จ, สํสุทฺธคหณิโก ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคา อกฺขิตฺโต อนุปกฺกุฏฺโฐ ชาติวาเทน; อชฺฌายโก โหติ มนฺตธโร ติณฺณํ เวทานํ ปารคู สนิฆณฺฑุเกฏุภานํ สากฺขรปฺปเภทานํ อิติหาสปญฺจมานํ ปทโก เวยฺยากรโณ โลกายตมหาปุริสลกฺขเณสุ อนวโย; อภิรูโป โหติ ทสฺสนีโย ปาสาทิโก ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคโต พฺรหฺมวณฺณี พฺรหฺมวจฺฉสี อขุทฺทาวกาโส ทสฺสนาย; สีลวา โหติ วุทฺธสีลี วุทฺธสีเลน สมนฺนาคโต; ปณฺฑิโต จ โหติ เมธาวี ปฐโม วา ทุติโย วา สุชํ ปคฺคณฺหนฺตานํ. อิเมหิ โข, โภ โคตม, ปญฺจหิ องฺเคหิ สมนฺนาคตํ พฺราหฺมณา พฺราหฺมณํ ปญฺญเปนฺติ; ‘พฺราหฺมโณสฺมี’ติ จ วทมาโน สมฺมา วเทยฺย, น จ ปน มุสาวาทํ อาปชฺเชยฺยา’’ติ. 311. Alors le brahmane Soṇadaṇḍa, redressant son corps et jetant un regard sur l'assemblée, dit au Bienheureux : « Maître Gotama, c'est par cinq qualités que les brahmanes désignent un brahmane ; et celui qui en est pourvu, en affirmant "Je suis brahmane", parlerait avec justesse sans tomber dans le mensonge. Quelles sont ces cinq qualités ? Ici, maître Gotama, le brahmane est de naissance pure tant du côté maternel que paternel, de conception irréprochable jusqu'à la septième génération de ses ancêtres, sans reproche ni blâme quant à sa lignée ; il est un récitant, connaisseur des textes sacrés, passé maître dans les trois Védas, avec leurs lexiques, leurs rituels, leur phonétique et les récits historiques comme cinquième branche ; il connaît les mots et la grammaire, et il est expert en philosophie naturelle et dans les marques d'un grand homme ; il est beau, d'apparence agréable, inspirant la confiance, doté d'un teint sublime, d'une beauté et d'une stature semblables à celles de Brahmā, magnifique à contempler ; il est vertueux, doté d'une vertu accomplie ; il est sage, doué d'intelligence, et il est le premier ou le deuxième parmi ceux qui tiennent la louche sacrificielle. Voilà, maître Gotama, les cinq qualités par lesquelles les brahmanes désignent un brahmane. » ‘‘อิเมสํ ปน, พฺราหฺมณ, ปญฺจนฺนํ องฺคานํ สกฺกา เอกํ องฺคํ ฐปยิตฺวา จตูหงฺเคหิ สมนฺนาคตํ พฺราหฺมณา พฺราหฺมณํ ปญฺญเปตุํ; ‘พฺราหฺมโณสฺมี’ติ จ วทมาโน สมฺมา วเทยฺย, น จ ปน มุสาวาทํ อาปชฺเชยฺยา’’ติ? ‘‘สกฺกา[Pg.114], โภ โคตม. อิเมสญฺหิ, โภ โคตม, ปญฺจนฺนํ องฺคานํ วณฺณํ ฐปยาม. กิญฺหิ วณฺโณ กริสฺสติ? ยโต โข, โภ โคตม, พฺราหฺมโณ อุภโต สุชาโต โหติ มาติโต จ ปิติโต จ สํสุทฺธคหณิโก ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคา อกฺขิตฺโต อนุปกฺกุฏฺโฐ ชาติวาเทน; อชฺฌายโก จ โหติ มนฺตธโร จ ติณฺณํ เวทานํ ปารคู สนิฆณฺฑุเกฏุภานํ สากฺขรปฺปเภทานํ อิติหาสปญฺจมานํ ปทโก เวยฺยากรโณ โลกายตมหาปุริสลกฺขเณสุ อนวโย; สีลวา จ โหติ วุทฺธสีลี วุทฺธสีเลน สมนฺนาคโต; ปณฺฑิโต จ โหติ เมธาวี ปฐโม วา ทุติโย วา สุชํ ปคฺคณฺหนฺตานํ. อิเมหิ โข โภ โคตม จตูหงฺเคหิ สมนฺนาคตํ พฺราหฺมณา พฺราหฺมณํ ปญฺญเปนฺติ; ‘พฺราหฺมโณสฺมี’ติ จ วทมาโน สมฺมา วเทยฺย, น จ ปน มุสาวาทํ อาปชฺเชยฺยา’’ติ. « Mais, brahmane, parmi ces cinq qualités, est-il possible d'en écarter une et de désigner comme brahmane celui qui est pourvu des quatre autres ? Et celui-ci, en affirmant "Je suis brahmane", parlerait-il avec justesse sans tomber dans le mensonge ? » — « C'est possible, maître Gotama. Parmi ces cinq qualités, nous écartons la beauté. Car que peut bien faire la beauté ? En effet, maître Gotama, lorsqu'un brahmane est de naissance pure jusqu'à la septième génération... qu'il est récitant et maître des trois Védas... qu'il est vertueux et doté d'une vertu accomplie... et qu'il est sage, intelligent, étant parmi les premiers à tenir la louche sacrificielle ; c'est par ces quatre qualités, maître Gotama, que les brahmanes désignent un brahmane ; et celui qui en est pourvu, en affirmant "Je suis brahmane", parlerait avec justesse sans tomber dans le mensonge. » ๓๑๒. ‘‘อิเมสํ ปน, พฺราหฺมณ, จตุนฺนํ องฺคานํ สกฺกา เอกํ องฺคํ ฐปยิตฺวา ตีหงฺเคหิ สมนฺนาคตํ พฺราหฺมณา พฺราหฺมณํ ปญฺญเปตุํ; ‘พฺราหฺมโณสฺมี’ติ จ วทมาโน สมฺมา วเทยฺย, น จ ปน มุสาวาทํ อาปชฺเชยฺยา’’ติ? ‘‘สกฺกา, โภ โคตม. อิเมสญฺหิ, โภ โคตม, จตุนฺนํ องฺคานํ มนฺเต ฐปยาม. กิญฺหิ มนฺตา กริสฺสนฺติ? ยโต โข, โภ โคตม, พฺราหฺมโณ อุภโต สุชาโต โหติ มาติโต จ ปิติโต จ สํสุทฺธคหณิโก ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคา อกฺขิตฺโต อนุปกฺกุฏฺโฐ ชาติวาเทน; สีลวา จ โหติ วุทฺธสีลี วุทฺธสีเลน สมนฺนาคโต; ปณฺฑิโต จ โหติ เมธาวี ปฐโม วา ทุติโย วา สุชํ ปคฺคณฺหนฺตานํ. อิเมหิ โข, โภ โคตม, ตีหงฺเคหิ สมนฺนาคตํ พฺราหฺมณา พฺราหฺมณํ ปญฺญเปนฺติ; ‘พฺราหฺมโณสฺมี’ติ จ วทมาโน สมฺมา วเทยฺย, น จ ปน มุสาวาทํ อาปชฺเชยฺยา’’ติ. 312. « Mais, brahmane, parmi ces quatre facteurs, est-il possible d'en écarter un et de désigner comme brahmane celui qui est doté des trois autres ? Et, en l'affirmant ainsi, dirait-on la vérité sans tomber dans le mensonge ? » « C'est possible, ô Gotama. En effet, parmi ces quatre facteurs, nous écartons les hymnes sacrés (les Mantras). Car à quoi servent les hymnes ? Lorsqu'un brahmane, ô Gotama, est bien né des deux côtés, tant du côté maternel que paternel, de lignée pure jusqu'à la septième génération ancestrale, sans reproche ni contestation quant à sa naissance ; qu'il est vertueux, d'une vertu accomplie et doté d'une moralité supérieure ; et qu'il est sage, doué d'intelligence, figurant au premier ou au second rang parmi ceux qui présentent la cuillère sacrificielle. C'est en vertu de ces trois facteurs, ô Gotama, que les brahmanes désignent un brahmane ; et celui qui se proclame ainsi dirait la vérité sans tomber dans le mensonge. » ‘‘อิเมสํ ปน, พฺราหฺมณ, ติณฺณํ องฺคานํ สกฺกา เอกํ องฺคํ ฐปยิตฺวา ทฺวีหงฺเคหิ สมนฺนาคตํ พฺราหฺมณา พฺราหฺมณํ ปญฺญเปตุํ; ‘พฺราหฺมโณสฺมี’ติ จ วทมาโน สมฺมา วเทยฺย, น จ ปน มุสาวาทํ อาปชฺเชยฺยา’’ติ? ‘‘สกฺกา, โภ โคตม. อิเมสญฺหิ, โภ โคตม, ติณฺณํ องฺคานํ ชาตึ ฐปยาม. กิญฺหิ ชาติ กริสฺสติ? ยโต โข, โภ โคตม, พฺราหฺมโณ สีลวา โหติ วุทฺธสีลี วุทฺธสีเลน สมนฺนาคโต; ปณฺฑิโต จ โหติ [Pg.115] เมธาวี ปฐโม วา ทุติโย วา สุชํ ปคฺคณฺหนฺตานํ. อิเมหิ โข, โภ โคตม, ทฺวีหงฺเคหิ สมนฺนาคตํ พฺราหฺมณา พฺราหฺมณํ ปญฺญเปนฺติ; ‘พฺราหฺมโณสฺมี’ติ จ วทมาโน สมฺมา วเทยฺย, น จ ปน มุสาวาทํ อาปชฺเชยฺยา’’ติ. « Mais, brahmane, parmi ces trois facteurs, est-il possible d'en écarter un et de désigner comme brahmane celui qui est doté des deux autres ? Et, en l'affirmant ainsi, dirait-on la vérité sans tomber dans le mensonge ? » « C'est possible, ô Gotama. En effet, parmi ces trois facteurs, nous écartons la naissance. Car à quoi sert la naissance ? Lorsqu'un brahmane, ô Gotama, est vertueux, d'une vertu accomplie et doté d'une moralité supérieure ; et qu'il est sage, doué d'intelligence, figurant au premier ou au second rang parmi ceux qui présentent la cuillère sacrificielle. C'est en vertu de ces deux facteurs, ô Gotama, que les brahmanes désignent un brahmane ; et celui qui se proclame ainsi dirait la vérité sans tomber dans le mensonge. » ๓๑๓. เอวํ วุตฺเต, เต พฺราหฺมณา โสณทณฺฑํ พฺราหฺมณํ เอตทโวจุํ – ‘‘มา ภวํ โสณทณฺโฑ เอวํ อวจ, มา ภวํ โสณทณฺโฑ เอวํ อวจ. อปวทเตว ภวํ โสณทณฺโฑ วณฺณํ, อปวทติ มนฺเต, อปวทติ ชาตึ เอกํเสน. ภวํ โสณทณฺโฑ สมณสฺเสว โคตมสฺส วาทํ อนุปกฺขนฺทตี’’ติ. 313. À ces mots, les brahmanes dirent au brahmane Sonadanda : « Que le vénérable Sonadanda ne parle pas ainsi ! Que le vénérable Sonadanda ne parle pas ainsi ! Le vénérable Sonadanda rejette catégoriquement la beauté, il rejette les hymnes sacrés, il rejette la naissance. Le vénérable Sonadanda se rallie purement et simplement à la doctrine de l'ascète Gotama. » ๓๑๔. อถ โข ภควา เต พฺราหฺมเณ เอตทโวจ – ‘‘สเจ โข ตุมฺหากํ พฺราหฺมณานํ เอวํ โหติ – ‘อปฺปสฺสุโต จ โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ, อกลฺยาณวากฺกรโณ จ โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ, ทุปฺปญฺโญ จ โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ, น จ ปโหติ โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ สมเณน โคตเมน สทฺธึ อสฺมึ วจเน ปฏิมนฺเตตุ’นฺติ, ติฏฺฐตุ โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ, ตุมฺเห มยา สทฺธึ มนฺตวฺโห อสฺมึ วจเน. สเจ ปน ตุมฺหากํ พฺราหฺมณานํ เอวํ โหติ – ‘พหุสฺสุโต จ โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ, กลฺยาณวากฺกรโณ จ โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ, ปณฺฑิโต จ โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ, ปโหติ จ โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ สมเณน โคตเมน สทฺธึ อสฺมึ วจเน ปฏิมนฺเตตุ’นฺติ, ติฏฺฐถ ตุมฺเห, โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ มยา สทฺธึ ปฏิมนฺเตตู’’ติ. 314. Alors le Bienheureux dit à ces brahmanes : « S'il vous semble, ô brahmanes, que le brahmane Sonadanda est peu instruit, qu'il s'exprime avec rudesse, qu'il manque de sagesse et qu'il est incapable de dialoguer avec l'ascète Gotama sur ce sujet, alors que Sonadanda se taise et discutez vous-mêmes avec moi. Mais s'il vous semble, ô brahmanes, que le brahmane Sonadanda est fort instruit, qu'il s'exprime avec élégance, qu'il est sage et capable de dialoguer avec l'ascète Gotama sur ce sujet, alors restez silencieux et laissez le brahmane Sonadanda débattre avec moi. » ๓๑๕. เอวํ วุตฺเต, โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘ติฏฺฐตุ ภวํ โคตโม, ตุณฺหี ภวํ โคตโม โหตุ, อหเมว เตสํ สหธมฺเมน ปฏิวจนํ กริสฺสามี’’ติ. อถ โข โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ เต พฺราหฺมเณ เอตทโวจ – ‘‘มา ภวนฺโต เอวํ อวจุตฺถ, มา ภวนฺโต เอวํ อวจุตฺถ – ‘อปวทเตว ภวํ โสณทณฺโฑ วณฺณํ, อปวทติ มนฺเต, อปวทติ ชาตึ เอกํเสน. ภวํ โสณทณฺโฑ สมณสฺเสว โคตมสฺส วาทํ อนุปกฺขนฺทตี’ติ. นาหํ, โภ, อปวทามิ วณฺณํ วา มนฺเต วา ชาตึ วา’’ติ. 315. À ces mots, le brahmane Sonadanda dit au Bienheureux : « Que le vénérable Gotama s'arrête, qu'il demeure silencieux ; je vais moi-même répondre à ces brahmanes de manière argumentée. » Puis il s'adressa aux brahmanes : « Ne parlez pas ainsi, messieurs, ne parlez pas ainsi en disant que Sonadanda rejette la beauté, les hymnes ou la naissance, ou qu'il se rallie à l'ascète Gotama. Je ne rejette ni la beauté, ni les hymnes, ni la naissance. » ๓๑๖. เตน [Pg.116] โข ปน สมเยน โสณทณฺฑสฺส พฺราหฺมณสฺส ภาคิเนยฺโย องฺคโก นาม มาณวโก ตสฺสํ ปริสายํ นิสินฺโน โหติ. อถ โข โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ เต พฺราหฺมเณ เอตทโวจ – ‘‘ปสฺสนฺติ โน โภนฺโต อิมํ องฺคกํ มาณวกํ อมฺหากํ ภาคิเนยฺย’’นฺติ? ‘‘เอวํ, โภ’’. ‘‘องฺคโก โข, โภ, มาณวโก อภิรูโป ทสฺสนีโย ปาสาทิโก ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคโต พฺรหฺมวณฺณี พฺรหฺมวจฺฉสี อขุทฺทาวกาโส ทสฺสนาย, นาสฺส อิมิสฺสํ ปริสายํ สมสโม อตฺถิ วณฺเณน ฐเปตฺวา สมณํ โคตมํ. องฺคโก โข มาณวโก อชฺฌายโก มนฺตธโร, ติณฺณํ เวทานํ ปารคู สนิฆณฺฑุเกฏุภานํ สากฺขรปฺปเภทานํ อิติหาสปญฺจมานํ ปทโก เวยฺยากรโณ โลกายตมหาปุริสลกฺขเณสุ อนวโย. อหมสฺส มนฺเต วาเจตา. องฺคโก โข มาณวโก อุภโต สุชาโต มาติโต จ ปิติโต จ สํสุทฺธคหณิโก ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคา อกฺขิตฺโต อนุปกฺกุฏฺโฐ ชาติวาเทน. อหมสฺส มาตาปิตโร ชานามิ. องฺคโก โข มาณวโก ปาณมฺปิ หเนยฺย, อทินฺนมฺปิ อาทิเยยฺย, ปรทารมฺปิ คจฺเฉยฺย, มุสาวาทมฺปิ ภเณยฺย, มชฺชมฺปิ ปิเวยฺย, เอตฺถ ทานิ, โภ, กึ วณฺโณ กริสฺสติ, กึ มนฺตา, กึ ชาติ? ยโต โข, โภ, พฺราหฺมโณ สีลวา จ โหติ วุทฺธสีลี วุทฺธสีเลน สมนฺนาคโต, ปณฺฑิโต จ โหติ เมธาวี ปฐโม วา ทุติโย วา สุชํ ปคฺคณฺหนฺตานํ. อิเมหิ โข, โภ, ทฺวีหงฺเคหิ สมนฺนาคตํ พฺราหฺมณา พฺราหฺมณํ ปญฺญเปนฺติ; ‘พฺราหฺมโณสฺมี’ติ จ วทมาโน สมฺมา วเทยฺย, น จ ปน มุสาวาทํ อาปชฺเชยฺยา’’ติ. 316. En ce temps-là, le jeune Angaka, neveu du brahmane Sonadanda, était assis dans cette assemblée. Le brahmane Sonadanda dit alors aux brahmanes : « Messieurs, voyez-vous ce jeune Angaka, notre neveu ? » « Certes, monsieur. » « Le jeune Angaka est beau, agréable à regarder, inspirant la confiance, doté d'un teint d'une perfection suprême, d'une apparence et d'une stature semblables à celles de Brahma, imposant à la vue. Dans cette assemblée, personne n'est son égal en beauté, excepté l'ascète Gotama. Angaka est aussi un répétiteur connaissant les hymnes, maître des trois Védas avec leurs lexiques, leurs rituels, leur phonétique, leur étymologie et les récits historiques comme cinquième ; il est expert dans les mots, la grammaire, la cosmologie et les marques des grands hommes. Je suis moi-même son instructeur. De plus, Angaka est bien né des deux côtés... sans reproche quant à sa naissance. Je connais ses parents. Pourtant, si Angaka tuait des êtres vivants, prenait ce qui n'est pas donné, commettait l'adultère, mentait ou consommait des boissons enivrantes, à quoi serviraient alors sa beauté, ses hymnes ou sa naissance ? C'est parce qu'un brahmane est vertueux, doté d'une moralité supérieure, et qu'il est sage et intelligent, qu'on le désigne comme brahmane. C'est par ces deux seuls facteurs que les brahmanes le reconnaissent, et celui qui se proclame tel dirait la vérité. » สีลปญฺญากถา Discours sur la Vertu et la Sagesse ๓๑๗. ‘‘อิเมสํ ปน, พฺราหฺมณ, ทฺวินฺนํ องฺคานํ สกฺกา เอกํ องฺคํ ฐปยิตฺวา เอเกน องฺเคน สมนฺนาคตํ พฺราหฺมณา พฺราหฺมณํ ปญฺญเปตุํ; ‘พฺราหฺมโณสฺมี’ติ จ วทมาโน สมฺมา วเทยฺย, น จ ปน มุสาวาทํ อาปชฺเชยฺยา’’ติ? ‘‘โน หิทํ, โภ โคตม. สีลปริโธตา หิ, โภ โคตม, ปญฺญา; ปญฺญาปริโธตํ สีลํ. ยตฺถ สีลํ ตตฺถ ปญฺญา, ยตฺถ ปญฺญา ตตฺถ สีลํ. สีลวโต ปญฺญา, ปญฺญวโต สีลํ. สีลปญฺญาณญฺจ ปน โลกสฺมึ อคฺคมกฺขายติ. เสยฺยถาปิ, โภ โคตม, หตฺเถน วา หตฺถํ โธเวยฺย, ปาเทน วา ปาทํ โธเวยฺย; เอวเมว โข, โภ โคตม, สีลปริโธตา ปญฺญา, ปญฺญาปริโธตํ [Pg.117] สีลํ. ยตฺถ สีลํ ตตฺถ ปญฺญา, ยตฺถ ปญฺญา ตตฺถ สีลํ. สีลวโต ปญฺญา, ปญฺญวโต สีลํ. สีลปญฺญาณญฺจ ปน โลกสฺมึ อคฺคมกฺขายตี’’ติ. ‘‘เอวเมตํ, พฺราหฺมณ, เอวเมตํ, พฺราหฺมณ, สีลปริโธตา หิ, พฺราหฺมณ, ปญฺญา, ปญฺญาปริโธตํ สีลํ. ยตฺถ สีลํ ตตฺถ ปญฺญา, ยตฺถ ปญฺญา ตตฺถ สีลํ. สีลวโต ปญฺญา, ปญฺญวโต สีลํ. สีลปญฺญาณญฺจ ปน โลกสฺมึ อคฺคมกฺขายติ. เสยฺยถาปิ, พฺราหฺมณ, หตฺเถน วา หตฺถํ โธเวยฺย, ปาเทน วา ปาทํ โธเวยฺย; เอวเมว โข, พฺราหฺมณ, สีลปริโธตา ปญฺญา, ปญฺญาปริโธตํ สีลํ. ยตฺถ สีลํ ตตฺถ ปญฺญา, ยตฺถ ปญฺญา ตตฺถ สีลํ. สีลวโต ปญฺญา, ปญฺญวโต สีลํ. สีลปญฺญาณญฺจ ปน โลกสฺมึ อคฺคมกฺขายติ. 317. « Mais, ô brahmane, parmi ces deux caractéristiques, est-il possible d'en mettre une de côté et de désigner comme brahmane celui qui ne possède qu'une seule de ces caractéristiques ? Et celui qui dirait : "Je suis brahmane", parlerait-il avec justesse et sans tomber dans le mensonge ? » « Certes non, monsieur Gotama. Car la sagesse est purifiée par la vertu, et la vertu est purifiée par la sagesse. Là où est la vertu, là est la sagesse ; là où est la sagesse, là est la vertu. Pour celui qui est vertueux, il y a la sagesse ; pour celui qui est sage, il y a la vertu. Et la vertu et la sagesse sont déclarées être ce qu'il y a de plus haut dans le monde. C'est comme si, monsieur Gotama, on se lavait une main avec l'autre main, ou un pied avec l'autre pied ; de la même manière, monsieur Gotama, la sagesse est purifiée par la vertu, et la vertu est purifiée par la sagesse. Là où est la vertu, là est la sagesse ; là où est la sagesse, là est la vertu. Pour celui qui est vertueux, il y a la sagesse ; pour celui qui est sage, il y a la vertu. Et la vertu et la sagesse sont déclarées être ce qu'il y a de plus haut dans le monde. » « C'est exactement ainsi, ô brahmane ! C'est exactement ainsi, ô brahmane ! Car la sagesse est purifiée par la vertu, et la vertu est purifiée par la sagesse. Là où est la vertu, là est la sagesse ; là où est la sagesse, là est la vertu. Pour celui qui est vertueux, il y a la sagesse ; pour celui qui est sage, il y a la vertu. Et la vertu et la sagesse sont déclarées être ce qu'il y a de plus haut dans le monde. C'est comme si, ô brahmane, on se lavait une main avec l'autre main, ou un pied avec l'autre pied ; de la même manière, ô brahmane, la sagesse est purifiée par la vertu, et la vertu est purifiée par la sagesse. Là où est la vertu, là est la sagesse ; là où est la sagesse, là est la vertu. Pour celui qui est vertueux, il y a la sagesse ; pour celui qui est sage, il y a la vertu. Et la vertu et la sagesse sont déclarées être ce qu'il y a de plus haut dans le monde. » ๓๑๘. ‘‘กตมํ ปน ตํ, พฺราหฺมณ, สีลํ? กตมา สา ปญฺญา’’ติ? ‘‘เอตฺตกปรมาว มยํ, โภ โคตม, เอตสฺมึ อตฺเถ. สาธุ วต ภวนฺตํเยว โคตมํ ปฏิภาตุ เอตสฺส ภาสิตสฺส อตฺโถ’’ติ. ‘‘เตน หิ, พฺราหฺมณ, สุโณหิ; สาธุกํ มนสิกโรหิ; ภาสิสฺสามี’’ติ. ‘‘เอวํ, โภ’’ติ โข โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ ภควโต ปจฺจสฺโสสิ. ภควา เอตทโวจ – ‘‘อิธ, พฺราหฺมณ, ตถาคโต โลเก อุปฺปชฺชติ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ…เป… (ยถา ๑๙๐-๒๑๒ อนุจฺเฉเทสุ ตถา วิตฺถาเรตพฺพํ). เอวํ โข, พฺราหฺมณ, ภิกฺขุ สีลสมฺปนฺโน โหติ. อิทํ โข ตํ, พฺราหฺมณ, สีลํ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ…เป… ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ…เป… ญาณทสฺสนาย จิตฺตํ อภินีหรติ, อภินินฺนาเมติ. อิทมฺปิสฺส โหติ ปญฺญาย…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาติ, อิทมฺปิสฺส โหติ ปญฺญาย อยํ โข สา, พฺราหฺมณ, ปญฺญา’’ติ. 318. « Mais qu'est-ce que cette vertu, ô brahmane ? Qu'est-ce que cette sagesse ? » « Sur ce point, monsieur Gotama, notre connaissance s'arrête là. Il serait bon que monsieur Gotama lui-même veuille bien nous éclairer sur le sens de ces paroles. » « Dans ce cas, ô brahmane, écoute bien et sois attentif, je vais parler. » « Très bien, monsieur », répondit le brahmane Soṇadaṇḍa au Bienheureux. Le Bienheureux dit ceci : « Voici, ô brahmane, un Tathāgata apparaît dans le monde, un Arhat, un Bouddha parfaitement éveillé... (le texte doit être développé comme dans les paragraphes 190-212). C'est ainsi, ô brahmane, qu'un moine est accompli dans la vertu. Telle est, ô brahmane, cette vertu... il demeure après avoir atteint le premier jhana... le deuxième... le troisième... le quatrième jhana... il dirige et incline son esprit vers la connaissance et la vision. Cela aussi fait partie de sa sagesse... il comprend qu'il n'y a plus rien après cet état d'existence. Cela aussi fait partie de sa sagesse. Telle est, ô brahmane, cette sagesse. » โสณทณฺฑอุปาสกตฺตปฏิเวทนา Déclaration de Soṇadaṇḍa comme disciple laïc ๓๑๙. เอวํ วุตฺเต, โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตม, อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตม. เสยฺยถาปิ, โภ โคตม, นิกฺกุชฺชิตํ วา อุกฺกุชฺเชยฺย, ปฏิจฺฉนฺนํ วา วิวเรยฺย, มูฬฺหสฺส วา มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย, อนฺธกาเร วา เตลปชฺโชตํ ธาเรยฺย, ‘จกฺขุมนฺโต รูปานิ ทกฺขนฺตี’ติ; เอวเมวํ โภตา โคตเมน อเนกปริยาเยน ธมฺโม ปกาสิโต. เอสาหํ ภวนฺตํ โคตมํ สรณํ คจฺฉามิ, ธมฺมญฺจ, ภิกฺขุสงฺฆญฺจ. อุปาสกํ มํ ภวํ โคตโม ธาเรตุ อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คตํ[Pg.118]. อธิวาเสตุ จ เม ภวํ โคตโม สฺวาตนาย ภตฺตํ สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆนา’’ติ. อธิวาเสสิ ภควา ตุณฺหีภาเวน. 319. À ces mots, le brahmane Soṇadaṇḍa dit au Bienheureux : « C'est magnifique, monsieur Gotama ! C'est magnifique, monsieur Gotama ! C'est comme si, monsieur Gotama, on redressait ce qui était renversé, ou si l'on révélait ce qui était caché, ou si l'on montrait le chemin à celui qui s'était égaré, ou si l'on apportait une lampe dans les ténèbres en se disant : "Ceux qui ont des yeux verront les formes" ; c'est ainsi que monsieur Gotama a exposé le Dhamma de multiples façons. Je prends refuge en monsieur Gotama, ainsi que dans le Dhamma et dans la communauté des moines. Que monsieur Gotama me considère comme un disciple laïc ayant pris refuge dès aujourd'hui et pour le reste de ma vie. Et que monsieur Gotama veuille bien accepter mon invitation à déjeuner pour demain, avec la communauté des moines. » Le Bienheureux accepta par son silence. ๓๒๐. อถ โข โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ ภควโต อธิวาสนํ วิทิตฺวา อุฏฺฐายาสนา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปกฺกามิ. อถ โข โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ ตสฺสา รตฺติยา อจฺจเยน สเก นิเวสเน ปณีตํ ขาทนียํ โภชนียํ ปฏิยาทาเปตฺวา ภควโต กาลํ อาโรจาเปสิ – ‘‘กาโล, โภ โคตม, นิฏฺฐิตํ ภตฺต’’นฺติ. อถ โข ภควา ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน เยน โสณทณฺฑสฺส พฺราหฺมณสฺส นิเวสนํ เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. อถ โข โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ ปณีเตน ขาทนีเยน โภชนีเยน สหตฺถา สนฺตปฺเปสิ สมฺปวาเรสิ. 320. Alors, le brahmane Soṇadaṇḍa, ayant compris que le Bienheureux avait accepté, se leva de son siège, salua le Bienheureux et, après avoir tourné autour de lui par la droite, s'en alla. Puis, à la fin de la nuit, le brahmane Soṇadaṇḍa fit préparer dans sa propre demeure des mets délicats, solides et tendres, et fit annoncer l'heure au Bienheureux : « C'est l'heure, monsieur Gotama, le repas est prêt. » Alors le Bienheureux, s'étant habillé le matin, prit son bol et sa robe et se rendit avec la communauté des moines à la demeure du brahmane Soṇadaṇḍa. S'y étant rendu, il s'assit sur le siège préparé. Alors le brahmane Soṇadaṇḍa servit et rassasia de ses propres mains la communauté des moines ayant le Bouddha à sa tête avec des mets délicats, solides et tendres. ๓๒๑. อถ โข โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ ภุตฺตาวึ โอนีตปตฺตปาณึ อญฺญตรํ นีจํ อาสนํ คเหตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข โสณทณฺโฑ พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อหญฺเจว โข ปน, โภ โคตม, ปริสคโต สมาโน อาสนา วุฏฺฐหิตฺวา ภวนฺตํ โคตมํ อภิวาเทยฺยํ, เตน มํ สา ปริสา ปริภเวยฺย. ยํ โข ปน สา ปริสา ปริภเวยฺย, ยโสปิ ตสฺส หาเยถ. ยสฺส โข ปน ยโส หาเยถ, โภคาปิ ตสฺส หาเยยฺยุํ. ยโสลทฺธา โข ปนมฺหากํ โภคา. อหญฺเจว โข ปน, โภ โคตม, ปริสคโต สมาโน อญฺชลึ ปคฺคณฺเหยฺยํ, อาสนา เม ตํ ภวํ โคตโม ปจฺจุฏฺฐานํ ธาเรตุ. อหญฺเจว โข ปน, โภ โคตม, ปริสคโต สมาโน เวฐนํ โอมุญฺเจยฺยํ, สิรสา เม ตํ ภวํ โคตโม อภิวาทนํ ธาเรตุ. อหญฺเจว โข ปน, โภ โคตม, ยานคโต สมาโน ยานา ปจฺโจโรหิตฺวา ภวนฺตํ โคตมํ อภิวาเทยฺยํ, เตน มํ สา ปริสา ปริภเวยฺย. ยํ โข ปน สา ปริสา ปริภเวยฺย, ยโสปิ ตสฺส หาเยถ, ยสฺส โข ปน ยโส หาเยถ, โภคาปิ ตสฺส หาเยยฺยุํ. ยโสลทฺธา โข ปนมฺหากํ โภคา. อหญฺเจว โข ปน, โภ โคตม, ยานคโต สมาโน ปโตทลฏฺฐึ อพฺภุนฺนาเมยฺยํ, ยานา เม ตํ ภวํ โคตโม ปจฺโจโรหนํ ธาเรตุ. อหญฺเจว [Pg.119] โข ปน, โภ โคตม, ยานคโต สมาโน ฉตฺตํ อปนาเมยฺยํ, สิรสา เม ตํ ภวํ โคตโม อภิวาทนํ ธาเรตู’’ติ. 321. Puis, le brahmane Soṇadaṇḍa, voyant que le Bienheureux avait fini son repas et avait retiré sa main de son bol, prit un siège bas et s'assit à l'écart. Assis à l'écart, le brahmane Soṇadaṇḍa dit au Bienheureux : « Monsieur Gotama, si alors que je me trouve au milieu de l'assemblée, je devais me lever de mon siège pour saluer monsieur Gotama, cette assemblée me mépriserait. Pour celui que cette assemblée méprise, sa réputation décline. Pour celui dont la réputation décline, sa fortune décline aussi. Or, notre fortune est acquise grâce à notre réputation. Monsieur Gotama, si alors que je me trouve au milieu de l'assemblée, je joins les mains en signe de respect, que monsieur Gotama veuille bien considérer cela comme si je m'étais levé de mon siège pour l'accueillir. Monsieur Gotama, si alors que je me trouve au milieu de l'assemblée, je retire mon turban, que monsieur Gotama veuille bien considérer cela comme si je m'étais incliné de la tête. Monsieur Gotama, si alors que je me trouve sur un char, j'en descendais pour saluer monsieur Gotama, cette assemblée me mépriserait. Pour celui que cette assemblée méprise, sa réputation décline. Pour celui dont la réputation décline, sa fortune décline aussi. Or, notre fortune est acquise grâce à notre réputation. Monsieur Gotama, si alors que je me trouve sur un char, je lève mon aiguillon, que monsieur Gotama veuille bien considérer cela comme si j'étais descendu du char. Monsieur Gotama, si alors que je me trouve sur un char, j'abaisse mon parasol, que monsieur Gotama veuille bien considérer cela comme une salutation faite de la tête. » ๓๒๒. อถ โข ภควา โสณทณฺฑํ พฺราหฺมณํ ธมฺมิยา กถาย สนฺทสฺเสตฺวา สมาทเปตฺวา สมุตฺเตเชตฺวา สมฺปหํเสตฺวา อุฏฺฐายาสนา ปกฺกามีติ. 322. Alors, le Bienheureux, après avoir instruit, incité, enflammé et réjoui le brahmane Soṇadaṇḍa par un discours sur le Dhamma, se leva de son siège et s'en alla. โสณทณฺฑสุตฺตํ นิฏฺฐิตํ จตุตฺถํ. Le Soṇadaṇḍa Sutta, le quatrième, est terminé. ๕. กูฏทนฺตสุตฺตํ 5. Le Kūṭadanta Sutta ขาณุมตกพฺราหฺมณคหปติกา Les brahmanes et les chefs de famille de Khāṇumata ๓๒๓. เอวํ [Pg.120] เม สุตํ – เอกํ สมยํ ภควา มคเธสุ จาริกํ จรมาโน มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหิ เยน ขาณุมตํ นาม มคธานํ พฺราหฺมณคาโม ตทวสริ. ตตฺร สุทํ ภควา ขาณุมเต วิหรติ อมฺพลฏฺฐิกายํ. เตน โข ปน สมเยน กูฏทนฺโต พฺราหฺมโณ ขาณุมตํ อชฺฌาวสติ สตฺตุสฺสทํ สติณกฏฺโฐทกํ สธญฺญํ ราชโภคฺคํ รญฺญา มาคเธน เสนิเยน พิมฺพิสาเรน ทินฺนํ ราชทายํ พฺรหฺมเทยฺยํ. เตน โข ปน สมเยน กูฏทนฺตสฺส พฺราหฺมณสฺส มหายญฺโญ อุปกฺขโฏ โหติ. สตฺต จ อุสภสตานิ สตฺต จ วจฺฉตรสตานิ สตฺต จ วจฺฉตรีสตานิ สตฺต จ อชสตานิ สตฺต จ อุรพฺภสตานิ ถูณูปนีตานิ โหนฺติ ยญฺญตฺถาย. 323. Ainsi ai-je entendu. Une fois, le Bienheureux, voyageant dans le pays de Magadha avec une grande communauté de moines, environ cinq cents moines, arriva à Khāṇumata, un village brahmane des Magadhans. Là, le Bienheureux résidait à Khāṇumata dans le jardin d’Ambalaṭṭhikā. Or, à cette époque, le brahmane Kūṭadanta vivait à Khāṇumata, un domaine prospère, riche en herbe, en bois et en eau, abondant en grains, un fief royal concédé par le roi Seniya Bimbisāra de Magadha comme une dotation royale. En ce temps-là, le brahmane Kūṭadanta préparait un grand sacrifice. Sept cents taureaux, sept cents jeunes taureaux, sept cents génisses, sept cents boucs et sept cents béliers avaient été conduits au poteau sacrificiel pour le sacrifice. ๓๒๔. อสฺโสสุํ โข ขาณุมตกา พฺราหฺมณคหปติกา – ‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม สกฺยปุตฺโต สกฺยกุลา ปพฺพชิโต มคเธสุ จาริกํ จรมาโน มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหิ ขาณุมตํ อนุปฺปตฺโต ขาณุมเต วิหรติ อมฺพลฏฺฐิกายํ. ตํ โข ปน ภวนฺตํ โคตมํ เอวํ กลฺยาโณ กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคโต – ‘อิติปิ โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน สุคโต โลกวิทู อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา’ติ. โส อิมํ โลกํ สเทวกํ สมารกํ สพฺรหฺมกํ สสฺสมณพฺราหฺมณึ ปชํ สเทวมนุสฺสํ สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทติ. โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสติ. สาธุ โข ปน ตถารูปานํ อรหตํ ทสฺสนํ โหตี’’ติ. 324. Les brahmanes et les chefs de famille de Khāṇumata apprirent la nouvelle : « Il paraît, messieurs, que l'ascète Gotama, le fils des Sakyas qui est parti de la famille des Sakyas pour la vie errante, voyageant dans le pays de Magadha avec une grande communauté de moines, environ cinq cents moines, est arrivé à Khāṇumata et réside dans le jardin d'Ambalaṭṭhikā. Or, une excellente renommée concernant ce vénérable Gotama s'est ainsi répandue : "C'est un Bienheureux, un Arhat, un Éveillé par lui-même, accompli dans la connaissance et la conduite, un Sugata, un connaisseur des mondes, un guide inégalé pour l'entraînement des hommes, le maître des dieux et des hommes, un Bouddha, le Bienheureux." Il fait connaître ce monde avec ses dieux, ses Maras et ses Brahmas, cette génération avec ses ascètes et ses brahmanes, ses rois et ses hommes, après l'avoir réalisé par sa propre connaissance supérieure. Il enseigne le Dhamma, excellent au début, excellent au milieu, excellent à la fin, avec le sens et la lettre ; il expose la vie sainte, parfaitement complète et pure. Certes, il est bon de voir de tels Arhats. » ๓๒๕. อถ โข ขาณุมตกา พฺราหฺมณคหปติกา ขาณุมตา นิกฺขมิตฺวา สงฺฆสงฺฆี คณีภูตา เยน อมฺพลฏฺฐิกา เตนุปสงฺกมนฺติ. 325. Alors, les brahmanes et les chefs de famille de Khāṇumata, quittant Khāṇumata en groupes et en foules, se dirigèrent vers Ambalaṭṭhikā. ๓๒๖. เตน [Pg.121] โข ปน สมเยน กูฏทนฺโต พฺราหฺมโณ อุปริปาสาเท ทิวาเสยฺยํ อุปคโต โหติ. อทฺทสา โข กูฏทนฺโต พฺราหฺมโณ ขาณุมตเก พฺราหฺมณคหปติเก ขาณุมตา นิกฺขมิตฺวา สงฺฆสงฺฆี คณีภูเต เยน อมฺพลฏฺฐิกา เตนุปสงฺกมนฺเต. ทิสฺวา ขตฺตํ อามนฺเตสิ – ‘‘กึ นุ โข, โภ ขตฺเต, ขาณุมตกา พฺราหฺมณคหปติกา ขาณุมตา นิกฺขมิตฺวา สงฺฆสงฺฆี คณีภูตา เยน อมฺพลฏฺฐิกา เตนุปสงฺกมนฺตี’’ติ? 326. À ce moment-là, le brahmane Kūṭadanta s'était retiré pour sa sieste de midi sur la terrasse supérieure de son palais. Kūṭadanta vit les brahmanes et les chefs de famille de Khāṇumata sortir du village en groupes et en foules, se dirigeant vers Ambalaṭṭhikā. En les voyant, il appela son intendant : « Pourquoi donc, cher intendant, les brahmanes et les chefs de famille de Khāṇumata sortent-ils ainsi en groupes et en foules pour se rendre à Ambalaṭṭhikā ? » ๓๒๗. ‘‘อตฺถิ โข, โภ, สมโณ โคตโม สกฺยปุตฺโต สกฺยกุลา ปพฺพชิโต มคเธสุ จาริกํ จรมาโน มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหิ ขาณุมตํ อนุปฺปตฺโต, ขาณุมเต วิหรติ อมฺพลฏฺฐิกายํ. ตํ โข ปน ภวนฺตํ โคตมํ เอวํ กลฺยาโณ กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคโต – ‘อิติปิ โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน สุคโต โลกวิทู อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา’ติ. ตเมเต ภวนฺตํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมนฺตี’’ติ. 327. « C'est que, monsieur, l'ascète Gotama, le fils des Sakyas qui est parti de la famille des Sakyas pour la vie errante, voyageant dans le pays de Magadha avec une grande communauté de moines, environ cinq cents moines, est arrivé à Khāṇumata et réside dans le jardin d'Ambalaṭṭhikā. Or, une excellente renommée concernant ce vénérable Gotama s'est ainsi répandue : "C'est un Bienheureux, un Arhat, un Éveillé par lui-même, accompli dans la connaissance et la conduite, un Sugata, un connaisseur des mondes, un guide inégalé pour l'entraînement des hommes, le maître des dieux et des hommes, un Bouddha, le Bienheureux." Ces gens se rendent auprès du vénérable Gotama pour le voir. » ๓๒๘. อถ โข กูฏทนฺตสฺส พฺราหฺมณสฺส เอตทโหสิ – ‘‘สุตํ โข ปน เมตํ – ‘สมโณ โคตโม ติวิธํ ยญฺญสมฺปทํ โสฬสปริกฺขารํ ชานาตี’ติ. น โข ปนาหํ ชานามิ ติวิธํ ยญฺญสมฺปทํ โสฬสปริกฺขารํ. อิจฺฉามิ จาหํ มหายญฺญํ ยชิตุํ. ยํนูนาหํ สมณํ โคตมํ อุปสงฺกมิตฺวา ติวิธํ ยญฺญสมฺปทํ โสฬสปริกฺขารํ ปุจฺเฉยฺย’’นฺติ. 328. Alors, cette pensée vint à l'esprit du brahmane Kūṭadanta : « J'ai entendu dire que l'ascète Gotama connaît la triple perfection du sacrifice avec ses seize accessoires. Or, je ne connais pas cette triple perfection du sacrifice avec ses seize accessoires. Pourtant, je désire accomplir un grand sacrifice. Et si j'allais trouver l'ascète Gotama pour l'interroger sur la triple perfection du sacrifice avec ses seize accessoires ? » ๓๒๙. อถ โข กูฏทนฺโต พฺราหฺมโณ ขตฺตํ อามนฺเตสิ – ‘‘เตน หิ, โภ ขตฺเต, เยน ขาณุมตกา พฺราหฺมณคหปติกา เตนุปสงฺกม. อุปสงฺกมิตฺวา ขาณุมตเก พฺราหฺมณคหปติเก เอวํ วเทหิ – ‘กูฏทนฺโต, โภ, พฺราหฺมโณ เอวมาห – ‘‘อาคเมนฺตุ กิร ภวนฺโต, กูฏทนฺโตปิ พฺราหฺมโณ สมณํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิสฺสตี’’’ติ. ‘‘เอวํ, โภ’’ติ โข โส ขตฺตา กูฏทนฺตสฺส พฺราหฺมณสฺส ปฏิสฺสุตฺวา เยน ขาณุมตกา พฺราหฺมณคหปติกา เตนุปสงฺกมิ. อุปสงฺกมิตฺวา ขาณุมตเก พฺราหฺมณคหปติเก เอตทโวจ – ‘‘กูฏทนฺโต, โภ, พฺราหฺมโณ เอวมาห – ‘อาคเมนฺตุ กิร โภนฺโต, กูฏทนฺโตปิ พฺราหฺมโณ สมณํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิสฺสตี’’’ติ. 329. Alors, le brahmane Kūṭadanta appela son intendant : « Dans ce cas, mon cher, va trouver les brahmanes et les chefs de famille de Khāṇumata. Une fois là-bas, dis-leur ceci : "Messieurs, le brahmane Kūṭadanta vous demande d'attendre ; le brahmane Kūṭadanta se rendra lui aussi auprès de l'ascète Gotama pour le voir." » « Très bien, monsieur », répondit l'intendant au brahmane Kūṭadanta. Il se rendit auprès des brahmanes et des chefs de famille de Khāṇumata et leur dit : « Messieurs, le brahmane Kūṭadanta vous demande d'attendre ; le brahmane Kūṭadanta se rendra lui aussi auprès de l'ascète Gotama pour le voir. » กูฏทนฺตคุณกถา Récit des qualités de Kūṭadanta ๓๓๐. เตน [Pg.122] โข ปน สมเยน อเนกานิ พฺราหฺมณสตานิ ขาณุมเต ปฏิวสนฺติ – ‘‘กูฏทนฺตสฺส พฺราหฺมณสฺส มหายญฺญํ อนุภวิสฺสามา’’ติ. อสฺโสสุํ โข เต พฺราหฺมณา – ‘‘กูฏทนฺโต กิร พฺราหฺมโณ สมณํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิสฺสตี’’ติ. อถ โข เต พฺราหฺมณา เยน กูฏทนฺโต พฺราหฺมโณ เตนุปสงฺกมึสุ. 330. À cette époque, plusieurs centaines de brahmanes séjournaient à Khāṇumata avec la pensée : « Nous allons participer au grand sacrifice du brahmane Kūṭadanta. » Ces brahmanes apprirent que le brahmane Kūṭadanta allait se rendre auprès de l'ascète Gotama pour le voir. Alors, ces brahmanes se rendirent là où se trouvait le brahmane Kūṭadanta. ๓๓๑. อุปสงฺกมิตฺวา กูฏทนฺตํ พฺราหฺมณํ เอตทโวจุํ – ‘‘สจฺจํ กิร ภวํ กูฏทนฺโต สมณํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิสฺสตี’’ติ? ‘‘เอวํ โข เม, โภ, โหติ – ‘อหมฺปิ สมณํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิสฺสามี’’’ติ. 331. S'étant approchés, ils dirent au brahmane Kūṭadanta : « Est-il vrai, Monsieur Kūṭadanta, que vous allez vous rendre auprès de l'ascète Gotama pour le voir ? » « C'est en effet mon intention, messieurs : j'irai moi aussi voir l'ascète Gotama. » ‘‘มา ภวํ กูฏทนฺโต สมณํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิ. น อรหติ ภวํ กูฏทนฺโต สมณํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ. สเจ ภวํ กูฏทนฺโต สมณํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิสฺสติ, โภโต กูฏทนฺตสฺส ยโส หายิสฺสติ, สมณสฺส โคตมสฺส ยโส อภิวฑฺฒิสฺสติ. ยมฺปิ โภโต กูฏทนฺตสฺส ยโส หายิสฺสติ, สมณสฺส โคตมสฺส ยโส อภิวฑฺฒิสฺสติ, อิมินาปงฺเคน น อรหติ ภวํ กูฏทนฺโต สมณํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ. สมโณ ตฺเวว โคตโม อรหติ ภวนฺตํ กูฏทนฺตํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ. « Que le vénérable Kūṭadanta ne se rende pas auprès de l'ascète Gotama pour le voir. Il ne convient pas que le vénérable Kūṭadanta se rende auprès de l'ascète Gotama pour le voir. Si le vénérable Kūṭadanta se rendait auprès de l'ascète Gotama pour le voir, la renommée du vénérable Kūṭadanta diminuerait et celle de l'ascète Gotama augmenterait. Puisque la renommée du vénérable Kūṭadanta diminuerait et que celle de l'ascète Gotama augmenterait, pour cette raison également, il ne convient pas que le vénérable Kūṭadanta se rende auprès de l'ascète Gotama pour le voir. C'est au contraire l'ascète Gotama qui devrait se rendre auprès du vénérable Kūṭadanta pour le voir. » ‘‘ภวญฺหิ กูฏทนฺโต อุภโต สุชาโต มาติโต จ ปิติโต จ สํสุทฺธคหณิโก ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคา อกฺขิตฺโต อนุปกฺกุฏฺโฐ ชาติวาเทน. ยมฺปิ ภวํ กูฏทนฺโต อุภโต สุชาโต มาติโต จ ปิติโต จ สํสุทฺธคหณิโก ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคา อกฺขิตฺโต อนุปกฺกุฏฺโฐ ชาติวาเทน, อิมินาปงฺเคน น อรหติ ภวํ กูฏทนฺโต สมณํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ. สมโณ ตฺเวว โคตโม อรหติ ภวนฺตํ กูฏทนฺตํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ. « En effet, le vénérable Kūṭadanta est de haute naissance tant du côté maternel que paternel, de lignée pure jusqu'à la septième génération ancestrale, irréprochable et sans tache quant à sa lignée. Puisque le vénérable Kūṭadanta est de haute naissance tant du côté maternel que paternel, de lignée pure jusqu'à la septième génération ancestrale, irréprochable et sans tache quant à sa lignée, pour cette raison également, il ne convient pas que le vénérable Kūṭadanta se rende auprès de l'ascète Gotama pour le voir. C'est au contraire l'ascète Gotama qui devrait se rendre auprès du vénérable Kūṭadanta pour le voir. » ‘‘ภวญฺหิ กูฏทนฺโต อฑฺโฒ มหทฺธโน มหาโภโค ปหูตวิตฺตูปกรโณ ปหูตชาตรูปรชโต…เป… « En effet, le vénérable Kūṭadanta est riche, possède de grands biens, de vastes ressources, d'abondants objets de valeur et beaucoup d'or et d'argent... » ‘‘ภวญฺหิ กูฏทนฺโต อชฺฌายโก มนฺตธโร ติณฺณํ เวทานํ ปารคู สนิฆณฺฑุเกฏุภานํ สากฺขรปฺปเภทานํ อิติหาสปญฺจมานํ ปทโก เวยฺยากรโณ โลกายตมหาปุริสลกฺขเณสุ อนวโย…เป… « En effet, le vénérable Kūṭadanta est un érudit, connaisseur des mantras, maître des trois Védas avec leurs lexiques, leur rituel, leur phonologie et l'histoire comme cinquième ; il est expert dans la récitation et la grammaire, et parfaitement instruit dans la philosophie matérialiste et les marques d'un grand homme... » ‘‘ภวญฺหิ [Pg.123] กูฏทนฺโต อภิรูโป ทสฺสนีโย ปาสาทิโก ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคโต พฺรหฺมวณฺณี พฺรหฺมวจฺฉสี อขุทฺทาวกาโส ทสฺสนาย…เป… « En effet, le vénérable Kūṭadanta est beau, d'apparence agréable, inspirant la confiance, doté d'une beauté de teint suprême, d'une couleur semblable à celle de Brahmā, d'une stature majestueuse, imposant à voir... » ‘‘ภวญฺหิ กูฏทนฺโต สีลวา วุทฺธสีลี วุทฺธสีเลน สมนฺนาคโต…เป… « En effet, le vénérable Kūṭadanta est vertueux, d'une vertu accomplie, doté d'une vertu croissante... » ‘‘ภวญฺหิ กูฏทนฺโต กลฺยาณวาโจ กลฺยาณวากฺกรโณ โปริยา วาจาย สมนฺนาคโต วิสฺสฏฺฐาย อเนลคลาย อตฺถสฺส วิญฺญาปนิยา…เป… « En effet, le vénérable Kūṭadanta a une parole aimable, un discours gracieux, doté d'un langage urbain, clair, sans défaut, capable de faire comprendre parfaitement le sens... » ‘‘ภวญฺหิ กูฏทนฺโต พหูนํ อาจริยปาจริโย ตีณิ มาณวกสตานิ มนฺเต วาเจติ, พหู โข ปน นานาทิสา นานาชนปทา มาณวกา อาคจฺฉนฺติ โภโต กูฏทนฺตสฺส สนฺติเก มนฺตตฺถิกา มนฺเต อธิยิตุกามา…เป… « En effet, le vénérable Kūṭadanta est le maître des maîtres pour beaucoup, il enseigne les mantras à trois cents jeunes brahmanes ; de plus, de nombreux jeunes gens viennent de diverses régions et provinces auprès du vénérable Kūṭadanta, désirant apprendre les mantras et s'y instruire... » ‘‘ภวญฺหิ กูฏทนฺโต ชิณฺโณ วุทฺโธ มหลฺลโก อทฺธคโต วโยอนุปฺปตฺโต. สมโณ โคตโม ตรุโณ เจว ตรุณปพฺพชิโต จ…เป… « En effet, le vénérable Kūṭadanta est âgé, vieux, avancé en âge, parvenu au terme de sa vie. Tandis que l'ascète Gotama est jeune et nouveau dans sa vie de renonçant... » ‘‘ภวญฺหิ กูฏทนฺโต รญฺโญ มาคธสฺส เสนิยสฺส พิมฺพิสารสฺส สกฺกโต ครุกโต มานิโต ปูชิโต อปจิโต…เป… « En effet, le vénérable Kūṭadanta est honoré, respecté, estimé, vénéré et considéré par le roi Seniya Bimbisāra de Magadha... » ‘‘ภวญฺหิ กูฏทนฺโต พฺราหฺมณสฺส โปกฺขรสาติสฺส สกฺกโต ครุกโต มานิโต ปูชิโต อปจิโต…เป… « En effet, le vénérable Kūṭadanta est honoré, respecté, estimé, vénéré et considéré par le brahmane Pokkharasāti... » ‘‘ภวญฺหิ กูฏทนฺโต ขาณุมตํ อชฺฌาวสติ สตฺตุสฺสทํ สติณกฏฺโฐทกํ สธญฺญํ ราชโภคฺคํ รญฺญา มาคเธน เสนิเยน พิมฺพิสาเรน ทินฺนํ ราชทายํ พฺรหฺมเทยฺยํ. ยมฺปิ ภวํ กูฏทนฺโต ขาณุมตํ อชฺฌาวสติ สตฺตุสฺสทํ สติณกฏฺโฐทกํ สธญฺญํ ราชโภคฺคํ, รญฺญา มาคเธน เสนิเยน พิมฺพิสาเรน ทินฺนํ ราชทายํ พฺรหฺมเทยฺยํ, อิมินาปงฺเคน น อรหติ ภวํ กูฏทนฺโต สมณํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ. สมโณตฺเวว โคตโม อรหติ ภวนฺตํ กูฏทนฺตํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุ’’นฺติ. « En effet, le vénérable Kūṭadanta réside à Khāṇumata, une terre habitée par de nombreux êtres, pourvue d'herbe, de bois et d'eau, riche en grains, un domaine royal donné par le roi Seniya Bimbisāra de Magadha comme fief brahmanique. Puisque le vénérable Kūṭadanta réside à Khāṇumata... donné comme fief brahmanique, pour cette raison également, il ne convient pas que le vénérable Kūṭadanta se rende auprès de l'ascète Gotama pour le voir. C'est au contraire l'ascète Gotama qui devrait se rendre auprès du vénérable Kūṭadanta pour le voir. » พุทฺธคุณกถา Éloge des vertus du Bouddha ๓๓๒. เอวํ วุตฺเต กูฏทนฺโต พฺราหฺมโณ เต พฺราหฺมเณ เอตทโวจ – 332. Cela ayant été dit, le brahmane Kūṭadanta dit à ces brahmanes : ‘‘เตน [Pg.124] หิ, โภ, มมปิ สุณาถ, ยถา มยเมว อรหาม ตํ ภวนฺตํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ, น ตฺเวว อรหติ โส ภวํ โคตโม อมฺหากํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ. สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม อุภโต สุชาโต มาติโต จ ปิติโต จ สํสุทฺธคหณิโก ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคา อกฺขิตฺโต อนุปกฺกุฏฺโฐ ชาติวาเทน. ยมฺปิ, โภ, สมโณ โคตโม อุภโต สุชาโต มาติโต จ ปิติโต จ สํสุทฺธคหณิโก ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคา อกฺขิตฺโต อนุปกฺกุฏฺโฐ ชาติวาเทน, อิมินาปงฺเคน น อรหติ โส ภวํ โคตโม อมฺหากํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ. อถ โข มยเมว อรหาม ตํ ภวนฺตํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ. « Eh bien, messieurs, écoutez aussi ma parole : pourquoi c'est nous seuls qui devrions nous rendre auprès du vénérable Gotama pour le voir, et pourquoi le vénérable Gotama ne devrait pas venir nous voir. En vérité, messieurs, l'ascète Gotama est de haute naissance tant du côté maternel que paternel, de lignée pure jusqu'à la septième génération ancestrale, irréprochable et sans tache quant à sa lignée. Puisque l'ascète Gotama est ainsi de haute naissance... pour cette raison également, le vénérable Gotama ne devrait pas venir nous voir. C'est au contraire nous qui devons aller voir le vénérable Gotama. » ‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม มหนฺตํ ญาติสงฺฆํ โอหาย ปพฺพชิโต…เป… « En vérité, messieurs, l'ascète Gotama a renoncé au monde en abandonnant une grande assemblée de parents... » ‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม ปหูตํ หิรญฺญสุวณฺณํ โอหาย ปพฺพชิโต ภูมิคตญฺจ เวหาสฏฺฐํ จ…เป… « En vérité, messieurs, l'ascète Gotama a renoncé au monde en abandonnant une grande quantité d'or et d'argent, qu'il fût enfoui dans le sol ou stocké dans les airs... » ‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม ทหโรว สมาโน ยุวา สุสุกาฬเกโส ภทฺเรน โยพฺพเนน สมนฺนาคโต ปฐเมน วยสา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิโต…เป… « En vérité, messieurs, alors qu'il était encore jeune, un adolescent aux cheveux bien noirs, dans la fleur de sa jeunesse, au premier stade de la vie, l'ascète Gotama est parti de la maison vers l'état sans demeure... » ‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม อกามกานํ มาตาปิตูนํ อสฺสุมุขานํ รุทนฺตานํ เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิโต…เป… « En vérité, messieurs, malgré le souhait de ses parents qui pleuraient, le visage baigné de larmes, l'ascète Gotama s'est rasé les cheveux et la barbe, a revêtu des robes teintes en ocre, et est parti de la maison vers l'état sans demeure... » ‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม อภิรูโป ทสฺสนีโย ปาสาทิโก ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคโต พฺรหฺมวณฺณี พฺรหฺมวจฺฉสี อขุทฺทาวกาโส ทสฺสนาย …เป… « En vérité, messieurs, l'ascète Gotama est beau, d'apparence agréable, inspirant la confiance, doté d'une beauté de teint suprême, d'une couleur semblable à celle de Brahmā, d'une stature majestueuse, imposant à voir... » ‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม สีลวา อริยสีลี กุสลสีลี กุสลสีเลน สมนฺนาคโต…เป… « En vérité, messieurs, l'ascète Gotama est vertueux, doté d'une vertu noble, d'une vertu bénéfique, d'une moralité accomplie... » ‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม กลฺยาณวาโจ กลฺยาณวากฺกรโณ โปริยา วาจาย สมนฺนาคโต วิสฺสฏฺฐาย อเนลคลาย อตฺถสฺส วิญฺญาปนิยา…เป… « En vérité, messieurs, l'ascète Gotama a une parole aimable, un discours gracieux, doté d'un langage urbain, clair, sans défaut, capable de faire comprendre parfaitement le sens... » ‘‘สมโณ [Pg.125] ขลุ, โภ, โคตโม พหูนํ อาจริยปาจริโย…เป… « En vérité, messieurs, l'ascète Gotama est le maître des maîtres pour beaucoup... » ‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม ขีณกามราโค วิคตจาปลฺโล…เป… « En vérité, messieurs, l'ascète Gotama a détruit le désir sensuel, il est exempt de toute frivolité... » ‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม กมฺมวาที กิริยวาที อปาปปุเรกฺขาโร พฺรหฺมญฺญาย ปชาย…เป… « En vérité, messieurs, l'ascète Gotama enseigne la doctrine du kamma et de l'action efficace ; il place le bien-être de la lignée des brahmanes au premier plan de ses préoccupations... » ‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม อุจฺจา กุลา ปพฺพชิโต อสมฺภินฺนขตฺติยกุลา…เป… « En vérité, messieurs, l'ascète Gotama est issu d'une famille noble, d'une lignée de guerriers sans mélange... » ‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม อฑฺฒา กุลา ปพฺพชิโต มหทฺธนา มหาโภคา…เป… « En vérité, messieurs, l'ascète Gotama est issu d'une famille riche, possédant de grands biens et de vastes ressources... » ‘‘สมณํ ขลุ, โภ, โคตมํ ติโรรฏฺฐา ติโรชนปทา ปญฺหํ ปุจฺฉิตุํ อาคจฺฉนฺติ…เป… « En vérité, messieurs, des gens viennent d'autres pays et d'autres provinces pour poser des questions à l'ascète Gotama... » ‘‘สมณํ ขลุ, โภ, โคตมํ อเนกานิ เทวตาสหสฺสานิ ปาเณหิ สรณํ คตานิ…เป… De plus, messieurs, des centaines de milliers de divinités ont pris refuge à vie auprès de l'ascète Gotama. ‘‘สมณํ ขลุ, โภ, โคตมํ เอวํ กลฺยาโณ กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคโต – ‘อิติปิ โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน สุคโต โลกวิทู อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา’ ติ…เป… De plus, messieurs, une excellente renommée concernant l'ascète Gotama s'est ainsi propagée : « Ce Bienheureux est, pour ces raisons, un Arhat, un Parfaitement et Complètement Éveillé, accompli dans la connaissance et la conduite, un Sugata (Bien-Allé), un connaisseur du monde, l'inégalable guide des hommes à dresser, le maître des dieux et des hommes, l'Éveillé, le Bienheureux ». ‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม ทฺวตฺตึสมหาปุริสลกฺขเณหิ สมนฺนาคโต…เป… De plus, messieurs, l'ascète Gotama est doté des trente-deux marques d'un Grand Homme. ‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม เอหิสฺวาคตวาที สขิโล สมฺโมทโก อพฺภากุฏิโก อุตฺตานมุโข ปุพฺพภาสี…เป… De plus, messieurs, l'ascète Gotama a l'habitude de dire : « Venez, soyez les bienvenus » ; il a une parole douce, il est aimable, il n'est pas renfrogné, il a un visage serein et il parle le premier. ‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม จตุนฺนํ ปริสานํ สกฺกโต ครุกโต มานิโต ปูชิโต อปจิโต…เป… De plus, messieurs, l'ascète Gotama est honoré, respecté, estimé, vénéré et révéré par les quatre assemblées. ‘‘สมเณ ขลุ, โภ, โคตเม พหู เทวา จ มนุสฺสา จ อภิปฺปสนฺนา…เป… De plus, messieurs, de nombreux dieux et humains ont une foi profonde en l'ascète Gotama. ‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม ยสฺมึ คาเม วา นิคเม วา ปฏิวสติ น ตสฺมึ คาเม วา นิคเม วา อมนุสฺสา มนุสฺเส วิเหเฐนฺติ…เป… De plus, messieurs, dans quelque village ou bourgade que séjourne l'ascète Gotama, les êtres non-humains n'y tourmentent point les humains. ‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม สงฺฆี คณี คณาจริโย ปุถุติตฺถกรานํ อคฺคมกฺขายติ, ยถา โข ปน, โภ, เอเตสํ สมณพฺราหฺมณานํ ยถา [Pg.126] วา ตถา วา ยโส สมุทาคจฺฉติ, น เหวํ สมณสฺส โคตมสฺส ยโส สมุทาคโต. อถ โข อนุตฺตราย วิชฺชาจรณสมฺปทาย สมณสฺส โคตมสฺส ยโส สมุทาคโต…เป… De plus, messieurs, l'ascète Gotama, qui est à la tête d'une communauté et d'un groupe, et qui est un maître de groupe, est considéré comme le plus éminent parmi les nombreux fondateurs de sectes. Messieurs, alors que la renommée de ces ascètes et brahmanes s'accroît de telle ou telle manière, celle de l'ascète Gotama ne s'accroît pas ainsi ; au contraire, c'est par l'accomplissement inégalé de sa connaissance et de sa conduite que la renommée de l'ascète Gotama s'est répandue. ‘‘สมณํ ขลุ, โภ, โคตมํ ราชา มาคโธ เสนิโย พิมฺพิสาโร สปุตฺโต สภริโย สปริโส สามจฺโจ ปาเณหิ สรณํ คโต…เป… De plus, messieurs, le roi Seniya Bimbisara de Magadha, avec son fils, son épouse, sa suite et ses ministres, a pris refuge à vie auprès de l'ascète Gotama. ‘‘สมณํ ขลุ, โภ, โคตมํ ราชา ปเสนทิ โกสโล สปุตฺโต สภริโย สปริโส สามจฺโจ ปาเณหิ สรณํ คโต…เป… De plus, messieurs, le roi Pasenadi de Kosala, avec son fils, son épouse, sa suite et ses ministres, a pris refuge à vie auprès de l'ascète Gotama. ‘‘สมณํ ขลุ, โภ, โคตมํ พฺราหฺมโณ โปกฺขรสาติ สปุตฺโต สภริโย สปริโส สามจฺโจ ปาเณหิ สรณํ คโต…เป… De plus, messieurs, le brahmane Pokkharasati, avec son fils, son épouse, sa suite et ses ministres, a pris refuge à vie auprès de l'ascète Gotama. ‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม รญฺโญ มาคธสฺส เสนิยสฺส พิมฺพิสารสฺส สกฺกโต ครุกโต มานิโต ปูชิโต อปจิโต…เป… De plus, messieurs, l'ascète Gotama est honoré, respecté et révéré par le roi Seniya Bimbisara de Magadha. ‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม รญฺโญ ปเสนทิสฺส โกสลสฺส สกฺกโต ครุกโต มานิโต ปูชิโต อปจิโต…เป… De plus, messieurs, l'ascète Gotama est honoré, respecté, estimé, vénéré et révéré par le roi Pasenadi de Kosala. ‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม พฺราหฺมณสฺส โปกฺขรสาติสฺส สกฺกโต ครุกโต มานิโต ปูชิโต อปจิโต…เป… De plus, messieurs, l'ascète Gotama est honoré, respecté, estimé, vénéré et révéré par le brahmane Pokkharasati. ‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม ขาณุมตํ อนุปฺปตฺโต ขาณุมเต วิหรติ อมฺพลฏฺฐิกายํ. เย โข ปน, โภ, เกจิ สมณา วา พฺราหฺมณา วา อมฺหากํ คามเขตฺตํ อาคจฺฉนฺติ, อติถี โน เต โหนฺติ. อติถี โข ปนมฺเหหิ สกฺกาตพฺพา ครุกาตพฺพา มาเนตพฺพา ปูเชตพฺพา อปเจตพฺพา. ยมฺปิ, โภ, สมโณ โคตโม ขาณุมตํ อนุปฺปตฺโต ขาณุมเต วิหรติ อมฺพลฏฺฐิกายํ, อติถิมฺหากํ สมโณ โคตโม. อติถิ โข ปนมฺเหหิ สกฺกาตพฺโพ ครุกาตพฺโพ มาเนตพฺโพ ปูเชตพฺโพ อปเจตพฺโพ. อิมินาปงฺเคน นารหติ โส ภวํ โคตโม อมฺหากํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ. อถ โข มยเมว อรหาม ตํ ภวนฺตํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ. เอตฺตเก โข อหํ, โภ, ตสฺส โภโต โคตมสฺส วณฺเณ ปริยาปุณามิ, โน จ โข โส ภวํ โคตโม เอตฺตกวณฺโณ. อปริมาณวณฺโณ หิ โส ภวํ โคตโม’’ติ. De plus, messieurs, l'ascète Gotama est arrivé à Khanumata et séjourne à Khanumata, dans le bois de manguiers d'Ambalatthika. Or, messieurs, quels que soient les ascètes ou brahmanes qui viennent dans le territoire de notre village, ils sont nos invités. Et les invités doivent être honorés, respectés, estimés, vénérés et révérés par nous. Puisque l'ascète Gotama est arrivé à Khanumata et y séjourne à Ambalatthika, il est notre invité. Un invité doit être honoré, respecté, estimé, vénéré et révéré par nous. Pour cette raison également, il ne convient pas que le vénérable Gotama vienne nous voir ; c'est plutôt nous qui devrions aller voir le vénérable Gotama. Messieurs, je ne connais qu'une telle mesure des qualités de ce vénérable Gotama, mais le vénérable Gotama n'a pas seulement ces qualités-là. En vérité, le vénérable Gotama possède des qualités incommensurables. ๓๓๓. เอวํ [Pg.127] วุตฺเต, เต พฺราหฺมณา กูฏทนฺตํ พฺราหฺมณํ เอตทโวจุํ – ‘‘ยถา โข ภวํ กูฏทนฺโต สมณสฺส โคตมสฺส วณฺเณ ภาสติ, อิโต เจปิ โส ภวํ โคตโม โยชนสเต วิหรติ, อลเมว สทฺเธน กุลปุตฺเตน ทสฺสนาย อุปสงฺกมิตุํ อปิ ปุโฏเสนา’’ติ. ‘‘เตน หิ, โภ, สพฺเพว มยํ สมณํ โคตมํ ทสฺสนาย อุปสงฺกมิสฺสามา’’ติ. 333. Après ces paroles, ces brahmanes dirent au brahmane Kutadanta : « D'après la manière dont le vénérable Kutadanta vante les qualités de l'ascète Gotama, même si ce vénérable Gotama séjournait à cent lieues d'ici, cela suffirait à un fils de bonne famille pourvu de foi pour aller le voir, même en emportant des provisions de route. Messieurs, dans ce cas, nous irons tous ensemble voir l'ascète Gotama ». มหาวิชิตราชยญฺญกถา Récit du sacrifice du roi Mahavijita ๓๓๔. อถ โข กูฏทนฺโต พฺราหฺมโณ มหตา พฺราหฺมณคเณน สทฺธึ เยน อมฺพลฏฺฐิกา เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ, อุปสงฺกมิตฺวา ภควตา สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. ขาณุมตกาปิ โข พฺราหฺมณคหปติกา อปฺเปกจฺเจ ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ; อปฺเปกจฺเจ ภควตา สทฺธึ สมฺโมทึสุ, สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ; อปฺเปกจฺเจ เยน ภควา เตนญฺชลึ ปณาเมตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ; อปฺเปกจฺเจ นามโคตฺตํ สาเวตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ; อปฺเปกจฺเจ ตุณฺหีภูตา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ. 334. Alors le brahmane Kutadanta, accompagné d'une grande troupe de brahmanes, se rendit à Ambalatthika, là où se trouvait le Bienheureux. S'étant approché, il échangea des salutations amicales avec le Bienheureux. Après avoir conclu ces paroles de courtoisie et d'amitié, il s'assit à l'écart. Certains brahmanes et pères de famille de Khanumata, ayant salué le Bienheureux, s'assirent également à l'écart. Certains échangèrent des salutations amicales avec le Bienheureux, et après avoir conclu ces paroles de courtoisie et d'amitié, s'assirent à l'écart. Certains s'assirent à l'écart en saluant le Bienheureux les mains jointes. Certains s'assirent à l'écart après avoir annoncé leur nom et leur clan. Certains s'assirent à l'écart en restant silencieux. ๓๓๕. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข กูฏทนฺโต พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘สุตํ เมตํ, โภ โคตม – ‘สมโณ โคตโม ติวิธํ ยญฺญสมฺปทํ โสฬสปริกฺขารํ ชานาตี’ติ. น โข ปนาหํ ชานามิ ติวิธํ ยญฺญสมฺปทํ โสฬสปริกฺขารํ. อิจฺฉามิ จาหํ มหายญฺญํ ยชิตุํ. สาธุ เม ภวํ โคตโม ติวิธํ ยญฺญสมฺปทํ โสฬสปริกฺขารํ เทเสตู’’ติ. 335. Une fois assis à l'écart, le brahmane Kutadanta dit au Bienheureux : « Monsieur Gotama, j'ai entendu dire ceci : « L'ascète Gotama connaît le sacrifice accompli selon les trois modes et les seize accessoires ». Or, je ne connais pas ce sacrifice aux trois modes et seize accessoires. Je souhaite célébrer un grand sacrifice. Ce serait bien si le vénérable Gotama m'enseignait le sacrifice aux trois modes et seize accessoires ». ๓๓๖. ‘‘เตน หิ, พฺราหฺมณ, สุณาหิ สาธุกํ มนสิกโรหิ, ภาสิสฺสามี’’ติ. ‘‘เอวํ, โภ’’ติ โข กูฏทนฺโต พฺราหฺมโณ ภควโต ปจฺจสฺโสสิ. ภควา เอตทโวจ – ‘‘ภูตปุพฺพํ, พฺราหฺมณ, ราชา มหาวิชิโต นาม อโหสิ อฑฺโฒ มหทฺธโน มหาโภโค ปหูตชาตรูปรชโต ปหูตวิตฺตูปกรโณ ปหูตธนธญฺโญ ปริปุณฺณโกสโกฏฺฐาคาโร. อถ โข, พฺราหฺมณ, รญฺโญ มหาวิชิตสฺส รโหคตสฺส ปฏิสลฺลีนสฺส เอวํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ – ‘อธิคตา โข เม วิปุลา มานุสกา โภคา, มหนฺตํ ปถวิมณฺฑลํ อภิวิชิย อชฺฌาวสามิ[Pg.128], ยํนูนาหํ มหายญฺญํ ยเชยฺยํ, ยํ มม อสฺส ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขายา’ติ. 336. « Dans ce cas, brahmane, écoute bien et sois attentif, je vais parler ». « Bien, monsieur », répondit le brahmane Kutadanta au Bienheureux. Le Bienheureux dit ceci : « Autrefois, brahmane, il y avait un roi nommé Mahavijita, qui était riche, possédant de grands trésors, de vastes richesses, d'abondantes réserves d'or et d'argent, de nombreux biens agréables, d'abondantes richesses en grains et des greniers et trésors bien remplis. Alors, brahmane, alors qu'il était retiré dans la solitude, une réflexion surgit dans l'esprit du roi Mahavijita : « J'ai acquis de vastes richesses humaines, je règne sur un grand territoire terrestre. Et si je célébrais un grand sacrifice qui soit pour mon bien et mon bonheur pendant longtemps ? » » ๓๓๗. ‘‘อถ โข, พฺราหฺมณ, ราชา มหาวิชิโต ปุโรหิตํ พฺราหฺมณํ อามนฺเตตฺวา เอตทโวจ – ‘อิธ มยฺหํ, พฺราหฺมณ, รโหคตสฺส ปฏิสลฺลีนสฺส เอวํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ – อธิคตา โข เม วิปุลา มานุสกา โภคา, มหนฺตํ ปถวิมณฺฑลํ อภิวิชิย อชฺฌาวสามิ. ยํนูนาหํ มหายญฺญํ ยเชยฺยํ ยํ มม อสฺส ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขายา’ติ. อิจฺฉามหํ, พฺราหฺมณ, มหายญฺญํ ยชิตุํ. อนุสาสตุ มํ ภวํ ยํ มม อสฺส ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขายา’’’ติ. 337. « Alors, ô brahmane, le roi Mahāvijita, ayant fait appeler le prêtre brahmane, lui parla ainsi : “Ici, brahmane, alors que j'étais retiré en solitude, la réflexion suivante s'est présentée à mon esprit : ‘J'ai acquis d'immenses richesses humaines ; je règne en maître sur un vaste territoire. Et si je célébrais un grand sacrifice qui soit pour mon bien et mon bonheur durable ?’ Je désire, brahmane, célébrer un grand sacrifice. Que Monsieur m'instruise sur ce qui serait pour mon bien et mon bonheur durable.” » ๓๓๘. ‘‘เอวํ วุตฺเต, พฺราหฺมณ, ปุโรหิโต พฺราหฺมโณ ราชานํ มหาวิชิตํ เอตทโวจ – ‘โภโต โข รญฺโญ ชนปโท สกณฺฏโก สอุปฺปีโฬ, คามฆาตาปิ ทิสฺสนฺติ, นิคมฆาตาปิ ทิสฺสนฺติ, นครฆาตาปิ ทิสฺสนฺติ, ปนฺถทุหนาปิ ทิสฺสนฺติ. ภวํ โข ปน ราชา เอวํ สกณฺฏเก ชนปเท สอุปฺปีเฬ พลิมุทฺธเรยฺย, อกิจฺจการี อสฺส เตน ภวํ ราชา. สิยา โข ปน โภโต รญฺโญ เอวมสฺส – ‘‘อหเมตํ ทสฺสุขีลํ วเธน วา พนฺเธน วา ชานิยา วา ครหาย วา ปพฺพาชนาย วา สมูหนิสฺสามี’’ติ, น โข ปเนตสฺส ทสฺสุขีลสฺส เอวํ สมฺมา สมุคฺฆาโต โหติ. เย เต หตาวเสสกา ภวิสฺสนฺติ, เต ปจฺฉา รญฺโญ ชนปทํ วิเหเฐสฺสนฺติ. อปิ จ โข อิทํ สํวิธานํ อาคมฺม เอวเมตสฺส ทสฺสุขีลสฺส สมฺมา สมุคฺฆาโต โหติ. เตน หิ ภวํ ราชา เย โภโต รญฺโญ ชนปเท อุสฺสหนฺติ กสิโครกฺเข, เตสํ ภวํ ราชา พีชภตฺตํ อนุปฺปเทตุ. เย โภโต รญฺโญ ชนปเท อุสฺสหนฺติ วาณิชฺชาย, เตสํ ภวํ ราชา ปาภตํ อนุปฺปเทตุ. เย โภโต รญฺโญ ชนปเท อุสฺสหนฺติ ราชโปริเส, เตสํ ภวํ ราชา ภตฺตเวตนํ ปกปฺเปตุ. เต จ มนุสฺสา สกมฺมปสุตา รญฺโญ ชนปทํ น วิเหเฐสฺสนฺติ; มหา จ รญฺโญ ราสิโก ภวิสฺสติ. เขมฏฺฐิตา ชนปทา อกณฺฏกา อนุปฺปีฬา. มนุสฺสา มุทา โมทมานา อุเร ปุตฺเต นจฺเจนฺตา อปารุตฆรา มญฺเญ วิหริสฺสนฺตี’ติ. ‘เอวํ, โภ’ติ โข, พฺราหฺมณ, ราชา มหาวิชิโต ปุโรหิตสฺส พฺราหฺมณสฺส ปฏิสฺสุตฺวา เย รญฺโญ ชนปเท อุสฺสหึสุ กสิโครกฺเข, เตสํ ราชา มหาวิชิโต พีชภตฺตํ อนุปฺปทาสิ. เย [Pg.129] จ รญฺโญ ชนปเท อุสฺสหึสุ วาณิชฺชาย, เตสํ ราชา มหาวิชิโต ปาภตํ อนุปฺปทาสิ. เย จ รญฺโญ ชนปเท อุสฺสหึสุ ราชโปริเส, เตสํ ราชา มหาวิชิโต ภตฺตเวตนํ ปกปฺเปสิ. เต จ มนุสฺสา สกมฺมปสุตา รญฺโญ ชนปทํ น วิเหฐึสุ, มหา จ รญฺโญ ราสิโก อโหสิ. เขมฏฺฐิตา ชนปทา อกณฺฏกา อนุปฺปีฬา มนุสฺสา มุทา โมทมานา อุเร ปุตฺเต นจฺเจนฺตา อปารุตฆรา มญฺเญ วิหรึสุ. อถ โข, พฺราหฺมณ, ราชา มหาวิชิโต ปุโรหิตํ พฺราหฺมณํ อามนฺเตตฺวา เอตทโวจ – ‘สมูหโต โข เม โภโต ทสฺสุขีโล, โภโต สํวิธานํ อาคมฺม มหา จ เม ราสิโก. เขมฏฺฐิตา ชนปทา อกณฺฏกา อนุปฺปีฬา มนุสฺสา มุทา โมทมานา อุเร ปุตฺเต นจฺเจนฺตา อปารุตฆรา มญฺเญ วิหรนฺติ. อิจฺฉามหํ พฺราหฺมณ มหายญฺญํ ยชิตุํ. อนุสาสตุ มํ ภวํ ยํ มม อสฺส ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขายา’ติ. 338. « Cela ayant été dit, ô brahmane, le prêtre brahmane dit au roi Mahāvijita : “Le royaume de Sa Majesté est actuellement infesté de brigands et d'oppression ; on y voit des pillages de villages, de bourgs et de cités, ainsi que des attaques sur les chemins. Si Sa Majesté levait des impôts dans un royaume ainsi infesté de brigands et opprimé, Sa Majesté agirait de manière illégitime. Certes, Sa Majesté pourrait penser : ‘Je vais supprimer ce fléau de brigands par des exécutions, des emprisonnements, des confiscations, des réprimandes ou des bannissements’, mais ce fléau de brigands n'est pas ainsi complètement éradiqué. Ceux qui survivront harcelleront plus tard le royaume du roi. En revanche, c'est en adoptant les dispositions suivantes que ce fléau de brigands est complètement éradiqué. Que Sa Majesté fournisse des semences et de la nourriture à ceux qui, dans son royaume, se consacrent à l'agriculture et à l'élevage. Que Sa Majesté fournisse un capital à ceux qui se consacrent au commerce. Que Sa Majesté assure un salaire et des provisions à ceux qui se consacrent au service de l'État. Ces gens, appliqués à leurs propres activités, ne harcelleront plus le royaume du roi ; et les richesses du roi seront abondantes. Les provinces seront en sécurité, sans brigands ni oppression. Les gens, joyeux et satisfaits, faisant sauter leurs enfants sur leur poitrine, vivront, je pense, avec les portes de leurs maisons grandes ouvertes.” “Bien, monsieur”, répondit le roi Mahāvijita au prêtre brahmane, et il fournit des semences et de la nourriture aux agriculteurs et éleveurs, un capital aux commerçants et régla les salaires et provisions de ceux au service de l'État. Ces gens, appliqués à leurs tâches, ne harcellèrent plus le royaume du roi, et les richesses du roi devinrent abondantes. Les provinces furent en sécurité, sans brigands ni oppression ; les gens, joyeux et satisfaits, faisant sauter leurs enfants sur leur poitrine, vivaient, je pense, avec les portes de leurs maisons grandes ouvertes. Alors, ô brahmane, le roi Mahāvijita appela le prêtre brahmane et lui dit : “Monsieur, j'ai éradiqué ce fléau de brigands ; grâce à vos dispositions, mes richesses sont abondantes. Les provinces sont en sécurité, sans brigands ni oppression ; les gens, joyeux et satisfaits, faisant sauter leurs enfants sur leur poitrine, vivent, je pense, avec les portes de leurs maisons grandes ouvertes. Je désire, brahmane, célébrer un grand sacrifice. Que Monsieur m'instruise sur ce qui serait pour mon bien et mon bonheur durable.” » จตุปริกฺขารํ Les quatre accessoires. ๓๓๙. ‘‘เตน หิ ภวํ ราชา เย โภโต รญฺโญ ชนปเท ขตฺติยา อานุยนฺตา เนคมา เจว ชานปทา จ เต ภวํ ราชา อามนฺตยตํ – ‘อิจฺฉามหํ, โภ, มหายญฺญํ ยชิตุํ, อนุชานนฺตุ เม ภวนฺโต ยํ มม อสฺส ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขายา’ติ. เย โภโต รญฺโญ ชนปเท อมจฺจา ปาริสชฺชา เนคมา เจว ชานปทา จ…เป… พฺราหฺมณมหาสาลา เนคมา เจว ชานปทา จ…เป… คหปติเนจยิกา เนคมา เจว ชานปทา จ, เต ภวํ ราชา อามนฺตยตํ – ‘อิจฺฉามหํ, โภ, มหายญฺญํ ยชิตุํ, อนุชานนฺตุ เม ภวนฺโต ยํ มม อสฺส ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขายา’ติ. ‘เอวํ, โภ’ติ โข, พฺราหฺมณ, ราชา มหาวิชิโต ปุโรหิตสฺส พฺราหฺมณสฺส ปฏิสฺสุตฺวา เย รญฺโญ ชนปเท ขตฺติยา อานุยนฺตา เนคมา เจว ชานปทา จ, เต ราชา มหาวิชิโต อามนฺเตสิ – ‘อิจฺฉามหํ, โภ, มหายญฺญํ ยชิตุํ, อนุชานนฺตุ เม ภวนฺโต ยํ มม อสฺส ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขายา’’ติ. ‘ยชตํ ภวํ ราชา ยญฺญํ, ยญฺญกาโล มหาราชา’ติ. เย รญฺโญ ชนปเท อมจฺจา ปาริสชฺชา เนคมา เจว ชานปทา จ…เป… พฺราหฺมณมหาสาลา เนคมา เจว ชานปทา จ…เป… คหปติเนจยิกา เนคมา เจว ชานปทา จ, เต ราชา มหาวิชิโต อามนฺเตสิ – ‘อิจฺฉามหํ, โภ[Pg.130], มหายญฺญํ ยชิตุํ. อนุชานนฺตุ เม ภวนฺโต ยํ มม อสฺส ทีฆรตฺตํ หิตาย สุขายา’ติ. ‘ยชตํ ภวํ ราชา ยญฺญํ, ยญฺญกาโล มหาราชา’ติ. อิติเม จตฺตาโร อนุมติปกฺขา ตสฺเสว ยญฺญสฺส ปริกฺขารา ภวนฺติ. 339. « “En ce cas, que Sa Majesté convoque les nobles ralliés, tant des bourgs que des provinces, et leur dise : ‘Je désire, messieurs, célébrer un grand sacrifice ; donnez-moi votre accord afin que cela soit pour mon bien et mon bonheur durable.’ Que Sa Majesté convoque les ministres et conseillers... les grands brahmanes... les riches propriétaires terriens des bourgs et des provinces, et leur dise : ‘Je désire, messieurs, célébrer un grand sacrifice ; donnez-moi votre accord afin que cela soit pour mon bien et mon bonheur durable.’ ” “Bien, monsieur”, répondit le roi Mahāvijita au prêtre brahmane, et il convoqua les nobles ralliés... et leur dit : “Je désire, messieurs, célébrer un grand sacrifice ; donnez-moi votre accord...” “Que Sa Majesté célèbre le sacrifice ! C'est le moment opportun pour le sacrifice, ô grand roi !” répondirent-ils. Il convoqua les ministres, les grands brahmanes et les riches propriétaires terriens... et leur dit : “Je désire, messieurs, célébrer un grand sacrifice... Donnez-moi votre accord...” “Que Sa Majesté célèbre le sacrifice ! C'est le moment opportun pour le sacrifice, ô grand roi !” répondirent-ils. Ainsi, ces quatre groupes de partisans consentants constituent les accessoires de ce sacrifice même. » อฏฺฐ ปริกฺขารา Les huit accessoires. ๓๔๐. ‘‘ราชา มหาวิชิโต อฏฺฐหงฺเคหิ สมนฺนาคโต, อุภโต สุชาโต มาติโต จ ปิติโต จ สํสุทฺธคหณิโก ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคา อกฺขิตฺโต อนุปกฺกุฏฺโฐ ชาติวาเทน อภิรูโป ทสฺสนีโย ปาสาทิโก ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคโต พฺรหฺมวณฺณี พฺรหฺมวจฺฉสี อขุทฺทาวกาโส ทสฺสนาย; อฑฺโฒ มหทฺธโน มหาโภโค ปหูตชาตรูปรชโต ปหูตวิตฺตูปกรโณ ปหูตธนธญฺโญ ปริปุณฺณโกสโกฏฺฐาคาโร; พลวา จตุรงฺคินิยา เสนาย สมนฺนาคโต อสฺสวาย โอวาทปฏิกราย สหติ มญฺเญ ปจฺจตฺถิเก ยสสา; สทฺโธ ทายโก ทานปติ อนาวฏทฺวาโร สมณพฺราหฺมณกปณทฺธิกวณิพฺพกยาจกานํ โอปานภูโต ปุญฺญานิ กโรติ; พหุสฺสุโต ตสฺส ตสฺส สุตชาตสฺส, ตสฺส ตสฺเสว โข ปน ภาสิตสฺส อตฺถํ ชานาติ ‘อยํ อิมสฺส ภาสิตสฺส อตฺโถ อยํ อิมสฺส ภาสิตสฺส อตฺโถ’ติ; ปณฺฑิโต, วิยตฺโต, เมธาวี, ปฏิพโล, อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺเน อตฺเถ จินฺเตตุํ. ราชา มหาวิชิโต อิเมหิ อฏฺฐหงฺเคหิ สมนฺนาคโต. อิติ อิมานิปิ อฏฺฐงฺคานิ ตสฺเสว ยญฺญสฺส ปริกฺขารา ภวนฺติ. 340. Le roi Mahāvijita est doté de huit qualités : il est de naissance noble tant du côté maternel que paternel, de conception pure jusqu'à la septième génération d'ancêtres, sans reproche ni blâme en ce qui concerne sa lignée ; il est beau, d'une apparence agréable et inspirante, doté de la plus grande perfection de teint, ayant la couleur et la stature de Brahmā, magnifique à contempler ; il est riche, possédant de grands trésors et de vastes biens, avec d'abondantes réserves d'or et d'argent, de nombreux ustensiles et plaisirs, beaucoup de richesses et de grains, et des greniers ainsi qu'un trésor bien remplis ; il est puissant, doté d'une armée à quatre corps, obéissante et prête à suivre ses instructions, capable, semble-t-il, d'écraser ses ennemis par sa seule renommée ; il est plein de foi, généreux, un maître de la libéralité, gardant ses portes ouvertes, une source de bienfaits comme un puits pour les ascètes, les brahmanes, les indigents, les voyageurs, les mendiants et les nécessiteux, accomplissant ainsi des actes méritoires ; il possède une grande érudition dans les diverses branches de la connaissance, comprenant le sens de chaque propos tenu, sachant que « tel est le sens de cette parole, tel est le sens de celle-ci » ; il est sage, compétent et intelligent, capable de réfléchir aux intérêts du passé, du futur et du présent. Le roi Mahāvijita est doté de ces huit qualités. Ainsi, ces huit qualités sont elles-mêmes les accessoires de ce sacrifice. จตุปริกฺขารํ Les quatre accessoires ๓๔๑. ‘‘ปุโรหิโต พฺราหฺมโณ จตุหงฺเคหิ สมนฺนาคโต. อุภโต สุชาโต มาติโต จ ปิติโต จ สํสุทฺธคหณิโก ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคา อกฺขิตฺโต อนุปกฺกุฏฺโฐ ชาติวาเทน; อชฺฌายโก มนฺตธโร ติณฺณํ เวทานํ ปารคู สนิฆณฺฑุเกฏุภานํ สากฺขรปฺปเภทานํ อิติหาสปญฺจมานํ ปทโก เวยฺยากรโณ โลกายตมหาปุริสลกฺขเณสุ อนวโย; สีลวา วุทฺธสีลี วุทฺธสีเลน [Pg.131] สมนฺนาคโต; ปณฺฑิโต วิยตฺโต เมธาวี ปฐโม วา ทุติโย วา สุชํ ปคฺคณฺหนฺตานํ. ปุโรหิโต พฺราหฺมโณ อิเมหิ จตูหงฺเคหิ สมนฺนาคโต. อิติ อิมานิ จตฺตาริ องฺคานิ ตสฺเสว ยญฺญสฺส ปริกฺขารา ภวนฺติ. 341. Le prêtre chapelain est doté de quatre qualités : il est de naissance noble tant du côté maternel que paternel, de conception pure jusqu'à la septième génération d'ancêtres, sans reproche ni blâme en ce qui concerne sa lignée ; il est un érudit récitant les hymnes, connaissant par cœur les trois Védas, maîtrisant le lexique, les rituels, la phonétique, l'étymologie et les récits historiques comme cinquième branche ; il est expert dans le découpage des mots, la grammaire, la philosophie matérialiste et les marques du grand homme ; il est vertueux, doté d'une vertu accomplie et croissante ; il est sage, compétent et intelligent, capable d'être le premier ou le second parmi ceux qui tiennent la louche sacrificielle. Le prêtre chapelain est doté de ces quatre qualités. Ainsi, ces quatre qualités sont elles-mêmes les accessoires de ce sacrifice. ติสฺโส วิธา Les trois modes ๓๔๒. ‘‘อถ โข, พฺราหฺมณ, ปุโรหิโต พฺราหฺมโณ รญฺโญ มหาวิชิตสฺส ปุพฺเพว ยญฺญา ติสฺโส วิธา เทเสสิ. สิยา โข ปน โภโต รญฺโญ มหายญฺญํ ยิฏฺฐุกามสฺส โกจิเทว วิปฺปฏิสาโร – ‘มหา วต เม โภคกฺขนฺโธ วิคจฺฉิสฺสตี’ติ, โส โภตา รญฺญา วิปฺปฏิสาโร น กรณีโย. สิยา โข ปน โภโต รญฺโญ มหายญฺญํ ยชมานสฺส โกจิเทว วิปฺปฏิสาโร – ‘มหา วต เม โภคกฺขนฺโธ วิคจฺฉตี’ติ, โส โภตา รญฺญา วิปฺปฏิสาโร น กรณีโย. สิยา โข ปน โภโต รญฺโญ มหายญฺญํ ยิฏฺฐสฺส โกจิเทว วิปฺปฏิสาโร – ‘มหา วต เม โภคกฺขนฺโธ วิคโต’ติ, โส โภตา รญฺญา วิปฺปฏิสาโร น กรณีโย’’ติ. อิมา โข, พฺราหฺมณ, ปุโรหิโต พฺราหฺมโณ รญฺโญ มหาวิชิตสฺส ปุพฺเพว ยญฺญา ติสฺโส วิธา เทเสสิ. 342. Ensuite, ô brahmane, avant même le sacrifice, le prêtre chapelain enseigna au roi Mahāvijita les trois modes de disposition d'esprit. « Il se pourrait que Sa Majesté, désirant offrir un grand sacrifice, éprouve un certain regret en pensant : "Hélas, ma grande masse de richesses va s'épuiser." Un tel regret ne doit pas être entretenu par Sa Majesté. Il se pourrait que Sa Majesté, au cours du grand sacrifice, éprouve un regret en pensant : "Hélas, ma grande masse de richesses s'épuise." Un tel regret ne doit pas être entretenu par Sa Majesté. Il se pourrait que Sa Majesté, après avoir accompli le grand sacrifice, éprouve un regret en pensant : "Hélas, ma grande masse de richesses est épuisée." Un tel regret ne doit pas être entretenu par Sa Majesté. » Tels sont, ô brahmane, les trois modes que le prêtre chapelain enseigna au roi Mahāvijita avant même le sacrifice. ทส อาการา Les dix aspects ๓๔๓. ‘‘อถ โข, พฺราหฺมณ, ปุโรหิโต พฺราหฺมโณ รญฺโญ มหาวิชิตสฺส ปุพฺเพว ยญฺญา ทสหากาเรหิ ปฏิคฺคาหเกสุ วิปฺปฏิสารํ ปฏิวิเนสิ. ‘อาคมิสฺสนฺติ โข โภโต ยญฺญํ ปาณาติปาติโนปิ ปาณาติปาตา ปฏิวิรตาปิ. เย ตตฺถ ปาณาติปาติโน, เตสญฺเญว เตน. เย ตตฺถ ปาณาติปาตา ปฏิวิรตา, เต อารพฺภ ยชตํ ภวํ, สชฺชตํ ภวํ, โมทตํ ภวํ, จิตฺตเมว ภวํ อนฺตรํ ปสาเทตุ. อาคมิสฺสนฺติ โข โภโต ยญฺญํ อทินฺนาทายิโนปิ อทินฺนาทานา ปฏิวิรตาปิ…เป… กาเมสุ มิจฺฉาจาริโนปิ กาเมสุมิจฺฉาจารา ปฏิวิรตาปิ… มุสาวาทิโนปิ มุสาวาทา ปฏิวิรตาปิ… ปิสุณวาจิโนปิ ปิสุณาย วาจาย ปฏิวิรตาปิ… ผรุสวาจิโนปิ ผรุสาย วาจาย ปฏิวิรตาปิ… สมฺผปฺปลาปิโนปิ สมฺผปฺปลาปา [Pg.132] ปฏิวิรตาปิ … อภิชฺฌาลุโนปิ อนภิชฺฌาลุโนปิ… พฺยาปนฺนจิตฺตาปิ อพฺยาปนฺนจิตฺตาปิ… มิจฺฉาทิฏฺฐิกาปิ สมฺมาทิฏฺฐิกาปิ…. เย ตตฺถ มิจฺฉาทิฏฺฐิกา, เตสญฺเญว เตน. เย ตตฺถ สมฺมาทิฏฺฐิกา, เต อารพฺภ ยชตํ ภวํ, สชฺชตํ ภวํ, โมทตํ ภวํ, จิตฺตเมว ภวํ อนฺตรํ ปสาเทตู’ติ. อิเมหิ โข, พฺราหฺมณ, ปุโรหิโต พฺราหฺมโณ รญฺโญ มหาวิชิตสฺส ปุพฺเพว ยญฺญา ทสหากาเรหิ ปฏิคฺคาหเกสุ วิปฺปฏิสารํ ปฏิวิเนสิ. 343. Ensuite, ô brahmane, avant même le sacrifice, le prêtre chapelain dissipa par dix aspects tout regret concernant les receveurs du don chez le roi Mahāvijita : « Viendront au sacrifice de Sa Majesté aussi bien ceux qui ôtent la vie que ceux qui s'en abstiennent. Pour ceux qui ôtent la vie, le résultat néfaste de cet acte ne sera que pour eux-mêmes. Mais pour ceux qui s'abstiennent d'ôter la vie, c'est en ayant égard à eux que Sa Majesté doit donner, offrir, se réjouir et purifier son cœur intérieurement. Viendront au sacrifice de Sa Majesté aussi bien ceux qui prennent ce qui n'est pas donné que ceux qui s'en abstiennent… [de même pour] ceux qui pratiquent l'inconduite sexuelle et ceux qui s'en abstiennent… ceux qui tiennent des propos mensongers et ceux qui s'en abstiennent… ceux qui tiennent des propos calomnieux et ceux qui s'en abstiennent… ceux qui tiennent des propos rudes et ceux qui s'en abstiennent… ceux qui s'adonnent au bavardage futile et ceux qui s'en abstiennent… ceux qui sont cupides et ceux qui ne le sont pas… ceux qui ont de la malveillance et ceux qui n'en ont pas… ceux qui ont des vues fausses et ceux qui ont des vues justes. Pour ceux qui ont des vues fausses, le résultat néfaste ne sera que pour eux-mêmes. Mais pour ceux qui ont des vues justes, c'est en ayant égard à eux que Sa Majesté doit donner, offrir, se réjouir et purifier son cœur intérieurement. » C'est ainsi, ô brahmane, qu'avant même le sacrifice, le prêtre chapelain dissipa par ces dix aspects tout regret concernant les receveurs chez le roi Mahāvijita. โสฬส อาการา Les seize aspects ๓๔๔. ‘‘อถ โข, พฺราหฺมณ, ปุโรหิโต พฺราหฺมโณ รญฺโญ มหาวิชิตสฺส มหายญฺญํ ยชมานสฺส โสฬสหากาเรหิ จิตฺตํ สนฺทสฺเสสิ สมาทเปสิ สมุตฺเตเชสิ สมฺปหํเสสิ สิยา โข ปน โภโต รญฺโญ มหายญฺญํ ยชมานสฺส โกจิเทว วตฺตา – ‘ราชา โข มหาวิชิโต มหายญฺญํ ยชติ, โน จ โข ตสฺส อามนฺติตา ขตฺติยา อานุยนฺตา เนคมา เจว ชานปทา จ; อถ จ ปน ภวํ ราชา เอวรูปํ มหายญฺญํ ยชตี’ติ. เอวมฺปิ โภโต รญฺโญ วตฺตา ธมฺมโต นตฺถิ. โภตา โข ปน รญฺญา อามนฺติตา ขตฺติยา อานุยนฺตา เนคมา เจว ชานปทา จ. อิมินาเปตํ ภวํ ราชา ชานาตุ, ยชตํ ภวํ, สชฺชตํ ภวํ, โมทตํ ภวํ, จิตฺตเมว ภวํ อนฺตรํ ปสาเทตุ. 344. Ensuite, ô brahmane, alors que le roi Mahāvijita accomplissait le grand sacrifice, le prêtre chapelain l'instruisit, l'encouragea, l'enthousiasma et le réjouit par seize aspects : « Il se pourrait que Sa Majesté, offrant ce grand sacrifice, rencontre un détracteur disant : "Le roi Mahāvijita offre un grand sacrifice, mais il n'a pas invité les nobles guerriers, les gens des bourgs et de la campagne qui lui sont dévoués ; pourtant, Sa Majesté offre un tel sacrifice." Mais même ainsi, il n'y aurait aucun détracteur légitime contre Sa Majesté, car Sa Majesté a bel et bien invité les nobles guerriers dévoués, les gens des bourgs et de la campagne. Que Sa Majesté sache cela, et qu'elle donne, offre, se réjouisse et purifie son cœur intérieurement. » ‘‘สิยา โข ปน โภโต รญฺโญ มหายญฺญํ ยชมานสฺส โกจิเทว วตฺตา – ‘ราชา โข มหาวิชิโต มหายญฺญํ ยชติ, โน จ โข ตสฺส อามนฺติตา อมจฺจา ปาริสชฺชา เนคมา เจว ชานปทา จ…เป… พฺราหฺมณมหาสาลา เนคมา เจว ชานปทา จ…เป… คหปติเนจยิกา เนคมา เจว ชานปทา จ, อถ จ ปน ภวํ ราชา เอวรูปํ มหายญฺญํ ยชตี’ติ. เอวมฺปิ โภโต รญฺโญ วตฺตา ธมฺมโต นตฺถิ. โภตา โข ปน รญฺญา อามนฺติตา คหปติเนจยิกา เนคมา เจว ชานปทา จ. อิมินาเปตํ ภวํ ราชา ชานาตุ, ยชตํ ภวํ, สชฺชตํ ภวํ, โมทตํ ภวํ, จิตฺตเมว ภวํ อนฺตรํ ปสาเทตุ. « Il se pourrait que Sa Majesté, offrant ce grand sacrifice, rencontre un détracteur disant : "Le roi Mahāvijita offre un grand sacrifice, mais il n'a pas invité les ministres et les conseillers, les gens des bourgs et de la campagne… [ou] les brahmanes de haut rang… [ou] les riches chefs de famille des bourgs et de la campagne, et pourtant Sa Majesté offre un tel sacrifice." Mais même ainsi, il n'y aurait aucun détracteur légitime contre Sa Majesté, car Sa Majesté a bel et bien invité les riches chefs de famille, les gens des bourgs et de la campagne. Que Sa Majesté sache cela, et qu'elle donne, offre, se réjouisse et purifie son cœur intérieurement. » ‘‘สิยา โข ปน โภโต รญฺโญ มหายญฺญํ ยชมานสฺส โกจิเทว วตฺตา – ‘ราชา โข มหาวิชิโต มหายญฺญํ ยชติ, โน จ โข อุภโต [Pg.133] สุชาโต มาติโต จ ปิติโต จ สํสุทฺธคหณิโก ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคา อกฺขิตฺโต อนุปกฺกุฏฺโฐ ชาติวาเทน, อถ จ ปน ภวํ ราชา เอวรูปํ มหายญฺญํ ยชตี’ติ. เอวมฺปิ โภโต รญฺโญ วตฺตา ธมฺมโต นตฺถิ. ภวํ โข ปน ราชา อุภโต สุชาโต มาติโต จ ปิติโต จ สํสุทฺธคหณิโก ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคา อกฺขิตฺโต อนุปกฺกุฏฺโฐ ชาติวาเทน. อิมินาเปตํ ภวํ ราชา ชานาตุ, ยชตํ ภวํ, สชฺชตํ ภวํ, โมทตํ ภวํ, จิตฺตเมว ภวํ อนฺตรํ ปสาเทตุ. Il se pourrait, ô noble roi, que quelqu’un critique celui qui offre le grand sacrifice en disant : « Le roi Mahāvijita offre certes un grand sacrifice, mais il n'est pas de naissance accomplie tant du côté maternel que paternel, n'étant pas de lignée pure jusqu'à la septième génération ancestrale, et il est susceptible d'être rejeté et blâmé pour ses origines ; pourtant, Sa Majesté offre un tel grand sacrifice. » Cependant, une telle critique envers le noble roi ne serait pas fondée sur la vérité. Car en réalité, le noble roi est de naissance accomplie tant du côté maternel que paternel, de lignée pure jusqu'à la septième génération ancestrale, irréprochable et inattaquable quant à ses origines. Que le noble roi comprenne cela par cette raison également : que Votre Majesté offre le sacrifice, qu'elle fasse ses dons, qu'elle se réjouisse et qu'elle apaise son propre esprit. ‘‘สิยา โข ปน โภโต รญฺโญ มหายญฺญํ ยชมานสฺส โกจิเทว วตฺตา – ‘ราชา โข มหาวิชิโต มหายญฺญํ ยชติ โน จ โข อภิรูโป ทสฺสนีโย ปาสาทิโก ปรมาย วณฺณโปกฺขรตาย สมนฺนาคโต พฺรหฺมวณฺณี พฺรหฺมวจฺฉสี อขุทฺทาวกาโส ทสฺสนาย…เป… โน จ โข อฑฺโฒ มหทฺธโน มหาโภโค ปหูตชาตรูปรชโต ปหูตวิตฺตูปกรโณ ปหูตธนธญฺโญ ปริปุณฺณโกสโกฏฺฐาคาโร…เป… โน จ โข พลวา จตุรงฺคินิยา เสนาย สมนฺนาคโต อสฺสวาย โอวาทปฏิกราย สหติ มญฺเญ ปจฺจตฺถิเก ยสสา…เป… โน จ โข สทฺโธ ทายโก ทานปติ อนาวฏทฺวาโร สมณพฺราหฺมณกปณทฺธิกวณิพฺพกยาจกานํ โอปานภูโต ปุญฺญานิ กโรติ…เป… โน จ โข พหุสฺสุโต ตสฺส ตสฺส สุตชาตสฺส…เป… โน จ โข ตสฺส ตสฺเสว โข ปน ภาสิตสฺส อตฺถํ ชานาติ ‘‘อยํ อิมสฺส ภาสิตสฺส อตฺโถ, อยํ อิมสฺส ภาสิตสฺส อตฺโถ’’ติ…เป… โน จ โข ปณฺฑิโต วิยตฺโต เมธาวี ปฏิพโล อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺเน อตฺเถ จินฺเตตุํ, อถ จ ปน ภวํ ราชา เอวรูปํ มหายญฺญํ ยชตี’ติ. เอวมฺปิ โภโต รญฺโญ วตฺตา ธมฺมโต นตฺถิ. ภวํ โข ปน ราชา ปณฺฑิโต วิยตฺโต เมธาวี ปฏิพโล อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺเน อตฺเถ จินฺเตตุํ. อิมินาเปตํ ภวํ ราชา ชานาตุ, ยชตํ ภวํ, สชฺชตํ ภวํ, โมทตํ ภวํ, จิตฺตเมว ภวํ อนฺตรํ ปสาเทตุ. Il se pourrait, ô noble roi, que quelqu’un critique celui qui offre le grand sacrifice en disant : « Le roi Mahāvijita offre certes un grand sacrifice, mais il n'est pas beau, gracieux ou inspirant la confiance, n'étant pas doté d'une apparence de lotus suprême, ni d'un teint divin, ni d'une stature majestueuse... » ou bien « il n'est pas riche, ni possesseur de grands trésors, d'immenses biens, d'abondance d'or et d'argent... » ou « il n'est pas puissant, doté d'une armée aux quatre composantes... » ou « il n'est pas doué de foi, généreux, un seigneur des dons... » ou « il n'est pas très instruit... » ou « il n'en comprend pas le sens... » ou « il n'est pas sage, compétent, intelligent, capable de discerner l'intérêt passé, futur et présent ; pourtant, Sa Majesté offre un tel grand sacrifice. » Cependant, une telle critique envers le noble roi ne serait pas fondée sur la vérité. Car en réalité, le noble roi est sage, compétent, intelligent et capable de discerner l'intérêt passé, futur et présent. Que le noble roi comprenne cela par cette raison également : que Votre Majesté offre le sacrifice, qu'elle fasse ses dons, qu'elle se réjouisse et qu'elle apaise son propre esprit. ‘‘สิยา โข ปน โภโต รญฺโญ มหายญฺญํ ยชมานสฺส โกจิเทว วตฺตา – ‘ราชา โข มหาวิชิโต มหายญฺญํ ยชติ. โน จ ขฺวสฺส ปุโรหิโต พฺราหฺมโณ อุภโต สุชาโต มาติโต จ ปิติโต จ สํสุทฺธคหณิโก [Pg.134] ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคา อกฺขิตฺโต อนุปกฺกุฏฺโฐ ชาติวาเทน; อถ จ ปน ภวํ ราชา เอวรูปํ มหายญฺญํ ยชตี’ติ. เอวมฺปิ โภโต รญฺโญ วตฺตา ธมฺมโต นตฺถิ. โภโต โข ปน รญฺโญ ปุโรหิโต พฺราหฺมโณ อุภโต สุชาโต มาติโต จ ปิติโต จ สํสุทฺธคหณิโก ยาว สตฺตมา ปิตามหยุคา อกฺขิตฺโต อนุปกฺกุฏฺโฐ ชาติวาเทน. อิมินาเปตํ ภวํ ราชา ชานาตุ, ยชตํ ภวํ, สชฺชตํ ภวํ, โมทตํ ภวํ, จิตฺตเมว ภวํ อนฺตรํ ปสาเทตุ. Il se pourrait, ô noble roi, que quelqu’un critique celui qui offre le grand sacrifice en disant : « Le roi Mahāvijita offre certes un grand sacrifice, mais son chapelain brahmane n'est pas de naissance accomplie tant du côté maternel que paternel, n'étant pas de lignée pure jusqu'à la septième génération ancestrale, et il est susceptible d'être rejeté et blâmé pour ses origines ; pourtant, Sa Majesté offre un tel grand sacrifice. » Cependant, une telle critique envers le noble roi ne serait pas fondée sur la vérité. Car en réalité, le chapelain brahmane du noble roi est de naissance accomplie tant du côté maternel que paternel, de lignée pure jusqu'à la septième génération ancestrale, irréprochable et inattaquable quant à ses origines. Que le noble roi comprenne cela par cette raison également : que Votre Majesté offre le sacrifice, qu'elle fasse ses dons, qu'elle se réjouisse et qu'elle apaise son propre esprit. ‘‘สิยา โข ปน โภโต รญฺโญ มหายญฺญํ ยชมานสฺส โกจิเทว วตฺตา – ‘ราชา โข มหาวิชิโต มหายญฺญํ ยชติ. โน จ ขฺวสฺส ปุโรหิโต พฺราหฺมโณ อชฺฌายโก มนฺตธโร ติณฺณํ เวทานํ ปารคู สนิฆณฺฑุเกฏุภานํ สากฺขรปฺปเภทานํ อิติหาสปญฺจมานํ ปทโก เวยฺยากรโณ โลกายตมหาปุริสลกฺขเณสุ อนวโย…เป… โน จ ขฺวสฺส ปุโรหิโต พฺราหฺมโณ สีลวา วุทฺธสีลี วุทฺธสีเลน สมนฺนาคโต…เป… โน จ ขฺวสฺส ปุโรหิโต พฺราหฺมโณ ปณฺฑิโต วิยตฺโต เมธาวี ปฐโม วา ทุติโย วา สุชํ ปคฺคณฺหนฺตานํ, อถ จ ปน ภวํ ราชา เอวรูปํ มหายญฺญํ ยชตี’ติ. เอวมฺปิ โภโต รญฺโญ วตฺตา ธมฺมโต นตฺถิ. โภโต โข ปน รญฺโญ ปุโรหิโต พฺราหฺมโณ ปณฺฑิโต วิยตฺโต เมธาวี ปฐโม วา ทุติโย วา สุชํ ปคฺคณฺหนฺตานํ. อิมินาเปตํ ภวํ ราชา ชานาตุ, ยชตํ ภวํ, สชฺชตํ ภวํ, โมทตํ ภวํ, จิตฺตเมว ภวํ อนฺตรํ ปสาเทตูติ. อิเมหิ โข, พฺราหฺมณ, ปุโรหิโต พฺราหฺมโณ รญฺโญ มหาวิชิตสฺส มหายญฺญํ ยชมานสฺส โสฬสหิ อากาเรหิ จิตฺตํ สนฺทสฺเสสิ สมาทเปสิ สมุตฺเตเชสิ สมฺปหํเสสิ. Il se pourrait, ô noble roi, que quelqu’un critique celui qui offre le grand sacrifice en disant : « Le roi Mahāvijita offre certes un grand sacrifice, mais son chapelain brahmane n'est pas un récitant maîtrisant les mantras, n'ayant pas atteint la perfection dans les trois Védas, avec leurs lexiques, leurs rituels, leur phonétique, leur étymologie et les récits historiques comme cinquième, ni expert en grammaire ou en l'examen des marques d'un grand homme... » ou « son chapelain brahmane n'est pas vertueux... » ou « son chapelain brahmane n'est pas sage, compétent, intelligent, n'étant ni le premier ni le second parmi ceux qui tiennent la louche sacrificielle ; pourtant, Sa Majesté offre un tel grand sacrifice. » Cependant, une telle critique envers le noble roi ne serait pas fondée sur la vérité. Car en réalité, le chapelain brahmane du noble roi est sage, compétent, intelligent, et il est soit le premier, soit le second parmi ceux qui tiennent la louche sacrificielle. Que le noble roi comprenne cela par cette raison également : que Votre Majesté offre le sacrifice, qu'elle fasse ses dons, qu'elle se réjouisse et qu'elle apaise son propre esprit. C'est ainsi, ô brahmane, que le chapelain brahmane, par ces seize manières, exposa, encouragea, inspira et réjouit l'esprit du roi Mahāvijita qui offrait le grand sacrifice. ๓๔๕. ‘‘ตสฺมึ โข, พฺราหฺมณ, ยญฺเญ เนว คาโว หญฺญึสุ, น อเชฬกา หญฺญึสุ, น กุกฺกุฏสูกรา หญฺญึสุ, น วิวิธา ปาณา สํฆาตํ อาปชฺชึสุ, น รุกฺขา ฉิชฺชึสุ ยูปตฺถาย, น ทพฺภา ลูยึสุ พริหิสตฺถาย. เยปิสฺส อเหสุํ ทาสาติ วา เปสฺสาติ วา กมฺมกราติ วา, เตปิ น ทณฺฑตชฺชิตา น [Pg.135] ภยตชฺชิตา น อสฺสุมุขา รุทมานา ปริกมฺมานิ อกํสุ. อถ โข เย อิจฺฉึสุ, เต อกํสุ, เย น อิจฺฉึสุ, น เต อกํสุ; ยํ อิจฺฉึสุ, ตํ อกํสุ, ยํ น อิจฺฉึสุ, น ตํ อกํสุ. สปฺปิเตลนวนีตทธิมธุผาณิเตน เจว โส ยญฺโญ นิฏฺฐานมคมาสิ. 345. Lors de ce sacrifice, ô brahmane, on ne tua point de bovins, ni de chèvres, ni de moutons, ni de volailles, ni de porcs ; aucun être vivant de diverses espèces ne fut mis à mort. Aucun arbre ne fut abattu pour servir de poteau sacrificiel, aucune herbe dabba ne fut fauchée pour servir de litière. Quant à ceux qui étaient ses serviteurs, messagers ou ouvriers, ils n'accomplirent pas leurs tâches sous la menace du bâton ou de la peur, ni le visage baigné de larmes ou en pleurant. Au contraire, ceux qui voulaient agir agissaient, et ceux qui ne le voulaient pas ne le faisaient pas ; ils faisaient ce qu'ils désiraient faire et ne faisaient pas ce qu'ils ne désiraient pas faire. Ce sacrifice fut accompli uniquement avec du beurre clarifié, de l'huile, du beurre frais, du caillé, du miel et de la mélasse. ๓๔๖. ‘‘อถ โข, พฺราหฺมณ, ขตฺติยา อานุยนฺตา เนคมา เจว ชานปทา จ, อมจฺจา ปาริสชฺชา เนคมา เจว ชานปทา จ, พฺราหฺมณมหาสาลา เนคมา เจว ชานปทา จ, คหปติเนจยิกา เนคมา เจว ชานปทา จ ปหูตํ สาปเตยฺยํ อาทาย ราชานํ มหาวิชิตํ อุปสงฺกมิตฺวา เอวมาหํสุ – ‘อิทํ, เทว, ปหูตํ สาปเตยฺยํ เทวญฺเญว อุทฺทิสฺสาภตํ, ตํ เทโว ปฏิคฺคณฺหาตู’ติ. ‘อลํ, โภ, มมาปิทํ ปหูตํ สาปเตยฺยํ ธมฺมิเกน พลินา อภิสงฺขตํ; ตญฺจ โว โหตุ, อิโต จ ภิยฺโย หรถา’ติ. เต รญฺญา ปฏิกฺขิตฺตา เอกมนฺตํ อปกฺกมฺม เอวํ สมจินฺเตสุํ – ‘น โข เอตํ อมฺหากํ ปติรูปํ, ยํ มยํ อิมานิ สาปเตยฺยานิ ปุนเทว สกานิ ฆรานิ ปฏิหเรยฺยาม. ราชา โข มหาวิชิโต มหายญฺญํ ยชติ, หนฺทสฺส มยํ อนุยาคิโน โหมา’ติ. 346. Alors, ô brahmane, les nobles alliés des bourgs et de la campagne, les ministres et les conseillers des bourgs et de la campagne, les grands brahmanes des bourgs et de la campagne, ainsi que les riches chefs de famille des bourgs et de la campagne, prirent d'abondantes richesses, allèrent trouver le roi Mahāvijita et lui dirent : « Seigneur, ces abondantes richesses ont été apportées spécialement pour vous ; que Votre Majesté les accepte. » Le roi répondit : « Assez, messieurs ! J'ai déjà d'abondantes richesses accumulées par des impôts justes. Gardez les vôtres, et prenez-en même davantage d'ici. » Éconduits par le roi, ils se retirèrent à l'écart et réfléchirent ainsi : « Il ne nous convient pas de ramener ces richesses chez nous. Le roi Mahāvijita célèbre un grand sacrifice ; eh bien, nous allons nous joindre à lui en tant que participants. » ๓๔๗. ‘‘อถ โข, พฺราหฺมณ, ปุรตฺถิเมน ยญฺญวาฏสฺส ขตฺติยา อานุยนฺตา เนคมา เจว ชานปทา จ ทานานิ ปฏฺฐเปสุํ. ทกฺขิเณน ยญฺญวาฏสฺส อมจฺจา ปาริสชฺชา เนคมา เจว ชานปทา จ ทานานิ ปฏฺฐเปสุํ. ปจฺฉิเมน ยญฺญวาฏสฺส พฺราหฺมณมหาสาลา เนคมา เจว ชานปทา จ ทานานิ ปฏฺฐเปสุํ. อุตฺตเรน ยญฺญวาฏสฺส คหปติเนจยิกา เนคมา เจว ชานปทา จ ทานานิ ปฏฺฐเปสุํ. 347. Alors, ô brahmane, à l'est de l'enceinte du sacrifice, les nobles des bourgs et de la campagne préparèrent leurs offrandes. Au sud de l'enceinte, les ministres et les conseillers des bourgs et de la campagne préparèrent leurs offrandes. À l'ouest de l'enceinte, les grands brahmanes des bourgs et de la campagne préparèrent leurs offrandes. Au nord de l'enceinte, les riches chefs de famille des bourgs et de la campagne préparèrent leurs offrandes. ‘‘เตสุปิ โข, พฺราหฺมณ, ยญฺเญสุ เนว คาโว หญฺญึสุ, น อเชฬกา หญฺญึสุ, น กุกฺกุฏสูกรา หญฺญึสุ, น วิวิธา ปาณา สํฆาตํ อาปชฺชึสุ, น รุกฺขา ฉิชฺชึสุ ยูปตฺถาย, น ทพฺภา ลูยึสุ พริหิสตฺถาย. เยปิ เนสํ อเหสุํ ทาสาติ วา เปสฺสาติ วา กมฺมกราติ วา, เตปิ น ทณฺฑตชฺชิตา น ภยตชฺชิตา น อสฺสุมุขา รุทมานา ปริกมฺมานิ อกํสุ. อถ โข เย อิจฺฉึสุ, เต อกํสุ, เย น อิจฺฉึสุ, น เต อกํสุ; ยํ อิจฺฉึสุ, ตํ อกํสุ, ยํ น อิจฺฉึสุ น ตํ อกํสุ. สปฺปิเตลนวนีตทธิมธุผาณิเตน เจว เต ยญฺญา นิฏฺฐานมคมํสุ. Dans ces sacrifices, ô brahmane, on ne tua ni vaches, ni chèvres, ni moutons, ni volailles, ni porcs. Aucun être vivant ne fut mis à mort. On ne coupa point d'arbres pour en faire des poteaux sacrificiels, on ne faucha point d'herbe kusha pour en faire des jonchées. Leurs serviteurs, messagers et ouvriers ne firent point leur travail sous la menace du bâton ou de la peur, ni les larmes aux yeux et en pleurant. Seuls ceux qui le voulaient travaillaient, et ceux qui ne le voulaient pas ne travaillaient pas. Ils faisaient ce qu'ils désiraient faire et ne faisaient pas ce qu'ils ne désiraient pas faire. Ces sacrifices furent accomplis uniquement avec du beurre clarifié, de l'huile, du beurre frais, du caillé, du miel et de la mélasse. ‘‘อิติ [Pg.136] จตฺตาโร จ อนุมติปกฺขา, ราชา มหาวิชิโต อฏฺฐหงฺเคหิ สมนฺนาคโต, ปุโรหิโต พฺราหฺมโณ จตูหงฺเคหิ สมนฺนาคโต; ติสฺโส จ วิธา อยํ วุจฺจติ พฺราหฺมณ ติวิธา ยญฺญสมฺปทา โสฬสปริกฺขารา’’ติ. Ainsi, il y eut les quatre groupes de participants, le roi Mahāvijita doté de huit qualités, le chapelain brahmane doté de quatre qualités, et les trois dispositions d'esprit ; c'est ce qu'on appelle, ô brahmane, la perfection du sacrifice en trois modes et seize accessoires. ๓๔๘. เอวํ วุตฺเต, เต พฺราหฺมณา อุนฺนาทิโน อุจฺจาสทฺทมหาสทฺทา อเหสุํ – ‘‘อโห ยญฺโญ, อโห ยญฺญสมฺปทา’’ติ! กูฏทนฺโต ปน พฺราหฺมโณ ตูณฺหีภูโตว นิสินฺโน โหติ. อถ โข เต พฺราหฺมณา กูฏทนฺตํ พฺราหฺมณํ เอตทโวจุํ – ‘‘กสฺมา ปน ภวํ กูฏทนฺโต สมณสฺส โคตมสฺส สุภาสิตํ สุภาสิตโต นาพฺภนุโมทตี’’ติ? ‘‘นาหํ, โภ, สมณสฺส โคตมสฺส สุภาสิตํ สุภาสิตโต นาพฺภนุโมทามิ. มุทฺธาปิ ตสฺส วิปเตยฺย, โย สมณสฺส โคตมสฺส สุภาสิตํ สุภาสิตโต นาพฺภนุโมเทยฺย. อปิ จ เม, โภ, เอวํ โหติ – สมโณ โคตโม น เอวมาห – ‘เอวํ เม สุต’นฺติ วา ‘เอวํ อรหติ ภวิตุ’นฺติ วา; อปิ จ สมโณ โคตโม – ‘เอวํ ตทา อาสิ, อิตฺถํ ตทา อาสิ’ ตฺเวว ภาสติ. ตสฺส มยฺหํ โภ เอวํ โหติ – ‘อทฺธา สมโณ โคตโม เตน สมเยน ราชา วา อโหสิ มหาวิชิโต ยญฺญสฺสามิ ปุโรหิโต วา พฺราหฺมโณ ตสฺส ยญฺญสฺส ยาเชตา’ติ. อภิชานาติ ปน ภวํ โคตโม เอวรูปํ ยญฺญํ ยชิตฺวา วา ยาเชตฺวา วา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชิตาติ’’? ‘‘อภิชานามหํ, พฺราหฺมณ, เอวรูปํ ยญฺญํ ยชิตฺวา วา ยาเชตฺวา วา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปชฺชิตา, อหํ เตน สมเยน ปุโรหิโต พฺราหฺมโณ อโหสึ ตสฺส ยญฺญสฺส ยาเชตา’’ติ. 348. Cela ayant été dit, ces brahmanes poussèrent des cris d'exclamation bruyants : « Quel sacrifice ! Quelle perfection du sacrifice ! » Mais le brahmane Kūṭadanta restait assis en silence. Alors ces brahmanes dirent à Kūṭadanta : « Pourquoi donc l'honorable Kūṭadanta ne se réjouit-il pas des paroles si bien dites par l'ascète Gotama ? » Kūṭadanta répondit : « Ce n'est pas, messieurs, que je ne me réjouisse point des paroles de l'ascète Gotama. La tête de celui qui ne se réjouirait pas de ce qu'il a si bien dit pourrait bien éclater. Mais voici ce que je pense : l'ascète Gotama ne dit pas : "C'est ainsi que je l'ai entendu dire" ou "Il devrait en être ainsi" ; au contraire, l'ascète Gotama dit seulement : "C'était ainsi à cette époque, cela s'est passé ainsi". Je pense donc ceci : "Assurément, à cette époque, l'ascète Gotama était soit le roi Mahāvijita, le maître du sacrifice, soit le chapelain brahmane qui dirigea ce sacrifice". Mais l'honorable Gotama confirme-t-il qu'après avoir offert ou fait offrir un tel sacrifice, à la dissolution du corps après la mort, il a été renaître dans une destination heureuse, dans le monde céleste ? » — « Je confirme, ô brahmane, qu'après avoir offert ou fait offrir un tel sacrifice, à la dissolution du corps après la mort, je suis allé renaître dans une destination heureuse, dans le monde céleste. À cette époque, j'étais le chapelain brahmane qui dirigea ce sacrifice. » นิจฺจทานอนุกุลยญฺญํ Le don perpétuel et le sacrifice ancestral. ๓๔๙. ‘‘อตฺถิ ปน, โภ โคตม, อญฺโญ ยญฺโญ อิมาย ติวิธาย ยญฺญสมฺปทาย โสฬสปริกฺขาราย อปฺปฏฺฐตโร จ อปฺปสมารมฺภตโร จ มหปฺผลตโร จ มหานิสํสตโร จา’’ติ? 349. « Mais existe-t-il, seigneur Gotama, un autre sacrifice, moins exigeant et moins coûteux que cette perfection du sacrifice en trois modes et seize accessoires, mais ayant un fruit plus grand et un bénéfice plus considérable ? » ‘‘อตฺถิ [Pg.137] โข, พฺราหฺมณ, อญฺโญ ยญฺโญ อิมาย ติวิธาย ยญฺญสมฺปทาย โสฬสปริกฺขาราย อปฺปฏฺฐตโร จ อปฺปสมารมฺภตโร จ มหปฺผลตโร จ มหานิสํสตโร จา’’ติ. « Il existe en effet, ô brahmane, un autre sacrifice, moins exigeant et moins coûteux que cette perfection du sacrifice en trois modes et seize accessoires, mais ayant un fruit plus grand et un bénéfice plus considérable. » ‘‘กตโม ปน โส, โภ โคตม, ยญฺโญ อิมาย ติวิธาย ยญฺญสมฺปทาย โสฬสปริกฺขาราย อปฺปฏฺฐตโร จ อปฺปสมารมฺภตโร จ มหปฺผลตโร จ มหานิสํสตโร จา’’ติ? « Et quel est donc, seigneur Gotama, cet autre sacrifice, moins exigeant et moins coûteux que cette perfection du sacrifice en trois modes et seize accessoires, mais ayant un fruit plus grand et un bénéfice plus considérable ? » ‘‘ยานิ โข ปน ตานิ, พฺราหฺมณ, นิจฺจทานานิ อนุกุลยญฺญานิ สีลวนฺเต ปพฺพชิเต อุทฺทิสฺส ทิยฺยนฺติ; อยํ โข, พฺราหฺมณ, ยญฺโญ อิมาย ติวิธาย ยญฺญสมฺปทาย โสฬสปริกฺขาราย อปฺปฏฺฐตโร จ อปฺปสมารมฺภตโร จ มหปฺผลตโร จ มหานิสํสตโร จา’’ติ. « Ce sont, ô brahmane, ces dons perpétuels, ces sacrifices ancestraux, qui sont offerts à des religieux vertueux. C'est ce sacrifice, ô brahmane, qui est moins exigeant et moins coûteux que cette perfection du sacrifice en trois modes et seize accessoires, mais qui a un fruit plus grand et un bénéfice plus considérable. » ‘‘โก นุ โข, โภ โคตม, เหตุ โก ปจฺจโย, เยน ตํ นิจฺจทานํ อนุกุลยญฺญํ อิมาย ติวิธาย ยญฺญสมฺปทาย โสฬสปริกฺขาราย อปฺปฏฺฐตรญฺจ อปฺปสมารมฺภตรญฺจ มหปฺผลตรญฺจ มหานิสํสตรญฺจา’’ติ? « Quelle est donc la raison, seigneur Gotama, quelle est la cause pour laquelle ce don perpétuel, ce sacrifice ancestral, est moins exigeant et moins coûteux que cette perfection du sacrifice en trois modes et seize accessoires, tout en ayant un fruit plus grand et un bénéfice plus considérable ? » ‘‘น โข, พฺราหฺมณ, เอวรูปํ ยญฺญํ อุปสงฺกมนฺติ อรหนฺโต วา อรหตฺตมคฺคํ วา สมาปนฺนา. ตํ กิสฺส เหตุ? ทิสฺสนฺติ เหตฺถ, พฺราหฺมณ, ทณฺฑปฺปหาราปิ คลคฺคหาปิ, ตสฺมา เอวรูปํ ยญฺญํ น อุปสงฺกมนฺติ อรหนฺโต วา อรหตฺตมคฺคํ วา สมาปนฺนา. ยานิ โข ปน ตานิ, พฺราหฺมณ, นิจฺจทานานิ อนุกุลยญฺญานิ สีลวนฺเต ปพฺพชิเต อุทฺทิสฺส ทิยฺยนฺติ; เอวรูปํ โข, พฺราหฺมณ, ยญฺญํ อุปสงฺกมนฺติ อรหนฺโต วา อรหตฺตมคฺคํ วา สมาปนฺนา. ตํ กิสฺส เหตุ? น เหตฺถ, พฺราหฺมณ, ทิสฺสนฺติ ทณฺฑปฺปหาราปิ คลคฺคหาปิ, ตสฺมา เอวรูปํ ยญฺญํ อุปสงฺกมนฺติ อรหนฺโต วา อรหตฺตมคฺคํ วา สมาปนฺนา. อยํ โข, พฺราหฺมณ, เหตุ อยํ ปจฺจโย, เยน ตํ นิจฺจทานํ อนุกุลยญฺญํ อิมาย ติวิธาย ยญฺญสมฺปทาย โสฬสปริกฺขาราย อปฺปฏฺฐตรญฺจ อปฺปสมารมฺภตรญฺจ มหปฺผลตรญฺจ มหานิสํสตรญฺจา’’ติ. Certes, ô brahmane, les arahants ou ceux qui sont engagés sur la voie de l’état d’arahant ne se rendent pas à un sacrifice de cette nature. Pour quelle raison ? Car on y voit, ô brahmane, des coups de bâton et des saisies au collet ; c’est pourquoi les arahants ou ceux qui sont engagés sur la voie de l’état d’arahant ne se rendent pas à un sacrifice de cette nature. Cependant, ô brahmane, il existe des dons permanents, des sacrifices familiaux traditionnels, offerts à l’intention de religieux vertueux ; à de tels sacrifices, ô brahmane, les arahants ou ceux qui sont engagés sur la voie de l’état d’arahant se rendent. Pour quelle raison ? Car on n’y voit pas, ô brahmane, de coups de bâton ni de saisies au collet ; c’est pourquoi les arahants ou ceux qui sont engagés sur la voie de l’état d’arahant se rendent à un sacrifice de cette nature. C’est là, ô brahmane, la cause et la raison pour laquelle ce don permanent, ce sacrifice familial, est plus aisé à accomplir, demande moins d’efforts, et produit de plus grands fruits et de plus grands avantages que ce sacrifice doté de sa triple perfection et de ses seize accessoires. ๓๕๐. ‘‘อตฺถิ ปน, โภ โคตม, อญฺโญ ยญฺโญ อิมาย จ ติวิธาย ยญฺญสมฺปทาย โสฬสปริกฺขาราย อิมินา จ นิจฺจทาเนน อนุกุลยญฺเญน อปฺปฏฺฐตโร จ อปฺปสมารมฺภตโร จ มหปฺผลตโร จ มหานิสํสตโร จา’’ติ? 350. Existe-t-il cependant, ô Maître Gotama, un autre sacrifice qui soit plus aisé à accomplir, demande moins d’efforts, et produise de plus grands fruits et de plus grands avantages que cette triple perfection du sacrifice avec ses seize accessoires et que ce don permanent, ce sacrifice familial ? ‘‘อตฺถิ [Pg.138] โข, พฺราหฺมณ, อญฺโญ ยญฺโญ อิมาย จ ติวิธาย ยญฺญสมฺปทาย โสฬสปริกฺขาราย อิมินา จ นิจฺจทาเนน อนุกุลยญฺเญน อปฺปฏฺฐตโร จ อปฺปสมารมฺภตโร จ มหปฺผลตโร จ มหานิสํสตโร จา’’ติ. Il existe certes, ô brahmane, un autre sacrifice qui est plus aisé à accomplir, demande moins d’efforts, et produit de plus grands fruits et de plus grands avantages que cette triple perfection du sacrifice avec ses seize accessoires et que ce don permanent, ce sacrifice familial. ‘‘กตโม ปน โส, โภ โคตม, ยญฺโญ อิมาย จ ติวิธาย ยญฺญสมฺปทาย โสฬสปริกฺขาราย อิมินา จ นิจฺจทาเนน อนุกุลยญฺเญน อปฺปฏฺฐตโร จ อปฺปสมารมฺภตโร จ มหปฺผลตโร จ มหานิสํสตโร จา’’ติ? Quel est donc ce sacrifice, ô Maître Gotama, qui est plus aisé à accomplir, demande moins d’efforts, et produit de plus grands fruits et de plus grands avantages que cette triple perfection du sacrifice avec ses seize accessoires et que ce don permanent, ce sacrifice familial ? ‘‘โย โข, พฺราหฺมณ, จาตุทฺทิสํ สงฺฆํ อุทฺทิสฺส วิหารํ กโรติ, อยํ โข, พฺราหฺมณ, ยญฺโญ อิมาย จ ติวิธาย ยญฺญสมฺปทาย โสฬสปริกฺขาราย อิมินา จ นิจฺจทาเนน อนุกุลยญฺเญน อปฺปฏฺฐตโร จ อปฺปสมารมฺภตโร จ มหปฺผลตโร จ มหานิสํสตโร จา’’ติ. Celui, ô brahmane, qui fait construire un monastère à l’intention du Sangha des quatre directions ; tel est le sacrifice, ô brahmane, qui est plus aisé à accomplir, demande moins d’efforts, et produit de plus grands fruits et de plus grands avantages que cette triple perfection du sacrifice avec ses seize accessoires et que ce don permanent, ce sacrifice familial. ๓๕๑. ‘‘อตฺถิ ปน, โภ โคตม, อญฺโญ ยญฺโญ อิมาย จ ติวิธาย ยญฺญสมฺปทาย โสฬสปริกฺขาราย อิมินา จ นิจฺจทาเนน อนุกุลยญฺเญน อิมินา จ วิหารทาเนน อปฺปฏฺฐตโร จ อปฺปสมารมฺภตโร จ มหปฺผลตโร จ มหานิสํสตโร จา’’ติ? 351. Existe-t-il cependant, ô Maître Gotama, un autre sacrifice qui soit plus aisé à accomplir, demande moins d’efforts, et produise de plus grands fruits et de plus grands avantages que cette triple perfection du sacrifice avec ses seize accessoires, que ce don permanent, ce sacrifice familial, et que ce don d’un monastère ? ‘‘อตฺถิ โข, พฺราหฺมณ, อญฺโญ ยญฺโญ อิมาย จ ติวิธาย ยญฺญสมฺปทาย โสฬสปริกฺขาราย อิมินา จ นิจฺจทาเนน อนุกุลยญฺเญน อิมินา จ วิหารทาเนน อปฺปฏฺฐตโร จ อปฺปสมารมฺภตโร จ มหปฺผลตโร จ มหานิสํสตโร จา’’ติ. Il existe certes, ô brahmane, un autre sacrifice qui est plus aisé à accomplir, demande moins d’efforts, et produit de plus grands fruits et de plus grands avantages que cette triple perfection du sacrifice avec ses seize accessoires, que ce don permanent, ce sacrifice familial, et que ce don d’un monastère. ‘‘กตโม ปน โส, โภ โคตม, ยญฺโญ อิมาย จ ติวิธาย ยญฺญสมฺปทาย โสฬสปริกฺขาราย อิมินา จ นิจฺจทาเนน อนุกุลยญฺเญน อิมินา จ วิหารทาเนน อปฺปฏฺฐตโร จ อปฺปสมารมฺภตโร จ มหปฺผลตโร จ มหานิสํสตโร จา’’ติ? Quel est donc ce sacrifice, ô Maître Gotama, qui est plus aisé à accomplir, demande moins d’efforts, et produit de plus grands fruits et de plus grands avantages que cette triple perfection du sacrifice avec ses seize accessoires, que ce don permanent, ce sacrifice familial, et que ce don d’un monastère ? ‘‘โย โข, พฺราหฺมณ, ปสนฺนจิตฺโต พุทฺธํ สรณํ คจฺฉติ, ธมฺมํ สรณํ คจฺฉติ, สงฺฆํ สรณํ คจฺฉติ; อยํ โข, พฺราหฺมณ, ยญฺโญ อิมาย จ ติวิธาย ยญฺญสมฺปทาย โสฬสปริกฺขาราย อิมินา จ นิจฺจทาเนน อนุกุลยญฺเญน อิมินา จ วิหารทาเนน อปฺปฏฺฐตโร จ อปฺปสมารมฺภตโร จ มหปฺผลตโร จ มหานิสํสตโร จา’’ติ. Celui, ô brahmane, qui, le cœur confiant, prend refuge dans le Bouddha, prend refuge dans le Dhamma, prend refuge dans le Sangha ; tel est le sacrifice, ô brahmane, qui est plus aisé à accomplir, demande moins d’efforts, et produit de plus grands fruits et de plus grands avantages que cette triple perfection du sacrifice avec ses seize accessoires, que ce don permanent, ce sacrifice familial, et que ce don d’un monastère. ๓๕๒. ‘‘อตฺถิ [Pg.139] ปน, โภ โคตม, อญฺโญ ยญฺโญ อิมาย จ ติวิธาย ยญฺญสมฺปทาย โสฬสปริกฺขาราย อิมินา จ นิจฺจทาเนน อนุกุลยญฺเญน อิมินา จ วิหารทาเนน อิเมหิ จ สรณคมเนหิ อปฺปฏฺฐตโร จ อปฺปสมารมฺภตโร จ มหปฺผลตโร จ มหานิสํสตโร จา’’ติ? 352. Existe-t-il cependant, ô Maître Gotama, un autre sacrifice qui soit plus aisé à accomplir, demande moins d’efforts, et produise de plus grands fruits et de plus grands avantages que cette triple perfection du sacrifice avec ses seize accessoires, que ce don permanent, ce sacrifice familial, que ce don d’un monastère, et que ces prises de refuge ? ‘‘อตฺถิ โข, พฺราหฺมณ, อญฺโญ ยญฺโญ อิมาย จ ติวิธาย ยญฺญสมฺปทาย โสฬสปริกฺขาราย อิมินา จ นิจฺจทาเนน อนุกุลยญฺเญน อิมินา จ วิหารทาเนน อิเมหิ จ สรณคมเนหิ อปฺปฏฺฐตโร จ อปฺปสมารมฺภตโร จ มหปฺผลตโร จ มหานิสํสตโร จา’’ติ. Il existe certes, ô brahmane, un autre sacrifice qui est plus aisé à accomplir, demande moins d’efforts, et produit de plus grands fruits et de plus grands avantages que cette triple perfection du sacrifice avec ses seize accessoires, que ce don permanent, ce sacrifice familial, que ce don d’un monastère, et que ces prises de refuge. ‘‘กตโม ปน โส, โภ โคตม, ยญฺโญ อิมาย จ ติวิธาย ยญฺญสมฺปทาย โสฬสปริกฺขาราย อิมินา จ นิจฺจทาเนน อนุกุลยญฺเญน อิมินา จ วิหารทาเนน อิเมหิ จ สรณคมเนหิ อปฺปฏฺฐตโร จ อปฺปสมารมฺภตโร จ มหปฺผลตโร จ มหานิสํสตโร จา’’ติ? Quel est donc ce sacrifice, ô Maître Gotama, qui est plus aisé à accomplir, demande moins d’efforts, et produit de plus grands fruits et de plus grands avantages que cette triple perfection du sacrifice avec ses seize accessoires, que ce don permanent, ce sacrifice familial, que ce don d’un monastère, et que ces prises de refuge ? ‘‘โย โข, พฺราหฺมณ, ปสนฺนจิตฺโต สิกฺขาปทานิ สมาทิยติ – ปาณาติปาตา เวรมณึ, อทินฺนาทานา เวรมณึ, กาเมสุมิจฺฉาจารา เวรมณึ, มุสาวาทา เวรมณึ, สุราเมรยมชฺชปมาทฏฺฐานา เวรมณึ. อยํ โข, พฺราหฺมณ, ยญฺโญ อิมาย จ ติวิธาย ยญฺญสมฺปทาย โสฬสปริกฺขาราย อิมินา จ นิจฺจทาเนน อนุกุลยญฺเญน อิมินา จ วิหารทาเนน อิเมหิ จ สรณคมเนหิ อปฺปฏฺฐตโร จ อปฺปสมารมฺภตโร จ มหปฺผลตโร จ มหานิสํสตโร จา’’ติ. Celui, ô brahmane, qui, le cœur confiant, entreprend de suivre les préceptes d’entraînement : s’abstenir de tuer des êtres vivants, s’abstenir de prendre ce qui n’est pas donné, s’abstenir de l’inconduite sexuelle, s’abstenir de paroles mensongères, s’abstenir de consommer des boissons fermentées et des alcools qui causent la négligence. Tel est le sacrifice, ô brahmane, qui est plus aisé à accomplir, demande moins d’efforts, et produit de plus grands fruits et de plus grands avantages que cette triple perfection du sacrifice avec ses seize accessoires, que ce don permanent, ce sacrifice familial, que ce don d’un monastère, et que ces prises de refuge. ๓๕๓. ‘‘อตฺถิ ปน, โภ โคตม, อญฺโญ ยญฺโญ อิมาย จ ติวิธาย ยญฺญสมฺปทาย โสฬสปริกฺขาราย อิมินา จ นิจฺจทาเนน อนุกุลยญฺเญน อิมินา จ วิหารทาเนน อิเมหิ จ สรณคมเนหิ อิเมหิ จ สิกฺขาปเทหิ อปฺปฏฺฐตโร จ อปฺปสมารมฺภตโร จ มหปฺผลตโร จ มหานิสํสตโร จา’’ติ? 353. Existe-t-il cependant, ô Maître Gotama, un autre sacrifice qui soit plus aisé à accomplir, demande moins d’efforts, et produise de plus grands fruits et de plus grands avantages que cette triple perfection du sacrifice avec ses seize accessoires, que ce don permanent, ce sacrifice familial, que ce don d’un monastère, que ces prises de refuge, et que ces préceptes d’entraînement ? ‘‘อตฺถิ โข, พฺราหฺมณ, อญฺโญ ยญฺโญ อิมาย จ ติวิธาย ยญฺญสมฺปทาย โสฬสปริกฺขาราย อิมินา จ นิจฺจทาเนน อนุกุลยญฺเญน อิมินา จ วิหารทาเนน อิเมหิ จ สรณคมเนหิ อิเมหิ จ สิกฺขาปเทหิ อปฺปฏฺฐตโร [Pg.140] จ อปฺปสมารมฺภตโร จ มหปฺผลตโร จ มหานิสํสตโร จา’’ติ. Il existe certes, ô brahmane, un autre sacrifice qui est plus aisé à accomplir, demande moins d’efforts, et produit de plus grands fruits et de plus grands avantages que cette triple perfection du sacrifice avec ses seize accessoires, que ce don permanent, ce sacrifice familial, que ce don d’un monastère, que ces prises de refuge, et que ces préceptes d’entraînement. ‘‘กตโม ปน โส, โภ โคตม, ยญฺโญ อิมาย จ ติวิธาย ยญฺญสมฺปทาย โสฬสปริกฺขาราย อิมินา จ นิจฺจทาเนน อนุกุลยญฺเญน อิมินา จ วิหารทาเนน อิเมหิ จ สรณคมเนหิ อิเมหิ จ สิกฺขาปเทหิ อปฺปฏฺฐตโร จ อปฺปสมารมฺภตโร จ มหปฺผลตโร จ มหานิสํสตโร จา’’ติ? « Mais quel est donc, ô cher Gotama, le sacrifice qui — par rapport à cette triple perfection du sacrifice avec ses seize accessoires, à ces dons perpétuels, à ces sacrifices ancestraux, à ce don de monastère, à ces prises de refuge et à ces préceptes — demande moins de préparatifs et moins d'efforts, tout en étant plus fructueux et plus avantageux ? » ‘‘อิธ, พฺราหฺมณ, ตถาคโต โลเก อุปฺปชฺชติ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ…เป… (ยถา ๑๙๐-๒๑๒ อนุจฺเฉเทสุ, เอวํ วิตฺถาเรตพฺพํ). เอวํ โข, พฺราหฺมณ, ภิกฺขุ สีลสมฺปนฺโน โหติ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อยํ โข, พฺราหฺมณ, ยญฺโญ ปุริเมหิ ยญฺเญหิ อปฺปฏฺฐตโร จ อปฺปสมารมฺภตโร จ มหปฺผลตโร จ มหานิสํสตโร จ…เป… ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อยมฺปิ โข, พฺราหฺมณ, ยญฺโญ ปุริเมหิ ยญฺเญหิ อปฺปฏฺฐตโร จ อปฺปสมารมฺภตโร จ มหปฺผลตโร จ มหานิสํสตโร จาติ. ญาณทสฺสนาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ…เป… อยมฺปิ โข, พฺราหฺมณ, ยญฺโญ ปุริเมหิ ยญฺเญหิ อปฺปฏฺฐตโร จ อปฺปสมารมฺภตโร จ มหปฺผลตโร จ มหานิสํสตโร จ…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาติ. อยมฺปิ โข, พฺราหฺมณ, ยญฺโญ ปุริเมหิ ยญฺเญหิ อปฺปฏฺฐตโร จ อปฺปสมารมฺภตโร จ มหปฺผลตโร จ มหานิสํสตโร จ. อิมาย จ, พฺราหฺมณ, ยญฺญสมฺปทาย อญฺญา ยญฺญสมฺปทา อุตฺตริตรา วา ปณีตตรา วา นตฺถี’’ติ. « En ce monde, ô brahmane, un Tathāgata apparaît, un Arhat, parfaitement éveillé par lui-même... (on doit développer ici comme dans les paragraphes 190 à 212). C’est ainsi, ô brahmane, qu’un moine est accompli dans la vertu... il entre et demeure dans le premier jhana. Ce sacrifice-ci, ô brahmane, demande moins de préparatifs et moins d’efforts que les sacrifices précédents, tout en étant plus fructueux et plus avantageux... il entre et demeure dans le deuxième jhana... le troisième jhana... le quatrième jhana. Ce sacrifice-ci également, ô brahmane, demande moins de préparatifs et moins d’efforts que les sacrifices précédents, tout en étant plus fructueux et plus avantageux. Il dirige et incline son esprit vers la vision de la connaissance (ñāṇadassana)... ce sacrifice-ci également, ô brahmane, est celui qui demande moins de préparatifs et d'efforts, tout en étant plus fructueux et plus avantageux... il comprend : “il n'y a plus rien à faire pour cet état-ci”. Ce sacrifice-ci également, ô brahmane, demande moins de préparatifs et moins d’efforts que les sacrifices précédents, tout en étant plus fructueux et plus avantageux. Et par rapport à cette perfection du sacrifice, ô brahmane, il n'existe aucune autre perfection du sacrifice qui soit supérieure ou plus sublime que celle-ci. » กูฏทนฺตอุปาสกตฺตปฏิเวทนา Reconnaissance de Kūṭadanta comme disciple laïc ๓๕๔. เอวํ วุตฺเต, กูฏทนฺโต พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตม, อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตม! เสยฺยถาปิ โภ โคตม, นิกฺกุชฺชิตํ วา อุกฺกุชฺเชยฺย, ปฏิจฺฉนฺนํ วา วิวเรยฺย, มูฬฺหสฺส วา มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย, อนฺธกาเร วา เตลปชฺโชตํ ธาเรยฺย ‘จกฺขุมนฺโต รูปานิ ทกฺขนฺตี’ติ; เอวเมวํ โภตา โคตเมน อเนกปริยาเยน ธมฺโม [Pg.141] ปกาสิโต. เอสาหํ ภวนฺตํ โคตมํ สรณํ คจฺฉามิ ธมฺมญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ. อุปาสกํ มํ ภวํ โคตโม ธาเรตุ อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คตํ. เอสาหํ โภ โคตม สตฺต จ อุสภสตานิ สตฺต จ วจฺฉตรสตานิ สตฺต จ วจฺฉตรีสตานิ สตฺต จ อชสตานิ สตฺต จ อุรพฺภสตานิ มุญฺจามิ, ชีวิตํ เทมิ, หริตานิ เจว ติณานิ ขาทนฺตุ, สีตานิ จ ปานียานิ ปิวนฺตุ, สีโต จ เนสํ วาโต อุปวายตู’’ติ. 354. À ces mots, le brahmane Kūṭadanta dit au Bienheureux : « Magnifique, ô cher Gotama, magnifique ! C’est comme si, ô cher Gotama, on redressait ce qui était renversé, si on révélait ce qui était caché, si on montrait le chemin à celui qui s’était égaré, ou si on apportait une lampe à huile dans l’obscurité pour que ceux qui ont des yeux puissent voir les formes ; c’est ainsi que le cher Gotama a exposé le Dhamma de multiples manières. Je prends refuge en le Vénérable Gotama, ainsi que dans le Dhamma et dans la Communauté des moines. Que le cher Gotama me reçoive comme disciple laïc ayant pris refuge dès aujourd'hui et pour le reste de ma vie. Et voici, ô cher Gotama, que je libère ces sept cents taureaux, ces sept cents taurillons, ces sept cents génisses, ces sept cents boucs et ces sept cents béliers. Je leur rends la vie. Qu'ils mangent de l'herbe verte, qu'ils boivent de l'eau fraîche et qu'un vent frais souffle sur eux. » โสตาปตฺติผลสจฺฉิกิริยา Réalisation du fruit de l'entrée dans le courant (Sotāpatti) ๓๕๕. อถ โข ภควา กูฏทนฺตสฺส พฺราหฺมณสฺส อนุปุพฺพึ กถํ กเถสิ, เสยฺยถิทํ, ทานกถํ สีลกถํ สคฺคกถํ; กามานํ อาทีนวํ โอการํ สํกิเลสํ เนกฺขมฺเม อานิสํสํ ปกาเสสิ. ยทา ภควา อญฺญาสิ กูฏทนฺตํ พฺราหฺมณํ กลฺลจิตฺตํ มุทุจิตฺตํ วินีวรณจิตฺตํ อุทคฺคจิตฺตํ ปสนฺนจิตฺตํ, อถ ยา พุทฺธานํ สามุกฺกํสิกา ธมฺมเทสนา, ตํ ปกาเสสิ – ทุกฺขํ สมุทยํ นิโรธํ มคฺคํ. เสยฺยถาปิ นาม สุทฺธํ วตฺถํ อปคตกาฬกํ สมฺมเทว รชนํ ปฏิคฺคณฺเหยฺย, เอวเมว กูฏทนฺตสฺส พฺราหฺมณสฺส ตสฺมิญฺเญว อาสเน วิรชํ วีตมลํ ธมฺมจกฺขุํ อุทปาทิ – ‘‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ, สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’นฺติ. 355. Alors le Bienheureux prononça pour le brahmane Kūṭadanta un discours progressif, à savoir : un discours sur le don, sur la vertu, sur les cieux ; il exposa les dangers, la bassesse et la corruption des plaisirs sensuels, ainsi que les bienfaits du renoncement. Quand le Bienheureux sut que le brahmane Kūṭadanta avait l'esprit prêt, l'esprit malléable, l'esprit libre d'obstacles, l'esprit exalté et l'esprit confiant, il exposa alors l'enseignement du Dhamma propre aux Bouddhas : la souffrance, son origine, sa cessation et le chemin. Tout comme un vêtement pur et sans taches absorberait parfaitement la teinture, de même, sur ce siège même, apparut au brahmane Kūṭadanta l'œil du Dhamma, pur et sans souillure : « Tout ce qui a pour nature de naître a pour nature de cesser. » ๓๕๖. อถ โข กูฏทนฺโต พฺราหฺมโณ ทิฏฺฐธมฺโม ปตฺตธมฺโม วิทิตธมฺโม ปริโยคาฬฺหธมฺโม ติณฺณวิจิกิจฺโฉ วิคตกถํกโถ เวสารชฺชปฺปตฺโต อปรปฺปจฺจโย สตฺถุสาสเน ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อธิวาเสตุ เม ภวํ โคตโม สฺวาตนาย ภตฺตํ สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆนา’’ติ. อธิวาเสสิ ภควา ตุณฺหีภาเวน. 356. Alors le brahmane Kūṭadanta, ayant vu le Dhamma, atteint le Dhamma, connu le Dhamma, pénétré le Dhamma, ayant traversé le doute, s'étant affranchi de toute incertitude, ayant atteint une parfaite assurance et étant devenu indépendant d'autrui dans l'enseignement du Maître, dit au Bienheureux : « Que le cher Gotama accepte mon invitation pour le repas de demain, avec la communauté des moines. » Le Bienheureux accepta par le silence. ๓๕๗. อถ โข กูฏทนฺโต พฺราหฺมโณ ภควโต อธิวาสนํ วิทิตฺวา อุฏฺฐายาสนา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา ปกฺกามิ. อถ โข กูฏทนฺโต พฺราหฺมโณ ตสฺสา รตฺติยา อจฺจเยน สเก ยญฺญวาเฏ ปณีตํ ขาทนียํ โภชนียํ ปฏิยาทาเปตฺวา ภควโต กาลํ อาโรจาเปสิ – ‘‘กาโล, โภ โคตม; นิฏฺฐิตํ ภตฺต’’นฺติ. 357. Alors le brahmane Kūṭadanta, ayant compris l'acceptation du Bienheureux, se leva de son siège, salua le Bienheureux et, après avoir tourné autour de lui par la droite, s'en alla. Puis, à la fin de cette nuit, le brahmane Kūṭadanta fit préparer dans son propre enclos sacrificiel des mets délicieux, tant solides que tendres, et fit annoncer l'heure au Bienheureux : « C’est l’heure, ô cher Gotama ; le repas est prêt. » ๓๕๘. อถ [Pg.142] โข ภควา ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน เยน กูฏทนฺตสฺส พฺราหฺมณสฺส ยญฺญวาโฏ เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. 358. Alors le Bienheureux, s'étant habillé le matin, prit son bol et sa robe et se rendit avec la communauté des moines à l'enclos sacrificiel du brahmane Kūṭadanta ; s'y étant rendu, il s'assit sur le siège préparé. อถ โข กูฏทนฺโต พฺราหฺมโณ พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ ปณีเตน ขาทนีเยน โภชนีเยน สหตฺถา สนฺตปฺเปสิ สมฺปวาเรสิ. อถ โข กูฏทนฺโต พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ ภุตฺตาวึ โอนีตปตฺตปาณึ อญฺญตรํ นีจํ อาสนํ คเหตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺนํ โข กูฏทนฺตํ พฺราหฺมณํ ภควา ธมฺมิยา กถาย สนฺทสฺเสตฺวา สมาทเปตฺวา สมุตฺเตเชตฺวา สมฺปหํเสตฺวา อุฏฺฐายาสนา ปกฺกามีติ. Le brahmane Kūṭadanta servit alors de ses propres mains la communauté des moines ayant le Bouddha à sa tête, les rassasiant de mets délicieux, tant solides que tendres. Puis, quand le Bienheureux eut fini de manger et eut retiré sa main de son bol, le brahmane Kūṭadanta prit un siège bas et s'assit à ses côtés. Le Bienheureux instruisit, encouragea, inspira et réjouit le brahmane Kūṭadanta assis à ses côtés par un discours sur le Dhamma, puis se leva de son siège et s'en alla. Ainsi ai-je entendu. กูฏทนฺตสุตฺตํ นิฏฺฐิตํ ปญฺจมํ. Fin du cinquième Sutta, le Kūṭadanta Sutta. ๖. มหาลิสุตฺตํ 6. Le Mahāli Sutta พฺราหฺมณทูตวตฺถุ L'histoire des messagers brahmanes ๓๕๙. เอวํ [Pg.143] เม สุตํ – เอกํ สมยํ ภควา เวสาลิยํ วิหรติ มหาวเน กูฏาคารสาลายํ. เตน โข ปน สมเยน สมฺพหุลา โกสลกา จ พฺราหฺมณทูตา มาคธกา จ พฺราหฺมณทูตา เวสาลิยํ ปฏิวสนฺติ เกนจิเทว กรณีเยน. อสฺโสสุํ โข เต โกสลกา จ พฺราหฺมณทูตา มาคธกา จ พฺราหฺมณทูตา – ‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม สกฺยปุตฺโต สกฺยกุลา ปพฺพชิโต เวสาลิยํ วิหรติ มหาวเน กูฏาคารสาลายํ. ตํ โข ปน ภวนฺตํ โคตมํ เอวํ กลฺยาโณ กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคโต – ‘อิติปิ โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน สุคโต โลกวิทู อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา’. โส อิมํ โลกํ สเทวกํ สมารกํ สพฺรหฺมกํ สสฺสมณพฺราหฺมณึ ปชํ สเทวมนุสฺสํ สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทติ. โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสติ. สาธุ โข ปน ตถารูปานํ อรหตํ ทสฺสนํ โหตี’’ติ. 359. Ainsi ai-je entendu. En un temps, le Béni séjournait à Vesālī, dans la Grande Forêt, au Pavillon à pignon. À cette époque, de nombreux messagers brahmanes de Kosala et de Magadha résidaient à Vesālī pour quelque affaire. Ces messagers brahmanes de Kosala et de Magadha apprirent ceci : « On dit que l'ascète Gotama, fils des Sakyas, parti de la famille des Sakyas pour la vie errante, séjourne à Vesālī, dans la Grande Forêt, au Pavillon à pignon. Une excellente renommée concernant ce vénérable Gotama s'est répandue ainsi : "C'est un Béni, car il est un Arahant, parfaitement éveillé par lui-même, accompli dans la connaissance et la conduite, bien allé, connaisseur du monde, guide incomparable des hommes à dresser, instructeur des dieux et des humains, éveillé et béni." Il fait connaître ce monde avec ses dieux, ses Māras, ses Brahmās, cette génération avec ses ascètes et ses brahmanes, ses rois et ses hommes, après l'avoir réalisé par lui-même grâce à une connaissance directe. Il enseigne le Dhamma, bon au début, bon au milieu et bon à la fin, pourvu de sens et d'expression ; il expose la vie sainte dans sa plénitude et sa pureté. Il est bon de voir de tels Arahants. » ๓๖๐. อถ โข เต โกสลกา จ พฺราหฺมณทูตา มาคธกา จ พฺราหฺมณทูตา เยน มหาวนํ กูฏาคารสาลา เตนุปสงฺกมึสุ. เตน โข ปน สมเยน อายสฺมา นาคิโต ภควโต อุปฏฺฐาโก โหติ. อถ โข เต โกสลกา จ พฺราหฺมณทูตา มาคธกา จ พฺราหฺมณทูตา เยนายสฺมา นาคิโต เตนุปสงฺกมึสุ. อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ นาคิตํ เอตทโวจุํ – ‘‘กหํ นุ โข, โภ นาคิต, เอตรหิ โส ภวํ โคตโม วิหรติ? ทสฺสนกามา หิ มยํ ตํ ภวนฺตํ โคตม’’นฺติ. ‘‘อกาโล โข, อาวุโส, ภควนฺตํ ทสฺสนาย, ปฏิสลฺลีโน ภควา’’ติ. อถ โข เต โกสลกา จ พฺราหฺมณทูตา มาคธกา จ พฺราหฺมณทูตา ตตฺเถว เอกมนฺตํ นิสีทึสุ – ‘‘ทิสฺวาว มยํ ตํ ภวนฺตํ โคตมํ คมิสฺสามา’’ติ. 360. Alors, ces messagers brahmanes de Kosala et de Magadha se rendirent à la Grande Forêt, au Pavillon à pignon. À ce moment-là, le vénérable Nāgita était l'assistant du Béni. Ces messagers brahmanes de Kosala et de Magadha s'approchèrent du vénérable Nāgita et lui dirent : « Monsieur Nāgita, où se trouve actuellement le vénérable Gotama ? Nous souhaitons voir le vénérable Gotama. » — « Amis, ce n'est pas le moment de voir le Béni ; le Béni est en retraite solitaire. » Alors, ces messagers brahmanes de Kosala et de Magadha s'assirent là même, à l'écart, en pensant : « Nous ne partirons qu'après avoir vu le vénérable Gotama. » โอฏฺฐทฺธลิจฺฉวีวตฺถุ L'histoire du Licchavī Oṭṭhaddha ๓๖๑. โอฏฺฐทฺโธปิ [Pg.144] ลิจฺฉวี มหติยา ลิจฺฉวีปริสาย สทฺธึ เยน มหาวนํ กูฏาคารสาลา เยนายสฺมา นาคิโต เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ นาคิตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. เอกมนฺตํ ฐิโต โข โอฏฺฐทฺโธปิ ลิจฺฉวี อายสฺมนฺตํ นาคิตํ เอตทโวจ – ‘‘กหํ นุ โข, ภนฺเต นาคิต, เอตรหิ โส ภควา วิหรติ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ, ทสฺสนกามา หิ มยํ ตํ ภควนฺตํ อรหนฺตํ สมฺมาสมฺพุทฺธ’’นฺติ. ‘‘อกาโล โข, มหาลิ, ภควนฺตํ ทสฺสนาย, ปฏิสลฺลีโน ภควา’’ติ. โอฏฺฐทฺโธปิ ลิจฺฉวี ตตฺเถว เอกมนฺตํ นิสีทิ – ‘‘ทิสฺวาว อหํ ตํ ภควนฺตํ คมิสฺสามิ อรหนฺตํ สมฺมาสมฺพุทฺธ’’นฺติ. 361. Le Licchavī Oṭṭhaddha lui aussi, accompagné d'une grande suite de Licchavīs, se rendit à la Grande Forêt, au Pavillon à pignon, là où se trouvait le vénérable Nāgita. S'étant approché, il salua le vénérable Nāgita et se tint à l'écart. Debout à l'écart, le Licchavī Oṭṭhaddha dit au vénérable Nāgita : « Vénérable Nāgita, où se trouve actuellement le Béni, l'Arahant, le Parfaitement Éveillé ? Car nous souhaitons voir le Béni, l'Arahant, le Parfaitement Éveillé. » — « Mahāli, ce n'est pas le moment de voir le Béni ; le Béni est en retraite solitaire. » Le Licchavī Oṭṭhaddha s'assit lui aussi là même, à l'écart, en pensant : « Je ne partirai qu'après avoir vu le Béni, l'Arahant, le Parfaitement Éveillé. » ๓๖๒. อถ โข สีโห สมณุทฺเทโส เยนายสฺมา นาคิโต เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมนฺตํ นาคิตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. เอกมนฺตํ ฐิโต โข สีโห สมณุทฺเทโส อายสฺมนฺตํ นาคิตํ เอตทโวจ – ‘‘เอเต, ภนฺเต กสฺสป, สมฺพหุลา โกสลกา จ พฺราหฺมณทูตา มาคธกา จ พฺราหฺมณทูตา อิธูปสงฺกนฺตา ภควนฺตํ ทสฺสนาย; โอฏฺฐทฺโธปิ ลิจฺฉวี มหติยา ลิจฺฉวีปริสาย สทฺธึ อิธูปสงฺกนฺโต ภควนฺตํ ทสฺสนาย, สาธุ, ภนฺเต กสฺสป, ลภตํ เอสา ชนตา ภควนฺตํ ทสฺสนายา’’ติ. 362. Alors, le novice Sīha s'approcha du vénérable Nāgita. S'étant approché, il salua le vénérable Nāgita et se tint à l'écart. Debout à l'écart, le novice Sīha dit au vénérable Nāgita : « Vénérable Kassapa, ces nombreux messagers brahmanes de Kosala et de Magadha sont venus ici pour voir le Béni ; le Licchavī Oṭṭhaddha lui aussi, avec une grande suite de Licchavīs, est venu ici pour voir le Béni. Vénérable Kassapa, je vous en prie, qu'il soit permis à ces gens de voir le Béni. » ‘‘เตน หิ, สีห, ตฺวญฺเญว ภควโต อาโรเจหี’’ติ. ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’ติ โข สีโห สมณุทฺเทโส อายสฺมโต นาคิตสฺส ปฏิสฺสุตฺวา เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. เอกมนฺตํ ฐิโต โข สีโห สมณุทฺเทโส ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘เอเต, ภนฺเต, สมฺพหุลา โกสลกา จ พฺราหฺมณทูตา มาคธกา จ พฺราหฺมณทูตา อิธูปสงฺกนฺตา ภควนฺตํ ทสฺสนาย, โอฏฺฐทฺโธปิ ลิจฺฉวี มหติยา ลิจฺฉวีปริสาย สทฺธึ อิธูปสงฺกนฺโต ภควนฺตํ ทสฺสนาย. สาธุ, ภนฺเต, ลภตํ เอสา ชนตา ภควนฺตํ ทสฺสนายา’’ติ. ‘‘เตน หิ, สีห, วิหารปจฺฉายายํ อาสนํ ปญฺญเปหี’’ติ. ‘‘เอวํ, ภนฺเต’’ติ โข สีโห สมณุทฺเทโส ภควโต ปฏิสฺสุตฺวา วิหารปจฺฉายายํ อาสนํ ปญฺญเปสิ. « Dans ce cas, Sīha, annonce-le toi-même au Béni. » — « Très bien, vénérable », répondit le novice Sīha au vénérable Nāgita. Il se rendit auprès du Béni, le salua et se tint à l'écart. Debout à l'écart, le novice Sīha dit au Béni : « Vénérable, ces nombreux messagers brahmanes de Kosala et de Magadha sont venus ici pour voir le Béni ; le Licchavī Oṭṭhaddha lui aussi, avec une grande suite de Licchavīs, est venu ici pour voir le Béni. Vénérable, je vous en prie, qu'il soit permis à ces gens de voir le Béni. » — « Dans ce cas, Sīha, prépare un siège à l'ombre du pavillon. » — « Très bien, vénérable », répondit le novice Sīha au Béni, et il prépara un siège à l'ombre du pavillon. ๓๖๓. อถ [Pg.145] โข ภควา วิหารา นิกฺขมฺม วิหารปจฺฉายายํ ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. อถ โข เต โกสลกา จ พฺราหฺมณทูตา มาคธกา จ พฺราหฺมณทูตา เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควตา สทฺธึ สมฺโมทึสุ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ. โอฏฺฐทฺโธปิ ลิจฺฉวี มหติยา ลิจฺฉวีปริสาย สทฺธึ เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. 363. Alors, le Béni sortit du pavillon et s'assit sur le siège préparé à l'ombre. Alors, les messagers brahmanes de Kosala et de Magadha s'approchèrent du Béni et échangèrent avec lui des paroles amicales. Après avoir conclu ces paroles de courtoisie et de souvenir, ils s'assirent à l'écart. Le Licchavī Oṭṭhaddha, lui aussi, avec sa grande suite de Licchavīs, s'approcha du Béni, le salua et s'assit à l'écart. ๓๖๔. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข โอฏฺฐทฺโธ ลิจฺฉวี ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘ปุริมานิ, ภนฺเต, ทิวสานิ ปุริมตรานิ สุนกฺขตฺโต ลิจฺฉวิปุตฺโต เยนาหํ เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา มํ เอตทโวจ – ‘ยทคฺเค อหํ, มหาลิ, ภควนฺตํ อุปนิสฺสาย วิหรามิ, น จิรํ ตีณิ วสฺสานิ, ทิพฺพานิ หิ โข รูปานิ ปสฺสามิ ปิยรูปานิ กามูปสํหิตานิ รชนียานิ, โน จ โข ทิพฺพานิ สทฺทานิ สุณามิ ปิยรูปานิ กามูปสํหิตานิ รชนียานี’ติ. สนฺตาเนว นุ โข, ภนฺเต, สุนกฺขตฺโต ลิจฺฉวิปุตฺโต ทิพฺพานิ สทฺทานิ นาสฺโสสิ ปิยรูปานิ กามูปสํหิตานิ รชนียานิ, อุทาหุ อสนฺตานี’’ติ? 364. Assis à l'écart, le Licchavī Oṭṭhaddha dit au Béni : « Vénérable, il y a quelques jours, le fils de Licchavī, Sunakkhatta, est venu me voir et m'a dit : "Mahāli, cela ne fait pas longtemps que je vis sous la direction du Béni, trois ans seulement, et je vois bien des formes divines, agréables, liées au désir sensuel et excitantes, mais je n'entends pas de sons divins, agréables, liés au désir sensuel et excitants." Vénérable, ces sons divins que le fils de Licchavī Sunakkhatta n'entendait pas, existaient-ils réellement ou n'existaient-ils pas ? » เอกํสภาวิตสมาธิ La concentration développée partiellement ๓๖๕. ‘‘สนฺตาเนว โข, มหาลิ, สุนกฺขตฺโต ลิจฺฉวิปุตฺโต ทิพฺพานิ สทฺทานิ นาสฺโสสิ ปิยรูปานิ กามูปสํหิตานิ รชนียานิ, โน อสนฺตานี’’ติ. ‘‘โก นุ โข, ภนฺเต, เหตุ, โก ปจฺจโย, เยน สนฺตาเนว สุนกฺขตฺโต ลิจฺฉวิปุตฺโต ทิพฺพานิ สทฺทานิ นาสฺโสสิ ปิยรูปานิ กามูปสํหิตานิ รชนียานิ, โน อสนฺตานี’’ติ? 365. « Certes, Mahāli, Sunakkhatta, le fils des Licchavi, n'entendait pas les sons célestes qui pourtant existaient — ces sons d'une nature agréable, liés aux plaisirs sensuels et provoquant le désir — et ce n'est pas parce qu'ils n'existaient pas qu'il ne les entendait pas. » « Quelle est donc, Vénérable, la cause, quelle est la raison pour laquelle Sunakkhatta, le fils des Licchavi, n'entendait pas les sons célestes qui pourtant existaient — ces sons d'une nature agréable, liés aux plaisirs sensuels et provoquant le désir — et que ce n'est pas parce qu'ils n'existaient pas qu'il ne les entendait pas ? » ๓๖๖. ‘‘อิธ, มหาลิ, ภิกฺขุโน ปุรตฺถิมาย ทิสาย เอกํสภาวิโต สมาธิ โหติ ทิพฺพานํ รูปานํ ทสฺสนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ, โน จ โข ทิพฺพานํ สทฺทานํ สวนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ. โส ปุรตฺถิมาย ทิสาย เอกํสภาวิเต สมาธิมฺหิ ทิพฺพานํ รูปานํ ทสฺสนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ, โน จ โข ทิพฺพานํ สทฺทานํ สวนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ. ปุรตฺถิมาย ทิสาย ทิพฺพานิ รูปานิ ปสฺสติ ปิยรูปานิ กามูปสํหิตานิ รชนียานิ, โน จ โข ทิพฺพานิ สทฺทานิ สุณาติ ปิยรูปานิ กามูปสํหิตานิ รชนียานิ. ตํ กิสฺส เหตุ? เอวญฺเหตํ, มหาลิ, โหติ ภิกฺขุโน [Pg.146] ปุรตฺถิมาย ทิสาย เอกํสภาวิเต สมาธิมฺหิ ทิพฺพานํ รูปานํ ทสฺสนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ, โน จ โข ทิพฺพานํ สทฺทานํ สวนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ. 366. « Ici, Mahāli, un moine a une concentration développée unilatéralement pour la direction de l'est afin de voir les formes célestes — ces formes d'une nature agréable, liées aux plaisirs sensuels et provoquant le désir — mais non pour entendre les sons célestes d'une nature agréable, liés aux plaisirs sensuels et provoquant le désir. Puisque ce moine a développé, pour la direction de l'est, une concentration sur un seul aspect pour voir les formes célestes [...] mais non pour entendre les sons célestes [...], il voit, dans la direction de l'est, les formes célestes [...] mais il n'entend pas les sons célestes [...]. Quelle en est la raison ? C'est ainsi, Mahāli, qu'il en est lorsque le moine a développé, pour la direction de l'est, une concentration sur un seul aspect pour voir les formes célestes [...] mais non pour entendre les sons célestes [...]. » ๓๖๗. ‘‘ปุน จปรํ, มหาลิ, ภิกฺขุโน ทกฺขิณาย ทิสาย…เป… ปจฺฉิมาย ทิสาย … อุตฺตราย ทิสาย… อุทฺธมโธ ติริยํ เอกํสภาวิโต สมาธิ โหติ ทิพฺพานํ รูปานํ ทสฺสนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ, โน จ โข ทิพฺพานํ สทฺทานํ สวนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ. โส อุทฺธมโธ ติริยํ เอกํสภาวิเต สมาธิมฺหิ ทิพฺพานํ รูปานํ ทสฺสนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ, โน จ โข ทิพฺพานํ สทฺทานํ สวนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ. อุทฺธมโธ ติริยํ ทิพฺพานิ รูปานิ ปสฺสติ ปิยรูปานิ กามูปสํหิตานิ รชนียานิ, โน จ โข ทิพฺพานิ สทฺทานิ สุณาติ ปิยรูปานิ กามูปสํหิตานิ รชนียานิ. ตํ กิสฺส เหตุ? เอวญฺเหตํ, มหาลิ, โหติ ภิกฺขุโน อุทฺธมโธ ติริยํ เอกํสภาวิเต สมาธิมฺหิ ทิพฺพานํ รูปานํ ทสฺสนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ, โน จ โข ทิพฺพานํ สทฺทานํ สวนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ. 367. « De plus, Mahāli, il en est de même pour la direction du sud... [...] de l'ouest... du nord... en haut, en bas et tout autour : un moine a une concentration développée unilatéralement pour voir les formes célestes — ces formes d'une nature agréable, liées aux plaisirs sensuels et provoquant le désir — mais non pour entendre les sons célestes d'une nature agréable, liés aux plaisirs sensuels et provoquant le désir. Puisque ce moine a développé, en haut, en bas et tout autour, une concentration sur un seul aspect pour voir les formes célestes [...] mais non pour entendre les sons célestes [...], il voit, en haut, en bas et tout autour, les formes célestes [...] mais il n'entend pas les sons célestes [...]. Quelle en est la raison ? C'est ainsi, Mahāli, qu'il en est lorsque le moine a développé, en haut, en bas et tout autour, une concentration sur un seul aspect pour voir les formes célestes [...] mais non pour entendre les sons célestes [...]. » ๓๖๘. ‘‘อิธ, มหาลิ, ภิกฺขุโน ปุรตฺถิมาย ทิสาย เอกํสภาวิโต สมาธิ โหติ ทิพฺพานํ สทฺทานํ สวนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ, โน จ โข ทิพฺพานํ รูปานํ ทสฺสนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ. โส ปุรตฺถิมาย ทิสาย เอกํสภาวิเต สมาธิมฺหิ ทิพฺพานํ สทฺทานํ สวนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ, โน จ โข ทิพฺพานํ รูปานํ ทสฺสนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ. ปุรตฺถิมาย ทิสาย ทิพฺพานิ สทฺทานิ สุณาติ ปิยรูปานิ กามูปสํหิตานิ รชนียานิ, โน จ โข ทิพฺพานิ รูปานิ ปสฺสติ ปิยรูปานิ กามูปสํหิตานิ รชนียานิ. ตํ กิสฺส เหตุ? เอวญฺเหตํ, มหาลิ, โหติ ภิกฺขุโน ปุรตฺถิมาย ทิสาย เอกํสภาวิเต สมาธิมฺหิ ทิพฺพานํ สทฺทานํ สวนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ, โน จ โข ทิพฺพานํ รูปานํ ทสฺสนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ. 368. « Ici, Mahāli, un moine a une concentration développée unilatéralement pour la direction de l'est afin d'entendre les sons célestes — ces sons d'une nature agréable, liés aux plaisirs sensuels et provoquant le désir — mais non pour voir les formes célestes d'une nature agréable, liés aux plaisirs sensuels et provoquant le désir. Puisque ce moine a développé, pour la direction de l'est, une concentration sur un seul aspect pour entendre les sons célestes [...] mais non pour voir les formes célestes [...], il entend, dans la direction de l'est, les sons célestes [...] mais il ne voit pas les formes célestes [...]. Quelle en est la raison ? C'est ainsi, Mahāli, qu'il en est lorsque le moine a développé, pour la direction de l'est, une concentration sur un seul aspect pour entendre les sons célestes [...] mais non pour voir les formes célestes [...]. » ๓๖๙. ‘‘ปุน จปรํ, มหาลิ, ภิกฺขุโน ทกฺขิณาย ทิสาย…เป… ปจฺฉิมาย ทิสาย… อุตฺตราย ทิสาย… อุทฺธมโธ ติริยํ เอกํสภาวิโต สมาธิ [Pg.147] โหติ ทิพฺพานํ สทฺทานํ สวนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ, โน จ โข ทิพฺพานํ รูปานํ ทสฺสนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ. โส อุทฺธมโธ ติริยํ เอกํสภาวิเต สมาธิมฺหิ ทิพฺพานํ สทฺทานํ สวนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ, โน จ โข ทิพฺพานํ รูปานํ ทสฺสนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ. อุทฺธมโธ ติริยํ ทิพฺพานิ สทฺทานิ สุณาติ ปิยรูปานิ กามูปสํหิตานิ รชนียานิ, โน จ โข ทิพฺพานิ รูปานิ ปสฺสติ ปิยรูปานิ กามูปสํหิตานิ รชนียานิ. ตํ กิสฺส เหตุ? เอวญฺเหตํ, มหาลิ, โหติ ภิกฺขุโน อุทฺธมโธ ติริยํ เอกํสภาวิเต สมาธิมฺหิ ทิพฺพานํ สทฺทานํ สวนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ, โน จ โข ทิพฺพานํ รูปานํ ทสฺสนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ. 369. « De plus, Mahāli, il en est de même pour la direction du sud... [...] de l'ouest... du nord... en haut, en bas et tout autour : un moine a une concentration développée unilatéralement pour entendre les sons célestes — ces sons d'une nature agréable, liés aux plaisirs sensuels et provoquant le désir — mais non pour voir les formes célestes d'une nature agréable, liés aux plaisirs sensuels et provoquant le désir. Puisque ce moine a développé, en haut, en bas et tout autour, une concentration sur un seul aspect pour entendre les sons célestes [...] mais non pour voir les formes célestes [...], il entend, en haut, en bas et tout autour, les sons célestes [...] mais il ne voit pas les formes célestes [...]. Quelle en est la raison ? C'est ainsi, Mahāli, qu'il en est lorsque le moine a développé, en haut, en bas et tout autour, une concentration sur un seul aspect pour entendre les sons célestes [...] mais non pour voir les formes célestes [...]. » ๓๗๐. ‘‘อิธ, มหาลิ, ภิกฺขุโน ปุรตฺถิมาย ทิสาย อุภยํสภาวิโต สมาธิ โหติ ทิพฺพานญฺจ รูปานํ ทสฺสนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ ทิพฺพานญฺจ สทฺทานํ สวนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ. โส ปุรตฺถิมาย ทิสาย อุภยํสภาวิเต สมาธิมฺหิ ทิพฺพานญฺจ รูปานํ ทสฺสนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ, ทิพฺพานญฺจ สทฺทานํ สวนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ. ปุรตฺถิมาย ทิสาย ทิพฺพานิ จ รูปานิ ปสฺสติ ปิยรูปานิ กามูปสํหิตานิ รชนียานิ, ทิพฺพานิ จ สทฺทานิ สุณาติ ปิยรูปานิ กามูปสํหิตานิ รชนียานิ. ตํ กิสฺส เหตุ? เอวญฺเหตํ, มหาลิ, โหติ ภิกฺขุโน ปุรตฺถิมาย ทิสาย อุภยํสภาวิเต สมาธิมฺหิ ทิพฺพานญฺจ รูปานํ ทสฺสนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ ทิพฺพานญฺจ สทฺทานํ สวนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ. 370. « Ici, Mahāli, un moine a une concentration développée bilatéralement pour la direction de l'est, tant pour voir les formes célestes — ces formes d'une nature agréable, liées aux plaisirs sensuels et provoquant le désir — que pour entendre les sons célestes d'une nature agréable, liés aux plaisirs sensuels et provoquant le désir. Puisque ce moine a développé, pour la direction de l'est, une concentration sur les deux aspects pour voir les formes célestes [...] et pour entendre les sons célestes [...], il voit, dans la direction de l'est, les formes célestes [...] et il entend également les sons célestes [...]. Quelle en est la raison ? C'est ainsi, Mahāli, qu'il en est lorsque le moine a développé, pour la direction de l'est, une concentration sur les deux aspects pour voir les formes célestes [...] et pour entendre les sons célestes [...]. » ๓๗๑. ‘‘ปุน จปรํ, มหาลิ, ภิกฺขุโน ทกฺขิณาย ทิสาย…เป… ปจฺฉิมาย ทิสาย… อุตฺตราย ทิสาย… อุทฺธมโธ ติริยํ อุภยํสภาวิโต สมาธิ โหติ ทิพฺพานญฺจ รูปานํ ทสฺสนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ, ทิพฺพานญฺจ สทฺทานํ สวนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ. โส อุทฺธมโธ ติริยํ อุภยํสภาวิเต สมาธิมฺหิ ทิพฺพานญฺจ รูปานํ ทสฺสนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ ทิพฺพานญฺจ สทฺทานํ สวนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ. อุทฺธมโธ ติริยํ ทิพฺพานิ จ รูปานิ ปสฺสติ ปิยรูปานิ [Pg.148] กามูปสํหิตานิ รชนียานิ, ทิพฺพานิ จ สทฺทานิ สุณาติ ปิยรูปานิ กามูปสํหิตานิ รชนียานิ. ตํ กิสฺส เหตุ? เอวญฺเหตํ, มหาลิ, โหติ ภิกฺขุโน อุทฺธมโธ ติริยํ อุภยํสภาวิเต สมาธิมฺหิ ทิพฺพานญฺจ รูปานํ ทสฺสนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ, ทิพฺพานญฺจ สทฺทานํ สวนาย ปิยรูปานํ กามูปสํหิตานํ รชนียานํ. อยํ โข มหาลิ, เหตุ, อยํ ปจฺจโย, เยน สนฺตาเนว สุนกฺขตฺโต ลิจฺฉวิปุตฺโต ทิพฺพานิ สทฺทานิ นาสฺโสสิ ปิยรูปานิ กามูปสํหิตานิ รชนียานิ, โน อสนฺตานี’’ติ. 371. « De plus, Mahāli, un moine développe une concentration sous les deux aspects [vision et audition] vers le sud... vers l'ouest... vers le nord... en haut, en bas et tout autour, afin de voir des formes divines qui sont charmantes, liées aux plaisirs sensuels et provoquant le désir, ainsi que pour entendre des sons divins qui sont charmants, liés aux plaisirs sensuels et provoquant le désir. Lorsqu'il a ainsi développé cette concentration sous les deux aspects... il voit ces formes divines... et entend ces sons divins... Pour quelle raison ? C'est parce que, Mahāli, la concentration du moine a été développée pour ces deux aspects afin de percevoir les formes et les sons divins. C'est là, Mahāli, la cause et la condition pour lesquelles Sunakkhatta, le fils des Licchavī, n'entendait pas les sons divins bien qu'ils fussent présents, et non parce qu'ils étaient absents. » ๓๗๒. ‘‘เอตาสํ นูน, ภนฺเต, สมาธิภาวนานํ สจฺฉิกิริยาเหตุ ภิกฺขู ภควติ พฺรหฺมจริยํ จรนฺตี’’ติ. ‘‘น โข, มหาลิ, เอตาสํ สมาธิภาวนานํ สจฺฉิกิริยาเหตุ ภิกฺขู มยิ พฺรหฺมจริยํ จรนฺติ. อตฺถิ โข, มหาลิ, อญฺเญว ธมฺมา อุตฺตริตรา จ ปณีตตรา จ, เยสํ สจฺฉิกิริยาเหตุ ภิกฺขู มยิ พฺรหฺมจริยํ จรนฺตี’’ติ. 372. « C'est sans doute, Vénérable, pour la réalisation de ces développements de la concentration que les moines mènent la vie sainte auprès du Bienheureux. » — « Ce n'est pas, Mahāli, pour la réalisation de ces développements de la concentration que les moines mènent la vie sainte auprès de moi. Il existe, Mahāli, d'autres états bien plus élevés et plus sublimes, pour la réalisation desquels les moines mènent la vie sainte auprès de moi. » จตุอริยผลํ Les quatre fruits de la vie sainte ๓๗๓. ‘‘กตเม ปน เต, ภนฺเต, ธมฺมา อุตฺตริตรา จ ปณีตตรา จ, เยสํ สจฺฉิกิริยาเหตุ ภิกฺขู ภควติ พฺรหฺมจริยํ จรนฺตี’’ติ? ‘‘อิธ, มหาลิ, ภิกฺขุ ติณฺณํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา โสตาปนฺโน โหติ อวินิปาตธมฺโม นิยโต สมฺโพธิปรายโณ. อยมฺปิ โข, มหาลิ, ธมฺโม อุตฺตริตโร จ ปณีตตโร จ, ยสฺส สจฺฉิกิริยาเหตุ ภิกฺขู มยิ พฺรหฺมจริยํ จรนฺติ. 373. « Quels sont donc, Vénérable, ces états bien plus élevés et plus sublimes, pour la réalisation desquels les moines mènent la vie sainte auprès du Bienheureux ? » — « Ici, Mahāli, par la destruction de trois entraves, un moine devient un entré-dans-le-courant (Sotāpanna), n'étant plus sujet à renaître dans les mondes inférieurs, assuré du salut et destiné à l'éveil complet. Cet état aussi, Mahāli, est bien plus élevé et plus sublime, et c'est pour sa réalisation que les moines mènent la vie sainte auprès de moi. » ‘‘ปุน จปรํ, มหาลิ, ภิกฺขุ ติณฺณํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา ราคโทสโมหานํ ตนุตฺตา สกทาคามี โหติ, สกิเทว อิมํ โลกํ อาคนฺตฺวา ทุกฺขสฺสนฺตํ กโรติ. อยมฺปิ โข, มหาลิ, ธมฺโม อุตฺตริตโร จ ปณีตตโร จ, ยสฺส สจฺฉิกิริยาเหตุ ภิกฺขู มยิ พฺรหฺมจริยํ จรนฺติ. « De plus, Mahāli, par la destruction de trois entraves et par l'atténuation de la passion, de la haine et de l'illusion, un moine devient un revenant-une-seule-fois (Sakadāgāmi) ; étant revenu une seule fois en ce monde, il met fin à la souffrance. Cet état aussi, Mahāli, est bien plus élevé et plus sublime, et c'est pour sa réalisation que les moines mènent la vie sainte auprès de moi. » ‘‘ปุน จปรํ, มหาลิ, ภิกฺขุ ปญฺจนฺนํ โอรมฺภาคิยานํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา โอปปาติโก โหติ, ตตฺถ ปรินิพฺพายี, อนาวตฺติธมฺโม ตสฺมา โลกา. อยมฺปิ โข, มหาลิ, ธมฺโม อุตฺตริตโร จ ปณีตตโร จ, ยสฺส สจฺฉิกิริยาเหตุ ภิกฺขู มยิ พฺรหฺมจริยํ จรนฺติ. « De plus, Mahāli, par la destruction des cinq entraves inférieures, un moine renaît spontanément, et là, il atteindra le Parinibbāna sans jamais revenir de ce monde. Cet état aussi, Mahāli, est bien plus élevé et plus sublime, et c'est pour sa réalisation que les moines mènent la vie sainte auprès de moi. » ‘‘ปุน [Pg.149] จปรํ, มหาลิ, ภิกฺขุ อาสวานํ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อยมฺปิ โข, มหาลิ, ธมฺโม อุตฺตริตโร จ ปณีตตโร จ, ยสฺส สจฺฉิกิริยาเหตุ ภิกฺขู มยิ พฺรหฺมจริยํ จรนฺติ. อิเม โข เต, มหาลิ, ธมฺมา อุตฺตริตรา จ ปณีตตรา จ, เยสํ สจฺฉิกิริยาเหตุ ภิกฺขู มยิ พฺรหฺมจริยํ จรนฺตี’’ติ. « De plus, Mahāli, par la destruction des impuretés (āsava), un moine réalise par lui-même, ici-bas et dès maintenant, par une connaissance directe, la libération de l'esprit et la libération par la sagesse qui sont exemptes d'impuretés, et y demeure après y être parvenu. Cet état aussi, Mahāli, est bien plus élevé et plus sublime, et c'est pour sa réalisation que les moines mènent la vie sainte auprès de moi. Tels sont, Mahāli, les états bien plus élevés et plus sublimes pour la réalisation desquels les moines mènent la vie sainte auprès de moi. » อริยอฏฺฐงฺคิกมคฺโค Le Noble Octuple Chemin ๓๗๔. ‘‘อตฺถิ ปน, ภนฺเต, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา เอเตสํ ธมฺมานํ สจฺฉิกิริยายา’’ติ? ‘‘อตฺถิ โข, มหาลิ, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา เอเตสํ ธมฺมานํ สจฺฉิกิริยายา’’ติ. 374. « Mais existe-t-il, Vénérable, un chemin, existe-t-il une voie pour la réalisation de ces états ? » — « Il existe, Mahāli, un chemin, il existe une voie pour la réalisation de ces états. » ๓๗๕. ‘‘กตโม ปน, ภนฺเต, มคฺโค กตมา ปฏิปทา เอเตสํ ธมฺมานํ สจฺฉิกิริยายา’’ติ? ‘‘อยเมว อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค. เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ. อยํ โข, มหาลิ, มคฺโค อยํ ปฏิปทา เอเตสํ ธมฺมานํ สจฺฉิกิริยาย. 375. « Quel est donc, Vénérable, ce chemin, quelle est cette voie pour la réalisation de ces états ? » — « C'est précisément ce Noble Octuple Chemin, à savoir : la vision juste (sammādiṭṭhi), la pensée juste (sammāsaṅkappo), la parole juste (sammāvācā), l'action juste (sammākammanto), les moyens d'existence justes (sammāājīvo), l'effort juste (sammāvāyāmo), l'attention juste (sammāsati) et la concentration juste (sammāsamādhi). Tel est, Mahāli, le chemin, telle est la voie pour la réalisation de ces états. » ทฺเวปพฺพชิตวตฺถุ L'histoire des deux renonçants ๓๗๖. ‘‘เอกมิทาหํ, มหาลิ, สมยํ โกสมฺพิยํ วิหรามิ โฆสิตาราเม. อถ โข ทฺเว ปพฺพชิตา – มุณฺฑิโย จ ปริพฺพาชโก ชาลิโย จ ทารุปตฺติกนฺเตวาสี เยนาหํ เตนุปสงฺกมึสุ. อุปสงฺกมิตฺวา มยา สทฺธึ สมฺโมทึสุ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐํสุ. เอกมนฺตํ ฐิตา โข เต ทฺเว ปพฺพชิตา มํ เอตทโวจุํ – ‘กึ นุ โข, อาวุโส โคตม, ตํ ชีวํ ตํ สรีรํ, อุทาหุ อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติ? 376. « Une fois, Mahāli, je séjournais à Kosambī, dans le parc de Ghosita. À cette occasion, deux renonçants — Muṇḍiya et Jāliya, le disciple de celui qui porte un bol en bois — vinrent à ma rencontre. S'étant approchés, ils échangèrent avec moi des propos courtois. Après avoir conclu cet entretien aimable et mémorable, ils se tinrent à l'écart. Se tenant à l'écart, ces deux renonçants me dirent ceci : « Qu'en est-il, ami Gotama : l'âme est-elle identique au corps, ou bien l'âme est-elle une chose et le corps une autre ? » ๓๗๗. ‘‘‘เตน หาวุโส, สุณาถ สาธุกํ มนสิ กโรถ ภาสิสฺสามี’’ติ. ‘เอวมาวุโส’ติ โข เต ทฺเว ปพฺพชิตา มม ปจฺจสฺโสสุํ. อหํ เอตทโวจํ – อิธาวุโส ตถาคโต โลเก อุปฺปชฺชติ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ…เป… (ยถา ๑๙๐-๒๑๒ อนุจฺเฉเทสุ เอวํ วิตฺถาเรตพฺพํ). เอวํ โข, อาวุโส, ภิกฺขุ สีลสมฺปนฺโน โหติ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. โย โข, อาวุโส, ภิกฺขุ เอวํ ชานาติ เอวํ ปสฺสติ, กลฺลํ นุ โข ตสฺเสตํ วจนาย – ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’นฺติ วา [Pg.150] ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติ วาติ? โย โส, อาวุโส, ภิกฺขุ เอวํ ชานาติ เอวํ ปสฺสติ, กลฺลํ ตสฺเสตํ วจนาย – ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’นฺติ วา, ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติ วาติ. อหํ โข ปเนตํ, อาวุโส, เอวํ ชานามิ เอวํ ปสฺสามิ. อถ จ ปนาหํ น วทามิ – ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’นฺติ วา ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติ วา…เป… ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. โย โข, อาวุโส, ภิกฺขุ เอวํ ชานาติ เอวํ ปสฺสติ, กลฺลํ นุ โข ตสฺเสตํ วจนาย – ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’นฺติ วา ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติ วาติ? โย โส, อาวุโส, ภิกฺขุ เอวํ ชานาติ เอวํ ปสฺสติ, กลฺลํ ตสฺเสตํ วจนาย – ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’นฺติ วา ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติ วาติ. อหํ โข ปเนตํ, อาวุโส, เอวํ ชานามิ เอวํ ปสฺสามิ. อถ จ ปนาหํ น วทามิ – ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’นฺติ วา ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติ วา…เป… ญาณทสฺสนาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ…เป… โย โข, อาวุโส, ภิกฺขุ เอวํ ชานาติ เอวํ ปสฺสติ, กลฺลํ นุ โข ตสฺเสตํ วจนาย – ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’นฺติ วา ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติ วาติ? โย โส, อาวุโส, ภิกฺขุ เอวํ ชานาติ เอวํ ปสฺสติ, กลฺลํ ตสฺเสตํ วจนาย – ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’’นฺติ วา ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติ วาติ. อหํ โข ปเนตํ, อาวุโส, เอวํ ชานามิ เอวํ ปสฺสามิ. อถ จ ปนาหํ น วทามิ – ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’นฺติ วา ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติ วา…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาติ. โย โข, อาวุโส, ภิกฺขุ เอวํ ชานาติ เอวํ ปสฺสติ, กลฺลํ นุ โข ตสฺเสตํ วจนาย – ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’นฺติ วา ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติ วาติ? โย โส, อาวุโส, ภิกฺขุ เอวํ ชานาติ เอวํ ปสฺสติ น กลฺลํ ตสฺเสตํ วจนาย – ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’นฺติ วา ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติ วาติ. อหํ โข ปเนตํ, อาวุโส, เอวํ ชานามิ เอวํ ปสฺสามิ. อถ จ ปนาหํ น วทามิ – ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’นฺติ วา ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติ วา’’ติ. อิทมโวจ ภควา. อตฺตมโน โอฏฺฐทฺโธ ลิจฺฉวี ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทีติ. 377. « Dans ce cas, chers amis, écoutez et portez une attention soutenue, je vais parler. » « Très bien, cher ami », répondirent ces deux renonçants au Béni. Je dis ceci : « Ici, chers amis, un Tathāgata apparaît dans le monde, un Arhat, un parfaitement Éveillé... (le développement doit être fait comme aux paragraphes 190-212). C'est ainsi, chers amis, qu'un moine est accompli dans la vertu... il entre et demeure dans la première absorption (jhāna). Pour un moine, chers amis, qui connaît ainsi et voit ainsi, est-il approprié de dire : “L'âme est identique au corps” ou bien “L'âme est une chose, le corps en est une autre” ? » « Pour un moine, cher ami, qui connaît ainsi et voit ainsi, il est approprié de dire : “L'âme est identique au corps” ou bien “L'âme est une chose, le corps en est une autre”. » « Pourtant, chers amis, bien que je connaisse ainsi et voie ainsi, je ne dis pas : “L'âme est identique au corps” ou bien “L'âme est une chose, le corps en est une autre”... [idem pour le] deuxième jhāna... troisième jhāna... quatrième jhāna... il dirige et incline son esprit vers la connaissance et la vision... Pour un moine, chers amis, qui connaît ainsi et voit ainsi, est-il approprié de dire : “L'âme est identique au corps” ou bien “L'âme est une chose, le corps en est une autre” ? » « Pour un moine, cher ami, qui connaît ainsi et voit ainsi, il est approprié de dire : “L'âme est identique au corps” ou bien “L'âme est une chose, le corps en est une autre”. » « Pourtant, chers amis, bien que je connaisse ainsi et voie ainsi, je ne dis pas : “L'âme est identique au corps” ou bien “L'âme est une chose, le corps en est une autre”... il comprend : “...il n'y a plus rien après cet état d'existence”. Pour un moine, chers amis, qui connaît ainsi et voit ainsi, est-il approprié de dire : “L'âme est identique au corps” ou bien “L'âme est une chose, le corps en est une autre” ? » « Pour un moine, cher ami, qui connaît ainsi et voit ainsi, il n'est pas approprié de dire : “L'âme est identique au corps” ou bien “L'âme est une chose, le corps en est une autre”. » « Pourtant, chers amis, bien que je connaisse ainsi et voie ainsi, je ne dis pas : “L'âme est identique au corps” ou bien “L'âme est une chose, le corps en est une autre”. » Voilà ce que dit le Béni. Oṭṭhaddha le Licchavī, l'esprit satisfait, se réjouit des paroles du Béni. มหาลิสุตฺตํ นิฏฺฐิตํ ฉฏฺฐํ. Le sixième discours, le Mahāli Sutta, est terminé. ๗. ชาลิยสุตฺตํ 7. Discours de Jāliya (Jāliya Sutta). ทฺเวปพฺพชิตวตฺถุ L'histoire des deux renonçants. ๓๗๘. เอวํ [Pg.151] เม สุตํ – เอกํ สมยํ ภควา โกสมฺพิยํ วิหรติ โฆสิตาราเม. เตน โข ปน สมเยน ทฺเว ปพฺพชิตา – มุณฺฑิโย จ ปริพฺพาชโก ชาลิโย จ ทารุปตฺติกนฺเตวาสี เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควตา สทฺธึ สมฺโมทึสุ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐํสุ. เอกมนฺตํ ฐิตา โข เต ทฺเว ปพฺพชิตา ภควนฺตํ เอตทโวจุํ – ‘‘กึ นุ โข, อาวุโส โคตม, ตํ ชีวํ ตํ สรีรํ, อุทาหุ อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’’นฺติ? 378. Ainsi ai-je entendu. En une occasion, le Béni séjournait à Kosambī, dans le monastère de Ghosita. À cette époque, deux renonçants — le vagabond Muṇḍiya et Jāliya, le disciple du porteur de bol en bois — se rendirent auprès du Béni ; après s'être approchés, ils échangèrent avec le Béni des salutations amicales. Après avoir conclu cette conversation courtoise et mémorable, ils se tinrent à l'écart. Se tenant à l'écart, ces deux renonçants dirent au Béni : « Qu'en est-il, cher Gautama ? L'âme est-elle identique au corps, ou bien l'âme est-elle une chose et le corps une autre ? » ๓๗๙. ‘‘เตน หาวุโส, สุณาถ สาธุกํ มนสิ กโรถ; ภาสิสฺสามี’’ติ. ‘‘เอวมาวุโส’’ติ โข เต ทฺเว ปพฺพชิตา ภควโต ปจฺจสฺโสสุํ. ภควา เอตทโวจ – ‘‘อิธาวุโส, ตถาคโต โลเก อุปฺปชฺชติ อรหํ, สมฺมาสมฺพุทฺโธ…เป… (ยถา ๑๙๐-๒๑๒ อนุจฺเฉเทสุ เอวํ วิตฺถาเรตพฺพํ). เอวํ โข, อาวุโส, ภิกฺขุ สีลสมฺปนฺโน โหติ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. โย โข, อาวุโส, ภิกฺขุ เอวํ ชานาติ เอวํ ปสฺสติ, กลฺลํ นุ โข ตสฺเสตํ วจนาย – ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’นฺติ วา ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติ วาติ. โย โส, อาวุโส, ภิกฺขุ เอวํ ชานาติ เอวํ ปสฺสติ, กลฺลํ ตสฺเสตํ วจนาย – ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’นฺติ วา ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติ วาติ. อหํ โข ปเนตํ, อาวุโส, เอวํ ชานามิ เอวํ ปสฺสามิ. อถ จ ปนาหํ น วทามิ – ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’นฺติ วา ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติ วา…เป… ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. โย โข, อาวุโส, ภิกฺขุ เอวํ ชานาติ เอวํ ปสฺสติ, กลฺลํ นุ โข ตสฺเสตํ วจนาย – ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’นฺติ วา ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติ วาติ? โย โส, อาวุโส, ภิกฺขุ เอวํ ชานาติ เอวํ ปสฺสติ กลฺลํ, ตสฺเสตํ วจนาย – ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’นฺติ วา ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติ วาติ. อหํ โข ปเนตํ, อาวุโส, เอวํ ชานามิ เอวํ ปสฺสามิ. อถ จ ปนาหํ น วทามิ – ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’นฺติ วา ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติ วา…เป… ญาณทสฺสนาย จิตฺตํ [Pg.152] อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ…เป… โย โข, อาวุโส, ภิกฺขุ เอวํ ชานาติ เอวํ ปสฺสติ, กลฺลํ นุ โข ตสฺเสตํ วจนาย – ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’นฺติ วา ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติ วาติ. โย โส, อาวุโส, ภิกฺขุ เอวํ ชานาติ เอวํ ปสฺสติ กลฺลํ ตสฺเสตํ วจนาย – ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’นฺติ วา ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติ วาติ. อหํ โข ปเนตํ, อาวุโส, เอวํ ชานามิ เอวํ ปสฺสามิ. อถ จ ปนาหํ น วทามิ – ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’นฺติ วา ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติ วา…เป…. 379. « Dans ce cas, mes amis, écoutez bien et soyez attentifs ; je vais parler. » « Très bien, ami », répondirent ces deux religieux au Béni. Le Béni dit ceci : « Ici, mes amis, un Tathāgata apparaît dans le monde, un Arahant, un pleinement Éveillé... (à développer de la même manière que dans les paragraphes 190-212). C’est ainsi, mes amis, qu’un moine est accompli dans la vertu... il entre et demeure dans le premier jhāna. Mes amis, pour un moine qui connaît et voit ainsi, est-il approprié de dire : “L’âme est identique au corps” ou “L’âme est une chose, le corps en est une autre” ? » « Ami Gotama, pour un moine qui connaît et voit ainsi, il est approprié de dire : “L’âme est identique au corps” ou “L’âme est une chose, le corps en est une autre”. » « Pourtant, mes amis, bien que je connaisse et voie ainsi, je ne dis pas : “L’âme est identique au corps” ou “L’âme est une chose, le corps en est une autre”... (de même pour) le deuxième jhāna... le troisième jhāna... il entre et demeure dans le quatrième jhāna. Mes amis, pour un moine qui connaît et voit ainsi, est-il approprié de dire : “L’âme est identique au corps” ou “L’âme est une chose, le corps en est une autre” ? » « Ami Gotama, pour un moine qui connaît et voit ainsi, il est approprié de dire : “L’âme est identique au corps” ou “L’âme est une chose, le corps en est une autre”. » « Pourtant, mes amis, bien que je connaisse et voie ainsi, je ne dis pas : “L’âme est identique au corps” ou “L’âme est une chose, le corps en est une autre”... il dirige et incline son esprit vers la connaissance et la vision... Mes amis, pour un moine qui connaît et voit ainsi, est-il approprié de dire : “L’âme est identique au corps” ou “L’âme est une chose, le corps en est une autre” ? » « Ami Gotama, pour un moine qui connaît et voit ainsi, il est approprié de dire : “L’âme est identique au corps” ou “L’âme est une chose, le corps en est une autre”. » « Pourtant, mes amis, bien que je connaisse et voie ainsi, je ne dis pas : “L’âme est identique au corps” ou “L’âme est une chose, le corps en est une autre”... » ๓๘๐. …เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาติ. โย โข, อาวุโส, ภิกฺขุ เอวํ ชานาติ เอวํ ปสฺสติ, กลฺลํ นุ โข ตสฺเสตํ วจนาย – ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’นฺติ วา ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติ วาติ? โย โส, อาวุโส, ภิกฺขุ เอวํ ชานาติ เอวํ ปสฺสติ, น กลฺลํ ตสฺเสตํ วจนาย – ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’นฺติ วา ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติ วาติ. อหํ โข ปเนตํ, อาวุโส, เอวํ ชานามิ เอวํ ปสฺสามิ. อถ จ ปนาหํ น วทามิ – ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’นฺติ วา ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติ วา’’ติ. อิทมโวจ ภควา. อตฺตมนา เต ทฺเว ปพฺพชิตา ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทุนฺติ. 380. « ...Il comprend : “...il n’y a plus rien après cet état présent.” Mes amis, pour un moine qui connaît et voit ainsi, est-il approprié de dire : “L’âme est identique au corps” ou “L’âme est une chose, le corps en est une autre” ? » « Ami Gotama, pour un moine qui connaît et voit ainsi, il n’est pas approprié de dire : “L’âme est identique au corps” ou “L’âme est une chose, le corps en est une autre”. » « Pourtant, mes amis, bien que je connaisse et voie ainsi, je ne dis pas : “L’âme est identique au corps” ou “L’âme est une chose, le corps en est une autre”. » C’est ce que dit le Béni. Ravis, les deux religieux se réjouirent des paroles du Béni. ชาลิยสุตฺตํ นิฏฺฐิตํ สตฺตมํ. Le Jāliya Sutta, septième discours, est achevé. ๘. มหาสีหนาทสุตฺตํ 8. Mahāsīhanāda Sutta (Le Grand Discours du Cri du Lion) อเจลกสฺสปวตฺถุ L'histoire de l'ascète nu Kassapa ๓๘๑. เอวํ [Pg.153] เม สุตํ – เอกํ สมยํ ภควา อุรุญฺญายํ วิหรติ กณฺณกตฺถเล มิคทาเย. อถ โข อเจโล กสฺสโป เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควตา สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ. เอกมนฺตํ ฐิโต โข อเจโล กสฺสโป ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘สุตํ เมตํ, โภ โคตม – ‘สมโณ โคตโม สพฺพํ ตปํ ครหติ, สพฺพํ ตปสฺสึ ลูขาชีวึ เอกํเสน อุปกฺโกสติ อุปวทตี’ติ. เย เต, โภ โคตม, เอวมาหํสุ – ‘สมโณ โคตโม สพฺพํ ตปํ ครหติ, สพฺพํ ตปสฺสึ ลูขาชีวึ เอกํเสน อุปกฺโกสติ อุปวทตี’ติ, กจฺจิ เต โภโต โคตมสฺส วุตฺตวาทิโน, น จ ภวนฺตํ โคตมํ อภูเตน อพฺภาจิกฺขนฺติ, ธมฺมสฺส จานุธมฺมํ พฺยากโรนฺติ, น จ โกจิ สหธมฺมิโก วาทานุวาโท คารยฺหํ ฐานํ อาคจฺฉติ? อนพฺภกฺขาตุกามา หิ มยํ ภวนฺตํ โคตม’’นฺติ. 381. Ainsi ai-je entendu. À une époque, le Béni séjournait à Uruññā, dans le parc des cerfs de Kaṇṇakatthala. Alors, l’ascète nu Kassapa se rendit auprès du Béni et échangea avec lui des salutations de courtoisie. Après avoir conclu ces paroles aimables et mémorables, il se tint d’un côté. Ainsi debout, l’ascète nu Kassapa dit au Béni : « Monsieur Gotama, j’ai entendu dire ceci : “L’ascète Gotama critique tout ascétisme ; il blâme et condamne catégoriquement tout ascète menant une vie de privations.” Monsieur Gotama, ceux qui disent cela parlent-ils conformément à vos paroles, ou calomnient-ils Monsieur Gotama par des propos mensongers et contraires à la vérité ? Expliquent-ils une doctrine conforme à votre enseignement, et une quelconque conséquence légitime de leurs propos n’ouvre-t-elle pas la voie à la critique ? Car nous ne souhaitons nullement calomnier Monsieur Gotama. » ๓๘๒. ‘‘เย เต, กสฺสป, เอวมาหํสุ – ‘สมโณ โคตโม สพฺพํ ตปํ ครหติ, สพฺพํ ตปสฺสึ ลูขาชีวึ เอกํเสน อุปกฺโกสติ อุปวทตี’ติ, น เม เต วุตฺตวาทิโน, อพฺภาจิกฺขนฺติ จ ปน มํ เต อสตา อภูเตน. อิธาหํ, กสฺสป, เอกจฺจํ ตปสฺสึ ลูขาชีวึ ปสฺสามิ ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปนฺนํ. อิธ ปนาหํ, กสฺสป, เอกจฺจํ ตปสฺสึ ลูขาชีวึ ปสฺสามิ ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปนฺนํ. 382. « Kassapa, ceux qui disent : “L’ascète Gotama critique tout ascétisme ; il blâme et condamne catégoriquement tout ascète menant une vie de privations”, ne rapportent pas mes paroles ; ils me calomnient par des propos mensongers et contraires à la vérité. Ici, Kassapa, je vois, avec l’œil divin pur, surpassant celui des hommes, tel ascète menant une vie de privations qui, après la dissolution du corps, après la mort, renaît dans un état de privation, une mauvaise destinée, un monde de souffrance, en enfer. Mais ici aussi, Kassapa, je vois, avec l’œil divin pur, surpassant celui des hommes, tel ascète menant une vie de privations qui, après la dissolution du corps, après la mort, renaît dans une bonne destinée, dans un monde céleste. » ๓๘๓. ‘‘อิธาหํ, กสฺสป, เอกจฺจํ ตปสฺสึ อปฺปทุกฺขวิหารึ ปสฺสามิ ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปนฺนํ. อิธ ปนาหํ, กสฺสป, เอกจฺจํ ตปสฺสึ อปฺปทุกฺขวิหารึ ปสฺสามิ ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปนฺนํ. โยหํ, กสฺสป, อิเมสํ ตปสฺสีนํ เอวํ อาคติญฺจ คติญฺจ จุติญฺจ อุปปตฺติญฺจ ยถาภูตํ ปชานามิ[Pg.154], โสหํ กึ สพฺพํ ตปํ ครหิสฺสามิ, สพฺพํ วา ตปสฺสึ ลูขาชีวึ เอกํเสน อุปกฺโกสิสฺสามิ อุปวทิสฺสามิ? 383. « Ici, Kassapa, je vois, avec l’œil divin pur, surpassant celui des hommes, tel ascète menant une vie de moindre souffrance qui, après la dissolution du corps, après la mort, renaît dans un état de privation, une mauvaise destinée, un monde de souffrance, en enfer. Mais ici aussi, Kassapa, je vois, avec l’œil divin pur, surpassant celui des hommes, tel ascète menant une vie de moindre souffrance qui, après la dissolution du corps, après la mort, renaît dans une bonne destinée, dans un monde céleste. Puisque moi, Kassapa, je connais ainsi, conformément à la réalité, la provenance, la destination, la mort et la renaissance de ces ascètes, pourquoi critiquerais-je tout ascétisme, ou pourquoi blâmerais-je et condamnerais-je catégoriquement tout ascète menant une vie de privations ? » ๓๘๔. ‘‘สนฺติ, กสฺสป, เอเก สมณพฺราหฺมณา ปณฺฑิตา นิปุณา กตปรปฺปวาทา วาลเวธิรูปา. เต ภินฺทนฺตา มญฺเญ จรนฺติ ปญฺญาคเตน ทิฏฺฐิคตานิ. เตหิปิ เม สทฺธึ เอกจฺเจสุ ฐาเนสุ สเมติ, เอกจฺเจสุ ฐาเนสุ น สเมติ. ยํ เต เอกจฺจํ วทนฺติ ‘สาธู’ติ, มยมฺปิ ตํ เอกจฺจํ วเทม ‘สาธู’ติ. ยํ เต เอกจฺจํ วทนฺติ ‘น สาธู’ติ, มยมฺปิ ตํ เอกจฺจํ วเทม ‘น สาธู’ติ. ยํ เต เอกจฺจํ วทนฺติ ‘สาธู’ติ, มยํ ตํ เอกจฺจํ วเทม ‘น สาธู’ติ. ยํ เต เอกจฺจํ วทนฺติ ‘น สาธู’ติ, มยํ ตํ เอกจฺจํ วเทม ‘สาธู’ติ. 384. « Il existe, Kassapa, certains ascètes et brahmanes qui sont sages, subtils, experts dans la réfutation des doctrines d'autrui, semblables à des archers capables de fendre un crin. On dirait qu'ils parcourent le monde en démolissant les points de vue d'autrui par la puissance de leur sagesse. Sur certains points, ma doctrine s'accorde avec la leur, et sur d'autres, elle ne s'accorde pas. Ce que certains d'entre eux disent être “bon”, nous disons aussi parfois que c'est “bon”. Ce que certains d'entre eux disent être “mauvais”, nous disons aussi parfois que c'est “mauvais”. Ce que certains d'entre eux disent être “bon”, nous disons parfois que c'est “mauvais”. Ce que certains d'entre eux disent être “mauvais”, nous disons parfois que c'est “bon”. ‘‘ยํ มยํ เอกจฺจํ วเทม ‘สาธู’ติ, ปเรปิ ตํ เอกจฺจํ วทนฺติ ‘สาธู’ติ. ยํ มยํ เอกจฺจํ วเทม ‘น สาธู’ติ, ปเรปิ ตํ เอกจฺจํ วทนฺติ ‘น สาธู’ติ. ยํ มยํ เอกจฺจํ วเทม ‘น สาธู’ติ, ปเร ตํ เอกจฺจํ วทนฺติ ‘สาธู’ติ. ยํ มยํ เอกจฺจํ วเทม ‘สาธู’ติ, ปเร ตํ เอกจฺจํ วทนฺติ ‘น สาธู’ติ. « Ce que nous disons être “bon”, d'autres disent aussi parfois que c'est “bon”. Ce que nous disons être “mauvais”, d'autres disent aussi parfois que c'est “mauvais”. Ce que nous disons être “mauvais”, d'autres disent parfois que c'est “bon”. Ce que nous disons être “bon”, d'autres disent parfois que c'est “mauvais”. สมนุยุญฺชาปนกถา Discours sur l'incitation à l'examen ๓๘๕. ‘‘ตฺยาหํ อุปสงฺกมิตฺวา เอวํ วทามิ – เยสุ โน, อาวุโส, ฐาเนสุ น สเมติ, ติฏฺฐนฺตุ ตานิ ฐานานิ. เยสุ ฐาเนสุ สเมติ, ตตฺถ วิญฺญู สมนุยุญฺชนฺตํ สมนุคาหนฺตํ สมนุภาสนฺตํ สตฺถารา วา สตฺถารํ สงฺเฆน วา สงฺฆํ – ‘เย อิเมสํ ภวตํ ธมฺมา อกุสลา อกุสลสงฺขาตา, สาวชฺชา สาวชฺชสงฺขาตา, อเสวิตพฺพา อเสวิตพฺพสงฺขาตา, น อลมริยา น อลมริยสงฺขาตา, กณฺหา กณฺหสงฺขาตา. โก อิเม ธมฺเม อนวเสสํ ปหาย วตฺตติ, สมโณ วา โคตโม, ปเร วา ปน โภนฺโต คณาจริยา’ติ? 385. « M'étant approché d'eux, je leur parle ainsi : “Chers amis, pour les points sur lesquels nos doctrines ne s'accordent pas, laissons-les de côté. Pour les points sur lesquels elles s'accordent, que les sages, en comparant soit le maître au maître, soit la communauté à la communauté, nous interrogent, nous scrutent et discutent avec nous : ‘Parmi ces vénérables, quels sont les états mentaux qui sont malsains, reconnus comme malsains, blâmables, reconnus comme blâmables, à ne pas cultiver, reconnus comme à ne pas cultiver, indignes des nobles, reconnus comme indignes des nobles, sombres, reconnus comme sombres ? Qui a abandonné ces états sans aucun reste et se conduit conformément à cet abandon : est-ce l'ascète Gotama ou bien ces autres vénérables maîtres de congrégations ?’ ” ๓๘๖. ‘‘ฐานํ โข ปเนตํ, กสฺสป, วิชฺชติ, ยํ วิญฺญู สมนุยุญฺชนฺตา สมนุคาหนฺตา สมนุภาสนฺตา เอวํ วเทยฺยุํ – ‘เย อิเมสํ ภวตํ ธมฺมา อกุสลา อกุสลสงฺขาตา, สาวชฺชา สาวชฺชสงฺขาตา, อเสวิตพฺพา อเสวิตพฺพสงฺขาตา, น อลมริยา น อลมริยสงฺขาตา, กณฺหา กณฺหสงฺขาตา. สมโณ โคตโม อิเม ธมฺเม อนวเสสํ ปหาย วตฺตติ, ยํ วา ปน โภนฺโต ปเร คณาจริยา’ติ. อิติห, กสฺสป, วิญฺญู [Pg.155] สมนุยุญฺชนฺตา สมนุคาหนฺตา สมนุภาสนฺตา อมฺเหว ตตฺถ เยภุยฺเยน ปสํเสยฺยุํ. 386. « Il est tout à fait possible, Kassapa, que des sages, en interrogeant, scrutant et discutant, disent ceci : “Parmi ces vénérables, les états qui sont malsains, reconnus comme malsains, blâmables, reconnus comme blâmables, à ne pas cultiver, reconnus comme à ne pas cultiver, indignes des nobles, reconnus comme indignes des nobles, sombres, reconnus comme sombres — c'est l'ascète Gotama qui a abandonné ces états sans aucun reste et se conduit ainsi, tandis que les autres vénérables maîtres de congrégations ne l'ont fait qu'en partie.” Ainsi, Kassapa, des sages interrogeant, scrutant et discutant, nous loueraient pour la plupart à ce sujet. ๓๘๗. ‘‘อปรมฺปิ โน, กสฺสป, วิญฺญู สมนุยุญฺชนฺตํ สมนุคาหนฺตํ สมนุภาสนฺตํ สตฺถารา วา สตฺถารํ สงฺเฆน วา สงฺฆํ – ‘เย อิเมสํ ภวตํ ธมฺมา กุสลา กุสลสงฺขาตา, อนวชฺชา อนวชฺชสงฺขาตา, เสวิตพฺพา เสวิตพฺพสงฺขาตา, อลมริยา อลมริยสงฺขาตา, สุกฺกา สุกฺกสงฺขาตา. โก อิเม ธมฺเม อนวเสสํ สมาทาย วตฺตติ, สมโณ วา โคตโม, ปเร วา ปน โภนฺโต คณาจริยา’ ติ? 387. « En outre, Kassapa, que les sages nous interrogent, nous scrutent et discutent, en comparant soit le maître au maître, soit la communauté à la communauté : “Parmi ces vénérables, quels sont les états qui sont sains, reconnus comme sains, irréprochables, reconnus comme irréprochables, à cultiver, reconnus comme à cultiver, dignes des nobles, reconnus comme dignes des nobles, purs, reconnus comme purs ? Qui a adopté ces états sans aucun reste et se conduit conformément à eux : est-ce l'ascète Gotama ou bien ces autres vénérables maîtres de congrégations ?” ๓๘๘. ‘‘ฐานํ โข ปเนตํ, กสฺสป, วิชฺชติ, ยํ วิญฺญู สมนุยุญฺชนฺตา สมนุคาหนฺตา สมนุภาสนฺตา เอวํ วเทยฺยุํ – ‘เย อิเมสํ ภวตํ ธมฺมา กุสลา กุสลสงฺขาตา, อนวชฺชา อนวชฺชสงฺขาตา, เสวิตพฺพา เสวิตพฺพสงฺขาตา, อลมริยา อลมริยสงฺขาตา, สุกฺกา สุกฺกสงฺขาตา. สมโณ โคตโม อิเม ธมฺเม อนวเสสํ สมาทาย วตฺตติ, ยํ วา ปน โภนฺโต ปเร คณาจริยา’ติ. อิติห, กสฺสป, วิญฺญู สมนุยุญฺชนฺตา สมนุคาหนฺตา สมนุภาสนฺตา อมฺเหว ตตฺถ เยภุยฺเยน ปสํเสยฺยุํ. 388. « Il est tout à fait possible, Kassapa, que des sages, en interrogeant, scrutant et discutant, disent ceci : “Parmi ces vénérables, les états qui sont sains, reconnus comme sains, irréprochables, reconnus comme irréprochables, à cultiver, reconnus comme à cultiver, dignes des nobles, reconnus comme dignes des nobles, purs, reconnus comme purs — c'est l'ascète Gotama qui a adopté ces états sans aucun reste et se conduit ainsi, tandis que les autres vénérables maîtres de congrégations ne l'ont fait qu'en partie.” Ainsi, Kassapa, des sages interrogeant, scrutant et discutant, nous loueraient pour la plupart à ce sujet. ๓๘๙. ‘‘อปรมฺปิ โน, กสฺสป, วิญฺญู สมนุยุญฺชนฺตํ สมนุคาหนฺตํ สมนุภาสนฺตํ สตฺถารา วา สตฺถารํ สงฺเฆน วา สงฺฆํ – ‘เย อิเมสํ ภวตํ ธมฺมา อกุสลา อกุสลสงฺขาตา, สาวชฺชา สาวชฺชสงฺขาตา, อเสวิตพฺพา อเสวิตพฺพสงฺขาตา, น อลมริยา น อลมริยสงฺขาตา, กณฺหา กณฺหสงฺขาตา. โก อิเม ธมฺเม อนวเสสํ ปหาย วตฺตติ, โคตมสาวกสงฺโฆ วา, ปเร วา ปน โภนฺโต คณาจริยสาวกสงฺฆา’ติ? 389. « En outre, Kassapa, que les sages nous interrogent, nous scrutent et discutent, en comparant soit le maître au maître, soit la communauté à la communauté : “Parmi ces vénérables, quels sont les états qui sont malsains, reconnus comme malsains, blâmables, reconnus comme blâmables, à ne pas cultiver, reconnus comme à ne pas cultiver, indignes des nobles, reconnus comme indignes des nobles, sombres, reconnus comme sombres ? Qui a abandonné ces états sans aucun reste et se conduit ainsi : est-ce la communauté des disciples de Gotama ou bien la communauté des disciples de ces autres vénérables maîtres de congrégations ?” ๓๙๐. ‘‘ฐานํ โข ปเนตํ, กสฺสป, วิชฺชติ, ยํ วิญฺญู สมนุยุญฺชนฺตา สมนุคาหนฺตา สมนุภาสนฺตา เอวํ วเทยฺยุํ – ‘เย อิเมสํ ภวตํ ธมฺมา อกุสลา อกุสลสงฺขาตา, สาวชฺชา สาวชฺชสงฺขาตา, อเสวิตพฺพา อเสวิตพฺพสงฺขาตา, น อลมริยา น อลมริยสงฺขาตา, กณฺหา กณฺหสงฺขาตา. โคตมสาวกสงฺโฆ อิเม ธมฺเม อนวเสสํ ปหาย วตฺตติ, ยํ วา ปน โภนฺโต ปเร คณาจริยสาวกสงฺฆา’ติ. อิติห, กสฺสป, วิญฺญู สมนุยุญฺชนฺตา สมนุคาหนฺตา สมนุภาสนฺตา อมฺเหว ตตฺถ เยภุยฺเยน ปสํเสยฺยุํ. 390. « Il est tout à fait possible, Kassapa, que des sages, en interrogeant, scrutant et discutant, disent ceci : “Parmi ces vénérables, les états qui sont malsains, reconnus comme malsains, blâmables, reconnus comme blâmables, à ne pas cultiver, reconnus comme à ne pas cultiver, indignes des nobles, reconnus comme indignes des nobles, sombres, reconnus comme sombres — c'est la communauté des disciples de Gotama qui a abandonné ces états sans aucun reste et se conduit ainsi, tandis que la communauté des disciples des autres vénérables maîtres de congrégations ne l'ont fait qu'en partie.” Ainsi, Kassapa, des sages interrogeant, scrutant et discutant, nous loueraient pour la plupart à ce sujet. ๓๙๑. ‘‘อปรมฺปิ [Pg.156] โน, กสฺสป, วิญฺญู สมนุยุญฺชนฺตํ สมนุคาหนฺตํ สมนุภาสนฺตํ สตฺถารา วา สตฺถารํ สงฺเฆน วา สงฺฆํ. ‘เย อิเมสํ ภวตํ ธมฺมา กุสลา กุสลสงฺขาตา, อนวชฺชา อนวชฺชสงฺขาตา, เสวิตพฺพา เสวิตพฺพสงฺขาตา, อลมริยา อลมริยสงฺขาตา, สุกฺกา สุกฺกสงฺขาตา. โก อิเม ธมฺเม อนวเสสํ สมาทาย วตฺตติ, โคตมสาวกสงฺโฆ วา, ปเร วา ปน โภนฺโต คณาจริยสาวกสงฺฆา’ติ? 391. « En outre, Kassapa, que les sages nous interrogent, nous scrutent et discutent, en comparant soit le maître au maître, soit la communauté à la communauté : “Parmi ces vénérables, quels sont les états qui sont sains, reconnus comme sains, irréprochables, reconnus comme irréprochables, à cultiver, reconnus comme à cultiver, dignes des nobles, reconnus comme dignes des nobles, purs, reconnus comme purs ? Qui a adopté ces états sans aucun reste et se conduit ainsi : est-ce la communauté des disciples de Gotama ou bien la communauté des disciples de ces autres vénérables maîtres de congrégations ?” ๓๙๒. ‘‘ฐานํ โข ปเนตํ, กสฺสป, วิชฺชติ, ยํ วิญฺญู สมนุยุญฺชนฺตา สมนุคาหนฺตา สมนุภาสนฺตา เอวํ วเทยฺยุํ – ‘เย อิเมสํ ภวตํ ธมฺมา กุสลา กุสลสงฺขาตา, อนวชฺชา อนวชฺชสงฺขาตา, เสวิตพฺพา เสวิตพฺพสงฺขาตา, อลมริยา อลมริยสงฺขาตา, สุกฺกา สุกฺกสงฺขาตา. โคตมสาวกสงฺโฆ อิเม ธมฺเม อนวเสสํ สมาทาย วตฺตติ, ยํ วา ปน โภนฺโต ปเร คณาจริยสาวกสงฺฆา’ติ. อิติห, กสฺสป, วิญฺญู สมนุยุญฺชนฺตา สมนุคาหนฺตา สมนุภาสนฺตา อมฺเหว ตตฺถ เยภุยฺเยน ปสํเสยฺยุํ. 392. « Il est tout à fait possible, Kassapa, que des sages, en interrogeant, scrutant et discutant, disent ceci : “Parmi ces vénérables, les états qui sont sains, reconnus comme sains, irréprochables, reconnus comme irréprochables, à cultiver, reconnus comme à cultiver, dignes des nobles, reconnus comme dignes des nobles, purs, reconnus comme purs — c'est la communauté des disciples de Gotama qui a adopté ces états sans aucun reste et se conduit ainsi, tandis que la communauté des disciples des autres vénérables maîtres de congrégations ne l'ont fait qu'en partie.” Ainsi, Kassapa, des sages interrogeant, scrutant et discutant, nous loueraient pour la plupart à ce sujet. อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค Le Noble Chemin Octuple ๓๙๓. ‘‘อตฺถิ, กสฺสป, มคฺโค อตฺถิ ปฏิปทา, ยถาปฏิปนฺโน สามํเยว ญสฺสติ สามํ ทกฺขติ – ‘สมโณว โคตโม กาลวาที ภูตวาที อตฺถวาที ธมฺมวาที วินยวาที’ติ. กตโม จ, กสฺสป, มคฺโค, กตมา จ ปฏิปทา, ยถาปฏิปนฺโน สามํเยว ญสฺสติ สามํ ทกฺขติ – ‘สมโณว โคตโม กาลวาที ภูตวาที อตฺถวาที ธมฺมวาที วินยวาที’ติ? อยเมว อริโย อฏฺฐงฺคิโก มคฺโค. เสยฺยถิทํ – สมฺมาทิฏฺฐิ สมฺมาสงฺกปฺโป สมฺมาวาจา สมฺมากมฺมนฺโต สมฺมาอาชีโว สมฺมาวายาโม สมฺมาสติ สมฺมาสมาธิ. อยํ โข, กสฺสป, มคฺโค, อยํ ปฏิปทา, ยถาปฏิปนฺโน สามํเยว ญสฺสติ สามํ ทกฺขติ ‘สมโณว โคตโม กาลวาที ภูตวาที อตฺถวาที ธมฺมวาที วินยวาที’’’ติ. 393. « Il existe, Kassapa, un chemin, il existe une pratique, en les suivant, on saura par soi-même et on verra par soi-même : ‘L’ascète Gotama parle au moment opportun, dit ce qui est vrai, parle de ce qui est utile, parle selon le Dhamma, parle selon la discipline.’ Et quel est ce chemin, Kassapa, quelle est cette pratique, en les suivant, on saura par soi-même et on verra par soi-même : ‘L’ascète Gotama parle au moment opportun, dit ce qui est vrai, parle de ce qui est utile, parle selon le Dhamma, parle selon la discipline’ ? C'est précisément ce Noble Chemin Octuple, à savoir : la vision juste, la pensée juste, la parole juste, l'action juste, les moyens d'existence justes, l'effort juste, l'attention juste et la concentration juste. Voilà, Kassapa, le chemin, voilà la pratique, en les suivant, on saura par soi-même et on verra par soi-même : ‘L’ascète Gotama parle au moment opportun, dit ce qui est vrai, parle de ce qui est utile, parle selon le Dhamma, parle selon la discipline’. » ตโปปกฺกมกถา Discours sur les pratiques ascétiques ๓๙๔. เอวํ [Pg.157] วุตฺเต, อเจโล กสฺสโป ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อิเมปิ โข, อาวุโส โคตม, ตโปปกฺกมา เอเตสํ สมณพฺราหฺมณานํ สามญฺญสงฺขาตา จ พฺรหฺมญฺญสงฺขาตา จ. อเจลโก โหติ, มุตฺตาจาโร, หตฺถาปเลขโน, น เอหิภทฺทนฺติโก, น ติฏฺฐภทฺทนฺติโก, นาภิหฏํ, น อุทฺทิสฺสกตํ, น นิมนฺตนํ สาทิยติ. โส น กุมฺภิมุขา ปฏิคฺคณฺหาติ, น กโฬปิมุขา ปฏิคฺคณฺหาติ, น เอฬกมนฺตรํ, น ทณฺฑมนฺตรํ, น มุสลมนฺตรํ, น ทฺวินฺนํ ภุญฺชมานานํ, น คพฺภินิยา, น ปายมานาย, น ปุริสนฺตรคตาย, น สงฺกิตฺตีสุ, น ยตฺถ สา อุปฏฺฐิโต โหติ, น ยตฺถ มกฺขิกา สณฺฑสณฺฑจารินี, น มจฺฉํ, น มํสํ, น สุรํ, น เมรยํ, น ถุโสทกํ ปิวติ. โส เอกาคาริโก วา โหติ เอกาโลปิโก, ทฺวาคาริโก วา โหติ ทฺวาโลปิโก…เป… สตฺตาคาริโก วา โหติ สตฺตาโลปิโก; เอกิสฺสาปิ ทตฺติยา ยาเปติ, ทฺวีหิปิ ทตฺตีหิ ยาเปติ… สตฺตหิปิ ทตฺตีหิ ยาเปติ; เอกาหิกมฺปิ อาหารํ อาหาเรติ, ทฺวีหิกมฺปิ อาหารํ อาหาเรติ… สตฺตาหิกมฺปิ อาหารํ อาหาเรติ. อิติ เอวรูปํ อทฺธมาสิกมฺปิ ปริยายภตฺตโภชนานุโยคมนุยุตฺโต วิหรติ. 394. Cela ayant été dit, l'ascète nu Kassapa s'adressa au Bienheureux : « Ami Gotama, il existe aussi ces pratiques ascétiques que certains ascètes et brahmanes considèrent comme le propre de l'état d'ascète ou de brahmane : un tel ascète va nu, il s'affranchit des conventions de conduite, il se lèche les mains (après avoir mangé) ; il n'accepte pas de nourriture quand on lui dit “Veuillez venir, Seigneur”, ni quand on lui dit “Veuillez vous arrêter, Seigneur”. Il n'accepte pas la nourriture qu'on lui apporte, ni celle préparée spécialement pour lui, ni une invitation à un repas. Il n'accepte rien qui provienne de la bouche d'une marmite ou d'un panier ; il n'accepte pas de nourriture offerte au-delà d'un seuil, au-delà d'un bâton ou au-delà d'un pilon. Il n'accepte pas de nourriture de deux personnes en train de manger, ni d'une femme enceinte, ni d'une femme qui allaite, ni d'une femme vivant avec un homme. Il n'accepte pas de nourriture provenant de collectes organisées, ni là où un chien se tient prêt à manger, ni là où les mouches tourbillonnent en essaims. Il ne mange ni poisson, ni viande ; il ne boit ni alcool de grain, ni alcool de fruits, ni boisson fermentée. Il ne mendie que dans une seule maison et ne prend qu'une seule bouchée, ou bien dans deux maisons et deux bouchées... ou jusqu'à sept maisons et sept bouchées. Il subsiste avec le contenu d'une seule petite écuelle, ou de deux... ou de sept. Il ne prend de nourriture qu'une fois par jour, ou une fois tous les deux jours... ou une fois tous les sept jours. Il vit ainsi en s'adonnant à la pratique consistant à ne manger qu'à intervalles réguliers, même jusqu'à une fois tous les quinze jours. » ๓๙๕. ‘‘อิเมปิ โข, อาวุโส โคตม, ตโปปกฺกมา เอเตสํ สมณพฺราหฺมณานํ สามญฺญสงฺขาตา จ พฺรหฺมญฺญสงฺขาตา จ. สากภกฺโข วา โหติ, สามากภกฺโข วา โหติ, นีวารภกฺโข วา โหติ, ททฺทุลภกฺโข วา โหติ, หฏภกฺโข วา โหติ, กณภกฺโข วา โหติ, อาจามภกฺโข วา โหติ, ปิญฺญากภกฺโข วา โหติ, ติณภกฺโข วา โหติ, โคมยภกฺโข วา โหติ, วนมูลผลาหาโร ยาเปติ ปวตฺตผลโภชี. 395. « Il existe aussi ces autres pratiques ascétiques, ami Gotama, que ces ascètes et brahmanes considèrent comme le propre de l'état d'ascète ou de brahmane : il se nourrit de légumes verts, ou de millet, ou de riz sauvage, ou de rognures de cuir, ou de mousse, ou de son de riz, ou de croûte de riz brûlé, ou de tourteau de sésame, ou d'herbe, ou de bouse de vache. Il subsiste en se nourrissant de racines et de fruits des bois, ou ne mange que des fruits tombés d'eux-mêmes. » ๓๙๖. ‘‘อิเมปิ โข, อาวุโส โคตม, ตโปปกฺกมา เอเตสํ สมณพฺราหฺมณานํ สามญฺญสงฺขาตา จ พฺรหฺมญฺญสงฺขาตา จ. สาณานิปิ ธาเรติ, มสาณานิปิ ธาเรติ, ฉวทุสฺสานิปิ ธาเรติ, ปํสุกูลานิปิ ธาเรติ, ติรีฏานิปิ ธาเรติ, อชินมฺปิ ธาเรติ, อชินกฺขิปมฺปิ ธาเรติ, กุสจีรมฺปิ ธาเรติ, วากจีรมฺปิ ธาเรติ, ผลกจีรมฺปิ ธาเรติ, เกสกมฺพลมฺปิ ธาเรติ, วาฬกมฺพลมฺปิ ธาเรติ, อุลูกปกฺขิกมฺปิ ธาเรติ, เกสมสฺสุโลจโกปิ โหติ เกสมสฺสุโลจนานุโยคมนุยุตฺโต, อุพฺภฏฺฐโกปิ [Pg.158] โหติ อาสนปฏิกฺขิตฺโต, อุกฺกุฏิโกปิ โหติ อุกฺกุฏิกปฺปธานมนุยุตฺโต, กณฺฏกาปสฺสยิโกปิ โหติ กณฺฏกาปสฺสเย เสยฺยํ กปฺเปติ, ผลกเสยฺยมฺปิ กปฺเปติ, ถณฺฑิลเสยฺยมฺปิ กปฺเปติ, เอกปสฺสยิโกปิ โหติ รโชชลฺลธโร, อพฺโภกาสิโกปิ โหติ ยถาสนฺถติโก, เวกฏิโกปิ โหติ วิกฏโภชนานุโยคมนุยุตฺโต, อปานโกปิ โหติ อปานกตฺตมนุยุตฺโต, สายตติยกมฺปิ อุทโกโรหนานุโยคมนุยุตฺโต วิหรตี’’ติ. 396. « Il existe aussi ces autres pratiques ascétiques, ami Gotama, que ces ascètes et brahmanes considèrent comme le propre de l'état d'ascète ou de brahmane : il porte des vêtements de chanvre, ou de tissus mélangés, ou des linceuls prélevés sur des cadavres, ou des tissus de rebut, ou des vêtements d'écorce, ou une peau d'antilope noire, ou une peau d'antilope fendue en son milieu, ou des vêtements de fibres de kusa, ou de fibres d'écorce, ou de planchettes de bois, ou une couverture de cheveux humains, ou une couverture de poils d'animaux, ou des vêtements faits de plumes de chouette. Il est un arracheur de cheveux et de barbe, s'adonnant à la pratique de l'arrachage des cheveux et de la barbe. Il reste toujours debout, refusant de s'asseoir. Il reste accroupi, s'adonnant à l'effort de la posture accroupie. Il utilise un lit de pointes, faisant sa couche sur un lit de pointes. Il couche sur une planche de bois, ou sur le sol nu. Il ne dort que sur un seul côté. Il est couvert de poussière et de crasse. Il vit en plein air, acceptant n'importe quel abri de fortune. Il mange des excréments, s'adonnant à la pratique consistant à manger des excréments. Il ne boit pas d'eau froide, s'adonnant à la pratique de ne pas boire. Il vit s'adonnant à la pratique consistant à descendre dans l'eau trois fois par jour (pour se purifier). » ตโปปกฺกมนิรตฺถกถา Discours sur l'inutilité des pratiques ascétiques ๓๙๗. ‘‘อเจลโก เจปิ, กสฺสป, โหติ, มุตฺตาจาโร, หตฺถาปเลขโน…เป… อิติ เอวรูปํ อทฺธมาสิกมฺปิ ปริยายภตฺตโภชนานุโยคมนุยุตฺโต วิหรติ. ตสฺส จายํ สีลสมฺปทา จิตฺตสมฺปทา ปญฺญาสมฺปทา อภาวิตา โหติ อสจฺฉิกตา. อถ โข โส อารกาว สามญฺญา อารกาว พฺรหฺมญฺญา. ยโต โข, กสฺสป, ภิกฺขุ อเวรํ อพฺยาปชฺชํ เมตฺตจิตฺตํ ภาเวติ, อาสวานญฺจ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อยํ วุจฺจติ, กสฺสป, ภิกฺขุ สมโณ อิติปิ พฺราหฺมโณ อิติปิ. 397. « Kassapa, même si un ascète va nu, s'affranchit des conventions, se lèche les mains... et vit ainsi en s'adonnant à la pratique de ne manger qu'une fois tous les quinze jours ; mais que pour lui, cette perfection de la vertu, cette perfection de l'esprit et cette perfection de la sagesse ne sont ni développées ni réalisées, alors il est bien loin de l'état d'ascète et bien loin de l'état de brahmane. Mais, Kassapa, dès lors qu'un moine développe un cœur empreint de bienveillance, sans haine ni malveillance, et que, par la destruction des impuretés, il réalise par lui-même, dès cette vie, par une connaissance supérieure, la libération de l'esprit et la libération par la sagesse libres d'impuretés, et qu'il y demeure, c'est alors, Kassapa, que ce moine est appelé “ascète” et aussi “brahmane”. » ‘‘สากภกฺโข เจปิ, กสฺสป, โหติ, สามากภกฺโข…เป… วนมูลผลาหาโร ยาเปติ ปวตฺตผลโภชี. ตสฺส จายํ สีลสมฺปทา จิตฺตสมฺปทา ปญฺญาสมฺปทา อภาวิตา โหติ อสจฺฉิกตา. อถ โข โส อารกาว สามญฺญา อารกาว พฺรหฺมญฺญา. ยโต โข, กสฺสป, ภิกฺขุ อเวรํ อพฺยาปชฺชํ เมตฺตจิตฺตํ ภาเวติ, อาสวานญฺจ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อยํ วุจฺจติ, กสฺสป, ภิกฺขุ สมโณ อิติปิ พฺราหฺมโณ อิติปิ. « Kassapa, même si un ascète se nourrit de légumes verts, de millet... et subsiste en se nourrissant de racines et de fruits des bois, ou de fruits tombés d'eux-mêmes ; mais que pour lui, cette perfection de la vertu, cette perfection de l'esprit et cette perfection de la sagesse ne sont ni développées ni réalisées, alors il est bien loin de l'état d'ascète et bien loin de l'état de brahmane. Mais, Kassapa, dès lors qu'un moine développe un cœur empreint de bienveillance, sans haine ni malveillance, et que, par la destruction des impuretés, il réalise par lui-même, dès cette vie, par une connaissance supérieure, la libération de l'esprit et la libération par la sagesse libres d'impuretés, et qu'il y demeure, c'est alors, Kassapa, que ce moine est appelé “ascète” et aussi “brahmane”. » ‘‘สาณานิ เจปิ, กสฺสป, ธาเรติ, มสาณานิปิ ธาเรติ…เป… สายตติยกมฺปิ อุทโกโรหนานุโยคมนุยุตฺโต วิหรติ. ตสฺส จายํ สีลสมฺปทา จิตฺตสมฺปทา ปญฺญาสมฺปทา อภาวิตา โหติ อสจฺฉิกตา. อถ โข โส อารกาว สามญฺญา อารกาว พฺรหฺมญฺญา[Pg.159]. ยโต โข, กสฺสป, ภิกฺขุ อเวรํ อพฺยาปชฺชํ เมตฺตจิตฺตํ ภาเวติ, อาสวานญฺจ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อยํ วุจฺจติ, กสฺสป, ภิกฺขุ สมโณ อิติปิ พฺราหฺมโณ อิติปี’’ติ. « Kassapa, même si un ascète porte des vêtements de chanvre, des tissus mélangés... et vit s'adonnant à la pratique consistant à descendre dans l'eau trois fois par jour ; mais que pour lui, cette perfection de la vertu, cette perfection de l'esprit et cette perfection de la sagesse ne sont ni développées ni réalisées, alors il est bien loin de l'état d'ascète et bien loin de l'état de brahmane. Mais, Kassapa, dès lors qu'un moine développe un cœur empreint de bienveillance, sans haine ni malveillance, et que, par la destruction des impuretés, il réalise par lui-même, dès cette vie, par une connaissance supérieure, la libération de l'esprit et la libération par la sagesse libres d'impuretés, et qu'il y demeure, c'est alors, Kassapa, que ce moine est appelé “ascète” et aussi “brahmane”. » Ainsi parla le Bienheureux. ๓๙๘. เอวํ วุตฺเต, อเจโล กสฺสโป ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘ทุกฺกรํ, โภ โคตม, สามญฺญํ ทุกฺกรํ พฺรหฺมญฺญ’’นฺติ. ‘‘ปกติ โข เอสา, กสฺสป, โลกสฺมึ ‘ทุกฺกรํ สามญฺญํ ทุกฺกรํ พฺรหฺมญฺญ’นฺติ. อเจลโก เจปิ, กสฺสป, โหติ, มุตฺตาจาโร, หตฺถาปเลขโน…เป… อิติ เอวรูปํ อทฺธมาสิกมฺปิ ปริยายภตฺตโภชนานุโยคมนุยุตฺโต วิหรติ. อิมาย จ, กสฺสป, มตฺตาย อิมินา ตโปปกฺกเมน สามญฺญํ วา อภวิสฺส พฺรหฺมญฺญํ วา ทุกฺกรํ สุทุกฺกรํ, เนตํ อภวิสฺส กลฺลํ วจนาย – ‘ทุกฺกรํ สามญฺญํ ทุกฺกรํ พฺรหฺมญฺญ’นฺติ. 398. Cela ayant été dit, l’ascète nu Kassapa s’adressa au Béni en ces termes : « Ô vénérable Gotama, la vie d’ascète est difficile à mener, la vie sainte est difficile à mener. » « C’est un dicton courant dans le monde, Kassapa, que de dire : “La vie d’ascète est difficile à mener, la vie sainte est difficile à mener.” Si, Kassapa, par le simple fait de vivre nu, de rejeter les convenances sociales, de se lécher les mains en guise de nettoyage... [et ainsi de suite]... ou de s'adonner à la pratique de ne manger qu'une fois tous les quinze jours ; si par cette seule mesure, Kassapa, par cette forme d’austérité, la vie d’ascète ou la vie sainte était difficile ou extrêmement difficile à mener, il ne conviendrait pas de dire : “La vie d’ascète est difficile à mener, la vie sainte est difficile à mener”. ‘‘สกฺกา จ ปเนตํ อภวิสฺส กาตุํ คหปตินา วา คหปติปุตฺเตน วา อนฺตมโส กุมฺภทาสิยาปิ – ‘หนฺทาหํ อเจลโก โหมิ, มุตฺตาจาโร, หตฺถาปเลขโน…เป… อิติ เอวรูปํ อทฺธมาสิกมฺปิ ปริยายภตฺตโภชนานุโยคมนุยุตฺโต วิหรามี’ติ. « Car il aurait été possible à un chef de famille, à un fils de famille, ou même à une servante porteuse d’eau de l'accomplir en se disant : “Eh bien, je vais vivre nu, sans convenances, me léchant les mains... [etc.]... je vais vivre en m’adonnant à la pratique de ne manger qu’une fois tous les quinze jours”. ‘‘ยสฺมา จ โข, กสฺสป, อญฺญตฺเรว อิมาย มตฺตาย อญฺญตฺร อิมินา ตโปปกฺกเมน สามญฺญํ วา โหติ พฺรหฺมญฺญํ วา ทุกฺกรํ สุทุกฺกรํ, ตสฺมา เอตํ กลฺลํ วจนาย – ‘ทุกฺกรํ สามญฺญํ ทุกฺกรํ พฺรหฺมญฺญ’นฺติ. ยโต โข, กสฺสป, ภิกฺขุ อเวรํ อพฺยาปชฺชํ เมตฺตจิตฺตํ ภาเวติ, อาสวานญฺจ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อยํ วุจฺจติ, กสฺสป, ภิกฺขุ สมโณ อิติปิ พฺราหฺมโณ อิติปิ. « Mais, Kassapa, c’est parce que c’est par quelque chose de tout à fait différent de cette mesure, différent de cette forme d’austérité, que la vie d’ascète ou la vie sainte est difficile, extrêmement difficile à mener, qu’il convient de dire : “La vie d’ascète est difficile à mener, la vie sainte est difficile à mener.” Quand, Kassapa, un moine développe un cœur empreint de bienveillance, libre de haine et de malveillance, et que, par la destruction des souillures, il réalise par lui-même, par une connaissance directe, dès cette vie, la libération de l’esprit et la libération par la sagesse exemptes de souillures, et qu'ayant atteint cet état, il y demeure ; c’est alors, Kassapa, qu’un tel moine est appelé aussi bien un véritable ascète qu’un véritable brahmane. » ‘‘สากภกฺโข เจปิ, กสฺสป, โหติ, สามากภกฺโข…เป… วนมูลผลาหาโร ยาเปติ ปวตฺตผลโภชี. อิมาย จ, กสฺสป, มตฺตาย อิมินา ตโปปกฺกเมน สามญฺญํ วา อภวิสฺส พฺรหฺมญฺญํ วา ทุกฺกรํ สุทุกฺกรํ, เนตํ อภวิสฺส กลฺลํ วจนาย – ‘ทุกฺกรํ สามญฺญํ ทุกฺกรํ พฺรหฺมญฺญ’นฺติ. « Si, Kassapa, par le simple fait de se nourrir d’herbes potagères, de mil sauvage... [etc.]... de subsister de racines et de fruits des bois, ou de ne manger que les fruits tombés d'eux-mêmes ; si par cette seule mesure, Kassapa, par cette forme d’austérité, la vie d’ascète ou la vie sainte était difficile ou extrêmement difficile à mener, il ne conviendrait pas de dire : “La vie d’ascète est difficile à mener, la vie sainte est difficile à mener”. ‘‘สกฺกา จ ปเนตํ อภวิสฺส กาตุํ คหปตินา วา คหปติปุตฺเตน วา อนฺตมโส กุมฺภทาสิยาปิ – ‘หนฺทาหํ สากภกฺโข วา โหมิ, สามากภกฺโข วา…เป… วนมูลผลาหาโร ยาเปมิ ปวตฺตผลโภชี’ติ. « Car il aurait été possible à un chef de famille, à un fils de famille, ou même à une servante porteuse d’eau de l'accomplir en se disant : “Eh bien, je vais me nourrir d’herbes potagères ou de mil sauvage... [etc.]... je vais subsister de racines et de fruits des bois, ou de ne manger que les fruits tombés d'eux-mêmes”. ‘‘ยสฺมา [Pg.160] จ โข, กสฺสป, อญฺญตฺเรว อิมาย มตฺตาย อญฺญตฺร อิมินา ตโปปกฺกเมน สามญฺญํ วา โหติ พฺรหฺมญฺญํ วา ทุกฺกรํ สุทุกฺกรํ, ตสฺมา เอตํ กลฺลํ วจนาย – ‘ทุกฺกรํ สามญฺญํ ทุกฺกรํ พฺรหฺมญฺญ’นฺติ. ยโต โข, กสฺสป, ภิกฺขุ อเวรํ อพฺยาปชฺชํ เมตฺตจิตฺตํ ภาเวติ, อาสวานญฺจ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อยํ วุจฺจติ, กสฺสป, ภิกฺขุ สมโณ อิติปิ พฺราหฺมโณ อิติปิ. « Mais, Kassapa, c’est parce que c’est par quelque chose de tout à fait différent de cette mesure, différent de cette forme d’austérité, que la vie d’ascète ou la vie sainte est difficile, extrêmement difficile à mener, qu’il convient de dire : “La vie d’ascète est difficile à mener, la vie sainte est difficile à mener.” Quand, Kassapa, un moine développe un cœur empreint de bienveillance, libre de haine et de malveillance, et que, par la destruction des souillures, il réalise par lui-même, par une connaissance directe, dès cette vie, la libération de l’esprit et la libération par la sagesse exemptes de souillures, et qu'ayant atteint cet état, il y demeure ; c’est alors, Kassapa, qu’un tel moine est appelé aussi bien un véritable ascète qu’un véritable brahmane. » ‘‘สาณานิ เจปิ, กสฺสป, ธาเรติ, มสาณานิปิ ธาเรติ…เป… สายตติยกมฺปิ อุทโกโรหนานุโยคมนุยุตฺโต วิหรติ. อิมาย จ, กสฺสป, มตฺตาย อิมินา ตโปปกฺกเมน สามญฺญํ วา อภวิสฺส พฺรหฺมญฺญํ วา ทุกฺกรํ สุทุกฺกรํ, เนตํ อภวิสฺส กลฺลํ วจนาย – ‘ทุกฺกรํ สามญฺญํ ทุกฺกรํ พฺรหฺมญฺญ’นฺติ. « Si, Kassapa, par le simple fait de porter des vêtements de chanvre, des vêtements de fibres mélangées... [etc.]... ou de vivre adonné à la pratique de descendre dans l’eau trois fois par jour [pour se purifier] ; si par cette seule mesure, Kassapa, par cette forme d’austérité, la vie d’ascète ou la vie sainte était difficile ou extrêmement difficile à mener, il ne conviendrait pas de dire : “La vie d’ascète est difficile à mener, la vie sainte est difficile à mener”. ‘‘สกฺกา จ ปเนตํ อภวิสฺส กาตุํ คหปตินา วา คหปติปุตฺเตน วา อนฺตมโส กุมฺภทาสิยาปิ – ‘หนฺทาหํ สาณานิปิ ธาเรมิ, มสาณานิปิ ธาเรมิ…เป… สายตติยกมฺปิ อุทโกโรหนานุโยคมนุยุตฺโต วิหรามี’ติ. « Car il aurait été possible à un chef de famille, à un fils de famille, ou même à une servante porteuse d’eau de l'accomplir en se disant : “Eh bien, je vais porter des vêtements de chanvre ou de fibres mélangées... [etc.]... je vais vivre adonné à la pratique de descendre dans l’eau trois fois par jour”. ‘‘ยสฺมา จ โข, กสฺสป, อญฺญตฺเรว อิมาย มตฺตาย อญฺญตฺร อิมินา ตโปปกฺกเมน สามญฺญํ วา โหติ พฺรหฺมญฺญํ วา ทุกฺกรํ สุทุกฺกรํ, ตสฺมา เอตํ กลฺลํ วจนาย – ‘ทุกฺกรํ สามญฺญํ ทุกฺกรํ พฺรหฺมญฺญ’นฺติ. ยโต โข, กสฺสป, ภิกฺขุ อเวรํ อพฺยาปชฺชํ เมตฺตจิตฺตํ ภาเวติ, อาสวานญฺจ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อยํ วุจฺจติ, กสฺสป, ภิกฺขุ สมโณ อิติปิ พฺราหฺมโณ อิติปี’’ติ. « Mais, Kassapa, c’est parce que c’est par quelque chose de tout à fait différent de cette mesure, différent de cette forme d’austérité, que la vie d’ascète ou la vie sainte est difficile, extrêmement difficile à mener, qu’il convient de dire : “La vie d’ascète est difficile à mener, la vie sainte est difficile à mener.” Quand, Kassapa, un moine développe un cœur empreint de bienveillance, libre de haine et de malveillance, et que, par la destruction des souillures, il réalise par lui-même, par une connaissance directe, dès cette vie, la libération de l’esprit et la libération par la sagesse exemptes de souillures, et qu'ayant atteint cet état, il y demeure ; c’est alors, Kassapa, qu’un tel moine est appelé aussi bien un véritable ascète qu’un véritable brahmane. » ๓๙๙. เอวํ วุตฺเต, อเจโล กสฺสโป ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘ทุชฺชาโน, โภ โคตม, สมโณ, ทุชฺชาโน พฺราหฺมโณ’’ติ. ‘‘ปกติ โข เอสา, กสฺสป, โลกสฺมึ ‘ทุชฺชาโน สมโณ ทุชฺชาโน พฺราหฺมโณ’ติ. อเจลโก เจปิ, กสฺสป, โหติ, มุตฺตาจาโร, หตฺถาปเลขโน…เป… อิติ เอวรูปํ อทฺธมาสิกมฺปิ ปริยายภตฺตโภชนานุโยคมนุยุตฺโต วิหรติ. อิมาย จ, กสฺสป, มตฺตาย อิมินา ตโปปกฺกเมน สมโณ วา อภวิสฺส [Pg.161] พฺราหฺมโณ วา ทุชฺชาโน สุทุชฺชาโน, เนตํ อภวิสฺส กลฺลํ วจนาย – ‘ทุชฺชาโน สมโณ ทุชฺชาโน พฺราหฺมโณ’ติ. 399. Cela ayant été dit, l’ascète nu Kassapa s’adressa au Béni en ces termes : « Ô vénérable Gotama, il est difficile de reconnaître un véritable ascète, il est difficile de reconnaître un véritable brahmane. » « C’est un dicton courant dans le monde, Kassapa, que de dire : “Il est difficile de reconnaître un ascète, il est difficile de reconnaître un brahmane.” Si, Kassapa, par le simple fait de vivre nu, de rejeter les convenances sociales, de se lécher les mains... [etc.]... ou de vivre en pratiquant le jeûne durant quinze jours ; si par cette seule mesure, Kassapa, par cette forme d’austérité, un ascète ou un brahmane était difficile ou extrêmement difficile à reconnaître, il ne conviendrait pas de dire : “Il est difficile de reconnaître un ascète, il est difficile de reconnaître un brahmane”. ‘‘สกฺกา จ ปเนโส อภวิสฺส ญาตุํ คหปตินา วา คหปติปุตฺเตน วา อนฺตมโส กุมฺภทาสิยาปิ – ‘อยํ อเจลโก โหติ, มุตฺตาจาโร, หตฺถาปเลขโน…เป… อิติ เอวรูปํ อทฺธมาสิกมฺปิ ปริยายภตฺตโภชนานุโยคมนุยุตฺโต วิหรตี’ติ. « Car il aurait été possible à un chef de famille, à un fils de famille, ou même à une servante porteuse d’eau de reconnaître cela en se disant : “Cet homme vit nu, rejette les convenances, se lèche les mains... [etc.]... il vit en pratiquant le jeûne durant quinze jours”. ‘‘ยสฺมา จ โข, กสฺสป, อญฺญตฺเรว อิมาย มตฺตาย อญฺญตฺร อิมินา ตโปปกฺกเมน สมโณ วา โหติ พฺราหฺมโณ วา ทุชฺชาโน สุทุชฺชาโน, ตสฺมา เอตํ กลฺลํ วจนาย – ‘ทุชฺชาโน สมโณ ทุชฺชาโน พฺราหฺมโณ’ติ. ยโต โข, กสฺสป, ภิกฺขุ อเวรํ อพฺยาปชฺชํ เมตฺตจิตฺตํ ภาเวติ, อาสวานญฺจ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อยํ วุจฺจติ, กสฺสป, ภิกฺขุ สมโณ อิติปิ พฺราหฺมโณ อิติปิ. « Mais, Kassapa, c’est parce que c’est par quelque chose de tout à fait différent de cette mesure, différent de cette forme d’austérité, qu’un ascète ou un brahmane est difficile, extrêmement difficile à reconnaître, qu’il convient de dire : “Il est difficile de reconnaître un ascète, il est difficile de reconnaître un brahmane.” Quand, Kassapa, un moine développe un cœur empreint de bienveillance, libre de haine et de malveillance, et que, par la destruction des souillures, il réalise par lui-même, par une connaissance directe, dès cette vie, la libération de l’esprit et la libération par la sagesse exemptes de souillures, et qu'ayant atteint cet état, il y demeure ; c’est alors, Kassapa, qu’un tel moine est appelé un véritable ascète. » ‘‘สากภกฺโข เจปิ, กสฺสป, โหติ สามากภกฺโข…เป… วนมูลผลาหาโร ยาเปติ ปวตฺตผลโภชี. อิมาย จ, กสฺสป, มตฺตาย อิมินา ตโปปกฺกเมน สมโณ วา อภวิสฺส พฺราหฺมโณ วา ทุชฺชาโน สุทุชฺชาโน, เนตํ อภวิสฺส กลฺลํ วจนาย – ‘ทุชฺชาโน สมโณ ทุชฺชาโน พฺราหฺมโณ’ติ. « Si, Kassapa, par le simple fait de se nourrir d’herbes potagères, de mil sauvage... [etc.]... de subsister de racines et de fruits des bois, ou de ne manger que les fruits tombés d'eux-mêmes ; si par cette seule mesure, Kassapa, par cette forme d’austérité, un ascète ou un brahmane était difficile ou extrêmement difficile à reconnaître, il ne conviendrait pas de dire : “Il est difficile de reconnaître un ascète, il est difficile de reconnaître un brahmane”. ‘‘สกฺกา จ ปเนโส อภวิสฺส ญาตุํ คหปตินา วา คหปติปุตฺเตน วา อนฺตมโส กุมฺภทาสิยาปิ – ‘อยํ สากภกฺโข วา โหติ สามากภกฺโข…เป… วนมูลผลาหาโร ยาเปติ ปวตฺตผลโภชี’ติ. « On pourrait alors le connaître, que ce soit un chef de famille, un fils de chef de famille, ou même, au plus bas, une servante porteuse d'eau : “Cet homme se nourrit de légumes, ou de millet... [etc.]... il subsiste de racines et de fruits de la forêt, mangeant des fruits tombés d'eux-mêmes.” » ‘‘ยสฺมา จ โข, กสฺสป, อญฺญตฺเรว อิมาย มตฺตาย อญฺญตฺร อิมินา ตโปปกฺกเมน สมโณ วา โหติ พฺราหฺมโณ วา ทุชฺชาโน สุทุชฺชาโน, ตสฺมา เอตํ กลฺลํ วจนาย – ‘ทุชฺชาโน สมโณ ทุชฺชาโน พฺราหฺมโณ’ติ. ยโต โข, กสฺสป, ภิกฺขุ อเวรํ อพฺยาปชฺชํ เมตฺตจิตฺตํ ภาเวติ, อาสวานญฺจ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อยํ วุจฺจติ, กสฺสป, ภิกฺขุ สมโณ อิติปิ พฺราหฺมโณ อิติปิ. « Mais parce que, Kassapa, c'est en dehors de cette simple mesure, en dehors de cette pratique austère, qu'un ascète ou un brahmane est difficile, extrêmement difficile à connaître, qu'il est juste de dire : “Un ascète est difficile à connaître, un brahmane est difficile à connaître.” Or, Kassapa, lorsqu'un moine développe un cœur de bienveillance sans haine et sans malveillance, et que, par la destruction des impuretés, il réalise par lui-même, dès cette vie, par une connaissance directe, la libération de l'esprit et la libération par la sagesse sans impuretés, et qu'ayant atteint cet état, il y demeure ; alors, Kassapa, ce moine est appelé aussi bien un ascète qu'un brahmane. » ‘‘สาณานิ [Pg.162] เจปิ, กสฺสป, ธาเรติ, มสาณานิปิ ธาเรติ…เป… สายตติยกมฺปิ อุทโกโรหนานุโยคมนุยุตฺโต วิหรติ. อิมาย จ, กสฺสป, มตฺตาย อิมินา ตโปปกฺกเมน สมโณ วา อภวิสฺส พฺราหฺมโณ วา ทุชฺชาโน สุทุชฺชาโน, เนตํ อภวิสฺส กลฺลํ วจนาย – ‘ทุชฺชาโน สมโณ ทุชฺชาโน พฺราหฺมโณ’ติ. « Si, Kassapa, il porte des vêtements de chanvre, ou des vêtements de chanvre mélangé... [etc.]... ou s'il s'adonne à la pratique de descendre dans l'eau trois fois par jour. Si, Kassapa, par cette seule mesure, par cette seule pratique austère, un ascète ou un brahmane était difficile ou extrêmement difficile à connaître, il ne serait pas juste de dire : “Un ascète est difficile à connaître, un brahmane est difficile à connaître.” » ‘‘สกฺกา จ ปเนโส อภวิสฺส ญาตุํ คหปตินา วา คหปติปุตฺเตน วา อนฺตมโส กุมฺภทาสิยาปิ – ‘อยํ สาณานิปิ ธาเรติ, มสาณานิปิ ธาเรติ…เป… สายตติยกมฺปิ อุทโกโรหนานุโยคมนุยุตฺโต วิหรตี’ติ. « Car on pourrait alors le connaître, que ce soit un chef de famille, un fils de chef de famille, ou même une servante porteuse d'eau : “Cet homme porte des vêtements de chanvre, ou des vêtements de chanvre mélangé... [etc.]... ou s'adonne à la pratique de descendre dans l'eau trois fois par jour.” » ‘‘ยสฺมา จ โข, กสฺสป, อญฺญตฺเรว อิมาย มตฺตาย อญฺญตฺร อิมินา ตโปปกฺกเมน สมโณ วา โหติ พฺราหฺมโณ วา ทุชฺชาโน สุทุชฺชาโน, ตสฺมา เอตํ กลฺลํ วจนาย – ‘ทุชฺชาโน สมโณ ทุชฺชาโน พฺราหฺมโณ’ติ. ยโต โข, กสฺสป, ภิกฺขุ อเวรํ อพฺยาปชฺชํ เมตฺตจิตฺตํ ภาเวติ, อาสวานญฺจ ขยา อนาสวํ เจโตวิมุตฺตึ ปญฺญาวิมุตฺตึ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อยํ วุจฺจติ, กสฺสป, ภิกฺขุ สมโณ อิติปิ พฺราหฺมโณ อิติปี’’ติ. « Mais parce que, Kassapa, c'est en dehors de cette simple mesure, en dehors de cette pratique austère, qu'un ascète ou un brahmane est difficile, extrêmement difficile à connaître, qu'il est juste de dire : “Un ascète est difficile à connaître, un brahmane est difficile à connaître.” Or, Kassapa, lorsqu'un moine développe un cœur de bienveillance sans haine et sans malveillance, et que, par la destruction des impuretés, il réalise par lui-même, dès cette vie, par une connaissance directe, la libération de l'esprit et la libération par la sagesse sans impuretés, et qu'ayant atteint cet état, il y demeure ; alors, Kassapa, ce moine est appelé aussi bien un ascète qu'un brahmane. » สีลสมาธิปญฺญาสมฺปทา La perfection de la moralité, de la concentration et de la sagesse ๔๐๐. เอวํ วุตฺเต, อเจโล กสฺสโป ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘กตมา ปน สา, โภ โคตม, สีลสมฺปทา, กตมา จิตฺตสมฺปทา, กตมา ปญฺญาสมฺปทา’’ติ? ‘‘อิธ, กสฺสป, ตถาคโต โลเก อุปฺปชฺชติ อรหํ, สมฺมาสมฺพุทฺโธ…เป… (ยถา ๑๙๐-๑๙๓ อนุจฺเฉเทสุ, เอวํ วิตฺถาเรตพฺพํ) ภยทสฺสาวี สมาทาย สิกฺขติ สิกฺขาปเทสุ, กายกมฺมวจีกมฺเมน สมนฺนาคโต กุสเลน ปริสุทฺธาชีโว สีลสมฺปนฺโน อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร สติสมฺปชญฺเญน สมนฺนาคโต สนฺตุฏฺโฐ. 400. Cela ayant été dit, l'ascète nu Kassapa dit au Béni : « Mais quelle est, Seigneur Gotama, cette perfection de la moralité ? Quelle est cette perfection de l'esprit ? Quelle est cette perfection de la sagesse ? » — « Ici, Kassapa, un Tathāgata apparaît dans le monde, un Arahant, un pleinement Éveillé... [etc.]... voyant le danger dans la moindre faute, il s'entraîne en s'attachant aux règles de discipline, il est doté d'une conduite saine du corps et de la parole, menant une vie pure, parfait dans la moralité, gardant les portes de ses sens, doté de pleine conscience et de vigilance, et il est satisfait. » ๔๐๑. ‘‘กถญฺจ, กสฺสป, ภิกฺขุ สีลสมฺปนฺโน โหติ? อิธ, กสฺสป, ภิกฺขุ ปาณาติปาตํ ปหาย ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต โหติ นิหิตทณฺโฑ นิหิตสตฺโถ ลชฺชี ทยาปนฺโน, สพฺพปาณภูตหิตานุกมฺปี วิหรติ. อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสมฺปทาย …เป… (ยถา ๑๙๔ ยาว ๒๑๐ อนุจฺเฉเทสุ) 401. « Et comment, Kassapa, un moine est-il parfait dans la moralité ? Ici, Kassapa, un moine, abandonnant l'acte de tuer des êtres vivants, s'abstient de tuer. Il a déposé le bâton, il a déposé l'arme ; il est scrupuleux, plein de compassion, vivant avec bienveillance envers tous les êtres vivants. C'est là une partie de sa perfection de la moralité... [etc.] » ‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีเวน ชีวิตํ กปฺเปนฺติ[Pg.163]. เสยฺยถิทํ – สนฺติกมฺมํ ปณิธิกมฺมํ…เป… (ยถา ๒๑๑ อนุจฺเฉเท) โอสธีนํ ปติโมกฺโข อิติ วา อิติ, เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีวา ปฏิวิรโต โหติ. อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสมฺปทาย. « Ou bien, alors que certains honorables ascètes et brahmanes, après avoir mangé la nourriture offerte par la foi, gagnent leur vie par des moyens d'existence erronés, par des arts bas tels que : accomplir des rituels pour les divinités, faire des offrandes votives aux divinités... [etc.]... ou administrer des médicaments. Il s'abstient de tels moyens d'existence erronés fondés sur des arts bas. C'est là aussi une partie de sa perfection de la moralité. » ‘‘ส โข โส, กสฺสป, ภิกฺขุ เอวํ สีลสมฺปนฺโน น กุโตจิ ภยํ สมนุปสฺสติ, ยทิทํ สีลสํวรโต. เสยฺยถาปิ, กสฺสป, ราชา ขตฺติโย มุทฺธาวสิตฺโต นิหตปจฺจามิตฺโต น กุโตจิ ภยํ สมนุปสฺสติ, ยทิทํ ปจฺจตฺถิกโต. เอวเมว โข, กสฺสป, ภิกฺขุ เอวํ สีลสมฺปนฺโน น กุโตจิ ภยํ สมนุปสฺสติ, ยทิทํ สีลสํวรโต. โส อิมินา อริเยน สีลกฺขนฺเธน สมนฺนาคโต อชฺฌตฺตํ อนวชฺชสุขํ ปฏิสํเวเทติ. เอวํ โข, กสฺสป, ภิกฺขุ สีลสมฺปนฺโน โหติ. อยํ โข, กสฺสป, สีลสมฺปทา…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิทมฺปิสฺส โหติ จิตฺตสมฺปทาย…เป… ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิทมฺปิสฺส โหติ จิตฺตสมฺปทาย. อยํ โข, กสฺสป, จิตฺตสมฺปทา. « Kassapa, ce moine ainsi parfait dans la moralité ne voit, nulle part, de crainte provenant de sa retenue morale. Tout comme, Kassapa, un roi kshatriya dûment sacré, ayant vaincu ses ennemis, ne voit nulle part de crainte provenant de ses adversaires ; de même, Kassapa, le moine parfait dans la moralité ne voit nulle part de crainte provenant de sa retenue morale. Doté de ce noble agrégat de moralité, il ressent en lui-même un bonheur irréprochable. C'est ainsi, Kassapa, qu'un moine est parfait dans la moralité. Telle est, Kassapa, la perfection de la moralité... [etc.]... il entre et demeure dans le premier jhana. C'est là une partie de sa perfection de l'esprit... [etc.]... le deuxième jhana... le troisième jhana... il entre et demeure dans le quatrième jhana. C'est là une partie de sa perfection de l'esprit. Telle est, Kassapa, la perfection de l'esprit. » ‘‘โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต…เป… ญาณทสฺสนาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ…เป… อิทมฺปิสฺส โหติ ปญฺญาสมฺปทาย…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาติ…เป… อิทมฺปิสฺส โหติ ปญฺญาสมฺปทาย. อยํ โข, กสฺสป, ปญฺญาสมฺปทา. « Lui, l'esprit ainsi concentré... [etc.]... dirige et incline son esprit vers la connaissance et la vision... [etc.]... c'est là une partie de sa perfection de la sagesse... [etc.]... il comprend : “Il n'y a plus rien pour cet état d'existence.” C'est là aussi une partie de sa perfection de la sagesse. Telle est, Kassapa, la perfection de la sagesse. » ‘‘อิมาย จ, กสฺสป, สีลสมฺปทาย จิตฺตสมฺปทาย ปญฺญาสมฺปทาย อญฺญา สีลสมฺปทา จิตฺตสมฺปทา ปญฺญาสมฺปทา อุตฺตริตรา วา ปณีตตรา วา นตฺถิ. « Et par rapport à cette perfection de la moralité, cette perfection de l'esprit et cette perfection de la sagesse, il n'existe pas, Kassapa, d'autre perfection de la moralité, de l'esprit ou de la sagesse qui soit supérieure ou plus excellente. » สีหนาทกถา Le discours du Rugissement du Lion ๔๐๒. ‘‘สนฺติ, กสฺสป, เอเก สมณพฺราหฺมณา สีลวาทา. เต อเนกปริยาเยน สีลสฺส วณฺณํ ภาสนฺติ. ยาวตา, กสฺสป, อริยํ ปรมํ สีลํ, นาหํ ตตฺถ อตฺตโน สมสมํ สมนุปสฺสามิ, กุโต ภิยฺโย! อถ โข อหเมว ตตฺถ ภิยฺโย, ยทิทํ อธิสีลํ. 402. « Il y a, Kassapa, certains ascètes et brahmanes qui font profession de moralité. Ils louent la moralité de bien des manières. Pour autant, Kassapa, qu'il existe une moralité noble et suprême, je ne vois personne qui me soit égal en ce domaine, encore moins supérieur ! Au contraire, c'est moi qui suis supérieur en ce qui concerne la haute moralité (adhisīla). » ‘‘สนฺติ, กสฺสป, เอเก สมณพฺราหฺมณา ตโปชิคุจฺฉาวาทา. เต อเนกปริยาเยน ตโปชิคุจฺฉาย วณฺณํ ภาสนฺติ. ยาวตา, กสฺสป, อริยา ปรมา [Pg.164] ตโปชิคุจฺฉา, นาหํ ตตฺถ อตฺตโน สมสมํ สมนุปสฺสามิ, กุโต ภิยฺโย! อถ โข อหเมว ตตฺถ ภิยฺโย, ยทิทํ อธิเชคุจฺฉํ. « Il y a, Kassapa, certains ascètes et brahmanes qui font profession de l'ascétisme et de l'horreur du mal. Ils louent l'ascétisme et l'horreur du mal de bien des manières. Pour autant, Kassapa, qu'il existe un ascétisme noble et suprême, je ne vois personne qui me soit égal en ce domaine, encore moins supérieur ! Au contraire, c'est moi qui suis supérieur en ce qui concerne la haute pratique de l'horreur du mal (adhijeguccha). » ‘‘สนฺติ, กสฺสป, เอเก สมณพฺราหฺมณา ปญฺญาวาทา. เต อเนกปริยาเยน ปญฺญาย วณฺณํ ภาสนฺติ. ยาวตา, กสฺสป, อริยา ปรมา ปญฺญา, นาหํ ตตฺถ อตฺตโน สมสมํ สมนุปสฺสามิ, กุโต ภิยฺโย! อถ โข อหเมว ตตฺถ ภิยฺโย, ยทิทํ อธิปญฺญํ. « Il y a, Kassapa, certains ascètes et brahmanes qui font profession de sagesse. Ils louent la sagesse de bien des manières. Pour autant, Kassapa, qu'il existe une sagesse noble et suprême, je ne vois personne qui me soit égal en ce domaine, encore moins supérieur ! Au contraire, c'est moi qui suis supérieur en ce qui concerne la haute sagesse (adhipaññā). » ‘‘สนฺติ, กสฺสป, เอเก สมณพฺราหฺมณา วิมุตฺติวาทา. เต อเนกปริยาเยน วิมุตฺติยา วณฺณํ ภาสนฺติ. ยาวตา, กสฺสป, อริยา ปรมา วิมุตฺติ, นาหํ ตตฺถ อตฺตโน สมสมํ สมนุปสฺสามิ, กุโต ภิยฺโย! อถ โข อหเมว ตตฺถ ภิยฺโย, ยทิทํ อธิวิมุตฺติ. « Il existe, Kassapa, certains ascètes et brahmanes qui prônent la libération. Ils font l'éloge de la libération de maintes manières. Pour autant qu’il existe, Kassapa, une libération noble et suprême, je n'y vois personne qui me soit égal, encore moins supérieur. Au contraire, c'est moi qui y suis prééminent, précisément en ce qui concerne cette libération supérieure. » ๔๐๓. ‘‘ฐานํ โข ปเนตํ, กสฺสป, วิชฺชติ, ยํ อญฺญติตฺถิยา ปริพฺพาชกา เอวํ วเทยฺยุํ – ‘สีหนาทํ โข สมโณ โคตโม นทติ, ตญฺจ โข สุญฺญาคาเร นทติ, โน ปริสาสู’ติ. เต – ‘มา เหว’นฺติสฺสุ วจนียา. ‘สีหนาทญฺจ สมโณ โคตโม นทติ, ปริสาสุ จ นทตี’ติ เอวมสฺสุ, กสฺสป, วจนียา. 403. « Il est possible, Kassapa, que des errants d'autres écoles disent ceci : “L'ascète Gotama pousse certes le rugissement du lion, mais il le pousse dans des lieux déserts et non au sein des assemblées.” On devrait leur répondre : “Ne parlez pas ainsi.” Il faudrait leur dire, Kassapa : “L'ascète Gotama pousse le rugissement du lion et il le fait aussi au sein des assemblées.” » ‘‘ฐานํ โข ปเนตํ, กสฺสป, วิชฺชติ, ยํ อญฺญติตฺถิยา ปริพฺพาชกา เอวํ วเทยฺยุํ – ‘สีหนาทญฺจ สมโณ โคตโม นทติ, ปริสาสุ จ นทติ, โน จ โข วิสารโท นทตี’ติ. เต – ‘มา เหว’นฺติสฺสุ วจนียา. ‘สีหนาทญฺจ สมโณ โคตโม นทติ, ปริสาสุ จ นทติ, วิสารโท จ นทตี’’ติ เอวมสฺสุ, กสฺสป, วจนียา. « Il est possible, Kassapa, que des errants d'autres écoles disent ceci : “L'ascète Gotama pousse le rugissement du lion et il le fait au sein des assemblées, mais il ne le fait pas avec assurance.” On devrait leur répondre : “Ne parlez pas ainsi.” Il faudrait leur dire, Kassapa : “L'ascète Gotama pousse le rugissement du lion, il le fait au sein des assemblées et il le fait avec assurance.” » ‘‘ฐานํ โข ปเนตํ, กสฺสป, วิชฺชติ, ยํ อญฺญติตฺถิยา ปริพฺพาชกา เอวํ วเทยฺยุํ – ‘สีหนาทญฺจ สมโณ โคตโม นทติ, ปริสาสุ จ นทติ, วิสารโท จ นทติ, โน จ โข นํ ปญฺหํ ปุจฺฉนฺติ…เป… ปญฺหญฺจ นํ ปุจฺฉนฺติ; โน จ โข เนสํ ปญฺหํ ปุฏฺโฐ พฺยากโรติ…เป… ปญฺหญฺจ เนสํ ปุฏฺโฐ พฺยากโรติ; โน จ โข ปญฺหสฺส เวยฺยากรเณน จิตฺตํ อาราเธติ…เป… ปญฺหสฺส จ เวยฺยากรเณน จิตฺตํ อาราเธติ; โน จ โข โสตพฺพํ มญฺญนฺติ…เป… โสตพฺพญฺจสฺส มญฺญนฺติ; โน จ โข สุตฺวา ปสีทนฺติ…เป… สุตฺวา จสฺส ปสีทนฺติ[Pg.165]; โน จ โข ปสนฺนาการํ กโรนฺติ…เป… ปสนฺนาการญฺจ กโรนฺติ; โน จ โข ตถตฺตาย ปฏิปชฺชนฺติ…เป… ตถตฺตาย จ ปฏิปชฺชนฺติ; โน จ โข ปฏิปนฺนา อาราเธนฺตี’ติ. เต – ‘มา เหว’นฺติสฺสุ วจนียา. ‘สีหนาทญฺจ สมโณ โคตโม นทติ, ปริสาสุ จ นทติ, วิสารโท จ นทติ, ปญฺหญฺจ นํ ปุจฺฉนฺติ, ปญฺหญฺจ เนสํ ปุฏฺโฐ พฺยากโรติ, ปญฺหสฺส จ เวยฺยากรเณน จิตฺตํ อาราเธติ, โสตพฺพญฺจสฺส มญฺญนฺติ, สุตฺวา จสฺส ปสีทนฺติ, ปสนฺนาการญฺจ กโรนฺติ, ตถตฺตาย จ ปฏิปชฺชนฺติ, ปฏิปนฺนา จ อาราเธนฺตี’ติ เอวมสฺสุ, กสฺสป, วจนียา. « Il est possible, Kassapa, que des errants d'autres écoles disent ceci : “L'ascète Gotama pousse le rugissement du lion, il le fait au sein des assemblées, il le fait avec assurance, mais on ne lui pose pas de questions... on lui en pose, mais il n'y répond pas... il y répond, mais il ne satisfait pas les esprits par ses explications... on ne considère pas qu'il faille l'écouter... après l'avoir entendu, on n'est pas inspiré... on ne lui témoigne pas de signes de respect... on ne pratique pas conformément à son enseignement... et ceux qui pratiquent ne le satisfont pas.” On devrait leur répondre : “Ne parlez pas ainsi.” Il faudrait leur dire, Kassapa : “L'ascète Gotama pousse le rugissement du lion, il le fait au sein des assemblées, il le fait avec assurance, on lui pose des questions, il répond aux questions qu'on lui pose, il satisfait les esprits par ses explications, on considère qu'il faut l'écouter, on est inspiré après l'avoir entendu, on lui témoigne des signes de respect, on pratique conformément à son enseignement et ceux qui pratiquent satisfont son cœur.” » ติตฺถิยปริวาสกถา Discours sur la période d'épreuve des adeptes d'autres écoles ๔๐๔. ‘‘เอกมิทาหํ, กสฺสป, สมยํ ราชคเห วิหรามิ คิชฺฌกูเฏ ปพฺพเต. ตตฺร มํ อญฺญตโร ตปพฺรหฺมจารี นิคฺโรโธ นาม อธิเชคุจฺเฉ ปญฺหํ อปุจฺฉิ. ตสฺสาหํ อธิเชคุจฺเฉ ปญฺหํ ปุฏฺโฐ พฺยากาสึ. พฺยากเต จ ปน เม อตฺตมโน อโหสิ ปรํ วิย มตฺตายา’’ติ. ‘‘โก หิ, ภนฺเต, ภควโต ธมฺมํ สุตฺวา น อตฺตมโน อสฺส ปรํ วิย มตฺตาย? อหมฺปิ หิ, ภนฺเต, ภควโต ธมฺมํ สุตฺวา อตฺตมโน ปรํ วิย มตฺตาย. อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต, อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต. เสยฺยถาปิ, ภนฺเต, นิกฺกุชฺชิตํ วา อุกฺกุชฺเชยฺย, ปฏิจฺฉนฺนํ วา วิวเรยฺย, มูฬฺหสฺส วา มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย, อนฺธกาเร วา เตลปชฺโชตํ ธาเรยฺย – ‘จกฺขุมนฺโต รูปานิ ทกฺขนฺตี’ติ; เอวเมวํ ภควตา อเนกปริยาเยน ธมฺโม ปกาสิโต. เอสาหํ, ภนฺเต, ภควนฺตํ สรณํ คจฺฉามิ, ธมฺมญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ. ลเภยฺยาหํ, ภนฺเต, ภควโต สนฺติเก ปพฺพชฺชํ, ลเภยฺยํ อุปสมฺปท’’นฺติ. 404. « Une fois, Kassapa, je résidais à Rājagaha, sur la montagne du Vautour. Là, un certain Nigrodha, un errant pratiquant l'ascèse, m'interrogea sur la discipline de scrupule la plus élevée. Interrogé sur ce point, je lui répondis. Et après mon explication, il fut transporté d'une joie extrême. » — « Qui donc, Seigneur, après avoir entendu le Dhamma du Bienheureux, ne serait pas transporté d'une joie extrême ? Moi aussi, Seigneur, après avoir entendu le Dhamma du Bienheureux, je suis transporté d'une joie extrême. Magnifique, Seigneur ! Magnifique, Seigneur ! C’est comme si, Seigneur, on redressait ce qui était renversé, ou si l’on découvrait ce qui était caché, ou si l’on montrait le chemin à celui qui était égaré, ou si l’on apportait une lampe dans les ténèbres en se disant : “Ceux qui ont des yeux verront les formes.” De la même manière, le Bienheureux a exposé le Dhamma de multiples façons. Je prends refuge, Seigneur, dans le Bienheureux, dans le Dhamma et dans la Communauté des moines. Puissé-je, Seigneur, recevoir l'initiation et l'ordination complète auprès du Bienheureux ! » ๔๐๕. ‘‘โย โข, กสฺสป, อญฺญติตฺถิยปุพฺโพ อิมสฺมึ ธมฺมวินเย อากงฺขติ ปพฺพชฺชํ, อากงฺขติ อุปสมฺปทํ, โส จตฺตาโร มาเส ปริวสติ, จตุนฺนํ มาสานํ อจฺจเยน อารทฺธจิตฺตา ภิกฺขู ปพฺพาเชนฺติ, อุปสมฺปาเทนฺติ ภิกฺขุภาวาย. อปิ จ เมตฺถ ปุคฺคลเวมตฺตตา วิทิตา’’ติ. ‘‘สเจ, ภนฺเต, อญฺญติตฺถิยปุพฺพา อิมสฺมึ ธมฺมวินเย อากงฺขนฺติ ปพฺพชฺชํ, อากงฺขนฺติ อุปสมฺปทํ, จตฺตาโร มาเส ปริวสนฺติ, จตุนฺนํ มาสานํ อจฺจเยน อารทฺธจิตฺตา ภิกฺขู ปพฺพาเชนฺติ, อุปสมฺปาเทนฺติ ภิกฺขุภาวาย. อหํ จตฺตาริ วสฺสานิ ปริวสิสฺสามิ, จตุนฺนํ วสฺสานํ อจฺจเยน อารทฺธจิตฺตา ภิกฺขู ปพฺพาเชนฺตุ, อุปสมฺปาเทนฺตุ ภิกฺขุภาวายา’’ติ. 405. « Kassapa, celui qui était auparavant adepte d'une autre école et qui désire l'initiation et l'ordination complète dans ce Dhamma-Vinaya doit accomplir une période d'épreuve de quatre mois. Au bout de quatre mois, les moines dont l'esprit est satisfait lui donnent l'initiation et l'ordination complète pour l'état de moine. Toutefois, je reconnais en cela une différence entre les individus. » — « Seigneur, si ceux qui étaient auparavant adeptes d'une autre école et qui désirent l'initiation et l'ordination complète dans ce Dhamma-Vinaya doivent accomplir une période d'épreuve de quatre mois, et qu'au bout de quatre mois les moines satisfaits leur accordent l'initiation et l'ordination, alors j'accomplirai une période d'épreuve de quatre ans. Qu'au bout de quatre ans, les moines dont l'esprit est satisfait me donnent l'initiation et l'ordination complète pour l'état de moine ! » อลตฺถ [Pg.166] โข อเจโล กสฺสโป ภควโต สนฺติเก ปพฺพชฺชํ, อลตฺถ อุปสมฺปทํ. อจิรูปสมฺปนฺโน โข ปนายสฺมา กสฺสโป เอโก วูปกฏฺโฐ อปฺปมตฺโต อาตาปี ปหิตตฺโต วิหรนฺโต น จิรสฺเสว – ยสฺสตฺถาย กุลปุตฺตา สมฺมเทว อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชนฺติ, ตทนุตฺตรํ – พฺรหฺมจริยปริโยสานํ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหาสิ. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ – อพฺภญฺญาสิ. อญฺญตโร โข ปนายสฺมา กสฺสโป อรหตํ อโหสีติ. L'ascète nu Kassapa reçut l'initiation et l'ordination complète auprès du Bienheureux. Peu après son ordination, le vénérable Kassapa, vivant seul, retiré, vigilant, ardent et résolu, réalisa par lui-même, par une connaissance directe, et atteignit bientôt ce but suprême de la vie sainte pour lequel les fils de bonne famille quittent la vie de foyer pour la vie sans foyer. Il comprit : « La naissance est épuisée, la vie sainte est accomplie, ce qui devait être fait a été fait, il n'y a plus rien après cet état. » Et le vénérable Kassapa devint l'un des Arhats. มหาสีหนาทสุตฺตํ นิฏฺฐิตํ อฏฺฐมํ. Le Mahāsīhanāda Sutta, le huitième, est terminé. ๙. โปฏฺฐปาทสุตฺตํ 9. Poṭṭhapāda Sutta โปฏฺฐปาทปริพฺพาชกวตฺถุ L'histoire de l'errant Poṭṭhapāda ๔๐๖. เอวํ [Pg.167] เม สุตํ – เอกํ สมยํ ภควา สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม. เตน โข ปน สมเยน โปฏฺฐปาโท ปริพฺพาชโก สมยปฺปวาทเก ตินฺทุกาจีเร เอกสาลเก มลฺลิกาย อาราเม ปฏิวสติ มหติยา ปริพฺพาชกปริสาย สทฺธึ ตึสมตฺเตหิ ปริพฺพาชกสเตหิ. อถ โข ภควา ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย สาวตฺถึ ปิณฺฑาย ปาวิสิ. 406. Ainsi ai-je entendu : une fois, le Bienheureux résidait à Sāvatthi, dans le parc d'Anāthapiṇḍika, dans le bois de Jeta. En ce temps-là, l'errant Poṭṭhapāda séjournait dans le parc de Mallikā, au bosquet de teck appelé Ekasālaka, un lieu de débat sur les doctrines, avec une grande suite d'errants comprenant environ trois cents individus. Puis, le Bienheureux, s'étant habillé au matin et ayant pris son bol et sa robe, entra dans Sāvatthi pour l'aumône. ๔๐๗. อถ โข ภควโต เอตทโหสิ – ‘‘อติปฺปโค โข ตาว สาวตฺถิยํ ปิณฺฑาย จริตุํ. ยํนูนาหํ เยน สมยปฺปวาทโก ตินฺทุกาจีโร เอกสาลโก มลฺลิกาย อาราโม, เยน โปฏฺฐปาโท ปริพฺพาชโก เตนุปสงฺกเมยฺย’’นฺติ. อถ โข ภควา เยน สมยปฺปวาทโก ตินฺทุกาจีโร เอกสาลโก มลฺลิกาย อาราโม เตนุปสงฺกมิ. 407. Alors, cette pensée vint à l'Exalté : « Il est encore trop tôt pour entrer dans Sāvatthī pour la quête de l'aumône. Et si j'allais vers le parc de Mallikā, le bois d'ébènes aux pavillons à colonne unique, où se tiennent les débats doctrinaux, et où se trouve le parivrajaka Poṭṭhapāda ? » Alors, l'Exalté se rendit au parc de Mallikā, le bois d'ébènes aux pavillons à colonne unique où se tiennent les débats doctrinaux. ๔๐๘. เตน โข ปน สมเยน โปฏฺฐปาโท ปริพฺพาชโก มหติยา ปริพฺพาชกปริสาย สทฺธึ นิสินฺโน โหติ อุนฺนาทินิยา อุจฺจาสทฺทมหาสทฺทาย อเนกวิหิตํ ติรจฺฉานกถํ กเถนฺติยา. เสยฺยถิทํ – ราชกถํ โจรกถํ มหามตฺตกถํ เสนากถํ ภยกถํ ยุทฺธกถํ อนฺนกถํ ปานกถํ วตฺถกถํ สยนกถํ มาลากถํ คนฺธกถํ ญาติกถํ ยานกถํ คามกถํ นิคมกถํ นครกถํ ชนปทกถํ อิตฺถิกถํ สูรกถํ วิสิขากถํ กุมฺภฏฺฐานกถํ ปุพฺพเปตกถํ นานตฺตกถํ โลกกฺขายิกํ สมุทฺทกฺขายิกํ อิติภวาภวกถํ อิติ วา. 408. En ce temps-là, le parivrajaka Poṭṭhapāda était assis avec une grande assemblée de parivrajakas qui faisaient un grand vacarme et un bruit retentissant, tenant divers propos futiles, à savoir : des propos sur les rois, les voleurs, les ministres, les armées, les dangers, les guerres, la nourriture, les boissons, les vêtements, les lits, les guirlandes, les parfums, les parents, les véhicules, les villages, les bourgs, les cités, les provinces, les femmes, les héros, les rues, les puits, les défunts, des récits divers, des spéculations sur le monde et sur la mer, ainsi que des discours sur le devenir ou le non-devenir. ๔๐๙. อทฺทสา โข โปฏฺฐปาโท ปริพฺพาชโก ภควนฺตํ ทูรโตว อาคจฺฉนฺตํ; ทิสฺวาน สกํ ปริสํ สณฺฐเปสิ – ‘‘อปฺปสทฺทา โภนฺโต โหนฺตุ, มา โภนฺโต สทฺทมกตฺถ. อยํ สมโณ โคตโม อาคจฺฉติ. อปฺปสทฺทกาโม โข โส อายสฺมา อปฺปสทฺทสฺส วณฺณวาที. อปฺเปว นาม อปฺปสทฺทํ ปริสํ วิทิตฺวา อุปสงฺกมิตพฺพํ มญฺเญยฺยา’’ติ. เอวํ วุตฺเต เต ปริพฺพาชกา ตุณฺหี อเหสุํ. 409. Le parivrajaka Poṭṭhapāda vit l'Exalté approcher au loin ; l'ayant vu, il fit taire son assemblée : « Que messieurs fassent silence, que messieurs ne fassent plus de bruit. Voici venir le sramaṇa Gotama. Cet honorable aime le silence et fait l'éloge du silence. S'il s'aperçoit que l'assemblée est silencieuse, il jugera sans doute bon de s'approcher. » À ces mots, les parivrajakas se turent. ๔๑๐. อถ [Pg.168] โข ภควา เยน โปฏฺฐปาโท ปริพฺพาชโก เตนุปสงฺกมิ. อถ โข โปฏฺฐปาโท ปริพฺพาชโก ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘เอตุ โข, ภนฺเต, ภควา. สฺวาคตํ, ภนฺเต, ภควโต. จิรสฺสํ โข, ภนฺเต, ภควา อิมํ ปริยายมกาสิ, ยทิทํ อิธาคมนาย. นิสีทตุ, ภนฺเต, ภควา, อิทํ อาสนํ ปญฺญตฺต’’นฺติ. 410. Alors, l'Exalté s'approcha du parivrajaka Poṭṭhapāda. Le parivrajaka Poṭṭhapāda dit alors à l'Exalté : « Que l'Exalté vienne, Seigneur. Bienvenue à l'Exalté, Seigneur. Cela faisait longtemps, Seigneur, que l'Exalté n'avait pris cette occasion de venir ici. Que l'Exalté s'assoie, Seigneur ; voici un siège préparé. » นิสีทิ ภควา ปญฺญตฺเต อาสเน. โปฏฺฐปาโทปิ โข ปริพฺพาชโก อญฺญตรํ นีจํ อาสนํ คเหตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺนํ โข โปฏฺฐปาทํ ปริพฺพาชกํ ภควา เอตทโวจ – ‘‘กาย นุตฺถ, โปฏฺฐปาท, เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา, กา จ ปน โว อนฺตรากถา วิปฺปกตา’’ติ? L'Exalté s'assit sur le siège préparé. Le parivrajaka Poṭṭhapāda prit lui aussi un siège bas et s'assit à l'écart. À Poṭṭhapāda ainsi assis à l'écart, l'Exalté dit : « De quel sujet, Poṭṭhapāda, étiez-vous en train de discuter présentement ? Et quel était l'entretien qui a été interrompu ? » อภิสญฺญานิโรธกถา Discours sur la cessation de la perception supérieure ๔๑๑. เอวํ วุตฺเต โปฏฺฐปาโท ปริพฺพาชโก ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘ติฏฺฐเตสา, ภนฺเต, กถา, ยาย มยํ เอตรหิ กถาย สนฺนิสินฺนา. เนสา, ภนฺเต, กถา ภควโต ทุลฺลภา ภวิสฺสติ ปจฺฉาปิ สวนาย. ปุริมานิ, ภนฺเต, ทิวสานิ ปุริมตรานิ, นานาติตฺถิยานํ สมณพฺราหฺมณานํ โกตูหลสาลาย สนฺนิสินฺนานํ สนฺนิปติตานํ อภิสญฺญานิโรเธ กถา อุทปาทิ – ‘กถํ นุ โข, โภ, อภิสญฺญานิโรโธ โหตี’ติ? ตตฺเรกจฺเจ เอวมาหํสุ – ‘อเหตู อปฺปจฺจยา ปุริสสฺส สญฺญา อุปฺปชฺชนฺติปิ นิรุชฺฌนฺติปิ. ยสฺมึ สมเย อุปฺปชฺชนฺติ, สญฺญี ตสฺมึ สมเย โหติ. ยสฺมึ สมเย นิรุชฺฌนฺติ, อสญฺญี ตสฺมึ สมเย โหตี’ติ. อิตฺเถเก อภิสญฺญานิโรธํ ปญฺญเปนฺติ. 411. À ces mots, le parivrajaka Poṭṭhapāda dit à l'Exalté : « Laissons là, Seigneur, le sujet dont nous discutions présentement ; il ne sera pas difficile pour l'Exalté d'en entendre parler plus tard. Ces jours derniers, Seigneur, alors que des sramaṇas et des brahmanes de diverses écoles étaient réunis dans la salle des débats, une discussion s'éleva sur la cessation de la perception supérieure : "Comment donc se produit la cessation de la perception supérieure ?" Certains disaient ceci : "C’est sans cause ni condition que les perceptions d’un homme apparaissent et disparaissent. Au moment où elles apparaissent, il devient percevant ; au moment où elles disparaissent, il devient non-percevant." C’est ainsi que certains expliquent la cessation de la perception supérieure. » ‘‘ตมญฺโญ เอวมาห – ‘น โข ปน เมตํ, โภ, เอวํ ภวิสฺสติ. สญฺญา หิ, โภ, ปุริสสฺส อตฺตา. สา จ โข อุเปติปิ อเปติปิ. ยสฺมึ สมเย อุเปติ, สญฺญี ตสฺมึ สมเย โหติ. ยสฺมึ สมเย อเปติ, อสญฺญี ตสฺมึ สมเย โหตี’ติ. อิตฺเถเก อภิสญฺญานิโรธํ ปญฺญเปนฺติ. « Un autre disait : "Non, monsieur, il n'en est pas ainsi. Car la perception, monsieur, c'est le Soi de l'homme. Ce Soi arrive ou s'en va. Au moment où il arrive, l'homme devient percevant ; au moment où il s'en va, il devient non-percevant." C’est ainsi que certains expliquent la cessation de la perception supérieure. » ‘‘ตมญฺโญ เอวมาห – ‘น โข ปน เมตํ, โภ, เอวํ ภวิสฺสติ. สนฺติ หิ, โภ, สมณพฺราหฺมณา มหิทฺธิกา มหานุภาวา. เต อิมสฺส ปุริสสฺส สญฺญํ อุปกฑฺฒนฺติปิ อปกฑฺฒนฺติปิ. ยสฺมึ สมเย อุปกฑฺฒนฺติ, สญฺญี ตสฺมึ สมเย [Pg.169] โหติ. ยสฺมึ สมเย อปกฑฺฒนฺติ, อสญฺญี ตสฺมึ สมเย โหตี’ติ. อิตฺเถเก อภิสญฺญานิโรธํ ปญฺญเปนฺติ. « Un autre encore disait : "Non, monsieur, il n'en est pas ainsi. Il existe, monsieur, des sramaṇas et des brahmanes possédant de grands pouvoirs et une grande puissance. Ce sont eux qui introduisent ou retirent la perception de cet homme. Au moment où ils l'introduisent, il devient percevant ; au moment où ils la retirent, il devient non-percevant." C’est ainsi que certains expliquent la cessation de la perception supérieure. » ‘‘ตมญฺโญ เอวมาห – ‘น โข ปน เมตํ, โภ, เอวํ ภวิสฺสติ. สนฺติ หิ, โภ, เทวตา มหิทฺธิกา มหานุภาวา. ตา อิมสฺส ปุริสสฺส สญฺญํ อุปกฑฺฒนฺติปิ อปกฑฺฒนฺติปิ. ยสฺมึ สมเย อุปกฑฺฒนฺติ, สญฺญี ตสฺมึ สมเย โหติ. ยสฺมึ สมเย อปกฑฺฒนฺติ, อสญฺญี ตสฺมึ สมเย โหตี’ติ. อิตฺเถเก อภิสญฺญานิโรธํ ปญฺญเปนฺติ. « Un autre enfin disait : "Non, monsieur, il n'en est pas ainsi. Il existe, monsieur, des divinités possédant de grands pouvoirs et une grande puissance. Ce sont elles qui introduisent ou retirent la perception de cet homme. Au moment où elles l'introduisent, il devient percevant ; au moment où elles la retirent, il devient non-percevant." C’est ainsi que certains expliquent la cessation de la perception supérieure. » ‘‘ตสฺส มยฺหํ, ภนฺเต, ภควนฺตํเยว อารพฺภ สติ อุทปาทิ – ‘อโห นูน ภควา, อโห นูน สุคโต, โย อิเมสํ ธมฺมานํ สุกุสโล’ติ. ภควา, ภนฺเต, กุสโล, ภควา ปกตญฺญู อภิสญฺญานิโรธสฺส. กถํ นุ โข, ภนฺเต, อภิสญฺญานิโรโธ โหตี’’ติ? « C'est alors, Seigneur, que la pensée de l'Exalté m'est venue à l'esprit : "Oh, si seulement l'Exalté était là ! Oh, si seulement le Bienheureux était là ! Lui qui est si expert en ces matières." L'Exalté, Seigneur, est expert, l'Exalté connaît parfaitement la nature de la cessation de la perception supérieure. Comment donc, Seigneur, se produit la cessation de la perception supérieure ? » สเหตุกสญฺญุปฺปาทนิโรธกถา Discours sur l'apparition et la cessation de la perception avec causes ๔๑๒. ‘‘ตตฺร, โปฏฺฐปาท, เย เต สมณพฺราหฺมณา เอวมาหํสุ – ‘อเหตู อปฺปจฺจยา ปุริสสฺส สญฺญา อุปฺปชฺชนฺติปิ นิรุชฺฌนฺติปี’ติ, อาทิโตว เตสํ อปรทฺธํ. ตํ กิสฺส เหตุ? สเหตู หิ, โปฏฺฐปาท, สปฺปจฺจยา ปุริสสฺส สญฺญา อุปฺปชฺชนฺติปิ นิรุชฺฌนฺติปิ. สิกฺขา เอกา สญฺญา อุปฺปชฺชติ, สิกฺขา เอกา สญฺญา นิรุชฺฌติ’’. 412. « À ce sujet, Poṭṭhapāda, les sramaṇas et les brahmanes qui disent : "C’est sans cause ni condition que les perceptions d’un homme apparaissent et disparaissent" se trompent dès le début. Pour quelle raison ? C’est en effet avec une cause, Poṭṭhapāda, et avec une condition que les perceptions d’un homme apparaissent et disparaissent. Par l'entraînement, une perception apparaît, et par l'entraînement, une autre perception cesse. » ๔๑๓. ‘‘กา จ สิกฺขา’’ติ? ภควา อโวจ – ‘‘อิธ, โปฏฺฐปาท, ตถาคโต โลเก อุปฺปชฺชติ อรหํ, สมฺมาสมฺพุทฺโธ…เป… (ยถา ๑๙๐-๒๑๒ อนุจฺเฉเทสุ, เอวํ วิตฺถาเรตพฺพํ). เอวํ โข, โปฏฺฐปาท, ภิกฺขุ สีลสมฺปนฺโน โหติ…เป… ตสฺสิเม ปญฺจนีวรเณ ปหีเน อตฺตนิ สมนุปสฺสโต ปาโมชฺชํ ชายติ, ปมุทิตสฺส ปีติ ชายติ, ปีติมนสฺส กาโย ปสฺสมฺภติ, ปสฺสทฺธกาโย สุขํ เวเทติ, สุขิโน จิตฺตํ สมาธิยติ. โส วิวิจฺเจว กาเมหิ, วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ, สวิตกฺกํ สวิจารํ วิเวกชํ ปีติสุขํ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. ตสฺส ยา ปุริมา กามสญฺญา, สา นิรุชฺฌติ. วิเวกชปีติสุขสุขุมสจฺจสญฺญา ตสฺมึ สมเย โหติ, วิเวกชปีติสุขสุขุม-สจฺจสญฺญีเยว ตสฺมึ สมเย โหติ. เอวมฺปิ สิกฺขา เอกา สญฺญา อุปฺปชฺชติ, สิกฺขา เอกา สญฺญา นิรุชฺฌติ. อยํ สิกฺขา’’ติ ภควา อโวจ. 413. « Et qu'est-ce que cet entraînement ? » Le Béni a dit : « Ici, Poṭṭhapāda, un Tathāgata apparaît dans le monde, un Arhat, un Parfaitement Éveillé... (comme détaillé dans les paragraphes 190-212). C'est ainsi, Poṭṭhapāda, qu'un moine devient accompli dans la vertu... observant en lui-même l'abandon de ces cinq obstacles (nīvaraṇe), l'allégresse naît en lui ; pour celui qui est dans l'allégresse, le ravissement (pīti) naît ; pour celui dont l'esprit est ravi, le corps s'apaise ; celui dont le corps est apaisé ressent du bonheur (sukha) ; pour celui qui est heureux, l'esprit se concentre. S'étant ainsi détaché des plaisirs sensuels, détaché des états mentaux malhabiles (akusala), il entre et demeure dans le premier jhana, accompagné de la pensée appliquée (vitakka) et de l'examen soutenu (vicāra), avec le ravissement et le bonheur nés du retrait (vivekajapītisukha). Sa perception antérieure des plaisirs sensuels (kāmasaññā) cesse alors. Une perception subtile et réelle du ravissement et du bonheur nés du retrait apparaît à ce moment-là. À ce moment-là, il possède seulement cette perception subtile et réelle du ravissement et du bonheur nés du retrait. C'est ainsi que par l'entraînement (sikkhā) une perception apparaît, et par l'entraînement une perception cesse. C’est cela l’entraînement », a dit le Béni. ‘‘ปุน [Pg.170] จปรํ, โปฏฺฐปาท, ภิกฺขุ วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา อชฺฌตฺตํ สมฺปสาทนํ เจตโส เอโกทิภาวํ อวิตกฺกํ อวิจารํ สมาธิชํ ปีติสุขํ ทุติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. ตสฺส ยา ปุริมา วิเวกชปีติสุขสุขุมสจฺจสญฺญา, สา นิรุชฺฌติ. สมาธิชปีติสุขสุขุมสจฺจสญฺญา ตสฺมึ สมเย โหติ, สมาธิชปีติสุขสุขุมสจฺจสญฺญีเยว ตสฺมึ สมเย โหติ. เอวมฺปิ สิกฺขา เอกา สญฺญา อุปฺปชฺชติ, สิกฺขา เอกา สญฺญา นิรุชฺฌติ. อยมฺปิ สิกฺขา’’ติ ภควา อโวจ. « De plus, Poṭṭhapāda, par l'apaisement de la pensée appliquée et de l'examen soutenu, le moine entre et demeure dans le deuxième jhana, lequel possède la tranquillité intérieure et l'unification de l'esprit, sans pensée appliquée ni examen soutenu, avec le ravissement et le bonheur nés de la concentration (samādhijapītisukha). Sa perception subtile et réelle du ravissement et du bonheur nés du retrait, qui existait auparavant, cesse alors. Une perception subtile et réelle du ravissement et du bonheur nés de la concentration apparaît à ce moment-là. À ce moment-là, il possède seulement cette perception subtile et réelle du ravissement et du bonheur nés de la concentration. C'est ainsi que par l'entraînement une perception apparaît, et par l'entraînement une perception cesse. C’est cela aussi l’entraînement », a dit le Béni. ‘‘ปุน จปรํ, โปฏฺฐปาท, ภิกฺขุ ปีติยา จ วิราคา อุเปกฺขโก จ วิหรติ สโต จ สมฺปชาโน, สุขญฺจ กาเยน ปฏิสํเวเทติ, ยํ ตํ อริยา อาจิกฺขนฺติ – ‘‘อุเปกฺขโก สติมา สุขวิหารี’’ติ, ตติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. ตสฺส ยา ปุริมา สมาธิชปีติสุขสุขุมสจฺจสญฺญา, สา นิรุชฺฌติ. อุเปกฺขาสุขสุขุมสจฺจสญฺญา ตสฺมึ สมเย โหติ, อุเปกฺขาสุขสุขุมสจฺจสญฺญีเยว ตสฺมึ สมเย โหติ. เอวมฺปิ สิกฺขา เอกา สญฺญา อุปฺปชฺชติ, สิกฺขา เอกา สญฺญา นิรุชฺฌติ. อยมฺปิ สิกฺขา’’ติ ภควา อโวจ. « De plus, Poṭṭhapāda, par la disparition du ravissement, le moine demeure équanime, doté de la présence d'esprit (sati) et de la claire compréhension (sampajāna), et il ressent physiquement ce bonheur dont les Nobles disent : "Il demeure dans le bonheur, équanime et attentif". Il entre ainsi et demeure dans le troisième jhana. Sa perception subtile et réelle du ravissement et du bonheur nés de la concentration, qui existait auparavant, cesse alors. Une perception subtile et réelle d'équanimité et de bonheur (upekkhāsukha) apparaît à ce moment-là. À ce moment-là, il possède seulement cette perception subtile et réelle d'équanimité et de bonheur. C'est ainsi que par l'entraînement une perception apparaît, et par l'entraînement une perception cesse. C’est cela aussi l’entraînement », a dit le Béni. ‘‘ปุน จปรํ, โปฏฺฐปาท, ภิกฺขุ สุขสฺส จ ปหานา ทุกฺขสฺส จ ปหานา ปุพฺเพว โสมนสฺสโทมนสฺสานํ อตฺถงฺคมา อทุกฺขมสุขํ อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธึ จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. ตสฺส ยา ปุริมา อุเปกฺขาสุขสุขุมสจฺจสญฺญา, สา นิรุชฺฌติ. อทุกฺขมสุขสุขุมสจฺจสญฺญา ตสฺมึ สมเย โหติ, อทุกฺขมสุขสุขุมสจฺจสญฺญีเยว ตสฺมึ สมเย โหติ. เอวมฺปิ สิกฺขา เอกา สญฺญา อุปฺปชฺชติ, สิกฺขา เอกา สญฺญา นิรุชฺฌติ. อยมฺปิ สิกฺขา’’ติ ภควา อโวจ. « De plus, Poṭṭhapāda, par l'abandon du plaisir et de la douleur, et par la disparition préalable de la joie et de la tristesse, le moine entre et demeure dans le quatrième jhana, caractérisé par l'absence de douleur et de plaisir, et la pureté de la présence d'esprit due à l'équanimité (upekkhāsatipārisuddhi). Sa perception subtile et réelle d'équanimité et de bonheur, qui existait auparavant, cesse alors. Une perception subtile et réelle de ce qui n'est ni douleur ni plaisir (adukkhamasukha) apparaît à ce moment-là. À ce moment-là, il possède seulement cette perception subtile et réelle de ce qui n'est ni douleur ni plaisir. C'est ainsi que par l'entraînement une perception apparaît, et par l'entraînement une perception cesse. C’est cela aussi l’entraînement », a dit le Béni. ‘‘ปุน จปรํ, โปฏฺฐปาท, ภิกฺขุ สพฺพโส รูปสญฺญานํ สมติกฺกมา ปฏิฆสญฺญานํ อตฺถงฺคมา นานตฺตสญฺญานํ อมนสิการา ‘อนนฺโต อากาโส’ติ อากาสานญฺจายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. ตสฺส ยา ปุริมา รูปสญฺญา, สา นิรุชฺฌติ. อากาสานญฺจายตนสุขุมสจฺจสญฺญา ตสฺมึ สมเย โหติ, อากาสานญฺจายตนสุขุมสจฺจสญฺญีเยว ตสฺมึ สมเย โหติ. เอวมฺปิ สิกฺขา เอกา สญฺญา อุปฺปชฺชติ, สิกฺขา เอกา สญฺญา นิรุชฺฌติ. อยมฺปิ สิกฺขา’’ติ ภควา อโวจ. « De plus, Poṭṭhapāda, en dépassant totalement les perceptions de la forme (rūpasaññā), par la disparition des perceptions de l'impact sensoriel (paṭighasaññā) et en ne prêtant plus attention aux perceptions de la diversité (nānattasaññā), le moine, pensant : "L'espace est infini", entre et demeure dans la sphère de l'espace infini (ākāsānañcāyatana). Sa perception de la forme, qui existait auparavant, cesse alors. Une perception subtile et réelle propre à la sphère de l'espace infini apparaît à ce moment-là. À ce moment-là, il possède seulement cette perception subtile et réelle propre à la sphère de l'espace infini. C'est ainsi que par l'entraînement une perception apparaît, et par l'entraînement une perception cesse. C’est cela aussi l’entraînement », a dit le Béni. ‘‘ปุน [Pg.171] จปรํ, โปฏฺฐปาท, ภิกฺขุ สพฺพโส อากาสานญฺจายตนํ สมติกฺกมฺม ‘อนนฺตํ วิญฺญาณ’นฺติ วิญฺญาณญฺจายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. ตสฺส ยา ปุริมา อากาสานญฺจายตนสุขุมสจฺจสญฺญา, สา นิรุชฺฌติ. วิญฺญาณญฺจายตนสุขุมสจฺจสญฺญา ตสฺมึ สมเย โหติ, วิญฺญาณญฺจายตนสุขุมสจฺจสญฺญีเยว ตสฺมึ สมเย โหติ. เอวมฺปิ สิกฺขา เอกา สญฺญา อุปฺปชฺชติ, สิกฺขา เอกา สญฺญา นิรุชฺฌติ. อยมฺปิ สิกฺขา’’ติ ภควา อโวจ. « De plus, Poṭṭhapāda, en dépassant totalement la sphère de l'espace infini, pensant : "La conscience est infinie", le moine entre et demeure dans la sphère de la conscience infinie (viññāṇañcāyatana). Sa perception subtile et réelle propre à la sphère de l'espace infini, qui existait auparavant, cesse alors. Une perception subtile et réelle propre à la sphère de la conscience infinie apparaît à ce moment-là. À ce moment-là, il possède seulement cette perception subtile et réelle propre à la sphère de la conscience infinie. C'est ainsi que par l'entraînement une perception apparaît, et par l'entraînement une perception cesse. C’est cela aussi l’entraînement », a dit le Béni. ‘‘ปุน จปรํ, โปฏฺฐปาท, ภิกฺขุ สพฺพโส วิญฺญาณญฺจายตนํ สมติกฺกมฺม ‘นตฺถิ กิญฺจี’ติ อากิญฺจญฺญายตนํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. ตสฺส ยา ปุริมา วิญฺญาณญฺจายตนสุขุมสจฺจสญฺญา, สา นิรุชฺฌติ. อากิญฺจญฺญายตนสุขุมสจฺจสญฺญา ตสฺมึ สมเย โหติ, อากิญฺจญฺญายตนสุขุมสจฺจสญฺญีเยว ตสฺมึ สมเย โหติ. เอวมฺปิ สิกฺขา เอกา สญฺญา อุปฺปชฺชติ, สิกฺขา เอกา สญฺญา นิรุชฺฌติ. อยมฺปิ สิกฺขา’’ติ ภควา อโวจ. « De plus, Poṭṭhapāda, en dépassant totalement la sphère de la conscience infinie, pensant : "Il n'y a rien", le moine entre et demeure dans la sphère du néant (ākiñcaññāyatana). Sa perception subtile et réelle propre à la sphère de la conscience infinie, qui existait auparavant, cesse alors. Une perception subtile et réelle propre à la sphère du néant apparaît à ce moment-là. À ce moment-là, il possède seulement cette perception subtile et réelle propre à la sphère du néant. C'est ainsi que par l'entraînement une perception apparaît, et par l'entraînement une perception cesse. C’est cela aussi l’entraînement », a dit le Béni. ๔๑๔. ‘‘ยโต โข, โปฏฺฐปาท, ภิกฺขุ อิธ สกสญฺญี โหติ, โส ตโต อมุตฺร ตโต อมุตฺร อนุปุพฺเพน สญฺญคฺคํ ผุสติ. ตสฺส สญฺญคฺเค ฐิตสฺส เอวํ โหติ – ‘เจตยมานสฺส เม ปาปิโย, อเจตยมานสฺส เม เสยฺโย. อหญฺเจว โข ปน เจเตยฺยํ, อภิสงฺขเรยฺยํ, อิมา จ เม สญฺญา นิรุชฺเฌยฺยุํ, อญฺญา จ โอฬาริกา สญฺญา อุปฺปชฺเชยฺยุํ; ยํนูนาหํ น เจว เจเตยฺยํ น จ อภิสงฺขเรยฺย’นฺติ. โส น เจว เจเตติ, น จ อภิสงฺขโรติ. ตสฺส อเจตยโต อนภิสงฺขโรโต ตา เจว สญฺญา นิรุชฺฌนฺติ, อญฺญา จ โอฬาริกา สญฺญา น อุปฺปชฺชนฺติ. โส นิโรธํ ผุสติ. เอวํ โข, โปฏฺฐปาท, อนุปุพฺพาภิสญฺญานิโรธ-สมฺปชาน-สมาปตฺติ โหติ. 414. « Dès lors, Poṭṭhapāda, qu'un moine possède ici sa propre perception, il progresse de celle-ci à une autre, puis à une autre, jusqu'à atteindre le sommet de la perception (saññagga). Parvenu au sommet de la perception, il pense ainsi : "Vouloir ou projeter (cetayamānassa) est un mal pour moi ; ne pas vouloir ou ne pas projeter est préférable. Si je devais encore vouloir ou construire mentalement (abhisaṅkhareyyaṃ), ces perceptions cesseraient pour moi, mais d'autres perceptions plus grossières (oḷārikā) surgiraient. Et si je ne voulais plus, si je ne construisais plus rien ?" Il cesse alors de vouloir et de construire. Pour lui qui ne veut plus et ne construit plus, ces perceptions mêmes s'éteignent, et d'autres perceptions grossières ne surgissent plus. Il touche ainsi à la cessation (nirodha). C'est ainsi, Poṭṭhapāda, que s'opère l'atteinte de la cessation de la perception consciente par étapes successives (anupubbābhisaññānirodhasampajānasa māpatti). » ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, โปฏฺฐปาท, อปิ นุ เต อิโต ปุพฺเพ เอวรูปา อนุปุพฺพาภิสญฺญานิโรธ-สมฺปชาน-สมาปตฺติ สุตปุพฺพา’’ติ? ‘‘โน เหตํ, ภนฺเต. เอวํ โข อหํ, ภนฺเต, ภควโต ภาสิตํ อาชานามิ – ‘ยโต โข, โปฏฺฐปาท, ภิกฺขุ อิธ สกสญฺญี โหติ, โส ตโต อมุตฺร ตโต อมุตฺร อนุปุพฺเพน สญฺญคฺคํ ผุสติ, ตสฺส สญฺญคฺเค ฐิตสฺส เอวํ โหติ – ‘‘เจตยมานสฺส เม ปาปิโย, อเจตยมานสฺส เม เสยฺโย. อหญฺเจว โข ปน เจเตยฺยํ [Pg.172] อภิสงฺขเรยฺยํ, อิมา จ เม สญฺญา นิรุชฺเฌยฺยุํ, อญฺญา จ โอฬาริกา สญฺญา อุปฺปชฺเชยฺยุํ; ยํนูนาหํ น เจว เจเตยฺยํ, น จ อภิสงฺขเรยฺย’’นฺติ. โส น เจว เจเตติ, น จาภิสงฺขโรติ, ตสฺส อเจตยโต อนภิสงฺขโรโต ตา เจว สญฺญา นิรุชฺฌนฺติ, อญฺญา จ โอฬาริกา สญฺญา น อุปฺปชฺชนฺติ. โส นิโรธํ ผุสติ. เอวํ โข, โปฏฺฐปาท, อนุปุพฺพาภิสญฺญานิโรธ-สมฺปชาน-สมาปตฺติ โหตี’’’ติ. ‘‘เอวํ, โปฏฺฐปาทา’’ติ. « Que penses-tu, Poṭṭhapāda ? Avant cela, as-tu déjà entendu parler de cette l’atteinte de la cessation de la perception supérieure avec pleine conscience de manière graduelle ? » « Non, Seigneur. Voici comment je comprends les paroles du Bienheureux : “Quand un moine, Poṭṭhapāda, est ici conscient de sa propre perception, il progresse de cet état vers un autre, puis encore un autre, jusqu'à atteindre graduellement le sommet de la perception. Étant établi au sommet de la perception, il pense ainsi : ‘Penser par intention est pire pour moi, ne pas penser par intention est meilleur. Si je pensais ou si je produisais une activité volontaire, ces perceptions-ci cesseraient et d'autres perceptions plus grossières surgiraient ; ne vaudrait-il pas mieux que je ne pense plus par intention et ne produise plus d'activité volontaire ?’ Il ne pense plus par intention et ne produit plus d'activité volontaire. Pour lui qui ne pense plus ainsi et ne produit plus d'activité volontaire, ces perceptions-là cessent et d'autres perceptions plus grossières ne surgissent pas. Il atteint la cessation. C'est ainsi, Poṭṭhapāda, qu'a lieu l'atteinte de la cessation de la perception supérieure avec pleine conscience de manière graduelle.” » « C'est exactement ainsi, Poṭṭhapāda. » ๔๑๕. ‘‘เอกญฺเญว นุ โข, ภนฺเต, ภควา สญฺญคฺคํ ปญฺญเปติ, อุทาหุ ปุถูปิ สญฺญคฺเค ปญฺญเปตี’’ติ? ‘‘เอกมฺปิ โข อหํ, โปฏฺฐปาท, สญฺญคฺคํ ปญฺญเปมิ, ปุถูปิ สญฺญคฺเค ปญฺญเปมี’’ติ. ‘‘ยถา กถํ ปน, ภนฺเต, ภควา เอกมฺปิ สญฺญคฺคํ ปญฺญเปติ, ปุถูปิ สญฺญคฺเค ปญฺญเปตี’’ติ? ‘‘ยถา ยถา โข, โปฏฺฐปาท, นิโรธํ ผุสติ, ตถา ตถาหํ สญฺญคฺคํ ปญฺญเปมิ. เอวํ โข อหํ, โปฏฺฐปาท, เอกมฺปิ สญฺญคฺคํ ปญฺญเปมิ, ปุถูปิ สญฺญคฺเค ปญฺญเปมี’’ติ. 415. « Seigneur, le Bienheureux désigne-t-il un seul sommet de la perception, ou bien en désigne-t-il plusieurs ? » « Poṭṭhapāda, je désigne un seul sommet de la perception, et j'en désigne aussi plusieurs. » « Mais de quelle manière, Seigneur, le Bienheureux désigne-t-il un seul sommet de la perception, et aussi plusieurs ? » « C'est selon la manière dont on atteint la cessation, Poṭṭhapāda, que je désigne le sommet de la perception. C'est ainsi que je désigne un seul sommet, et aussi plusieurs. » ๔๑๖. ‘‘สญฺญา นุ โข, ภนฺเต, ปฐมํ อุปฺปชฺชติ, ปจฺฉา ญาณํ, อุทาหุ ญาณํ ปฐมํ อุปฺปชฺชติ, ปจฺฉา สญฺญา, อุทาหุ สญฺญา จ ญาณญฺจ อปุพฺพํ อจริมํ อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ? ‘‘สญฺญา โข, โปฏฺฐปาท, ปฐมํ อุปฺปชฺชติ, ปจฺฉา ญาณํ, สญฺญุปฺปาทา จ ปน ญาณุปฺปาโท โหติ. โส เอวํ ปชานาติ – ‘อิทปฺปจฺจยา กิร เม ญาณํ อุทปาที’ติ. อิมินา โข เอตํ, โปฏฺฐปาท, ปริยาเยน เวทิตพฺพํ – ยถา สญฺญา ปฐมํ อุปฺปชฺชติ, ปจฺฉา ญาณํ, สญฺญุปฺปาทา จ ปน ญาณุปฺปาโท โหตี’’ติ. 416. « Seigneur, est-ce la perception qui surgit d'abord et ensuite la connaissance, ou bien la connaissance d'abord et ensuite la perception, ou bien surgissent-elles simultanément sans que l'une précède l'autre ? » « Poṭṭhapāda, c'est la perception qui surgit d'abord, ensuite la connaissance ; c'est de l'apparition de la perception que provient l'apparition de la connaissance. Il comprend alors : “C'est en raison de cela que la connaissance est née en moi.” C'est par ce moyen, Poṭṭhapāda, qu'il faut comprendre comment la perception surgit d'abord, ensuite la connaissance, et comment de l'apparition de la perception provient l'apparition de la connaissance. » สญฺญาอตฺตกถา Discours sur la perception et le soi. ๔๑๗. ‘‘สญฺญา นุ โข, ภนฺเต, ปุริสสฺส อตฺตา, อุทาหุ อญฺญา สญฺญา อญฺโญ อตฺตา’’ติ? ‘‘กํ ปน ตฺวํ, โปฏฺฐปาท, อตฺตานํ ปจฺเจสี’’ติ? ‘‘โอฬาริกํ โข อหํ, ภนฺเต, อตฺตานํ ปจฺเจมิ รูปึ จาตุมหาภูติกํ กพฬีการาหารภกฺข’’นฺติ. ‘‘โอฬาริโก จ หิ เต, โปฏฺฐปาท, อตฺตา อภวิสฺส รูปี จาตุมหาภูติโก กพฬีการาหารภกฺโข. เอวํ สนฺตํ โข เต, โปฏฺฐปาท, อญฺญาว สญฺญา ภวิสฺสติ อญฺโญ อตฺตา. ตทมินาเปตํ, โปฏฺฐปาท[Pg.173], ปริยาเยน เวทิตพฺพํ ยถา อญฺญาว สญฺญา ภวิสฺสติ อญฺโญ อตฺตา. ติฏฺฐเตว สายํ, โปฏฺฐปาท, โอฬาริโก อตฺตา รูปี จาตุมหาภูติโก กพฬีการาหารภกฺโข, อถ อิมสฺส ปุริสสฺส อญฺญา จ สญฺญา อุปฺปชฺชนฺติ, อญฺญา จ สญฺญา นิรุชฺฌนฺติ. อิมินา โข เอตํ, โปฏฺฐปาท, ปริยาเยน เวทิตพฺพํ ยถา อญฺญาว สญฺญา ภวิสฺสติ อญฺโญ อตฺตา’’ติ. 417. « Seigneur, la perception est-elle le soi de l'homme, ou bien la perception est-elle une chose et le soi une autre ? » « Poṭṭhapāda, quel genre de soi conçois-tu ? » « Seigneur, je conçois un soi grossier, doté d'une forme, composé des quatre grands éléments et se nourrissant d'aliments matériels. » « Poṭṭhapāda, si ton soi était grossier, doté d'une forme, composé des quatre grands éléments et se nourrissant d'aliments matériels, alors dans ce cas, la perception serait une chose et le soi une autre. Tu dois comprendre cela par le moyen suivant : tandis que ce soi grossier demeure, divers états de perception surgissent et divers états de perception cessent pour cet homme. C'est par ce moyen, Poṭṭhapāda, qu'il faut comprendre que la perception est une chose et le soi une autre. » ๔๑๘. ‘‘มโนมยํ โข อหํ, ภนฺเต, อตฺตานํ ปจฺเจมิ สพฺพงฺคปจฺจงฺคึ อหีนินฺทฺริย’’นฺติ. ‘‘มโนมโย จ หิ เต, โปฏฺฐปาท, อตฺตา อภวิสฺส สพฺพงฺคปจฺจงฺคี อหีนินฺทฺริโย, เอวํ สนฺตมฺปิ โข เต, โปฏฺฐปาท, อญฺญาว สญฺญา ภวิสฺสติ อญฺโญ อตฺตา. ตทมินาเปตํ, โปฏฺฐปาท, ปริยาเยน เวทิตพฺพํ ยถา อญฺญาว สญฺญา ภวิสฺสติ อญฺโญ อตฺตา. ติฏฺฐเตว สายํ, โปฏฺฐปาท, มโนมโย อตฺตา สพฺพงฺคปจฺจงฺคี อหีนินฺทฺริโย, อถ อิมสฺส ปุริสสฺส อญฺญา จ สญฺญา อุปฺปชฺชนฺติ, อญฺญา จ สญฺญา นิรุชฺฌนฺติ. อิมินาปิ โข เอตํ, โปฏฺฐปาท, ปริยาเยน เวทิตพฺพํ ยถา อญฺญาว สญฺญา ภวิสฺสติ อญฺโญ อตฺตา’’ติ. 418. « Seigneur, je conçois un soi fait de mental, pourvu de tous les membres et organes, et dont les facultés ne sont pas déficientes. » « Poṭṭhapāda, si ton soi était fait de mental, pourvu de tous les membres et organes et sans facultés déficientes, même ainsi, la perception serait une chose et le soi une autre. Tu dois comprendre cela par le moyen suivant : tandis que ce soi fait de mental demeure, divers états de perception surgissent et divers états de perception cessent pour cet homme. C'est par ce moyen aussi qu'il faut comprendre que la perception est une chose et le soi une autre. » ๔๑๙. ‘‘อรูปึ โข อหํ, ภนฺเต, อตฺตานํ ปจฺเจมิ สญฺญามย’’นฺติ. ‘‘อรูปี จ หิ เต, โปฏฺฐปาท, อตฺตา อภวิสฺส สญฺญามโย, เอวํ สนฺตมฺปิ โข เต, โปฏฺฐปาท, อญฺญาว สญฺญา ภวิสฺสติ อญฺโญ อตฺตา. ตทมินาเปตํ, โปฏฺฐปาท, ปริยาเยน เวทิตพฺพํ ยถา อญฺญาว สญฺญา ภวิสฺสติ อญฺโญ อตฺตา. ติฏฺฐเตว สายํ, โปฏฺฐปาท, อรูปี อตฺตา สญฺญามโย, อถ อิมสฺส ปุริสสฺส อญฺญา จ สญฺญา อุปฺปชฺชนฺติ, อญฺญา จ สญฺญา นิรุชฺฌนฺติ. อิมินาปิ โข เอตํ, โปฏฺฐปาท, ปริยาเยน เวทิตพฺพํ ยถา อญฺญาว สญฺญา ภวิสฺสติ อญฺโญ อตฺตา’’ติ. 419. « Seigneur, je conçois un soi sans forme, fait de perception. » « Poṭṭhapāda, si ton soi était sans forme et fait de perception, même ainsi, la perception serait une chose et le soi une autre. Tu dois comprendre cela par le moyen suivant : tandis que ce soi sans forme et fait de perception demeure, divers états de perception surgissent et divers états de perception cessent pour cet homme. C'est par ce moyen aussi qu'il faut comprendre que la perception est une chose et le soi une autre. » ๔๒๐. ‘‘สกฺกา ปเนตํ, ภนฺเต, มยา ญาตุํ – ‘สญฺญา ปุริสสฺส อตฺตา’ติ วา ‘อญฺญาว สญฺญา อญฺโญ อตฺตาติ วา’ติ? ‘‘ทุชฺชานํ โข เอตํ, โปฏฺฐปาท, ตยา อญฺญทิฏฺฐิเกน อญฺญขนฺติเกน อญฺญรุจิเกน อญฺญตฺราโยเคน อญฺญตฺราจริยเกน – ‘สญฺญา ปุริสสฺส อตฺตา’ติ วา, ‘อญฺญาว สญฺญา อญฺโญ อตฺตาติ วา’’’ติ. 420. « Mais Seigneur, m'est-il possible de savoir si la perception est le soi de l'homme ou si la perception est une chose et le soi une autre ? » « Poṭṭhapāda, il t'est difficile de le savoir, ayant d'autres vues, d'autres inclinations, d'autres préférences, d'autres engagements et suivant un autre maître. » ‘‘สเจ [Pg.174] ตํ, ภนฺเต, มยา ทุชฺชานํ อญฺญทิฏฺฐิเกน อญฺญขนฺติเกน อญฺญรุจิเกน อญฺญตฺราโยเคน อญฺญตฺราจริยเกน – ‘สญฺญา ปุริสสฺส อตฺตา’ติ วา, ‘อญฺญาว สญฺญา อญฺโญ อตฺตา’ติ วา; ‘กึ ปน, ภนฺเต, สสฺสโต โลโก, อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’นฺติ? อพฺยากตํ โข เอตํ, โปฏฺฐปาท, มยา – ‘สสฺสโต โลโก, อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’นฺติ. « Seigneur, s'il m'est difficile de savoir cela, étant donné mes vues, mes inclinations, mes préférences, mes engagements et mon maître, alors : le monde est-il éternel ? Est-ce là la seule vérité et tout le reste est vain ? » « Poṭṭhapāda, je n'ai pas déclaré que le monde est éternel, ni que cela seul est la vérité tandis que tout le reste est vain. » ‘‘กึ ปน, ภนฺเต, ‘อสสฺสโต โลโก, อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’’นฺติ? ‘‘เอตมฺปิ โข, โปฏฺฐปาท, มยา อพฺยากตํ – ‘อสสฺสโต โลโก, อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’’นฺติ. « Alors Seigneur, le monde est-il non-éternel ? Est-ce là la seule vérité et tout le reste est vain ? » « Cela non plus, Poṭṭhapāda, je ne l'ai pas déclaré : le monde est non-éternel, cela seul est la vérité et tout le reste est vain. » ‘‘กึ ปน, ภนฺเต, ‘อนฺตวา โลโก…เป… ‘อนนฺตวา โลโก … ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีรํ… ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีรํ… ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา… ‘น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา… ‘โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา… ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา, อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’’นฺติ? ‘‘เอตมฺปิ โข, โปฏฺฐปาท, มยา อพฺยากตํ – ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา, อิทเมว สจฺจํ โมฆมญฺญ’’’นฺติ. « Mais alors, Seigneur, le monde est-il fini ?... ou bien le monde est-il infini ?... l'âme et le corps sont-ils une seule et même chose ?... ou bien l'âme est-elle différente du corps ?... le Tathāgata existe-t-il après la mort ?... ou bien ne existe-t-il pas après la mort ?... existe-t-il et n'existe-t-il pas à la fois après la mort ?... ou bien n'existe-t-il ni ne existe-t-il pas après la mort, ceci seul étant la vérité et tout le reste étant vain ? » — « Cela non plus, Poṭṭhapāda, je ne l'ai pas déclaré, à savoir que le Tathāgata n'existe ni ne existe-t-il pas après la mort, que ceci seul est la vérité et que tout le reste est vain. » ‘‘กสฺมา ปเนตํ, ภนฺเต, ภควตา อพฺยากต’’นฺติ? ‘‘น เหตํ, โปฏฺฐปาท, อตฺถสํหิตํ น ธมฺมสํหิตํ นาทิพฺรหฺมจริยกํ, น นิพฺพิทาย น วิราคาย น นิโรธาย น อุปสมาย น อภิญฺญาย น สมฺโพธาย น นิพฺพานาย สํวตฺตติ, ตสฺมา เอตํ มยา อพฺยากต’’นฺติ. « Mais pourquoi, Seigneur, cela n'a-t-il pas été déclaré par le Béni ? » — « Poṭṭhapāda, cela n'est pas profitable, cela n'est pas lié au Dhamma, cela ne constitue pas le fondement de la vie sainte ; cela ne conduit ni au désenchantement, ni au détachement, ni à la cessation, ni à la tranquillité, ni à la connaissance directe, ni à l'éveil, ni au Nirvana. C'est pourquoi je ne l'ai pas déclaré. » ‘‘กึ ปน, ภนฺเต, ภควตา พฺยากต’’นฺติ? ‘‘อิทํ ทุกฺขนฺติ โข, โปฏฺฐปาท, มยา พฺยากตํ. อยํ ทุกฺขสมุทโยติ โข, โปฏฺฐปาท, มยา พฺยากตํ. อยํ ทุกฺขนิโรโธติ โข, โปฏฺฐปาท, มยา พฺยากตํ. อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ โข, โปฏฺฐปาท, มยา พฺยากต’’นฺติ. « Mais qu'est-ce qui a été déclaré par le Béni, Seigneur ? » — « Poṭṭhapāda, j'ai déclaré : “Ceci est la souffrance”. J'ai déclaré : “Ceci est l'origine de la souffrance”. J'ai déclaré : “Ceci est la cessation de la souffrance”. J'ai déclaré : “Ceci est la pratique menant à la cessation de la souffrance”. » ‘‘กสฺมา ปเนตํ, ภนฺเต, ภควตา พฺยากต’’นฺติ? ‘‘เอตญฺหิ, โปฏฺฐปาท, อตฺถสํหิตํ, เอตํ ธมฺมสํหิตํ, เอตํ อาทิพฺรหฺมจริยกํ, เอตํ นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย อุปสมาย อภิญฺญาย สมฺโพธาย นิพฺพานาย สํวตฺตติ; ตสฺมา เอตํ มยา พฺยากต’’นฺติ. ‘‘เอวเมตํ, ภควา, เอวเมตํ, สุคต. ยสฺสทานิ, ภนฺเต, ภควา กาลํ มญฺญตี’’ติ. อถ โข ภควา อุฏฺฐายาสนา ปกฺกามิ. « Mais pourquoi, Seigneur, cela a-t-il été déclaré par le Béni ? » — « Poṭṭhapāda, car cela est profitable, cela est lié au Dhamma, cela constitue le fondement de la vie sainte ; cela conduit au désenchantement, au détachement, à la cessation, à la tranquillité, à la connaissance directe, à l'éveil et au Nirvana. C'est pourquoi je l'ai déclaré. » — « Il en est ainsi, Béni ; il en est ainsi, Sugata. À présent, Seigneur, que le Béni fasse ce qu'il juge opportun selon le moment. » Alors, le Béni se leva de son siège et s'en alla. ๔๒๑. อถ [Pg.175] โข เต ปริพฺพาชกา อจิรปกฺกนฺตสฺส ภควโต โปฏฺฐปาทํ ปริพฺพาชกํ สมนฺตโต วาจา สนฺนิโตทเกน สญฺฌพฺภริมกํสุ – ‘‘เอวเมว ปนายํ ภวํ โปฏฺฐปาโท ยญฺญเทว สมโณ โคตโม ภาสติ, ตํ ตเทวสฺส อพฺภนุโมทติ – ‘เอวเมตํ ภควา เอวเมตํ, สุคตา’ติ. น โข ปน มยํ กิญฺจิ สมณสฺส โคตมสฺส เอกํสิกํ ธมฺมํ เทสิตํ อาชานาม – ‘สสฺสโต โลโก’ติ วา, ‘อสสฺสโต โลโก’ติ วา, ‘อนฺตวา โลโก’ติ วา, ‘อนนฺตวา โลโก’ติ วา, ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’นฺติ วา, ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติ วา, ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วา, ‘น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วา, ‘โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วา, ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วา’’ติ. 421. Peu après le départ du Béni, ces errants harcelèrent de toutes parts l'errant Poṭṭhapāda avec des paroles acérées comme des piques : « Ainsi donc, cet honorable Poṭṭhapāda approuve tout ce que dit le moine Gotama en disant : “Il en est ainsi, Béni ; il en est ainsi, Sugata”. Pourtant, nous ne connaissons aucun enseignement catégorique prêché par le moine Gotama, qu'il s'agisse de savoir si le monde est éternel ou non, s'il est fini ou infini, si l'âme est identique au corps ou différente, ou si le Tathāgata existe ou non après la mort, ou s'il existe et n'existe pas, ou s'il n'existe ni ne existe-t-il pas. » เอวํ วุตฺเต โปฏฺฐปาโท ปริพฺพาชโก เต ปริพฺพาชเก เอตทโวจ – ‘‘อหมฺปิ โข, โภ, น กิญฺจิ สมณสฺส โคตมสฺส เอกํสิกํ ธมฺมํ เทสิตํ อาชานามิ – ‘สสฺสโต โลโก’ติ วา, ‘อสสฺสโต โลโก’ติ วา…เป… ‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ วา; อปิ จ สมโณ โคตโม ภูตํ ตจฺฉํ ตถํ ปฏิปทํ ปญฺญเปติ ธมฺมฏฺฐิตตํ ธมฺมนิยามตํ. ภูตํ โข ปน ตจฺฉํ ตถํ ปฏิปทํ ปญฺญเปนฺตสฺส ธมฺมฏฺฐิตตํ ธมฺมนิยามตํ, กถญฺหิ นาม มาทิโส วิญฺญู สมณสฺส โคตมสฺส สุภาสิตํ สุภาสิตโต นาพฺภนุโมเทยฺยา’’ติ? À ces mots, l'errant Poṭṭhapāda dit à ces errants : « Messieurs, moi non plus, je ne connais aucun enseignement catégorique prêché par le moine Gotama sur la question de savoir si le monde est éternel ou non... ou si le Tathāgata n'existe ni ne existe-t-il pas après la mort. Cependant, le moine Gotama enseigne une pratique vraie, réelle et authentique, fondée sur la stabilité du Dhamma et sur l'ordre immuable du Dhamma. Et puisqu'il enseigne une pratique vraie, réelle et authentique, fondée sur la stabilité et l'ordre du Dhamma, comment un homme sage tel que moi ne pourrait-il pas approuver les paroles si bien dites par le moine Gotama ? » จิตฺตหตฺถิสาริปุตฺตโปฏฺฐปาทวตฺถุ L'histoire de Citta Hatthisāriputta et de Poṭṭhapāda. ๔๒๒. อถ โข ทฺวีหตีหสฺส อจฺจเยน จิตฺโต จ หตฺถิสาริปุตฺโต โปฏฺฐปาโท จ ปริพฺพาชโก เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ; อุปสงฺกมิตฺวา จิตฺโต หตฺถิสาริปุตฺโต ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. โปฏฺฐปาโท ปน ปริพฺพาชโก ภควตา สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข โปฏฺฐปาโท ปริพฺพาชโก ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘ตทา มํ, ภนฺเต, เต ปริพฺพาชกา อจิรปกฺกนฺตสฺส ภควโต สมนฺตโต วาจาสนฺนิโตทเกน สญฺฌพฺภริมกํสุ – ‘เอวเมว ปนายํ ภวํ โปฏฺฐปาโท ยญฺญเทว สมโณ [Pg.176] โคตโม ภาสติ, ตํ ตเทวสฺส อพฺภนุโมทติ – ‘เอวเมตํ ภควา เอวเมตํ สุคตา’’ติ. น โข ปน มยํ กิญฺจิ สมณสฺส โคตมสฺส เอกํสิกํ ธมฺมํ เทสิตํ อาชานาม – ‘‘สสฺสโต โลโก’’ติ วา, ‘‘อสสฺสโต โลโก’’ติ วา, ‘‘อนฺตวา โลโก’’ติ วา, ‘‘อนนฺตวา โลโก’’ติ วา, ‘‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’’นฺติ วา, ‘‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’’นฺติ วา, ‘‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ วา, ‘‘น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ วา, ‘‘โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ วา, ‘‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ วา’ติ. เอวํ วุตฺตาหํ, ภนฺเต, เต ปริพฺพาชเก เอตทโวจํ – ‘อหมฺปิ โข, โภ, น กิญฺจิ สมณสฺส โคตมสฺส เอกํสิกํ ธมฺมํ เทสิตํ อาชานามิ – ‘‘สสฺสโต โลโก’’ติ วา, ‘‘อสสฺสโต โลโก’’ติ วา…เป… ‘‘เนว โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ วา; อปิ จ สมโณ โคตโม ภูตํ ตจฺฉํ ตถํ ปฏิปทํ ปญฺญเปติ ธมฺมฏฺฐิตตํ ธมฺมนิยามตํ. ภูตํ โข ปน ตจฺฉํ ตถํ ปฏิปทํ ปญฺญเปนฺตสฺส ธมฺมฏฺฐิตตํ ธมฺมนิยามตํ, กถญฺหิ นาม มาทิโส วิญฺญู สมณสฺส โคตมสฺส สุภาสิตํ สุภาสิตโต นาพฺภนุโมเทยฺยา’’ติ? 422. Deux ou trois jours plus tard, Citta Hatthisāriputta et l'errant Poṭṭhapāda se rendirent auprès du Béni. Après s'être approché, Citta Hatthisāriputta salua respectueusement le Béni et s'assit à ses côtés. L'errant Poṭṭhapāda échangea avec le Béni des salutations courtoises et, après ces paroles aimables et mémorables, s'assit également à ses côtés. Une fois assis, l'errant Poṭṭhapāda dit au Béni : « Seigneur, peu après le départ du Béni l'autre jour, ces errants m'ont harcelé de toutes parts avec des paroles acérées comme des piques, disant : “Ainsi donc, cet honorable Poṭṭhapāda approuve tout ce que dit le moine Gotama... Pourtant, nous ne connaissons aucun enseignement catégorique prêché par lui...” À ces propos, Seigneur, j'ai répondu à ces errants : “Messieurs, moi non plus, je ne connais aucun enseignement catégorique prêché par le moine Gotama... Cependant, il enseigne une pratique vraie, réelle et authentique... comment un homme sage tel que moi ne l'approuverait-il pas ?” » ๔๒๓. ‘‘สพฺเพว โข เอเต, โปฏฺฐปาท, ปริพฺพาชกา อนฺธา อจกฺขุกา; ตฺวํเยว เนสํ เอโก จกฺขุมา. เอกํสิกาปิ หิ โข, โปฏฺฐปาท, มยา ธมฺมา เทสิตา ปญฺญตฺตา; อเนกํสิกาปิ หิ โข, โปฏฺฐปาท, มยา ธมฺมา เทสิตา ปญฺญตฺตา. 423. « Poṭṭhapāda, tous ces errants sont aveugles et privés de vision ; parmi eux, tu es le seul à posséder la vision. En effet, Poṭṭhapāda, j'ai enseigné et établi certains enseignements comme étant catégoriques, et j'ai enseigné et établi d'autres enseignements comme étant non catégoriques. » ‘‘กตเม จ เต, โปฏฺฐปาท, มยา อเนกํสิกา ธมฺมา เทสิตา ปญฺญตฺตา? ‘สสฺสโต โลโก’ติ โข, โปฏฺฐปาท, มยา อเนกํสิโก ธมฺโม เทสิโต ปญฺญตฺโต; ‘อสสฺสโต โลโก’ติ โข, โปฏฺฐปาท, มยา อเนกํสิโก ธมฺโม เทสิโต ปญฺญตฺโต; ‘อนฺตวา โลโก’ติ โข โปฏฺฐปาท…เป… ‘อนนฺตวา โลโก’ติ โข โปฏฺฐปาท… ‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’นฺติ โข โปฏฺฐปาท… ‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’นฺติ โข โปฏฺฐปาท… ‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ โข โปฏฺฐปาท… น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ โข โปฏฺฐปาท… ‘โหติ จ น จ โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ โข โปฏฺฐปาท… ‘เนว [Pg.177] โหติ น น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’ติ โข, โปฏฺฐปาท, มยา อเนกํสิโก ธมฺโม เทสิโต ปญฺญตฺโต. « Et quels sont, Poṭṭhapāda, les enseignements que j'ai présentés et établis comme non catégoriques ? 'Le monde est éternel' est, Poṭṭhapāda, un enseignement que j'ai présenté et établi comme non catégorique ; 'Le monde n'est pas éternel' est un enseignement que j'ai présenté et établi comme non catégorique ; 'Le monde est fini'... 'Le monde est infini'... 'L'âme et le corps sont identiques'... 'L'âme est une chose, le corps en est une autre'... 'Le Tathāgata existe après la mort'... 'Le Tathāgata n'existe pas après la mort'... 'Le Tathāgata existe et n'existe pas à la fois après la mort'... 'Le Tathāgata n'existe ni ne n'existe pas après la mort' est, Poṭṭhapāda, un enseignement que j'ai présenté et établi comme non catégorique. » ‘‘กสฺมา จ เต, โปฏฺฐปาท, มยา อเนกํสิกา ธมฺมา เทสิตา ปญฺญตฺตา? น เหเต, โปฏฺฐปาท, อตฺถสํหิตา น ธมฺมสํหิตา น อาทิพฺรหฺมจริยกา น นิพฺพิทาย น วิราคาย น นิโรธาย น อุปสมาย น อภิญฺญาย น สมฺโพธาย น นิพฺพานาย สํวตฺตนฺติ. ตสฺมา เต มยา อเนกํสิกา ธมฺมา เทสิตา ปญฺญตฺตา’’. « Et pourquoi, Poṭṭhapāda, ai-je présenté et établi ces enseignements comme non catégoriques ? Parce que, Poṭṭhapāda, ils ne sont pas liés au but, ils ne sont pas liés au Dhamma, ils ne constituent pas le début de la vie sainte ; ils ne conduisent ni au désenchantement, ni au détachement, ni à la cessation, ni à l'apaisement, ni à la connaissance directe, ni à l'éveil, ni au Nibbāna. C'est pourquoi j'ai présenté et établi ces enseignements comme non catégoriques. » เอกํสิกธมฺโม L'enseignement catégorique ๔๒๔. ‘‘กตเม จ เต, โปฏฺฐปาท, มยา เอกํสิกา ธมฺมา เทสิตา ปญฺญตฺตา? อิทํ ทุกฺขนฺติ โข, โปฏฺฐปาท, มยา เอกํสิโก ธมฺโม เทสิโต ปญฺญตฺโต. อยํ ทุกฺขสมุทโยติ โข, โปฏฺฐปาท, มยา เอกํสิโก ธมฺโม เทสิโต ปญฺญตฺโต. อยํ ทุกฺขนิโรโธติ โข, โปฏฺฐปาท, มยา เอกํสิโก ธมฺโม เทสิโต ปญฺญตฺโต. อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ โข, โปฏฺฐปาท, มยา เอกํสิโก ธมฺโม เทสิโต ปญฺญตฺโต. 424. « Et quels sont, Poṭṭhapāda, les enseignements que j'ai présentés et établis comme catégoriques ? 'Ceci est la souffrance' est, Poṭṭhapāda, un enseignement que j'ai présenté et établi comme catégorique. 'Ceci est l'origine de la souffrance' est, Poṭṭhapāda, un enseignement que j'ai présenté et établi comme catégorique. 'Ceci est la cessation de la souffrance' est, Poṭṭhapāda, un enseignement que j'ai présenté et établi comme catégorique. 'Ceci est la voie menant à la cessation de la souffrance' est, Poṭṭhapāda, un enseignement que j'ai présenté et établi comme catégorique. » ‘‘กสฺมา จ เต, โปฏฺฐปาท, มยา เอกํสิกา ธมฺมา เทสิตา ปญฺญตฺตา? เอเต, โปฏฺฐปาท, อตฺถสํหิตา, เอเต ธมฺมสํหิตา, เอเต อาทิพฺรหฺมจริยกา เอเต นิพฺพิทาย วิราคาย นิโรธาย อุปสมาย อภิญฺญาย สมฺโพธาย นิพฺพานาย สํวตฺตนฺติ. ตสฺมา เต มยา เอกํสิกา ธมฺมา เทสิตา ปญฺญตฺตา. « Et pourquoi, Poṭṭhapāda, ai-je présenté et établi ces enseignements comme catégoriques ? Parce que, Poṭṭhapāda, ils sont liés au but, ils sont liés au Dhamma, ils constituent le début de la vie sainte ; ils conduisent au désenchantement, au détachement, à la cessation, à l'apaisement, à la connaissance directe, à l'éveil et au Nibbāna. C'est pourquoi j'ai présenté et établi ces enseignements comme catégoriques. » ๔๒๕. ‘‘สนฺติ, โปฏฺฐปาท, เอเก สมณพฺราหฺมณา เอวํวาทิโน เอวํทิฏฺฐิโน – ‘เอกนฺตสุขี อตฺตา โหติ อโรโค ปรํ มรณา’ติ. ตฺยาหํ อุปสงฺกมิตฺวา เอวํ วทามิ – ‘สจฺจํ กิร ตุมฺเห อายสฺมนฺโต เอวํวาทิโน เอวํทิฏฺฐิโน – ‘‘เอกนฺตสุขี อตฺตา โหติ อโรโค ปรํ มรณา’ติ? เต เจ เม เอวํ ปุฏฺฐา ‘อามา’ติ ปฏิชานนฺติ. ตฺยาหํ เอวํ วทามิ – ‘อปิ ปน ตุมฺเห อายสฺมนฺโต เอกนฺตสุขํ โลกํ ชานํ ปสฺสํ วิหรถา’ติ? อิติ ปุฏฺฐา ‘โน’ติ วทนฺติ. 425. « Il y a, Poṭṭhapāda, certains ascètes et brahmanes qui soutiennent cette doctrine et cette opinion : 'Le soi est parfaitement heureux et exempt de maladie après la mort.' Je vais à leur rencontre et je leur dis : 'Est-il vrai, vénérables, que vous soutenez une telle doctrine et une telle opinion ?' Lorsqu'ils sont ainsi interrogés par moi, ils répondent : 'Oui'. Je leur dis alors : 'Mais alors, vénérables, vivez-vous en connaissant et en voyant ce monde de bonheur parfait ?' Interrogés de la sorte, ils répondent : 'Non'. » ‘‘ตฺยาหํ เอวํ วทามิ – ‘อปิ ปน ตุมฺเห อายสฺมนฺโต เอกํ วา รตฺตึ เอกํ วา ทิวสํ อุปฑฺฒํ วา รตฺตึ อุปฑฺฒํ วา ทิวสํ เอกนฺตสุขึ อตฺตานํ สญฺชานาถา’ติ [Pg.178] ? อิติ ปุฏฺฐา ‘โน’ติ วทนฺติ. ตฺยาหํ เอวํ วทามิ – ‘อปิ ปน ตุมฺเห อายสฺมนฺโต ชานาถ – ‘‘อยํ มคฺโค อยํ ปฏิปทา เอกนฺตสุขสฺส โลกสฺส สจฺฉิกิริยายา’’’ติ? อิติ ปุฏฺฐา ‘โน’ติ วทนฺติ. « Je leur dis alors : 'Mais alors, vénérables, avez-vous conscience d'un soi parfaitement heureux, ne fût-ce que pendant une nuit, un jour, une demi-nuit ou un demi-jour ?' Interrogés de la sorte, ils répondent : 'Non'. Je leur dis alors : 'Mais alors, vénérables, connaissez-vous le chemin, connaissez-vous la pratique menant à la réalisation de ce monde de bonheur parfait ?' Interrogés de la sorte, ils répondent : 'Non'. » ‘‘ตฺยาหํ เอวํ วทามิ – ‘อปิ ปน ตุมฺเห อายสฺมนฺโต ยา ตา เทวตา เอกนฺตสุขํ โลกํ อุปปนฺนา, ตาสํ ภาสมานานํ สทฺทํ สุณาถ – ‘‘สุปฺปฏิปนฺนาตฺถ, มาริสา, อุชุปฺปฏิปนฺนาตฺถ, มาริสา, เอกนฺตสุขสฺส โลกสฺส สจฺฉิกิริยาย; มยมฺปิ หิ, มาริสา, เอวํปฏิปนฺนา เอกนฺตสุขํ โลกํ อุปปนฺนา’ติ? อิติ ปุฏฺฐา ‘โน’ติ วทนฺติ. « Je leur dis alors : 'Mais alors, vénérables, entendez-vous la voix des divinités qui ont atteint ce monde de bonheur parfait, disant : « Vous pratiquez bien, mes amis, vous pratiquez avec rectitude pour la réalisation d'un monde de bonheur parfait ; car nous aussi, mes amis, en pratiquant ainsi, nous avons atteint ce monde de bonheur parfait » ?' Interrogés de la sorte, ils répondent : 'Non'. » ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, โปฏฺฐปาท, นนุ เอวํ สนฺเต เตสํ สมณพฺราหฺมณานํ อปฺปาฏิหีรกตํ ภาสิตํ สมฺปชฺชตี’’ติ? ‘‘อทฺธา โข, ภนฺเต, เอวํ สนฺเต เตสํ สมณพฺราหฺมณานํ อปฺปาฏิหีรกตํ ภาสิตํ สมฺปชฺชตี’’ติ. « Qu'en penses-tu, Poṭṭhapāda, n'en est-il pas ainsi que les paroles de ces ascètes et brahmanes s'avèrent être sans fondement ?' — 'Certes, Vénérable, il en est ainsi ; les paroles de ces ascètes et brahmanes s'avèrent être sans fondement. » ๔๒๖. ‘‘เสยฺยถาปิ, โปฏฺฐปาท, ปุริโส เอวํ วเทยฺย – ‘อหํ ยา อิมสฺมึ ชนปเท ชนปทกลฺยาณี, ตํ อิจฺฉามิ ตํ กาเมมี’ติ. ตเมนํ เอวํ วเทยฺยุํ – ‘อมฺโภ ปุริส, ยํ ตฺวํ ชนปทกลฺยาณึ อิจฺฉสิ กาเมสิ, ชานาสิ ตํ ชนปทกลฺยาณึ ขตฺติยี วา พฺราหฺมณี วา เวสฺสี วา สุทฺที วา’ติ? อิติ ปุฏฺโฐ ‘โน’ติ วเทยฺย. ตเมนํ เอวํ วเทยฺยุํ – ‘อมฺโภ ปุริส, ยํ ตฺวํ ชนปทกลฺยาณึ อิจฺฉสิ กาเมสิ, ชานาสิ ตํ ชนปทกลฺยาณึ เอวํนามา เอวํโคตฺตาติ วา, ทีฆา วา รสฺสา วา มชฺฌิมา วา กาฬี วา สามา วา มงฺคุรจฺฉวี วาติ, อมุกสฺมึ คาเม วา นิคเม วา นคเร วา’ติ? อิติ ปุฏฺโฐ ‘โน’ติ วเทยฺย. ตเมนํ เอวํ วเทยฺยุํ – ‘อมฺโภ ปุริส, ยํ ตฺวํ น ชานาสิ น ปสฺสสิ, ตํ ตฺวํ อิจฺฉสิ กาเมสี’ติ? อิติ ปุฏฺโฐ ‘อามา’ติ วเทยฺย. 426. « C'est comme si, Poṭṭhapāda, un homme disait : 'Je désire et j'aime la plus belle femme de ce pays.' On lui demanderait alors : 'Hé, l'ami, cette plus belle femme que tu désires et aimes, sais-tu si c'est une noble, une brahmane, une marchande ou une servante ?' Interrogé de la sorte, il répondrait : 'Non'. On lui demanderait : 'Hé, l'ami, cette plus belle femme que tu désires et aimes, sais-tu quel est son nom, son clan, si elle est grande, petite ou de taille moyenne, si elle est de teint sombre, doré ou basané, et dans quel village, bourg ou ville elle habite ?' Interrogé de la sorte, il répondrait : 'Non'. On lui demanderait alors : 'Hé, l'ami, tu désires et aimes donc une femme que tu ne connais pas et que tu n'as jamais vue ?' Interrogé de la sorte, il répondrait : 'Oui'. » ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, โปฏฺฐปาท, นนุ เอวํ สนฺเต ตสฺส ปุริสสฺส อปฺปาฏิหีรกตํ ภาสิตํ สมฺปชฺชตี’’ติ? ‘‘อทฺธา โข, ภนฺเต, เอวํ สนฺเต ตสฺส ปุริสสฺส อปฺปาฏิหีรกตํ ภาสิตํ สมฺปชฺชตี’’ติ. « Qu'en penses-tu, Poṭṭhapāda, n'en est-il pas ainsi que les paroles de cet homme s'avèrent être sans fondement ?' — 'Certes, Vénérable, il en est ainsi ; les paroles de cet homme s'avèrent être sans fondement. » ‘‘เอวเมว โข, โปฏฺฐปาท, เย เต สมณพฺราหฺมณา เอวํวาทิโน เอวํทิฏฺฐิโน – ‘เอกนฺตสุขี อตฺตา โหติ อโรโค ปรํ มรณา’ติ. ตฺยาหํ อุปสงฺกมิตฺวา เอวํ วทามิ – ‘สจฺจํ กิร ตุมฺเห อายสฺมนฺโต เอวํวาทิโน เอวํทิฏฺฐิโน [Pg.179] – ‘‘เอกนฺตสุขี อตฺตา โหติ อโรโค ปรํ มรณา’’’ติ? เต เจ เม เอวํ ปุฏฺฐา ‘อามา’ติ ปฏิชานนฺติ. ตฺยาหํ เอวํ วทามิ – ‘อปิ ปน ตุมฺเห อายสฺมนฺโต เอกนฺตสุขํ โลกํ ชานํ ปสฺสํ วิหรถา’ติ? อิติ ปุฏฺฐา ‘โน’ติ วทนฺติ. « De la même manière, Poṭṭhapāda, il y a ces ascètes et brahmanes qui soutiennent cette doctrine et cette opinion : 'Le soi est parfaitement heureux et exempt de maladie après la mort.' Je vais à leur rencontre et je leur dis : 'Est-il vrai, vénérables, que vous soutenez une telle doctrine et une telle opinion ?' Lorsqu'ils sont ainsi interrogés par moi, ils répondent : 'Oui'. Je leur dis alors : 'Mais alors, vénérables, vivez-vous en connaissant et en voyant ce monde de bonheur parfait ?' Interrogés de la sorte, ils répondent : 'Non'. » ‘‘ตฺยาหํ เอวํ วทามิ – ‘อปิ ปน ตุมฺเห อายสฺมนฺโต เอกํ วา รตฺตึ เอกํ วา ทิวสํ อุปฑฺฒํ วา รตฺตึ อุปฑฺฒํ วา ทิวสํ เอกนฺตสุขึ อตฺตานํ สญฺชานาถา’ติ? อิติ ปุฏฺฐา ‘โน’ติ วทนฺติ. ตฺยาหํ เอวํ วทามิ – ‘อปิ ปน ตุมฺเห อายสฺมนฺโต ชานาถ – ‘‘อยํ มคฺโค อยํ ปฏิปทา เอกนฺตสุขสฺส โลกสฺส สจฺฉิกิริยายา’ติ? อิติ ปุฏฺฐา ‘โน’ติ วทนฺติ. « Je leur dis ceci : ‘Mais alors, vénérables, faites-vous l'expérience d'un soi parfaitement heureux pendant une nuit entière, un jour entier, ou même une demi-nuit ou un demi-jour ?’ Ainsi interrogés, ils répondent : ‘Non’. Je leur dis alors : ‘Mais alors, vénérables, connaissez-vous ce chemin, cette pratique qui mène à la réalisation d'un monde parfaitement heureux ?’ Ainsi interrogés, ils répondent : ‘Non’. » ‘‘ตฺยาหํ เอวํ วทามิ – ‘อปิ ปน ตุมฺเห อายสฺมนฺโต ยา ตา เทวตา เอกนฺตสุขํ โลกํ อุปปนฺนา, ตาสํ ภาสมานานํ สทฺทํ สุณาถ – ‘‘สุปฺปฏิปนฺนาตฺถ, มาริสา, อุชุปฺปฏิปนฺนาตฺถ, มาริสา, เอกนฺตสุขสฺส โลกสฺส สจฺฉิกิริยาย; มยมฺปิ หิ, มาริสา, เอวํปฏิปนฺนา เอกนฺตสุขํ โลกํ อุปปนฺนา’’’ติ? อิติ ปุฏฺฐา ‘โน’ติ วทนฺติ. « Je leur dis ceci : ‘Mais alors, vénérables, entendez-vous la voix de ces divinités qui ont atteint un monde parfaitement heureux, disant : « Vous pratiquez bien, mes amis, vous pratiquez avec droiture pour la réalisation d'un monde parfaitement heureux ; car nous aussi, mes amis, en pratiquant ainsi, nous avons atteint un monde parfaitement heureux » ?’ Ainsi interrogés, ils répondent : ‘Non’. » ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, โปฏฺฐปาท, นนุ เอวํ สนฺเต เตสํ สมณพฺราหฺมณานํ อปฺปาฏิหีรกตํ ภาสิตํ สมฺปชฺชตี’’ติ? ‘‘อทฺธา โข, ภนฺเต, เอวํ สนฺเต เตสํ สมณพฺราหฺมณานํ อปฺปาฏิหีรกตํ ภาสิตํ สมฺปชฺชตี’’ติ. « Qu'en penses-tu, Poṭṭhapāda, n'est-il pas vrai que, dans ces conditions, les propos de ces ascètes et brahmanes s'avèrent être sans fondement ? » — « Certes, Seigneur, dans ces conditions, les propos de ces ascètes et brahmanes s'avèrent être sans fondement. » ๔๒๗. ‘‘เสยฺยถาปิ, โปฏฺฐปาท, ปุริโส จาตุมหาปเถ นิสฺเสณึ กเรยฺย ปาสาทสฺส อาโรหณาย. ตเมนํ เอวํ วเทยฺยุํ – ‘อมฺโภ ปุริส, ยสฺส ตฺวํ ปาสาทสฺส อาโรหณาย นิสฺเสณึ กโรสิ, ชานาสิ ตํ ปาสาทํ ปุรตฺถิมาย วา ทิสาย ทกฺขิณาย วา ทิสาย ปจฺฉิมาย วา ทิสาย อุตฺตราย วา ทิสาย อุจฺโจ วา นีโจ วา มชฺฌิโม วา’ติ? อิติ ปุฏฺโฐ ‘โน’ติ วเทยฺย. ตเมนํ เอวํ วเทยฺยุํ – ‘อมฺโภ ปุริส, ยํ ตฺวํ น ชานาสิ น ปสฺสสิ, ตสฺส ตฺวํ ปาสาทสฺส อาโรหณาย นิสฺเสณึ กโรสี’ติ? อิติ ปุฏฺโฐ ‘อามา’ติ วเทยฺย. 427. « C'est comme si, Poṭṭhapāda, un homme construisait un escalier à un carrefour pour monter dans un palais. On lui demanderait alors : ‘Hé, l'ami, ce palais pour lequel tu construis un escalier, sais-tu s'il se trouve à l'est, au sud, à l'ouest ou au nord, ou s'il est haut, bas ou de hauteur moyenne ?’ Interrogé ainsi, il répondrait : ‘Non’. On lui dirait alors : ‘Hé, l'ami, tu construis donc un escalier pour monter dans un palais que tu ne connais pas et que tu n'as pas vu ?’ Interrogé ainsi, il répondrait : ‘Oui’. » ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, โปฏฺฐปาท, นนุ เอวํ สนฺเต ตสฺส ปุริสสฺส อปฺปาฏิหีรกตํ ภาสิตํ สมฺปชฺชตี’’ติ? ‘‘อทฺธา โข, ภนฺเต, เอวํ สนฺเต ตสฺส ปุริสสฺส อปฺปาฏิหีรกตํ ภาสิตํ สมฺปชฺชตี’’ติ. « Qu'en penses-tu, Poṭṭhapāda, n'est-il pas vrai que, dans ces conditions, les propos de cet homme s'avèrent être sans fondement ? » — « Certes, Seigneur, dans ces conditions, les propos de cet homme s'avèrent être sans fondement. » ‘‘เอวเมว [Pg.180] โข, โปฏฺฐปาท, เย เต สมณพฺราหฺมณา เอวํวาทิโน เอวํทิฏฺฐิโน – ‘เอกนฺตสุขี อตฺตา โหติ อโรโค ปรํ มรณา’ติ. ตฺยาหํ อุปสงฺกมิตฺวา เอวํ วทามิ – ‘สจฺจํ กิร ตุมฺเห อายสฺมนฺโต เอวํวาทิโน เอวํทิฏฺฐิโน – ‘‘เอกนฺตสุขี อตฺตา โหติ อโรโค ปรํ มรณา’ติ? เต เจ เม เอวํ ปุฏฺฐา ‘อามา’ติ ปฏิชานนฺติ. ตฺยาหํ เอวํ วทามิ – ‘อปิ ปน ตุมฺเห อายสฺมนฺโต เอกนฺตสุขํ โลกํ ชานํ ปสฺสํ วิหรถา’ติ? อิติ ปุฏฺฐา ‘โน’ติ วทนฺติ. « De la même manière, Poṭṭhapāda, certains ascètes et brahmanes soutiennent cette doctrine et cette vue : ‘Le soi est parfaitement heureux et immuable après la mort’. Je m'approche d'eux et leur demande : ‘Est-il vrai, vénérables, que vous soutenez une telle doctrine et une telle vue : « Le soi est parfaitement heureux et immuable après la mort » ?’ S'ils me répondent par l'affirmative, je leur dis alors : ‘Mais alors, vénérables, vivez-vous en connaissant et en voyant un monde parfaitement heureux ?’ Ainsi interrogés, ils répondent : ‘Non’. » ‘‘ตฺยาหํ เอวํ วทามิ – ‘อปิ ปน ตุมฺเห อายสฺมนฺโต เอกํ วา รตฺตึ เอกํ วา ทิวสํ อุปฑฺฒํ วา รตฺตึ อุปฑฺฒํ วา ทิวสํ เอกนฺตสุขึ อตฺตานํ สญฺชานาถา’ติ? อิติ ปุฏฺฐา ‘โน’ติ วทนฺติ. ตฺยาหํ เอวํ วทามิ – ‘อปิ ปน ตุมฺเห อายสฺมนฺโต ชานาถ อยํ มคฺโค อยํ ปฏิปทา เอกนฺตสุขสฺส โลกสฺส สจฺฉิกิริยายา’ติ? อิติ ปุฏฺฐา ‘โน’ติ วทนฺติ. « Je leur dis ceci : ‘Mais alors, vénérables, faites-vous l'expérience d'un soi parfaitement heureux pendant une nuit entière, un jour entier, ou même une demi-nuit ou un demi-jour ?’ Ainsi interrogés, ils répondent : ‘Non’. Je leur dis alors : ‘Mais alors, vénérables, connaissez-vous ce chemin, cette pratique qui mène à la réalisation d'un monde parfaitement heureux ?’ Ainsi interrogés, ils répondent : ‘Non’. » ‘‘ตฺยาหํ เอวํ วทามิ – ‘อปิ ปน ตุมฺเห อายสฺมนฺโต ยา ตา เทวตา เอกนฺตสุขํ โลกํ อุปปนฺนา’ ตาสํ เทวตานํ ภาสมานานํ สทฺทํ สุณาถ- ‘‘สุปฺปฏิปนฺนาตฺถ, มาริสา, อุชุปฺปฏิปนฺนาตฺถ, มาริสา, เอกนฺตสุขสฺส โลกสฺส สจฺฉิกิริยาย; มยมฺปิ หิ, มาริสา, เอวํ ปฏิปนฺนา เอกนฺตสุขํ โลกํ อุปปนฺนา’ติ? อิติ ปุฏฺฐา ‘‘โน’’ติ วทนฺติ. « Je leur dis ceci : ‘Mais alors, vénérables, entendez-vous la voix de ces divinités qui ont atteint un monde parfaitement heureux, disant : « Vous pratiquez bien, mes amis, vous pratiquez avec droiture pour la réalisation d'un monde parfaitement heureux ; car nous aussi, mes amis, en pratiquant ainsi, nous avons atteint un monde parfaitement heureux » ?’ Ainsi interrogés, ils répondent : ‘Non’. » ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, โปฏฺฐปาท, นนุ เอวํ สนฺเต เตสํ สมณพฺราหฺมณานํ อปฺปาฏิหีรกตํ ภาสิตํ สมฺปชฺชตี’’ติ? ‘‘อทฺธา โข, ภนฺเต, เอวํ สนฺเต เตสํ สมณพฺราหฺมณานํ อปฺปาฏิหีรกตํ ภาสิตํ สมฺปชฺชตี’’ติ. « Qu'en penses-tu, Poṭṭhapāda, n'est-il pas vrai que, dans ces conditions, les propos de ces ascètes et brahmanes s'avèrent être sans fondement ? » — « Certes, Seigneur, dans ces conditions, les propos de ces ascètes et brahmanes s'avèrent être sans fondement. » ตโย อตฺตปฏิลาภา Les trois types d'acquisition d'un soi ๔๒๘. ‘‘ตโย โข เม, โปฏฺฐปาท, อตฺตปฏิลาภา – โอฬาริโก อตฺตปฏิลาโภ, มโนมโย อตฺตปฏิลาโภ, อรูโป อตฺตปฏิลาโภ. กตโม จ, โปฏฺฐปาท, โอฬาริโก อตฺตปฏิลาโภ? รูปี จาตุมหาภูติโก กพฬีการาหารภกฺโข, อยํ โอฬาริโก อตฺตปฏิลาโภ. กตโม มโนมโย อตฺตปฏิลาโภ? รูปี มโนมโย สพฺพงฺคปจฺจงฺคี อหีนินฺทฺริโย, อยํ มโนมโย อตฺตปฏิลาโภ. กตโม อรูโป อตฺตปฏิลาโภ? อรูปี สญฺญามโย, อยํ อรูโป อตฺตปฏิลาโภ. 428. « Il y a trois types d'acquisition d'un soi, Poṭṭhapāda : l'acquisition d'un soi grossier, l'acquisition d'un soi fait d'esprit, et l'acquisition d'un soi immatériel. Qu'est-ce que l'acquisition d'un soi grossier, Poṭṭhapāda ? C'est le soi qui possède une forme, composé des quatre grands éléments et se nourrissant d'aliments solides ; c'est là l'acquisition d'un soi grossier. Qu'est-ce que l'acquisition d'un soi fait d'esprit ? C'est le soi qui possède une forme, fait d'esprit, doté de tous ses membres et de facultés sensorielles complètes ; c'est là l'acquisition d'un soi fait d'esprit. Qu'est-ce que l'acquisition d'un soi immatériel ? C'est le soi qui est sans forme, fait de perception ; c'est là l'acquisition d'un soi immatériel. » ๔๒๙. ‘‘โอฬาริกสฺสปิ [Pg.181] โข อหํ, โปฏฺฐปาท, อตฺตปฏิลาภสฺส ปหานาย ธมฺมํ เทเสมิ – ยถาปฏิปนฺนานํ โว สํกิเลสิกา ธมฺมา ปหียิสฺสนฺติ, โวทานิยา ธมฺมา อภิวฑฺฒิสฺสนฺติ, ปญฺญาปาริปูรึ เวปุลฺลตฺตญฺจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสถาติ. สิยา โข ปน เต, โปฏฺฐปาท, เอวมสฺส – สํกิเลสิกา ธมฺมา ปหียิสฺสนฺติ, โวทานิยา ธมฺมา อภิวฑฺฒิสฺสนฺติ, ปญฺญาปาริปูรึ เวปุลฺลตฺตญฺจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสติ, ทุกฺโข จ โข วิหาโรติ, น โข ปเนตํ, โปฏฺฐปาท, เอวํ ทฏฺฐพฺพํ. สํกิเลสิกา เจว ธมฺมา ปหียิสฺสนฺติ, โวทานิยา จ ธมฺมา อภิวฑฺฒิสฺสนฺติ, ปญฺญาปาริปูรึ เวปุลฺลตฺตญฺจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสติ, ปามุชฺชํ เจว ภวิสฺสติ ปีติ จ ปสฺสทฺธิ จ สติ จ สมฺปชญฺญญฺจ สุโข จ วิหาโร. 429. « C'est pour l'abandon de l'acquisition d'un soi grossier, Poṭṭhapāda, que j'enseigne le Dhamma. Pour ceux qui pratiquent selon cet enseignement, les états souillés seront abandonnés, les états purificateurs s'accroîtront, et l'on demeurera en cette vie même après avoir réalisé par soi-même, par une connaissance directe, la plénitude et l'expansion de la sagesse. Or, Poṭṭhapāda, il se pourrait que tu penses : ‘Les états souillés seront abandonnés, les états purificateurs s'accroîtront... mais ce sera un mode de vie douloureux’. Il ne faut pas voir les choses ainsi, Poṭṭhapāda. Les états souillés seront abandonnés, les états purificateurs s'accroîtront... et il y aura de la joie, de la joie extatique, de la tranquillité, de la pleine conscience, de la claire compréhension et une existence heureuse. » ๔๓๐. ‘‘มโนมยสฺสปิ โข อหํ, โปฏฺฐปาท, อตฺตปฏิลาภสฺส ปหานาย ธมฺมํ เทเสมิ ยถาปฏิปนฺนานํ โว สํกิเลสิกา ธมฺมา ปหียิสฺสนฺติ, โวทานิยา ธมฺมา อภิวฑฺฒิสฺสนฺติ, ปญฺญาปาริปูรึ เวปุลฺลตฺตญฺจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสถาติ. สิยา โข ปน เต, โปฏฺฐปาท, เอวมสฺส – ‘สํกิเลสิกา ธมฺมา ปหียิสฺสนฺติ, โวทานิยา ธมฺมา อภิวฑฺฒิสฺสนฺติ, ปญฺญาปาริปูรึ เวปุลฺลตฺตญฺจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสติ, ทุกฺโข จ โข วิหาโร’ติ, น โข ปเนตํ, โปฏฺฐปาท, เอวํ ทฏฺฐพฺพํ. สํกิเลสิกา เจว ธมฺมา ปหียิสฺสนฺติ, โวทานิยา จ ธมฺมา อภิวฑฺฒิสฺสนฺติ, ปญฺญาปาริปูรึ เวปุลฺลตฺตญฺจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสติ, ปามุชฺชํ เจว ภวิสฺสติ ปีติ จ ปสฺสทฺธิ จ สติ จ สมฺปชญฺญญฺจ สุโข จ วิหาโร. 430. « Poṭṭhapāda, c’est aussi pour l’abandon de l’acquisition d’un soi fait de mental que j’enseigne la doctrine, de telle sorte que, pour vous qui la pratiquez, les états corrupteurs disparaîtront, les états purifiants s’accroîtront, et vous demeurerez après avoir réalisé par vous-mêmes, ici-bas et par une connaissance supérieure, la plénitude et l’expansion de la sagesse. Or, Poṭṭhapāda, il se pourrait que tu penses : “Les états corrupteurs disparaîtront, les états purifiants s’accroîtront, et l'on demeurera après avoir réalisé par soi-même, ici-bas et par une connaissance supérieure, la plénitude et l’expansion de la sagesse, mais ce sera un mode de vie pénible.” Cependant, Poṭṭhapāda, il ne faut pas voir les choses ainsi. Non seulement les états corrupteurs disparaîtront et les états purifiants s’accroîtront, non seulement l'on demeurera après avoir réalisé par soi-même, ici-bas et par une connaissance supérieure, la plénitude et l’expansion de la sagesse, mais il y aura aussi de la joie, du ravissement, de la tranquillité, de la pleine conscience, de la vigilance, et ce sera un mode de vie heureux.” » ๔๓๑. ‘‘อรูปสฺสปิ โข อหํ, โปฏฺฐปาท, อตฺตปฏิลาภสฺส ปหานาย ธมฺมํ เทเสมิ ยถาปฏิปนฺนานํ โว สํกิเลสิกา ธมฺมา ปหียิสฺสนฺติ, โวทานิยา ธมฺมา อภิวฑฺฒิสฺสนฺติ, ปญฺญาปาริปูรึ เวปุลฺลตฺตญฺจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสถาติ. สิยา โข ปน เต, โปฏฺฐปาท, เอวมสฺส – ‘สํกิเลสิกา ธมฺมา ปหียิสฺสนฺติ, โวทานิยา ธมฺมา อภิวฑฺฒิสฺสนฺติ, ปญฺญาปาริปูรึ เวปุลฺลตฺตญฺจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสติ, ทุกฺโข จ โข วิหาโร’ติ, น โข ปเนตํ[Pg.182], โปฏฺฐปาท, เอวํ ทฏฺฐพฺพํ. สํกิเลสิกา เจว ธมฺมา ปหียิสฺสนฺติ, โวทานิยา จ ธมฺมา อภิวฑฺฒิสฺสนฺติ, ปญฺญาปาริปูรึ เวปุลฺลตฺตญฺจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสติ, ปามุชฺชํ เจว ภวิสฺสติ ปีติ จ ปสฺสทฺธิ จ สติ จ สมฺปชญฺญญฺจ สุโข จ วิหาโร. 431. « Poṭṭhapāda, c’est aussi pour l’abandon de l’acquisition d’un soi immatériel que j’enseigne la doctrine, de telle sorte que, pour vous qui la pratiquez, les états corrupteurs disparaîtront, les états purifiants s’accroîtront, et vous demeurerez après avoir réalisé par vous-mêmes, ici-bas et par une connaissance supérieure, la plénitude et l’expansion de la sagesse. Or, Poṭṭhapāda, il se pourrait que tu penses : “Les états corrupteurs disparaîtront, les états purifiants s’accroîtront, et l'on demeurera après avoir réalisé par soi-même, ici-bas et par une connaissance supérieure, la plénitude et l’expansion de la sagesse, mais ce sera un mode de vie pénible.” Cependant, Poṭṭhapāda, il ne faut pas voir les choses ainsi. Non seulement les états corrupteurs disparaîtront et les états purifiants s’accroîtront, non seulement l'on demeurera après avoir réalisé par soi-même, ici-bas et par une connaissance supérieure, la plénitude et l’expansion de la sagesse, mais il y aura aussi de la joie, du ravissement, de la tranquillité, de la pleine conscience, de la vigilance, et ce sera un mode de vie heureux.” » ๔๓๒. ‘‘ปเร เจ, โปฏฺฐปาท, อมฺเห เอวํ ปุจฺเฉยฺยุํ – ‘กตโม ปน โส, อาวุโส, โอฬาริโก อตฺตปฏิลาโภ, ยสฺส ตุมฺเห ปหานาย ธมฺมํ เทเสถ, ยถาปฏิปนฺนานํ โว สํกิเลสิกา ธมฺมา ปหียิสฺสนฺติ, โวทานิยา ธมฺมา อภิวฑฺฒิสฺสนฺติ, ปญฺญาปาริปูรึ เวปุลฺลตฺตญฺจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสถา’ติ, เตสํ มยํ เอวํ ปุฏฺฐา เอวํ พฺยากเรยฺยาม – ‘อยํ วา โส, อาวุโส, โอฬาริโก อตฺตปฏิลาโภ, ยสฺส มยํ ปหานาย ธมฺมํ เทเสม, ยถาปฏิปนฺนานํ โว สํกิเลสิกา ธมฺมา ปหียิสฺสนฺติ, โวทานิยา ธมฺมา อภิวฑฺฒิสฺสนฺติ, ปญฺญาปาริปูรึ เวปุลฺลตฺตญฺจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสถา’ติ. 432. « Poṭṭhapāda, si d'autres nous demandaient : “Mais quelle est donc, amis, cette acquisition d’un soi grossier pour l'abandon de laquelle vous enseignez la doctrine, de telle sorte que, pour vous qui la pratiquez, les états corrupteurs disparaîtront, les états purifiants s’accroîtront, et vous demeurerez après avoir réalisé par vous-mêmes, ici-bas et par une connaissance supérieure, la plénitude et l’expansion de la sagesse ?”, ainsi interrogés par eux, nous répondrions : “Amis, c’est précisément cette acquisition-ci d’un soi grossier pour l’abandon de laquelle nous enseignons la doctrine...” » ๔๓๓. ‘‘ปเร เจ, โปฏฺฐปาท, อมฺเห เอวํ ปุจฺเฉยฺยุํ – ‘กตโม ปน โส, อาวุโส, มโนมโย อตฺตปฏิลาโภ, ยสฺส ตุมฺเห ปหานาย ธมฺมํ เทเสถ, ยถาปฏิปนฺนานํ โว สํกิเลสิกา ธมฺมา ปหียิสฺสนฺติ, โวทานิยา ธมฺมา อภิวฑฺฒิสฺสนฺติ, ปญฺญาปาริปูรึ เวปุลฺลตฺตญฺจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสถา’ติ? เตสํ มยํ เอวํ ปุฏฺฐา เอวํ พฺยากเรยฺยาม – ‘อยํ วา โส, อาวุโส, มโนมโย อตฺตปฏิลาโภ ยสฺส มยํ ปหานาย ธมฺมํ เทเสม, ยถาปฏิปนฺนานํ โว สํกิเลสิกา ธมฺมา ปหียิสฺสนฺติ, โวทานิยา ธมฺมา อภิวฑฺฒิสฺสนฺติ, ปญฺญาปาริปูรึ เวปุลฺลตฺตญฺจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสถา’ติ. 433. « Poṭṭhapāda, si d'autres nous demandaient : “Mais quelle est donc, amis, cette acquisition d’un soi fait de mental pour l'abandon de laquelle vous enseignez la doctrine, de telle sorte que, pour vous qui la pratiquez, les états corrupteurs disparaîtront, les états purifiants s’accroîtront, et vous demeurerez après avoir réalisé par vous-mêmes, ici-bas et par une connaissance supérieure, la plénitude et l’expansion de la sagesse ?”, ainsi interrogés par eux, nous répondrions : “Amis, c’est précisément cette acquisition-ci d’un soi fait de mental pour l’abandon de laquelle nous enseignons la doctrine...” » ๔๓๔. ‘‘ปเร เจ, โปฏฺฐปาท, อมฺเห เอวํ ปุจฺเฉยฺยุํ – ‘กตโม ปน โส, อาวุโส, อรูโป อตฺตปฏิลาโภ, ยสฺส ตุมฺเห ปหานาย ธมฺมํ เทเสถ, ยถาปฏิปนฺนานํ โว สํกิเลสิกา ธมฺมา ปหียิสฺสนฺติ, โวทานิยา ธมฺมา อภิวฑฺฒิสฺสนฺติ, ปญฺญาปาริปูรึ เวปุลฺลตฺตญฺจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสถา’ติ, เตสํ มยํ เอวํ ปุฏฺฐา [Pg.183] เอวํ พฺยากเรยฺยาม – ‘อยํ วา โส, อาวุโส, อรูโป อตฺตปฏิลาโภ ยสฺส มยํ ปหานาย ธมฺมํ เทเสม, ยถาปฏิปนฺนานํ โว สํกิเลสิกา ธมฺมา ปหียิสฺสนฺติ, โวทานิยา ธมฺมา อภิวฑฺฒิสฺสนฺติ, ปญฺญาปาริปูรึ เวปุลฺลตฺตญฺจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสถา’ติ. 434. « Poṭṭhapāda, si d'autres nous demandaient : “Mais quelle est donc, amis, cette acquisition d’un soi immatériel pour l'abandon de laquelle vous enseignez la doctrine, de telle sorte que, pour vous qui la pratiquez, les états corrupteurs disparaîtront, les états purifiants s’accroîtront, et vous demeurerez après avoir réalisé par vous-mêmes, ici-bas et par une connaissance supérieure, la plénitude et l’expansion de la sagesse ?”, ainsi interrogés par eux, nous répondrions : “Amis, c’est précisément cette acquisition-ci d’un soi immatériel pour l’abandon de laquelle nous enseignons la doctrine...” » ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, โปฏฺฐปาท, นนุ เอวํ สนฺเต สปฺปาฏิหีรกตํ ภาสิตํ สมฺปชฺชตี’’ติ? ‘‘อทฺธา โข, ภนฺเต, เอวํ สนฺเต สปฺปาฏิหีรกตํ ภาสิตํ สมฺปชฺชตี’’ติ. « Qu'en penses-tu, Poṭṭhapāda ? S'il en est ainsi, ce discours n'est-il pas bien fondé ? » — « Certainement, Seigneur, s'il en est ainsi, ce discours est parfaitement bien fondé. » ๔๓๕. ‘‘เสยฺยถาปิ, โปฏฺฐปาท, ปุริโส นิสฺเสณึ กเรยฺย ปาสาทสฺส อาโรหณาย ตสฺเสว ปาสาทสฺส เหฏฺฐา. ตเมนํ เอวํ วเทยฺยุํ – ‘อมฺโภ ปุริส, ยสฺส ตฺวํ ปาสาทสฺส อาโรหณาย นิสฺเสณึ กโรสิ, ชานาสิ ตํ ปาสาทํ, ปุรตฺถิมาย วา ทิสาย ทกฺขิณาย วา ทิสาย ปจฺฉิมาย วา ทิสาย อุตฺตราย วา ทิสาย อุจฺโจ วา นีโจ วา มชฺฌิโม วา’ติ? โส เอวํ วเทยฺย – ‘อยํ วา โส, อาวุโส, ปาสาโท, ยสฺสาหํ อาโรหณาย นิสฺเสณึ กโรมิ, ตสฺเสว ปาสาทสฺส เหฏฺฐา’ติ. 435. « C’est comme si, Poṭṭhapāda, un homme fabriquait une échelle pour monter dans un palais, en se tenant juste au pied de ce même palais. Si on lui demandait : “Hé, l'ami ! Ce palais pour lequel tu fabriques une échelle, sais-tu s’il est à l’est, au sud, à l’ouest ou au nord, s’il est haut, bas ou de hauteur moyenne ?”, il répondrait : “Amis, c’est précisément ce palais-ci, au pied duquel je me tiens, que je veux gravir et pour lequel je fabrique cette échelle.” » ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, โปฏฺฐปาท, นนุ เอวํ สนฺเต ตสฺส ปุริสสฺส สปฺปาฏิหีรกตํ ภาสิตํ สมฺปชฺชตี’’ติ? ‘‘อทฺธา โข, ภนฺเต, เอวํ สนฺเต ตสฺส ปุริสสฺส สปฺปาฏิหีรกตํ ภาสิตํ สมฺปชฺชตี’’ติ. « Qu'en penses-tu, Poṭṭhapāda ? S'il en est ainsi, les paroles de cet homme ne sont-elles pas bien fondées ? » — « Certainement, Seigneur, s'il en est ainsi, les paroles de cet homme sont parfaitement bien fondées. » ๔๓๖. ‘‘เอวเมว โข, โปฏฺฐปาท, ปเร เจ อมฺเห เอวํ ปุจฺเฉยฺยุํ – ‘กตโม ปน โส, อาวุโส, โอฬาริโก อตฺตปฏิลาโภ…เป… กตโม ปน โส, อาวุโส, มโนมโย อตฺตปฏิลาโภ…เป… กตโม ปน โส, อาวุโส, อรูโป อตฺตปฏิลาโภ, ยสฺส ตุมฺเห ปหานาย ธมฺมํ เทเสถ, ยถาปฏิปนฺนานํ โว สํกิเลสิกา ธมฺมา ปหียิสฺสนฺติ, โวทานิยา ธมฺมา อภิวฑฺฒิสฺสนฺติ, ปญฺญาปาริปูรึ เวปุลฺลตฺตญฺจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสถา’ติ, เตสํ มยํ เอวํ ปุฏฺฐา เอวํ พฺยากเรยฺยาม – ‘อยํ วา โส, อาวุโส, อรูโป อตฺตปฏิลาโภ, ยสฺส มยํ ปหานาย ธมฺมํ เทเสม, ยถาปฏิปนฺนานํ โว สํกิเลสิกา ธมฺมา ปหียิสฺสนฺติ, โวทานิยา ธมฺมา อภิวฑฺฒิสฺสนฺติ, ปญฺญาปาริปูรึ [Pg.184] เวปุลฺลตฺตญฺจ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหริสฺสถา’ติ. 436. « De la même manière, Poṭṭhapāda, si d'autres nous interrogeaient ainsi : 'Quelle est donc, amis, cette acquisition d'un soi grossière... ou quelle est cette acquisition d'un soi faite d'esprit... ou quelle est cette acquisition d'un soi immatérielle pour l'abandon de laquelle vous enseignez le Dhamma, de telle sorte que pour ceux qui pratiquent ainsi, les états impurs disparaîtront, les états purificateurs s'accroîtront, et qu'ils parviendront et demeureront dans la plénitude et l'expansion de la sagesse, l'ayant réalisée par eux-mêmes par une connaissance directe dans cette vie même ?', à ceux qui nous interrogeraient ainsi, nous répondrions : 'C'est précisément celle-ci, amis, cette acquisition d'un soi immatérielle pour l'abandon de laquelle nous enseignons le Dhamma, de telle sorte que pour ceux qui pratiquent ainsi, les états impurs disparaîtront, les états purificateurs s'accroîtront, et qu'ils parviendront et demeureront dans la plénitude et l'expansion de la sagesse, l'ayant réalisée par eux-mêmes par une connaissance directe dans cette vie même.' » ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, โปฏฺฐปาท, นนุ เอวํ สนฺเต สปฺปาฏิหีรกตํ ภาสิตํ สมฺปชฺชตี’’ติ? ‘‘อทฺธา โข, ภนฺเต, เอวํ สนฺเต สปฺปาฏิหีรกตํ ภาสิตํ สมฺปชฺชตี’’ติ. « Qu'en penses-tu, Poṭṭhapāda, dans ces conditions, cette parole ne s'avère-t-elle pas être bien fondée ? » — « Certainement, Seigneur, dans ces conditions, cette parole s'avère être bien fondée. » ๔๓๗. เอวํ วุตฺเต จิตฺโต หตฺถิสาริปุตฺโต ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘ยสฺมึ, ภนฺเต, สมเย โอฬาริโก อตฺตปฏิลาโภ โหติ, โมฆสฺส ตสฺมึ สมเย มโนมโย อตฺตปฏิลาโภ โหติ, โมโฆ อรูโป อตฺตปฏิลาโภ โหติ; โอฬาริโก วาสฺส อตฺตปฏิลาโภ ตสฺมึ สมเย สจฺโจ โหติ. ยสฺมึ, ภนฺเต, สมเย มโนมโย อตฺตปฏิลาโภ โหติ, โมฆสฺส ตสฺมึ สมเย โอฬาริโก อตฺตปฏิลาโภ โหติ, โมโฆ อรูโป อตฺตปฏิลาโภ โหติ; มโนมโย วาสฺส อตฺตปฏิลาโภ ตสฺมึ สมเย สจฺโจ โหติ. ยสฺมึ, ภนฺเต, สมเย อรูโป อตฺตปฏิลาโภ โหติ, โมฆสฺส ตสฺมึ สมเย โอฬาริโก อตฺตปฏิลาโภ โหติ, โมโฆ มโนมโย อตฺตปฏิลาโภ โหติ; อรูโป วาสฺส อตฺตปฏิลาโภ ตสฺมึ สมเย สจฺโจ โหตี’’ติ. 437. Cela ayant été dit, Citta Hatthisāriputta dit au Béni : « Seigneur, au moment où il y a une acquisition d'un soi grossière, l'acquisition d'un soi faite d'esprit est nulle à ce moment-là, l'acquisition d'un soi immatérielle est nulle ; seule son acquisition d'un soi grossière est réelle à ce moment-là. Seigneur, au moment où il y a une acquisition d'un soi faite d'esprit, l'acquisition d'un soi grossière est nulle à ce moment-là, l'acquisition d'un soi immatérielle est nulle ; seule son acquisition d'un soi faite d'esprit est réelle à ce moment-là. Seigneur, au moment où il y a une acquisition d'un soi immatérielle, l'acquisition d'un soi grossière est nulle à ce moment-là, l'acquisition d'un soi faite d'esprit est nulle ; seule son acquisition d'un soi immatérielle est réelle à ce moment-là. » ‘‘ยสฺมึ, จิตฺต, สมเย โอฬาริโก อตฺตปฏิลาโภ โหติ, เนว ตสฺมึ สมเย มโนมโย อตฺตปฏิลาโภติ สงฺขํ คจฺฉติ, น อรูโป อตฺตปฏิลาโภติ สงฺขํ คจฺฉติ; โอฬาริโก อตฺตปฏิลาโภตฺเวว ตสฺมึ สมเย สงฺขํ คจฺฉติ. ยสฺมึ, จิตฺต, สมเย มโนมโย อตฺตปฏิลาโภ โหติ, เนว ตสฺมึ สมเย โอฬาริโก อตฺตปฏิลาโภติ สงฺขํ คจฺฉติ, น อรูโป อตฺตปฏิลาโภติ สงฺขํ คจฺฉติ; มโนมโย อตฺตปฏิลาโภตฺเวว ตสฺมึ สมเย สงฺขํ คจฺฉติ. ยสฺมึ, จิตฺต, สมเย อรูโป อตฺตปฏิลาโภ โหติ, เนว ตสฺมึ สมเย โอฬาริโก อตฺตปฏิลาโภติ สงฺขํ คจฺฉติ, น มโนมโย อตฺตปฏิลาโภติ สงฺขํ คจฺฉติ; อรูโป อตฺตปฏิลาโภตฺเวว ตสฺมึ สมเย สงฺขํ คจฺฉติ. « Citta, au moment où il y a une acquisition d'un soi grossière, elle n'est pas comptée comme une acquisition d'un soi faite d'esprit à ce moment-là, ni comme une acquisition d'un soi immatérielle ; elle est seulement comptée à ce moment-là comme une acquisition d'un soi grossière. Citta, au moment où il y a une acquisition d'un soi faite d'esprit, elle n'est pas comptée comme une acquisition d'un soi grossière à ce moment-là, ni comme une acquisition d'un soi immatérielle ; elle est seulement comptée à ce moment-là comme une acquisition d'un soi faite d'esprit. Citta, au moment où il y a une acquisition d'un soi immatérielle, elle n'est pas comptée comme une acquisition d'un soi grossière à ce moment-là, ni comme une acquisition d'un soi faite d'esprit ; elle est seulement comptée à ce moment-là comme une acquisition d'un soi immatérielle. » ๔๓๘. ‘‘สเจ ตํ, จิตฺต, เอวํ ปุจฺเฉยฺยุํ – ‘อโหสิ ตฺวํ อตีตมทฺธานํ, น ตฺวํ นาโหสิ; ภวิสฺสสิ ตฺวํ อนาคตมทฺธานํ, น ตฺวํ น ภวิสฺสสิ; อตฺถิ ตฺวํ [Pg.185] เอตรหิ, น ตฺวํ นตฺถี’ติ, เอวํ ปุฏฺโฐ ตฺวํ, จิตฺต, กินฺติ พฺยากเรยฺยาสี’’ติ? 438. « Citta, si l'on te demandait : 'Existais-tu dans le passé, n'est-ce pas que tu n'existais pas ? Existeras-tu dans le futur, n'est-ce pas que tu n'existeras pas ? Existes-tu maintenant, n'est-ce pas que tu n'existes pas ?', ainsi interrogé, Citta, que répondrais-tu ? » ‘‘สเจ มํ, ภนฺเต, เอวํ ปุจฺเฉยฺยุํ – ‘อโหสิ ตฺวํ อตีตมทฺธานํ, น ตฺวํ น อโหสิ; ภวิสฺสสิ ตฺวํ อนาคตมทฺธานํ, น ตฺวํ น ภวิสฺสสิ; อตฺถิ ตฺวํ เอตรหิ, น ตฺวํ นตฺถี’ติ. เอวํ ปุฏฺโฐ อหํ, ภนฺเต, เอวํ พฺยากเรยฺยํ – ‘อโหสาหํ อตีตมทฺธานํ, นาหํ น อโหสึ; ภวิสฺสามหํ อนาคตมทฺธานํ, นาหํ น ภวิสฺสามิ; อตฺถาหํ เอตรหิ, นาหํ นตฺถี’ติ. เอวํ ปุฏฺโฐ อหํ, ภนฺเต, เอวํ พฺยากเรยฺย’’นฺติ. « Seigneur, si l'on m'interrogeait ainsi... je répondrais : 'J'existais dans le passé, ce n'est pas que je n'existais pas ; j'existerai dans le futur, ce n'est pas que je n'existerai pas ; j'existe maintenant, ce n'est pas que je n'existe pas.' C'est ainsi que je répondrais, Seigneur. » ‘‘สเจ ปน ตํ, จิตฺต, เอวํ ปุจฺเฉยฺยุํ – ‘โย เต อโหสิ อตีโต อตฺตปฏิลาโภ, โสว เต อตฺตปฏิลาโภ สจฺโจ, โมโฆ อนาคโต, โมโฆ ปจฺจุปฺปนฺโน? โย เต ภวิสฺสติ อนาคโต อตฺตปฏิลาโภ, โสว เต อตฺตปฏิลาโภ สจฺโจ, โมโฆ อตีโต, โมโฆ ปจฺจุปฺปนฺโน? โย เต เอตรหิ ปจฺจุปฺปนฺโน อตฺตปฏิลาโภ, โสว เต อตฺตปฏิลาโภ สจฺโจ, โมโฆ อตีโต, โมโฆ อนาคโต’ติ. เอวํ ปุฏฺโฐ ตฺวํ, จิตฺต, กินฺติ พฺยากเรยฺยาสี’’ติ? « Mais, Citta, si l'on te demandait : 'Cette acquisition d'un soi passée que tu avais est-elle la seule réelle, tandis que celle du futur et celle du présent sont nulles ? Cette acquisition d'un soi future que tu auras est-elle la seule réelle, tandis que celle du passé et celle du présent sont nulles ? Cette acquisition d'un soi présente que tu as maintenant est-elle la seule réelle, tandis que celle du passé et celle du futur sont nulles ?', ainsi interrogé, Citta, que répondrais-tu ? » ‘‘สเจ ปน มํ, ภนฺเต, เอวํ ปุจฺเฉยฺยุํ – ‘โย เต อโหสิ อตีโต อตฺตปฏิลาโภ, โสว เต อตฺตปฏิลาโภ สจฺโจ, โมโฆ อนาคโต, โมโฆ ปจฺจุปฺปนฺโน. โย เต ภวิสฺสติ อนาคโต อตฺตปฏิลาโภ, โสว เต อตฺตปฏิลาโภ สจฺโจ, โมโฆ อตีโต, โมโฆ ปจฺจุปฺปนฺโน. โย เต เอตรหิ ปจฺจุปฺปนฺโน อตฺตปฏิลาโภ, โสว เต อตฺตปฏิลาโภ สจฺโจ, โมโฆ อตีโต, โมโฆ อนาคโต’ติ. เอวํ ปุฏฺโฐ อหํ, ภนฺเต, เอวํ พฺยากเรยฺยํ – ‘โย เม อโหสิ อตีโต อตฺตปฏิลาโภ, โสว เม อตฺตปฏิลาโภ ตสฺมึ สมเย สจฺโจ อโหสิ, โมโฆ อนาคโต, โมโฆ ปจฺจุปฺปนฺโน. โย เม ภวิสฺสติ อนาคโต อตฺตปฏิลาโภ, โสว เม อตฺตปฏิลาโภ ตสฺมึ สมเย สจฺโจ ภวิสฺสติ, โมโฆ อตีโต, โมโฆ ปจฺจุปฺปนฺโน. โย เม เอตรหิ ปจฺจุปฺปนฺโน อตฺตปฏิลาโภ, โสว เม อตฺตปฏิลาโภ สจฺโจ, โมโฆ อตีโต, โมโฆ อนาคโต’ติ. เอวํ ปุฏฺโฐ อหํ, ภนฺเต, เอวํ พฺยากเรยฺย’’นฺติ. « Seigneur, si l'on m'interrogeait ainsi... je répondrais : 'L'acquisition d'un soi passée que j'avais était seule réelle à ce moment-là, tandis que celle du futur et celle du présent étaient nulles. L'acquisition d'un soi future que j'aurai sera seule réelle à ce moment-là, tandis que celle du passé et celle du présent seront nulles. L'acquisition d'un soi présente que j'ai maintenant est seule réelle, tandis que celle du passé et celle du futur sont nulles.' C'est ainsi que je répondrais, Seigneur. » ๔๓๙. ‘‘เอวเมว [Pg.186] โข, จิตฺต, ยสฺมึ สมเย โอฬาริโก อตฺตปฏิลาโภ โหติ, เนว ตสฺมึ สมเย มโนมโย อตฺตปฏิลาโภติ สงฺขํ คจฺฉติ, น อรูโป อตฺตปฏิลาโภติ สงฺขํ คจฺฉติ. โอฬาริโก อตฺตปฏิลาโภ ตฺเวว ตสฺมึ สมเย สงฺขํ คจฺฉติ. ยสฺมึ, จิตฺต, สมเย มโนมโย อตฺตปฏิลาโภ โหติ…เป… ยสฺมึ, จิตฺต, สมเย อรูโป อตฺตปฏิลาโภ โหติ, เนว ตสฺมึ สมเย โอฬาริโก อตฺตปฏิลาโภติ สงฺขํ คจฺฉติ, น มโนมโย อตฺตปฏิลาโภติ สงฺขํ คจฺฉติ; อรูโป อตฺตปฏิลาโภ ตฺเวว ตสฺมึ สมเย สงฺขํ คจฺฉติ. 439. « Exactement de la même manière, Citta, au moment où il y a une acquisition d'un soi grossière, elle n'est pas comptée comme une acquisition d'un soi faite d'esprit à ce moment-là, ni comme une acquisition d'un soi immatérielle ; elle est seulement comptée à ce moment-là comme une acquisition d'un soi grossière. Citta, au moment où il y a une acquisition d'un soi faite d'esprit... (pe)... Citta, au moment où il y a une acquisition d'un soi immatérielle, elle n'est pas comptée comme une acquisition d'un soi grossière à ce moment-là, ni comme une acquisition d'un soi faite d'esprit ; elle est seulement comptée à ce moment-là comme une acquisition d'un soi immatérielle. » ๔๔๐. ‘‘เสยฺยถาปิ, จิตฺต, ควา ขีรํ, ขีรมฺหา ทธิ, ทธิมฺหา นวนีตํ, นวนีตมฺหา สปฺปิ, สปฺปิมฺหา สปฺปิมณฺโฑ. ยสฺมึ สมเย ขีรํ โหติ, เนว ตสฺมึ สมเย ทธีติ สงฺขํ คจฺฉติ, น นวนีตนฺติ สงฺขํ คจฺฉติ, น สปฺปีติ สงฺขํ คจฺฉติ, น สปฺปิมณฺโฑติ สงฺขํ คจฺฉติ; ขีรํ ตฺเวว ตสฺมึ สมเย สงฺขํ คจฺฉติ. ยสฺมึ สมเย ทธิ โหติ…เป… นวนีตํ โหติ… สปฺปิ โหติ… สปฺปิมณฺโฑ โหติ, เนว ตสฺมึ สมเย ขีรนฺติ สงฺขํ คจฺฉติ, น ทธีติ สงฺขํ คจฺฉติ, น นวนีตนฺติ สงฺขํ คจฺฉติ, น สปฺปีติ สงฺขํ คจฺฉติ; สปฺปิมณฺโฑ ตฺเวว ตสฺมึ สมเย สงฺขํ คจฺฉติ. เอวเมว โข, จิตฺต, ยสฺมึ สมเย โอฬาริโก อตฺตปฏิลาโภ โหติ…เป… ยสฺมึ, จิตฺต, สมเย มโนมโย อตฺตปฏิลาโภ โหติ…เป… ยสฺมึ, จิตฺต, สมเย อรูโป อตฺตปฏิลาโภ โหติ, เนว ตสฺมึ สมเย โอฬาริโก อตฺตปฏิลาโภติ สงฺขํ คจฺฉติ, น มโนมโย อตฺตปฏิลาโภติ สงฺขํ คจฺฉติ; อรูโป อตฺตปฏิลาโภ ตฺเวว ตสฺมึ สมเย สงฺขํ คจฺฉติ. อิมา โข จิตฺต, โลกสมญฺญา โลกนิรุตฺติโย โลกโวหารา โลกปญฺญตฺติโย, ยาหิ ตถาคโต โวหรติ อปรามส’’นฺติ. 440. « C’est ainsi, Citta, que de la vache vient le lait, du lait le caillé, du caillé le beurre frais, du beurre frais le beurre clarifié, et du beurre clarifié l’essence du beurre clarifié. Au moment où c’est du lait, on ne le désigne pas comme “caillé”, ni comme “beurre frais”, ni comme “beurre clarifié”, ni comme “essence du beurre clarifié” ; on le désigne seulement comme “lait”. Au moment où c’est du caillé... [etc.] ... Au moment où c’est de l’essence de beurre clarifié, on ne le désigne pas comme “lait”, ni comme “caillé”, ni comme “beurre frais”, ni comme “beurre clarifié” ; on le désigne seulement comme “essence du beurre clarifié”. De même, Citta, au moment où l’acquisition d’un soi grossier est présente... au moment où l’acquisition d’un soi fait de mental est présente... au moment où l’acquisition d’un soi immatériel est présente, on ne la désigne pas comme l’acquisition d’un soi grossier, ni comme l’acquisition d’un soi fait de mental ; on la désigne seulement comme l’acquisition d’un soi immatériel. Ce ne sont là, Citta, que des appellations mondiales, des langages mondiaux, des usages mondiaux et des désignations mondiales dont le Tathāgata fait usage sans s’y attacher. » ๔๔๑. เอวํ วุตฺเต, โปฏฺฐปาโท ปริพฺพาชโก ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต! อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต, เสยฺยถาปิ, ภนฺเต, นิกฺกุชฺชิตํ วา อุกฺกุชฺเชยฺย, ปฏิจฺฉนฺนํ วา วิวเรยฺย, มูฬฺหสฺส วา มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย, อนฺธกาเร วา เตลปชฺโชตํ ธาเรยฺย – ‘จกฺขุมนฺโต รูปานิ ทกฺขนฺตี’ติ. เอวเมวํ ภควตา อเนกปริยาเยน ธมฺโม ปกาสิโต. เอสาหํ, ภนฺเต, ภควนฺตํ สรณํ คจฺฉามิ ธมฺมญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ. อุปาสกํ มํ ภควา ธาเรตุ อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คต’’นฺติ. 441. Cela ayant été dit, le voyageur Poṭṭhapāda dit ceci au Béni : « C’est magnifique, Seigneur ! C’est magnifique, Seigneur ! C’est comme si, Seigneur, on redressait ce qui était renversé, ou si l’on découvrait ce qui était caché, ou si l’on montrait le chemin à celui qui s’était égaré, ou si l’on portait une lampe à huile dans les ténèbres en se disant : “Ceux qui ont des yeux verront les formes”. De même, le Béni a exposé le Dhamma de maintes manières. Seigneur, je prends refuge dans le Béni, dans le Dhamma et dans la communauté des moines. Que le Béni m’accepte comme disciple laïc ayant pris refuge à partir d’aujourd’hui et pour toute la vie. » จิตฺตหตฺถิสาริปุตฺตอุปสมฺปทา L'ordination complète de Citta Hatthisāriputta ๔๔๒. จิตฺโต [Pg.187] ปน หตฺถิสาริปุตฺโต ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต; อภิกฺกนฺตํ, ภนฺเต! เสยฺยถาปิ, ภนฺเต, นิกฺกุชฺชิตํ วา อุกฺกุชฺเชยฺย, ปฏิจฺฉนฺนํ วา วิวเรยฺย, มูฬฺหสฺส วา มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย, อนฺธกาเร วา เตลปชฺโชตํ ธาเรยฺย – ‘จกฺขุมนฺโต รูปานิ ทกฺขนฺตี’ติ. เอวเมวํ ภควตา อเนกปริยาเยน ธมฺโม ปกาสิโต. เอสาหํ, ภนฺเต, ภควนฺตํ สรณํ คจฺฉามิ ธมฺมญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ. ลเภยฺยาหํ, ภนฺเต, ภควโต สนฺติเก ปพฺพชฺชํ, ลเภยฺยํ อุปสมฺปท’’นฺติ. 442. Citta Hatthisāriputta, quant à lui, dit ceci au Béni : « C’est magnifique, Seigneur ! C’est magnifique, Seigneur ! C’est comme si, Seigneur, on redressait ce qui était renversé, ou si l’on découvrait ce qui était caché, ou si l’on montrait le chemin à celui qui s’était égaré, ou si l’on portait une lampe à huile dans les ténèbres en se disant : “Ceux qui ont des yeux verront les formes”. De même, le Béni a exposé le Dhamma de maintes manières. Seigneur, je prends refuge dans le Béni, dans le Dhamma et dans la communauté des moines. Puissé-je, Seigneur, recevoir l’ordination de novice et l’ordination complète auprès du Béni. » ๔๔๓. อลตฺถ โข จิตฺโต หตฺถิสาริปุตฺโต ภควโต สนฺติเก ปพฺพชฺชํ, อลตฺถ อุปสมฺปทํ. อจิรูปสมฺปนฺโน โข ปนายสฺมา จิตฺโต หตฺถิสาริปุตฺโต เอโก วูปกฏฺโฐ อปฺปมตฺโต อาตาปี ปหิตตฺโต วิหรนฺโต น จิรสฺเสว – ยสฺสตฺถาย กุลปุตฺตา สมฺมเทว อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชนฺติ, ตทนุตฺตรํ – พฺรหฺมจริยปริโยสานํ ทิฏฺเฐว ธมฺเม สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา อุปสมฺปชฺช วิหาสิ. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ – อพฺภญฺญาสิ. อญฺญตโร โข ปนายสฺมา จิตฺโต หตฺถิสาริปุตฺโต อรหตํ อโหสีติ. 443. Citta Hatthisāriputta reçut l’ordination de novice et l’ordination complète auprès du Béni. Peu après son ordination complète, le vénérable Citta Hatthisāriputta, demeurant seul, retiré, vigilant, ardent et résolu, réalisa bientôt par sa propre connaissance transcendante, ici-bas et dès maintenant, ce but suprême de la vie sainte pour lequel les fils de famille quittent la vie de foyer pour la vie sans foyer. Il comprit : « La naissance est épuisée, la vie sainte est accomplie, ce qui devait être fait a été fait, il n'y a plus rien au-delà de cet état. » Et le vénérable Citta Hatthisāriputta devint l’un des Arhats. โปฏฺฐปาทสุตฺตํ นิฏฺฐิตํ นวมํ. Ainsi se termine le neuvième discours, le Poṭṭhapāda Sutta. ๑๐. สุภสุตฺตํ 10. Subha Sutta สุภมาณววตฺถุ L'histoire du jeune homme Subha ๔๔๔. เอวํ [Pg.188] เม สุตํ – เอกํ สมยํ อายสฺมา อานนฺโท สาวตฺถิยํ วิหรติ เชตวเน อนาถปิณฺฑิกสฺส อาราเม อจิรปรินิพฺพุเต ภควติ. เตน โข ปน สมเยน สุโภ มาณโว โตเทยฺยปุตฺโต สาวตฺถิยํ ปฏิวสติ เกนจิเทว กรณีเยน. 444. Ainsi ai-je entendu. En une occasion, le vénérable Ānanda résidait à Sāvatthī, dans le bois de Jeta, au monastère d'Anāthapiṇḍika, peu de temps après le parinirvāṇa du Béni. À cette époque, le jeune homme Subha, fils de Todeyya, séjournait à Sāvatthī pour une certaine affaire. ๔๔๕. อถ โข สุโภ มาณโว โตเทยฺยปุตฺโต อญฺญตรํ มาณวกํ อามนฺเตสิ – ‘‘เอหิ ตฺวํ, มาณวก, เยน สมโณ อานนฺโท เตนุปสงฺกม; อุปสงฺกมิตฺวา มม วจเนน สมณํ อานนฺทํ อปฺปาพาธํ อปฺปาตงฺกํ ลหุฏฺฐานํ พลํ ผาสุวิหารํ ปุจฺฉ – ‘สุโภ มาณโว โตเทยฺยปุตฺโต ภวนฺตํ อานนฺทํ อปฺปาพาธํ อปฺปาตงฺกํ ลหุฏฺฐานํ พลํ ผาสุวิหารํ ปุจฺฉตี’ติ. เอวญฺจ วเทหิ – ‘สาธุ กิร ภวํ อานนฺโท เยน สุภสฺส มาณวสฺส โตเทยฺยปุตฺตสฺส นิเวสนํ เตนุปสงฺกมตุ อนุกมฺปํ อุปาทายา’’’ติ. 445. Alors, le jeune homme Subha, fils de Todeyya, appela un certain jeune étudiant et lui dit : « Viens, jeune homme, va vers le renonçant Ānanda. En arrivant, demande au renonçant Ānanda en mon nom s’il est exempt de maladie, de souffrance, s’il est vigoureux, fort et s’il demeure à l’aise : “Le jeune homme Subha, fils de Todeyya, demande au vénérable Ānanda s’il est exempt de maladie, de souffrance, s’il est vigoureux, fort et s’il demeure à l’aise”. Et dis ceci : “Ce serait un bien si le vénérable Ānanda, par compassion, se rendait à la demeure du jeune homme Subha, fils de Todeyya”. » ๔๔๖. ‘‘เอวํ, โภ’’ติ โข โส มาณวโก สุภสฺส มาณวสฺส โตเทยฺยปุตฺตสฺส ปฏิสฺสุตฺวา เยนายสฺมา อานนฺโท เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมตา อานนฺเทน สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข โส มาณวโก อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ เอตทโวจ – ‘‘สุโภ มาณโว โตเทยฺยปุตฺโต ภวนฺตํ อานนฺทํ อปฺปาพาธํ อปฺปาตงฺกํ ลหุฏฺฐานํ พลํ ผาสุวิหารํ ปุจฺฉติ; เอวญฺจ วเทติ – ‘สาธุ กิร ภวํ อานนฺโท เยน สุภสฺส มาณวสฺส โตเทยฺยปุตฺตสฺส นิเวสนํ เตนุปสงฺกมตุ อนุกมฺปํ อุปาทายา’’’ติ. 446. « Bien, monsieur », répondit le jeune étudiant au jeune homme Subha, fils de Todeyya, et il se rendit vers le vénérable Ānanda. Arrivé là, il échangea avec le vénérable Ānanda des salutations courtoises. Après avoir conclu ces paroles de politesse et de souvenir, il s'assit à l'écart. Assis à l'écart, le jeune étudiant dit au vénérable Ānanda : « Le jeune homme Subha, fils de Todeyya, demande au vénérable Ānanda s’il est exempt de maladie, de souffrance, s’il est vigoureux, fort et s’il demeure à l’aise ; et il dit ceci : “Ce serait un bien si le vénérable Ānanda, par compassion, se rendait à la demeure du jeune homme Subha, fils de Todeyya”. » ๔๔๗. เอวํ วุตฺเต, อายสฺมา อานนฺโท ตํ มาณวกํ เอตทโวจ – ‘‘อกาโล โข, มาณวก. อตฺถิ เม อชฺช เภสชฺชมตฺตา ปีตา. อปฺเปวนาม สฺเวปิ อุปสงฺกเมยฺยาม กาลญฺจ สมยญฺจ อุปาทายา’’ติ. 447. Cela ayant été dit, le vénérable Ānanda dit au jeune étudiant : « Ce n’est pas le moment, jeune homme. J’ai pris aujourd’hui une certaine dose de médicament. Cependant, nous pourrons peut-être nous y rendre demain, en tenant compte du moment et de l’occasion appropriés. » ‘‘เอวํ, โภ’’ติ โข โส มาณวโก อายสฺมโต อานนฺทสฺส ปฏิสฺสุตฺวา อุฏฺฐายาสนา เยน สุโภ มาณโว โตเทยฺยปุตฺโต เตนุปสงฺกมิ[Pg.189]; อุปสงฺกมิตฺวา สุภํ มาณวํ โตเทยฺยปุตฺตํ เอตทโวจ, ‘‘อโวจุมฺหา โข มยํ โภโต วจเนน ตํ ภวนฺตํ อานนฺทํ – ‘สุโภ มาณโว โตเทยฺยปุตฺโต ภวนฺตํ อานนฺทํ อปฺปาพาธํ อปฺปาตงฺกํ ลหุฏฺฐานํ พลํ ผาสุวิหารํ ปุจฺฉติ, เอวญฺจ วเทติ – ‘‘สาธุ กิร ภวํ อานนฺโท เยน สุภสฺส มาณวสฺส โตเทยฺยปุตฺตสฺส นิเวสนํ เตนุปสงฺกมตุ อนุกมฺปํ อุปาทายา’’’ติ. เอวํ วุตฺเต, โภ, สมโณ อานนฺโท มํ เอตทโวจ – ‘อกาโล โข, มาณวก. อตฺถิ เม อชฺช เภสชฺชมตฺตา ปีตา. อปฺเปวนาม สฺเวปิ อุปสงฺกเมยฺยาม กาลญฺจ สมยญฺจ อุปาทายา’ติ. เอตฺตาวตาปิ โข, โภ, กตเมว เอตํ, ยโต โข โส ภวํ อานนฺโท โอกาสมกาสิ สฺวาตนายปิ อุปสงฺกมนายา’’ติ. « Très bien, monsieur », répondit le jeune homme au vénérable Ānanda. Se levant de son siège, il se rendit là où se trouvait le jeune Subha, fils de Todeyya. Arrivé auprès de lui, il dit au jeune Subha, fils de Todeyya : « Nous avons transmis vos paroles au vénérable Ānanda : "Le jeune Subha, fils de Todeyya, s'enquiert de la santé du vénérable Ānanda, de son absence de maladie, de sa légèreté de corps, de sa force et de son bien-être. Et il dit ceci : 'Que le vénérable Ānanda, par compassion, vienne à la demeure du jeune Subha, fils de Todeyya.'" Cela étant dit, monsieur, le religieux Ānanda m'a répondu : "Ce n'est pas le moment, jeune homme. J'ai pris aujourd'hui une dose de médicament. Peut-être pourrons-nous venir demain, selon l'heure et l'occasion favorable." Ainsi, monsieur, l'affaire est déjà réglée puisque le vénérable Ānanda a donné l'occasion de venir demain. » ๔๔๘. อถ โข อายสฺมา อานนฺโท ตสฺสา รตฺติยา อจฺจเยน ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย เจตเกน ภิกฺขุนา ปจฺฉาสมเณน เยน สุภสฺส มาณวสฺส โตเทยฺยปุตฺตสฺส นิเวสนํ เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. 448. Puis, à la fin de cette nuit-là, le vénérable Ānanda, s'étant habillé le matin, prit son bol et sa robe et se rendit à la demeure du jeune Subha, fils de Todeyya, accompagné du moine nommé Cetaka comme assistant. Une fois arrivé, il s'assit sur le siège préparé. อถ โข สุโภ มาณโว โตเทยฺยปุตฺโต เยนายสฺมา อานนฺโท เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา อายสฺมตา อานนฺเทน สทฺธึ สมฺโมทิ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข สุโภ มาณโว โตเทยฺยปุตฺโต อายสฺมนฺตํ อานนฺทํ เอตทโวจ – ‘‘ภวญฺหิ อานนฺโท ตสฺส โภโต โคตมสฺส ทีฆรตฺตํ อุปฏฺฐาโก สนฺติกาวจโร สมีปจารี. ภวเมตํ อานนฺโท ชาเนยฺย, เยสํ โส ภวํ โคตโม ธมฺมานํ วณฺณวาที อโหสิ, ยตฺถ จ อิมํ ชนตํ สมาทเปสิ นิเวเสสิ ปติฏฺฐาเปสิ. กตเมสานํ โข, โภ อานนฺท, ธมฺมานํ โส ภวํ โคตโม วณฺณวาที อโหสิ; กตฺถ จ อิมํ ชนตํ สมาทเปสิ นิเวเสสิ ปติฏฺฐาเปสี’’ติ? Alors, le jeune Subha, fils de Todeyya, s'approcha du vénérable Ānanda et échangea avec lui des paroles amicales et courtoises. Après avoir conclu ces salutations mémorables, il s'assit à l'écart. Assis à l'écart, le jeune Subha, fils de Todeyya, dit au vénérable Ānanda : « Le vénérable Ānanda a été pendant longtemps l'assistant du vénérable Gotama, se tenant à ses côtés et étant son proche compagnon. Le vénérable Ānanda doit donc connaître les qualités dont le vénérable Gotama faisait l'éloge, et dans lesquelles il engageait, établissait et ancrait les gens. De quelles qualités, monsieur Ānanda, le vénérable Gotama faisait-il l'éloge, et dans lesquelles engageait-il, établissait-il et ancrait-il les gens ? » ๔๔๙. ‘‘ติณฺณํ โข, มาณว, ขนฺธานํ โส ภควา วณฺณวาที อโหสิ; เอตฺถ จ อิมํ ชนตํ สมาทเปสิ นิเวเสสิ ปติฏฺฐาเปสิ. กตเมสํ ติณฺณํ? อริยสฺส สีลกฺขนฺธสฺส, อริยสฺส สมาธิกฺขนฺธสฺส, อริยสฺส ปญฺญากฺขนฺธสฺส. อิเมสํ โข, มาณว, ติณฺณํ ขนฺธานํ โส ภควา วณฺณวาที อโหสิ; เอตฺถ จ อิมํ ชนตํ สมาทเปสิ นิเวเสสิ ปติฏฺฐาเปสี’’ติ. 449. « C'est de trois groupes de qualités, jeune homme, que le Béni faisait l'éloge ; c'est en eux qu'il engageait, établissait et ancrait les gens. Quels sont ces trois ? Le noble groupe de la vertu, le noble groupe de la concentration et le noble groupe de la sagesse. C'est de ces trois groupes, jeune homme, que le Béni faisait l'éloge ; c'est en eux qu'il engageait, établissait et ancrait les gens. » สีลกฺขนฺโธ Le groupe de la vertu (Sīlakkhandha) ๔๕๐. ‘‘กตโม [Pg.190] ปน โส, โภ อานนฺท, อริโย สีลกฺขนฺโธ, ยสฺส โส ภวํ โคตโม วณฺณวาที อโหสิ, ยตฺถ จ อิมํ ชนตํ สมาทเปสิ นิเวเสสิ ปติฏฺฐาเปสี’’ติ? 450. « Mais quel est ce noble groupe de la vertu, monsieur Ānanda, dont le vénérable Gotama faisait l'éloge, et dans lequel il engageait, établissait et ancrait les gens ? » ‘‘อิธ, มาณว, ตถาคโต โลเก อุปฺปชฺชติ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน สุคโต โลกวิทู อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา. โส อิมํ โลกํ สเทวกํ สมารกํ สพฺรหฺมกํ สสฺสมณพฺราหฺมณึ ปชํ สเทวมนุสฺสํ สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทติ. โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสติ. ตํ ธมฺมํ สุณาติ คหปติ วา คหปติปุตฺโต วา อญฺญตรสฺมึ วา กุเล ปจฺจาชาโต. โส ตํ ธมฺมํ สุตฺวา ตถาคเต สทฺธํ ปฏิลภติ. โส เตน สทฺธาปฏิลาเภน สมนฺนาคโต อิติ ปฏิสญฺจิกฺขติ – ‘สมฺพาโธ ฆราวาโส รโชปโถ, อพฺโภกาโส ปพฺพชฺชา, นยิทํ สุกรํ อคารํ อชฺฌาวสตา เอกนฺตปริปุณฺณํ เอกนฺตปริสุทฺธํ สงฺขลิขิตํ พฺรหฺมจริยํ จริตุํ. ยํนูนาหํ เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพเชยฺย’นฺติ. โส อปเรน สมเยน อปฺปํ วา โภคกฺขนฺธํ ปหาย มหนฺตํ วา โภคกฺขนฺธํ ปหาย อปฺปํ วา ญาติปริวฏฺฏํ ปหาย มหนฺตํ วา ญาติปริวฏฺฏํ ปหาย เกสมสฺสุํ โอหาเรตฺวา กาสายานิ วตฺถานิ อจฺฉาเทตฺวา อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชติ. โส เอวํ ปพฺพชิโต สมาโน ปาติโมกฺขสํวรสํวุโต วิหรติ, อาจารโคจรสมฺปนฺโน, อนุมตฺเตสุ วชฺเชสุ ภยทสฺสาวี, สมาทาย สิกฺขติ สิกฺขาปเทสุ, กายกมฺมวจีกมฺเมน สมนฺนาคโต กุสเลน, ปริสุทฺธาชีโว, สีลสมฺปนฺโน, อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร, สติสมฺปชญฺเญน สมนฺนาคโต, สนฺตุฏฺโฐ. « Ici, jeune homme, un Tathāgata apparaît dans le monde, un Arahant, un pleinement Éveillé, parfait en science et en conduite, Bien-allé, connaisseur du monde, guide incomparable pour les hommes à dresser, maître des dieux et des hommes, un Bouddha, le Béni. Il fait connaître ce monde avec ses dieux, ses Māra et ses Brahmā, cette génération avec ses religieux et ses brahmanes, ses princes et ses hommes, après l'avoir réalisé lui-même par une connaissance transcendante. Il enseigne le Dhamma, bénéfique au début, bénéfique au milieu, bénéfique à la fin, avec le sens et la lettre ; il expose la vie sainte, parfaitement complète et pure. Un chef de famille, le fils d'un chef de famille ou quelqu'un né dans une quelconque lignée écoute ce Dhamma. Après l'avoir entendu, il acquiert la foi dans le Tathāgata. Doté de cette foi, il réfléchit ainsi : "La vie domestique est étroite, un sentier de poussière ; la vie de religieux est comme le plein air. Il n'est pas facile, en vivant dans un foyer, de pratiquer cette vie sainte parfaitement complète, parfaitement pure et polie comme une conque. Et si je me rasais les cheveux et la barbe, revêtais les robes safranées et partais de la maison pour la vie sans foyer ?" Plus tard, abandonnant une fortune, petite ou grande, abandonnant un cercle de parents, petit ou grand, il se rase les cheveux et la barbe, revêt les robes safranées et part de la maison pour la vie sans foyer. Étant ainsi devenu moine, il vit restreint par les règles du Pātimokkha, possédant une conduite et un domaine de fréquentation irréprochables, voyant le danger dans la moindre faute. Il s'exerce en s'engageant dans les règles de discipline ; il est doté d'actions corporelles et de paroles méritoires, mène une vie pure, est accompli dans la vertu, garde les portes de ses sens, est pourvu de pleine conscience et de discernement, et est satisfait. » ๔๕๑. ‘‘กถญฺจ, มาณว, ภิกฺขุ สีลสมฺปนฺโน โหติ? อิธ, มาณว, ภิกฺขุ ปาณาติปาตํ ปหาย ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต โหติ, นิหิตทณฺโฑ นิหิตสตฺโถ ลชฺชี ทยาปนฺโน, สพฺพปาณภูตหิตานุกมฺปี วิหรติ. ยมฺปิ, มาณว, ภิกฺขุ ปาณาติปาตํ ปหาย ปาณาติปาตา ปฏิวิรโต โหติ, นิหิตทณฺโฑ นิหิตสตฺโถ ลชฺชี ทยาปนฺโน, สพฺพปาณภูตหิตานุกมฺปี [Pg.191] วิหรติ; อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมึ. (ยถา ๑๙๔ ยาว ๒๑๐ อนุจฺเฉเทสุ เอวํ วิตฺถาเรตพฺพํ). 451. « Et comment, jeune homme, le moine est-il accompli dans la vertu ? Ici, jeune homme, le moine, ayant abandonné le meurtre d'êtres vivants, s'abstient de tuer. Ayant déposé le bâton, ayant déposé l'épée, il est consciencieux, compatissant, et vit avec bienveillance envers tous les êtres vivants. C'est là sa pratique de la vertu. [Cela doit être détaillé comme dans les paragraphes 194 à 210]. » ‘‘ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีเวน ชีวิตํ กปฺเปนฺติ, เสยฺยถิทํ – สนฺติกมฺมํ ปณิธิกมฺมํ ภูตกมฺมํ ภูริกมฺมํ วสฺสกมฺมํ โวสฺสกมฺมํ วตฺถุกมฺมํ วตฺถุปริกมฺมํ อาจมนํ นฺหาปนํ ชุหนํ วมนํ วิเรจนํ อุทฺธํวิเรจนํ อโธวิเรจนํ สีสวิเรจนํ กณฺณเตลํ เนตฺตตปฺปนํ นตฺถุกมฺมํ อญฺชนํ ปจฺจญฺชนํ สาลากิยํ สลฺลกตฺติยํ ทารกติกิจฺฉา มูลเภสชฺชานํ อนุปฺปทานํ โอสธีนํ ปฏิโมกฺโข อิติ วา อิติ เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีวา ปฏิวิรโต โหติ. ยมฺปิ, มาณว, ภิกฺขุ ยถา วา ปเนเก โภนฺโต สมณพฺราหฺมณา สทฺธาเทยฺยานิ โภชนานิ ภุญฺชิตฺวา เต เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีเวน ชีวิตํ กปฺเปนฺติ, เสยฺยถิทํ, สนฺติกมฺมํ ปณิธิกมฺมํ…เป… โอสธีนํ ปฏิโมกฺโข อิติ วา อิติ เอวรูปาย ติรจฺฉานวิชฺชาย มิจฺฉาชีวา ปฏิวิรโต โหติ. อิทมฺปิสฺส โหติ สีลสฺมึ. « Alors que certains vénérables ascètes et brahmanes, après avoir consommé la nourriture offerte par la foi, gagnent leur vie par des moyens d'existence erronés en pratiquant des arts futiles, tels que : invoquer les esprits, accomplir des vœux, pratiquer l'exorcisme, employer des sortilèges protecteurs dans une maison de terre, rendre un homme puissant ou impuissant, choisir un terrain propice, consacrer un site de construction, pratiquer des purifications rituelles par l'eau, donner des bains, accomplir des sacrifices au feu, administrer des vomitifs, des purgatifs, des traitements pour les voies supérieures et inférieures ou pour la tête, préparer des huiles pour les oreilles ou pour les yeux, administrer des médicaments par le nez, appliquer des onguents ou des collyres médicinaux, pratiquer la chirurgie oculaire, la chirurgie générale, soigner les enfants, administrer des remèdes à base de racines ou de plantes — le moine s’abstient de tels moyens d'existence erronés issus de ces arts futiles. Jeune homme, alors que certains vénérables ascètes et brahmanes, ayant consommé la nourriture offerte par la foi, vivent ainsi de moyens d'existence erronés... le moine s’en abstient. Cela fait également partie de sa vertu. » ๔๕๒. ‘‘ส โข โส, มาณว, ภิกฺขุ เอวํ สีลสมฺปนฺโน น กุโตจิ ภยํ สมนุปสฺสติ, ยทิทํ สีลสํวรโต. เสยฺยถาปิ, มาณว, ราชา ขตฺติโย มุทฺธาวสิตฺโต นิหตปจฺจามิตฺโต น กุโตจิ ภยํ สมนุปสฺสติ, ยทิทํ ปจฺจตฺถิกโต. เอวเมว โข, มาณว, ภิกฺขุ เอวํ สีลสมฺปนฺโน น กุโตจิ ภยํ สมนุปสฺสติ, ยทิทํ สีลสํวรโต. โส อิมินา อริเยน สีลกฺขนฺเธน สมนฺนาคโต อชฺฌตฺตํ อนวชฺชสุขํ ปฏิสํเวเทติ. เอวํ โข, มาณว, ภิกฺขุ สีลสมฺปนฺโน โหติ. 452. « Ainsi doté de vertu, jeune homme, le moine ne voit de danger nulle part, en ce qui concerne sa maîtrise de la vertu. Tout comme un roi de la caste des guerriers, dûment consacré, ayant terrassé ses ennemis, ne voit de danger nulle part venant de ses adversaires, de même le moine doté de vertu ne voit de danger nulle part en ce qui concerne sa maîtrise de la vertu. Étant ainsi pourvu de ce noble ensemble de vertus, il éprouve en lui-même un bonheur irréprochable. C'est ainsi, jeune homme, qu'un moine est accompli dans la vertu. » ๔๕๓. ‘‘อยํ โข โส, มาณว, อริโย สีลกฺขนฺโธ ยสฺส โส ภควา วณฺณวาที อโหสิ, ยตฺถ จ อิมํ ชนตํ สมาทเปสิ นิเวเสสิ ปติฏฺฐาเปสิ. อตฺถิ เจเวตฺถ อุตฺตริกรณีย’’นฺติ. 453. « C’est là, jeune homme, ce noble ensemble de vertus dont le Bienheureux a fait l'éloge, et dans lequel il a exhorté, incité et établi les gens. Cependant, il y a encore autre chose à accomplir au-delà de cela. » ‘‘อจฺฉริยํ, โภ อานนฺท, อพฺภุตํ, โภ อานนฺท! โส จายํ, โภ อานนฺท, อริโย สีลกฺขนฺโธ ปริปุณฺโณ, โน อปริปุณฺโณ. เอวํ ปริปุณฺณํ จาหํ, โภ, อานนฺท, อริยํ สีลกฺขนฺธํ อิโต พหิทฺธา อญฺเญสุ สมณพฺราหฺมเณสุ น [Pg.192] สมนุปสฺสามิ. เอวํ ปริปุณฺณญฺจ, โภ อานนฺท, อริยํ สีลกฺขนฺธํ อิโต พหิทฺธา อญฺเญ สมณพฺราหฺมณา อตฺตนิ สมนุปสฺเสยฺยุํ, เต ตาวตเกเนว อตฺตมนา อสฺสุ – ‘อลเมตฺตาวตา, กตเมตฺตาวตา, อนุปฺปตฺโต โน สามญฺญตฺโถ, นตฺถิ โน กิญฺจิ อุตฺตริกรณีย’นฺติ. อถ จ ปน ภวํ อานนฺโท เอวมาห – ‘อตฺถิ เจเวตฺถ อุตฺตริกรณีย’’’นฺติ. « C’est merveilleux, monsieur Ānanda, c’est prodigieux ! Ce noble ensemble de vertus, monsieur Ānanda, est complet et non incomplet. Un tel ensemble noble de vertus si complet, monsieur Ānanda, je ne l'aperçois chez aucun autre ascète ou brahmane en dehors de cette tradition. Si d'autres ascètes ou brahmanes en dehors de cette tradition percevaient en eux-mêmes un tel ensemble noble de vertus si complet, ils s'en contenteraient, pensant : “C’est suffisant ainsi, c’est accompli ainsi, le but de la vie ascétique est atteint, il n'y a plus rien à accomplir au-delà.” Pourtant, monsieur Ānanda dit : “Il y a encore autre chose à accomplir au-delà de cela.” » สมาธิกฺขนฺโธ Le groupe de la concentration ๔๕๔. ‘‘กตโม ปน โส, โภ อานนฺท, อริโย สมาธิกฺขนฺโธ, ยสฺส โส ภวํ โคตโม วณฺณวาที อโหสิ, ยตฺถ จ อิมํ ชนตํ สมาทเปสิ นิเวเสสิ ปติฏฺฐาเปสี’’ติ? 454. « Mais quel est donc, monsieur Ānanda, ce noble ensemble de concentration dont le vénérable Gotama a fait l'éloge, et dans lequel il a exhorté, incité et établi les gens ? » ‘‘กถญฺจ, มาณว, ภิกฺขุ อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร โหติ? อิธ, มาณว, ภิกฺขุ จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา น นิมิตฺตคฺคาหี โหติ นานุพฺยญฺชนคฺคาหี; ยตฺวาธิกรณเมนํ จกฺขุนฺทฺริยํ อสํวุตํ วิหรนฺตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสฺสเวยฺยุํ ตสฺส สํวราย ปฏิปชฺชติ, รกฺขติ จกฺขุนฺทฺริยํ, จกฺขุนฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชติ. โสเตน สทฺทํ สุตฺวา…เป… ฆาเนน คนฺธํ ฆายิตฺวา… ชิวฺหาย รสํ สายิตฺวา… กาเยน โผฏฺฐพฺพํ ผุสิตฺวา… มนสา ธมฺมํ วิญฺญาย น นิมิตฺตคฺคาหี โหติ นานุพฺยญฺชนคฺคาหี; ยตฺวาธิกรณเมนํ มนินฺทฺริยํ อสํวุตํ วิหรนฺตํ อภิชฺฌาโทมนสฺสา ปาปกา อกุสลา ธมฺมา อนฺวาสฺสเวยฺยุํ ตสฺส สํวราย ปฏิปชฺชติ, รกฺขติ มนินฺทฺริยํ, มนินฺทฺริเย สํวรํ อาปชฺชติ. โส อิมินา อริเยน อินฺทฺริยสํวเรน สมนฺนาคโต อชฺฌตฺตํ อพฺยาเสกสุขํ ปฏิสํเวเทติ. เอวํ โข, มาณว, ภิกฺขุ อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร โหติ. « Et comment, jeune homme, le moine garde-t-il les portes de ses sens ? Ici, jeune homme, ayant vu une forme avec l'œil, le moine ne saisit ni son aspect général ni ses détails. S'il laissait l'organe de la vue sans protection, des états mauvais et malsains, tels que la convoitise et le déplaisir, pourraient l'assaillir ; c’est pourquoi il s'applique à le protéger, il garde l'organe de la vue et maîtrise la faculté de voir. Ayant entendu un son avec l'oreille... flairé une odeur avec le nez... goûté une saveur avec la langue... touché un objet avec le corps... ayant pris connaissance d'un objet mental avec l'esprit, il ne saisit ni son aspect général ni ses détails. S'il laissait l'organe du mental sans protection, des états mauvais et malsains, tels que la convoitise et le déplaisir, pourraient l'assaillir ; c’est pourquoi il s'applique à le protéger, il garde l'organe du mental et maîtrise la faculté mentale. Pourvu de cette noble maîtrise des sens, il éprouve intérieurement un bonheur sans mélange. C'est ainsi, jeune homme, que le moine garde les portes de ses sens. » ๔๕๕. ‘‘กถญฺจ, มาณว, ภิกฺขุ สติสมฺปชญฺเญน สมนฺนาคโต โหติ? อิธ, มาณว, ภิกฺขุ อภิกฺกนฺเต ปฏิกฺกนฺเต สมฺปชานการี โหติ, อาโลกิเต วิโลกิเต สมฺปชานการี โหติ, สมิญฺชิเต ปสาริเต สมฺปชานการี โหติ, สงฺฆาฏิปตฺตจีวรธารเณ สมฺปชานการี โหติ, อสิเต ปีเต ขายิเต สายิเต สมฺปชานการี โหติ, อุจฺจารปสฺสาวกมฺเม สมฺปชานการี โหติ, คเต ฐิเต นิสินฺเน [Pg.193] สุตฺเต ชาคริเต ภาสิเต ตุณฺหีภาเว สมฺปชานการี โหติ. เอวํ โข, มาณว, ภิกฺขุ สติสมฺปชญฺเญน สมนฺนาคโต โหติ. 455. « Et comment, jeune homme, le moine est-il doté de pleine conscience et de vigilance ? Ici, jeune homme, le moine agit avec pleine conscience en allant et en venant ; il agit avec pleine conscience en regardant devant lui et en regardant autour de lui ; il agit avec pleine conscience en fléchissant ou en étendant les membres ; il agit avec pleine conscience en portant sa robe de dessus, son bol et ses autres robes ; il agit avec pleine conscience en mangeant, en buvant, en mâchant et en goûtant ; il agit avec pleine conscience en satisfaisant ses besoins naturels ; il agit avec pleine conscience en marchant, en se tenant debout, en s'asseyant, en s'endormant, en s'éveillant, en parlant ou en gardant le silence. C'est ainsi, jeune homme, que le moine est doté de pleine conscience et de vigilance. » ๔๕๖. ‘‘กถญฺจ, มาณว, ภิกฺขุ สนฺตุฏฺโฐ โหติ? อิธ, มาณว, ภิกฺขุ สนฺตุฏฺโฐ โหติ กายปริหาริเกน จีวเรน กุจฺฉิปริหาริเกน ปิณฺฑปาเตน. โส เยน เยเนว ปกฺกมติ, สมาทาเยว ปกฺกมติ. เสยฺยถาปิ, มาณว, ปกฺขี สกุโณ เยน เยเนว เฑติ, สปตฺตภาโรว เฑติ; เอวเมว โข, มาณว, ภิกฺขุ สนฺตุฏฺโฐ โหติ กายปริหาริเกน จีวเรน กุจฺฉิปริหาริเกน ปิณฺฑปาเตน. โส เยน เยเนว ปกฺกมติ, สมาทาเยว ปกฺกมติ. เอวํ โข, มาณว, ภิกฺขุ สนฺตุฏฺโฐ โหติ. 456. « Et comment, jeune homme, le moine est-il content ? Ici, jeune homme, le moine se contente d'une robe pour protéger son corps et de la nourriture d'aumône pour subvenir aux besoins de son ventre. Partout où il va, il ne part qu'avec ses seuls accessoires. Tout comme un oiseau, partout où il vole, ne vole qu'avec le seul poids de ses ailes, de même, jeune homme, le moine se contente d'une robe pour protéger son corps et de la nourriture d'aumône pour subvenir aux besoins de son ventre. Partout où il va, il ne part qu'avec ses seuls accessoires. C’est ainsi, jeune homme, que le moine est content. » ๔๕๗. ‘‘โส อิมินา จ อริเยน สีลกฺขนฺเธน สมนฺนาคโต, อิมินา จ อริเยน อินฺทฺริยสํวเรน สมนฺนาคโต, อิมินา จ อริเยน สติสมฺปชญฺเญน สมนฺนาคโต, อิมาย จ อริยาย สนฺตุฏฺฐิยา สมนฺนาคโต วิวิตฺตํ เสนาสนํ ภชติ อรญฺญํ รุกฺขมูลํ ปพฺพตํ กนฺทรํ คิริคุหํ สุสานํ วนปตฺถํ อพฺโภกาสํ ปลาลปุญฺชํ. โส ปจฺฉาภตฺตํ ปิณฺฑปาตปฺปฏิกฺกนฺโต นิสีทติ ปลฺลงฺกํ อาภุชิตฺวา, อุชุํ กายํ ปณิธาย, ปริมุขํ สตึ อุปฏฺฐเปตฺวา. 457. « Étant ainsi doté de ce noble ensemble de vertus, de cette noble maîtrise des sens, de cette noble pleine conscience et vigilance, et de ce noble contentement, il recherche un logis retiré : une forêt, le pied d'un arbre, une montagne, un ravin, une grotte, un cimetière, un fourré, un espace libre ou un tas de paille. De retour de sa quête de nourriture, après son repas, il s’assoit, les jambes croisées, le corps droit, et établit la pleine conscience devant lui. » ๔๕๘. ‘‘โส อภิชฺฌํ โลเก ปหาย วิคตาภิชฺเฌน เจตสา วิหรติ อภิชฺฌาย จิตฺตํ ปริโสเธติ. พฺยาปาทปโทสํ ปหาย อพฺยาปนฺนจิตฺโต วิหรติ สพฺพปาณภูตหิตานุกมฺปี พฺยาปาทปโทสา จิตฺตํ ปริโสเธติ. ถินมิทฺธํ ปหาย วิคตถินมิทฺโธ วิหรติ อาโลกสญฺญี สโต สมฺปชาโน, ถินมิทฺธา จิตฺตํ ปริโสเธติ. อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ ปหาย อนุทฺธโต วิหรติ อชฺฌตฺตํ วูปสนฺตจิตฺโต อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจา จิตฺตํ ปริโสเธติ. วิจิกิจฺฉํ ปหาย ติณฺณวิจิกิจฺโฉ วิหรติ อกถํกถี กุสเลสุ ธมฺเมสุ, วิจิกิจฺฉาย จิตฺตํ ปริโสเธติ. 458. Ayant abandonné la convoitise pour le monde, il demeure avec un esprit libre de convoitise ; il purifie son esprit de la convoitise. Ayant abandonné la malveillance, il demeure avec un esprit sans malveillance, compatissant au bien de tous les êtres vivants ; il purifie son esprit de la malveillance. Ayant abandonné la torpeur et la somnolence, il demeure libre de torpeur et de somnolence, percevant la lumière, attentif et lucide ; il purifie son esprit de la torpeur et de la somnolence. Ayant abandonné l'agitation et le remords, il demeure sans agitation, le cœur paisible intérieurement ; il purifie son esprit de l'agitation et du remords. Ayant abandonné le doute, il demeure ayant surmonté le doute, sans aucune incertitude concernant les états bénéfiques ; il purifie son esprit du doute. ๔๕๙. ‘‘เสยฺยถาปิ, มาณว, ปุริโส อิณํ อาทาย กมฺมนฺเต ปโยเชยฺย. ตสฺส เต กมฺมนฺตา สมิชฺเฌยฺยุํ. โส ยานิ จ โปราณานิ อิณมูลานิ ตานิ จ พฺยนฺตึ กเรยฺย, สิยา จสฺส อุตฺตรึ อวสิฏฺฐํ ทารภรณาย. ตสฺส เอวมสฺส – ‘อหํ โข ปุพฺเพ อิณํ อาทาย กมฺมนฺเต ปโยเชสึ[Pg.194]. ตสฺส เม เต กมฺมนฺตา สมิชฺฌึสุ. โสหํ ยานิ จ โปราณานิ อิณมูลานิ ตานิ จ พฺยนฺตึ อกาสึ, อตฺถิ จ เม อุตฺตรึ อวสิฏฺฐํ ทารภรณายา’ติ. โส ตโตนิทานํ ลเภถ ปาโมชฺชํ, อธิคจฺเฉยฺย โสมนสฺสํ. 459. C’est comme si, ô jeune homme, un homme contractait une dette pour entreprendre des affaires. Ses affaires prospéreraient, et il rembourserait le capital de sa dette ancienne, tout en conservant un surplus suffisant pour subvenir aux besoins de sa femme et de ses enfants. Il penserait ainsi : « Autrefois, j'ai contracté une dette pour entreprendre des affaires. Mes affaires ont prospéré. J'ai remboursé le capital de ma dette ancienne, et j'ai maintenant un surplus pour subvenir aux besoins de ma famille ». Pour cette raison, il en retirerait de l'allégresse et éprouverait de la joie. ๔๖๐. ‘‘เสยฺยถาปิ, มาณว, ปุริโส อาพาธิโก อสฺส ทุกฺขิโต พาฬฺหคิลาโน; ภตฺตญฺจสฺส นจฺฉาเทยฺย, น จสฺส กาเย พลมตฺตา. โส อปเรน สมเยน ตมฺหา อาพาธา มุจฺเจยฺย, ภตฺตญฺจสฺส ฉาเทยฺย, สิยา จสฺส กาเย พลมตฺตา. ตสฺส เอวมสฺส – ‘อหํ โข ปุพฺเพ อาพาธิโก อโหสึ ทุกฺขิโต พาฬฺหคิลาโน, ภตฺตญฺจ เม นจฺฉาเทสิ, น จ เม อาสิ กาเย พลมตฺตา. โสมฺหิ เอตรหิ ตมฺหา อาพาธา มุตฺโต ภตฺตญฺจ เม ฉาเทติ, อตฺถิ จ เม กาเย พลมตฺตา’ติ. โส ตโตนิทานํ ลเภถ ปาโมชฺชํ, อธิคจฺเฉยฺย โสมนสฺสํ. 460. C’est comme si, ô jeune homme, un homme était malade, souffrant, gravement affaibli ; il n'aurait aucun goût pour la nourriture et son corps n'aurait plus de force. Plus tard, il se rétablirait de cette maladie, retrouverait le goût pour la nourriture et son corps regagnerait de la force. Il penserait ainsi : « Autrefois, j'étais malade, souffrant, gravement affaibli ; je n'avais pas de goût pour la nourriture et mon corps n'avait pas de force. À présent, je suis guéri de cette maladie, j'ai retrouvé l'appétit et mon corps a de la force ». Pour cette raison, il en retirerait de l'allégresse et éprouverait de la joie. ๔๖๑. ‘‘เสยฺยถาปิ, มาณว, ปุริโส พนฺธนาคาเร พทฺโธ อสฺส. โส อปเรน สมเยน ตมฺหา พนฺธนาคารา มุจฺเจยฺย โสตฺถินา อพฺภเยน, น จสฺส กิญฺจิ โภคานํ วโย. ตสฺส เอวมสฺส – ‘อหํ โข ปุพฺเพ พนฺธนาคาเร พทฺโธ อโหสึ. โสมฺหิ เอตรหิ ตมฺหา พนฺธนาคารา มุตฺโต โสตฺถินา อพฺภเยน, นตฺถิ จ เม กิญฺจิ โภคานํ วโย’ติ. โส ตโตนิทานํ ลเภถ ปาโมชฺชํ, อธิคจฺเฉยฺย โสมนสฺสํ. 461. C’est comme si, ô jeune homme, un homme était enfermé dans une prison. Plus tard, il serait libéré de cette prison, sain et sauf, sans avoir subi de perte de ses biens. Il penserait ainsi : « Autrefois, j'étais enfermé dans une prison. À présent, je suis libéré de cette prison, sain et sauf, et je n'ai subi aucune perte de mes biens ». Pour cette raison, il en retirerait de l'allégresse et éprouverait de la joie. ๔๖๒. ‘‘เสยฺยถาปิ, มาณว, ปุริโส ทาโส อสฺส อนตฺตาธีโน ปราธีโน น เยนกามํคโม. โส อปเรน สมเยน ตมฺหา ทาสพฺยา มุจฺเจยฺย, อตฺตาธีโน อปราธีโน ภุชิสฺโส เยนกามํคโม. ตสฺส เอวมสฺส – ‘อหํ โข ปุพฺเพ ทาโส อโหสึ อนตฺตาธีโน ปราธีโน น เยนกามํคโม. โสมฺหิ เอตรหิ ตมฺหา ทาสพฺยา มุตฺโต อตฺตาธีโน อปราธีโน ภุชิสฺโส เยนกามํคโม’ติ. โส ตโตนิทานํ ลเภถ ปาโมชฺชํ, อธิคจฺเฉยฺย โสมนสฺสํ. 462. C’est comme si, ô jeune homme, un homme était un esclave, ne s'appartenant pas, dépendant d'autrui, ne pouvant aller où il veut. Plus tard, il serait libéré de cet esclavage, s'appartenant désormais, ne dépendant plus d'autrui, un homme libre pouvant aller où bon lui semble. Il penserait ainsi : « Autrefois, j'étais un esclave, je ne m'appartenais pas, j'étais dépendant d'autrui et ne pouvais aller où je voulais. À présent, je suis libéré de cet esclavage, je m'appartiens, je ne dépends plus d'autrui, je suis un homme libre et je peux aller où bon me semble ». Pour cette raison, il en retirerait de l'allégresse et éprouverait de la joie. ๔๖๓. ‘‘เสยฺยถาปิ, มาณว, ปุริโส สธโน สโภโค กนฺตารทฺธานมคฺคํ ปฏิปชฺเชยฺย ทุพฺภิกฺขํ สปฺปฏิภยํ. โส อปเรน สมเยน ตํ กนฺตารํ นิตฺถเรยฺย, โสตฺถินา คามนฺตํ อนุปาปุเณยฺย เขมํ อปฺปฏิภยํ. ตสฺส เอวมสฺส [Pg.195] – ‘อหํ โข ปุพฺเพ สธโน สโภโค กนฺตารทฺธานมคฺคํ ปฏิปชฺชึ ทุพฺภิกฺขํ สปฺปฏิภยํ. โสมฺหิ เอตรหิ กนฺตารํ นิตฺถิณฺโณ, โสตฺถินา คามนฺตํ อนุปฺปตฺโต เขมํ อปฺปฏิภย’นฺติ. โส ตโตนิทานํ ลเภถ ปาโมชฺชํ, อธิคจฺเฉยฺย โสมนสฺสํ. 463. C’est comme si, ô jeune homme, un homme possédant des richesses et des biens s'engageait sur une route de désert, dépourvue de nourriture et pleine de dangers. Plus tard, il traverserait ce désert et arriverait sain et sauf à la lisière d'un village sûr et sans péril. Il penserait ainsi : « Autrefois, avec mes richesses et mes biens, j'ai parcouru une route de désert, sans nourriture et pleine de dangers. À présent, j'ai traversé ce désert et suis arrivé sain et sauf dans un lieu sûr et sans péril ». Pour cette raison, il en retirerait de l'allégresse et éprouverait de la joie. ๔๖๔. ‘‘เอวเมว โข, มาณว, ภิกฺขุ ยถา อิณํ ยถา โรคํ ยถา พนฺธนาคารํ ยถา ทาสพฺยํ ยถา กนฺตารทฺธานมคฺคํ, เอวํ อิเม ปญฺจ นีวรเณ อปฺปหีเน อตฺตนิ สมนุปสฺสติ. 464. De la même manière, ô jeune homme, tant que ces cinq obstacles ne sont pas abandonnés en lui-même, le moine les considère respectivement comme une dette, une maladie, une prison, un esclavage et une route de désert. ๔๖๕. ‘‘เสยฺยถาปิ, มาณว, ยถา อาณณฺยํ ยถา อาโรคฺยํ ยถา พนฺธนาโมกฺขํ ยถา ภุชิสฺสํ ยถา เขมนฺตภูมึ. เอวเมว ภิกฺขุ อิเม ปญฺจ นีวรเณ ปหีเน อตฺตนิ สมนุปสฺสติ. 465. De la même manière, ô jeune homme, lorsque ces cinq obstacles sont abandonnés en lui-même, le moine les considère respectivement comme l'absence de dette, la santé, la libération de prison, la liberté et une terre de sécurité. ๔๖๖. ‘‘ตสฺสิเม ปญฺจ นีวรเณ ปหีเน อตฺตนิ สมนุปสฺสโต ปาโมชฺชํ ชายติ, ปมุทิตสฺส ปีติ ชายติ, ปีติมนสฺส กาโย ปสฺสมฺภติ, ปสฺสทฺธกาโย สุขํ เวเทติ, สุขิโน จิตฺตํ สมาธิยติ. 466. Lorsqu'il voit que ces cinq obstacles sont abandonnés en lui, l'allégresse naît en lui. Pour celui qui est plein d'allégresse, le ravissement naît. Pour celui dont l'esprit est ravi, le corps s'apaise. Celui dont le corps est apaisé ressent du bonheur. Pour celui qui est heureux, l'esprit se concentre. ๔๖๗. ‘‘โส วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ สวิตกฺกํ สวิจารํ วิเวกชํ ปีติสุขํ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. โส อิมเมว กายํ วิเวกเชน ปีติสุเขน อภิสนฺเทติ ปริสนฺเทติ ปริปูเรติ ปริปฺผรติ, นาสฺส กิญฺจิ สพฺพาวโต กายสฺส วิเวกเชน ปีติสุเขน อปฺผุฏํ โหติ. 467. Étant ainsi éloigné des plaisirs sensuels et des états défavorables, il entre et demeure dans le premier jhana, qui est accompagné de la pensée appliquée et de la pensée soutenue, ainsi que du ravissement et du bonheur nés de l'isolement. Il baigne, inonde, remplit et sature son corps même de ce ravissement et de ce bonheur nés de l'isolement, de sorte qu'il n'y ait aucune partie de son corps entier qui ne soit imprégnée de ce ravissement et de ce bonheur nés de l'isolement. ‘‘เสยฺยถาปิ, มาณว, ทกฺโข นฺหาปโก วา นฺหาปกนฺเตวาสี วา กํสถาเล นฺหานียจุณฺณานิ อากิริตฺวา อุทเกน ปริปฺโผสกํ ปริปฺโผสกํ สนฺเทยฺย. สายํ นฺหานียปิณฺฑิ สฺเนหานุคตา สฺเนหปเรตา สนฺตรพาหิรา ผุฏา สฺเนเหน, น จ ปคฺฆรณี. เอวเมว โข, มาณว, ภิกฺขุ อิมเมว กายํ วิเวกเชน ปีติสุเขน อภิสนฺเทติ ปริสนฺเทติ ปริปูเรติ ปริปฺผรติ, นาสฺส กิญฺจิ สพฺพาวโต กายสฺส วิเวกเชน ปีติสุเขน อปฺผุฏํ โหติ. ยมฺปิ, มาณว, ภิกฺขุ วิวิจฺเจว กาเมหิ วิวิจฺจ อกุสเลหิ ธมฺเมหิ สวิตกฺกํ สวิจารํ วิเวกชํ ปีติสุขํ ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. โส อิมเมว กายํ วิเวกเชน ปีติสุเขน อภิสนฺเทติ ปริสนฺเทติ ปริปูเรติ ปริปฺผรติ, นาสฺส กิญฺจิ สพฺพาวโต กายสฺส [Pg.196] วิเวกเชน ปีติสุเขน อปฺผุฏํ โหติ. อิทมฺปิสฺส โหติ สมาธิสฺมึ. C’est comme si, ô jeune homme, un habile baigneur ou son apprenti, ayant versé de la poudre de bain dans un bassin de bronze, la malaxait en y versant de l'eau goutte à goutte, jusqu'à ce que la masse de poudre de bain soit imprégnée d'humidité, saturée d'humidité, pénétrée d'humidité à l'intérieur comme à l'extérieur, sans toutefois qu'elle ne coule. De la même manière, ô jeune homme, le moine baigne, inonde, remplit et sature son corps même du ravissement et du bonheur nés de l'isolement, de sorte qu'il n'y ait aucune partie de son corps entier qui ne soit imprégnée de ce ravissement et de ce bonheur nés de l'isolement. Lorsqu'un moine, ô jeune homme, éloigné des plaisirs sensuels et des états défavorables, entre et demeure dans le premier jhana... il sature son corps même de ce ravissement et de ce bonheur nés de l'isolement... de sorte qu'aucune partie de son corps entier ne soit non imprégnée. Cela aussi, ô jeune homme, fait partie de sa concentration. ๔๖๘. ‘‘ปุน จปรํ, มาณว, ภิกฺขุ วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา อชฺฌตฺตํ สมฺปสาทนํ เจตโส เอโกทิภาวํ อวิตกฺกํ อวิจารํ สมาธิชํ ปีติสุขํ ทุติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. โส อิมเมว กายํ สมาธิเชน ปีติสุเขน อภิสนฺเทติ ปริสนฺเทติ ปริปูเรติ ปริปฺผรติ, นาสฺส กิญฺจิ สพฺพาวโต กายสฺส สมาธิเชน ปีติสุเขน อปฺผุฏํ โหติ. 468. « En outre, jeune homme, par l’apaisement de la pensée appliquée et de la pensée soutenue, le moine entre et demeure dans le deuxième jhāna, qui est caractérisé par la tranquillité intérieure et l’unification de l’esprit, exempt de pensée appliquée et de pensée soutenue, né de la concentration, et accompagné de la joie et du bonheur. Il sature, inonde, remplit et imprègne ce corps même de cette joie et de ce bonheur nés de la concentration ; il n’est aucune partie de son corps tout entier qui ne soit imprégnée de cette joie et de ce bonheur nés de la concentration. » ‘‘เสยฺยถาปิ, มาณว, อุทกรหโท คมฺภีโร อุพฺภิโททโก. ตสฺส เนวสฺส ปุรตฺถิมาย ทิสาย อุทกสฺส อายมุขํ, น ทกฺขิณาย ทิสาย อุทกสฺส อายมุขํ, น ปจฺฉิมาย ทิสาย อุทกสฺส อายมุขํ, น อุตฺตราย ทิสาย อุทกสฺส อายมุขํ, เทโว จ น กาเลน กาลํ สมฺมา ธารํ อนุปเวจฺเฉยฺย. อถ โข ตมฺหาว อุทกรหทา สีตา วาริธารา อุพฺภิชฺชิตฺวา ตเมว อุทกรหทํ สีเตน วารินา อภิสนฺเทยฺย ปริสนฺเทยฺย ปริปูเรยฺย ปริปฺผเรยฺย, นาสฺส กิญฺจิ สพฺพาวโต อุทกรหทสฺส สีเตน วารินา อปฺผุฏํ อสฺส. เอวเมว โข, มาณว, ภิกฺขุ…เป… ยมฺปิ, มาณว, ภิกฺขุ วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา… เป… ทุติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ, โส อิมเมว กายํ สมาธิเชน ปีติสุเขน อภิสนฺเทติ ปริสนฺเทติ ปริปูเรติ ปริปฺผรติ, นาสฺส กิญฺจิ สพฺพาวโต กายสฺส สมาธิเชน ปีติสุเขน อปฺผุฏํ โหติ. อิทมฺปิสฺส โหติ สมาธิสฺมึ. « C’est comme, jeune homme, un lac profond dont l’eau sourd des profondeurs. Il n’y aurait d’arrivée d’eau ni du côté de l’orient, ni du côté du midi, ni du côté de l’occident, ni du côté du nord, et le ciel ne déverserait pas de temps à autre de fortes pluies. Cependant, un courant d’eau fraîche jaillissant de ce lac même saturerait, inonderait, remplirait et imprégnerait ce lac même d’eau fraîche ; il n’est aucune partie de ce lac tout entier qui ne soit imprégnée d’eau fraîche. De la même manière, jeune homme, le moine… (le reste comme précédemment)… pour ce qui est du deuxième jhāna dans lequel il demeure, il sature, inonde, remplit et imprègne ce corps même de cette joie et de ce bonheur nés de la concentration ; il n’est aucune partie de son corps tout entier qui ne soit imprégnée de cette joie et de ce bonheur nés de la concentration. Cela aussi appartient à sa concentration. » ๔๖๙. ‘‘ปุน จปรํ, มาณว, ภิกฺขุ ปีติยา จ วิราคา อุเปกฺขโก จ วิหรติ สโต สมฺปชาโน, สุขญฺจ กาเยน ปฏิสํเวเทติ, ยํ ตํ อริยา อาจิกฺขนฺติ – ‘‘อุเปกฺขโก สติมา สุขวิหารี’’ติ, ตติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. โส อิมเมว กายํ นิปฺปีติเกน สุเขน อภิสนฺเทติ ปริสนฺเทติ ปริปูเรติ ปริปฺผรติ, นาสฺส กิญฺจิ สพฺพาวโต กายสฺส นิปฺปีติเกน สุเขน อปฺผุฏํ โหติ. 469. « En outre, jeune homme, avec la disparition de la joie, le moine demeure équanime, attentif et pleinement conscient, et il éprouve par le corps ce bonheur dont les nobles disent : “Il demeure dans le bonheur, équanime et attentif” ; il entre et demeure dans le troisième jhāna. Il sature, inonde, remplit et imprègne ce corps même de ce bonheur sans joie ; il n’est aucune partie de son corps tout entier qui ne soit imprégnée de ce bonheur sans joie. » ‘‘เสยฺยถาปิ, มาณว, อุปฺปลินิยํ วา ปทุมินิยํ วา ปุณฺฑรีกินิยํ วา อปฺเปกจฺจานิ อุปฺปลานิ วา ปทุมานิ วา ปุณฺฑรีกานิ วา อุทเก ชาตานิ อุทเก สํวฑฺฒานิ อุทกานุคฺคตานิ อนฺโตนิมุคฺคโปสีนิ, ตานิ ยาว จคฺคา ยาว จ มูลา สีเตน วารินา อภิสนฺนานิ ปริสนฺนานิ ปริปูรานิ ปริปฺผุฏานิ, นาสฺส กิญฺจิ สพฺพาวตํ อุปฺปลานํ วา ปทุมานํ วา ปุณฺฑรีกานํ วา [Pg.197] สีเตน วารินา อปฺผุฏํ อสฺส. เอวเมว โข, มาณว, ภิกฺขุ…เป… ยมฺปิ, มาณว, ภิกฺขุ ปีติยา จ วิราคา…เป… ตติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. โส อิมเมว กายํ นิปฺปีติเกน สุเขน อภิสนฺเทติ ปริสนฺเทติ ปริปูเรติ ปริปฺผรติ, นาสฺส กิญฺจิ สพฺพาวโต กายสฺส นิปฺปีติเกน สุเขน อปฺผุฏํ โหติ. อิทมฺปิสฺส โหติ สมาธิสฺมึ. « C’est comme, jeune homme, dans un étang de lotus bleus, de lotus rouges ou de lotus blancs, où certains de ces lotus nés dans l’eau, croissant dans l’eau, ne sortant pas de l’eau, s’épanouissent immergés ; ils sont saturés, inondés, remplis et imprégnés d’eau fraîche depuis leurs bourgeons jusqu’à leurs racines ; il n’est aucune partie de ces lotus bleus, rouges ou blancs qui ne soit imprégnée d’eau fraîche. De la même manière, jeune homme, le moine… (le reste comme précédemment)… pour ce qui est du troisième jhāna dans lequel il demeure, il sature, inonde, remplit et imprègne ce corps même de ce bonheur sans joie ; il n’est aucune partie de son corps tout entier qui ne soit imprégnée de ce bonheur sans joie. Cela aussi appartient à sa concentration. » ๔๗๐. ‘‘ปุน จปรํ, มาณว, ภิกฺขุ สุขสฺส จ ปหานา ทุกฺขสฺส จ ปหานา ปุพฺเพว โสมนสฺสโทมนสฺสานํ อตฺถงฺคมา อทุกฺขมสุขํ อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธึ จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. โส อิมเมว กายํ ปริสุทฺเธน เจตสา ปริโยทาเตน ผริตฺวา นิสินฺโน โหติ; นาสฺส กิญฺจิ สพฺพาวโต กายสฺส ปริสุทฺเธน เจตสา ปริโยทาเตน อปฺผุฏํ โหติ. 470. « En outre, jeune homme, par l’abandon du plaisir et l’abandon de la douleur, et par la disparition préalable de la joie et de la peine, le moine entre et demeure dans le quatrième jhāna, qui n’est ni douloureux ni agréable, et qui est caractérisé par la pureté de l’attention due à l’équanimité. Il demeure assis après avoir imprégné ce corps même d’un esprit parfaitement pur et limpide ; il n’est aucune partie de son corps tout entier qui ne soit imprégnée d’un esprit parfaitement pur et limpide. » ‘‘เสยฺยถาปิ, มาณว, ปุริโส โอทาเตน วตฺเถน สสีสํ ปารุปิตฺวา นิสินฺโน อสฺส, นาสฺส กิญฺจิ สพฺพาวโต กายสฺส โอทาเตน วตฺเถน อปฺผุฏํ อสฺส. เอวเมว โข, มาณว, ภิกฺขุ…เป… ยมฺปิ, มาณว, ภิกฺขุ สุขสฺส จ ปหานา ทุกฺขสฺส จ ปหานา ปุพฺเพว โสมนสฺสโทมนสฺสานํ อตฺถงฺคมา อทุกฺขมสุขํ อุเปกฺขาสติปาริสุทฺธึ จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. โส อิมเมว กายํ ปริสุทฺเธน เจตสา ปริโยทาเตน ผริตฺวา นิสินฺโน โหติ; นาสฺส กิญฺจิ สพฺพาวโต กายสฺส ปริสุทฺเธน เจตสา ปริโยทาเตน อปฺผุฏํ โหติ. อิทมฺปิสฺส โหติ สมาธิสฺมึ. « C’est comme, jeune homme, un homme qui serait assis, s’étant enveloppé de la tête aux pieds d’un vêtement blanc ; il n’est aucune partie de son corps tout entier qui ne soit couverte par le vêtement blanc. De la même manière, jeune homme, le moine… (le reste comme précédemment)… pour ce qui est du quatrième jhāna dans lequel il demeure, il demeure assis après avoir imprégné ce corps même d’un esprit parfaitement pur et limpide ; il n’est aucune partie de son corps tout entier qui ne soit imprégnée d’un esprit parfaitement pur et limpide. Cela aussi appartient à sa concentration. » ๔๗๑. ‘‘อยํ โข โส, มาณว, อริโย สมาธิกฺขนฺโธ ยสฺส โส ภควา วณฺณวาที อโหสิ, ยตฺถ จ อิมํ ชนตํ สมาทเปสิ นิเวเสสิ ปติฏฺฐาเปสิ. อตฺถิ เจเวตฺถ อุตฺตริกรณีย’’นฺติ. 471. « C’est là, jeune homme, ce noble agrégat de la concentration dont ce Bienheureux faisait l’éloge, et dans lequel il a engagé, introduit et établi cette assemblée de gens. Et il reste encore, en ceci, quelque chose de plus à accomplir. » ‘‘อจฺฉริยํ, โภ อานนฺท, อพฺภุตํ, โภ อานนฺท! โส จายํ, โภ อานนฺท, อริโย สมาธิกฺขนฺโธ ปริปุณฺโณ, โน อปริปุณฺโณ. เอวํ ปริปุณฺณํ จาหํ, โภ อานนฺท, อริยํ สมาธิกฺขนฺธํ อิโต พหิทฺธา อญฺเญสุ สมณพฺราหฺมเณสุ น สมนุปสฺสามิ. เอวํ ปริปุณฺณญฺจ, โภ อานนฺท, อริยํ สมาธิกฺขนฺธํ อิโต พหิทฺธา อญฺเญ สมณพฺราหฺมณา อตฺตนิ สมนุปสฺเสยฺยุํ, เต ตาวตเกเนว อตฺตมนา อสฺสุ – ‘อลเมตฺตาวตา, กตเมตฺตาวตา, อนุปฺปตฺโต โน สามญฺญตฺโถ, นตฺถิ โน กิญฺจิ อุตฺตริกรณีย’นฺติ. อถ จ ปน ภวํ อานนฺโท เอวมาห – ‘อตฺถิ เจเวตฺถ อุตฺตริกรณีย’’’นฺติ. « C’est merveilleux, maître Ānanda, c’est prodigieux, maître Ānanda ! Ce noble agrégat de la concentration, maître Ānanda, est complet et non incomplet. Je ne vois pas, maître Ānanda, un tel noble agrégat de la concentration aussi complet chez d’autres ascètes ou brahmanes en dehors de cette doctrine. Et si d’autres ascètes ou brahmanes en dehors de cette doctrine voyaient en eux-mêmes un tel noble agrégat de la concentration aussi complet, ils s’en contenteraient en disant : “C’est suffisant ainsi, c’est accompli ainsi, nous avons atteint le but de la vie ascétique, il n’y a plus rien d’autre à accomplir”. Pourtant, monsieur Ānanda dit : “Et il reste encore, en ceci, quelque chose de plus à accomplir”. » ปญฺญากฺขนฺโธ L’agrégat de la sagesse ๔๗๒. ‘‘กตโม [Pg.198] ปน โส, โภ อานนฺท, อริโย ปญฺญากฺขนฺโธ, ยสฺส โภ ภวํ โคตโม วณฺณวาที อโหสิ, ยตฺถ จ อิมํ ชนตํ สมาทเปสิ นิเวเสสิ ปติฏฺฐาเปสี’’ติ? 472. « Mais quel est donc, maître Ānanda, ce noble agrégat de la sagesse dont monsieur Gotama faisait l’éloge, et dans lequel il a engagé, introduit et établi cette assemblée de gens ? » ‘‘โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต ญาณทสฺสนาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส เอวํ ปชานาติ – ‘อยํ โข เม กาโย รูปี จาตุมหาภูติโก มาตาเปตฺติกสมฺภโว โอทนกุมฺมาสูปจโย อนิจฺจุจฺฉาทนปริมทฺทนเภทนวิทฺธํสนธมฺโม; อิทญฺจ ปน เม วิญฺญาณํ เอตฺถ สิตํ เอตฺถ ปฏิพทฺธ’นฺติ. « Quand son esprit est ainsi concentré, pur, limpide, sans tache, débarrassé de ses souillures, devenu malléable, prêt à l’usage, stable et parvenu à l’imperturbabilité, le moine dirige et oriente son esprit vers la connaissance et la vision. Il comprend ceci : “Ce mien corps est doté de forme, composé des quatre grands éléments, né de la mère et du père, nourri de riz et de bouillie, soumis à l’impermanence, à l’onction, au massage, à la dissolution et à la destruction ; et ma conscience que voici y est logée, elle y est enchaînée”. » ‘‘เสยฺยถาปิ, มาณว, มณิ เวฬุริโย สุโภ ชาติมา อฏฺฐํโส สุปริกมฺมกโต อจฺโฉ วิปฺปสนฺโน อนาวิโล สพฺพาการสมฺปนฺโน. ตตฺราสฺส สุตฺตํ อาวุตํ นีลํ วา ปีตํ วา โลหิตํ วา โอทาตํ วา ปณฺฑุสุตฺตํ วา. ตเมนํ จกฺขุมา ปุริโส หตฺเถ กริตฺวา ปจฺจเวกฺเขยฺย – ‘อยํ โข มณิ เวฬุริโย สุโภ ชาติมา อฏฺฐํโส สุปริกมฺมกโต อจฺโฉ วิปฺปสนฺโน อนาวิโล สพฺพาการสมฺปนฺโน. ตตฺริทํ สุตฺตํ อาวุตํ นีลํ วา ปีตํ วา โลหิตํ วา โอทาตํ วา ปณฺฑุสุตฺตํ วา’ติ. เอวเมว โข, มาณว, ภิกฺขุ เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต ญาณทสฺสนาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส เอวํ ปชานาติ – ‘อยํ โข เม กาโย รูปี จาตุมหาภูติโก มาตาเปตฺติกสมฺภโว โอทนกุมฺมาสูปจโย อนิจฺจุจฺฉาทนปริมทฺทนเภทน-วิทฺธํสนธมฺโม. อิทญฺจ ปน เม วิญฺญาณํ เอตฺถ สิตํ เอตฺถ ปฏิพทฺธ’นฺติ. ยมฺปิ, มาณว, ภิกฺขุ เอวํ สมาหิเต จิตฺเต…เป… อาเนญฺชปฺปตฺเต ญาณทสฺสนาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส เอวํ ปชานาติ…เป… เอตฺถ ปฏิพทฺธนฺติ. อิทมฺปิสฺส โหติ ปญฺญาย. « C’est comme, ô jeune homme, un joyau de béryl, beau, de race pure, à huit facettes, bien taillé, clair, limpide, sans souillure, doté de toutes les qualités. Un fil y serait enfilé, qu'il soit bleu, jaune, rouge, blanc ou de couleur jaune pâle. Un homme doué de vue, le tenant dans sa main, l'examinerait ainsi : 'Ceci est un joyau de béryl, beau, de race pure, à huit facettes, bien taillé, clair, limpide, sans souillure, doté de toutes les qualités. Et voici un fil qui y est enfilé, bleu, jaune, rouge, blanc ou de couleur jaune pâle.' De même, ô jeune homme, quand son esprit est ainsi concentré, pur, lumineux, sans tache, débarrassé des souillures, devenu malléable, maniable, stable et parvenu à l'imperturbabilité, le moine dirige et incline son esprit vers la connaissance et la vision. Il comprend alors ceci : 'Ce mien corps est doté de forme, composé des quatre grands éléments, né de l’union du père et de la mère, nourri de riz et de bouillie, soumis à l'impermanence, aux soins, aux massages, à la rupture et à la dissolution. Et ma conscience que voici y est appuyée, y est liée.' De même, ô jeune homme, le moine dont l'esprit est ainsi concentré... jusqu'à... parvenu à l'imperturbabilité, dirige et incline son esprit vers la connaissance et la vision. Il comprend ainsi... qu'elle y est liée. C’est là aussi une part de sa sagesse. » ๔๗๓. ‘‘โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต มโนมยํ กายํ อภินิมฺมานาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส อิมมฺหา กายา อญฺญํ กายํ อภินิมฺมินาติ รูปึ มโนมยํ สพฺพงฺคปจฺจงฺคึ อหีนินฺทฺริยํ. 473. « Avec son esprit ainsi concentré, pur, lumineux, sans tache, débarrassé des souillures, devenu malléable, maniable, stable et parvenu à l'imperturbabilité, il dirige et incline son esprit vers la création d’un corps fait d’esprit. De ce corps-ci, il crée un autre corps, doté d'une forme, fait d'esprit, pourvu de tous ses membres et organes, et dont les facultés ne manquent de rien. » ‘‘เสยฺยถาปิ[Pg.199], มาณว, ปุริโส มุญฺชมฺหา อีสิกํ ปวาเหยฺย. ตสฺส เอวมสฺส – ‘อยํ มุญฺโช อยํ อีสิกา; อญฺโญ มุญฺโช อญฺญา อีสิกา; มุญฺชมฺหา ตฺเวว อีสิกา ปวาฬฺหา’ติ. เสยฺยถา วา ปน, มาณว, ปุริโส อสึ โกสิยา ปวาเหยฺย. ตสฺส เอวมสฺส – ‘อยํ อสิ, อยํ โกสิ; อญฺโญ อสิ, อญฺญา โกสิ; โกสิยา ตฺเวว อสิ ปวาฬฺโห’ติ. เสยฺยถา วา ปน, มาณว, ปุริโส อหึ กรณฺฑา อุทฺธเรยฺย. ตสฺส เอวมสฺส – ‘อยํ อหิ, อยํ กรณฺโฑ; อญฺโญ อหิ, อญฺโญ กรณฺโฑ; กรณฺฑา ตฺเวว อหิ อุพฺภโต’ติ. เอวเมว โข, มาณว, ภิกฺขุ…เป… ยมฺปิ, มาณว, ภิกฺขุ เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต มโนมยํ กายํ อภินิมฺมานาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ…เป…. อิทมฺปิสฺส โหติ ปญฺญาย. « C’est comme, ô jeune homme, si un homme tirait une tige de l'herbe munja. Il se dirait alors : 'Ceci est l'herbe munja, ceci est la tige ; l'herbe munja est une chose, la tige en est une autre, mais c'est de l'herbe munja même que la tige a été tirée.' Ou bien, ô jeune homme, comme si un homme tirait une épée de son fourreau. Il se dirait alors : 'Ceci est l'épée, ceci est le fourreau ; l'épée est une chose, le fourreau en est une autre, mais c'est du fourreau même que l'épée a été tirée.' Ou bien encore, ô jeune homme, comme si un homme tirait un serpent de sa mue. Il se dirait alors : 'Ceci est le serpent, ceci est la mue ; le serpent est une chose, la mue en est une autre, mais c'est de la mue même que le serpent a été tiré.' De même, ô jeune homme, le moine... [répétition du texte précédent]... quand son esprit est ainsi concentré, pur, lumineux, sans tache, débarrassé des souillures, devenu malléable, maniable, stable et parvenu à l'imperturbabilité, il dirige et incline son esprit vers la création d'un corps fait d'esprit. C’est là aussi une part de sa sagesse. » ๔๗๔. ‘‘โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต อิทฺธิวิธาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส อเนกวิหิตํ อิทฺธิวิธํ ปจฺจนุโภติ. เอโกปิ หุตฺวา พหุธา โหติ, พหุธาปิ หุตฺวา เอโก โหติ. อาวิภาวํ ติโรภาวํ ติโรกุฏฺฏํ ติโรปาการํ ติโรปพฺพตํ อสชฺชมาโน คจฺฉติ เสยฺยถาปิ อากาเส. ปถวิยาปิ อุมฺมุชฺชนิมุชฺชํ กโรติ, เสยฺยถาปิ อุทเก. อุทเกปิ อภิชฺชมาเน คจฺฉติ เสยฺยถาปิ ปถวิยํ. อากาเสปิ ปลฺลงฺเกน กมติ เสยฺยถาปิ ปกฺขี สกุโณ. อิเมปิ จนฺทิมสูริเย เอวํ มหิทฺธิเก เอวํ มหานุภาเว ปาณินา ปรามสติ ปริมชฺชติ. ยาว พฺรหฺมโลกาปิ กาเยน วสํ วตฺเตติ. 474. « Avec son esprit ainsi concentré, pur, lumineux, sans tache, débarrassé des souillures, devenu malléable, maniable, stable et parvenu à l'imperturbabilité, il dirige et incline son esprit vers les diverses formes de pouvoirs supranormaux. Il exerce alors divers pouvoirs : d'un seul il devient multiple, et de multiple il redevient un. Il apparaît et disparaît. Il passe à travers les murs, les remparts, les montagnes sans être arrêté, comme s'il s'agissait de l'espace. Il s'enfonce dans le sol et en ressort comme s'il s'agissait d'eau. Il marche sur l'eau sans qu'elle se divise, comme s'il s'agissait du sol. Il se déplace dans les airs en étant assis en tailleur, comme un oiseau ailé. Ces lune et soleil si puissants, si majestueux, il les touche et les caresse de la main. Il étend son pouvoir avec son corps jusqu'au monde de Brahma. » ‘‘เสยฺยถาปิ, มาณว, ทกฺโข กุมฺภกาโร วา กุมฺภการนฺเตวาสี วา สุปริกมฺมกตาย มตฺติกาย ยญฺญเทว ภาชนวิกตึ อากงฺเขยฺย, ตํ ตเทว กเรยฺย อภินิปฺผาเทยฺย. เสยฺยถา วา ปน, มาณว, ทกฺโข ทนฺตกาโร วา ทนฺตการนฺเตวาสี วา สุปริกมฺมกตสฺมึ ทนฺตสฺมึ ยญฺญเทว ทนฺตวิกตึ อากงฺเขยฺย, ตํ ตเทว กเรยฺย อภินิปฺผาเทยฺย. เสยฺยถา วา ปน, มาณว, ทกฺโข สุวณฺณกาโร วา สุวณฺณการนฺเตวาสี วา สุปริกมฺมกตสฺมึ สุวณฺณสฺมึ ยญฺญเทว สุวณฺณวิกตึ อากงฺเขยฺย, ตํ ตเทว กเรยฺย อภินิปฺผาเทยฺย. เอวเมว โข, มาณว, ภิกฺขุ [Pg.200] …เป… ยมฺปิ มาณว ภิกฺขุ เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต อิทฺธิวิธาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส อเนกวิหิตํ อิทฺธิวิธํ ปจฺจนุโภติ. เอโกปิ หุตฺวา พหุธา โหติ …เป… ยาว พฺรหฺมโลกาปิ กาเยน วสํ วตฺเตติ. อิทมฺปิสฺส โหติ ปญฺญาย. « C’est comme, ô jeune homme, un potier habile ou son apprenti qui, à partir d'une argile bien préparée, pourrait fabriquer et parachever n'importe quelle sorte de vase qu'il souhaiterait. Ou bien, ô jeune homme, comme un ivoirier habile ou son apprenti qui, à partir d'un ivoire bien préparé, pourrait fabriquer et parachever n'importe quel objet d'ivoire qu'il souhaiterait. Ou bien encore, ô jeune homme, comme un orfèvre habile ou son apprenti qui, à partir d'un or bien préparé, pourrait fabriquer et parachever n'importe quel ornement d'or qu'il souhaiterait. De même, ô jeune homme, le moine... [répétition]... quand son esprit est ainsi concentré... il dirige et incline son esprit vers les divers pouvoirs supranormaux. Il exerce divers pouvoirs : d'un seul il devient multiple... jusqu'à... il étend son pouvoir avec son corps jusqu'au monde de Brahma. C’est là aussi une part de sa sagesse. » ๔๗๕. ‘‘โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต…เป… อาเนญฺชปฺปตฺเต ทิพฺพาย โสตธาตุยา จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส ทิพฺพาย โสตธาตุยา วิสุทฺธาย อติกฺกนฺตมานุสิกาย อุโภ สทฺเท สุณาติ ทิพฺเพ จ มานุเส จ เย ทูเร สนฺติเก จ. เสยฺยถาปิ, มาณว, ปุริโส อทฺธานมคฺคปฺปฏิปนฺโน. โส สุเณยฺย เภริสทฺทมฺปิ มุทิงฺคสทฺทมฺปิ สงฺขปณวทินฺทิมสทฺทมฺปิ. ตสฺส เอวมสฺส – ‘เภริสทฺโท อิติปิ มุทิงฺคสทฺโท อิติปิ สงฺขปณวทินฺทิมสทฺโท อิติ’ปิ. เอวเมว โข, มาณว, ภิกฺขุ…เป…. ยมฺปิ มาณว, ภิกฺขุ เอวํ สมาหิเต จิตฺเต…เป… อาเนญฺชปฺปตฺเต ทิพฺพาย โสตธาตุยา จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส ทิพฺพาย โสตธาตุยา วิสุทฺธาย อติกฺกนฺตมานุสิกาย อุโภ สทฺเท สุณาติ ทิพฺเพ จ มานุเส จ เย ทูเร สนฺติเก จ. อิทมฺปิสฺส โหติ ปญฺญาย. 475. « Avec son esprit ainsi concentré... jusqu'à... parvenu à l'imperturbabilité, il dirige et incline son esprit vers l'élément de l'oreille divine. Grâce à cette oreille divine, purifiée et dépassant celle des hommes, il entend les deux sortes de sons, les sons divins et les sons humains, qu'ils soient lointains ou proches. C’est comme, ô jeune homme, un homme engagé sur un long chemin. Il entendrait le son d'un grand tambour, d'un tambourin, d'une conque, d'un cymbalier ou d'un tambour de fête. Il se dirait alors : 'Ceci est le son du grand tambour, ceci est le son du tambourin, ceci est le son de la conque, du cymbalier ou du tambour de fête.' De même, ô jeune homme, le moine... [répétition]... quand son esprit est ainsi concentré... il dirige et incline son esprit vers l'élément de l'oreille divine. Grâce à cette oreille divine, purifiée et dépassant celle des hommes, il entend les deux sortes de sons, les sons divins et les sons humains, qu'ils soient lointains ou proches. C’est là aussi une part de sa sagesse. » ๔๗๖. ‘‘โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต เจโตปริยญาณาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส ปรสตฺตานํ ปรปุคฺคลานํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ปชานาติ, ‘สราคํ วา จิตฺตํ สราคํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, ‘วีตราคํ วา จิตฺตํ วีตราคํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, ‘สโทสํ วา จิตฺตํ สโทสํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, ‘วีตโทสํ วา จิตฺตํ วีตโทสํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, ‘สโมหํ วา จิตฺตํ สโมหํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, ‘วีตโมหํ วา จิตฺตํ วีตโมหํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, ‘สงฺขิตฺตํ วา จิตฺตํ สงฺขิตฺตํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, ‘วิกฺขิตฺตํ วา จิตฺตํ วิกฺขิตฺตํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, ‘มหคฺคตํ วา จิตฺตํ มหคฺคตํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, ‘อมหคฺคตํ วา จิตฺตํ อมหคฺคตํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, ‘สอุตฺตรํ วา จิตฺตํ สอุตฺตรํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, ‘อนุตฺตรํ วา จิตฺตํ อนุตฺตรํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, ‘สมาหิตํ วา จิตฺตํ สมาหิตํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, ‘อสมาหิตํ วา จิตฺตํ อสมาหิตํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, ‘วิมุตฺตํ [Pg.201] วา จิตฺตํ วิมุตฺตํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ, ‘อวิมุตฺตํ วา จิตฺตํ อวิมุตฺตํ จิตฺต’นฺติ ปชานาติ. 476. « Quand son esprit est ainsi concentré, purifié, limpide, sans tache, libre de souillures, devenu malléable, maniable, stable et parvenu à l'imperturbabilité, il dirige et incline son esprit vers la connaissance de la pénétration des cœurs [des autres]. Il discerne, pénétrant avec son propre esprit le cœur des autres êtres, des autres personnes. Il sait qu'un esprit avec désir est un esprit avec désir, il sait qu'un esprit sans désir est un esprit sans désir. Il sait qu'un esprit avec haine est un esprit avec haine, il sait qu'un esprit sans haine est un esprit sans haine. Il sait qu'un esprit avec illusion est un esprit avec illusion, il sait qu'un esprit sans illusion est un esprit sans illusion. Il sait qu'un esprit contracté est un esprit contracté, il sait qu'un esprit distrait est un esprit distrait. Il sait qu'un esprit devenu grand est un esprit devenu grand, il sait qu'un esprit non devenu grand est un esprit non devenu grand. Il sait qu'un esprit surpassable est un esprit surpassable, il sait qu'un esprit insurpassable est un esprit insurpassable. Il sait qu'un esprit concentré est un esprit concentré, il sait qu'un esprit non concentré est un esprit non concentré. Il sait qu'un esprit libéré est un esprit libéré, il sait qu'un esprit non libéré est un esprit non libéré. » ‘‘เสยฺยถาปิ, มาณว, อิตฺถี วา ปุริโส วา ทหโร ยุวา มณฺฑนชาติโก อาทาเส วา ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อจฺเฉ วา อุทกปตฺเต สกํ มุขนิมิตฺตํ ปจฺจเวกฺขมาโน สกณิกํ วา สกณิกนฺติ ชาเนยฺย, อกณิกํ วา อกณิกนฺติ ชาเนยฺย. เอวเมว โข, มาณว, ภิกฺขุ…เป… ยมฺปิ, มาณว, ภิกฺขุ เอวํ สมาหิเต…เป… อาเนญฺชปฺปตฺเต เจโตปริยญาณาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส ปรสตฺตานํ ปุรปุคฺคลานํ เจตสา เจโต ปริจฺจ ปชานาติ, สราคํ วา จิตฺตํ สราคํ จิตฺตนฺติ ปชานาติ…เป… อวิมุตฺตํ วา จิตฺตํ อวิมุตฺตํ จิตฺตนฺติ ปชานาติ. อิทมฺปิสฺส โหติ ปญฺญาย. « C'est comme, ô jeune homme, si une femme ou un homme, jeune, dans la fleur de l'âge et aimant se parer, observait le reflet de son propre visage dans un miroir bien propre et limpide, ou dans un bol d'eau claire : s'il y avait une marque, il saurait qu'il y a une marque ; s'il n'y en avait pas, il saurait qu'il n'y en a pas. De la même manière, ô jeune homme, le moine... [lorsque l'esprit est concentré]... parvenu à l'imperturbabilité, dirige et incline son esprit vers la connaissance de la pénétration des cœurs. Il discerne avec son propre esprit le cœur des autres êtres... il sait qu'un esprit non libéré est un esprit non libéré. Cela aussi fait partie de sa sagesse. » ๔๗๗. ‘‘โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต…เป… อาเนญฺชปฺปตฺเต ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ. เสยฺยถิทํ, เอกมฺปิ ชาตึ ทฺเวปิ ชาติโย ติสฺโสปิ ชาติโย จตสฺโสปิ ชาติโย ปญฺจปิ ชาติโย ทสปิ ชาติโย วีสมฺปิ ชาติโย ตึสมฺปิ ชาติโย จตฺตาลีสมฺปิ ชาติโย ปญฺญาสมฺปิ ชาติโย ชาติสตมฺปิ ชาติสหสฺสมฺปิ ชาติสตสหสฺสมฺปิ อเนเกปิ สํวฏฺฏกปฺเป อเนเกปิ วิวฏฺฏกปฺเป อเนเกปิ สํวฏฺฏวิวฏฺฏกปฺเป – ‘อมุตฺราสึ เอวํนาโม เอวํโคตฺโต เอวํวณฺโณ เอวมาหาโร เอวํสุขทุกฺขปฺปฏิสํเวที เอวมายุปริยนฺโต. โส ตโต จุโต อมุตฺร อุทปาทึ; ตตฺราปาสึ เอวํนาโม เอวํโคตฺโต เอวํวณฺโณ เอวมาหาโร เอวํสุขทุกฺขปฺปฏิสํเวที เอวมายุปริยนฺโต; โส ตโต จุโต อิธูปปนฺโน’ติ. อิติ สาการํ สอุทฺเทสํ อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ. 477. « Quand son esprit est ainsi concentré... parvenu à l'imperturbabilité, il dirige et incline son esprit vers la connaissance du souvenir des existences antérieures. Il se remémore ses nombreuses existences antérieures de diverses manières, à savoir : une naissance, deux naissances, trois naissances, quatre naissances, cinq naissances, dix naissances, vingt naissances, trente naissances, quarante naissances, cinquante naissances, cent naissances, mille naissances, cent mille naissances, ainsi que de nombreux cycles de contraction du monde, de nombreux cycles d'expansion du monde, de nombreux cycles de contraction et d'expansion du monde : ‘Là-bas, j'avais tel nom, j'appartenais à tel clan, j'avais telle apparence, telle nourriture, j'éprouvais de tels plaisirs et de telles douleurs, et le terme de ma vie était tel. Trépassant de là, je suis réapparu ailleurs ; là aussi, j'avais tel nom, j'appartenais à tel clan, j'avais telle apparence, telle nourriture, j'éprouvais de tels plaisirs et de telles douleurs, et le terme de ma vie était tel. Trépassant de là, je suis réapparu ici.’ Ainsi, il se remémore ses nombreuses existences antérieures dans leurs modalités et leurs détails. » ‘‘เสยฺยถาปิ, มาณว, ปุริโส สกมฺหา คามา อญฺญํ คามํ คจฺเฉยฺย; ตมฺหาปิ คามา อญฺญํ คามํ คจฺเฉยฺย; โส ตมฺหา คามา สกํเยว คามํ ปจฺจาคจฺเฉยฺย. ตสฺส เอวมสฺส – ‘อหํ โข สกมฺหา คามา อมุํ คามํ อคจฺฉึ, ตตฺร เอวํ อฏฺฐาสึ เอวํ นิสีทึ เอวํ อภาสึ เอวํ ตุณฺหี อโหสึ. โส ตมฺหาปิ คามา อมุํ คามํ คจฺฉึ, ตตฺราปิ เอวํ อฏฺฐาสึ เอวํ นิสีทึ เอวํ อภาสึ เอวํ ตุณฺหี อโหสึ. โสมฺหิ ตมฺหา คามา สกํเยว คามํ ปจฺจาคโต’ติ. เอวเมว โข, มาณว, ภิกฺขุ…เป… ยมฺปิ, มาณว, ภิกฺขุ เอวํ [Pg.202] สมาหิเต จิตฺเต…เป… อาเนญฺชปฺปตฺเต ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ. เสยฺยถิทํ – เอกมฺปิ ชาตึ…เป… อิติ สาการํ สอุทฺเทสํ อเนกวิหิตํ ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรติ. อิทมฺปิสฺส โหติ ปญฺญาย. « C'est comme, ô jeune homme, si un homme partait de son propre village pour un autre village, puis de ce village vers un autre encore, et qu'enfin il retournât de ce village vers son propre village. Il se dirait : ‘Je suis allé de mon propre village à tel village ; là, je me suis tenu ainsi, je me suis assis ainsi, j'ai parlé ainsi, j'ai gardé le silence ainsi. De ce village, je suis allé à tel autre village ; là aussi, je me suis tenu ainsi, je me suis assis ainsi, j'ai parlé ainsi, j'ai gardé le silence ainsi. Et de ce village, je suis revenu dans mon propre village.’ De la même manière, ô jeune homme, le moine... lorsque son esprit est ainsi concentré... parvenu à l'imperturbabilité, dirige et incline son esprit vers la connaissance du souvenir des existences antérieures. Il se remémore ses nombreuses existences antérieures... à savoir : une naissance... ainsi, il se remémore ses nombreuses existences antérieures dans leurs modalités et leurs détails. Cela aussi fait partie de sa sagesse. » ๔๗๘. ‘‘โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต…เป… อาเนญฺชปฺปตฺเต สตฺตานํ จุตูปปาตญาณาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน สตฺเต ปสฺสติ จวมาเน อุปปชฺชมาเน หีเน ปณีเต สุวณฺเณ ทุพฺพณฺเณ สุคเต ทุคฺคเต, ยถากมฺมูปเค สตฺเต ปชานาติ – ‘อิเม วต โภนฺโต สตฺตา กายทุจฺจริเตน สมนฺนาคตา วจีทุจฺจริเตน สมนฺนาคตา มโนทุจฺจริเตน สมนฺนาคตา อริยานํ อุปวาทกา มิจฺฉาทิฏฺฐิกา มิจฺฉาทิฏฺฐิกมฺมสมาทานา. เต กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปายํ ทุคฺคตึ วินิปาตํ นิรยํ อุปปนฺนา. อิเม วา ปน โภนฺโต สตฺตา กายสุจริเตน สมนฺนาคตา วจีสุจริเตน สมนฺนาคตา มโนสุจริเตน สมนฺนาคตา อริยานํ อนุปวาทกา สมฺมาทิฏฺฐิกา สมฺมาทิฏฺฐิกมฺมสมาทานา. เต กายสฺส เภทา ปรํ มรณา สุคตึ สคฺคํ โลกํ อุปปนฺนา’ติ. อิติ ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน สตฺเต ปสฺสติ จวมาเน อุปปชฺชมาเน หีเน ปณีเต สุวณฺเณ ทุพฺพณฺเณ สุคเต ทุคฺคเต, ยถากมฺมูปเค สตฺเต ปชานาติ. 478. « Quand son esprit est ainsi concentré... parvenu à l'imperturbabilité, il dirige et incline son esprit vers la connaissance de la mort et de la renaissance des êtres. Avec l'œil divin, purifié et surpassant la vue humaine, il voit les êtres qui trépassent et ceux qui renaissent, les inférieurs et les supérieurs, les beaux et les laids, les fortunés et les infortunés ; il comprend comment les êtres s'en vont selon leurs actes : ‘Hélas ! Ces êtres qui s'étaient livrés à l'inconduite du corps, de la parole et de l'esprit, qui insultaient les Nobles, qui professaient des vues erronées et agissaient selon des vues erronées, à la dissolution du corps, après la mort, ils sont réapparus dans un état de privation, dans une mauvaise destination, dans un monde de perdition, en enfer. Mais ces autres êtres, qui s'étaient livrés à la bonne conduite du corps, de la parole et de l'esprit, qui n'insultaient pas les Nobles, qui professaient des vues justes et agissaient selon des vues justes, à la dissolution du corps, après la mort, ils sont réapparus dans une bonne destination, dans un monde céleste.’ Ainsi, avec l'œil divin, purifié et surpassant la vue humaine, il voit les êtres qui trépassent et ceux qui renaissent... il comprend comment les êtres s'en vont selon leurs actes. » ‘‘เสยฺยถาปิ, มาณว, มชฺเฌสิงฺฆาฏเก ปาสาโท, ตตฺถ จกฺขุมา ปุริโส ฐิโต ปสฺเสยฺย มนุสฺเส เคหํ ปวิสนฺเตปิ นิกฺขมนฺเตปิ รถิกายปิ วีถึ สญฺจรนฺเต มชฺเฌสิงฺฆาฏเก นิสินฺเนปิ. ตสฺส เอวมสฺส – ‘เอเต มนุสฺสา เคหํ ปวิสนฺติ, เอเต นิกฺขมนฺติ, เอเต รถิกาย วีถึ สญฺจรนฺติ, เอเต มชฺเฌสิงฺฆาฏเก นิสินฺนา’ติ. เอวเมว โข, มาณว, ภิกฺขุ…เป… ยมฺปิ, มาณว, ภิกฺขุ เอวํ สมาหิเต จิตฺเต…เป… อาเนญฺชปฺปตฺเต สตฺตานํ จุตูปปาตญาณาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส ทิพฺเพน จกฺขุนา วิสุทฺเธน อติกฺกนฺตมานุสเกน สตฺเต ปสฺสติ จวมาเน อุปปชฺชมาเน หีเน ปณีเต สุวณฺเณ ทุพฺพณฺเณ สุคเต ทุคฺคเต, ยถากมฺมูปเค สตฺเต ปชานาติ. อิทมฺปิสฺส โหติ ปญฺญาย. « C’est comme si, jeune homme, il y avait un palais au milieu d'un carrefour, et qu'un homme doué de vision se tenant là voie les gens entrer dans une maison, en sortir, circuler dans les rues ou être assis au milieu du carrefour. Il se dirait : “Ces gens entrent dans la maison, ceux-là en sortent, ceux-ci circulent dans les rues, et ceux-là sont assis au milieu du carrefour.” De même, jeune homme, quand son esprit est ainsi concentré... parvenu à l'imperturbabilité, le moine dirige et incline son esprit vers la connaissance de la mort et de la renaissance des êtres. Avec l'œil divin, pur et surpassant la vue humaine, il voit les êtres mourir et renaître, qu'ils soient inférieurs ou supérieurs, beaux ou laids, heureux ou malheureux. Il comprend comment les êtres s'en vont selon leurs actions (karma). C’est aussi là une part de sa sagesse. » ๔๗๙. ‘‘โส เอวํ สมาหิเต จิตฺเต ปริสุทฺเธ ปริโยทาเต อนงฺคเณ วิคตูปกฺกิเลเส มุทุภูเต กมฺมนิเย ฐิเต อาเนญฺชปฺปตฺเต อาสวานํ ขยญาณาย [Pg.203] จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส อิทํ ทุกฺขนฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ, อยํ ทุกฺขสมุทโยติ ยถาภูตํ ปชานาติ, อยํ ทุกฺขนิโรโธติ ยถาภูตํ ปชานาติ, อยํ ทุกฺขนิโรธคามินี ปฏิปทาติ ยถาภูตํ ปชานาติ; อิเม อาสวาติ ยถาภูตํ ปชานาติ, อยํ อาสวสมุทโยติ ยถาภูตํ ปชานาติ, อยํ อาสวนิโรโธติ ยถาภูตํ ปชานาติ, อยํ อาสวนิโรธคามินี ปฏิปทาติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ตสฺส เอวํ ชานโต เอวํ ปสฺสโต กามาสวาปิ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, ภวาสวาปิ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, อวิชฺชาสวาปิ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหติ. ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาติ. 479. « L’esprit ainsi concentré, purifié, limpide, sans tache, libre d'impuretés, devenu malléable, maniable, stable et parvenu à l'imperturbabilité, il dirige et incline son esprit vers la connaissance de la destruction des impuretés (āsava). Il comprend tel qu'il est en réalité : “Ceci est la souffrance” ; il comprend tel qu'il est en réalité : “Ceci est l'origine de la souffrance” ; il comprend tel qu'il est en réalité : “Ceci est la cessation de la souffrance” ; il comprend tel qu'il est en réalité : “Ceci est la pratique menant à la cessation de la souffrance”. Il comprend tel qu'il est en réalité : “Ceci sont les impuretés” ; il comprend tel qu'il est en réalité : “Ceci est l'origine des impuretés” ; il comprend tel qu'il est en réalité : “Ceci est la cessation des impuretés” ; il comprend tel qu'il est en réalité : “Ceci est la pratique menant à la cessation des impuretés”. Pour lui, ainsi sachant et ainsi voyant, l'esprit est libéré de l'impureté du désir sensuel, l'esprit est libéré de l'impureté de l'existence, et l'esprit est libéré de l'impureté de l'ignorance. Dans la libération, naît la connaissance : “C’est la libération”. Il comprend : “La naissance est épuisée, la vie sainte a été vécue, ce qui devait être fait a été accompli, il n'y a plus rien après cet état d'existence.” » ‘‘เสยฺยถาปิ, มาณว, ปพฺพตสงฺเขเป อุทกรหโท อจฺโฉ วิปฺปสนฺโน อนาวิโล. ตตฺถ จกฺขุมา ปุริโส ตีเร ฐิโต ปสฺเสยฺย สิปฺปิกสมฺพุกมฺปิ สกฺขรกถลมฺปิ มจฺฉคุมฺพมฺปิ จรนฺตมฺปิ ติฏฺฐนฺตมฺปิ. ตสฺส เอวมสฺส – ‘อยํ โข อุทกรหโท อจฺโฉ วิปฺปสนฺโน อนาวิโล. ตตฺริเม สิปฺปิกสมฺพุกาปิ สกฺขรกถลาปิ มจฺฉคุมฺพาปิ จรนฺติปิ ติฏฺฐนฺติปี’ติ. เอวเมว โข, มาณว, ภิกฺขุ…เป… ยมฺปิ, มาณว, ภิกฺขุ เอวํ สมาหิเต จิตฺเต…เป… อาเนญฺชปฺปตฺเต อาสวานํ ขยญาณาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ. โส อิทํ ทุกฺขนฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ…เป… อาสวนิโรธคามินี ปฏิปทาติ ยถาภูตํ ปชานาติ. ตสฺส เอวํ ชานโต เอวํ ปสฺสโต กามาสวาปิ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, ภวาสวาปิ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, อวิชฺชาสวาปิ จิตฺตํ วิมุจฺจติ, วิมุตฺตสฺมึ วิมุตฺตมิติ ญาณํ โหติ, ‘ขีณา ชาติ, วุสิตํ พฺรหฺมจริยํ, กตํ กรณียํ, นาปรํ อิตฺถตฺตายา’ติ ปชานาติ. อิทมฺปิสฺส โหติ ปญฺญาย. « C’est comme si, jeune homme, dans une gorge de montagne, il y avait un étang d'eau claire, limpide et sans trouble. Un homme doué de vision se tenant sur la rive verrait des coquillages, des graviers, des tessons et des bancs de poissons, soit en mouvement, soit immobiles. Il se dirait : “Cet étang est clair, limpide et sans trouble ; là se trouvent ces coquillages, ces graviers, ces tessons et ces bancs de poissons qui circulent ou restent immobiles.” De même, jeune homme, le moine... quand son esprit est ainsi concentré... parvenu à l'imperturbabilité, il dirige et incline son esprit vers la connaissance de la destruction des impuretés. Il comprend tel qu'il est en réalité : “Ceci est la souffrance”... “Ceci est la pratique menant à la cessation des impuretés”. Pour lui, ainsi sachant et ainsi voyant, l'esprit est libéré de l'impureté du désir sensuel, l'esprit est libéré de l'impureté de l'existence, l'esprit est libéré de l'impureté de l'ignorance. Dans la libération, naît la connaissance : “C’est la libération”. Il comprend : “La naissance est épuisée, la vie sainte a été vécue, ce qui devait être fait a été accompli, il n'y a plus rien après cet état d'existence.” C’est aussi là une part de sa sagesse. » ๔๘๐. ‘‘อยํ โข, โส มาณว, อริโย ปญฺญากฺขนฺโธ ยสฺส โส ภควา วณฺณวาที อโหสิ, ยตฺถ จ อิมํ ชนตํ สมาทเปสิ นิเวเสสิ ปติฏฺฐาเปสิ. นตฺถิ เจเวตฺถ อุตฺตริกรณีย’’นฺติ. 480. « C'est là, jeune homme, ce noble agrégat de sagesse dont le Bienheureux a fait l'éloge, et dans lequel il a encouragé, incité et établi cette population. Au-delà de cela, il n'y a plus rien d'autre à accomplir. » C'est ce que dit Ānanda. ‘‘อจฺฉริยํ, โภ อานนฺท, อพฺภุตํ, โภ อานนฺท! โส จายํ, โภ อานนฺท, อริโย ปญฺญากฺขนฺโธ ปริปุณฺโณ, โน อปริปุณฺโณ. เอวํ ปริปุณฺณํ จาหํ, โภ อานนฺท, อริยํ ปญฺญากฺขนฺธํ อิโต พหิทฺธา อญฺเญสุ สมณพฺราหฺมเณสุ น สมนุปสฺสามิ. นตฺถิ [Pg.204] เจเวตฺถ อุตฺตริกรณียํ. อภิกฺกนฺตํ, โภ อานนฺท, อภิกฺกนฺตํ, โภ อานนฺท! เสยฺยถาปิ, โภ อานนฺท, นิกฺกุชฺชิตํ วา อุกฺกุชฺเชยฺย, ปฏิจฺฉนฺนํ วา วิวเรยฺย, มูฬฺหสฺส วา มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย, อนฺธกาเร วา เตลปชฺโชตํ ธาเรยฺย ‘จกฺขุมนฺโต รูปานิ ทกฺขนฺตี’ติ. เอวเมวํ โภตา อานนฺเทน อเนกปริยาเยน ธมฺโม ปกาสิโต. เอสาหํ, โภ อานนฺท, ตํ ภวนฺตํ โคตมํ สรณํ คจฺฉามิ ธมฺมญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ. อุปาสกํ มํ ภวํ อานนฺโท ธาเรตุ อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คต’’นฺติ. « C’est admirable, maître Ānanda ! C’est merveilleux, maître Ānanda ! Ce noble agrégat de sagesse est complet, et non incomplet. Je ne vois pas un tel noble agrégat de sagesse, si complet, chez d'autres ascètes ou brahmanes en dehors de cet enseignement. Il n'y a en effet rien de plus à accomplir au-delà de ceci. C’est excellent, maître Ānanda ! C’est excellent ! C’est comme si, maître Ānanda, on redressait ce qui était renversé, ou si l'on découvrait ce qui était caché, ou si l'on montrait le chemin à celui qui s'était égaré, ou si l'on apportait une lampe à l'huile dans l'obscurité pour que ceux qui ont des yeux puissent voir les formes. De la même manière, maître Ānanda a exposé le Dhamma de multiples façons. Moi-même, maître Ānanda, je prends refuge en ce Bienheureux Gotama, dans le Dhamma et dans la communauté des moines. Que maître Ānanda me reçoive comme disciple laïc ayant pris refuge dès aujourd'hui et pour toute la vie. » Voilà ce que dit le jeune homme Subha. สุภสุตฺตํ นิฏฺฐิตํ ทสมํ. Fin du Subha Sutta, le dixième. ๑๑. เกวฏฺฏสุตฺตํ 11. Kevaṭṭa Sutta เกวฏฺฏคหปติปุตฺตวตฺถุ L'histoire de Kevaṭṭa, le fils de famille ๔๘๑. เอวํ [Pg.205] เม สุตํ – เอกํ สมยํ ภควา นาฬนฺทายํ วิหรติ ปาวาริกมฺพวเน. อถ โข เกวฏฺโฏ คหปติปุตฺโต เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข เกวฏฺโฏ คหปติปุตฺโต ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อยํ, ภนฺเต, นาฬนฺทา อิทฺธา เจว ผีตา จ พหุชนา อากิณฺณมนุสฺสา ภควติ อภิปฺปสนฺนา. สาธุ, ภนฺเต, ภควา เอกํ ภิกฺขุํ สมาทิสตุ, โย อุตฺตริมนุสฺสธมฺมา, อิทฺธิปาฏิหาริยํ กริสฺสติ; เอวายํ นาฬนฺทา ภิยฺโยโส มตฺตาย ภควติ อภิปฺปสีทิสฺสตี’’ติ. เอวํ วุตฺเต, ภควา เกวฏฺฏํ คหปติปุตฺตํ เอตทโวจ – ‘‘น โข อหํ, เกวฏฺฏ, ภิกฺขูนํ เอวํ ธมฺมํ เทเสมิ – เอถ ตุมฺเห, ภิกฺขเว, คิหีนํ โอทาตวสนานํ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมา อิทฺธิปาฏิหาริยํ กโรถา’’ติ. 481. Ainsi ai-je entendu : une fois, le Bienheureux séjournait à Nāḷandā, dans le bois de manguiers de Pāvārika. Alors Kevaṭṭa, fils de famille, s'approcha du Bienheureux ; après s'être approché et avoir salué respectueusement le Bienheureux, il s'assit à l'écart. Assis à l'écart, Kevaṭṭa le fils de famille dit ceci au Bienheureux : « Seigneur, cette ville de Nāḷandā est prospère, riche, peuplée, remplie de gens et dévouée au Bienheureux. Ce serait bien, Seigneur, que le Bienheureux désigne un moine qui accomplirait un miracle de pouvoir psychique surpassant les facultés humaines. Ainsi, cette ville de Nāḷandā deviendrait encore plus dévouée au Bienheureux. » Quand cela fut dit, le Bienheureux dit ceci à Kevaṭṭa le fils de famille : « Kevaṭṭa, je n'enseigne pas le Dhamma aux moines de cette façon : “Venez, moines, accomplissez des miracles de pouvoir psychique surpassant les facultés humaines pour les laïcs vêtus de blanc.” » ๔๘๒. ทุติยมฺปิ โข เกวฏฺโฏ คหปติปุตฺโต ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘นาหํ, ภนฺเต, ภควนฺตํ ธํเสมิ; อปิ จ, เอวํ วทามิ – ‘อยํ, ภนฺเต, นาฬนฺทา อิทฺธา เจว ผีตา จ พหุชนา อากิณฺณมนุสฺสา ภควติ อภิปฺปสนฺนา. สาธุ, ภนฺเต, ภควา เอกํ ภิกฺขุํ สมาทิสตุ, โย อุตฺตริมนุสฺสธมฺมา อิทฺธิปาฏิหาริยํ กริสฺสติ; เอวายํ นาฬนฺทา ภิยฺโยโส มตฺตาย ภควติ อภิปฺปสีทิสฺสตี’’’ติ. ทุติยมฺปิ โข ภควา เกวฏฺฏํ คหปติปุตฺตํ เอตทโวจ – ‘‘น โข อหํ, เกวฏฺฏ, ภิกฺขูนํ เอวํ ธมฺมํ เทเสมิ – เอถ ตุมฺเห, ภิกฺขเว, คิหีนํ โอทาตวสนานํ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมา อิทฺธิปาฏิหาริยํ กโรถา’’’ติ. 482. Pour la deuxième fois, Kevaṭṭa, le fils du chef de maison, s'adressa au Béni en ces termes : « Seigneur, je ne cherche pas à offenser le Béni ; cependant, je dis ceci : "Seigneur, cette ville de Nāḷandā est prospère, opulente, très peuplée, débordante d'habitants et remplie de gens qui ont une grande foi envers le Béni. Il serait bon, Seigneur, que le Béni désigne un moine qui accomplirait un miracle de pouvoirs supranormaux dépassant les facultés humaines ordinaires ; ainsi, Nāḷandā croîtrait encore plus en dévotion envers le Béni." » Pour la deuxième fois, le Béni répondit à Kevaṭṭa, le fils du chef de maison : « Kevaṭṭa, je n'enseigne pas ainsi le Dhamma aux moines : "Venez, moines, accomplissez pour les laïcs vêtus de blanc des miracles de pouvoirs supranormaux dépassant les facultés humaines ordinaires." » ตติยมฺปิ โข เกวฏฺโฏ คหปติปุตฺโต ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘นาหํ, ภนฺเต, ภควนฺตํ ธํเสมิ; อปิ จ, เอวํ วทามิ – ‘อยํ, ภนฺเต, นาฬนฺทา อิทฺธา เจว ผีตา จ พหุชนา อากิณฺณมนุสฺสา ภควติ อภิปฺปสนฺนา. สาธุ, ภนฺเต, ภควา เอกํ ภิกฺขุํ สมาทิสตุ, โย อุตฺตริมนุสฺสธมฺมา อิทฺธิปาฏิหาริยํ กริสฺสติ. เอวายํ นาฬนฺทา ภิยฺโยโส มตฺตาย ภควติ อภิปฺปสีทิสฺสตี’ติ. Pour la troisième fois, Kevaṭṭa, le fils du chef de maison, s'adressa au Béni en ces termes : « Seigneur, je ne cherche pas à offenser le Béni ; cependant, je dis ceci : "Seigneur, cette ville de Nāḷandā est prospère, opulente, très peuplée, débordante d'habitants et remplie de gens qui ont une grande foi envers le Béni. Il serait bon, Seigneur, que le Béni désigne un moine qui accomplirait un miracle de pouvoirs supranormaux dépassant les facultés humaines ordinaires. Ainsi, Nāḷandā croîtrait encore plus en dévotion envers le Béni." » อิทฺธิปาฏิหาริยํ Le miracle des pouvoirs supranormaux ๔๘๓. ‘‘ตีณิ [Pg.206] โข อิมานิ, เกวฏฺฏ, ปาฏิหาริยานิ มยา สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวทิตานิ. กตมานิ ตีณิ? อิทฺธิปาฏิหาริยํ, อาเทสนาปาฏิหาริยํ, อนุสาสนีปาฏิหาริยํ. 483. « Kevaṭṭa, il y a ces trois sortes de miracles que j'ai moi-même connus par une connaissance directe, réalisés par moi-même et proclamés. Quels sont ces trois ? Le miracle des pouvoirs supranormaux, le miracle de la lecture de la pensée et le miracle de l'instruction. ๔๘๔. ‘‘กตมญฺจ, เกวฏฺฏ, อิทฺธิปาฏิหาริยํ? อิธ, เกวฏฺฏ, ภิกฺขุ อเนกวิหิตํ อิทฺธิวิธํ ปจฺจนุโภติ. เอโกปิ หุตฺวา พหุธา โหติ, พหุธาปิ หุตฺวา เอโก โหติ; อาวิภาวํ ติโรภาวํ ติโรกุฏฺฏํ ติโรปาการํ ติโรปพฺพตํ อสชฺชมาโน คจฺฉติ เสยฺยถาปิ อากาเส; ปถวิยาปิ อุมฺมุชฺชนิมุชฺชํ กโรติ เสยฺยถาปิ อุทเก; อุทเกปิ อภิชฺชมาเน คจฺฉติ เสยฺยถาปิ ปถวิยํ; อากาเสปิ ปลฺลงฺเกน กมติ เสยฺยถาปิ ปกฺขี สกุโณ; อิเมปิ จนฺทิมสูริเย เอวํ มหิทฺธิเก เอวํ มหานุภาเว ปาณินา ปรามสติ ปริมชฺชติ; ยาว พฺรหฺมโลกาปิ กาเยน วสํ วตฺเตติ. 484. « Et qu'est-ce que le miracle des pouvoirs supranormaux, Kevaṭṭa ? Ici, Kevaṭṭa, un moine exerce diverses sortes de pouvoirs supranormaux : d'un seul il devient plusieurs, de plusieurs il devient un ; il apparaît et disparaît ; il traverse les murs, les remparts et les montagnes sans être arrêté, comme s'il s'agissait de l'espace ; il plonge et ressort de la terre comme s'il s'agissait d'eau ; il marche sur l'eau sans s'enfoncer comme s'il s'agissait de la terre ; il voyage dans les airs, assis les jambes croisées, comme un oiseau ailé ; il touche et caresse de la main la lune et le soleil, si puissants et majestueux soient-ils ; il exerce son influence par son corps jusqu'au monde de Brahmā. C'est ainsi qu'il exerce diverses sortes de pouvoirs supranormaux. ‘‘ตเมนํ อญฺญตโร สทฺโธ ปสนฺโน ปสฺสติ ตํ ภิกฺขุํ อเนกวิหิตํ อิทฺธิวิธํ ปจฺจนุโภนฺตํ – เอโกปิ หุตฺวา พหุธา โหนฺตํ, พหุธาปิ หุตฺวา เอโก โหนฺตํ; อาวิภาวํ ติโรภาวํ; ติโรกุฏฺฏํ ติโรปาการํ ติโรปพฺพตํ อสชฺชมานํ คจฺฉนฺตํ เสยฺยถาปิ อากาเส; ปถวิยาปิ อุมฺมุชฺชนิมุชฺชํ กโรนฺตํ เสยฺยถาปิ อุทเก; อุทเกปิ อภิชฺชมาเน คจฺฉนฺตํ เสยฺยถาปิ ปถวิยํ; อากาเสปิ ปลฺลงฺเกน กมนฺตํ เสยฺยถาปิ ปกฺขี สกุโณ; อิเมปิ จนฺทิมสูริเย เอวํ มหิทฺธิเก เอวํ มหานุภาเว ปาณินา ปรามสนฺตํ ปริมชฺชนฺตํ ยาว พฺรหฺมโลกาปิ กาเยน วสํ วตฺเตนฺตํ. « Un homme doté de foi et de dévotion voit ce moine exerçant diverses sortes de pouvoirs supranormaux : d'un seul il devient plusieurs, de plusieurs il devient un ; il apparaît et disparaît ; il traverse les murs, les remparts et les montagnes sans être arrêté, comme s'il s'agissait de l'espace ; il plonge et ressort de la terre comme s'il s'agissait d'eau ; il marche sur l'eau sans s'enfoncer comme s'il s'agissait de la terre ; il voyage dans les airs, assis les jambes croisées, comme un oiseau ailé ; il touche et caresse de la main la lune et le soleil, si puissants et majestueux soient-ils ; il exerce son influence par son corps jusqu'au monde de Brahmā. ‘‘ตเมนํ โส สทฺโธ ปสนฺโน อญฺญตรสฺส อสฺสทฺธสฺส อปฺปสนฺนสฺส อาโรเจติ – ‘อจฺฉริยํ วต, โภ, อพฺภุตํ วต, โภ, สมณสฺส มหิทฺธิกตา มหานุภาวตา. อมาหํ ภิกฺขุํ อทฺทสํ อเนกวิหิตํ อิทฺธิวิธํ ปจฺจนุโภนฺตํ – เอโกปิ หุตฺวา พหุธา โหนฺตํ, พหุธาปิ หุตฺวา เอโก โหนฺตํ…เป… ยาว พฺรหฺมโลกาปิ กาเยน วสํ วตฺเตนฺต’นฺติ. « Alors, cet homme doté de foi et de dévotion en informe un autre homme sans foi ni dévotion : "C'est merveilleux, monsieur ! C'est prodigieux, monsieur, la grande puissance et la grande majesté de ce religieux ! J'ai vu un tel moine exercer diverses sortes de pouvoirs supranormaux : d'un seul il devient plusieurs, de plusieurs il devient un... [et ainsi de suite] ...il exerce son influence par son corps jusqu'au monde de Brahmā." ‘‘ตเมนํ โส อสฺสทฺโธ อปฺปสนฺโน ตํ สทฺธํ ปสนฺนํ เอวํ วเทยฺย – ‘อตฺถิ โข, โภ, คนฺธารี นาม วิชฺชา. ตาย โส ภิกฺขุ อเนกวิหิตํ อิทฺธิวิธํ ปจฺจนุโภติ – เอโกปิ หุตฺวา พหุธา โหติ, พหุธาปิ หุตฺวา เอโก โหติ…เป… ยาว พฺรหฺมโลกาปิ กาเยน วสํ วตฺเตตี’ติ. « Alors, cet homme sans foi ni dévotion dirait à l'homme doté de foi et de dévotion : "Monsieur, il existe un art nommé Gandhārī. C'est grâce à cet art que ce moine exerce diverses sortes de pouvoirs supranormaux : d'un seul il devient plusieurs, de plusieurs il devient un... [et ainsi de suite] ...il exerce son influence par son corps jusqu'au monde de Brahmā." ‘‘ตํ [Pg.207] กึ มญฺญสิ, เกวฏฺฏ, อปิ นุ โส อสฺสทฺโธ อปฺปสนฺโน ตํ สทฺธํ ปสนฺนํ เอวํ วเทยฺยา’’ติ? ‘‘วเทยฺย, ภนฺเต’’ติ. ‘‘อิมํ โข อหํ, เกวฏฺฏ, อิทฺธิปาฏิหาริเย อาทีนวํ สมฺปสฺสมาโน อิทฺธิปาฏิหาริเยน อฏฺฏียามิ หรายามิ ชิคุจฺฉามิ’’. « Qu'en penses-tu, Kevaṭṭa ? Cet homme sans foi ni dévotion ne parlerait-il pas ainsi à l'homme doté de foi et de dévotion ? » — « Il le ferait, Seigneur. » — « Kevaṭṭa, c'est parce que je vois ce danger dans le miracle des pouvoirs supranormaux que je suis lassé, que j'ai honte et que j'ai de la répulsion pour le miracle des pouvoirs supranormaux. » อาเทสนาปาฏิหาริยํ Le miracle de la lecture de la pensée ๔๘๕. ‘‘กตมญฺจ, เกวฏฺฏ, อาเทสนาปาฏิหาริยํ? อิธ, เกวฏฺฏ, ภิกฺขุ ปรสตฺตานํ ปรปุคฺคลานํ จิตฺตมฺปิ อาทิสติ, เจตสิกมฺปิ อาทิสติ, วิตกฺกิตมฺปิ อาทิสติ, วิจาริตมฺปิ อาทิสติ – ‘เอวมฺปิ เต มโน, อิตฺถมฺปิ เต มโน, อิติปิ เต จิตฺต’นฺติ. 485. « Et qu'est-ce que le miracle de la lecture de la pensée, Kevaṭṭa ? Ici, Kevaṭṭa, un moine révèle l'esprit d'autres êtres et d'autres individus, révèle leurs états mentaux, leurs pensées et leurs réflexions en disant : "Ton esprit est ainsi, ton esprit est de telle manière, ta pensée est ainsi." ‘‘ตเมนํ อญฺญตโร สทฺโธ ปสนฺโน ปสฺสติ ตํ ภิกฺขุํ ปรสตฺตานํ ปรปุคฺคลานํ จิตฺตมฺปิ อาทิสนฺตํ, เจตสิกมฺปิ อาทิสนฺตํ, วิตกฺกิตมฺปิ อาทิสนฺตํ, วิจาริตมฺปิ อาทิสนฺตํ – ‘เอวมฺปิ เต มโน, อิตฺถมฺปิ เต มโน, อิติปิ เต จิตฺต’นฺติ. ตเมนํ โส สทฺโธ ปสนฺโน อญฺญตรสฺส อสฺสทฺธสฺส อปฺปสนฺนสฺส อาโรเจติ – ‘อจฺฉริยํ วต, โภ, อพฺภุตํ วต, โภ, สมณสฺส มหิทฺธิกตา มหานุภาวตา. อมาหํ ภิกฺขุํ อทฺทสํ ปรสตฺตานํ ปรปุคฺคลานํ จิตฺตมฺปิ อาทิสนฺตํ, เจตสิกมฺปิ อาทิสนฺตํ, วิตกฺกิตมฺปิ อาทิสนฺตํ, วิจาริตมฺปิ อาทิสนฺตํ – ‘‘เอวมฺปิ เต มโน, อิตฺถมฺปิ เต มโน, อิติปิ เต จิตฺต’’’นฺติ. « Un homme doté de foi et de dévotion voit ce moine révéler l'esprit d'autres êtres et d'autres individus, leurs états mentaux, leurs pensées et leurs réflexions en disant : "Ton esprit est ainsi, ton esprit est de telle manière, ta pensée est ainsi." Alors, cet homme doté de foi et de dévotion en informe un autre homme sans foi ni dévotion : "C'est merveilleux, monsieur ! C'est prodigieux, monsieur, la grande puissance et la grande majesté de ce religieux ! J'ai vu ce moine révéler l'esprit d'autres êtres et d'autres individus, leurs états mentaux, leurs pensées et leurs réflexions en disant : 'Ton esprit est ainsi, ton esprit est de telle manière, ta pensée est ainsi.'" ‘‘ตเมนํ โส อสฺสทฺโธ อปฺปสนฺโน ตํ สทฺธํ ปสนฺนํ เอวํ วเทยฺย – ‘อตฺถิ โข, โภ, มณิกา นาม วิชฺชา; ตาย โส ภิกฺขุ ปรสตฺตานํ ปรปุคฺคลานํ จิตฺตมฺปิ อาทิสติ, เจตสิกมฺปิ อาทิสติ, วิตกฺกิตมฺปิ อาทิสติ, วิจาริตมฺปิ อาทิสติ – ‘เอวมฺปิ เต มโน, อิตฺถมฺปิ เต มโน, อิติปิ เต จิตฺต’’’นฺติ. « Alors, cet homme sans foi ni dévotion dirait à l'homme doté de foi et de dévotion : "Monsieur, il existe un art nommé Maṇikā ; c'est grâce à cet art que ce moine révèle l'esprit d'autres êtres et d'autres individus, leurs états mentaux, leurs pensées et leurs réflexions en disant : 'Ton esprit est ainsi, ton esprit est de telle manière, ta pensée est ainsi.'" ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, เกวฏฺฏ, อปิ นุ โส อสฺสทฺโธ อปฺปสนฺโน ตํ สทฺธํ ปสนฺนํ เอวํ วเทยฺยา’’ติ? ‘‘วเทยฺย, ภนฺเต’’ติ. ‘‘อิมํ โข อหํ, เกวฏฺฏ, อาเทสนาปาฏิหาริเย อาทีนวํ สมฺปสฺสมาโน อาเทสนาปาฏิหาริเยน อฏฺฏียามิ หรายามิ ชิคุจฺฉามิ’’. « Qu'en penses-tu, Kevaṭṭa ? Cet homme sans foi ni dévotion ne parlerait-il pas ainsi à l'homme doté de foi et de dévotion ? » — « Il le ferait, Seigneur. » — « Kevaṭṭa, c'est parce que je vois ce danger dans le miracle de la lecture de la pensée que je suis lassé, que j'ai honte et que j'ai de la répulsion pour le miracle de la lecture de la pensée. » อนุสาสนีปาฏิหาริยํ Le miracle de l'instruction ๔๘๖. ‘‘กตมญฺจ, เกวฏฺฏ, อนุสาสนีปาฏิหาริยํ? อิธ, เกวฏฺฏ, ภิกฺขุ เอวมนุสาสติ – ‘เอวํ วิตกฺเกถ, มา เอวํ วิตกฺกยิตฺถ, เอวํ มนสิกโรถ, มา [Pg.208] เอวํ มนสากตฺถ, อิทํ ปชหถ, อิทํ อุปสมฺปชฺช วิหรถา’ติ. อิทํ วุจฺจติ, เกวฏฺฏ, อนุสาสนีปาฏิหาริยํ. 486. « Et qu’est-ce que, Kevaṭṭa, le miracle de l’instruction ? Ici, Kevaṭṭa, un moine donne une instruction ainsi : “Pensez de cette manière, ne pensez pas de cette manière ; portez votre attention de cette manière, ne portez pas votre attention de cette manière ; abandonnez ceci, atteignez et demeurez en cela.” C’est cela, Kevaṭṭa, que l’on appelle le miracle de l’instruction. » ‘‘ปุน จปรํ, เกวฏฺฏ, อิธ ตถาคโต โลเก อุปฺปชฺชติ อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ …เป… (ยถา ๑๙๐-๒๑๒ อนุจฺเฉเทสุ เอวํ วิตฺถาเรตพฺพํ). เอวํ โข, เกวฏฺฏ, ภิกฺขุ สีลสมฺปนฺโน โหติ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิทมฺปิ วุจฺจติ, เกวฏฺฏ, อนุสาสนีปาฏิหาริยํ…เป… ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. อิทมฺปิ วุจฺจติ, เกวฏฺฏ, อนุสาสนีปาฏิหาริยํ…เป… ญาณทสฺสนาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ…เป… อิทมฺปิ วุจฺจติ, เกวฏฺฏ, อนุสาสนีปาฏิหาริยํ…เป… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาติ…เป… อิทมฺปิ วุจฺจติ, เกวฏฺฏ, อนุสาสนีปาฏิหาริยํ. « De plus, Kevaṭṭa, un Tathāgata apparaît ici-bas, un Arhat, un Parfaitement Éveillé... (à développer selon les paragraphes 190-212). C’est ainsi, Kevaṭṭa, qu’un moine est accompli dans la vertu... il atteint et demeure dans le premier jhāna. Cela aussi, Kevaṭṭa, est appelé le miracle de l’instruction... le deuxième jhāna... le troisième jhāna... il atteint et demeure dans le quatrième jhāna. Cela aussi, Kevaṭṭa, est appelé le miracle de l’instruction... il dirige et incline son esprit vers la connaissance et la vision... cela aussi, Kevaṭṭa, est appelé le miracle de l’instruction... il comprend qu'il n'y a plus rien après cet état présent... cela aussi, Kevaṭṭa, est appelé le miracle de l’instruction. » ‘‘อิมานิ โข, เกวฏฺฏ, ตีณิ ปาฏิหาริยานิ มยา สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวทิตานิ’’. « Kevaṭṭa, ces trois miracles ont été proclamés par moi-même, après les avoir connus par une connaissance directe et les avoir réalisés personnellement. » ภูตนิโรเธสกภิกฺขุวตฺถุ L'histoire du moine en quête de la cessation des éléments ๔๘๗. ‘‘ภูตปุพฺพํ, เกวฏฺฏ, อิมสฺมิญฺเญว ภิกฺขุสงฺเฆ อญฺญตรสฺส ภิกฺขุโน เอวํ เจตโส ปริวิตกฺโก อุทปาทิ – ‘กตฺถ นุ โข อิเม จตฺตาโร มหาภูตา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, เสยฺยถิทํ – ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตู’ติ? 487. « Il fut un temps, Kevaṭṭa, où dans cette même communauté de moines, une réflexion surgit dans l’esprit d’un certain moine : “Où donc ces quatre grands éléments cessent-ils sans reste, à savoir : l’élément terre, l’élément eau, l’élément feu et l’élément air ?” » ๔๘๘. ‘‘อถ โข โส, เกวฏฺฏ, ภิกฺขุ ตถารูปํ สมาธึ สมาปชฺชิ, ยถาสมาหิเต จิตฺเต เทวยานิโย มคฺโค ปาตุรโหสิ. อถ โข โส, เกวฏฺฏ, ภิกฺขุ เยน จาตุมหาราชิกา เทวา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา จาตุมหาราชิเก เทเว เอตทโวจ – ‘กตฺถ นุ โข, อาวุโส, อิเม จตฺตาโร มหาภูตา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, เสยฺยถิทํ – ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตู’ติ? 488. « Alors, Kevaṭṭa, ce moine entra dans un tel état de concentration que, l’esprit ainsi recueilli, le chemin menant aux dieux lui apparut. Alors, Kevaṭṭa, ce moine s'approcha des dieux des Quatre Grands Rois ; s’étant approché, il dit aux dieux des Quatre Grands Rois : “Où donc, chers amis, ces quatre grands éléments cessent-ils sans reste, à savoir : l’élément terre, l’élément eau, l’élément feu et l’élément air ?” » ‘‘เอวํ วุตฺเต, เกวฏฺฏ, จาตุมหาราชิกา เทวา ตํ ภิกฺขุํ เอตทโวจุํ – ‘มยมฺปิ โข, ภิกฺขุ, น ชานาม, ยตฺถิเม จตฺตาโร มหาภูตา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, เสยฺยถิทํ – ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตูติ. อตฺถิ โข, ภิกฺขุ, จตฺตาโร มหาราชาโน อมฺเหหิ อภิกฺกนฺตตรา [Pg.209] จ ปณีตตรา จ. เต โข เอตํ ชาเนยฺยุํ, ยตฺถิเม จตฺตาโร มหาภูตา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, เสยฺยถิทํ – ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตู’ติ. « Cela ayant été dit, Kevaṭṭa, les dieux des Quatre Grands Rois répondirent à ce moine : “Nous non plus, moine, nous ne savons pas où ces quatre grands éléments cessent sans reste, à savoir : l’élément terre, l’élément eau, l’élément feu et l’élément air. Cependant, moine, il y a les Quatre Grands Rois qui sont plus puissants et plus éminents que nous. Eux devraient savoir où ces quatre grands éléments cessent sans reste, à savoir : l’élément terre, l’élément eau, l’élément feu et l’élément air.” » ๔๘๙. ‘‘อถ โข โส, เกวฏฺฏ, ภิกฺขุ เยน จตฺตาโร มหาราชาโน เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา จตฺตาโร มหาราเช เอตทโวจ – ‘กตฺถ นุ โข, อาวุโส, อิเม จตฺตาโร มหาภูตา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, เสยฺยถิทํ – ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตู’ติ? เอวํ วุตฺเต, เกวฏฺฏ, จตฺตาโร มหาราชาโน ตํ ภิกฺขุํ เอตทโวจุํ – ‘มยมฺปิ โข, ภิกฺขุ, น ชานาม, ยตฺถิเม จตฺตาโร มหาภูตา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, เสยฺยถิทํ – ปถวีธาตุ, อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตูติ. อตฺถิ โข, ภิกฺขุ, ตาวตึสา นาม เทวา อมฺเหหิ อภิกฺกนฺตตรา จ ปณีตตรา จ. เต โข เอตํ ชาเนยฺยุํ, ยตฺถิเม จตฺตาโร มหาภูตา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, เสยฺยถิทํ – ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตู’ติ. 489. « Alors, Kevaṭṭa, ce moine s'approcha des Quatre Grands Rois ; s’étant approché, il dit aux Quatre Grands Rois : “Où donc, chers amis, ces quatre grands éléments cessent-ils sans reste, à savoir : l’élément terre, l’élément eau, l’élément feu et l’élément air ?” Cela ayant été dit, Kevaṭṭa, les Quatre Grands Rois répondirent à ce moine : “Nous non plus, moine, nous ne savons pas où ces quatre grands éléments cessent sans reste... Mais, moine, il y a les dieux appelés Tāvatiṃsa qui sont plus puissants et plus éminents que nous. Eux devraient le savoir.” » ๔๙๐. ‘‘อถ โข โส, เกวฏฺฏ, ภิกฺขุ เยน ตาวตึสา เทวา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ตาวตึเส เทเว เอตทโวจ – ‘กตฺถ นุ โข, อาวุโส, อิเม จตฺตาโร มหาภูตา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, เสยฺยถิทํ – ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตู’ติ? เอวํ วุตฺเต, เกวฏฺฏ, ตาวตึสา เทวา ตํ ภิกฺขุํ เอตทโวจุํ – ‘มยมฺปิ โข, ภิกฺขุ, น ชานาม, ยตฺถิเม จตฺตาโร มหาภูตา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, เสยฺยถิทํ – ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตูติ. อตฺถิ โข, ภิกฺขุ, สกฺโก นาม เทวานมินฺโท อมฺเหหิ อภิกฺกนฺตตโร จ ปณีตตโร จ. โส โข เอตํ ชาเนยฺย, ยตฺถิเม จตฺตาโร มหาภูตา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, เสยฺยถิทํ – ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตู’ติ. 490. « Alors, Kevaṭṭa, ce moine s'approcha des dieux Tāvatiṃsa ; s’étant approché, il dit aux dieux Tāvatiṃsa : “Où donc, chers amis, ces quatre grands éléments cessent-ils sans reste, à savoir : l’élément terre, l’élément eau, l’élément feu et l’élément air ?” Cela ayant été dit, Kevaṭṭa, les dieux Tāvatiṃsa répondirent à ce moine : “Nous non plus, moine, nous ne savons pas... Mais, moine, il y a Sakka, le roi des dieux, qui est plus puissant et plus éminent que nous. Lui devrait le savoir.” » ๔๙๑. ‘‘อถ โข โส, เกวฏฺฏ, ภิกฺขุ เยน สกฺโก เทวานมินฺโท เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา สกฺกํ เทวานมินฺทํ เอตทโวจ – ‘กตฺถ นุ โข, อาวุโส, อิเม จตฺตาโร มหาภูตา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, เสยฺยถิทํ – ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตู’ติ? เอวํ วุตฺเต, เกวฏฺฏ, สกฺโก เทวานมินฺโท ตํ ภิกฺขุํ เอตทโวจ – ‘อหมฺปิ โข, ภิกฺขุ, น [Pg.210] ชานามิ, ยตฺถิเม จตฺตาโร มหาภูตา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, เสยฺยถิทํ – ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตูติ. อตฺถิ โข, ภิกฺขุ, ยามา นาม เทวา…เป… สุยาโม นาม เทวปุตฺโต… ตุสิตา นาม เทวา… สนฺตุสฺสิโต นาม เทวปุตฺโต… นิมฺมานรตี นาม เทวา … สุนิมฺมิโต นาม เทวปุตฺโต… ปรนิมฺมิตวสวตฺตี นาม เทวา… วสวตฺตี นาม เทวปุตฺโต อมฺเหหิ อภิกฺกนฺตตโร จ ปณีตตโร จ. โส โข เอตํ ชาเนยฺย, ยตฺถิเม จตฺตาโร มหาภูตา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, เสยฺยถิทํ – ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตู’ติ. 491. « Alors, Kevaṭṭa, ce moine s'approcha de Sakka, le roi des dieux ; s’étant approché, il lui dit : “Où donc, cher ami, ces quatre grands éléments cessent-ils sans reste, à savoir : l’élément terre, l’élément eau, l’élément feu et l’élément air ?” Cela ayant été dit, Kevaṭṭa, Sakka, le roi des dieux, répondit à ce moine : “Moi non plus, moine, je ne sais pas... Mais, moine, il y a les dieux appelés Yāma... le fils des dieux appelé Suyāma... les dieux Tusita... le fils des dieux Santussito... les dieux Nimmānaratī... le fils des dieux Sunimmito... les dieux Paranimmitavasavattī... le fils des dieux Vasavattī, qui est plus puissant et plus éminent que nous. Lui devrait savoir où ces quatre grands éléments cessent sans reste, à savoir : l’élément terre, l’élément eau, l’élément feu et l’élément air.” » ๔๙๒. ‘‘อถ โข โส, เกวฏฺฏ, ภิกฺขุ เยน วสวตฺตี เทวปุตฺโต เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา วสวตฺตึ เทวปุตฺตํ เอตทโวจ – ‘กตฺถ นุ โข, อาวุโส, อิเม จตฺตาโร มหาภูตา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, เสยฺยถิทํ – ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตู’ติ? เอวํ วุตฺเต, เกวฏฺฏ, วสวตฺตี เทวปุตฺโต ตํ ภิกฺขุํ เอตทโวจ – ‘อหมฺปิ โข, ภิกฺขุ, น ชานามิ ยตฺถิเม จตฺตาโร มหาภูตา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, เสยฺยถิทํ – ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตูติ. อตฺถิ โข, ภิกฺขุ, พฺรหฺมกายิกา นาม เทวา อมฺเหหิ อภิกฺกนฺตตรา จ ปณีตตรา จ. เต โข เอตํ ชาเนยฺยุํ, ยตฺถิเม จตฺตาโร มหาภูตา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, เสยฺยถิทํ – ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตู’ติ. 492. « Alors, Kevaṭṭa, ce moine se rendit là où se trouvait le fils des devas Vasavattī ; s'étant approché, il dit au fils des devas Vasavattī : “Où donc, l'ami, ces quatre grands éléments cessent-ils sans reste, à savoir : l'élément terre, l'élément eau, l'élément feu et l'élément vent ?” Cela ayant été dit, Kevaṭṭa, le fils des devas Vasavattī répondit à ce moine : “Moi aussi, moine, je ne sais pas où ces quatre grands éléments cessent sans reste, à savoir : l'élément terre, l'élément eau, l'élément feu et l'élément vent. Il existe, moine, des devas nommés Brahmakāyikā qui sont plus excellents et plus sublimes que nous. Eux pourraient savoir cela, où ces quatre grands éléments cessent sans reste, à savoir : l'élément terre, l'élément eau, l'élément feu et l'élément vent.” ๔๙๓. ‘‘อถ โข โส, เกวฏฺฏ, ภิกฺขุ ตถารูปํ สมาธึ สมาปชฺชิ, ยถาสมาหิเต จิตฺเต พฺรหฺมยานิโย มคฺโค ปาตุรโหสิ. อถ โข โส, เกวฏฺฏ, ภิกฺขุ เยน พฺรหฺมกายิกา เทวา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา พฺรหฺมกายิเก เทเว เอตทโวจ – ‘กตฺถ นุ โข, อาวุโส, อิเม จตฺตาโร มหาภูตา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, เสยฺยถิทํ – ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตู’ติ? เอวํ วุตฺเต, เกวฏฺฏ, พฺรหฺมกายิกา เทวา ตํ ภิกฺขุํ เอตทโวจุํ – ‘มยมฺปิ โข, ภิกฺขุ, น ชานาม, ยตฺถิเม จตฺตาโร มหาภูตา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, เสยฺยถิทํ – ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตูติ. อตฺถิ โข, ภิกฺขุ, พฺรหฺมา มหาพฺรหฺมา อภิภู อนภิภูโต อญฺญทตฺถุทโส วสวตฺตี อิสฺสโร [Pg.211] กตฺตา นิมฺมาตา เสฏฺโฐ สชิตา วสี ปิตา ภูตภพฺยานํ อมฺเหหิ อภิกฺกนฺตตโร จ ปณีตตโร จ. โส โข เอตํ ชาเนยฺย, ยตฺถิเม จตฺตาโร มหาภูตา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, เสยฺยถิทํ – ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตู’’ติ. 493. « Alors, Kevaṭṭa, ce moine entra dans un tel état de concentration que, l'esprit ainsi recueilli, le chemin menant au monde de Brahmā lui apparut. Alors, Kevaṭṭa, ce moine se rendit là où se trouvaient les devas Brahmakāyikā ; s'étant approché, il dit aux devas Brahmakāyikā : “Où donc, amis, ces quatre grands éléments cessent-ils sans reste, à savoir : l'élément terre, l'élément eau, l'élément feu et l'élément vent ?” Cela ayant été dit, Kevaṭṭa, les devas Brahmakāyikā répondirent à ce moine : “Nous non plus, moine, nous ne savons pas où ces quatre grands éléments cessent sans reste, à savoir : l'élément terre, l'élément eau, l'élément feu et l'élément vent. Il existe, moine, Brahmā, le Grand Brahmā, le Victorieux, l'Invaincu, Celui qui voit tout, le Maître de soi, le Seigneur, l'Auteur, le Créateur, le Suprême, l'Ordonnateur, le Détenteur du pouvoir, le Père de tout ce qui est et de tout ce qui sera, qui est plus excellent et plus sublime que nous. Lui pourrait savoir cela, où ces quatre grands éléments cessent sans reste, à savoir : l'élément terre, l'élément eau, l'élément feu et l'élément vent.” ‘‘‘กหํ ปนาวุโส, เอตรหิ โส มหาพฺรหฺมา’ติ? ‘มยมฺปิ โข, ภิกฺขุ, น ชานาม, ยตฺถ วา พฺรหฺมา เยน วา พฺรหฺมา ยหึ วา พฺรหฺมา; อปิ จ, ภิกฺขุ, ยถา นิมิตฺตา ทิสฺสนฺติ, อาโลโก สญฺชายติ, โอภาโส ปาตุภวติ, พฺรหฺมา ปาตุภวิสฺสติ, พฺรหฺมุโน เหตํ ปุพฺพนิมิตฺตํ ปาตุภาวาย, ยทิทํ อาโลโก สญฺชายติ, โอภาโส ปาตุภวตี’ติ. อถ โข โส, เกวฏฺฏ, มหาพฺรหฺมา นจิรสฺเสว ปาตุรโหสิ. « “Mais où est donc, amis, à présent, ce Grand Brahmā ?” “Nous non plus, moine, nous ne savons pas où se trouve Brahmā, ni par quel chemin il passe, ni où il demeure. Cependant, moine, selon les signes qui apparaissent, la lumière qui surgit et l'éclat qui se manifeste, Brahmā va apparaître. Car c'est là le signe précurseur de l'apparition de Brahmā, à savoir que la lumière surgit et que l'éclat se manifeste.” Alors, Kevaṭṭa, ce Grand Brahmā apparut peu de temps après. ๔๙๔. ‘‘อถ โข โส, เกวฏฺฏ, ภิกฺขุ เยน โส มหาพฺรหฺมา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ตํ มหาพฺรหฺมานํ เอตทโวจ – ‘กตฺถ นุ โข, อาวุโส, อิเม จตฺตาโร มหาภูตา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, เสยฺยถิทํ – ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตู’’ติ? เอวํ วุตฺเต, เกวฏฺฏ, โส มหาพฺรหฺมา ตํ ภิกฺขุํ เอตทโวจ – ‘อหมสฺมิ, ภิกฺขุ, พฺรหฺมา มหาพฺรหฺมา อภิภู อนภิภูโต อญฺญทตฺถุทโส วสวตฺตี อิสฺสโร กตฺตา นิมฺมาตา เสฏฺโฐ สชิตา วสี ปิตา ภูตภพฺยาน’นฺติ. 494. « Alors, Kevaṭṭa, ce moine se rendit là où se trouvait ce Grand Brahmā ; s'étant approché, il dit à ce Grand Brahmā : “Où donc, l'ami, ces quatre grands éléments cessent-ils sans reste, à savoir : l'élément terre, l'élément eau, l'élément feu et l'élément vent ?” Cela ayant été dit, Kevaṭṭa, ce Grand Brahmā dit à ce moine : “Je suis, moine, Brahmā, le Grand Brahmā, le Victorieux, l'Invaincu, Celui qui voit tout, le Maître de soi, le Seigneur, l'Auteur, le Créateur, le Suprême, l'Ordonnateur, le Détenteur du pouvoir, le Père de tout ce qui est et de tout ce qui sera.” ‘‘ทุติยมฺปิ โข โส, เกวฏฺฏ, ภิกฺขุ ตํ มหาพฺรหฺมานํ เอตทโวจ – ‘น โขหํ ตํ, อาวุโส, เอวํ ปุจฺฉามิ – ‘‘ตฺวมสิ พฺรหฺมา มหาพฺรหฺมา อภิภู อนภิภูโต อญฺญทตฺถุทโส วสวตฺตี อิสฺสโร กตฺตา นิมฺมาตา เสฏฺโฐ สชิตา วสี ปิตา ภูตภพฺยาน’’นฺติ. เอวญฺจ โข อหํ ตํ, อาวุโส, ปุจฺฉามิ – ‘‘กตฺถ นุ โข, อาวุโส, อิเม จตฺตาโร มหาภูตา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, เสยฺยถิทํ – ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตู’’’ติ? « Pour la deuxième fois, Kevaṭṭa, ce moine dit à ce Grand Brahmā : “Je ne vous demande pas cela, l'ami : « Êtes-vous Brahmā, le Grand Brahmā, le Victorieux, l'Invaincu, Celui qui voit tout, le Maître de soi, le Seigneur, l'Auteur, le Créateur, le Suprême, l'Ordonnateur, le Détenteur du pouvoir, le Père de tout ce qui est et de tout ce qui sera ? » Mais je vous demande ceci, l'ami : « Où donc, l'ami, ces quatre grands éléments cessent-ils sans reste, à savoir : l'élément terre, l'élément eau, l'élément feu et l'élément vent ? »” ‘‘ทุติยมฺปิ โข โส, เกวฏฺฏ, มหาพฺรหฺมา ตํ ภิกฺขุํ เอตทโวจ – ‘อหมสฺมิ, ภิกฺขุ, พฺรหฺมา มหาพฺรหฺมา อภิภู อนภิภูโต อญฺญทตฺถุทโส วสวตฺตี อิสฺสโร กตฺตา นิมฺมาตา เสฏฺโฐ สชิตา วสี ปิตา ภูตภพฺยาน’นฺติ. ตติยมฺปิ โข โส, เกวฏฺฏ, ภิกฺขุ ตํ มหาพฺรหฺมานํ เอตทโวจ – ‘น โขหํ ตํ, อาวุโส, เอวํ ปุจฺฉามิ – ‘‘ตฺวมสิ พฺรหฺมา มหาพฺรหฺมา อภิภู [Pg.212] อนภิภูโต อญฺญทตฺถุทโส วสวตฺตี อิสฺสโร กตฺตา นิมฺมาตา เสฏฺโฐ สชิตา วสี ปิตา ภูตภพฺยาน’’นฺติ. เอวญฺจ โข อหํ ตํ, อาวุโส, ปุจฺฉามิ – ‘‘กตฺถ นุ โข, อาวุโส, อิเม จตฺตาโร มหาภูตา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, เสยฺยถิทํ – ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตู’’’ติ? « Pour la deuxième fois, Kevaṭṭa, ce Grand Brahmā dit à ce moine : “Je suis, moine, Brahmā, le Grand Brahmā, le Victorieux, l'Invaincu, Celui qui voit tout, le Maître de soi, le Seigneur, l'Auteur, le Créateur, le Suprême, l'Ordonnateur, le Détenteur du pouvoir, le Père de tout ce qui est et de tout ce qui sera.” Pour la troisième fois, Kevaṭṭa, ce moine dit à ce Grand Brahmā : “Je ne vous demande pas cela, l'ami : « Êtes-vous Brahmā, le Grand Brahmā, le Victorieux, l'Invaincu, Celui qui voit tout, le Maître de soi, le Seigneur, l'Auteur, le Créateur, le Suprême, l'Ordonnateur, le Détenteur du pouvoir, le Père de tout ce qui est et de tout ce qui sera ? » Mais je vous demande ceci, l'ami : « Où donc, l'ami, ces quatre grands éléments cessent-ils sans reste, à savoir : l'élément terre, l'élément eau, l'élément feu et l'élément vent ? »” ๔๙๕. ‘‘อถ โข โส, เกวฏฺฏ, มหาพฺรหฺมา ตํ ภิกฺขุํ พาหายํ คเหตฺวา เอกมนฺตํ อปเนตฺวา ตํ ภิกฺขุํ เอตทโวจ – ‘อิเม โข มํ, ภิกฺขุ, พฺรหฺมกายิกา เทวา เอวํ ชานนฺติ, ‘‘นตฺถิ กิญฺจิ พฺรหฺมุโน อญฺญาตํ, นตฺถิ กิญฺจิ พฺรหฺมุโน อทิฏฺฐํ, นตฺถิ กิญฺจิ พฺรหฺมุโน อวิทิตํ, นตฺถิ กิญฺจิ พฺรหฺมุโน อสจฺฉิกต’’นฺติ. ตสฺมาหํ เตสํ สมฺมุขา น พฺยากาสึ. อหมฺปิ โข, ภิกฺขุ, น ชานามิ ยตฺถิเม จตฺตาโร มหาภูตา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, เสยฺยถิทํ – ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตูติ. ตสฺมาติห, ภิกฺขุ, ตุยฺเหเวตํ ทุกฺกฏํ, ตุยฺเหเวตํ อปรทฺธํ, ยํ ตฺวํ ตํ ภควนฺตํ อติธาวิตฺวา พหิทฺธา ปริเยฏฺฐึ อาปชฺชสิ อิมสฺส ปญฺหสฺส เวยฺยากรณาย. คจฺฉ ตฺวํ, ภิกฺขุ, ตเมว ภควนฺตํ อุปสงฺกมิตฺวา อิมํ ปญฺหํ ปุจฺฉ, ยถา จ เต ภควา พฺยากโรติ, ตถา นํ ธาเรยฺยาสี’ติ. 495. « Alors, Kevaṭṭa, ce Grand Brahmā prit ce moine par le bras, l'emmena à l'écart et lui dit : “Moine, ces devas Brahmakāyikā pensent de moi ceci : « Il n'est rien que Brahmā ne connaisse, il n'est rien que Brahmā ne voie, il n'est rien que Brahmā n'ignore, il n'est rien que Brahmā n'ait réalisé par lui-même. » C'est pourquoi je n'ai pas répondu devant eux. Moi non plus, moine, je ne sais pas où ces quatre grands éléments cessent sans reste, à savoir : l'élément terre, l'élément eau, l'élément feu et l'élément vent. Par conséquent, moine, c'est de ta part une faute, c'est de ta part une erreur, que d'avoir délaissé le Bienheureux pour chercher ailleurs la réponse à cette question. Va, moine, rends-toi auprès du Bienheureux lui-même et pose-lui cette question ; et selon la manière dont le Bienheureux te répondra, retiens-en ainsi le sens.” ๔๙๖. ‘‘อถ โข โส, เกวฏฺฏ, ภิกฺขุ – เสยฺยถาปิ นาม พลวา ปุริโส สมิญฺชิตํ วา พาหํ ปสาเรยฺย, ปสาริตํ วา พาหํ สมิญฺเชยฺย เอวเมว พฺรหฺมโลเก อนฺตรหิโต มม ปุรโต ปาตุรโหสิ. อถ โข โส, เกวฏฺฏ, ภิกฺขุ มํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ, เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข, เกวฏฺฏ, โส ภิกฺขุ มํ เอตทโวจ – ‘กตฺถ นุ โข, ภนฺเต, อิเม จตฺตาโร มหาภูตา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, เสยฺยถิทํ – ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตู’ติ? 496. « Alors, Kevaṭṭa, ce moine — tout comme un homme vigoureux pourrait étendre son bras replié ou replier son bras étendu — disparut du monde de Brahmā et apparut devant moi. Alors, Kevaṭṭa, ce moine, après m'avoir salué, s'assit à l'écart, et s'étant assis à l'écart, il me dit ceci : “Où donc, Seigneur, ces quatre grands éléments cessent-ils sans reste, à savoir : l'élément terre, l'élément eau, l'élément feu et l'élément air ?” » ตีรทสฺสิสกุณุปมา La parabole de l'oiseau chercheur de rivage ๔๙๗. ‘‘เอวํ วุตฺเต, อหํ, เกวฏฺฏ, ตํ ภิกฺขุํ เอตทโวจํ – ‘ภูตปุพฺพํ, ภิกฺขุ, สามุทฺทิกา วาณิชา ตีรทสฺสึ สกุณํ คเหตฺวา นาวาย สมุทฺทํ อชฺโฌคาหนฺติ. เต อตีรทกฺขินิยา นาวาย ตีรทสฺสึ สกุณํ มุญฺจนฺติ. โส คจฺฉเตว ปุรตฺถิมํ ทิสํ, คจฺฉติ ทกฺขิณํ ทิสํ, คจฺฉติ ปจฺฉิมํ ทิสํ, คจฺฉติ อุตฺตรํ ทิสํ, คจฺฉติ อุทฺธํ ทิสํ, คจฺฉติ อนุทิสํ. สเจ โส สมนฺตา ตีรํ [Pg.213] ปสฺสติ, ตถาคตโกว โหติ. สเจ ปน โส สมนฺตา ตีรํ น ปสฺสติ, ตเมว นาวํ ปจฺจาคจฺฉติ. เอวเมว โข ตฺวํ, ภิกฺขุ, ยโต ยาว พฺรหฺมโลกา ปริเยสมาโน อิมสฺส ปญฺหสฺส เวยฺยากรณํ นาชฺฌคา, อถ มมญฺเญว สนฺติเก ปจฺจาคโต. น โข เอโส, ภิกฺขุ, ปญฺโห เอวํ ปุจฺฉิตพฺโพ – ‘กตฺถ นุ โข, ภนฺเต, อิเม จตฺตาโร มหาภูตา อปริเสสา นิรุชฺฌนฺติ, เสยฺยถิทํ – ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตู’ติ? 497. « Cela ayant été dit, Kevaṭṭa, je dis à ce moine : “Autrefois, moine, des marchands maritimes, s'étant saisis d'un oiseau chercheur de rivage, s'aventurèrent en mer sur un navire. Lorsqu'ils ne voyaient plus le rivage depuis le navire, ils lâchaient l'oiseau chercheur de rivage. Celui-ci s'envolait vers l'est, s'envolait vers le sud, s'envolait vers l'ouest, s'envolait vers le nord, s'envolait vers le haut et vers les directions intermédiaires. S'il apercevait le rivage tout autour, il s'y rendait directement. Mais s'il ne voyait pas le rivage aux alentours, il revenait vers ce même navire. De la même manière, moine, après avoir cherché jusqu'au monde de Brahmā sans trouver de réponse à cette question, tu es revenu vers moi. Moine, cette question ne doit pas être posée ainsi : ‘Où donc, Seigneur, ces quatre grands éléments cessent-ils sans reste, à savoir : l'élément terre, l'élément eau, l'élément feu et l'élément air ?’” » ๔๙๘. ‘‘เอวญฺจ โข เอโส, ภิกฺขุ, ปญฺโห ปุจฺฉิตพฺโพ – 498. « Mais voici, moine, comment la question doit être posée : » ‘กตฺถ อาโป จ ปถวี, เตโช วาโย น คาธติ; กตฺถ ทีฆญฺจ รสฺสญฺจ, อณุํ ถูลํ สุภาสุภํ; กตฺถ นามญฺจ รูปญฺจ, อเสสํ อุปรุชฺฌตี’ติ. « “Où l’eau, la terre, le feu et l’air ne trouvent-ils point d’appui ? Où le long et le court, le petit et le grand, le beau et le laid ; où le nom et la forme cessent-ils totalement sans reste ?” » ๔๙๙. ‘‘ตตฺร เวยฺยากรณํ ภวติ – 499. « À cela, voici la réponse : » ‘วิญฺญาณํ อนิทสฺสนํ, อนนฺตํ สพฺพโตปภํ; เอตฺถ อาโป จ ปถวี, เตโช วาโย น คาธติ. « “Une conscience invisible, infinie, rayonnante de tous côtés ; c'est là que l'eau, la terre, le feu et l'air ne trouvent point d'appui.” » เอตฺถ ทีฆญฺจ รสฺสญฺจ, อณุํ ถูลํ สุภาสุภํ; เอตฺถ นามญฺจ รูปญฺจ, อเสสํ อุปรุชฺฌติ; วิญฺญาณสฺส นิโรเธน, เอตฺเถตํ อุปรุชฺฌตี’ติ. « “C'est là que le long et le court, le petit et le grand, le beau et le laid ; c'est là que le nom et la forme cessent totalement sans reste. Par la cessation de la conscience, tout cela s'éteint ici même.” » ๕๐๐. อิทมโวจ ภควา. อตฺตมโน เกวฏฺโฏ คหปติปุตฺโต ภควโต ภาสิตํ อภินนฺทีติ. 500. C'est ce que dit le Béni. Le fils du chef de famille, Kevaṭṭa, ravi, se réjouit des paroles du Béni. เกวฏฺฏสุตฺตํ นิฏฺฐิตํ เอกาทสมํ. Le Kevaṭṭa Sutta, le onzième, est terminé. ๑๒. โลหิจฺจสุตฺตํ 12. Lohicca Sutta โลหิจฺจพฺราหฺมณวตฺถุ L'histoire du brahmane Lohicca ๕๐๑. เอวํ [Pg.214] เม สุตํ – เอกํ สมยํ ภควา โกสเลสุ จาริกํ จรมาโน มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหิ เยน สาลวติกา ตทวสริ. เตน โข ปน สมเยน โลหิจฺโจ พฺราหฺมโณ สาลวติกํ อชฺฌาวสติ สตฺตุสฺสทํ สติณกฏฺโฐทกํ สธญฺญํ ราชโภคฺคํ รญฺญา ปเสนทินา โกสเลน ทินฺนํ ราชทายํ, พฺรหฺมเทยฺยํ. 501. Ainsi ai-je entendu : une fois, le Béni voyageait dans le pays de Kosala avec une grande assemblée de moines, environ cinq cents moines, et il arriva à Sālavatikā. Or, à cette époque, le brahmane Lohicca résidait à Sālavatikā, un domaine royal peuplé, abondant en herbe, en bois et en eau, riche en grains, et qui lui avait été concédé par le roi Pasenadi de Kosala comme fief royal et dotation religieuse. ๕๐๒. เตน โข ปน สมเยน โลหิจฺจสฺส พฺราหฺมณสฺส เอวรูปํ ปาปกํ ทิฏฺฐิคตํ อุปฺปนฺนํ โหติ – ‘‘อิธ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา กุสลํ ธมฺมํ อธิคจฺเฉยฺย, กุสลํ ธมฺมํ อธิคนฺตฺวา น ปรสฺส อาโรเจยฺย, กิญฺหิ ปโร ปรสฺส กริสฺสติ. เสยฺยถาปิ นาม ปุราณํ พนฺธนํ ฉินฺทิตฺวา อญฺญํ นวํ พนฺธนํ กเรยฺย, เอวํสมฺปทมิทํ ปาปกํ โลภธมฺมํ วทามิ, กิญฺหิ ปโร ปรสฺส กริสฺสตี’’ติ. 502. Or, à ce moment-là, une vue pernicieuse s'était emparée du brahmane Lohicca : « Ici, qu'un ascète ou qu'un brahmane atteigne un état bénéfique, l'ayant atteint, il ne devrait pas le révéler à autrui ; car que peut faire un homme pour un autre ? C'est comme si, après avoir tranché un ancien lien, on en créait un nouveau. Je dis que cette tendance à vouloir enseigner est une forme de désir malveillant ; car que peut faire un homme pour un autre ? » ๕๐๓. อสฺโสสิ โข โลหิจฺโจ พฺราหฺมโณ – ‘‘สมโณ ขลุ, โภ, โคตโม สกฺยปุตฺโต สกฺยกุลา ปพฺพชิโต โกสเลสุ จาริกํ จรมาโน มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหิ สาลวติกํ อนุปฺปตฺโต. ตํ โข ปน ภวนฺตํ โคตมํ เอวํ กลฺยาโณ กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคโต – ‘อิติปิ โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน สุคโต โลกวิทู อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ สตฺถา เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา’. โส อิมํ โลกํ สเทวกํ สมารกํ สพฺรหฺมกํ สสฺสมณพฺราหฺมณึ ปชํ สเทวมนุสฺสํ สยํ อภิญฺญา สจฺฉิกตฺวา ปเวเทติ. โส ธมฺมํ เทเสติ อาทิกลฺยาณํ มชฺเฌกลฺยาณํ ปริโยสานกลฺยาณํ สาตฺถํ สพฺยญฺชนํ เกวลปริปุณฺณํ ปริสุทฺธํ พฺรหฺมจริยํ ปกาเสติ. สาธุ โข ปน ตถารูปานํ อรหตํ ทสฺสนํ โหตี’’ติ. 503. Le brahmane Lohicca entendit dire : « Il paraît que l'ascète Gotama, le fils des Sakya qui est parti de la lignée des Sakya, voyageant dans le pays de Kosala avec une grande assemblée de moines, environ cinq cents moines, est arrivé à Sālavatikā. Or, une excellente renommée concernant ce digne Gotama s'est ainsi répandue : “C'est un Béni, car il est un Saint, un Parfaitement Éveillé, accompli dans la science et la conduite, Bien-Allé, Connaisseur des mondes, insurpassable guide des hommes à dresser, Maître des dieux et des hommes, Éveillé et Béni.” Il fait connaître ce monde, avec ses dieux, ses Māra et ses Brahmā, cette génération avec ses ascètes et ses brahmanes, ses rois et ses hommes, après l'avoir réalisé lui-même par sa propre connaissance transcendante. Il enseigne le Dhamma, bon au commencement, bon au milieu et bon à la fin, avec le sens et la lettre ; il expose la vie sainte, parfaitement accomplie et pure. Il est certes bon de voir de tels Saints. » ๕๐๔. อถ โข โลหิจฺโจ พฺราหฺมโณ โรสิกํ นฺหาปิตํ อามนฺเตสิ – ‘‘เอหิ ตฺวํ, สมฺม โรสิเก, เยน สมโณ โคตโม เตนุปสงฺกม[Pg.215]; อุปสงฺกมิตฺวา มม วจเนน สมณํ โคตมํ อปฺปาพาธํ อปฺปาตงฺกํ ลหุฏฺฐานํ พลํ ผาสุวิหารํ ปุจฺฉ – โลหิจฺโจ, โภ โคตม, พฺราหฺมโณ ภวนฺตํ โคตมํ อปฺปาพาธํ อปฺปาตงฺกํ ลหุฏฺฐานํ พลํ ผาสุวิหารํ ปุจฺฉตี’’ติ. เอวญฺจ วเทหิ – ‘‘อธิวาเสตุ กิร ภวํ โคตโม โลหิจฺจสฺส พฺราหฺมณสฺส สฺวาตนาย ภตฺตํ สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆนา’’ติ. 504. Alors, le brahmane Lohicca s'adressa au barbier Rosika : « Viens, cher Rosika, rends-toi auprès de l'ascète Gotama et, en mon nom, demande-lui s'il est sans maladie, sans affliction, s'il est dispos et vigoureux, s'il vit dans le confort. Dis-lui : “Seigneur Gotama, le brahmane Lohicca s'enquiert si le vénérable Gotama est sans maladie, sans affliction, s'il est dispos et vigoureux, s'il vit dans le confort.” Et dis-lui aussi ceci : “Que le vénérable Gotama accepte, pour demain, le repas chez le brahmane Lohicca, avec son assemblée de moines.” » ๕๐๕. ‘‘เอวํ, โภ’’ติ โข โรสิกา นฺหาปิโต โลหิจฺจสฺส พฺราหฺมณสฺส ปฏิสฺสุตฺวา เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข โรสิกา นฺหาปิโต ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘โลหิจฺโจ, ภนฺเต, พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ อปฺปาพาธํ อปฺปาตงฺกํ ลหุฏฺฐานํ พลํ ผาสุวิหารํ ปุจฺฉติ; เอวญฺจ วเทติ – อธิวาเสตุ กิร, ภนฺเต, ภควา โลหิจฺจสฺส พฺราหฺมณสฺส สฺวาตนาย ภตฺตํ สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆนา’’ติ. อธิวาเสสิ ภควา ตุณฺหีภาเวน. 505. « Très bien, monsieur », répondit le barbier Rosika au brahmane Lohicca. Il se rendit auprès du Béni, le salua et s'assit à l'écart. S'étant assis à l'écart, le barbier Rosika dit au Béni : « Seigneur, le brahmane Lohicca s'enquiert si le Béni est sans maladie, sans affliction, s'il est dispos et vigoureux, s'il vit dans le confort. Et il dit aussi : “Que le Béni accepte, pour demain, le repas chez le brahmane Lohicca, avec son assemblée de moines.” » Le Béni accepta par son silence. ๕๐๖. อถ โข โรสิกา นฺหาปิโต ภควโต อธิวาสนํ วิทิตฺวา อุฏฺฐายาสนา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา ปทกฺขิณํ กตฺวา เยน โลหิจฺโจ พฺราหฺมโณ เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา โลหิจฺจํ พฺราหฺมณํ เอตทโวจ – ‘‘อโวจุมฺหา โข มยํ โภโต วจเนน ตํ ภควนฺตํ – ‘โลหิจฺโจ, ภนฺเต, พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ อปฺปาพาธํ อปฺปาตงฺกํ ลหุฏฺฐานํ พลํ ผาสุวิหารํ ปุจฺฉติ; เอวญฺจ วเทติ – อธิวาเสตุ กิร, ภนฺเต, ภควา โลหิจฺจสฺส พฺราหฺมณสฺส สฺวาตนาย ภตฺตํ สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆนา’ติ. อธิวุตฺถญฺจ ปน เตน ภควตา’’ติ. 506. Alors le barbier Rosikā, ayant compris que le Béni avait accepté l'invitation, se leva de son siège, salua respectueusement le Béni et, après avoir fait le tour de lui par la droite, se rendit auprès du brahmane Lohicca. S'étant approché, il dit au brahmane Lohicca : « Monsieur, nous avons transmis vos paroles au Béni en ces termes : "Seigneur, le brahmane Lohicca s'enquiert de la santé du Béni, s'il est sans maladie, sans douleur, leste, fort et vit à l'aise. Et il dit ceci : 'Que le Béni veuille bien accepter, Seigneur, pour demain, le repas du brahmane Lohicca avec la communauté des moines.'" Et le Béni a accepté l'invitation. » ๕๐๗. อถ โข โลหิจฺโจ พฺราหฺมโณ ตสฺสา รตฺติยา อจฺจเยน สเก นิเวสเน ปณีตํ ขาทนียํ โภชนียํ ปฏิยาทาเปตฺวา โรสิกํ นฺหาปิตํ อามนฺเตสิ – ‘‘เอหิ ตฺวํ, สมฺม โรสิเก, เยน สมโณ โคตโม เตนุปสงฺกม; อุปสงฺกมิตฺวา สมณสฺส โคตมสฺส กาลํ อาโรเจหิ – กาโล โภ, โคตม, นิฏฺฐิตํ ภตฺต’’นฺติ. ‘‘เอวํ, โภ’’ติ โข โรสิกา นฺหาปิโต โลหิจฺจสฺส พฺราหฺมณสฺส ปฏิสฺสุตฺวา เยน ภควา เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควนฺตํ อภิวาเทตฺวา เอกมนฺตํ อฏฺฐาสิ[Pg.216]. เอกมนฺตํ ฐิโต โข โรสิกา นฺหาปิโต ภควโต กาลํ อาโรเจสิ – ‘‘กาโล, ภนฺเต, นิฏฺฐิตํ ภตฺต’’นฺติ. 507. Puis, à la fin de la nuit, le brahmane Lohicca fit préparer dans sa propre demeure d'excellentes nourritures à croquer et à manger, et appela le barbier Rosikā : « Viens, cher Rosikā, va vers le renonçant Gotama et annonce-lui l'heure en disant : "C'est l'heure, Maître Gotama, le repas est prêt." » « Très bien, monsieur », répondit le barbier Rosikā au brahmane Lohicca. Il se rendit alors auprès du Béni, le salua et se tint à l'écart. Debout à l'écart, le barbier Rosikā annonça l'heure au Béni : « C'est l'heure, Seigneur, le repas est prêt. » ๕๐๘. อถ โข ภควา ปุพฺพณฺหสมยํ นิวาเสตฺวา ปตฺตจีวรมาทาย สทฺธึ ภิกฺขุสงฺเฆน เยน สาลวติกา เตนุปสงฺกมิ. เตน โข ปน สมเยน โรสิกา นฺหาปิโต ภควนฺตํ ปิฏฺฐิโต ปิฏฺฐิโต อนุพนฺโธ โหติ. อถ โข โรสิกา นฺหาปิโต ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘โลหิจฺจสฺส, ภนฺเต, พฺราหฺมณสฺส เอวรูปํ ปาปกํ ทิฏฺฐิคตํ อุปฺปนฺนํ – ‘อิธ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา กุสลํ ธมฺมํ อธิคจฺเฉยฺย, กุสลํ ธมฺมํ อธิคนฺตฺวา น ปรสฺส อาโรเจยฺย – กิญฺหิ ปโร ปรสฺส กริสฺสติ. เสยฺยถาปิ นาม ปุราณํ พนฺธนํ ฉินฺทิตฺวา อญฺญํ นวํ พนฺธนํ กเรยฺย, เอวํ สมฺปทมิทํ ปาปกํ โลภธมฺมํ วทามิ – กิญฺหิ ปโร ปรสฺส กริสฺสตี’ติ. สาธุ, ภนฺเต, ภควา โลหิจฺจํ พฺราหฺมณํ เอตสฺมา ปาปกา ทิฏฺฐิคตา วิเวเจตู’’ติ. ‘‘อปฺเปว นาม สิยา โรสิเก, อปฺเปว นาม สิยา โรสิเก’’ติ. 508. Alors le Béni, s'étant habillé le matin et ayant pris son bol et sa robe, se rendit à Sālavatikā avec la communauté des moines. À ce moment-là, le barbier Rosikā suivait le Béni de très près. Alors le barbier Rosikā dit au Béni : « Seigneur, une telle vue mauvaise est apparue au brahmane Lohicca : "Ici, qu'un renonçant ou un brahmane atteigne un état bénéfique, l'ayant atteint, il ne devrait pas l'annoncer à autrui ; car que peut faire une personne pour une autre ? C'est comme si, ayant coupé un ancien lien, on créait un nouveau lien. Je dis que cette convoitise est une chose mauvaise — car que peut faire une personne pour une autre ?" Il serait bon, Seigneur, que le Béni délivre le brahmane Lohicca de cette vue mauvaise. » « Cela pourrait bien être, Rosikā ; cela pourrait bien être, Rosikā », répondit le Béni. อถ โข ภควา เยน โลหิจฺจสฺส พฺราหฺมณสฺส นิเวสนํ เตนุปสงฺกมิ; อุปสงฺกมิตฺวา ปญฺญตฺเต อาสเน นิสีทิ. อถ โข โลหิจฺโจ พฺราหฺมโณ พุทฺธปฺปมุขํ ภิกฺขุสงฺฆํ ปณีเตน ขาทนีเยน โภชนีเยน สหตฺถา สนฺตปฺเปสิ สมฺปวาเรสิ. Alors le Béni se rendit à la demeure du brahmane Lohicca et s'assit sur le siège préparé. Puis, le brahmane Lohicca servit de ses propres mains la communauté des moines, avec le Bouddha à sa tête, en les satisfaisant et les comblant d'excellentes nourritures à croquer et à manger. โลหิจฺจพฺราหฺมณานุโยโค Interrogatoire du brahmane Lohicca ๕๐๙. อถ โข โลหิจฺโจ พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ ภุตฺตาวึ โอนีตปตฺตปาณึ อญฺญตรํ นีจํ อาสนํ คเหตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทิ. เอกมนฺตํ นิสินฺนํ โข โลหิจฺจํ พฺราหฺมณํ ภควา เอตทโวจ – ‘‘สจฺจํ กิร เต, โลหิจฺจ, เอวรูปํ ปาปกํ ทิฏฺฐิคตํ อุปฺปนฺนํ – ‘อิธ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา กุสลํ ธมฺมํ อธิคจฺเฉยฺย, กุสลํ ธมฺมํ อธิคนฺตฺวา น ปรสฺส อาโรเจยฺย – กิญฺหิ ปโร ปรสฺส กริสฺสติ. เสยฺยถาปิ นาม ปุราณํ พนฺธนํ ฉินฺทิตฺวา อญฺญํ นวํ พนฺธนํ กเรยฺย, เอวํ สมฺปทมิทํ ปาปกํ โลภธมฺมํ วทามิ, กิญฺหิ ปโร ปรสฺส กริสฺสตี’’’ ติ? ‘‘เอวํ, โภ โคตม’’. ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ โลหิจฺจ นนุ ตฺวํ สาลวติกํ อชฺฌาวสสี’’ติ? ‘‘เอวํ, โภ โคตม’’. ‘‘โย นุ โข, โลหิจฺจ, เอวํ วเทยฺย – ‘โลหิจฺโจ พฺราหฺมโณ สาลวติกํ อชฺฌาวสติ. ยา สาลวติกาย สมุทยสญฺชาติ โลหิจฺโจว ตํ พฺราหฺมโณ [Pg.217] เอกโก ปริภุญฺเชยฺย, น อญฺเญสํ ทเทยฺยา’ติ. เอวํ วาที โส เย ตํ อุปชีวนฺติ, เตสํ อนฺตรายกโร วา โหติ, โน วา’’ติ? 509. Puis, lorsque le Béni eut fini son repas et retiré sa main de son bol, le brahmane Lohicca prit un siège bas et s'assit à l'écart. Alors qu'il était assis à l'écart, le Béni dit au brahmane Lohicca : « Est-il vrai, Lohicca, qu'une telle vue mauvaise t'est apparue : "Ici, qu'un renonçant ou un brahmane atteigne un état bénéfique, l'ayant atteint, il ne devrait pas l'annoncer à autrui ; car que peut faire une personne pour une autre ? C'est comme si, ayant coupé un ancien lien, on créait un nouveau lien. Je dis que cette convoitise est une chose mauvaise — car que peut faire une personne pour une autre ?" » « C'est ainsi, Maître Gotama. » « Que penses-tu, Lohicca ? Ne gouvernes-tu pas Sālavatikā ? » « C'est ainsi, Maître Gotama. » « Si quelqu'un disait : "Le brahmane Lohicca gouverne Sālavatikā. Que le seul brahmane Lohicca jouisse de l'ensemble des revenus et des produits de Sālavatikā, et qu'il n'en donne rien aux autres." En parlant ainsi, celui qui s'exprime ainsi ferait-il obstacle à ceux qui dépendent de toi pour leur subsistance, ou non ? » ‘‘อนฺตรายกโร, โภ โคตม’’. ‘‘อนฺตรายกโร สมาโน หิตานุกมฺปี วา เตสํ โหติ อหิตานุกมฺปี วา’’ติ? ‘‘อหิตานุกมฺปี, โภ โคตม’’. ‘‘อหิตานุกมฺปิสฺส เมตฺตํ วา เตสุ จิตฺตํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ โหติ สปตฺตกํ วา’’ติ? ‘‘สปตฺตกํ, โภ โคตม’’. ‘‘สปตฺตเก จิตฺเต ปจฺจุปฏฺฐิเต มิจฺฉาทิฏฺฐิ วา โหติ สมฺมาทิฏฺฐิ วา’’ติ? ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิ, โภ โคตม’’. ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิสฺส โข อหํ, โลหิจฺจ, ทฺวินฺนํ คตีนํ อญฺญตรํ คตึ วทามิ – นิรยํ วา ติรจฺฉานโยนึ วา’’. « Il leur ferait obstacle, Maître Gotama. » « En leur faisant obstacle, serait-il bienveillant envers eux ou malveillant ? » « Malveillant, Maître Gotama. » « Pour celui qui est malveillant, est-ce une pensée de bonté qui s'établit envers eux, ou une pensée d'hostilité ? » « Une pensée d'hostilité, Maître Gotama. » « Lorsqu'une pensée d'hostilité est établie, s'agit-il d'une vue fausse ou d'une vue juste ? » « D'une vue fausse, Maître Gotama. » « Pour celui qui a une vue fausse, Lohicca, je déclare qu'il y a l'une des deux destinations possibles : l'enfer ou le règne animal. » ๕๑๐. ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, โลหิจฺจ, นนุ ราชา ปเสนทิ โกสโล กาสิโกสลํ อชฺฌาวสตี’’ติ? ‘‘เอวํ, โภ โคตม’’. ‘‘โย นุ โข, โลหิจฺจ, เอวํ วเทยฺย – ‘ราชา ปเสนทิ โกสโล กาสิโกสลํ อชฺฌาวสติ; ยา กาสิโกสเล สมุทยสญฺชาติ, ราชาว ตํ ปเสนทิ โกสโล เอกโก ปริภุญฺเชยฺย, น อญฺเญสํ ทเทยฺยา’ติ. เอวํ วาที โส เย ราชานํ ปเสนทึ โกสลํ อุปชีวนฺติ ตุมฺเห เจว อญฺเญ จ, เตสํ อนฺตรายกโร วา โหติ, โน วา’’ติ? 510. « Que penses-tu, Lohicca ? Le roi Pasenadi de Kosala ne gouverne-t-il pas les pays de Kāsi et de Kosala ? » « C'est ainsi, Maître Gotama. » « Si quelqu'un disait : "Le roi Pasenadi de Kosala gouverne les pays de Kāsi et de Kosala. Que le seul roi Pasenadi de Kosala jouisse de l'ensemble des revenus et des produits des pays de Kāsi et de Kosala, et qu'il n'en donne rien aux autres." En parlant ainsi, celui qui s'exprime ainsi ferait-il obstacle à vous-mêmes et aux autres qui dépendent du roi Pasenadi de Kosala pour leur subsistance, ou non ? » ‘‘อนฺตรายกโร, โภ โคตม’’. ‘‘อนฺตรายกโร สมาโน หิตานุกมฺปี วา เตสํ โหติ อหิตานุกมฺปี วา’’ติ? ‘‘อหิตานุกมฺปี, โภ โคตม’’. ‘‘อหิตานุกมฺปิสฺส เมตฺตํ วา เตสุ จิตฺตํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ โหติ สปตฺตกํ วา’’ติ? ‘‘สปตฺตกํ, โภ โคตม’’. ‘‘สปตฺตเก จิตฺเต ปจฺจุปฏฺฐิเต มิจฺฉาทิฏฺฐิ วา โหติ สมฺมาทิฏฺฐิ วา’’ติ? ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิ, โภ โคตม’’. ‘‘มิจฺฉาทิฏฺฐิสฺส โข อหํ, โลหิจฺจ, ทฺวินฺนํ คตีนํ อญฺญตรํ คตึ วทามิ – นิรยํ วา ติรจฺฉานโยนึ วา’’. « Il leur ferait obstacle, Maître Gotama. » « En leur faisant obstacle, serait-il bienveillant envers eux ou malveillant ? » « Malveillant, Maître Gotama. » « Pour celui qui est malveillant, est-ce une pensée de bonté qui s'établit envers eux, ou une pensée d'hostilité ? » « Une pensée d'hostilité, Maître Gotama. » « Lorsqu'une pensée d'hostilité est établie, s'agit-il d'une vue fausse ou d'une vue juste ? » « D'une vue fausse, Maître Gotama. » « Pour celui qui a une vue fausse, Lohicca, je déclare qu'il y a l'une des deux destinations possibles : l'enfer ou le règne animal. » ๕๑๑. ‘‘อิติ กิร, โลหิจฺจ, โย เอวํ วเทยฺย – ‘‘โลหิจฺโจ พฺราหฺมโณ สาลวติกํ อชฺฌาวสติ; ยา สาลวติกาย สมุทยสญฺชาติ, โลหิจฺโจว ตํ พฺราหฺมโณ เอกโก ปริภุญฺเชยฺย, น อญฺเญสํ ทเทยฺยา’’ติ. เอวํวาที โส เย ตํ อุปชีวนฺติ, เตสํ อนฺตรายกโร โหติ. อนฺตรายกโร สมาโน อหิตานุกมฺปี โหติ, อหิตานุกมฺปิสฺส สปตฺตกํ จิตฺตํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ โหติ, สปตฺตเก จิตฺเต ปจฺจุปฏฺฐิเต มิจฺฉาทิฏฺฐิ โหติ. เอวเมว โข, โลหิจฺจ, โย เอวํ วเทยฺย – ‘‘อิธ สมโณ [Pg.218] วา พฺราหฺมโณ วา กุสลํ ธมฺมํ อธิคจฺเฉยฺย, กุสลํ ธมฺมํ อธิคนฺตฺวา น ปรสฺส อาโรเจยฺย, กิญฺหิ ปโร ปรสฺส กริสฺสติ. เสยฺยถาปิ นาม ปุราณํ พนฺธนํ ฉินฺทิตฺวา อญฺญํ นวํ พนฺธนํ กเรยฺย…เป… กริสฺสตี’’ติ. เอวํวาที โส เย เต กุลปุตฺตา ตถาคตปฺปเวทิตํ ธมฺมวินยํ อาคมฺม เอวรูปํ อุฬารํ วิเสสํ อธิคจฺฉนฺติ, โสตาปตฺติผลมฺปิ สจฺฉิกโรนฺติ, สกทาคามิผลมฺปิ สจฺฉิกโรนฺติ, อนาคามิผลมฺปิ สจฺฉิกโรนฺติ, อรหตฺตมฺปิ สจฺฉิกโรนฺติ, เย จิเม ทิพฺพา คพฺภา ปริปาเจนฺติ ทิพฺพานํ ภวานํ อภินิพฺพตฺติยา, เตสํ อนฺตรายกโร โหติ, อนฺตรายกโร สมาโน อหิตานุกมฺปี โหติ, อหิตานุกมฺปิสฺส สปตฺตกํ จิตฺตํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ โหติ, สปตฺตเก จิตฺเต ปจฺจุปฏฺฐิเต มิจฺฉาทิฏฺฐิ โหติ. มิจฺฉาทิฏฺฐิสฺส โข อหํ, โลหิจฺจ, ทฺวินฺนํ คตีนํ อญฺญตรํ คตึ วทามิ – นิรยํ วา ติรจฺฉานโยนึ วา. 511. « Ainsi donc, Lohicca, si quelqu'un disait : 'Le brāhmane Lohicca réside à Sālavatikā ; que le brāhmane Lohicca jouisse seul des revenus qui proviennent de Sālavatikā, et qu'il n'en donne rien aux autres', celui qui parlerait ainsi causerait un obstacle à ceux qui dépendent de lui. En causant cet obstacle, il ne souhaiterait pas leur bien ; pour celui qui ne souhaite pas le bien, un esprit d'hostilité s'établit ; quand un esprit d'hostilité est établi, il y a vue fausse. De même, Lohicca, si quelqu'un disait : 'Ici, qu'un ascète ou un brāhmane atteigne un état de bienfaisance, mais qu'ayant atteint cet état de bienfaisance, il ne l'annonce pas à autrui ; car que pourrait faire un autre pour un autre ? C'est comme si, ayant tranché un ancien lien, on en créait un nouveau... etc... que pourrait faire un autre pour un autre ?' Celui qui parlerait ainsi causerait un obstacle à ces fils de bonne famille qui, s'appuyant sur le Dhamma-Vinaya proclamé par le Tathāgata, atteignent une distinction si éminente, réalisant le fruit d'entrée dans le courant, réalisant le fruit du retour unique, réalisant le fruit du non-retour, réalisant l'état d'Arahant ; ainsi qu'à ces fils de bonne famille qui font mûrir les germes célestes pour renaître dans les existences divines. En causant cet obstacle, il ne souhaiterait pas leur bien ; pour celui qui ne souhaite pas le bien, un esprit d'hostilité s'établit ; quand un esprit d'hostilité est établi, il y a vue fausse. Pour celui qui a une vue fausse, Lohicca, je déclare qu'il y a l'une des deux destinations : soit l'enfer, soit le règne animal. » ๕๑๒. ‘‘อิติ กิร, โลหิจฺจ, โย เอวํ วเทยฺย – ‘‘ราชา ปเสนทิ โกสโล กาสิโกสลํ อชฺฌาวสติ; ยา กาสิโกสเล สมุทยสญฺชาติ, ราชาว ตํ ปเสนทิ โกสโล เอกโก ปริภุญฺเชยฺย, น อญฺเญสํ ทเทยฺยา’’ติ. เอวํวาที โส เย ราชานํ ปเสนทึ โกสลํ อุปชีวนฺติ ตุมฺเห เจว อญฺเญ จ, เตสํ อนฺตรายกโร โหติ. อนฺตรายกโร สมาโน อหิตานุกมฺปี โหติ, อหิตานุกมฺปิสฺส สปตฺตกํ จิตฺตํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ โหติ, สปตฺตเก จิตฺเต ปจฺจุปฏฺฐิเต มิจฺฉาทิฏฺฐิ โหติ. เอวเมว โข, โลหิจฺจ, โย เอวํ วเทยฺย – ‘‘อิธ สมโณ วา พฺราหฺมโณ วา กุสลํ ธมฺมํ อธิคจฺเฉยฺย, กุสลํ ธมฺมํ อธิคนฺตฺวา น ปรสฺส อาโรเจยฺย, กิญฺหิ ปโร ปรสฺส กริสฺสติ. เสยฺยถาปิ นาม…เป… กิญฺหิ ปโร ปรสฺส กริสฺสตี’’ติ, เอวํ วาที โส เย เต กุลปุตฺตา ตถาคตปฺปเวทิตํ ธมฺมวินยํ อาคมฺม เอวรูปํ อุฬารํ วิเสสํ อธิคจฺฉนฺติ, โสตาปตฺติผลมฺปิ สจฺฉิกโรนฺติ, สกทาคามิผลมฺปิ สจฺฉิกโรนฺติ, อนาคามิผลมฺปิ สจฺฉิกโรนฺติ, อรหตฺตมฺปิ สจฺฉิกโรนฺติ. เย จิเม ทิพฺพา คพฺภา ปริปาเจนฺติ ทิพฺพานํ ภวานํ อภินิพฺพตฺติยา, เตสํ อนฺตรายกโร โหติ, อนฺตรายกโร สมาโน อหิตานุกมฺปี โหติ, อหิตานุกมฺปิสฺส สปตฺตกํ จิตฺตํ ปจฺจุปฏฺฐิตํ โหติ, สปตฺตเก จิตฺเต ปจฺจุปฏฺฐิเต มิจฺฉาทิฏฺฐิ โหติ. มิจฺฉาทิฏฺฐิสฺส โข อหํ, โลหิจฺจ, ทฺวินฺนํ คตีนํ อญฺญตรํ คตึ วทามิ – นิรยํ วา ติรจฺฉานโยนึ วา. 512. « Ainsi donc, Lohicca, si quelqu'un disait : 'Le roi Pasenadi de Kosala règne sur les pays de Kāsi et de Kosala ; que le roi Pasenadi de Kosala jouisse seul des revenus qui proviennent de Kāsi et de Kosala, et qu'il n'en donne rien aux autres', celui qui parlerait ainsi causerait un obstacle à ceux qui dépendent du roi Pasenadi de Kosala, tant à vous-mêmes qu'aux autres. En causant cet obstacle, il ne souhaiterait pas leur bien ; pour celui qui ne souhaite pas le bien, un esprit d'hostilité s'établit ; quand un esprit d'hostilité est établi, il y a vue fausse. De même, Lohicca, si quelqu'un disait : 'Ici, qu'un ascète ou un brāhmane atteigne un état de bienfaisance, mais qu'ayant atteint cet état de bienfaisance, il ne l'annonce pas à autrui ; car que pourrait faire un autre pour un autre ? C'est comme si... etc... car que pourrait faire un autre pour un autre ?' Celui qui parlerait ainsi causerait un obstacle à ces fils de bonne famille qui, s'appuyant sur le Dhamma-Vinaya proclamé par le Tathāgata, atteignent une distinction si éminente, réalisant le fruit d'entrée dans le courant, réalisant le fruit du retour unique, réalisant le fruit du non-retour, réalisant l'état d'Arahant ; ainsi qu'à ces fils de bonne famille qui font mûrir les germes célestes pour renaître dans les existences divines. En causant cet obstacle, il ne souhaiterait pas leur bien ; pour celui qui ne souhaite pas le bien, un esprit d'hostilité s'établit ; quand un esprit d'hostilité est établi, il y a vue fausse. Pour celui qui a une vue fausse, Lohicca, je déclare qu'il y a l'une des deux destinations : soit l'enfer, soit le règne animal. » ตโย โจทนารหา Trois enseignants dignes de blâme ๕๑๓. ‘‘ตโย [Pg.219] โขเม, โลหิจฺจ, สตฺถาโร, เย โลเก โจทนารหา; โย จ ปเนวรูเป สตฺถาโร โจเทติ, สา โจทนา ภูตา ตจฺฉา ธมฺมิกา อนวชฺชา. กตเม ตโย? อิธ, โลหิจฺจ, เอกจฺโจ สตฺถา ยสฺสตฺถาย อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิโต โหติ, สฺวาสฺส สามญฺญตฺโถ อนนุปฺปตฺโต โหติ. โส ตํ สามญฺญตฺถํ อนนุปาปุณิตฺวา สาวกานํ ธมฺมํ เทเสติ – ‘‘อิทํ โว หิตาย อิทํ โว สุขายา’’ติ. ตสฺส สาวกา น สุสฺสูสนฺติ, น โสตํ โอทหนฺติ, น อญฺญา จิตฺตํ อุปฏฺฐเปนฺติ, โวกฺกมฺม จ สตฺถุสาสนา วตฺตนฺติ. โส เอวมสฺส โจเทตพฺโพ – ‘‘อายสฺมา โข ยสฺสตฺถาย อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิโต, โส เต สามญฺญตฺโถ อนนุปฺปตฺโต, ตํ ตฺวํ สามญฺญตฺถํ อนนุปาปุณิตฺวา สาวกานํ ธมฺมํ เทเสสิ – ‘อิทํ โว หิตาย อิทํ โว สุขายา’ติ. ตสฺส เต สาวกา น สุสฺสูสนฺติ, น โสตํ โอทหนฺติ, น อญฺญา จิตฺตํ อุปฏฺฐเปนฺติ, โวกฺกมฺม จ สตฺถุสาสนา วตฺตนฺติ. เสยฺยถาปิ นาม โอสกฺกนฺติยา วา อุสฺสกฺเกยฺย, ปรมฺมุขึ วา อาลิงฺเคยฺย, เอวํ สมฺปทมิทํ ปาปกํ โลภธมฺมํ วทามิ – กิญฺหิ ปโร ปรสฺส กริสฺสตี’’ติ. อยํ โข, โลหิจฺจ, ปฐโม สตฺถา, โย โลเก โจทนารโห; โย จ ปเนวรูปํ สตฺถารํ โจเทติ, สา โจทนา ภูตา ตจฺฉา ธมฺมิกา อนวชฺชา. 513. « Il y a ces trois enseignants, Lohicca, qui sont dignes de blâme dans le monde ; et si quelqu'un blâme de tels enseignants, ce blâme est fondé, véridique, conforme au Dhamma et irréprochable. Quels sont ces trois ? Ici, Lohicca, un certain enseignant est parti de la maison pour la vie sans foyer dans le but d'atteindre le fruit de la vie ascétique, mais ce but de la vie ascétique n'est pas encore atteint par lui. Sans avoir atteint ce but de la vie ascétique, il enseigne le Dhamma à ses disciples en disant : 'Ceci est pour votre bien, ceci est pour votre bonheur.' Mais ses disciples ne l'écoutent pas, ne prêtent pas l'oreille, n'appliquent pas leur esprit à la connaissance et s'écartent des instructions de l'enseignant. Un tel enseignant devrait être blâmé ainsi : 'Vénérable, vous êtes parti de la maison pour la vie sans foyer dans un certain but, mais ce but de la vie ascétique n'est pas encore atteint par vous. Sans l'avoir atteint, vous enseignez le Dhamma à vos disciples en disant : "Ceci est pour votre bien, ceci est pour votre bonheur." Or vos disciples ne vous écoutent pas, ne prêtent pas l'oreille, n'appliquent pas leur esprit à la connaissance et s'écartent de vos instructions. C'est comme si l'on s'avançait vers celle qui recule, ou si l'on embrassait celle qui détourne le regard ; je dis que cette doctrine de convoitise est malfaisante, car que pourrait faire un autre pour un autre ?' C'est là, Lohicca, le premier enseignant qui est digne de blâme dans le monde ; et si quelqu'un blâme un tel enseignant, ce blâme est fondé, véridique, conforme au Dhamma et irréprochable. » ๕๑๔. ‘‘ปุน จปรํ, โลหิจฺจ, อิเธกจฺโจ สตฺถา ยสฺสตฺถาย อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิโต โหติ, สฺวาสฺส สามญฺญตฺโถ อนนุปฺปตฺโต โหติ. โส ตํ สามญฺญตฺถํ อนนุปาปุณิตฺวา สาวกานํ ธมฺมํ เทเสติ – ‘‘อิทํ โว หิตาย, อิทํ โว สุขายา’’ติ. ตสฺส สาวกา สุสฺสูสนฺติ, โสตํ โอทหนฺติ, อญฺญา จิตฺตํ อุปฏฺฐเปนฺติ, น จ โวกฺกมฺม สตฺถุสาสนา วตฺตนฺติ. โส เอวมสฺส โจเทตพฺโพ – ‘‘อายสฺมา โข ยสฺสตฺถาย อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิโต, โส เต สามญฺญตฺโถ อนนุปฺปตฺโต. ตํ ตฺวํ สามญฺญตฺถํ อนนุปาปุณิตฺวา สาวกานํ ธมฺมํ เทเสสิ – ‘อิทํ โว หิตาย อิทํ โว สุขายา’ติ. ตสฺส เต สาวกา สุสฺสูสนฺติ, โสตํ โอทหนฺติ, อญฺญา จิตฺตํ อุปฏฺฐเปนฺติ, น จ โวกฺกมฺม สตฺถุสาสนา วตฺตนฺติ. เสยฺยถาปิ นาม สกํ เขตฺตํ โอหาย ปรํ เขตฺตํ นิทฺทายิตพฺพํ มญฺเญยฺย[Pg.220], เอวํ สมฺปทมิทํ ปาปกํ โลภธมฺมํ วทามิ – กิญฺหิ ปโร ปรสฺส กริสฺสตี’’ติ. อยํ โข, โลหิจฺจ, ทุติโย สตฺถา, โย, โลเก โจทนารโห; โย จ ปเนวรูปํ สตฺถารํ โจเทติ, สา โจทนา ภูตา ตจฺฉา ธมฺมิกา อนวชฺชา. 514. « De plus, Lohicca, il y a ici un certain enseignant qui est parti de la maison pour la vie sans foyer dans un certain but, mais ce but de la vie ascétique n'est pas encore atteint par lui. Sans avoir atteint ce but de la vie ascétique, il enseigne le Dhamma à ses disciples en disant : 'Ceci est pour votre bien, ceci est pour votre bonheur.' Ses disciples l'écoutent, prêtent l'oreille, appliquent leur esprit à la connaissance et ne s'écartent pas des instructions de l'enseignant. Un tel enseignant devrait être blâmé ainsi : 'Vénérable, vous êtes parti de la maison pour la vie sans foyer dans un certain but, mais ce but de la vie ascétique n'est pas encore atteint par vous. Sans l'avoir atteint, vous enseignez le Dhamma à vos disciples en disant : "Ceci est pour votre bien, ceci est pour votre bonheur." Or vos disciples vous écoutent, prêtent l'oreille, appliquent leur esprit à la connaissance et ne s'écartent pas de vos instructions. C'est comme si l'on délaissait son propre champ pour penser qu'il faille désherber le champ d'autrui ; je dis que cette doctrine de convoitise est malfaisante, car que pourrait faire un autre pour un autre ?' C'est là, Lohicca, le deuxième enseignant qui est digne de blâme dans le monde ; et si quelqu'un blâme un tel enseignant, ce blâme est fondé, véridique, conforme au Dhamma et irréprochable. » ๕๑๕. ‘‘ปุน จปรํ, โลหิจฺจ, อิเธกจฺโจ สตฺถา ยสฺสตฺถาย อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิโต โหติ, สฺวาสฺส สามญฺญตฺโถ อนุปฺปตฺโต โหติ. โส ตํ สามญฺญตฺถํ อนุปาปุณิตฺวา สาวกานํ ธมฺมํ เทเสติ – ‘‘อิทํ โว หิตาย อิทํ โว สุขายา’’ติ. ตสฺส สาวกา น สุสฺสูสนฺติ, น โสตํ โอทหนฺติ, น อญฺญา จิตฺตํ อุปฏฺฐเปนฺติ, โวกฺกมฺม จ สตฺถุสาสนา วตฺตนฺติ. โส เอวมสฺส โจเทตพฺโพ – ‘‘อายสฺมา โข ยสฺสตฺถาย อคารสฺมา อนคาริยํ ปพฺพชิโต, โส เต สามญฺญตฺโถ อนุปฺปตฺโต. ตํ ตฺวํ สามญฺญตฺถํ อนุปาปุณิตฺวา สาวกานํ ธมฺมํ เทเสสิ – ‘อิทํ โว หิตาย อิทํ โว สุขายา’ติ. ตสฺส เต สาวกา น สุสฺสูสนฺติ, น โสตํ โอทหนฺติ, น อญฺญา จิตฺตํ อุปฏฺฐเปนฺติ, โวกฺกมฺม จ สตฺถุสาสนา วตฺตนฺติ. เสยฺยถาปิ นาม ปุราณํ พนฺธนํ ฉินฺทิตฺวา อญฺญํ นวํ พนฺธนํ กเรยฺย, เอวํ สมฺปทมิทํ ปาปกํ โลภธมฺมํ วทามิ, กิญฺหิ ปโร ปรสฺส กริสฺสตี’’ติ. อยํ โข, โลหิจฺจ, ตติโย สตฺถา, โย โลเก โจทนารโห; โย จ ปเนวรูปํ สตฺถารํ โจเทติ, สา โจทนา ภูตา ตจฺฉา ธมฺมิกา อนวชฺชา. อิเม โข, โลหิจฺจ, ตโย สตฺถาโร, เย โลเก โจทนารหา, โย จ ปเนวรูเป สตฺถาโร โจเทติ, สา โจทนา ภูตา ตจฺฉา ธมฺมิกา อนวชฺชาติ. 515. « De plus, Lohicca, il y a ici un certain maître qui est sorti de la vie domestique pour la vie sans foyer dans le but pour lequel on devient ascète, et il a atteint ce but de la vie d'ascète. Ayant atteint ce but de la vie d'ascète, il enseigne le Dhamma à ses disciples en disant : “Ceci est pour votre bien, ceci est pour votre bonheur.” Mais ses disciples ne veulent pas l'écouter, ne prêtent pas l'oreille, n'appliquent pas leur esprit à la compréhension, et s'écartent des instructions du maître en agissant autrement. On devrait réprimander un tel maître ainsi : “Vénérable, vous êtes sorti de la vie domestique pour la vie sans foyer dans le but pour lequel on devient ascète, et vous avez atteint ce but de la vie d'ascète. Ayant atteint ce but de la vie d'ascète, vous enseignez le Dhamma à vos disciples en disant : ‘Ceci est pour votre bien, ceci est pour votre bonheur.’ Mais vos disciples ne veulent pas vous écouter, ne prêtent pas l'oreille, n'appliquent pas leur esprit à la compréhension, et s'écartent de vos instructions en agissant autrement. C'est comme si, après avoir rompu un ancien lien, on en créait un nouveau ; je déclare que cela est une mauvaise disposition de convoitise. En effet, que peut faire un homme pour un autre ?” C'est là, Lohicca, le troisième maître dans le monde qui mérite d'être réprimandé ; et si quelqu'un réprimande un tel maître, sa réprimande est fondée, véridique, conforme au Dhamma et exempte de faute. Tels sont, Lohicca, les trois maîtres qui, dans le monde, méritent d'être réprimandés, et si quelqu'un réprimande de tels maîtres, sa réprimande est fondée, véridique, conforme au Dhamma et exempte de faute. » Voilà ce que dit le Bienheureux. นโจทนารหสตฺถุ Le maître qui ne mérite pas d'être réprimandé ๕๑๖. เอวํ วุตฺเต, โลหิจฺโจ พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อตฺถิ ปน, โภ โคตม, โกจิ สตฺถา, โย โลเก นโจทนารโห’’ติ? ‘‘อตฺถิ โข, โลหิจฺจ, สตฺถา, โย โลเก นโจทนารโห’’ติ. ‘‘กตโม ปน โส, โภ โคตม, สตฺถา, โย โลเก นโจทนารโห’’ติ? 516. Cela ayant été dit, le brahmane Lohicca dit ceci au Bienheureux : « Mais existe-t-il, monsieur Gotama, un maître dans le monde qui ne mérite pas d'être réprimandé ? » — « Il existe, Lohicca, un maître dans le monde qui ne mérite pas d'être réprimandé. » — « Mais quel est donc, monsieur Gotama, ce maître dans le monde qui ne mérite pas d'être réprimandé ? » ‘‘อิธ, โลหิจฺจ, ตถาคโต โลเก อุปฺปชฺชติ อรหํ, สมฺมาสมฺพุทฺโธ…เป… (ยถา ๑๙๐-๒๑๒ อนุจฺเฉเทสุ เอวํ วิตฺถาเรตพฺพํ). เอวํ โข, โลหิจฺจ, ภิกฺขุ สีลสมฺปนฺโน [Pg.221] โหติ…เป… ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ… ยสฺมึ โข, โลหิจฺจ, สตฺถริ สาวโก เอวรูปํ อุฬารํ วิเสสํ อธิคจฺฉติ, อยมฺปิ โข, โลหิจฺจ, สตฺถา, โย โลเก นโจทนารโห. โย จ ปเนวรูปํ สตฺถารํ โจเทติ, สา โจทนา อภูตา อตจฺฉา อธมฺมิกา สาวชฺชา…เป… ทุติยํ ฌานํ…เป… ตติยํ ฌานํ…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. ยสฺมึ โข, โลหิจฺจ, สตฺถริ สาวโก เอวรูปํ อุฬารํ วิเสสํ อธิคจฺฉติ, อยมฺปิ โข, โลหิจฺจ, สตฺถา, โย โลเก นโจทนารโห, โย จ ปเนวรูปํ สตฺถารํ โจเทติ, สา โจทนา อภูตา อตจฺฉา อธมฺมิกา สาวชฺชา… ญาณทสฺสนาย จิตฺตํ อภินีหรติ อภินินฺนาเมติ…เป… ยสฺมึ โข, โลหิจฺจ, สตฺถริ สาวโก เอวรูปํ อุฬารํ วิเสสํ อธิคจฺฉติ, อยมฺปิ โข, โลหิจฺจ, สตฺถา, โย โลเก นโจทนารโห, โย จ ปเนวรูปํ สตฺถารํ โจเทติ, สา โจทนา อภูตา อตจฺฉา อธมฺมิกา สาวชฺชา… นาปรํ อิตฺถตฺตายาติ ปชานาติ. ยสฺมึ โข, โลหิจฺจ, สตฺถริ สาวโก เอวรูปํ อุฬารํ วิเสสํ อธิคจฺฉติ, อยมฺปิ โข, โลหิจฺจ, สตฺถา, โย โลเก นโจทนารโห, โย จ ปเนวรูปํ สตฺถารํ โจเทติ, สา โจทนา อภูตา อตจฺฉา อธมฺมิกา สาวชฺชา’’ติ. « Ici, Lohicca, un Tathāgata apparaît dans le monde, un Arahant, un pleinement Éveillé... (à développer comme dans les paragraphes 190-212). C'est ainsi, Lohicca, qu'un moine est accompli en vertu... il entre et demeure dans le premier jhana... Lorsqu'auprès d'un tel maître, Lohicca, un disciple atteint une distinction aussi sublime, ce maître-là, Lohicca, ne mérite pas d'être réprimandé dans le monde. Quiconque réprimanderait un tel maître, sa réprimande serait fausse, mensongère, injuste et blâmable... il entre et demeure dans le deuxième jhana... le troisième jhana... le quatrième jhana. Lorsqu'auprès d'un tel maître, Lohicca, un disciple atteint une distinction aussi sublime, ce maître-là, Lohicca, ne mérite pas d'être réprimandé dans le monde. Quiconque réprimanderait un tel maître, sa réprimande serait fausse, mensongère, injuste et blâmable... Il dirige et tourne son esprit vers la connaissance et la vision... Lorsqu'auprès d'un tel maître, Lohicca, un disciple atteint une distinction aussi sublime, ce maître-là, Lohicca, ne mérite pas d'être réprimandé dans le monde. Quiconque réprimanderait un tel maître, sa réprimande serait fausse, mensongère, injuste et blâmable... Il comprend : “Il n'y a plus rien au-delà de cet état.” Lorsqu'auprès d'un tel maître, Lohicca, un disciple atteint une distinction aussi sublime, ce maître-là, Lohicca, ne mérite pas d'être réprimandé dans le monde. Quiconque réprimanderait un tel maître, sa réprimande serait fausse, mensongère, injuste et blâmable. » Voilà ce que dit le Bienheureux. ๕๑๗. เอวํ วุตฺเต, โลหิจฺโจ พฺราหฺมโณ ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘เสยฺยถาปิ, โภ โคตม, ปุริโส ปุริสํ นรกปปาตํ ปตนฺตํ เกเสสุ คเหตฺวา อุทฺธริตฺวา ถเล ปติฏฺฐเปยฺย, เอวเมวาหํ โภตา โคตเมน นรกปปาตํ ปปตนฺโต อุทฺธริตฺวา ถเล ปติฏฺฐาปิโต. อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตม, อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตม, เสยฺยถาปิ, โภ โคตม, นิกฺกุชฺชิตํ วา อุกฺกุชฺเชยฺย, ปฏิจฺฉนฺนํ วา วิวเรยฺย, มูฬฺหสฺส วา มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย, อนฺธกาเร วา เตลปชฺโชตํ ธาเรยฺย, ‘จกฺขุมนฺโต รูปานิ ทกฺขนฺตี’ติ. เอวเมวํ โภตา โคตเมน อเนกปริยาเยน ธมฺโม ปกาสิโต. เอสาหํ ภวนฺตํ โคตมํ สรณํ คจฺฉามิ ธมฺมญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ. อุปาสกํ มํ ภวํ โคตโม ธาเรตุ อชฺชตคฺเค ปาณุเปตํ สรณํ คต’’นฺติ. 517. Cela ayant été dit, le brahmane Lohicca dit ceci au Bienheureux : « C'est comme si, monsieur Gotama, un homme saisissait par les cheveux un autre homme qui tombait dans un précipice infernal pour le remonter et le placer sur la terre ferme ; de la même manière, alors que je tombais dans le précipice infernal des vues fausses, monsieur Gotama m'en a remonté et m'a placé sur la terre ferme de la vue juste. Magnifique, monsieur Gotama ! Magnifique, monsieur Gotama ! C'est comme si l'on redressait ce qui était renversé, si l'on révélait ce qui était caché, si l'on montrait le chemin à celui qui s'était égaré, ou si l'on apportait une lampe à huile dans l'obscurité pour que ceux qui ont des yeux puissent voir les formes. De la même manière, monsieur Gotama a exposé le Dhamma de multiples façons. Je prends refuge en monsieur Gotama, dans le Dhamma et dans la communauté des moines. Que monsieur Gotama me considère comme un disciple laïc ayant pris refuge dès aujourd'hui et pour toute la durée de ma vie. » โลหิจฺจสุตฺตํ นิฏฺฐิตํ ทฺวาทสมํ. Fin du Lohicca Sutta, le douzième. ๑๓. เตวิชฺชสุตฺตํ 13. Le Tevijja Sutta ๕๑๘. เอวํ [Pg.222] เม สุตํ – เอกํ สมยํ ภควา โกสเลสุ จาริกํ จรมาโน มหตา ภิกฺขุสงฺเฆน สทฺธึ ปญฺจมตฺเตหิ ภิกฺขุสเตหิ เยน มนสากฏํ นาม โกสลานํ พฺราหฺมณคาโม ตทวสริ. ตตฺร สุทํ ภควา มนสากเฏ วิหรติ อุตฺตเรน มนสากฏสฺส อจิรวติยา นทิยา ตีเร อมฺพวเน. 518. Ainsi ai-je entendu. Une fois, le Bienheureux voyageait dans le pays de Kosala avec une grande communauté de moines d'environ cinq cents membres, et il arriva au village de brahmanes de Kosala nommé Manasākaṭa. Là, le Bienheureux résidait à Manasākaṭa, au nord du village, sur la rive de la rivière Aciravatī, dans un bois de manguiers. ๕๑๙. เตน โข ปน สมเยน สมฺพหุลา อภิญฺญาตา อภิญฺญาตา พฺราหฺมณมหาสาลา มนสากเฏ ปฏิวสนฺติ, เสยฺยถิทํ – จงฺกี พฺราหฺมโณ ตารุกฺโข พฺราหฺมโณ โปกฺขรสาติ พฺราหฺมโณ ชาณุโสณิ พฺราหฺมโณ โตเทยฺโย พฺราหฺมโณ อญฺเญ จ อภิญฺญาตา อภิญฺญาตา พฺราหฺมณมหาสาลา. 519. À cette époque, de nombreux brahmanes de grande lignée, renommés et célèbres, séjournaient à Manasākaṭa, à savoir : le brahmane Caṅkī, le brahmane Tārukkha, le brahmane Pokkharasāti, le brahmane Jāṇusoṇi, le brahmane Todeyya, ainsi que d'autres brahmanes de grande lignée renommés. ๕๒๐. อถ โข วาเสฏฺฐภารทฺวาชานํ มาณวานํ ชงฺฆวิหารํ อนุจงฺกมนฺตานํ อนุวิจรนฺตานํ มคฺคามคฺเค กถา อุทปาทิ. อถ โข วาเสฏฺโฐ มาณโว เอวมาห – ‘‘อยเมว อุชุมคฺโค, อยมญฺชสายโน นิยฺยานิโก นิยฺยาติ ตกฺกรสฺส พฺรหฺมสหพฺยตาย, ยฺวายํ อกฺขาโต พฺราหฺมเณน โปกฺขรสาตินา’’ติ. ภารทฺวาโชปิ มาณโว เอวมาห – ‘‘อยเมว อุชุมคฺโค, อยมญฺชสายโน นิยฺยานิโก, นิยฺยาติ ตกฺกรสฺส พฺรหฺมสหพฺยตาย, ยฺวายํ อกฺขาโต พฺราหฺมเณน ตารุกฺเขนา’’ติ. เนว โข อสกฺขิ วาเสฏฺโฐ มาณโว ภารทฺวาชํ มาณวํ สญฺญาเปตุํ, น ปน อสกฺขิ ภารทฺวาโช มาณโวปิ วาเสฏฺฐํ มาณวํ สญฺญาเปตุํ. 520. Alors, alors que les jeunes brahmanes Vāseṭṭha et Bhāradvāja se promenaient pour faire de l'exercice, une discussion s'éleva entre eux sur ce qui est le chemin et ce qui n'est pas le chemin. Le jeune Vāseṭṭha dit ceci : « Ceci est le seul chemin direct, c'est la route royale, le chemin de la délivrance qui mène celui qui le pratique à l'union avec Brahmā, tel qu'enseigné par le brahmane Pokkharasāti. » Le jeune Bhāradvāja dit ceci aussi : « Ceci est le seul chemin direct, c'est la route royale, le chemin de la délivrance qui mène celui qui le pratique à l'union avec Brahmā, tel qu'enseigné par le brahmane Tārukkha. » Mais ni le jeune Vāseṭṭha ne put convaincre le jeune Bhāradvāja, ni le jeune Bhāradvāja ne put convaincre le jeune Vāseṭṭha. ๕๒๑. อถ โข วาเสฏฺโฐ มาณโว ภารทฺวาชํ มาณวํ อามนฺเตสิ – ‘‘อยํ โข, ภารทฺวาช, สมโณ โคตโม สกฺยปุตฺโต สกฺยกุลา ปพฺพชิโต มนสากเฏ วิหรติ อุตฺตเรน มนสากฏสฺส อจิรวติยา นทิยา ตีเร อมฺพวเน. ตํ โข ปน ภวนฺตํ โคตมํ เอวํ กลฺยาโณ กิตฺติสทฺโท อพฺภุคฺคโต – ‘‘อิติปิ โส ภควา อรหํ สมฺมาสมฺพุทฺโธ วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน สุคโต โลกวิทู อนุตฺตโร ปุริสทมฺมสารถิ สตฺถา [Pg.223] เทวมนุสฺสานํ พุทฺโธ ภควา’’ติ. อายาม, โภ ภารทฺวาช, เยน สมโณ โคตโม เตนุปสงฺกมิสฺสาม; อุปสงฺกมิตฺวา เอตมตฺถํ สมณํ โคตมํ ปุจฺฉิสฺสาม. ยถา โน สมโณ โคตโม พฺยากริสฺสติ, ตถา นํ ธาเรสฺสามา’’ติ. ‘‘เอวํ, โภ’’ติ โข ภารทฺวาโช มาณโว วาเสฏฺฐสฺส มาณวสฺส ปจฺจสฺโสสิ. 521. Alors, le jeune Vāseṭṭha s'adressa au jeune Bhāradvāja : « Bhāradvāja, sache que ce reclus Gotama, fils des Sakya, issu de la lignée des Sakya, séjourne à Manasākaṭa, au nord du village, sur la rive du fleuve Aciravatī, dans la forêt de manguiers. Or, une renommée élogieuse s'est ainsi répandue à propos de ce vénérable Gotama : "C'est pour cette raison que ce Bienheureux est l'Arahant, le Parfaitement Éveillé, accompli dans la connaissance et la conduite, le Bien-Allé, le connaisseur des mondes, l'inégalable guide des hommes à dresser, le maître des dieux et des hommes, l'Éveillé, le Bienheureux." Allons, cher Bhāradvāja, rendons-nous auprès du reclus Gotama ; après l'avoir approché, nous l'interrogerons sur ce sujet. Telle sera la réponse que nous donnera le reclus Gotama, telle nous la retiendrons. » — « Très bien, cher ami », répondit le jeune Bhāradvāja au jeune Vāseṭṭha. มคฺคามคฺคกถา Discours sur le vrai et le faux chemin ๕๒๒. อถ โข วาเสฏฺฐภารทฺวาชา มาณวา เยน ภควา เตนุปสงฺกมึสุ; อุปสงฺกมิตฺวา ภควตา สทฺธึ สมฺโมทึสุ. สมฺโมทนียํ กถํ สารณียํ วีติสาเรตฺวา เอกมนฺตํ นิสีทึสุ. เอกมนฺตํ นิสินฺโน โข วาเสฏฺโฐ มาณโว ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘อิธ, โภ โคตม, อมฺหากํ ชงฺฆวิหารํ อนุจงฺกมนฺตานํ อนุวิจรนฺตานํ มคฺคามคฺเค กถา อุทปาทิ. อหํ เอวํ วทามิ – ‘อยเมว อุชุมคฺโค, อยมญฺชสายโน นิยฺยานิโก นิยฺยาติ ตกฺกรสฺส พฺรหฺมสหพฺยตาย, ยฺวายํ อกฺขาโต พฺราหฺมเณน โปกฺขรสาตินา’ติ. ภารทฺวาโช มาณโว เอวมาห – ‘อยเมว อุชุมคฺโค อยมญฺชสายโน นิยฺยานิโก นิยฺยาติ ตกฺกรสฺส พฺรหฺมสหพฺยตาย, ยฺวายํ อกฺขาโต พฺราหฺมเณน ตารุกฺเขนา’ติ. เอตฺถ, โภ โคตม, อตฺเถว วิคฺคโห, อตฺถิ วิวาโท, อตฺถิ นานาวาโท’’ติ. 522. Alors les jeunes Vāseṭṭha et Bhāradvāja se rendirent auprès du Bienheureux ; y étant arrivés, ils échangèrent avec lui des salutations amicales. Après avoir conclu ces paroles de courtoisie et d'amitié, ils s'assirent à ses côtés. Une fois assis, le jeune Vāseṭṭha s'adressa au Bienheureux : « Maître Gotama, tandis que nous marchions l'un derrière l'autre pour nous dégourdir les jambes, une discussion s'est élevée entre nous au sujet du vrai et du faux chemin. Je disais : "Ceci est le seul chemin droit, ceci est la voie directe qui mène au salut et conduit celui qui la suit à l'union avec Brahmā, telle qu'elle a été enseignée par le brahmane Pokkharasāti." Le jeune Bhāradvāja, lui, disait : "Ceci est le seul chemin droit, ceci est la voie directe qui mène au salut et conduit celui qui la suit à l'union avec Brahmā, telle qu'elle a été enseignée par le brahmane Tārukkha." Sur ce point, Maître Gotama, il y a conflit, il y a dispute, il y a divergence d'opinions. » ๕๒๓. ‘‘อิติ กิร, วาเสฏฺฐ, ตฺวํ เอวํ วเทสิ – ‘‘อยเมว อุชุมคฺโค, อยมญฺชสายโน นิยฺยานิโก นิยฺยาติ ตกฺกรสฺส พฺรหฺมสหพฺยตาย, ยฺวายํ อกฺขาโต พฺราหฺมเณน โปกฺขรสาตินา’’ติ. ภารทฺวาโช มาณโว เอวมาห – ‘‘อยเมว อุชุมคฺโค อยมญฺชสายโน นิยฺยานิโก นิยฺยาติ ตกฺกรสฺส พฺรหฺมสหพฺยตาย, ยฺวายํ อกฺขาโต พฺราหฺมเณน ตารุกฺเขนา’’ติ. อถ กิสฺมึ ปน โว, วาเสฏฺฐ, วิคฺคโห, กิสฺมึ วิวาโท, กิสฺมึ นานาวาโท’’ติ? 523. « Ainsi donc, Vāseṭṭha, tu affirmes : "Ceci est le seul chemin droit, ceci est la voie directe qui mène au salut et conduit celui qui la suit à l'union avec Brahmā, telle qu'elle a été enseignée par le brahmane Pokkharasāti." Et le jeune Bhāradvāja affirme : "Ceci est le seul chemin droit, ceci est la voie directe qui mène au salut et conduit celui qui la suit à l'union avec Brahmā, telle qu'elle a été enseignée par le brahmane Tārukkha." Mais alors, Vāseṭṭha, sur quel point porte votre conflit, votre dispute, votre divergence d'opinions ? » ๕๒๔. ‘‘มคฺคามคฺเค, โภ โคตม. กิญฺจาปิ, โภ โคตม, พฺราหฺมณา นานามคฺเค ปญฺญเปนฺติ, อทฺธริยา พฺราหฺมณา ติตฺติริยา พฺราหฺมณา ฉนฺโทกา พฺราหฺมณา พวฺหาริชฺฌา พฺราหฺมณา, อถ โข สพฺพานิ ตานิ นิยฺยานิกา นิยฺยนฺติ ตกฺกรสฺส พฺรหฺมสหพฺยตาย. 524. « Sur le vrai et le faux chemin, Maître Gotama. Bien que les brahmanes enseignent des chemins différents — les brahmanes Addhariyā, les brahmanes Tittiriyā, les brahmanes Chandokā, les brahmanes Bavhārijjhā — tous ces chemins mènent au salut et conduisent celui qui les suit à l'union avec Brahmā. » ‘‘เสยฺยถาปิ[Pg.224], โภ โคตม, คามสฺส วา นิคมสฺส วา อวิทูเร พหูนิ เจปิ นานามคฺคานิ ภวนฺติ, อถ โข สพฺพานิ ตานิ คามสโมสรณานิ ภวนฺติ; เอวเมว โข, โภ โคตม, กิญฺจาปิ พฺราหฺมณา นานามคฺเค ปญฺญเปนฺติ, อทฺธริยา พฺราหฺมณา ติตฺติริยา พฺราหฺมณา ฉนฺโทกา พฺราหฺมณา พวฺหาริชฺฌา พฺราหฺมณา, อถ โข สพฺพานิ ตานิ นิยฺยานิกา นิยฺยนฺติ ตกฺกรสฺส พฺรหฺมสหพฺยตายา’’ติ. « Tout comme, Maître Gotama, il peut y avoir plusieurs chemins différents à proximité d'un village ou d'un bourg, mais qu'ils finissent tous par se rejoindre dans ce même village ; de même, Maître Gotama, bien que les brahmanes enseignent des chemins différents — les brahmanes Addhariyā, les brahmanes Tittiriyā, les brahmanes Chandokā, les brahmanes Bavhārijjhā — tous ces chemins mènent au salut et conduisent celui qui les suit à l'union avec Brahmā. », déclara Vāseṭṭha. วาเสฏฺฐมาณวานุโยโค L'examen du jeune Vāseṭṭha ๕๒๕. ‘‘นิยฺยนฺตีติ วาเสฏฺฐ วเทสิ’’? ‘‘นิยฺยนฺตีติ, โภ โคตม, วทามิ’’. ‘‘นิยฺยนฺตีติ, วาเสฏฺฐ, วเทสิ’’? ‘‘นิยฺยนฺตีติ, โภ โคตม, วทามิ’’. ‘‘นิยฺยนฺตีติ, วาเสฏฺฐ, วเทสิ’’? ‘‘นิยฺยนฺตี’’ติ, โภ โคตม, วทามิ’’. 525. « Tu dis qu'ils y conduisent, Vāseṭṭha ? » — « Je dis qu'ils y conduisent, Maître Gotama. » — « Tu dis qu'ils y conduisent, Vāseṭṭha ? » — « Je dis qu'ils y conduisent, Maître Gotama. » — « Tu dis qu'ils y conduisent, Vāseṭṭha ? » — « Je dis qu'ils y conduisent, Maître Gotama. » ‘‘กึ ปน, วาเสฏฺฐ, อตฺถิ โกจิ เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ เอกพฺราหฺมโณปิ, เยน พฺรหฺมา สกฺขิทิฏฺโฐ’’ติ? ‘‘โน หิทํ, โภ โคตม’’. « Mais alors, Vāseṭṭha, y a-t-il un seul brahmane parmi ceux qui sont versés dans les trois Védas qui ait vu Brahmā face à face ? » — « Non, Maître Gotama. » ‘‘กึ ปน, วาเสฏฺฐ, อตฺถิ โกจิ เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ เอกาจริโยปิ, เยน พฺรหฺมา สกฺขิทิฏฺโฐ’’ติ? ‘‘โน หิทํ, โภ โคตม’’. « Mais alors, Vāseṭṭha, y a-t-il un seul maître parmi ces brahmanes versés dans les trois Védas qui ait vu Brahmā face à face ? » — « Non, Maître Gotama. » ‘‘กึ ปน, วาเสฏฺฐ, อตฺถิ โกจิ เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ เอกาจริยปาจริโยปิ, เยน พฺรหฺมา สกฺขิทิฏฺโฐ’’ติ? ‘‘โน หิทํ, โภ โคตม’’. « Mais alors, Vāseṭṭha, y a-t-il un seul maître de maîtres parmi ces brahmanes versés dans les trois Védas qui ait vu Brahmā face à face ? » — « Non, Maître Gotama. » ‘‘กึ ปน, วาเสฏฺฐ, อตฺถิ โกจิ เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ ยาว สตฺตมา อาจริยามหยุคา เยน พฺรหฺมา สกฺขิทิฏฺโฐ’’ติ? ‘‘โน หิทํ, โภ โคตม’’. « Mais alors, Vāseṭṭha, y a-t-il un seul maître parmi ces brahmanes versés dans les trois Védas, jusqu'à la septième génération de maîtres, qui ait vu Brahmā face à face ? » — « Non, Maître Gotama. » ๕๒๖. ‘‘กึ ปน, วาเสฏฺฐ, เยปิ เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ ปุพฺพกา อิสโย มนฺตานํ กตฺตาโร มนฺตานํ ปวตฺตาโร, เยสมิทํ เอตรหิ เตวิชฺชา พฺราหฺมณา โปราณํ มนฺตปทํ คีตํ ปวุตฺตํ สมิหิตํ, ตทนุคายนฺติ, ตทนุภาสนฺติ, ภาสิตมนุภาสนฺติ, วาจิตมนุวาเจนฺติ, เสยฺยถิทํ – อฏฺฐโก วามโก วามเทโว เวสฺสามิตฺโต ยมตคฺคิ องฺคีรโส ภารทฺวาโช วาเสฏฺโฐ กสฺสโป ภคุ. เตปิ เอวมาหํสุ – ‘มยเมตํ ชานาม, มยเมตํ ปสฺสาม, ยตฺถ วา พฺรหฺมา, เยน วา พฺรหฺมา, ยหึ วา พฺรหฺมา’’’ติ? ‘‘โน หิทํ, โภ โคตม’’. 526. « Mais alors, Vāseṭṭha, même ces anciens sages des brahmanes versés dans les trois Védas, créateurs des hymnes, transmetteurs des hymnes, dont les brahmanes d'aujourd'hui chantent, récitent et répètent les anciennes paroles sacrées, telles qu'elles ont été chantées, proclamées et recueillies — à savoir Aṭṭhaka, Vāmaka, Vāmadeva, Vessāmitta, Yamataggi, Aṅgīrasa, Bhāradvāja, Vāseṭṭha, Kassapa et Bhagu — ont-ils eux-mêmes jamais affirmé : "Nous savons ceci, nous voyons ceci : voici où est Brahmā, voici d'où vient Brahmā, voici où demeure Brahmā" ? » — « Non, Maître Gotama. » ๕๒๗. ‘‘อิติ [Pg.225] กิร, วาเสฏฺฐ, นตฺถิ โกจิ เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ เอกพฺราหฺมโณปิ, เยน พฺรหฺมา สกฺขิทิฏฺโฐ. นตฺถิ โกจิ เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ เอกาจริโยปิ, เยน พฺรหฺมา สกฺขิทิฏฺโฐ. นตฺถิ โกจิ เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ เอกาจริยปาจริโยปิ, เยน พฺรหฺมา สกฺขิทิฏฺโฐ. นตฺถิ โกจิ เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ ยาว สตฺตมา อาจริยามหยุคา เยน พฺรหฺมา สกฺขิทิฏฺโฐ. เยปิ กิร เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ ปุพฺพกา อิสโย มนฺตานํ กตฺตาโร มนฺตานํ ปวตฺตาโร, เยสมิทํ เอตรหิ เตวิชฺชา พฺราหฺมณา โปราณํ มนฺตปทํ คีตํ ปวุตฺตํ สมิหิตํ, ตทนุคายนฺติ, ตทนุภาสนฺติ, ภาสิตมนุภาสนฺติ, วาจิตมนุวาเจนฺติ, เสยฺยถิทํ – อฏฺฐโก วามโก วามเทโว เวสฺสามิตฺโต ยมตคฺคิ องฺคีรโส ภารทฺวาโช วาเสฏฺโฐ กสฺสโป ภคุ, เตปิ น เอวมาหํสุ – ‘มยเมตํ ชานาม, มยเมตํ ปสฺสาม, ยตฺถ วา พฺรหฺมา, เยน วา พฺรหฺมา, ยหึ วา พฺรหฺมา’ติ. เตว เตวิชฺชา พฺราหฺมณา เอวมาหํสุ – ‘ยํ น ชานาม, ยํ น ปสฺสาม, ตสฺส สหพฺยตาย มคฺคํ เทเสม. อยเมว อุชุมคฺโค อยมญฺชสายโน นิยฺยานิโก, นิยฺยาติ ตกฺกรสฺส พฺรหฺมสหพฺยตายา’’’ติ. 527. « Ainsi donc, Vāseṭṭha, il semble qu’aucun des brahmanes versés dans les trois Védas n'ait vu Brahmā face à face. Aucun de leurs maîtres ne l'a vu face à face. Aucun des maîtres de leurs maîtres ne l'a vu face à face. Même jusqu'à la septième génération de maîtres, aucun ne l'a vu face à face. De plus, les anciens rishis des brahmanes versés dans les trois Védas, auteurs et transmetteurs des hymnes, dont les brahmanes d'aujourd'hui chantent et récitent encore les paroles sacrées anciennes — à savoir Atthaka, Vāmaka, Vāmadeva, Vessāmitto, Yamataggi, Aṅgīraso, Bhāradvājo, Vāseṭṭho, Kassapo et Bhagu — même eux n'ont pas affirmé : “Nous savons ceci, nous voyons ceci : là où se trouve Brahmā, par où l'on va à Brahmā, là où réside Brahmā”. Pourtant, ces brahmanes versés dans les trois Védas disent : “Ce que nous ne connaissons pas, ce que nous ne voyons pas, nous enseignons le chemin pour atteindre l'union avec cela. Ce chemin est le seul droit, le seul direct, menant au salut, et il conduit celui qui le suit à l'union avec Brahmā” ». ๕๒๘. ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, วาเสฏฺฐ, นนุ เอวํ สนฺเต เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ อปฺปาฏิหีรกตํ ภาสิตํ สมฺปชฺชตี’’ติ? ‘‘อทฺธา โข, โภ โคตม, เอวํ สนฺเต เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ อปฺปาฏิหีรกตํ ภาสิตํ สมฺปชฺชตี’’ติ. 528. « Que penses-tu, Vāseṭṭha, n'est-il pas vrai que, dans ces conditions, le discours des brahmanes versés dans les trois Védas se révèle sans fondement ? » « Certainement, ô Gautama, dans ces conditions, le discours des brahmanes versés dans les trois Védas se révèle sans fondement. » ‘‘สาธุ, วาเสฏฺฐ, เต วต, วาเสฏฺฐ, เตวิชฺชา พฺราหฺมณา ยํ น ชานนฺติ, ยํ น ปสฺสนฺติ, ตสฺส สหพฺยตาย มคฺคํ เทเสสฺสนฺติ. ‘อยเมว อุชุมคฺโค, อยมญฺชสายโน นิยฺยานิโก, นิยฺยาติ ตกฺกรสฺส พฺรหฺมสหพฺยตายา’ติ, เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. « Bien, Vāseṭṭha. Qu'en effet, Vāseṭṭha, ces brahmanes versés dans les trois Védas enseignent un chemin vers ce qu'ils ne connaissent pas, vers ce qu'ils ne voient pas, en disant : “Ce chemin est le seul droit, le seul direct, menant au salut, et il conduit celui qui le suit à l'union avec Brahmā” — cela est impossible. » ๕๒๙. ‘‘เสยฺยถาปิ, วาเสฏฺฐ, อนฺธเวณิ ปรมฺปรสํสตฺตา ปุริโมปิ น ปสฺสติ, มชฺฌิโมปิ น ปสฺสติ, ปจฺฉิโมปิ น ปสฺสติ. เอวเมว โข, วาเสฏฺฐ, อนฺธเวณูปมํ มญฺเญ เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ ภาสิตํ, ปุริโมปิ น ปสฺสติ, มชฺฌิโมปิ น ปสฺสติ, ปจฺฉิโมปิ น ปสฺสติ. เตสมิทํ เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ ภาสิตํ หสฺสกญฺเญว สมฺปชฺชติ, นามกญฺเญว สมฺปชฺชติ, ริตฺตกญฺเญว สมฺปชฺชติ, ตุจฺฉกญฺเญว สมฺปชฺชติ. 529. « C’est comme, Vāseṭṭha, une file d’aveugles se tenant les uns les autres : celui de devant ne voit pas, celui du milieu ne voit pas, celui de derrière ne voit pas. De même, Vāseṭṭha, je considère que le discours des brahmanes versés dans les trois Védas est comparable à une file d'aveugles : celui de devant ne voit pas, celui du milieu ne voit pas, celui de derrière ne voit pas. Ce discours de ces brahmanes versés dans les trois Védas s'avère n'être que dérisoire, n'être qu'un vain mot, n'être que vide et futile. » ๕๓๐. ‘‘ตํ [Pg.226] กึ มญฺญสิ, วาเสฏฺฐ, ปสฺสนฺติ เตวิชฺชา พฺราหฺมณา จนฺทิมสูริเย, อญฺเญ จาปิ พหุชนา, ยโต จ จนฺทิมสูริยา อุคฺคจฺฉนฺติ, ยตฺถ จ โอคจฺฉนฺติ, อายาจนฺติ โถมยนฺติ ปญฺชลิกา นมสฺสมานา อนุปริวตฺตนฺตี’’ติ? 530. « Que penses-tu, Vāseṭṭha, les brahmanes versés dans les trois Védas voient-ils la lune et le soleil, ainsi que beaucoup d'autres gens ? Et là où la lune et le soleil se lèvent, là où ils se couchent, les prient-ils, les louent-ils, et les vénèrent-ils les mains jointes en suivant leur course ? » ‘‘เอวํ, โภ โคตม, ปสฺสนฺติ เตวิชฺชา พฺราหฺมณา จนฺทิมสูริเย, อญฺเญ จาปิ พหุชนา, ยโต จ จนฺทิมสูริยา อุคฺคจฺฉนฺติ, ยตฺถ จ โอคจฺฉนฺติ, อายาจนฺติ โถมยนฺติ ปญฺชลิกา นมสฺสมานา อนุปริวตฺตนฺตี’’ติ. « Oui, ô Gautama, les brahmanes versés dans les trois Védas voient la lune et le soleil, ainsi que beaucoup d'autres gens. Et là où la lune et le soleil se lèvent, là où ils se couchent, ils les prient, les louent, et les vénèrent les mains jointes en suivant leur course. » ๕๓๑. ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, วาเสฏฺฐ, ยํ ปสฺสนฺติ เตวิชฺชา พฺราหฺมณา จนฺทิมสูริเย, อญฺเญ จาปิ พหุชนา, ยโต จ จนฺทิมสูริยา อุคฺคจฺฉนฺติ, ยตฺถ จ โอคจฺฉนฺติ, อายาจนฺติ โถมยนฺติ ปญฺชลิกา นมสฺสมานา อนุปริวตฺตนฺติ, ปโหนฺติ เตวิชฺชา พฺราหฺมณา จนฺทิมสูริยานํ สหพฺยตาย มคฺคํ เทเสตุํ – ‘‘อยเมว อุชุมคฺโค, อยมญฺชสายโน นิยฺยานิโก, นิยฺยาติ ตกฺกรสฺส จนฺทิมสูริยานํ สหพฺยตายา’’ติ? ‘‘โน หิทํ, โภ โคตม’’. 531. « Que penses-tu, Vāseṭṭha, puisque les brahmanes versés dans les trois Védas voient la lune et le soleil, ainsi que beaucoup d'autres gens, les prient, les louent, et les vénèrent les mains jointes en suivant leur course, ces brahmanes sont-ils pour autant capables d'enseigner le chemin pour atteindre l'union avec la lune et le soleil en disant : “Ce chemin est le seul droit, le seul direct, menant au salut, et il conduit celui qui le suit à l'union avec la lune et le soleil” ? » « Non, ô Gautama. » ‘‘อิติ กิร, วาเสฏฺฐ, ยํ ปสฺสนฺติ เตวิชฺชา พฺราหฺมณา จนฺทิมสูริเย, อญฺเญ จาปิ พหุชนา, ยโต จ จนฺทิมสูริยา อุคฺคจฺฉนฺติ, ยตฺถ จ โอคจฺฉนฺติ, อายาจนฺติ โถมยนฺติ ปญฺชลิกา นมสฺสมานา อนุปริวตฺตนฺติ, เตสมฺปิ นปฺปโหนฺติ จนฺทิมสูริยานํ สหพฺยตาย มคฺคํ เทเสตุํ – ‘‘อยเมว อุชุมคฺโค, อยมญฺชสายโน นิยฺยานิโก, นิยฺยาติ ตกฺกรสฺส จนฺทิมสูริยานํ สหพฺยตายา’’ติ. « Ainsi donc, Vāseṭṭha, bien qu'ils voient la lune et le soleil, ainsi que beaucoup d'autres gens, et qu'ils les prient, les louent, et les vénèrent les mains jointes en suivant leur course, ils ne sont pas capables d'enseigner le chemin pour atteindre l'union avec la lune et le soleil en disant : “Ce chemin est le seul droit, le seul direct, menant au salut, et il conduit celui qui le suit à l'union avec la lune et le soleil”. » ๕๓๒. ‘‘อิติ ปน น กิร เตวิชฺเชหิ พฺราหฺมเณหิ พฺรหฺมา สกฺขิทิฏฺโฐ. นปิ กิร เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ อาจริเยหิ พฺรหฺมา สกฺขิทิฏฺโฐ. นปิ กิร เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ อาจริยปาจริเยหิ พฺรหฺมา สกฺขิทิฏฺโฐ. นปิ กิร เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ ยาว สตฺตมา อาจริยามหยุเคหิ พฺรหฺมา สกฺขิทิฏฺโฐ. เยปิ กิร เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ ปุพฺพกา อิสโย มนฺตานํ กตฺตาโร มนฺตานํ ปวตฺตาโร, เยสมิทํ เอตรหิ เตวิชฺชา พฺราหฺมณา โปราณํ มนฺตปทํ คีตํ ปวุตฺตํ สมิหิตํ, ตทนุคายนฺติ, ตทนุภาสนฺติ, ภาสิตมนุภาสนฺติ, วาจิตมนุวาเจนฺติ, เสยฺยถิทํ – อฏฺฐโก วามโก วามเทโว [Pg.227] เวสฺสามิตฺโต ยมตคฺคิ องฺคีรโส ภารทฺวาโช วาเสฏฺโฐ กสฺสโป ภคุ, เตปิ น เอวมาหํสุ – ‘‘มยเมตํ ชานาม, มยเมตํ ปสฺสาม, ยตฺถ วา พฺรหฺมา, เยน วา พฺรหฺมา, ยหึ วา พฺรหฺมา’’ติ. เตว เตวิชฺชา พฺราหฺมณา เอวมาหํสุ – ‘‘ยํ น ชานาม, ยํ น ปสฺสาม, ตสฺส สหพฺยตาย มคฺคํ เทเสม – อยเมว อุชุมคฺโค อยมญฺชสายโน นิยฺยานิโก นิยฺยาติ ตกฺกรสฺส พฺรหฺมสหพฺยตายา’’ติ. 532. « Il semble donc, Vāseṭṭha, qu'aucun des brahmanes versés dans les trois Védas n'ait vu Brahmā face à face. Aucun de leurs maîtres ne l'a vu face à face, ni les maîtres de leurs maîtres, ni même leurs prédécesseurs jusqu'à la septième génération. Même les anciens rishis, auteurs et transmetteurs des hymnes — tels qu'Atthaka, Vāmaka, Vāmadeva, Vessāmitto, Yamataggi, Aṅgīraso, Bhāradvājo, Vāseṭṭho, Kassapo et Bhagu — n'ont pas affirmé savoir ou voir où réside Brahmā. Pourtant, ces brahmanes affirment : “Ce que nous ne connaissons pas, ce que nous ne voyons pas, nous en enseignons le chemin : ce chemin est le seul droit, le seul direct, menant au salut, et il conduit celui qui le suit à l'union avec Brahmā”. » ๕๓๓. ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, วาเสฏฺฐ, นนุ เอวํ สนฺเต เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ อปฺปาฏิหีรกตํ ภาสิตํ สมฺปชฺชตี’’ติ? ‘‘อทฺธา โข, โภ โคตม, เอวํ สนฺเต เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ อปฺปาฏิหีรกตํ ภาสิตํ สมฺปชฺชตี’’ติ. 533. « Que penses-tu, Vāseṭṭha, n'est-il pas vrai que, dans ces conditions, le discours des brahmanes versés dans les trois Védas se révèle sans fondement ? » « Certainement, ô Gautama, dans ces conditions, le discours des brahmanes versés dans les trois Védas se révèle sans fondement. » ‘‘สาธุ, วาเสฏฺฐ, เต วต, วาเสฏฺฐ, เตวิชฺชา พฺราหฺมณา ยํ น ชานนฺติ, ยํ น ปสฺสนฺติ, ตสฺส สหพฺยตาย มคฺคํ เทเสสฺสนฺติ – ‘‘อยเมว อุชุมคฺโค, อยมญฺชสายโน นิยฺยานิโก, นิยฺยาติ ตกฺกรสฺส พฺรหฺมสหพฺยตายา’’ติ, เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. « Bien, Vāseṭṭha. Qu'en effet, Vāseṭṭha, ces brahmanes versés dans les trois Védas enseignent un chemin vers ce qu'ils ne connaissent pas, vers ce qu'ils ne voient pas, en disant : “Ce chemin est le seul droit, le seul direct, menant au salut, et il conduit celui qui le suit à l'union avec Brahmā” — cela est impossible. » ชนปทกลฺยาณีอุปมา « L'analogie de la Belle du pays. » ๕๓๔. ‘‘เสยฺยถาปิ, วาเสฏฺฐ, ปุริโส เอวํ วเทยฺย – ‘‘อหํ ยา อิมสฺมึ ชนปเท ชนปทกลฺยาณี, ตํ อิจฺฉามิ, ตํ กาเมมี’’ติ. ตเมนํ เอวํ วเทยฺยุํ – ‘‘อมฺโภ ปุริส, ยํ ตฺวํ ชนปทกลฺยาณึ อิจฺฉสิ กาเมสิ, ชานาสิ ตํ ชนปทกลฺยาณึ – ขตฺติยี วา พฺราหฺมณี วา เวสฺสี วา สุทฺที วา’’ติ? อิติ ปุฏฺโฐ ‘‘โน’’ติ วเทยฺย. 534. « C'est comme si, Vāseṭṭha, un homme disait : “Je désire, je convoite la plus belle femme de ce pays”. On lui demanderait alors : “Eh bien, mon brave, cette plus belle femme que tu désires et convoites, sais-tu si elle appartient à la caste des guerriers, des brahmanes, des commerçants ou des serviteurs ?” Interrogé de la sorte, il répondrait : “Non”. ‘‘ตเมนํ เอวํ วเทยฺยุํ – ‘‘อมฺโภ ปุริส, ยํ ตฺวํ ชนปทกลฺยาณึ อิจฺฉสิ กาเมสิ, ชานาสิ ตํ ชนปทกลฺยาณึ – เอวํนามา เอวํโคตฺตาติ วา, ทีฆา วา รสฺสา วา มชฺฌิมา วา กาฬี วา สามา วา มงฺคุรจฺฉวี วาติ, อมุกสฺมึ คาเม วา นิคเม วา นคเร วา’’ติ? อิติ ปุฏฺโฐ ‘โน’ติ วเทยฺย. ตเมนํ เอวํ วเทยฺยุํ – ‘‘อมฺโภ ปุริส, ยํ ตฺวํ น ชานาสิ น ปสฺสสิ, ตํ ตฺวํ อิจฺฉสิ กาเมสี’’ติ? อิติ ปุฏฺโฐ ‘‘อามา’’ติ วเทยฺย. « On lui demanderait alors : “Eh bien, mon brave, cette plus belle femme que tu désires et convoites, sais-tu quel est son nom ou son clan ? Est-elle grande, petite ou de taille moyenne ? A-t-elle le teint sombre, doré ou basané ? Vit-elle dans tel village, bourg ou ville ?” Interrogé de la sorte, il répondrait : “Non”. On lui dirait alors : “Ainsi, mon brave, tu désires et convoites celle que tu ne connais pas et que tu n'as jamais vue ?” Interrogé de la sorte, il répondrait : “Oui”. ๕๓๕. ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, วาเสฏฺฐ, นนุ เอวํ สนฺเต ตสฺส ปุริสสฺส อปฺปาฏิหีรกตํ ภาสิตํ สมฺปชฺชตี’’ติ? ‘‘อทฺธา โข, โภ โคตม, เอวํ สนฺเต ตสฺส ปุริสสฺส อปฺปาฏิหีรกตํ ภาสิตํ สมฺปชฺชตี’’ติ. 535. « Qu'en penses-tu, Vāseṭṭha ? S'il en est ainsi, les paroles de cet homme ne s'avèrent-elles pas dépourvues de fondement ? » — « Certes, vénérable Gotama, s'il en est ainsi, les paroles de cet homme s'avèrent tout à fait dépourvues de fondement. » ๕๓๖. ‘‘เอวเมว [Pg.228] โข, วาเสฏฺฐ, น กิร เตวิชฺเชหิ พฺราหฺมเณหิ พฺรหฺมา สกฺขิทิฏฺโฐ, นปิ กิร เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ อาจริเยหิ พฺรหฺมา สกฺขิทิฏฺโฐ, นปิ กิร เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ อาจริยปาจริเยหิ พฺรหฺมา สกฺขิทิฏฺโฐ. นปิ กิร เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ ยาว สตฺตมา อาจริยามหยุเคหิ พฺรหฺมา สกฺขิทิฏฺโฐ. เยปิ กิร เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ ปุพฺพกา อิสโย มนฺตานํ กตฺตาโร มนฺตานํ ปวตฺตาโร, เยสมิทํ เอตรหิ เตวิชฺชา พฺราหฺมณา โปราณํ มนฺตปทํ คีตํ ปวุตฺตํ สมิหิตํ, ตทนุคายนฺติ, ตทนุภาสนฺติ, ภาสิตมนุภาสนฺติ, วาจิตมนุวาเจนฺติ, เสยฺยถิทํ – อฏฺฐโก วามโก วามเทโว เวสฺสามิตฺโต ยมตคฺคิ องฺคีรโส ภารทฺวาโช วาเสฏฺโฐ กสฺสโป ภคุ, เตปิ น เอวมาหํสุ – ‘‘มยเมตํ ชานาม, มยเมตํ ปสฺสาม, ยตฺถ วา พฺรหฺมา, เยน วา พฺรหฺมา, ยหึ วา พฺรหฺมา’’ติ. เตว เตวิชฺชา พฺราหฺมณา เอวมาหํสุ – ‘‘ยํ น ชานาม, ยํ น ปสฺสาม, ตสฺส สหพฺยตาย มคฺคํ เทเสม – อยเมว อุชุมคฺโค อยมญฺชสายโน นิยฺยานิโก นิยฺยาติ ตกฺกรสฺส พฺรหฺมสหพฺยตายา’’ติ. 536. « De la même manière, Vāseṭṭha, il semble qu'aucun des brahmanes instruits dans les trois Védas n'ait vu Brahmā de ses propres yeux. Ni leurs maîtres, ni les maîtres de leurs maîtres, ni même leurs ancêtres jusqu'à la septième génération n'ont vu Brahmā de leurs propres yeux. Même les anciens rishis, auteurs et transmetteurs des hymnes sacrés, dont les brahmanes d'aujourd'hui récitent et répètent les paroles anciennes, les chantant et les déclamant telles qu'elles ont été composées et rassemblées — à savoir Aṭṭhaka, Vāmaka, Vāmadeva, Vessāmitta, Yamataggi, Aṅgīrasa, Bhāradvāja, Vāseṭṭha, Kassapa et Bhagu — même eux n'ont jamais dit : “Nous savons, nous voyons où est Brahmā, par quel chemin on y parvient ou là où il réside”. Pourtant, ces brahmanes instruits dans les trois Védas affirment : “Nous enseignons le chemin vers l'union avec ce que nous ne connaissons pas et ne voyons pas. Voici le seul chemin direct, la voie droite qui mène celui qui l'emprunte à l'union avec Brahmā”. ๕๓๗. ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, วาเสฏฺฐ, นนุ เอวํ สนฺเต เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ อปฺปาฏิหีรกตํ ภาสิตํ สมฺปชฺชตี’’ติ? ‘‘อทฺธา โข, โภ โคตม, เอวํ สนฺเต เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ อปฺปาฏิหีรกตํ ภาสิตํ สมฺปชฺชตี’’ติ. 537. « Qu'en penses-tu, Vāseṭṭha ? S'il en est ainsi, les paroles de ces brahmanes instruits dans les trois Védas ne s'avèrent-elles pas dépourvues de fondement ? » — « Certes, vénérable Gotama, s'il en est ainsi, les paroles de ces brahmanes s'avèrent tout à fait dépourvues de fondement. » ‘‘สาธุ, วาเสฏฺฐ, เต วต, วาเสฏฺฐ, เตวิชฺชา พฺราหฺมณา ยํ น ชานนฺติ, ยํ น ปสฺสนฺติ, ตสฺส สหพฺยตาย มคฺคํ เทเสสฺสนฺติ – อยเมว อุชุมคฺโค อยมญฺชสายโน นิยฺยานิโก นิยฺยาติ ตกฺกรสฺส พฺรหฺมสหพฺยตายาติ เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. « Bien, Vāseṭṭha. En vérité, Vāseṭṭha, que ces brahmanes instruits dans les trois Védas puissent enseigner le chemin vers l'union avec ce qu'ils ne connaissent pas et ne voient pas, en prétendant que “voici le seul chemin direct, la voie droite qui mène celui qui l'emprunte à l'union avec Brahmā”, une telle chose est impossible. » นิสฺเสณีอุปมา La comparaison de l'échelle ๕๓๘. ‘‘เสยฺยถาปิ, วาเสฏฺฐ, ปุริโส จาตุมหาปเถ นิสฺเสณึ กเรยฺย – ปาสาทสฺส อาโรหณาย. ตเมนํ เอวํ วเทยฺยุํ – ‘‘อมฺโภ ปุริส, ยสฺส ตฺวํ ปาสาทสฺส อาโรหณาย นิสฺเสณึ กโรสิ, ชานาสิ ตํ ปาสาทํ – ปุรตฺถิมาย วา ทิสาย ทกฺขิณาย วา ทิสาย ปจฺฉิมาย [Pg.229] วา ทิสาย อุตฺตราย วา ทิสาย อุจฺโจ วา นีโจ วา มชฺฌิโม วา’’ติ? อิติ ปุฏฺโฐ ‘‘โน’’ติ วเทยฺย. 538. « C'est comme si, Vāseṭṭha, un homme construisait une échelle à un carrefour pour monter dans un palais. On lui demanderait alors : “Eh bien, mon brave, ce palais pour lequel tu construis cette échelle, sais-tu s'il se trouve à l'est, au sud, à l'ouest ou au nord ? Est-il haut, bas ou de hauteur moyenne ?” Interrogé de la sorte, il répondrait : “Non”. ‘‘ตเมนํ เอวํ วเทยฺยุํ – ‘‘อมฺโภ ปุริส, ยํ ตฺวํ น ชานาสิ, น ปสฺสสิ, ตสฺส ตฺวํ ปาสาทสฺส อาโรหณาย นิสฺเสณึ กโรสี’’ติ? อิติ ปุฏฺโฐ ‘‘อามา’’ติ วเทยฺย. « On lui demanderait alors : “Eh bien, mon brave, tu construis donc une échelle pour monter dans un palais que tu ne connais pas et que tu n'as jamais vu ?” Interrogé de la sorte, il répondrait : “Oui”. ๕๓๙. ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, วาเสฏฺฐ, นนุ เอวํ สนฺเต ตสฺส ปุริสสฺส อปฺปาฏิหีรกตํ ภาสิตํ สมฺปชฺชตี’’ติ? ‘‘อทฺธา โข, โภ โคตม, เอวํ สนฺเต ตสฺส ปุริสสฺส อปฺปาฏิหีรกตํ ภาสิตํ สมฺปชฺชตี’’ติ. 539. « Qu'en penses-tu, Vāseṭṭha ? S'il en est ainsi, les paroles de cet homme ne s'avèrent-elles pas dépourvues de fondement ? » — « Certes, vénérable Gotama, s'il en est ainsi, les paroles de cet homme s'avèrent tout à fait dépourvues de fondement. » ๕๔๐. ‘‘เอวเมว โข, วาเสฏฺฐ, น กิร เตวิชฺเชหิ พฺราหฺมเณหิ พฺรหฺมา สกฺขิทิฏฺโฐ, นปิ กิร เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ อาจริเยหิ พฺรหฺมา สกฺขิทิฏฺโฐ, นปิ กิร เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ อาจริยปาจริเยหิ พฺรหฺมา สกฺขิทิฏฺโฐ, นปิ กิร เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ ยาว สตฺตมา อาจริยามหยุเคหิ พฺรหฺมา สกฺขิทิฏฺโฐ. เยปิ กิร เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ ปุพฺพกา อิสโย มนฺตานํ กตฺตาโร มนฺตานํ ปวตฺตาโร, เยสมิทํ เอตรหิ เตวิชฺชา พฺราหฺมณา โปราณํ มนฺตปทํ คีตํ ปวุตฺตํ สมิหิตํ, ตทนุคายนฺติ, ตทนุภาสนฺติ, ภาสิตมนุภาสนฺติ, วาจิตมนุวาเจนฺติ, เสยฺยถิทํ – อฏฺฐโก วามโก วามเทโว เวสฺสามิตฺโต ยมตคฺคิ องฺคีรโส ภารทฺวาโช วาเสฏฺโฐ กสฺสโป ภคุ, เตปิ น เอวมาหํสุ – มยเมตํ ชานาม, มยเมตํ ปสฺสาม, ยตฺถ วา พฺรหฺมา, เยน วา พฺรหฺมา, ยหึ วา พฺรหฺมาติ. เตว เตวิชฺชา พฺราหฺมณา เอวมาหํสุ – ‘‘ยํ น ชานาม, ยํ น ปสฺสาม, ตสฺส สหพฺยตาย มคฺคํ เทเสม, อยเมว อุชุมคฺโค อยมญฺชสายโน นิยฺยานิโก นิยฺยาติ ตกฺกรสฺส พฺรหฺมสหพฺยตายา’’ติ. 540. « De la même manière, Vāseṭṭha, il semble qu'aucun des brahmanes instruits dans les trois Védas n'ait vu Brahmā de ses propres yeux. Ni leurs maîtres, ni les maîtres de leurs maîtres, ni même leurs ancêtres jusqu'à la septième génération n'ont vu Brahmā de leurs propres yeux. Même les anciens rishis, auteurs et transmetteurs des hymnes sacrés, dont les brahmanes d'aujourd'hui récitent et répètent les paroles anciennes, les chantant et les déclamant telles qu'elles ont été composées et rassemblées — à savoir Aṭṭhaka, Vāmaka, Vāmadeva, Vessāmitta, Yamataggi, Aṅgīrasa, Bhāradvāja, Vāseṭṭha, Kassapa et Bhagu — même eux n'ont jamais dit : “Nous savons, nous voyons où est Brahmā, par quel chemin on y parvient ou là où il réside”. Pourtant, ces brahmanes instruits dans les trois Védas affirment : “Nous enseignons le chemin vers l'union avec ce que nous ne connaissons pas et ne voyons pas. Voici le seul chemin direct, la voie droite qui mène celui qui l'emprunte à l'union avec Brahmā”. ๕๔๑. ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, วาเสฏฺฐ, นนุ เอวํ สนฺเต เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ อปฺปาฏิหีรกตํ ภาสิตํ สมฺปชฺชตี’’ติ? ‘‘อทฺธา โข, โภ โคตม, เอวํ สนฺเต เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ อปฺปาฏิหีรกตํ ภาสิตํ สมฺปชฺชตี’’ติ. 541. « Qu'en penses-tu, Vāseṭṭha ? S'il en est ainsi, les paroles de ces brahmanes instruits dans les trois Védas ne s'avèrent-elles pas dépourvues de fondement ? » — « Certes, vénérable Gotama, s'il en est ainsi, les paroles de ces brahmanes s'avèrent tout à fait dépourvues de fondement. » ‘‘สาธุ, วาเสฏฺฐ. เต วต, วาเสฏฺฐ, เตวิชฺชา พฺราหฺมณา ยํ น ชานนฺติ, ยํ น ปสฺสนฺติ, ตสฺส สหพฺยตาย มคฺคํ เทเสสฺสนฺติ. อยเมว อุชุมคฺโค อยมญฺชสายโน [Pg.230] นิยฺยานิโก นิยฺยาติ ตกฺกรสฺส พฺรหฺมสพฺยตายาติ, เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. « Bien, Vāseṭṭha. En vérité, Vāseṭṭha, que ces brahmanes instruits dans les trois Védas puissent enseigner le chemin vers l'union avec ce qu'ils ne connaissent pas et ne voient pas, en prétendant que “voici le seul chemin direct, la voie droite qui mène celui qui l'emprunte à l'union avec Brahmā”, une telle chose est impossible. » อจิรวตีนทีอุปมา La comparaison de la rivière Aciravatī ๕๔๒. ‘‘เสยฺยถาปิ, วาเสฏฺฐ, อยํ อจิรวตี นที ปูรา อุทกสฺส สมติตฺติกา กากเปยฺยา. อถ ปุริโส อาคจฺเฉยฺย ปารตฺถิโก ปารคเวสี ปารคามี ปารํ ตริตุกาโม. โส โอริเม ตีเร ฐิโต ปาริมํ ตีรํ อวฺเหยฺย – ‘‘เอหิ ปาราปารํ, เอหิ ปาราปาร’’นฺติ. 542. « C’est comme si, Vāseṭṭha, cette rivière Aciravatī était pleine d’eau jusqu’au bord, au point qu’un corbeau puisse s’y abreuver. Alors, un homme viendrait, désirant atteindre l’autre rive, cherchant l’autre rive, voulant se rendre sur l’autre rive, souhaitant traverser. Se tenant sur la rive proche, il appellerait la rive lointaine en disant : “Viens ici, rive lointaine ! Viens ici, rive lointaine !” » ๕๔๓. ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, วาเสฏฺฐ, อปิ นุ ตสฺส ปุริสสฺส อวฺหายนเหตุ วา อายาจนเหตุ วา ปตฺถนเหตุ วา อภินนฺทนเหตุ วา อจิรวติยา นทิยา ปาริมํ ตีรํ โอริมํ ตีรํ อาคจฺเฉยฺยา’’ติ? ‘‘โน หิทํ, โภ โคตม’’. 543. « Qu’en penses-tu, Vāseṭṭha ? Est-ce qu’en raison des appels de cet homme, de ses implorations, de ses souhaits ou de ses louanges, la rive lointaine de la rivière Aciravatī viendrait vers la rive proche ? » — « Certes non, Vénérable Gotama. » ๕๔๔. ‘‘เอวเมว โข, วาเสฏฺฐ, เตวิชฺชา พฺราหฺมณา เย ธมฺมา พฺราหฺมณการกา เต ธมฺเม ปหาย วตฺตมานา, เย ธมฺมา อพฺราหฺมณการกา เต ธมฺเม สมาทาย วตฺตมานา เอวมาหํสุ – ‘‘อินฺทมวฺหยาม, โสมมวฺหยาม, วรุณมวฺหยาม, อีสานมวฺหยาม, ปชาปติมวฺหยาม, พฺรหฺมมวฺหยาม, มหิทฺธิมวฺหยาม, ยมมวฺหยามา’’ติ. 544. « De la même manière, Vāseṭṭha, ces brahmanes instruits dans les trois Védas, ayant délaissé les qualités qui font un vrai brahmane pour pratiquer celles qui font un non-brahmane, disent ceci : “Nous invoquons Indra, nous invoquons Soma, nous invoquons Varuṇa, nous invoquons Isāna, nous invoquons Pajāpati, nous invoquons Brahmā, nous invoquons Mahiddhi, nous invoquons Yama !” » ‘‘เต วต, วาเสฏฺฐ, เตวิชฺชา พฺราหฺมณา เย ธมฺมา พฺราหฺมณการกา เต ธมฺเม ปหาย วตฺตมานา, เย ธมฺมา อพฺราหฺมณการกา เต ธมฺเม สมาทาย วตฺตมานา อวฺหายนเหตุ วา อายาจนเหตุ วา ปตฺถนเหตุ วา อภินนฺทนเหตุ วา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา พฺรหฺมานํ สหพฺยูปคา ภวิสฺสนฺตี’’ติ, เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. « En vérité, Vāseṭṭha, que ces brahmanes instruits dans les trois Védas, ayant délaissé les qualités qui font un brahmane pour pratiquer celles qui font un non-brahmane, puissent, par le seul fait de leurs invocations, de leurs prières, de leurs souhaits ou de leurs louanges, après la dissolution du corps et après la mort, renaître en compagnie de Brahmā : cela n’est pas possible. » ๕๔๕. ‘‘เสยฺยถาปิ, วาเสฏฺฐ, อยํ อจิรวตี นที ปูรา อุทกสฺส สมติตฺติกา กากเปยฺยา. อถ ปุริโส อาคจฺเฉยฺย ปารตฺถิโก ปารคเวสี ปารคามี ปารํ ตริตุกาโม. โส โอริเม ตีเร ทฬฺหาย อนฺทุยา ปจฺฉาพาหํ คาฬฺหพนฺธนํ พทฺโธ. 545. « C’est encore, Vāseṭṭha, comme si cette rivière Aciravatī était pleine d’eau jusqu’au bord, au point qu’un corbeau puisse s’y abreuver. Alors, un homme viendrait, désirant atteindre l’autre rive, cherchant l’autre rive, voulant se rendre sur l’autre rive, souhaitant traverser. Mais il serait solidement enchaîné sur cette rive proche par des liens robustes, les mains liées derrière le dos. » ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, วาเสฏฺฐ, อปิ นุ โส ปุริโส อจิรวติยา นทิยา โอริมา ตีรา ปาริมํ ตีรํ คจฺเฉยฺยา’’ติ? ‘‘โน หิทํ, โภ โคตม’’. « Qu’en penses-tu, Vāseṭṭha ? Cet homme pourrait-il passer de la rive proche de la rivière Aciravatī à la rive lointaine ? » — « Certes non, Vénérable Gotama. » ๕๔๖. ‘‘เอวเมว [Pg.231] โข, วาเสฏฺฐ, ปญฺจิเม กามคุณา อริยสฺส วินเย อนฺทูติปิ วุจฺจนฺติ, พนฺธนนฺติปิ วุจฺจนฺติ. กตเม ปญฺจ? จกฺขุวิญฺเญยฺยา รูปา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. โสตวิญฺเญยฺยา สทฺทา…เป… ฆานวิญฺเญยฺยา คนฺธา… ชิวฺหาวิญฺเญยฺยา รสา… กายวิญฺเญยฺยา โผฏฺฐพฺพา อิฏฺฐา กนฺตา มนาปา ปิยรูปา กามูปสํหิตา รชนียา. 546. « De la même manière, Vāseṭṭha, ces cinq cordes des plaisirs sensuels sont appelées “chaînes” ou encore “liens” dans la discipline de l’Ariya. Quelles sont ces cinq ? Les formes perçues par l’œil, désirables, plaisantes, agréables, aimables, liées au désir sensuel et incitant à la passion. Les sons perçus par l’oreille... les odeurs perçues par le nez... les saveurs perçues par la langue... les contacts perçus par le corps, désirables, plaisants, agréables, aimables, liés au désir sensuel et incitant à la passion. Voici ce que sont ces cinq. » ‘‘อิเม โข, วาเสฏฺฐ, ปญฺจ กามคุณา อริยสฺส วินเย อนฺทูติปิ วุจฺจนฺติ, พนฺธนนฺติปิ วุจฺจนฺติ. อิเม โข วาเสฏฺฐ ปญฺจ กามคุเณ เตวิชฺชา พฺราหฺมณา คธิตา มุจฺฉิตา อชฺโฌปนฺนา อนาทีนวทสฺสาวิโน อนิสฺสรณปญฺญา ปริภุญฺชนฺติ. เต วต, วาเสฏฺฐ, เตวิชฺชา พฺราหฺมณา เย ธมฺมา พฺราหฺมณการกา, เต ธมฺเม ปหาย วตฺตมานา, เย ธมฺมา อพฺราหฺมณการกา, เต ธมฺเม สมาทาย วตฺตมานา ปญฺจ กามคุเณ คธิตา มุจฺฉิตา อชฺโฌปนฺนา อนาทีนวทสฺสาวิโน อนิสฺสรณปญฺญา ปริภุญฺชนฺตา กามนฺทุพนฺธนพทฺธา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา พฺรหฺมานํ สหพฺยูปคา ภวิสฺสนฺตี’’ติ, เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. « Vāseṭṭha, ces cinq cordes des plaisirs sensuels sont appelées “chaînes” ou encore “liens” dans la discipline de l’Ariya. Or, Vāseṭṭha, ces brahmanes instruits dans les trois Védas sont attachés, épris et asservis à ces cinq cordes des plaisirs sensuels, les consommant sans en voir le danger et sans posséder la sagesse permettant de s’en libérer. Que ces brahmanes, ayant délaissé les vertus de brahmane pour pratiquer des actes contraires, enchaînés par les liens des plaisirs sensuels, puissent, après la dissolution du corps et après la mort, renaître en compagnie de Brahmā : cela n’est pas possible. » ๕๔๗. ‘‘เสยฺยถาปิ, วาเสฏฺฐ, อยํ อจิรวตี นที ปูรา อุทกสฺส สมติตฺติกา กากเปยฺยา. อถ ปุริโส อาคจฺเฉยฺย ปารตฺถิโก ปารคเวสี ปารคามี ปารํ ตริตุกาโม. โส โอริเม ตีเร สสีสํ ปารุปิตฺวา นิปชฺเชยฺย. 547. « C’est encore, Vāseṭṭha, comme si cette rivière Aciravatī était pleine d’eau jusqu’au bord, au point qu’un corbeau puisse s’y abreuver. Un homme viendrait, désirant traverser... mais il s’allongerait sur la rive proche, s’enveloppant entièrement jusqu’à la tête pour dormir. » ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, วาเสฏฺฐ, อปิ นุ โส ปุริโส อจิรวติยา นทิยา โอริมา ตีรา ปาริมํ ตีรํ คจฺเฉยฺยา’’ติ? ‘‘โน หิทํ, โภ โคตม’’. « Qu’en penses-tu, Vāseṭṭha ? Cet homme pourrait-il passer de la rive proche de la rivière Aciravatī à la rive lointaine ? » — « Certes non, Vénérable Gotama. » ๕๔๘. ‘‘เอวเมว โข, วาเสฏฺฐ, ปญฺจิเม นีวรณา อริยสฺส วินเย อาวรณาติปิ วุจฺจนฺติ, นีวรณาติปิ วุจฺจนฺติ, โอนาหนาติปิ วุจฺจนฺติ, ปริโยนาหนาติปิ วุจฺจนฺติ. กตเม ปญฺจ? กามจฺฉนฺทนีวรณํ, พฺยาปาทนีวรณํ, ถินมิทฺธนีวรณํ, อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจนีวรณํ, วิจิกิจฺฉานีวรณํ. อิเม โข, วาเสฏฺฐ, ปญฺจ นีวรณา อริยสฺส วินเย อาวรณาติปิ วุจฺจนฺติ, นีวรณาติปิ วุจฺจนฺติ, โอนาหนาติปิ วุจฺจนฺติ, ปริโยนาหนาติปิ วุจฺจนฺติ. 548. « De la même manière, Vāseṭṭha, ces cinq obstacles sont appelés “voiles”, “entraves”, “enveloppes” ou encore “occultations” dans la discipline de l’Ariya. Quelles sont ces cinq ? L’obstacle du désir sensuel, l’obstacle de la malveillance, l’obstacle de la torpeur et de la somnolence, l’obstacle de l’agitation et du remords, et l’obstacle du doute. Ce sont là, Vāseṭṭha, les cinq obstacles appelés voiles, entraves, enveloppes ou occultations dans la discipline de l’Ariya. » ๕๔๙. ‘‘อิเมหิ โข, วาเสฏฺฐ, ปญฺจหิ นีวรเณหิ เตวิชฺชา พฺราหฺมณา อาวุฏา นิวุฏา โอนทฺธา ปริโยนทฺธา. เต วต, วาเสฏฺฐ, เตวิชฺชา พฺราหฺมณา เย [Pg.232] ธมฺมา พฺราหฺมณการกา เต ธมฺเม ปหาย วตฺตมานา, เย ธมฺมา อพฺราหฺมณการกา เต ธมฺเม สมาทาย วตฺตมานา ปญฺจหิ นีวรเณหิ อาวุฏา นิวุฏา โอนทฺธา ปริโยนทฺธา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา พฺรหฺมานํ สหพฺยูปคา ภวิสฺสนฺตี’’ติ, เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. 549. « Vāseṭṭha, ces brahmanes instruits dans les trois Védas sont voilés, entravés, enveloppés et occultés par ces cinq obstacles. Que ces brahmanes, ayant délaissé les vertus de brahmane pour pratiquer des actes contraires, étant ainsi obstrués par ces cinq obstacles, puissent, après la dissolution du corps et après la mort, renaître en compagnie de Brahmā : cela n’est pas possible. » สํสนฺทนกถา Discours sur la comparaison ๕๕๐. ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, วาเสฏฺฐ, กินฺติ เต สุตํ พฺราหฺมณานํ วุทฺธานํ มหลฺลกานํ อาจริยปาจริยานํ ภาสมานานํ, สปริคฺคโห วา พฺรหฺมา อปริคฺคโห วา’’ติ? ‘‘อปริคฺคโห, โภ โคตม’’. ‘‘สเวรจิตฺโต วา อเวรจิตฺโต วา’’ติ? ‘‘อเวรจิตฺโต, โภ โคตม’’. ‘‘สพฺยาปชฺชจิตฺโต วา อพฺยาปชฺชจิตฺโต วา’’ติ? ‘‘อพฺยาปชฺชจิตฺโต, โภ โคตม’’. ‘‘สํกิลิฏฺฐจิตฺโต วา อสํกิลิฏฺฐจิตฺโต วา’’ติ? ‘‘อสํกิลิฏฺฐจิตฺโต, โภ โคตม’’. ‘‘วสวตฺตี วา อวสวตฺตี วา’’ติ? ‘‘วสวตฺตี, โภ โคตม’’. 550. « Qu’en penses-tu, Vāseṭṭha ? D’après ce que tu as entendu dire des brahmanes âgés, vénérables, maîtres et successeurs de maîtres, Brahmā possède-t-il des attaches ou n’en possède-t-il pas ? » — « Il n’en possède pas, Vénérable Gotama. » — « A-t-il l’esprit plein de haine ou sans haine ? » — « Sans haine, Vénérable Gotama. » — « A-t-il l’esprit malveillant ou non malveillant ? » — « Non malveillant, Vénérable Gotama. » — « A-t-il l’esprit souillé ou pur ? » — « Pur, Vénérable Gotama. » — « Est-il maître de lui-même ou non ? » — « Il est maître de lui-même, Vénérable Gotama. » ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, วาเสฏฺฐ, สปริคฺคหา วา เตวิชฺชา พฺราหฺมณา อปริคฺคหา วา’’ติ? ‘‘สปริคฺคหา, โภ โคตม’’. ‘‘สเวรจิตฺตา วา อเวรจิตฺตา วา’’ติ? ‘‘สเวรจิตฺตา, โภ โคตม’’. ‘‘สพฺยาปชฺชจิตฺตา วา อพฺยาปชฺชจิตฺตา วา’’ติ? ‘‘สพฺยาปชฺชจิตฺตา, โภ โคตม’’. ‘‘สํกิลิฏฺฐจิตฺตา วา อสํกิลิฏฺฐจิตฺตา วา’’ติ? ‘‘สํกิลิฏฺฐจิตฺตา, โภ โคตม’’. ‘‘วสวตฺตี วา อวสวตฺตี วา’’ติ? ‘‘อวสวตฺตี, โภ โคตม’’. « Qu’en penses-tu, Vāseṭṭha ? Ces brahmanes instruits dans les trois Védas possèdent-ils des attaches ou non ? » — « Ils possèdent des attaches, Vénérable Gotama. » — « Ont-ils l’esprit plein de haine ou sans haine ? » — « Plein de haine, Vénérable Gotama. » — « Ont-ils l’esprit malveillant ou non malveillant ? » — « Malveillant, Vénérable Gotama. » — « Ont-ils l’esprit souillé ou pur ? » — « Souillé, Vénérable Gotama. » — « Sont-ils maîtres d’eux-mêmes ou non ? » — « Ils ne sont pas maîtres d’eux-mêmes, Vénérable Gotama. » ๕๕๑. ‘‘อิติ กิร, วาเสฏฺฐ, สปริคฺคหา เตวิชฺชา พฺราหฺมณา อปริคฺคโห พฺรหฺมา. อปิ นุ โข สปริคฺคหานํ เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ อปริคฺคเหน พฺรหฺมุนา สทฺธึ สํสนฺทติ สเมตี’’ติ? ‘‘โน หิทํ, โภ โคตม’’. ‘‘สาธุ, วาเสฏฺฐ, เต วต, วาเสฏฺฐ, สปริคฺคหา เตวิชฺชา พฺราหฺมณา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปริคฺคหสฺส พฺรหฺมุโน สหพฺยูปคา ภวิสฺสนฺตี’’ติ, เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. 551. « Ainsi donc, Vāseṭṭha, les brahmanes connaisseurs des trois Védas possèdent des richesses et des épouses, tandis que Brahmā n'en possède pas. Y a-t-il alors concordance ou harmonie entre ces brahmanes qui possèdent des biens et Brahmā qui n'en possède pas ? » — « Non, Monsieur Gotama. » — « Bien, Vāseṭṭha. En vérité, Vāseṭṭha, que ces brahmanes possédant des biens puissent, après la dissolution du corps, après la mort, parvenir à la compagnie de Brahmā qui n'en possède pas — cela est impossible. » ‘‘อิติ กิร, วาเสฏฺฐ, สเวรจิตฺตา เตวิชฺชา พฺราหฺมณา, อเวรจิตฺโต พฺรหฺมา…เป… สพฺยาปชฺชจิตฺตา เตวิชฺชา พฺราหฺมณา อพฺยาปชฺชจิตฺโต พฺรหฺมา… สํกิลิฏฺฐจิตฺตา เตวิชฺชา พฺราหฺมณา อสํกิลิฏฺฐจิตฺโต พฺรหฺมา… อวสวตฺตี เตวิชฺชา [Pg.233] พฺราหฺมณา วสวตฺตี พฺรหฺมา, อปิ นุ โข อวสวตฺตีนํ เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ วสวตฺตินา พฺรหฺมุนา สทฺธึ สํสนฺทติ สเมตี’’ติ? ‘‘โน หิทํ, โภ โคตม’’. ‘‘สาธุ, วาเสฏฺฐ, เต วต, วาเสฏฺฐ, อวสวตฺตี เตวิชฺชา พฺราหฺมณา กายสฺส เภทา ปรํ มรณา วสวตฺติสฺส พฺรหฺมุโน สหพฺยูปคา ภวิสฺสนฺตี’’ติ, เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. « Ainsi donc, Vāseṭṭha, les brahmanes connaisseurs des trois Védas ont l'esprit plein d'hostilité, tandis que Brahmā a l'esprit sans hostilité... les brahmanes ont l'esprit malveillant, Brahmā a l'esprit sans malveillance... les brahmanes ont l'esprit souillé, Brahmā a l'esprit non souillé... les brahmanes n'ont pas la maîtrise d'eux-mêmes, Brahmā a la maîtrise de lui-même. Y a-t-il alors concordance ou harmonie entre ces brahmanes sans maîtrise d'eux-mêmes et Brahmā qui possède la maîtrise de lui-même ? » — « Non, Monsieur Gotama. » — « Bien, Vāseṭṭha. En vérité, Vāseṭṭha, que ces brahmanes sans maîtrise d'eux-mêmes puissent, après la dissolution du corps, après la mort, parvenir à la compagnie de Brahmā qui possède la maîtrise de lui-même — cela est impossible. » ๕๕๒. ‘‘อิธ โข ปน เต, วาเสฏฺฐ, เตวิชฺชา พฺราหฺมณา อาสีทิตฺวา สํสีทนฺติ, สํสีทิตฺวา วิสารํ ปาปุณนฺติ, สุกฺขตรํ มญฺเญ ตรนฺติ. ตสฺมา อิทํ เตวิชฺชานํ พฺราหฺมณานํ เตวิชฺชาอิริณนฺติปิ วุจฺจติ, เตวิชฺชาวิวนนฺติปิ วุจฺจติ, เตวิชฺชาพฺยสนนฺติปิ วุจฺจตี’’ติ. 552. « Or, Vāseṭṭha, ces brahmanes connaisseurs des trois Védas s'attachent [aux trois Védas] et s'y enlisent ; s'étant enlisés, ils tombent dans la désolation, pensant traverser ce qui n'est qu'un mirage desséché. C'est pourquoi ces trois Védas de ces brahmanes sont appelés le ๕๕๓. เอวํ วุตฺเต, วาเสฏฺโฐ มาณโว ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘สุตํ เมตํ, โภ โคตม, สมโณ โคตโม พฺรหฺมานํ สหพฺยตาย มคฺคํ ชานาตี’’ติ. ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, วาเสฏฺฐ. อาสนฺเน อิโต มนสากฏํ, น อิโต ทูเร มนสากฏ’’นฺติ? ‘‘เอวํ, โภ โคตม, อาสนฺเน อิโต มนสากฏํ, น อิโต ทูเร มนสากฏ’’นฺติ. 553. À ces mots, le jeune Vāseṭṭha dit au Béni : « Maître Gotama, j'ai entendu dire que l'ascète Gotama connaît le chemin menant à la compagnie de Brahmā. » — « Que penses-tu de cela, Vāseṭṭha ? Le village de Manasākaṭa n'est-il pas proche d'ici, n'est-il pas tout près d'ici ? » — « Si, Maître Gotama, le village de Manasākaṭa est proche d'ici, il n'est pas loin d'ici. » ๕๕๔. ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, วาเสฏฺฐ, อิธสฺส ปุริโส มนสากเฏ ชาตสํวทฺโธ. ตเมนํ มนสากฏโต ตาวเทว อวสฏํ มนสากฏสฺส มคฺคํ ปุจฺเฉยฺยุํ. สิยา นุ โข, วาเสฏฺฐ, ตสฺส ปุริสสฺส มนสากเฏ ชาตสํวทฺธสฺส มนสากฏสฺส มคฺคํ ปุฏฺฐสฺส ทนฺธายิตตฺตํ วา วิตฺถายิตตฺตํ วา’’ติ? ‘‘โน หิทํ, โภ โคตม’’. ‘‘ตํ กิสฺส เหตุ’’? ‘‘อมุ หิ, โภ โคตม, ปุริโส มนสากเฏ ชาตสํวทฺโธ, ตสฺส สพฺพาเนว มนสากฏสฺส มคฺคานิ สุวิทิตานี’’ติ. 554. « Qu’en penses-tu, Vāseṭṭha ? Supposons qu'un homme soit né et ait été élevé ici, à Manasākaṭa. Si, venant tout juste de quitter Manasākaṭa, on l'interrogeait sur le chemin menant à Manasākaṭa, y aurait-il, Vāseṭṭha, de l'hésitation ou de la confusion chez cet homme né et élevé à Manasākaṭa lorsqu'on l'interroge sur le chemin de cette ville ? » — « Non, vénérable Gotama. » — « Et pour quelle raison ? » — « Parce que cet homme, vénérable Gotama, est né et a été élevé à Manasākaṭa ; il connaît parfaitement tous les chemins menant à Manasākaṭa. » ‘‘สิยา โข, วาเสฏฺฐ, ตสฺส ปุริสสฺส มนสากเฏ ชาตสํวทฺธสฺส มนสากฏสฺส มคฺคํ ปุฏฺฐสฺส ทนฺธายิตตฺตํ วา วิตฺถายิตตฺตํ วา, น ตฺเวว ตถาคตสฺส พฺรหฺมโลเก วา พฺรหฺมโลกคามินิยา วา ปฏิปทาย ปุฏฺฐสฺส ทนฺธายิตตฺตํ วา วิตฺถายิตตฺตํ วา. พฺรหฺมานํ จาหํ, วาเสฏฺฐ, ปชานามิ พฺรหฺมโลกญฺจ พฺรหฺมโลกคามินิญฺจ ปฏิปทํ, ยถา ปฏิปนฺโน จ พฺรหฺมโลกํ อุปปนฺโน, ตญฺจ ปชานามี’’ติ. « Vāseṭṭha, il se pourrait que cet homme né et élevé à Manasākaṭa hésite ou soit confus lorsqu’on l'interroge sur le chemin de Manasākaṭa, mais il n'y aurait certes aucune hésitation ni confusion chez le Tathāgata lorsqu'il est interrogé sur le monde de Brahmā ou sur la voie menant au monde de Brahmā. Car, Vāseṭṭha, je connais Brahmā, le monde de Brahmā et la voie menant au monde de Brahmā ; je sais aussi comment celui qui s'y engage renaît dans le monde de Brahmā. » ๕๕๕. เอวํ [Pg.234] วุตฺเต, วาเสฏฺโฐ มาณโว ภควนฺตํ เอตทโวจ – ‘‘สุตํ เมตํ, โภ โคตม, สมโณ โคตโม พฺรหฺมานํ สหพฺยตาย มคฺคํ เทเสตี’’ติ. ‘‘สาธุ โน ภวํ โคตโม พฺรหฺมานํ สหพฺยตาย มคฺคํ เทเสตุ อุลฺลุมฺปตุ ภวํ โคตโม พฺราหฺมณึ ปช’’นฺติ. ‘‘เตน หิ, วาเสฏฺฐ, สุณาหิ; สาธุกํ มนสิ กโรหิ; ภาสิสฺสามี’’ติ. ‘‘เอวํ โภ’’ติ โข วาเสฏฺโฐ มาณโว ภควโต ปจฺจสฺโสสิ. 555. Cela ayant été dit, le jeune Vāseṭṭha s'adressa au Béni en ces termes : « J'ai entendu dire, vénérable Gotama, que le ascète Gotama enseigne la voie vers l'union avec Brahmā. Puisse le vénérable Gotama nous enseigner la voie vers l'union avec Brahmā, puisse le vénérable Gotama élever la descendance des brahmanes ! » — « En ce cas, Vāseṭṭha, écoute bien, sois attentif, je vais parler. » — « Très bien, vénérable », répondit le jeune Vāseṭṭha au Béni. พฺรหฺมโลกมคฺคเทสนา Exposition du chemin menant au monde de Brahmā ๕๕๖. ภควา เอตทโวจ – ‘‘อิธ, วาเสฏฺฐ, ตถาคโต โลเก อุปฺปชฺชติ อรหํ, สมฺมาสมฺพุทฺโธ…เป… (ยถา ๑๙๐-๒๑๒ อนุจฺเฉเทสุ เอวํ วิตฺถาเรตพฺพํ). เอวํ โข, วาเสฏฺฐ, ภิกฺขุ สีลสมฺปนฺโน โหติ…เป… ตสฺสิเม ปญฺจ นีวรเณ ปหีเน อตฺตนิ สมนุปสฺสโต ปาโมชฺชํ ชายติ, ปมุทิตสฺส ปีติ ชายติ, ปีติมนสฺส กาโย ปสฺสมฺภติ, ปสฺสทฺธกาโย สุขํ เวเทติ, สุขิโน จิตฺตํ สมาธิยติ. 556. Le Béni dit ceci : « Ici, Vāseṭṭha, un Tathāgata apparaît dans le monde, un Arahant, un pleinement Éveillé... (à développer comme dans les paragraphes 190-212). C’est ainsi, Vāseṭṭha, que le moine est accompli dans la moralité... Voyant en lui-même que ces cinq obstacles sont abandonnés, l'allégresse naît en lui ; pour celui qui est dans l'allégresse, le ravissement naît ; pour celui dont l'esprit est ravi, le corps se calme ; celui dont le corps est calme ressent du bonheur ; pour celui qui est heureux, l'esprit se concentre. » ‘‘โส เมตฺตาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ. ตถา ทุติยํ. ตถา ตติยํ. ตถา จตุตฺถํ. อิติ อุทฺธมโธ ติริยํ สพฺพธิ สพฺพตฺตตาย สพฺพาวนฺตํ โลกํ เมตฺตาสหคเตน เจตสา วิปุเลน มหคฺคเตน อปฺปมาเณน อเวเรน อพฺยาปชฺเชน ผริตฺวา วิหรติ. « Il demeure, ayant imprégné une direction d'un esprit empreint de bienveillance ; de même la deuxième, de même la troisième, de même la quatrième. Ainsi, en haut, en bas, de travers, partout et envers tous comme envers lui-même, il demeure ayant imprégné le monde entier d'un esprit de bienveillance, vaste, sublime, illimité, sans haine et sans malveillance. » ‘‘เสยฺยถาปิ, วาเสฏฺฐ, พลวา สงฺขธโม อปฺปกสิเรเนว จตุทฺทิสา วิญฺญาเปยฺย; เอวเมว โข, วาเสฏฺฐ, เอวํ ภาวิตาย เมตฺตาย เจโตวิมุตฺติยา ยํ ปมาณกตํ กมฺมํ น ตํ ตตฺราวสิสฺสติ, น ตํ ตตฺราวติฏฺฐติ. อยมฺปิ โข, วาเสฏฺฐ, พฺรหฺมานํ สหพฺยตาย มคฺโค. « Tout comme, Vāseṭṭha, un puissant sonneur de conque se ferait entendre sans peine dans les quatre directions ; de même, Vāseṭṭha, lorsqu'on développe ainsi la libération de l'esprit par la bienveillance, tout acte aux conséquences limitées ne demeure pas là, ne s'y maintient pas. Ceci aussi, Vāseṭṭha, est une voie vers l'union avec Brahmā. » ‘‘ปุน จปรํ, วาเสฏฺฐ, ภิกฺขุ กรุณาสหคเตน เจตสา…เป… มุทิตาสหคเตน เจตสา…เป… อุเปกฺขาสหคเตน เจตสา เอกํ ทิสํ ผริตฺวา วิหรติ. ตถา ทุติยํ. ตถา ตติยํ. ตถา จตุตฺถํ. อิติ อุทฺธมโธ ติริยํ สพฺพธิ สพฺพตฺตตาย สพฺพาวนฺตํ โลกํ อุเปกฺขาสหคเตน เจตสา วิปุเลน มหคฺคเตน อปฺปมาเณน อเวเรน อพฺยาปชฺเชน ผริตฺวา วิหรติ. « De plus, Vāseṭṭha, le moine demeure, ayant imprégné une direction d'un esprit de compassion... d'un esprit de joie altruiste... d'un esprit d'équanimité ; de même la deuxième, de même la troisième, de même la quatrième. Ainsi, en haut, en bas, de travers, partout et envers tous comme envers lui-même, il demeure ayant imprégné le monde entier d'un esprit d'équanimité, vaste, sublime, illimité, sans haine et sans malveillance. » ‘‘เสยฺยถาปิ[Pg.235], วาเสฏฺฐ, พลวา สงฺขธโม อปฺปกสิเรเนว จตุทฺทิสา วิญฺญาเปยฺย. เอวเมว โข, วาเสฏฺฐ, เอวํ ภาวิตาย อุเปกฺขาย เจโตวิมุตฺติยา ยํ ปมาณกตํ กมฺมํ น ตํ ตตฺราวสิสฺสติ, น ตํ ตตฺราวติฏฺฐติ. อยํ โข, วาเสฏฺฐ, พฺรหฺมานํ สหพฺยตาย มคฺโค. « Tout comme, Vāseṭṭha, un puissant sonneur de conque se ferait entendre sans peine dans les quatre directions ; de même, Vāseṭṭha, lorsqu'on développe ainsi la libération de l'esprit par l'équanimité, tout acte aux conséquences limitées ne demeure pas là, ne s'y maintient pas. Ceci, Vāseṭṭha, est une voie vers l'union avec Brahmā. » ๕๕๗. ‘‘ตํ กึ มญฺญสิ, วาเสฏฺฐ, เอวํวิหารี ภิกฺขุ สปริคฺคโห วา อปริคฺคโห วา’’ติ? ‘‘อปริคฺคโห, โภ โคตม’’. ‘‘สเวรจิตฺโต วา อเวรจิตฺโต วา’’ติ? ‘‘อเวรจิตฺโต, โภ โคตม’’. ‘‘สพฺยาปชฺชจิตฺโต วา อพฺยาปชฺชจิตฺโต วา’’ติ? ‘‘อพฺยาปชฺชจิตฺโต, โภ โคตม’’. ‘‘สํกิลิฏฺฐจิตฺโต วา อสํกิลิฏฺฐจิตฺโต วา’’ติ? ‘‘อสํกิลิฏฺฐจิตฺโต, โภ โคตม’’. ‘‘วสวตฺตี วา อวสวตฺตี วา’’ติ? ‘‘วสวตฺตี, โภ โคตม’’. 557. « Qu’en penses-tu, Vāseṭṭha ? Un moine qui vit ainsi possède-t-il des biens ou n’en possède-t-il pas ? » « Il n’en possède pas, Maître Gotama. » « Son esprit est-il empreint de haine ou exempt de haine ? » « Exempt de haine, Maître Gotama. » « Son esprit est-il malveillant ou non malveillant ? » « Non malveillant, Maître Gotama. » « Son esprit est-il souillé ou non souillé ? » « Non souillé, Maître Gotama. » « Est-il maître de lui-même ou non ? » « Il est maître de lui-même, Maître Gotama. » ‘‘อิติ กิร, วาเสฏฺฐ, อปริคฺคโห ภิกฺขุ, อปริคฺคโห พฺรหฺมา. อปิ นุ โข อปริคฺคหสฺส ภิกฺขุโน อปริคฺคเหน พฺรหฺมุนา สทฺธึ สํสนฺทติ สเมตี’’ติ? ‘‘เอวํ, โภ โคตม’’. ‘‘สาธุ, วาเสฏฺฐ, โส วต วาเสฏฺฐ อปริคฺคโห ภิกฺขุ กายสฺส เภทา ปรํ มรณา อปริคฺคหสฺส พฺรหฺมุโน สหพฺยูปโค ภวิสฺสตี’’ติ, ฐานเมตํ วิชฺชติ. « Ainsi donc, Vāseṭṭha, le moine est sans possessions et Brahmā est sans possessions. N’y a-t-il pas concordance et harmonie entre le moine sans possessions et Brahmā sans possessions ? » « Certes, Maître Gotama. » « Très bien, Vāseṭṭha. Qu’un tel moine sans possessions, après la dissolution du corps, après la mort, puisse rejoindre la compagnie de Brahmā qui est sans possessions, cela est tout à fait possible. » ๕๕๘. ‘‘อิติ กิร, วาเสฏฺฐ, อเวรจิตฺโต ภิกฺขุ, อเวรจิตฺโต พฺรหฺมา…เป… อพฺยาปชฺชจิตฺโต ภิกฺขุ, อพฺยาปชฺชจิตฺโต พฺรหฺมา… อสํกิลิฏฺฐจิตฺโต ภิกฺขุ, อสํกิลิฏฺฐจิตฺโต พฺรหฺมา… วสวตฺตี ภิกฺขุ, วสวตฺตี พฺรหฺมา, อปิ นุ โข วสวตฺติสฺส ภิกฺขุโน วสวตฺตินา พฺรหฺมุนา สทฺธึ สํสนฺทติ สเมตี’’ติ? ‘‘เอวํ, โภ โคตม’’. ‘‘สาธุ, วาเสฏฺฐ, โส วต, วาเสฏฺฐ, วสวตฺตี ภิกฺขุ กายสฺส เภทา ปรํ มรณา วสวตฺติสฺส พฺรหฺมุโน สหพฺยูปโค ภวิสฺสตีติ, ฐานเมตํ วิชฺชตี’’ติ. 558. « Ainsi donc, Vāseṭṭha, le moine est exempt de haine et Brahmā est exempt de haine… (P) … le moine est non malveillant et Brahmā est non malveillant… le moine est non souillé et Brahmā est non souillé… le moine est maître de lui-même et Brahmā est maître de lui-même. N’y a-t-il pas concordance et harmonie entre le moine maître de lui-même et Brahmā maître de lui-même ? » « Certes, Maître Gotama. » « Très bien, Vāseṭṭha. Qu’un tel moine maître de lui-même, après la dissolution du corps, après la mort, puisse rejoindre la compagnie de Brahmā qui est maître de lui-même, cela est tout à fait possible », déclara le Béni. ๕๕๙. เอวํ วุตฺเต, วาเสฏฺฐภารทฺวาชา มาณวา ภควนฺตํ เอตทโวจุํ – ‘‘อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตม, อภิกฺกนฺตํ, โภ โคตม! เสยฺยถาปิ, โภ โคตม, นิกฺกุชฺชิตํ วา อุกฺกุชฺเชยฺย, ปฏิจฺฉนฺนํ วา วิวเรยฺย, มูฬฺหสฺส วา มคฺคํ อาจิกฺเขยฺย, อนฺธกาเร วา เตลปชฺโชตํ ธาเรยฺย ‘จกฺขุมนฺโต รูปานิ ทกฺขนฺตี’ติ. เอวเมวํ โภตา โคตเมน อเนกปริยาเยน ธมฺโม ปกาสิโต[Pg.236]. เอเต มยํ ภวนฺตํ โคตมํ สรณํ คจฺฉาม, ธมฺมญฺจ ภิกฺขุสงฺฆญฺจ. อุปาสเก โน ภวํ โคตโม ธาเรตุ อชฺชตคฺเค ปาณุเปเต สรณํ คเต’’ติ. 559. Lorsque cela fut dit, les jeunes gens Vāseṭṭha et Bhāradvāja dirent au Béni : « C’est excellent, Maître Gotama ! C’est excellent, Maître Gotama ! C’est comme si l’on redressait ce qui était renversé, comme si l’on révélait ce qui était caché, comme si l’on montrait le chemin à celui qui était égaré, ou comme si l’on portait une lampe dans l’obscurité pour que ceux qui ont des yeux puissent voir les formes. C’est ainsi que le Dhamma a été exposé par Maître Gotama de multiples façons. Nous prenons refuge en Maître Gotama, dans le Dhamma et dans la communauté des moines. Puisse Maître Gotama nous accepter comme disciples laïcs, ayant pris refuge dès aujourd’hui et pour toute la vie. » เตวิชฺชสุตฺตํ นิฏฺฐิตํ เตรสมํ. Fin du Tevijja Sutta, le treizième. สีลกฺขนฺธวคฺโค นิฏฺฐิโต. Fin de la Section sur la Moralité (Sīlakkhandhavagga). ตสฺสุทฺทานํ – En voici le sommaire : พฺรหฺมาสามญฺญอมฺพฏฺฐ,โสณกูฏมหาลิชาลินี; สีหโปฏฺฐปาทสุโภ เกวฏฺโฏ,โลหิจฺจเตวิชฺชา เตรสาติ. Brahmajāla, Sāmaññaphala, Ambaṭṭha, Soṇadaṇḍa, Kūṭadanta, Mahāli, Jāliya, Sīhanāda, Poṭṭhapāda, Subha, Kevaṭṭa, Lohicca et Tevijja ; tels sont les treize suttas. สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ นิฏฺฐิตา. Fin du texte Pāli de la Section sur la Moralité (Sīlakkhandhavagga).
Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
Páli	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Outro
1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)	1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya	1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3	1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha	2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha	2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima	3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores	3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta	4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta	4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara	5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.	5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)	6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia	6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5	7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados	7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канон	Комментарии	Субкомментарии	Другое
1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали	1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха	1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3	1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали	2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха	2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали	3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха	3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта)	4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)	4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали	5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха	5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали	6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха	6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5	7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха	7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi