বাংলা

中文
巴利義註複註藏外典籍
1101 巴拉基咖(波羅夷)
1102 巴吉帝亞(波逸提)
1103 大品(律藏)
1104 小品
1105 附隨
1201 巴拉基咖(波羅夷)義註-1
1202 巴拉基咖(波羅夷)義註-2
1203 巴吉帝亞(波逸提)義註
1204 大品義註(律藏)
1205 小品義註
1206 附隨義註
1301 心義燈-1
1302 心義燈-2
1303 心義燈-3
1401 疑惑度脫
1402 律攝註釋
1403 金剛智疏
1404 疑難解除疏-1
1405 疑難解除疏-2
1406 律莊嚴疏-1
1407 律莊嚴疏-2
1408 古老解惑疏
1409 律抉擇-上抉擇
1410 律抉擇疏-1
1411 律抉擇疏-2
1412 巴吉帝亞等啟請經
1413 小戒學-根本戒學

8401 清淨道論-1
8402 清淨道論-2
8403 清淨道大複註-1
8404 清淨道大複註-2
8405 清淨道論導論

8406 長部問答
8407 中部問答
8408 相應部問答
8409 增支部問答
8410 律藏問答
8411 論藏問答
8412 義注問答
8413 語言學詮釋手冊
8414 勝義顯揚
8415 隨燈論誦
8416 發趣論燈論
8417 禮敬文
8418 大禮敬文
8419 依相讚佛偈
8420 經讚
8421 蓮花供
8422 勝者莊嚴
8423 語蜜
8424 佛德偈集
8425 小史
8427 佛教史
8426 大史
8429 目犍連文法
8428 迦旃延文法
8430 文法寶鑑(詞幹篇)
8431 文法寶鑑(詞根篇)
8432 詞形成論
8433 目犍連五章
8434 應用成就讀本
8435 音韻論讀本
8436 阿毗曇燈讀本
8437 阿毗曇燈疏
8438 妙莊嚴論讀本
8439 妙莊嚴論疏
8440 初學入門義抉擇精要
8446 詩王智論
8447 智論花鬘
8445 法智論
8444 大羅漢智論
8441 世間智論
8442 經典智論
8443 勇士百智論
8450 考底利耶智論
8448 人眼燈
8449 四護衛燈
8451 妙味之流
8452 界清淨
8453 韋桑達拉頌
8454 目犍連語釋五章
8455 塔史
8456 佛牙史
8457 詞根讀本注釋
8458 舍利史
8459 象頭山寺史
8460 勝者行傳
8461 勝者宗燈
8462 油鍋偈
8463 彌蘭王問疏
8464 詞花鬘
8465 詞成就論
8466 正理滴論
8467 迦旃延詞根注
8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品
2102 大品(長部)
2103 波梨品
2201 戒蘊品註義註
2202 大品義註(長部)
2203 波梨品義註
2301 戒蘊品疏
2302 大品複註(長部)
2303 波梨品複註
2304 戒蘊品新複註-1
2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經
3102 中五十經
3103 後五十經
3201 根本五十義註-1
3202 根本五十義註-2
3203 中五十義註
3204 後五十義註
3301 根本五十經複註
3302 中五十經複註
3303 後五十經複註
4101 有偈品
4102 因緣品
4103 蘊品
4104 六處品
4105 大品(相應部)
4201 有偈品義注
4202 因緣品義注
4203 蘊品義注
4204 六處品義注
4205 大品義注(相應部)
4301 有偈品複註
4302 因緣品註
4303 蘊品複註
4304 六處品複註
4305 大品複註(相應部)
5101 一集經
5102 二集經
5103 三集經
5104 四集經
5105 五集經
5106 六集經
5107 七集經
5108 八集等經
5109 九集經
5110 十集經
5111 十一集經
5201 一集義註
5202 二、三、四集義註
5203 五、六、七集義註
5204 八、九、十、十一集義註
5301 一集複註
5302 二、三、四集複註
5303 五、六、七集複註
5304 八集等複註
6101 小誦
6102 法句經
6103 自說
6104 如是語
6105 經集
6106 天宮事
6107 餓鬼事
6108 長老偈
6109 長老尼偈
6110 譬喻-1
6111 譬喻-2
6112 諸佛史
6113 所行藏
6114 本生-1
6115 本生-2
6116 大義釋
6117 小義釋
6118 無礙解道
6119 導論
6120 彌蘭王問
6121 藏釋
6201 小誦義注
6202 法句義注-1
6203 法句義注-2
6204 自說義注
6205 如是語義註
6206 經集義注-1
6207 經集義注-2
6208 天宮事義注
6209 餓鬼事義注
6210 長老偈義注-1
6211 長老偈義注-2
6212 長老尼義注
6213 譬喻義注-1
6214 譬喻義注-2
6215 諸佛史義注
6216 所行藏義注
6217 本生義注-1
6218 本生義注-2
6219 本生義注-3
6220 本生義注-4
6221 本生義注-5
6222 本生義注-6
6223 本生義注-7
6224 大義釋義注
6225 小義釋義注
6226 無礙解道義注-1
6227 無礙解道義注-2
6228 導論義注
6301 導論複註
6302 導論明解
7101 法集論
7102 分別論
7103 界論
7104 人施設論
7105 論事
7106 雙論-1
7107 雙論-2
7108 雙論-3
7109 發趣論-1
7110 發趣論-2
7111 發趣論-3
7112 發趣論-4
7113 發趣論-5
7201 法集論義註
7202 分別論義註(迷惑冰消)
7203 五部論義註
7301 法集論根本複註
7302 分別論根本複註
7303 五論根本複註
7304 法集論複註
7305 五論複註
7306 阿毘達摩入門
7307 攝阿毘達磨義論
7308 阿毘達摩入門古複註
7309 阿毘達摩論母

English
Pali CanonCommentariesSub-commentariesOther
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon PaliCommentairesSous-commentairesAutres
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-KanonKommentareSubkommentareSonstige
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैननकमेंट्रीउप-टिप्पणियाँअन्य
1101 पाराजिक पाळि
1102 पाचित्तिय पाळि
1103 महावग्ग पाळि (विनय)
1104 चूळवग्ग पाळि
1105 परिवार पाळि
1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1
1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2
1203 पाचित्तिय अट्ठकथा
1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय)
1205 चूळवग्ग अट्ठकथा
1206 परिवार अट्ठकथा
1301 सारत्थदीपनी टीका-1
1302 सारत्थदीपनी टीका-2
1303 सारत्थदीपनी टीका-3
1401 द्वेमातिकापाळि
1402 विनयसंगह अट्ठकथा
1403 वजिरबुद्धि टीका
1404 विमतिविनोदनी टीका-1
1405 विमतिविनोदनी टीका-2
1406 विनयालंकार टीका-1
1407 विनयालंकार टीका-2
1408 कंखावितरणीपुराण टीका
1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय
1410 विनयविनिच्छय टीका-1
1411 विनयविनिच्छय टीका-2
1412 पाचित्यादियोजनापाळि
1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा

8401 विसुद्धिमग्ग-1
8402 विसुद्धिमग्ग-2
8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1
8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2
8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा

8406 दीघनिकाय (पु-वि)
8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि)
8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि)
8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि)
8410 विनयपिटक (पु-वि)
8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि)
8412 अट्ठकथा (पु-वि)
8413 निरुत्तिदीपनी
8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ
8415 अनुदीपनीपाठ
8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ
8417 नमक्कारटीका
8418 महापणामपाठ
8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा
8420 सुतवन्दना
8421 कमलाञ्जलि
8422 जिनालंकार
8423 पज्जमधु
8424 बुद्धगुणगाथावली
8425 चूळगन्थवंस
8427 सासनवंस
8426 महावंस
8429 मोग्गल्लानब्याकरणं
8428 कच्चायनब्याकरणं
8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला)
8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला)
8432 पदरूपसिद्धि
8433 मोग्गल्लानपञ्चिका
8434 पयोगसिद्धिपाठ
8435 वुत्तोदयपाठ
8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ
8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका
8438 सुबोधालंकारपाठ
8439 सुबोधालंकारटीका
8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार
8446 कविदप्पणनीति
8447 नीतिमञ्जरी
8445 धम्मनीति
8444 महारहनीति
8441 लोकनीति
8442 सुत्तन्तनीति
8443 सूरस्सतीनीति
8450 चाणक्यनीति
8448 नरदक्खदीपनी
8449 चतुरारक्खदीपनी
8451 रसवाहिनी
8452 सीमविसोधनीपाठ
8453 वेस्सन्तरगीति
8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका
8455 थूपवंस
8456 दाठावंस
8457 धातुपाठविलासिनिया
8458 धातुवंस
8459 हत्थवनगल्लविहारवंस
8460 जिनचरितय
8461 जिनवंसदीपं
8462 तेलकटाहगाथा
8463 मिलिदटीका
8464 पदमञ्जरी
8465 पदसाधनं
8466 सद्दबिन्दुपकरणं
8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा
8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि
2102 महावग्ग पाळि (दीघ)
2103 पाथिकवग्ग पाळि
2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा
2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ)
2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा
2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका
2302 महावग्ग टीका (दीघ)
2303 पाथिकवग्ग टीका
2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1
2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि
3102 मज्झिमपण्णास पाळि
3103 उपरिपण्णास पाळि
3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1
3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2
3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा
3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा
3301 मूलपण्णास टीका
3302 मज्झिमपण्णास टीका
3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि
4102 निदानवग्ग पाळि
4103 खन्धवग्ग पाळि
4104 सळायतनवग्ग पाळि
4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)
4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा
4202 निदानवग्ग अट्ठकथा
4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा
4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा
4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)
4301 सगाथावग्ग टीका
4302 निदानवग्ग टीका
4303 खन्धवग्ग टीका
4304 सळायतनवग्ग टीका
4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि
5102 दुकनिपात पाळि
5103 तिकनिपात पाळि
5104 चतुक्कनिपात पाळि
5105 पञ्चकनिपात पाळि
5106 छक्कनिपात पाळि
5107 सत्तकनिपात पाळि
5108 अट्ठकादिनिपात पाळि
5109 नवकनिपात पाळि
5110 दसकनिपात पाळि
5111 एकादसकनिपात पाळि
5201 एककनिपात अट्ठकथा
5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा
5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा
5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा
5301 एककनिपात टीका
5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका
5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका
5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि
6102 धम्मपद पाळि
6103 उदान पाळि
6104 इतिवुत्तक पाळि
6105 सुत्तनिपात पाळि
6106 विमानवत्थु पाळि
6107 पेतवत्थु पाळि
6108 थेरगाथा पाळि
6109 थेरीगाथा पाळि
6110 अपदान पाळि-1
6111 अपदान पाळि-2
6112 बुद्धवंस पाळि
6113 चरियापिटक पाळि
6114 जातक पाळि-1
6115 जातक पाळि-2
6116 महानिद्देस पाळि
6117 चूळनिद्देस पाळि
6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि
6119 नेत्तिप्पकरण पाळि
6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि
6121 पेटकोपदेस पाळि
6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा
6202 धम्मपद अट्ठकथा-1
6203 धम्मपद अट्ठकथा-2
6204 उदान अट्ठकथा
6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा
6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1
6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2
6208 विमानवत्थु अट्ठकथा
6209 पेतवत्थु अट्ठकथा
6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1
6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2
6212 थेरीगाथा अट्ठकथा
6213 अपदान अट्ठकथा-1
6214 अपदान अट्ठकथा-2
6215 बुद्धवंस अट्ठकथा
6216 चरियापिटक अट्ठकथा
6217 जातक अट्ठकथा-1
6218 जातक अट्ठकथा-2
6219 जातक अट्ठकथा-3
6220 जातक अट्ठकथा-4
6221 जातक अट्ठकथा-5
6222 जातक अट्ठकथा-6
6223 जातक अट्ठकथा-7
6224 महानिद्देस अट्ठकथा
6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा
6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1
6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2
6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा
6301 नेत्तिप्पकरण टीका
6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि
7102 विभङ्ग पाळि
7103 धातुकथा पाळि
7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि
7105 कथावत्थु पाळि
7106 यमक पाळि-1
7107 यमक पाळि-2
7108 यमक पाळि-3
7109 पट्ठान पाळि-1
7110 पट्ठान पाळि-2
7111 पट्ठान पाळि-3
7112 पट्ठान पाळि-4
7113 पट्ठान पाळि-5
7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा
7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा
7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा
7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका
7302 विभङ्ग-मूलटीका
7303 पञ्चपकरण-मूलटीका
7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका
7305 पञ्चपकरण-अनुटीका
7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो
7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो
7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका
7309 अभिधम्ममातिकापाळि


නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

उन भगवान्, अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध को नमस्कार।

දීඝනිකායො

दीघनिकाय

සීලක්ඛන්ධවග්ගපාළි

शीलस्कन्धवग्गपालि

1. බ්‍රහ්මජාලසුත්තං

१. ब्रह्मजाल सुत्त

පරිබ්බාජකකථා

परिव्राजक कथा

1. එවං [Pg.1] මෙ සුතං – එකං සමයං භගවා අන්තරා ච රාජගහං අන්තරා ච නාළන්දං අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නො හොති මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං පඤ්චමත්තෙහි භික්ඛුසතෙහි. සුප්පියොපි ඛො පරිබ්බාජකො අන්තරා ච රාජගහං අන්තරා ච නාළන්දං අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නො හොති සද්ධිං අන්තෙවාසිනා බ්‍රහ්මදත්තෙන මාණවෙන. තත්‍ර සුදං සුප්පියො පරිබ්බාජකො අනෙකපරියායෙන බුද්ධස්ස අවණ්ණං භාසති, ධම්මස්ස අවණ්ණං භාසති, සඞ්ඝස්ස අවණ්ණං භාසති; සුප්පියස්ස පන පරිබ්බාජකස්ස අන්තෙවාසී බ්‍රහ්මදත්තො මාණවො අනෙකපරියායෙන බුද්ධස්ස වණ්ණං භාසති, ධම්මස්ස වණ්ණං භාසති, සඞ්ඝස්ස වණ්ණං භාසති. ඉතිහ තෙ උභො ආචරියන්තෙවාසී අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස උජුවිපච්චනීකවාදා භගවන්තං පිට්ඨිතො පිට්ඨිතො අනුබන්ධා හොන්ති භික්ඛුසඞ්ඝඤ්ච.

१. मैंने ऐसा सुना है—एक समय भगवान् राजगृह और नालन्दा के बीच के मार्ग पर लगभग पाँच सौ भिक्षुओं के विशाल भिक्षु-संघ के साथ यात्रा कर रहे थे। सुप्पिय परिव्राजक भी राजगृह और नालन्दा के बीच के मार्ग पर अपने अन्तेवासी ब्रह्मदत्त माणवक के साथ यात्रा कर रहा था। वहाँ सुप्पिय परिव्राजक अनेक प्रकार से बुद्ध की अकीर्ति कर रहा था, धर्म की अकीर्ति कर रहा था, संघ की अकीर्ति कर रहा था; किन्तु सुप्पिय परिव्राजक का अन्तेवासी ब्रह्मदत्त माणवक अनेक प्रकार से बुद्ध की कीर्ति कर रहा था, धर्म की कीर्ति कर रहा था, संघ की कीर्ति कर रहा था। इस प्रकार वे दोनों आचार्य और अन्तेवासी एक-दूसरे के विरुद्ध बातें करते हुए भगवान् और भिक्षु-संघ के पीछे-पीछे चल रहे थे।

2. අථ ඛො භගවා අම්බලට්ඨිකායං රාජාගාරකෙ එකරත්තිවාසං උපගච්ඡි සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙන. සුප්පියොපි ඛො පරිබ්බාජකො අම්බලට්ඨිකායං රාජාගාරකෙ එකරත්තිවාසං උපගච්ඡි අන්තෙවාසිනා බ්‍රහ්මදත්තෙන මාණවෙන. තත්‍රපි සුදං සුප්පියො පරිබ්බාජකො අනෙකපරියායෙන බුද්ධස්ස [Pg.2] අවණ්ණං භාසති, ධම්මස්ස අවණ්ණං භාසති, සඞ්ඝස්ස අවණ්ණං භාසති; සුප්පියස්ස පන පරිබ්බාජකස්ස අන්තෙවාසී බ්‍රහ්මදත්තො මාණවො අනෙකපරියායෙන බුද්ධස්ස වණ්ණං භාසති, ධම්මස්ස වණ්ණං භාසති, සඞ්ඝස්ස වණ්ණං භාසති. ඉතිහ තෙ උභො ආචරියන්තෙවාසී අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස උජුවිපච්චනීකවාදා විහරන්ති.

२. तब भगवान् भिक्षु-संघ के साथ अम्बलट्ठिका के राजागार (राजकीय विश्रामालय) में एक रात ठहरने के लिए पहुँचे। सुप्पिय परिव्राजक भी अपने अन्तेवासी ब्रह्मदत्त माणवक के साथ अम्बलट्ठिका के राजागार में एक रात ठहरने के लिए पहुँचा। वहाँ भी सुप्पिय परिव्राजक अनेक प्रकार से बुद्ध की अकीर्ति कर रहा था, धर्म की अकीर्ति कर रहा था, संघ की अकीर्ति कर रहा था; किन्तु सुप्पिय परिव्राजक का अन्तेवासी ब्रह्मदत्त माणवक अनेक प्रकार से बुद्ध की कीर्ति कर रहा था, धर्म की कीर्ति कर रहा था, संघ की कीर्ति कर रहा था। इस प्रकार वे दोनों आचार्य और अन्तेवासी एक-दूसरे के विरुद्ध बातें करते हुए वहाँ ठहरे।

3. අථ ඛො සම්බහුලානං භික්ඛූනං රත්තියා පච්චූසසමයං පච්චුට්ඨිතානං මණ්ඩලමාළෙ සන්නිසින්නානං සන්නිපතිතානං අයං සඞ්ඛියධම්මො උදපාදි – ‘‘අච්ඡරියං, ආවුසො, අබ්භුතං, ආවුසො, යාවඤ්චිදං තෙන භගවතා ජානතා පස්සතා අරහතා සම්මාසම්බුද්ධෙන සත්තානං නානාධිමුත්තිකතා සුප්පටිවිදිතා. අයඤ්හි සුප්පියො පරිබ්බාජකො අනෙකපරියායෙන බුද්ධස්ස අවණ්ණං භාසති, ධම්මස්ස අවණ්ණං භාසති, සඞ්ඝස්ස අවණ්ණං භාසති; සුප්පියස්ස පන පරිබ්බාජකස්ස අන්තෙවාසී බ්‍රහ්මදත්තො මාණවො අනෙකපරියායෙන බුද්ධස්ස වණ්ණං භාසති, ධම්මස්ස වණ්ණං භාසති, සඞ්ඝස්ස වණ්ණං භාසති. ඉතිහමෙ උභො ආචරියන්තෙවාසී අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස උජුවිපච්චනීකවාදා භගවන්තං පිට්ඨිතො පිට්ඨිතො අනුබන්ධා හොන්ති භික්ඛුසඞ්ඝඤ්චා’’ති.

३. तब रात के पिछले पहर सोकर उठे हुए बहुत से भिक्षुओं के बीच, जो मण्डलमाल (मण्डप) में एक साथ बैठे और एकत्रित थे, यह चर्चा चली—'आश्चर्य है आयुष्मानों! अद्भुत है आयुष्मानों! उन भगवान्, जो जानने वाले हैं, देखने वाले हैं, अर्हत् हैं, सम्यक्सम्बुद्ध हैं, उनके द्वारा प्राणियों की भिन्न-भिन्न रुचियों (अधिमुक्ति) को कितनी अच्छी तरह जान लिया गया है। यह सुप्पिय परिव्राजक अनेक प्रकार से बुद्ध की अकीर्ति कर रहा है, धर्म की अकीर्ति कर रहा है, संघ की अकीर्ति कर रहा है; किन्तु सुप्पिय परिव्राजक का अन्तेवासी ब्रह्मदत्त माणवक अनेक प्रकार से बुद्ध की कीर्ति कर रहा है, धर्म की कीर्ति कर रहा है, संघ की कीर्ति कर रहा है। इस प्रकार ये दोनों आचार्य और अन्तेवासी एक-दूसरे के विरुद्ध बातें करते हुए भगवान् और भिक्षु-संघ के पीछे-पीछे चल रहे हैं।'

4. අථ ඛො භගවා තෙසං භික්ඛූනං ඉමං සඞ්ඛියධම්මං විදිත්වා යෙන මණ්ඩලමාළො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි. නිසජ්ජ ඛො භගවා භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘කායනුත්ථ, භික්ඛවෙ, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා සන්නිපතිතා, කා ච පන වො අන්තරාකථා විප්පකතා’’ති? එවං වුත්තෙ තෙ භික්ඛූ භගවන්තං එතදවොචුං – ‘‘ඉධ, භන්තෙ, අම්හාකං රත්තියා පච්චූසසමයං පච්චුට්ඨිතානං මණ්ඩලමාළෙ සන්නිසින්නානං සන්නිපතිතානං අයං සඞ්ඛියධම්මො උදපාදි – ‘අච්ඡරියං, ආවුසො, අබ්භුතං, ආවුසො, යාවඤ්චිදං තෙන භගවතා ජානතා පස්සතා අරහතා සම්මාසම්බුද්ධෙන සත්තානං නානාධිමුත්තිකතා සුප්පටිවිදිතා. අයඤ්හි සුප්පියො පරිබ්බාජකො අනෙකපරියායෙන බුද්ධස්ස අවණ්ණං භාසති, ධම්මස්ස අවණ්ණං භාසති, සඞ්ඝස්ස අවණ්ණං භාසති; සුප්පියස්ස පන පරිබ්බාජකස්ස අන්තෙවාසී බ්‍රහ්මදත්තො මාණවො අනෙකපරියායෙන බුද්ධස්ස වණ්ණං භාසති, ධම්මස්ස වණ්ණං භාසති, සඞ්ඝස්ස වණ්ණං භාසති. ඉතිහමෙ උභො ආචරියන්තෙවාසී අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස උජුවිපච්චනීකවාදා භගවන්තං පිට්ඨිතො පිට්ඨිතො [Pg.3] අනුබන්ධා හොන්ති භික්ඛුසඞ්ඝඤ්චා’ති. අයං ඛො නො, භන්තෙ, අන්තරාකථා විප්පකතා, අථ භගවා අනුප්පත්තො’’ති.

४. तब भगवान् उन भिक्षुओं की इस चर्चा को जानकर जहाँ मण्डलमाल था, वहाँ पहुँचे और बिछे हुए आसन पर बैठ गए। बैठकर भगवान् ने भिक्षुओं को सम्बोधित किया—'भिक्षुओं! तुम अभी किस चर्चा के लिए यहाँ एकत्रित होकर बैठे थे? और तुम्हारी कौन सी बीच की चर्चा अधूरी रह गई है?' ऐसा कहने पर उन भिक्षुओं ने भगवान् से यह कहा—'भन्ते! यहाँ रात के पिछले पहर सोकर उठे हुए हम लोगों के बीच, जो मण्डलमाल में एक साथ बैठे और एकत्रित थे, यह चर्चा चली—"आश्चर्य है आयुष्मानों! अद्भुत है आयुष्मानों! उन भगवान्, जो जानने वाले हैं, देखने वाले हैं, अर्हत् हैं, सम्यक्सम्बुद्ध हैं, उनके द्वारा प्राणियों की भिन्न-भिन्न रुचियों को कितनी अच्छी तरह जान लिया गया है। यह सुप्पिय परिव्राजक अनेक प्रकार से बुद्ध की अकीर्ति कर रहा है, धर्म की अकीर्ति कर रहा है, संघ की अकीर्ति कर रहा है; किन्तु सुप्पिय परिव्राजक का अन्तेवासी ब्रह्मदत्त माणवक अनेक प्रकार से बुद्ध की कीर्ति कर रहा है, धर्म की कीर्ति कर रहा है, संघ की कीर्ति कर रहा है। इस प्रकार ये दोनों आचार्य और अन्तेवासी एक-दूसरे के विरुद्ध बातें करते हुए भगवान् और भिक्षु-संघ के पीछे-पीछे चल रहे हैं।" भन्ते! हमारी यही बीच की चर्चा अधूरी रह गई थी कि तभी भगवान् पधार गए।'

5. ‘‘මමං වා, භික්ඛවෙ, පරෙ අවණ්ණං භාසෙය්‍යුං, ධම්මස්ස වා අවණ්ණං භාසෙය්‍යුං, සඞ්ඝස්ස වා අවණ්ණං භාසෙය්‍යුං, තත්‍ර තුම්හෙහි න ආඝාතො න අප්පච්චයො න චෙතසො අනභිරද්ධි කරණීයා. මමං වා, භික්ඛවෙ, පරෙ අවණ්ණං භාසෙය්‍යුං, ධම්මස්ස වා අවණ්ණං භාසෙය්‍යුං, සඞ්ඝස්ස වා අවණ්ණං භාසෙය්‍යුං, තත්‍ර චෙ තුම්හෙ අස්සථ කුපිතා වා අනත්තමනා වා, තුම්හං යෙවස්ස තෙන අන්තරායො. මමං වා, භික්ඛවෙ, පරෙ අවණ්ණං භාසෙය්‍යුං, ධම්මස්ස වා අවණ්ණං භාසෙය්‍යුං, සඞ්ඝස්ස වා අවණ්ණං භාසෙය්‍යුං, තත්‍ර චෙ තුම්හෙ අස්සථ කුපිතා වා අනත්තමනා වා, අපි නු තුම්හෙ පරෙසං සුභාසිතං දුබ්භාසිතං ආජානෙය්‍යාථා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ’’. ‘‘මමං වා, භික්ඛවෙ, පරෙ අවණ්ණං භාසෙය්‍යුං, ධම්මස්ස වා අවණ්ණං භාසෙය්‍යුං, සඞ්ඝස්ස වා අවණ්ණං භාසෙය්‍යුං, තත්‍ර තුම්හෙහි අභූතං අභූතතො නිබ්බෙඨෙතබ්බං – ‘ඉතිපෙතං අභූතං, ඉතිපෙතං අතච්ඡං, නත්ථි චෙතං අම්හෙසු, න ච පනෙතං අම්හෙසු සංවිජ්ජතී’ති.

५. हे भिक्षुओं, यदि दूसरे मेरी निंदा करें, या धर्म की निंदा करें, या संघ की निंदा करें, तो तुम्हें वहाँ न तो क्रोध करना चाहिए, न ही मन में अप्रसन्नता या असंतोष लाना चाहिए। हे भिक्षुओं, यदि दूसरे मेरी निंदा करें, या धर्म की निंदा करें, या संघ की निंदा करें, और तुम उस पर क्रोधित या अप्रसन्न हो जाओ, तो वह तुम्हारे लिए ही बाधक होगा। हे भिक्षुओं, यदि दूसरे मेरी निंदा करें, या धर्म की निंदा करें, या संघ की निंदा करें, और तुम क्रोधित या अप्रसन्न हो जाओ, तो क्या तुम दूसरों के सुभाषित या दुर्भाषित वचनों को समझ पाओगे? "नहीं, भन्ते।" हे भिक्षुओं, यदि दूसरे मेरी निंदा करें, या धर्म की निंदा करें, या संघ की निंदा करें, तो तुम्हें जो असत्य है उसे असत्य के रूप में स्पष्ट करना चाहिए—'इस कारण से यह असत्य है, इस कारण से यह गलत है, यह हममें नहीं है, यह हममें विद्यमान नहीं है'।

6. ‘‘මමං වා, භික්ඛවෙ, පරෙ වණ්ණං භාසෙය්‍යුං, ධම්මස්ස වා වණ්ණං භාසෙය්‍යුං, සඞ්ඝස්ස වා වණ්ණං භාසෙය්‍යුං, තත්‍ර තුම්හෙහි න ආනන්දො න සොමනස්සං න චෙතසො උප්පිලාවිතත්තං කරණීයං. මමං වා, භික්ඛවෙ, පරෙ වණ්ණං භාසෙය්‍යුං, ධම්මස්ස වා වණ්ණං භාසෙය්‍යුං, සඞ්ඝස්ස වා වණ්ණං භාසෙය්‍යුං, තත්‍ර චෙ තුම්හෙ අස්සථ ආනන්දිනො සුමනා උප්පිලාවිතා තුම්හං යෙවස්ස තෙන අන්තරායො. මමං වා, භික්ඛවෙ, පරෙ වණ්ණං භාසෙය්‍යුං, ධම්මස්ස වා වණ්ණං භාසෙය්‍යුං, සඞ්ඝස්ස වා වණ්ණං භාසෙය්‍යුං, තත්‍ර තුම්හෙහි භූතං භූතතො පටිජානිතබ්බං – ‘ඉතිපෙතං භූතං, ඉතිපෙතං තච්ඡං, අත්ථි චෙතං අම්හෙසු, සංවිජ්ජති ච පනෙතං අම්හෙසූ’ති.

६. हे भिक्षुओं, यदि दूसरे मेरी प्रशंसा करें, या धर्म की प्रशंसा करें, या संघ की प्रशंसा करें, तो तुम्हें वहाँ न तो आनंदित होना चाहिए, न ही मन में हर्ष या उल्लास लाना चाहिए। हे भिक्षुओं, यदि दूसरे मेरी प्रशंसा करें, या धर्म की प्रशंसा करें, या संघ की प्रशंसा करें, और तुम आनंदित, हर्षित या उल्लासित हो जाओ, तो वह तुम्हारे लिए ही बाधक होगा। हे भिक्षुओं, यदि दूसरे मेरी प्रशंसा करें, या धर्म की प्रशंसा करें, या संघ की प्रशंसा करें, तो तुम्हें जो सत्य है उसे सत्य के रूप में स्वीकार करना चाहिए—'इस कारण से यह सत्य है, इस कारण से यह यथार्थ है, यह हममें है, यह हममें विद्यमान है'।

චූළසීලං

लघु शील (चूलशील)

7. ‘‘අප්පමත්තකං ඛො පනෙතං, භික්ඛවෙ, ඔරමත්තකං සීලමත්තකං, යෙන පුථුජ්ජනො තථාගතස්ස වණ්ණං වදමානො වදෙය්‍ය. කතමඤ්ච තං, භික්ඛවෙ, අප්පමත්තකං ඔරමත්තකං සීලමත්තකං, යෙන පුථුජ්ජනො තථාගතස්ස වණ්ණං වදමානො වදෙය්‍ය?

७. हे भिक्षुओं, वह बहुत ही अल्प, साधारण और मात्र शील संबंधी बात है, जिसके कारण एक साधारण व्यक्ति तथागत की प्रशंसा करते हुए कुछ कह सकता है। हे भिक्षुओं, वह अल्प, साधारण और मात्र शील संबंधी बात क्या है, जिसके कारण एक साधारण व्यक्ति तथागत की प्रशंसा करते हुए कुछ कह सकता है?

8. ‘‘‘පාණාතිපාතං [Pg.4] පහාය පාණාතිපාතා පටිවිරතො සමණො ගොතමො නිහිතදණ්ඩො, නිහිතසත්ථො, ලජ්ජී, දයාපන්නො, සබ්බපාණභූතහිතානුකම්පී විහරතී’ති – ඉති වා හි, භික්ඛවෙ, පුථුජ්ජනො තථාගතස්ස වණ්ණං වදමානො වදෙය්‍ය.

८. 'श्रमण गौतम प्राणी-हिंसा को त्यागकर, प्राणी-हिंसा से विरत हैं; उन्होंने दंड त्याग दिया है, शस्त्र त्याग दिया है; वे लज्जाशील हैं, दयालु हैं और समस्त प्राणी-मात्र के हित के प्रति अनुकंपा रखते हुए विहार करते हैं'—हे भिक्षुओं, इस प्रकार एक साधारण व्यक्ति तथागत की प्रशंसा करते हुए कह सकता है।

‘‘‘අදින්නාදානං පහාය අදින්නාදානා පටිවිරතො සමණො ගොතමො දින්නාදායී දින්නපාටිකඞ්ඛී, අථෙනෙන සුචිභූතෙන අත්තනා විහරතී’ති – ඉති වා හි, භික්ඛවෙ, පුථුජ්ජනො තථාගතස්ස වණ්ණං වදමානො වදෙය්‍ය.

'श्रमण गौतम चोरी को त्यागकर, चोरी से विरत हैं; वे केवल दिया हुआ ही ग्रहण करते हैं, दिए हुए की ही प्रतीक्षा करते हैं और बिना चोरी किए शुद्ध मन से विहार करते हैं'—हे भिक्षुओं, इस प्रकार एक साधारण व्यक्ति तथागत की प्रशंसा करते हुए कह सकता है।

‘‘‘අබ්‍රහ්මචරියං පහාය බ්‍රහ්මචාරී සමණො ගොතමො ආරාචාරී විරතො මෙථුනා ගාමධම්මා’ති – ඉති වා හි, භික්ඛවෙ, පුථුජ්ජනො තථාගතස්ස වණ්ණං වදමානො වදෙය්‍ය.

'श्रमण गौतम अब्रह्मचर्य को त्यागकर ब्रह्मचारी हैं; वे (अब्रह्मचर्य से) दूर रहते हैं और ग्राम-धर्म रूपी मैथुन से विरत हैं'—हे भिक्षुओं, इस प्रकार एक साधारण व्यक्ति तथागत की प्रशंसा करते हुए कह सकता है।

9. ‘‘‘මුසාවාදං පහාය මුසාවාදා පටිවිරතො සමණො ගොතමො සච්චවාදී සච්චසන්ධො ථෙතො පච්චයිකො අවිසංවාදකො ලොකස්සා’ති – ඉති වා හි, භික්ඛවෙ, පුථුජ්ජනො තථාගතස්ස වණ්ණං වදමානො වදෙය්‍ය.

९. 'श्रमण गौतम मृषावाद को त्यागकर, मृषावाद से विरत हैं; वे सत्यवादी हैं, सत्यनिष्ठ हैं, स्थिर वचन वाले हैं, विश्वसनीय हैं और लोक को धोखा नहीं देते'—हे भिक्षुओं, इस प्रकार एक साधारण व्यक्ति तथागत की प्रशंसा करते हुए कह सकता है।

‘‘‘පිසුණං වාචං පහාය පිසුණාය වාචාය පටිවිරතො සමණො ගොතමො, ඉතො සුත්වා න අමුත්‍ර අක්ඛාතා ඉමෙසං භෙදාය, අමුත්‍ර වා සුත්වා න ඉමෙසං අක්ඛාතා අමූසං භෙදාය. ඉති භින්නානං වා සන්ධාතා, සහිතානං වා අනුප්පදාතා සමග්ගාරාමො සමග්ගරතො සමග්ගනන්දී සමග්ගකරණිං වාචං භාසිතා’ති – ඉති වා හි, භික්ඛවෙ, පුථුජ්ජනො තථාගතස්ස වණ්ණං වදමානො වදෙය්‍ය.

'श्रमण गौतम चुगली को त्यागकर, चुगली से विरत हैं; यहाँ से सुनकर उन लोगों में भेद डालने के लिए वहाँ नहीं कहते, और वहाँ से सुनकर इन लोगों में भेद डालने के लिए यहाँ नहीं कहते। इस प्रकार वे भेदियों को मिलाने वाले हैं, मित्रों को प्रोत्साहित करने वाले हैं; वे एकता में प्रसन्न रहने वाले, एकता में रत रहने वाले, एकता का आनंद लेने वाले और एकता उत्पन्न करने वाली वाणी बोलने वाले हैं'—हे भिक्षुओं, इस प्रकार एक साधारण व्यक्ति तथागत की प्रशंसा करते हुए कह सकता है।

‘‘‘ඵරුසං වාචං පහාය ඵරුසාය වාචාය පටිවිරතො සමණො ගොතමො, යා සා වාචා නෙලා කණ්ණසුඛා පෙමනීයා හදයඞ්ගමා පොරී බහුජනකන්තා බහුජනමනාපා තථාරූපිං වාචං භාසිතා’ති – ඉති වා හි, භික්ඛවෙ, පුථුජ්ජනො තථාගතස්ස වණ්ණං වදමානො වදෙය්‍ය.

'श्रमण गौतम कठोर वाणी को त्यागकर, कठोर वाणी से विरत हैं; उनकी वाणी दोषरहित, कान को सुख देने वाली, प्रेमपूर्ण, हृदयस्पर्शी, शिष्ट, बहुतों द्वारा प्रिय और बहुतों को मनभावन लगने वाली है; वे ऐसी ही वाणी बोलते हैं'—हे भिक्षुओं, इस प्रकार एक साधारण व्यक्ति तथागत की प्रशंसा करते हुए कह सकता है।

‘‘‘සම්ඵප්පලාපං පහාය සම්ඵප්පලාපා පටිවිරතො සමණො ගොතමො කාලවාදී භූතවාදී අත්ථවාදී ධම්මවාදී විනයවාදී, නිධානවතිං වාචං භාසිතා කාලෙන සාපදෙසං පරියන්තවතිං අත්ථසංහිත’න්ති – ඉති වා හි, භික්ඛවෙ, පුථුජ්ජනො තථාගතස්ස වණ්ණං වදමානො වදෙය්‍ය.

'श्रमण गौतम व्यर्थ प्रलाप को त्यागकर, व्यर्थ प्रलाप से विरत हैं; वे समय पर बोलने वाले, सत्य बोलने वाले, अर्थपूर्ण बोलने वाले, धर्मानुकूल बोलने वाले और विनयानुकूल बोलने वाले हैं; वे समय पर ऐसी वाणी बोलते हैं जो हृदय में रखने योग्य, सोदाहरण, मर्यादित और लाभप्रद होती है'—हे भिक्षुओं, इस प्रकार एक साधारण व्यक्ति तथागत की प्रशंसा करते हुए कह सकता है।

10. ‘බීජගාමභූතගාමසමාරම්භා [Pg.5] පටිවිරතො සමණො ගොතමො’ති – ඉති වා හි, භික්ඛවෙ…පෙ….

१०. 'श्रमण गौतम बीज-समूह और वनस्पति-समूह को नष्ट करने से विरत हैं'—हे भिक्षुओं, इस प्रकार...

‘‘‘එකභත්තිකො සමණො ගොතමො රත්තූපරතො විරතො විකාලභොජනා….

'श्रमण गौतम एक समय भोजन करने वाले हैं, वे रात के भोजन से विरत हैं और कुसमय (विकाल) भोजन करने से दूर रहते हैं'...

නච්චගීතවාදිතවිසූකදස්සනා පටිවිරතො සමණො ගොතමො….

'श्रमण गौतम नाच, गान, वादन और तमाशे देखने से विरत हैं'...

මාලාගන්ධවිලෙපනධාරණමණ්ඩනවිභූසනට්ඨානා පටිවිරතො සමණො ගොතමො….

'श्रमण गौतम माला, गंध और विलेपन धारण करने तथा सजने-धजने के साधनों से विरत हैं'...

උච්චාසයනමහාසයනා පටිවිරතො සමණො ගොතමො….

'श्रमण गौतम ऊँचे और विशाल बिस्तरों के उपयोग से विरत हैं'...

ජාතරූපරජතපටිග්ගහණා පටිවිරතො සමණො ගොතමො….

'श्रमण गौतम सोना और चाँदी स्वीकार करने से विरत हैं'...

ආමකධඤ්ඤපටිග්ගහණා පටිවිරතො සමණො ගොතමො….

'श्रमण गौतम कच्चे अनाज को स्वीकार करने से विरत हैं'...

ආමකමංසපටිග්ගහණා පටිවිරතො සමණො ගොතමො….

'श्रमण गौतम कच्चे मांस को स्वीकार करने से विरत हैं'...

ඉත්ථිකුමාරිකපටිග්ගහණා පටිවිරතො සමණො ගොතමො….

'श्रमण गौतम स्त्रियों और कुमारियों को स्वीकार करने से विरत हैं'...

දාසිදාසපටිග්ගහණා පටිවිරතො සමණො ගොතමො….

'श्रमण गौतम दासी और दासों को स्वीकार करने से विरत हैं'...

අජෙළකපටිග්ගහණා පටිවිරතො සමණො ගොතමො….

'श्रमण गौतम भेड़ और बकरियों को स्वीकार करने से विरत हैं'...

කුක්කුටසූකරපටිග්ගහණා පටිවිරතො සමණො ගොතමො….

श्रमण गौतम मुर्गे और सूअर स्वीकार करने से विरत हैं।

හත්ථිගවස්සවළවපටිග්ගහණා පටිවිරතො සමණො ගොතමො….

श्रमण गौतम हाथी, गाय, घोड़े और गधे स्वीकार करने से विरत हैं।

ඛෙත්තවත්ථුපටිග්ගහණා පටිවිරතො සමණො ගොතමො….

श्रमण गौतम खेत और भूमि स्वीकार करने से विरत हैं।

දූතෙය්‍යපහිණගමනානුයොගා පටිවිරතො සමණො ගොතමො….

श्रमण गौतम दूत-कार्य और संदेश पहुँचाने के कार्यों में संलग्न होने से विरत हैं।

කයවික්කයා පටිවිරතො සමණො ගොතමො….

श्रमण गौतम क्रय-विक्रय (खरीदने और बेचने) से विरत हैं।

තුලාකූටකංසකූටමානකූටා පටිවිරතො සමණො ගොතමො….

श्रमण गौतम तराजू की धोखाधड़ी, धातु (सिक्कों) की धोखाधड़ी और माप की धोखाधड़ी से विरत हैं।

උක්කොටනවඤ්චනනිකතිසාචියොගා පටිවිරතො සමණො ගොතමො….

श्रमण गौतम रिश्वतखोरी, छल, कपट और कुटिलतापूर्ण व्यवहार से विरत हैं।

ඡෙදනවධබන්ධනවිපරාමොසආලොපසහසාකාරා පටිවිරතො සමණො ගොතමො’ති – ඉති වා හි, භික්ඛවෙ, පුථුජ්ජනො තථාගතස්ස වණ්ණං වදමානො වදෙය්‍ය.

श्रमण गौतम अंग-भंग करने, वध करने, बंधन में डालने, डकैती करने, लूटपाट करने और हिंसा करने से विरत हैं'—हे भिक्षुओं! इस प्रकार एक पृथग्जन तथागत की प्रशंसा करते हुए कह सकता है।

චූළසීලං නිට්ඨිතං.

चूलशील (लघु शील) समाप्त।

මජ්ඣිමසීලං

मज्झिमशील (मध्यम शील)

11. ‘‘‘යථා [Pg.6] වා පනෙකෙ භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා සද්ධාදෙය්‍යානි භොජනානි භුඤ්ජිත්වා තෙ එවරූපං බීජගාමභූතගාමසමාරම්භං අනුයුත්තා විහරන්ති, සෙය්‍යථිදං – මූලබීජං ඛන්ධබීජං ඵළුබීජං අග්ගබීජං බීජබීජමෙව පඤ්චමං ; ඉති එවරූපා බීජගාමභූතගාමසමාරම්භා පටිවිරතො සමණො ගොතමො’ති – ඉති වා හි, භික්ඛවෙ, පුථුජ්ජනො තථාගතස්ස වණ්ණං වදමානො වදෙය්‍ය.

११. 'अथवा जैसे कुछ भद्र श्रमण-ब्राह्मण श्रद्धापूर्वक दिए गए भोजन को ग्रहण करके भी इस प्रकार के बीज-समूह और वनस्पति-समूह के विनाश में लगे रहते हैं, जैसे कि—मूल-बीज (जड़), स्कन्ध-बीज (तना), पर्व-बीज (गाँठ), अग्र-बीज (कोंपल) और पाँचवाँ बीज-बीज (अनाज); श्रमण गौतम इस प्रकार के बीज-समूह और वनस्पति-समूह के विनाश से विरत हैं'—हे भिक्षुओं! इस प्रकार एक पृथग्जन तथागत की प्रशंसा करते हुए कह सकता है।

12. ‘‘‘යථා වා පනෙකෙ භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා සද්ධාදෙය්‍යානි භොජනානි භුඤ්ජිත්වා තෙ එවරූපං සන්නිධිකාරපරිභොගං අනුයුත්තා විහරන්ති, සෙය්‍යථිදං – අන්නසන්නිධිං පානසන්නිධිං වත්ථසන්නිධිං යානසන්නිධිං සයනසන්නිධිං ගන්ධසන්නිධිං ආමිසසන්නිධිං ඉති වා ඉති එවරූපා සන්නිධිකාරපරිභොගා පටිවිරතො සමණො ගොතමො’ති – ඉති වා හි, භික්ඛවෙ, පුථුජ්ජනො තථාගතස්ස වණ්ණං වදමානො වදෙය්‍ය.

१२. 'अथवा जैसे कुछ भद्र श्रमण-ब्राह्मण श्रद्धापूर्वक दिए गए भोजन को ग्रहण करके भी इस प्रकार की वस्तुओं का संग्रह करके उपभोग करने में लगे रहते हैं, जैसे कि—अन्न का संग्रह, पेय का संग्रह, वस्त्रों का संग्रह, वाहनों का संग्रह, शय्याओं का संग्रह, सुगंधियों का संग्रह और आमिष (भोग-सामग्री) का संग्रह; श्रमण गौतम इस प्रकार के संग्रह और उपभोग से विरत हैं'—हे भिक्षुओं! इस प्रकार एक पृथग्जन तथागत की प्रशंसा करते हुए कह सकता है।

13. ‘‘‘යථා වා පනෙකෙ භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා සද්ධාදෙය්‍යානි භොජනානි භුඤ්ජිත්වා තෙ එවරූපං විසූකදස්සනං අනුයුත්තා විහරන්ති, සෙය්‍යථිදං – නච්චං ගීතං වාදිතං පෙක්ඛං අක්ඛානං පාණිස්සරං වෙතාළං කුම්භථූණං සොභනකං චණ්ඩාලං වංසං ධොවනං හත්ථියුද්ධං අස්සයුද්ධං මහිංසයුද්ධං උසභයුද්ධං අජයුද්ධං මෙණ්ඩයුද්ධං කුක්කුටයුද්ධං වට්ටකයුද්ධං දණ්ඩයුද්ධං මුට්ඨියුද්ධං නිබ්බුද්ධං උය්‍යොධිකං බලග්ගං සෙනාබ්‍යූහං අනීකදස්සනං ඉති වා ඉති එවරූපා විසූකදස්සනා පටිවිරතො සමණො ගොතමො’ති – ඉති වා හි, භික්ඛවෙ, පුථුජ්ජනො තථාගතස්ස වණ්ණං වදමානො වදෙය්‍ය.

१३. 'अथवा जैसे कुछ भद्र श्रमण-ब्राह्मण श्रद्धापूर्वक दिए गए भोजन को ग्रहण करके भी इस प्रकार के तमाशे (मनोरंजन) देखने में लगे रहते हैं, जैसे कि—नाच, गान, वादन, नाटक, आख्यान (कथा-वाचन), हाथ की तालियाँ, वेताल (मरे हुओं को जगाने का खेल), कुम्भ-वाद्य, शोभा-प्रदर्शन, चंडाल-क्रीड़ा, बाँस का खेल, अस्थि-प्रक्षालन (हड्डियों को धोने का खेल), हाथियों की लड़ाई, घोड़ों की लड़ाई, भैंसों की लड़ाई, सांडों की लड़ाई, बकरों की लड़ाई, भेड़ों की लड़ाई, मुर्गों की लड़ाई, बटेरों की लड़ाई, लाठी का खेल, मुक्केबाजी, कुश्ती, युद्ध-प्रदर्शन, सेना का निरीक्षण, व्यूह-रचना और सैन्य-प्रदर्शन; श्रमण गौतम इस प्रकार के तमाशे देखने से विरत हैं'—हे भिक्षुओं! इस प्रकार एक पृथग्जन तथागत की प्रशंसा करते हुए कह सकता है।

14. ‘‘‘යථා වා පනෙකෙ භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා සද්ධාදෙය්‍යානි භොජනානි භුඤ්ජිත්වා තෙ එවරූපං ජූතප්පමාදට්ඨානානුයොගං අනුයුත්තා විහරන්ති, සෙය්‍යථිදං – අට්ඨපදං දසපදං ආකාසං පරිහාරපථං සන්තිකං ඛලිකං ඝටිකං සලාකහත්ථං අක්ඛං පඞ්ගචීරං වඞ්කකං මොක්ඛචිකං චිඞ්ගුලිකං පත්තාළ්හකං රථකං ධනුකං අක්ඛරිකං මනෙසිකං යථාවජ්ජං ඉති [Pg.7] වා ඉති එවරූපා ජූතප්පමාදට්ඨානානුයොගා පටිවිරතො සමණො ගොතමො’ති – ඉති වා හි, භික්ඛවෙ, පුථුජ්ජනො තථාගතස්ස වණ්ණං වදමානො වදෙය්‍ය.

१४. 'अथवा जैसे कुछ भद्र श्रमण-ब्राह्मण श्रद्धापूर्वक दिए गए भोजन को ग्रहण करके भी इस प्रकार के जुए और प्रमाद के स्थानों में लगे रहते हैं, जैसे कि—आठ खानों वाला खेल (अष्टपद), दस खानों वाला खेल (दशपद), आकाश में खेलने वाला खेल, जमीन पर लकीरें खींचकर खेलने वाला खेल, गोटियों का खेल, पासे का खेल, डंडे से मारने वाला खेल (गुल्ली-डंडा), शलाका-हस्त (हाथ की छाप का खेल), अक्ष (कंचों का खेल), पत्तों की बाँसुरी बजाना, छोटे हल से खेलना, कलाबाजी दिखाना, फिरकी घुमाना, पत्तों के पात्रों से खेलना, छोटे रथों से खेलना, छोटे धनुषों से खेलना, अक्षरों को पहचानने का खेल, मन की बात जानने का खेल और नकल उतारने का खेल; श्रमण गौतम इस प्रकार के जुए और प्रमाद के खेलों से विरत हैं'—हे भिक्षुओं! इस प्रकार एक पृथग्जन तथागत की प्रशंसा करते हुए कह सकता है।

15. ‘‘‘යථා වා පනෙකෙ භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා සද්ධාදෙය්‍යානි භොජනානි භුඤ්ජිත්වා තෙ එවරූපං උච්චාසයනමහාසයනං අනුයුත්තා විහරන්ති, සෙය්‍යථිදං – ආසන්දිං පල්ලඞ්කං ගොනකං චිත්තකං පටිකං පටලිකං තූලිකං විකතිකං උද්දලොමිං එකන්තලොමිං කට්ටිස්සං කොසෙය්‍යං කුත්තකං හත්ථත්ථරං අස්සත්ථරං රථත්ථරං අජිනප්පවෙණිං කදලිමිගපවරපච්චත්ථරණං සඋත්තරච්ඡදං උභතොලොහිතකූපධානං ඉති වා ඉති එවරූපා උච්චාසයනමහාසයනා පටිවිරතො සමණො ගොතමො’ති – ඉති වා හි, භික්ඛවෙ, පුථුජ්ජනො තථාගතස්ස වණ්ණං වදමානො වදෙය්‍ය.

१५. 'अथवा जैसे कुछ भद्र श्रमण-ब्राह्मण श्रद्धापूर्वक दिए गए भोजन को ग्रहण करके भी इस प्रकार के ऊँचे और विशाल बिस्तरों का उपयोग करने में लगे रहते हैं, जैसे कि—अत्यधिक ऊँची आसंदी (कुर्सी), पलंग, लंबे बालों वाले ऊनी कालीन, विचित्र चित्रों वाले कालीन, सफेद ऊनी कालीन, फूलों वाले कालीन, रुई भरे गद्दे, सिंह-व्याघ्र आदि के चित्रों वाले कालीन, दोनों ओर रोएँ वाले कालीन, एक ओर रोएँ वाले कालीन, रेशमी और स्वर्ण-जड़ित कालीन, रेशमी वस्त्र, बड़े ऊनी कालीन, हाथी के ऊपर बिछाने वाले वस्त्र, घोड़े के ऊपर बिछाने वाले वस्त्र, रथ के ऊपर बिछाने वाले वस्त्र, काले मृगचर्म के बिस्तर, कदली-मृग के चर्म के श्रेष्ठ बिस्तर, लाल चंदोवे (वितान) सहित बिस्तर और दोनों ओर लाल तकिये वाले बिस्तर; श्रमण गौतम इस प्रकार के ऊँचे और विशाल बिस्तरों के उपयोग से विरत हैं'—हे भिक्षुओं! इस प्रकार एक पृथग्जन तथागत की प्रशंसा करते हुए कह सकता है।

16. ‘‘‘යථා වා පනෙකෙ භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා සද්ධාදෙය්‍යානි භොජනානි භුඤ්ජිත්වා තෙ එවරූපං මණ්ඩනවිභූසනට්ඨානානුයොගං අනුයුත්තා විහරන්ති, සෙය්‍යථිදං – උච්ඡාදනං පරිමද්දනං න්හාපනං සම්බාහනං ආදාසං අඤ්ජනං මාලාගන්ධවිලෙපනං මුඛචුණ්ණං මුඛලෙපනං හත්ථබන්ධං සිඛාබන්ධං දණ්ඩං නාළිකං අසිං ඡත්තං චිත්‍රුපාහනං උණ්හීසං මණිං වාලබීජනිං ඔදාතානි වත්ථානි දීඝදසානි ඉති වා ඉති එවරූපා මණ්ඩනවිභූසනට්ඨානානුයොගා පටිවිරතො සමණො ගොතමො’ති – ඉති වා හි, භික්ඛවෙ, පුථුජ්ජනො තථාගතස්ස වණ්ණං වදමානො වදෙය්‍ය.

१६. 'अथवा जैसे कुछ भद्र श्रमण-ब्राह्मण श्रद्धापूर्वक दिए गए भोजन को ग्रहण करके भी इस प्रकार के प्रसाधन और सजावट की वस्तुओं में लगे रहते हैं, जैसे कि—उबटन लगाना, मालिश करना, सुगंधित जल से स्नान करना, अंगों को सुडौल बनाना, दर्पण देखना, अंजन (काजल) लगाना, माला धारण करना, गंध और विलेपन लगाना, मुख पर चूर्ण लगाना, मुख पर लेप लगाना, हाथों में कंगन पहनना, शिखा बाँधना, अलंकृत दंड (छड़ी) रखना, अलंकृत नली (दवा की नली) रखना, तलवार रखना, अलंकृत छतरी रखना, विचित्र जूते पहनना, मुकुट या पगड़ी बाँधना, मणि धारण करना, चँवर रखना और लंबे किनारों वाले सफेद वस्त्र पहनना; श्रमण गौतम इस प्रकार के प्रसाधन और सजावट से विरत हैं'—हे भिक्षुओं! इस प्रकार एक पृथग्जन तथागत की प्रशंसा करते हुए कह सकता है।

17. ‘‘‘යථා වා පනෙකෙ භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා සද්ධාදෙය්‍යානි භොජනානි භුඤ්ජිත්වා තෙ එවරූපං තිරච්ඡානකථං අනුයුත්තා විහරන්ති, සෙය්‍යථිදං – රාජකථං චොරකථං මහාමත්තකථං සෙනාකථං භයකථං යුද්ධකථං අන්නකථං පානකථං වත්ථකථං සයනකථං මාලාකථං ගන්ධකථං ඤාතිකථං යානකථං ගාමකථං නිගමකථං නගරකථං ජනපදකථං ඉත්ථිකථං සූරකථං විසිඛාකථං කුම්භට්ඨානකථං පුබ්බපෙතකථං නානත්තකථං ලොකක්ඛායිකං සමුද්දක්ඛායිකං ඉතිභවාභවකථං ඉති වා ඉති එවරූපාය තිරච්ඡානකථාය පටිවිරතො සමණො ගොතමො’ති – ඉති වා හි, භික්ඛවෙ, පුථුජ්ජනො තථාගතස්ස වණ්ණං වදමානො වදෙය්‍ය.

१७. "अथवा जैसे कुछ श्रमण और ब्राह्मण, श्रद्धापूर्वक दिए गए भोजन को ग्रहण करके, इस प्रकार की व्यर्थ की बातों (तिरच्छानकथा) में लगे रहते हैं, जैसे कि— राजाओं की बातें, चोरों की बातें, मंत्रियों की बातें, सेना की बातें, भय की बातें, युद्ध की बातें, अन्न की बातें, पान की बातें, वस्त्र की बातें, शयन की बातें, माला की बातें, गंध की बातें, संबंधियों की बातें, वाहनों की बातें, गाँवों की बातें, निगमों की बातें, नगरों की बातें, जनपदों की बातें, स्त्रियों की बातें, पुरुषों की बातें, शूरवीरों की बातें, गलियों की बातें, पनघटों की बातें, पूर्व-मृतकों की बातें, नाना प्रकार की बातें, लोक-कथाएँ, समुद्र-कथाएँ, और लाभ-हानि (इति-भवाभव) की बातें—श्रमण गौतम इस प्रकार की व्यर्थ की बातों से विरत रहते हैं। भिक्षुओं, एक पृथग्जन तथागत की प्रशंसा करते हुए ऐसा कह सकता है।"

18. ‘‘‘යථා [Pg.8] වා පනෙකෙ භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා සද්ධාදෙය්‍යානි භොජනානි භුඤ්ජිත්වා තෙ එවරූපං විග්ගාහිකකථං අනුයුත්තා විහරන්ති, සෙය්‍යථිදං – න ත්වං ඉමං ධම්මවිනයං ආජානාසි, අහං ඉමං ධම්මවිනයං ආජානාමි, කිං ත්වං ඉමං ධම්මවිනයං ආජානිස්සසි, මිච්ඡා පටිපන්නො ත්වමසි, අහමස්මි සම්මා පටිපන්නො, සහිතං මෙ, අසහිතං තෙ, පුරෙවචනීයං පච්ඡා අවච, පච්ඡාවචනීයං පුරෙ අවච, අධිචිණ්ණං තෙ විපරාවත්තං, ආරොපිතො තෙ වාදො, නිග්ගහිතො ත්වමසි, චර වාදප්පමොක්ඛාය, නිබ්බෙඨෙහි වා සචෙ පහොසීති ඉති වා ඉති එවරූපාය විග්ගාහිකකථාය පටිවිරතො සමණො ගොතමො’ති – ඉති වා හි, භික්ඛවෙ, පුථුජ්ජනො තථාගතස්ස වණ්ණං වදමානො වදෙය්‍ය.

१८. "अथवा जैसे कुछ श्रमण और ब्राह्मण, श्रद्धापूर्वक दिए गए भोजन को ग्रहण करके, इस प्रकार की विवादपूर्ण बातों (विग्गाहिककथा) में लगे रहते हैं, जैसे कि— 'तुम इस धर्म-विनय को नहीं जानते, मैं इस धर्म-विनय को जानता हूँ', 'तुम इस धर्म-विनय को क्या जानोगे?', 'तुम गलत मार्ग पर हो, मैं सही मार्ग पर हूँ', 'मेरी बात सुसंगत है, तुम्हारी असंगत है', 'जो पहले कहना चाहिए था उसे तुमने बाद में कहा, और जो बाद में कहना चाहिए था उसे पहले कहा', 'तुम्हारा अभ्यास उलट गया है', 'तुम्हारा मत खंडित हो गया है', 'तुम निरुत्तर हो गए हो', 'अपने मत को छुड़ाने के लिए जाओ', 'यदि सामर्थ्य है तो सुलझाओ'—श्रमण गौतम इस प्रकार की विवादपूर्ण बातों से विरत रहते हैं। भिक्षुओं, एक पृथग्जन तथागत की प्रशंसा करते हुए ऐसा कह सकता है।"

19. ‘‘‘යථා වා පනෙකෙ භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා සද්ධාදෙය්‍යානි භොජනානි භුඤ්ජිත්වා තෙ එවරූපං දූතෙය්‍යපහිණගමනානුයොගං අනුයුත්තා විහරන්ති, සෙය්‍යථිදං – රඤ්ඤං, රාජමහාමත්තානං, ඛත්තියානං, බ්‍රාහ්මණානං, ගහපතිකානං, කුමාරානං ‘‘ඉධ ගච්ඡ, අමුත්‍රාගච්ඡ, ඉදං හර, අමුත්‍ර ඉදං ආහරා’’ති ඉති වා ඉති එවරූපා දූතෙය්‍යපහිණගමනානුයොගා පටිවිරතො සමණො ගොතමො’ති – ඉති වා හි, භික්ඛවෙ, පුථුජ්ජනො තථාගතස්ස වණ්ණං වදමානො වදෙය්‍ය.

१९. "अथवा जैसे कुछ श्रमण और ब्राह्मण, श्रद्धापूर्वक दिए गए भोजन को ग्रहण करके, दूत-कार्य और संदेश पहुँचाने के कार्यों में लगे रहते हैं, जैसे कि— राजाओं, राज-महामात्रों, क्षत्रियों, ब्राह्मणों, गृहपतियों और कुमारों के लिए 'यहाँ जाओ, वहाँ से आओ, इसे ले जाओ, वहाँ से इसे लाओ'—श्रमण गौतम इस प्रकार के दूत-कार्य और संदेश पहुँचाने के कार्यों से विरत रहते हैं। भिक्षुओं, एक पृथग्जन तथागत की प्रशंसा करते हुए ऐसा कह सकता है।"

20. ‘‘‘යථා වා පනෙකෙ භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා සද්ධාදෙය්‍යානි භොජනානි භුඤ්ජිත්වා තෙ කුහකා ච හොන්ති, ලපකා ච නෙමිත්තිකා ච නිප්පෙසිකා ච, ලාභෙන ලාභං නිජිගීංසිතාරො ච ඉති එවරූපා කුහනලපනා පටිවිරතො සමණො ගොතමො’ති – ඉති වා හි, භික්ඛවෙ, පුථුජ්ජනො තථාගතස්ස වණ්ණං වදමානො වදෙය්‍ය.

२०. "अथवा जैसे कुछ श्रमण और ब्राह्मण, श्रद्धापूर्वक दिए गए भोजन को ग्रहण करके, पाखंडी (कुहक), चापलूस (लपक), निमित्त बताने वाले (नैमित्तिक), लाभ के लिए दूसरों को सताने वाले (निप्पेसिक), और लाभ से लाभ की इच्छा करने वाले होते हैं—श्रमण गौतम इस प्रकार के पाखंड और चापलूसी से विरत रहते हैं। भिक्षुओं, एक पृथग्जन तथागत की प्रशंसा करते हुए ऐसा कह सकता है।"

මජ්ඣිමසීලං නිට්ඨිතං.

मध्यम शील समाप्त।

මහාසීලං

महा शील

21. ‘‘‘යථා වා පනෙකෙ භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා සද්ධාදෙය්‍යානි භොජනානි භුඤ්ජිත්වා තෙ එවරූපාය තිරච්ඡානවිජ්ජාය මිච්ඡාජීවෙන ජීවිතං කප්පෙන්ති[Pg.9], සෙය්‍යථිදං – අඞ්ගං නිමිත්තං උප්පාතං සුපිනං ලක්ඛණං මූසිකච්ඡින්නං අග්ගිහොමං දබ්බිහොමං ථුසහොමං කණහොමං තණ්ඩුලහොමං සප්පිහොමං තෙලහොමං මුඛහොමං ලොහිතහොමං අඞ්ගවිජ්ජා වත්ථුවිජ්ජා ඛත්තවිජ්ජා සිවවිජ්ජා භූතවිජ්ජා භූරිවිජ්ජා අහිවිජ්ජා විසවිජ්ජා විච්ඡිකවිජ්ජා මූසිකවිජ්ජා සකුණවිජ්ජා වායසවිජ්ජා පක්කජ්ඣානං සරපරිත්තාණං මිගචක්කං ඉති වා ඉති එවරූපාය තිරච්ඡානවිජ්ජාය මිච්ඡාජීවා පටිවිරතො සමණො ගොතමො’ති – ඉති වා හි, භික්ඛවෙ, පුථුජ්ජනො තථාගතස්ස වණ්ණං වදමානො වදෙය්‍ය.

२१. "अथवा जैसे कुछ श्रमण और ब्राह्मण, श्रद्धापूर्वक दिए गए भोजन को ग्रहण करके, इस प्रकार की हीन विद्याओं (तिरच्छान-विद्या) के माध्यम से मिथ्या आजीविका चलाते हैं, जैसे कि— अंगों के लक्षण बताना, निमित्त बताना, उत्पात (प्राकृतिक आपदाओं) का फल बताना, स्वप्न का फल बताना, शारीरिक लक्षणों को बताना, चूहों द्वारा कुतरे गए वस्त्रों का फल बताना, अग्नि-होम करना, दर्वी-होम (करछुल से आहुति) करना, भूसी का होम करना, कण (चावल के टुकड़ों) का होम करना, तण्डुल (चावल) का होम करना, घृत (घी) का होम करना, तेल का होम करना, मुख-होम करना, रक्त-होम करना, अंग-विद्या, वास्तु-विद्या, क्षत्र-विद्या (राजनीति), शिव-विद्या (भूत-विद्या), भूत-विद्या, भूरि-विद्या (सर्प-विद्या), अहि-विद्या (विष-विद्या), वृश्चिक-विद्या, मूषक-विद्या, शकुन-विद्या (पक्षियों की बोली), वायस-विद्या (कौओं की बोली), आयु-गणना, बाणों से रक्षा करने वाली विद्या, मृग-चक्र (पशुओं की बोली समझना)—श्रमण गौतम इस प्रकार की हीन विद्याओं और मिथ्या आजीविका से विरत रहते हैं। भिक्षुओं, एक पृथग्जन तथागत की प्रशंसा करते हुए ऐसा कह सकता है।"

22. ‘‘‘යථා වා පනෙකෙ භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා සද්ධාදෙය්‍යානි භොජනානි භුඤ්ජිත්වා තෙ එවරූපාය තිරච්ඡානවිජ්ජාය මිච්ඡාජීවෙන ජීවිතං කප්පෙන්ති, සෙය්‍යථිදං – මණිලක්ඛණං වත්ථලක්ඛණං දණ්ඩලක්ඛණං සත්ථලක්ඛණං අසිලක්ඛණං උසුලක්ඛණං ධනුලක්ඛණං ආවුධලක්ඛණං ඉත්ථිලක්ඛණං පුරිසලක්ඛණං කුමාරලක්ඛණං කුමාරිලක්ඛණං දාසලක්ඛණං දාසිලක්ඛණං හත්ථිලක්ඛණං අස්සලක්ඛණං මහිංසලක්ඛණං උසභලක්ඛණං ගොලක්ඛණං අජලක්ඛණං මෙණ්ඩලක්ඛණං කුක්කුටලක්ඛණං වට්ටකලක්ඛණං ගොධාලක්ඛණං කණ්ණිකාලක්ඛණං කච්ඡපලක්ඛණං මිගලක්ඛණං ඉති වා ඉති එවරූපාය තිරච්ඡානවිජ්ජාය මිච්ඡාජීවා පටිවිරතො සමණො ගොතමො’ති – ඉති වා හි, භික්ඛවෙ, පුථුජ්ජනො තථාගතස්ස වණ්ණං වදමානො වදෙය්‍ය.

२२. "अथवा जैसे कुछ श्रमण और ब्राह्मण, श्रद्धापूर्वक दिए गए भोजन को ग्रहण करके, इस प्रकार की हीन विद्याओं के माध्यम से मिथ्या आजीविका चलाते हैं, जैसे कि— मणियों के लक्षण बताना, वस्त्रों के लक्षण, दंडों के लक्षण, शस्त्रों के लक्षण, तलवारों के लक्षण, बाणों के लक्षण, धनुषों के लक्षण, आयुधों के लक्षण, स्त्रियों के लक्षण, पुरुषों के लक्षण, कुमारों के लक्षण, कुमारियों के लक्षण, दासों के लक्षण, दासियों के लक्षण, हाथियों के लक्षण, घोड़ों के लक्षण, भैंसों के लक्षण, सांडों के लक्षण, गायों के लक्षण, बकरों के लक्षण, भेड़ों के लक्षण, मुर्गों के लक्षण, बटेरों के लक्षण, गोह (गोधिका) के लक्षण, कर्णिका (आभूषण या घर के शिखर) के लक्षण, कछुओं के लक्षण, और मृगों (पशुओं) के लक्षण बताना—श्रमण गौतम इस प्रकार की हीन विद्याओं और मिथ्या आजीविका से विरत रहते हैं। भिक्षुओं, एक पृथग्जन तथागत की प्रशंसा करते हुए ऐसा कह सकता है।"

23. ‘‘‘යථා වා පනෙකෙ භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා සද්ධාදෙය්‍යානි භොජනානි භුඤ්ජිත්වා තෙ එවරූපාය තිරච්ඡානවිජ්ජාය මිච්ඡාජීවෙන ජීවිතං කප්පෙන්ති, සෙය්‍යථිදං – රඤ්ඤං නිය්‍යානං භවිස්සති, රඤ්ඤං අනිය්‍යානං භවිස්සති, අබ්භන්තරානං රඤ්ඤං උපයානං භවිස්සති, බාහිරානං රඤ්ඤං අපයානං භවිස්සති, බාහිරානං රඤ්ඤං උපයානං භවිස්සති, අබ්භන්තරානං රඤ්ඤං අපයානං භවිස්සති, අබ්භන්තරානං රඤ්ඤං ජයො භවිස්සති, බාහිරානං රඤ්ඤං පරාජයො භවිස්සති, බාහිරානං රඤ්ඤං ජයො භවිස්සති, අබ්භන්තරානං රඤ්ඤං පරාජයො භවිස්සති, ඉති ඉමස්ස ජයො භවිස්සති, ඉමස්ස පරාජයො භවිස්සති ඉති වා ඉති එවරූපාය තිරච්ඡානවිජ්ජාය මිච්ඡාජීවා පටිවිරතො සමණො ගොතමො’ති – ඉති වා හි, භික්ඛවෙ, පුථුජ්ජනො තථාගතස්ස වණ්ණං වදමානො වදෙය්‍ය.

२३. जैसे कि कुछ श्रमण और ब्राह्मण, श्रद्धापूर्वक दिए गए भोजन को ग्रहण करके, इस प्रकार की तिरच्छान-विद्या और मिथ्या आजीविका से अपना जीवन निर्वाह करते हैं, जैसे कि—राजाओं का प्रस्थान होगा, राजाओं का आगमन होगा, आंतरिक राजाओं का आक्रमण होगा, बाहरी राजाओं का पीछे हटना होगा, बाहरी राजाओं का आक्रमण होगा, आंतरिक राजाओं का पीछे हटना होगा, आंतरिक राजाओं की विजय होगी, बाहरी राजाओं की पराजय होगी, बाहरी राजाओं की विजय होगी, आंतरिक राजाओं की पराजय होगी, इस प्रकार इस राजा की विजय होगी और उस राजा की पराजय होगी—इस प्रकार की तिरच्छान-विद्या और मिथ्या आजीविका से श्रमण गौतम विरत रहते हैं। भिक्षुओं, एक पृथग्जन तथागत की प्रशंसा करते हुए ऐसा कह सकता है।

24. ‘‘‘යථා [Pg.10] වා පනෙකෙ භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා සද්ධාදෙය්‍යානි භොජනානි භුඤ්ජිත්වා තෙ එවරූපාය තිරච්ඡානවිජ්ජාය මිච්ඡාජීවෙන ජීවිතං කප්පෙන්ති, සෙය්‍යථිදං – චන්දග්ගාහො භවිස්සති, සූරියග්ගාහො භවිස්සති, නක්ඛත්තග්ගාහො භවිස්සති, චන්දිමසූරියානං පථගමනං භවිස්සති, චන්දිමසූරියානං උප්පථගමනං භවිස්සති, නක්ඛත්තානං පථගමනං භවිස්සති, නක්ඛත්තානං උප්පථගමනං භවිස්සති, උක්කාපාතො භවිස්සති, දිසාඩාහො භවිස්සති, භූමිචාලො භවිස්සති, දෙවදුද්‍රභි භවිස්සති, චන්දිමසූරියනක්ඛත්තානං උග්ගමනං ඔගමනං සංකිලෙසං වොදානං භවිස්සති, එවංවිපාකො චන්දග්ගාහො භවිස්සති, එවංවිපාකො සූරියග්ගාහො භවිස්සති, එවංවිපාකො නක්ඛත්තග්ගාහො භවිස්සති, එවංවිපාකං චන්දිමසූරියානං පථගමනං භවිස්සති, එවංවිපාකං චන්දිමසූරියානං උප්පථගමනං භවිස්සති, එවංවිපාකං නක්ඛත්තානං පථගමනං භවිස්සති, එවංවිපාකං නක්ඛත්තානං උප්පථගමනං භවිස්සති, එවංවිපාකො උක්කාපාතො භවිස්සති, එවංවිපාකො දිසාඩාහො භවිස්සති, එවංවිපාකො භූමිචාලො භවිස්සති, එවංවිපාකො දෙවදුද්‍රභි භවිස්සති, එවංවිපාකං චන්දිමසූරියනක්ඛත්තානං උග්ගමනං ඔගමනං සංකිලෙසං වොදානං භවිස්සති ඉති වා ඉති එවරූපාය තිරච්ඡානවිජ්ජාය මිච්ඡාජීවා පටිවිරතො සමණො ගොතමො’ති – ඉති වා හි, භික්ඛවෙ, පුථුජ්ජනො තථාගතස්ස වණ්ණං වදමානො වදෙය්‍ය.

२४. जैसे कि कुछ श्रमण और ब्राह्मण, श्रद्धापूर्वक दिए गए भोजन को ग्रहण करके, इस प्रकार की तिरच्छान-विद्या और मिथ्या आजीविका से अपना जीवन निर्वाह करते हैं, जैसे कि—चन्द्र ग्रहण होगा, सूर्य ग्रहण होगा, नक्षत्र ग्रहण होगा, चन्द्रमा और सूर्य का सही मार्ग पर चलना होगा, चन्द्रमा और सूर्य का गलत मार्ग पर चलना होगा, नक्षत्रों का सही मार्ग पर चलना होगा, नक्षत्रों का गलत मार्ग पर चलना होगा, उल्कापात होगा, दिशाओं में दाह होगा, भूकम्प होगा, देव-दुन्दुभि होगा, चन्द्रमा, सूर्य और नक्षत्रों का उदय, अस्त, संक्लेश और विमल होना होगा; चन्द्र ग्रहण का ऐसा फल होगा, सूर्य ग्रहण का ऐसा फल होगा, नक्षत्र ग्रहण का ऐसा फल होगा, चन्द्रमा और सूर्य के सही मार्ग पर चलने का ऐसा फल होगा, चन्द्रमा और सूर्य के गलत मार्ग पर चलने का ऐसा फल होगा, नक्षत्रों के सही मार्ग पर चलने का ऐसा फल होगा, नक्षत्रों के गलत मार्ग पर चलने का ऐसा फल होगा, उल्कापात का ऐसा फल होगा, दिशाओं के दाह का ऐसा फल होगा, भूकम्प का ऐसा फल होगा, देव-दुन्दुभि का ऐसा फल होगा, चन्द्रमा, सूर्य और नक्षत्रों के उदय, अस्त, संक्लेश और विमल होने का ऐसा फल होगा—इस प्रकार की तिरच्छान-विद्या और मिथ्या आजीविका से श्रमण गौतम विरत रहते हैं। भिक्षुओं, एक पृथग्जन तथागत की प्रशंसा करते हुए ऐसा कह सकता है।

25. ‘‘‘යථා වා පනෙකෙ භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා සද්ධාදෙය්‍යානි භොජනානි භුඤ්ජිත්වා තෙ එවරූපාය තිරච්ඡානවිජ්ජාය මිච්ඡාජීවෙන ජීවිතං කප්පෙන්ති, සෙය්‍යථිදං – සුවුට්ඨිකා භවිස්සති, දුබ්බුට්ඨිකා භවිස්සති, සුභික්ඛං භවිස්සති, දුබ්භික්ඛං භවිස්සති, ඛෙමං භවිස්සති, භයං භවිස්සති, රොගො භවිස්සති, ආරොග්‍යං භවිස්සති, මුද්දා, ගණනා, සඞ්ඛානං, කාවෙය්‍යං, ලොකායතං ඉති වා ඉති එවරූපාය තිරච්ඡානවිජ්ජාය මිච්ඡාජීවා පටිවිරතො සමණො ගොතමො’ති – ඉති වා හි, භික්ඛවෙ, පුථුජ්ජනො තථාගතස්ස වණ්ණං වදමානො වදෙය්‍ය.

२५. जैसे कि कुछ श्रमण और ब्राह्मण, श्रद्धापूर्वक दिए गए भोजन को ग्रहण करके, इस प्रकार की तिरच्छान-विद्या और मिथ्या आजीविका से अपना जीवन निर्वाह करते हैं, जैसे कि—अच्छी वर्षा होगी, अकाल पड़ेगा, सुभिक्ष होगा, दुर्भिक्ष होगा, क्षेम होगा, भय होगा, रोग होगा, आरोग्य होगा; अथवा हस्त-मुद्रा, गणना, सांख्य, काव्य-रचना और लोकायत की विद्या—इस प्रकार की तिरच्छान-विद्या और मिथ्या आजीविका से श्रमण गौतम विरत रहते हैं। भिक्षुओं, एक पृथग्जन तथागत की प्रशंसा करते हुए ऐसा कह सकता है।

26. ‘‘‘යථා වා පනෙකෙ භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා සද්ධාදෙය්‍යානි භොජනානි භුඤ්ජිත්වා තෙ එවරූපාය තිරච්ඡානවිජ්ජාය මිච්ඡාජීවෙන ජීවිතං කප්පෙන්ති[Pg.11], සෙය්‍යථිදං – ආවාහනං විවාහනං සංවරණං විවරණං සංකිරණං විකිරණං සුභගකරණං දුබ්භගකරණං විරුද්ධගබ්භකරණං ජිව්හානිබන්ධනං හනුසංහනනං හත්ථාභිජප්පනං හනුජප්පනං කණ්ණජප්පනං ආදාසපඤ්හං කුමාරිකපඤ්හං දෙවපඤ්හං ආදිච්චුපට්ඨානං මහතුපට්ඨානං අබ්භුජ්ජලනං සිරිව්හායනං ඉති වා ඉති එවරූපාය තිරච්ඡානවිජ්ජාය මිච්ඡාජීවා පටිවිරතො සමණො ගොතමො’ති – ඉති වා හි, භික්ඛවෙ, පුථුජ්ජනො තථාගතස්ස වණ්ණං වදමානො වදෙය්‍ය.

२६. जैसे कि कुछ श्रमण और ब्राह्मण, श्रद्धापूर्वक दिए गए भोजन को ग्रहण करके, इस प्रकार की तिरच्छान-विद्या और मिथ्या आजीविका से अपना जीवन निर्वाह करते हैं, जैसे कि—कन्या लाना, कन्या देना, मेल-मिलाप कराना, विच्छेद कराना, धन संचय करना, धन व्यय करना, सौभाग्य बढ़ाना, दुर्भाग्य बढ़ाना, गर्भ की रक्षा करना, जीभ को कीलना, जबड़े को कीलना, हाथ चलाने का मन्त्र, जबड़ा बन्द करने का मन्त्र, कान बहरा करने का मन्त्र, दर्पण में देव-पूछना, कन्या के शरीर में देव-पूछना, दासी के शरीर में देव-पूछना, सूर्य की उपासना करना, महाब्रह्मा की उपासना करना, मुख से अग्नि निकालना, श्री का आह्वान करना—इस प्रकार की तिरच्छान-विद्या और मिथ्या आजीविका से श्रमण गौतम विरत रहते हैं। भिक्षुओं, एक पृथग्जन तथागत की प्रशंसा करते हुए ऐसा कह सकता है।

27. ‘‘‘යථා වා පනෙකෙ භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා සද්ධාදෙය්‍යානි භොජනානි භුඤ්ජිත්වා තෙ එවරූපාය තිරච්ඡානවිජ්ජාය මිච්ඡාජීවෙන ජීවිතං කප්පෙන්ති, සෙය්‍යථිදං – සන්තිකම්මං පණිධිකම්මං භූතකම්මං භූරිකම්මං වස්සකම්මං වොස්සකම්මං වත්ථුකම්මං වත්ථුපරිකම්මං ආචමනං න්හාපනං ජුහනං වමනං විරෙචනං උද්ධංවිරෙචනං අධොවිරෙචනං සීසවිරෙචනං කණ්ණතෙලං නෙත්තතප්පනං නත්ථුකම්මං අඤ්ජනං පච්චඤ්ජනං සාලාකියං සල්ලකත්තියං දාරකතිකිච්ඡා මූලභෙසජ්ජානං අනුප්පදානං ඔසධීනං පටිමොක්ඛො ඉති වා ඉති එවරූපාය තිරච්ඡානවිජ්ජාය මිච්ඡාජීවා පටිවිරතො සමණො ගොතමො’ති – ඉති වා හි, භික්ඛවෙ, පුථුජ්ජනො තථාගතස්ස වණ්ණං වදමානො වදෙය්‍ය.

२७. जैसे कि कुछ श्रमण और ब्राह्मण, श्रद्धापूर्वक दिए गए भोजन को ग्रहण करके, इस प्रकार की तिरच्छान-विद्या और मिथ्या आजीविका से अपना जीवन निर्वाह करते हैं, जैसे कि—शान्ति-कर्म, बलि-कर्म, भूत-विद्या, भूरी-विद्या, नपुंसक को पुरुष बनाना, पुरुष को नपुंसक बनाना, वास्तु-विद्या, वास्तु-परिकर्म, कुल्ला कराना, स्नान कराना, अग्नि-होत्र करना, वमन कराना, विरेचन कराना, ऊपर से दोष निकालना, नीचे से दोष निकालना, सिर का विरेचन करना, कान का तेल बनाना, आँखों का तर्पण करना, नस्य कर्म करना, अंजन लगाना, प्रत्यंजन लगाना, शलाका-कर्म, शल्य-कर्म, बाल-चिकित्सा, मूल-औषधियाँ देना, औषधियों को हटाना—इस प्रकार की तिरच्छान-विद्या और मिथ्या आजीविका से श्रमण गौतम विरत रहते हैं। भिक्षुओं, एक पृथग्जन तथागत की प्रशंसा करते हुए ऐसा कह सकता है।

‘‘ඉදං ඛො, භික්ඛවෙ, අප්පමත්තකං ඔරමත්තකං සීලමත්තකං, යෙන පුථුජ්ජනො තථාගතස්ස වණ්ණං වදමානො වදෙය්‍ය.

भिक्षुओं, यह वह अल्प, साधारण और केवल शील मात्र है, जिसके द्वारा पृथग्जन तथागत की प्रशंसा करते हुए कह सकता है।

මහාසීලං නිට්ඨිතං.

महाशील समाप्त।

පුබ්බන්තකප්පිකා

पूर्वन्त-कल्पिक

28. ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, අඤ්ඤෙව ධම්මා ගම්භීරා දුද්දසා දුරනුබොධා සන්තා පණීතා අතක්කාවචරා නිපුණා පණ්ඩිතවෙදනීයා, යෙ තථාගතො සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවෙදෙති, යෙහි තථාගතස්ස යථාභුච්චං වණ්ණං සම්මා වදමානා වදෙය්‍යුං. කතමෙ ච තෙ, භික්ඛවෙ, ධම්මා ගම්භීරා දුද්දසා දුරනුබොධා සන්තා පණීතා අතක්කාවචරා නිපුණා පණ්ඩිතවෙදනීයා, යෙ තථාගතො සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවෙදෙති, යෙහි තථාගතස්ස යථාභුච්චං වණ්ණං සම්මා වදමානා වදෙය්‍යුං?

२८. भिक्षुओं, अन्य भी ऐसे धर्म हैं जो गंभीर, दुर्दर्श, दुरनुबोध, शांत, प्रणीत, अतर्कावचर, निपुण और पंडितवेदनीय हैं, जिन्हें तथागत स्वयं उच्च ज्ञान (अभिज्ञा) से जानकर और साक्षात्कृत कर प्रकाशित करते हैं, और जिनके कारण तथागत की यथार्थ प्रशंसा करने वाले सही रूप में कह सकते हैं। भिक्षुओं, वे कौन से धर्म हैं जो गंभीर, दुर्दर्श, दुरनुबोध, शांत, प्रणीत, अतर्कावचर, निपुण और पंडितवेदनीय हैं, जिन्हें तथागत स्वयं अभिज्ञा द्वारा साक्षात्कृत कर प्रकाशित करते हैं, और जिनके कारण तथागत की यथार्थ प्रशंसा करने वाले सही रूप में कह सकते हैं?

29. ‘‘සන්ති[Pg.12], භික්ඛවෙ, එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා පුබ්බන්තකප්පිකා පුබ්බන්තානුදිට්ඨිනො, පුබ්බන්තං ආරබ්භ අනෙකවිහිතානි අධිමුත්තිපදානි අභිවදන්ති අට්ඨාරසහි වත්ථූහි. තෙ ච භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා කිමාගම්ම කිමාරබ්භ පුබ්බන්තකප්පිකා පුබ්බන්තානුදිට්ඨිනො පුබ්බන්තං ආරබ්භ අනෙකවිහිතානි අධිමුත්තිපදානි අභිවදන්ති අට්ඨාරසහි වත්ථූහි?

२९. भिक्षुओं, कुछ ऐसे श्रमण और ब्राह्मण हैं जो पूर्व-कल्पना करने वाले (पूर्वान्त-कल्पिक) और पूर्व-दृष्टि वाले (पूर्वान्त-अनुदृष्टि) हैं, जो अतीत (पूर्वान्त) के विषय में अठारह आधारों पर अनेक प्रकार के मत व्यक्त करते हैं। वे पूज्य श्रमण-ब्राह्मण किस आधार पर और किस कारण से पूर्वान्त-कल्पिक और पूर्वान्त-अनुदृष्टि वाले होकर अतीत के विषय में अठारह आधारों पर अनेक प्रकार के मत व्यक्त करते हैं?

සස්සතවාදො

शाश्वतवाद

30. ‘‘සන්ති, භික්ඛවෙ, එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා සස්සතවාදා, සස්සතං අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙන්ති චතූහි වත්ථූහි. තෙ ච භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා කිමාගම්ම කිමාරබ්භ සස්සතවාදා සස්සතං අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙන්ති චතූහි වත්ථූහි?

३०. भिक्षुओं, कुछ ऐसे श्रमण और ब्राह्मण हैं जो शाश्वतवादी हैं, जो चार आधारों पर आत्मा और लोक को शाश्वत घोषित करते हैं। वे पूज्य श्रमण-ब्राह्मण किस आधार पर और किस कारण से शाश्वतवादी होकर चार आधारों पर आत्मा और लोक को शाश्वत घोषित करते हैं?

31. ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා ආතප්පමන්වාය පධානමන්වාය අනුයොගමන්වාය අප්පමාදමන්වාය සම්මාමනසිකාරමන්වාය තථාරූපං චෙතොසමාධිං ඵුසති, යථාසමාහිතෙ චිත්තෙ ( ) අනෙකවිහිතං පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරති. සෙය්‍යථිදං – එකම්පි ජාතිං ද්වෙපි ජාතියො තිස්සොපි ජාතියො චතස්සොපි ජාතියො පඤ්චපි ජාතියො දසපි ජාතියො වීසම්පි ජාතියො තිංසම්පි ජාතියො චත්තාලීසම්පි ජාතියො පඤ්ඤාසම්පි ජාතියො ජාතිසතම්පි ජාතිසහස්සම්පි ජාතිසතසහස්සම්පි අනෙකානිපි ජාතිසතානි අනෙකානිපි ජාතිසහස්සානි අනෙකානිපි ජාතිසතසහස්සානි – ‘අමුත්‍රාසිං එවංනාමො එවංගොත්තො එවංවණ්ණො එවමාහාරො එවංසුඛදුක්ඛප්පටිසංවෙදී එවමායුපරියන්තො, සො තතො චුතො අමුත්‍ර උදපාදිං; තත්‍රාපාසිං එවංනාමො එවංගොත්තො එවංවණ්ණො එවමාහාරො එවංසුඛදුක්ඛප්පටිසංවෙදී එවමායුපරියන්තො, සො තතො චුතො ඉධූපපන්නො’ති. ඉති සාකාරං සඋද්දෙසං අනෙකවිහිතං පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරති.

३१. भिक्षुओं, यहाँ कोई श्रमण या ब्राह्मण तप (आतप), प्रयत्न (प्रधान), अभ्यास (अनुयोग), अप्रमाद और सम्यक् मनसिकार के द्वारा वैसी चित्त की एकाग्रता (चेतो-समाधि) प्राप्त करता है, जिससे वह समाहित चित्त होने पर अनेक प्रकार के पूर्व जन्मों (पूर्वनिवास) का स्मरण करता है। जैसे कि—एक जन्म, दो जन्म, तीन जन्म, चार जन्म, पाँच जन्म, दस जन्म, बीस जन्म, तीस जन्म, चालीस जन्म, पचास जन्म, सौ जन्म, हज़ार जन्म, लाख जन्म, अनेक सौ जन्म, अनेक हज़ार जन्म, अनेक लाख जन्म—'वहाँ मैं इस नाम वाला, इस गोत्र वाला, इस वर्ण वाला, इस आहार वाला, ऐसे सुख-दुःख का अनुभव करने वाला और इतनी आयु वाला था; वहाँ से च्युत होकर मैं अमुक स्थान पर उत्पन्न हुआ; वहाँ भी मैं इस नाम वाला, इस गोत्र वाला, इस वर्ण वाला, इस आहार वाला, ऐसे सुख-दुःख का अनुभव करने वाला और इतनी आयु वाला था; वहाँ से च्युत होकर मैं यहाँ उत्पन्न हुआ हूँ।' इस प्रकार वह आकार और विवरण के साथ अनेक प्रकार के पूर्व जन्मों का स्मरण करता है।

‘‘සො එවමාහ – ‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො ච වඤ්ඣො කූටට්ඨො එසිකට්ඨායිට්ඨිතො; තෙ ච සත්තා සන්ධාවන්ති සංසරන්ති චවන්ති උපපජ්ජන්ති, අත්ථිත්වෙව සස්සතිසමං. තං කිස්ස හෙතු? අහඤ්හි ආතප්පමන්වාය පධානමන්වාය [Pg.13] අනුයොගමන්වාය අප්පමාදමන්වාය සම්මාමනසිකාරමන්වාය තථාරූපං චෙතොසමාධිං ඵුසාමි, යථාසමාහිතෙ චිත්තෙ අනෙකවිහිතං පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරාමි සෙය්‍යථිදං – එකම්පි ජාතිං ද්වෙපි ජාතියො තිස්සොපි ජාතියො චතස්සොපි ජාතියො පඤ්චපි ජාතියො දසපි ජාතියො වීසම්පි ජාතියො තිංසම්පි ජාතියො චත්තාලීසම්පි ජාතියො පඤ්ඤාසම්පි ජාතියො ජාතිසතම්පි ජාතිසහස්සම්පි ජාතිසතසහස්සම්පි අනෙකානිපි ජාතිසතානි අනෙකානිපි ජාතිසහස්සානි අනෙකානිපි ජාතිසතසහස්සානි – අමුත්‍රාසිං එවංනාමො එවංගොත්තො එවංවණ්ණො එවමාහාරො එවංසුඛදුක්ඛප්පටිසංවෙදී එවමායුපරියන්තො, සො තතො චුතො අමුත්‍ර උදපාදිං; තත්‍රාපාසිං එවංනාමො එවංගොත්තො එවංවණ්ණො එවමාහාරො එවංසුඛදුක්ඛප්පටිසංවෙදී එවමායුපරියන්තො, සො තතො චුතො ඉධූපපන්නොති. ඉති සාකාරං සඋද්දෙසං අනෙකවිහිතං පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරාමි. ඉමිනාමහං එතං ජානාමි ‘‘යථා සස්සතො අත්තා ච ලොකො ච වඤ්ඣො කූටට්ඨො එසිකට්ඨායිට්ඨිතො; තෙ ච සත්තා සන්ධාවන්ති සංසරන්ති චවන්ති උපපජ්ජන්ති, අත්ථිත්වෙව සස්සතිසම’’න්ති. ඉදං, භික්ඛවෙ, පඨමං ඨානං, යං ආගම්ම යං ආරබ්භ එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා සස්සතවාදා සස්සතං අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙන්ති.

वह ऐसा कहता है—'आत्मा और लोक शाश्वत हैं, वन्ध्य (बाँझ) हैं, कूटस्थ (पर्वत शिखर की तरह अचल) हैं और द्वार-स्तंभ (इंद्रकील) की तरह सुदृढ़ स्थित हैं; ये प्राणी दौड़ते हैं, संसरण करते हैं, च्युत होते हैं और उत्पन्न होते हैं, किंतु वे शाश्वत के समान ही विद्यमान रहते हैं। वह किस कारण से? क्योंकि मैं तप, प्रयत्न, अभ्यास, अप्रमाद और सम्यक् मनसिकार के द्वारा वैसी चेतो-समाधि प्राप्त करता हूँ, जिससे समाहित चित्त होने पर मैं अनेक प्रकार के पूर्व जन्मों का स्मरण करता हूँ... (वही विवरण)... इस प्रकार मैं आकार और विवरण के साथ अनेक प्रकार के पूर्व जन्मों का स्मरण करता हूँ। इससे मैं यह जानता हूँ कि—आत्मा और लोक शाश्वत हैं, वन्ध्य हैं, कूटस्थ हैं और द्वार-स्तंभ की तरह सुदृढ़ स्थित हैं; ये प्राणी दौड़ते हैं, संसरण करते हैं, च्युत होते हैं और उत्पन्न होते हैं, किंतु वे शाश्वत के समान ही विद्यमान रहते हैं।' भिक्षुओं, यह पहला आधार है, जिसे लेकर कुछ श्रमण-ब्राह्मण शाश्वतवादी होकर आत्मा और लोक को शाश्वत घोषित करते हैं।

32. ‘‘දුතියෙ ච භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා කිමාගම්ම කිමාරබ්භ සස්සතවාදා සස්සතං අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙන්ති? ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා ආතප්පමන්වාය පධානමන්වාය අනුයොගමන්වාය අප්පමාදමන්වාය සම්මාමනසිකාරමන්වාය තථාරූපං චෙතොසමාධිං ඵුසති, යථාසමාහිතෙ චිත්තෙ අනෙකවිහිතං පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරති. සෙය්‍යථිදං – එකම්පි සංවට්ටවිවට්ටං ද්වෙපි සංවට්ටවිවට්ටානි තීණිපි සංවට්ටවිවට්ටානි චත්තාරිපි සංවට්ටවිවට්ටානි පඤ්චපි සංවට්ටවිවට්ටානි දසපි සංවට්ටවිවට්ටානි – ‘අමුත්‍රාසිං එවංනාමො එවංගොත්තො එවංවණ්ණො එවමාහාරො එවංසුඛදුක්ඛප්පටිසංවෙදී එවමායුපරියන්තො, සො තතො චුතො අමුත්‍ර උදපාදිං; තත්‍රාපාසිං එවංනාමො එවංගොත්තො එවංවණ්ණො එවමාහාරො එවංසුඛදුක්ඛප්පටිසංවෙදී එවමායුපරියන්තො, සො තතො චුතො ඉධූපපන්නො’ති. ඉති සාකාරං සඋද්දෙසං අනෙකවිහිතං පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරති.

३२. दूसरे आधार में, वे पूज्य श्रमण-ब्राह्मण किस कारण से शाश्वतवादी होकर आत्मा और लोक को शाश्वत घोषित करते हैं? भिक्षुओं, यहाँ कोई श्रमण या ब्राह्मण तप, प्रयत्न, अभ्यास, अप्रमाद और सम्यक् मनसिकार के द्वारा वैसी चेतो-समाधि प्राप्त करता है, जिससे समाहित चित्त होने पर वह अनेक प्रकार के पूर्व जन्मों का स्मरण करता है। जैसे कि—एक संवर्त-विवर्त (विश्व के विनाश और उत्पत्ति का कल्प), दो संवर्त-विवर्त, तीन संवर्त-विवर्त, चार संवर्त-विवर्त, पाँच संवर्त-विवर्त, दस संवर्त-विवर्त—'वहाँ मैं इस नाम वाला, इस गोत्र वाला, इस वर्ण वाला, इस आहार वाला, ऐसे सुख-दुःख का अनुभव करने वाला और इतनी आयु वाला था; वहाँ से च्युत होकर मैं अमुक स्थान पर उत्पन्न हुआ; वहाँ भी मैं इस नाम वाला... और इतनी आयु वाला था; वहाँ से च्युत होकर मैं यहाँ उत्पन्न हुआ हूँ।' इस प्रकार वह आकार और विवरण के साथ अनेक प्रकार के पूर्व जन्मों का स्मरण करता है।

‘‘සො [Pg.14] එවමාහ – ‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො ච වඤ්ඣො කූටට්ඨො එසිකට්ඨායිට්ඨිතො; තෙ ච සත්තා සන්ධාවන්ති සංසරන්ති චවන්ති උපපජ්ජන්ති, අත්ථිත්වෙව සස්සතිසමං. තං කිස්ස හෙතු? අහඤ්හි ආතප්පමන්වාය පධානමන්වාය අනුයොගමන්වාය අප්පමාදමන්වාය සම්මාමනසිකාරමන්වාය තථාරූපං චෙතොසමාධිං ඵුසාමි යථාසමාහිතෙ චිත්තෙ අනෙකවිහිතං පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරාමි. සෙය්‍යථිදං – එකම්පි සංවට්ටවිවට්ටං ද්වෙපි සංවට්ටවිවට්ටානි තීණිපි සංවට්ටවිවට්ටානි චත්තාරිපි සංවට්ටවිවට්ටානි පඤ්චපි සංවට්ටවිවට්ටානි දසපි සංවට්ටවිවට්ටානි. අමුත්‍රාසිං එවංනාමො එවංගොත්තො එවංවණ්ණො එවමාහාරො එවංසුඛදුක්ඛප්පටිසංවෙදී එවමායුපරියන්තො, සො තතො චුතො අමුත්‍ර උදපාදිං; තත්‍රාපාසිං එවංනාමො එවංගොත්තො එවංවණ්ණො එවමාහාරො එවංසුඛදුක්ඛප්පටිසංවෙදී එවමායුපරියන්තො, සො තතො චුතො ඉධූපපන්නොති. ඉති සාකාරං සඋද්දෙසං අනෙකවිහිතං පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරාමි. ඉමිනාමහං එතං ජානාමි ‘‘යථා සස්සතො අත්තා ච ලොකො ච වඤ්ඣො කූටට්ඨො එසිකට්ඨායිට්ඨිතො, තෙ ච සත්තා සන්ධාවන්ති සංසරන්ති චවන්ති උපපජ්ජන්ති, අත්ථිත්වෙව සස්සතිසම’’න්ති. ඉදං, භික්ඛවෙ, දුතියං ඨානං, යං ආගම්ම යං ආරබ්භ එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා සස්සතවාදා සස්සතං අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙන්ති.

वह इस प्रकार कहता है - 'आत्मा और लोक शाश्वत हैं, वन्ध्य (अपरिवर्तनीय) हैं, कूटस्थ (पर्वत शिखर की तरह अचल) हैं, और द्वार-स्तम्भ की तरह स्थिर हैं; वे प्राणी संसरण करते हैं, भटकते हैं, च्युत होते हैं और उत्पन्न होते हैं, किन्तु वे शाश्वत के समान ही बने रहते हैं। वह किस कारण से? मैं तप, प्रयत्न, अनुयोग, अप्रमाद और सम्यक् मनसिकार के द्वारा उस प्रकार की चित्त-समाधि प्राप्त करता हूँ, जिससे समाहित चित्त होने पर मैं अनेक प्रकार के पूर्वनिवासों (पिछले जन्मों) का स्मरण करता हूँ। जैसे - एक संवर्त-विवर्त (विश्व का विनाश और पुनरुत्पत्ति), दो संवर्त-विवर्त, तीन संवर्त-विवर्त, चार संवर्त-विवर्त, पाँच संवर्त-विवर्त, दस संवर्त-विवर्त। वहाँ मैं इस नाम वाला, इस गोत्र वाला, इस वर्ण वाला, इस आहार वाला, इस प्रकार के सुख-दुःख का अनुभव करने वाला और इतनी आयु वाला था; वह मैं वहाँ से च्युत होकर अमुक स्थान पर उत्पन्न हुआ; वहाँ भी मैं इस नाम वाला... था; वह मैं वहाँ से च्युत होकर यहाँ उत्पन्न हुआ हूँ। इस प्रकार मैं आकार और विवरण के साथ अनेक प्रकार के पूर्वनिवासों का स्मरण करता हूँ। इससे मैं यह जानता हूँ कि आत्मा और लोक शाश्वत हैं, वन्ध्य हैं, कूटस्थ हैं, और द्वार-स्तम्भ की तरह स्थिर हैं; वे प्राणी संसरण करते हैं, भटकते हैं, च्युत होते हैं और उत्पन्न होते हैं, किन्तु वे शाश्वत के समान ही बने रहते हैं।' भिक्षुओं, यह दूसरा आधार है, जिसे लेकर कुछ श्रमण-ब्राह्मण शाश्वतवादी होकर आत्मा और लोक को शाश्वत प्रज्ञप्त करते हैं।

33. ‘‘තතියෙ ච භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා කිමාගම්ම කිමාරබ්භ සස්සතවාදා සස්සතං අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙන්ති? ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා ආතප්පමන්වාය පධානමන්වාය අනුයොගමන්වාය අප්පමාදමන්වාය සම්මාමනසිකාරමන්වාය තථාරූපං චෙතොසමාධිං ඵුසති, යථාසමාහිතෙ චිත්තෙ අනෙකවිහිතං පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරති. සෙය්‍යථිදං – දසපි සංවට්ටවිවට්ටානි වීසම්පි සංවට්ටවිවට්ටානි තිංසම්පි සංවට්ටවිවට්ටානි චත්තාලීසම්පි සංවට්ටවිවට්ටානි – ‘අමුත්‍රාසිං එවංනාමො එවංගොත්තො එවංවණ්ණො එවමාහාරො එවංසුඛදුක්ඛප්පටිසංවෙදී එවමායුපරියන්තො, සො තතො චුතො අමුත්‍ර උදපාදිං; තත්‍රාපාසිං එවංනාමො එවංගොත්තො එවංවණ්ණො එවමාහාරො එවංසුඛදුක්ඛප්පටිසංවෙදී එවමායුපරියන්තො, සො තතො චුතො ඉධූපපන්නො’ති. ඉති සාකාරං සඋද්දෙසං අනෙකවිහිතං පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරති.

३३. तीसरे आधार में, भदन्त श्रमण-ब्राह्मण किस कारण से और किस आधार पर शाश्वतवादी होकर आत्मा और लोक को शाश्वत प्रज्ञप्त करते हैं? भिक्षुओं, यहाँ कोई श्रमण या ब्राह्मण तप, प्रयत्न, अनुयोग, अप्रमाद और सम्यक् मनसिकार के द्वारा उस प्रकार की चित्त-समाधि प्राप्त करता है, जिससे समाहित चित्त होने पर वह अनेक प्रकार के पूर्वनिवासों का स्मरण करता है। जैसे - दस संवर्त-विवर्त, बीस संवर्त-विवर्त, तीस संवर्त-विवर्त, चालीस संवर्त-विवर्त - 'वहाँ मैं इस नाम वाला, इस गोत्र वाला, इस वर्ण वाला, इस आहार वाला, इस प्रकार के सुख-दुःख का अनुभव करने वाला और इतनी आयु वाला था; वह मैं वहाँ से च्युत होकर अमुक स्थान पर उत्पन्न हुआ; वहाँ भी मैं इस नाम वाला... था; वह मैं वहाँ से च्युत होकर यहाँ उत्पन्न हुआ हूँ।' इस प्रकार वह आकार और विवरण के साथ अनेक प्रकार के पूर्वनिवासों का स्मरण करता है।

‘‘සො [Pg.15] එවමාහ – ‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො ච වඤ්ඣො කූටට්ඨො එසිකට්ඨායිට්ඨිතො; තෙ ච සත්තා සන්ධාවන්ති සංසරන්ති චවන්ති උපපජ්ජන්ති, අත්ථිත්වෙව සස්සතිසමං. තං කිස්ස හෙතු? අහඤ්හි ආතප්පමන්වාය පධානමන්වාය අනුයොගමන්වාය අප්පමාදමන්වාය සම්මාමනසිකාරමන්වාය තථාරූපං චෙතොසමාධිං ඵුසාමි, යථාසමාහිතෙ චිත්තෙ අනෙකවිහිතං පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරාමි. සෙය්‍යථිදං – දසපි සංවට්ටවිවට්ටානි වීසම්පි සංවට්ටවිවට්ටානි තිංසම්පි සංවට්ටවිවට්ටානි චත්තාලීසම්පි සංවට්ටවිවට්ටානි – ‘අමුත්‍රාසිං එවංනාමො එවංගොත්තො එවංවණ්ණො එවමාහාරො එවංසුඛදුක්ඛප්පටිසංවෙදී එවමායුපරියන්තො, සො තතො චුතො අමුත්‍ර උදපාදිං; තත්‍රාපාසිං එවංනාමො එවංගොත්තො එවංවණ්ණො එවමාහාරො එවංසුඛදුක්ඛප්පටිසංවෙදී එවමායුපරියන්තො, සො තතො චුතො ඉධූපපන්නොති. ඉති සාකාරං සඋද්දෙසං අනෙකවිහිතං පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරාමි. ඉමිනාමහං එතං ජානාමි ‘‘යථා සස්සතො අත්තා ච ලොකො ච වඤ්ඣො කූටට්ඨො එසිකට්ඨායිට්ඨිතො, තෙ ච සත්තා සන්ධාවන්ති සංසරන්ති චවන්ති උපපජ්ජන්ති, අත්ථිත්වෙව සස්සතිසම’’න්ති. ඉදං, භික්ඛවෙ, තතියං ඨානං, යං ආගම්ම යං ආරබ්භ එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා සස්සතවාදා සස්සතං අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙන්ති.

वह इस प्रकार कहता है - 'आत्मा और लोक शाश्वत हैं, वन्ध्य हैं, कूटस्थ हैं, और द्वार-स्तम्भ की तरह स्थिर हैं; वे प्राणी संसरण करते हैं, भटकते हैं, च्युत होते हैं और उत्पन्न होते हैं, किन्तु वे शाश्वत के समान ही बने रहते हैं। वह किस कारण से? मैं तप, प्रयत्न, अनुयोग, अप्रमाद और सम्यक् मनसिकार के द्वारा उस प्रकार की चित्त-समाधि प्राप्त करता हूँ, जिससे समाहित चित्त होने पर मैं अनेक प्रकार के पूर्वनिवासों का स्मरण करता हूँ। जैसे - दस संवर्त-विवर्त, बीस संवर्त-विवर्त, तीस संवर्त-विवर्त, चालीस संवर्त-विवर्त - 'वहाँ मैं इस नाम वाला... था; वह मैं वहाँ से च्युत होकर अमुक स्थान पर उत्पन्न हुआ; वहाँ भी मैं इस नाम वाला... था; वह मैं वहाँ से च्युत होकर यहाँ उत्पन्न हुआ हूँ।' इस प्रकार मैं आकार और विवरण के साथ अनेक प्रकार के पूर्वनिवासों का स्मरण करता हूँ। इससे मैं यह जानता हूँ कि आत्मा और लोक शाश्वत हैं, वन्ध्य हैं, कूटस्थ हैं, और द्वार-स्तम्भ की तरह स्थिर हैं; वे प्राणी संसरण करते हैं, भटकते हैं, च्युत होते हैं और उत्पन्न होते हैं, किन्तु वे शाश्वत के समान ही बने रहते हैं। भिक्षुओं, यह तीसरा आधार है, जिसे लेकर कुछ श्रमण-ब्राह्मण शाश्वतवादी होकर आत्मा और लोक को शाश्वत प्रज्ञप्त करते हैं।

34. ‘‘චතුත්ථෙ ච භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා කිමාගම්ම කිමාරබ්භ සස්සතවාදා සස්සතං අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙන්ති? ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා තක්කී හොති වීමංසී, සො තක්කපරියාහතං වීමංසානුචරිතං සයං පටිභානං එවමාහ – ‘සස්සතො අත්තා ච ලොකො ච වඤ්ඣො කූටට්ඨො එසිකට්ඨායිට්ඨිතො; තෙ ච සත්තා සන්ධාවන්ති සංසරන්ති චවන්ති උපපජ්ජන්ති, අත්ථිත්වෙව සස්සතිසම’න්ති. ඉදං, භික්ඛවෙ, චතුත්ථං ඨානං, යං ආගම්ම යං ආරබ්භ එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා සස්සතවාදා සස්සතං අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙන්ති.

३४. चौथे आधार में, भदन्त श्रमण-ब्राह्मण किस कारण से और किस आधार पर शाश्वतवादी होकर आत्मा और लोक को शाश्वत प्रज्ञप्त करते हैं? भिक्षुओं, यहाँ कोई श्रमण या ब्राह्मण तार्किक होता है, मीमांसक होता है। वह तर्क द्वारा सिद्ध और मीमांसा द्वारा अनुभूत अपनी प्रतिभा से इस प्रकार कहता है - 'आत्मा और लोक शाश्वत हैं, वन्ध्य हैं, कूटस्थ हैं, और द्वार-स्तम्भ की तरह स्थिर हैं; वे प्राणी संसरण करते हैं, भटकते हैं, च्युत होते हैं और उत्पन्न होते हैं, किन्तु वे शाश्वत के समान ही बने रहते हैं।' भिक्षुओं, यह चौथा आधार है, जिसे लेकर कुछ श्रमण-ब्राह्मण शाश्वतवादी होकर आत्मा और लोक को शाश्वत प्रज्ञप्त करते हैं।

35. ‘‘ඉමෙහි ඛො තෙ, භික්ඛවෙ, සමණබ්‍රාහ්මණා සස්සතවාදා සස්සතං අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙන්ති චතූහි වත්ථූහි. යෙ හි කෙචි, භික්ඛවෙ, සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා සස්සතවාදා සස්සතං අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙන්ති, සබ්බෙ තෙ ඉමෙහෙව චතූහි වත්ථූහි, එතෙසං වා අඤ්ඤතරෙන; නත්ථි ඉතො බහිද්ධා.

३५. भिक्षुओं, ये ही वे चार आधार हैं जिनसे वे शाश्वतवादी श्रमण-ब्राह्मण आत्मा और लोक को शाश्वत प्रज्ञप्त करते हैं। भिक्षुओं, जो कोई भी श्रमण या ब्राह्मण शाश्वतवादी होकर आत्मा और लोक को शाश्वत प्रज्ञप्त करते हैं, वे सभी इन्हीं चार आधारों से या इनमें से किसी एक से करते हैं; इसके बाहर और कुछ नहीं है।

36. ‘‘තයිදං[Pg.16], භික්ඛවෙ, තථාගතො පජානාති – ‘ඉමෙ දිට්ඨිට්ඨානා එවංගහිතා එවංපරාමට්ඨා එවංගතිකා භවන්ති එවංඅභිසම්පරායා’ති, තඤ්ච තථාගතො පජානාති, තතො ච උත්තරිතරං පජානාති; තඤ්ච පජානනං න පරාමසති, අපරාමසතො චස්ස පච්චත්තඤ්ඤෙව නිබ්බුති විදිතා. වෙදනානං සමුදයඤ්ච අත්ථඞ්ගමඤ්ච අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං විදිත්වා අනුපාදාවිමුත්තො, භික්ඛවෙ, තථාගතො.

३६. भिक्षुओं, तथागत यह जानते हैं—'ये दृष्टि-स्थान (मिथ्या धारणाएँ) इस प्रकार ग्रहण किए जाने पर, इस प्रकार परामर्श (दृቀतल से डकडल) किए जाने पर, ऐसी गति वाले और ऐसे भविष्य वाले होते हैं।' तथागत उसे भी जानते हैं और उससे भी श्रेष्ठतर (ज्ञान) को जानते हैं। उस ज्ञान का भी वे परामर्श (अहंकारपूर्वक ग्रहण) नहीं करते। परामर्श न करने के कारण उन्हें स्वयं ही शांति (निर्वाण) का अनुभव होता है। भिक्षुओं, तथागत वेदनाओं की उत्पत्ति, उनके विनाश, उनके आस्वाद, उनके दोष और उनके नि:सरण (मुक्ति) को यथार्थ रूप से जानकर, बिना किसी आसक्ति के मुक्त हैं।

37. ‘‘ඉමෙ ඛො තෙ, භික්ඛවෙ, ධම්මා ගම්භීරා දුද්දසා දුරනුබොධා සන්තා පණීතා අතක්කාවචරා නිපුණා පණ්ඩිතවෙදනීයා, යෙ තථාගතො සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවෙදෙති, යෙහි තථාගතස්ස යථාභුච්චං වණ්ණං සම්මා වදමානා වදෙය්‍යුං.

३७. भिक्षुओं, ये ही वे धर्म हैं जो गंभीर हैं, दुर्दर्श (देखने में कठिन) हैं, दुरनुबोध (समझने में कठिन) हैं, शांत हैं, प्रणीत (उत्कृष्ट) हैं, अतर्कावचर (तर्क से परे) हैं, निपुण (सूक्ष्म) हैं और पंडितों द्वारा ही वेदनीय (अनुभव योग्य) हैं, जिन्हें तथागत स्वयं विशेष ज्ञान (अभिज्ञा) से साक्षात् कर प्रकाशित करते हैं, और जिनके द्वारा तथागत की यथार्थ प्रशंसा करने वाले सही रूप में प्रशंसा कर सकते हैं।

පඨමභාණවාරො.

प्रथम भाणवार।

එකච්චසස්සතවාදො

एकच्च-शाश्वतवाद (आंशिक शाश्वतवाद)

38. ‘‘සන්ති, භික්ඛවෙ, එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා එකච්චසස්සතිකා එකච්චඅසස්සතිකා එකච්චං සස්සතං එකච්චං අසස්සතං අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙන්ති චතූහි වත්ථූහි. තෙ ච භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා කිමාගම්ම කිමාරබ්භ එකච්චසස්සතිකා එකච්චඅසස්සතිකා එකච්චං සස්සතං එකච්චං අසස්සතං අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙන්ති චතූහි වත්ථූහි?

३८. भिक्षुओं, कुछ ऐसे श्रमण और ब्राह्मण हैं जो एकच्च-शाश्वतवादी (आंशिक शाश्वतवादी) और एकच्च-अशाश्वतवादी (आंशिक अशाश्वतवादी) हैं, जो चार आधारों पर आत्मा और लोक को कहीं शाश्वत और कहीं अशाश्वत प्रज्ञप्त करते हैं। वे पूज्य श्रमण और ब्राह्मण किस आधार पर और किस कारण से आत्मा और लोक को कहीं शाश्वत और कहीं अशाश्वत प्रज्ञप्त करते हैं?

39. ‘‘හොති ඛො සො, භික්ඛවෙ, සමයො, යං කදාචි කරහචි දීඝස්ස අද්ධුනො අච්චයෙන අයං ලොකො සංවට්ටති. සංවට්ටමානෙ ලොකෙ යෙභුය්‍යෙන සත්තා ආභස්සරසංවත්තනිකා හොන්ති. තෙ තත්ථ හොන්ති මනොමයා පීතිභක්ඛා සයංපභා අන්තලික්ඛචරා සුභට්ඨායිනො, චිරං දීඝමද්ධානං තිට්ඨන්ති.

३९. भिक्षुओं, एक ऐसा समय आता है, जब दीर्घ काल के बीतने पर कभी यह लोक संवर्त (विनाश) होता है। लोक के संवर्त होने पर प्राणी प्रायः आभास्वर (आभस्सर) लोक में उत्पन्न होते हैं। वे वहाँ मनोमय, प्रीति-भक्षी, स्वयं-प्रभ, आकाश-चारी और शुभ-स्थायी होकर चिरकाल तक रहते हैं।

40. ‘‘හොති ඛො සො, භික්ඛවෙ, සමයො, යං කදාචි කරහචි දීඝස්ස අද්ධුනො අච්චයෙන අයං ලොකො විවට්ටති. විවට්ටමානෙ ලොකෙ සුඤ්ඤං බ්‍රහ්මවිමානං පාතුභවති. අථ ඛො අඤ්ඤතරො සත්තො ආයුක්ඛයා වා පුඤ්ඤක්ඛයා වා ආභස්සරකායා චවිත්වා සුඤ්ඤං බ්‍රහ්මවිමානං උපපජ්ජති. සො [Pg.17] තත්ථ හොති මනොමයො පීතිභක්ඛො සයංපභො අන්තලික්ඛචරො සුභට්ඨායී, චිරං දීඝමද්ධානං තිට්ඨති.

४०. भिक्षुओं, एक ऐसा समय आता है, जब दीर्घ काल के बीतने पर कभी यह लोक विवर्त (पुनः विकसित) होता है। लोक के विवर्त होने पर एक शून्य ब्रह्म-विमान प्रकट होता है। तब कोई प्राणी अपनी आयु समाप्त होने पर या पुण्य समाप्त होने पर आभास्वर लोक से च्युत होकर उस शून्य ब्रह्म-विमान में उत्पन्न होता है। वह वहाँ मनोमय, प्रीति-भक्षी, स्वयं-प्रभ, आकाश-चारी और शुभ-स्थायी होकर चिरकाल तक रहता है।

41. ‘‘තස්ස තත්ථ එකකස්ස දීඝරත්තං නිවුසිතත්තා අනභිරති පරිතස්සනා උපපජ්ජති – ‘අහො වත අඤ්ඤෙපි සත්තා ඉත්ථත්තං ආගච්ඡෙය්‍යු’න්ති. අථ අඤ්ඤෙපි සත්තා ආයුක්ඛයා වා පුඤ්ඤක්ඛයා වා ආභස්සරකායා චවිත්වා බ්‍රහ්මවිමානං උපපජ්ජන්ති තස්ස සත්තස්ස සහබ්‍යතං. තෙපි තත්ථ හොන්ති මනොමයා පීතිභක්ඛා සයංපභා අන්තලික්ඛචරා සුභට්ඨායිනො, චිරං දීඝමද්ධානං තිට්ඨන්ති.

४१. वहाँ अकेले दीर्घकाल तक रहने के कारण उसे अनभिरति (अरुचि) और व्याकुलता उत्पन्न होती है—'अहो! काश अन्य प्राणी भी यहाँ आ जाएँ!' तब अन्य प्राणी भी अपनी आयु समाप्त होने पर या पुण्य समाप्त होने पर आभास्वर लोक से च्युत होकर उस ब्रह्म-विमान में उस प्राणी के साथी के रूप में उत्पन्न होते हैं। वे भी वहाँ मनोमय, प्रीति-भक्षी, स्वयं-प्रभ, आकाश-चारी और शुभ-स्थायी होकर चिरकाल तक रहते हैं।

42. ‘‘තත්‍ර, භික්ඛවෙ, යො සො සත්තො පඨමං උපපන්නො තස්ස එවං හොති – ‘අහමස්මි බ්‍රහ්මා මහාබ්‍රහ්මා අභිභූ අනභිභූතො අඤ්ඤදත්ථුදසො වසවත්තී ඉස්සරො කත්තා නිම්මාතා සෙට්ඨො සජිතා වසී පිතා භූතභබ්‍යානං. මයා ඉමෙ සත්තා නිම්මිතා. තං කිස්ස හෙතු? මමඤ්හි පුබ්බෙ එතදහොසි – ‘‘අහො වත අඤ්ඤෙපි සත්තා ඉත්ථත්තං ආගච්ඡෙය්‍යු’’න්ති. ඉති මම ච මනොපණිධි, ඉමෙ ච සත්තා ඉත්ථත්තං ආගතා’ති.

४२. भिक्षुओं, वहाँ जो प्राणी पहले उत्पन्न हुआ था, वह ऐसा सोचता है—'मैं ब्रह्मा हूँ, महाब्रह्मा हूँ, अभिभू (सबको जीतने वाला) हूँ, अनभिभूत (किसी से न जीता जाने वाला) हूँ, सर्वद्रष्टा हूँ, वशवर्ती (सबको वश में रखने वाला) हूँ, ईश्वर हूँ, कर्ता हूँ, निर्माता हूँ, श्रेष्ठ हूँ, विधाता हूँ, वशी हूँ, और जो हो चुके हैं तथा जो होने वाले हैं, उन सबका पिता हूँ। ये प्राणी मेरे द्वारा ही निर्मित किए गए हैं। वह किसलिए? क्योंकि पहले मुझे ऐसा विचार आया था—‘अहो! काश अन्य प्राणी भी यहाँ आ जाएँ!’ इस प्रकार मेरे मन के संकल्प से ही ये प्राणी यहाँ आए हैं।'

‘‘යෙපි තෙ සත්තා පච්ඡා උපපන්නා, තෙසම්පි එවං හොති – ‘අයං ඛො භවං බ්‍රහ්මා මහාබ්‍රහ්මා අභිභූ අනභිභූතො අඤ්ඤදත්ථුදසො වසවත්තී ඉස්සරො කත්තා නිම්මාතා සෙට්ඨො සජිතා වසී පිතා භූතභබ්‍යානං. ඉමිනා මයං භොතා බ්‍රහ්මුනා නිම්මිතා. තං කිස්ස හෙතු? ඉමඤ්හි මයං අද්දසාම ඉධ පඨමං උපපන්නං, මයං පනම්හ පච්ඡා උපපන්නා’ති.

जो प्राणी बाद में उत्पन्न हुए, वे भी ऐसा ही सोचते हैं—'ये पूज्य ब्रह्मा हैं, महाब्रह्मा हैं, अभिभू, अनभिभूत, सर्वद्रष्टा, वशवर्ती, ईश्वर, कर्ता, निर्माता, श्रेष्ठ, विधाता, वशी और भूत-भव्य के पिता हैं। इन्हीं पूज्य ब्रह्मा ने हमें निर्मित किया है। वह किसलिए? क्योंकि हमने इन्हें यहाँ पहले उत्पन्न हुआ देखा है, और हम बाद में उत्पन्न हुए हैं।'

43. ‘‘තත්‍ර, භික්ඛවෙ, යො සො සත්තො පඨමං උපපන්නො, සො දීඝායුකතරො ච හොති වණ්ණවන්තතරො ච මහෙසක්ඛතරො ච. යෙ පන තෙ සත්තා පච්ඡා උපපන්නා, තෙ අප්පායුකතරා ච හොන්ති දුබ්බණ්ණතරා ච අප්පෙසක්ඛතරා ච.

४३. भिक्षुओं, वहाँ जो प्राणी पहले उत्पन्न हुआ था, वह अधिक दीर्घायु, अधिक वर्णवान (सुंदर) और अधिक प्रभावशाली होता है। और जो प्राणी बाद में उत्पन्न हुए, वे अल्पायु, कम सुंदर और कम प्रभावशाली होते हैं।

44. ‘‘ඨානං ඛො පනෙතං, භික්ඛවෙ, විජ්ජති, යං අඤ්ඤතරො සත්තො තම්හා කායා චවිත්වා ඉත්ථත්තං ආගච්ඡති. ඉත්ථත්තං ආගතො සමානො අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජති. අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතො සමානො [Pg.18] ආතප්පමන්වාය පධානමන්වාය අනුයොගමන්වාය අප්පමාදමන්වාය සම්මාමනසිකාරමන්වාය තථාරූපං චෙතොසමාධිං ඵුසති, යථාසමාහිතෙ චිත්තෙ තං පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරති, තතො පරං නානුස්සරති.

४४. भिक्षुओं, यह संभव है कि कोई प्राणी उस (ब्रह्म) निकाय से च्युत होकर इस मनुष्य लोक में आए। यहाँ आकर वह घर से बेघर होकर प्रव्रजित हो जाए। प्रव्रजित होकर वह तप, प्रधान (प्रयत्न), अनुयोग (अभ्यास), अप्रमाद और सम्यक् मनसिकार के द्वारा वैसा चित्त-समाधि प्राप्त करे, जिससे समाहित चित्त होने पर वह उस पूर्व-निवास (पिछले जन्म) को याद कर सके, किंतु उससे आगे याद न कर सके।

‘‘සො එවමාහ – ‘යො ඛො සො භවං බ්‍රහ්මා මහාබ්‍රහ්මා අභිභූ අනභිභූතො අඤ්ඤදත්ථුදසො වසවත්තී ඉස්සරො කත්තා නිම්මාතා සෙට්ඨො සජිතා වසී පිතා භූතභබ්‍යානං, යෙන මයං භොතා බ්‍රහ්මුනා නිම්මිතා, සො නිච්චො ධුවො සස්සතො අවිපරිණාමධම්මො සස්සතිසමං තථෙව ඨස්සති. යෙ පන මයං අහුම්හා තෙන භොතා බ්‍රහ්මුනා නිම්මිතා, තෙ මයං අනිච්චා අද්ධුවා අප්පායුකා චවනධම්මා ඉත්ථත්තං ආගතා’ති. ඉදං ඛො, භික්ඛවෙ, පඨමං ඨානං, යං ආගම්ම යං ආරබ්භ එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා එකච්චසස්සතිකා එකච්චඅසස්සතිකා එකච්චං සස්සතං එකච්චං අසස්සතං අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙන්ති.

वह ऐसा कहता है—'वे जो पूज्य ब्रह्मा, महाब्रह्मा, अभिभू, अनभिभूत, सर्वद्रष्टा, वशवर्ती, ईश्वर, कर्ता, निर्माता, श्रेष्ठ, विधाता, वशी और भूत-भव्य के पिता हैं, जिनके द्वारा हम निर्मित किए गए हैं, वे नित्य, ध्रुव, शाश्वत और अविपरिणामधर्मी (अपरिवर्तनशील) हैं, वे सदा वैसे ही रहेंगे। किंतु हम, जो उन पूज्य ब्रह्मा द्वारा निर्मित किए गए हैं, अनित्य, अध्रुव, अल्पायु और च्युत होने वाले स्वभाव के होकर यहाँ आए हैं।' भिक्षुओं, यह वह पहला आधार है, जिसे लेकर कुछ श्रमण और ब्राह्मण एकच्च-शाश्वतवादी और एकच्च-अशाश्वतवादी होकर आत्मा और लोक को कहीं शाश्वत और कहीं अशाश्वत प्रज्ञप्त करते हैं।

45. ‘‘දුතියෙ ච භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා කිමාගම්ම කිමාරබ්භ එකච්චසස්සතිකා එකච්චඅසස්සතිකා එකච්චං සස්සතං එකච්චං අසස්සතං අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙන්ති? සන්ති, භික්ඛවෙ, ඛිඩ්ඩාපදොසිකා නාම දෙවා, තෙ අතිවෙලං හස්සඛිඩ්ඩාරතිධම්මසමාපන්නා විහරන්ති. තෙසං අතිවෙලං හස්සඛිඩ්ඩාරතිධම්මසමාපන්නානං විහරතං සති සම්මුස්සති. සතියා සම්මොසා තෙ දෙවා තම්හා කායා චවන්ති.

४५. "और दूसरे (आधार) में, भदन्त श्रमण और ब्राह्मण किस कारण से, किस आधार पर आंशिक-शाश्वतवादी और आंशिक-अशाश्वतवादी होकर आत्मा और लोक को कुछ शाश्वत और कुछ अशाश्वत प्रज्ञप्त करते हैं? भिक्षुओं, 'खिडापदोसिक' (क्रीड़ा-प्रदूषित) नामक देव होते हैं। वे अत्यधिक समय तक हास्य और क्रीड़ा के सुख में मग्न होकर विहार करते हैं। अत्यधिक समय तक हास्य और क्रीड़ा के सुख में मग्न होकर विहार करने के कारण उनकी स्मृति लुप्त हो जाती है। स्मृति के लुप्त होने से वे देव उस (देव) निकाय से च्युत हो जाते हैं।"

46. ‘‘ඨානං ඛො පනෙතං, භික්ඛවෙ, විජ්ජති යං අඤ්ඤතරො සත්තො තම්හා කායා චවිත්වා ඉත්ථත්තං ආගච්ඡති. ඉත්ථත්තං ආගතො සමානො අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජති. අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතො සමානො ආතප්පමන්වාය පධානමන්වාය අනුයොගමන්වාය අප්පමාදමන්වාය සම්මාමනසිකාරමන්වාය තථාරූපං චෙතොසමාධිං ඵුසති, යථාසමාහිතෙ චිත්තෙ තං පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරති, තතො පරං නානුස්සරති.

४६. "भिक्षुओं, यह संभव है कि कोई प्राणी उस निकाय से च्युत होकर इस संसार (मनुष्य लोक) में आए। यहाँ आकर वह घर से बेघर होकर प्रव्रजित हो जाए। प्रव्रजित होकर वह तप, प्रधान (वीर्य), अनुयोग, अप्रमाद और सम्यक् मनसिकार के द्वारा वैसी चित्त-समाधि प्राप्त करता है, जिससे वह समाहित चित्त होने पर उस पूर्व-निवास (पिछले जन्म) को याद करता है, किन्तु उससे पहले का याद नहीं कर पाता।"

‘‘සො එවමාහ – ‘යෙ ඛො තෙ භොන්තො දෙවා න ඛිඩ්ඩාපදොසිකා, තෙ න අතිවෙලං හස්සඛිඩ්ඩාරතිධම්මසමාපන්නා විහරන්ති. තෙසං න අතිවෙලං හස්සඛිඩ්ඩාරතිධම්මසමාපන්නානං විහරතං සති න සම්මුස්සති. සතියා [Pg.19] අසම්මොසා තෙ දෙවා තම්හා කායා න චවන්ති; නිච්චා ධුවා සස්සතා අවිපරිණාමධම්මා සස්සතිසමං තථෙව ඨස්සන්ති. යෙ පන මයං අහුම්හා ඛිඩ්ඩාපදොසිකා, තෙ මයං අතිවෙලං හස්සඛිඩ්ඩාරතිධම්මසමාපන්නා විහරිම්හා. තෙසං නො අතිවෙලං හස්සඛිඩ්ඩාරතිධම්මසමාපන්නානං විහරතං සති සම්මුස්සති. සතියා සම්මොසා එවං මයං තම්හා කායා චුතා අනිච්චා අද්ධුවා අප්පායුකා චවනධම්මා ඉත්ථත්තං ආගතා’ති. ඉදං, භික්ඛවෙ, දුතියං ඨානං, යං ආගම්ම යං ආරබ්භ එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා එකච්චසස්සතිකා එකච්චඅසස්සතිකා එකච්චං සස්සතං එකච්චං අසස්සතං අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙන්ති.

"वह ऐसा कहता है— 'जो वे भदन्त देव क्रीड़ा-प्रदूषित नहीं हैं, वे अत्यधिक समय तक हास्य और क्रीड़ा के सुख में मग्न होकर विहार नहीं करते। अत्यधिक समय तक हास्य और क्रीड़ा के सुख में मग्न होकर विहार न करने के कारण उनकी स्मृति लुप्त नहीं होती। स्मृति के लुप्त न होने से वे देव उस निकाय से च्युत नहीं होते; वे नित्य, ध्रुव, शाश्वत और अपरिवर्तनशील स्वभाव वाले हैं, वे शाश्वत काल तक वैसे ही बने रहेंगे। किन्तु हम जो क्रीड़ा-प्रदूषित थे, हमने अत्यधिक समय तक हास्य और क्रीड़ा के सुख में मग्न होकर विहार किया। अत्यधिक समय तक हास्य और क्रीड़ा के सुख में मग्न होकर विहार करने के कारण हमारी स्मृति लुप्त हो गई। स्मृति के लुप्त होने से हम उस निकाय से च्युत हो गए और अनित्य, अध्रुव, अल्पायु तथा च्युत होने वाले स्वभाव के होकर यहाँ (इस लोक में) आए हैं।' भिक्षुओं, यह दूसरा आधार है, जिसके कारण कुछ श्रमण और ब्राह्मण आंशिक-शाश्वतवादी और आंशिक-अशाश्वतवादी होकर आत्मा और लोक को कुछ शाश्वत और कुछ अशाश्वत प्रज्ञप्त करते हैं।"

47. ‘‘තතියෙ ච භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා කිමාගම්ම කිමාරබ්භ එකච්චසස්සතිකා එකච්චඅසස්සතිකා එකච්චං සස්සතං එකච්චං අසස්සතං අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙන්ති? සන්ති, භික්ඛවෙ, මනොපදොසිකා නාම දෙවා, තෙ අතිවෙලං අඤ්ඤමඤ්ඤං උපනිජ්ඣායන්ති. තෙ අතිවෙලං අඤ්ඤමඤ්ඤං උපනිජ්ඣායන්තා අඤ්ඤමඤ්ඤම්හි චිත්තානි පදූසෙන්ති. තෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං පදුට්ඨචිත්තා කිලන්තකායා කිලන්තචිත්තා. තෙ දෙවා තම්හා කායා චවන්ති.

४७. "और तीसरे (आधार) में, भदन्त श्रमण और ब्राह्मण किस कारण से, किस आधार पर आंशिक-शाश्वतवादी और आंशिक-अशाश्वतवादी होकर आत्मा और लोक को कुछ शाश्वत और कुछ अशाश्वत प्रज्ञप्त करते हैं? भिक्षुओं, 'मनोपदोसिक' (मन-प्रदूषित) नामक देव होते हैं। वे अत्यधिक समय तक एक-दूसरे को द्वेषपूर्ण दृष्टि से देखते रहते हैं। अत्यधिक समय तक एक-दूसरे को द्वेषपूर्ण दृष्टि से देखने के कारण वे एक-दूसरे के प्रति अपने चित्त को दूषित कर लेते हैं। वे एक-दूसरे के प्रति दूषित चित्त वाले होकर क्लान्त-काय (थके हुए शरीर वाले) और क्लान्त-चित्त (थके हुए मन वाले) हो जाते हैं। वे देव उस निकाय से च्युत हो जाते हैं।"

48. ‘‘ඨානං ඛො පනෙතං, භික්ඛවෙ, විජ්ජති යං අඤ්ඤතරො සත්තො තම්හා කායා චවිත්වා ඉත්ථත්තං ආගච්ඡති. ඉත්ථත්තං ආගතො සමානො අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජති. අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතො සමානො ආතප්පමන්වාය පධානමන්වාය අනුයොගමන්වාය අප්පමාදමන්වාය සම්මාමනසිකාරමන්වාය තථාරූපං චෙතොසමාධිං ඵුසති, යථාසමාහිතෙ චිත්තෙ තං පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරති, තතො පරං නානුස්සරති.

४८. "भिक्षुओं, यह संभव है कि कोई प्राणी उस निकाय से च्युत होकर इस संसार में आए। यहाँ आकर वह घर से बेघर होकर प्रव्रजित हो जाए। प्रव्रजित होकर वह तप, प्रधान, अनुयोग, अप्रमाद और सम्यक् मनसिकार के द्वारा वैसी चित्त-समाधि प्राप्त करता है, जिससे वह समाहित चित्त होने पर उस पूर्व-निवास को याद करता है, किन्तु उससे पहले का याद नहीं कर पाता।"

‘‘සො එවමාහ – ‘යෙ ඛො තෙ භොන්තො දෙවා න මනොපදොසිකා, තෙ නාතිවෙලං අඤ්ඤමඤ්ඤං උපනිජ්ඣායන්ති. තෙ නාතිවෙලං අඤ්ඤමඤ්ඤං උපනිජ්ඣායන්තා අඤ්ඤමඤ්ඤම්හි චිත්තානි නප්පදූසෙන්ති. තෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං අප්පදුට්ඨචිත්තා අකිලන්තකායා අකිලන්තචිත්තා. තෙ දෙවා තම්හා කායා න චවන්ති, නිච්චා ධුවා සස්සතා අවිපරිණාමධම්මා සස්සතිසමං තථෙව ඨස්සන්ති. යෙ පන මයං අහුම්හා මනොපදොසිකා, තෙ මයං අතිවෙලං අඤ්ඤමඤ්ඤං උපනිජ්ඣායිම්හා. තෙ මයං අතිවෙලං අඤ්ඤමඤ්ඤං උපනිජ්ඣායන්තා අඤ්ඤමඤ්ඤම්හි චිත්තානි පදූසිම්හා, තෙ මයං අඤ්ඤමඤ්ඤං පදුට්ඨචිත්තා කිලන්තකායා කිලන්තචිත්තා. එවං මයං තම්හා කායා චුතා අනිච්චා අද්ධුවා අප්පායුකා චවනධම්මා ඉත්ථත්තං ආගතා’ති[Pg.20]. ඉදං, භික්ඛවෙ, තතියං ඨානං, යං ආගම්ම යං ආරබ්භ එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා එකච්චසස්සතිකා එකච්චඅසස්සතිකා එකච්චං සස්සතං එකච්චං අසස්සතං අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙන්ති.

"वह ऐसा कहता है— 'जो वे भदन्त देव मन-प्रदूषित नहीं हैं, वे अत्यधिक समय तक एक-दूसरे को द्वेषपूर्ण दृष्टि से नहीं देखते। अत्यधिक समय तक एक-दूसरे को द्वेषपूर्ण दृष्टि से न देखने के कारण वे एक-दूसरे के प्रति अपने चित्त को दूषित नहीं करते। वे एक-दूसरे के प्रति दूषित चित्त न होने के कारण अक्लान्त-काय और अक्लान्त-चित्त रहते हैं। वे देव उस निकाय से च्युत नहीं होते; वे नित्य, ध्रुव, शाश्वत और अपरिवर्तनशील स्वभाव वाले हैं, वे शाश्वत काल तक वैसे ही बने रहेंगे। किन्तु हम जो मन-प्रदूषित थे, हमने अत्यधिक समय तक एक-दूसरे को द्वेषपूर्ण दृष्टि से देखा। अत्यधिक समय तक एक-दूसरे को द्वेषपूर्ण दृष्टि से देखने के कारण हमने एक-दूसरे के प्रति अपने चित्त को दूषित किया। हम एक-दूसरे के प्रति दूषित चित्त वाले होकर क्लान्त-काय और क्लान्त-चित्त हो गए। इस प्रकार हम उस निकाय से च्युत हो गए और अनित्य, अध्रुव, अल्पायु तथा च्युत होने वाले स्वभाव के होकर यहाँ आए हैं।' भिक्षुओं, यह तीसरा आधार है, जिसके कारण कुछ श्रमण और ब्राह्मण आंशिक-शाश्वतवादी और आंशिक-अशाश्वतवादी होकर आत्मा और लोक को कुछ शाश्वत और कुछ अशाश्वत प्रज्ञप्त करते हैं।"

49. ‘‘චතුත්ථෙ ච භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා කිමාගම්ම කිමාරබ්භ එකච්චසස්සතිකා එකච්චඅසස්සතිකා එකච්චං සස්සතං එකච්චං අසස්සතං අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙන්ති? ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා තක්කී හොති වීමංසී. සො තක්කපරියාහතං වීමංසානුචරිතං සයංපටිභානං එවමාහ – ‘යං ඛො ඉදං වුච්චති චක්ඛුං ඉතිපි සොතං ඉතිපි ඝානං ඉතිපි ජිව්හා ඉතිපි කායො ඉතිපි, අයං අත්තා අනිච්චො අද්ධුවො අසස්සතො විපරිණාමධම්මො. යඤ්ච ඛො ඉදං වුච්චති චිත්තන්ති වා මනොති වා විඤ්ඤාණන්ති වා අයං අත්තා නිච්චො ධුවො සස්සතො අවිපරිණාමධම්මො සස්සතිසමං තථෙව ඨස්සතී’ති. ඉදං, භික්ඛවෙ, චතුත්ථං ඨානං, යං ආගම්ම යං ආරබ්භ එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා එකච්චසස්සතිකා එකච්චඅසස්සතිකා එකච්චං සස්සතං එකච්චං අසස්සතං අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙන්ති.

४९. "और चौथे (आधार) में, भदन्त श्रमण और ब्राह्मण किस कारण से, किस आधार पर आंशिक-शाश्वतवादी और आंशिक-अशाश्वतवादी होकर आत्मा और लोक को कुछ शाश्वत और कुछ अशाश्वत प्रज्ञप्त करते हैं? भिक्षुओं, यहाँ कोई श्रमण या ब्राह्मण तर्कवादी और मीमांसक (विचारक) होता है। वह अपने तर्क और मीमांसा से स्वयं की प्रतिभा (बुद्धि) के आधार पर ऐसा कहता है— 'यह जो चक्षु, श्रोत्र, घ्राण, जिह्वा और काय कहा जाता है, यह आत्मा अनित्य, अध्रुव, अशाश्वत और परिवर्तनशील स्वभाव वाली है। किन्तु यह जो चित्त, मन या विज्ञान कहा जाता है, यह आत्मा नित्य, ध्रुव, शाश्वत और अपरिवर्तनशील स्वभाव वाली है, यह शाश्वत काल तक वैसी ही बनी रहेगी।' भिक्षुओं, यह चौथा आधार है, जिसके कारण कुछ श्रमण और ब्राह्मण आंशिक-शाश्वतवादी और आंशिक-अशाश्वतवादी होकर आत्मा और लोक को कुछ शाश्वत और कुछ अशाश्वत प्रज्ञप्त करते हैं।"

50. ‘‘ඉමෙහි ඛො තෙ, භික්ඛවෙ, සමණබ්‍රාහ්මණා එකච්චසස්සතිකා එකච්චඅසස්සතිකා එකච්චං සස්සතං එකච්චං අසස්සතං අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙන්ති චතූහි වත්ථූහි. යෙ හි කෙචි, භික්ඛවෙ, සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා එකච්චසස්සතිකා එකච්චඅසස්සතිකා එකච්චං සස්සතං එකච්චං අසස්සතං අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙන්ති, සබ්බෙ තෙ ඉමෙහෙව චතූහි වත්ථූහි, එතෙසං වා අඤ්ඤතරෙන; නත්ථි ඉතො බහිද්ධා.

५०. "भिक्षुओं! वे श्रमण और ब्राह्मण जो आंशिक रूप से शाश्वतवादी और आंशिक रूप से अशाश्वतवादी हैं, वे चार आधारों पर आत्मा और लोक को आंशिक रूप से शाश्वत और आंशिक रूप से अशाश्वत घोषित करते हैं। भिक्षुओं! जो कोई भी श्रमण या ब्राह्मण आत्मा और लोक को आंशिक रूप से शाश्वत और आंशिक रूप से अशाश्वत घोषित करते हैं, वे सभी इन्हीं चार आधारों पर या इनमें से किसी एक के द्वारा ऐसा करते हैं; इसके बाहर कोई अन्य आधार नहीं है।"

51. ‘‘තයිදං, භික්ඛවෙ, තථාගතො පජානාති – ‘ඉමෙ දිට්ඨිට්ඨානා එවංගහිතා එවංපරාමට්ඨා එවංගතිකා භවන්ති එවංඅභිසම්පරායා’ති. තඤ්ච තථාගතො පජානාති, තතො ච උත්තරිතරං පජානාති, තඤ්ච පජානනං න පරාමසති, අපරාමසතො චස්ස පච්චත්තඤ්ඤෙව නිබ්බුති විදිතා. වෙදනානං සමුදයඤ්ච අත්ථඞ්ගමඤ්ච අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං විදිත්වා අනුපාදාවිමුත්තො, භික්ඛවෙ, තථාගතො.

५१. "भिक्षुओं! तथागत यह जानते हैं—'इन दृष्टि-स्थानों को इस प्रकार ग्रहण करने और इस प्रकार परामर्श (पकड़ने) करने पर ऐसी गति और ऐसा भविष्य (पुनर्जन्म) होता है।' तथागत इसे भी जानते हैं और इससे भी श्रेष्ठतर (अतिशय) को जानते हैं। उस ज्ञान का वे परामर्श (अहंकारपूर्वक ग्रहण) नहीं करते, और परामर्श न करने के कारण उन्होंने स्वयं ही निर्वाण (शांति) का साक्षात्कार कर लिया है। भिक्षुओं! वेदनाओं की उत्पत्ति, विनाश, आस्वाद, दोष और निःसरण (मुक्ति) को यथार्थ रूप से जानकर, तथागत बिना किसी आसक्ति के मुक्त हैं।"

52. ‘‘ඉමෙ ඛො තෙ, භික්ඛවෙ, ධම්මා ගම්භීරා දුද්දසා දුරනුබොධා සන්තා පණීතා අතක්කාවචරා නිපුණා පණ්ඩිතවෙදනීයා, යෙ තථාගතො සයං [Pg.21] අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවෙදෙති, යෙහි තථාගතස්ස යථාභුච්චං වණ්ණං සම්මා වදමානා වදෙය්‍යුං.

५२. "भिक्षुओं! ये वे धर्म हैं जो गंभीर हैं, दुर्दर्श (देखने में कठिन) हैं, दुरनुबोध (समझने में कठिन) हैं, शांत हैं, प्रणीत (उत्कृष्ट) हैं, तर्क के परे हैं, सूक्ष्म हैं और केवल पंडितों (विद्वानों) द्वारा ही अनुभव किए जाने योग्य हैं, जिन्हें तथागत ने स्वयं अभिज्ञा (उच्च ज्ञान) से साक्षात् कर प्रकाशित किया है, और जिनके द्वारा तथागत की यथार्थ प्रशंसा करने वाले लोग सही रूप में प्रशंसा करेंगे।"

අන්තානන්තවාදො

अन्तानन्तवाद (लोक के अंत और अनंत होने का सिद्धांत)

53. ‘‘සන්ති, භික්ඛවෙ, එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා අන්තානන්තිකා අන්තානන්තං ලොකස්ස පඤ්ඤපෙන්ති චතූහි වත්ථූහි. තෙ ච භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා කිමාගම්ම කිමාරබ්භ අන්තානන්තිකා අන්තානන්තං ලොකස්ස පඤ්ඤපෙන්ති චතූහි වත්ථූහි?

५३. "भिक्षुओं! कुछ ऐसे श्रमण और ब्राह्मण हैं जो अन्तानन्तिक (अंत और अनंत को मानने वाले) हैं, जो चार आधारों पर लोक के अंत और अनंत होने की प्रज्ञप्ति करते हैं। वे आयुष्मान श्रमण और ब्राह्मण किस आधार पर और किस कारण से लोक के अंत और अनंत होने की प्रज्ञप्ति करते हैं?"

54. ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා ආතප්පමන්වාය පධානමන්වාය අනුයොගමන්වාය අප්පමාදමන්වාය සම්මාමනසිකාරමන්වාය තථාරූපං චෙතොසමාධිං ඵුසති, යථාසමාහිතෙ චිත්තෙ අන්තසඤ්ඤී ලොකස්මිං විහරති.

५४. "भिक्षुओं! यहाँ कोई श्रमण या ब्राह्मण तपस्या, प्रयत्न, अभ्यास, अप्रमाद और सम्यक् मनसिकार के द्वारा ऐसी चित्त-समाधि को प्राप्त करता है, जिससे वह समाहित चित्त होने पर लोक में 'अंत' की संज्ञा (विचार) रखते हुए विहार करता है।"

‘‘සො එවමාහ – ‘අන්තවා අයං ලොකො පරිවටුමො. තං කිස්ස හෙතු? අහඤ්හි ආතප්පමන්වාය පධානමන්වාය අනුයොගමන්වාය අප්පමාදමන්වාය සම්මාමනසිකාරමන්වාය තථාරූපං චෙතොසමාධිං ඵුසාමි, යථාසමාහිතෙ චිත්තෙ අන්තසඤ්ඤී ලොකස්මිං විහරාමි. ඉමිනාමහං එතං ජානාමි – යථා අන්තවා අයං ලොකො පරිවටුමො’ති. ඉදං, භික්ඛවෙ, පඨමං ඨානං, යං ආගම්ම යං ආරබ්භ එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා අන්තානන්තිකා අන්තානන්තං ලොකස්ස පඤ්ඤපෙන්ති.

"वह इस प्रकार कहता है—'यह लोक अंतवान (सीमित) है और चारों ओर से घिरा हुआ है। ऐसा क्यों? क्योंकि मैंने तपस्या, प्रयत्न, अभ्यास, अप्रमाद और सम्यक् मनसिकार के द्वारा ऐसी चित्त-समाधि प्राप्त की है, जिससे समाहित चित्त होने पर मैं लोक में अंत की संज्ञा रखते हुए विहार करता हूँ। इससे मैं यह जानता हूँ कि यह लोक अंतवान और चारों ओर से घिरा हुआ है।' भिक्षुओं! यह पहला आधार है, जिसे लेकर कुछ श्रमण और ब्राह्मण लोक के अंत और अनंत होने की प्रज्ञप्ति करते हैं।"

55. ‘‘දුතියෙ ච භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා කිමාගම්ම කිමාරබ්භ අන්තානන්තිකා අන්තානන්තං ලොකස්ස පඤ්ඤපෙන්ති? ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා ආතප්පමන්වාය පධානමන්වාය අනුයොගමන්වාය අප්පමාදමන්වාය සම්මාමනසිකාරමන්වාය තථාරූපං චෙතොසමාධිං ඵුසති, යථාසමාහිතෙ චිත්තෙ අනන්තසඤ්ඤී ලොකස්මිං විහරති.

५५. "दूसरे आधार में, वे आयुष्मान श्रमण और ब्राह्मण किस कारण से लोक के अंत और अनंत होने की प्रज्ञप्ति करते हैं? भिक्षुओं! यहाँ कोई श्रमण या ब्राह्मण तपस्या, प्रयत्न, अभ्यास, अप्रमाद और सम्यक् मनसिकार के द्वारा ऐसी चित्त-समाधि प्राप्त करता है, जिससे समाहित चित्त होने पर वह लोक में 'अनंत' की संज्ञा रखते हुए विहार करता है।"

‘‘සො එවමාහ – ‘අනන්තො අයං ලොකො අපරියන්තො. යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා එවමාහංසු – ‘‘අන්තවා අයං ලොකො පරිවටුමො’’ති, තෙසං මුසා. අනන්තො අයං ලොකො අපරියන්තො. තං කිස්ස හෙතු? අහඤ්හි ආතප්පමන්වාය පධානමන්වාය අනුයොගමන්වාය අප්පමාදමන්වාය සම්මාමනසිකාරමන්වාය තථාරූපං චෙතොසමාධිං ඵුසාමි[Pg.22], යථාසමාහිතෙ චිත්තෙ අනන්තසඤ්ඤී ලොකස්මිං විහරාමි. ඉමිනාමහං එතං ජානාමි – යථා අනන්තො අයං ලොකො අපරියන්තො’ති. ඉදං, භික්ඛවෙ, දුතියං ඨානං, යං ආගම්ම යං ආරබ්භ එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා අන්තානන්තිකා අන්තානන්තං ලොකස්ස පඤ්ඤපෙන්ති.

"वह इस प्रकार कहता है—'यह लोक अनंत और अपर्यन्त (असीम) है। जो श्रमण और ब्राह्मण ऐसा कहते हैं कि यह लोक अंतवान और चारों ओर से घिरा हुआ है, उनकी बात मिथ्या है। यह लोक अनंत और अपर्यन्त है। ऐसा क्यों? क्योंकि मैंने तपस्या, प्रयत्न, अभ्यास, अप्रमाद और सम्यक् मनसिकार के द्वारा ऐसी चित्त-समाधि प्राप्त की है, जिससे समाहित चित्त होने पर मैं लोक में अनंत की संज्ञा रखते हुए विहार करता हूँ। इससे मैं यह जानता हूँ कि यह लोक अनंत और अपर्यन्त है।' भिक्षुओं! यह दूसरा आधार है, जिसे लेकर कुछ श्रमण और ब्राह्मण लोक के अंत और अनंत होने की प्रज्ञप्ति करते हैं।"

56. ‘‘තතියෙ ච භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා කිමාගම්ම කිමාරබ්භ අන්තානන්තිකා අන්තානන්තං ලොකස්ස පඤ්ඤපෙන්ති? ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා ආතප්පමන්වාය පධානමන්වාය අනුයොගමන්වාය අප්පමාදමන්වාය සම්මාමනසිකාරමන්වාය තථාරූපං චෙතොසමාධිං ඵුසති, යථාසමාහිතෙ චිත්තෙ උද්ධමධො අන්තසඤ්ඤී ලොකස්මිං විහරති, තිරියං අනන්තසඤ්ඤී.

५६. "तीसरे आधार में, वे आयुष्मान श्रमण और ब्राह्मण किस कारण से लोक के अंत और अनंत होने की प्रज्ञप्ति करते हैं? भिक्षुओं! यहाँ कोई श्रमण या ब्राह्मण तपस्या, प्रयत्न, अभ्यास, अप्रमाद और सम्यक् मनसिकार के द्वारा ऐसी चित्त-समाधि प्राप्त करता है, जिससे समाहित चित्त होने पर वह लोक में ऊपर और नीचे 'अंत' की संज्ञा रखते हुए विहार करता है, किंतु तिरछे (क्षैतिज रूप से) 'अनंत' की संज्ञा रखते हुए विहार करता है।"

‘‘සො එවමාහ – ‘අන්තවා ච අයං ලොකො අනන්තො ච. යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා එවමාහංසු – ‘‘අන්තවා අයං ලොකො පරිවටුමො’’ති, තෙසං මුසා. යෙපි තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා එවමාහංසු – ‘‘අනන්තො අයං ලොකො අපරියන්තො’’ති, තෙසම්පි මුසා. අන්තවා ච අයං ලොකො අනන්තො ච. තං කිස්ස හෙතු? අහඤ්හි ආතප්පමන්වාය පධානමන්වාය අනුයොගමන්වාය අප්පමාදමන්වාය සම්මාමනසිකාරමන්වාය තථාරූපං චෙතොසමාධිං ඵුසාමි, යථාසමාහිතෙ චිත්තෙ උද්ධමධො අන්තසඤ්ඤී ලොකස්මිං විහරාමි, තිරියං අනන්තසඤ්ඤී. ඉමිනාමහං එතං ජානාමි – යථා අන්තවා ච අයං ලොකො අනන්තො චා’ති. ඉදං, භික්ඛවෙ, තතියං ඨානං, යං ආගම්ම යං ආරබ්භ එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා අන්තානන්තිකා අන්තානන්තං ලොකස්ස පඤ්ඤපෙන්ති.

"वह इस प्रकार कहता है—'यह लोक अंतवान भी है और अनंत भी। जो श्रमण और ब्राह्मण ऐसा कहते हैं कि यह लोक अंतवान और चारों ओर से घिरा हुआ है, उनकी बात मिथ्या है। और जो श्रमण और ब्राह्मण ऐसा कहते हैं कि यह लोक अनंत और अपर्यन्त है, उनकी बात भी मिथ्या है। यह लोक अंतवान भी है और अनंत भी। ऐसा क्यों? क्योंकि मैंने तपस्या, प्रयत्न, अभ्यास, अप्रमाद और सम्यक् मनसिकार के द्वारा ऐसी चित्त-समाधि प्राप्त की है, जिससे समाहित चित्त होने पर मैं लोक में ऊपर और नीचे अंत की संज्ञा रखते हुए विहार करता हूँ, किंतु तिरछे अनंत की संज्ञा रखते हुए विहार करता हूँ। इससे मैं यह जानता हूँ कि यह लोक अंतवान भी है और अनंत भी।' भिक्षुओं! यह तीसरा आधार है, जिसे लेकर कुछ श्रमण और ब्राह्मण लोक के अंत और अनंत होने की प्रज्ञप्ति करते हैं।"

57. ‘‘චතුත්ථෙ ච භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා කිමාගම්ම කිමාරබ්භ අන්තානන්තිකා අන්තානන්තං ලොකස්ස පඤ්ඤපෙන්ති? ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා තක්කී හොති වීමංසී. සො තක්කපරියාහතං වීමංසානුචරිතං සයංපටිභානං එවමාහ – ‘නෙවායං ලොකො අන්තවා, න පනානන්තො. යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා එවමාහංසු – ‘‘අන්තවා අයං ලොකො පරිවටුමො’’ති, තෙසං මුසා. යෙපි තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා එවමාහංසු – ‘‘අනන්තො අයං ලොකො අපරියන්තො’’ති, තෙසම්පි මුසා. යෙපි තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා එවමාහංසු – ‘‘අන්තවා ච අයං ලොකො අනන්තො චා’’ති, තෙසම්පි මුසා. නෙවායං ලොකො අන්තවා[Pg.23], න පනානන්තො’ති. ඉදං, භික්ඛවෙ, චතුත්ථං ඨානං, යං ආගම්ම යං ආරබ්භ එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා අන්තානන්තිකා අන්තානන්තං ලොකස්ස පඤ්ඤපෙන්ති.

५७. चौथे आधार में, भिक्षुओं, कुछ श्रमण या ब्राह्मण तर्कवादी और मीमांसक होते हैं। वह तर्क द्वारा सिद्ध और मीमांसा द्वारा अनुसरित अपनी प्रतिभा से इस प्रकार कहते हैं – 'यह लोक न तो अंतवान है और न ही अनंत है। जो श्रमण-ब्राह्मण ऐसा कहते हैं कि यह लोक अंतवान और परिबद्ध है, उनका कहना मिथ्या है। जो श्रमण-ब्राह्मण ऐसा कहते हैं कि यह लोक अनंत और अपार है, उनका कहना भी मिथ्या है। जो श्रमण-ब्राह्मण ऐसा कहते हैं कि यह लोक अंतवान भी है और अनंत भी, उनका कहना भी मिथ्या है। यह लोक न तो अंतवान है और न ही अनंत।' भिक्षुओं, यह चौथा आधार है, जिसे लेकर और जिसके कारण कुछ श्रमण-ब्राह्मण अंत-अनंतवादी होकर लोक के अंत और अनंत होने की प्रज्ञप्ति करते हैं।

58. ‘‘ඉමෙහි ඛො තෙ, භික්ඛවෙ, සමණබ්‍රාහ්මණා අන්තානන්තිකා අන්තානන්තං ලොකස්ස පඤ්ඤපෙන්ති චතූහි වත්ථූහි. යෙ හි කෙචි, භික්ඛවෙ, සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා අන්තානන්තිකා අන්තානන්තං ලොකස්ස පඤ්ඤපෙන්ති, සබ්බෙ තෙ ඉමෙහෙව චතූහි වත්ථූහි, එතෙසං වා අඤ්ඤතරෙන; නත්ථි ඉතො බහිද්ධා.

५८. भिक्षुओं, इन्हीं चार आधारों से वे श्रमण-ब्राह्मण अंत-अनंतवादी होकर लोक के अंत और अनंत होने की प्रज्ञप्ति करते हैं। भिक्षुओं, जो कोई भी श्रमण या ब्राह्मण लोक के अंत और अनंत होने की प्रज्ञप्ति करते हैं, वे सभी इन्हीं चार आधारों से या इनमें से किसी एक के द्वारा करते हैं; इसके बाहर और कोई आधार नहीं है।

59. ‘‘තයිදං, භික්ඛවෙ, තථාගතො පජානාති – ‘ඉමෙ දිට්ඨිට්ඨානා එවංගහිතා එවංපරාමට්ඨා එවංගතිකා භවන්ති එවංඅභිසම්පරායා’ති. තඤ්ච තථාගතො පජානාති, තතො ච උත්තරිතරං පජානාති, තඤ්ච පජානනං න පරාමසති, අපරාමසතො චස්ස පච්චත්තඤ්ඤෙව නිබ්බුති විදිතා. වෙදනානං සමුදයඤ්ච අත්ථඞ්ගමඤ්ච අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං විදිත්වා අනුපාදාවිමුත්තො, භික්ඛවෙ, තථාගතො.

५९. भिक्षुओं, तथागत इसे जानते हैं – 'ये दृष्टि-स्थान इस प्रकार ग्रहण किए गए और इस प्रकार परामर्श किए गए, ऐसी गति वाले और ऐसे भविष्य वाले होते हैं।' तथागत उसे भी जानते हैं, और उससे भी उत्तम को जानते हैं, और उस ज्ञान को परामर्श नहीं करते, और परामर्श न करने के कारण उन्होंने अपने भीतर ही शांति (निर्वाण) को जान लिया है। भिक्षुओं, वेदनाओं के उदय, अस्त, आस्वाद, दोष और निस्सरण को यथार्थ रूप से जानकर, तथागत बिना किसी आसक्ति के मुक्त हैं।

60. ‘‘ඉමෙ ඛො තෙ, භික්ඛවෙ, ධම්මා ගම්භීරා දුද්දසා දුරනුබොධා සන්තා පණීතා අතක්කාවචරා නිපුණා පණ්ඩිතවෙදනීයා, යෙ තථාගතො සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවෙදෙති, යෙහි තථාගතස්ස යථාභුච්චං වණ්ණං සම්මා වදමානා වදෙය්‍යුං.

६०. भिक्षुओं, ये वे धर्म हैं जो गंभीर हैं, दुर्दर्श हैं, दुरनुबोध हैं, शांत हैं, प्रणीत हैं, अतर्कावचर हैं, निपुण हैं और पंडितों द्वारा ही वेदनीय हैं, जिन्हें तथागत ने स्वयं अभिज्ञा से साक्षात् कर प्रकाशित किया है, और जिनके द्वारा तथागत की यथार्थ प्रशंसा करने वाले सही रूप में प्रशंसा कर सकते हैं।

අමරාවික්ඛෙපවාදො

अमराविक्षेपवाद

61. ‘‘සන්ති, භික්ඛවෙ, එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා අමරාවික්ඛෙපිකා, තත්ථ තත්ථ පඤ්හං පුට්ඨා සමානා වාචාවික්ඛෙපං ආපජ්ජන්ති අමරාවික්ඛෙපං චතූහි වත්ථූහි. තෙ ච භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා කිමාගම්ම කිමාරබ්භ අමරාවික්ඛෙපිකා තත්ථ තත්ථ පඤ්හං පුට්ඨා සමානා වාචාවික්ඛෙපං ආපජ්ජන්ති අමරාවික්ඛෙපං චතූහි වත්ථූහි?

६१. भिक्षुओं, कुछ ऐसे श्रमण-ब्राह्मण हैं जो अमराविक्षेपिक हैं। वे वहाँ-वहाँ प्रश्न पूछे जाने पर चार आधारों से वचनों का विक्षेप करते हैं, अमराविक्षेप करते हैं। वे पूज्य श्रमण-ब्राह्मण किस आधार पर और किस कारण से अमराविक्षेपिक होकर प्रश्न पूछे जाने पर वचनों का विक्षेप करते हैं?

62. ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා ‘ඉදං කුසල’න්ති යථාභූතං නප්පජානාති, ‘ඉදං අකුසල’න්ති යථාභූතං නප්පජානාති. තස්ස එවං හොති – ‘අහං ඛො ‘‘ඉදං කුසල’’න්ති යථාභූතං නප්පජානාමි, ‘‘ඉදං අකුසල’’න්ති යථාභූතං නප්පජානාමි. අහඤ්චෙ ඛො පන ‘‘ඉදං [Pg.24] කුසල’’න්ති යථාභූතං අප්පජානන්තො, ‘‘ඉදං අකුසල’’න්ති යථාභූතං අප්පජානන්තො, ‘ඉදං කුසල’න්ති වා බ්‍යාකරෙය්‍යං, ‘ඉදං අකුසල’න්ති වා බ්‍යාකරෙය්‍යං, තං මමස්ස මුසා. යං මමස්ස මුසා, සො මමස්ස විඝාතො. යො මමස්ස විඝාතො සො මමස්ස අන්තරායො’ති. ඉති සො මුසාවාදභයා මුසාවාදපරිජෙගුච්ඡා නෙවිදං කුසලන්ති බ්‍යාකරොති, න පනිදං අකුසලන්ති බ්‍යාකරොති, තත්ථ තත්ථ පඤ්හං පුට්ඨො සමානො වාචාවික්ඛෙපං ආපජ්ජති අමරාවික්ඛෙපං – ‘එවන්තිපි මෙ නො; තථාතිපි මෙ නො; අඤ්ඤථාතිපි මෙ නො; නොතිපි මෙ නො; නො නොතිපි මෙ නො’ති. ඉදං, භික්ඛවෙ, පඨමං ඨානං, යං ආගම්ම යං ආරබ්භ එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා අමරාවික්ඛෙපිකා තත්ථ තත්ථ පඤ්හං පුට්ඨා සමානා වාචාවික්ඛෙපං ආපජ්ජන්ති අමරාවික්ඛෙපං.

६२. भिक्षुओं, यहाँ कोई श्रमण या ब्राह्मण 'यह कुशल है' इसे यथार्थ रूप से नहीं जानता, 'यह अकुशल है' इसे यथार्थ रूप से नहीं जानता। उसे ऐसा लगता है – 'मैं यह कुशल है इसे यथार्थ रूप से नहीं जानता, यह अकुशल है इसे यथार्थ रूप से नहीं जानता। यदि मैं यह न जानते हुए कि क्या कुशल है और क्या अकुशल है, यह कहूँ कि यह कुशल है या यह अकुशल है, तो वह मेरा झूठ होगा। जो मेरा झूठ होगा, वह मेरे लिए विघात होगा। जो मेरे लिए विघात होगा, वह मेरे लिए अंतराय होगा।' इस प्रकार वह मृषावाद के भय से और मृषावाद की घृणा से न तो यह कहता है कि 'यह कुशल है' और न ही यह कहता है कि 'यह अकुशल है'। वहाँ-वहाँ प्रश्न पूछे जाने पर वह वचनों का विक्षेप करता है, अमराविक्षेप करता है – 'मेरा ऐसा भी नहीं है; मेरा वैसा भी नहीं है; मेरा अन्यथा भी नहीं है; मेरा यह भी नहीं है; मेरा यह भी नहीं है कि यह नहीं है।' भिक्षुओं, यह पहला आधार है, जिसे लेकर कुछ श्रमण-ब्राह्मण अमराविक्षेपिक होकर प्रश्न पूछे जाने पर वचनों का विक्षेप करते हैं।

63. ‘‘දුතියෙ ච භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා කිමාගම්ම කිමාරබ්භ අමරාවික්ඛෙපිකා තත්ථ තත්ථ පඤ්හං පුට්ඨා සමානා වාචාවික්ඛෙපං ආපජ්ජන්ති අමරාවික්ඛෙපං? ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා ‘ඉදං කුසල’න්ති යථාභූතං නප්පජානාති, ‘ඉදං අකුසල’න්ති යථාභූතං නප්පජානාති. තස්ස එවං හොති – ‘අහං ඛො ‘‘ඉදං කුසල’’න්ති යථාභූතං නප්පජානාමි, ‘‘ඉදං අකුසල’’න්ති යථාභූතං නප්පජානාමි. අහඤ්චෙ ඛො පන ‘‘ඉදං කුසල’’න්ති යථාභූතං අප්පජානන්තො, ‘‘ඉදං අකුසල’’න්ති යථාභූතං අප්පජානන්තො, ‘‘ඉදං කුසල’’න්ති වා බ්‍යාකරෙය්‍යං, ‘‘ඉදං අකුසල’න්ති වා බ්‍යාකරෙය්‍යං, තත්ථ මෙ අස්ස ඡන්දො වා රාගො වා දොසො වා පටිඝො වා. යත්ථ මෙ අස්ස ඡන්දො වා රාගො වා දොසො වා පටිඝො වා, තං මමස්ස උපාදානං. යං මමස්ස උපාදානං, සො මමස්ස විඝාතො. යො මමස්ස විඝාතො, සො මමස්ස අන්තරායො’ති. ඉති සො උපාදානභයා උපාදානපරිජෙගුච්ඡා නෙවිදං කුසලන්ති බ්‍යාකරොති, න පනිදං අකුසලන්ති බ්‍යාකරොති, තත්ථ තත්ථ පඤ්හං පුට්ඨො සමානො වාචාවික්ඛෙපං ආපජ්ජති අමරාවික්ඛෙපං – ‘එවන්තිපි මෙ නො; තථාතිපි මෙ නො; අඤ්ඤථාතිපි මෙ නො; නොතිපි මෙ නො; නො නොතිපි මෙ නො’ති. ඉදං, භික්ඛවෙ, දුතියං ඨානං, යං ආගම්ම යං ආරබ්භ එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා අමරාවික්ඛෙපිකා [Pg.25] තත්ථ තත්ථ පඤ්හං පුට්ඨා සමානා වාචාවික්ඛෙපං ආපජ්ජන්ති අමරාවික්ඛෙපං.

६३. "दूसरे आधार पर, वे भद्र श्रमण और ब्राह्मण किस कारण से और किस आधार पर 'अमराविक्खेपिक' (अनिश्चित उत्तर देने वाले) होकर, यहाँ-वहाँ प्रश्न पूछे जाने पर वाणी का विक्षेप (टालमटोल) करते हैं और अनिश्चित उत्तर देते हैं? भिक्षुओं! इस संसार में कोई श्रमण या ब्राह्मण 'यह कुशल है' इसे यथार्थ रूप में नहीं जानता, और 'यह अकुशल है' इसे यथार्थ रूप में नहीं जानता। उसके मन में ऐसा विचार आता है— 'मैं वास्तव में यह नहीं जानता कि यह कुशल है, और मैं यह भी नहीं जानता कि यह अकुशल है। यदि मैं यह न जानते हुए कि 'यह कुशल है' और 'यह अकुशल है', यह उत्तर दूँ कि 'यह कुशल है' या 'यह अकुशल है', तो उसमें मेरा छंद (इच्छा), राग, द्वेष या प्रतिघ (क्रोध) हो सकता है। जहाँ मेरा छंद, राग, द्वेष या प्रतिघ होगा, वह मेरा उपादान (आसक्ति) होगा। जो मेरा उपादान होगा, वह मेरे लिए विघात (कष्ट) होगा। जो मेरा विघात होगा, वह मेरे लिए अंतराय (बाधा) होगा'। इस प्रकार, वह उपादान के भय से और उपादान की घृणा से, न तो यह कहता है कि 'यह कुशल है' और न ही यह कहता है कि 'यह अकुशल है'। यहाँ-वहाँ प्रश्न पूछे जाने पर वह वाणी का विक्षेप करता है और अनिश्चित उत्तर देता है— 'मेरे लिए ऐसा भी नहीं है; वैसा भी नहीं है; अन्यथा भी नहीं है; ऐसा नहीं है, यह भी नहीं है; ऐसा नहीं है कि ऐसा नहीं है, यह भी नहीं है'। भिक्षुओं! यह दूसरा आधार है, जिसे लेकर और जिसके कारण कुछ श्रमण और ब्राह्मण 'अमराविक्खेपिक' होकर, यहाँ-वहाँ प्रश्न पूछे जाने पर वाणी का विक्षेप करते हैं और अनिश्चित उत्तर देते हैं।"

64. ‘‘තතියෙ ච භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා කිමාගම්ම කිමාරබ්භ අමරාවික්ඛෙපිකා තත්ථ තත්ථ පඤ්හං පුට්ඨා සමානා වාචාවික්ඛෙපං ආපජ්ජන්ති අමරාවික්ඛෙපං? ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා ‘ඉදං කුසල’න්ති යථාභූතං නප්පජානාති, ‘ඉදං අකුසල’න්ති යථාභූතං නප්පජානාති. තස්ස එවං හොති – ‘අහං ඛො ‘‘ඉදං කුසල’’න්ති යථාභූතං නප්පජානාමි, ‘‘ඉදං අකුසල’න්ති යථාභූතං නප්පජානාමි. අහඤ්චෙ ඛො පන ‘‘ඉදං කුසල’’න්ති යථාභූතං අප්පජානන්තො ‘‘ඉදං අකුසල’’න්ති යථාභූතං අප්පජානන්තො ‘‘ඉදං කුසල’’න්ති වා බ්‍යාකරෙය්‍යං, ‘‘ඉදං අකුසල’’න්ති වා බ්‍යාකරෙය්‍යං. සන්ති හි ඛො සමණබ්‍රාහ්මණා පණ්ඩිතා නිපුණා කතපරප්පවාදා වාලවෙධිරූපා, තෙ භින්දන්තා මඤ්ඤෙ චරන්ති පඤ්ඤාගතෙන දිට්ඨිගතානි, තෙ මං තත්ථ සමනුයුඤ්ජෙය්‍යුං සමනුගාහෙය්‍යුං සමනුභාසෙය්‍යුං. යෙ මං තත්ථ සමනුයුඤ්ජෙය්‍යුං සමනුගාහෙය්‍යුං සමනුභාසෙය්‍යුං, තෙසාහං න සම්පායෙය්‍යං. යෙසාහං න සම්පායෙය්‍යං, සො මමස්ස විඝාතො. යො මමස්ස විඝාතො, සො මමස්ස අන්තරායො’ති. ඉති සො අනුයොගභයා අනුයොගපරිජෙගුච්ඡා නෙවිදං කුසලන්ති බ්‍යාකරොති, න පනිදං අකුසලන්ති බ්‍යාකරොති, තත්ථ තත්ථ පඤ්හං පුට්ඨො සමානො වාචාවික්ඛෙපං ආපජ්ජති අමරාවික්ඛෙපං – ‘එවන්තිපි මෙ නො; තථාතිපි මෙ නො; අඤ්ඤථාතිපි මෙ නො; නොතිපි මෙ නො; නො නොතිපි මෙ නො’ති. ඉදං, භික්ඛවෙ, තතියං ඨානං, යං ආගම්ම යං ආරබ්භ එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා අමරාවික්ඛෙපිකා තත්ථ තත්ථ පඤ්හං පුට්ඨා සමානා වාචාවික්ඛෙපං ආපජ්ජන්ති අමරාවික්ඛෙපං.

६४. "तीसरे आधार पर, वे भद्र श्रमण और ब्राह्मण किस कारण से और किस आधार पर 'अमराविक्खेपिक' होकर, यहाँ-वहाँ प्रश्न पूछे जाने पर वाणी का विक्षेप करते हैं और अनिश्चित उत्तर देते हैं? भिक्षुओं! इस संसार में कोई श्रमण या ब्राह्मण 'यह कुशल है' इसे यथार्थ रूप में नहीं जानता, और 'यह अकुशल है' इसे यथार्थ रूप में नहीं जानता। उसके मन में ऐसा विचार आता है— 'मैं वास्तव में यह नहीं जानता कि यह कुशल है, और मैं यह भी नहीं जानता कि यह अकुशल है। यदि मैं यह न जानते हुए कि 'यह कुशल है' और 'यह अकुशल है', यह उत्तर दूँ कि 'यह कुशल है' या 'यह अकुशल है'। निश्चित ही ऐसे श्रमण और ब्राह्मण हैं जो विद्वान, निपुण, दूसरों के मतों को जानने वाले और बाल की नोक को भी भेदने वाले धनुर्धरों के समान हैं। वे अपनी प्रज्ञा से दूसरों की दृष्टियों का खंडन करते हुए विचरण करते हैं। वे मुझसे इस विषय में प्रश्न पूछ सकते हैं, तर्क कर सकते हैं और आलोचना कर सकते हैं। यदि वे मुझसे प्रश्न पूछें, तर्क करें और आलोचना करें, तो मैं उन्हें संतोषजनक उत्तर नहीं दे पाऊँगा। यदि मैं उन्हें संतोषजनक उत्तर नहीं दे पाऊँगा, तो वह मेरे लिए विघात होगा। जो मेरा विघात होगा, वह मेरे लिए अंतराय होगा'। इस प्रकार, वह प्रतिप्रश्न (अनुयोग) के भय से और प्रतिप्रश्न की घृणा से, न तो यह कहता है कि 'यह कुशल है' और न ही यह कहता है कि 'यह अकुशल है'। यहाँ-वहाँ प्रश्न पूछे जाने पर वह वाणी का विक्षेप करता है और अनिश्चित उत्तर देता है— 'मेरे लिए ऐसा भी नहीं है; वैसा भी नहीं है; अन्यथा भी नहीं है; ऐसा नहीं है, यह भी नहीं है; ऐसा नहीं है कि ऐसा नहीं है, यह भी नहीं है'। भिक्षुओं! यह तीसरा आधार है, जिसे लेकर और जिसके कारण कुछ श्रमण और ब्राह्मण 'अमराविक्खेपिक' होकर, यहाँ-वहाँ प्रश्न पूछे जाने पर वाणी का विक्षेप करते हैं और अनिश्चित उत्तर देते हैं।"

65. ‘‘චතුත්ථෙ ච භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා කිමාගම්ම කිමාරබ්භ අමරාවික්ඛෙපිකා තත්ථ තත්ථ පඤ්හං පුට්ඨා සමානා වාචාවික්ඛෙපං ආපජ්ජන්ති අමරාවික්ඛෙපං? ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා මන්දො හොති මොමූහො. සො මන්දත්තා මොමූහත්තා තත්ථ තත්ථ පඤ්හං පුට්ඨො සමානො වාචාවික්ඛෙපං ආපජ්ජති අමරාවික්ඛෙපං – ‘අත්ථි පරො ලොකො’ති ඉති චෙ මං පුච්ඡසි, ‘අත්ථි පරො ලොකො’ති ඉති චෙ මෙ [Pg.26] අස්ස, ‘අත්ථි පරො ලොකො’ති ඉති තෙ නං බ්‍යාකරෙය්‍යං, ‘එවන්තිපි මෙ නො, තථාතිපි මෙ නො, අඤ්ඤථාතිපි මෙ නො, නොතිපි මෙ නො, නො නොතිපි මෙ නො’ති. ‘නත්ථි පරො ලොකො…පෙ… ‘අත්ථි ච නත්ථි ච පරො ලොකො…පෙ… ‘නෙවත්ථි න නත්ථි පරො ලොකො…පෙ… ‘අත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා …පෙ… ‘නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා…පෙ… ‘අත්ථි ච නත්ථි ච සත්තා ඔපපාතිකා…පෙ… ‘නෙවත්ථි න නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා…පෙ… ‘අත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො…පෙ… ‘නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො…පෙ… ‘අත්ථි ච නත්ථි ච සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො…පෙ… ‘නෙවත්ථි න නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො…පෙ… ‘හොති තථාගතො පරං මරණා…පෙ… ‘න හොති තථාගතො පරං මරණා…පෙ… ‘හොති ච න ච හොති තථාගතො පරං මරණා…පෙ… ‘නෙව හොති න න හොති තථාගතො පරං මරණාති ඉති චෙ මං පුච්ඡසි, ‘නෙව හොති න න හොති තථාගතො පරං මරණා’ති ඉති චෙ මෙ අස්ස, ‘නෙව හොති න න හොති තථාගතො පරං මරණා’ති ඉති තෙ නං බ්‍යාකරෙය්‍යං, ‘එවන්තිපි මෙ නො, තථාතිපි මෙ නො, අඤ්ඤථාතිපි මෙ නො, නොතිපි මෙ නො, නො නොතිපි මෙ නො’ති. ඉදං, භික්ඛවෙ, චතුත්ථං ඨානං, යං ආගම්ම යං ආරබ්භ එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා අමරාවික්ඛෙපිකා තත්ථ තත්ථ පඤ්හං පුට්ඨා සමානා වාචාවික්ඛෙපං ආපජ්ජන්ති අමරාවික්ඛෙපං.

६५. चौथे आधार में, भिक्षुओं, कुछ श्रमण और ब्राह्मण मंद और अत्यंत मूढ़ होते हैं। मंदता और अत्यंत मूढ़ता के कारण, जब उनसे यहाँ-वहाँ प्रश्न पूछे जाते हैं, तो वे वचनों के विक्षेप—अमराविक्षेप (अमर मछली की तरह फिसलने वाली बात) में पड़ जाते हैं—'यदि आप मुझसे पूछते हैं कि क्या परलोक है, और यदि मुझे लगता कि परलोक है, तो मैं आपको उत्तर देता कि परलोक है। लेकिन मेरा ऐसा विचार नहीं है, मेरा वैसा विचार नहीं है, मेरा अन्यथा विचार नहीं है, मेरा यह विचार नहीं है कि वह नहीं है, और मेरा यह विचार भी नहीं है कि वह नहीं-नहीं है।' 'क्या परलोक नहीं है...' 'क्या परलोक है भी और नहीं भी...' 'क्या परलोक न तो है और न ही नहीं है...' 'क्या औपपातिक प्राणी हैं...' 'क्या औपपातिक प्राणी नहीं हैं...' 'क्या औपपातिक प्राणी हैं भी और नहीं भी...' 'क्या औपपातिक प्राणी न तो हैं और न ही नहीं हैं...' 'क्या सुकृत और दुष्कृत कर्मों का फल और विपाक है...' 'क्या सुकृत और दुष्कृत कर्मों का फल और विपाक नहीं है...' 'क्या सुकृत और दुष्कृत कर्मों का फल और विपाक है भी और नहीं भी...' 'क्या सुकृत और दुष्कृत कर्मों का फल और विपाक न तो है और न ही नहीं है...' 'क्या तथागत मृत्यु के पश्चात होते हैं...' 'क्या तथागत मृत्यु के पश्चात नहीं होते हैं...' 'क्या तथागत मृत्यु के पश्चात होते भी हैं और नहीं भी होते हैं...' 'क्या तथागत मृत्यु के पश्चात न तो होते हैं और न ही नहीं होते हैं'—यदि आप मुझसे ऐसा पूछते हैं, और यदि मुझे लगता कि 'तथागत मृत्यु के पश्चात न तो होते हैं और न ही नहीं होते हैं', तो मैं आपको वैसा ही उत्तर देता। लेकिन मेरा ऐसा विचार नहीं है, मेरा वैसा विचार नहीं है, मेरा अन्यथा विचार नहीं है, मेरा यह विचार नहीं है कि वह नहीं है, और मेरा यह विचार भी नहीं है कि वह नहीं-नहीं है। भिक्षुओं, यह चौथा आधार है, जिसे प्राप्त कर और जिसके आधार पर कुछ श्रमण और ब्राह्मण अमराविक्षेपिक होकर यहाँ-वहाँ प्रश्न पूछे जाने पर वचनों के विक्षेप—अमराविक्षेप में पड़ जाते हैं।

66. ‘‘ඉමෙහි ඛො තෙ, භික්ඛවෙ, සමණබ්‍රාහ්මණා අමරාවික්ඛෙපිකා තත්ථ තත්ථ පඤ්හං පුට්ඨා සමානා වාචාවික්ඛෙපං ආපජ්ජන්ති අමරාවික්ඛෙපං චතූහි වත්ථූහි. යෙ හි කෙචි, භික්ඛවෙ, සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා අමරාවික්ඛෙපිකා තත්ථ තත්ථ පඤ්හං පුට්ඨා සමානා වාචාවික්ඛෙපං ආපජ්ජන්ති අමරාවික්ඛෙපං, සබ්බෙ තෙ ඉමෙහෙව චතූහි වත්ථූහි, එතෙසං වා අඤ්ඤතරෙන, නත්ථි ඉතො බහිද්ධා…පෙ… යෙහි තථාගතස්ස යථාභුච්චං වණ්ණං සම්මා වදමානා වදෙය්‍යුං.

६६. भिक्षुओं, इन्हीं चार आधारों से वे श्रमण और ब्राह्मण, जो अमराविक्षेपिक हैं, यहाँ-वहाँ प्रश्न पूछे जाने पर वचनों के विक्षेप—अमराविक्षेप में पड़ जाते हैं। भिक्षुओं, जो कोई भी श्रमण या ब्राह्मण अमराविक्षेपिक हैं और यहाँ-वहाँ प्रश्न पूछे जाने पर वचनों के विक्षेप में पड़ जाते हैं, वे सभी इन्हीं चार आधारों से या इनमें से किसी एक से ऐसा करते हैं, इसके बाहर और कुछ नहीं है... जिससे तथागत की यथार्थ प्रशंसा को सही ढंग से कहने वाले कह सकें।

අධිච්චසමුප්පන්නවාදො

अधिच्चसमुप्पन्नवाद (अकारण उत्पत्ति का सिद्धांत)

67. ‘‘සන්ති, භික්ඛවෙ, එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා අධිච්චසමුප්පන්නිකා අධිච්චසමුප්පන්නං අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙන්ති ද්වීහි වත්ථූහි. තෙ ච භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා [Pg.27] කිමාගම්ම කිමාරබ්භ අධිච්චසමුප්පන්නිකා අධිච්චසමුප්පන්නං අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙන්ති ද්වීහි වත්ථූහි?

६७. भिक्षुओं, कुछ ऐसे श्रमण और ब्राह्मण हैं जो अकारण उत्पत्तिवादी हैं, जो दो आधारों पर आत्मा और लोक को अकारण उत्पन्न हुआ मानते हैं। वे पूज्य श्रमण और ब्राह्मण किस कारण से और किस आधार पर अकारण उत्पत्तिवादी होकर आत्मा और लोक को अकारण उत्पन्न हुआ मानते हैं?

68. ‘‘සන්ති, භික්ඛවෙ, අසඤ්ඤසත්තා නාම දෙවා. සඤ්ඤුප්පාදා ච පන තෙ දෙවා තම්හා කායා චවන්ති. ඨානං ඛො පනෙතං, භික්ඛවෙ, විජ්ජති, යං අඤ්ඤතරො සත්තො තම්හා කායා චවිත්වා ඉත්ථත්තං ආගච්ඡති. ඉත්ථත්තං ආගතො සමානො අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජති. අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතො සමානො ආතප්පමන්වාය පධානමන්වාය අනුයොගමන්වාය අප්පමාදමන්වාය සම්මාමනසිකාරමන්වාය තථාරූපං චෙතොසමාධිං ඵුසති, යථාසමාහිතෙ චිත්තෙ සඤ්ඤුප්පාදං අනුස්සරති, තතො පරං නානුස්සරති. සො එවමාහ – ‘අධිච්චසමුප්පන්නො අත්තා ච ලොකො ච. තං කිස්ස හෙතු? අහඤ්හි පුබ්බෙ නාහොසිං, සොම්හි එතරහි අහුත්වා සන්තතාය පරිණතො’ති. ඉදං, භික්ඛවෙ, පඨමං ඨානං, යං ආගම්ම යං ආරබ්භ එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා අධිච්චසමුප්පන්නිකා අධිච්චසමුප්පන්නං අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙන්ති.

६८. भिक्षुओं, 'असंज्ञी सत्त्व' नामक देव होते हैं। संज्ञा के उत्पन्न होने पर वे देव उस निकाय से च्युत हो जाते हैं। भिक्षुओं, यह संभव है कि कोई प्राणी उस निकाय से च्युत होकर इस मनुष्य लोक में आए। यहाँ आकर वह घर से बेघर होकर प्रव्रजित हो जाए। प्रव्रजित होकर वह उद्योग, प्रधान, अनुयोग, अप्रमाद और सम्यक मनस्कार के द्वारा वैसी चित्त-समाधि प्राप्त करता है, जिससे वह समाहित चित्त में संज्ञा के उत्पन्न होने को तो याद करता है, किंतु उससे पहले का याद नहीं कर पाता। वह ऐसा कहता है—'आत्मा और लोक अकारण उत्पन्न हुए हैं। वह किसलिए? क्योंकि मैं पहले नहीं था, और अब मैं पहले न होते हुए भी वर्तमान में अस्तित्व में आ गया हूँ।' भिक्षुओं, यह पहला आधार है, जिसे प्राप्त कर और जिसके आधार पर कुछ श्रमण और ब्राह्मण अकारण उत्पत्तिवादी होकर आत्मा और लोक को अकारण उत्पन्न हुआ मानते हैं।

69. ‘‘දුතියෙ ච භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා කිමාගම්ම කිමාරබ්භ අධිච්චසමුප්පන්නිකා අධිච්චසමුප්පන්නං අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙන්ති? ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා තක්කී හොති වීමංසී. සො තක්කපරියාහතං වීමංසානුචරිතං සයංපටිභානං එවමාහ – ‘අධිච්චසමුප්පන්නො අත්තා ච ලොකො චා’ති. ඉදං, භික්ඛවෙ, දුතියං ඨානං, යං ආගම්ම යං ආරබ්භ එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා අධිච්චසමුප්පන්නිකා අධිච්චසමුප්පන්නං අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙන්ති.

६९. और दूसरे आधार में, भिक्षुओं, वे पूज्य श्रमण और ब्राह्मण किस कारण से और किस आधार पर अकारण उत्पत्तिवादी होकर आत्मा और लोक को अकारण उत्पन्न हुआ मानते हैं? भिक्षुओं, यहाँ कोई श्रमण या ब्राह्मण तर्कवादी और मीमांसक होता है। वह तर्क द्वारा प्रतिपादित, मीमांसा द्वारा अनुभूत और स्वयं की प्रतिभा से ऐसा कहता है—'आत्मा और लोक अकारण उत्पन्न हुए हैं।' भिक्षुओं, यह दूसरा आधार है, जिसे प्राप्त कर और जिसके आधार पर कुछ श्रमण और ब्राह्मण अकारण उत्पत्तिवादी होकर आत्मा और लोक को अकारण उत्पन्न हुआ मानते हैं।

70. ‘‘ඉමෙහි ඛො තෙ, භික්ඛවෙ, සමණබ්‍රාහ්මණා අධිච්චසමුප්පන්නිකා අධිච්චසමුප්පන්නං අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙන්ති ද්වීහි වත්ථූහි. යෙ හි කෙචි, භික්ඛවෙ, සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා අධිච්චසමුප්පන්නිකා අධිච්චසමුප්පන්නං අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙන්ති, සබ්බෙ තෙ ඉමෙහෙව ද්වීහි වත්ථූහි, එතෙසං වා අඤ්ඤතරෙන, නත්ථි ඉතො බහිද්ධා…පෙ… යෙහි තථාගතස්ස යථාභුච්චං වණ්ණං සම්මා වදමානා වදෙය්‍යුං.

७०. भिक्षुओं, इन्हीं दो आधारों से वे श्रमण और ब्राह्मण, जो अकारण उत्पत्तिवादी हैं, आत्मा और लोक को अकारण उत्पन्न हुआ मानते हैं। भिक्षुओं, जो कोई भी श्रमण या ब्राह्मण अकारण उत्पत्तिवादी हैं और आत्मा और लोक को अकारण उत्पन्न हुआ मानते हैं, वे सभी इन्हीं दो आधारों से या इनमें से किसी एक से ऐसा करते हैं, इसके बाहर और कुछ नहीं है... जिससे तथागत की यथार्थ प्रशंसा को सही ढंग से कहने वाले कह सकें।

71. ‘‘ඉමෙහි ඛො තෙ, භික්ඛවෙ, සමණබ්‍රාහ්මණා පුබ්බන්තකප්පිකා පුබ්බන්තානුදිට්ඨිනො පුබ්බන්තං ආරබ්භ අනෙකවිහිතානි අධිමුත්තිපදානි අභිවදන්ති අට්ඨාරසහි [Pg.28] වත්ථූහි. යෙ හි කෙචි, භික්ඛවෙ, සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා පුබ්බන්තකප්පිකා පුබ්බන්තානුදිට්ඨිනො පුබ්බන්තමාරබ්භ අනෙකවිහිතානි අධිමුත්තිපදානි අභිවදන්ති, සබ්බෙ තෙ ඉමෙහෙව අට්ඨාරසහි වත්ථූහි, එතෙසං වා අඤ්ඤතරෙන, නත්ථි ඉතො බහිද්ධා.

७१. "भिक्षुओं! वे श्रमण और ब्राह्मण जो पूर्वान्त-कल्पक (अतीत के बारे में कल्पना करने वाले) हैं, पूर्वान्त-अनुदृष्टि (अतीत के बारे में दृष्टि रखने वाले) हैं, वे पूर्वान्त (अतीत) के विषय में अठारह आधारों पर अनेक प्रकार के मतों का प्रतिपादन करते हैं। भिक्षुओं! जो कोई भी श्रमण या ब्राह्मण पूर्वान्त-कल्पक और पूर्वान्त-अनुदृष्टि हैं, वे अतीत के विषय में अनेक प्रकार के मतों का प्रतिपादन करते हुए इन्हीं अठारह आधारों पर, या इनमें से किसी एक पर ऐसा कहते हैं; इसके बाहर कुछ भी नहीं है।"

72. ‘‘තයිදං, භික්ඛවෙ, තථාගතො පජානාති – ‘ඉමෙ දිට්ඨිට්ඨානා එවංගහිතා එවංපරාමට්ඨා එවංගතිකා භවන්ති එවංඅභිසම්පරායා’ති. තඤ්ච තථාගතො පජානාති, තතො ච උත්තරිතරං පජානාති, තඤ්ච පජානනං න පරාමසති, අපරාමසතො චස්ස පච්චත්තඤ්ඤෙව නිබ්බුති විදිතා. වෙදනානං සමුදයඤ්ච අත්ථඞ්ගමඤ්ච අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං විදිත්වා අනුපාදාවිමුත්තො, භික්ඛවෙ, තථාගතො.

७२. "भिक्षुओं! तथागत इसे जानते हैं— 'ये दृष्टि-स्थान (विचार) इस प्रकार ग्रहण किए जाने पर, इस प्रकार परामर्श (दृढ़ता से पकड़े) किए जाने पर, ऐसी गति वाले और ऐसे भविष्य वाले होते हैं।' तथागत उसे भी जानते हैं, और उससे भी उत्तम (श्रेष्ठ) को जानते हैं; और उस ज्ञान का वे परामर्श (अहंकारपूर्वक ग्रहण) नहीं करते। परामर्श न करने के कारण उन्होंने स्वयं ही शांति (निर्वाण) को जान लिया है। भिक्षुओं! वेदनाओं की उत्पत्ति, विनाश, आस्वाद, दोष और निस्सरण (मुक्ति) को यथार्थ रूप से जानकर, तथागत बिना किसी आसक्ति के मुक्त हैं।"

73. ‘‘ඉමෙ ඛො තෙ, භික්ඛවෙ, ධම්මා ගම්භීරා දුද්දසා දුරනුබොධා සන්තා පණීතා අතක්කාවචරා නිපුණා පණ්ඩිතවෙදනීයා, යෙ තථාගතො සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවෙදෙති, යෙහි තථාගතස්ස යථාභුච්චං වණ්ණං සම්මා වදමානා වදෙය්‍යුං.

७३. "भिक्षुओं! ये ही वे धर्म हैं जो गंभीर हैं, दुर्दर्श (देखने में कठिन) हैं, दुरनुबोध (समझने में कठिन) हैं, शांत हैं, प्रणीत (उत्कृष्ट) हैं, अतर्कावचर (तर्क से परे) हैं, निपुण (सूक्ष्म) हैं और पंडितों द्वारा वेदनीय (अनुभवगम्य) हैं, जिन्हें तथागत स्वयं अभिज्ञा (उच्च ज्ञान) से साक्षात् कर प्रकाशित करते हैं, और जिनके द्वारा तथागत की यथार्थ प्रशंसा करने वाले सही रूप में कह सकते हैं।"

දුතියභාණවාරො.

द्वितीय भाणवार (दूसरा अध्याय)।

අපරන්තකප්පිකා

अपरान्त-कल्पक (भविष्य के बारे में कल्पना करने वाले)

74. ‘‘සන්ති, භික්ඛවෙ, එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා අපරන්තකප්පිකා අපරන්තානුදිට්ඨිනො, අපරන්තං ආරබ්භ අනෙකවිහිතානි අධිමුත්තිපදානි අභිවදන්ති චතුචත්තාරීසාය වත්ථූහි. තෙ ච භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා කිමාගම්ම කිමාරබ්භ අපරන්තකප්පිකා අපරන්තානුදිට්ඨිනො අපරන්තං ආරබ්භ අනෙකවිහිතානි අධිමුත්තිපදානි අභිවදන්ති චතුචත්තාරීසාය වත්ථූහි?

७४. "भिक्षुओं! कुछ ऐसे श्रमण और ब्राह्मण हैं जो अपरान्त-कल्पक (भविष्य के बारे में कल्पना करने वाले) हैं, अपरान्त-अनुदृष्टि (भविष्य के बारे में दृष्टि रखने वाले) हैं, वे अपरान्त (भविष्य) के विषय में चवालीस आधारों पर अनेक प्रकार के मतों का प्रतिपादन करते हैं। वे आयुष्मान श्रमण और ब्राह्मण किस आधार पर, किस कारण से अपरान्त-कल्पक और अपरान्त-अनुदृष्टि होकर भविष्य के विषय में चवालीस आधारों पर अनेक प्रकार के मतों का प्रतिपादन करते हैं?"

සඤ්ඤීවාදො

संज्ञी-वाद (मृत्यु के बाद संज्ञा होने का मत)

75. ‘‘සන්ති, භික්ඛවෙ, එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා උද්ධමාඝාතනිකා සඤ්ඤීවාදා උද්ධමාඝාතනං සඤ්ඤිං අත්තානං පඤ්ඤපෙන්ති සොළසහි වත්ථූහි. තෙ [Pg.29] ච භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා කිමාගම්ම කිමාරබ්භ උද්ධමාඝාතනිකා සඤ්ඤීවාදා උද්ධමාඝාතනං සඤ්ඤිං අත්තානං පඤ්ඤපෙන්ති සොළසහි වත්ථූහි?

७५. "भिक्षुओं! कुछ ऐसे श्रमण और ब्राह्मण हैं जो ऊर्ध्वमाघातनिक (मृत्यु के बाद अस्तित्व मानने वाले) और संज्ञी-वादी (संज्ञा युक्त मानने वाले) हैं; वे मृत्यु के बाद आत्मा को संज्ञी (संज्ञा युक्त) बताते हुए सोलह आधारों पर प्रज्ञापित करते हैं। वे आयुष्मान श्रमण और ब्राह्मण किस आधार पर, किस कारण से ऊर्ध्वमाघातनिक और संज्ञी-वादी होकर मृत्यु के बाद आत्मा को संज्ञी बताते हुए सोलह आधारों पर प्रज्ञापित करते हैं?"

76. ‘‘‘රූපී අත්තා හොති අරොගො පරං මරණා සඤ්ඤී’ති නං පඤ්ඤපෙන්ති. ‘අරූපී අත්තා හොති අරොගො පරං මරණා සඤ්ඤී’ති නං පඤ්ඤපෙන්ති. ‘රූපී ච අරූපී ච අත්තා හොති…පෙ… නෙවරූපී නාරූපී අත්තා හොති… අන්තවා අත්තා හොති… අනන්තවා අත්තා හොති… අන්තවා ච අනන්තවා ච අත්තා හොති… නෙවන්තවා නානන්තවා අත්තා හොති… එකත්තසඤ්ඤී අත්තා හොති… නානත්තසඤ්ඤී අත්තා හොති… පරිත්තසඤ්ඤී අත්තා හොති… අප්පමාණසඤ්ඤී අත්තා හොති… එකන්තසුඛී අත්තා හොති… එකන්තදුක්ඛී අත්තා හොති. සුඛදුක්ඛී අත්තා හොති. අදුක්ඛමසුඛී අත්තා හොති අරොගො පරං මරණා සඤ්ඤී’ති නං පඤ්ඤපෙන්ති.

७६. "वे प्रज्ञापित करते हैं— 'आत्मा रूपी (रूपवान) है, मृत्यु के बाद अरोग (अविनाशी) है और संज्ञी (संज्ञा युक्त) है।' वे प्रज्ञापित करते हैं— 'आत्मा अरूपी है, मृत्यु के बाद अरोग है और संज्ञी है।' 'आत्मा रूपी भी है और अरूपी भी है...' 'आत्मा न रूपी है न अरूपी है...' 'आत्मा अन्तवान (सीमित) है...' 'आत्मा अनन्त है...' 'आत्मा अन्तवान भी है और अनन्त भी है...' 'आत्मा न अन्तवान है न अनन्त है...' 'आत्मा एकत्व-संज्ञी (एक प्रकार की संज्ञा वाली) है...' 'आत्मा नानात्व-संज्ञी (अनेक प्रकार की संज्ञा वाली) है...' 'आत्मा परीत्त-संज्ञी (सीमित संज्ञा वाली) है...' 'आत्मा अप्रमाण-संज्ञी (असीमित संज्ञा वाली) है...' 'आत्मा एकान्त-सुखी है...' 'आत्मा एकान्त-दुःखी है...' 'आत्मा सुख-दुःखी है...' 'आत्मा अदुःख-असुखी है, मृत्यु के बाद अरोग है और संज्ञी है'—ऐसा वे प्रज्ञापित करते हैं।"

77. ‘‘ඉමෙහි ඛො තෙ, භික්ඛවෙ, සමණබ්‍රාහ්මණා උද්ධමාඝාතනිකා සඤ්ඤීවාදා උද්ධමාඝාතනං සඤ්ඤිං අත්තානං පඤ්ඤපෙන්ති සොළසහි වත්ථූහි. යෙ හි කෙචි, භික්ඛවෙ, සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා උද්ධමාඝාතනිකා සඤ්ඤීවාදා උද්ධමාඝාතනං සඤ්ඤිං අත්තානං පඤ්ඤපෙන්ති, සබ්බෙ තෙ ඉමෙහෙව සොළසහි වත්ථූහි, එතෙසං වා අඤ්ඤතරෙන, නත්ථි ඉතො බහිද්ධා…පෙ… යෙහි තථාගතස්ස යථාභුච්චං වණ්ණං සම්මා වදමානා වදෙය්‍යුං.

७७. "भिक्षुओं! वे श्रमण और ब्राह्मण जो ऊर्ध्वमाघातनिक और संज्ञी-वादी हैं, वे मृत्यु के बाद आत्मा को संज्ञी बताते हुए इन्हीं सोलह आधारों पर प्रज्ञापित करते हैं। भिक्षुओं! जो कोई भी श्रमण या ब्राह्मण ऊर्ध्वमाघातनिक और संज्ञी-वादी हैं... वे इन्हीं सोलह आधारों पर, या इनमें से किसी एक पर ऐसा प्रज्ञापित करते हैं; इसके बाहर कुछ भी नहीं है... जिनके द्वारा तथागत की यथार्थ प्रशंसा करने वाले सही रूप में कह सकते हैं।"

අසඤ්ඤීවාදො

असंज्ञी-वाद (मृत्यु के बाद संज्ञा न होने का मत)

78. ‘‘සන්ති, භික්ඛවෙ, එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා උද්ධමාඝාතනිකා අසඤ්ඤීවාදා උද්ධමාඝාතනං අසඤ්ඤිං අත්තානං පඤ්ඤපෙන්ති අට්ඨහි වත්ථූහි. තෙ ච භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා කිමාගම්ම කිමාරබ්භ උද්ධමාඝාතනිකා අසඤ්ඤීවාදා උද්ධමාඝාතනං අසඤ්ඤිං අත්තානං පඤ්ඤපෙන්ති අට්ඨහි වත්ථූහි?

७८. "भिक्षुओं! कुछ ऐसे श्रमण और ब्राह्मण हैं जो ऊर्ध्वमाघातनिक और असंज्ञी-वादी (संज्ञा रहित मानने वाले) हैं; वे मृत्यु के बाद आत्मा को असंज्ञी बताते हुए आठ आधारों पर प्रज्ञापित करते हैं। वे आयुष्मान श्रमण और ब्राह्मण किस आधार पर, किस कारण से ऊर्ध्वमाघातनिक और असंज्ञी-वादी होकर मृत्यु के बाद आत्मा को असंज्ञी बताते हुए आठ आधारों पर प्रज्ञापित करते हैं?"

79. ‘‘‘රූපී අත්තා හොති අරොගො පරං මරණා අසඤ්ඤී’ති නං පඤ්ඤපෙන්ති. ‘අරූපී අත්තා හොති අරොගො පරං මරණා අසඤ්ඤී’ති නං පඤ්ඤපෙන්ති. ‘රූපී ච අරූපී ච අත්තා හොති…පෙ… නෙවරූපී නාරූපී අත්තා හොති… අන්තවා අත්තා හොති… අනන්තවා අත්තා හොති… අන්තවා ච අනන්තවා ච අත්තා හොති… නෙවන්තවා නානන්තවා අත්තා හොති අරොගො පරං මරණා අසඤ්ඤී’ති නං පඤ්ඤපෙන්ති.

७९. "वे प्रज्ञापित करते हैं— 'आत्मा रूपी है, मृत्यु के बाद अरोग है और असंज्ञी है।' वे प्रज्ञापित करते हैं— 'आत्मा अरूपी है, मृत्यु के बाद अरोग है और असंज्ञी है।' 'आत्मा रूपी भी है और अरूपी भी है...' 'आत्मा न रूपी है न अरूपी है...' 'आत्मा अन्तवान है...' 'आत्मा अनन्त है...' 'आत्मा अन्तवान भी है और अनन्त भी है...' 'आत्मा न अन्तवान है न अनन्त है, मृत्यु के बाद अरोग है और असंज्ञी है'—ऐसा वे प्रज्ञापित करते हैं।"

80. ‘‘ඉමෙහි [Pg.30] ඛො තෙ, භික්ඛවෙ, සමණබ්‍රාහ්මණා උද්ධමාඝාතනිකා අසඤ්ඤීවාදා උද්ධමාඝාතනං අසඤ්ඤිං අත්තානං පඤ්ඤපෙන්ති අට්ඨහි වත්ථූහි. යෙ හි කෙචි, භික්ඛවෙ, සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා උද්ධමාඝාතනිකා අසඤ්ඤීවාදා උද්ධමාඝාතනං අසඤ්ඤිං අත්තානං පඤ්ඤපෙන්ති, සබ්බෙ තෙ ඉමෙහෙව අට්ඨහි වත්ථූහි, එතෙසං වා අඤ්ඤතරෙන, නත්ථි ඉතො බහිද්ධා…පෙ… යෙහි තථාගතස්ස යථාභුච්චං වණ්ණං සම්මා වදමානා වදෙය්‍යුං.

८०. "भिक्षुओं! वे श्रमण और ब्राह्मण जो ऊर्ध्वमाघातनिक और असंज्ञी-वादी हैं, वे मृत्यु के बाद आत्मा को असंज्ञी बताते हुए इन्हीं आठ आधारों पर प्रज्ञापित करते हैं। भिक्षुओं! जो कोई भी श्रमण या ब्राह्मण ऊर्ध्वमाघातनिक और असंज्ञी-वादी हैं... वे इन्हीं आठ आधारों पर, या इनमें से किसी एक पर ऐसा प्रज्ञापित करते हैं; इसके बाहर कुछ भी नहीं है... जिनके द्वारा तथागत की यथार्थ प्रशंसा करने वाले सही रूप में कह सकते हैं।"

නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාදො

नैवसंज्ञी-नासंज्ञी-वाद (मृत्यु के बाद न संज्ञा होने और न संज्ञा न होने का मत)

81. ‘‘සන්ති, භික්ඛවෙ, එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා උද්ධමාඝාතනිකා නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාදා, උද්ධමාඝාතනං නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤිං අත්තානං පඤ්ඤපෙන්ති අට්ඨහි වත්ථූහි. තෙ ච භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා කිමාගම්ම කිමාරබ්භ උද්ධමාඝාතනිකා නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාදා උද්ධමාඝාතනං නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤිං අත්තානං පඤ්ඤපෙන්ති අට්ඨහි වත්ථූහි?

८१. "भिक्षुओं! कुछ ऐसे श्रमण और ब्राह्मण हैं जो ऊर्ध्वमाघातनिक और नैवसंज्ञी-नासंज्ञी-वादी हैं; वे मृत्यु के बाद आत्मा को 'न संज्ञी और न असंज्ञी' बताते हुए आठ आधारों पर प्रज्ञापित करते हैं। वे आयुष्मान श्रमण और ब्राह्मण किस आधार पर, किस कारण से ऊर्ध्वमाघातनिक और नैवसंज्ञी-नासंज्ञी-वादी होकर मृत्यु के बाद आत्मा को 'न संज्ञी और न असंज्ञी' बताते हुए आठ आधारों पर प्रज्ञापित करते हैं?"

82. ‘‘‘රූපී අත්තා හොති අරොගො පරං මරණා නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී’ති නං පඤ්ඤපෙන්ති ‘අරූපී අත්තා හොති…පෙ… රූපී ච අරූපී ච අත්තා හොති… නෙවරූපී නාරූපී අත්තා හොති… අන්තවා අත්තා හොති… අනන්තවා අත්තා හොති… අන්තවා ච අනන්තවා ච අත්තා හොති… නෙවන්තවා නානන්තවා අත්තා හොති අරොගො පරං මරණා නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤී’ති නං පඤ්ඤපෙන්ති.

८२. वे प्रज्ञप्त करते हैं कि 'आत्मा रूपवान है और मृत्यु के बाद स्वस्थ (अविकारी) रहता है, और न संज्ञावान है न असंज्ञावान'। वे प्रज्ञप्त करते हैं कि 'आत्मा अरूप है... आत्मा रूपवान और अरूप दोनों है... आत्मा न रूपवान है न अरूप है... आत्मा अंतवान है... आत्मा अनंत है... आत्मा अंतवान और अनंत दोनों है... आत्मा न अंतवान है न अनंत है, और मृत्यु के बाद स्वस्थ रहता है, और न संज्ञावान है न असंज्ञावान'।

83. ‘‘ඉමෙහි ඛො තෙ, භික්ඛවෙ, සමණබ්‍රාහ්මණා උද්ධමාඝාතනිකා නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාදා උද්ධමාඝාතනං නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤිං අත්තානං පඤ්ඤපෙන්ති අට්ඨහි වත්ථූහි. යෙ හි කෙචි, භික්ඛවෙ, සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා උද්ධමාඝාතනිකා නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාදා උද්ධමාඝාතනං නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤිං අත්තානං පඤ්ඤපෙන්ති, සබ්බෙ තෙ ඉමෙහෙව අට්ඨහි වත්ථූහි…පෙ… යෙහි තථාගතස්ස යථාභුච්චං වණ්ණං සම්මා වදමානා වදෙය්‍යුං.

८३. हे भिक्षुओं, वे श्रमण और ब्राह्मण जो भविष्य के प्रति दृष्टि रखने वाले हैं और 'न संज्ञावान न असंज्ञावान' का सिद्धांत मानते हैं, वे इन आठ आधारों पर मृत्यु के बाद आत्मा को 'न संज्ञावान न असंज्ञावान' प्रज्ञप्त करते हैं। हे भिक्षुओं, जो कोई भी श्रमण या ब्राह्मण भविष्य के प्रति दृष्टि रखने वाले हैं और 'न संज्ञावान न असंज्ञावान' का सिद्धांत मानते हैं, वे सभी इन्हीं आठ आधारों पर प्रज्ञप्त करते हैं... जिससे तथागत की यथार्थ प्रशंसा करने वाले लोग सही ढंग से कह सकें।

උච්ඡෙදවාදො

उच्छेदवाद (विनाशवाद)

84. ‘‘සන්ති, භික්ඛවෙ, එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා උච්ඡෙදවාදා සතො සත්තස්ස උච්ඡෙදං විනාසං විභවං පඤ්ඤපෙන්ති සත්තහි වත්ථූහි. තෙ ච භොන්තො [Pg.31] සමණබ්‍රාහ්මණා කිමාගම්ම කිමාරබ්භ උච්ඡෙදවාදා සතො සත්තස්ස උච්ඡෙදං විනාසං විභවං පඤ්ඤපෙන්ති සත්තහි වත්ථූහි?

८४. हे भिक्षुओं, कुछ ऐसे श्रमण और ब्राह्मण हैं जो उच्छेदवादी हैं, जो सात आधारों पर विद्यमान सत्त्व के उच्छेद, विनाश और अभाव को प्रज्ञप्त करते हैं। वे पूज्य श्रमण और ब्राह्मण किस आधार पर और किस कारण से उच्छेदवादी होकर सात आधारों पर विद्यमान सत्त्व के उच्छेद, विनाश और अभाव को प्रज्ञप्त करते हैं?

85. ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා එවංවාදී හොති එවංදිට්ඨි – ‘යතො ඛො, භො, අයං අත්තා රූපී චාතුමහාභූතිකො මාතාපෙත්තිකසම්භවො කායස්ස භෙදා උච්ඡිජ්ජති විනස්සති, න හොති පරං මරණා, එත්තාවතා ඛො, භො, අයං අත්තා සම්මා සමුච්ඡින්නො හොතී’ති. ඉත්ථෙකෙ සතො සත්තස්ස උච්ඡෙදං විනාසං විභවං පඤ්ඤපෙන්ති.

८५. यहाँ, हे भिक्षुओं, कोई श्रमण या ब्राह्मण ऐसा कहने वाला और ऐसी दृष्टि वाला होता है— 'हे महानुभाव! चूँकि यह आत्मा रूपवान है, चार महाभूतों से बना है, माता-पिता के संयोग से उत्पन्न हुआ है, शरीर के टूटने पर उच्छिन्न हो जाता है, विनष्ट हो जाता है और मृत्यु के बाद नहीं रहता; हे महानुभाव! इतने मात्र से ही यह आत्मा पूरी तरह उच्छिन्न हो जाता है।' इस प्रकार कुछ लोग विद्यमान सत्त्व के उच्छेद, विनाश और अभाव को प्रज्ञप्त करते हैं।

86. ‘‘තමඤ්ඤො එවමාහ – ‘අත්ථි ඛො, භො, එසො අත්තා, යං ත්වං වදෙසි, නෙසො නත්ථීති වදාමි; නො ච ඛො, භො, අයං අත්තා එත්තාවතා සම්මා සමුච්ඡින්නො හොති. අත්ථි ඛො, භො, අඤ්ඤො අත්තා දිබ්බො රූපී කාමාවචරො කබළීකාරාහාරභක්ඛො. තං ත්වං න ජානාසි න පස්සසි. තමහං ජානාමි පස්සාමි. සො ඛො, භො, අත්තා යතො කායස්ස භෙදා උච්ඡිජ්ජති විනස්සති, න හොති පරං මරණා, එත්තාවතා ඛො, භො, අයං අත්තා සම්මා සමුච්ඡින්නො හොතී’ති. ඉත්ථෙකෙ සතො සත්තස්ස උච්ඡෙදං විනාසං විභවං පඤ්ඤපෙන්ති.

८६. उसे दूसरा व्यक्ति इस प्रकार कहता है— 'हे महानुभाव! वह आत्मा है जिसे आप कहते हैं, मैं यह नहीं कहता कि वह नहीं है; लेकिन हे महानुभाव! इतने मात्र से यह आत्मा पूरी तरह उच्छिन्न नहीं होता। हे महानुभाव! एक अन्य दिव्य आत्मा है जो रूपवान है, कामावचर है और कवलीकार आहार ग्रहण करने वाला है। उसे आप नहीं जानते, नहीं देखते। उसे मैं जानता हूँ, देखता हूँ। हे महानुभाव! वह आत्मा जब शरीर के टूटने पर उच्छिन्न हो जाता है, विनष्ट हो जाता है और मृत्यु के बाद नहीं रहता; हे महानुभाव! इतने मात्र से ही यह आत्मा पूरी तरह उच्छिन्न हो जाता है।' इस प्रकार कुछ लोग विद्यमान सत्त्व के उच्छेद, विनाश और अभाव को प्रज्ञप्त करते हैं।

87. ‘‘තමඤ්ඤො එවමාහ – ‘අත්ථි ඛො, භො, එසො අත්තා, යං ත්වං වදෙසි, නෙසො නත්ථීති වදාමි; නො ච ඛො, භො, අයං අත්තා එත්තාවතා සම්මා සමුච්ඡින්නො හොති. අත්ථි ඛො, භො, අඤ්ඤො අත්තා දිබ්බො රූපී මනොමයො සබ්බඞ්ගපච්චඞ්ගී අහීනින්ද්‍රියො. තං ත්වං න ජානාසි න පස්සසි. තමහං ජානාමි පස්සාමි. සො ඛො, භො, අත්තා යතො කායස්ස භෙදා උච්ඡිජ්ජති විනස්සති, න හොති පරං මරණා, එත්තාවතා ඛො, භො, අයං අත්තා සම්මා සමුච්ඡින්නො හොතී’ති. ඉත්ථෙකෙ සතො සත්තස්ස උච්ඡෙදං විනාසං විභවං පඤ්ඤපෙන්ති.

८७. उसे दूसरा व्यक्ति इस प्रकार कहता है— 'हे महानुभाव! वह आत्मा है जिसे आप कहते हैं, मैं यह नहीं कहता कि वह नहीं है; लेकिन हे महानुभाव! इतने मात्र से यह आत्मा पूरी तरह उच्छिन्न नहीं होता। हे महानुभाव! एक अन्य दिव्य आत्मा है जो रूपवान है, मनोमय है, सभी अंगों और प्रत्यंगों से युक्त है और जिसकी इंद्रियाँ पूर्ण हैं। उसे आप नहीं जानते, नहीं देखते। उसे मैं जानता हूँ, देखता हूँ। हे महानुभाव! वह आत्मा जब शरीर के टूटने पर उच्छिन्न हो जाता है, विनष्ट हो जाता है और मृत्यु के बाद नहीं रहता; हे महानुभाव! इतने मात्र से ही यह आत्मा पूरी तरह उच्छिन्न हो जाता है।' इस प्रकार कुछ लोग विद्यमान सत्त्व के उच्छेद, विनाश और अभाव को प्रज्ञप्त करते हैं।

88. ‘‘තමඤ්ඤො එවමාහ – ‘අත්ථි ඛො, භො, එසො අත්තා, යං ත්වං වදෙසි, නෙසො නත්ථීති වදාමි; නො ච ඛො, භො, අයං අත්තා එත්තාවතා [Pg.32] සම්මා සමුච්ඡින්නො හොති. අත්ථි ඛො, භො, අඤ්ඤො අත්තා සබ්බසො රූපසඤ්ඤානං සමතික්කමා පටිඝසඤ්ඤානං අත්ථඞ්ගමා නානත්තසඤ්ඤානං අමනසිකාරා ‘‘අනන්තො ආකාසො’’ති ආකාසානඤ්චායතනූපගො. තං ත්වං න ජානාසි න පස්සසි. තමහං ජානාමි පස්සාමි. සො ඛො, භො, අත්තා යතො කායස්ස භෙදා උච්ඡිජ්ජති විනස්සති, න හොති පරං මරණා, එත්තාවතා ඛො, භො, අයං අත්තා සම්මා සමුච්ඡින්නො හොතී’ති. ඉත්ථෙකෙ සතො සත්තස්ස උච්ඡෙදං විනාසං විභවං පඤ්ඤපෙන්ති.

८८. उसे दूसरा व्यक्ति इस प्रकार कहता है— 'हे महानुभाव! वह आत्मा है जिसे आप कहते हैं, मैं यह नहीं कहता कि वह नहीं है; लेकिन हे महानुभाव! इतने मात्र से यह आत्मा पूरी तरह उच्छिन्न नहीं होता। हे महानुभाव! एक अन्य आत्मा है जो रूप-संज्ञाओं के पूर्ण अतिक्रमण से, प्रतिघ-संज्ञाओं के अस्त हो जाने से, नानात्व-संज्ञाओं पर मनस्कार न करने से, 'आकाश अनंत है' इस भावना के साथ आकाशानन्त्यायतन को प्राप्त है। उसे आप नहीं जानते, नहीं देखते। उसे मैं जानता हूँ, देखता हूँ। हे महानुभाव! वह आत्मा जब शरीर के टूटने पर उच्छिन्न हो जाता है, विनष्ट हो जाता है और मृत्यु के बाद नहीं रहता; हे महानुभाव! इतने मात्र से ही यह आत्मा पूरी तरह उच्छिन्न हो जाता है।' इस प्रकार कुछ लोग विद्यमान सत्त्व के उच्छेद, विनाश और अभाव को प्रज्ञप्त करते हैं।

89. ‘‘තමඤ්ඤො එවමාහ – ‘අත්ථි ඛො, භො, එසො අත්තා යං ත්වං වදෙසි, නෙසො නත්ථීති වදාමි; නො ච ඛො, භො, අයං අත්තා එත්තාවතා සම්මා සමුච්ඡින්නො හොති. අත්ථි ඛො, භො, අඤ්ඤො අත්තා සබ්බසො ආකාසානඤ්චායතනං සමතික්කම්ම ‘‘අනන්තං විඤ්ඤාණ’’න්ති විඤ්ඤාණඤ්චායතනූපගො. තං ත්වං න ජානාසි න පස්සසි. තමහං ජානාමි පස්සාමි. සො ඛො, භො, අත්තා යතො කායස්ස භෙදා උච්ඡිජ්ජති විනස්සති, න හොති පරං මරණා, එත්තාවතා ඛො, භො, අයං අත්තා සම්මා සමුච්ඡින්නො හොතී’ති. ඉත්ථෙකෙ සතො සත්තස්ස උච්ඡෙදං විනාසං විභවං පඤ්ඤපෙන්ති.

८९. उसे दूसरा व्यक्ति इस प्रकार कहता है— 'हे महानुभाव! वह आत्मा है जिसे आप कहते हैं, मैं यह नहीं कहता कि वह नहीं है; लेकिन हे महानुभाव! इतने मात्र से यह आत्मा पूरी तरह उच्छिन्न नहीं होता। हे महानुभाव! एक अन्य आत्मा है जो आकाशानन्त्यायतन का पूर्ण अतिक्रमण कर 'विज्ञान अनंत है' इस भावना के साथ विज्ञानानन्त्यायतन को प्राप्त है। उसे आप नहीं जानते, नहीं देखते। उसे मैं जानता हूँ, देखता हूँ। हे महानुभाव! वह आत्मा जब शरीर के टूटने पर उच्छिन्न हो जाता है, विनष्ट हो जाता है और मृत्यु के बाद नहीं रहता; हे महानुभाव! इतने मात्र से ही यह आत्मा पूरी तरह उच्छिन्न हो जाता है।' इस प्रकार कुछ लोग विद्यमान सत्त्व के उच्छेद, विनाश और अभाव को प्रज्ञप्त करते हैं।

90. ‘‘තමඤ්ඤො එවමාහ – ‘අත්ථි ඛො, භො, සො අත්තා, යං ත්වං වදෙසි, නෙසො නත්ථීති වදාමි; නො ච ඛො, භො, අයං අත්තා එත්තාවතා සම්මා සමුච්ඡින්නො හොති. අත්ථි ඛො, භො, අඤ්ඤො අත්තා සබ්බසො විඤ්ඤාණඤ්චායතනං සමතික්කම්ම ‘‘නත්ථි කිඤ්චී’’ති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනූපගො. තං ත්වං න ජානාසි න පස්සසි. තමහං ජානාමි පස්සාමි. සො ඛො, භො, අත්තා යතො කායස්ස භෙදා උච්ඡිජ්ජති විනස්සති, න හොති පරං මරණා, එත්තාවතා ඛො, භො, අයං අත්තා සම්මා සමුච්ඡින්නො හොතී’’ති. ඉත්ථෙකෙ සතො සත්තස්ස උච්ඡෙදං විනාසං විභවං පඤ්ඤපෙන්ති.

९०. उसे दूसरा व्यक्ति इस प्रकार कहता है— 'हे महानुभाव! वह आत्मा है जिसे आप कहते हैं, मैं यह नहीं कहता कि वह नहीं है; लेकिन हे महानुभाव! इतने मात्र से यह आत्मा पूरी तरह उच्छिन्न नहीं होता। हे महानुभाव! एक अन्य आत्मा है जो विज्ञानानन्त्यायतन का पूर्ण अतिक्रमण कर 'कुछ भी नहीं है' इस भावना के साथ आकिंचन्यायतन को प्राप्त है। उसे आप नहीं जानते, नहीं देखते। उसे मैं जानता हूँ, देखता हूँ। हे महानुभाव! वह आत्मा जब शरीर के टूटने पर उच्छिन्न हो जाता है, विनष्ट हो जाता है और मृत्यु के बाद नहीं रहता; हे महानुभाव! इतने मात्र से ही यह आत्मा पूरी तरह उच्छिन्न हो जाता है।' इस प्रकार कुछ लोग विद्यमान सत्त्व के उच्छेद, विनाश और अभाव को प्रज्ञप्त करते हैं।

91. ‘තමඤ්ඤො එවමාහ – ‘‘අත්ථි ඛො, භො, එසො අත්තා, යං ත්වං වදෙසි, නෙසො නත්ථීති වදාමි; නො ච ඛො, භො, අයං අත්තා එත්තාවතා සම්මා සමුච්ඡින්නො හොති. අත්ථි ඛො, භො, අඤ්ඤො අත්තා [Pg.33] සබ්බසො ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං සමතික්කම්ම ‘‘සන්තමෙතං පණීතමෙත’’න්ති නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනූපගො. තං ත්වං න ජානාසි න පස්සසි. තමහං ජානාමි පස්සාමි. සො ඛො, භො, අත්තා යතො කායස්ස භෙදා උච්ඡිජ්ජති විනස්සති, න හොති පරං මරණා, එත්තාවතා ඛො, භො, අයං අත්තා සම්මා සමුච්ඡින්නො හොතී’ති. ඉත්ථෙකෙ සතො සත්තස්ස උච්ඡෙදං විනාසං විභවං පඤ්ඤපෙන්ති.

९१. उस व्यक्ति को दूसरा व्यक्ति इस प्रकार कहता है— 'हे मित्र! वह आत्मा है जिसे तुम कहते हो, मैं यह नहीं कहता कि वह नहीं है; किन्तु हे मित्र! यह आत्मा इतने मात्र से पूरी तरह उच्छिन्न नहीं होती। हे मित्र! एक अन्य आत्मा है जो पूर्णतः आकिञ्चन्यायतन को पार कर 'यह शान्त है, यह प्रणीत है' (इस प्रकार विचार कर) नैवसंज्ञानासंज्ञायतन को प्राप्त होती है। उसे तुम नहीं जानते, नहीं देखते। उसे मैं जानता हूँ, देखता हूँ। हे मित्र! वह आत्मा जब शरीर के भेद होने पर उच्छिन्न होती है, विनष्ट होती है, मरने के बाद नहीं रहती, तब हे मित्र! इतने मात्र से यह आत्मा पूरी तरह उच्छिन्न होती है।' इस प्रकार कुछ लोग विद्यमान सत्त्व के उच्छेद, विनाश और विभव को प्रज्ञप्त करते हैं।

92. ‘‘ඉමෙහි ඛො තෙ, භික්ඛවෙ, සමණබ්‍රාහ්මණා උච්ඡෙදවාදා සතො සත්තස්ස උච්ඡෙදං විනාසං විභවං පඤ්ඤපෙන්ති සත්තහි වත්ථූහි. යෙ හි කෙචි, භික්ඛවෙ, සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා උච්ඡෙදවාදා සතො සත්තස්ස උච්ඡෙදං විනාසං විභවං පඤ්ඤපෙන්ති, සබ්බෙ තෙ ඉමෙහෙව සත්තහි වත්ථූහි…පෙ… යෙහි තථාගතස්ස යථාභුච්චං වණ්ණං සම්මා වදමානා වදෙය්‍යුං.

९२. भिक्षुओं! ये ही वे सात आधार हैं जिनसे वे उच्छेदवादी श्रमण और ब्राह्मण विद्यमान सत्त्व के उच्छेद, विनाश और विभव को सात आधारों से प्रज्ञप्त करते हैं। भिक्षुओं! जो कोई भी श्रमण या ब्राह्मण उच्छेदवादी होकर विद्यमान सत्त्व के उच्छेद, विनाश और विभव को प्रज्ञप्त करते हैं, वे सभी इन्हीं सात आधारों से... (पे) ... जिनसे तथागत के यथार्थ गुणों का सम्यक् वर्णन करने वाले वर्णन करें।

දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදො

दृष्टधर्मनिर्वाणवाद

93. ‘‘සන්ති, භික්ඛවෙ, එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදා සතො සත්තස්ස පරමදිට්ඨධම්මනිබ්බානං පඤ්ඤපෙන්ති පඤ්චහි වත්ථූහි. තෙ ච භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා කිමාගම්ම කිමාරබ්භ දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදා සතො සත්තස්ස පරමදිට්ඨධම්මනිබ්බානං පඤ්ඤපෙන්ති පඤ්චහි වත්ථූහි?

९३. भिक्षुओं! कुछ ऐसे श्रमण और ब्राह्मण हैं जो दृष्टधर्मनिर्वाणवादी हैं, जो पाँच आधारों से विद्यमान सत्त्व के परम दृष्टधर्मनिर्वाण को प्रज्ञप्त करते हैं। वे पूज्य श्रमण और ब्राह्मण किस आधार पर और किस कारण से दृष्टधर्मनिर्वाणवादी होकर विद्यमान सत्त्व के परम दृष्टधर्मनिर्वाण को पाँच आधारों से प्रज्ञप्त करते हैं?

94. ‘‘ඉධ, භික්ඛවෙ, එකච්චො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා එවංවාදී හොති එවංදිට්ඨි – ‘‘යතො ඛො, භො, අයං අත්තා පඤ්චහි කාමගුණෙහි සමප්පිතො සමඞ්ගීභූතො පරිචාරෙති, එත්තාවතා ඛො, භො, අයං අත්තා පරමදිට්ඨධම්මනිබ්බානං පත්තො හොතී’ති. ඉත්ථෙකෙ සතො සත්තස්ස පරමදිට්ඨධම්මනිබ්බානං පඤ්ඤපෙන්ති.

९४. भिक्षुओं! यहाँ कोई श्रमण या ब्राह्मण ऐसा वादी और ऐसी दृष्टि वाला होता है— 'हे मित्र! जब यह आत्मा पाँच काम-गुणों से युक्त और समन्वित होकर उपभोग करती है, तब हे मित्र! इतने मात्र से यह आत्मा परम दृष्टधर्मनिर्वाण को प्राप्त होती है।' इस प्रकार कुछ लोग विद्यमान सत्त्व के परम दृष्टधर्मनिर्वाण को प्रज्ञप्त करते हैं।

95. ‘‘තමඤ්ඤො එවමාහ –‘අත්ථි ඛො, භො, එසො අත්තා, යං ත්වං වදෙසි, නෙසො නත්ථීති වදාමි; නො ච ඛො, භො, අයං අත්තා එත්තාවතා පරමදිට්ඨධම්මනිබ්බානං පත්තො හොති. තං කිස්ස හෙතු? කාමා හි, භො, අනිච්චා දුක්ඛා විපරිණාමධම්මා, තෙසං විපරිණාමඤ්ඤථාභාවා උප්පජ්ජන්ති සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා. යතො ඛො, භො, අයං අත්තා විවිච්චෙව කාමෙහි විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහි සවිතක්කං සවිචාරං විවෙකජං පීතිසුඛං පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති, එත්තාවතා ඛො, භො, අයං [Pg.34] අත්තා පරමදිට්ඨධම්මනිබ්බානං පත්තො හොතී’ති. ඉත්ථෙකෙ සතො සත්තස්ස පරමදිට්ඨධම්මනිබ්බානං පඤ්ඤපෙන්ති.

९५. उस व्यक्ति को दूसरा व्यक्ति इस प्रकार कहता है— 'हे मित्र! वह आत्मा है जिसे तुम कहते हो, मैं यह नहीं कहता कि वह नहीं है; किन्तु हे मित्र! यह आत्मा इतने मात्र से परम दृष्टधर्मनिर्वाण को प्राप्त नहीं होती। वह किस कारण से? क्योंकि हे मित्र! काम अनित्य, दुःखमय और विपरिणामधर्मी हैं; उनके विपरिणाम और अन्यथाभाव से शोक, परिदेव, दुःख, दौर्मनस्य और उपायास उत्पन्न होते हैं। हे मित्र! जब यह आत्मा काम-भोगों से विविक्त होकर, अकुशल धर्मों से विविक्त होकर, वितर्क और विचार सहित, विवेक से उत्पन्न प्रीति और सुख वाले प्रथम ध्यान को प्राप्त कर विहार करती है, तब हे मित्र! इतने मात्र से यह आत्मा परम दृष्टधर्मनिर्वाण को प्राप्त होती है।' इस प्रकार कुछ लोग विद्यमान सत्त्व के परम दृष्टधर्मनिर्वाण को प्रज्ञप्त करते हैं।

96. ‘‘තමඤ්ඤො එවමාහ – ‘අත්ථි ඛො, භො, එසො අත්තා, යං ත්වං වදෙසි, නෙසො නත්ථීති වදාමි; නො ච ඛො, භො, අයං අත්තා එත්තාවතා පරමදිට්ඨධම්මනිබ්බානං පත්තො හොති. තං කිස්ස හෙතු? යදෙව තත්ථ විතක්කිතං විචාරිතං, එතෙනෙතං ඔළාරිකං අක්ඛායති. යතො ඛො, භො, අයං අත්තා විතක්කවිචාරානං වූපසමා අජ්ඣත්තං සම්පසාදනං චෙතසො එකොදිභාවං අවිතක්කං අවිචාරං සමාධිජං පීතිසුඛං දුතියං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති, එත්තාවතා ඛො, භො, අයං අත්තා පරමදිට්ඨධම්මනිබ්බානං පත්තො හොතී’ති. ඉත්ථෙකෙ සතො සත්තස්ස පරමදිට්ඨධම්මනිබ්බානං පඤ්ඤපෙන්ති.

९६. उस व्यक्ति को दूसरा व्यक्ति इस प्रकार कहता है— 'हे मित्र! वह आत्मा है जिसे तुम कहते हो, मैं यह नहीं कहता कि वह नहीं है; किन्तु हे मित्र! यह आत्मा इतने मात्र से परम दृष्टधर्मनिर्वाण को प्राप्त नहीं होती। वह किस कारण से? क्योंकि वहाँ जो वितर्क और विचार है, उसके कारण वह स्थूल कहा जाता है। हे मित्र! जब यह आत्मा वितर्क और विचार के शान्त हो जाने पर, अध्यात्म में सम्प्रसाद और चित्त की एकाग्रता वाली, वितर्क-रहित, विचार-रहित, समाधि से उत्पन्न प्रीति और सुख वाले द्वितीय ध्यान को प्राप्त कर विहार करती है, तब हे मित्र! इतने मात्र से यह आत्मा परम दृष्टधर्मनिर्वाण को प्राप्त होती है।' इस प्रकार कुछ लोग विद्यमान सत्त्व के परम दृष्टधर्मनिर्वाण को प्रज्ञप्त करते हैं।

97. ‘‘තමඤ්ඤො එවමාහ – ‘අත්ථි ඛො, භො, එසො අත්තා, යං ත්වං වදෙසි, නෙසො නත්ථීති වදාමි; නො ච ඛො, භො, අයං අත්තා එත්තාවතා පරමදිට්ඨධම්මනිබ්බානං පත්තො හොති. තං කිස්ස හෙතු? යදෙව තත්ථ පීතිගතං චෙතසො උප්පිලාවිතත්තං, එතෙනෙතං ඔළාරිකං අක්ඛායති. යතො ඛො, භො, අයං අත්තා පීතියා ච විරාගා උපෙක්ඛකො ච විහරති, සතො ච සම්පජානො, සුඛඤ්ච කායෙන පටිසංවෙදෙති, යං තං අරියා ආචික්ඛන්ති ‘‘උපෙක්ඛකො සතිමා සුඛවිහාරී’’ති, තතියං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති, එත්තාවතා ඛො, භො, අයං අත්තා පරමදිට්ඨධම්මනිබ්බානං පත්තො හොතී’ති. ඉත්ථෙකෙ සතො සත්තස්ස පරමදිට්ඨධම්මනිබ්බානං පඤ්ඤපෙන්ති.

९७. उस व्यक्ति को दूसरा व्यक्ति इस प्रकार कहता है— 'हे मित्र! वह आत्मा है जिसे तुम कहते हो, मैं यह नहीं कहता कि वह नहीं है; किन्तु हे मित्र! यह आत्मा इतने मात्र से परम दृष्टधर्मनिर्वाण को प्राप्त नहीं होती। वह किस कारण से? क्योंकि वहाँ जो प्रीतिगत चित्त का उल्लास है, उसके कारण वह स्थूल कहा जाता है। हे मित्र! जब यह आत्मा प्रीति के भी विराग से उपेक्षक होकर विहार करती है, स्मृतिवान और सम्प्रजन्य युक्त होती है, और काया से उस सुख का अनुभव करती है जिसके विषय में आर्य कहते हैं— 'उपेक्षक, स्मृतिवान और सुख-विहारी', और इस प्रकार तृतीय ध्यान को प्राप्त कर विहार करती है, तब हे मित्र! इतने मात्र से यह आत्मा परम दृष्टधर्मनिर्वाण को प्राप्त होती है।' इस प्रकार कुछ लोग विद्यमान सत्त्व के परम दृष्टधर्मनिर्वाण को प्रज्ञप्त करते हैं।

98. ‘‘තමඤ්ඤො එවමාහ – ‘අත්ථි ඛො, භො, එසො අත්තා, යං ත්වං වදෙසි, නෙසො නත්ථීති වදාමි; නො ච ඛො, භො, අයං අත්තා එත්තාවතා පරමදිට්ඨධම්මනිබ්බානං පත්තො හොති. තං කිස්ස හෙතු? යදෙව තත්ථ සුඛමිති චෙතසො ආභොගො, එතෙනෙතං ඔළාරිකං අක්ඛායති. යතො ඛො, භො, අයං අත්තා සුඛස්ස ච පහානා දුක්ඛස්ස ච පහානා පුබ්බෙව සොමනස්සදොමනස්සානං අත්ථඞ්ගමා අදුක්ඛමසුඛං උපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධිං චතුත්ථං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති, එත්තාවතා ඛො, භො, අයං අත්තා පරමදිට්ඨධම්මනිබ්බානං පත්තො හොතී’ති. ඉත්ථෙකෙ සතො සත්තස්ස පරමදිට්ඨධම්මනිබ්බානං පඤ්ඤපෙන්ති.

९८. उस व्यक्ति को दूसरा व्यक्ति इस प्रकार कहता है— 'हे मित्र! वह आत्मा है जिसे तुम कहते हो, मैं यह नहीं कहता कि वह नहीं है; किन्तु हे मित्र! यह आत्मा इतने मात्र से परम दृष्टधर्मनिर्वाण को प्राप्त नहीं होती। वह किस कारण से? क्योंकि वहाँ जो 'सुख' ऐसा चित्त का आभोग है, उसके कारण वह स्थूल कहा जाता है। हे मित्र! जब यह आत्मा सुख के प्रहाण से और दुःख के प्रहाण से, पहले ही सौमनस्य और दौर्मनस्य के अस्त हो जाने से, न-दुःख-न-सुख वाली, उपेक्षा और स्मृति की परिशुद्धि वाले चतुर्थ ध्यान को प्राप्त कर विहार करती है, तब हे मित्र! इतने मात्र से यह आत्मा परम दृष्टधर्मनिर्वाण को प्राप्त होती है।' इस प्रकार कुछ लोग विद्यमान सत्त्व के परम दृष्टधर्मनिर्वाण को प्रज्ञप्त करते हैं।

99. ‘‘ඉමෙහි [Pg.35] ඛො තෙ, භික්ඛවෙ, සමණබ්‍රාහ්මණා දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදා සතො සත්තස්ස පරමදිට්ඨධම්මනිබ්බානං පඤ්ඤපෙන්ති පඤ්චහි වත්ථූහි. යෙ හි කෙචි, භික්ඛවෙ, සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදා සතො සත්තස්ස පරමදිට්ඨධම්මනිබ්බානං පඤ්ඤපෙන්ති, සබ්බෙ තෙ ඉමෙහෙව පඤ්චහි වත්ථූහි…පෙ… යෙහි තථාගතස්ස යථාභුච්චං වණ්ණං සම්මා වදමානා වදෙය්‍යුං.

९९. हे भिक्षुओं, वे श्रमण और ब्राह्मण जो वर्तमान जीवन में निर्वाण (दृष्टधर्मनिर्वाण) के सिद्धांत को मानने वाले हैं, वे विद्यमान सत्त्व के लिए पाँच आधारों पर परम दृष्टधर्मनिर्वाण की प्रज्ञप्ति करते हैं। हे भिक्षुओं, जो कोई भी श्रमण या ब्राह्मण वर्तमान जीवन में निर्वाण के सिद्धांत को मानने वाले हैं, वे सभी इन्हीं पाँच आधारों पर... आदि... जिनके द्वारा तथागत की यथार्थ प्रशंसा करने वाले सही रूप में कहेंगे।

100. ‘‘ඉමෙහි ඛො තෙ, භික්ඛවෙ, සමණබ්‍රාහ්මණා අපරන්තකප්පිකා අපරන්තානුදිට්ඨිනො අපරන්තං ආරබ්භ අනෙකවිහිතානි අධිමුත්තිපදානි අභිවදන්ති චතුචත්තාරීසාය වත්ථූහි. යෙ හි කෙචි, භික්ඛවෙ, සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා අපරන්තකප්පිකා අපරන්තානුදිට්ඨිනො අපරන්තං ආරබ්භ අනෙකවිහිතානි අධිමුත්තිපදානි අභිවදන්ති, සබ්බෙ තෙ ඉමෙහෙව චතුචත්තාරීසාය වත්ථූහි…පෙ… යෙහි තථාගතස්ස යථාභුච්චං වණ්ණං සම්මා වදමානා වදෙය්‍යුං.

१००. हे भिक्षुओं, वे श्रमण और ब्राह्मण जो भविष्य के कल्पक (अपरान्तकल्पिक) हैं और भविष्य के प्रति दृष्टि रखने वाले हैं, वे भविष्य के संबंध में अनेक प्रकार के मतों का प्रतिपादन चवालीस आधारों पर करते हैं। हे भिक्षुओं, जो कोई भी श्रमण या ब्राह्मण भविष्य के कल्पक हैं... आदि... जिनके द्वारा तथागत की यथार्थ प्रशंसा करने वाले सही रूप में कहेंगे।

101. ‘‘ඉමෙහි ඛො තෙ, භික්ඛවෙ, සමණබ්‍රාහ්මණා පුබ්බන්තකප්පිකා ච අපරන්තකප්පිකා ච පුබ්බන්තාපරන්තකප්පිකා ච පුබ්බන්තාපරන්තානුදිට්ඨිනො පුබ්බන්තාපරන්තං ආරබ්භ අනෙකවිහිතානි අධිමුත්තිපදානි අභිවදන්ති ද්වාසට්ඨියා වත්ථූහි.

१०१. हे भिक्षुओं, वे श्रमण और ब्राह्मण जो अतीत के कल्पक हैं, भविष्य के कल्पक हैं, अतीत और भविष्य दोनों के कल्पक हैं, और अतीत-भविष्य के प्रति दृष्टि रखने वाले हैं, वे अतीत और भविष्य के संबंध में अनेक प्रकार के मतों का प्रतिपादन बासठ आधारों पर करते हैं।

102. ‘‘යෙ හි කෙචි, භික්ඛවෙ, සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා පුබ්බන්තකප්පිකා වා අපරන්තකප්පිකා වා පුබ්බන්තාපරන්තකප්පිකා වා පුබ්බන්තාපරන්තානුදිට්ඨිනො පුබ්බන්තාපරන්තං ආරබ්භ අනෙකවිහිතානි අධිමුත්තිපදානි අභිවදන්ති, සබ්බෙ තෙ ඉමෙහෙව ද්වාසට්ඨියා වත්ථූහි, එතෙසං වා අඤ්ඤතරෙන; නත්ථි ඉතො බහිද්ධා.

१०२. हे भिक्षुओं, जो कोई भी श्रमण या ब्राह्मण अतीत के कल्पक हैं, भविष्य के कल्पक हैं, अतीत और भविष्य दोनों के कल्पक हैं, और अतीत-भविष्य के प्रति दृष्टि रखने वाले हैं, वे अतीत और भविष्य के संबंध में अनेक प्रकार के मतों का प्रतिपादन करते हैं, वे सभी इन्हीं बासठ आधारों पर, या इनमें से किसी एक के द्वारा प्रतिपादन करते हैं; इसके बाहर कुछ भी नहीं है।

103. ‘‘තයිදං, භික්ඛවෙ, තථාගතො පජානාති – ‘ඉමෙ දිට්ඨිට්ඨානා එවංගහිතා එවංපරාමට්ඨා එවංගතිකා භවන්ති එවංඅභිසම්පරායා’ති. තඤ්ච තථාගතො පජානාති, තතො ච උත්තරිතරං පජානාති, තඤ්ච පජානනං න පරාමසති, අපරාමසතො චස්ස පච්චත්තඤ්ඤෙව නිබ්බුති විදිතා. වෙදනානං සමුදයඤ්ච අත්ථඞ්ගමඤ්ච අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං විදිත්වා අනුපාදාවිමුත්තො, භික්ඛවෙ, තථාගතො.

१०३. हे भिक्षुओं, तथागत इसे जानते हैं— 'ये दृष्टि-स्थान इस प्रकार ग्रहण किए गए और इस प्रकार परामर्श किए गए, ऐसी गति वाले और ऐसे भविष्य वाले होते हैं।' तथागत उसे जानते हैं, और उससे भी श्रेष्ठतर को जानते हैं; और उस ज्ञान का वे परामर्श नहीं करते, और परामर्श न करने के कारण उन्होंने स्वयं ही शांति को जान लिया है। वेदनाओं की उत्पत्ति, विनाश, आस्वाद, दोष और नि:सरण को यथार्थ रूप से जानकर, हे भिक्षुओं, तथागत बिना किसी उपादान के मुक्त हैं।

104. ‘‘ඉමෙ [Pg.36] ඛො තෙ, භික්ඛවෙ, ධම්මා ගම්භීරා දුද්දසා දුරනුබොධා සන්තා පණීතා අතක්කාවචරා නිපුණා පණ්ඩිතවෙදනීයා, යෙ තථාගතො සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවෙදෙති, යෙහි තථාගතස්ස යථාභුච්චං වණ්ණං සම්මා වදමානා වදෙය්‍යුං.

१०४. हे भिक्षुओं, ये वे धर्म हैं जो गंभीर हैं, दुर्दर्श हैं, दुरनुबोध हैं, शांत हैं, प्रणीत हैं, तर्क से परे हैं, सूक्ष्म और पंडितों द्वारा अनुभवगम्य हैं, जिन्हें तथागत ने स्वयं उच्च ज्ञान से साक्षात् कर प्रकाशित किया है, जिनके द्वारा तथागत की यथार्थ प्रशंसा करने वाले सही रूप में कहेंगे।

පරිතස්සිතවිප්ඵන්දිතවාරො

परितस्सित-विप्फन्दित वार (तृष्णा-दृष्टि जन्य क्षोभ का प्रकरण)

105. ‘‘තත්‍ර, භික්ඛවෙ, යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා සස්සතවාදා සස්සතං අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙන්ති චතූහි වත්ථූහි, තදපි තෙසං භවතං සමණබ්‍රාහ්මණානං අජානතං අපස්සතං වෙදයිතං තණ්හාගතානං පරිතස්සිතවිප්ඵන්දිතමෙව.

१०५. हे भिक्षुओं, वहाँ जो वे श्रमण और ब्राह्मण शाश्वतवादी हैं, जो चार आधारों पर आत्मा और लोक को शाश्वत प्रज्ञप्त करते हैं, वह भी उन पूज्य श्रमण-ब्राह्मणों का, जो नहीं जानते और नहीं देखते, तृष्णा से ग्रस्त होने के कारण केवल एक वेदन (अनुभव) है, जो क्षोभ और चंचलता मात्र है।

106. ‘‘තත්‍ර, භික්ඛවෙ, යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා එකච්චසස්සතිකා එකච්චඅසස්සතිකා එකච්චං සස්සතං එකච්චං අසස්සතං අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙන්ති චතූහි වත්ථූහි, තදපි තෙසං භවතං සමණබ්‍රාහ්මණානං අජානතං අපස්සතං වෙදයිතං තණ්හාගතානං පරිතස්සිතවිප්ඵන්දිතමෙව.

१०६. हे भिक्षुओं, वहाँ जो वे श्रमण और ब्राह्मण एकत्य-शाश्वतवादी और एकत्य-अशाश्वतवादी हैं, जो चार आधारों पर आत्मा और लोक को कहीं शाश्वत और कहीं अशाश्वत प्रज्ञप्त करते हैं, वह भी उन पूज्य श्रमण-ब्राह्मणों का, जो नहीं जानते और नहीं देखते, तृष्णा से ग्रस्त होने के कारण केवल एक वेदन है, जो क्षोभ और चंचलता मात्र है।

107. ‘‘තත්‍ර, භික්ඛවෙ, යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා අන්තානන්තිකා අන්තානන්තං ලොකස්ස පඤ්ඤපෙන්ති චතූහි වත්ථූහි, තදපි තෙසං භවතං සමණබ්‍රාහ්මණානං අජානතං අපස්සතං වෙදයිතං තණ්හාගතානං පරිතස්සිතවිප්ඵන්දිතමෙව.

१०७. हे भिक्षुओं, वहाँ जो वे श्रमण और ब्राह्मण अन्त-अनन्तवादी हैं, जो चार आधारों पर लोक को अन्तवान या अनन्त प्रज्ञप्त करते हैं, वह भी उन पूज्य श्रमण-ब्राह्मणों का, जो नहीं जानते और नहीं देखते, तृष्णा से ग्रस्त होने के कारण केवल एक वेदन है, जो क्षोभ और चंचलता मात्र है।

108. ‘‘තත්‍ර, භික්ඛවෙ, යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා අමරාවික්ඛෙපිකා තත්ථ තත්ථ පඤ්හං පුට්ඨා සමානා වාචාවික්ඛෙපං ආපජ්ජන්ති අමරාවික්ඛෙපං චතූහි වත්ථූහි, තදපි තෙසං භවතං සමණබ්‍රාහ්මණානං අජානතං අපස්සතං වෙදයිතං තණ්හාගතානං පරිතස්සිතවිප්ඵන්දිතමෙව.

१०८. हे भिक्षुओं, वहाँ जो वे श्रमण और ब्राह्मण अमर-विक्षेपवादी हैं, जो वहाँ-वहाँ प्रश्न पूछे जाने पर वाणी का विक्षेप करते हैं, जो चार आधारों पर अमर-विक्षेप है, वह भी उन पूज्य श्रमण-ब्राह्मणों का, जो नहीं जानते और नहीं देखते, तृष्णा से ग्रस्त होने के कारण केवल एक वेदन है, जो क्षोभ और चंचलता मात्र है।

109. ‘‘තත්‍ර, භික්ඛවෙ, යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා අධිච්චසමුප්පන්නිකා අධිච්චසමුප්පන්නං අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙන්ති ද්වීහි වත්ථූහි, තදපි තෙසං භවතං සමණබ්‍රාහ්මණානං අජානතං අපස්සතං වෙදයිතං තණ්හාගතානං පරිතස්සිතවිප්ඵන්දිතමෙව.

१०९. हे भिक्षुओं, वहाँ जो वे श्रमण और ब्राह्मण अहेतुक-उत्पत्तिवादी हैं, जो दो आधारों पर आत्मा और लोक को अहेतुक उत्पन्न प्रज्ञप्त करते हैं, वह भी उन पूज्य श्रमण-ब्राह्मणों का, जो नहीं जानते और नहीं देखते, तृष्णा से ग्रस्त होने के कारण केवल एक वेदन है, जो क्षोभ और चंचलता मात्र है।

110. ‘‘තත්‍ර, භික්ඛවෙ, යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා පුබ්බන්තකප්පිකා පුබ්බන්තානුදිට්ඨිනො පුබ්බන්තං ආරබ්භ අනෙකවිහිතානි අධිමුත්තිපදානි අභිවදන්ති අට්ඨාරසහි [Pg.37] වත්ථූහි, තදපි තෙසං භවතං සමණබ්‍රාහ්මණානං අජානතං අපස්සතං වෙදයිතං තණ්හාගතානං පරිතස්සිතවිප්ඵන්දිතමෙව.

११०. हे भिक्षुओं, वहाँ जो वे श्रमण और ब्राह्मण अतीत के कल्पक और अतीत के प्रति दृष्टि रखने वाले हैं, जो अतीत के संबंध में अनेक प्रकार के मतों का प्रतिपादन अठारह आधारों पर करते हैं, वह भी उन पूज्य श्रमण-ब्राह्मणों का, जो नहीं जानते और नहीं देखते, तृष्णा से ग्रस्त होने के कारण केवल एक वेदन है, जो क्षोभ और चंचलता मात्र है।

111. ‘‘තත්‍ර, භික්ඛවෙ, යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා උද්ධමාඝාතනිකා සඤ්ඤීවාදා උද්ධමාඝාතනං සඤ්ඤිං අත්තානං පඤ්ඤපෙන්ති සොළසහි වත්ථූහි, තදපි තෙසං භවතං සමණබ්‍රාහ්මණානං අජානතං අපස්සතං වෙදයිතං තණ්හාගතානං පරිතස්සිතවිප්ඵන්දිතමෙව.

१११. हे भिक्षुओं, वहाँ जो वे श्रमण और ब्राह्मण मृत्यु के पश्चात संज्ञावादी हैं, जो सोलह आधारों पर आत्मा को मृत्यु के पश्चात संज्ञावान प्रज्ञप्त करते हैं, वह भी उन पूज्य श्रमण-ब्राह्मणों का, जो नहीं जानते और नहीं देखते, तृष्णा से ग्रस्त होने के कारण केवल एक वेदन है, जो क्षोभ और चंचलता मात्र है।

112. ‘‘තත්‍ර, භික්ඛවෙ, යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා උද්ධමාඝාතනිකා අසඤ්ඤීවාදා උද්ධමාඝාතනං අසඤ්ඤිං අත්තානං පඤ්ඤපෙන්ති අට්ඨහි වත්ථූහි, තදපි තෙසං භවතං සමණබ්‍රාහ්මණානං අජානතං අපස්සතං වෙදයිතං තණ්හාගතානං පරිතස්සිතවිප්ඵන්දිතමෙව.

११२. हे भिक्षुओं, वहाँ जो वे श्रमण और ब्राह्मण मृत्यु के पश्चात असंज्ञावादी हैं, जो आठ आधारों पर आत्मा को मृत्यु के पश्चात असंज्ञी प्रज्ञप्त करते हैं, वह भी उन पूज्य श्रमण-ब्राह्मणों का, जो नहीं जानते और नहीं देखते, तृष्णा से ग्रस्त होने के कारण केवल एक वेदन है, जो क्षोभ और चंचलता मात्र है।

113. ‘‘තත්‍ර, භික්ඛවෙ, යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා උද්ධමාඝාතනිකා නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාදා උද්ධමාඝාතනං නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤිං අත්තානං පඤ්ඤපෙන්ති අට්ඨහි වත්ථූහි, තදපි තෙසං භවතං සමණබ්‍රාහ්මණානං අජානතං අපස්සතං වෙදයිතං තණ්හාගතානං පරිතස්සිතවිප්ඵන්දිතමෙව.

११३. हे भिक्षुओं! वहाँ जो वे श्रमण और ब्राह्मण हैं, जो मृत्यु के बाद 'न संज्ञावान और न असंज्ञावान' का सिद्धांत मानने वाले हैं, जो आठ आधारों पर मृत्यु के बाद आत्मा को 'न संज्ञावान और न असंज्ञावान' प्रज्ञापित करते हैं, उनका वह अनुभव भी उन न जानने वाले, न देखने वाले और तृष्णा में डूबे हुए श्रमण-ब्राह्मणों का केवल तड़पन और छटपटाहट ही है।

114. ‘‘තත්‍ර, භික්ඛවෙ, යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා උච්ඡෙදවාදා සතො සත්තස්ස උච්ඡෙදං විනාසං විභවං පඤ්ඤපෙන්ති සත්තහි වත්ථූහි, තදපි තෙසං භවතං සමණබ්‍රාහ්මණානං අජානතං අපස්සතං වෙදයිතං තණ්හාගතානං පරිතස්සිතවිප්ඵන්දිතමෙව.

११४. हे भिक्षुओं! वहाँ जो वे श्रमण और ब्राह्मण हैं, जो उच्छेदवादी हैं, जो सात आधारों पर विद्यमान सत्त्व के उच्छेद, विनाश और अभाव को प्रज्ञापित करते हैं, उनका वह अनुभव भी उन न जानने वाले, न देखने वाले और तृष्णा में डूबे हुए श्रमण-ब्राह्मणों का केवल तड़पन और छटपटाहट ही है।

115. ‘‘තත්‍ර, භික්ඛවෙ, යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදා සතො සත්තස්ස පරමදිට්ඨධම්මනිබ්බානං පඤ්ඤපෙන්ති පඤ්චහි වත්ථූහි, තදපි තෙසං භවතං සමණබ්‍රාහ්මණානං අජානතං අපස්සතං වෙදයිතං තණ්හාගතානං පරිතස්සිතවිප්ඵන්දිතමෙව.

११५. हे भिक्षुओं! वहाँ जो वे श्रमण और ब्राह्मण हैं, जो दृष्टधर्म-निर्वाणवादी हैं, जो पाँच आधारों पर विद्यमान सत्त्व के लिए इसी जन्म में परम निर्वाण को प्रज्ञापित करते हैं, उनका वह अनुभव भी उन न जानने वाले, न देखने वाले और तृष्णा में डूबे हुए श्रमण-ब्राह्मणों का केवल तड़पन और छटपटाहट ही है।

116. ‘‘තත්‍ර, භික්ඛවෙ, යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා අපරන්තකප්පිකා අපරන්තානුදිට්ඨිනො අපරන්තං ආරබ්භ අනෙකවිහිතානි අධිමුත්තිපදානි අභිවදන්ති චතුචත්තාරීසාය වත්ථූහි, තදපි තෙසං භවතං සමණබ්‍රාහ්මණානං අජානතං අපස්සතං වෙදයිතං තණ්හාගතානං පරිතස්සිතවිප්ඵන්දිතමෙව.

११६. हे भिक्षुओं! वहाँ जो वे श्रमण और ब्राह्मण हैं, जो भविष्य के कल्पक हैं, भविष्य की दृष्टि का अनुसरण करने वाले हैं, जो भविष्य के संबंध में चवालीस आधारों पर अनेक प्रकार के मतों का प्रतिपादन करते हैं, उनका वह अनुभव भी उन न जानने वाले, न देखने वाले और तृष्णा में डूबे हुए श्रमण-ब्राह्मणों का केवल तड़पन और छटपटाहट ही है।

117. ‘‘තත්‍ර[Pg.38], භික්ඛවෙ, යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා පුබ්බන්තකප්පිකා ච අපරන්තකප්පිකා ච පුබ්බන්තාපරන්තකප්පිකා ච පුබ්බන්තාපරන්තානුදිට්ඨිනො පුබ්බන්තාපරන්තං ආරබ්භ අනෙකවිහිතානි අධිමුත්තිපදානි අභිවදන්ති ද්වාසට්ඨියා වත්ථූහි, තදපි තෙසං භවතං සමණබ්‍රාහ්මණානං අජානතං අපස්සතං වෙදයිතං තණ්හාගතානං පරිතස්සිතවිප්ඵන්දිතමෙව.

११७. हे भिक्षुओं! वहाँ जो वे श्रमण और ब्राह्मण हैं, जो अतीत के कल्पक हैं, भविष्य के कल्पक हैं, अतीत और भविष्य दोनों के कल्पक हैं, अतीत और भविष्य की दृष्टि का अनुसरण करने वाले हैं, जो अतीत और भविष्य के संबंध में बासठ आधारों पर अनेक प्रकार के मतों का प्रतिपादन करते हैं, उनका वह अनुभव भी उन न जानने वाले, न देखने वाले और तृष्णा में डूबे हुए श्रमण-ब्राह्मणों का केवल तड़पन और छटपटाहट ही है।

ඵස්සපච්චයාවාරො

स्पर्श-प्रत्यय प्रकरण

118. ‘‘තත්‍ර, භික්ඛවෙ, යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා සස්සතවාදා සස්සතං අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙන්ති චතූහි වත්ථූහි, තදපි ඵස්සපච්චයා.

११८. हे भिक्षुओं! वहाँ जो वे श्रमण और ब्राह्मण हैं, जो शाश्वतवादी हैं, जो चार आधारों पर आत्मा और लोक को शाश्वत प्रज्ञापित करते हैं, उनका वह (अनुभव) भी स्पर्श के प्रत्यय से ही होता है।

119. ‘‘තත්‍ර, භික්ඛවෙ, යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා එකච්චසස්සතිකා එකච්චඅසස්සතිකා එකච්චං සස්සතං එකච්චං අසස්සතං අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙන්ති චතූහි වත්ථූහි, තදපි ඵස්සපච්චයා.

११९. हे भिक्षुओं! वहाँ जो वे श्रमण और ब्राह्मण हैं, जो आंशिक-शाश्वतवादी और आंशिक-अशाश्वतवादी हैं, जो चार आधारों पर आत्मा और लोक को कहीं शाश्वत और कहीं अशाश्वत प्रज्ञापित करते हैं, उनका वह (अनुभव) भी स्पर्श के प्रत्यय से ही होता है।

120. ‘‘තත්‍ර, භික්ඛවෙ, යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා අන්තානන්තිකා අන්තානන්තං ලොකස්ස පඤ්ඤපෙන්ති චතූහි වත්ථූහි, තදපි ඵස්සපච්චයා.

१२०. हे भिक्षुओं! वहाँ जो वे श्रमण और ब्राह्मण हैं, जो अन्त-अनन्तवादी हैं, जो चार आधारों पर लोक को अन्तवान या अनन्त प्रज्ञापित करते हैं, उनका वह (अनुभव) भी स्पर्श के प्रत्यय से ही होता है।

121. ‘‘තත්‍ර, භික්ඛවෙ, යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා අමරාවික්ඛෙපිකා තත්ථ තත්ථ පඤ්හං පුට්ඨා සමානා වාචාවික්ඛෙපං ආපජ්ජන්ති අමරාවික්ඛෙපං චතූහි වත්ථූහි, තදපි ඵස්සපච්චයා.

१२१. हे भिक्षुओं! वहाँ जो वे श्रमण और ब्राह्मण हैं, जो अमर-विक्षेपवादी हैं, जो पूछे जाने पर चार आधारों पर वाक्-विक्षेप (बातों को घुमाना) करते हैं, उनका वह (अनुभव) भी स्पर्श के प्रत्यय से ही होता है।

122. ‘‘තත්‍ර, භික්ඛවෙ, යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා අධිච්චසමුප්පන්නිකා අධිච්චසමුප්පන්නං අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙන්ති ද්වීහි වත්ථූහි, තදපි ඵස්සපච්චයා.

१२२. हे भिक्षुओं! वहाँ जो वे श्रमण और ब्राह्मण हैं, जो अहेतुक-उत्पत्तिवादी हैं, जो दो आधारों पर आत्मा और लोक को बिना किसी कारण के उत्पन्न हुआ प्रज्ञापित करते हैं, उनका वह (अनुभव) भी स्पर्श के प्रत्यय से ही होता है।

123. ‘‘තත්‍ර, භික්ඛවෙ, යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා පුබ්බන්තකප්පිකා පුබ්බන්තානුදිට්ඨිනො පුබ්බන්තං ආරබ්භ අනෙකවිහිතානි අධිමුත්තිපදානි අභිවදන්ති අට්ඨාරසහි වත්ථූහි, තදපි ඵස්සපච්චයා.

१२३. हे भिक्षुओं! वहाँ जो वे श्रमण और ब्राह्मण हैं, जो अतीत के कल्पक हैं, अतीत की दृष्टि का अनुसरण करने वाले हैं, जो अतीत के संबंध में अठारह आधारों पर अनेक प्रकार के मतों का प्रतिपादन करते हैं, उनका वह (अनुभव) भी स्पर्श के प्रत्यय से ही होता है।

124. ‘‘තත්‍ර, භික්ඛවෙ, යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා උද්ධමාඝාතනිකා සඤ්ඤීවාදා උද්ධමාඝාතනං සඤ්ඤිං අත්තානං පඤ්ඤපෙන්ති සොළසහි වත්ථූහි, තදපි ඵස්සපච්චයා.

१२४. हे भिक्षुओं! वहाँ जो वे श्रमण और ब्राह्मण हैं, जो मृत्यु के बाद 'संज्ञावान' का सिद्धांत मानने वाले हैं, जो सोलह आधारों पर मृत्यु के बाद आत्मा को संज्ञावान प्रज्ञापित करते हैं, उनका वह (अनुभव) भी स्पर्श के प्रत्यय से ही होता है।

125. ‘‘තත්‍ර[Pg.39], භික්ඛවෙ, යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා උද්ධමාඝාතනිකා අසඤ්ඤීවාදා උද්ධමාඝාතනං අසඤ්ඤිං අත්තානං පඤ්ඤපෙන්ති අට්ඨහි වත්ථූහි, තදපි ඵස්සපච්චයා.

१२५. हे भिक्षुओं! वहाँ जो वे श्रमण और ब्राह्मण हैं, जो मृत्यु के बाद 'असंज्ञावान' का सिद्धांत मानने वाले हैं, जो आठ आधारों पर मृत्यु के बाद आत्मा को असंज्ञावान प्रज्ञापित करते हैं, उनका वह (अनुभव) भी स्पर्श के प्रत्यय से ही होता है।

126. ‘‘තත්‍ර, භික්ඛවෙ, යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා උද්ධමාඝාතනිකා නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාදා උද්ධමාඝාතනං නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤිං අත්තානං පඤ්ඤපෙන්ති අට්ඨහි වත්ථූහි, තදපි ඵස්සපච්චයා.

१२६. हे भिक्षुओं! वहाँ जो वे श्रमण और ब्राह्मण हैं, जो मृत्यु के बाद 'न संज्ञावान और न असंज्ञावान' का सिद्धांत मानने वाले हैं, जो आठ आधारों पर मृत्यु के बाद आत्मा को 'न संज्ञावान और न असंज्ञावान' प्रज्ञापित करते हैं, उनका वह (अनुभव) भी स्पर्श के प्रत्यय से ही होता है।

127. ‘‘තත්‍ර, භික්ඛවෙ, යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා උච්ඡෙදවාදා සතො සත්තස්ස උච්ඡෙදං විනාසං විභවං පඤ්ඤපෙන්ති සත්තහි වත්ථූහි, තදපි ඵස්සපච්චයා.

१२७. हे भिक्षुओं! वहाँ जो वे श्रमण और ब्राह्मण हैं, जो उच्छेदवादी हैं, जो सात आधारों पर विद्यमान सत्त्व के उच्छेद, विनाश और अभाव को प्रज्ञापित करते हैं, उनका वह (अनुभव) भी स्पर्श के प्रत्यय से ही होता है।

128. ‘‘තත්‍ර, භික්ඛවෙ, යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදා සතො සත්තස්ස පරමදිට්ඨධම්මනිබ්බානං පඤ්ඤපෙන්ති පඤ්චහි වත්ථූහි, තදපි ඵස්සපච්චයා.

१२८. हे भिक्षुओं! वहाँ जो वे श्रमण और ब्राह्मण हैं, जो दृष्टधर्म-निर्वाणवादी हैं, जो पाँच आधारों पर विद्यमान सत्त्व के लिए इसी जन्म में परम निर्वाण को प्रज्ञापित करते हैं, उनका वह (अनुभव) भी स्पर्श के प्रत्यय से ही होता है।

129. ‘‘තත්‍ර, භික්ඛවෙ, යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා අපරන්තකප්පිකා අපරන්තානුදිට්ඨිනො අපරන්තං ආරබ්භ අනෙකවිහිතානි අධිමුත්තිපදානි අභිවදන්ති චතුචත්තාරීසාය වත්ථූහි, තදපි ඵස්සපච්චයා.

१२९. हे भिक्षुओं! वहाँ जो वे श्रमण और ब्राह्मण हैं, जो भविष्य के कल्पक हैं, भविष्य की दृष्टि का अनुसरण करने वाले हैं, जो भविष्य के संबंध में चवालीस आधारों पर अनेक प्रकार के मतों का प्रतिपादन करते हैं, उनका वह (अनुभव) भी स्पर्श के प्रत्यय से ही होता है।

130. ‘‘තත්‍ර, භික්ඛවෙ, යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා පුබ්බන්තකප්පිකා ච අපරන්තකප්පිකා ච පුබ්බන්තාපරන්තකප්පිකා ච පුබ්බන්තාපරන්තානුදිට්ඨිනො පුබ්බන්තාපරන්තං ආරබ්භ අනෙකවිහිතානි අධිමුත්තිපදානි අභිවදන්ති ද්වාසට්ඨියා වත්ථූහි, තදපි ඵස්සපච්චයා.

१३०. हे भिक्षुओं! वहाँ जो वे श्रमण और ब्राह्मण हैं, जो अतीत के कल्पक हैं, भविष्य के कल्पक हैं, अतीत और भविष्य दोनों के कल्पक हैं, अतीत और भविष्य की दृष्टि का अनुसरण करने वाले हैं, जो अतीत और भविष्य के संबंध में बासठ आधारों पर अनेक प्रकार के मतों का प्रतिपादन करते हैं, उनका वह (अनुभव) भी स्पर्श के प्रत्यय से ही होता है।

නෙතං ඨානං විජ්ජතිවාරො

यह संभव नहीं है - प्रकरण

131. ‘‘තත්‍ර, භික්ඛවෙ, යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා සස්සතවාදා සස්සතං අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙන්ති චතූහි වත්ථූහි, තෙ වත අඤ්ඤත්‍ර ඵස්සා පටිසංවෙදිස්සන්තීති නෙතං ඨානං විජ්ජති.

१३१. हे भिक्षुओं! वहाँ जो वे श्रमण और ब्राह्मण हैं, जो शाश्वतवादी हैं, जो चार आधारों पर आत्मा और लोक को शाश्वत प्रज्ञापित करते हैं, वे स्पर्श के बिना (उस वेदना का) अनुभव करेंगे, यह संभव नहीं है।

132. ‘‘තත්‍ර, භික්ඛවෙ, යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා එකච්චසස්සතිකා එකච්ච අසස්සතිකා එකච්චං සස්සතං එකච්චං අසස්සතං අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙන්ති චතූහි වත්ථූහි, තෙ වත අඤ්ඤත්‍ර ඵස්සා පටිසංවෙදිස්සන්තීති නෙතං ඨානං විජ්ජති.

१३२. हे भिक्षुओं! वहाँ जो वे श्रमण और ब्राह्मण हैं, जो आंशिक-शाश्वतवादी और आंशिक-अशाश्वतवादी हैं, जो चार आधारों पर आत्मा और लोक को कहीं शाश्वत और कहीं अशाश्वत प्रज्ञापित करते हैं, वे स्पर्श के बिना (उस वेदना का) अनुभव करेंगे, यह संभव नहीं है।

133. ‘‘තත්‍ර[Pg.40], භික්ඛවෙ, යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා අන්තානන්තිකා අන්තානන්තං ලොකස්ස පඤ්ඤපෙන්ති චතූහි වත්ථූහි, තෙ වත අඤ්ඤත්‍ර ඵස්සා පටිසංවෙදිස්සන්තීති නෙතං ඨානං විජ්ජති.

१३३. हे भिक्षुओं! वहाँ जो वे श्रमण और ब्राह्मण अंत-अनंतवादी हैं, जो चार आधारों पर लोक को अंतवान या अनंत बताते हैं, वे स्पर्श के बिना (उस वेदना का) अनुभव करेंगे, यह संभव नहीं है।

134. ‘‘තත්‍ර, භික්ඛවෙ, යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා අමරාවික්ඛෙපිකා තත්ථ තත්ථ පඤ්හං පුට්ඨා සමානා වාචාවික්ඛෙපං ආපජ්ජන්ති අමරාවික්ඛෙපං චතූහි වත්ථූහි, තෙ වත අඤ්ඤත්‍ර ඵස්සා පටිසංවෙදිස්සන්තීති නෙතං ඨානං විජ්ජති.

१३४. हे भिक्षुओं! वहाँ जो वे श्रमण और ब्राह्मण अमर-विक्षेपवादी (अनिश्चित मत वाले) हैं, जो पूछे जाने पर चार आधारों पर वाणी का विक्षेप (टाल-मटोल) करते हैं, वे स्पर्श के बिना अनुभव करेंगे, यह संभव नहीं है।

135. ‘‘තත්‍ර, භික්ඛවෙ, යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා අධිච්චසමුප්පන්නිකා අධිච්චසමුප්පන්නං අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙන්ති ද්වීහි වත්ථූහි, තෙ වත අඤ්ඤත්‍ර ඵස්සා පටිසංවෙදිස්සන්තීති නෙතං ඨානං විජ්ජති.

१३५. हे भिक्षुओं! वहाँ जो वे श्रमण और ब्राह्मण अहेतुक-उत्पत्तिवादी हैं, जो दो आधारों पर आत्मा और लोक को बिना किसी कारण के उत्पन्न हुआ बताते हैं, वे स्पर्श के बिना अनुभव करेंगे, यह संभव नहीं है।

136. ‘‘තත්‍ර, භික්ඛවෙ, යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා පුබ්බන්තකප්පිකා පුබ්බන්තානුදිට්ඨිනො පුබ්බන්තං ආරබ්භ අනෙකවිහිතානි අධිමුත්තිපදානි අභිවදන්ති අට්ඨාරසහි වත්ථූහි, තෙ වත අඤ්ඤත්‍ර ඵස්සා පටිසංවෙදිස්සන්තීති නෙතං ඨානං විජ්ජති.

१३६. हे भिक्षुओं! वहाँ जो वे श्रमण और ब्राह्मण पूर्व-कल्पना करने वाले और पूर्व-दृष्टि वाले हैं, जो पूर्व-काल के संबंध में अठारह आधारों पर अनेक प्रकार के मिथ्या मतों का प्रतिपादन करते हैं, वे स्पर्श के बिना अनुभव करेंगे, यह संभव नहीं है।

137. ‘‘තත්‍ර, භික්ඛවෙ, යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා උද්ධමාඝාතනිකා සඤ්ඤීවාදා උද්ධමාඝාතනං සඤ්ඤිං අත්තානං පඤ්ඤපෙන්ති සොළසහි වත්ථූහි, තෙ වත අඤ්ඤත්‍ර ඵස්සා පටිසංවෙදිස්සන්තීති නෙතං ඨානං විජ්ජති.

१३७. हे भिक्षुओं! वहाँ जो वे श्रमण और ब्राह्मण मरणोपरांत के संबंध में संज्ञावादी (चेतनायुक्त मानने वाले) हैं, जो सोलह आधारों पर मरणोपरांत आत्मा को संज्ञावान (सचेतन) बताते हैं, वे स्पर्श के बिना अनुभव करेंगे, यह संभव नहीं है।

138. ‘‘තත්‍ර, භික්ඛවෙ, යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා උද්ධමාඝාතනිකා අසඤ්ඤීවාදා, උද්ධමාඝාතනං අසඤ්ඤිං අත්තානං පඤ්ඤපෙන්ති අට්ඨහි වත්ථූහි, තෙ වත අඤ්ඤත්‍ර ඵස්සා පටිසංවෙදිස්සන්තීති නෙතං ඨානං විජ්ජති.

१३८. हे भिक्षुओं! वहाँ जो वे श्रमण और ब्राह्मण मरणोपरांत के संबंध में असंज्ञावादी (चेतनाहीन मानने वाले) हैं, जो आठ आधारों पर मरणोपरांत आत्मा को असंज्ञी (अचेतन) बताते हैं, वे स्पर्श के बिना अनुभव करेंगे, यह संभव नहीं है।

139. ‘‘තත්‍ර, භික්ඛවෙ, යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා උද්ධමාඝාතනිකා නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාදා උද්ධමාඝාතනං නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤිං අත්තානං පඤ්ඤපෙන්ති අට්ඨහි වත්ථූහි, තෙ වත අඤ්ඤත්‍ර ඵස්සා පටිසංවෙදිස්සන්තීති නෙතං ඨානං විජ්ජති.

१३९. हे भिक्षुओं! वहाँ जो वे श्रमण और ब्राह्मण मरणोपरांत के संबंध में न-संज्ञा-न-असंज्ञावादी हैं, जो आठ आधारों पर मरणोपरांत आत्मा को न-संज्ञी-न-असंज्ञी बताते हैं, वे स्पर्श के बिना अनुभव करेंगे, यह संभव नहीं है।

140. ‘‘තත්‍ර, භික්ඛවෙ, යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා උච්ඡෙදවාදා සතො සත්තස්ස උච්ඡෙදං විනාසං විභවං පඤ්ඤපෙන්ති සත්තහි වත්ථූහි, තෙ වත අඤ්ඤත්‍ර ඵස්සා පටිසංවෙදිස්සන්තීති නෙතං ඨානං විජ්ජති.

१४०. हे भिक्षुओं! वहाँ जो वे श्रमण और ब्राह्मण उच्छेदवादी हैं, जो सात आधारों पर विद्यमान सत्त्व के उच्छेद, विनाश और अभाव का प्रतिपादन करते हैं, वे स्पर्श के बिना अनुभव करेंगे, यह संभव नहीं है।

141. ‘‘තත්‍ර[Pg.41], භික්ඛවෙ, යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදා සතො සත්තස්ස පරමදිට්ඨධම්මනිබ්බානං පඤ්ඤපෙන්ති පඤ්චහි වත්ථූහි, තෙ වත අඤ්ඤත්‍ර ඵස්සා පටිසංවෙදිස්සන්තීති නෙතං ඨානං විජ්ජති.

१४१. हे भिक्षुओं! वहाँ जो वे श्रमण और ब्राह्मण दृष्ट-धर्म-निर्वाणवादी हैं, जो पाँच आधारों पर विद्यमान सत्त्व के परम दृष्ट-धर्म-निर्वाण का प्रतिपादन करते हैं, वे स्पर्श के बिना अनुभव करेंगे, यह संभव नहीं है।

142. ‘‘තත්‍ර, භික්ඛවෙ, යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා අපරන්තකප්පිකා අපරන්තානුදිට්ඨිනො අපරන්තං ආරබ්භ අනෙකවිහිතානි අධිමුත්තිපදානි අභිවදන්ති චතුචත්තාරීසාය වත්ථූහි, තෙ වත අඤ්ඤත්‍ර ඵස්සා පටිසංවෙදිස්සන්තීති නෙතං ඨානං විජ්ජති.

१४२. हे भिक्षुओं! वहाँ जो वे श्रमण और ब्राह्मण अपर-कल्पना करने वाले और अपर-दृष्टि वाले हैं, जो भविष्य के संबंध में चवालीस आधारों पर अनेक प्रकार के मिथ्या मतों का प्रतिपादन करते हैं, वे स्पर्श के बिना अनुभव करेंगे, यह संभव नहीं है।

143. ‘‘තත්‍ර, භික්ඛවෙ, යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා පුබ්බන්තකප්පිකා ච අපරන්තකප්පිකා ච පුබ්බන්තාපරන්තකප්පිකා ච පුබ්බන්තාපරන්තානුදිට්ඨිනො පුබ්බන්තාපරන්තං ආරබ්භ අනෙකවිහිතානි අධිමුත්තිපදානි අභිවදන්ති ද්වාසට්ඨියා වත්ථූහි, තෙ වත අඤ්ඤත්‍ර ඵස්සා පටිසංවෙදිස්සන්තීති නෙතං ඨානං විජ්ජති.

१४३. हे भिक्षुओं! वहाँ जो वे श्रमण और ब्राह्मण पूर्व-कल्पना करने वाले, अपर-कल्पना करने वाले और पूर्व-अपर-कल्पना करने वाले तथा पूर्व-अपर-दृष्टि वाले हैं, जो पूर्व और अपर के संबंध में बासठ आधारों पर अनेक प्रकार के मिथ्या मतों का प्रतिपादन करते हैं, वे स्पर्श के बिना अनुभव करेंगे, यह संभव नहीं है।

දිට්ඨිගතිකාධිට්ඨානවට්ටකථා

दृष्टिगतों के अधिष्ठान और वट्ट (संसार-चक्र) की कथा।

144. ‘‘තත්‍ර, භික්ඛවෙ, යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා සස්සතවාදා සස්සතං අත්තානඤ්ච ලොකඤ්ච පඤ්ඤපෙන්ති චතූහි වත්ථූහි, යෙපි තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා එකච්චසස්සතිකා එකච්චඅසස්සතිකා…පෙ… යෙපි තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා අන්තානන්තිකා… යෙපි තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා අමරාවික්ඛෙපිකා… යෙපි තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා අධිච්චසමුප්පන්නිකා… යෙපි තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා පුබ්බන්තකප්පිකා… යෙපි තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා උද්ධමාඝාතනිකා සඤ්ඤීවාදා… යෙපි තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා උද්ධමාඝාතනිකා අසඤ්ඤීවාදා… යෙපි තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා උද්ධමාඝාතනිකා නෙවසඤ්ඤීනාසඤ්ඤීවාදා… යෙපි තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා උච්ඡෙදවාදා… යෙපි තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදා… යෙපි තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා අපරන්තකප්පිකා… යෙපි තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා පුබ්බන්තකප්පිකා ච අපරන්තකප්පිකා ච පුබ්බන්තාපරන්තකප්පිකා ච පුබ්බන්තාපරන්තානුදිට්ඨිනො පුබ්බන්තාපරන්තං ආරබ්භ අනෙකවිහිතානි අධිමුත්තිපදානි අභිවදන්ති ද්වාසට්ඨියා වත්ථූහි, සබ්බෙ තෙ ඡහි ඵස්සායතනෙහි ඵුස්ස ඵුස්ස පටිසංවෙදෙන්ති තෙසං වෙදනාපච්චයා තණ්හා, තණ්හාපච්චයා උපාදානං, උපාදානපච්චයා භවො, භවපච්චයා ජාති, ජාතිපච්චයා ජරාමරණං සොකපරිදෙවදුක්ඛදොමනස්සුපායාසා සම්භවන්ති.

१४४. हे भिक्षुओं! वहाँ जो वे श्रमण और ब्राह्मण शाश्वतवादी हैं... जो बासठ आधारों पर अनेक प्रकार के मिथ्या मतों का प्रतिपादन करते हैं, वे सभी छह स्पर्श-आयतनों के माध्यम से बार-बार स्पर्श करके अनुभव करते हैं। उनकी उस वेदना के प्रत्यय से तृष्णा उत्पन्न होती है; तृष्णा के प्रत्यय से उपादान; उपादान के प्रत्यय से भव; भव के प्रत्यय से जाति; जाति के प्रत्यय से जरा-मरण, शोक, परिदेव, दुःख, दुर्मनस्य और उपायास उत्पन्न होते हैं।

විවට්ටකථාදි

विवट्ट (संसार-चक्र से मुक्ति) की कथा आदि।

145. ‘‘යතො [Pg.42] ඛො, භික්ඛවෙ, භික්ඛු ඡන්නං ඵස්සායතනානං සමුදයඤ්ච අත්ථඞ්ගමඤ්ච අස්සාදඤ්ච ආදීනවඤ්ච නිස්සරණඤ්ච යථාභූතං පජානාති, අයං ඉමෙහි සබ්බෙහෙව උත්තරිතරං පජානාති.

१४५. हे भिक्षुओं! जब कोई भिक्षु इन छह स्पर्श-आयतनों की उत्पत्ति, उनके विनाश, उनके आस्वाद, उनके दोष और उनसे निस्सरण को यथार्थ रूप में जान लेता है, तब वह इन सभी (मतों) से कहीं अधिक श्रेष्ठ ज्ञान प्राप्त कर लेता है।

146. ‘‘යෙ හි කෙචි, භික්ඛවෙ, සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා පුබ්බන්තකප්පිකා වා අපරන්තකප්පිකා වා පුබ්බන්තාපරන්තකප්පිකා වා පුබ්බන්තාපරන්තානුදිට්ඨිනො පුබ්බන්තාපරන්තං ආරබ්භ අනෙකවිහිතානි අධිමුත්තිපදානි අභිවදන්ති, සබ්බෙ තෙ ඉමෙහෙව ද්වාසට්ඨියා වත්ථූහි අන්තොජාලීකතා, එත්ථ සිතාව උම්මුජ්ජමානා උම්මුජ්ජන්ති, එත්ථ පරියාපන්නා අන්තොජාලීකතාව උම්මුජ්ජමානා උම්මුජ්ජන්ති.

१४६. हे भिक्षुओं! जो कोई भी श्रमण या ब्राह्मण पूर्व-काल या अपर-काल के संबंध में अनेक प्रकार के मिथ्या मतों का प्रतिपादन करते हैं, वे सभी इन्हीं बासठ आधारों के जाल में फँसे हुए हैं। वे जब भी ऊपर उभरते हैं, इसी जाल के भीतर ही उभरते हैं; वे इसी जाल में समाहित हैं और इसी के भीतर ही ऊपर-नीचे होते हैं।

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, දක්ඛො කෙවට්ටො වා කෙවට්ටන්තෙවාසී වා සුඛුමච්ඡිකෙන ජාලෙන පරිත්තං උදකදහං ඔත්ථරෙය්‍ය. තස්ස එවමස්ස – ‘යෙ ඛො කෙචි ඉමස්මිං උදකදහෙ ඔළාරිකා පාණා, සබ්බෙ තෙ අන්තොජාලීකතා. එත්ථ සිතාව උම්මුජ්ජමානා උම්මුජ්ජන්ති; එත්ථ පරියාපන්නා අන්තොජාලීකතාව උම්මුජ්ජමානා උම්මුජ්ජන්තී’ති; එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, යෙ හි කෙචි සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා පුබ්බන්තකප්පිකා වා අපරන්තකප්පිකා වා පුබ්බන්තාපරන්තකප්පිකා වා පුබ්බන්තාපරන්තානුදිට්ඨිනො පුබ්බන්තාපරන්තං ආරබ්භ අනෙකවිහිතානි අධිමුත්තිපදානි අභිවදන්ති, සබ්බෙ තෙ ඉමෙහෙව ද්වාසට්ඨියා වත්ථූහි අන්තොජාලීකතා එත්ථ සිතාව උම්මුජ්ජමානා උම්මුජ්ජන්ති, එත්ථ පරියාපන්නා අන්තොජාලීකතාව උම්මුජ්ජමානා උම්මුජ්ජන්ති.

"भिक्षुओं, जैसे कोई चतुर मछुआरा या मछुआरे का शिष्य बारीक छेदों वाले जाल से एक छोटे जलाशय को ढँक दे। उसे ऐसा विचार हो— 'इस जलाशय में जो भी बड़े प्राणी हैं, वे सब जाल के भीतर ही हैं। वे यहाँ (जाल के भीतर) ही गोता लगाते हुए प्रकट होते हैं; यहाँ ही समाहित होकर जाल के भीतर ही गोता लगाते हुए प्रकट होते हैं।' इसी प्रकार, भिक्षुओं, जो भी श्रमण या ब्राह्मण पूर्वान्त-कल्पी (अतीत के बारे में सोचने वाले) हैं, या अपरान्त-कल्पी (भविष्य के बारे में सोचने वाले) हैं, या पूर्वान्त-अपरान्त-कल्पी हैं, या पूर्वान्त-अपरान्त के अनुदृष्टि वाले हैं, जो पूर्वान्त और अपरान्त के विषय में अनेक प्रकार के मत व्यक्त करते हैं, वे सभी इन्हीं बासठ आधारों (दृष्टियों) के जाल में फँसे हुए हैं; वे यहीं गोता लगाते हुए प्रकट होते हैं, यहीं समाहित होकर जाल के भीतर ही गोता लगाते हुए प्रकट होते हैं।"

147. ‘‘උච්ඡින්නභවනෙත්තිකො, භික්ඛවෙ, තථාගතස්ස කායො තිට්ඨති. යාවස්ස කායො ඨස්සති, තාව නං දක්ඛන්ති දෙවමනුස්සා. කායස්ස භෙදා උද්ධං ජීවිතපරියාදානා න නං දක්ඛන්ති දෙවමනුස්සා.

१४७. "भिक्षुओं, तथागत का शरीर भव-नेत्री (भव-तृष्णा) के कट जाने पर भी विद्यमान है। जब तक उनका शरीर रहेगा, तब तक देव और मनुष्य उन्हें देखेंगे। शरीर के टूटने (मृत्यु) के बाद, जीवन के समाप्त हो जाने पर, देव और मनुष्य उन्हें नहीं देख पाएंगे।"

‘‘සෙය්‍යථාපි, භික්ඛවෙ, අම්බපිණ්ඩියා වණ්ටච්ඡින්නාය යානි කානිචි අම්බානි වණ්ටපටිබන්ධානි, සබ්බානි තානි තදන්වයානි භවන්ති; එවමෙව ඛො, භික්ඛවෙ, උච්ඡින්නභවනෙත්තිකො තථාගතස්ස කායො තිට්ඨති, යාවස්ස කායො ඨස්සති, තාව නං දක්ඛන්ති දෙවමනුස්සා, කායස්ස භෙදා උද්ධං ජීවිතපරියාදානා න නං දක්ඛන්ති දෙවමනුස්සා’’ති.

"भिक्षुओं, जैसे आम के गुच्छे की डंठल कट जाने पर, उस डंठल से जुड़े हुए जो भी आम होते हैं, वे सब उसी के साथ गिर जाते हैं; इसी प्रकार, भिक्षुओं, तथागत का शरीर भव-नेत्री के कट जाने पर भी विद्यमान है। जब तक उनका शरीर रहेगा, तब तक देव और मनुष्य उन्हें देखेंगे। शरीर के टूटने के बाद, जीवन के समाप्त हो जाने पर, देव और मनुष्य उन्हें नहीं देख पाएंगे।"—ऐसा भगवान ने कहा।

148. එවං [Pg.43] වුත්තෙ ආයස්මා ආනන්දො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘අච්ඡරියං, භන්තෙ, අබ්භුතං, භන්තෙ, කො නාමො අයං, භන්තෙ, ධම්මපරියායො’’ති? ‘‘තස්මාතිහ ත්වං, ආනන්ද, ඉමං ධම්මපරියායං අත්ථජාලන්තිපි නං ධාරෙහි, ධම්මජාලන්තිපි නං ධාරෙහි, බ්‍රහ්මජාලන්තිපි නං ධාරෙහි, දිට්ඨිජාලන්තිපි නං ධාරෙහි, අනුත්තරො සඞ්ගාමවිජයොතිපි නං ධාරෙහී’’ති. ඉදමවොච භගවා.

१४८. ऐसा कहे जाने पर, आयुष्मान आनन्द ने भगवान से यह कहा— "भन्ते, यह आश्चर्यजनक है! भन्ते, यह अद्भुत है! भन्ते, इस धर्म-पर्याय का नाम क्या है?" "आनन्द, इसलिए तुम इस धर्म-पर्याय को 'अत्थजाल' (अर्थजाल) के रूप में याद रखो, 'धम्मजाल' (धर्मजाल) के रूप में भी, 'ब्रह्मजाल' के रूप में भी, 'दिट्ठिजाल' (दृष्टि-जाल) के रूप में भी, और 'अनुत्तर संग्राम-विजय' के रूप में भी याद रखो।" भगवान ने यह कहा।

149. අත්තමනා තෙ භික්ඛූ භගවතො භාසිතං අභිනන්දුන්ති. ඉමස්මිඤ්ච පන වෙය්‍යාකරණස්මිං භඤ්ඤමානෙ දසසහස්සී ලොකධාතු අකම්පිත්ථාති.

१४९. वे भिक्षु प्रसन्न होकर भगवान के प्रवचन का अभिनन्दन करने लगे। और जब यह व्याख्यान कहा जा रहा था, तब दस हजार लोक-धातुएँ काँप उठीं।

බ්‍රහ්මජාලසුත්තං නිට්ඨිතං පඨමං.

प्रथम ब्रह्मजाल सुत्त समाप्त हुआ।

2. සාමඤ්ඤඵලසුත්තං

२. २. सामञ्ञफल सुत्त

රාජාමච්චකථා

राजा और अमात्य की चर्चा

150. එවං [Pg.44] මෙ සුතං – එකං සමයං භගවා රාජගහෙ විහරති ජීවකස්ස කොමාරභච්චස්ස අම්බවනෙ මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං අඩ්ඪතෙළසෙහි භික්ඛුසතෙහි. තෙන ඛො පන සමයෙන රාජා මාගධො අජාතසත්තු වෙදෙහිපුත්තො තදහුපොසථෙ පන්නරසෙ කොමුදියා චාතුමාසිනියා පුණ්ණාය පුණ්ණමාය රත්තියා රාජාමච්චපරිවුතො උපරිපාසාදවරගතො නිසින්නො හොති. අථ ඛො රාජා මාගධො අජාතසත්තු වෙදෙහිපුත්තො තදහුපොසථෙ උදානං උදානෙසි – ‘‘රමණීයා වත භො දොසිනා රත්ති, අභිරූපා වත භො දොසිනා රත්ති, දස්සනීයා වත භො දොසිනා රත්ති, පාසාදිකා වත භො දොසිනා රත්ති, ලක්ඛඤ්ඤා වත භො දොසිනා රත්ති. කං නු ඛ්වජ්ජ සමණං වා බ්‍රාහ්මණං වා පයිරුපාසෙය්‍යාම, යං නො පයිරුපාසතො චිත්තං පසීදෙය්‍යා’’ති?

१५०. ऐसा मैंने सुना— एक समय भगवान राजगृह में जीवक कौमारभृत्य के आम्रवन में बारह सौ पचास भिक्षुओं के विशाल संघ के साथ विहार कर रहे थे। उस समय मगध-नरेश वैदेहीपुत्र अजातशत्रु, कार्तिक मास की पूर्णिमा की रात को, जब कुमुद के फूल खिले हुए थे, मंत्रियों से घिरे हुए अपने श्रेष्ठ प्रासाद की छत पर बैठे थे। तब मगध-नरेश वैदेहीपुत्र अजातशत्रु ने उस उपोसथ के दिन यह उदान (हर्षोद्गार) प्रकट किया— "अहो! चाँदनी रात कितनी रमणीय है! अहो! चाँदनी रात कितनी रूपवती है! अहो! चाँदनी रात कितनी दर्शनीय है! अहो! चाँदनी रात कितनी सुखद है! अहो! चाँदनी रात कितनी प्रशंसनीय है! आज हम किस श्रमण या ब्राह्मण की सेवा में उपस्थित हों, जिसकी उपासना करने से हमारा चित्त प्रसन्न हो जाए?"

151. එවං වුත්තෙ, අඤ්ඤතරො රාජාමච්චො රාජානං මාගධං අජාතසත්තුං වෙදෙහිපුත්තං එතදවොච – ‘‘අයං, දෙව, පූරණො කස්සපො සඞ්ඝී චෙව ගණී ච ගණාචරියො ච ඤාතො යසස්සී තිත්ථකරො සාධුසම්මතො බහුජනස්ස රත්තඤ්ඤූ චිරපබ්බජිතො අද්ධගතො වයොඅනුප්පත්තො. තං දෙවො පූරණං කස්සපං පයිරුපාසතු. අප්පෙව නාම දෙවස්ස පූරණං කස්සපං පයිරුපාසතො චිත්තං පසීදෙය්‍යා’’ති. එවං වුත්තෙ, රාජා මාගධො අජාතසත්තු වෙදෙහිපුත්තො තුණ්හී අහොසි.

१५१. ऐसा कहे जाने पर, एक अमात्य ने मगध-नरेश वैदेहीपुत्र अजातशत्रु से यह कहा— "देव, यह पूरण कस्सप संघी (संघ के स्वामी), गणी (गण के स्वामी), गणाचार्य, प्रसिद्ध, यशस्वी, तीर्थंकर (मत प्रवर्तक), बहुजन-सम्मत, अनुभवी, चिर-प्रव्रजित, वृद्ध और वयोवृद्ध हैं। देव उन पूरण कस्सप की उपासना करें। संभव है कि पूरण कस्सप की उपासना करने से देव का चित्त प्रसन्न हो जाए।" ऐसा कहे जाने पर मगध-नरेश वैदेहीपुत्र अजातशत्रु चुप रहे।

152. අඤ්ඤතරොපි ඛො රාජාමච්චො රාජානං මාගධං අජාතසත්තුං වෙදෙහිපුත්තං එතදවොච – ‘‘අයං, දෙව, මක්ඛලි ගොසාලො සඞ්ඝී චෙව ගණී ච ගණාචරියො ච ඤාතො යසස්සී තිත්ථකරො සාධුසම්මතො බහුජනස්ස රත්තඤ්ඤූ චිරපබ්බජිතො අද්ධගතො වයොඅනුප්පත්තො. තං දෙවො මක්ඛලිං ගොසාලං පයිරුපාසතු. අප්පෙව නාම දෙවස්ස මක්ඛලිං ගොසාලං පයිරුපාසතො චිත්තං පසීදෙය්‍යා’’ති. එවං වුත්තෙ, රාජා මාගධො අජාතසත්තු වෙදෙහිපුත්තො තුණ්හී අහොසි.

१५२. एक अन्य अमात्य ने भी मगध-नरेश वैदेहीपुत्र अजातशत्रु से यह कहा— "देव, यह मक्खलि गोसाल संघी, गणी, गणाचार्य, प्रसिद्ध, यशस्वी, तीर्थंकर, बहुजन-सम्मत, अनुभवी, चिर-प्रव्रजित, वृद्ध और वयोवृद्ध हैं। देव उन मक्खलि गोसाल की उपासना करें। संभव है कि मक्खलि गोसाल की उपासना करने से देव का चित्त प्रसन्न हो जाए।" ऐसा कहे जाने पर मगध-नरेश वैदेहीपुत्र अजातशत्रु चुप रहे।

153. අඤ්ඤතරොපි [Pg.45] ඛො රාජාමච්චො රාජානං මාගධං අජාතසත්තුං වෙදෙහිපුත්තං එතදවොච – ‘‘අයං, දෙව, අජිතො කෙසකම්බලො සඞ්ඝී චෙව ගණී ච ගණාචරියො ච ඤාතො යසස්සී තිත්ථකරො සාධුසම්මතො බහුජනස්ස රත්තඤ්ඤූ චිරපබ්බජිතො අද්ධගතො වයොඅනුප්පත්තො. තං දෙවො අජිතං කෙසකම්බලං පයිරුපාසතු. අප්පෙව නාම දෙවස්ස අජිතං කෙසකම්බලං පයිරුපාසතො චිත්තං පසීදෙය්‍යා’’ති. එවං වුත්තෙ, රාජා මාගධො අජාතසත්තු වෙදෙහිපුත්තො තුණ්හී අහොසි.

१५३. एक अन्य अमात्य ने भी मगध-नरेश वैदेहीपुत्र अजातशत्रु से यह कहा— "देव, यह अजित केसकम्बल संघी, गणी, गणाचार्य, प्रसिद्ध, यशस्वी, तीर्थंकर, बहुजन-सम्मत, अनुभवी, चिर-प्रव्रजित, वृद्ध और वयोवृद्ध हैं। देव उन अजित केसकम्बल की उपासना करें। संभव है कि अजित केसकम्बल की उपासना करने से देव का चित्त प्रसन्न हो जाए।" ऐसा कहे जाने पर मगध-नरेश वैदेहीपुत्र अजातशत्रु चुप रहे।

154. අඤ්ඤතරොපි ඛො රාජාමච්චො රාජානං මාගධං අජාතසත්තුං වෙදෙහිපුත්තං එතදවොච – ‘‘අයං, දෙව, පකුධො කච්චායනො සඞ්ඝී චෙව ගණී ච ගණාචරියො ච ඤාතො යසස්සී තිත්ථකරො සාධුසම්මතො බහුජනස්ස රත්තඤ්ඤූ චිරපබ්බජිතො අද්ධගතො වයොඅනුප්පත්තො. තං දෙවො පකුධං කච්චායනං පයිරුපාසතු. අප්පෙව නාම දෙවස්ස පකුධං කච්චායනං පයිරුපාසතො චිත්තං පසීදෙය්‍යා’’ති. එවං වුත්තෙ, රාජා මාගධො අජාතසත්තු වෙදෙහිපුත්තො තුණ්හී අහොසි.

१५४. एक अन्य राज-अमात्य ने मगध नरेश वैदेहीपुत्र अजातशत्रु से यह कहा— “देव, यह पकुध कच्चायन संघी (संघ के स्वामी), गणी (गण के स्वामी), गणाचार्य, प्रसिद्ध, यशस्वी, तीर्थंकर (मत प्रवर्तक), जन-साधारण द्वारा साधु-सम्मत, चिर-प्रव्रजित, अनुभवी और वृद्ध अवस्था को प्राप्त हैं। देव पकुध कच्चायन के पास चलें। संभव है कि पकुध कच्चायन के पास जाने से देव का चित्त प्रसन्न हो जाए।” ऐसा कहे जाने पर मगध नरेश वैदेहीपुत्र अजातशत्रु मौन रहे।

155. අඤ්ඤතරොපි ඛො රාජාමච්චො රාජානං මාගධං අජාතසත්තුං වෙදෙහිපුත්තං එතදවොච – ‘‘අයං, දෙව, සඤ්චයො බෙලට්ඨපුත්තො සඞ්ඝී චෙව ගණී ච ගණාචරියො ච ඤාතො යසස්සී තිත්ථකරො සාධුසම්මතො බහුජනස්ස රත්තඤ්ඤූ චිරපබ්බජිතො අද්ධගතො වයොඅනුප්පත්තො. තං දෙවො සඤ්චයං බෙලට්ඨපුත්තං පයිරුපාසතු. අප්පෙව නාම දෙවස්ස සඤ්චයං බෙලට්ඨපුත්තං පයිරුපාසතො චිත්තං පසීදෙය්‍යා’’ති. එවං වුත්තෙ, රාජා මාගධො අජාතසත්තු වෙදෙහිපුත්තො තුණ්හී අහොසි.

१५५. एक अन्य राज-अमात्य ने मगध नरेश वैदेहीपुत्र अजातशत्रु से यह कहा— “देव, यह संजय बेलट्ठिपुत्त संघी, गणी, गणाचार्य, प्रसिद्ध, यशस्वी, तीर्थंकर, जन-साधारण द्वारा साधु-सम्मत, चिर-प्रव्रजित, अनुभवी और वृद्ध अवस्था को प्राप्त हैं। देव संजय बेलट्ठिपुत्त के पास चलें। संभव है कि संजय बेलट्ठिपुत्त के पास जाने से देव का चित्त प्रसन्न हो जाए।” ऐसा कहे जाने पर मगध नरेश वैदेहीपुत्र अजातशत्रु मौन रहे।

156. අඤ්ඤතරොපි ඛො රාජාමච්චො රාජානං මාගධං අජාතසත්තුං වෙදෙහිපුත්තං එතදවොච – ‘‘අයං, දෙව, නිගණ්ඨො නාටපුත්තො සඞ්ඝී චෙව ගණී ච ගණාචරියො ච ඤාතො යසස්සී තිත්ථකරො සාධුසම්මතො බහුජනස්ස රත්තඤ්ඤූ චිරපබ්බජිතො අද්ධගතො වයොඅනුප්පත්තො. තං දෙවො නිගණ්ඨං නාටපුත්තං පයිරුපාසතු. අප්පෙව නාම දෙවස්ස නිගණ්ඨං [Pg.46] නාටපුත්තං පයිරුපාසතො චිත්තං පසීදෙය්‍යා’’ති. එවං වුත්තෙ, රාජා මාගධො අජාතසත්තු වෙදෙහිපුත්තො තුණ්හී අහොසි.

१५६. एक अन्य राज-अमात्य ने मगध नरेश वैदेहीपुत्र अजातशत्रु से यह कहा— “देव, यह निगण्ठ नातपुत्त संघी, गणी, गणाचार्य, प्रसिद्ध, यशस्वी, तीर्थंकर, जन-साधारण द्वारा साधु-सम्मत, चिर-प्रव्रजित, अनुभवी और वृद्ध अवस्था को प्राप्त हैं। देव निगण्ठ नातपुत्त के पास चलें। संभव है कि निगण्ठ नातपुत्त के पास जाने से देव का चित्त प्रसन्न हो जाए।” ऐसा कहे जाने पर मगध नरेश वैदेहीपुत्र अजातशत्रु मौन रहे।

කොමාරභච්චජීවකකථා

कौमारभृत्य जीवक की कथा

157. තෙන ඛො පන සමයෙන ජීවකො කොමාරභච්චො රඤ්ඤො මාගධස්ස අජාතසත්තුස්ස වෙදෙහිපුත්තස්ස අවිදූරෙ තුණ්හීභූතො නිසින්නො හොති. අථ ඛො රාජා මාගධො අජාතසත්තු වෙදෙහිපුත්තො ජීවකං කොමාරභච්චං එතදවොච – ‘‘ත්වං පන, සම්ම ජීවක, කිං තුණ්හී’’ති? ‘‘අයං, දෙව, භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො අම්හාකං අම්බවනෙ විහරති මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං අඩ්ඪතෙළසෙහි භික්ඛුසතෙහි. තං ඛො පන භගවන්තං එවං කල්‍යාණො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගතො – ‘ඉතිපි සො භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො විජ්ජාචරණසම්පන්නො සුගතො ලොකවිදූ අනුත්තරො පුරිසදම්මසාරථි සත්ථා දෙවමනුස්සානං බුද්ධො භගවා’ති. තං දෙවො භගවන්තං පයිරුපාසතු. අප්පෙව නාම දෙවස්ස භගවන්තං පයිරුපාසතො චිත්තං පසීදෙය්‍යා’ති.

१५७. उस समय कौमारभृत्य जीवक मगध नरेश वैदेहीपुत्र अजातशत्रु के पास ही मौन बैठा था। तब मगध नरेश वैदेहीपुत्र अजातशत्रु ने कौमारभृत्य जीवक से कहा— “सौम्य जीवक, तुम मौन क्यों हो?” (जीवक ने कहा—) “देव, वे भगवान् अर्हत् सम्यक्सम्बुद्ध हमारे आम्रवन में साढ़े बारह सौ भिक्षुओं के विशाल भिक्षु-संघ के साथ विहार कर रहे हैं। उन भगवान् का ऐसा कल्याणकारी कीर्ति-शब्द (यश) फैला हुआ है— ‘वे भगवान् इस कारण से अर्हत् हैं, सम्यक्सम्बुद्ध हैं, विद्या और चरण से सम्पन्न हैं, सुगत हैं, लोकविद् हैं, पुरुषों का दमन करने वाले अनुपम सारथि हैं, देवों और मनुष्यों के शास्ता हैं, बुद्ध हैं और भगवान् हैं।’ देव उन भगवान् के पास चलें। संभव है कि भगवान् के पास जाने से देव का चित्त प्रसन्न हो जाए।”

158. ‘‘තෙන හි, සම්ම ජීවක, හත්ථියානානි කප්පාපෙහී’’ති. ‘‘එවං, දෙවා’’ති ඛො ජීවකො කොමාරභච්චො රඤ්ඤො මාගධස්ස අජාතසත්තුස්ස වෙදෙහිපුත්තස්ස පටිස්සුණිත්වා පඤ්චමත්තානි හත්ථිනිකාසතානි කප්පාපෙත්වා රඤ්ඤො ච ආරොහණීයං නාගං, රඤ්ඤො මාගධස්ස අජාතසත්තුස්ස වෙදෙහිපුත්තස්ස පටිවෙදෙසි – ‘‘කප්පිතානි ඛො තෙ, දෙව, හත්ථියානානි, යස්සදානි කාලං මඤ්ඤසී’’ති.

१५८. “तो सौम्य जीवक, हाथियों की सवारियाँ तैयार कराओ।” “जो आज्ञा देव,” कहकर कौमारभृत्य जीवक ने मगध नरेश वैदेहीपुत्र अजातशत्रु की बात स्वीकार की और लगभग पाँच सौ हथिनियों तथा राजा के सवारी के हाथी को तैयार करवाकर मगध नरेश वैदेहीपुत्र अजातशत्रु को सूचित किया— “देव, आपके हाथियों की सवारियाँ तैयार हैं, अब आप जैसा उचित समझें (प्रस्थान करें)।”

159. අථ ඛො රාජා මාගධො අජාතසත්තු වෙදෙහිපුත්තො පඤ්චසු හත්ථිනිකාසතෙසු පච්චෙකා ඉත්ථියො ආරොපෙත්වා ආරොහණීයං නාගං අභිරුහිත්වා උක්කාසු ධාරියමානාසු රාජගහම්හා නිය්‍යාසි මහච්චරාජානුභාවෙන, යෙන ජීවකස්ස කොමාරභච්චස්ස අම්බවනං තෙන පායාසි.

१५९. तब मगध नरेश वैदेहीपुत्र अजातशत्रु ने पाँच सौ हथिनियों पर एक-एक परिचारिका को बैठाया और स्वयं सवारी के हाथी पर सवार होकर, मशालें जलवाकर, बड़ी राजसी शान के साथ राजगृह से प्रस्थान किया और जहाँ कौमारभृत्य जीवक का आम्रवन था, वहाँ पहुँचे।

අථ ඛො රඤ්ඤො මාගධස්ස අජාතසත්තුස්ස වෙදෙහිපුත්තස්ස අවිදූරෙ අම්බවනස්ස අහුදෙව භයං, අහු ඡම්භිතත්තං, අහු ලොමහංසො. අථ ඛො රාජා මාගධො අජාතසත්තු වෙදෙහිපුත්තො භීතො සංවිග්ගො ලොමහට්ඨජාතො [Pg.47] ජීවකං කොමාරභච්චං එතදවොච – ‘‘කච්චි මං, සම්ම ජීවක, න වඤ්චෙසි? කච්චි මං, සම්ම ජීවක, න පලම්භෙසි? කච්චි මං, සම්ම ජීවක, න පච්චත්ථිකානං දෙසි? කථඤ්හි නාම තාව මහතො භික්ඛුසඞ්ඝස්ස අඩ්ඪතෙළසානං භික්ඛුසතානං නෙව ඛිපිතසද්දො භවිස්සති, න උක්කාසිතසද්දො න නිග්ඝොසො’’ති.

तब आम्रवन के समीप पहुँचने पर मगध नरेश वैदेहीपुत्र अजातशत्रु को भय हुआ, घबराहट हुई और रोंगटे खड़े हो गए। तब मगध नरेश वैदेहीपुत्र अजातशत्रु ने भयभीत, उद्विग्न और रोमांचित होकर कौमारभृत्य जीवक से कहा— “सौम्य जीवक, कहीं तुम मुझे धोखा तो नहीं दे रहे? सौम्य जीवक, कहीं तुम मुझे ठग तो नहीं रहे? सौम्य जीवक, कहीं तुम मुझे शत्रुओं के हाथ तो नहीं सौंप रहे? साढ़े बारह सौ भिक्षुओं के इतने बड़े भिक्षु-संघ में न छींकने की आवाज़ है, न खाँसने की और न ही कोई शोर, यह कैसे संभव है?”

‘‘මා භායි, මහාරාජ, මා භායි, මහාරාජ. න තං දෙව, වඤ්චෙමි; න තං, දෙව, පලම්භාමි; න තං, දෙව, පච්චත්ථිකානං දෙමි. අභික්කම, මහාරාජ, අභික්කම, මහාරාජ, එතෙ මණ්ඩලමාළෙ දීපා ඣායන්තී’’ති.

“महाराज, डरें नहीं; महाराज, डरें नहीं। देव, मैं आपको धोखा नहीं दे रहा हूँ; देव, मैं आपको ठग नहीं रहा हूँ; देव, मैं आपको शत्रुओं के हाथ नहीं सौंप रहा हूँ। महाराज, आगे बढ़ें; महाराज, आगे बढ़ें। उस मण्डप में ये दीपक जल रहे हैं।”

සාමඤ්ඤඵලපුච්ඡා

श्रामण्यफल-पृच्छा

160. අථ ඛො රාජා මාගධො අජාතසත්තු වෙදෙහිපුත්තො යාවතිකා නාගස්ස භූමි නාගෙන ගන්ත්වා, නාගා පච්චොරොහිත්වා, පත්තිකොව යෙන මණ්ඩලමාළස්ස ද්වාරං තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා ජීවකං කොමාරභච්චං එතදවොච – ‘‘කහං පන, සම්ම ජීවක, භගවා’’ති? ‘‘එසො, මහාරාජ, භගවා; එසො, මහාරාජ, භගවා මජ්ඣිමං ථම්භං නිස්සාය පුරත්ථාභිමුඛො නිසින්නො පුරක්ඛතො භික්ඛුසඞ්ඝස්සා’’ති.

१६०. तब मगध नरेश वैदेहीपुत्र अजातशत्रु जहाँ तक हाथी से जाने योग्य भूमि थी, वहाँ तक हाथी से गए, फिर हाथी से उतरकर पैदल ही मण्डप के द्वार तक पहुँचे। वहाँ पहुँचकर उन्होंने कौमारभृत्य जीवक से पूछा— “सौम्य जीवक, भगवान् कहाँ हैं?” “महाराज, ये भगवान् हैं; महाराज, ये भगवान् हैं, जो बीच के खंभे के सहारे पूर्व की ओर मुँह किए भिक्षु-संघ से घिरे हुए बैठे हैं।”

161. අථ ඛො රාජා මාගධො අජාතසත්තු වෙදෙහිපුත්තො යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි. එකමන්තං ඨිතො ඛො රාජා මාගධො අජාතසත්තු වෙදෙහිපුත්තො තුණ්හීභූතං තුණ්හීභූතං භික්ඛුසඞ්ඝං අනුවිලොකෙත්වා රහදමිව විප්පසන්නං උදානං උදානෙසි – ‘‘ඉමිනා මෙ උපසමෙන උදයභද්දො කුමාරො සමන්නාගතො හොතු, යෙනෙතරහි උපසමෙන භික්ඛුසඞ්ඝො සමන්නාගතො’’ති. ‘‘අගමා ඛො ත්වං, මහාරාජ, යථාපෙම’’න්ති. ‘‘පියො මෙ, භන්තෙ, උදයභද්දො කුමාරො. ඉමිනා මෙ, භන්තෙ, උපසමෙන උදයභද්දො කුමාරො සමන්නාගතො හොතු යෙනෙතරහි උපසමෙන භික්ඛුසඞ්ඝො සමන්නාගතො’’ති.

१६१. तब मगधराज वैदेहीपुत्र अजातशत्रु जहाँ भगवान् थे, वहाँ पहुँचा; पहुँचकर एक ओर खड़ा हो गया। एक ओर खड़े होकर मगधराज वैदेहीपुत्र अजातशत्रु ने अत्यंत शांत भिक्षु-संघ को देखा और एक निर्मल सरोवर के समान प्रसन्न होकर यह उदान (हृदयोद्गार) प्रकट किया— "जिस शांति से अभी यह भिक्षु-संघ युक्त है, मेरा पुत्र कुमार उदयभद्र भी उसी शांति से युक्त हो।" (भगवान् ने कहा—) "महाराज! तुम अपने प्रेम (के विषय) तक पहुँच गए।" (अजातशत्रु ने कहा—) "भन्ते! कुमार उदयभद्र मुझे प्रिय है। भन्ते! जिस शांति से अभी यह भिक्षु-संघ युक्त है, मेरा पुत्र कुमार उदयभद्र भी उसी शांति से युक्त हो।"

162. අථ ඛො රාජා මාගධො අජාතසත්තු වෙදෙහිපුත්තො භගවන්තං අභිවාදෙත්වා, භික්ඛුසඞ්ඝස්ස අඤ්ජලිං පණාමෙත්වා, එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං [Pg.48] නිසින්නො ඛො රාජා මාගධො අජාතසත්තු වෙදෙහිපුත්තො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘පුච්ඡෙය්‍යාමහං, භන්තෙ, භගවන්තං කිඤ්චිදෙව දෙසං ; සචෙ මෙ භගවා ඔකාසං කරොති පඤ්හස්ස වෙය්‍යාකරණායා’’ති. ‘‘පුච්ඡ, මහාරාජ, යදාකඞ්ඛසී’’ති.

१६२. तब मगधराज वैदेहीपुत्र अजातशत्रु ने भगवान् का अभिवादन किया और भिक्षु-संघ को हाथ जोड़कर प्रणाम कर एक ओर बैठ गया। एक ओर बैठे हुए मगधराज वैदेहीपुत्र अजातशत्रु ने भगवान् से यह कहा— "भन्ते! यदि भगवान् प्रश्न का उत्तर देने के लिए मुझे अवसर प्रदान करें, तो मैं भगवान् से कुछ पूछना चाहता हूँ।" (भगवान् ने कहा—) "महाराज! जो चाहो, पूछो।"

163. ‘‘යථා නු ඛො ඉමානි, භන්තෙ, පුථුසිප්පායතනානි, සෙය්‍යථිදං – හත්ථාරොහා අස්සාරොහා රථිකා ධනුග්ගහා චෙලකා චලකා පිණ්ඩදායකා උග්ගා රාජපුත්තා පක්ඛන්දිනො මහානාගා සූරා චම්මයොධිනො දාසිකපුත්තා ආළාරිකා කප්පකා න්හාපකා සූදා මාලාකාරා රජකා පෙසකාරා නළකාරා කුම්භකාරා ගණකා මුද්දිකා, යානි වා පනඤ්ඤානිපි එවංගතානි පුථුසිප්පායතනානි, තෙ දිට්ඨෙව ධම්මෙ සන්දිට්ඨිකං සිප්පඵලං උපජීවන්ති; තෙ තෙන අත්තානං සුඛෙන්ති පීණෙන්ති, මාතාපිතරො සුඛෙන්ති පීණෙන්ති, පුත්තදාරං සුඛෙන්ති පීණෙන්ති, මිත්තාමච්චෙ සුඛෙන්ති පීණෙන්ති, සමණබ්‍රාහ්මණෙසු උද්ධග්ගිකං දක්ඛිණං පතිට්ඨපෙන්ති සොවග්ගිකං සුඛවිපාකං සග්ගසංවත්තනිකං. සක්කා නු ඛො, භන්තෙ, එවමෙව දිට්ඨෙව ධම්මෙ සන්දිට්ඨිකං සාමඤ්ඤඵලං පඤ්ඤපෙතු’’න්ති?

१६३. "भन्ते! जैसे ये अनेक शिल्प (व्यवसाय) हैं, जैसे कि— हाथी-सवार, घुड़सवार, रथी, धनुर्धर, ध्वजधारी, सैन्य-व्यूह रचनाकार, पराक्रमी योद्धा, उच्चकुलीन राजपुत्र, साहसी योद्धा, महाबली, शूरवीर, चर्म-योद्धा (ढालधारी), दासीपुत्र (विश्वस्त सेवक), रसोइए, नाई, स्नान कराने वाले, पाचक, मालाकार, धोबी, जुलाहे, चटाई बुनने वाले, कुम्हार, गणक (लेखाकार), और मुद्रा-विशेषज्ञ (अंगुलियों से गणना करने वाले); अथवा जो अन्य भी इसी प्रकार के अनेक शिल्प हैं, वे इस प्रत्यक्ष जीवन में ही अपने शिल्प के फल पर जीवित रहते हैं। वे उससे स्वयं को सुखी और तृप्त करते हैं, माता-पिता को सुखी और तृप्त करते हैं, स्त्री-पुत्रों को सुखी और तृप्त करते हैं, मित्र-अमात्यों को सुखी और तृप्त करते हैं, और श्रमण-ब्राह्मणों को ऐसा दान देते हैं जो ऊर्ध्वगामी (स्वर्ग की ओर ले जाने वाला), स्वर्ग-प्राप्ति के योग्य, सुखद विपाक वाला और स्वर्ग की ओर ले जाने वाला होता है। भन्ते! क्या इसी प्रकार इस प्रत्यक्ष जीवन में ही श्रमण-धर्म (संन्यास) का भी कोई प्रत्यक्ष फल बताया जा सकता है?"

164. ‘‘අභිජානාසි නො ත්වං, මහාරාජ, ඉමං පඤ්හං අඤ්ඤෙ සමණබ්‍රාහ්මණෙ පුච්ඡිතා’’ති? ‘‘අභිජානාමහං, භන්තෙ, ඉමං පඤ්හං අඤ්ඤෙ සමණබ්‍රාහ්මණෙ පුච්ඡිතා’’ති. ‘‘යථා කථං පන තෙ, මහාරාජ, බ්‍යාකරිංසු, සචෙ තෙ අගරු භාසස්සූ’’ති. ‘‘න ඛො මෙ, භන්තෙ, ගරු, යත්ථස්ස භගවා නිසින්නො, භගවන්තරූපො වා’’ති. ‘‘තෙන හි, මහාරාජ, භාසස්සූ’’ති.

१६४. "महाराज! क्या तुम्हें याद है कि तुमने यह प्रश्न अन्य श्रमण-ब्राह्मणों से भी पूछा है?" "भन्ते! मुझे याद है कि मैंने यह प्रश्न अन्य श्रमण-ब्राह्मणों से भी पूछा है।" "महाराज! उन्होंने इसका क्या उत्तर दिया? यदि तुम्हें कोई आपत्ति न हो, तो बताओ।" "भन्ते! जहाँ भगवान् या भगवान् के समान कोई महापुरुष विराजमान हों, वहाँ मुझे बताने में कोई आपत्ति नहीं है।" "तो महाराज! बताओ।"

පූරණකස්සපවාදො

पूरण कस्सप का मत

165. ‘‘එකමිදාහං, භන්තෙ, සමයං යෙන පූරණො කස්සපො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා පූරණෙන කස්සපෙන සද්ධිං සම්මොදිං. සම්මොදනීයං කථං සාරණීයං වීතිසාරෙත්වා එකමන්තං නිසීදිං. එකමන්තං නිසින්නො ඛො අහං, භන්තෙ, පූරණං කස්සපං එතදවොචං – ‘යථා නු ඛො ඉමානි, භො කස්සප, පුථුසිප්පායතනානි, සෙය්‍යථිදං – හත්ථාරොහා අස්සාරොහා රථිකා ධනුග්ගහා [Pg.49] චෙලකා චලකා පිණ්ඩදායකා උග්ගා රාජපුත්තා පක්ඛන්දිනො මහානාගා සූරා චම්මයොධිනො දාසිකපුත්තා ආළාරිකා කප්පකා න්හාපකා සූදා මාලාකාරා රජකා පෙසකාරා නළකාරා කුම්භකාරා ගණකා මුද්දිකා, යානි වා පනඤ්ඤානිපි එවංගතානි පුථුසිප්පායතනානි- තෙ දිට්ඨෙව ධම්මෙ සන්දිට්ඨිකං සිප්පඵලං උපජීවන්ති; තෙ තෙන අත්තානං සුඛෙන්ති පීණෙන්ති, මාතාපිතරො සුඛෙන්ති පීණෙන්ති, පුත්තදාරං සුඛෙන්ති පීණෙන්ති, මිත්තාමච්චෙ සුඛෙන්ති පීණෙන්ති, සමණබ්‍රාහ්මණෙසු උද්ධග්ගිකං දක්ඛිණං පතිට්ඨපෙන්ති සොවග්ගිකං සුඛවිපාකං සග්ගසංවත්තනිකං. සක්කා නු ඛො, භො කස්සප, එවමෙව දිට්ඨෙව ධම්මෙ සන්දිට්ඨිකං සාමඤ්ඤඵලං පඤ්ඤපෙතු’න්ති?

१६५. "भन्ते! एक समय मैं जहाँ पूरण कस्सप था, वहाँ पहुँचा; पहुँचकर मैंने पूरण कस्सप के साथ कुशल-मंगल पूछा। आनंददायक और स्मरणीय बातचीत समाप्त कर मैं एक ओर बैठ गया। एक ओर बैठकर, भन्ते! मैंने पूरण कस्सप से यह कहा— 'हे कस्सप! जैसे ये अनेक शिल्प हैं, जैसे कि— हाथी-सवार, घुड़सवार, रथी, धनुर्धर, ध्वजधारी, सैन्य-व्यूह रचनाकार, पराक्रमी योद्धा, उच्चकुलीन राजपुत्र, साहसी योद्धा, महाबली, शूरवीर, चर्म-योद्धा, दासीपुत्र, रसोइए, नाई, स्नान कराने वाले, पाचक, मालाकार, धोबी, जुलाहे, चटाई बुनने वाले, कुम्हार, गणक, और मुद्रा-विशेषज्ञ; अथवा जो अन्य भी इसी प्रकार के अनेक शिल्प हैं— वे इस प्रत्यक्ष जीवन में ही अपने शिल्प के फल पर जीवित रहते हैं। वे उससे स्वयं को सुखी और तृप्त करते हैं, माता-पिता को सुखी और तृप्त करते हैं, स्त्री-पुत्रों को सुखी और तृप्त करते हैं, मित्र-अमात्यों को सुखी और तृप्त करते हैं, और श्रमण-ब्राह्मणों को ऐसा दान देते हैं जो ऊर्ध्वगामी, स्वर्ग-प्राप्ति के योग्य, सुखद विपाक वाला और स्वर्ग की ओर ले जाने वाला होता है। हे कस्सप! क्या इसी प्रकार इस प्रत्यक्ष जीवन में ही श्रमण-धर्म का भी कोई प्रत्यक्ष फल बताया जा सकता है?'"

166. ‘‘එවං වුත්තෙ, භන්තෙ, පූරණො කස්සපො මං එතදවොච – ‘කරොතො ඛො, මහාරාජ, කාරයතො, ඡින්දතො ඡෙදාපයතො, පචතො පාචාපයතො සොචයතො, සොචාපයතො, කිලමතො කිලමාපයතො, ඵන්දතො ඵන්දාපයතො, පාණමතිපාතාපයතො, අදින්නං ආදියතො, සන්ධිං ඡින්දතො, නිල්ලොපං හරතො, එකාගාරිකං කරොතො, පරිපන්ථෙ තිට්ඨතො, පරදාරං ගච්ඡතො, මුසා භණතො, කරොතො න කරීයති පාපං. ඛුරපරියන්තෙන චෙපි චක්කෙන යො ඉමිස්සා පථවියා පාණෙ එකං මංසඛලං එකං මංසපුඤ්ජං කරෙය්‍ය, නත්ථි තතොනිදානං පාපං, නත්ථි පාපස්ස ආගමො. දක්ඛිණං චෙපි ගඞ්ගාය තීරං ගච්ඡෙය්‍ය හනන්තො ඝාතෙන්තො ඡින්දන්තො ඡෙදාපෙන්තො පචන්තො පාචාපෙන්තො, නත්ථි තතොනිදානං පාපං, නත්ථි පාපස්ස ආගමො. උත්තරඤ්චෙපි ගඞ්ගාය තීරං ගච්ඡෙය්‍ය දදන්තො දාපෙන්තො යජන්තො යජාපෙන්තො, නත්ථි තතොනිදානං පුඤ්ඤං, නත්ථි පුඤ්ඤස්ස ආගමො. දානෙන දමෙන සංයමෙන සච්චවජ්ජෙන නත්ථි පුඤ්ඤං, නත්ථි පුඤ්ඤස්ස ආගමො’ති. ඉත්ථං ඛො මෙ, භන්තෙ, පූරණො කස්සපො සන්දිට්ඨිකං සාමඤ්ඤඵලං පුට්ඨො සමානො අකිරියං බ්‍යාකාසි.

१६६. "भन्ते! ऐसा कहने पर पूरण कस्सप ने मुझसे यह कहा— 'महाराज! करने वाले को, कराने वाले को, काटने वाले को, कटाने वाले को, पीटने वाले को, पिटवाने वाले को, शोक करने वाले को, शोक करवाने वाले को, कष्ट देने वाले को, कष्ट दिलवाने वाले को, तड़पने वाले को, तड़पवाने वाले को, प्राणों का घात करने वाले को, चोरी करने वाले को, सेंध लगाने वाले को, लूटपाट करने वाले को, घर लूटने वाले को, राहजनी करने वाले को, परस्त्री-गमन करने वाले को, झूठ बोलने वाले को— (इन सब कार्यों को) करने वाले को कोई पाप नहीं लगता। यदि कोई छुरे के समान धार वाले चक्र से इस पृथ्वी के प्राणियों का मांस का एक ढेर, मांस का एक पुंज बना दे, तो भी उस कारण से कोई पाप नहीं होता, न पाप का आगमन होता है। यदि कोई गंगा के दक्षिण तट पर जाए और वध करे, वध करवाए, काटे, कटवाए, पीटे, पिटवाए, तो भी उस कारण से कोई पाप नहीं होता, न पाप का आगमन होता है। और यदि कोई गंगा के उत्तर तट पर जाए और दान दे, दिलवाए, यज्ञ करे, करवाए, तो भी उस कारण से कोई पुण्य नहीं होता, न पुण्य का आगमन होता है। दान, दम, संयम और सत्य-भाषण से न कोई पुण्य होता है और न पुण्य का आगमन होता है।' भन्ते! इस प्रकार पूरण कस्सप ने प्रत्यक्ष श्रमण-फल के बारे में पूछे जाने पर मुझे 'अक्रियावाद' (कर्म-फल का अभाव) का उत्तर दिया।"

‘‘සෙය්‍යථාපි, භන්තෙ, අම්බං වා පුට්ඨො ලබුජං බ්‍යාකරෙය්‍ය, ලබුජං වා පුට්ඨො අම්බං බ්‍යාකරෙය්‍ය; එවමෙව ඛො මෙ, භන්තෙ, පූරණො කස්සපො සන්දිට්ඨිකං සාමඤ්ඤඵලං පුට්ඨො සමානො අකිරියං බ්‍යාකාසි. තස්ස මය්හං, භන්තෙ, එතදහොසි – ‘කථඤ්හි නාම මාදිසො සමණං වා බ්‍රාහ්මණං වා විජිතෙ වසන්තං අපසාදෙතබ්බං මඤ්ඤෙය්‍යා’ති. සො ඛො අහං, භන්තෙ, පූරණස්ස කස්සපස්ස භාසිතං නෙව අභිනන්දිං නප්පටික්කොසිං. අනභිනන්දිත්වා අප්පටිකොසිත්වා [Pg.50] අනත්තමනො, අනත්තමනවාචං අනිච්ඡාරෙත්වා, තමෙව වාචං අනුග්ගණ්හන්තො අනික්කුජ්ජන්තො උට්ඨායාසනා පක්කමිං.

भन्ते! जैसे किसी मनुष्य से आम के बारे में पूछे जाने पर वह कटहल के बारे में बताए, या कटहल के बारे में पूछे जाने पर आम के बारे में बताए; इसी प्रकार, भन्ते! जब मैंने पूरण कस्सप से प्रत्यक्ष श्रमण-फल के बारे में पूछा, तो उन्होंने 'अक्रिया' (निष्क्रियता) का उत्तर दिया। भन्ते! तब मेरे मन में यह विचार आया— 'मुझ जैसा राजा अपने राज्य में रहने वाले किसी श्रमण या ब्राह्मण का अपमान करने के बारे में कैसे सोच सकता है?' भन्ते! इसलिए मैंने पूरण कस्सप के कथन का न तो अभिनन्दन किया और न ही उसका विरोध किया। अभिनन्दन और विरोध न करते हुए, असन्तुष्ट होते हुए भी असन्तोष के शब्द न निकालते हुए, और उनकी उस बात को न तो स्वीकार करते हुए और न ही हृदय में धारण करते हुए, मैं अपने आसन से उठकर चला गया।

මක්ඛලිගොසාලවාදො

मक्खलि गोसाल का मत (वाद)

167. ‘‘එකමිදාහං, භන්තෙ, සමයං යෙන මක්ඛලි ගොසාලො තෙනුපසඞ්කමිං; උපසඞ්කමිත්වා මක්ඛලිනා ගොසාලෙන සද්ධිං සම්මොදිං. සම්මොදනීයං කථං සාරණීයං වීතිසාරෙත්වා එකමන්තං නිසීදිං. එකමන්තං නිසින්නො ඛො අහං, භන්තෙ, මක්ඛලිං ගොසාලං එතදවොචං – ‘යථා නු ඛො ඉමානි, භො ගොසාල, පුථුසිප්පායතනානි…පෙ… සක්කා නු ඛො, භො ගොසාල, එවමෙව දිට්ඨෙව ධම්මෙ සන්දිට්ඨිකං සාමඤ්ඤඵලං පඤ්ඤපෙතු’න්ති?

१६७. भन्ते! एक समय मैं जहाँ मक्खलि गोसाल थे, वहाँ गया। पहुँचकर मैंने मक्खलि गोसाल के साथ कुशल-क्षेम पूछा। आनन्ददायक और स्मरणीय बातचीत समाप्त कर मैं एक ओर बैठ गया। एक ओर बैठे हुए मैंने मक्खलि गोसाल से यह कहा— 'हे गोसाल! जैसे ये अनेक प्रकार के शिल्प (व्यवसाय) हैं... क्या इसी प्रकार, हे गोसाल! इस प्रत्यक्ष जीवन में ही अनुभव किया जा सकने वाला कोई श्रमण-फल बताया जा सकता है?'

168. ‘‘එවං වුත්තෙ, භන්තෙ, මක්ඛලි ගොසාලො මං එතදවොච – ‘නත්ථි මහාරාජ හෙතු නත්ථි පච්චයො සත්තානං සංකිලෙසාය, අහෙතූ අපච්චයා සත්තා සංකිලිස්සන්ති. නත්ථි හෙතු, නත්ථි පච්චයො සත්තානං විසුද්ධියා, අහෙතූ අපච්චයා සත්තා විසුජ්ඣන්ති. නත්ථි අත්තකාරෙ, නත්ථි පරකාරෙ, නත්ථි පුරිසකාරෙ, නත්ථි බලං, නත්ථි වීරියං, නත්ථි පුරිසථාමො, නත්ථි පුරිසපරක්කමො. සබ්බෙ සත්තා සබ්බෙ පාණා සබ්බෙ භූතා සබ්බෙ ජීවා අවසා අබලා අවීරියා නියතිසඞ්ගතිභාවපරිණතා ඡස්වෙවාභිජාතීසු සුඛදුක්ඛං පටිසංවෙදෙන්ති. චුද්දස ඛො පනිමානි යොනිපමුඛසතසහස්සානි සට්ඨි ච සතානි ඡ ච සතානි පඤ්ච ච කම්මුනො සතානි පඤ්ච ච කම්මානි තීණි ච කම්මානි කම්මෙ ච අඩ්ඪකම්මෙ ච ද්වට්ඨිපටිපදා ද්වට්ඨන්තරකප්පා ඡළාභිජාතියො අට්ඨ පුරිසභූමියො එකූනපඤ්ඤාස ආජීවකසතෙ එකූනපඤ්ඤාස පරිබ්බාජකසතෙ එකූනපඤ්ඤාස නාගාවාසසතෙ වීසෙ ඉන්ද්‍රියසතෙ තිංසෙ නිරයසතෙ ඡත්තිංස රජොධාතුයො සත්ත සඤ්ඤීගබ්භා සත්ත අසඤ්ඤීගබ්භා සත්ත නිගණ්ඨිගබ්භා සත්ත දෙවා සත්ත මානුසා සත්ත පිසාචා සත්ත සරා සත්ත පවුටා සත්ත පවුටසතානි සත්ත පපාතා සත්ත පපාතසතානි සත්ත සුපිනා සත්ත සුපිනසතානි චුල්ලාසීති මහාකප්පිනො සතසහස්සානි, යානි බාලෙ ච පණ්ඩිතෙ ච සන්ධාවිත්වා සංසරිත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සන්ති. තත්ථ නත්ථි [Pg.51] ‘‘ඉමිනාහං සීලෙන වා වතෙන වා තපෙන වා බ්‍රහ්මචරියෙන වා අපරිපක්කං වා කම්මං පරිපාචෙස්සාමි, පරිපක්කං වා කම්මං ඵුස්ස ඵුස්ස බ්‍යන්තිං කරිස්සාමී’ති හෙවං නත්ථි. දොණමිතෙ සුඛදුක්ඛෙ පරියන්තකතෙ සංසාරෙ, නත්ථි හායනවඩ්ඪනෙ, නත්ථි උක්කංසාවකංසෙ. සෙය්‍යථාපි නාම සුත්තගුළෙ ඛිත්තෙ නිබ්බෙඨියමානමෙව පලෙති, එවමෙව බාලෙ ච පණ්ඩිතෙ ච සන්ධාවිත්වා සංසරිත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරිස්සන්තී’ති.

१६८. भन्ते! ऐसा कहने पर मक्खलि गोसाल ने मुझसे यह कहा— 'महाराज! प्राणियों के संक्लेश (अपवित्रता) का न कोई हेतु है और न कोई प्रत्यय (कारण); बिना हेतु और बिना प्रत्यय के ही प्राणी संक्लिष्ट होते हैं। प्राणियों की विशुद्धि का न कोई हेतु है और न कोई प्रत्यय; बिना हेतु और बिना प्रत्यय के ही प्राणी शुद्ध होते हैं। न अपना किया कुछ होता है, न दूसरे का किया कुछ होता है, न पुरुषार्थ जैसा कुछ है; न बल है, न वीर्य है, न पुरुष-शक्ति है, न पुरुष-पराक्रम है। सभी प्राणी, सभी प्राणधारी, सभी भूत, सभी जीव—विवश, निर्बल और वीर्यहीन हैं; वे नियति (भाग्य), संगति और स्वभाव के वश में होकर छह अभिजातियों में सुख-दुःख का अनुभव करते हैं। ये चौदह लाख साठ हजार छह सौ प्रमुख योनियाँ हैं, पाँच सौ कर्म हैं, पाँच कर्म हैं, तीन कर्म हैं, कर्म और अर्ध-कर्म हैं, बासठ प्रतिपदाएँ हैं, बासठ अन्तरकल्प हैं, छह अभिजातियाँ हैं, आठ पुरुष-भूमियाँ हैं, उनचास सौ आजीवक हैं, उनचास सौ परिव्राजक हैं, उनचास सौ नाग-आवास हैं, दो हजार इन्द्रियाँ हैं, तीन हजार नरक हैं, छत्तीस रज-धातुएँ हैं, सात संज्ञा-गर्भ हैं, सात असंज्ञा-गर्भ हैं, सात निगण्ठ-गर्भ हैं, सात देव हैं, सात मनुष्य हैं, सात पिशाच हैं, सात सरोवर हैं, सात प्रवट (गाँठें) हैं, सात सौ प्रवट हैं, सात प्रपात (खाइयाँ) हैं, सात सौ प्रपात हैं, सात स्वप्न हैं, सात सौ स्वप्न हैं, और चौरासी लाख महाकल्प हैं, जिनमें मूर्ख और पण्डित भटकते और संसरण करते हुए दुखों का अन्त करेंगे। वहाँ ऐसा कुछ नहीं है कि— "मैं इस शील, व्रत, तप या ब्रह्मचर्य से अपक्व कर्म को पकाऊँगा, या पक्व कर्म का बार-बार अनुभव कर उसे समाप्त कर दूँगा।" सुख और दुःख द्रोण (माप) से मापे हुए के समान हैं, संसार की सीमा निर्धारित है; न कोई घटत-बढ़त है और न कोई उत्कर्ष-अपकर्ष। जैसे फेंकी गई सूत की गोली उधड़ते हुए ही आगे बढ़ती है, वैसे ही मूर्ख और पण्डित भटकते और संसरण करते हुए दुखों का अन्त करेंगे।'

169. ‘‘ඉත්ථං ඛො මෙ, භන්තෙ, මක්ඛලි ගොසාලො සන්දිට්ඨිකං සාමඤ්ඤඵලං පුට්ඨො සමානො සංසාරසුද්ධිං බ්‍යාකාසි. සෙය්‍යථාපි, භන්තෙ, අම්බං වා පුට්ඨො ලබුජං බ්‍යාකරෙය්‍ය, ලබුජං වා පුට්ඨො අම්බං බ්‍යාකරෙය්‍ය; එවමෙව ඛො මෙ, භන්තෙ, මක්ඛලි ගොසාලො සන්දිට්ඨිකං සාමඤ්ඤඵලං පුට්ඨො සමානො සංසාරසුද්ධිං බ්‍යාකාසි. තස්ස මය්හං, භන්තෙ, එතදහොසි – ‘කථඤ්හි නාම මාදිසො සමණං වා බ්‍රාහ්මණං වා විජිතෙ වසන්තං අපසාදෙතබ්බං මඤ්ඤෙය්‍යා’ති. සො ඛො අහං, භන්තෙ, මක්ඛලිස්ස ගොසාලස්ස භාසිතං නෙව අභිනන්දිං නප්පටික්කොසිං. අනභිනන්දිත්වා අප්පටික්කොසිත්වා අනත්තමනො, අනත්තමනවාචං අනිච්ඡාරෙත්වා, තමෙව වාචං අනුග්ගණ්හන්තො අනික්කුජ්ජන්තො උට්ඨායාසනා පක්කමිං.

१६९. भन्ते! इस प्रकार मक्खलि गोसाल ने प्रत्यक्ष श्रमण-फल के बारे में पूछे जाने पर 'संसार-विशुद्धि' (संसार के माध्यम से शुद्धि) का उत्तर दिया। भन्ते! जैसे किसी मनुष्य से आम के बारे में पूछे जाने पर वह कटहल के बारे में बताए, या कटहल के बारे में पूछे जाने पर आम के बारे में बताए; इसी प्रकार, भन्ते! जब मैंने मक्खलि गोसाल से प्रत्यक्ष श्रमण-फल के बारे में पूछा, तो उन्होंने 'संसार-विशुद्धि' का उत्तर दिया। भन्ते! तब मेरे मन में यह विचार आया— 'मुझ जैसा राजा अपने राज्य में रहने वाले किसी श्रमण या ब्राह्मण का अपमान करने के बारे में कैसे सोच सकता है?' भन्ते! इसलिए मैंने मक्खलि गोसाल के कथन का न तो अभिनन्दन किया और न ही उसका विरोध किया। अभिनन्दन और विरोध न करते हुए, असन्तुष्ट होते हुए भी असन्तोष के शब्द न निकालते हुए, और उनकी उस बात को न तो स्वीकार करते हुए और न ही हृदय में धारण करते हुए, मैं अपने आसन से उठकर चला गया।

අජිතකෙසකම්බලවාදො

अजित केसकम्बल का मत (वाद)

170. ‘‘එකමිදාහං, භන්තෙ, සමයං යෙන අජිතො කෙසකම්බලො තෙනුපසඞ්කමිං; උපසඞ්කමිත්වා අජිතෙන කෙසකම්බලෙන සද්ධිං සම්මොදිං. සම්මොදනීයං කථං සාරණීයං වීතිසාරෙත්වා එකමන්තං නිසීදිං. එකමන්තං නිසින්නො ඛො අහං, භන්තෙ, අජිතං කෙසකම්බලං එතදවොචං – ‘යථා නු ඛො ඉමානි, භො අජිත, පුථුසිප්පායතනානි…පෙ… සක්කා නු ඛො, භො අජිත, එවමෙව දිට්ඨෙව ධම්මෙ සන්දිට්ඨිකං සාමඤ්ඤඵලං පඤ්ඤපෙතු’න්ති?

१७०. भन्ते! एक समय मैं जहाँ अजित केसकम्बल थे, वहाँ गया। पहुँचकर मैंने अजित केसकम्बल के साथ कुशल-क्षेम पूछा। आनन्ददायक और स्मरणीय बातचीत समाप्त कर मैं एक ओर बैठ गया। एक ओर बैठे हुए मैंने अजित केसकम्बल से यह कहा— 'हे अजित! जैसे ये अनेक प्रकार के शिल्प (व्यवसाय) हैं... क्या इसी प्रकार, हे अजित! इस प्रत्यक्ष जीवन में ही अनुभव किया जा सकने वाला कोई श्रमण-फल बताया जा सकता है?'

171. ‘‘එවං වුත්තෙ, භන්තෙ, අජිතො කෙසකම්බලො මං එතදවොච – ‘නත්ථි, මහාරාජ, දින්නං, නත්ථි යිට්ඨං, නත්ථි හුතං, නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො, නත්ථි අයං ලොකො, නත්ථි පරො ලොකො, නත්ථි මාතා, නත්ථි පිතා, නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා, නත්ථි ලොකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා සම්මග්ගතා සම්මාපටිපන්නා, යෙ ඉමඤ්ච ලොකං පරඤ්ච ලොකං සයං [Pg.52] අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවෙදෙන්ති. චාතුමහාභූතිකො අයං පුරිසො, යදා කාලඞ්කරොති, පථවී පථවිකායං අනුපෙති අනුපගච්ඡති, ආපො ආපොකායං අනුපෙති අනුපගච්ඡති, තෙජො තෙජොකායං අනුපෙති අනුපගච්ඡති, වායො වායොකායං අනුපෙති අනුපගච්ඡති, ආකාසං ඉන්ද්‍රියානි සඞ්කමන්ති. ආසන්දිපඤ්චමා පුරිසා මතං ආදාය ගච්ඡන්ති. යාවාළාහනා පදානි පඤ්ඤායන්ති. කාපොතකානි අට්ඨීනි භවන්ති, භස්සන්තා ආහුතියො. දත්තුපඤ්ඤත්තං යදිදං දානං. තෙසං තුච්ඡං මුසා විලාපො යෙ කෙචි අත්ථිකවාදං වදන්ති. බාලෙ ච පණ්ඩිතෙ ච කායස්ස භෙදා උච්ඡිජ්ජන්ති විනස්සන්ති, න හොන්ති පරං මරණා’ති.

१७१. "भन्ते! ऐसा कहने पर अजित केसकम्बल ने मुझसे यह कहा— 'महाराज! दान का कोई फल नहीं है, यज्ञ का कोई फल नहीं है, हवन का कोई फल नहीं है; सुकृत और दुष्कृत कर्मों का कोई फल या विपाक नहीं है; न यह लोक है, न परलोक है; न माता है, न पिता है; न औपपातिक (स्वयं उत्पन्न होने वाले) प्राणी हैं; लोक में ऐसे कोई समण-ब्राह्मण नहीं हैं जो सम्यक् मार्ग पर स्थित हों, सम्यक् प्रतिपन्न हों, और जो इस लोक तथा परलोक को स्वयं उच्च ज्ञान (अभिज्ञा) से जानकर साक्षात्कार कर प्रकाशित करते हों। यह पुरुष चार महाभूतों से बना है। जब वह मरता है, तब पृथ्वी (तत्व) पृथ्वी-काय में मिल जाती है, जल जल-काय में, तेज (अग्नि) तेज-काय में, और वायु वायु-काय में मिल जाती है; इन्द्रियाँ आकाश में विलीन हो जाती हैं। चार पुरुष और पाँचवीं चारपाई (अर्थी) मृत शरीर को लेकर जाते हैं। श्मशान तक ही (मृतक के) पद चिह्न दिखाई देते हैं। हड्डियाँ कबूतर के रंग जैसी (धूसर) हो जाती हैं और आहुतियाँ राख में बदल जाती हैं। दान की बात मूर्खों द्वारा प्रज्ञप्त (बनाई गई) है। जो कोई 'अस्तित्व' (फल होने) की बात करते हैं, उनका वह कथन रिक्त, झूठा और प्रलाप मात्र है। मूर्ख हों या पंडित, शरीर के भेद (मृत्यु) होने पर वे उच्छिन्न हो जाते हैं, विनष्ट हो जाते हैं; मृत्यु के बाद वे नहीं रहते'।"

172. ‘‘ඉත්ථං ඛො මෙ, භන්තෙ, අජිතො කෙසකම්බලො සන්දිට්ඨිකං සාමඤ්ඤඵලං පුට්ඨො සමානො උච්ඡෙදං බ්‍යාකාසි. සෙය්‍යථාපි, භන්තෙ, අම්බං වා පුට්ඨො ලබුජං බ්‍යාකරෙය්‍ය, ලබුජං වා පුට්ඨො අම්බං බ්‍යාකරෙය්‍ය; එවමෙව ඛො මෙ, භන්තෙ, අජිතො කෙසකම්බලො සන්දිට්ඨිකං සාමඤ්ඤඵලං පුට්ඨො සමානො උච්ඡෙදං බ්‍යාකාසි. තස්ස මය්හං, භන්තෙ, එතදහොසි – ‘කථඤ්හි නාම මාදිසො සමණං වා බ්‍රාහ්මණං වා විජිතෙ වසන්තං අපසාදෙතබ්බං මඤ්ඤෙය්‍යා’ති. සො ඛො අහං, භන්තෙ, අජිතස්ස කෙසකම්බලස්ස භාසිතං නෙව අභිනන්දිං නප්පටික්කොසිං. අනභිනන්දිත්වා අප්පටික්කොසිත්වා අනත්තමනො අනත්තමනවාචං අනිච්ඡාරෙත්වා තමෙව වාචං අනුග්ගණ්හන්තො අනික්කුජ්ජන්තො උට්ඨායාසනා පක්කමිං.

१७२. "भन्ते! इस प्रकार अजित केसकम्बल ने प्रत्यक्ष श्रमण-फल के बारे में पूछे जाने पर मुझे 'उच्छेद' (विनाश) का उत्तर दिया। भन्ते! जैसे कोई आम के बारे में पूछे जाने पर बड़हल (लकुच) के बारे में बताए, या बड़हल के बारे में पूछे जाने पर आम के बारे में बताए; वैसे ही भन्ते! अजित केसकम्बल ने प्रत्यक्ष श्रमण-फल के बारे में पूछे जाने पर मुझे उच्छेदवाद की व्याख्या की। भन्ते! तब मुझे ऐसा विचार आया— 'मुझ जैसा राजा अपने राज्य में रहने वाले किसी श्रमण या ब्राह्मण का तिरस्कार करने की बात कैसे सोच सकता है?' सो भन्ते! मैंने अजित केसकम्बल के भाषण का न तो अभिनन्दन किया और न ही उसका विरोध किया। न अभिनन्दन करते हुए और न विरोध करते हुए, अप्रसन्न होते हुए भी अप्रसन्नता के शब्द न निकालते हुए, उनके उस कथन को न स्वीकार करते हुए और न ही मन में बिठाते हुए, मैं आसन से उठकर चला आया।"

පකුධකච්චායනවාදො

पकुध कच्चायन का मत

173. ‘‘එකමිදාහං, භන්තෙ, සමයං යෙන පකුධො කච්චායනො තෙනුපසඞ්කමිං; උපසඞ්කමිත්වා පකුධෙන කච්චායනෙන සද්ධිං සම්මොදිං. සම්මොදනීයං කථං සාරණීයං වීතිසාරෙත්වා එකමන්තං නිසීදිං. එකමන්තං නිසින්නො ඛො අහං, භන්තෙ, පකුධං කච්චායනං එතදවොචං – ‘යථා නු ඛො ඉමානි, භො කච්චායන, පුථුසිප්පායතනානි…පෙ… සක්කා නු ඛො, භො කච්චායන, එවමෙව දිට්ඨෙව ධම්මෙ සන්දිට්ඨිකං සාමඤ්ඤඵලං පඤ්ඤපෙතු’න්ති?

१७३. "भन्ते! एक समय मैं जहाँ पकुध कच्चायन थे, वहाँ गया। पहुँचकर मैंने पकुध कच्चायन के साथ कुशल-क्षेम पूछा। आनन्ददायक और स्मरणीय बातचीत समाप्त कर मैं एक ओर बैठ गया। एक ओर बैठे हुए मैंने पकुध कच्चायन से यह कहा— 'हे कच्चायन! जैसे ये अनेक शिल्प-स्थान (व्यवसाय) हैं... क्या आप भी इसी प्रकार इस प्रत्यक्ष जीवन में ही साक्षात् श्रमण-फल बता सकते हैं?'"

174. ‘‘එවං වුත්තෙ, භන්තෙ, පකුධො කච්චායනො මං එතදවොච – ‘සත්තිමෙ, මහාරාජ, කායා අකටා අකටවිධා අනිම්මිතා අනිම්මාතා වඤ්ඣා කූටට්ඨා [Pg.53] එසිකට්ඨායිට්ඨිතා. තෙ න ඉඤ්ජන්ති, න විපරිණමන්ති, න අඤ්ඤමඤ්ඤං බ්‍යාබාධෙන්ති, නාලං අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස සුඛාය වා දුක්ඛාය වා සුඛදුක්ඛාය වා. කතමෙ සත්ත? පථවිකායො, ආපොකායො, තෙජොකායො, වායොකායො, සුඛෙ, දුක්ඛෙ, ජීවෙ සත්තමෙ – ඉමෙ සත්ත කායා අකටා අකටවිධා අනිම්මිතා අනිම්මාතා වඤ්ඣා කූටට්ඨා එසිකට්ඨායිට්ඨිතා. තෙ න ඉඤ්ජන්ති, න විපරිණමන්ති, න අඤ්ඤමඤ්ඤං බ්‍යාබාධෙන්ති, නාලං අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස සුඛාය වා දුක්ඛාය වා සුඛදුක්ඛාය වා. තත්ථ නත්ථි හන්තා වා ඝාතෙතා වා, සොතා වා සාවෙතා වා, විඤ්ඤාතා වා විඤ්ඤාපෙතා වා. යොපි තිණ්හෙන සත්ථෙන සීසං ඡින්දති, න කොචි කිඤ්චි ජීවිතා වොරොපෙති; සත්තන්නං ත්වෙව කායානමන්තරෙන සත්ථං විවරමනුපතතී’ති.

१७४. "भन्ते! ऐसा कहने पर पकुध कच्चायन ने मुझसे यह कहा— 'महाराज! ये सात काय (समूह) न किए गए हैं, न बनवाए गए हैं, न निर्मित हैं, न निर्माण कराए गए हैं; ये बाँझ (अपरिवर्तनशील) हैं, कूटस्थ (पर्वत शिखर की भाँति स्थिर) हैं और नगर-द्वार के खम्भे की भाँति अचल हैं। वे न हिलते हैं, न बदलते हैं, न एक-दूसरे को बाधा पहुँचाते हैं और न ही एक-दूसरे के सुख, दुःख या सुख-दुःख के लिए समर्थ हैं। वे सात कौन से हैं? पृथ्वी-काय, जल-काय, तेज-काय, वायु-काय, सुख, दुःख और सातवाँ जीव। ये सात काय न किए गए हैं... न एक-दूसरे के सुख-दुःख के लिए समर्थ हैं। वहाँ न कोई मारने वाला है, न मरवाने वाला; न सुनने वाला है, न सुनाने वाला; न जानने वाला है, न जनाने वाला। यदि कोई तीक्ष्ण शस्त्र से सिर भी काट दे, तो भी कोई किसी के प्राण नहीं हरता; शस्त्र तो केवल उन सात कायों के बीच के अंतराल (छिद्र) से होकर निकल जाता है'।"

175. ‘‘ඉත්ථං ඛො මෙ, භන්තෙ, පකුධො කච්චායනො සන්දිට්ඨිකං සාමඤ්ඤඵලං පුට්ඨො සමානො අඤ්ඤෙන අඤ්ඤං බ්‍යාකාසි. සෙය්‍යථාපි, භන්තෙ, අම්බං වා පුට්ඨො ලබුජං බ්‍යාකරෙය්‍ය, ලබුජං වා පුට්ඨො අම්බං බ්‍යාකරෙය්‍ය; එවමෙව ඛො මෙ, භන්තෙ, පකුධො කච්චායනො සන්දිට්ඨිකං සාමඤ්ඤඵලං පුට්ඨො සමානො අඤ්ඤෙන අඤ්ඤං බ්‍යාකාසි. තස්ස මය්හං, භන්තෙ, එතදහොසි – ‘කථඤ්හි නාම මාදිසො සමණං වා බ්‍රාහ්මණං වා විජිතෙ වසන්තං අපසාදෙතබ්බං මඤ්ඤෙය්‍යා’ති. සො ඛො අහං, භන්තෙ, පකුධස්ස කච්චායනස්ස භාසිතං නෙව අභිනන්දිං නප්පටික්කොසිං, අනභිනන්දිත්වා අප්පටික්කොසිත්වා අනත්තමනො, අනත්තමනවාචං අනිච්ඡාරෙත්වා තමෙව වාචං අනුග්ගණ්හන්තො අනික්කුජ්ජන්තො උට්ඨායාසනා පක්කමිං.

१७५. "भन्ते! इस प्रकार पकुध कच्चायन ने प्रत्यक्ष श्रमण-फल के बारे में पूछे जाने पर मुझे एक बात के बदले दूसरी ही बात (अप्रासंगिक उत्तर) कही। भन्ते! जैसे कोई आम के बारे में पूछे जाने पर बड़हल के बारे में बताए, या बड़हल के बारे में पूछे जाने पर आम के बारे में बताए; वैसे ही भन्ते! पकुध कच्चायन ने प्रत्यक्ष श्रमण-फल के बारे में पूछे जाने पर मुझे एक बात के बदले दूसरी ही बात कही। भन्ते! तब मुझे ऐसा विचार आया— 'मुझ जैसा राजा अपने राज्य में रहने वाले किसी श्रमण या ब्राह्मण का तिरस्कार करने की बात कैसे सोच सकता है?' सो भन्ते! मैंने पकुध कच्चायन के भाषण का न तो अभिनन्दन किया और न ही उसका विरोध किया। न अभिनन्दन करते हुए और न विरोध करते हुए, अप्रसन्न होते हुए भी अप्रसन्नता के शब्द न निकालते हुए, उनके उस कथन को न स्वीकार करते हुए और न ही मन में बिठाते हुए, मैं आसन से उठकर चला आया।"

නිගණ්ඨනාටපුත්තවාදො

निगण्ठ नाठपुत्त का मत

176. ‘‘එකමිදාහං, භන්තෙ, සමයං යෙන නිගණ්ඨො නාටපුත්තො තෙනුපසඞ්කමිං; උපසඞ්කමිත්වා නිගණ්ඨෙන නාටපුත්තෙන සද්ධිං සම්මොදිං. සම්මොදනීයං කථං සාරණීයං වීතිසාරෙත්වා එකමන්තං නිසීදිං. එකමන්තං නිසින්නො ඛො අහං, භන්තෙ, නිගණ්ඨං නාටපුත්තං එතදවොචං – ‘යථා නු ඛො ඉමානි, භො අග්ගිවෙස්සන, පුථුසිප්පායතනානි…පෙ… සක්කා නු ඛො, භො අග්ගිවෙස්සන, එවමෙව දිට්ඨෙව ධම්මෙ සන්දිට්ඨිකං සාමඤ්ඤඵලං පඤ්ඤපෙතු’න්ති?

१७६. "भन्ते! एक समय मैं जहाँ निगण्ठ नाठपुत्त थे, वहाँ गया। पहुँचकर मैंने निगण्ठ नाठपुत्त के साथ कुशल-क्षेम पूछा। आनन्ददायक और स्मरणीय बातचीत समाप्त कर मैं एक ओर बैठ गया। एक ओर बैठे हुए मैंने निगण्ठ नाठपुत्त से यह कहा— 'हे अग्निवेश्य! जैसे ये अनेक शिल्प-स्थान (व्यवसाय) हैं... क्या आप भी इसी प्रकार इस प्रत्यक्ष जीवन में ही साक्षात् श्रमण-फल बता सकते हैं?'"

177. ‘‘එවං [Pg.54] වුත්තෙ, භන්තෙ, නිගණ්ඨො නාටපුත්තො මං එතදවොච – ‘ඉධ, මහාරාජ, නිගණ්ඨො චාතුයාමසංවරසංවුතො හොති. කථඤ්ච, මහාරාජ, නිගණ්ඨො චාතුයාමසංවරසංවුතො හොති? ඉධ, මහාරාජ, නිගණ්ඨො සබ්බවාරිවාරිතො ච හොති, සබ්බවාරියුත්තො ච, සබ්බවාරිධුතො ච, සබ්බවාරිඵුටො ච. එවං ඛො, මහාරාජ, නිගණ්ඨො චාතුයාමසංවරසංවුතො හොති. යතො ඛො, මහාරාජ, නිගණ්ඨො එවං චාතුයාමසංවරසංවුතො හොති; අයං වුච්චති, මහාරාජ, නිගණ්ඨො ගතත්තො ච යතත්තො ච ඨිතත්තො චා’ති.

१७७. भन्ते! ऐसा कहने पर निगण्ठ नाटपुत्त ने मुझसे यह कहा— "महाराज! यहाँ निगण्ठ चार प्रकार के संवर (संयम) से संवृत (सुरक्षित) होता है। महाराज! निगण्ठ चार प्रकार के संवर से संवृत कैसे होता है? महाराज! यहाँ निगण्ठ समस्त शीतल जल के उपयोग से विरत होता है, समस्त पापों के निवारण से युक्त होता है, समस्त पापों के निवारण द्वारा पाप-मुक्त होता है, और समस्त पापों के निवारण से व्याप्त होता है। महाराज! इस प्रकार निगण्ठ चार प्रकार के संवर से संवृत होता है। महाराज! चूँकि निगण्ठ इस प्रकार चार प्रकार के संवर से संवृत होता है, इसलिए महाराज! यह निगण्ठ 'गतत्त' (परम लक्ष्य को प्राप्त), 'यतत्त' (संयमी) और 'ठितत्त' (स्थितप्रज्ञ) कहलाता है।"

178. ‘‘ඉත්ථං ඛො මෙ, භන්තෙ, නිගණ්ඨො නාටපුත්තො සන්දිට්ඨිකං සාමඤ්ඤඵලං පුට්ඨො සමානො චාතුයාමසංවරං බ්‍යාකාසි. සෙය්‍යථාපි, භන්තෙ, අම්බං වා පුට්ඨො ලබුජං බ්‍යාකරෙය්‍ය, ලබුජං වා පුට්ඨො අම්බං බ්‍යාකරෙය්‍ය; එවමෙව ඛො මෙ, භන්තෙ, නිගණ්ඨො නාටපුත්තො සන්දිට්ඨිකං සාමඤ්ඤඵලං පුට්ඨො සමානො චාතුයාමසංවරං බ්‍යාකාසි. තස්ස මය්හං, භන්තෙ, එතදහොසි – ‘කථඤ්හි නාම මාදිසො සමණං වා බ්‍රාහ්මණං වා විජිතෙ වසන්තං අපසාදෙතබ්බං මඤ්ඤෙය්‍යා’ති. සො ඛො අහං, භන්තෙ, නිගණ්ඨස්ස නාටපුත්තස්ස භාසිතං නෙව අභිනන්දිං නප්පටික්කොසිං. අනභිනන්දිත්වා අප්පටික්කොසිත්වා අනත්තමනො අනත්තමනවාචං අනිච්ඡාරෙත්වා තමෙව වාචං අනුග්ගණ්හන්තො අනික්කුජ්ජන්තො උට්ඨායාසනා පක්කමිං.

१७८. भन्ते! इस प्रकार निगण्ठ नाटपुत्त ने प्रत्यक्ष श्रमण-फल के बारे में पूछे जाने पर मुझे 'चार प्रकार के संवर' की व्याख्या की। भन्ते! जैसे कोई आम के बारे में पूछे जाने पर बड़हल (लकुच) के बारे में बताए, या बड़हल के बारे में पूछे जाने पर आम के बारे में बताए; वैसे ही भन्ते! निगण्ठ नाटपुत्त ने प्रत्यक्ष श्रमण-फल के बारे में पूछे जाने पर मुझे 'चार प्रकार के संवर' की व्याख्या की। भन्ते! तब मुझे ऐसा विचार आया— "मुझ जैसा राजा अपने राज्य में रहने वाले किसी श्रमण या ब्राह्मण का अपमान करना कैसे उचित समझ सकता है?" भन्ते! मैंने निगण्ठ नाटपुत्त के कथन का न तो अभिनन्दन किया और न ही विरोध। न अभिनन्दन करते हुए और न विरोध करते हुए, असन्तुष्ट होते हुए भी असन्तोष के शब्द न निकालते हुए, उनके उस कथन को न स्वीकार करते हुए और न मन में बिठाते हुए, मैं आसन से उठकर चला गया।

සඤ්චයබෙලට්ඨපුත්තවාදො

संजय बेलट्ठिपुत्त का मत

179. ‘‘එකමිදාහං, භන්තෙ, සමයං යෙන සඤ්චයො බෙලට්ඨපුත්තො තෙනුපසඞ්කමිං; උපසඞ්කමිත්වා සඤ්චයෙන බෙලට්ඨපුත්තෙන සද්ධිං සම්මොදිං. සම්මොදනීයං කථං සාරණීයං වීතිසාරෙත්වා එකමන්තං නිසීදිං. එකමන්තං නිසින්නො ඛො අහං භන්තෙ, සඤ්චයං බෙලට්ඨපුත්තං එතදවොචං – ‘යථා නු ඛො ඉමානි, භො සඤ්චය, පුථුසිප්පායතනානි…පෙ… සක්කා නු ඛො, භො සඤ්චය, එවමෙව දිට්ඨෙව ධම්මෙ සන්දිට්ඨිකං සාමඤ්ඤඵලං පඤ්ඤපෙතු’න්ති?

१७९. भन्ते! एक समय मैं जहाँ संजय बेलट्ठिपुत्त थे, वहाँ गया। पहुँचकर मैंने संजय बेलट्ठिपुत्त के साथ कुशल-क्षेम पूछा। सुखद और स्मरणीय बातचीत समाप्त कर मैं एक ओर बैठ गया। एक ओर बैठे हुए मैंने संजय बेलट्ठिपुत्त से यह कहा— "हे संजय! जैसे ये अनेक शिल्प-स्थान (व्यवसाय) हैं... क्या इसी प्रकार, हे संजय! इस प्रत्यक्ष जीवन में ही प्रत्यक्ष श्रमण-फल को दिखाया जा सकता है?"

180. ‘‘එවං වුත්තෙ, භන්තෙ, සඤ්චයො බෙලට්ඨපුත්තො මං එතදවොච – ‘අත්ථි පරො ලොකොති ඉති චෙ මං පුච්ඡසි, අත්ථි පරො ලොකොති ඉති චෙ මෙ අස්ස, අත්ථි පරො ලොකොති ඉති තෙ නං බ්‍යාකරෙය්‍යං. එවන්තිපි මෙ නො, තථාතිපි මෙ නො, අඤ්ඤථාතිපි මෙ නො, නොතිපි මෙ [Pg.55] නො, නො නොතිපි මෙ නො. නත්ථි පරො ලොකො…පෙ… අත්ථි ච නත්ථි ච පරො ලොකො…පෙ… නෙවත්ථි න නත්ථි පරො ලොකො…පෙ… අත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා…පෙ… නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා…පෙ… අත්ථි ච නත්ථි ච සත්තා ඔපපාතිකා…පෙ… නෙවත්ථි න නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකා…පෙ… අත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො…පෙ… නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො…පෙ…අත්ථි ච නත්ථි ච සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො…පෙ… නෙවත්ථි න නත්ථි සුකතදුක්කටානං කම්මානං ඵලං විපාකො…පෙ… හොති තථාගතො පරං මරණා…පෙ… න හොති තථාගතො පරං මරණා…පෙ… හොති ච න ච හොති තථාගතො පරං මරණා…පෙ… නෙව හොති න න හොති තථාගතො පරං මරණාති ඉති චෙ මං පුච්ඡසි, නෙව හොති න න හොති තථාගතො පරං මරණාති ඉති චෙ මෙ අස්ස, නෙව හොති න න හොති තථාගතො පරං මරණාති ඉති තෙ නං බ්‍යාකරෙය්‍යං. එවන්තිපි මෙ නො, තථාතිපි මෙ නො, අඤ්ඤථාතිපි මෙ නො, නොතිපි මෙ නො, නො නොතිපි මෙ නො’ති.

१८०. भन्ते! ऐसा कहने पर संजय बेलट्ठिपुत्त ने मुझसे यह कहा— "यदि आप मुझसे पूछें कि 'क्या परलोक है', और यदि मुझे ऐसा लगे कि 'परलोक है', तो मैं आपको उत्तर दूँ कि 'परलोक है'। किन्तु मैं ऐसा भी नहीं कहता, मैं वैसा भी नहीं कहता, मैं अन्यथा भी नहीं कहता, मैं 'नहीं' भी नहीं कहता, और मैं 'नहीं-नहीं' भी नहीं कहता। 'क्या परलोक नहीं है?'... 'क्या परलोक है भी और नहीं भी?'... 'क्या परलोक न है और न नहीं है?'... 'क्या औपपातिक प्राणी हैं?'... 'क्या औपपातिक प्राणी नहीं हैं?'... 'क्या औपपातिक प्राणी हैं भी और नहीं भी?'... 'क्या औपपातिक प्राणी न हैं और न नहीं हैं?'... 'क्या सुकृत और दुष्कृत कर्मों का फल और विपाक होता है?'... 'क्या सुकृत और दुष्कृत कर्मों का फल और विपाक नहीं होता है?'... 'क्या सुकृत और दुष्कृत कर्मों का फल और विपाक होता भी है और नहीं भी?'... 'क्या सुकृत और दुष्कृत कर्मों का फल और विपाक न होता है और न नहीं होता है?'... 'क्या तथागत मृत्यु के बाद होते हैं?'... 'क्या तथागत मृत्यु के बाद नहीं होते हैं?'... 'क्या तथागत मृत्यु के बाद होते भी हैं और नहीं भी?'... 'क्या तथागत मृत्यु के बाद न होते हैं और न नहीं होते हैं?'—यदि आप मुझसे ऐसा पूछें, और यदि मुझे ऐसा लगे कि 'तथागत मृत्यु के बाद न होते हैं और न नहीं होते हैं', तो मैं आपको वैसा ही उत्तर दूँ। किन्तु मैं ऐसा भी नहीं कहता, मैं वैसा भी नहीं कहता, मैं अन्यथा भी नहीं कहता, मैं 'नहीं' भी नहीं कहता, और मैं 'नहीं-नहीं' भी नहीं कहता।"

181. ‘‘ඉත්ථං ඛො මෙ, භන්තෙ, සඤ්චයො බෙලට්ඨපුත්තො සන්දිට්ඨිකං සාමඤ්ඤඵලං පුට්ඨො සමානො වික්ඛෙපං බ්‍යාකාසි. සෙය්‍යථාපි, භන්තෙ, අම්බං වා පුට්ඨො ලබුජං බ්‍යාකරෙය්‍ය, ලබුජං වා පුට්ඨො අම්බං බ්‍යාකරෙය්‍ය; එවමෙව ඛො මෙ, භන්තෙ, සඤ්චයො බෙලට්ඨපුත්තො සන්දිට්ඨිකං සාමඤ්ඤඵලං පුට්ඨො සමානො වික්ඛෙපං බ්‍යාකාසි. තස්ස මය්හං, භන්තෙ, එතදහොසි – ‘අයඤ්ච ඉමෙසං සමණබ්‍රාහ්මණානං සබ්බබාලො සබ්බමූළ්හො. කථඤ්හි නාම සන්දිට්ඨිකං සාමඤ්ඤඵලං පුට්ඨො සමානො වික්ඛෙපං බ්‍යාකරිස්සතී’ති. තස්ස මය්හං, භන්තෙ, එතදහොසි – ‘කථඤ්හි නාම මාදිසො සමණං වා බ්‍රාහ්මණං වා විජිතෙ වසන්තං අපසාදෙතබ්බං මඤ්ඤෙය්‍යා’ති. සො ඛො අහං, භන්තෙ, සඤ්චයස්ස බෙලට්ඨපුත්තස්ස භාසිතං නෙව අභිනන්දිං නප්පටික්කොසිං. අනභිනන්දිත්වා අප්පටික්කොසිත්වා අනත්තමනො අනත්තමනවාචං අනිච්ඡාරෙත්වා තමෙව වාචං අනුග්ගණ්හන්තො අනික්කුජ්ජන්තො උට්ඨායාසනා පක්කමිං.

१८१. भन्ते! इस प्रकार संजय बेलट्ठिपुत्त ने प्रत्यक्ष श्रमण-फल के बारे में पूछे जाने पर मुझे विक्षेप (अस्पष्ट उत्तर) दिया। भन्ते! जैसे कोई आम के बारे में पूछे जाने पर बड़हल के बारे में बताए, या बड़हल के बारे में पूछे जाने पर आम के बारे में बताए; वैसे ही भन्ते! संजय बेलट्ठिपुत्त ने प्रत्यक्ष श्रमण-फल के बारे में पूछे जाने पर मुझे विक्षेप दिया। भन्ते! तब मुझे ऐसा विचार आया— "इन श्रमण-ब्राह्मणों में यह संजय सबसे अधिक मूर्ख और सबसे अधिक भ्रमित है। प्रत्यक्ष श्रमण-फल के बारे में पूछे जाने पर यह विक्षेप कैसे दे सकता है?" भन्ते! तब मुझे ऐसा विचार आया— "मुझ जैसा राजा अपने राज्य में रहने वाले किसी श्रमण या ब्राह्मण का अपमान करना कैसे उचित समझ सकता है?" भन्ते! मैंने संजय बेलट्ठिपुत्त के कथन का न तो अभिनन्दन किया और न ही विरोध। न अभिनन्दन करते हुए और न विरोध करते हुए, असन्तुष्ट होते हुए भी असन्तोष के शब्द न निकालते हुए, उनके उस कथन को न स्वीकार करते हुए और न मन में बिठाते हुए, मैं आसन से उठकर चला गया।

පඨමසන්දිට්ඨිකසාමඤ්ඤඵලං

प्रथम प्रत्यक्ष श्रमण-फल

182. ‘‘සොහං, භන්තෙ, භගවන්තම්පි පුච්ඡාමි – ‘යථා නු ඛො ඉමානි, භන්තෙ, පුථුසිප්පායතනානි සෙය්‍යථිදං – හත්ථාරොහා අස්සාරොහා රථිකා ධනුග්ගහා [Pg.56] චෙලකා චලකා පිණ්ඩදායකා උග්ගා රාජපුත්තා පක්ඛන්දිනො මහානාගා සූරා චම්මයොධිනො දාසිකපුත්තා ආළාරිකා කප්පකා න්හාපකා සූදා මාලාකාරා රජකා පෙසකාරා නළකාරා කුම්භකාරා ගණකා මුද්දිකා, යානි වා පනඤ්ඤානිපි එවංගතානි පුථුසිප්පායතනානි, තෙ දිට්ඨෙව ධම්මෙ සන්දිට්ඨිකං සිප්පඵලං උපජීවන්ති, තෙ තෙන අත්තානං සුඛෙන්ති පීණෙන්ති, මාතාපිතරො සුඛෙන්ති පීණෙන්ති, පුත්තදාරං සුඛෙන්ති පීණෙන්ති, මිත්තාමච්චෙ සුඛෙන්ති පීණෙන්ති, සමණබ්‍රාහ්මණෙසු උද්ධග්ගිකං දක්ඛිණං පතිට්ඨපෙන්ති සොවග්ගිකං සුඛවිපාකං සග්ගසංවත්තනිකං. සක්කා නු ඛො මෙ, භන්තෙ, එවමෙව දිට්ඨෙව ධම්මෙ සන්දිට්ඨිකං සාමඤ්ඤඵලං පඤ්ඤපෙතු’න්ති?

१८२. “हे भदंत, मैं भगवान से भी पूछता हूँ—जैसे कि, भदंत, ये अनेक प्रकार के शिल्प-स्थान (व्यवसाय) हैं, जैसे कि—हाथी-सवार, घोड़े-सवार, रथवान, धनुर्धर, ध्वजवाहक योद्धा, सेना को संगठित करने वाले योद्धा, शत्रु सेना में घुसकर वीरता दिखाने वाले योद्धा, प्रसिद्ध राजकुमार, तेजी से आक्रमण करने वाले शूरवीर, हाथियों के समान बलशाली योद्धा, अत्यंत साहसी योद्धा, ढालधारी योद्धा, दासीपुत्र (सेवक), रसोइये, नाई, स्नान कराने वाले, रसोइये, मालाकार, धोबी, जुलाहे, टोकरी बनाने वाले, कुम्हार, गणक (ज्योतिषी), और मुद्रा-शास्त्री (अंगुलियों से गणना करने वाले); अथवा इनके अतिरिक्त जो अन्य भी इसी प्रकार के अनेक शिल्प-स्थान हैं, वे इसी जन्म में प्रत्यक्ष शिल्प-फल (व्यवसाय के फल) पर जीवित रहते हैं। वे उससे स्वयं को सुखी और तृप्त करते हैं, माता-पिता को सुखी और तृप्त करते हैं, स्त्री-पुत्रों को सुखी और तृप्त करते हैं, और मित्र-अमात्यों को सुखी और तृप्त करते हैं। वे श्रमणों और ब्राह्मणों को ऐसा दान देते हैं जो ऊर्ध्वगामी (स्वर्ग की ओर ले जाने वाला), स्वर्ग-प्राप्ति में सहायक, सुखद विपाक वाला और स्वर्ग की ओर ले जाने वाला होता है। हे भदंत, क्या आप इसी प्रकार इसी जन्म में प्रत्यक्ष श्रमण-फल (संन्यास का फल) बता सकते हैं?”

183. ‘‘සක්කා, මහාරාජ. තෙන හි, මහාරාජ, තඤ්ඤෙවෙත්ථ පටිපුච්ඡිස්සාමි. යථා තෙ ඛමෙය්‍ය, තථා නං බ්‍යාකරෙය්‍යාසි. තං කිං මඤ්ඤසි, මහාරාජ, ඉධ තෙ අස්ස පුරිසො දාසො කම්මකාරො පුබ්බුට්ඨායී පච්ඡානිපාතී කිඞ්කාරපටිස්සාවී මනාපචාරී පියවාදී මුඛුල්ලොකකො. තස්ස එවමස්ස – ‘අච්ඡරියං, වත භො, අබ්භුතං, වත භො, පුඤ්ඤානං ගති, පුඤ්ඤානං විපාකො. අයඤ්හි රාජා මාගධො අජාතසත්තු වෙදෙහිපුත්තො මනුස්සො; අහම්පි මනුස්සො. අයඤ්හි රාජා මාගධො අජාතසත්තු වෙදෙහිපුත්තො පඤ්චහි කාමගුණෙහි සමප්පිතො සමඞ්ගීභූතො පරිචාරෙති, දෙවො මඤ්ඤෙ. අහං පනම්හිස්ස දාසො කම්මකාරො පුබ්බුට්ඨායී පච්ඡානිපාතී කිඞ්කාරපටිස්සාවී මනාපචාරී පියවාදී මුඛුල්ලොකකො. සො වතස්සාහං පුඤ්ඤානි කරෙය්‍යං. යංනූනාහං කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා කාසායානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජෙය්‍ය’න්ති. සො අපරෙන සමයෙන කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා කාසායානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජෙය්‍ය. සො එවං පබ්බජිතො සමානො කායෙන සංවුතො විහරෙය්‍ය, වාචාය සංවුතො විහරෙය්‍ය, මනසා සංවුතො විහරෙය්‍ය, ඝාසච්ඡාදනපරමතාය සන්තුට්ඨො, අභිරතො පවිවෙකෙ. තං චෙ තෙ පුරිසා එවමාරොචෙය්‍යුං – ‘යග්ඝෙ දෙව ජානෙය්‍යාසි, යො තෙ සො පුරිසො දාසො කම්මකාරො පුබ්බුට්ඨායී පච්ඡානිපාතී කිඞ්කාරපටිස්සාවී මනාපචාරී පියවාදී මුඛුල්ලොකකො; සො, දෙව, කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා කාසායානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතො. සො එවං පබ්බජිතො [Pg.57] සමානො කායෙන සංවුතො විහරති, වාචාය සංවුතො විහරති, මනසා සංවුතො විහරති, ඝාසච්ඡාදනපරමතාය සන්තුට්ඨො, අභිරතො පවිවෙකෙ’ති. අපි නු ත්වං එවං වදෙය්‍යාසි – ‘එතු මෙ, භො, සො පුරිසො, පුනදෙව හොතු දාසො කම්මකාරො පුබ්බුට්ඨායී පච්ඡානිපාතී කිඞ්කාරපටිස්සාවී මනාපචාරී පියවාදී මුඛුල්ලොකකො’ති?

१८३. “महाराज, बताया जा सकता है। तो महाराज, मैं आपसे ही इस विषय में प्रति-प्रश्न करूँगा। जैसा आपको उचित लगे, वैसा ही आप उत्तर दें। महाराज, आप क्या सोचते हैं? मान लीजिए यहाँ आपका कोई दास, कर्मकार (सेवक) हो, जो आपसे पहले जागने वाला, आपके बाद सोने वाला, ‘क्या करूँ’ ऐसा पूछने वाला, आपके मन के अनुकूल चलने वाला, प्रिय बोलने वाला और आपके मुख की ओर देखने वाला (आज्ञाकारी) हो। उसे ऐसा विचार आए—‘आश्चर्य है! अद्भुत है! पुण्यों की गति, पुण्यों का विपाक! यह मगधराज वैदेहीपुत्र अजातशत्रु मनुष्य है और मैं भी मनुष्य हूँ। यह मगधराज वैदेहीपुत्र अजातशत्रु पाँच काम-गुणों से युक्त और संपन्न होकर देवताओं के समान भोग भोगता है। और मैं इसका दास, कर्मकार, पहले जागने वाला, बाद में सोने वाला, आज्ञाकारी, मन के अनुकूल चलने वाला, प्रिय बोलने वाला और मुखापेक्षी सेवक हूँ। क्यों न मैं भी पुण्य करूँ? क्यों न मैं भी केश-दाढ़ी मुँडाकर, काषाय वस्त्र धारण कर, घर से बेघर होकर प्रव्रजित हो जाऊँ।’ वह कुछ समय बाद केश-दाढ़ी मुँडाकर, काषाय वस्त्र धारण कर, घर से बेघर होकर प्रव्रजित हो जाए। वह इस प्रकार प्रव्रजित होकर काया से संयमित रहे, वाणी से संयमित रहे, मन से संयमित रहे, केवल भोजन और वस्त्र मात्र से संतुष्ट रहे और एकांत में रमण करे। यदि आपके पुरुष (सेवक) आपसे आकर ऐसा कहें—‘देव, आप जान लें कि आपका जो वह दास, कर्मकार, पहले जागने वाला, बाद में सोने वाला, आज्ञाकारी, मन के अनुकूल चलने वाला, प्रिय बोलने वाला और मुखापेक्षी सेवक था; वह, देव, केश-दाढ़ी मुँडाकर, काषाय वस्त्र धारण कर, घर से बेघर होकर प्रव्रजित हो गया है। वह इस प्रकार प्रव्रजित होकर काया, वाणी और मन से संयमित होकर रहता है, भोजन-वस्त्र से संतुष्ट है और एकांत में रमण करता है।’ तो क्या आप ऐसा कहेंगे—‘अरे, वह आदमी मेरे पास आए, वह फिर से मेरा दास, कर्मकार, पहले जागने वाला, बाद में सोने वाला, आज्ञाकारी, मन के अनुकूल चलने वाला, प्रिय बोलने वाला और मुखापेक्षी सेवक बन जाए’?”

184. ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ. අථ ඛො නං මයමෙව අභිවාදෙය්‍යාමපි, පච්චුට්ඨෙය්‍යාමපි, ආසනෙනපි නිමන්තෙය්‍යාම, අභිනිමන්තෙය්‍යාමපි නං චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානප්පච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරෙහි, ධම්මිකම්පිස්ස රක්ඛාවරණගුත්තිං සංවිදහෙය්‍යාමා’’ති.

१८४. “नहीं भदंत, ऐसा नहीं है। बल्कि हम ही उसे अभिवादन करेंगे, उसके सम्मान में खड़े होंगे, उसे आसन के लिए निमंत्रित करेंगे, उसे चीवर, पिंडपात, शयनासन और ग्लान-प्रत्यय-भेषज-परिष्कार (दवाइयों और आवश्यक वस्तुओं) के लिए आमंत्रित करेंगे और उसके लिए धर्मसम्मत रक्षा, आवरण और सुरक्षा का प्रबंध करेंगे।”

185. ‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, මහාරාජ, යදි එවං සන්තෙ හොති වා සන්දිට්ඨිකං සාමඤ්ඤඵලං නො වා’’ති? ‘‘අද්ධා ඛො, භන්තෙ, එවං සන්තෙ හොති සන්දිට්ඨිකං සාමඤ්ඤඵල’’න්ති. ‘‘ඉදං ඛො තෙ, මහාරාජ, මයා පඨමං දිට්ඨෙව ධම්මෙ සන්දිට්ඨිකං සාමඤ්ඤඵලං පඤ්ඤත්ත’’න්ති.

१८५. “तो महाराज, आप क्या सोचते हैं? क्या ऐसी स्थिति में प्रत्यक्ष श्रमण-फल होता है या नहीं?” “निश्चित रूप से भदंत, ऐसी स्थिति में प्रत्यक्ष श्रमण-फल होता है।” “महाराज, यह मेरे द्वारा आपको बताया गया पहला प्रत्यक्ष श्रमण-फल है।”

දුතියසන්දිට්ඨිකසාමඤ්ඤඵලං

द्वितीय प्रत्यक्ष श्रमण-फल

186. ‘‘සක්කා පන, භන්තෙ, අඤ්ඤම්පි එවමෙව දිට්ඨෙව ධම්මෙ සන්දිට්ඨිකං සාමඤ්ඤඵලං පඤ්ඤපෙතු’’න්ති? ‘‘සක්කා, මහාරාජ. තෙන හි, මහාරාජ, තඤ්ඤෙවෙත්ථ පටිපුච්ඡිස්සාමි. යථා තෙ ඛමෙය්‍ය, තථා නං බ්‍යාකරෙය්‍යාසි. තං කිං මඤ්ඤසි, මහාරාජ, ඉධ තෙ අස්ස පුරිසො කස්සකො ගහපතිකො කරකාරකො රාසිවඩ්ඪකො. තස්ස එවමස්ස – ‘අච්ඡරියං වත භො, අබ්භුතං වත භො, පුඤ්ඤානං ගති, පුඤ්ඤානං විපාකො. අයඤ්හි රාජා මාගධො අජාතසත්තු වෙදෙහිපුත්තො මනුස්සො, අහම්පි මනුස්සො. අයඤ්හි රාජා මාගධො අජාතසත්තු වෙදෙහිපුත්තො පඤ්චහි කාමගුණෙහි සමප්පිතො සමඞ්ගීභූතො පරිචාරෙති, දෙවො මඤ්ඤෙ. අහං පනම්හිස්ස කස්සකො ගහපතිකො කරකාරකො රාසිවඩ්ඪකො. සො වතස්සාහං පුඤ්ඤානි කරෙය්‍යං. යංනූනාහං කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා කාසායානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජෙය්‍ය’න්ති.

१८६. “भदंत, क्या इसी प्रकार कोई अन्य प्रत्यक्ष श्रमण-फल भी बताया जा सकता है?” “महाराज, बताया जा सकता है। तो महाराज, मैं आपसे ही इस विषय में प्रति-प्रश्न करूँगा। जैसा आपको उचित लगे, वैसा ही आप उत्तर दें। महाराज, आप क्या सोचते हैं? मान लीजिए यहाँ आपका कोई किसान, गृहपति, कर (टैक्स) देने वाला और धन-धान्य की राशि बढ़ाने वाला व्यक्ति हो। उसे ऐसा विचार आए—‘आश्चर्य है! अद्भुत है! पुण्यों की गति, पुण्यों का विपाक! यह मगधराज वैदेहीपुत्र अजातशत्रु मनुष्य है और मैं भी मनुष्य हूँ। यह मगधराज वैदेहीपुत्र अजातशत्रु पाँच काम-गुणों से युक्त और संपन्न होकर देवताओं के समान भोग भोगता है। और मैं इसका किसान, गृहपति, कर देने वाला और धन बढ़ाने वाला व्यक्ति हूँ। क्यों न मैं भी पुण्य करूँ? क्यों न मैं भी केश-दाढ़ी मुँडाकर, काषाय वस्त्र धारण कर, घर से बेघर होकर प्रव्रजित हो जाऊँ।’”

‘‘සො අපරෙන සමයෙන අප්පං වා භොගක්ඛන්ධං පහාය මහන්තං වා භොගක්ඛන්ධං පහාය, අප්පං වා ඤාතිපරිවට්ටං පහාය මහන්තං වා ඤාතිපරිවට්ටං පහාය කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා කාසායානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා අගාරස්මා [Pg.58] අනගාරියං පබ්බජෙය්‍ය. සො එවං පබ්බජිතො සමානො කායෙන සංවුතො විහරෙය්‍ය, වාචාය සංවුතො විහරෙය්‍ය, මනසා සංවුතො විහරෙය්‍ය, ඝාසච්ඡාදනපරමතාය සන්තුට්ඨො, අභිරතො පවිවෙකෙ. තං චෙ තෙ පුරිසා එවමාරොචෙය්‍යුං – ‘යග්ඝෙ, දෙව ජානෙය්‍යාසි, යො තෙ සො පුරිසො කස්සකො ගහපතිකො කරකාරකො රාසිවඩ්ඪකො; සො දෙව කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා කාසායානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතො. සො එවං පබ්බජිතො සමානො කායෙන සංවුතො විහරති, වාචාය සංවුතො විහරති, මනසා සංවුතො විහරති, ඝාසච්ඡාදනපරමතාය සන්තුට්ඨො, අභිරතො පවිවෙකෙ’’ති. අපි නු ත්වං එවං වදෙය්‍යාසි – ‘එතු මෙ, භො, සො පුරිසො, පුනදෙව හොතු කස්සකො ගහපතිකො කරකාරකො රාසිවඩ්ඪකො’ති?

वह व्यक्ति बाद में थोड़े या बहुत धन-समूह को त्यागकर, थोड़े या बहुत बड़े बंधु-बांधवों के समूह को त्यागकर, दाढ़ी-मूंछ मुंडवाकर, काषाय वस्त्र धारण कर, घर से बेघर होकर प्रव्रजित हो जाए। वह इस प्रकार प्रव्रजित होकर काया से संयमित रहे, वाणी से संयमित रहे, मन से संयमित रहे, केवल भोजन और वस्त्र से संतुष्ट रहे और एकांत में रमण करे। यदि आपके पुरुष आपसे ऐसा कहें—'महाराज, आप जानें, आपका वह जो किसान, गृहपति, करदाता और धन-संग्रह करने वाला व्यक्ति था; वह महाराज, दाढ़ी-मूंछ मुंडवाकर, काषाय वस्त्र धारण कर, घर से बेघर होकर प्रव्रजित हो गया है। वह इस प्रकार प्रव्रजित होकर काया से संयमित रहता है, वाणी से संयमित रहता है, मन से संयमित रहता है, भोजन और वस्त्र मात्र से संतुष्ट रहता है और एकांत में रमण करता है।' तो क्या आप ऐसा कहेंगे—'हे पुरुष, वह व्यक्ति मेरे पास लौट आए, वह फिर से मेरा किसान, गृहपति, करदाता और धन-संग्रह करने वाला बन जाए'?

187. ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ. අථ ඛො නං මයමෙව අභිවාදෙය්‍යාමපි, පච්චුට්ඨෙය්‍යාමපි, ආසනෙනපි නිමන්තෙය්‍යාම, අභිනිමන්තෙය්‍යාමපි නං චීවරපිණ්ඩපාතසෙනාසනගිලානප්පච්චයභෙසජ්ජපරික්ඛාරෙහි, ධම්මිකම්පිස්ස රක්ඛාවරණගුත්තිං සංවිදහෙය්‍යාමා’’ති.

१८७. भन्ते, ऐसा नहीं है। बल्कि हम स्वयं ही उनका अभिवादन करेंगे, उनके सम्मान में खड़े होंगे, उन्हें आसन के लिए निमंत्रित करेंगे, और उन्हें चीवर, पिण्डपात, शयनासन तथा रुग्ण-प्रत्यय भेषज-परिष्कारों (दवाइयों) के लिए निमंत्रित करेंगे, और उनके लिए धर्मसम्मत रक्षा, आवरण और सुरक्षा का प्रबंध करेंगे।

188. ‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, මහාරාජ? යදි එවං සන්තෙ හොති වා සන්දිට්ඨිකං සාමඤ්ඤඵලං නො වා’’ති? ‘‘අද්ධා ඛො, භන්තෙ, එවං සන්තෙ හොති සන්දිට්ඨිකං සාමඤ්ඤඵල’’න්ති. ‘‘ඉදං ඛො තෙ, මහාරාජ, මයා දුතියං දිට්ඨෙව ධම්මෙ සන්දිට්ඨිකං සාමඤ්ඤඵලං පඤ්ඤත්ත’’න්ති.

१८८. महाराज, आप क्या सोचते हैं? यदि ऐसा है, तो क्या यह प्रत्यक्ष दिखने वाला श्रामण्य-फल है या नहीं? भन्ते, निश्चित रूप से ऐसा होने पर यह प्रत्यक्ष दिखने वाला श्रामण्य-फल है। महाराज, यह मेरे द्वारा इसी जन्म में प्रत्यक्ष दिखने वाला दूसरा श्रामण्य-फल बताया गया है।

පණීතතරසාමඤ්ඤඵලං

अधिक श्रेष्ठ श्रामण्य-फल

189. ‘‘සක්කා පන, භන්තෙ, අඤ්ඤම්පි දිට්ඨෙව ධම්මෙ සන්දිට්ඨිකං සාමඤ්ඤඵලං පඤ්ඤපෙතුං ඉමෙහි සන්දිට්ඨිකෙහි සාමඤ්ඤඵලෙහි අභික්කන්තතරඤ්ච පණීතතරඤ්චා’’ති? ‘‘සක්කා, මහාරාජ. තෙන හි, මහාරාජ, සුණොහි, සාධුකං මනසි කරොහි, භාසිස්සාමී’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො රාජා මාගධො අජාතසත්තු වෙදෙහිපුත්තො භගවතො පච්චස්සොසි.

१८९. भन्ते, क्या इन प्रत्यक्ष श्रामण्य-फलों से भी अधिक उत्तम और अधिक श्रेष्ठ, इसी जन्म में प्रत्यक्ष दिखने वाला कोई अन्य श्रामण्य-फल बताया जा सकता है? महाराज, संभव है। तो महाराज, सुनें, अच्छी तरह मनन करें, मैं कहूँगा। जी भन्ते, मगधराज वेदेहीपुत्र अजातशत्रु ने भगवान को उत्तर दिया।

190. භගවා එතදවොච – ‘‘ඉධ, මහාරාජ, තථාගතො ලොකෙ උප්පජ්ජති අරහං සම්මාසම්බුද්ධො විජ්ජාචරණසම්පන්නො සුගතො ලොකවිදූ අනුත්තරො පුරිසදම්මසාරථි සත්ථා දෙවමනුස්සානං බුද්ධො භගවා. සො ඉමං [Pg.59] ලොකං සදෙවකං සමාරකං සබ්‍රහ්මකං සස්සමණබ්‍රාහ්මණිං පජං සදෙවමනුස්සං සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවෙදෙති. සො ධම්මං දෙසෙති ආදිකල්‍යාණං මජ්ඣෙකල්‍යාණං පරියොසානකල්‍යාණං සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජනං, කෙවලපරිපුණ්ණං පරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරියං පකාසෙති.

१९०. भगवान ने यह कहा—महाराज, इस लोक में तथागत उत्पन्न होते हैं, जो अर्हत्, सम्यक-सम्बुद्ध, विद्या और आचरण से संपन्न, सुगत, लोकविद्, पुरुषों को दमित करने वाले अतुलनीय सारथी, देवों और मनुष्यों के शास्ता, बुद्ध और भगवान हैं। वे देवों, मारों और ब्रह्माओं सहित इस लोक को, श्रमणों और ब्राह्मणों सहित इस प्रजा को, देवों और मनुष्यों सहित स्वयं उच्च ज्ञान से जानकर और साक्षात्कार कर प्रकाशित करते हैं। वे आदि में कल्याणकारी, मध्य में कल्याणकारी और अंत में कल्याणकारी, अर्थयुक्त और व्यंजनयुक्त धर्म का उपदेश देते हैं; वे पूर्णतः परिपूर्ण और अत्यंत शुद्ध ब्रह्मचर्य को प्रकाशित करते हैं।

191. ‘‘තං ධම්මං සුණාති ගහපති වා ගහපතිපුත්තො වා අඤ්ඤතරස්මිං වා කුලෙ පච්චාජාතො. සො තං ධම්මං සුත්වා තථාගතෙ සද්ධං පටිලභති. සො තෙන සද්ධාපටිලාභෙන සමන්නාගතො ඉති පටිසඤ්චික්ඛති – ‘සම්බාධො ඝරාවාසො රජොපථො, අබ්භොකාසො පබ්බජ්ජා. නයිදං සුකරං අගාරං අජ්ඣාවසතා එකන්තපරිපුණ්ණං එකන්තපරිසුද්ධං සඞ්ඛලිඛිතං බ්‍රහ්මචරියං චරිතුං. යංනූනාහං කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා කාසායානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජෙය්‍ය’න්ති.

१९१. उस धर्म को कोई गृहपति, गृहपति का पुत्र या किसी अन्य कुल में उत्पन्न व्यक्ति सुनता है। वह उस धर्म को सुनकर तथागत में श्रद्धा प्राप्त करता है। वह उस श्रद्धा-लाभ से युक्त होकर इस प्रकार विचार करता है—'गृहस्थ जीवन संकीर्ण है, रज का मार्ग है, जबकि प्रव्रज्या खुले आकाश के समान है। घर में रहते हुए इस अत्यंत परिपूर्ण, अत्यंत शुद्ध और शंख के समान उज्ज्वल ब्रह्मचर्य का पालन करना सुगम नहीं है। क्यों न मैं दाढ़ी-मूंछ मुंडवाकर, काषाय वस्त्र धारण कर, घर से बेघर होकर प्रव्रजित हो जाऊँ'।

192. ‘‘සො අපරෙන සමයෙන අප්පං වා භොගක්ඛන්ධං පහාය මහන්තං වා භොගක්ඛන්ධං පහාය අප්පං වා ඤාතිපරිවට්ටං පහාය මහන්තං වා ඤාතිපරිවට්ටං පහාය කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා කාසායානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජති.

१९२. वह कुछ समय बाद थोड़े या बहुत धन-समूह को त्यागकर, थोड़े या बहुत बड़े बंधु-बांधवों के समूह को त्यागकर, दाढ़ी-मूंछ मुंडवाकर, काषाय वस्त्र धारण कर, घर से बेघर होकर प्रव्रजित हो जाता है।

193. ‘‘සො එවං පබ්බජිතො සමානො පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො විහරති ආචාරගොචරසම්පන්නො, අණුමත්තෙසු වජ්ජෙසු භයදස්සාවී, සමාදාය සික්ඛති සික්ඛාපදෙසු, කායකම්මවචීකම්මෙන සමන්නාගතො කුසලෙන, පරිසුද්ධාජීවො සීලසම්පන්නො, ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරො, සතිසම්පජඤ්ඤෙන සමන්නාගතො, සන්තුට්ඨො.

१९३. वह इस प्रकार प्रव्रजित होकर पातिमोक्ख-संवर से संयमित होकर रहता है, सदाचार और उचित आचरण से संपन्न होता है, सूक्ष्म दोषों में भी भय देखने वाला होता है, शिक्षापदों को ग्रहण कर उनमें अभ्यास करता है, कुशल काय-कर्म और वचन-कर्म से युक्त होता है, शुद्ध आजीविका वाला और शील-संपन्न होता है, इंद्रियों के द्वारों पर संयम रखने वाला, स्मृति और संप्रजन्य से युक्त और संतुष्ट होता है।

චූළසීලං

चूलशील (शील का लघु खण्ड)

194. ‘‘කථඤ්ච, මහාරාජ, භික්ඛු සීලසම්පන්නො හොති? ඉධ, මහාරාජ, භික්ඛු පාණාතිපාතං පහාය පාණාතිපාතා පටිවිරතො හොති. නිහිතදණ්ඩො නිහිතසත්ථො ලජ්ජී දයාපන්නො සබ්බපාණභූතහිතානුකම්පී විහරති. ඉදම්පිස්ස හොති සීලස්මිං.

१९४. महाराज, भिक्षु शील-संपन्न कैसे होता है? महाराज, यहाँ भिक्षु प्राणातिपात को त्यागकर, प्राणातिपात से विरत रहता है। वह दंड और शस्त्र को त्याग चुका होता है, लज्जावान और दयालु होता है, और सभी प्राणी-मात्र के हित के प्रति अनुकम्पा रखते हुए विहार करता है। यह भी उसके शील का एक अंग है।

‘‘අදින්නාදානං [Pg.60] පහාය අදින්නාදානා පටිවිරතො හොති දින්නාදායී දින්නපාටිකඞ්ඛී, අථෙනෙන සුචිභූතෙන අත්තනා විහරති. ඉදම්පිස්ස හොති සීලස්මිං.

वह अदत्तादान को त्यागकर, अदत्तादान से विरत रहता है; जो दिया गया है उसे ही ग्रहण करता है, दिए हुए की ही प्रतीक्षा करता है, और चोरी न करते हुए स्वयं को शुद्ध रखकर विहार करता है। यह भी उसके शील का एक अंग है।

‘‘අබ්‍රහ්මචරියං පහාය බ්‍රහ්මචාරී හොති ආරාචාරී විරතො මෙථුනා ගාමධම්මා. ඉදම්පිස්ස හොති සීලස්මිං.

वह अब्रह्मचर्य को त्यागकर ब्रह्मचारी होता है, दूर रहने वाला और ग्राम-धर्म (मैथुन) से विरत रहता है। यह भी उसके शील का एक अंग है।

‘‘මුසාවාදං පහාය මුසාවාදා පටිවිරතො හොති සච්චවාදී සච්චසන්ධො ථෙතො පච්චයිකො අවිසංවාදකො ලොකස්ස. ඉදම්පිස්ස හොති සීලස්මිං.

वह मृषावाद को त्यागकर, मृषावाद से विरत रहता है; वह सत्यवादी, सत्य पर अडिग रहने वाला, स्थिर, विश्वसनीय और लोक को धोखा न देने वाला होता है। यह भी उसके शील का एक अंग है।

‘‘පිසුණං වාචං පහාය පිසුණාය වාචාය පටිවිරතො හොති; ඉතො සුත්වා න අමුත්‍ර අක්ඛාතා ඉමෙසං භෙදාය; අමුත්‍ර වා සුත්වා න ඉමෙසං අක්ඛාතා, අමූසං භෙදාය. ඉති භින්නානං වා සන්ධාතා, සහිතානං වා අනුප්පදාතා, සමග්ගාරාමො සමග්ගරතො සමග්ගනන්දී සමග්ගකරණිං වාචං භාසිතා හොති. ඉදම්පිස්ස හොති සීලස්මිං.

चुगली (पिशुन वचन) को त्यागकर वह चुगली से विरत रहता है; यहाँ से सुनकर वह उन लोगों में भेद डालने के लिए वहाँ नहीं कहता; अथवा वहाँ से सुनकर वह इन लोगों में भेद डालने के लिए यहाँ नहीं कहता। इस प्रकार वह भेदियों को मिलाने वाला, मित्रों को प्रोत्साहन देने वाला, एकता में रमण करने वाला, एकता में प्रसन्न रहने वाला, एकता का आनन्द लेने वाला और एकता उत्पन्न करने वाली वाणी बोलने वाला होता है। यह भी उसके शील में है।

‘‘ඵරුසං වාචං පහාය ඵරුසාය වාචාය පටිවිරතො හොති; යා සා වාචා නෙලා කණ්ණසුඛා පෙමනීයා හදයඞ්ගමා පොරී බහුජනකන්තා බහුජනමනාපා තථාරූපිං වාචං භාසිතා හොති. ඉදම්පිස්ස හොති සීලස්මිං.

कठोर वचन (परुष वचन) को त्यागकर वह कठोर वचन से विरत रहता है; जो वाणी निर्दोष, कान को सुख देने वाली, प्रेममयी, हृदयस्पर्शी, शिष्ट, बहुजनप्रिय और बहुजनमनोहर होती है, वह वैसी ही वाणी बोलता है। यह भी उसके शील में है।

‘‘සම්ඵප්පලාපං පහාය සම්ඵප්පලාපා පටිවිරතො හොති කාලවාදී භූතවාදී අත්ථවාදී ධම්මවාදී විනයවාදී, නිධානවතිං වාචං භාසිතා හොති කාලෙන සාපදෙසං පරියන්තවතිං අත්ථසංහිතං. ඉදම්පිස්ස හොති සීලස්මිං.

व्यर्थ प्रलाप (सम्फप्पलाप) को त्यागकर वह व्यर्थ प्रलाप से विरत रहता है; वह समय पर बोलने वाला, सत्य बोलने वाला, अर्थपूर्ण बोलने वाला, धर्म के अनुसार बोलने वाला और विनय के अनुसार बोलने वाला होता है; वह समय पर ऐसी वाणी बोलता है जो हृदय में रखने योग्य, सोदाहरण, परिमित और कल्याणकारी होती है। यह भी उसके शील में है।

‘‘බීජගාමභූතගාමසමාරම්භා පටිවිරතො හොති…පෙ… එකභත්තිකො හොති රත්තූපරතො විරතො විකාලභොජනා. නච්චගීතවාදිතවිසූකදස්සනා පටිවිරතො හොති. මාලාගන්ධවිලෙපනධාරණමණ්ඩනවිභූසනට්ඨානා පටිවිරතො හොති. උච්චාසයනමහාසයනා පටිවිරතො හොති. ජාතරූපරජතපටිග්ගහණා [Pg.61] පටිවිරතො හොති. ආමකධඤ්ඤපටිග්ගහණා පටිවිරතො හොති. ආමකමංසපටිග්ගහණා පටිවිරතො හොති. ඉත්ථිකුමාරිකපටිග්ගහණා පටිවිරතො හොති. දාසිදාසපටිග්ගහණා පටිවිරතො හොති. අජෙළකපටිග්ගහණා පටිවිරතො හොති. කුක්කුටසූකරපටිග්ගහණා පටිවිරතො හොති. හත්ථිගවස්සවළවපටිග්ගහණා පටිවිරතො හොති. ඛෙත්තවත්ථුපටිග්ගහණා පටිවිරතො හොති. දූතෙය්‍යපහිණගමනානුයොගා පටිවිරතො හොති. කයවික්කයා පටිවිරතො හොති. තුලාකූටකංසකූටමානකූටා පටිවිරතො හොති. උක්කොටනවඤ්චනනිකතිසාචියොගා පටිවිරතො හොති. ඡෙදනවධබන්ධනවිපරාමොසආලොපසහසාකාරා පටිවිරතො හොති. ඉදම්පිස්ස හොති සීලස්මිං.

वह बीज-समूह और वनस्पति-समूह के विनाश से विरत रहता है... वह एक समय भोजन करने वाला, रात्रि-भोजन से विरत और कुसमय (विकाल) भोजन से विरत रहता है। वह नाच, गान, वादन और तमाशा (विशूक-दर्शन) देखने से विरत रहता है। वह माला धारण करने, गंध-लेपन और श्रृंगार के प्रसाधनों से विरत रहता है। वह ऊँचे और बड़े बिस्तरों से विरत रहता है। वह सोने और चाँदी को स्वीकार करने से विरत रहता है। वह कच्चे अनाज को स्वीकार करने से विरत रहता है। वह कच्चे मांस को स्वीकार करने से विरत रहता है। वह स्त्रियों और कुमारियों को स्वीकार करने से विरत रहता है। वह दासी और दासों को स्वीकार करने से विरत रहता है। वह भेड़ और बकरियों को स्वीकार करने से विरत रहता है। वह मुर्गे और सूअरों को स्वीकार करने से विरत रहता है। वह हाथी, गाय, घोड़े और घोड़ियों को स्वीकार करने से विरत रहता है। वह खेत और मैदानों को स्वीकार करने से विरत रहता है। वह दूत-कर्म और संदेश पहुँचाने के कार्यों से विरत रहता है। वह क्रय-विक्रय से विरत रहता है। वह तराजू की धोखाधड़ी, धातु की धोखाधड़ी और माप की धोखाधड़ी से विरत रहता है। वह घूसखोरी, छल-कपट और जालसाजी से विरत रहता है। वह अंग-भंग करने, वध करने, बंधन में डालने, डकैती, लूटपाट और हिंसा से विरत रहता है। यह भी उसके शील में है।

චූළසීලං නිට්ඨිතං.

लघु शील (चूळशील) समाप्त।

මජ්ඣිමසීලං

मध्यम शील (मज्झिमशील)

195. ‘‘යථා වා පනෙකෙ භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා සද්ධාදෙය්‍යානි භොජනානි භුඤ්ජිත්වා තෙ එවරූපං බීජගාමභූතගාමසමාරම්භං අනුයුත්තා විහරන්ති. සෙය්‍යථිදං – මූලබීජං ඛන්ධබීජං ඵළුබීජං අග්ගබීජං බීජබීජමෙව පඤ්චමං, ඉති එවරූපා බීජගාමභූතගාමසමාරම්භා පටිවිරතො හොති. ඉදම්පිස්ස හොති සීලස්මිං.

१९५. जैसे कि कुछ श्रमण और ब्राह्मण श्रद्धापूर्वक दिए गए भोजन को ग्रहण करके भी इस प्रकार के बीज-समूह और वनस्पति-समूह के विनाश में लगे रहते हैं, जैसे कि—मूल-बीज, स्कन्ध-बीज, पर्व-बीज, अग्र-बीज और पाँचवाँ बीज-बीज (अनाज)। वह इस प्रकार के बीज-समूह और वनस्पति-समूह के विनाश से विरत रहता है। यह भी उसके शील में है।

196. ‘‘යථා වා පනෙකෙ භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා සද්ධාදෙය්‍යානි භොජනානි භුඤ්ජිත්වා තෙ එවරූපං සන්නිධිකාරපරිභොගං අනුයුත්තා විහරන්ති. සෙය්‍යථිදං – අන්නසන්නිධිං පානසන්නිධිං වත්ථසන්නිධිං යානසන්නිධිං සයනසන්නිධිං ගන්ධසන්නිධිං ආමිසසන්නිධිං, ඉති වා ඉති එවරූපා සන්නිධිකාරපරිභොගා පටිවිරතො හොති. ඉදම්පිස්ස හොති සීලස්මිං.

१९६. जैसे कि कुछ श्रमण और ब्राह्मण श्रद्धापूर्वक दिए गए भोजन को ग्रहण करके भी इस प्रकार की वस्तुओं का संचय करके उपभोग करने में लगे रहते हैं, जैसे कि—अन्न का संचय, पान (पेय) का संचय, वस्त्र का संचय, यान का संचय, शयन का संचय, गंध का संचय और आमिष का संचय। वह इस प्रकार के संचय और उपभोग से विरत रहता है। यह भी उसके शील में है।

197. ‘‘යථා වා පනෙකෙ භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා සද්ධාදෙය්‍යානි භොජනානි භුඤ්ජිත්වා තෙ එවරූපං විසූකදස්සනං අනුයුත්තා විහරන්ති. සෙය්‍යථිදං – නච්චං ගීතං වාදිතං පෙක්ඛං අක්ඛානං පාණිස්සරං වෙතාළං කුම්භථූණං සොභනකං චණ්ඩාලං වංසං ධොවනං හත්ථියුද්ධං අස්සයුද්ධං මහිංසයුද්ධං උසභයුද්ධං අජයුද්ධං මෙණ්ඩයුද්ධං කුක්කුටයුද්ධං වට්ටකයුද්ධං දණ්ඩයුද්ධං මුට්ඨියුද්ධං නිබ්බුද්ධං උය්‍යොධිකං බලග්ගං සෙනාබ්‍යූහං අනීකදස්සනං ඉති වා ඉති එවරූපා විසූකදස්සනා පටිවිරතො හොති. ඉදම්පිස්ස හොති සීලස්මිං.

१९७. जैसे कि कुछ श्रमण और ब्राह्मण श्रद्धापूर्वक दिए गए भोजन को ग्रहण करके भी इस प्रकार के तमाशे (विशूक-दर्शन) देखने में लगे रहते हैं, जैसे कि—नाच, गान, वादन, नाटक, आख्यान, हाथ से ताल बजाना, झाँझ-मंजीरा, नगाड़ा, चित्र-प्रदर्शनी, कलाबाजी, बाँस पर चढ़ना, हड्डियों को धोना, हाथियों की लड़ाई, घोड़ों की लड़ाई, भैंसों की लड़ाई, सांडों की लड़ाई, बकरों की लड़ाई, भेड़ों की लड़ाई, मुर्गों की लड़ाई, बटेरों की लड़ाई, लाठी-युद्ध, मुक्केबाजी, कुश्ती, युद्ध-प्रदर्शन, सेना की गिनती, सेना की व्यूह-रचना और सेना का निरीक्षण। वह इस प्रकार के तमाशे देखने से विरत रहता है। यह भी उसके शील में है।

198. ‘‘යථා [Pg.62] වා පනෙකෙ භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා සද්ධාදෙය්‍යානි භොජනානි භුඤ්ජිත්වා තෙ එවරූපං ජූතප්පමාදට්ඨානානුයොගං අනුයුත්තා විහරන්ති. සෙය්‍යථිදං – අට්ඨපදං දසපදං ආකාසං පරිහාරපථං සන්තිකං ඛලිකං ඝටිකං සලාකහත්ථං අක්ඛං පඞ්ගචීරං වඞ්කකං මොක්ඛචිකං චිඞ්ගුලිකං පත්තාළ්හකං රථකං ධනුකං අක්ඛරිකං මනෙසිකං යථාවජ්ජං ඉති වා ඉති එවරූපා ජූතප්පමාදට්ඨානානුයොගා පටිවිරතො හොති. ඉදම්පිස්ස හොති සීලස්මිං.

१९८. जैसे कि कुछ श्रमण और ब्राह्मण श्रद्धापूर्वक दिए गए भोजन को ग्रहण करके भी इस प्रकार के जुए और प्रमाद के स्थानों में लगे रहते हैं, जैसे कि—आठ खानों वाला जुआ, दस खानों वाला जुआ, आकाश में जुआ खेलना, जमीन पर लकीरें खींचकर खेलना, गोटियाँ फेंकना, पासा फेंकना, डंडे से मारना, कूची से चित्र बनाना, गेंद खेलना, पत्तों की पीपनी बजाना, छोटे हल से खेलना, कलाबाजी करना, फिरकी से खेलना, पत्तों के पात्रों से मापना, छोटी गाड़ियों से खेलना, छोटे धनुष से खेलना, अक्षरों को पहचानना, मन की बात जानना और विकलाङ्गों की नकल करना। वह इस प्रकार के जुए और प्रमाद के स्थानों से विरत रहता है। यह भी उसके शील में है।

199. ‘‘යථා වා පනෙකෙ භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා සද්ධාදෙය්‍යානි භොජනානි භුඤ්ජිත්වා තෙ එවරූපං උච්චාසයනමහාසයනං අනුයුත්තා විහරන්ති. සෙය්‍යථිදං – ආසන්දිං පල්ලඞ්කං ගොනකං චිත්තකං පටිකං පටලිකං තූලිකං විකතිකං උද්දලොමිං එකන්තලොමිං කට්ටිස්සං කොසෙය්‍යං කුත්තකං හත්ථත්ථරං අස්සත්ථරං රථත්ථරං අජිනප්පවෙණිං කදලිමිගපවරපච්චත්ථරණං සඋත්තරච්ඡදං උභතොලොහිතකූපධානං ඉති වා ඉති එවරූපා උච්චාසයනමහාසයනා පටිවිරතො හොති. ඉදම්පිස්ස හොති සීලස්මිං.

१९९. जैसे कि कुछ श्रमण और ब्राह्मण श्रद्धापूर्वक दिए गए भोजन को ग्रहण करके भी इस प्रकार के ऊँचे और बड़े बिस्तरों का उपयोग करने में लगे रहते हैं, जैसे कि—अत्यधिक ऊँचे पैर वाली आसंदी, पलंग, लंबे बालों वाले कालीन, कढ़ाई किए हुए ऊनी वस्त्र, सफेद ऊनी चादर, फूलों वाली ऊनी चादर, रुई भरे गद्दे, सिंह-व्याघ्र आदि के चित्रों वाले ऊनी कालीन, दोनों ओर रोएँ वाले कालीन, एक ओर रोएँ वाले कालीन, रेशमी वस्त्र, रेशमी कालीन, बड़े ऊनी कालीन, हाथी के ऊपर बिछाने वाले वस्त्र, घोड़े के ऊपर बिछाने वाले वस्त्र, रथ के ऊपर बिछाने वाले वस्त्र, काले मृगचर्म के आसन, मृगचर्म के श्रेष्ठ आसन, लाल चंदोवे और दोनों ओर लाल तकियों वाले बिस्तर। वह इस प्रकार के ऊँचे और बड़े बिस्तरों से विरत रहता है। यह भी उसके शील में है।

200. ‘‘යථා වා පනෙකෙ භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා සද්ධාදෙය්‍යානි භොජනානි භුඤ්ජිත්වා තෙ එවරූපං මණ්ඩනවිභූසනට්ඨානානුයොගං අනුයුත්තා විහරන්ති. සෙය්‍යථිදං – උච්ඡාදනං පරිමද්දනං න්හාපනං සම්බාහනං ආදාසං අඤ්ජනං මාලාගන්ධවිලෙපනං මුඛචුණ්ණං මුඛලෙපනං හත්ථබන්ධං සිඛාබන්ධං දණ්ඩං නාළිකං අසිං ඡත්තං චිත්‍රුපාහනං උණ්හීසං මණිං වාලබීජනිං ඔදාතානි වත්ථානි දීඝදසානි ඉති වා ඉති එවරූපා මණ්ඩනවිභූසනට්ඨානානුයොගා පටිවිරතො හොති. ඉදම්පිස්ස හොති සීලස්මිං.

२००. "जैसे कि कुछ पूजनीय श्रमण और ब्राह्मण, श्रद्धापूर्वक दिए गए भोजन को ग्रहण करके, इस प्रकार के प्रसाधन और अलंकरण के कार्यों में लगे रहते हैं। जैसे कि: उबटन लगाना, मालिश करना, (सुगंधित जल से) स्नान करना, अंगों को सुदृढ़ करना, दर्पण देखना, अंजन लगाना, माला, गंध और विलेपन धारण करना, मुख पर चूर्ण लगाना, मुख पर लेप लगाना, हस्त-आभूषण पहनना, शिखा बाँधना, अलंकृत दंड रखना, प्रसाधन की नली रखना, तलवार रखना, छत्र धारण करना, विचित्र जूते पहनना, पगड़ी या मुकुट पहनना, मणि धारण करना, चँवर रखना, और लंबी झालर वाले सफेद वस्त्र पहनना—वह (भिक्षु) इस प्रकार के प्रसाधन और अलंकरण से विरत रहता है। यह भी उसके शील का हिस्सा है।"

201. ‘‘යථා වා පනෙකෙ භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා සද්ධාදෙය්‍යානි භොජනානි භුඤ්ජිත්වා තෙ එවරූපං තිරච්ඡානකථං අනුයුත්තා විහරන්ති. සෙය්‍යථිදං – රාජකථං චොරකථං මහාමත්තකථං සෙනාකථං භයකථං යුද්ධකථං අන්නකථං පානකථං වත්ථකථං සයනකථං මාලාකථං ගන්ධකථං ඤාතිකථං යානකථං ගාමකථං නිගමකථං නගරකථං ජනපදකථං ඉත්ථිකථං සූරකථං විසිඛාකථං කුම්භට්ඨානකථං පුබ්බපෙතකථං නානත්තකථං ලොකක්ඛායිකං [Pg.63] සමුද්දක්ඛායිකං ඉතිභවාභවකථං ඉති වා ඉති එවරූපාය තිරච්ඡානකථාය පටිවිරතො හොති. ඉදම්පිස්ස හොති සීලස්මිං.

२०१. "जैसे कि कुछ पूजनीय श्रमण और ब्राह्मण, श्रद्धापूर्वक दिए गए भोजन को ग्रहण करके, इस प्रकार की व्यर्थ की बातों (तिरिच्छान-कथा) में लगे रहते हैं। जैसे कि: राजाओं की चर्चा, चोरों की चर्चा, मंत्रियों की चर्चा, सेनाओं की चर्चा, भय की चर्चा, युद्ध की चर्चा, अन्न की चर्चा, पान की चर्चा, वस्त्रों की चर्चा, शय्या की चर्चा, मालाओं की चर्चा, गंध की चर्चा, संबंधियों की चर्चा, वाहनों की चर्चा, गाँवों की चर्चा, निगमों की चर्चा, नगरों की चर्चा, जनपदों की चर्चा, स्त्रियों की चर्चा, वीरों की चर्चा, गलियों की चर्चा, पनघटों की चर्चा, पूर्व-मृतकों की चर्चा, नाना प्रकार की व्यर्थ चर्चाएँ, लोक की उत्पत्ति की चर्चा, समुद्र की चर्चा, और लाभ-हानि (होने-न-होने) की चर्चा—वह (भिक्षु) इस प्रकार की व्यर्थ की बातों से विरत रहता है। यह भी उसके शील का हिस्सा है।"

202. ‘‘යථා වා පනෙකෙ භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා සද්ධාදෙය්‍යානි භොජනානි භුඤ්ජිත්වා තෙ එවරූපං විග්ගාහිකකථං අනුයුත්තා විහරන්ති. සෙය්‍යථිදං – න ත්වං ඉමං ධම්මවිනයං ආජානාසි, අහං ඉමං ධම්මවිනයං ආජානාමි, කිං ත්වං ඉමං ධම්මවිනයං ආජානිස්සසි, මිච්ඡා පටිපන්නො ත්වමසි, අහමස්මි සම්මා පටිපන්නො, සහිතං මෙ, අසහිතං තෙ, පුරෙ වචනීයං පච්ඡා අවච, පච්ඡා වචනීයං පුරෙ අවච, අධිචිණ්ණං තෙ විපරාවත්තං, ආරොපිතො තෙ වාදො, නිග්ගහිතො ත්වමසි, චර වාදප්පමොක්ඛාය, නිබ්බෙඨෙහි වා සචෙ පහොසීති ඉති වා ඉති එවරූපාය විග්ගාහිකකථාය පටිවිරතො හොති. ඉදම්පිස්ස හොති සීලස්මිං.

२०२. "जैसे कि कुछ पूजनीय श्रमण और ब्राह्मण, श्रद्धापूर्वक दिए गए भोजन को ग्रहण करके, इस प्रकार की विवादपूर्ण बातों में लगे रहते हैं। जैसे कि: 'तुम इस धर्म और विनय को नहीं जानते, मैं इस धर्म और विनय को जानता हूँ', 'तुम इस धर्म और विनय को क्या जानोगे?', 'तुम गलत मार्ग पर हो, मैं सही मार्ग पर हूँ', 'मेरी बात सुसंगत है, तुम्हारी असंगत है', 'जो पहले कहना चाहिए था वह तुमने बाद में कहा, और जो बाद में कहना चाहिए था वह पहले कहा', 'तुम्हारा तर्क उलट गया है', 'तुम्हारा मत खंडित हो गया है', 'तुम हार गए हो', 'अपने मत को बचाने का प्रयास करो', 'यदि सामर्थ्य है तो (मेरे तर्कों से) स्वयं को छुड़ाओ'—वह (भिक्षु) इस प्रकार की विवादपूर्ण बातों से विरत रहता है। यह भी उसके शील का हिस्सा है।"

203. ‘‘යථා වා පනෙකෙ භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා සද්ධාදෙය්‍යානි භොජනානි භුඤ්ජිත්වා තෙ එවරූපං දූතෙය්‍යපහිණගමනානුයොගං අනුයුත්තා විහරන්ති. සෙය්‍යථිදං – රඤ්ඤං, රාජමහාමත්තානං, ඛත්තියානං, බ්‍රාහ්මණානං, ගහපතිකානං, කුමාරානං – ‘ඉධ ගච්ඡ, අමුත්‍රාගච්ඡ, ඉදං හර, අමුත්‍ර ඉදං ආහරා’ති ඉති වා ඉති එවරූපා දූතෙය්‍යපහිණගමනානුයොගා පටිවිරතො හොති. ඉදම්පිස්ස හොති සීලස්මිං.

२०३. "जैसे कि कुछ पूजनीय श्रमण और ब्राह्मण, श्रद्धापूर्वक दिए गए भोजन को ग्रहण करके, इस प्रकार दूत का कार्य करने और संदेश पहुँचाने में लगे रहते हैं। जैसे कि: राजाओं, राज-महामात्रों, क्षत्रियों, ब्राह्मणों, गृहपतियों और राजकुमारों के लिए—'यहाँ जाओ, वहाँ जाओ, इसे ले जाओ, वहाँ से इसे लाओ'—वह (भिक्षु) इस प्रकार दूत का कार्य करने और संदेश पहुँचाने से विरत रहता है। यह भी उसके शील का हिस्सा है।"

204. ‘‘යථා වා පනෙකෙ භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා සද්ධාදෙය්‍යානි භොජනානි භුඤ්ජිත්වා තෙ කුහකා ච හොන්ති ලපකා ච නෙමිත්තිකා ච නිප්පෙසිකා ච ලාභෙන ලාභං නිජිගීංසිතාරො ච. ඉති එවරූපා කුහනලපනා පටිවිරතො හොති. ඉදම්පිස්ස හොති සීලස්මිං’’.

२०४. "जैसे कि कुछ पूजनीय श्रमण और ब्राह्मण, श्रद्धापूर्वक दिए गए भोजन को ग्रहण करके, पाखंडी (कुहक), चापलूसी करने वाले (लपक), निमित्त बताने वाले, लाभ के लिए दबाव डालने वाले और लाभ से लाभ की इच्छा रखने वाले होते हैं—वह (भिक्षु) इस प्रकार के पाखंड और चापलूसी से विरत रहता है। यह भी उसके शील का हिस्सा है।"

මජ්ඣිමසීලං නිට්ඨිතං.

मध्यम शील समाप्त।

මහාසීලං

महा शील

205. ‘‘යථා වා පනෙකෙ භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා සද්ධාදෙය්‍යානි භොජනානි භුඤ්ජිත්වා තෙ එවරූපාය තිරච්ඡානවිජ්ජාය මිච්ඡාජීවෙන ජීවිතං කප්පෙන්ති. සෙය්‍යථිදං – අඞ්ගං නිමිත්තං උප්පාතං සුපිනං ලක්ඛණං මූසිකච්ඡින්නං අග්ගිහොමං දබ්බිහොමං ථුසහොමං කණහොමං තණ්ඩුලහොමං සප්පිහොමං තෙලහොමං [Pg.64] මුඛහොමං ලොහිතහොමං අඞ්ගවිජ්ජා වත්ථුවිජ්ජා ඛත්තවිජ්ජා සිවවිජ්ජා භූතවිජ්ජා භූරිවිජ්ජා අහිවිජ්ජා විසවිජ්ජා විච්ඡිකවිජ්ජා මූසිකවිජ්ජා සකුණවිජ්ජා වායසවිජ්ජා පක්කජ්ඣානං සරපරිත්තාණං මිගචක්කං ඉති වා ඉති එවරූපාය තිරච්ඡානවිජ්ජාය මිච්ඡාජීවා පටිවිරතො හොති. ඉදම්පිස්ස හොති සීලස්මිං.

२०५. "जैसे कि कुछ पूजनीय श्रमण और ब्राह्मण, श्रद्धापूर्वक दिए गए भोजन को ग्रहण करके, इस प्रकार की निम्न विद्याओं (तिरिच्छान-विज्जा) और मिथ्या आजीविका से अपना जीवन निर्वाह करते हैं। जैसे कि: अंगों के लक्षण बताना, निमित्त बताना, उत्पात (बिजली गिरना आदि) का फल बताना, स्वप्न का फल बताना, शारीरिक लक्षणों को देखना, चूहों द्वारा काटे गए वस्त्रों का फल बताना, अग्नि-होम करना, कड़छी से होम करना, भूसे से होम करना, कणों (चावल के टुकड़ों) से होम करना, चावल से होम करना, घी से होम करना, तेल से होम करना, मुख से होम करना, रक्त से होम करना, अंग-विद्या, वास्तु-विद्या, राजनीति-विद्या, शांति-कर्म (भूत-प्रेत भगाना), भूत-विद्या, भू-विद्या (साँप के बिल आदि की विद्या), सर्प-विद्या, विष-विद्या, बिच्छू-विद्या, चूहा-विद्या, पक्षी-विद्या, कौआ-विद्या, आयु-विद्या, बाणों को रोकने की विद्या, मृग-चक्र (पशुओं की बोली समझना)—वह (भिक्षु) इस प्रकार की निम्न विद्याओं और मिथ्या आजीविका से विरत रहता है। यह भी उसके शील का हिस्सा है।"

206. ‘‘යථා වා පනෙකෙ භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා සද්ධාදෙය්‍යානි භොජනානි භුඤ්ජිත්වා තෙ එවරූපාය තිරච්ඡානවිජ්ජාය මිච්ඡාජීවෙන ජීවිතං කප්පෙන්ති. සෙය්‍යථිදං – මණිලක්ඛණං වත්ථලක්ඛණං දණ්ඩලක්ඛණං සත්ථලක්ඛණං අසිලක්ඛණං උසුලක්ඛණං ධනුලක්ඛණං ආවුධලක්ඛණං ඉත්ථිලක්ඛණං පුරිසලක්ඛණං කුමාරලක්ඛණං කුමාරිලක්ඛණං දාසලක්ඛණං දාසිලක්ඛණං හත්ථිලක්ඛණං අස්සලක්ඛණං මහිංසලක්ඛණං උසභලක්ඛණං ගොලක්ඛණං අජලක්ඛණං මෙණ්ඩලක්ඛණං කුක්කුටලක්ඛණං වට්ටකලක්ඛණං ගොධාලක්ඛණං කණ්ණිකලක්ඛණං කච්ඡපලක්ඛණං මිගලක්ඛණං ඉති වා ඉති එවරූපාය තිරච්ඡානවිජ්ජාය මිච්ඡාජීවා පටිවිරතො හොති. ඉදම්පිස්ස හොති සීලස්මිං.

२०६. "जैसे कि कुछ पूजनीय श्रमण और ब्राह्मण, श्रद्धापूर्वक दिए गए भोजन को ग्रहण करके, इस प्रकार की निम्न विद्याओं और मिथ्या आजीविका से अपना जीवन निर्वाह करते हैं। जैसे कि: मणियों के लक्षण बताना, वस्त्रों के लक्षण, दंड के लक्षण, शस्त्रों के लक्षण, तलवार के लक्षण, बाण के लक्षण, धनुष के लक्षण, आयुधों के लक्षण, स्त्रियों के लक्षण, पुरुषों के लक्षण, कुमारों के लक्षण, कुमारियों के लक्षण, दासों के लक्षण, दासियों के लक्षण, हाथियों के लक्षण, घोड़ों के लक्षण, भैंसों के लक्षण, सांडों के लक्षण, गायों के लक्षण, बकरों के लक्षण, भेड़ों के लक्षण, मुर्गों के लक्षण, बटेरों के लक्षण, गोह के लक्षण, कर्णिका (आभूषण या भवन के शिखर) के लक्षण, कछुओं के लक्षण, और मृगों (पशुओं) के लक्षण बताना—वह (भिक्षु) इस प्रकार की निम्न विद्याओं और मिथ्या आजीविका से विरत रहता है। यह भी उसके शील का हिस्सा है।"

207. ‘‘යථා වා පනෙකෙ භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා සද්ධාදෙය්‍යානි භොජනානි භුඤ්ජිත්වා තෙ එවරූපාය තිරච්ඡානවිජ්ජාය මිච්ඡාජීවෙන ජීවිතං කප්පෙන්ති. සෙය්‍යථිදං – රඤ්ඤං නිය්‍යානං භවිස්සති, රඤ්ඤං අනිය්‍යානං භවිස්සති, අබ්භන්තරානං රඤ්ඤං උපයානං භවිස්සති, බාහිරානං රඤ්ඤං අපයානං භවිස්සති, බාහිරානං රඤ්ඤං උපයානං භවිස්සති, අබ්භන්තරානං රඤ්ඤං අපයානං භවිස්සති, අබ්භන්තරානං රඤ්ඤං ජයො භවිස්සති, බාහිරානං රඤ්ඤං පරාජයො භවිස්සති, බාහිරානං රඤ්ඤං ජයො භවිස්සති, අබ්භන්තරානං රඤ්ඤං පරාජයො භවිස්සති, ඉති ඉමස්ස ජයො භවිස්සති, ඉමස්ස පරාජයො භවිස්සති ඉති වා ඉති එවරූපාය තිරච්ඡානවිජ්ජාය මිච්ඡාජීවා පටිවිරතො හොති. ඉදම්පිස්ස හොති සීලස්මිං.

२०७. "जैसे कि कुछ श्रमण और ब्राह्मण, श्रद्धापूर्वक दिए गए भोजन को ग्रहण करके, इस प्रकार की तिरच्छान-विद्या (निम्न विद्या) और मिथ्या आजीविका से अपना जीवन व्यतीत करते हैं। जैसे कि—राजाओं का प्रस्थान होगा, राजाओं का प्रस्थान नहीं होगा, आंतरिक राजाओं का आक्रमण होगा, बाहरी राजाओं का पीछे हटना होगा, बाहरी राजाओं का आक्रमण होगा, आंतरिक राजाओं का पीछे हटना होगा, आंतरिक राजाओं की विजय होगी, बाहरी राजाओं की पराजय होगी, बाहरी राजाओं की विजय होगी, आंतरिक राजाओं की पराजय होगी, इस प्रकार इस राजा की विजय होगी, उस राजा की पराजय होगी—वह इस प्रकार की तिरच्छान-विद्या और मिथ्या आजीविका से विरत रहता है। यह भी उसके शील का एक अंग है।"

208. ‘‘යථා වා පනෙකෙ භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා සද්ධාදෙය්‍යානි භොජනානි භුඤ්ජිත්වා තෙ එවරූපාය තිරච්ඡානවිජ්ජාය මිච්ඡාජීවෙන ජීවිතං කප්පෙන්ති. සෙය්‍යථිදං – චන්දග්ගාහො භවිස්සති, සූරියග්ගාහො භවිස්සති, නක්ඛත්තග්ගාහො භවිස්සති, චන්දිමසූරියානං පථගමනං භවිස්සති, චන්දිමසූරියානං උප්පථගමනං භවිස්සති, නක්ඛත්තානං පථගමනං භවිස්සති, නක්ඛත්තානං උප්පථගමනං භවිස්සති[Pg.65], උක්කාපාතො භවිස්සති, දිසාඩාහො භවිස්සති, භූමිචාලො භවිස්සති, දෙවදුද්‍රභි භවිස්සති, චන්දිමසූරියනක්ඛත්තානං උග්ගමනං ඔගමනං සංකිලෙසං වොදානං භවිස්සති, එවංවිපාකො චන්දග්ගාහො භවිස්සති, එවංවිපාකො සූරියග්ගාහො භවිස්සති, එවංවිපාකො නක්ඛත්තග්ගාහො භවිස්සති, එවංවිපාකං චන්දිමසූරියානං පථගමනං භවිස්සති, එවංවිපාකං චන්දිමසූරියානං උප්පථගමනං භවිස්සති, එවංවිපාකං නක්ඛත්තානං පථගමනං භවිස්සති, එවංවිපාකං නක්ඛත්තානං උප්පථගමනං භවිස්සති, එවංවිපාකො උක්කාපාතො භවිස්සති, එවංවිපාකො දිසාඩාහො භවිස්සති, එවංවිපාකො භූමිචාලො භවිස්සති, එවංවිපාකො දෙවදුද්‍රභි භවිස්සති, එවංවිපාකං චන්දිමසූරියනක්ඛත්තානං උග්ගමනං ඔගමනං සංකිලෙසං වොදානං භවිස්සති ඉති වා ඉති එවරූපාය තිරච්ඡානවිජ්ජාය මිච්ඡාජීවා පටිවිරතො හොති. ඉදම්පිස්ස හොති සීලස්මිං.

२०८. "जैसे कि कुछ श्रमण और ब्राह्मण, श्रद्धापूर्वक दिए गए भोजन को ग्रहण करके, इस प्रकार की तिरच्छान-विद्या और मिथ्या आजीविका से अपना जीवन व्यतीत करते हैं। जैसे कि—चन्द्रग्रहण होगा, सूर्यग्रहण होगा, नक्षत्र-ग्रहण होगा, चन्द्रमा और सूर्य का सही मार्ग पर चलना होगा, चन्द्रमा और सूर्य का गलत मार्ग पर चलना होगा, नक्षत्रों का सही मार्ग पर चलना होगा, नक्षत्रों का गलत मार्ग पर चलना होगा, उल्कापात होगा, दिशाओं में लालिमा (दाह) होगी, भूकम्प होगा, बादलों का गरजना होगा, चन्द्रमा, सूर्य और नक्षत्रों का उदय, अस्त, धुंधलापन और निर्मलता होगी; चन्द्रग्रहण का ऐसा फल होगा, सूर्यग्रहण का ऐसा फल होगा, नक्षत्र-ग्रहण का ऐसा फल होगा, चन्द्रमा और सूर्य के सही मार्ग पर चलने का ऐसा फल होगा, चन्द्रमा और सूर्य के गलत मार्ग पर चलने का ऐसा फल होगा, नक्षत्रों के सही मार्ग पर चलने का ऐसा फल होगा, नक्षत्रों के गलत मार्ग पर चलने का ऐसा फल होगा, उल्कापात का ऐसा फल होगा, दिशाओं की लालिमा का ऐसा फल होगा, भूकम्प का ऐसा फल होगा, बादलों के गरजने का ऐसा फल होगा, चन्द्रमा, सूर्य और नक्षत्रों के उदय, अस्त, धुंधलापन और निर्मलता का ऐसा फल होगा—वह इस प्रकार की तिरच्छान-विद्या और मिथ्या आजीविका से विरत रहता है। यह भी उसके शील का एक अंग है।"

209. ‘‘යථා වා පනෙකෙ භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා සද්ධාදෙය්‍යානි භොජනානි භුඤ්ජිත්වා තෙ එවරූපාය තිරච්ඡානවිජ්ජාය මිච්ඡාජීවෙන ජීවිතං කප්පෙන්ති. සෙය්‍යථිදං – සුවුට්ඨිකා භවිස්සති, දුබ්බුට්ඨිකා භවිස්සති, සුභික්ඛං භවිස්සති, දුබ්භික්ඛං භවිස්සති, ඛෙමං භවිස්සති, භයං භවිස්සති, රොගො භවිස්සති, ආරොග්‍යං භවිස්සති, මුද්දා, ගණනා, සඞ්ඛානං, කාවෙය්‍යං, ලොකායතං ඉති වා ඉති එවරූපාය තිරච්ඡානවිජ්ජාය මිච්ඡාජීවා පටිවිරතො හොති. ඉදම්පිස්ස හොති සීලස්මිං.

२०९. "जैसे कि कुछ श्रमण और ब्राह्मण, श्रद्धापूर्वक दिए गए भोजन को ग्रहण करके, इस प्रकार की तिरच्छान-विद्या और मिथ्या आजीविका से अपना जीवन व्यतीत करते हैं। जैसे कि—अच्छी वर्षा होगी, अकाल पड़ेगा, सुभिक्ष (भोजन की प्रचुरता) होगा, दुर्भिक्ष (अकाल) होगा, सुरक्षा होगी, भय होगा, रोग होगा, आरोग्य होगा; मुद्रा (अंगुलियों से गणना), गणना (हिसाब-किताब), सांख्य (अंकगणित), काव्य-रचना, लोकायत (तर्कशास्त्र)—वह इस प्रकार की तिरच्छान-विद्या और मिथ्या आजीविका से विरत रहता है। यह भी उसके शील का एक अंग है।"

210. ‘‘යථා වා පනෙකෙ භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා සද්ධාදෙය්‍යානි භොජනානි භුඤ්ජිත්වා තෙ එවරූපාය තිරච්ඡානවිජ්ජාය මිච්ඡාජීවෙන ජීවිතං කප්පෙන්ති. සෙය්‍යථිදං – ආවාහනං විවාහනං සංවරණං විවරණං සඞ්කිරණං විකිරණං සුභගකරණං දුබ්භගකරණං විරුද්ධගබ්භකරණං ජිව්හානිබන්ධනං හනුසංහනනං හත්ථාභිජප්පනං හනුජප්පනං කණ්ණජප්පනං ආදාසපඤ්හං කුමාරිකපඤ්හං දෙවපඤ්හං ආදිච්චුපට්ඨානං මහතුපට්ඨානං අබ්භුජ්ජලනං සිරිව්හායනං ඉති වා ඉති එවරූපාය තිරච්ඡානවිජ්ජාය මිච්ඡාජීවා පටිවිරතො හොති. ඉදම්පිස්ස හොති සීලස්මිං.

२१०. "जैसे कि कुछ श्रमण और ब्राह्मण, श्रद्धापूर्वक दिए गए भोजन को ग्रहण करके, इस प्रकार की तिरच्छान-विद्या और मिथ्या आजीविका से अपना जीवन व्यतीत करते हैं। जैसे कि—विवाह कराना, कन्या देना, सगाई कराना, सम्बन्ध-विच्छेद कराना, धन का संचय कराना, धन का व्यय कराना, सौभाग्य बढ़ाना, दुर्भाग्य बढ़ाना, गर्भ की रक्षा करना, जिह्वा को कीलित करना, जबड़े को कीलित करना, हाथों को मन्त्र से वश में करना, कानों को मन्त्र से वश में करना, दर्पण में प्रश्न पूछना (देव-आवाहन), कुमारी के शरीर में देव-आवाहन करके प्रश्न पूछना, दासी के शरीर में देव-आवाहन करके प्रश्न पूछना, सूर्य की उपासना करना, महाब्रह्मा की उपासना करना, मुख से अग्नि निकालना, श्री (लक्ष्मी) का आवाहन करना—वह इस प्रकार की तिरच्छान-विद्या और मिथ्या आजीविका से विरत रहता है। यह भी उसके शील का एक अंग है।"

211. ‘‘යථා වා පනෙකෙ භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා සද්ධාදෙය්‍යානි භොජනානි භුඤ්ජිත්වා තෙ එවරූපාය තිරච්ඡානවිජ්ජාය මිච්ඡාජීවෙන ජීවිතං කප්පෙන්ති[Pg.66]. සෙය්‍යථිදං – සන්තිකම්මං පණිධිකම්මං භූතකම්මං භූරිකම්මං වස්සකම්මං වොස්සකම්මං වත්ථුකම්මං වත්ථුපරිකම්මං ආචමනං න්හාපනං ජුහනං වමනං විරෙචනං උද්ධංවිරෙචනං අධොවිරෙචනං සීසවිරෙචනං කණ්ණතෙලං නෙත්තතප්පනං නත්ථුකම්මං අඤ්ජනං පච්චඤ්ජනං සාලාකියං සල්ලකත්තියං දාරකතිකිච්ඡා, මූලභෙසජ්ජානං අනුප්පදානං, ඔසධීනං පටිමොක්ඛො ඉති වා ඉති එවරූපාය තිරච්ඡානවිජ්ජාය මිච්ඡාජීවා පටිවිරතො හොති. ඉදම්පිස්ස හොති සීලස්මිං.

२११. "जैसे कि कुछ श्रमण और ब्राह्मण, श्रद्धापूर्वक दिए गए भोजन को ग्रहण करके, इस प्रकार की तिरच्छान-विद्या और मिथ्या आजीविका से अपना जीवन व्यतीत करते हैं। जैसे कि—शान्ति-कर्म करना, बलि-कर्म करना, भूत-विद्या, भू-विद्या (मिट्टी के घर में रहकर सीखी विद्या), नपुंसक को पुरुष बनाना, पुरुष को नपुंसक बनाना, वास्तु-विद्या, वास्तु-परिकर्म, आचमन कराना, स्नान कराना, अग्नि-होत्र करना, वमन कराना, विरेचन कराना, ऊपर से विरेचन, नीचे से विरेचन, सिर का विरेचन, कान का तेल, आँख का तर्पण, नस्य-कर्म, अंजन लगाना, प्रत्यंजन लगाना, शलाका-कर्म (आँख का ऑपरेशन), शल्य-चिकित्सा, बाल-चिकित्सा, मूल-औषधियों को देना, औषधियों का प्रयोग और उन्हें हटाना—वह इस प्रकार की तिरच्छान-विद्या और मिथ्या आजीविका से विरत रहता है। यह भी उसके शील का एक अंग है।"

212. ‘‘ස ඛො සො, මහාරාජ, භික්ඛු එවං සීලසම්පන්නො න කුතොචි භයං සමනුපස්සති, යදිදං සීලසංවරතො. සෙය්‍යථාපි – මහාරාජ, රාජා ඛත්තියො මුද්ධාභිසිත්තො නිහතපච්චාමිත්තො න කුතොචි භයං සමනුපස්සති, යදිදං පච්චත්ථිකතො; එවමෙව ඛො, මහාරාජ, භික්ඛු එවං සීලසම්පන්නො න කුතොචි භයං සමනුපස්සති, යදිදං සීලසංවරතො. සො ඉමිනා අරියෙන සීලක්ඛන්ධෙන සමන්නාගතො අජ්ඣත්තං අනවජ්ජසුඛං පටිසංවෙදෙති. එවං ඛො, මහාරාජ, භික්ඛු සීලසම්පන්නො හොති.

२१२. "महाराज! वह शील-सम्पन्न भिक्षु, शील-संवर के कारण किसी भी दिशा से भय नहीं देखता। महाराज! जैसे कोई क्षत्रिय राजा, जिसका अभिषेक हो चुका है और जिसके शत्रु पराजित हो चुके हैं, वह शत्रुओं की ओर से किसी भी प्रकार का भय नहीं देखता; इसी प्रकार महाराज! शील-सम्पन्न भिक्षु शील-संवर के कारण कहीं से भी भय नहीं देखता। वह इस आर्य शील-स्कन्ध से युक्त होकर अपने भीतर निर्दोष सुख का अनुभव करता है। महाराज! इस प्रकार भिक्षु शील-सम्पन्न होता है।"

මහාසීලං නිට්ඨිතං.

महाशील समाप्त।

ඉන්ද්‍රියසංවරො

इन्द्रिय-संवर

213. ‘‘කථඤ්ච, මහාරාජ, භික්ඛු ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරො හොති? ඉධ, මහාරාජ, භික්ඛු චක්ඛුනා රූපං දිස්වා න නිමිත්තග්ගාහී හොති නානුබ්‍යඤ්ජනග්ගාහී. යත්වාධිකරණමෙනං චක්ඛුන්ද්‍රියං අසංවුතං විහරන්තං අභිජ්ඣා දොමනස්සා පාපකා අකුසලා ධම්මා අන්වාස්සවෙය්‍යුං, තස්ස සංවරාය පටිපජ්ජති, රක්ඛති චක්ඛුන්ද්‍රියං, චක්ඛුන්ද්‍රියෙ සංවරං ආපජ්ජති. සොතෙන සද්දං සුත්වා…පෙ… ඝානෙන ගන්ධං ඝායිත්වා…පෙ… ජිව්හාය රසං සායිත්වා…පෙ… කායෙන ඵොට්ඨබ්බං ඵුසිත්වා…පෙ… මනසා ධම්මං විඤ්ඤාය න නිමිත්තග්ගාහී හොති නානුබ්‍යඤ්ජනග්ගාහී. යත්වාධිකරණමෙනං මනින්ද්‍රියං අසංවුතං විහරන්තං අභිජ්ඣා දොමනස්සා පාපකා අකුසලා ධම්මා අන්වාස්සවෙය්‍යුං, තස්ස සංවරාය පටිපජ්ජති, රක්ඛති මනින්ද්‍රියං, මනින්ද්‍රියෙ සංවරං ආපජ්ජති. සො ඉමිනා අරියෙන ඉන්ද්‍රියසංවරෙන සමන්නාගතො අජ්ඣත්තං අබ්‍යාසෙකසුඛං පටිසංවෙදෙති. එවං ඛො, මහාරාජ, භික්ඛු ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරො හොති.

२१३. “महाराज, भिक्षु इंद्रियों में सुरक्षित द्वारों वाला (इंद्रिय संवर युक्त) कैसे होता है? महाराज, यहाँ भिक्षु आँखों से रूप देखकर न तो उसके सामान्य लक्षणों (निमित्त) को ग्रहण करता है और न ही उसके विवरणों (अनुव्यंजन) को। क्योंकि यदि वह चक्षु-इंद्रिय को असंयत रखकर विहार करे, तो लोभ (अभिध्या) और शोक (दौर्मनस्य) जैसे पापी अकुशल धर्म उसे प्रभावित कर सकते हैं, इसलिए वह उसके संवर (संयम) के लिए प्रतिपन्न होता है, चक्षु-इंद्रिय की रक्षा करता है और चक्षु-इंद्रिय में संवर प्राप्त करता है। कान से शब्द सुनकर... नाक से गंध सूंघकर... जीभ से रस चखकर... शरीर से स्पर्श का अनुभव कर... मन से धर्म (विचार) जानकर न तो वह निमित्तग्राही होता है और न ही अनुव्यंजनग्राही। क्योंकि यदि वह मन-इंद्रिय को असंयत रखकर विहार करे, तो लोभ और शोक जैसे पापी अकुशल धर्म उसे प्रभावित कर सकते हैं, इसलिए वह उसके संवर के लिए प्रतिपन्न होता है, मन-इंद्रिय की रक्षा करता है और मन-इंद्रिय में संवर प्राप्त करता है। वह इस आर्य इंद्रिय-संवर से युक्त होकर अपने भीतर निष्कलंक (अव्यासेक) सुख का अनुभव करता है। महाराज, इस प्रकार भिक्षु इंद्रियों में सुरक्षित द्वारों वाला होता है।”

සතිසම්පජඤ්ඤං

सति-सम्पजन्य (स्मृति और सम्प्रजन्य)

214. ‘‘කථඤ්ච[Pg.67], මහාරාජ, භික්ඛු සතිසම්පජඤ්ඤෙන සමන්නාගතො හොති? ඉධ, මහාරාජ, භික්ඛු අභික්කන්තෙ පටික්කන්තෙ සම්පජානකාරී හොති, ආලොකිතෙ විලොකිතෙ සම්පජානකාරී හොති, සමිඤ්ජිතෙ පසාරිතෙ සම්පජානකාරී හොති, සඞ්ඝාටිපත්තචීවරධාරණෙ සම්පජානකාරී හොති, අසිතෙ පීතෙ ඛායිතෙ සායිතෙ සම්පජානකාරී හොති, උච්චාරපස්සාවකම්මෙ සම්පජානකාරී හොති, ගතෙ ඨිතෙ නිසින්නෙ සුත්තෙ ජාගරිතෙ භාසිතෙ තුණ්හීභාවෙ සම්පජානකාරී හොති. එවං ඛො, මහාරාජ, භික්ඛු සතිසම්පජඤ්ඤෙන සමන්නාගතො හොති.

२१४. “महाराज, भिक्षु स्मृति और सम्प्रजन्य (सति-सम्पजन्य) से युक्त कैसे होता है? महाराज, यहाँ भिक्षु आगे बढ़ने और पीछे हटने में सम्प्रजन्यपूर्वक कार्य करने वाला (सम्पजानकारी) होता है; सामने देखने और इधर-उधर देखने में सम्पजानकारी होता है; (अंगों को) सिकोड़ने और फैलाने में सम्पजानकारी होता है; संघाटी, पात्र और चीवर धारण करने में सम्पजानकारी होता है; खाने, पीने, चबाने और चखने में सम्पजानकारी होता है; मल-मूत्र त्यागने के कार्य में सम्पजानकारी होता है; चलने, खड़े होने, बैठने, सोने, जागने, बोलने और मौन रहने में सम्पजानकारी होता है। महाराज, इस प्रकार भिक्षु सति-सम्पजन्य से युक्त होता है।”

සන්තොසො

संतोष

215. ‘‘කථඤ්ච, මහාරාජ, භික්ඛු සන්තුට්ඨො හොති? ඉධ, මහාරාජ, භික්ඛු සන්තුට්ඨො හොති කායපරිහාරිකෙන චීවරෙන, කුච්ඡිපරිහාරිකෙන පිණ්ඩපාතෙන. සො යෙන යෙනෙව පක්කමති, සමාදායෙව පක්කමති. සෙය්‍යථාපි, මහාරාජ, පක්ඛී සකුණො යෙන යෙනෙව ඩෙති, සපත්තභාරොව ඩෙති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, භික්ඛු සන්තුට්ඨො හොති කායපරිහාරිකෙන චීවරෙන කුච්ඡිපරිහාරිකෙන පිණ්ඩපාතෙන. සො යෙන යෙනෙව පක්කමති, සමාදායෙව පක්කමති. එවං ඛො, මහාරාජ, භික්ඛු සන්තුට්ඨො හොති.

२१५. “महाराज, भिक्षु संतुष्ट कैसे होता है? महाराज, यहाँ भिक्षु शरीर की रक्षा के लिए चीवर से और पेट की रक्षा के लिए पिंडपात (भिक्षा) से संतुष्ट होता है। वह जहाँ कहीं भी जाता है, अपने साथ (मात्र अपनी आवश्यक वस्तुएं) लेकर ही जाता है। महाराज, जैसे पंखों वाला पक्षी जहाँ कहीं भी उड़ता है, अपने पंखों के भार के साथ ही उड़ता है; ठीक वैसे ही महाराज, भिक्षु शरीर की रक्षा के लिए चीवर से और पेट की रक्षा के लिए पिंडपात से संतुष्ट होता है। वह जहाँ कहीं भी जाता है, अपने साथ लेकर ही जाता है। महाराज, इस प्रकार भिक्षु संतुष्ट होता है।”

නීවරණප්පහානං

नीवरणों का प्रहाण (निवारणों का त्याग)

216. ‘‘සො ඉමිනා ච අරියෙන සීලක්ඛන්ධෙන සමන්නාගතො, ඉමිනා ච අරියෙන ඉන්ද්‍රියසංවරෙන සමන්නාගතො, ඉමිනා ච අරියෙන සතිසම්පජඤ්ඤෙන සමන්නාගතො, ඉමාය ච අරියාය සන්තුට්ඨියා සමන්නාගතො, විවිත්තං සෙනාසනං භජති අරඤ්ඤං රුක්ඛමූලං පබ්බතං කන්දරං ගිරිගුහං සුසානං වනපත්ථං අබ්භොකාසං පලාලපුඤ්ජං. සො පච්ඡාභත්තං පිණ්ඩපාතප්පටික්කන්තො නිසීදති පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා උජුං කායං පණිධාය පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්වා.

२१६. “वह इस आर्य शील-स्कंध से युक्त होकर, इस आर्य इंद्रिय-संवर से युक्त होकर, इस आर्य सति-सम्पजन्य से युक्त होकर और इस आर्य संतोष से युक्त होकर किसी विविक्त (एकांत) शयनासन का सेवन करता है—जैसे वन, वृक्ष की जड़, पर्वत, कंदरा, गिरि-गुहा, श्मशान, वन-प्रस्थ (जंगल का विस्तार), खुला आकाश या पुआल का ढेर। वह भोजन के पश्चात पिंडपात से लौटकर, पालथी मारकर (पल्लंक लगाकर), शरीर को सीधा रखकर और सम्मुख स्मृति को उपस्थित कर बैठता है।”

217. ‘‘සො අභිජ්ඣං ලොකෙ පහාය විගතාභිජ්ඣෙන චෙතසා විහරති, අභිජ්ඣාය චිත්තං පරිසොධෙති. බ්‍යාපාදපදොසං පහාය අබ්‍යාපන්නචිත්තො [Pg.68] විහරති සබ්බපාණභූතහිතානුකම්පී, බ්‍යාපාදපදොසා චිත්තං පරිසොධෙති. ථිනමිද්ධං පහාය විගතථිනමිද්ධො විහරති ආලොකසඤ්ඤී, සතො සම්පජානො, ථිනමිද්ධා චිත්තං පරිසොධෙති. උද්ධච්චකුක්කුච්චං පහාය අනුද්ධතො විහරති, අජ්ඣත්තං වූපසන්තචිත්තො, උද්ධච්චකුක්කුච්චා චිත්තං පරිසොධෙති. විචිකිච්ඡං පහාය තිණ්ණවිචිකිච්ඡො විහරති, අකථංකථී කුසලෙසු ධම්මෙසු, විචිකිච්ඡාය චිත්තං පරිසොධෙති.

२१७. “वह लोक में लोभ (अभिध्या) को त्यागकर लोभ-रहित चित्त से विहार करता है, लोभ से चित्त को शुद्ध करता है। व्यापाद (द्वेष) और दोष को त्यागकर व्यापाद-रहित चित्त वाला होकर विहार करता है और समस्त प्राणी-भूतों के प्रति हित और अनुकम्पा रखने वाला होता है; वह व्यापाद और दोष से चित्त को शुद्ध करता है। स्त्यान-मृद्ध (आलस्य और तंद्रा) को त्यागकर स्त्यान-मृद्ध से रहित होकर विहार करता है; वह आलोक-संज्ञा (प्रकाश का बोध) वाला, स्मृतिवान और सम्प्रजन्ययुक्त होता है; वह स्त्यान-मृद्ध से चित्त को शुद्ध करता है। औद्धत्य-कौकृत्य (उद्धतपन और पश्चाताप) को त्यागकर वह अनुद्धत होकर विहार करता है, उसका चित्त भीतर से शांत होता है; वह औद्धत्य-कौकृत्य से चित्त को शुद्ध करता है। विचिकित्सा (संदेह) को त्यागकर वह विचिकित्सा को पार कर चुका होता है और कुशल धर्मों के विषय में संशय-रहित होकर विहार करता है; वह विचिकित्सा से चित्त को शुद्ध करता है।”

218. ‘‘සෙය්‍යථාපි, මහාරාජ, පුරිසො ඉණං ආදාය කම්මන්තෙ පයොජෙය්‍ය. තස්ස තෙ කම්මන්තා සමිජ්ඣෙය්‍යුං. සො යානි ච පොරාණානි ඉණමූලානි, තානි ච බ්‍යන්තිං කරෙය්‍ය, සියා චස්ස උත්තරිං අවසිට්ඨං දාරභරණාය. තස්ස එවමස්ස – ‘අහං ඛො පුබ්බෙ ඉණං ආදාය කම්මන්තෙ පයොජෙසිං. තස්ස මෙ තෙ කම්මන්තා සමිජ්ඣිංසු. සොහං යානි ච පොරාණානි ඉණමූලානි, තානි ච බ්‍යන්තිං අකාසිං, අත්ථි ච මෙ උත්තරිං අවසිට්ඨං දාරභරණායා’ති. සො තතොනිදානං ලභෙථ පාමොජ්ජං, අධිගච්ඡෙය්‍ය සොමනස්සං.

२१८. “महाराज, जैसे कोई मनुष्य ऋण (कर्ज) लेकर अपने कार्यों (व्यापार) में लगाए। उसके वे कार्य सफल हो जाएं। वह उन पुराने ऋणों को चुकता कर दे और उसके पास अपनी पत्नी और बच्चों के भरण-पोषण के लिए अतिरिक्त धन बच जाए। उसे ऐसा विचार आए—'मैंने पहले ऋण लेकर कार्यों में लगाया था। मेरे वे कार्य सफल हुए। मैंने उन पुराने ऋणों को चुकता कर दिया है और अब मेरे पास परिवार के भरण-पोषण के लिए अतिरिक्त धन शेष है।' वह उस कारण से प्रमोद (प्रसन्नता) प्राप्त करेगा और सौमनस्य (हर्ष) का अनुभव करेगा।”

219. ‘‘සෙය්‍යථාපි, මහාරාජ, පුරිසො ආබාධිකො අස්ස දුක්ඛිතො බාළ්හගිලානො; භත්තඤ්චස්ස නච්ඡාදෙය්‍ය, න චස්ස කායෙ බලමත්තා. සො අපරෙන සමයෙන තම්හා ආබාධා මුච්චෙය්‍ය; භත්තං චස්ස ඡාදෙය්‍ය, සියා චස්ස කායෙ බලමත්තා. තස්ස එවමස්ස – ‘අහං ඛො පුබ්බෙ ආබාධිකො අහොසිං දුක්ඛිතො බාළ්හගිලානො; භත්තඤ්ච මෙ නච්ඡාදෙසි, න ච මෙ ආසි කායෙ බලමත්තා. සොම්හි එතරහි තම්හා ආබාධා මුත්තො; භත්තඤ්ච මෙ ඡාදෙති, අත්ථි ච මෙ කායෙ බලමත්තා’ති. සො තතොනිදානං ලභෙථ පාමොජ්ජං, අධිගච්ඡෙය්‍ය සොමනස්සං.

२१९. “महाराज, जैसे कोई मनुष्य बीमार हो, दुखी हो और गंभीर रूप से रुग्ण हो; उसे भोजन अच्छा न लगे और उसके शरीर में बल न हो। कुछ समय बाद वह उस बीमारी से मुक्त हो जाए; उसे भोजन अच्छा लगने लगे और उसके शरीर में बल आ जाए। उसे ऐसा विचार आए—'मैं पहले बीमार, दुखी और गंभीर रूप से रुग्ण था; मुझे भोजन अच्छा नहीं लगता था और मेरे शरीर में बल नहीं था। अब मैं उस बीमारी से मुक्त हूँ; मुझे भोजन अच्छा लगता है और मेरे शरीर में बल है।' वह उस कारण से प्रमोद प्राप्त करेगा और सौमनस्य का अनुभव करेगा।”

220. ‘‘සෙය්‍යථාපි, මහාරාජ, පුරිසො බන්ධනාගාරෙ බද්ධො අස්ස. සො අපරෙන සමයෙන තම්හා බන්ධනාගාරා මුච්චෙය්‍ය සොත්ථිනා අබ්භයෙන, න චස්ස කිඤ්චි භොගානං වයො. තස්ස එවමස්ස – ‘අහං ඛො පුබ්බෙ බන්ධනාගාරෙ බද්ධො අහොසිං, සොම්හි එතරහි තම්හා බන්ධනාගාරා මුත්තො [Pg.69] සොත්ථිනා අබ්භයෙන. නත්ථි ච මෙ කිඤ්චි භොගානං වයො’ති. සො තතොනිදානං ලභෙථ පාමොජ්ජං, අධිගච්ඡෙය්‍ය සොමනස්සං.

२२०. “महाराज, जैसे कोई पुरुष कारागार में बंद हो। वह कुछ समय बाद उस कारागार से सुरक्षित और बिना किसी धन-हानि के मुक्त हो जाए। उसे ऐसा विचार आए— ‘मैं पहले कारागार में बंद था, अब मैं उस कारागार से सुरक्षित और बिना किसी धन-हानि के मुक्त हूँ। मेरी संपत्ति का थोड़ा भी विनाश नहीं हुआ है।’ वह उस कारण से प्रमोद (प्रसन्नता) प्राप्त करे और सौमनस्य (हर्ष) का अनुभव करे।

221. ‘‘සෙය්‍යථාපි, මහාරාජ, පුරිසො දාසො අස්ස අනත්තාධීනො පරාධීනො න යෙනකාමංගමො. සො අපරෙන සමයෙන තම්හා දාසබ්‍යා මුච්චෙය්‍ය අත්තාධීනො අපරාධීනො භුජිස්සො යෙනකාමංගමො. තස්ස එවමස්ස – ‘අහං ඛො පුබ්බෙ දාසො අහොසිං අනත්තාධීනො පරාධීනො න යෙනකාමංගමො. සොම්හි එතරහි තම්හා දාසබ්‍යා මුත්තො අත්තාධීනො අපරාධීනො භුජිස්සො යෙනකාමංගමො’ති. සො තතොනිදානං ලභෙථ පාමොජ්ජං, අධිගච්ඡෙය්‍ය සොමනස්සං.

२२१. “महाराज, जैसे कोई पुरुष दास हो, जो अपने अधीन न हो, दूसरों के अधीन हो और अपनी इच्छानुसार कहीं जा न सकता हो। वह कुछ समय बाद उस दासता से मुक्त हो जाए, अपने अधीन हो जाए, दूसरों के अधीन न रहे, स्वतंत्र हो जाए और अपनी इच्छानुसार कहीं भी जा सके। उसे ऐसा विचार आए— ‘मैं पहले दास था, अपने अधीन नहीं था, दूसरों के अधीन था और अपनी इच्छानुसार कहीं जा नहीं सकता था। अब मैं उस दासता से मुक्त हूँ, अपने अधीन हूँ, दूसरों के अधीन नहीं हूँ, स्वतंत्र हूँ और अपनी इच्छानुसार कहीं भी जा सकता हूँ।’ वह उस कारण से प्रमोद प्राप्त करे और सौमनस्य का अनुभव करे।

222. ‘‘සෙය්‍යථාපි, මහාරාජ, පුරිසො සධනො සභොගො කන්තාරද්ධානමග්ගං පටිපජ්ජෙය්‍ය දුබ්භික්ඛං සප්පටිභයං. සො අපරෙන සමයෙන තං කන්තාරං නිත්ථරෙය්‍ය සොත්ථිනා, ගාමන්තං අනුපාපුණෙය්‍ය ඛෙමං අප්පටිභයං. තස්ස එවමස්ස – ‘අහං ඛො පුබ්බෙ සධනො සභොගො කන්තාරද්ධානමග්ගං පටිපජ්ජිං දුබ්භික්ඛං සප්පටිභයං. සොම්හි එතරහි තං කන්තාරං නිත්ථිණ්ණො සොත්ථිනා, ගාමන්තං අනුප්පත්තො ඛෙමං අප්පටිභය’න්ති. සො තතොනිදානං ලභෙථ පාමොජ්ජං, අධිගච්ඡෙය්‍ය සොමනස්සං.

२२२. “महाराज, जैसे कोई धनवान और ऐश्वर्यवान पुरुष किसी ऐसे लंबे मरुस्थल के मार्ग पर चले जहाँ भोजन का अभाव हो और जो भयावह हो। वह कुछ समय बाद उस मरुस्थल को सुरक्षित पार कर ले और किसी सुरक्षित एवं निर्भय गाँव में पहुँच जाए। उसे ऐसा विचार आए— ‘मैं पहले धनवान और ऐश्वर्यवान होकर भी उस मरुस्थल के मार्ग पर था जहाँ भोजन का अभाव था और जो भयावह था। अब मैं उस मरुस्थल को सुरक्षित पार कर चुका हूँ और सुरक्षित एवं निर्भय गाँव में पहुँच गया हूँ।’ वह उस कारण से प्रमोद प्राप्त करे और सौमनस्य का अनुभव करे।

223. ‘‘එවමෙව ඛො, මහාරාජ, භික්ඛු යථා ඉණං යථා රොගං යථා බන්ධනාගාරං යථා දාසබ්‍යං යථා කන්තාරද්ධානමග්ගං, එවං ඉමෙ පඤ්ච නීවරණෙ අප්පහීනෙ අත්තනි සමනුපස්සති.

२२३. “महाराज, इसी प्रकार भिक्षु इन पाँच नीवरणों को, जब वे प्रहीण (त्यागे हुए) न हों, अपने भीतर ऋण के समान, रोग के समान, कारागार के समान, दासता के समान और मरुस्थल के दुर्गम मार्ग के समान देखता है।

224. ‘‘සෙය්‍යථාපි, මහාරාජ, යථා ආණණ්‍යං යථා ආරොග්‍යං යථා බන්ධනාමොක්ඛං යථා භුජිස්සං යථා ඛෙමන්තභූමිං; එවමෙව ඛො, මහාරාජ, භික්ඛු ඉමෙ පඤ්ච නීවරණෙ පහීනෙ අත්තනි සමනුපස්සති.

२२४. “महाराज, जैसे ऋण-मुक्ति, आरोग्य, कारागार से मुक्ति, स्वतंत्रता और सुरक्षित भूमि होती है; वैसे ही महाराज, भिक्षु इन पाँच नीवरणों को अपने भीतर प्रहीण (त्यागा हुआ) देखता है।

225. ‘‘තස්සිමෙ පඤ්ච නීවරණෙ පහීනෙ අත්තනි සමනුපස්සතො පාමොජ්ජං ජායති, පමුදිතස්ස පීති ජායති, පීතිමනස්ස කායො පස්සම්භති, පස්සද්ධකායො සුඛං වෙදෙති, සුඛිනො චිත්තං සමාධියති.

२२५. “इन पाँच नीवरणों को अपने भीतर प्रहीण देख उसे प्रमोद उत्पन्न होता है; प्रमुदित होने पर प्रीति उत्पन्न होती है; प्रीति-युक्त मन वाले का काय (शरीर) शांत हो जाता है; शांत काय वाला सुख का अनुभव करता है; और सुखी पुरुष का चित्त समाहित हो जाता है।

පඨමජ්ඣානං

प्रथम ध्यान

226. ‘‘සො විවිච්චෙව කාමෙහි, විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහි සවිතක්කං සවිචාරං විවෙකජං පීතිසුඛං පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. සො ඉමමෙව [Pg.70] කායං විවෙකජෙන පීතිසුඛෙන අභිසන්දෙති පරිසන්දෙති පරිපූරෙති පරිප්ඵරති, නාස්ස කිඤ්චි සබ්බාවතො කායස්ස විවෙකජෙන පීතිසුඛෙන අප්ඵුටං හොති.

२२६. “वह काम-भोगों से विलग होकर, अकुशल धर्मों से विलग होकर, वितर्क और विचार सहित, विवेक (नीवरणों से अलगाव) से उत्पन्न प्रीति और सुख वाले प्रथम ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है। वह इसी काय को विवेक-ज (विवेक से उत्पन्न) प्रीति और सुख से सराबोर करता है, परिपूर्ण करता है, भर देता है और व्याप्त कर देता है; उसके समस्त शरीर का कोई भी भाग विवेक-ज प्रीति और सुख से अछूता नहीं रहता।

227. ‘‘සෙය්‍යථාපි, මහාරාජ, දක්ඛො න්හාපකො වා න්හාපකන්තෙවාසී වා කංසථාලෙ න්හානීයචුණ්ණානි ආකිරිත්වා උදකෙන පරිප්ඵොසකං පරිප්ඵොසකං සන්නෙය්‍ය, සායං න්හානීයපිණ්ඩි ස්නෙහානුගතා ස්නෙහපරෙතා සන්තරබාහිරා ඵුටා ස්නෙහෙන, න ච පග්ඝරණී; එවමෙව ඛො, මහාරාජ, භික්ඛු ඉමමෙව කායං විවෙකජෙන පීතිසුඛෙන අභිසන්දෙති පරිසන්දෙති පරිපූරෙති පරිප්ඵරති, නාස්ස කිඤ්චි සබ්බාවතො කායස්ස විවෙකජෙන පීතිසුඛෙන අප්ඵුටං හොති. ඉදම්පි ඛො, මහාරාජ, සන්දිට්ඨිකං සාමඤ්ඤඵලං පුරිමෙහි සන්දිට්ඨිකෙහි සාමඤ්ඤඵලෙහි අභික්කන්තතරඤ්ච පණීතතරඤ්ච.

२२७. “महाराज, जैसे कोई कुशल स्नान कराने वाला या उसका शिष्य किसी काँसे के पात्र में स्नान-चूर्ण (उबटन) डालकर पानी की बूंदें छिड़क-छिड़क कर उसे गूँथे, और वह स्नान-चूर्ण का पिंड स्नेह (नमी) से युक्त, स्नेह से व्याप्त, भीतर-बाहर स्नेह से सराबोर हो जाए, किंतु उससे पानी टपके नहीं; इसी प्रकार महाराज, भिक्षु इसी काय को विवेक-ज प्रीति और सुख से सराबोर करता है, परिपूर्ण करता है, भर देता है और व्याप्त कर देता है; उसके समस्त शरीर का कोई भी भाग विवेक-ज प्रीति और सुख से अछूता नहीं रहता। महाराज, यह भी प्रत्यक्ष देखा जाने वाला श्रामण्य-फल है, जो पिछले श्रामण्य-फलों की अपेक्षा अधिक उत्तम और अधिक प्रणीत है।

දුතියජ්ඣානං

द्वितीय ध्यान

228. ‘‘පුන චපරං, මහාරාජ, භික්ඛු විතක්කවිචාරානං වූපසමා අජ්ඣත්තං සම්පසාදනං චෙතසො එකොදිභාවං අවිතක්කං අවිචාරං සමාධිජං පීතිසුඛං දුතියං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. සො ඉමමෙව කායං සමාධිජෙන පීතිසුඛෙන අභිසන්දෙති පරිසන්දෙති පරිපූරෙති පරිප්ඵරති, නාස්ස කිඤ්චි සබ්බාවතො කායස්ස සමාධිජෙන පීතිසුඛෙන අප්ඵුටං හොති.

२२८. “फिर महाराज, भिक्षु वितर्क और विचार के शांत हो जाने पर, भीतर ही भीतर चित्त की प्रसन्नता और एकाग्रता युक्त, वितर्क-रहित, विचार-रहित, समाधि से उत्पन्न प्रीति और सुख वाले द्वितीय ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है। वह इसी काय को समाधि-ज (समाधि से उत्पन्न) प्रीति और सुख से सराबोर करता है, परिपूर्ण करता है, भर देता है और व्याप्त कर देता है; उसके समस्त शरीर का कोई भी भाग समाधि-ज प्रीति और सुख से अछूता नहीं रहता।

229. ‘‘සෙය්‍යථාපි, මහාරාජ, උදකරහදො ගම්භීරො උබ්භිදොදකො තස්ස නෙවස්ස පුරත්ථිමාය දිසාය උදකස්ස ආයමුඛං, න දක්ඛිණාය දිසාය උදකස්ස ආයමුඛං, න පච්ඡිමාය දිසාය උදකස්ස ආයමුඛං, න උත්තරාය දිසාය උදකස්ස ආයමුඛං, දෙවො ච න කාලෙනකාලං සම්මාධාරං අනුප්පවෙච්ඡෙය්‍ය. අථ ඛො තම්හාව උදකරහදා සීතා වාරිධාරා උබ්භිජ්ජිත්වා තමෙව උදකරහදං සීතෙන වාරිනා අභිසන්දෙය්‍ය පරිසන්දෙය්‍ය පරිපූරෙය්‍ය පරිප්ඵරෙය්‍ය, නාස්ස කිඤ්චි සබ්බාවතො උදකරහදස්ස සීතෙන වාරිනා අප්ඵුටං අස්ස. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, භික්ඛු ඉමමෙව කායං සමාධිජෙන පීතිසුඛෙන අභිසන්දෙති පරිසන්දෙති පරිපූරෙති පරිප්ඵරති, නාස්ස කිඤ්චි සබ්බාවතො කායස්ස සමාධිජෙන පීතිසුඛෙන අප්ඵුටං [Pg.71] හොති. ඉදම්පි ඛො, මහාරාජ, සන්දිට්ඨිකං සාමඤ්ඤඵලං පුරිමෙහි සන්දිට්ඨිකෙහි සාමඤ්ඤඵලෙහි අභික්කන්තතරඤ්ච පණීතතරඤ්ච.

२२९. “महाराज, जैसे कोई गहरा जलाशय हो जिसमें नीचे से जल फूटकर निकलता हो, और उसमें न पूर्व दिशा से जल आने का मार्ग हो, न दक्षिण से, न पश्चिम से और न उत्तर से; और न ही समय-समय पर मेघ वर्षा करते हों। फिर भी उस जलाशय से शीतल जल की धारा फूटकर उस जलाशय को ही शीतल जल से सराबोर कर दे, परिपूर्ण कर दे और व्याप्त कर दे; उस जलाशय का कोई भी भाग शीतल जल से अछूता न रहे। इसी प्रकार महाराज, भिक्षु इसी काय को समाधि-ज प्रीति और सुख से सराबोर करता है, परिपूर्ण करता है, भर देता है और व्याप्त कर देता है; उसके समस्त शरीर का कोई भी भाग समाधि-ज प्रीति और सुख से अछूता नहीं रहता। महाराज, यह भी प्रत्यक्ष देखा जाने वाला श्रामण्य-फल है, जो पिछले श्रामण्य-फलों की अपेक्षा अधिक उत्तम और अधिक प्रणीत है।

තතියජ්ඣානං

तृतीय ध्यान

230. ‘‘පුන චපරං, මහාරාජ, භික්ඛු පීතියා ච විරාගා උපෙක්ඛකො ච විහරති සතො සම්පජානො, සුඛඤ්ච කායෙන පටිසංවෙදෙති, යං තං අරියා ආචික්ඛන්ති – ‘උපෙක්ඛකො සතිමා සුඛවිහාරී’ති, තතියං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. සො ඉමමෙව කායං නිප්පීතිකෙන සුඛෙන අභිසන්දෙති පරිසන්දෙති පරිපූරෙති පරිප්ඵරති, නාස්ස කිඤ්චි සබ්බාවතො කායස්ස නිප්පීතිකෙන සුඛෙන අප්ඵුටං හොති.

२३०. "पुनः, महाराज! भिक्षु प्रीति के विराग से उपेक्षक (तटस्थ) होकर स्मृतिवान और संप्रजन्य (सजग) होकर विहार करता है, और काया से उस सुख का अनुभव करता है जिसके विषय में आर्य कहते हैं— 'वह उपेक्षक, स्मृतिवान और सुख-विहारी है', इस प्रकार वह तृतीय ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है। वह इसी काया को प्रीति-रहित सुख से सराबोर करता है, परिपूर्ण करता है, भर देता है और व्याप्त कर देता है; उसकी समस्त काया का कोई भी भाग उस प्रीति-रहित सुख से अछूता नहीं रहता।"

231. ‘‘සෙය්‍යථාපි, මහාරාජ, උප්පලිනියං වා පදුමිනියං වා පුණ්ඩරීකිනියං වා අප්පෙකච්චානි උප්පලානි වා පදුමානි වා පුණ්ඩරීකානි වා උදකෙ ජාතානි උදකෙ සංවඩ්ඪානි උදකානුග්ගතානි අන්තොනිමුග්ගපොසීනි, තානි යාව චග්ගා යාව ච මූලා සීතෙන වාරිනා අභිසන්නානි පරිසන්නානි පරිපූරානි පරිප්ඵුටානි, නාස්ස කිඤ්චි සබ්බාවතං උප්පලානං වා පදුමානං වා පුණ්ඩරීකානං වා සීතෙන වාරිනා අප්ඵුටං අස්ස; එවමෙව ඛො, මහාරාජ, භික්ඛු ඉමමෙව කායං නිප්පීතිකෙන සුඛෙන අභිසන්දෙති පරිසන්දෙති පරිපූරෙති පරිප්ඵරති, නාස්ස කිඤ්චි සබ්බාවතො කායස්ස නිප්පීතිකෙන සුඛෙන අප්ඵුටං හොති. ඉදම්පි ඛො, මහාරාජ, සන්දිට්ඨිකං සාමඤ්ඤඵලං පුරිමෙහි සන්දිට්ඨිකෙහි සාමඤ්ඤඵලෙහි අභික්කන්තතරඤ්ච පණීතතරඤ්ච.

२३१. "जैसे कि महाराज! किसी नीले कमलों के तालाब में, या लाल कमलों के तालाब में, या श्वेत कमलों के तालाब में, कुछ नील कमल, लाल कमल या श्वेत कमल जल में ही उत्पन्न होते हैं, जल में ही बढ़ते हैं, जल से ऊपर नहीं निकले होते, बल्कि जल के भीतर ही डूबे रहकर पोषित होते हैं; वे अपनी नोक से लेकर जड़ तक शीतल जल से सराबोर, परिपूर्ण और व्याप्त रहते हैं; उन नील, लाल या श्वेत कमलों का कोई भी भाग उस शीतल जल से अछूता नहीं रहता। इसी प्रकार, महाराज! भिक्षु इसी काया को प्रीति-रहित सुख से सराबोर करता है, परिपूर्ण करता है, भर देता है और व्याप्त कर देता है; उसकी समस्त काया का कोई भी भाग उस प्रीति-रहित सुख से अछूता नहीं रहता। यह भी महाराज, प्रत्यक्ष दिखाई देने वाला श्रमण-फल है, जो पिछले श्रमण-फलों की तुलना में अधिक उत्तम और अधिक प्रणीत है।"

චතුත්ථජ්ඣානං

चतुर्थ ध्यान

232. ‘‘පුන චපරං, මහාරාජ, භික්ඛු සුඛස්ස ච පහානා දුක්ඛස්ස ච පහානා, පුබ්බෙව සොමනස්සදොමනස්සානං අත්ථඞ්ගමා අදුක්ඛමසුඛං උපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධිං චතුත්ථං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති, සො ඉමමෙව කායං පරිසුද්ධෙන චෙතසා පරියොදාතෙන ඵරිත්වා නිසින්නො හොති, නාස්ස කිඤ්චි සබ්බාවතො කායස්ස පරිසුද්ධෙන චෙතසා පරියොදාතෙන අප්ඵුටං හොති.

२३२. "पुनः, महाराज! भिक्षु सुख के प्रहाण (त्याग) से और दुःख के प्रहाण से, तथा पहले ही सौमनस्य (हर्ष) और दौर्मनस्य (शोक) के अस्त हो जाने से, न-दुःख-न-सुख वाली, उपेक्षा और स्मृति की शुद्धि वाले चतुर्थ ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है। वह इसी काया को अत्यंत शुद्ध और निर्मल चित्त से व्याप्त करके बैठा होता है; उसकी समस्त काया का कोई भी भाग उस शुद्ध और निर्मल चित्त से अछूता नहीं रहता।"

233. ‘‘සෙය්‍යථාපි[Pg.72], මහාරාජ, පුරිසො ඔදාතෙන වත්ථෙන සසීසං පාරුපිත්වා නිසින්නො අස්ස, නාස්ස කිඤ්චි සබ්බාවතො කායස්ස ඔදාතෙන වත්ථෙන අප්ඵුටං අස්ස; එවමෙව ඛො, මහාරාජ, භික්ඛු ඉමමෙව කායං පරිසුද්ධෙන චෙතසා පරියොදාතෙන ඵරිත්වා නිසින්නො හොති, නාස්ස කිඤ්චි සබ්බාවතො කායස්ස පරිසුද්ධෙන චෙතසා පරියොදාතෙන අප්ඵුටං හොති. ඉදම්පි ඛො, මහාරාජ, සන්දිට්ඨිකං සාමඤ්ඤඵලං පුරිමෙහි සන්දිට්ඨිකෙහි සාමඤ්ඤඵලෙහි අභික්කන්තතරඤ්ච පණීතතරඤ්ච.

२३३. "जैसे कि महाराज! कोई पुरुष अपने सिर सहित पूरे शरीर को सफेद वस्त्र से ढंककर बैठा हो, तो उसके शरीर का कोई भी भाग उस सफेद वस्त्र से अछूता नहीं रहता; इसी प्रकार, महाराज! भिक्षु इसी काया को अत्यंत शुद्ध और निर्मल चित्त से व्याप्त करके बैठा होता है; उसकी समस्त काया का कोई भी भाग उस शुद्ध और निर्मल चित्त से अछूता नहीं रहता। यह भी महाराज, प्रत्यक्ष दिखाई देने वाला श्रमण-फल है, जो पिछले श्रमण-फलों की तुलना में अधिक उत्तम और अधिक प्रणीत है।"

විපස්සනාඤාණං

विपश्यना ज्ञान

234. ‘‘සො එවං සමාහිතෙ චිත්තෙ පරිසුද්ධෙ පරියොදාතෙ අනඞ්ගණෙ විගතූපක්කිලෙසෙ මුදුභූතෙ කම්මනියෙ ඨිතෙ ආනෙඤ්ජප්පත්තෙ ඤාණදස්සනාය චිත්තං අභිනීහරති අභිනින්නාමෙති. සො එවං පජානාති – ‘අයං ඛො මෙ කායො රූපී චාතුමහාභූතිකො මාතාපෙත්තිකසම්භවො ඔදනකුම්මාසූපචයො අනිච්චුච්ඡාදන-පරිමද්දන-භෙදන-විද්ධංසන-ධම්මො; ඉදඤ්ච පන මෙ විඤ්ඤාණං එත්ථ සිතං එත්ථ පටිබද්ධ’න්ති.

२३४. "वह इस प्रकार समाहित, परिशुद्ध, निर्मल, निष्पाप, उपक्लेश-रहित, मृदु, कर्मण्य (कार्यक्षम), स्थिर और अचलता को प्राप्त चित्त को 'ज्ञान-दर्शन' (विपश्यना ज्ञान) के लिए लगाता है, उसी ओर झुकाता है। वह इस प्रकार जानता है— 'मेरा यह शरीर रूपवान है, चार महाभूतों से बना है, माता-पिता से उत्पन्न है, अन्न-पानी से बढ़ा है, यह अनित्य है, उबटन लगाने, मालिश करने, टूटने और बिखरने के स्वभाव वाला है; और मेरा यह विज्ञान (चेतना) इसी पर आश्रित है, इसी से जुड़ा है'।"

235. ‘‘සෙය්‍යථාපි, මහාරාජ, මණි වෙළුරියො සුභො ජාතිමා අට්ඨංසො සුපරිකම්මකතො අච්ඡො විප්පසන්නො අනාවිලො සබ්බාකාරසම්පන්නො. තත්‍රාස්ස සුත්තං ආවුතං නීලං වා පීතං වා ලොහිතං වා ඔදාතං වා පණ්ඩුසුත්තං වා. තමෙනං චක්ඛුමා පුරිසො හත්ථෙ කරිත්වා පච්චවෙක්ඛෙය්‍ය – ‘අයං ඛො මණි වෙළුරියො සුභො ජාතිමා අට්ඨංසො සුපරිකම්මකතො අච්ඡො විප්පසන්නො අනාවිලො සබ්බාකාරසම්පන්නො; තත්‍රිදං සුත්තං ආවුතං නීලං වා පීතං වා ලොහිතං වා ඔදාතං වා පණ්ඩුසුත්තං වා’ති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, භික්ඛු එවං සමාහිතෙ චිත්තෙ පරිසුද්ධෙ පරියොදාතෙ අනඞ්ගණෙ විගතූපක්කිලෙසෙ මුදුභූතෙ කම්මනියෙ ඨිතෙ ආනෙඤ්ජප්පත්තෙ ඤාණදස්සනාය චිත්තං අභිනීහරති අභිනින්නාමෙති. සො එවං පජානාති – ‘අයං ඛො මෙ කායො රූපී චාතුමහාභූතිකො මාතාපෙත්තිකසම්භවො ඔදනකුම්මාසූපචයො අනිච්චුච්ඡාදනපරිමද්දනභෙදනවිද්ධංසනධම්මො; ඉදඤ්ච පන මෙ විඤ්ඤාණං එත්ථ සිතං එත්ථ පටිබද්ධ’න්ති. ඉදම්පි ඛො, මහාරාජ, සන්දිට්ඨිකං සාමඤ්ඤඵලං පුරිමෙහි සන්දිට්ඨිකෙහි සාමඤ්ඤඵලෙහි අභික්කන්තතරඤ්ච පණීතතරඤ්ච.

२३५. "जैसे कि महाराज! कोई वैदूर्य मणि हो—शुभ, उत्तम जाति की, आठ पहलुओं वाली, अच्छी तरह तराशी हुई, स्वच्छ, अत्यंत निर्मल और दोषरहित, जिसमें सभी गुण विद्यमान हों। उसमें नीला, पीला, लाल, सफेद या मटमैला धागा पिरोया हुआ हो। उसे कोई चक्षुमान (आंखों वाला) व्यक्ति हाथ में लेकर इस प्रकार देखे— 'यह वैदूर्य मणि शुभ है, उत्तम जाति की है, आठ पहलुओं वाली है, अच्छी तरह तराशी हुई है, स्वच्छ है, अत्यंत निर्मल है, दोषरहित है और सभी गुणों से संपन्न है; और इसमें यह नीला, पीला, लाल, सफेद या मटमैला धागा पिरोया हुआ है'। इसी प्रकार, महाराज! भिक्षु इस प्रकार समाहित, परिशुद्ध, निर्मल, निष्पाप, उपक्लेश-रहित, मृदु, कर्मण्य, स्थिर और अचलता को प्राप्त चित्त को ज्ञान-दर्शन के लिए लगाता है, उसी ओर झुकाता है। वह इस प्रकार जानता है— 'मेरा यह शरीर रूपवान है... और मेरा यह विज्ञान इसी पर आश्रित है, इसी से जुड़ा है'। यह भी महाराज, प्रत्यक्ष दिखाई देने वाला श्रमण-फल है, जो पिछले श्रमण-फलों की तुलना में अधिक उत्तम और अधिक प्रणीत है।"

මනොමයිද්ධිඤාණං

मनोमय ऋद्धि ज्ञान

236. ‘‘සො [Pg.73] එවං සමාහිතෙ චිත්තෙ පරිසුද්ධෙ පරියොදාතෙ අනඞ්ගණෙ විගතූපක්කිලෙසෙ මුදුභූතෙ කම්මනියෙ ඨිතෙ ආනෙඤ්ජප්පත්තෙ මනොමයං කායං අභිනිම්මානාය චිත්තං අභිනීහරති අභිනින්නාමෙති. සො ඉමම්හා කායා අඤ්ඤං කායං අභිනිම්මිනාති රූපිං මනොමයං සබ්බඞ්ගපච්චඞ්ගිං අහීනින්ද්‍රියං.

२३६. "वह इस प्रकार समाहित, परिशुद्ध, निर्मल, निष्पाप, उपक्लेश-रहित, मृदु, कर्मण्य, स्थिर और अचलता को प्राप्त चित्त को 'मनोमय शरीर' के निर्माण के लिए लगाता है, उसी ओर झुकाता है। वह इस (भौतिक) शरीर से एक दूसरा शरीर निर्मित करता है, जो रूपवान, मनोमय, सभी अंगों-प्रत्यंगों से पूर्ण और इंद्रियों से युक्त होता है।"

237. ‘‘සෙය්‍යථාපි, මහාරාජ, පුරිසො මුඤ්ජම්හා ඊසිකං පවාහෙය්‍ය. තස්ස එවමස්ස – ‘අයං මුඤ්ජො, අයං ඊසිකා, අඤ්ඤො මුඤ්ජො, අඤ්ඤා ඊසිකා, මුඤ්ජම්හා ත්වෙව ඊසිකා පවාළ්හා’ති. සෙය්‍යථා වා පන, මහාරාජ, පුරිසො අසිං කොසියා පවාහෙය්‍ය. තස්ස එවමස්ස – ‘අයං අසි, අයං කොසි, අඤ්ඤො අසි, අඤ්ඤා කොසි, කොසියා ත්වෙව අසි පවාළ්හො’’ති. සෙය්‍යථා වා පන, මහාරාජ, පුරිසො අහිං කරණ්ඩා උද්ධරෙය්‍ය. තස්ස එවමස්ස – ‘අයං අහි, අයං කරණ්ඩො. අඤ්ඤො අහි, අඤ්ඤො කරණ්ඩො, කරණ්ඩා ත්වෙව අහි උබ්භතො’ති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, භික්ඛු එවං සමාහිතෙ චිත්තෙ පරිසුද්ධෙ පරියොදාතෙ අනඞ්ගණෙ විගතූපක්කිලෙසෙ මුදුභූතෙ කම්මනියෙ ඨිතෙ ආනෙඤ්ජප්පත්තෙ මනොමයං කායං අභිනිම්මානාය චිත්තං අභිනීහරති අභිනින්නාමෙති. සො ඉමම්හා කායා අඤ්ඤං කායං අභිනිම්මිනාති රූපිං මනොමයං සබ්බඞ්ගපච්චඞ්ගිං අහීනින්ද්‍රියං. ඉදම්පි ඛො, මහාරාජ, සන්දිට්ඨිකං සාමඤ්ඤඵලං පුරිමෙහි සන්දිට්ඨිකෙහි සාමඤ්ඤඵලෙහි අභික්කන්තතරඤ්ච පණීතතරඤ්ච.

२३७. "महाराज, जैसे कोई मनुष्य मूँज (घास) से सींक को निकाले। उसे ऐसा विचार हो— 'यह मूँज है, यह सींक है; मूँज अलग है, सींक अलग है; मूँज से ही सींक निकाली गई है।' अथवा महाराज, जैसे कोई मनुष्य म्यान से तलवार निकाले। उसे ऐसा विचार हो— 'यह तलवार है, यह म्यान है; तलवार अलग है, म्यान अलग है; म्यान से ही तलवार निकाली गई है।' अथवा महाराज, जैसे कोई मनुष्य केंचुल से साँप को निकाले। उसे ऐसा विचार हो— 'यह साँप है, यह केंचुल है; साँप अलग है, केंचुल अलग है; केंचुल से ही साँप निकाला गया है।' इसी प्रकार महाराज, जब भिक्षु का चित्त इस प्रकार समाहित, परिशुद्ध, उज्ज्वल, निष्पाप, उपक्लेश-रहित, मृदु, कर्मण्य, स्थिर और अचलता को प्राप्त होता है, तब वह मनोमय शरीर के निर्माण के लिए चित्त को लगाता है, चित्त को झुकाता है। वह इस (अपने) शरीर से दूसरे रूपवान, मनोमय, सभी अंगों-प्रत्यंगों से युक्त और इंद्रियों से परिपूर्ण शरीर का निर्माण करता है। महाराज, यह भी प्रत्यक्ष श्रमण-फल है, जो पिछले प्रत्यक्ष श्रमण-फलों की तुलना में अधिक उत्तम और अधिक प्रणीत है।"

ඉද්ධිවිධඤාණං

ऋद्धिविध ज्ञान

238. ‘‘සො එවං සමාහිතෙ චිත්තෙ පරිසුද්ධෙ පරියොදාතෙ අනඞ්ගණෙ විගතූපක්කිලෙසෙ මුදුභූතෙ කම්මනියෙ ඨිතෙ ආනෙඤ්ජප්පත්තෙ ඉද්ධිවිධාය චිත්තං අභිනීහරති අභිනින්නාමෙති. සො අනෙකවිහිතං ඉද්ධිවිධං පච්චනුභොති – එකොපි හුත්වා බහුධා හොති, බහුධාපි හුත්වා එකො හොති; ආවිභාවං තිරොභාවං තිරොකුට්ටං තිරොපාකාරං තිරොපබ්බතං අසජ්ජමානො ගච්ඡති සෙය්‍යථාපි ආකාසෙ. පථවියාපි උම්මුජ්ජනිමුජ්ජං කරොති සෙය්‍යථාපි උදකෙ. උදකෙපි අභිජ්ජමානෙ ගච්ඡති සෙය්‍යථාපි පථවියා[Pg.74]. ආකාසෙපි පල්ලඞ්කෙන කමති සෙය්‍යථාපි පක්ඛී සකුණො. ඉමෙපි චන්දිමසූරියෙ එවංමහිද්ධිකෙ එවංමහානුභාවෙ පාණිනා පරාමසති පරිමජ්ජති. යාව බ්‍රහ්මලොකාපි කායෙන වසං වත්තෙති.

२३८. "वह इस प्रकार समाहित, परिशुद्ध, उज्ज्वल, निष्पाप, उपक्लेश-रहित, मृदु, कर्मण्य, स्थिर और अचलता को प्राप्त चित्त को ऋद्धिविध (ऋद्धि के प्रकारों) के लिए लगाता है, झुकाता है। वह अनेक प्रकार की ऋद्धियों का अनुभव करता है—एक होकर भी बहुत हो जाता है, बहुत होकर भी एक हो जाता है; प्रकट होता है और अंतर्धान हो जाता है; दीवार के पार, प्राचीर के पार और पर्वत के पार बिना किसी बाधा के ऐसे निकल जाता है जैसे आकाश में। पृथ्वी में भी वैसे ही गोता लगाता और निकलता है जैसे जल में। जल पर भी वैसे ही बिना डूबे चलता है जैसे पृथ्वी पर। आकाश में भी पालथी मारकर वैसे ही उड़ता है जैसे पंख वाला पक्षी। इतने महान ऋद्धि वाले और इतने महान प्रभावशाली इन चंद्रमा और सूर्य को भी हाथ से छूता है और सहलाता है। ब्रह्मलोक तक शरीर से अपने वश में रखता है।"

239. ‘‘සෙය්‍යථාපි, මහාරාජ, දක්ඛො කුම්භකාරො වා කුම්භකාරන්තෙවාසී වා සුපරිකම්මකතාය මත්තිකාය යං යදෙව භාජනවිකතිං ආකඞ්ඛෙය්‍ය, තං තදෙව කරෙය්‍ය අභිනිප්ඵාදෙය්‍ය. සෙය්‍යථා වා පන, මහාරාජ, දක්ඛො දන්තකාරො වා දන්තකාරන්තෙවාසී වා සුපරිකම්මකතස්මිං දන්තස්මිං යං යදෙව දන්තවිකතිං ආකඞ්ඛෙය්‍ය, තං තදෙව කරෙය්‍ය අභිනිප්ඵාදෙය්‍ය. සෙය්‍යථා වා පන, මහාරාජ, දක්ඛො සුවණ්ණකාරො වා සුවණ්ණකාරන්තෙවාසී වා සුපරිකම්මකතස්මිං සුවණ්ණස්මිං යං යදෙව සුවණ්ණවිකතිං ආකඞ්ඛෙය්‍ය, තං තදෙව කරෙය්‍ය අභිනිප්ඵාදෙය්‍ය. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, භික්ඛු එවං සමාහිතෙ චිත්තෙ පරිසුද්ධෙ පරියොදාතෙ අනඞ්ගණෙ විගතූපක්කිලෙසෙ මුදුභූතෙ කම්මනියෙ ඨිතෙ ආනෙඤ්ජප්පත්තෙ ඉද්ධිවිධාය චිත්තං අභිනීහරති අභිනින්නාමෙති. සො අනෙකවිහිතං ඉද්ධිවිධං පච්චනුභොති – එකොපි හුත්වා බහුධා හොති, බහුධාපි හුත්වා එකො හොති; ආවිභාවං තිරොභාවං තිරොකුට්ටං තිරොපාකාරං තිරොපබ්බතං අසජ්ජමානො ගච්ඡති සෙය්‍යථාපි ආකාසෙ. පථවියාපි උම්මුජ්ජනිමුජ්ජං කරොති සෙය්‍යථාපි උදකෙ. උදකෙපි අභිජ්ජමානෙ ගච්ඡති සෙය්‍යථාපි පථවියා. ආකාසෙපි පල්ලඞ්කෙන කමති සෙය්‍යථාපි පක්ඛී සකුණො. ඉමෙපි චන්දිමසූරියෙ එවංමහිද්ධිකෙ එවංමහානුභාවෙ පාණිනා පරාමසති පරිමජ්ජති. යාව බ්‍රහ්මලොකාපි කායෙන වසං වත්තෙති. ඉදම්පි ඛො, මහාරාජ, සන්දිට්ඨිකං සාමඤ්ඤඵලං පුරිමෙහි සන්දිට්ඨිකෙහි සාමඤ්ඤඵලෙහි අභික්කන්තතරඤ්ච පණීතතරඤ්ච.

२३९. "महाराज, जैसे कोई कुशल कुम्हार या कुम्हार का शिष्य अच्छी तरह तैयार की गई मिट्टी से जिस-जिस प्रकार के पात्र की इच्छा करे, उसे बना ले, उसे सिद्ध कर ले। अथवा महाराज, जैसे कोई कुशल हाथीदाँत का कारीगर या उसका शिष्य अच्छी तरह तैयार किए गए हाथीदाँत से जिस-जिस प्रकार की कलाकृति की इच्छा करे, उसे बना ले, उसे सिद्ध कर ले। अथवा महाराज, जैसे कोई कुशल स्वर्णकार या उसका शिष्य अच्छी तरह शुद्ध किए गए स्वर्ण से जिस-जिस प्रकार के आभूषण की इच्छा करे, उसे बना ले, उसे सिद्ध कर ले। इसी प्रकार महाराज, जब भिक्षु का चित्त इस प्रकार समाहित, परिशुद्ध, उज्ज्वल, निष्पाप, उपक्लेश-रहित, मृदु, कर्मण्य, स्थिर और अचलता को प्राप्त होता है, तब वह ऋद्धिविध के लिए चित्त को लगाता है, झुकाता है। वह अनेक प्रकार की ऋद्धियों का अनुभव करता है—एक होकर भी बहुत हो जाता है, बहुत होकर भी एक हो जाता है; प्रकट होता है और अंतर्धान हो जाता है; दीवार के पार, प्राचीर के पार और पर्वत के पार बिना किसी बाधा के ऐसे निकल जाता है जैसे आकाश में। पृथ्वी में भी वैसे ही गोता लगाता और निकलता है जैसे जल में। जल पर भी वैसे ही बिना डूबे चलता है जैसे पृथ्वी पर। आकाश में भी पालथी मारकर वैसे ही उड़ता है जैसे पंख वाला पक्षी। इतने महान ऋद्धि वाले और इतने महान प्रभावशाली इन चंद्रमा और सूर्य को भी हाथ से छूता है और सहलाता है। ब्रह्मलोक तक शरीर से अपने वश में रखता है। महाराज, यह भी प्रत्यक्ष श्रमण-फल है, जो पिछले प्रत्यक्ष श्रमण-फलों की तुलना में अधिक उत्तम और अधिक प्रणीत है।"

දිබ්බසොතඤාණං

दिव्य-श्रोत्र ज्ञान

240. ‘‘සො එවං සමාහිතෙ චිත්තෙ පරිසුද්ධෙ පරියොදාතෙ අනඞ්ගණෙ විගතූපක්කිලෙසෙ මුදුභූතෙ කම්මනියෙ ඨිතෙ ආනෙඤ්ජප්පත්තෙ දිබ්බාය සොතධාතුයා චිත්තං අභිනීහරති අභිනින්නාමෙති. සො දිබ්බාය සොතධාතුයා විසුද්ධාය අතික්කන්තමානුසිකාය උභො සද්දෙ සුණාති දිබ්බෙ ච මානුසෙ ච යෙ දූරෙ සන්තිකෙ ච.

२४०. "वह इस प्रकार समाहित, परिशुद्ध, उज्ज्वल, निष्पाप, उपक्लेश-रहित, मृदु, कर्मण्य, स्थिर और अचलता को प्राप्त चित्त को दिव्य-श्रोत्र धातु के लिए लगाता है, झुकाता है। वह विशुद्ध और अलौकिक दिव्य-श्रोत्र धातु से दिव्य और मानुषीय, दोनों प्रकार के शब्दों को सुनता है, चाहे वे दूर हों या पास।"

241. ‘‘සෙය්‍යථාපි[Pg.75], මහාරාජ, පුරිසො අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නො. සො සුණෙය්‍ය භෙරිසද්දම්පි මුදිඞ්ගසද්දම්පි සඞ්ඛපණවදින්දිමසද්දම්පි. තස්ස එවමස්ස – ‘භෙරිසද්දො’ ඉතිපි, ‘මුදිඞ්ගසද්දො’ ඉතිපි, ‘සඞ්ඛපණවදින්දිමසද්දො’ ඉතිපි. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, භික්ඛු එවං සමාහිතෙ චිත්තෙ පරිසුද්ධෙ පරියොදාතෙ අනඞ්ගණෙ විගතූපක්කිලෙසෙ මුදුභූතෙ කම්මනියෙ ඨිතෙ ආනෙඤ්ජප්පත්තෙ දිබ්බාය සොතධාතුයා චිත්තං අභිනීහරති අභිනින්නාමෙති. සො දිබ්බාය සොතධාතුයා විසුද්ධාය අතික්කන්තමානුසිකාය උභො සද්දෙ සුණාති දිබ්බෙ ච මානුසෙ ච යෙ දූරෙ සන්තිකෙ ච. ඉදම්පි ඛො, මහාරාජ, සන්දිට්ඨිකං සාමඤ්ඤඵලං පුරිමෙහි සන්දිට්ඨිකෙහි සාමඤ්ඤඵලෙහි අභික්කන්තතරඤ්ච පණීතතරඤ්ච.

२४१. "महाराज, जैसे कोई मनुष्य लंबी यात्रा पर निकला हो। वह नगाड़े की आवाज़, मृदंग की आवाज़, शंख, पणव और ढोल की आवाज़ सुने। उसे ऐसा विचार हो— 'यह नगाड़े की आवाज़ है', 'यह मृदंग की आवाज़ है', 'यह शंख, पणव और ढोल की आवाज़ है'। इसी प्रकार महाराज, जब भिक्षु का चित्त इस प्रकार समाहित, परिशुद्ध, उज्ज्वल, निष्पाप, उपक्लेश-रहित, मृदु, कर्मण्य, स्थिर और अचलता को प्राप्त होता है, तब वह दिव्य-श्रोत्र धातु के लिए चित्त को लगाता है, झुकाता है। वह विशुद्ध और अलौकिक दिव्य-श्रोत्र धातु से दिव्य और मानुषीय, दोनों प्रकार के शब्दों को सुनता है, चाहे वे दूर हों या पास। महाराज, यह भी प्रत्यक्ष श्रमण-फल है, जो पिछले प्रत्यक्ष श्रमण-फलों की तुलना में अधिक उत्तम और अधिक प्रणीत है।"

චෙතොපරියඤාණං

चेतोपरिय ज्ञान

242. ‘‘සො එවං සමාහිතෙ චිත්තෙ පරිසුද්ධෙ පරියොදාතෙ අනඞ්ගණෙ විගතූපක්කිලෙසෙ මුදුභූතෙ කම්මනියෙ ඨිතෙ ආනෙඤ්ජප්පත්තෙ චෙතොපරියඤාණාය චිත්තං අභිනීහරති අභිනින්නාමෙති. සො පරසත්තානං පරපුග්ගලානං චෙතසා චෙතො පරිච්ච පජානාති – සරාගං වා චිත්තං ‘සරාගං චිත්ත’න්ති පජානාති, වීතරාගං වා චිත්තං ‘වීතරාගං චිත්ත’න්ති පජානාති, සදොසං වා චිත්තං ‘සදොසං චිත්ත’න්ති පජානාති, වීතදොසං වා චිත්තං ‘වීතදොසං චිත්ත’න්ති පජානාති, සමොහං වා චිත්තං ‘සමොහං චිත්ත’න්ති පජානාති, වීතමොහං වා චිත්තං ‘වීතමොහං චිත්ත’න්ති පජානාති, සඞ්ඛිත්තං වා චිත්තං ‘සඞ්ඛිත්තං චිත්ත’න්ති පජානාති, වික්ඛිත්තං වා චිත්තං ‘වික්ඛිත්තං චිත්ත’න්ති පජානාති, මහග්ගතං වා චිත්තං ‘මහග්ගතං චිත්ත’න්ති පජානාති, අමහග්ගතං වා චිත්තං ‘අමහග්ගතං චිත්ත’න්ති පජානාති, සඋත්තරං වා චිත්තං ‘සඋත්තරං චිත්ත’න්ති පජානාති, අනුත්තරං වා චිත්තං ‘අනුත්තරං චිත්ත’න්ති පජානාති, සමාහිතං වා චිත්තං ‘සමාහිතං චිත්ත’න්ති පජානාති, අසමාහිතං වා චිත්තං ‘අසමාහිතං චිත්ත’න්ති පජානාති, විමුත්තං වා චිත්තං ‘විමුත්තං චිත්ත’න්ති පජානාති, අවිමුත්තං වා චිත්තං ‘අවිමුත්තං චිත්ත’න්ති පජානාති.

२४२. इस प्रकार जब चित्त समाहित, परिशुद्ध, उज्ज्वल, निष्पाप, उपक्लेश-रहित, मृदुभूत, कर्मण्य, स्थिर और अचलता को प्राप्त हो जाता है, तब वह दूसरों के चित्त को जानने के ज्ञान (चेतोपरिय-ज्ञान) के लिए चित्त को लगाता है, चित्त को झुकाता है। वह दूसरे प्राणियों के, दूसरे व्यक्तियों के चित्त को अपने चित्त से जानकर भली-भाँति जानता है—सराग चित्त को 'सराग चित्त' के रूप में जानता है, वीतराग चित्त को 'वीतराग चित्त' के रूप में जानता है; सदोष चित्त को 'सदोष चित्त' के रूप में जानता है, वीतदोष चित्त को 'वीतदोष चित्त' के रूप में जानता है; समोह चित्त को 'समोह चित्त' के रूप में जानता है, वीतमोह चित्त को 'वीतमोह चित्त' के रूप में जानता है; संक्षिप्त चित्त को 'संक्षिप्त चित्त' के रूप में जानता है, विक्षिप्त चित्त को 'विक्षिप्त चित्त' के रूप में जानता है; महग्गत चित्त को 'महग्गत चित्त' के रूप में जानता है, अमहग्गत चित्त को 'अमहग्गत चित्त' के रूप में जानता है; स-उत्तर चित्त को 'स-उत्तर चित्त' के रूप में जानता है, अनुत्तर चित्त को 'अनुत्तर चित्त' के रूप में जानता है; समाहित चित्त को 'समाहित चित्त' के रूप में जानता है, असमाहित चित्त को 'असमाहित चित्त' के रूप में जानता है; विमुक्त चित्त को 'विमुक्त चित्त' के रूप में जानता है, अविमुक्त चित्त को 'अविमुक्त चित्त' के रूप में जानता है।

243. ‘‘සෙය්‍යථාපි[Pg.76], මහාරාජ, ඉත්ථී වා පුරිසො වා දහරො යුවා මණ්ඩනජාතිකො ආදාසෙ වා පරිසුද්ධෙ පරියොදාතෙ අච්ඡෙ වා උදකපත්තෙ සකං මුඛනිමිත්තං පච්චවෙක්ඛමානො සකණිකං වා ‘සකණික’න්ති ජානෙය්‍ය, අකණිකං වා ‘අකණික’න්ති ජානෙය්‍ය; එවමෙව ඛො, මහාරාජ, භික්ඛු එවං සමාහිතෙ චිත්තෙ පරිසුද්ධෙ පරියොදාතෙ අනඞ්ගණෙ විගතූපක්කිලෙසෙ මුදුභූතෙ කම්මනියෙ ඨිතෙ ආනෙඤ්ජප්පත්තෙ චෙතොපරියඤාණාය චිත්තං අභිනීහරති අභිනින්නාමෙති. සො පරසත්තානං පරපුග්ගලානං චෙතසා චෙතො පරිච්ච පජානාති – සරාගං වා චිත්තං ‘සරාගං චිත්ත’න්ති පජානාති, වීතරාගං වා චිත්තං ‘වීතරාගං චිත්ත’න්ති පජානාති, සදොසං වා චිත්තං ‘සදොසං චිත්ත’න්ති පජානාති, වීතදොසං වා චිත්තං ‘වීතදොසං චිත්ත’න්ති පජානාති, සමොහං වා චිත්තං ‘සමොහං චිත්ත’න්ති පජානාති, වීතමොහං වා චිත්තං ‘වීතමොහං චිත්ත’න්ති පජානාති, සඞ්ඛිත්තං වා චිත්තං ‘සඞ්ඛිත්තං චිත්ත’න්ති පජානාති, වික්ඛිත්තං වා චිත්තං ‘වික්ඛිත්තං චිත්ත’න්ති පජානාති, මහග්ගතං වා චිත්තං ‘මහග්ගතං චිත්ත’න්ති පජානාති, අමහග්ගතං වා චිත්තං ‘අමහග්ගතං චිත්ත’න්ති පජානාති, සඋත්තරං වා චිත්තං ‘සඋත්තරං චිත්ත’න්ති පජානාති, අනුත්තරං වා චිත්තං ‘අනුත්තරං චිත්ත’න්ති පජානාති, සමාහිතං වා චිත්තං ‘සමාහිතං චිත්ත’න්ති පජානාති, අසමාහිතං වා චිත්තං ‘අසමාහිතං චිත්ත’න්ති පජානාති, විමුත්තං වා චිත්තං ‘විමුත්තං චිත්ත’’න්ති පජානාති, අවිමුත්තං වා චිත්තං ‘අවිමුත්තං චිත්ත’න්ති පජානාති. ඉදම්පි ඛො, මහාරාජ, සන්දිට්ඨිකං සාමඤ්ඤඵලං පුරිමෙහි සන්දිට්ඨිකෙහි සාමඤ්ඤඵලෙහි අභික්කන්තතරඤ්ච පණීතතරඤ්ච.

२४३. महाराज! जैसे कोई युवती या युवक, जो श्रृंगार-प्रिय हो, एक स्वच्छ, निर्मल दर्पण में अथवा साफ पानी के पात्र में अपने मुख की छाया को देखते हुए, यदि कोई दाग हो तो जान ले कि 'दाग है', और यदि दाग न हो तो जान ले कि 'दाग नहीं है'; इसी प्रकार, महाराज! जब भिक्षु का चित्त समाहित, परिशुद्ध, उज्ज्वल, निष्पाप, उपक्लेश-रहित, मृदुभूत, कर्मण्य, स्थिर और अचलता को प्राप्त हो जाता है, तब वह दूसरों के चित्त को जानने के ज्ञान (चेतोपरिय-ज्ञान) के लिए चित्त को लगाता है, चित्त को झुकाता है। वह दूसरे प्राणियों के, दूसरे व्यक्तियों के चित्त को अपने चित्त से जानकर भली-भाँति जानता है—सराग चित्त को 'सराग चित्त' के रूप में जानता है, वीतराग चित्त को 'वीतराग चित्त' के रूप में जानता है; सदोष चित्त को 'सदोष चित्त' के रूप में जानता है, वीतदोष चित्त को 'वीतदोष चित्त' के रूप में जानता है; समोह चित्त को 'समोह चित्त' के रूप में जानता है, वीतमोह चित्त को 'वीतमोह चित्त' के रूप में जानता है; संक्षिप्त चित्त को 'संक्षिप्त चित्त' के रूप में जानता है, विक्षिप्त चित्त को 'विक्षिप्त चित्त' के रूप में जानता है; महग्गत चित्त को 'महग्गत चित्त' के रूप में जानता है, अमहग्गत चित्त को 'अमहग्गत चित्त' के रूप में जानता है; स-उत्तर चित्त को 'स-उत्तर चित्त' के रूप में जानता है, अनुत्तर चित्त को 'अनुत्तर चित्त' के रूप में जानता है; समाहित चित्त को 'समाहित चित्त' के रूप में जानता है, असमाहित चित्त को 'असमाहित चित्त' के रूप में जानता है; विमुक्त चित्त को 'विमुक्त चित्त' के रूप में जानता है, अविमुक्त चित्त को 'अविमुक्त चित्त' के रूप में जानता है। महाराज! यह भी प्रत्यक्ष दिखाई देने वाला श्रमण-फल है, जो पिछले प्रत्यक्ष श्रमण-फलों की तुलना में अधिक उत्तम और अधिक प्रणीत है।

පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණං

पूर्व-निवास-अनुस्मृति-ज्ञान

244. ‘‘සො එවං සමාහිතෙ චිත්තෙ පරිසුද්ධෙ පරියොදාතෙ අනඞ්ගණෙ විගතූපක්කිලෙසෙ මුදුභූතෙ කම්මනියෙ ඨිතෙ ආනෙඤ්ජප්පත්තෙ පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණාය චිත්තං අභිනීහරති අභිනින්නාමෙති. සො අනෙකවිහිතං පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරති, සෙය්‍යථිදං – එකම්පි ජාතිං ද්වෙපි ජාතියො තිස්සොපි ජාතියො චතස්සොපි ජාතියො පඤ්චපි ජාතියො දසපි ජාතියො වීසම්පි ජාතියො තිංසම්පි ජාතියො චත්තාලීසම්පි ජාතියො පඤ්ඤාසම්පි ජාතියො ජාතිසතම්පි ජාතිසහස්සම්පි ජාතිසතසහස්සම්පි අනෙකෙපි සංවට්ටකප්පෙ අනෙකෙපි විවට්ටකප්පෙ අනෙකෙපි සංවට්ටවිවට්ටකප්පෙ, ‘අමුත්‍රාසිං එවංනාමො එවංගොත්තො [Pg.77] එවංවණ්ණො එවමාහාරො එවංසුඛදුක්ඛප්පටිසංවෙදී එවමායුපරියන්තො, සො තතො චුතො අමුත්‍ර උදපාදිං; තත්‍රාපාසිං එවංනාමො එවංගොත්තො එවංවණ්ණො එවමාහාරො එවංසුඛදුක්ඛප්පටිසංවෙදී එවමායුපරියන්තො, සො තතො චුතො ඉධූපපන්නො’ති. ඉති සාකාරං සඋද්දෙසං අනෙකවිහිතං පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරති.

२४४. इस प्रकार जब चित्त समाहित, परिशुद्ध, उज्ज्वल, निष्पाप, उपक्लेश-रहित, मृदुभूत, कर्मण्य, स्थिर और अचलता को प्राप्त हो जाता है, तब वह पूर्व-निवास-अनुस्मृति-ज्ञान के लिए चित्त को लगाता है, चित्त को झुकाता है। वह अपने अनेक प्रकार के पूर्व-निवासों को याद करता है, जैसे—एक जन्म, दो जन्म, तीन जन्म, चार जन्म, पाँच जन्म, दस जन्म, बीस जन्म, तीस जन्म, चालीस जन्म, पचास जन्म, सौ जन्म, हजार जन्म, लाख जन्म, अनेक संवर्त-कल्प, अनेक विवर्त-कल्प, अनेक संवर्त-विवर्त-कल्प; 'वहाँ मेरा ऐसा नाम था, ऐसा गोत्र था, ऐसा वर्ण था, ऐसा आहार था, ऐसे सुख-दुःख का अनुभव था, ऐसी आयु की सीमा थी; वहाँ से च्युत होकर मैं अमुक स्थान पर उत्पन्न हुआ; वहाँ भी मेरा ऐसा नाम था, ऐसा गोत्र था, ऐसा वर्ण था, ऐसा आहार था, ऐसे सुख-दुःख का अनुभव था, ऐसी आयु की सीमा थी; वहाँ से च्युत होकर मैं यहाँ उत्पन्न हुआ हूँ।' इस प्रकार वह आकार और विवरण के साथ अपने अनेक प्रकार के पूर्व-निवासों को याद करता है।

245. ‘‘සෙය්‍යථාපි, මහාරාජ, පුරිසො සකම්හා ගාමා අඤ්ඤං ගාමං ගච්ඡෙය්‍ය, තම්හාපි ගාමා අඤ්ඤං ගාමං ගච්ඡෙය්‍ය. සො තම්හා ගාමා සකංයෙව ගාමං පච්චාගච්ඡෙය්‍ය. තස්ස එවමස්ස – ‘අහං ඛො සකම්හා ගාමා අමුං ගාමං අගච්ඡිං, තත්‍රාපි එවං අට්ඨාසිං, එවං නිසීදිං, එවං අභාසිං, එවං තුණ්හී අහොසිං, තම්හාපි ගාමා අමුං ගාමං අගච්ඡිං, තත්‍රාපි එවං අට්ඨාසිං, එවං නිසීදිං, එවං අභාසිං, එවං තුණ්හී අහොසිං, සොම්හි තම්හා ගාමා සකංයෙව ගාමං පච්චාගතො’ති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, භික්ඛු එවං සමාහිතෙ චිත්තෙ පරිසුද්ධෙ පරියොදාතෙ අනඞ්ගණෙ විගතූපක්කිලෙසෙ මුදුභූතෙ කම්මනියෙ ඨිතෙ ආනෙඤ්ජප්පත්තෙ පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණාය චිත්තං අභිනීහරති අභිනින්නාමෙති. සො අනෙකවිහිතං පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරති, සෙය්‍යථිදං – එකම්පි ජාතිං ද්වෙපි ජාතියො තිස්සොපි ජාතියො චතස්සොපි ජාතියො පඤ්චපි ජාතියො දසපි ජාතියො වීසම්පි ජාතියො තිංසම්පි ජාතියො චත්තාලීසම්පි ජාතියො පඤ්ඤාසම්පි ජාතියො ජාතිසතම්පි ජාතිසහස්සම්පි ජාතිසතසහස්සම්පි අනෙකෙපි සංවට්ටකප්පෙ අනෙකෙපි විවට්ටකප්පෙ අනෙකෙපි සංවට්ටවිවට්ටකප්පෙ, ‘අමුත්‍රාසිං එවංනාමො එවංගොත්තො එවංවණ්ණො එවමාහාරො එවංසුඛදුක්ඛප්පටිසංවෙදී එවමායුපරියන්තො, සො තතො චුතො අමුත්‍ර උදපාදිං; තත්‍රාපාසිං එවංනාමො එවංගොත්තො එවංවණ්ණො එවමාහාරො එවංසුඛදුක්ඛප්පටිසංවෙදී එවමායුපරියන්තො, සො තතො චුතො ඉධූපපන්නො’ති, ඉති සාකාරං සඋද්දෙසං අනෙකවිහිතං පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරති. ඉදම්පි ඛො, මහාරාජ, සන්දිට්ඨිකං සාමඤ්ඤඵලං පුරිමෙහි සන්දිට්ඨිකෙහි සාමඤ්ඤඵලෙහි අභික්කන්තතරඤ්ච පණීතතරඤ්ච.

२४५. “महाराज, जैसे कोई मनुष्य अपने गाँव से दूसरे गाँव जाए, और उस गाँव से फिर किसी अन्य गाँव जाए, और फिर उस गाँव से अपने ही गाँव वापस लौट आए। उसे ऐसा विचार हो— ‘मैं अपने गाँव से अमुक गाँव गया था, वहाँ मैं इस प्रकार खड़ा हुआ, इस प्रकार बैठा, इस प्रकार बोला और इस प्रकार मौन रहा; फिर उस गाँव से मैं अमुक गाँव गया, वहाँ भी मैं इस प्रकार खड़ा हुआ, इस प्रकार बैठा, इस प्रकार बोला और इस प्रकार मौन रहा; अब मैं उस गाँव से अपने ही गाँव वापस लौट आया हूँ’। इसी प्रकार, महाराज, जब भिक्षु का चित्त इस प्रकार समाहित, परिशुद्ध, उज्ज्वल, निष्पाप, क्लेशरहित, मृदु, कर्मण्य, स्थिर और अचलता को प्राप्त होता है, तब वह पूर्व-निवासों (पिछले जन्मों) के स्मरण के ज्ञान के लिए चित्त को लगाता है, चित्त को झुकाता है। वह अनेक प्रकार के पूर्व-निवासों का स्मरण करता है, जैसे— एक जन्म, दो जन्म, तीन जन्म, चार जन्म, पाँच जन्म, दस जन्म, बीस जन्म, तीस जन्म, चालीस जन्म, पचास जन्म, सौ जन्म, हजार जन्म, लाख जन्म, अनेक संवर्त-कल्प (विनाश के कल्प), अनेक विवर्त-कल्प (उत्पत्ति के कल्प), अनेक संवर्त-विवर्त-कल्प; ‘वहाँ मेरा ऐसा नाम था, ऐसा गोत्र था, ऐसा वर्ण था, ऐसा आहार था, ऐसे सुख-दुःख का अनुभव किया था, ऐसी आयु की सीमा थी; वह वहाँ से च्युत (मृत) होकर अमुक स्थान पर उत्पन्न हुआ; वहाँ भी मेरा ऐसा नाम था, ऐसा गोत्र था, ऐसा वर्ण था, ऐसा आहार था, ऐसे सुख-दुःख का अनुभव किया था, ऐसी आयु की सीमा थी; वह वहाँ से च्युत होकर यहाँ उत्पन्न हुआ हूँ’— इस प्रकार वह आकार और विवरण के साथ अनेक प्रकार के पूर्व-निवासों का स्मरण करता है। महाराज, यह भी प्रत्यक्ष दिखाई देने वाला श्रमण-फल है, जो पिछले श्रमण-फलों की तुलना में अधिक उत्तम और अधिक प्रणीत है।”

දිබ්බචක්ඛුඤාණං

दिव्य-चक्षु ज्ञान

246. ‘‘සො [Pg.78] එවං සමාහිතෙ චිත්තෙ පරිසුද්ධෙ පරියොදාතෙ අනඞ්ගණෙ විගතූපක්කිලෙසෙ මුදුභූතෙ කම්මනියෙ ඨිතෙ ආනෙඤ්ජප්පත්තෙ සත්තානං චුතූපපාතඤාණාය චිත්තං අභිනීහරති අභිනින්නාමෙති. සො දිබ්බෙන චක්ඛුනා විසුද්ධෙන අතික්කන්තමානුසකෙන සත්තෙ පස්සති චවමානෙ උපපජ්ජමානෙ හීනෙ පණීතෙ සුවණ්ණෙ දුබ්බණ්ණෙ සුගතෙ දුග්ගතෙ, යථාකම්මූපගෙ සත්තෙ පජානාති – ‘ඉමෙ වත භොන්තො සත්තා කායදුච්චරිතෙන සමන්නාගතා වචීදුච්චරිතෙන සමන්නාගතා මනොදුච්චරිතෙන සමන්නාගතා අරියානං උපවාදකා මිච්ඡාදිට්ඨිකා මිච්ඡාදිට්ඨිකම්මසමාදානා. තෙ කායස්ස භෙදා පරං මරණා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං නිරයං උපපන්නා. ඉමෙ වා පන භොන්තො සත්තා කායසුචරිතෙන සමන්නාගතා වචීසුචරිතෙන සමන්නාගතා මනොසුචරිතෙන සමන්නාගතා අරියානං අනුපවාදකා සම්මාදිට්ඨිකා සම්මාදිට්ඨිකම්මසමාදානා, තෙ කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපන්නා’ති. ඉති දිබ්බෙන චක්ඛුනා විසුද්ධෙන අතික්කන්තමානුසකෙන සත්තෙ පස්සති චවමානෙ උපපජ්ජමානෙ හීනෙ පණීතෙ සුවණ්ණෙ දුබ්බණ්ණෙ සුගතෙ දුග්ගතෙ, යථාකම්මූපගෙ සත්තෙ පජානාති.

२४६. “वह इस प्रकार समाहित, परिशुद्ध, उज्ज्वल, निष्पाप, क्लेशरहित, मृदु, कर्मण्य, स्थिर और अचलता को प्राप्त चित्त होने पर, प्राणियों के च्युति (मृत्यु) और उपपाद (पुनर्जन्म) के ज्ञान के लिए चित्त को लगाता है, चित्त को झुकाता है। वह विशुद्ध और अलौकिक दिव्य-चक्षु से प्राणियों को मरते हुए और उत्पन्न होते हुए देखता है— नीच, श्रेष्ठ, सुंदर, कुरूप, सुगति प्राप्त, दुर्गति प्राप्त; वह कर्मों के अनुसार गति प्राप्त करने वाले प्राणियों को जानता है— ‘अहो! ये प्राणी काया के दुराचार, वाणी के दुराचार और मन के दुराचार से युक्त थे, आर्यों की निंदा करने वाले थे, मिथ्या-दृष्टि वाले थे और मिथ्या-दृष्टि के अनुसार कर्म करने वाले थे। वे शरीर के टूटने पर, मृत्यु के बाद, अपाय, दुर्गति, विनिपात और नरक में उत्पन्न हुए हैं। अथवा, ये प्राणी काया के सुचरित्र, वाणी के सुचरित्र और मन के सुचरित्र से युक्त थे, आर्यों की निंदा न करने वाले थे, सम्यक्-दृष्टि वाले थे और सम्यक्-दृष्टि के अनुसार कर्म करने वाले थे। वे शरीर के टूटने पर, मृत्यु के बाद, सुगति और स्वर्ग लोक में उत्पन्न हुए हैं’। इस प्रकार वह विशुद्ध और अलौकिक दिव्य-चक्षु से प्राणियों को मरते हुए और उत्पन्न होते हुए देखता है— नीच, श्रेष्ठ, सुंदर, कुरूप, सुगति प्राप्त, दुर्गति प्राप्त; वह कर्मों के अनुसार गति प्राप्त करने वाले प्राणियों को जानता है।”

247. ‘‘සෙය්‍යථාපි, මහාරාජ, මජ්ඣෙ සිඞ්ඝාටකෙ පාසාදො. තත්ථ චක්ඛුමා පුරිසො ඨිතො පස්සෙය්‍ය මනුස්සෙ ගෙහං පවිසන්තෙපි නික්ඛමන්තෙපි රථිකායපි වීථිං සඤ්චරන්තෙ මජ්ඣෙ සිඞ්ඝාටකෙ නිසින්නෙපි. තස්ස එවමස්ස – ‘එතෙ මනුස්සා ගෙහං පවිසන්ති, එතෙ නික්ඛමන්ති, එතෙ රථිකාය වීථිං සඤ්චරන්ති, එතෙ මජ්ඣෙ සිඞ්ඝාටකෙ නිසින්නා’ති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, භික්ඛු එවං සමාහිතෙ චිත්තෙ පරිසුද්ධෙ පරියොදාතෙ අනඞ්ගණෙ විගතූපක්කිලෙසෙ මුදුභූතෙ කම්මනියෙ ඨිතෙ ආනෙඤ්ජප්පත්තෙ සත්තානං චුතූපපාතඤාණාය චිත්තං අභිනීහරති අභිනින්නාමෙති. සො දිබ්බෙන චක්ඛුනා විසුද්ධෙන අතික්කන්තමානුසකෙන සත්තෙ පස්සති චවමානෙ උපපජ්ජමානෙ හීනෙ පණීතෙ සුවණ්ණෙ දුබ්බණ්ණෙ සුගතෙ දුග්ගතෙ, යථාකම්මූපගෙ සත්තෙ පජානාති – ‘ඉමෙ වත භොන්තො සත්තා කායදුච්චරිතෙන සමන්නාගතා වචීදුච්චරිතෙන සමන්නාගතා මනොදුච්චරිතෙන සමන්නාගතා අරියානං උපවාදකා මිච්ඡාදිට්ඨිකා මිච්ඡාදිට්ඨිකම්මසමාදානා, තෙ කායස්ස භෙදා පරං මරණා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං නිරයං උපපන්නා. ඉමෙ [Pg.79] වා පන භොන්තො සත්තා කායසුචරිතෙන සමන්නාගතා වචීසුචරිතෙන සමන්නාගතා මනොසුචරිතෙන සමන්නාගතා අරියානං අනුපවාදකා සම්මාදිට්ඨිකා සම්මාදිට්ඨිකම්මසමාදානා. තෙ කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපන්නා’ති. ඉති දිබ්බෙන චක්ඛුනා විසුද්ධෙන අතික්කන්තමානුසකෙන සත්තෙ පස්සති චවමානෙ උපපජ්ජමානෙ හීනෙ පණීතෙ සුවණ්ණෙ දුබ්බණ්ණෙ සුගතෙ දුග්ගතෙ; යථාකම්මූපගෙ සත්තෙ පජානාති. ‘ඉදම්පි ඛො, මහාරාජ, සන්දිට්ඨිකං සාමඤ්ඤඵලං පුරිමෙහි සන්දිට්ඨිකෙහි සාමඤ්ඤඵලෙහි අභික්කන්තතරඤ්ච පණීතතරඤ්ච.

२४७. “महाराज, जैसे किसी चौराहे के बीच में एक महल हो। वहाँ खड़ा कोई चक्षुमान (दृष्टि वाला) मनुष्य घर में प्रवेश करते हुए, घर से निकलते हुए, गलियों में घूमते हुए और चौराहे के बीच में बैठे हुए लोगों को देखे। उसे ऐसा विचार हो— ‘ये लोग घर में प्रवेश कर रहे हैं, ये निकल रहे हैं, ये गलियों में घूम रहे हैं, ये चौराहे के बीच में बैठे हैं’। इसी प्रकार, महाराज, जब भिक्षु का चित्त इस प्रकार समाहित, परिशुद्ध, उज्ज्वल, निष्पाप, क्लेशरहित, मृदु, कर्मण्य, स्थिर और अचलता को प्राप्त होता है, तब वह प्राणियों के च्युति और उपपाद के ज्ञान के लिए चित्त को लगाता है, चित्त को झुकाता है। वह विशुद्ध और अलौकिक दिव्य-चक्षु से प्राणियों को मरते हुए और उत्पन्न होते हुए देखता है— नीच, श्रेष्ठ, सुंदर, कुरूप, सुगति प्राप्त, दुर्गति प्राप्त; वह कर्मों के अनुसार गति प्राप्त करने वाले प्राणियों को जानता है— ‘अहो! ये प्राणी काया के दुराचार... नरक में उत्पन्न हुए हैं। अथवा, ये प्राणी काया के सुचरित्र... स्वर्ग लोक में उत्पन्न हुए हैं’। इस प्रकार वह विशुद्ध और अलौकिक दिव्य-चक्षु से प्राणियों को मरते हुए और उत्पन्न होते हुए देखता है... कर्मों के अनुसार गति प्राप्त करने वाले प्राणियों को जानता है। महाराज, यह भी प्रत्यक्ष दिखाई देने वाला श्रमण-फल है, जो पिछले श्रमण-फलों की तुलना में अधिक उत्तम और अधिक प्रणीत है।”

ආසවක්ඛයඤාණං

आस्रव-क्षय ज्ञान

248. ‘‘සො එවං සමාහිතෙ චිත්තෙ පරිසුද්ධෙ පරියොදාතෙ අනඞ්ගණෙ විගතූපක්කිලෙසෙ මුදුභූතෙ කම්මනියෙ ඨිතෙ ආනෙඤ්ජප්පත්තෙ ආසවානං ඛයඤාණාය චිත්තං අභිනීහරති අභිනින්නාමෙති. සො ඉදං දුක්ඛන්ති යථාභූතං පජානාති, අයං දුක්ඛසමුදයොති යථාභූතං පජානාති, අයං දුක්ඛනිරොධොති යථාභූතං පජානාති, අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදාති යථාභූතං පජානාති. ඉමෙ ආසවාති යථාභූතං පජානාති, අයං ආසවසමුදයොති යථාභූතං පජානාති, අයං ආසවනිරොධොති යථාභූතං පජානාති, අයං ආසවනිරොධගාමිනී පටිපදාති යථාභූතං පජානාති. තස්ස එවං ජානතො එවං පස්සතො කාමාසවාපි චිත්තං විමුච්චති, භවාසවාපි චිත්තං විමුච්චති, අවිජ්ජාසවාපි චිත්තං විමුච්චති, ‘විමුත්තස්මිං විමුත්තමි’ති ඤාණං හොති, ‘ඛීණා ජාති, වුසිතං බ්‍රහ්මචරියං, කතං කරණීයං, නාපරං ඉත්ථත්තායා’ති පජානාති.

२४८. जब उसका चित्त इस प्रकार समाहित, परिशुद्ध, उज्ज्वल, निष्पाप, क्लेशरहित, मृदु, कर्मण्य, स्थिर और अडिग हो जाता है, तब वह चित्त को आस्रवों के क्षय के ज्ञान (आस्रवक्षय ज्ञान) की ओर लगाता है, उसे उस ओर झुकाता है। वह 'यह दुःख है'—ऐसा यथार्थतः जानता है; 'यह दुःख का समुदाय (कारण) है'—ऐसा यथार्थतः जानता है; 'यह दुःख का निरोध है'—ऐसा यथार्थतः जानता है; 'यह दुःख निरोधगामिनी प्रतिपदा (मार्ग) है'—ऐसा यथार्थतः जानता है। वह 'ये आस्रव हैं'—ऐसा यथार्थतः जानता है; 'यह आस्रवों का समुदाय है'—ऐसा यथार्थतः जानता है; 'यह आस्रवों का निरोध है'—ऐसा यथार्थतः जानता है; 'यह आस्रव निरोधगामिनी प्रतिपदा है'—ऐसा यथार्थतः जानता है। इस प्रकार जानते और देखते हुए उसका चित्त कामास्रव से भी मुक्त हो जाता है, भवास्रव से भी मुक्त हो जाता है और अविद्यास्रव से भी मुक्त हो जाता है। मुक्त होने पर 'मैं मुक्त हूँ'—ऐसा ज्ञान होता है। वह जान लेता है—'जन्म क्षीण हो गया है, ब्रह्मचर्य का पालन कर लिया गया है, जो करना था वह कर लिया गया है, अब इस अस्तित्व के लिए कुछ शेष नहीं है'।

249. ‘‘සෙය්‍යථාපි, මහාරාජ, පබ්බතසඞ්ඛෙපෙ උදකරහදො අච්ඡො විප්පසන්නො අනාවිලො. තත්ථ චක්ඛුමා පුරිසො තීරෙ ඨිතො පස්සෙය්‍ය සිප්පිසම්බුකම්පි සක්ඛරකථලම්පි මච්ඡගුම්බම්පි චරන්තම්පි තිට්ඨන්තම්පි. තස්ස එවමස්ස – ‘අයං ඛො උදකරහදො අච්ඡො විප්පසන්නො අනාවිලො. තත්‍රිමෙ සිප්පිසම්බුකාපි සක්ඛරකථලාපි මච්ඡගුම්බාපි චරන්තිපි තිට්ඨන්තිපී’ති. එවමෙව ඛො, මහාරාජ, භික්ඛු එවං සමාහිතෙ චිත්තෙ පරිසුද්ධෙ පරියොදාතෙ අනඞ්ගණෙ විගතූපක්කිලෙසෙ මුදුභූතෙ කම්මනියෙ ඨිතෙ ආනෙඤ්ජප්පත්තෙ ආසවානං ඛයඤාණාය චිත්තං අභිනීහරති අභිනින්නාමෙති. ‘සො ඉදං දුක්ඛ’න්ති යථාභූතං පජානාති, ‘අයං දුක්ඛසමුදයො’ති යථාභූතං පජානාති[Pg.80], ‘අයං දුක්ඛනිරොධො’ති යථාභූතං පජානාති, ‘අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදා’ති යථාභූතං පජානාති. ‘ඉමෙ ආසවාති යථාභූතං පජානාති, ‘අයං ආසවසමුදයො’ති යථාභූතං පජානාති, ‘අයං ආසවනිරොධො’ති යථාභූතං පජානාති, ‘අයං ආසවනිරොධගාමිනී පටිපදාති යථාභූතං පජානාති. තස්ස එවං ජානතො එවං පස්සතො කාමාසවාපි චිත්තං විමුච්චති, භවාසවාපි චිත්තං විමුච්චති, අවිජ්ජාසවාපි චිත්තං විමුච්චති, ‘විමුත්තස්මිං විමුත්තමිති ඤාණං හොති, ‘ඛීණා ජාති, වුසිතං බ්‍රහ්මචරියං, කතං කරණීයං, නාපරං ඉත්ථත්තායා’ති පජානාති. ඉදං ඛො, මහාරාජ, සන්දිට්ඨිකං සාමඤ්ඤඵලං පුරිමෙහි සන්දිට්ඨිකෙහි සාමඤ්ඤඵලෙහි අභික්කන්තතරඤ්ච පණීතතරඤ්ච. ඉමස්මා ච පන, මහාරාජ, සන්දිට්ඨිකා සාමඤ්ඤඵලා අඤ්ඤං සන්දිට්ඨිකං සාමඤ්ඤඵලං උත්තරිතරං වා පණීතතරං වා නත්ථී’’ති.

२४९. महाराज! जैसे पर्वत के शिखर पर स्वच्छ, निर्मल और निष्कलंक जल का कोई सरोवर हो। वहाँ किनारे पर खड़ा कोई चक्षुमान (नेत्रों वाला) मनुष्य सीपियों, शंखों, कंकड़-पत्थरों और मछलियों के झुंड को चलते हुए या ठहरे हुए देखे। उसे ऐसा विचार आए—'यह सरोवर स्वच्छ, निर्मल और निष्कलंक है; इसमें ये सीपियाँ, शंख, कंकड़-पत्थर और मछलियों के झुंड चल रहे हैं या ठहरे हुए हैं'। इसी प्रकार, महाराज! जब भिक्षु का चित्त इस प्रकार समाहित, परिशुद्ध, उज्ज्वल, निष्पाप, क्लेशरहित, मृदु, कर्मण्य, स्थिर और अडिग हो जाता है, तब वह चित्त को आस्रवों के क्षय के ज्ञान की ओर लगाता है, उसे उस ओर झुकाता है। वह 'यह दुःख है'—ऐसा यथार्थतः जानता है; 'यह दुःख का समुदाय है'—ऐसा यथार्थतः जानता है; 'यह दुःख का निरोध है'—ऐसा यथार्थतः जानता है; 'यह दुःख निरोधगामिनी प्रतिपदा है'—ऐसा यथार्थतः जानता है। वह 'ये आस्रव हैं'—ऐसा यथार्थतः जानता है; 'यह आस्रवों का समुदाय है'—ऐसा यथार्थतः जानता है; 'यह आस्रवों का निरोध है'—ऐसा यथार्थतः जानता है; 'यह आस्रव निरोधगामिनी प्रतिपदा है'—ऐसा यथार्थतः जानता है। इस प्रकार जानते और देखते हुए उसका चित्त कामास्रव से भी मुक्त हो जाता है, भवास्रव से भी मुक्त हो जाता है और अविद्यास्रव से भी मुक्त हो जाता है। मुक्त होने पर 'मैं मुक्त हूँ'—ऐसा ज्ञान होता है। वह जान लेता है—'जन्म क्षीण हो गया है, ब्रह्मचर्य का पालन कर लिया गया है, जो करना था वह कर लिया गया है, अब इस अस्तित्व के लिए कुछ शेष नहीं है'। महाराज! यह प्रत्यक्ष श्रामण्य-फल पिछले प्रत्यक्ष श्रामण्य-फलों की तुलना में अधिक उत्कृष्ट और अधिक उत्तम है। और महाराज! इस प्रत्यक्ष श्रामण्य-फल से बढ़कर या इससे अधिक उत्तम अन्य कोई प्रत्यक्ष श्रामण्य-फल नहीं है।

අජාතසත්තුඋපාසකත්තපටිවෙදනා

अजातशत्रु द्वारा उपासक बनने की घोषणा

250. එවං වුත්තෙ, රාජා මාගධො අජාතසත්තු වෙදෙහිපුත්තො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘අභික්කන්තං, භන්තෙ, අභික්කන්තං, භන්තෙ. සෙය්‍යථාපි, භන්තෙ, නික්කුජ්ජිතං වා උක්කුජ්ජෙය්‍ය, පටිච්ඡන්නං වා විවරෙය්‍ය, මූළ්හස්ස වා මග්ගං ආචික්ඛෙය්‍ය, අන්ධකාරෙ වා තෙලපජ්ජොතං ධාරෙය්‍ය ‘චක්ඛුමන්තො රූපානි දක්ඛන්තී’ති; එවමෙවං, භන්තෙ, භගවතා අනෙකපරියායෙන ධම්මො පකාසිතො. එසාහං, භන්තෙ, භගවන්තං සරණං ගච්ඡාමි ධම්මඤ්ච භික්ඛුසඞ්ඝඤ්ච. උපාසකං මං භගවා ධාරෙතු අජ්ජතග්ගෙ පාණුපෙතං සරණං ගතං. අච්චයො මං, භන්තෙ, අච්චගමා යථාබාලං යථාමූළ්හං යථාඅකුසලං, යොහං පිතරං ධම්මිකං ධම්මරාජානං ඉස්සරියකාරණා ජීවිතා වොරොපෙසිං. තස්ස මෙ, භන්තෙ භගවා අච්චයං අච්චයතො පටිග්ගණ්හාතු ආයතිං සංවරායා’’ති.

२५०. ऐसा कहे जाने पर, वैदेही-पुत्र मगधराज अजातशत्रु ने भगवान से यह कहा—'अद्भुत है, भन्ते! अद्भुत है, भन्ते! भन्ते! जैसे कोई औंधे हुए को सीधा कर दे, या ढके हुए को खोल दे, या राह भूले को रास्ता दिखा दे, या अंधकार में तेल का दीपक जला दे ताकि आँख वाले रूप देख सकें; इसी प्रकार भगवान ने अनेक प्रकार से धर्म को प्रकाशित किया है। भन्ते! मैं भगवान की शरण जाता हूँ, धर्म की शरण और भिक्षु-संघ की शरण जाता हूँ। भगवान मुझे आज से जीवन भर के लिए अपना शरणागत उपासक स्वीकार करें। भन्ते! मुझसे अपराध हुआ, जो मैं मूर्खता, मोह और अकुशलता के कारण अपने धार्मिक और धर्मराज पिता को ऐश्वर्य के लोभ में जीवित मार बैठा। भन्ते! भगवान मेरे उस अपराध को अपराध के रूप में स्वीकार करें, ताकि भविष्य में मैं संयम रख सकूँ'।

251. ‘‘තග්ඝ ත්වං, මහාරාජ, අච්චයො අච්චගමා යථාබාලං යථාමූළ්හං යථාඅකුසලං, යං ත්වං පිතරං ධම්මිකං ධම්මරාජානං ජීවිතා වොරොපෙසි. යතො ච ඛො ත්වං, මහාරාජ, අච්චයං අච්චයතො දිස්වා යථාධම්මං පටිකරොසි, තං තෙ මයං පටිග්ගණ්හාම. වුද්ධිහෙසා, මහාරාජ, අරියස්ස විනයෙ, යො අච්චයං අච්චයතො දිස්වා යථාධම්මං පටිකරොති, ආයතිං සංවරං ආපජ්ජතී’’ති.

२५१. निश्चित ही, महाराज! तुमसे मूर्खता, मोह और अकुशलता के कारण अपराध हुआ, जो तुमने अपने धार्मिक और धर्मराज पिता को जीवित मार डाला। महाराज! चूँकि तुम अपने अपराध को अपराध के रूप में देखकर धर्म के अनुसार उसका प्रायश्चित करते हो, इसलिए हम उसे स्वीकार करते हैं। महाराज! आर्यों के विनय में यह उन्नति है कि जो अपने अपराध को अपराध के रूप में देखकर धर्म के अनुसार प्रायश्चित करता है, वह भविष्य में संयम को प्राप्त होता है।

252. එවං [Pg.81] වුත්තෙ, රාජා මාගධො අජාතසත්තු වෙදෙහිපුත්තො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘හන්ද ච දානි මයං, භන්තෙ, ගච්ඡාම බහුකිච්චා මයං බහුකරණීයා’’ති. ‘‘යස්සදානි ත්වං, මහාරාජ, කාලං මඤ්ඤසී’’ති. අථ ඛො රාජා මාගධො අජාතසත්තු වෙදෙහිපුත්තො භගවතො භාසිතං අභිනන්දිත්වා අනුමොදිත්වා උට්ඨායාසනා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා පක්කාමි.

२५२. ऐसा कहे जाने पर, वैदेही-पुत्र मगधराज अजातशत्रु ने भगवान से यह कहा—'भन्ते! अब हम चलते हैं, हमें बहुत से कार्य और बहुत से कर्तव्य पूरे करने हैं'। (भगवान ने कहा—) 'महाराज! अब तुम जैसा उचित समझो'। तब वैदेही-पुत्र मगधराज अजातशत्रु भगवान के वचनों का अभिनंदन और अनुमोदन कर, आसन से उठकर, भगवान को अभिवादन और प्रदक्षिणा करके चले गए।

253. අථ ඛො භගවා අචිරපක්කන්තස්ස රඤ්ඤො මාගධස්ස අජාතසත්තුස්ස වෙදෙහිපුත්තස්ස භික්ඛූ ආමන්තෙසි – ‘‘ඛතායං, භික්ඛවෙ, රාජා. උපහතායං, භික්ඛවෙ, රාජා. සචායං, භික්ඛවෙ, රාජා පිතරං ධම්මිකං ධම්මරාජානං ජීවිතා න වොරොපෙස්සථ, ඉමස්මිඤ්ඤෙව ආසනෙ විරජං වීතමලං ධම්මචක්ඛුං උප්පජ්ජිස්සථා’’ති. ඉදමවොච භගවා. අත්තමනා තෙ භික්ඛූ භගවතො භාසිතං අභිනන්දුන්ති.

२५३. तब भगवान ने वैदेही-पुत्र मगधराज अजातशत्रु के जाने के कुछ ही समय बाद भिक्षुओं को संबोधित किया—'भिक्षुओं! यह राजा नष्ट हो गया। भिक्षुओं! यह राजा आहत हो गया। भिक्षुओं! यदि इस राजा ने अपने धार्मिक और धर्मराज पिता की हत्या न की होती, तो इसी आसन पर बैठे-बैठे इसे विरज, निर्मल धर्म-चक्षु (सोतापत्ति मार्ग) प्राप्त हो जाता'। भगवान ने यह कहा। उन भिक्षुओं ने प्रसन्न होकर भगवान के वचनों का अभिनंदन किया।

සාමඤ්ඤඵලසුත්තං නිට්ඨිතං දුතියං.

दूसरा सामञ्ञफल सुत्त समाप्त हुआ।

3. අම්බට්ඨසුත්තං

३. ३. अम्बट्ठ सुत्त

254. එවං [Pg.82] මෙ සුතං – එකං සමයං භගවා කොසලෙසු චාරිකං චරමානො මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං පඤ්චමත්තෙහි භික්ඛුසතෙහි යෙන ඉච්ඡානඞ්ගලං නාම කොසලානං බ්‍රාහ්මණගාමො තදවසරි. තත්‍ර සුදං භගවා ඉච්ඡානඞ්ගලෙ විහරති ඉච්ඡානඞ්ගලවනසණ්ඩෙ.

२५४. ऐसा मैंने सुना है—एक समय भगवान् कोसल देश में पाँच सौ भिक्षुओं के विशाल भिक्षु-संघ के साथ चारिका (धर्म-यात्रा) करते हुए इच्छानंगल नामक कोसलवासियों के ब्राह्मण ग्राम में पहुँचे। वहाँ भगवान् इच्छानंगल के समीप इच्छानंगल वन-खण्ड में विहार कर रहे थे।

පොක්ඛරසාතිවත්ථු

पोक्खरसाति की कथा

255. තෙන ඛො පන සමයෙන බ්‍රාහ්මණො පොක්ඛරසාති උක්කට්ඨං අජ්ඣාවසති සත්තුස්සදං සතිණකට්ඨොදකං සධඤ්ඤං රාජභොග්ගං රඤ්ඤා පසෙනදිනා කොසලෙන දින්නං රාජදායං බ්‍රහ්මදෙය්‍යං. අස්සොසි ඛො බ්‍රාහ්මණො පොක්ඛරසාති – ‘‘සමණො ඛලු, භො, ගොතමො සක්‍යපුත්තො සක්‍යකුලා පබ්බජිතො කොසලෙසු චාරිකං චරමානො මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං පඤ්චමත්තෙහි භික්ඛුසතෙහි ඉච්ඡානඞ්ගලං අනුප්පත්තො ඉච්ඡානඞ්ගලෙ විහරති ඉච්ඡානඞ්ගලවනසණ්ඩෙ. තං ඛො පන භවන්තං ගොතමං එවං කල්‍යාණො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගතො – ‘ඉතිපි සො භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො විජ්ජාචරණසම්පන්නො සුගතො ලොකවිදූ අනුත්තරො පුරිසදම්මසාරථි සත්ථා දෙවමනුස්සානං බුද්ධො භගවා’. සො ඉමං ලොකං සදෙවකං සමාරකං සබ්‍රහ්මකං සස්සමණබ්‍රාහ්මණිං පජං සදෙවමනුස්සං සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවෙදෙති. සො ධම්මං දෙසෙති ආදිකල්‍යාණං මජ්ඣෙකල්‍යාණං පරියොසානකල්‍යාණං, සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජනං, කෙවලපරිපුණ්ණං පරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරියං පකාසෙති. සාධු ඛො පන තථාරූපානං අරහතං දස්සනං හොතී’’ති.

२५५. उस समय पोक्खरसाति नामक ब्राह्मण उक्कट्ठा नगर में रहता था, जो मनुष्यों और पशुओं से भरा हुआ था, जहाँ घास, लकड़ी और जल प्रचुर मात्रा में थे, जो अन्न-धन से संपन्न था, और जिसे कोसल नरेश प्रसेनजित ने राज-भोग के रूप में, राज-दाय और ब्रह्मदेय (धार्मिक दान) के रूप में प्रदान किया था। पोक्खरसाति ब्राह्मण ने सुना— "अरे! शाक्यपुत्र, शाक्यकुल से प्रव्रजित श्रमण गौतम पाँच सौ भिक्षुओं के विशाल भिक्षु-संघ के साथ कोसल देश में चारिका करते हुए इच्छानंगल पहुँचे हैं और इच्छानंगल के वन-खण्ड में विहार कर रहे हैं। उन भगवान् गौतम का ऐसा कल्याणकारी कीर्ति-शब्द (यश) फैला हुआ है— 'वे भगवान् अर्हत् हैं, सम्यक्-सम्बुद्ध हैं, विद्या और चरण से संपन्न हैं, सुगत हैं, लोकविद् हैं, पुरुषों का दमन करने वाले अतुलनीय सारथि हैं, देवों और मनुष्यों के शास्ता (गुरु) हैं, बुद्ध हैं और भगवान् हैं।' वे देवों, मारों और ब्रह्मा सहित इस लोक को, श्रमणों, ब्राह्मणों, राजाओं और मनुष्यों सहित इस प्रजा को स्वयं अपने विशिष्ट ज्ञान से जानकर और साक्षात्कार कर प्रकाशित करते हैं। वे आदि में कल्याणकारी, मध्य में कल्याणकारी और अंत में कल्याणकारी धर्म का उपदेश देते हैं; वे अर्थ और व्यंजन सहित, पूर्णतः परिपूर्ण और अत्यंत शुद्ध ब्रह्मचर्य को प्रकाशित करते हैं। ऐसे अर्हन्तों का दर्शन करना निश्चय ही मंगलकारी होता है।"

අම්බට්ඨමාණවො

अम्बट्ठ माणवक

256. තෙන ඛො පන සමයෙන බ්‍රාහ්මණස්ස පොක්ඛරසාතිස්ස අම්බට්ඨො නාම මාණවො අන්තෙවාසී හොති අජ්ඣායකො මන්තධරො තිණ්ණං වෙදානං පාරගූ සනිඝණ්ඩුකෙටුභානං සාක්ඛරප්පභෙදානං ඉතිහාසපඤ්චමානං පදකො වෙය්‍යාකරණො ලොකායතමහාපුරිසලක්ඛණෙසු අනවයො අනුඤ්ඤාතපටිඤ්ඤාතො සකෙ ආචරියකෙ තෙවිජ්ජකෙ පාවචනෙ [Pg.83] – ‘‘යමහං ජානාමි, තං ත්වං ජානාසි; යං ත්වං ජානාසි තමහං ජානාමී’’ති.

२५६. उस समय पोक्खरसाति ब्राह्मण का अम्बट्ठ नामक एक माणवक (युवक) अन्तेवासी (शिष्य) था। वह वेदों का स्वाध्याय करने वाला, मन्त्रों का ज्ञाता, निघण्टु और केटुभ सहित, अक्षरों के प्रभेद (व्याकरण/शिक्षा) सहित, पाँचवें इतिहास सहित तीनों वेदों का पारगामी था; वह पदों का ज्ञाता, वैयाकरण, लोकायत और महापुरुष-लक्षणों में निपुण था। अपने आचार्य के त्रैविद्य-प्रवचन (तीनों वेदों की शिक्षा) में उसे यह स्वीकृति और मान्यता प्राप्त थी— "जो मैं जानता हूँ, वह तुम जानते हो; जो तुम जानते हो, वह मैं जानता हूँ।"

257. අථ ඛො බ්‍රාහ්මණො පොක්ඛරසාති අම්බට්ඨං මාණවං ආමන්තෙසි – ‘‘අයං, තාත අම්බට්ඨ, සමණො ගොතමො සක්‍යපුත්තො සක්‍යකුලා පබ්බජිතො කොසලෙසු චාරිකං චරමානො මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං පඤ්චමත්තෙහි භික්ඛුසතෙහි ඉච්ඡානඞ්ගලං අනුප්පත්තො ඉච්ඡානඞ්ගලෙ විහරති ඉච්ඡානඞ්ගලවනසණ්ඩෙ. තං ඛො පන භවන්තං ගොතමං එවං කල්‍යාණො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගතො – ‘ඉතිපි සො භගවා, අරහං සම්මාසම්බුද්ධො විජ්ජාචරණසම්පන්නො සුගතො ලොකවිදූ අනුත්තරො පුරිසදම්මසාරථි සත්ථා දෙවමනුස්සානං බුද්ධො භගවා’. සො ඉමං ලොකං සදෙවකං සමාරකං සබ්‍රහ්මකං සස්සමණබ්‍රාහ්මණිං පජං සදෙවමනුස්සං සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවෙදෙති. සො ධම්මං දෙසෙති ආදිකල්‍යාණං මජ්ඣෙකල්‍යාණං පරියොසානකල්‍යාණං, සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජනං කෙවලපරිපුණ්ණං පරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරියං පකාසෙති. සාධු ඛො පන තථාරූපානං අරහතං දස්සනං හොතීති. එහි ත්වං තාත අම්බට්ඨ, යෙන සමණො ගොතමො තෙනුපසඞ්කම; උපසඞ්කමිත්වා සමණං ගොතමං ජානාහි, යදි වා තං භවන්තං ගොතමං තථාසන්තංයෙව සද්දො අබ්භුග්ගතො, යදි වා නො තථා. යදි වා සො භවං ගොතමො තාදිසො, යදි වා න තාදිසො, තථා මයං තං භවන්තං ගොතමං වෙදිස්සාමා’’ති.

२५७. तब पोक्खरसाति ब्राह्मण ने अम्बट्ठ माणवक को संबोधित किया— "तात अम्बट्ठ! यह शाक्यपुत्र, शाक्यकुल से प्रव्रजित श्रमण गौतम पाँच सौ भिक्षुओं के विशाल भिक्षु-संघ के साथ कोसल देश में चारिका करते हुए इच्छानंगल पहुँचे हैं और इच्छानंगल के वन-खण्ड में विहार कर रहे हैं। उन भगवान् गौतम का ऐसा कल्याणकारी कीर्ति-शब्द फैला हुआ है— 'वे भगवान् अर्हत् हैं, सम्यक्-सम्बुद्ध हैं, विद्या और चरण से संपन्न हैं, सुगत हैं, लोकविद् हैं, पुरुषों का दमन करने वाले अतुलनीय सारथि हैं, देवों और मनुष्यों के शास्ता हैं, बुद्ध हैं और भगवान् हैं।' वे देवों, मारों और ब्रह्मा सहित इस लोक को, श्रमणों, ब्राह्मणों, राजाओं और मनुष्यों सहित इस प्रजा को स्वयं अपने विशिष्ट ज्ञान से जानकर और साक्षात्कार कर प्रकाशित करते हैं। वे आदि में कल्याणकारी, मध्य में कल्याणकारी और अंत में कल्याणकारी धर्म का उपदेश देते हैं; वे अर्थ और व्यंजन सहित, पूर्णतः परिपूर्ण और अत्यंत शुद्ध ब्रह्मचर्य को प्रकाशित करते हैं। ऐसे अर्हन्तों का दर्शन करना निश्चय ही मंगलकारी होता है। तात अम्बट्ठ! आओ, जहाँ श्रमण गौतम हैं, वहाँ जाओ; और जाकर श्रमण गौतम के विषय में जानो कि क्या उन भगवान् गौतम का यश वैसा ही सत्य है जैसा फैला हुआ है, अथवा वैसा नहीं है? क्या वे भगवान् गौतम वैसे ही (गुणों वाले) हैं, अथवा वैसे नहीं हैं? जिससे हम उन भगवान् गौतम के बारे में (वास्तविकता) जान सकें।"

258. ‘‘යථා කථං පනාහං, භො, තං භවන්තං ගොතමං ජානිස්සාමි – ‘යදි වා තං භවන්තං ගොතමං තථාසන්තංයෙව සද්දො අබ්භුග්ගතො, යදි වා නො තථා. යදි වා සො භවං ගොතමො තාදිසො, යදි වා න තාදිසො’’’ති?

२५८. "परन्तु हे भो (आचार्य)! मैं उन भगवान् गौतम को कैसे जानूँगा— कि क्या उन भगवान् गौतम का यश वैसा ही सत्य है जैसा फैला हुआ है, अथवा वैसा नहीं है? क्या वे भगवान् गौतम वैसे ही हैं, अथवा वैसे नहीं हैं?"

‘‘ආගතානි ඛො, තාත අම්බට්ඨ, අම්හාකං මන්තෙසු ද්වත්තිංස මහාපුරිසලක්ඛණානි, යෙහි සමන්නාගතස්ස මහාපුරිසස්ස ද්වෙයෙව ගතියො භවන්ති අනඤ්ඤා. සචෙ අගාරං අජ්ඣාවසති, රාජා හොති චක්කවත්තී ධම්මිකො ධම්මරාජා චාතුරන්තො විජිතාවී ජනපදත්ථාවරියප්පත්තො සත්තරතනසමන්නාගතො. තස්සිමානි සත්ත රතනානි භවන්ති. සෙය්‍යථිදං – චක්කරතනං, හත්ථිරතනං, අස්සරතනං, මණිරතනං, ඉත්ථිරතනං, ගහපතිරතනං, පරිණායකරතනමෙව සත්තමං. පරොසහස්සං ඛො පනස්ස පුත්තා භවන්ති [Pg.84] සූරා වීරඞ්ගරූපා පරසෙනප්පමද්දනා. සො ඉමං පථවිං සාගරපරියන්තං අදණ්ඩෙන අසත්ථෙන ධම්මෙන අභිවිජිය අජ්ඣාවසති. සචෙ ඛො පන අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජති, අරහං හොති සම්මාසම්බුද්ධො ලොකෙ විවට්ටච්ඡදො. අහං ඛො පන, තාත අම්බට්ඨ, මන්තානං දාතා; ත්වං මන්තානං පටිග්ගහෙතා’’ති.

"तात अम्बट्ठ! हमारे मन्त्रों (वेदों) में महापुरुष के बत्तीस लक्षण आए हैं। जिन लक्षणों से युक्त महापुरुष की केवल दो ही गतियाँ (परिणाम) होती हैं, तीसरी नहीं। यदि वह घर में रहता है (गृहस्थ बनता है), तो वह चक्रवर्ती राजा होता है— धार्मिक, धर्मराज, चारों दिशाओं का विजेता, विजित शत्रु वाला, जनपद में स्थिरता प्राप्त और सात रत्नों से संपन्न। उसके ये सात रत्न होते हैं, जैसे— चक्र-रत्न, हस्ति-रत्न, अश्व-रत्न, मणि-रत्न, स्त्री-रत्न, गृहपति-रत्न और सातवाँ परिणायक-रत्न। उसके एक हजार से भी अधिक पुत्र होते हैं, जो शूरवीर, पराक्रमी और शत्रु-सेना का मर्दन करने वाले होते हैं। वह इस समुद्र-पर्यन्त पृथ्वी को बिना दण्ड और बिना शस्त्र के, केवल धर्म से जीतकर शासन करता है। और यदि वह घर से बेघर होकर प्रव्रजित हो जाता है, तो वह अर्हत्, सम्यक्-सम्बुद्ध और लोक में अविद्या के आवरण को हटाने वाला (विवट्टच्छदो) होता है। तात अम्बट्ठ! मैं मन्त्रों का देने वाला (सिखाने वाला) हूँ और तुम मन्त्रों को ग्रहण करने वाले (सीखने वाले) हो।"

259. ‘‘එවං, භො’’ති ඛො අම්බට්ඨො මාණවො බ්‍රාහ්මණස්ස පොක්ඛරසාතිස්ස පටිස්සුත්වා උට්ඨායාසනා බ්‍රාහ්මණං පොක්ඛරසාතිං අභිවාදෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා වළවාරථමාරුය්හ සම්බහුලෙහි මාණවකෙහි සද්ධිං යෙන ඉච්ඡානඞ්ගලවනසණ්ඩො තෙන පායාසි. යාවතිකා යානස්ස භූමි යානෙන ගන්ත්වා යානා පච්චොරොහිත්වා පත්තිකොව ආරාමං පාවිසි. තෙන ඛො පන සමයෙන සම්බහුලා භික්ඛූ අබ්භොකාසෙ චඞ්කමන්ති. අථ ඛො අම්බට්ඨො මාණවො යෙන තෙ භික්ඛූ තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා තෙ භික්ඛූ එතදවොච – ‘‘කහං නු ඛො, භො, එතරහි සො භවං ගොතමො විහරති? තඤ්හි මයං භවන්තං ගොතමං දස්සනාය ඉධූපසඞ්කන්තා’’ති.

२५९. "ठीक है, महोदय," ऐसा कहकर अम्बट्ठ माणव ने ब्राह्मण पोक्खरसाति को उत्तर दिया और आसन से उठकर, ब्राह्मण पोक्खरसाति का अभिवादन कर, प्रदक्षिणा करके, घोड़ी वाले रथ पर सवार होकर अनेक माणवकों के साथ जहाँ इच्छानंगल का वन-खंड था, वहाँ गया। जहाँ तक रथ की भूमि थी, वहाँ तक रथ से जाकर, रथ से उतरकर पैदल ही विहार में प्रविष्ट हुआ। उस समय बहुत से भिक्षु खुले स्थान में चंक्रमण कर रहे थे। तब अम्बट्ठ माणव जहाँ वे भिक्षु थे, वहाँ गया; पास जाकर उन भिक्षुओं से यह बोला— "हे महानुभावों! इस समय वे भगवान् गौतम कहाँ विहार कर रहे हैं? हम उन भगवान् गौतम के दर्शन के लिए यहाँ आए हैं।"

260. අථ ඛො තෙසං භික්ඛූනං එතදහොසි – ‘‘අයං ඛො අම්බට්ඨො මාණවො අභිඤ්ඤාතකොලඤ්ඤො චෙව අභිඤ්ඤාතස්ස ච බ්‍රාහ්මණස්ස පොක්ඛරසාතිස්ස අන්තෙවාසී. අගරු ඛො පන භගවතො එවරූපෙහි කුලපුත්තෙහි සද්ධිං කථාසල්ලාපො හොතී’’ති. තෙ අම්බට්ඨං මාණවං එතදවොචුං – ‘‘එසො අම්බට්ඨ විහාරො සංවුතද්වාරො, තෙන අප්පසද්දො උපසඞ්කමිත්වා අතරමානො ආළින්දං පවිසිත්වා උක්කාසිත්වා අග්ගළං ආකොටෙහි, විවරිස්සති තෙ භගවා ද්වාර’’න්ති.

२६०. तब उन भिक्षुओं को यह विचार हुआ— "यह अम्बट्ठ माणव प्रसिद्ध कुल का है और प्रसिद्ध ब्राह्मण पोक्खरसाति का अन्तेवासी (शिष्य) है। भगवान् के लिए इस प्रकार के कुलपुत्रों के साथ बातचीत करना कोई भारी (कठिन) कार्य नहीं है।" उन्होंने अम्बट्ठ माणव से यह कहा— "अम्बट्ठ! वह बंद द्वार वाला विहार है, वहाँ शांत भाव से जाकर, बिना शीघ्रता किए ओसारे (बरामदे) में प्रवेश कर, खँखारकर (खाँसकर) किवाड़ खटखटाओ; भगवान् तुम्हारे लिए द्वार खोल देंगे।"

261. අථ ඛො අම්බට්ඨො මාණවො යෙන සො විහාරො සංවුතද්වාරො, තෙන අප්පසද්දො උපසඞ්කමිත්වා අතරමානො ආළින්දං පවිසිත්වා උක්කාසිත්වා අග්ගළං ආකොටෙසි. විවරි භගවා ද්වාරං. පාවිසි අම්බට්ඨො මාණවො. මාණවකාපි පවිසිත්වා භගවතා සද්ධිං සම්මොදිංසු, සම්මොදනීයං කථං සාරණීයං වීතිසාරෙත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු. අම්බට්ඨො පන මාණවො චඞ්කමන්තොපි නිසින්නෙන භගවතා කඤ්චි කඤ්චි කථං [Pg.85] සාරණීයං වීතිසාරෙති, ඨිතොපි නිසින්නෙන භගවතා කිඤ්චි කිඤ්චි කථං සාරණීයං වීතිසාරෙති.

२६१. तब अम्बट्ठ माणव जहाँ वह बंद द्वार वाला विहार था, वहाँ शांत भाव से जाकर, बिना शीघ्रता किए ओसारे में प्रवेश कर, खँखारकर किवाड़ खटखटाया। भगवान् ने द्वार खोल दिया। अम्बट्ठ माणव ने प्रवेश किया। माणवकों ने भी प्रवेश कर भगवान् के साथ कुशल-क्षेम पूछा और प्रसन्नतादायक एवं स्मरणीय बातचीत समाप्त कर एक ओर बैठ गए। किन्तु अम्बट्ठ माणव चंक्रमण करते हुए (टहलते हुए) भी बैठे हुए भगवान् के साथ कुछ-कुछ स्मरणीय बातचीत करता रहा, और खड़े हुए भी बैठे हुए भगवान् के साथ कुछ-कुछ स्मरणीय बातचीत करता रहा।

262. අථ ඛො භගවා අම්බට්ඨං මාණවං එතදවොච – ‘‘එවං නු තෙ, අම්බට්ඨ, බ්‍රාහ්මණෙහි වුද්ධෙහි මහල්ලකෙහි ආචරියපාචරියෙහි සද්ධිං කථාසල්ලාපො හොති, යථයිදං චරං තිට්ඨං නිසින්නෙන මයා කිඤ්චි කිඤ්චි කථං සාරණීයං වීතිසාරෙතී’’ති?

२६२. तब भगवान् ने अम्बट्ठ माणव से यह कहा— "अम्बट्ठ! क्या तुम वृद्ध, वयोवृद्ध, आचार्यों के भी आचार्य ब्राह्मणों के साथ भी इसी प्रकार बातचीत करते हो, जैसे कि तुम चलते हुए और खड़े हुए, बैठे हुए मुझ (बुद्ध) के साथ कुछ-कुछ स्मरणीय बातचीत कर रहे हो?"

පඨමඉබ්භවාදො

प्रथम इब्भवाद (नीच कुल का कहकर प्रथम तिरस्कार)

263. ‘‘නො හිදං, භො ගොතම. ගච්ඡන්තො වා හි, භො ගොතම, ගච්ඡන්තෙන බ්‍රාහ්මණො බ්‍රාහ්මණෙන සද්ධිං සල්ලපිතුමරහති, ඨිතො වා හි, භො ගොතම, ඨිතෙන බ්‍රාහ්මණො බ්‍රාහ්මණෙන සද්ධිං සල්ලපිතුමරහති, නිසින්නො වා හි, භො ගොතම, නිසින්නෙන බ්‍රාහ්මණො බ්‍රාහ්මණෙන සද්ධිං සල්ලපිතුමරහති, සයානො වා හි, භො ගොතම, සයානෙන බ්‍රාහ්මණො බ්‍රාහ්මණෙන සද්ධිං සල්ලපිතුමරහති. යෙ ච ඛො තෙ, භො ගොතම, මුණ්ඩකා සමණකා ඉබ්භා කණ්හා බන්ධුපාදාපච්චා, තෙහිපි මෙ සද්ධිං එවං කථාසල්ලාපො හොති, යථරිව භොතා ගොතමෙනා’’ති. ‘‘අත්ථිකවතො ඛො පන තෙ, අම්බට්ඨ, ඉධාගමනං අහොසි, යායෙව ඛො පනත්ථාය ආගච්ඡෙය්‍යාථ, තමෙව අත්ථං සාධුකං මනසි කරෙය්‍යාථ. අවුසිතවායෙව ඛො පන භො අයං අම්බට්ඨො මාණවො වුසිතමානී කිමඤ්ඤත්‍ර අවුසිතත්තා’’ති.

२६३. "हे गौतम! ऐसा नहीं है। हे गौतम! चलते हुए ब्राह्मण को चलते हुए ब्राह्मण के साथ ही बात करनी चाहिए; हे गौतम! खड़े हुए ब्राह्मण को खड़े हुए ब्राह्मण के साथ ही बात करनी चाहिए; हे गौतम! बैठे हुए ब्राह्मण को बैठे हुए ब्राह्मण के साथ ही बात करनी चाहिए; हे गौतम! लेटे हुए ब्राह्मण को लेटे हुए ब्राह्मण के साथ ही बात करनी चाहिए। किन्तु हे गौतम! जो ये मुण्डित (सिर मुँडाए हुए), श्रमणक, नीच (इब्भ), काले और ब्रह्मा के पैरों से उत्पन्न हुए हैं, उनके साथ मेरी बातचीत वैसी ही होती है जैसी कि आप गौतम के साथ हो रही है।" (भगवान् ने कहा—) "अम्बट्ठ! तुम जिस प्रयोजन के लिए यहाँ आए हो, उसी प्रयोजन को भली-भाँति मन में रखो। हे अम्बट्ठ! तुम शिक्षित न होते हुए भी स्वयं को शिक्षित मानते हो; इस कठोर व्यवहार का कारण तुम्हारी अशिक्षा के अतिरिक्त और क्या हो सकता है?"

264. අථ ඛො අම්බට්ඨො මාණවො භගවතා අවුසිතවාදෙන වුච්චමානො කුපිතො අනත්තමනො භගවන්තංයෙව ඛුංසෙන්තො භගවන්තංයෙව වම්භෙන්තො භගවන්තංයෙව උපවදමානො – ‘‘සමණො ච මෙ, භො, ගොතමො පාපිතො භවිස්සතී’’ති භගවන්තං එතදවොච – ‘‘චණ්ඩා, භො ගොතම, සක්‍යජාති; ඵරුසා, භො ගොතම, සක්‍යජාති; ලහුසා, භො ගොතම, සක්‍යජාති; භස්සා, භො ගොතම, සක්‍යජාති; ඉබ්භා සන්තා ඉබ්භා සමානා න බ්‍රාහ්මණෙ සක්කරොන්ති, න බ්‍රාහ්මණෙ ගරුං කරොන්ති, න බ්‍රාහ්මණෙ [Pg.86] මානෙන්ති, න බ්‍රාහ්මණෙ පූජෙන්ති, න බ්‍රාහ්මණෙ අපචායන්ති. තයිදං, භො ගොතම, නච්ඡන්නං, තයිදං නප්පතිරූපං, යදිමෙ සක්‍යා ඉබ්භා සන්තා ඉබ්භා සමානා න බ්‍රාහ්මණෙ සක්කරොන්ති, න බ්‍රාහ්මණෙ ගරුං කරොන්ති, න බ්‍රාහ්මණෙ මානෙන්ති, න බ්‍රාහ්මණෙ පූජෙන්ති, න බ්‍රාහ්මණෙ අපචායන්තී’’ති. ඉතිහ අම්බට්ඨො මාණවො ඉදං පඨමං සක්‍යෙසු ඉබ්භවාදං නිපාතෙසි.

२६४. तब भगवान् द्वारा 'अशिक्षित' कहे जाने पर अम्बट्ठ माणव क्रुद्ध और अप्रसन्न होकर, भगवान् को ही नीचा दिखाने, भगवान् का ही तिरस्कार करने और भगवान् की ही निंदा करने की इच्छा से— "श्रमण गौतम को भी मेरा क्रोध झेलना होगा"—ऐसा सोचकर भगवान् से यह बोला— "हे गौतम! शाक्य जाति बड़ी चण्ड (क्रोधी) है; हे गौतम! शाक्य जाति बड़ी परुष (कठोर) है; हे गौतम! शाक्य जाति बड़ी चपल (हल्की) है; हे गौतम! शाक्य जाति बड़ी वाचाल है। वे नीच (इब्भ) होते हुए भी ब्राह्मणों का सत्कार नहीं करते, ब्राह्मणों का आदर नहीं करते, ब्राह्मणों का सम्मान नहीं करते, ब्राह्मणों की पूजा नहीं करते, ब्राह्मणों के प्रति विनम्रता नहीं दिखाते। हे गौतम! यह उचित नहीं है, यह योग्य नहीं है कि ये शाक्य नीच होते हुए भी ब्राह्मणों का सत्कार नहीं करते, आदर नहीं करते, सम्मान नहीं करते, पूजा नहीं करते, विनम्रता नहीं दिखाते।" इस प्रकार अम्बट्ठ माणव ने शाक्यों पर यह प्रथम 'इब्भवाद' (नीच कुल का होने का आरोप) लगाया।

දුතියඉබ්භවාදො

द्वितीय इब्भवाद (नीच कुल का कहकर द्वितीय तिरस्कार)

265. ‘‘කිං පන තෙ, අම්බට්ඨ, සක්‍යා අපරද්ධු’’න්ති? ‘‘එකමිදාහං, භො ගොතම, සමයං ආචරියස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස පොක්ඛරසාතිස්ස කෙනචිදෙව කරණීයෙන කපිලවත්ථුං අගමාසිං. යෙන සක්‍යානං සන්ධාගාරං තෙනුපසඞ්කමිං. තෙන ඛො පන සමයෙන සම්බහුලා සක්‍යා චෙව සක්‍යකුමාරා ච සන්ධාගාරෙ උච්චෙසු ආසනෙසු නිසින්නා හොන්ති අඤ්ඤමඤ්ඤං අඞ්ගුලිපතොදකෙහි සඤ්ජග්ඝන්තා සංකීළන්තා, අඤ්ඤදත්ථු මමඤ්ඤෙව මඤ්ඤෙ අනුජග්ඝන්තා, න මං කොචි ආසනෙනපි නිමන්තෙසි. තයිදං, භො ගොතම, නච්ඡන්නං, තයිදං නප්පතිරූපං, යදිමෙ සක්‍යා ඉබ්භා සන්තා ඉබ්භා සමානා න බ්‍රාහ්මණෙ සක්කරොන්ති, න බ්‍රාහ්මණෙ ගරුං කරොන්ති, න බ්‍රාහ්මණෙ මානෙන්ති, න බ්‍රාහ්මණෙ පූජෙන්ති, න බ්‍රාහ්මණෙ අපචායන්තී’’ති. ඉතිහ අම්බට්ඨො මාණවො ඉදං දුතියං සක්‍යෙසු ඉබ්භවාදං නිපාතෙසි.

२६५. "अम्बट्ठ! शाक्यों ने तुम्हारा क्या बिगाड़ा है?" "हे गौतम! एक समय मैं अपने आचार्य ब्राह्मण पोक्खरसाति के किसी कार्य से कपिलवस्तु गया था। जहाँ शाक्यों की संथागार (सभा-भवन) थी, वहाँ मैं गया। उस समय बहुत से शाक्य और शाक्य-कुमार संथागार में ऊँचे आसनों पर बैठे हुए एक-दूसरे को उँगलियों से गुदगुदाते हुए ज़ोर-ज़ोर से हँस रहे थे और खेल रहे थे; मुझे तो ऐसा लगा कि वे मेरा ही उपहास कर रहे थे। किसी ने मुझे आसन के लिए भी नहीं पूछा। हे गौतम! यह उचित नहीं है, यह योग्य नहीं है कि ये शाक्य नीच होते हुए भी ब्राह्मणों का सत्कार नहीं करते, आदर नहीं करते, सम्मान नहीं करते, पूजा नहीं करते, विनम्रता नहीं दिखाते।" इस प्रकार अम्बट्ठ माणव ने शाक्यों पर यह दूसरा 'इब्भवाद' लगाया।

තතියඉබ්භවාදො

तृतीय इब्भवाद (नीच कुल का कहकर तृतीय तिरस्कार)

266. ‘‘ලටුකිකාපි ඛො, අම්බට්ඨ, සකුණිකා සකෙ කුලාවකෙ කාමලාපිනී හොති. සකං ඛො පනෙතං, අම්බට්ඨ, සක්‍යානං යදිදං කපිලවත්ථුං, නාරහතායස්මා අම්බට්ඨො ඉමාය අප්පමත්තාය අභිසජ්ජිතු’’න්ති. ‘‘චත්තාරොමෙ, භො ගොතම, වණ්ණා – ඛත්තියා බ්‍රාහ්මණා වෙස්සා සුද්දා. ඉමෙසඤ්හි, භො ගොතම, චතුන්නං වණ්ණානං තයො වණ්ණා – ඛත්තියා ච වෙස්සා ච සුද්දා ච – අඤ්ඤදත්ථු බ්‍රාහ්මණස්සෙව පරිචාරකා සම්පජ්ජන්ති. තයිදං, භො ගොතම, නච්ඡන්නං, තයිදං නප්පතිරූපං, යදිමෙ සක්‍යා ඉබ්භා සන්තා ඉබ්භා සමානා න බ්‍රාහ්මණෙ සක්කරොන්ති, න බ්‍රාහ්මණෙ ගරුං කරොන්ති, න බ්‍රාහ්මණෙ මානෙන්ති, න බ්‍රාහ්මණෙ පූජෙන්ති, න බ්‍රාහ්මණෙ අපචායන්තී’’ති. ඉතිහ අම්බට්ඨො මාණවො ඉදං තතියං සක්‍යෙසු ඉබ්භවාදං නිපාතෙසි.

२६६. “अम्बट्ठ! एक बटेर (लाटुकिका) पक्षी भी अपने घोंसले में अपनी इच्छानुसार चहचहाती है। अम्बट्ठ! यह कपिलवस्तु शाक्यों का अपना ही नगर है। इसलिए आयुष्मान अम्बट्ठ को इस छोटी सी बात पर क्रोधित नहीं होना चाहिए।” “हे गौतम! क्षत्रिय, ब्राह्मण, वैश्य और शूद्र—ये चार वर्ण हैं। हे गौतम! इन चार वर्णों में से तीन वर्ण—क्षत्रिय, वैश्य और शूद्र—निश्चित रूप से ब्राह्मणों के ही सेवक होते हैं। हे गौतम! यह उचित नहीं है, यह योग्य नहीं है कि ये शाक्य, जो धनवान (इब्भ) होते हुए भी ब्राह्मणों का सत्कार नहीं करते, उनका सम्मान नहीं करते, उनका आदर नहीं करते, उनकी पूजा नहीं करते और उनके प्रति विनम्र नहीं होते।” इस प्रकार अम्बट्ठ माणवक ने शाक्यों पर तीसरी बार 'इब्भवाद' (नीच कुल का होने का आरोप) लगाया।

දාසිපුත්තවාදො

दासीपुत्र-वाद (दासी के पुत्र होने का कथन)

267. අථ [Pg.87] ඛො භගවතො එතදහොසි – ‘‘අතිබාළ්හං ඛො අයං අම්බට්ඨො මාණවො සක්‍යෙසු ඉබ්භවාදෙන නිම්මාදෙති, යංනූනාහං ගොත්තං පුච්ඡෙය්‍ය’’න්ති. අථ ඛො භගවා අම්බට්ඨං මාණවං එතදවොච – ‘‘කථං ගොත්තොසි, අම්බට්ඨා’’ති? ‘‘කණ්හායනොහමස්මි, භො ගොතමා’’ති. පොරාණං ඛො පන තෙ අම්බට්ඨ මාතාපෙත්තිකං නාමගොත්තං අනුස්සරතො අය්‍යපුත්තා සක්‍යා භවන්ති; දාසිපුත්තො ත්වමසි සක්‍යානං. සක්‍යා ඛො පන, අම්බට්ඨ, රාජානං ඔක්කාකං පිතාමහං දහන්ති.

२६७. तब भगवान के मन में यह विचार आया— “यह अम्बट्ठ माणवक शाक्यों को 'इब्भवाद' कहकर बहुत अधिक अपमानित कर रहा है, क्यों न मैं इसके गोत्र के बारे में पूछूँ?” तब भगवान ने अम्बट्ठ माणवक से कहा— “अम्बट्ठ! तुम्हारा गोत्र क्या है?” “हे गौतम! मैं काण्हायन हूँ।” “अम्बट्ठ! यदि तुम्हारे माता-पिता के प्राचीन नाम और गोत्र का स्मरण किया जाए, तो शाक्य तुम्हारे स्वामी (अर्यपुत्र) ठहरते हैं और तुम शाक्यों के दासी-पुत्र हो। अम्बट्ठ! शाक्य राजा ओक्काक (इक्ष्वाकु) को अपना पूर्वज (पितामह) मानते हैं।”

‘‘භූතපුබ්බං, අම්බට්ඨ, රාජා ඔක්කාකො යා සා මහෙසී පියා මනාපා, තස්සා පුත්තස්ස රජ්ජං පරිණාමෙතුකාමො ජෙට්ඨකුමාරෙ රට්ඨස්මා පබ්බාජෙසි – ඔක්කාමුඛං කරකණ්ඩං හත්ථිනිකං සිනිසූරං. තෙ රට්ඨස්මා පබ්බාජිතා හිමවන්තපස්සෙ පොක්ඛරණියා තීරෙ මහාසාකසණ්ඩො, තත්ථ වාසං කප්පෙසුං. තෙ ජාතිසම්භෙදභයා සකාහි භගිනීහි සද්ධිං සංවාසං කප්පෙසුං.

“अम्बट्ठ! प्राचीन काल में राजा ओक्काक ने अपनी प्रिय और मनपसंद रानी के पुत्र को राज्य सौंपने की इच्छा से अपने बड़े पुत्रों—ओक्कामुख, करकण्ड, हत्थिनिक और सिनिसूर को देश से निर्वासित कर दिया था। देश से निर्वासित होकर वे हिमालय के पास एक पुष्करिणी (पोखर) के तट पर एक विशाल साक-वन (सागौन के वन) में रहने लगे। जाति की शुद्धता नष्ट होने के भय से उन्होंने अपनी ही बहनों के साथ विवाह कर लिया।”

‘‘අථ ඛො, අම්බට්ඨ, රාජා ඔක්කාකො අමච්චෙ පාරිසජ්ජෙ ආමන්තෙසි – ‘කහං නු ඛො, භො, එතරහි කුමාරා සම්මන්තී’ති? ‘අත්ථි, දෙව, හිමවන්තපස්සෙ පොක්ඛරණියා තීරෙ මහාසාකසණ්ඩො, තත්ථෙතරහි කුමාරා සම්මන්ති. තෙ ජාතිසම්භෙදභයා සකාහි භගිනීහි සද්ධිං සංවාසං කප්පෙන්තී’ති. අථ ඛො, අම්බට්ඨ, රාජා ඔක්කාකො උදානං උදානෙසි – ‘සක්‍යා වත, භො, කුමාරා, පරමසක්‍යා වත, භො, කුමාරා’ති. තදග්ගෙ ඛො පන අම්බට්ඨ සක්‍යා පඤ්ඤායන්ති; සො ච නෙසං පුබ්බපුරිසො.

“अम्बट्ठ! तब राजा ओक्काक ने अपने मंत्रियों और सभासदों से पूछा— ‘हे भद्रो! आजकल वे राजकुमार कहाँ रह रहे हैं?’ ‘देव! हिमालय के पास एक पुष्करिणी के तट पर एक विशाल साक-वन है, वहीं वे राजकुमार आजकल रह रहे हैं। वे जाति की शुद्धता नष्ट होने के भय से अपनी ही बहनों के साथ विवाह कर रहे हैं।’ तब राजा ओक्काक ने यह उदान (हर्षोद्गार) प्रकट किया— ‘हे भद्रो! वे राजकुमार वास्तव में समर्थ (शाक्य) हैं! हे भद्रो! वे राजकुमार परम समर्थ (परम शाक्य) हैं!’ अम्बट्ठ! तभी से वे ‘शाक्य’ के नाम से जाने जाते हैं और वही (ओक्काक) उनका आदि-पुरुष है।”

‘‘රඤ්ඤො ඛො පන, අම්බට්ඨ, ඔක්කාකස්ස දිසා නාම දාසී අහොසි. සා කණ්හං නාම ජනෙසි. ජාතො කණ්හො පබ්‍යාහාසි – ‘ධොවථ මං, අම්ම, නහාපෙථ මං අම්ම, ඉමස්මා මං අසුචිස්මා පරිමොචෙථ, අත්ථාය වො භවිස්සාමී’ති. යථා ඛො පන අම්බට්ඨ එතරහි මනුස්සා පිසාචෙ දිස්වා ‘පිසාචා’ති සඤ්ජානන්ති; එවමෙව ඛො, අම්බට්ඨ, තෙන ඛො පන සමයෙන මනුස්සා පිසාචෙ ‘කණ්හා’ති සඤ්ජානන්ති. තෙ එවමාහංසු – ‘අයං ජාතො පබ්‍යාහාසි, කණ්හො ජාතො, පිසාචො ජාතො’ති. තදග්ගෙ ඛො පන, අම්බට්ඨ කණ්හායනා පඤ්ඤායන්ති, සො ච කණ්හායනානං පුබ්බපුරිසො. ඉති ඛො තෙ[Pg.88], අම්බට්ඨ, පොරාණං මාතාපෙත්තිකං නාමගොත්තං අනුස්සරතො අය්‍යපුත්තා සක්‍යා භවන්ති, දාසිපුත්තො ත්වමසි සක්‍යාන’’න්ති.

“अम्बट्ठ! राजा ओक्काक की ‘दिसा’ नाम की एक दासी थी। उसने ‘कण्ह’ (कृष्ण) नामक पुत्र को जन्म दिया। जन्म लेते ही कण्ह बोलने लगा— ‘माँ! मुझे धोओ, माँ! मुझे नहलाओ, माँ! मुझे इस अशुद्धि से मुक्त करो, मैं तुम्हारे काम आऊँगा।’ अम्बट्ठ! जैसे आजकल लोग पिशाचों को देखकर ‘पिशाच’ कहकर पहचानते हैं, वैसे ही अम्बट्ठ! उस समय लोग पिशाचों को ‘कण्ह’ (काला/कृष्ण) कहकर पहचानते थे। उन्होंने कहा— ‘यह जन्म लेते ही बोलने लगा है, कण्ह पैदा हुआ है, पिशाच पैदा हुआ है।’ अम्बट्ठ! तभी से ‘काण्हायन’ गोत्र प्रसिद्ध हुआ और वही काण्हायनो का आदि-पुरुष है। इस प्रकार अम्बट्ठ! यदि तुम्हारे माता-पिता के प्राचीन नाम और गोत्र का स्मरण किया जाए, तो शाक्य तुम्हारे स्वामी ठहरते हैं और तुम शाक्यों के दासी-पुत्र हो।”

268. එවං වුත්තෙ, තෙ මාණවකා භගවන්තං එතදවොචුං – ‘‘මා භවං ගොතමො අම්බට්ඨං අතිබාළ්හං දාසිපුත්තවාදෙන නිම්මාදෙසි. සුජාතො ච, භො ගොතම අම්බට්ඨො මාණවො, කුලපුත්තො ච අම්බට්ඨො මාණවො, බහුස්සුතො ච අම්බට්ඨො මාණවො, කල්‍යාණවාක්කරණො ච අම්බට්ඨො මාණවො, පණ්ඩිතො ච අම්බට්ඨො මාණවො, පහොති ච අම්බට්ඨො මාණවො භොතා ගොතමෙන සද්ධිං අස්මිං වචනෙ පටිමන්තෙතු’’න්ති.

२६८. ऐसा कहने पर, उन माणवकों (शिष्यों) ने भगवान से कहा— “आप गौतम अम्बट्ठ को ‘दासी-पुत्र’ कहकर इतना अधिक अपमानित न करें। हे गौतम! अम्बट्ठ माणवक सुजात (अच्छे जन्म वाला) है, अम्बट्ठ माणवक कुलपुत्र है, अम्बट्ठ माणवक बहुश्रुत है, अम्बट्ठ माणवक मधुरभाषी है, अम्बट्ठ माणवक पंडित है और अम्बट्ठ माणवक इस विषय में आप गौतम के साथ चर्चा करने में समर्थ है।”

269. අථ ඛො භගවා තෙ මාණවකෙ එතදවොච – ‘‘සචෙ ඛො තුම්හාකං මාණවකානං එවං හොති – ‘දුජ්ජාතො ච අම්බට්ඨො මාණවො, අකුලපුත්තො ච අම්බට්ඨො මාණවො, අප්පස්සුතො ච අම්බට්ඨො මාණවො, අකල්‍යාණවාක්කරණො ච අම්බට්ඨො මාණවො, දුප්පඤ්ඤො ච අම්බට්ඨො මාණවො, න ච පහොති අම්බට්ඨො මාණවො සමණෙන ගොතමෙන සද්ධිං අස්මිං වචනෙ පටිමන්තෙතු’න්ති, තිට්ඨතු අම්බට්ඨො මාණවො, තුම්හෙ මයා සද්ධිං මන්තව්හො අස්මිං වචනෙ. සචෙ පන තුම්හාකං මාණවකානං එවං හොති – ‘සුජාතො ච අම්බට්ඨො මාණවො, කුලපුත්තො ච අම්බට්ඨො මාණවො, බහුස්සුතො ච අම්බට්ඨො මාණවො, කල්‍යාණවාක්කරණො ච අම්බට්ඨො මාණවො, පණ්ඩිතො ච අම්බට්ඨො මාණවො, පහොති ච අම්බට්ඨො මාණවො සමණෙන ගොතමෙන සද්ධිං අස්මිං වචනෙ පටිමන්තෙතු’න්ති, තිට්ඨථ තුම්හෙ; අම්බට්ඨො මාණවො මයා සද්ධිං පටිමන්තෙතූ’’ති.

२६९. तब भगवान ने उन माणवकों से कहा— “हे माणवकों! यदि तुम्हें ऐसा लगता है कि— ‘अम्बट्ठ माणवक दुर्जात (बुरे जन्म वाला) है, अम्बट्ठ माणवक कुलपुत्र नहीं है, अम्बट्ठ माणवक अल्पश्रुत है, अम्बट्ठ माणवक मधुरभाषी नहीं है, अम्बट्ठ माणवक मंदबुद्धि है और अम्बट्ठ माणवक इस विषय में श्रमण गौतम के साथ चर्चा करने में समर्थ नहीं है’, तो अम्बट्ठ माणवक रहने दे, तुम लोग मेरे साथ इस विषय में चर्चा करो। लेकिन यदि तुम्हें ऐसा लगता है कि— ‘अम्बट्ठ माणवक सुजात है, कुलपुत्र है, बहुश्रुत है, मधुरभाषी है, पंडित है और इस विषय में श्रमण गौतम के साथ चर्चा करने में समर्थ है’, तो तुम लोग चुप रहो और अम्बट्ठ माणवक को ही मेरे साथ चर्चा करने दो।”

‘‘සුජාතො ච, භො ගොතම, අම්බට්ඨො මාණවො, කුලපුත්තො ච අම්බට්ඨො මාණවො, බහුස්සුතො ච අම්බට්ඨො මාණවො, කල්‍යාණවාක්කරණො ච අම්බට්ඨො මාණවො, පණ්ඩිතො ච අම්බට්ඨො මාණවො, පහොති ච අම්බට්ඨො මාණවො භොතා ගොතමෙන සද්ධිං අස්මිං වචනෙ පටිමන්තෙතුං, තුණ්හී මයං භවිස්සාම, අම්බට්ඨො මාණවො භොතා ගොතමෙන සද්ධිං අස්මිං වචනෙ පටිමන්තෙතූ’’ති.

“हे गौतम! अम्बट्ठ माणवक सुजात है, कुलपुत्र है, बहुश्रुत है, मधुरभाषी है, पंडित है और आप गौतम के साथ इस विषय में चर्चा करने में समर्थ है। हम चुप रहेंगे, अम्बट्ठ माणवक ही आप गौतम के साथ इस विषय में चर्चा करे।”

270. අථ ඛො භගවා අම්බට්ඨං මාණවං එතදවොච – ‘‘අයං ඛො පන තෙ, අම්බට්ඨ, සහධම්මිකො පඤ්හො ආගච්ඡති, අකාමා බ්‍යාකාතබ්බො. සචෙ ත්වං න බ්‍යාකරිස්සසි, අඤ්ඤෙන වා අඤ්ඤං පටිචරිස්සසි, තුණ්හී වා භවිස්සසි, පක්කමිස්සසි [Pg.89] වා එත්ථෙව තෙ සත්තධා මුද්ධා ඵලිස්සති. තං කිං මඤ්ඤසි, අම්බට්ඨ, කින්ති තෙ සුතං බ්‍රාහ්මණානං වුද්ධානං මහල්ලකානං ආචරියපාචරියානං භාසමානානං කුතොපභුතිකා කණ්හායනා, කො ච කණ්හායනානං පුබ්බපුරිසො’’ති?

२७०. तब भगवान ने अम्बट्ठ माणवक से यह कहा— “हे अम्बट्ठ, यह तर्कसंगत प्रश्न तुम्हारे सामने आया है, अनिच्छा होने पर भी तुम्हें इसका उत्तर देना ही होगा। यदि तुम उत्तर नहीं दोगे, या एक बात को दूसरी बात से छिपाओगे, या चुप रहोगे, या यहाँ से चले जाओगे, तो यहीं तुम्हारा सिर सात टुकड़ों में फट जाएगा। अम्बट्ठ, तुम क्या सोचते हो? तुमने वृद्ध, वयोवृद्ध, आचार्यों और उनके भी आचार्यों से परंपरा से चली आ रही ब्राह्मणों की बातों के बारे में क्या सुना है—कण्हायन (कण्ह वंश) कहाँ से उत्पन्न हुए और कण्हायन वंश का आदि-पुरुष कौन था?”

එවං වුත්තෙ, අම්බට්ඨො මාණවො තුණ්හී අහොසි. දුතියම්පි ඛො භගවා අම්බට්ඨං මාණවං එතදවොච – ‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, අම්බට්ඨ, කින්ති තෙ සුතං බ්‍රාහ්මණානං වුද්ධානං මහල්ලකානං ආචරියපාචරියානං භාසමානානං කුතොපභුතිකා කණ්හායනා, කො ච කණ්හායනානං පුබ්බපුරිසො’’ති? දුතියම්පි ඛො අම්බට්ඨො මාණවො තුණ්හී අහොසි. අථ ඛො භගවා අම්බට්ඨං මාණවං එතදවොච – ‘‘බ්‍යාකරොහි දානි අම්බට්ඨ, න දානි, තෙ තුණ්හීභාවස්ස කාලො. යො ඛො, අම්බට්ඨ, තථාගතෙන යාවතතියකං සහධම්මිකං පඤ්හං පුට්ඨො න බ්‍යාකරොති, එත්ථෙවස්ස සත්තධා මුද්ධා ඵලිස්සතී’’ති.

ऐसा कहे जाने पर अम्बट्ठ माणवक चुप रहा। दूसरी बार भी भगवान ने अम्बट्ठ माणवक से यह कहा— “अम्बट्ठ, तुम क्या सोचते हो? तुमने वृद्ध, वयोवृद्ध, आचार्यों और उनके भी आचार्यों से परंपरा से चली आ रही ब्राह्मणों की बातों के बारे में क्या सुना है—कण्हायन कहाँ से उत्पन्न हुए और कण्हायन वंश का आदि-पुरुष कौन था?” दूसरी बार भी अम्बट्ठ माणवक चुप ही रहा। तब भगवान ने अम्बट्ठ माणवक से यह कहा— “अम्बट्ठ, अब उत्तर दो, अब तुम्हारे चुप रहने का समय नहीं है। हे अम्बट्ठ, जो कोई तथागत द्वारा तीन बार तक तर्कसंगत प्रश्न पूछे जाने पर भी उत्तर नहीं देता, उसका सिर यहीं सात टुकड़ों में फट जाता है।”

271. තෙන ඛො පන සමයෙන වජිරපාණී යක්ඛො මහන්තං අයොකූටං ආදාය ආදිත්තං සම්පජ්ජලිතං සජොතිභූතං අම්බට්ඨස්ස මාණවස්ස උපරි වෙහාසං ඨිතො හොති – ‘‘සචායං අම්බට්ඨො මාණවො භගවතා යාවතතියකං සහධම්මිකං පඤ්හං පුට්ඨො න බ්‍යාකරිස්සති, එත්ථෙවස්ස සත්තධා මුද්ධං ඵාලෙස්සාමී’’ති. තං ඛො පන වජිරපාණිං යක්ඛං භගවා චෙව පස්සති අම්බට්ඨො ච මාණවො.

२७१. उस समय वज्रपाणि यक्ष (इन्द्र) एक विशाल, प्रज्वलित, देदीप्यमान और अग्नि के समान धधकते हुए लोहे के घन (हथौड़े) को लेकर अम्बट्ठ माणवक के ऊपर आकाश में खड़ा हो गया— “यदि यह अम्बट्ठ माणवक भगवान द्वारा तीन बार तक तर्कसंगत प्रश्न पूछे जाने पर भी उत्तर नहीं देगा, तो मैं यहीं इसके सिर के सात टुकड़े कर दूँगा।” उस वज्रपाणि यक्ष को भगवान और अम्बट्ठ माणवक दोनों ने देखा।

272. අථ ඛො අම්බට්ඨො මාණවො භීතො සංවිග්ගො ලොමහට්ඨජාතො භගවන්තංයෙව තාණං ගවෙසී භගවන්තංයෙව ලෙණං ගවෙසී භගවන්තංයෙව සරණං ගවෙසී – උපනිසීදිත්වා භගවන්තං එතදවොච – ‘‘කිමෙතං භවං ගොතමො ආහ? පුනභවං ගොතමො බ්‍රවිතූ’’ති.

२७२. तब अम्बट्ठ माणवक भयभीत, उद्विग्न और रोमांचित (रोंगटे खड़े होना) होकर भगवान की ही शरण, भगवान की ही ओट और भगवान की ही सुरक्षा खोजने लगा—वह भगवान के समीप बैठकर बोला— “हे गौतम! आपने क्या कहा? आप फिर से कहें।”

‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, අම්බට්ඨ, කින්ති තෙ සුතං බ්‍රාහ්මණානං වුද්ධානං මහල්ලකානං ආචරියපාචරියානං භාසමානානං කුතොපභුතිකා කණ්හායනා, කො ච කණ්හායනානං පුබ්බපුරිසො’’ති? ‘‘එවමෙව මෙ, භො ගොතම, සුතං යථෙව භවං ගොතමො ආහ. තතොපභුතිකා කණ්හායනා; සො ච කණ්හායනානං පුබ්බපුරිසො’’ති.

“अम्बट्ठ, तुम क्या सोचते हो? तुमने वृद्ध, वयोवृद्ध, आचार्यों और उनके भी आचार्यों से परंपरा से चली आ रही ब्राह्मणों की बातों के बारे में क्या सुना है—कण्हायन कहाँ से उत्पन्न हुए और कण्हायन वंश का आदि-पुरुष कौन था?” “हे गौतम! मैंने भी वैसा ही सुना है जैसा आपने कहा। कण्हायन वहीं से उत्पन्न हुए और वही कण्हायन वंश का आदि-पुरुष था।”

අම්බට්ඨවංසකථා

अम्बट्ठ के वंश की कथा

273. එවං [Pg.90] වුත්තෙ, තෙ මාණවකා උන්නාදිනො උච්චාසද්දමහාසද්දා අහෙසුං – ‘‘දුජ්ජාතො කිර, භො, අම්බට්ඨො මාණවො; අකුලපුත්තො කිර, භො, අම්බට්ඨො මාණවො; දාසිපුත්තො කිර, භො, අම්බට්ඨො මාණවො සක්‍යානං. අය්‍යපුත්තා කිර, භො, අම්බට්ඨස්ස මාණවස්ස සක්‍යා භවන්ති. ධම්මවාදිංයෙව කිර මයං සමණං ගොතමං අපසාදෙතබ්බං අමඤ්ඤිම්හා’’ති.

२७३. ऐसा कहने पर, वे माणवक कोलाहल करने लगे और ऊँचे स्वर में चिल्लाने लगे— “अम्बट्ठ माणवक तो नीच कुल में उत्पन्न हुआ है; अम्बट्ठ माणवक कुलीन पुत्र नहीं है; अम्बट्ठ माणवक तो शाक्यों की दासी का पुत्र है। शाक्य तो अम्बट्ठ माणवक के स्वामी (मालिक) हैं। हम तो व्यर्थ ही धर्मवादी श्रमण गौतम को दोष देने योग्य समझ रहे थे।”

274. අථ ඛො භගවතො එතදහොසි – ‘‘අතිබාළ්හං ඛො ඉමෙ මාණවකා අම්බට්ඨං මාණවං දාසිපුත්තවාදෙන නිම්මාදෙන්ති, යංනූනාහං පරිමොචෙය්‍ය’’න්ති. අථ ඛො භගවා තෙ මාණවකෙ එතදවොච – ‘‘මා ඛො තුම්හෙ, මාණවකා, අම්බට්ඨං මාණවං අතිබාළ්හං දාසිපුත්තවාදෙන නිම්මාදෙථ. උළාරො සො කණ්හො ඉසි අහොසි. සො දක්ඛිණජනපදං ගන්ත්වා බ්‍රහ්මමන්තෙ අධීයිත්වා රාජානං ඔක්කාකං උපසඞ්කමිත්වා මද්දරූපිං ධීතරං යාචි. තස්ස රාජා ඔක්කාකො – ‘කො නෙවං රෙ අයං මය්හං දාසිපුත්තො සමානො මද්දරූපිං ධීතරං යාචතී’’’ ති, කුපිතො අනත්තමනො ඛුරප්පං සන්නය්හි. සො තං ඛුරප්පං නෙව අසක්ඛි මුඤ්චිතුං, නො පටිසංහරිතුං.

२७४. तब भगवान के मन में यह विचार आया— “ये माणवक अम्बट्ठ माणवक को 'दासी-पुत्र' कहकर बहुत अधिक अपमानित कर रहे हैं, क्यों न मैं इसे इस अपमान से मुक्त करूँ।” तब भगवान ने उन माणवकों से यह कहा— “माणवकों! तुम अम्बट्ठ माणवक को 'दासी-पुत्र' कहकर इतना अधिक अपमानित मत करो। वह कण्ह ऋषि बहुत महान (प्रतापी) थे। वे दक्षिण जनपद में जाकर श्रेष्ठ मंत्रों को सीखकर राजा ओक्काक के पास आए और उनकी 'मद्दरूपी' नामक पुत्री की माँग की। राजा ओक्काक ने क्रोधित और अप्रसन्न होकर कहा— 'अरे! यह मेरा दासी-पुत्र होकर मेरी पुत्री मद्दरूपी को इस तरह माँग रहा है!' और उन्होंने धनुष पर बाण चढ़ा लिया। किंतु वे उस बाण को न तो छोड़ सके और न ही वापस उतार सके।

‘‘අථ ඛො, මාණවකා, අමච්චා පාරිසජ්ජා කණ්හං ඉසිං උපසඞ්කමිත්වා එතදවොචුං – ‘සොත්ථි, භද්දන්තෙ, හොතු රඤ්ඤො; සොත්ථි, භද්දන්තෙ, හොතු රඤ්ඤො’ති. ‘සොත්ථි භවිස්සති රඤ්ඤො, අපි ච රාජා යදි අධො ඛුරප්පං මුඤ්චිස්සති, යාවතා රඤ්ඤො විජිතං, එත්තාවතා පථවී උන්ද්‍රියිස්සතී’ති. ‘සොත්ථි, භද්දන්තෙ, හොතු රඤ්ඤො, සොත්ථි ජනපදස්සා’ති. ‘සොත්ථි භවිස්සති රඤ්ඤො, සොත්ථි ජනපදස්ස, අපි ච රාජා යදි උද්ධං ඛුරප්පං මුඤ්චිස්සති, යාවතා රඤ්ඤො විජිතං, එත්තාවතා සත්ත වස්සානි දෙවො න වස්සිස්සතී’ති. ‘සොත්ථි, භද්දන්තෙ, හොතු රඤ්ඤො සොත්ථි ජනපදස්ස දෙවො ච වස්සතූ’ති. ‘සොත්ථි භවිස්සති රඤ්ඤො සොත්ථි ජනපදස්ස දෙවො ච වස්සිස්සති, අපි ච රාජා ජෙට්ඨකුමාරෙ ඛුරප්පං පතිට්ඨාපෙතු, සොත්ථි කුමාරො පල්ලොමො භවිස්සතී’ති. අථ ඛො, මාණවකා, අමච්චා ඔක්කාකස්ස ආරොචෙසුං – ‘ඔක්කාකො ජෙට්ඨකුමාරෙ ඛුරප්පං පතිට්ඨාපෙතු. සොත්ථි කුමාරො පල්ලොමො භවිස්සතී’ති. අථ ඛො රාජා ඔක්කාකො ජෙට්ඨකුමාරෙ ඛුරප්පං පතිට්ඨපෙසි, සොත්ථි කුමාරො පල්ලොමො [Pg.91] සමභවි. අථ ඛො තස්ස රාජා ඔක්කාකො භීතො සංවිග්ගො ලොමහට්ඨජාතො බ්‍රහ්මදණ්ඩෙන තජ්ජිතො මද්දරූපිං ධීතරං අදාසි. මා ඛො තුම්හෙ, මාණවකා, අම්බට්ඨං මාණවං අතිබාළ්හං දාසිපුත්තවාදෙන නිම්මාදෙථ, උළාරො සො කණ්හො ඉසි අහොසී’’ති.

तब, हे माणवकों! मंत्रियों और सभासदों ने कण्ह ऋषि के पास जाकर यह कहा— 'हे भदंत! राजा का कल्याण हो; हे भदंत! राजा का कल्याण हो।' ऋषि ने कहा— 'राजा का कल्याण होगा, किंतु यदि राजा बाण को नीचे छोड़ेगा, तो जहाँ तक राजा का राज्य है, वहाँ तक की पृथ्वी फट जाएगी।' मंत्रियों ने कहा— 'हे भदंत! राजा का कल्याण हो और जनपद का भी कल्याण हो।' ऋषि ने कहा— 'राजा का कल्याण होगा, जनपद का भी कल्याण होगा, किंतु यदि राजा बाण को ऊपर आकाश में छोड़ेगा, तो जहाँ तक राजा का राज्य है, वहाँ सात वर्षों तक वर्षा नहीं होगी।' मंत्रियों ने कहा— 'हे भदंत! राजा का कल्याण हो, जनपद का कल्याण हो और वर्षा भी हो।' ऋषि ने कहा— 'राजा का कल्याण होगा, जनपद का कल्याण होगा और वर्षा भी होगी, किंतु राजा बाण को अपने ज्येष्ठ पुत्र (के शिखा-स्थान) पर टिका दे, तो राजकुमार सुरक्षित रहेगा और उसका एक बाल भी बाँका नहीं होगा।' तब, हे माणवकों! मंत्रियों ने ओक्काक राजा को सूचित किया— 'राजा बाण को ज्येष्ठ पुत्र पर टिका दें, राजकुमार सुरक्षित रहेगा।' तब राजा ओक्काक ने बाण को ज्येष्ठ पुत्र पर टिका दिया और राजकुमार पूरी तरह सुरक्षित रहा। तब राजा ओक्काक ने भयभीत, उद्विग्न और रोमांचित होकर, ब्रह्मदंड (ऋषि के प्रताप) से डरकर अपनी पुत्री मद्दरूपी उसे दे दी। इसलिए माणवकों! तुम अम्बट्ठ माणवक को 'दासी-पुत्र' कहकर इतना अधिक अपमानित मत करो, वह कण्ह ऋषि बहुत महान थे।”

ඛත්තියසෙට්ඨභාවො

क्षत्रिय की श्रेष्ठता

275. අථ ඛො භගවා අම්බට්ඨං මාණවං ආමන්තෙසි – ‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, අම්බට්ඨ, ඉධ ඛත්තියකුමාරො බ්‍රාහ්මණකඤ්ඤාය සද්ධිං සංවාසං කප්පෙය්‍ය, තෙසං සංවාසමන්වාය පුත්තො ජායෙථ. යො සො ඛත්තියකුමාරෙන බ්‍රාහ්මණකඤ්ඤාය පුත්තො උප්පන්නො, අපි නු සො ලභෙථ බ්‍රාහ්මණෙසු ආසනං වා උදකං වා’’ති? ‘‘ලභෙථ, භො ගොතම’’. ‘‘අපිනු නං බ්‍රාහ්මණා භොජෙය්‍යුං සද්ධෙ වා ථාලිපාකෙ වා යඤ්ඤෙ වා පාහුනෙ වා’’ති? ‘‘භොජෙය්‍යුං, භො ගොතම’’. ‘‘අපිනු නං බ්‍රාහ්මණා මන්තෙ වාචෙය්‍යුං වා නො වා’’ති? ‘‘වාචෙය්‍යුං, භො ගොතම’’. ‘‘අපිනුස්ස ඉත්ථීසු ආවටං වා අස්ස අනාවටං වා’’ති? ‘‘අනාවටං හිස්ස, භො ගොතම’’. ‘‘අපිනු නං ඛත්තියා ඛත්තියාභිසෙකෙන අභිසිඤ්චෙය්‍යු’’න්ති? ‘‘නො හිදං, භො ගොතම’’. ‘‘තං කිස්ස හෙතු’’? ‘‘මාතිතො හි, භො ගොතම, අනුපපන්නො’’ති.

२७५. तब भगवान ने अम्बट्ठ माणवक को संबोधित किया— "अम्बट्ठ, तुम क्या सोचते हो? यदि यहाँ कोई क्षत्रिय कुमार किसी ब्राह्मण कन्या के साथ संवास (विवाह) करे और उनके संवास से पुत्र उत्पन्न हो। क्या वह क्षत्रिय कुमार और ब्राह्मण कन्या से उत्पन्न पुत्र ब्राह्मणों के बीच आसन या जल प्राप्त करेगा?" "हे गौतम, प्राप्त करेगा।" "क्या ब्राह्मण उसे श्राद्ध, थालीपाक (मांगलिक भोजन), यज्ञ या पाहुन (अतिथि सत्कार) के भोजन में खिलाएंगे?" "हे गौतम, खिलाएंगे।" "क्या ब्राह्मण उसे मंत्र (वेद) सिखाएंगे या नहीं?" "हे गौतम, सिखाएंगे।" "क्या उसके लिए स्त्रियों (ब्राह्मण कन्याओं) के साथ विवाह वर्जित होगा या नहीं?" "हे गौतम, वर्जित नहीं होगा।" "क्या क्षत्रिय उसे क्षत्रिय-अभिषेक से अभिषिक्त करेंगे?" "हे गौतम, नहीं।" "वह किस कारण से?" "हे गौतम, क्योंकि वह माता की ओर से (क्षत्रिय कुल में) उत्पन्न नहीं हुआ है।"

‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, අම්බට්ඨ, ඉධ බ්‍රාහ්මණකුමාරො ඛත්තියකඤ්ඤාය සද්ධිං සංවාසං කප්පෙය්‍ය, තෙසං සංවාසමන්වාය පුත්තො ජායෙථ. යො සො බ්‍රාහ්මණකුමාරෙන ඛත්තියකඤ්ඤාය පුත්තො උප්පන්නො, අපිනු සො ලභෙථ බ්‍රාහ්මණෙසු ආසනං වා උදකං වා’’ති? ‘‘ලභෙථ, භො ගොතම’’. ‘‘අපිනු නං බ්‍රාහ්මණා භොජෙය්‍යුං සද්ධෙ වා ථාලිපාකෙ වා යඤ්ඤෙ වා පාහුනෙ වා’’ති? ‘‘භොජෙය්‍යුං, භො ගොතම’’. ‘‘අපිනු නං බ්‍රාහ්මණා මන්තෙ වාචෙය්‍යුං වා නො වා’’ති? ‘‘වාචෙය්‍යුං, භො ගොතම’’. ‘‘අපිනුස්ස ඉත්ථීසු ආවටං වා අස්ස අනාවටං වා’’ති? ‘‘අනාවටං හිස්ස, භො ගොතම’’. ‘‘අපිනු නං ඛත්තියා ඛත්තියාභිසෙකෙන අභිසිඤ්චෙය්‍යු’’න්ති? ‘‘නො හිදං, භො ගොතම’’. ‘‘තං කිස්ස හෙතු’’? ‘‘පිතිතො හි, භො ගොතම, අනුපපන්නො’’ති.

"अम्बट्ठ, तुम क्या सोचते हो? यदि यहाँ कोई ब्राह्मण कुमार किसी क्षत्रिय कन्या के साथ संवास करे और उनके संवास से पुत्र उत्पन्न हो। क्या वह ब्राह्मण कुमार और क्षत्रिय कन्या से उत्पन्न पुत्र ब्राह्मणों के बीच आसन या जल प्राप्त करेगा?" "हे गौतम, प्राप्त करेगा।" "क्या ब्राह्मण उसे श्राद्ध, थालीपाक, यज्ञ या पाहुन के भोजन में खिलाएंगे?" "हे गौतम, खिलाएंगे।" "क्या ब्राह्मण उसे मंत्र सिखाएंगे या नहीं?" "हे गौतम, सिखाएंगे।" "क्या उसके लिए स्त्रियों के साथ विवाह वर्जित होगा या नहीं?" "हे गौतम, वर्जित नहीं होगा।" "क्या क्षत्रिय उसे क्षत्रिय-अभिषेक से अभिषिक्त करेंगे?" "हे गौतम, नहीं।" "वह किस कारण से?" "हे गौतम, क्योंकि वह पिता की ओर से (क्षत्रिय कुल में) उत्पन्न नहीं हुआ है।"

276. ‘‘ඉති ඛො, අම්බට්ඨ, ඉත්ථියා වා ඉත්ථිං කරිත්වා පුරිසෙන වා පුරිසං කරිත්වා ඛත්තියාව සෙට්ඨා, හීනා බ්‍රාහ්මණා. තං කිං මඤ්ඤසි, අම්බට්ඨ, ඉධ බ්‍රාහ්මණා බ්‍රාහ්මණං කිස්මිඤ්චිදෙව පකරණෙ ඛුරමුණ්ඩං කරිත්වා භස්සපුටෙන [Pg.92] වධිත්වා රට්ඨා වා නගරා වා පබ්බාජෙය්‍යුං. අපිනු සො ලභෙථ බ්‍රාහ්මණෙසු ආසනං වා උදකං වා’’ති? ‘‘නො හිදං, භො ගොතම’’. ‘‘අපිනු නං බ්‍රාහ්මණා භොජෙය්‍යුං සද්ධෙ වා ථාලිපාකෙ වා යඤ්ඤෙ වා පාහුනෙ වා’’ති? ‘‘නො හිදං, භො ගොතම’’. ‘‘අපිනු නං බ්‍රාහ්මණා මන්තෙ වාචෙය්‍යුං වා නො වා’’ති? ‘‘නො හිදං, භො ගොතම’’. ‘‘අපිනුස්ස ඉත්ථීසු ආවටං වා අස්ස අනාවටං වා’’ති? ‘‘ආවටං හිස්ස, භො ගොතම’’.

२७६. "इस प्रकार, अम्बट्ठ, चाहे स्त्रियों की स्त्रियों से तुलना करें या पुरुषों की पुरुषों से, क्षत्रिय ही श्रेष्ठ हैं और ब्राह्मण हीन हैं। अम्बट्ठ, तुम क्या सोचते हो? यदि यहाँ ब्राह्मण किसी ब्राह्मण को किसी अपराध के कारण सिर मुँडाकर, सिर पर राख डालकर देश या नगर से निर्वासित कर दें। क्या वह ब्राह्मणों के बीच आसन या जल प्राप्त करेगा?" "हे गौतम, नहीं।" "क्या ब्राह्मण उसे श्राद्ध, थालीपाक, यज्ञ या पाहुन के भोजन में खिलाएंगे?" "हे गौतम, नहीं।" "क्या ब्राह्मण उसे मंत्र सिखाएंगे या नहीं?" "हे गौतम, नहीं।" "क्या उसके लिए स्त्रियों के साथ विवाह वर्जित होगा या नहीं?" "हे गौतम, वर्जित होगा।"

‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, අම්බට්ඨ, ඉධ ඛත්තියා ඛත්තියං කිස්මිඤ්චිදෙව පකරණෙ ඛුරමුණ්ඩං කරිත්වා භස්සපුටෙන වධිත්වා රට්ඨා වා නගරා වා පබ්බාජෙය්‍යුං. අපිනු සො ලභෙථ බ්‍රාහ්මණෙසු ආසනං වා උදකං වා’’ති? ‘‘ලභෙථ, භො ගොතම’’. ‘‘අපිනු නං බ්‍රාහ්මණා භොජෙය්‍යුං සද්ධෙ වා ථාලිපාකෙ වා යඤ්ඤෙ වා පාහුනෙ වා’’ති? ‘‘භොජෙය්‍යුං, භො ගොතම’’. ‘‘අපිනු නං බ්‍රාහ්මණා මන්තෙ වාචෙය්‍යුං වා නො වා’’ති? ‘‘වාචෙය්‍යුං, භො ගොතම’’. ‘‘අපිනුස්ස ඉත්ථීසු ආවටං වා අස්ස අනාවටං වා’’ති? ‘‘අනාවටං හිස්ස, භො ගොතම’’.

"अम्बट्ठ, तुम क्या सोचते हो? यदि यहाँ क्षत्रिय किसी क्षत्रिय को किसी अपराध के कारण सिर मुँडाकर, सिर पर राख डालकर देश या नगर से निर्वासित कर दें। क्या वह ब्राह्मणों के बीच आसन या जल प्राप्त करेगा?" "हे गौतम, प्राप्त करेगा।" "क्या ब्राह्मण उसे श्राद्ध, थालीपाक, यज्ञ या पाहुन के भोजन में खिलाएंगे?" "हे गौतम, खिलाएंगे।" "क्या ब्राह्मण उसे मंत्र सिखाएंगे या नहीं?" "हे गौतम, सिखाएंगे।" "क्या उसके लिए स्त्रियों के साथ विवाह वर्जित होगा या नहीं?" "हे गौतम, वर्जित नहीं होगा।"

277. ‘‘එත්තාවතා ඛො, අම්බට්ඨ, ඛත්තියො පරමනිහීනතං පත්තො හොති, යදෙව නං ඛත්තියා ඛුරමුණ්ඩං කරිත්වා භස්සපුටෙන වධිත්වා රට්ඨා වා නගරා වා පබ්බාජෙන්ති. ඉති ඛො, අම්බට්ඨ, යදා ඛත්තියො පරමනිහීනතං පත්තො හොති, තදාපි ඛත්තියාව සෙට්ඨා, හීනා බ්‍රාහ්මණා. බ්‍රහ්මුනා පෙසා, අම්බට්ඨ, සනඞ්කුමාරෙන ගාථා භාසිතා –

२७७. "अम्बट्ठ, इस प्रकार जब क्षत्रिय किसी को सिर मुँडाकर, सिर पर राख डालकर देश या नगर से निर्वासित कर देते हैं, तो वह क्षत्रिय परम हीनता को प्राप्त होता है। अम्बट्ठ, इस प्रकार जब क्षत्रिय परम हीनता को भी प्राप्त होता है, तब भी क्षत्रिय ही श्रेष्ठ हैं और ब्राह्मण हीन हैं। अम्बट्ठ, सनत्कुमार ब्रह्मा द्वारा यह गाथा कही गई है—"

‘ඛත්තියො සෙට්ඨො ජනෙතස්මිං,යෙ ගොත්තපටිසාරිනො;

විජ්ජාචරණසම්පන්නො,සො සෙට්ඨො දෙවමානුසෙ’ති.

'जो लोग गोत्र (कुल) का विचार करने वाले हैं, उन मनुष्यों में क्षत्रिय श्रेष्ठ है; किंतु जो विद्या और चरण (आचरण) से संपन्न है, वह देवों और मनुष्यों में श्रेष्ठ है।'

‘‘සා ඛො පනෙසා, අම්බට්ඨ, බ්‍රහ්මුනා සනඞ්කුමාරෙන ගාථා සුගීතා නො දුග්ගීතා, සුභාසිතා නො දුබ්භාසිතා, අත්ථසංහිතා නො අනත්ථසංහිතා, අනුමතා මයා. අහම්පි හි, අම්බට්ඨ, එවං වදාමි –

"अम्बट्ठ, सनत्कुमार ब्रह्मा द्वारा यह गाथा सुगीत है, दुर्गीत नहीं; सुभाषित है, दुभाषित नहीं; अर्थयुक्त है, अनर्थयुक्त नहीं; और मेरे द्वारा अनुमोदित है। अम्बट्ठ, मैं भी ऐसा ही कहता हूँ—"

‘ඛත්තියො [Pg.93] සෙට්ඨො ජනෙතස්මිං,යෙ ගොත්තපටිසාරිනො;

විජ්ජාචරණසම්පන්නො,සො සෙට්ඨො දෙවමානුසෙ’ති.

'जो लोग गोत्र का विचार करने वाले हैं, उन मनुष्यों में क्षत्रिय श्रेष्ठ है; किंतु जो विद्या और चरण से संपन्न है, वह देवों और मनुष्यों में श्रेष्ठ है।'

භාණවාරො පඨමො.

प्रथम भाणवार समाप्त।

විජ්ජාචරණකථා

विद्या और चरण की कथा

278. ‘‘කතමං පන තං, භො ගොතම, චරණං, කතමා ච පන සා විජ්ජා’’ති? ‘‘න ඛො, අම්බට්ඨ, අනුත්තරාය විජ්ජාචරණසම්පදාය ජාතිවාදො වා වුච්චති, ගොත්තවාදො වා වුච්චති, මානවාදො වා වුච්චති – ‘අරහසි වා මං ත්වං, න වා මං ත්වං අරහසී’ති. යත්ථ ඛො, අම්බට්ඨ, ආවාහො වා හොති, විවාහො වා හොති, ආවාහවිවාහො වා හොති, එත්ථෙතං වුච්චති ජාතිවාදො වා ඉතිපි ගොත්තවාදො වා ඉතිපි මානවාදො වා ඉතිපි – ‘අරහසි වා මං ත්වං, න වා මං ත්වං අරහසී’ති. යෙ හි කෙචි අම්බට්ඨ ජාතිවාදවිනිබද්ධා වා ගොත්තවාදවිනිබද්ධා වා මානවාදවිනිබද්ධා වා ආවාහවිවාහවිනිබද්ධා වා, ආරකා තෙ අනුත්තරාය විජ්ජාචරණසම්පදාය. පහාය ඛො, අම්බට්ඨ, ජාතිවාදවිනිබද්ධඤ්ච ගොත්තවාදවිනිබද්ධඤ්ච මානවාදවිනිබද්ධඤ්ච ආවාහවිවාහවිනිබද්ධඤ්ච අනුත්තරාය විජ්ජාචරණසම්පදාය සච්ඡිකිරියා හොතී’’ති.

२७८. "हे गौतम, वह चरण क्या है और वह विद्या क्या है?" "अम्बट्ठ, इस अनुत्तर विद्या-चरण की संपदा में जातिवाद, गोत्रवाद या मानवाद की चर्चा नहीं की जाती कि 'तुम मेरे योग्य हो' या 'तुम मेरे योग्य नहीं हो'। अम्बट्ठ, जहाँ कन्या देना (आवाह), कन्या लेना (विवाह) या कन्या का लेना-देना होता है, वहाँ यह जातिवाद, गोत्रवाद या मानवाद कहा जाता है कि 'तुम मेरे योग्य हो' या 'तुम मेरे योग्य नहीं हो'। अम्बट्ठ, जो कोई भी जातिवाद, गोत्रवाद, मानवाद या आवाह-विवाह के बंधनों में बंधे हैं, वे इस अनुत्तर विद्या-चरण की संपदा से दूर हैं। अम्बट्ठ, जातिवाद, गोत्रवाद, मानवाद और आवाह-विवाह के बंधनों को त्याग कर ही इस अनुत्तर विद्या-चरण की संपदा का साक्षात्कार होता है।"

279. ‘‘කතමං පන තං, භො ගොතම, චරණං, කතමා ච සා විජ්ජා’’ති? ‘‘ඉධ, අම්බට්ඨ, තථාගතො ලොකෙ උප්පජ්ජති අරහං සම්මාසම්බුද්ධො විජ්ජාචරණසම්පන්නො සුගතො ලොකවිදූ අනුත්තරො පුරිසදම්මසාරථි සත්ථා දෙවමනුස්සානං බුද්ධො භගවා. සො ඉමං ලොකං සදෙවකං සමාරකං සබ්‍රහ්මකං සස්සමණබ්‍රාහ්මණිං පජං සදෙවමනුස්සං සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවෙදෙති. සො ධම්මං දෙසෙති ආදිකල්‍යාණං මජ්ඣෙකල්‍යාණං පරියොසානකල්‍යාණං සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජනං කෙවලපරිපුණ්ණං පරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරියං පකාසෙති. තං ධම්මං සුණාති ගහපති වා ගහපතිපුත්තො වා අඤ්ඤතරස්මිං වා කුලෙ පච්චාජාතො. සො තං ධම්මං සුත්වා තථාගතෙ [Pg.94] සද්ධං පටිලභති. සො තෙන සද්ධාපටිලාභෙන සමන්නාගතො ඉති පටිසඤ්චික්ඛති…පෙ… (යථා 191 ආදයො අනුච්ඡෙදා, එවං විත්ථාරෙතබ්බං).…

२७९. "हे गौतम! वह 'चरण' (आचरण) क्या है और वह 'विद्या' (ज्ञान) क्या है?" "अम्बट्ठ! यहाँ इस लोक में तथागत उत्पन्न होते हैं, जो अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध, विद्या-चरण-सम्पन्न, सुगत, लोकविद्, अनुत्तर पुरुषदम्यसारथि, देव-मनुष्यों के शास्ता, बुद्ध और भगवान् हैं। वे इस लोक को—देवों, मारों और ब्रह्माओं सहित, श्रमणों और ब्राह्मणों सहित, इस प्रजा को—देवों और मनुष्यों सहित, स्वयं उच्च ज्ञान (अभिज्ञा) से जानकर और साक्षात्कार कर प्रकाशित करते हैं। वे धर्म का उपदेश देते हैं जो आदि में कल्याणकारी, मध्य में कल्याणकारी और अन्त में कल्याणकारी है; जो अर्थयुक्त और व्यञ्जनयुक्त है; वे पूर्णतः परिपूर्ण और परिशुद्ध ब्रह्मचर्य को प्रकाशित करते हैं। उस धर्म को कोई गृहपति, गृहपति-पुत्र या किसी अन्य कुल में उत्पन्न व्यक्ति सुनता है। वह उस धर्म को सुनकर तथागत में श्रद्धा प्राप्त करता है। वह उस श्रद्धा-लाभ से युक्त होकर इस प्रकार विचार करता है... (विस्तार सामञ्ञफल सुत्त के अनुसार)।"

‘‘සො විවිච්චෙව කාමෙහි, විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහි, සවිතක්කං සවිචාරං විවෙකජං පීතිසුඛං පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති…පෙ… ඉදම්පිස්ස හොති චරණස්මිං.

"वह काम-भोगों से विविक्त होकर, अकुशल धर्मों से विविक्त होकर, वितर्क और विचार सहित, विवेक से उत्पन्न प्रीति और सुख वाले प्रथम ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है... यह भी उसके 'चरण' में से एक है।"

‘‘පුන චපරං, අම්බට්ඨ, භික්ඛු විතක්කවිචාරානං වූපසමා අජ්ඣත්තං සම්පසාදනං චෙතසො එකොදිභාවං අවිතක්කං අවිචාරං සමාධිජං පීතිසුඛං දුතියං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති…පෙ… ඉදම්පිස්ස හොති චරණස්මිං.

"पुनः अम्बट्ठ! भिक्षु वितर्क और विचार के शान्त हो जाने पर, अध्यात्म में सम्प्रसाद और चित्त की एकाग्रता वाले, वितर्क-रहित, विचार-रहित, समाधि से उत्पन्न प्रीति और सुख वाले द्वितीय ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है... यह भी उसके 'चरण' में से एक है।"

‘‘පුන චපරං, අම්බට්ඨ, භික්ඛු පීතියා ච විරාගා උපෙක්ඛකො ච විහරති සතො ච සම්පජානො, සුඛඤ්ච කායෙන පටිසංවෙදෙති, යං තං අරියා ආචික්ඛන්ති – ‘‘උපෙක්ඛකො සතිමා සුඛවිහාරී’ති, තතියං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති…පෙ… ඉදම්පිස්ස හොති චරණස්මිං.

"पुनः अम्बट्ठ! भिक्षु प्रीति के विराग से उपेक्षक होकर विहार करता है, स्मृतिवान और सम्प्रजन्ययुक्त रहता है, और काया से उस सुख का अनुभव करता है जिसके विषय में आर्य कहते हैं—'उपेक्षक, स्मृतिवान और सुख-विहारी'। इस प्रकार वह तृतीय ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है... यह भी उसके 'चरण' में से एक है।"

‘‘පුන චපරං, අම්බට්ඨ, භික්ඛු සුඛස්ස ච පහානා දුක්ඛස්ස ච පහානා, පුබ්බෙව සොමනස්සදොමනස්සානං අත්ථඞ්ගමා අදුක්ඛමසුඛං උපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධිං චතුත්ථං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති…පෙ… ඉදම්පිස්ස හොති චරණස්මිං. ඉදං ඛො තං, අම්බට්ඨ, චරණං.

"पुनः अम्बट्ठ! भिक्षु सुख और दुःख के प्रहाण से, पहले ही सौमनस्य और दौर्मनस्य के अस्त हो जाने से, न-दुःख-न-सुख वाली, उपेक्षा और स्मृति की परिशुद्धि वाले चतुर्थ ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है... यह भी उसके 'चरण' में से एक है। अम्बट्ठ! यही वह 'चरण' है।"

‘‘සො එවං සමාහිතෙ චිත්තෙ පරිසුද්ධෙ පරියොදාතෙ අනඞ්ගණෙ විගතූපක්කිලෙසෙ මුදුභූතෙ කම්මනියෙ ඨිතෙ ආනෙඤ්ජප්පත්තෙ ඤාණදස්සනාය චිත්තං අභිනීහරති අභිනින්නාමෙති…පෙ… ඉදම්පිස්ස හොති විජ්ජාය…පෙ… නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාති, ඉදම්පිස්ස හොති විජ්ජාය. අයං ඛො සා, අම්බට්ඨ, විජ්ජා.

"वह इस प्रकार चित्त के समाहित, परिशुद्ध, निर्मल, दोषरहित, क्लेश-रहित, मृदुभूत, कर्मण्य, स्थित और अचल होने पर, ज्ञान-दर्शन के लिए चित्त को लगाता है, चित्त को झुकाता है... यह भी उसकी 'विद्या' है... वह जान लेता है कि 'अब इस जीवन के लिए कुछ और शेष नहीं है'। यह भी उसकी 'विद्या' है। अम्बट्ठ! यही वह 'विद्या' है।"

‘‘අයං වුච්චති, අම්බට්ඨ, භික්ඛු ‘විජ්ජාසම්පන්නො’ ඉතිපි, ‘චරණසම්පන්නො’ ඉතිපි, ‘විජ්ජාචරණසම්පන්නො’ ඉතිපි. ඉමාය ච අම්බට්ඨ විජ්ජාසම්පදාය චරණසම්පදාය ච අඤ්ඤා විජ්ජාසම්පදා ච චරණසම්පදා ච උත්තරිතරා වා පණීතතරා වා නත්ථි.

"अम्बट्ठ! इस भिक्षु को 'विद्या-सम्पन्न' भी कहा जाता है, 'चरण-सम्पन्न' भी कहा जाता है, और 'विद्या-चरण-सम्पन्न' भी कहा जाता है। अम्बट्ठ! इस विद्या-सम्पदा और चरण-सम्पदा से बढ़कर या इससे अधिक श्रेष्ठ कोई अन्य विद्या-सम्पदा या चरण-सम्पदा नहीं है।"

චතුඅපායමුඛං

चार अपाय-मुख (पतन के द्वार)

280. ‘‘ඉමාය ඛො, අම්බට්ඨ, අනුත්තරාය විජ්ජාචරණසම්පදාය චත්තාරි අපායමුඛානි භවන්ති. කතමානි චත්තාරි? ඉධ, අම්බට්ඨ, එකච්චො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා ඉමඤ්ඤෙව අනුත්තරං විජ්ජාචරණසම්පදං අනභිසම්භුණමානො ඛාරිවිධමාදාය [Pg.95] අරඤ්ඤායතනං අජ්ඣොගාහති – ‘පවත්තඵලභොජනො භවිස්සාමී’ති. සො අඤ්ඤදත්ථු විජ්ජාචරණසම්පන්නස්සෙව පරිචාරකො සම්පජ්ජති. ඉමාය ඛො, අම්බට්ඨ, අනුත්තරාය විජ්ජාචරණසම්පදාය ඉදං පඨමං අපායමුඛං භවති.

२८०. "अम्बट्ठ! इस अनुत्तर विद्या-चरण-सम्पदा के चार अपाय-मुख होते हैं। वे चार कौन से हैं? अम्बट्ठ! यहाँ इस लोक में कोई श्रमण या ब्राह्मण इसी अनुत्तर विद्या-चरण-सम्पदा को प्राप्त न कर पाने के कारण, ऋषियों के भार (काँवर और पात्र) को लेकर वन में प्रवेश करता है—यह सोचकर कि 'मैं गिरे हुए फलों का आहार करने वाला बनूँगा'। वह वास्तव में विद्या-चरण-सम्पन्न व्यक्ति का सेवक ही बनकर रह जाता है। अम्बट्ठ! इस अनुत्तर विद्या-चरण-सम्पदा का यह प्रथम अपाय-मुख है।"

‘‘පුන චපරං, අම්බට්ඨ, ඉධෙකච්චො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා ඉමඤ්චෙව අනුත්තරං විජ්ජාචරණසම්පදං අනභිසම්භුණමානො පවත්තඵලභොජනතඤ්ච අනභිසම්භුණමානො කුදාලපිටකං ආදාය අරඤ්ඤවනං අජ්ඣොගාහති – ‘කන්දමූලඵලභොජනො භවිස්සාමී’ති. සො අඤ්ඤදත්ථු විජ්ජාචරණසම්පන්නස්සෙව පරිචාරකො සම්පජ්ජති. ඉමාය ඛො, අම්බට්ඨ, අනුත්තරාය විජ්ජාචරණසම්පදාය ඉදං දුතියං අපායමුඛං භවති.

"पुनः अम्बट्ठ! यहाँ इस लोक में कोई श्रमण या ब्राह्मण इस अनुत्तर विद्या-चरण-सम्पदा को प्राप्त न कर पाने के कारण और गिरे हुए फलों के आहार पर निर्वाह करने में भी असमर्थ होने के कारण, कुदाल और टोकरी लेकर वन में प्रवेश करता है—यह सोचकर कि 'मैं कन्द-मूल और फलों का आहार करने वाला बनूँगा'। वह वास्तव में विद्या-चरण-सम्पन्न व्यक्ति का सेवक ही बनकर रह जाता है। अम्बट्ठ! इस अनुत्तर विद्या-चरण-सम्पदा का यह द्वितीय अपाय-मुख है।"

‘‘පුන චපරං, අම්බට්ඨ, ඉධෙකච්චො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා ඉමඤ්චෙව අනුත්තරං විජ්ජාචරණසම්පදං අනභිසම්භුණමානො පවත්තඵලභොජනතඤ්ච අනභිසම්භුණමානො කන්දමූලඵලභොජනතඤ්ච අනභිසම්භුණමානො ගාමසාමන්තං වා නිගමසාමන්තං වා අග්‍යාගාරං කරිත්වා අග්ගිං පරිචරන්තො අච්ඡති. සො අඤ්ඤදත්ථු විජ්ජාචරණසම්පන්නස්සෙව පරිචාරකො සම්පජ්ජති. ඉමාය ඛො, අම්බට්ඨ, අනුත්තරාය විජ්ජාචරණසම්පදාය ඉදං තතියං අපායමුඛං භවති.

"पुनः अम्बट्ठ! यहाँ इस लोक में कोई श्रमण या ब्राह्मण इस अनुत्तर विद्या-चरण-सम्पदा को प्राप्त न कर पाने के कारण, गिरे हुए फलों के आहार पर निर्वाह करने में असमर्थ होने के कारण और कन्द-मूल-फलों के आहार पर निर्वाह करने में भी असमर्थ होने के कारण, गाँव या कस्बे के समीप अग्नि-शाला बनाकर अग्नि की परिचर्या करते हुए रहता है। वह वास्तव में विद्या-चरण-सम्पन्न व्यक्ति का सेवक ही बनकर रह जाता है। अम्बट्ठ! इस अनुत्तर विद्या-चरण-सम्पदा का यह तृतीय अपाय-मुख है।"

‘‘පුන චපරං, අම්බට්ඨ, ඉධෙකච්චො සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා ඉමං චෙව අනුත්තරං විජ්ජාචරණසම්පදං අනභිසම්භුණමානො පවත්තඵලභොජනතඤ්ච අනභිසම්භුණමානො කන්දමූලඵලභොජනතඤ්ච අනභිසම්භුණමානො අග්ගිපාරිචරියඤ්ච අනභිසම්භුණමානො චාතුමහාපථෙ චතුද්වාරං අගාරං කරිත්වා අච්ඡති – ‘යො ඉමාහි චතූහි දිසාහි ආගමිස්සති සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා, තමහං යථාසත්ති යථාබලං පටිපූජෙස්සාමී’ති. සො අඤ්ඤදත්ථු විජ්ජාචරණසම්පන්නස්සෙව පරිචාරකො සම්පජ්ජති. ඉමාය ඛො, අම්බට්ඨ, අනුත්තරාය විජ්ජාචරණසම්පදාය ඉදං චතුත්ථං අපායමුඛං භවති. ඉමාය ඛො, අම්බට්ඨ, අනුත්තරාය විජ්ජාචරණසම්පදාය ඉමානි චත්තාරි අපායමුඛානි භවන්ති.

“पुनः, अम्बट्ठ! इस लोक में कोई श्रमण या ब्राह्मण इस अनुत्तर विद्या-चरण-सम्पदा को प्राप्त न कर पाने के कारण, और स्वयं गिरे हुए फलों के आहार की वृत्ति को भी प्राप्त न कर पाने के कारण, और कंद-मूल-फल के आहार की वृत्ति को भी प्राप्त न कर पाने के कारण, तथा अग्नि-परिचर्या (अग्नि-सेवा) को भी प्राप्त न कर पाने के कारण, चौराहे पर चार द्वारों वाली एक शाला बनाकर रहता है—'इन चारों दिशाओं से जो भी श्रमण या ब्राह्मण आएगा, मैं अपनी शक्ति और सामर्थ्य के अनुसार उसकी सेवा (पेय जल आदि से) करूँगा।' वह वास्तव में विद्या-चरण-सम्पन्न व्यक्ति का परिचारक (सेवक) ही बनता है। अम्बट्ठ! इस अनुत्तर विद्या-चरण-सम्पदा के लिए यह चौथा पतन का द्वार (विनाश का कारण) है। अम्बट्ठ! इस अनुत्तर विद्या-चरण-सम्पदा के ये चार पतन के द्वार हैं।”

281. ‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, අම්බට්ඨ, අපිනු ත්වං ඉමාය අනුත්තරාය විජ්ජාචරණසම්පදාය සන්දිස්සසි සාචරියකො’’ති? ‘‘නො හිදං, භො ගොතම’’. ‘කොචාහං, භො [Pg.96] ගොතම, සාචරියකො, කා ච අනුත්තරා විජ්ජාචරණසම්පදා? ආරකාහං, භො ගොතම, අනුත්තරාය විජ්ජාචරණසම්පදාය සාචරියකො’’ති.

२८१. “अम्बट्ठ! तुम क्या सोचते हो? क्या तुम अपने आचार्य के साथ इस अनुत्तर विद्या-चरण-सम्पदा से युक्त दिखाई देते हो?” “हे गौतम! ऐसा नहीं है।” “हे गौतम! मैं अपने आचार्य के साथ कहाँ, और यह अनुत्तर विद्या-चरण-सम्पदा कहाँ? हे गौतम! मैं अपने आचार्य के साथ इस अनुत्तर विद्या-चरण-सम्पदा से बहुत दूर हूँ।”

‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, අම්බට්ඨ, අපිනු ත්වං ඉමඤ්චෙව අනුත්තරං විජ්ජාචරණසම්පදං අනභිසම්භුණමානො ඛාරිවිධමාදාය අරඤ්ඤවනමජ්ඣොගාහසි සාචරියකො – ‘පවත්තඵලභොජනො භවිස්සාමී’’’ති? ‘‘නො හිදං, භො ගොතම’’.

“अम्बट्ठ! तुम क्या सोचते हो? क्या तुम इस अनुत्तर विद्या-चरण-सम्पदा को प्राप्त न कर पाने के कारण, अपने आचार्य के साथ काँवर (ऋषि-सामग्री) लेकर इस विचार से वन में प्रविष्ट हुए हो कि—'मैं स्वयं गिरे हुए फलों का आहार करने वाला बनूँगा'?” “हे गौतम! ऐसा नहीं है।”

‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, අම්බට්ඨ, අපිනු ත්වං ඉමඤ්චෙව අනුත්තරං විජ්ජාචරණසම්පදං අනභිසම්භුණමානො පවත්තඵලභොජනතඤ්ච අනභිසම්භුණමානො කුදාලපිටකං ආදාය අරඤ්ඤවනමජ්ඣොගාහසි සාචරියකො – ‘කන්දමූලඵලභොජනො භවිස්සාමී’’’ති? ‘‘නො හිදං, භො ගොතම’’.

“अम्बट्ठ! तुम क्या सोचते हो? क्या तुम इस अनुत्तर विद्या-चरण-सम्पदा को प्राप्त न कर पाने के कारण, और स्वयं गिरे हुए फलों के आहार की वृत्ति को भी प्राप्त न कर पाने के कारण, अपने आचार्य के साथ कुदाल और टोकरी लेकर इस विचार से वन में प्रविष्ट हुए हो कि—'मैं कंद-मूल-फल का आहार करने वाला बनूँगा'?” “हे गौतम! ऐसा नहीं है।”

‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, අම්බට්ඨ, අපිනු ත්වං ඉමඤ්චෙව අනුත්තරං විජ්ජාචරණසම්පදං අනභිසම්භුණමානො පවත්තඵලභොජනතඤ්ච අනභිසම්භුණමානො කන්දමූලඵලභොජනතඤ්ච අනභිසම්භුණමානො ගාමසාමන්තං වා නිගමසාමන්තං වා අග්‍යාගාරං කරිත්වා අග්ගිං පරිචරන්තො අච්ඡසි සාචරියකො’’ති? ‘‘නො හිදං, භො ගොතම’’.

“अम्बट्ठ! तुम क्या सोचते हो? क्या तुम इस अनुत्तर विद्या-चरण-सम्पदा को प्राप्त न कर पाने के कारण, स्वयं गिरे हुए फलों के आहार की वृत्ति को भी प्राप्त न कर पाने के कारण, और कंद-मूल-फल के आहार की वृत्ति को भी प्राप्त न कर पाने के कारण, अपने आचार्य के साथ किसी गाँव या कस्बे के समीप अग्नि-शाला बनाकर अग्नि की परिचर्या करते हुए रहते हो?” “हे गौतम! ऐसा नहीं है।”

‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, අම්බට්ඨ, අපිනු ත්වං ඉමඤ්චෙව අනුත්තරං විජ්ජාචරණසම්පදං අනභිසම්භුණමානො පවත්තඵලභොජනතඤ්ච අනභිසම්භුණමානො කන්දමූලඵලභොජනතඤ්ච අනභිසම්භුණමානො අග්ගිපාරිචරියඤ්ච අනභිසම්භුණමානො චාතුමහාපථෙ චතුද්වාරං අගාරං කරිත්වා අච්ඡසි සාචරියකො – ‘යො ඉමාහි චතූහි දිසාහි ආගමිස්සති සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා, තං මයං යථාසත්ති යථාබලං පටිපූජෙස්සාමා’’’ති? ‘‘නො හිදං, භො ගොතම’’.

“अम्बट्ठ! तुम क्या सोचते हो? क्या तुम इस अनुत्तर विद्या-चरण-सम्पदा को प्राप्त न कर पाने के कारण, स्वयं गिरे हुए फलों के आहार की वृत्ति को भी प्राप्त न कर पाने के कारण, कंद-मूल-फल के आहार की वृत्ति को भी प्राप्त न कर पाने के कारण, और अग्नि-परिचर्या को भी प्राप्त न कर पाने के कारण, अपने आचार्य के साथ चौराहे पर चार द्वारों वाली शाला बनाकर इस विचार से रहते हो कि—'इन चारों दिशाओं से जो भी श्रमण या ब्राह्मण आएगा, हम अपनी शक्ति और सामर्थ्य के अनुसार उसकी सेवा करेंगे'?” “हे गौतम! ऐसा नहीं है।”

282. ‘‘ඉති ඛො, අම්බට්ඨ, ඉමාය චෙව ත්වං අනුත්තරාය විජ්ජාචරණසම්පදාය පරිහීනො සාචරියකො. යෙ චිමෙ අනුත්තරාය විජ්ජාචරණසම්පදාය චත්තාරි අපායමුඛානි භවන්ති, තතො ච ත්වං පරිහීනො සාචරියකො. භාසිතා ඛො පන තෙ එසා, අම්බට්ඨ, ආචරියෙන බ්‍රාහ්මණෙන පොක්ඛරසාතිනා වාචා – ‘කෙ ච මුණ්ඩකා සමණකා ඉබ්භා කණ්හා බන්ධුපාදාපච්චා, කා ච තෙවිජ්ජානං බ්‍රාහ්මණානං සාකච්ඡා’ති අත්තනා ආපායිකොපි අපරිපූරමානො. පස්ස, අම්බට්ඨ, යාව අපරද්ධඤ්ච තෙ ඉදං ආචරියස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස පොක්ඛරසාතිස්ස.

२८२. “इस प्रकार, अम्बट्ठ! तुम अपने आचार्य के साथ इस अनुत्तर विद्या-चरण-सम्पदा से भी वंचित हो, और अनुत्तर विद्या-चरण-सम्पदा के जो ये चार पतन के द्वार हैं, उनसे भी तुम अपने आचार्य के साथ वंचित हो। अम्बट्ठ! तुम्हारे आचार्य ब्राह्मण पोक्खरसाति ने जो ये वचन कहे थे—'ये मुण्डित, क्षुद्र श्रमण, गृहपति, काले और (ब्रह्मा के) चरणों से उत्पन्न कौन होते हैं, और त्रैविद्य ब्राह्मणों के साथ इनकी चर्चा कैसी?'—वे स्वयं (विद्या-चरण-सम्पदा के) पतन के द्वारों को भी पूरा न कर पाने वाले के वचन हैं। देखो अम्बट्ठ! तुम्हारे आचार्य ब्राह्मण पोक्खरसाति का यह कितना बड़ा अपराध (चूक) है।”

පුබ්බකඉසිභාවානුයොගො

प्राचीन ऋषियों की अवस्था के विषय में चर्चा

283. ‘‘බ්‍රාහ්මණො [Pg.97] ඛො පන, අම්බට්ඨ, පොක්ඛරසාති රඤ්ඤො පසෙනදිස්ස කොසලස්ස දත්තිකං භුඤ්ජති. තස්ස රාජා පසෙනදි කොසලො සම්මුඛීභාවම්පි න දදාති. යදාපි තෙන මන්තෙති, තිරොදුස්සන්තෙන මන්තෙති. යස්ස ඛො පන, අම්බට්ඨ, ධම්මිකං පයාතං භික්ඛං පටිග්ගණ්හෙය්‍ය, කථං තස්ස රාජා පසෙනදි කොසලො සම්මුඛීභාවම්පි න දදෙය්‍ය. පස්ස, අම්බට්ඨ, යාව අපරද්ධඤ්ච තෙ ඉදං ආචරියස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස පොක්ඛරසාතිස්ස.

२८३. “अम्बट्ठ! ब्राह्मण पोक्खरसाति राजा प्रसेनजित कोसल द्वारा दी गई जीविका का उपभोग करता है, (किन्तु) राजा प्रसेनजित कोसल उसे सम्मुख होने (आमने-सामने बैठने) का अवसर भी नहीं देते। जब वे उससे परामर्श करते हैं, तो परदे के पीछे से ही करते हैं। अम्बट्ठ! जिसकी धार्मिक रीति से दी गई भिक्षा को कोई ग्रहण करे, उसे राजा प्रसेनजित कोसल सम्मुख होने का अवसर क्यों नहीं देंगे? देखो अम्बट्ठ! तुम्हारे आचार्य ब्राह्मण पोक्खरसाति का यह कितना बड़ा अपराध है।”

284. ‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, අම්බට්ඨ, ඉධ රාජා පසෙනදි කොසලො හත්ථිගීවාය වා නිසින්නො අස්සපිට්ඨෙ වා නිසින්නො රථූපත්ථරෙ වා ඨිතො උග්ගෙහි වා රාජඤ්ඤෙහි වා කිඤ්චිදෙව මන්තනං මන්තෙය්‍ය. සො තම්හා පදෙසා අපක්කම්ම එකමන්තං තිට්ඨෙය්‍ය. අථ ආගච්ඡෙය්‍ය සුද්දො වා සුද්දදාසො වා, තස්මිං පදෙසෙ ඨිතො තදෙව මන්තනං මන්තෙය්‍ය – ‘එවම්පි රාජා පසෙනදි කොසලො ආහ, එවම්පි රාජා පසෙනදි කොසලො ආහා’ති. අපිනු සො රාජභණිතං වා භණති රාජමන්තනං වා මන්තෙති? එත්තාවතා සො අස්ස රාජා වා රාජමත්තො වා’’ති? ‘‘නො හිදං, භො ගොතම’’.

२८४. “अम्बट्ठ! तुम क्या सोचते हो? यदि यहाँ राजा प्रसेनजित कोसल हाथी की गर्दन पर बैठे हों, या घोड़े की पीठ पर बैठे हों, या रथ के आसन पर खड़े हों और अपने प्रमुख मंत्रियों या राजकुमारों के साथ कोई गुप्त परामर्श करें। फिर वे उस स्थान से हटकर एक ओर खड़े हो जाएँ। तब कोई शूद्र या शूद्र का दास वहाँ आए और उसी स्थान पर खड़े होकर वही परामर्श दोहराए—'राजा प्रसेनजित कोसल ने ऐसा कहा, राजा प्रसेनजित कोसल ने वैसा कहा'। यद्यपि वह राजा द्वारा कही गई बात ही बोलता है या राजा के परामर्श को ही दोहराता है, तो क्या इतने मात्र से वह राजा या राज-अधिकारी हो जाएगा?” “हे गौतम! ऐसा नहीं है।”

285. ‘‘එවමෙව ඛො ත්වං, අම්බට්ඨ, යෙ තෙ අහෙසුං බ්‍රාහ්මණානං පුබ්බකා ඉසයො මන්තානං කත්තාරො මන්තානං පවත්තාරො, යෙසමිදං එතරහි බ්‍රාහ්මණා පොරාණං මන්තපදං ගීතං පවුත්තං සමිහිතං, තදනුගායන්ති තදනුභාසන්ති භාසිතමනුභාසන්ති වාචිතමනුවාචෙන්ති, සෙය්‍යථිදං – අට්ඨකො වාමකො වාමදෙවො වෙස්සාමිත්තො යමතග්ගි අඞ්ගීරසො භාරද්වාජො වාසෙට්ඨො කස්සපො භගු – ‘ත්‍යාහං මන්තෙ අධියාමි සාචරියකො’ති, තාවතා ත්වං භවිස්සසි ඉසි වා ඉසිත්ථාය වා පටිපන්නොති නෙතං ඨානං විජ්ජති.

२८५. “इसी प्रकार, अम्बट्ठ! ब्राह्मणों के जो वे प्राचीन ऋषि थे, जो मन्त्रों के कर्ता और मन्त्रों के प्रवर्तक थे, जिनके उन प्राचीन मन्त्र-पदों को आज के ब्राह्मण गाते हैं, दोहराते हैं, उनके कहे हुए का अनुवाचन करते हैं और उनके सिखाए हुए को सिखाते हैं—जैसे कि अट्टक, वामक, वामदेव, वेस्सामित्त, यमतग्गि, अङ्गीरस, भारद्वाज, वासेट्ठ, कस्सप और भगु—तुम यह कहते हो कि 'मैं अपने आचार्य के साथ उन मन्त्रों का अध्ययन करता हूँ', तो इतने मात्र से तुम ऋषि बन जाओगे या ऋषि-अवस्था के लिए प्रतिपन्न (साधना करने वाले) हो जाओगे, इसकी कोई संभावना नहीं है।”

286. ‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, අම්බට්ඨ, කින්ති තෙ සුතං බ්‍රාහ්මණානං වුද්ධානං මහල්ලකානං ආචරියපාචරියානං භාසමානානං – යෙ තෙ අහෙසුං බ්‍රාහ්මණානං පුබ්බකා ඉසයො මන්තානං කත්තාරො මන්තානං පවත්තාරො, යෙසමිදං [Pg.98] එතරහි බ්‍රාහ්මණා පොරාණං මන්තපදං ගීතං පවුත්තං සමිහිතං, තදනුගායන්ති තදනුභාසන්ති භාසිතමනුභාසන්ති වාචිතමනුවාචෙන්ති, සෙය්‍යථිදං – අට්ඨකො වාමකො වාමදෙවො වෙස්සාමිත්තො යමතග්ගි අඞ්ගීරසො භාරද්වාජො වාසෙට්ඨො කස්සපො භගු, එවං සු තෙ සුන්හාතා සුවිලිත්තා කප්පිතකෙසමස්සූ ආමුක්කමණිකුණ්ඩලාභරණා ඔදාතවත්ථවසනා පඤ්චහි කාමගුණෙහි සමප්පිතා සමඞ්ගීභූතා පරිචාරෙන්ති, සෙය්‍යථාපි ත්වං එතරහි සාචරියකො’’ති? ‘‘නො හිදං, භො ගොතම’’.

२८६. “हे अम्बट्ठ! तुम क्या सोचते हो? तुमने वृद्ध, वयोवृद्ध, आचार्यों के भी आचार्यों, उन ब्राह्मणों से क्या सुना है जो कहते हैं—वे जो ब्राह्मणों के पूर्वज ऋषि थे, मंत्रों के कर्ता, मंत्रों के प्रवर्तक, जिनके इन प्राचीन मंत्र-पदों को आज ब्राह्मण गाते हैं, दोहराते हैं, कहे हुए को फिर से कहते हैं, सिखाए हुए को फिर से सिखाते हैं; जैसे कि—अट्ठक, वामक, वामदेव, वेस्सामित्त, यमतग्गि, अङ्गीरस, भारद्वाज, वासेट्ठ, कस्सप और भगु; क्या वे भी इसी तरह अच्छी तरह स्नान किए हुए, सुगंधित लेप लगाए हुए, संवरे हुए केश-दाढ़ी वाले, मणियों और कुण्डलों के आभूषण पहने हुए, श्वेत वस्त्र धारण किए हुए, पाँच काम-गुणों से युक्त और परिपूर्ण होकर विहार करते थे, जैसे कि तुम आज अपने आचार्य के साथ करते हो?” “नहीं, भो गौतम!”

‘‘…පෙ… එවං සු තෙ සාලීනං ඔදනං සුචිමංසූපසෙචනං විචිතකාළකං අනෙකසූපං අනෙකබ්‍යඤ්ජනං පරිභුඤ්ජන්ති, සෙය්‍යථාපි ත්වං එතරහි සාචරියකො’’ති? ‘‘නො හිදං, භො ගොතම’’.

“...पे... क्या वे भी इसी तरह साफ-सुथरे मांस के रसों से युक्त, कंकड़-पत्थर चुने हुए काले दानों से रहित, अनेक सूपों और व्यंजनों वाले शाली चावलों के भात का भोजन करते थे, जैसे कि तुम आज अपने आचार्य के साथ करते हो?” “नहीं, भो गौतम!”

‘‘…පෙ… එවං සු තෙ වෙඨකනතපස්සාහි නාරීහි පරිචාරෙන්ති, සෙය්‍යථාපි ත්වං එතරහි සාචරියකො’’ති? ‘‘නො හිදං, භො ගොතම’’.

“...पे... क्या वे भी इसी तरह कमरबंद और आभूषणों से सजी स्त्रियों के साथ विहार करते थे, जैसे कि तुम आज अपने आचार्य के साथ करते हो?” “नहीं, भो गौतम!”

‘‘…පෙ… එවං සු තෙ කුත්තවාලෙහි වළවාරථෙහි දීඝාහි පතොදලට්ඨීහි වාහනෙ විතුදෙන්තා විපරියායන්ති, සෙය්‍යථාපි ත්වං එතරහි සාචරියකො’’ති? ‘‘නො හිදං, භො ගොතම’’.

“...पे... क्या वे भी इसी तरह संवरे हुए बालों वाली घोड़ियों के रथों पर सवार होकर, लंबी चाबुक (पैना) से वाहनों को हांकते हुए इधर-उधर घूमते थे, जैसे कि तुम आज अपने आचार्य के साथ करते हो?” “नहीं, भो गौतम!”

‘‘…පෙ… එවං සු තෙ උක්කිණ්ණපරිඛාසු ඔක්ඛිත්තපලිඝාසු නගරූපකාරිකාසු දීඝාසිවුධෙහි පුරිසෙහි රක්ඛාපෙන්ති, සෙය්‍යථාපි ත්වං එතරහි සාචරියකො’’ති? ‘‘නො හිදං, භො ගොතම’’.

“...पे... क्या वे भी इसी तरह खुदी हुई खाइयों वाले, मजबूत अर्गलाओं (द्वार-दंडों) वाले और परकोटों से सुरक्षित नगरों में लंबी तलवारें लिए हुए पुरुषों द्वारा अपनी रक्षा करवाते थे, जैसे कि तुम आज अपने आचार्य के साथ करते हो?” “नहीं, भो गौतम!”

‘‘ඉති ඛො, අම්බට්ඨ, නෙව ත්වං ඉසි න ඉසිත්ථාය පටිපන්නො සාචරියකො. යස්ස ඛො පන, අම්බට්ඨ, මයි කඞ්ඛා වා විමති වා සො මං පඤ්හෙන, අහං වෙය්‍යාකරණෙන සොධිස්සාමී’’ති.

“इस प्रकार, अम्बट्ठ! न तो तुम ऋषि हो और न ही तुम और तुम्हारे आचार्य ऋषि-भाव के लिए प्रतिपन्न (साधना करने वाले) हो। अम्बट्ठ! जिसे भी मेरे विषय में कोई शंका या संदेह हो, वह मुझसे प्रश्न पूछे, मैं उत्तर देकर उसका समाधान करूँगा।”

ද්වෙලක්ඛණාදස්සනං

दो लक्षणों का दर्शन

287. අථ ඛො භගවා විහාරා නික්ඛම්ම චඞ්කමං අබ්භුට්ඨාසි. අම්බට්ඨොපි මාණවො විහාරා නික්ඛම්ම චඞ්කමං අබ්භුට්ඨාසි. අථ ඛො අම්බට්ඨො මාණවො භගවන්තං චඞ්කමන්තං අනුචඞ්කමමානො භගවතො කායෙ ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණානි සමන්නෙසි. අද්දසා ඛො අම්බට්ඨො මාණවො භගවතො කායෙ [Pg.99] ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණානි යෙභුය්‍යෙන ඨපෙත්වා ද්වෙ. ද්වීසු මහාපුරිසලක්ඛණෙසු කඞ්ඛති විචිකිච්ඡති නාධිමුච්චති න සම්පසීදති – කොසොහිතෙ ච වත්ථගුය්හෙ පහූතජිව්හතාය ච.

२८७. तब भगवान विहार से निकलकर चंक्रमण (टहलने के स्थान) पर खड़े हो गए। अम्बट्ठ माणवक भी विहार से निकलकर चंक्रमण पर खड़ा हो गया। तब अम्बट्ठ माणवक चंक्रमण करते हुए भगवान के पीछे-पीछे चलते हुए भगवान के शरीर में महापुरुष के बत्तीस लक्षणों को खोजने लगा। अम्बट्ठ माणवक ने भगवान के शरीर में दो को छोड़कर प्रायः सभी महापुरुष-लक्षणों को देख लिया। दो महापुरुष-लक्षणों के विषय में वह शंकित था, संदेह में था, निश्चय नहीं कर पा रहा था और संतुष्ट नहीं था—कोश-बद्ध जननेंद्रिय और प्रभूत जिह्वा के विषय में।

288. අථ ඛො භගවතො එතදහොසි – ‘‘පස්සති ඛො මෙ අයං අම්බට්ඨො මාණවො ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණානි යෙභුය්‍යෙන ඨපෙත්වා ද්වෙ. ද්වීසු මහාපුරිසලක්ඛණෙසු කඞ්ඛති විචිකිච්ඡති නාධිමුච්චති න සම්පසීදති – කොසොහිතෙ ච වත්ථගුය්හෙ පහූතජිව්හතාය චා’’ති. අථ ඛො භගවා තථාරූපං ඉද්ධාභිසඞ්ඛාරං අභිසඞ්ඛාසි යථා අද්දස අම්බට්ඨො මාණවො භගවතො කොසොහිතං වත්ථගුය්හං. අථ ඛො භගවා ජිව්හං නින්නාමෙත්වා උභොපි කණ්ණසොතානි අනුමසි පටිමසි, උභොපි නාසිකසොතානි අනුමසි පටිමසි, කෙවලම්පි නලාටමණ්ඩලං ජිව්හාය ඡාදෙසි. අථ ඛො අම්බට්ඨස්ස මාණවස්ස එතදහොසි – ‘‘සමන්නාගතො ඛො සමණො ගොතමො ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණෙහි පරිපුණ්ණෙහි, නො අපරිපුණ්ණෙහී’’ති. භගවන්තං එතදවොච – ‘‘හන්ද ච දානි මයං, භො ගොතම, ගච්ඡාම, බහුකිච්චා මයං බහුකරණීයා’’ති. ‘‘යස්සදානි ත්වං, අම්බට්ඨ, කාලං මඤ්ඤසී’’ති. අථ ඛො අම්බට්ඨො මාණවො වළවාරථමාරුය්හ පක්කාමි.

२८८. तब भगवान को यह विचार हुआ— “यह अम्बट्ठ माणवक मेरे बत्तीस महापुरुष-लक्षणों में से दो को छोड़कर प्रायः सभी को देख रहा है। दो महापुरुष-लक्षणों के विषय में वह शंकित है, संदेह में है, निश्चय नहीं कर पा रहा है और संतुष्ट नहीं है—कोश-बद्ध जननेंद्रिय और प्रभूत जिह्वा के विषय में।” तब भगवान ने वैसी ही ऋद्धि प्रकट की जिससे अम्बट्ठ माणवक ने भगवान की कोश-बद्ध जननेंद्रिय को देख लिया। फिर भगवान ने अपनी जिह्वा बाहर निकाली और उससे दोनों कानों के छिद्रों को छुआ और सहलाया, दोनों नासिका छिद्रों को छुआ और सहलाया, और पूरे ललाट-मंडल को जिह्वा से ढंक लिया। तब अम्बट्ठ माणवक को यह विचार हुआ— “श्रमण गौतम परिपूर्ण बत्तीस महापुरुष-लक्षणों से युक्त हैं, अपूर्ण नहीं।” उसने भगवान से कहा— “हे गौतम! अब हम चलते हैं, हमें बहुत से कार्य और बहुत से कर्तव्य पूरे करने हैं।” “अम्बट्ठ! अब तुम जैसा उचित समझो।” तब अम्बट्ठ माणवक घोड़ी वाले रथ पर सवार होकर चला गया।

289. තෙන ඛො පන සමයෙන බ්‍රාහ්මණො පොක්ඛරසාති උක්කට්ඨාය නික්ඛමිත්වා මහතා බ්‍රාහ්මණගණෙන සද්ධිං සකෙ ආරාමෙ නිසින්නො හොති අම්බට්ඨංයෙව මාණවං පටිමානෙන්තො. අථ ඛො අම්බට්ඨො මාණවො යෙන සකො ආරාමො තෙන පායාසි. යාවතිකා යානස්ස භූමි, යානෙන ගන්ත්වා යානා පච්චොරොහිත්වා පත්තිකොව යෙන බ්‍රාහ්මණො පොක්ඛරසාති තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා බ්‍රාහ්මණං පොක්ඛරසාතිං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි.

२८९. उस समय पोक्खरसाति ब्राह्मण उक्कट्ठा नगर से निकलकर ब्राह्मणों के एक बड़े समूह के साथ अपने आराम (उद्यान) में बैठा हुआ अम्बट्ठ माणवक की ही प्रतीक्षा कर रहा था। तब अम्बट्ठ माणवक अपने उद्यान की ओर चला। जहाँ तक वाहन से जाने योग्य भूमि थी, वहाँ तक वाहन से जाकर, फिर वाहन से उतरकर पैदल ही पोक्खरसाति ब्राह्मण के पास पहुँचा। पास पहुँचकर उसने पोक्खरसाति ब्राह्मण का अभिवादन किया और एक ओर बैठ गया।

290. එකමන්තං නිසින්නං ඛො අම්බට්ඨං මාණවං බ්‍රාහ්මණො පොක්ඛරසාති එතදවොච – ‘‘කච්චි, තාත අම්බට්ඨ, අද්දස තං භවන්තං ගොතම’’න්ති? ‘‘අද්දසාම ඛො මයං, භො, තං භවන්තං ගොතම’’න්ති. ‘‘කච්චි, තාත අම්බට්ඨ, තං භවන්තං ගොතමං තථා සන්තංයෙව සද්දො අබ්භුග්ගතො නො අඤ්ඤථා; කච්චි පන සො භවං ගොතමො තාදිසො නො අඤ්ඤාදිසො’’ති[Pg.100]? ‘‘තථා සන්තංයෙව, භො, තං භවන්තං ගොතමං සද්දො අබ්භුග්ගතො නො අඤ්ඤථා, තාදිසොව සො භවං ගොතමො නො අඤ්ඤාදිසො. සමන්නාගතො ච සො භවං ගොතමො ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණෙහි පරිපුණ්ණෙහි නො අපරිපුණ්ණෙහී’’ති. ‘‘අහු පන තෙ, තාත අම්බට්ඨ, සමණෙන ගොතමෙන සද්ධිං කොචිදෙව කථාසල්ලාපො’’ති? ‘‘අහු ඛො මෙ, භො, සමණෙන ගොතමෙන සද්ධිං කොචිදෙව කථාසල්ලාපො’’ති. ‘‘යථා කථං පන තෙ, තාත අම්බට්ඨ, අහු සමණෙන ගොතමෙන සද්ධිං කොචිදෙව කථාසල්ලාපො’’ති? අථ ඛො අම්බට්ඨො මාණවො යාවතකො අහොසි භගවතා සද්ධිං කථාසල්ලාපො, තං සබ්බං බ්‍රාහ්මණස්ස පොක්ඛරසාතිස්ස ආරොචෙසි.

२९०. एक ओर बैठे हुए अम्बाट्ठ माणवक से पोक्खरसाति ब्राह्मण ने यह कहा— "तात अम्बाट्ठ! क्या तुमने उन भगवान गौतम को देखा?" "हाँ भो! हमने उन भगवान गौतम को देखा।" "तात अम्बाट्ठ! क्या उन भगवान गौतम का यश वैसा ही फैला है जैसा सुना जाता है, या कुछ और? क्या वे भगवान गौतम वैसे ही हैं या कुछ और?" "भो! उन भगवान गौतम का यश वैसा ही है जैसा सुना जाता है, कुछ और नहीं। वे भगवान गौतम वैसे ही हैं, कुछ और नहीं। वे भगवान गौतम महापुरुष के बत्तीस लक्षणों से पूर्णतः युक्त हैं, अपूर्ण नहीं।" "तात अम्बाट्ठ! क्या श्रमण गौतम के साथ तुम्हारा कोई वार्तालाप हुआ?" "हाँ भो! श्रमण गौतम के साथ मेरा कुछ वार्तालाप हुआ।" "तात अम्बाट्ठ! श्रमण गौतम के साथ तुम्हारा कैसा वार्तालाप हुआ?" तब अम्बाट्ठ माणवक ने भगवान के साथ जो भी वार्तालाप हुआ था, वह सब पोक्खरसाति ब्राह्मण को बता दिया।

291. එවං වුත්තෙ, බ්‍රාහ්මණො පොක්ඛරසාති අම්බට්ඨං මාණවං එතදවොච – ‘‘අහො වත රෙ අම්හාකං පණ්ඩිතක, අහො වත රෙ අම්හාකං බහුස්සුතක, අහො වත රෙ අම්හාකං තෙවිජ්ජක, එවරූපෙන කිර, භො, පුරිසො අත්ථචරකෙන කායස්ස භෙදා පරං මරණා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං නිරයං උපපජ්ජෙය්‍ය. යදෙව ඛො ත්වං, අම්බට්ඨ, තං භවන්තං ගොතමං එවං ආසජ්ජ ආසජ්ජ අවචාසි, අථ ඛො සො භවං ගොතමො අම්හෙපි එවං උපනෙය්‍ය උපනෙය්‍ය අවච. අහො වත රෙ අම්හාකං පණ්ඩිතක, අහො වත රෙ අම්හාකං බහුස්සුතක, අහො වත රෙ අම්හාකං තෙවිජ්ජක, එවරූපෙන කිර, භො, පුරිසො අත්ථචරකෙන කායස්ස භෙදා පරං මරණා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං නිරයං උපපජ්ජෙය්‍යා’’ති, කුපිතො අනත්තමනො අම්බට්ඨං මාණවං පදසායෙව පවත්තෙසි. ඉච්ඡති ච තාවදෙව භගවන්තං දස්සනාය උපසඞ්කමිතුං.

२९१. ऐसा कहने पर, पोक्खरसाति ब्राह्मण ने अम्बाट्ठ माणवक से यह कहा— "अरे! हमारे ये 'पण्डित-मानी' भी कैसे हैं! अरे! हमारे ये 'बहुश्रुत-मानी' भी कैसे हैं! अरे! हमारे ये 'त्रैविद्य-मानी' भी कैसे हैं! भो! इस प्रकार के (प्राणियों का) हित करने वाले महापुरुष के प्रति अपराध करने के कारण, शरीर टूटने पर मृत्यु के बाद मनुष्य अपाय, दुर्गति, विनिपात और नरक में ही उत्पन्न होगा। अम्बाट्ठ! तुमने उन भगवान गौतम को इस प्रकार बार-बार अपमानित किया, जिससे उन भगवान गौतम ने हमें भी इस प्रकार प्रसंगवश (दोषी ठहराते हुए) कहा— 'अरे! हमारे ये पण्डित-मानी भी कैसे हैं... (वही दोहराव)'।" ऐसा कहकर, क्रोधित और अप्रसन्न होकर उसने अम्बाट्ठ माणवक को पैर से मारकर लुढ़का दिया। और वह उसी समय भगवान के दर्शन के लिए जाने का इच्छुक हुआ।

පොක්ඛරසාතිබුද්ධුපසඞ්කමනං

पोक्खरसाति का बुद्ध के पास जाना

292. අථ ඛො තෙ බ්‍රාහ්මණා බ්‍රාහ්මණං පොක්ඛරසාතිං එතදවොචුං – ‘‘අතිවිකාලො ඛො, භො, අජ්ජ සමණං ගොතමං දස්සනාය උපසඞ්කමිතුං. ස්වෙදානි භවං පොක්ඛරසාති සමණං ගොතමං දස්සනාය උපසඞ්කමිස්සතී’’ති. අථ ඛො බ්‍රාහ්මණො පොක්ඛරසාති සකෙ නිවෙසනෙ පණීතං ඛාදනීයං භොජනීයං පටියාදාපෙත්වා යානෙ ආරොපෙත්වා උක්කාසු ධාරියමානාසු [Pg.101] උක්කට්ඨාය නිය්‍යාසි, යෙන ඉච්ඡානඞ්ගලවනසණ්ඩො තෙන පායාසි. යාවතිකා යානස්ස භූමි යානෙන ගන්ත්වා, යානා පච්චොරොහිත්වා පත්තිකොව යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි. උපසඞ්කමිත්වා භගවතා සද්ධිං සම්මොදි, සම්මොදනීයං කථං සාරණීයං වීතිසාරෙත්වා එකමන්තං නිසීදි.

२९२. तब उन ब्राह्मणों ने पोक्खरसाति ब्राह्मण से कहा— "भो! आज श्रमण गौतम के दर्शन के लिए जाने में बहुत देर हो गई है। अब आप पोक्खरसाति कल श्रमण गौतम के दर्शन के लिए जाएँ।" तब पोक्खरसाति ब्राह्मण ने अपने घर में उत्तम खाद्य और भोज्य पदार्थ तैयार करवाकर, उन्हें यान (वाहन) पर रखवाया और मशालें जलवाकर उक्कठ्ठा नगर से निकला और जहाँ इच्छानंगल वनखण्ड था, वहाँ पहुँचा। जहाँ तक यान जा सकता था, वहाँ तक यान से जाकर, फिर यान से उतरकर पैदल ही जहाँ भगवान थे, वहाँ पहुँचा। पहुँचकर भगवान के साथ कुशल-क्षेम पूछा और आनंददायक एवं स्मरणीय बातें समाप्त कर एक ओर बैठ गया।

293. එකමන්තං නිසින්නො ඛො බ්‍රාහ්මණො පොක්ඛරසාති භගවන්තං එතදවොච – ‘‘ආගමා නු ඛො ඉධ, භො ගොතම, අම්හාකං අන්තෙවාසී අම්බට්ඨො මාණවො’’ති? ‘‘ආගමා ඛො තෙ, බ්‍රාහ්මණ, අන්තෙවාසී අම්බට්ඨො මාණවො’’ති. ‘‘අහු පන තෙ, භො ගොතම, අම්බට්ඨෙන මාණවෙන සද්ධිං කොචිදෙව කථාසල්ලාපො’’ති? ‘‘අහු ඛො මෙ, බ්‍රාහ්මණ, අම්බට්ඨෙන මාණවෙන සද්ධිං කොචිදෙව කථාසල්ලාපො’’ති. ‘‘යථාකථං පන තෙ, භො ගොතම, අහු අම්බට්ඨෙන මාණවෙන සද්ධිං කොචිදෙව කථාසල්ලාපො’’ති? අථ ඛො භගවා යාවතකො අහොසි අම්බට්ඨෙන මාණවෙන සද්ධිං කථාසල්ලාපො, තං සබ්බං බ්‍රාහ්මණස්ස පොක්ඛරසාතිස්ස ආරොචෙසි. එවං වුත්තෙ, බ්‍රාහ්මණො පොක්ඛරසාති භගවන්තං එතදවොච – ‘‘බාලො, භො ගොතම, අම්බට්ඨො මාණවො, ඛමතු භවං ගොතමො අම්බට්ඨස්ස මාණවස්සා’’ති. ‘‘සුඛී හොතු, බ්‍රාහ්මණ, අම්බට්ඨො මාණවො’’ති.

२९३. एक ओर बैठे हुए पोक्खरसाति ब्राह्मण ने भगवान से यह कहा— "हे गौतम! क्या हमारा अन्तेवासी (शिष्य) अम्बाट्ठ माणवक यहाँ आया था?" "हाँ ब्राह्मण! तुम्हारा अन्तेवासी अम्बाट्ठ माणवक यहाँ आया था।" "हे गौतम! क्या अम्बाट्ठ माणवक के साथ आपका कोई वार्तालाप हुआ?" "हाँ ब्राह्मण! अम्बाट्ठ माणवक के साथ मेरा कुछ वार्तालाप हुआ।" "हे गौतम! अम्बाट्ठ माणवक के साथ आपका कैसा वार्तालाप हुआ?" तब भगवान ने अम्बाट्ठ माणवक के साथ जो भी वार्तालाप हुआ था, वह सब पोक्खरसाति ब्राह्मण को बता दिया। ऐसा कहने पर, पोक्खरसाति ब्राह्मण ने भगवान से कहा— "हे गौतम! अम्बाट्ठ माणवक मूर्ख है, आप अम्बाट्ठ माणवक को क्षमा करें।" भगवान ने कहा— "ब्राह्मण! अम्बाट्ठ माणवक सुखी हो।"

294. අථ ඛො බ්‍රාහ්මණො පොක්ඛරසාති භගවතො කායෙ ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණානි සමන්නෙසි. අද්දසා ඛො බ්‍රාහ්මණො පොක්ඛරසාති භගවතො කායෙ ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණානි යෙභුය්‍යෙන ඨපෙත්වා ද්වෙ. ද්වීසු මහාපුරිසලක්ඛණෙසු කඞ්ඛති විචිකිච්ඡති නාධිමුච්චති න සම්පසීදති – කොසොහිතෙ ච වත්ථගුය්හෙ පහූතජිව්හතාය ච.

२९४. तब पोक्खरसाति ब्राह्मण ने भगवान के शरीर में महापुरुष के बत्तीस लक्षणों का निरीक्षण करना शुरू किया। पोक्खरसाति ब्राह्मण ने भगवान के शरीर में दो लक्षणों को छोड़कर शेष अधिकांश बत्तीस लक्षणों को देख लिया। उन दो महापुरुष लक्षणों के विषय में वह शंकित था, दुविधा में था, निश्चय नहीं कर पा रहा था और संतुष्ट नहीं था— वे थे: कोश-आच्छादित जननेन्द्रिय और विशाल जिह्वा।

295. අථ ඛො භගවතො එතදහොසි – ‘‘පස්සති ඛො මෙ අයං බ්‍රාහ්මණො පොක්ඛරසාති ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණානි යෙභුය්‍යෙන ඨපෙත්වා ද්වෙ. ද්වීසු මහාපුරිසලක්ඛණෙසු කඞ්ඛති විචිකිච්ඡති නාධිමුච්චති න සම්පසීදති – කොසොහිතෙ ච වත්ථගුය්හෙ, පහූතජිව්හතාය චා’’ති. අථ ඛො භගවා තථාරූපං ඉද්ධාභිසඞ්ඛාරං අභිසඞ්ඛාසි යථා අද්දස බ්‍රාහ්මණො පොක්ඛරසාති භගවතො කොසොහිතං වත්ථගුය්හං. අථ ඛො [Pg.102] භගවා ජිව්හං නින්නාමෙත්වා උභොපි කණ්ණසොතානි අනුමසි පටිමසි, උභොපි නාසිකසොතානි අනුමසි පටිමසි, කෙවලම්පි නලාටමණ්ඩලං ජිව්හාය ඡාදෙසි.

२९५. तब भगवान को यह विचार हुआ— "यह पोक्खरसाति ब्राह्मण मेरे बत्तीस महापुरुष लक्षणों में से दो को छोड़कर शेष अधिकांश को देख रहा है। दो लक्षणों के विषय में यह शंकित है, दुविधा में है, निश्चय नहीं कर पा रहा है और संतुष्ट नहीं है— कोश-आच्छादित जननेन्द्रिय और विशाल जिह्वा के विषय में।" तब भगवान ने वैसा ऋद्धि-चमत्कार प्रकट किया जिससे पोक्खरसाति ब्राह्मण ने भगवान की कोश-आच्छादित जननेन्द्रिय को देख लिया। फिर भगवान ने अपनी जिह्वा बाहर निकाली और उससे अपने दोनों कानों के छिद्रों को छुआ और सहलाया, दोनों नासिका छिद्रों को छुआ और सहलाया, और पूरे ललाट मण्डल (माथे) को अपनी जिह्वा से ढँक लिया।

296. අථ ඛො බ්‍රාහ්මණස්ස පොක්ඛරසාතිස්ස එතදහොසි – ‘‘සමන්නාගතො ඛො සමණො ගොතමො ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණෙහි පරිපුණ්ණෙහි නො අපරිපුණ්ණෙහී’’ති. භගවන්තං එතදවොච – ‘‘අධිවාසෙතු මෙ භවං ගොතමො අජ්ජතනාය භත්තං සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙනා’’ති. අධිවාසෙසි භගවා තුණ්හීභාවෙන.

२९६. तब ब्राह्मण पोक्खरसाति के मन में यह विचार आया— "श्रमण गौतम महापुरुष के बत्तीस लक्षणों से पूर्णतः युक्त हैं, अपूर्ण नहीं।" उन्होंने भगवान से यह कहा— "माननीय गौतम आज के भोजन के लिए भिक्षु संघ के साथ मेरा निमंत्रण स्वीकार करें।" भगवान ने मौन रहकर अपनी स्वीकृति दी।

297. අථ ඛො බ්‍රාහ්මණො පොක්ඛරසාති භගවතො අධිවාසනං විදිත්වා භගවතො කාලං ආරොචෙසි – ‘‘කාලො, භො ගොතම, නිට්ඨිතං භත්ත’’න්ති. අථ ඛො භගවා පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙන යෙන බ්‍රාහ්මණස්ස පොක්ඛරසාතිස්ස නිවෙසනං තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි. අථ ඛො බ්‍රාහ්මණො පොක්ඛරසාති භගවන්තං පණීතෙන ඛාදනීයෙන භොජනීයෙන සහත්ථා සන්තප්පෙසි සම්පවාරෙසි, මාණවකාපි භික්ඛුසඞ්ඝං. අථ ඛො බ්‍රාහ්මණො පොක්ඛරසාති භගවන්තං භුත්තාවිං ඔනීතපත්තපාණිං අඤ්ඤතරං නීචං ආසනං ගහෙත්වා එකමන්තං නිසීදි.

२९७. तब ब्राह्मण पोक्खरसाति ने भगवान की स्वीकृति जानकर भगवान को समय की सूचना दी— "हे गौतम, समय हो गया है, भोजन तैयार है।" तब भगवान पूर्वाह्न के समय निवसन (अधोवस्त्र) पहनकर, पात्र और चीवर लेकर भिक्षु संघ के साथ जहाँ ब्राह्मण पोक्खरसाति का निवास था, वहाँ पहुँचे; पहुँचकर बिछाए हुए आसन पर बैठ गए। तब ब्राह्मण पोक्खरसाति ने भगवान को उत्तम खाद्य और भोज्य पदार्थों से अपने हाथों से संतृप्त और संतुष्ट किया, और माणवकों (युवकों) ने भी भिक्षु संघ को (संतुष्ट किया)। तब ब्राह्मण पोक्खरसाति ने भगवान को भोजन कर लेने और पात्र से हाथ हटा लेने के बाद, एक नीचा आसन लेकर एक ओर बैठ गए।

298. එකමන්තං නිසින්නස්ස ඛො බ්‍රාහ්මණස්ස පොක්ඛරසාතිස්ස භගවා අනුපුබ්බිං කථං කථෙසි, සෙය්‍යථිදං – දානකථං සීලකථං සග්ගකථං; කාමානං ආදීනවං ඔකාරං සංකිලෙසං, නෙක්ඛම්මෙ ආනිසංසං පකාසෙසි. යදා භගවා අඤ්ඤාසි බ්‍රාහ්මණං පොක්ඛරසාතිං කල්ලචිත්තං මුදුචිත්තං විනීවරණචිත්තං උදග්ගචිත්තං පසන්නචිත්තං, අථ යා බුද්ධානං සාමුක්කංසිකා ධම්මදෙසනා, තං පකාසෙසි – දුක්ඛං සමුදයං නිරොධං මග්ගං. සෙය්‍යථාපි නාම සුද්ධං වත්ථං අපගතකාළකං සම්මදෙව රජනං පටිග්ගණ්හෙය්‍ය; එවමෙව බ්‍රාහ්මණස්ස පොක්ඛරසාතිස්ස තස්මිඤ්ඤෙව ආසනෙ විරජං වීතමලං ධම්මචක්ඛුං උදපාදි – ‘‘යං කිඤ්චි සමුදයධම්මං, සබ්බං තං නිරොධධම්ම’’න්ති.

२९८. एक ओर बैठे हुए ब्राह्मण पोक्खरसाति को भगवान ने आनुपूर्वी कथा (क्रमबद्ध उपदेश) सुनाई, जैसे कि— दान कथा, शील कथा, स्वर्ग कथा; काम-भोगों के दोष, नीचता और संक्लेश (मलिनता) तथा नैष्क्रम्य (त्याग) के लाभों को प्रकाशित किया। जब भगवान ने जान लिया कि ब्राह्मण पोक्खरसाति का चित्त अनुकूल, कोमल, नीवरण-रहित, प्रफुल्लित और प्रसन्न है, तब उन्होंने बुद्धों की जो अपनी विशिष्ट धर्म-देशना है, उसे प्रकाशित किया— दुःख, समुदय, निरोध और मार्ग। जैसे कोई स्वच्छ वस्त्र, जिससे दाग-धब्बे दूर हो गए हों, रंग को अच्छी तरह ग्रहण कर लेता है; वैसे ही ब्राह्मण पोक्खरसाति को उसी आसन पर विरज (रज-रहित) और वीतमल (मल-रहित) धर्म-चक्षु उत्पन्न हुआ— "जो कुछ भी उदय होने वाला (उत्पत्तिधर्मा) है, वह सब निरोध होने वाला (विनाशधर्मा) है।"

පොක්ඛරසාතිඋපාසකත්තපටිවෙදනා

पोक्खरसाति का उपासक बनने की घोषणा

299. අථ ඛො බ්‍රාහ්මණො පොක්ඛරසාති දිට්ඨධම්මො පත්තධම්මො විදිතධම්මො පරියොගාළ්හධම්මො තිණ්ණවිචිකිච්ඡො විගතකථංකථො වෙසාරජ්ජප්පත්තො [Pg.103] අපරප්පච්චයො සත්ථුසාසනෙ භගවන්තං එතදවොච – ‘‘අභික්කන්තං, භො ගොතම, අභික්කන්තං, භො ගොතම. සෙය්‍යථාපි, භො ගොතම, නික්කුජ්ජිතං වා උක්කුජ්ජෙය්‍ය, පටිච්ඡන්නං වා විවරෙය්‍ය, මූළ්හස්ස වා මග්ගං ආචික්ඛෙය්‍ය, අන්ධකාරෙ වා තෙලපජ්ජොතං ධාරෙය්‍ය, ‘චක්ඛුමන්තො රූපානි දක්ඛන්තී’ති; එවමෙවං භොතා ගොතමෙන අනෙකපරියායෙන ධම්මො පකාසිතො. එසාහං, භො ගොතම, සපුත්තො සභරියො සපරිසො සාමච්චො භවන්තං ගොතමං සරණං ගච්ඡාමි ධම්මඤ්ච භික්ඛුසඞ්ඝඤ්ච. උපාසකං මං භවං ගොතමො ධාරෙතු අජ්ජතග්ගෙ පාණුපෙතං සරණං ගතං. යථා ච භවං ගොතමො උක්කට්ඨාය අඤ්ඤානි උපාසකකුලානි උපසඞ්කමති, එවමෙව භවං ගොතමො පොක්ඛරසාතිකුලං උපසඞ්කමතු. තත්ථ යෙ තෙ මාණවකා වා මාණවිකා වා භවන්තං ගොතමං අභිවාදෙස්සන්ති වා පච්චුට්ඨිස්සන්ති වා ආසනං වා උදකං වා දස්සන්ති චිත්තං වා පසාදෙස්සන්ති, තෙසං තං භවිස්සති දීඝරත්තං හිතාය සුඛායා’’ති. ‘‘කල්‍යාණං වුච්චති, බ්‍රාහ්මණා’’ති.

२९९. तब ब्राह्मण पोक्खरसाति, जिन्होंने धर्म को देख लिया था, धर्म को प्राप्त कर लिया था, धर्म को जान लिया था, धर्म में अवगाहन कर लिया था, जिनकी शंकाएँ दूर हो गई थीं, जिनकी दुविधाएँ समाप्त हो गई थीं, जो निर्भयता को प्राप्त कर चुके थे और शास्ता के शासन में पर-प्रत्यय (दूसरों पर निर्भर) नहीं रह गए थे, उन्होंने भगवान से यह कहा— "अति सुंदर, हे गौतम! अति सुंदर, हे गौतम! जैसे कोई औंधे हुए को सीधा कर दे, या ढके हुए को खोल दे, या राह भूले को रास्ता दिखा दे, या अंधकार में तेल का दीपक जला दे कि 'आँख वाले रूप देख सकें'; वैसे ही माननीय गौतम ने अनेक प्रकार से धर्म को प्रकाशित किया है। हे गौतम, मैं अपने पुत्रों, पत्नी, परिजनों और मंत्रियों के साथ माननीय गौतम की शरण जाता हूँ, धर्म और भिक्षु संघ की शरण जाता हूँ। माननीय गौतम मुझे आज से जीवनपर्यंत शरणागत उपासक के रूप में स्वीकार करें। और जैसे माननीय गौतम उक्कठ्ठा में अन्य उपासक परिवारों के यहाँ जाते हैं, वैसे ही माननीय गौतम पोक्खरसाति के परिवार में भी पधारें। वहाँ जो युवक या युवतियाँ माननीय गौतम का अभिवादन करेंगे, प्रत्युत्थान (सम्मान में खड़े होना) करेंगे, आसन या जल देंगे, या चित्त को प्रसन्न करेंगे, वह उनके लिए दीर्घकाल तक हित और सुख के लिए होगा।" (भगवान ने कहा—) "हे ब्राह्मण, तुमने कल्याणकारी बात कही है।"

අම්බට්ඨසුත්තං නිට්ඨිතං තතියං.

तीसरा अम्बट्ठ सुत्त समाप्त।

4. සොණදණ්ඩසුත්තං

४. सोणदण्ड सुत्त

චම්පෙය්‍යකබ්‍රාහ්මණගහපතිකා

चम्पा के ब्राह्मण और गृहपति

300. එවං [Pg.104] මෙ සුතං – එකං සමයං භගවා අඞ්ගෙසු චාරිකං චරමානො මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං පඤ්චමත්තෙහි භික්ඛුසතෙහි යෙන චම්පා තදවසරි. තත්‍ර සුදං භගවා චම්පායං විහරති ගග්ගරාය පොක්ඛරණියා තීරෙ. තෙන ඛො පන සමයෙන සොණදණ්ඩො බ්‍රාහ්මණො චම්පං අජ්ඣාවසති සත්තුස්සදං සතිණකට්ඨොදකං සධඤ්ඤං රාජභොග්ගං රඤ්ඤා මාගධෙන සෙනියෙන බිම්බිසාරෙන දින්නං රාජදායං බ්‍රහ්මදෙය්‍යං.

३००. ऐसा मैंने सुना— एक समय भगवान अंगों (अंग देश) में चारिका करते हुए लगभग पाँच सौ भिक्षुओं के विशाल भिक्षु संघ के साथ चम्पा पहुँचे। वहाँ भगवान चम्पा में गग्गरा पुष्करिणी (पोखरे) के तट पर विहार कर रहे थे। उस समय सोणदण्ड नामक ब्राह्मण चम्पा में निवास करता था, जो कि प्राणियों (पशु-पक्षियों आदि) से समृद्ध, घास-लकड़ी-जल से परिपूर्ण, धन-धान्य से युक्त और मगधराज सेणिय बिम्बिसार द्वारा राज-देय (उपहार) के रूप में ब्रह्मदेय (श्रेष्ठ दान) के तौर पर दिया गया था।

301. අස්සොසුං ඛො චම්පෙය්‍යකා බ්‍රාහ්මණගහපතිකා – ‘‘සමණො ඛලු භො ගොතමො සක්‍යපුත්තො සක්‍යකුලා පබ්බජිතො අඞ්ගෙසු චාරිකං චරමානො මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං පඤ්චමත්තෙහි භික්ඛුසතෙහි චම්පං අනුප්පත්තො චම්පායං විහරති ගග්ගරාය පොක්ඛරණියා තීරෙ. තං ඛො පන භවන්තං ගොතමං එවං කල්‍යාණො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගතො – ‘ඉතිපි සො භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො විජ්ජාචරණසම්පන්නො සුගතො ලොකවිදූ අනුත්තරො පුරිසදම්මසාරථි සත්ථා දෙවමනුස්සානං බුද්ධො භගවා’ති. සො ඉමං ලොකං සදෙවකං සමාරකං සබ්‍රහ්මකං සස්සමණබ්‍රාහ්මණිං පජං සදෙවමනුස්සං සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවෙදෙති. සො ධම්මං දෙසෙති ආදිකල්‍යාණං මජ්ඣෙකල්‍යාණං පරියොසානකල්‍යාණං සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජනං කෙවලපරිපුණ්ණං පරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරියං පකාසෙති. සාධු ඛො පන තථාරූපානං අරහතං දස්සනං හොතී’’ති. අථ ඛො චම්පෙය්‍යකා බ්‍රාහ්මණගහපතිකා චම්පාය නික්ඛමිත්වා සඞ්ඝසඞ්ඝී ගණීභූතා යෙන ගග්ගරා පොක්ඛරණී තෙනුපසඞ්කමන්ති.

३०१. चम्पा के ब्राह्मणों और गृहपतियों ने सुना— "श्रमण गौतम, जो शाक्यपुत्र हैं और शाक्य कुल से प्रव्रजित हुए हैं, अंगों में चारिका करते हुए लगभग पाँच सौ भिक्षुओं के विशाल भिक्षु संघ के साथ चम्पा पहुँचे हैं और चम्पा में गग्गरा पुष्करिणी के तट पर विहार कर रहे हैं। उन माननीय गौतम का ऐसा कल्याणकारी यश फैला हुआ है— 'वे भगवान अर्हत् हैं, सम्यक्सम्बुद्ध हैं, विद्या और चरण से संपन्न हैं, सुगत हैं, लोकविद् हैं, पुरुषों का दमन करने वाले अतुलनीय सारथि हैं, देवों और मनुष्यों के शास्ता हैं, बुद्ध हैं, भगवान हैं।' वे देवों, मारों और ब्रह्मा सहित इस लोक को, श्रमणों-ब्राह्मणों और देवों-मनुष्यों सहित इस प्रजा को स्वयं अपनी उच्च अभिज्ञा (ज्ञान) से जानकर और साक्षात्कार कर प्रकाशित करते हैं। वे आदि (आरंभ) में कल्याणकारी, मध्य में कल्याणकारी और अंत में कल्याणकारी धर्म का उपदेश देते हैं; वे अर्थ और व्यंजन सहित, पूर्णतः परिपूर्ण और अत्यंत शुद्ध ब्रह्मचर्य को प्रकाशित करते हैं। ऐसे अर्हतों का दर्शन करना निश्चय ही मंगलकारी है।" तब चम्पा के वे ब्राह्मण और गृहपति चम्पा से निकलकर, झुंड के झुंड और समूह बनाकर जहाँ गग्गरा पुष्करिणी थी, वहाँ पहुँचे।

302. තෙන ඛො පන සමයෙන සොණදණ්ඩො බ්‍රාහ්මණො උපරිපාසාදෙ දිවාසෙය්‍යං උපගතො හොති. අද්දසා ඛො සොණදණ්ඩො බ්‍රාහ්මණො චම්පෙය්‍යකෙ බ්‍රාහ්මණගහපතිකෙ චම්පාය නික්ඛමිත්වා සඞ්ඝසඞ්ඝී ගණීභූතෙ යෙන ගග්ගරා පොක්ඛරණී තෙනුපසඞ්කමන්තෙ. දිස්වා ඛත්තං ආමන්තෙසි – ‘‘කිං නු ඛො, භො ඛත්තෙ, චම්පෙය්‍යකා බ්‍රාහ්මණගහපතිකා චම්පාය [Pg.105] නික්ඛමිත්වා සඞ්ඝසඞ්ඝී ගණීභූතා යෙන ගග්ගරා පොක්ඛරණී තෙනුපසඞ්කමන්තී’’ති? ‘‘අත්ථි ඛො, භො, සමණො ගොතමො සක්‍යපුත්තො සක්‍යකුලා පබ්බජිතො අඞ්ගෙසු චාරිකං චරමානො මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං පඤ්චමත්තෙහි භික්ඛුසතෙහි චම්පං අනුප්පත්තො චම්පායං විහරති ගග්ගරාය පොක්ඛරණියා තීරෙ. තං ඛො පන භවන්තං ගොතමං එවං කල්‍යාණො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගතො – ‘ඉතිපි සො භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො විජ්ජාචරණසම්පන්නො සුගතො ලොකවිදූ අනුත්තරො පුරිසදම්මසාරථි සත්ථා දෙවමනුස්සානං බුද්ධො භගවා’ති. තමෙතෙ භවන්තං ගොතමං දස්සනාය උපසඞ්කමන්තී’’ති. ‘‘තෙන හි, භො ඛත්තෙ, යෙන චම්පෙය්‍යකා බ්‍රාහ්මණගහපතිකා තෙනුපසඞ්කම, උපසඞ්කමිත්වා චම්පෙය්‍යකෙ බ්‍රාහ්මණගහපතිකෙ එවං වදෙහි – ‘සොණදණ්ඩො, භො, බ්‍රාහ්මණො එවමාහ – ආගමෙන්තු කිර භවන්තො, සොණදණ්ඩොපි බ්‍රාහ්මණො සමණං ගොතමං දස්සනාය උපසඞ්කමිස්සතී’’’ති. ‘‘එවං, භො’’ති ඛො සො ඛත්තා සොණදණ්ඩස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස පටිස්සුත්වා යෙන චම්පෙය්‍යකා බ්‍රාහ්මණගහපතිකා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා චම්පෙය්‍යකෙ බ්‍රාහ්මණගහපතිකෙ එතදවොච – ‘‘සොණදණ්ඩො භො බ්‍රාහ්මණො එවමාහ – ‘ආගමෙන්තු කිර භවන්තො, සොණදණ්ඩොපි බ්‍රාහ්මණො සමණං ගොතමං දස්සනාය උපසඞ්කමිස්සතී’’’ති.

३०२. उस समय सोणदण्ड ब्राह्मण अपने महल की ऊपरी मंजिल पर दिन की नींद ले रहा था। सोणदण्ड ब्राह्मण ने चम्पा के ब्राह्मणों और गृहपतियों को समूहों में एकत्रित होकर चम्पा से निकलकर गग्गरा पुष्करिणी की ओर जाते देखा। देखकर उसने अपने मंत्री (खत्त) को संबोधित किया— "हे मंत्री! चम्पा के ये ब्राह्मण और गृहपति समूहों में एकत्रित होकर चम्पा से निकलकर गग्गरा पुष्करिणी की ओर क्यों जा रहे हैं?" "हे स्वामी! शाक्यकुल से प्रव्रजित शाक्यपुत्र श्रमण गौतम अंग देश में चारिका करते हुए पाँच सौ भिक्षुओं के विशाल भिक्षु-संघ के साथ चम्पा पधारे हैं और चम्पा में गग्गरा पुष्करिणी के तट पर ठहरे हुए हैं। उन आयुष्मान गौतम का ऐसा कल्याणकारी यश फैला हुआ है— 'वे भगवान अर्हत् हैं, सम्यक्सम्बुद्ध हैं, विद्या और आचरण से संपन्न हैं, सुगत हैं, लोकविद् हैं, पुरुषों को वश में करने वाले अद्वितीय सारथि हैं, देवों और मनुष्यों के शास्ता हैं, बुद्ध हैं, भगवान हैं।' वे लोग उन्हीं आयुष्मान गौतम के दर्शन के लिए जा रहे हैं।" "तो हे मंत्री! जहाँ चम्पा के वे ब्राह्मण और गृहपति हैं, वहाँ जाओ और उनसे कहो— 'हे महानुभावों! सोणदण्ड ब्राह्मण कहते हैं कि आप लोग कृपया प्रतीक्षा करें, सोणदण्ड ब्राह्मण भी श्रमण गौतम के दर्शन के लिए आएँगे'।" "बहुत अच्छा, स्वामी" कहकर उस मंत्री ने सोणदण्ड ब्राह्मण की आज्ञा स्वीकार की और जहाँ चम्पा के ब्राह्मण और गृहपति थे, वहाँ जाकर उनसे कहा— "हे महानुभावों! सोणदण्ड ब्राह्मण कहते हैं कि आप लोग कृपया प्रतीक्षा करें, सोणदण्ड ब्राह्मण भी श्रमण गौतम के दर्शन के लिए आएँगे।"

සොණදණ්ඩගුණකථා

सोणदण्ड के गुणों की चर्चा।

303. තෙන ඛො පන සමයෙන නානාවෙරජ්ජකානං බ්‍රාහ්මණානං පඤ්චමත්තානි බ්‍රාහ්මණසතානි චම්පායං පටිවසන්ති කෙනචිදෙව කරණීයෙන. අස්සොසුං ඛො තෙ බ්‍රාහ්මණා – ‘‘සොණදණ්ඩො කිර බ්‍රාහ්මණො සමණං ගොතමං දස්සනාය උපසඞ්කමිස්සතී’’ති. අථ ඛො තෙ බ්‍රාහ්මණා යෙන සොණදණ්ඩො බ්‍රාහ්මණො තෙනුපසඞ්කමිංසු; උපසඞ්කමිත්වා සොණදණ්ඩං බ්‍රාහ්මණං එතදවොචුං – ‘‘සච්චං කිර භවං සොණදණ්ඩො සමණං ගොතමං දස්සනාය උපසඞ්කමිස්සතී’’ති? ‘‘එවං ඛො මෙ, භො, හොති – ‘අහම්පි සමණං ගොතමං දස්සනාය උපසඞ්කමිස්සාමී’’’ති.

३०३. उस समय विभिन्न राज्यों के लगभग पाँच सौ ब्राह्मण किसी कार्यवश चम्पा में ठहरे हुए थे। उन ब्राह्मणों ने सुना— "सोणदण्ड ब्राह्मण श्रमण गौतम के दर्शन के लिए जाने वाले हैं।" तब वे ब्राह्मण जहाँ सोणदण्ड ब्राह्मण थे, वहाँ गए और उनसे पूछा— "हे सोणदण्ड! क्या यह सच है कि आप श्रमण गौतम के दर्शन के लिए जाने वाले हैं?" "हे महानुभावों! मेरा ऐसा ही विचार है कि मैं भी श्रमण गौतम के दर्शन के लिए जाऊँगा।"

‘‘මා භවං සොණදණ්ඩො සමණං ගොතමං දස්සනාය උපසඞ්කමි. න අරහති භවං සොණදණ්ඩො සමණං ගොතමං දස්සනාය උපසඞ්කමිතුං. සචෙ භවං සොණදණ්ඩො සමණං ගොතමං දස්සනාය උපසඞ්කමිස්සති, භොතො [Pg.106] සොණදණ්ඩස්ස යසො හායිස්සති, සමණස්ස ගොතමස්ස යසො අභිවඩ්ඪිස්සති. යම්පි භොතො සොණදණ්ඩස්ස යසො හායිස්සති, සමණස්ස ගොතමස්ස යසො අභිවඩ්ඪිස්සති, ඉමිනාපඞ්ගෙන න අරහති භවං සොණදණ්ඩො සමණං ගොතමං දස්සනාය උපසඞ්කමිතුං; සමණොත්වෙව ගොතමො අරහති භවන්තං සොණදණ්ඩං දස්සනාය උපසඞ්කමිතුං.

"आप सोणदण्ड श्रमण गौतम के दर्शन के लिए न जाएँ। आपका श्रमण गौतम के दर्शन के लिए जाना उचित नहीं है। यदि आप सोणदण्ड श्रमण गौतम के दर्शन के लिए जाएँगे, तो आपका यश घटेगा और श्रमण गौतम का यश बढ़ेगा। चूँकि आपका यश घटेगा और श्रमण गौतम का यश बढ़ेगा, इस कारण भी आपका श्रमण गौतम के दर्शन के लिए जाना उचित नहीं है; बल्कि श्रमण गौतम को ही आपके दर्शन के लिए आना चाहिए।"

‘‘භවඤ්හි සොණදණ්ඩො උභතො සුජාතො මාතිතො ච පිතිතො ච, සංසුද්ධගහණිකො යාව සත්තමා පිතාමහයුගා අක්ඛිත්තො අනුපක්කුට්ඨො ජාතිවාදෙන. යම්පි භවං සොණදණ්ඩො උභතො සුජාතො මාතිතො ච පිතිතො ච, සංසුද්ධගහණිකො යාව සත්තමා පිතාමහයුගා අක්ඛිත්තො අනුපක්කුට්ඨො ජාතිවාදෙන, ඉමිනාපඞ්ගෙන න අරහති භවං සොණදණ්ඩො සමණං ගොතමං දස්සනාය උපසඞ්කමිතුං; සමණොත්වෙව ගොතමො අරහති භවන්තං සොණදණ්ඩං දස්සනාය උපසඞ්කමිතුං.

"आप सोणदण्ड माता और पिता दोनों ओर से सुजात हैं, सात पीढ़ियों तक आपका मातृ-वंश और पितृ-वंश शुद्ध रहा है, और जाति के आधार पर आप पर कोई आक्षेप या निंदा नहीं की गई है। चूँकि आप सोणदण्ड माता और पिता दोनों ओर से सुजात हैं, सात पीढ़ियों तक आपका वंश शुद्ध रहा है, और जाति के आधार पर आप पर कोई आक्षेप या निंदा नहीं की गई है, इस कारण भी आपका श्रमण गौतम के दर्शन के लिए जाना उचित नहीं है; बल्कि श्रमण गौतम को ही आपके दर्शन के लिए आना चाहिए।"

‘‘භවඤ්හි සොණදණ්ඩො අඩ්ඪො මහද්ධනො මහාභොගො…පෙ…

"आप सोणदण्ड धनी हैं, महाधनी हैं, महान भोग-संपदा वाले हैं... (पे)..."

‘‘භවඤ්හි සොණදණ්ඩො අජ්ඣායකො, මන්තධරො, තිණ්ණං වෙදානං පාරගූ සනිඝණ්ඩුකෙටුභානං සාක්ඛරප්පභෙදානං ඉතිහාසපඤ්චමානං පදකො වෙය්‍යාකරණො, ලොකායතමහාපුරිසලක්ඛණෙසු අනවයො…පෙ…

"आप सोणदण्ड वेदों के अध्येता हैं, मन्त्रों के ज्ञाता हैं, निघण्टु और केटुभ सहित तीनों वेदों के पारगामी हैं, व्याकरण और इतिहास (पाँचवें वेद) के ज्ञाता हैं, पद-पाठ और व्याकरण के विद्वान हैं, तथा लोकायत और महापुरुष लक्षणों के शास्त्र में निपुण हैं... (पे)..."

‘‘භවඤ්හි සොණදණ්ඩො අභිරූපො දස්සනීයො පාසාදිකො පරමාය වණ්ණපොක්ඛරතාය සමන්නාගතො බ්‍රහ්මවණ්ණී බ්‍රහ්මවච්ඡසී අඛුද්දාවකාසො දස්සනාය…පෙ…

"आप सोणदण्ड अभिरूप, दर्शनीय और चित्त को प्रसन्न करने वाले हैं, परम वर्ण-सौन्दर्य से युक्त हैं, ब्रह्म के समान वर्ण वाले और ब्रह्म के समान शरीर वाले हैं, आपका व्यक्तित्व प्रभावशाली है... (पे)..."

‘‘භවඤ්හි සොණදණ්ඩො සීලවා වුද්ධසීලී වුද්ධසීලෙන සමන්නාගතො…පෙ…

"आप सोणदण्ड शीलवान हैं, विकसित शील वाले हैं, और उत्तम शील से संपन्न हैं... (पे)..."

‘‘භවඤ්හි සොණදණ්ඩො කල්‍යාණවාචො කල්‍යාණවාක්කරණො පොරියා වාචාය සමන්නාගතො විස්සට්ඨාය අනෙලගලාය අත්ථස්ස විඤ්ඤාපනියා…පෙ…

"आप सोणदण्ड कल्याणकारी वाणी बोलने वाले हैं, मधुर भाषी हैं, शिष्ट और स्पष्ट वाणी से युक्त हैं, जो दोषरहित है और अर्थ को समझाने में समर्थ है... (पे)..."

‘‘භවඤ්හි සොණදණ්ඩො බහූනං ආචරියපාචරියො තීණි මාණවකසතානි මන්තෙ වාචෙති. බහූ ඛො පන නානාදිසා නානාජනපදා මාණවකා ආගච්ඡන්ති [Pg.107] භොතො සොණදණ්ඩස්ස සන්තිකෙ මන්තත්ථිකා මන්තෙ අධියිතුකාමා …පෙ…

"आप सोणदण्ड बहुतों के आचार्य और आचार्यों के भी आचार्य हैं, आप तीन सौ माणवकों को मन्त्र पढ़ाते हैं। विभिन्न दिशाओं और जनपदों से बहुत से माणवक आपके पास मन्त्र सीखने की इच्छा से आते हैं... (पे)..."

‘‘භවඤ්හි සොණදණ්ඩො ජිණ්ණො වුද්ධො මහල්ලකො අද්ධගතො වයොඅනුප්පත්තො; සමණො ගොතමො තරුණො චෙව තරුණපබ්බජිතො ච…පෙ…

"आप सोणदण्ड जीर्ण, वृद्ध, वयोवृद्ध और अवस्था के अंतिम पड़ाव पर पहुँचे हुए हैं; जबकि श्रमण गौतम अभी तरुण हैं और उन्होंने युवावस्था में ही प्रव्रज्या ली है... (पे)..."

‘‘භවඤ්හි සොණදණ්ඩො රඤ්ඤො මාගධස්ස සෙනියස්ස බිම්බිසාරස්ස සක්කතො ගරුකතො මානිතො පූජිතො අපචිතො…පෙ…

"आप सोणदण्ड मगधराज श्रेणिय बिम्बिसार द्वारा सत्कृत, गुरुकृत, मानित, पूजित और सम्मानित हैं... (पे)..."

‘‘භවඤ්හි සොණදණ්ඩො බ්‍රාහ්මණස්ස පොක්ඛරසාතිස්ස සක්කතො ගරුකතො මානිතො පූජිතො අපචිතො…පෙ…

"आप सोणदण्ड ब्राह्मण पोक्खरसाति द्वारा सत्कृत, गुरुकृत, मानित, पूजित और सम्मानित हैं... (पे)..."

‘‘භවඤ්හි සොණදණ්ඩො චම්පං අජ්ඣාවසති සත්තුස්සදං සතිණකට්ඨොදකං සධඤ්ඤං රාජභොග්ගං, රඤ්ඤා මාගධෙන සෙනියෙන බිම්බිසාරෙන දින්නං, රාජදායං බ්‍රහ්මදෙය්‍යං. යම්පි භවං සොණදණ්ඩො චම්පං අජ්ඣාවසති සත්තුස්සදං සතිණකට්ඨොදකං සධඤ්ඤං රාජභොග්ගං, රඤ්ඤා මාගධෙන සෙනියෙන බිම්බිසාරෙන දින්නං, රාජදායං බ්‍රහ්මදෙය්‍යං. ඉමිනාපඞ්ගෙන න අරහති භවං සොණදණ්ඩො සමණං ගොතමං දස්සනාය උපසඞ්කමිතුං; සමණොත්වෙව ගොතමො අරහති භවන්තං සොණදණ්ඩං දස්සනාය උපසඞ්කමිතු’’න්ති.

आदरणीय सोणदण्ड चम्पा में निवास करते हैं, जो जनसंकुल है, घास, लकड़ी, जल और अन्न से समृद्ध है, और मगधराज श्रेणिक बिम्बिसार द्वारा उपहार स्वरूप दी गई एक राजसी जागीर है। चूँकि आदरणीय सोणदण्ड ऐसी चम्पा में निवास करते हैं, इसलिए इस कारण से भी आदरणीय सोणदण्ड को श्रमण गौतम के दर्शन के लिए जाना उचित नहीं है; बल्कि श्रमण गौतम को ही आदरणीय सोणदण्ड के दर्शन के लिए आना चाहिए।

බුද්ධගුණකථා

बुद्ध के गुणों की चर्चा

304. එවං වුත්තෙ, සොණදණ්ඩො බ්‍රාහ්මණො තෙ බ්‍රාහ්මණෙ එතදවොච –

३०४. ऐसा कहे जाने पर, सोणदण्ड ब्राह्मण ने उन ब्राह्मणों से यह कहा—

‘‘තෙන හි, භො, මමපි සුණාථ, යථා මයමෙව අරහාම තං භවන්තං ගොතමං දස්සනාය උපසඞ්කමිතුං; නත්වෙව අරහති සො භවං ගොතමො අම්හාකං දස්සනාය උපසඞ්කමිතුං. සමණො ඛලු, භො, ගොතමො උභතො සුජාතො මාතිතො ච පිතිතො ච, සංසුද්ධගහණිකො යාව සත්තමා පිතාමහයුගා, අක්ඛිත්තො අනුපක්කුට්ඨො ජාතිවාදෙන. යම්පි භො සමණො ගොතමො උභතො සුජාතො මාතිතො ච පිතිතො ච සංසුද්ධගහණිකො යාව සත්තමා පිතාමහයුගා, අක්ඛිත්තො අනුපක්කුට්ඨො ජාතිවාදෙන, ඉමිනාපඞ්ගෙන න අරහති සො භවං ගොතමො අම්හාකං දස්සනාය උපසඞ්කමිතුං[Pg.108]; අථ ඛො මයමෙව අරහාම තං භවන්තං ගොතමං දස්සනාය උපසඞ්කමිතුං.

हे महानुभावों! तो फिर मेरी भी बात सुनें कि क्यों हमें ही उन आदरणीय गौतम के दर्शन के लिए जाना चाहिए और क्यों उन आदरणीय गौतम को हमारे पास आना उचित नहीं है। हे महानुभावों! श्रमण गौतम माता और पिता दोनों ओर से सुजात हैं, सात पीढ़ियों तक उनकी मातृ-वंश और पितृ-वंश की परंपरा शुद्ध है, और जाति के आधार पर उन पर कोई आक्षेप या निंदा नहीं की गई है। चूँकि श्रमण गौतम दोनों ओर से सुजात हैं... इसलिए इस कारण से भी उन आदरणीय गौतम को हमारे पास आना उचित नहीं है; बल्कि हमें ही उन आदरणीय गौतम के दर्शन के लिए जाना चाहिए।

‘‘සමණො ඛලු, භො, ගොතමො මහන්තං ඤාතිසඞ්ඝං ඔහාය පබ්බජිතො…පෙ…

हे महानुभावों! श्रमण गौतम एक विशाल ज्ञात-समूह (बंधु-बांधवों) को त्यागकर प्रव्रजित हुए हैं...।

‘‘සමණො ඛලු, භො, ගොතමො පහූතං හිරඤ්ඤසුවණ්ණං ඔහාය පබ්බජිතො භූමිගතඤ්ච වෙහාසට්ඨං ච…පෙ…

हे महानुभावों! श्रमण गौतम प्रचुर मात्रा में स्वर्ण और सुवर्ण को त्यागकर प्रव्रजित हुए हैं, चाहे वह भूमि के भीतर गड़ा हो या ऊपर रखा हो...।

‘‘සමණො ඛලු, භො, ගොතමො දහරොව සමානො යුවා සුසුකාළකෙසො භද්‍රෙන යොබ්බනෙන සමන්නාගතො පඨමෙන වයසා අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතො…පෙ…

हे महानुभावों! श्रमण गौतम युवावस्था में ही, काले केशों से युक्त, सुंदर यौवन से संपन्न और प्रथम अवस्था में ही घर से बेघर होकर प्रव्रजित हुए हैं...।

‘‘සමණො ඛලු, භො, ගොතමො අකාමකානං මාතාපිතූනං අස්සුමුඛානං රුදන්තානං කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා කාසායානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතො…පෙ…

हे महानुभावों! श्रमण गौतम ने अपने माता-पिता की अनिच्छा के बावजूद, जब वे अश्रुपूर्ण मुख से रो रहे थे, अपने केश और दाढ़ी मुँड़वाकर और काषाय वस्त्र धारण कर घर से बेघर होकर प्रव्रज्या ग्रहण की है...।

‘‘සමණො ඛලු, භො, ගොතමො අභිරූපො දස්සනීයො පාසාදිකො පරමාය වණ්ණපොක්ඛරතාය සමන්නාගතො, බ්‍රහ්මවණ්ණී, බ්‍රහ්මවච්ඡසී, අඛුද්දාවකාසො දස්සනාය…පෙ…

हे महानुभावों! श्रमण गौतम अत्यंत रूपवान, दर्शनीय, चित्त को प्रसन्न करने वाले और परम वर्ण-सौंदर्य से संपन्न हैं। उनका वर्ण ब्रह्मा के समान है, उनका शरीर ब्रह्मा के समान श्रेष्ठ है, और उनका दर्शन अत्यंत प्रभावशाली है...।

‘‘සමණො ඛලු, භො, ගොතමො සීලවා අරියසීලී කුසලසීලී කුසලසීලෙන සමන්නාගතො…පෙ…

हे महानुभावों! श्रमण गौतम शीलवान हैं, आर्य शील और कुशल शील से युक्त हैं, वे कुशल शील से संपन्न हैं...।

‘‘සමණො ඛලු, භො, ගොතමො කල්‍යාණවාචො කල්‍යාණවාක්කරණො පොරියා වාචාය සමන්නාගතො විස්සට්ඨාය අනෙලගලාය අත්ථස්ස විඤ්ඤාපනියා…පෙ…

हे महानुभावों! श्रमण गौतम कल्याणकारी वाणी बोलने वाले हैं, उनकी अभिव्यक्ति मधुर है, वे शिष्ट वाणी से संपन्न हैं जो स्पष्ट, दोषरहित और अर्थ को समझाने में समर्थ है...।

‘‘සමණො ඛලු, භො, ගොතමො බහූනං ආචරියපාචරියො…පෙ…

हे महानुभावों! श्रमण गौतम बहुतों के आचार्य और आचार्यों के भी आचार्य हैं...।

‘‘සමණො ඛලු, භො, ගොතමො ඛීණකාමරාගො විගතචාපල්ලො…පෙ…

हे महानुभावों! श्रमण गौतम की काम-वासनाएँ क्षीण हो चुकी हैं और वे चंचलता से रहित हैं...।

‘‘සමණො ඛලු, භො, ගොතමො කම්මවාදී කිරියවාදී අපාපපුරෙක්ඛාරො බ්‍රහ්මඤ්ඤාය පජාය…පෙ…

हे महानुभावों! श्रमण गौतम कर्मवादी और क्रियावादी हैं, वे ब्राह्मण प्रजा के कल्याण को सर्वोपरि रखते हैं...।

‘‘සමණො ඛලු, භො, ගොතමො උච්චා කුලා පබ්බජිතො අසම්භින්නඛත්තියකුලා…පෙ…

हे महानुभावों! श्रमण गौतम उच्च कुल से प्रव्रजित हुए हैं, एक अक्षुण्ण क्षत्रिय कुल से...।

‘‘සමණො ඛලු, භො, ගොතමො අඩ්ඪා කුලා පබ්බජිතො මහද්ධනා මහාභොගා…පෙ…

हे महानुभावों! श्रमण गौतम एक समृद्ध कुल से प्रव्रजित हुए हैं, जो महाधनी और महाभोगी था...।

‘‘සමණං [Pg.109] ඛලු, භො, ගොතමං තිරොරට්ඨා තිරොජනපදා පඤ්හං පුච්ඡිතුං ආගච්ඡන්ති…පෙ…

हे महानुभावों! श्रमण गौतम से प्रश्न पूछने के लिए लोग दूर-दराज के राज्यों और जनपदों से आते हैं...।

‘‘සමණං ඛලු, භො, ගොතමං අනෙකානි දෙවතාසහස්සානි පාණෙහි සරණං ගතානි…පෙ…

हे महानुभावों! हजारों देवताओं ने अपने प्राणों की बाजी लगाकर श्रमण गौतम की शरण ली है...।

‘‘සමණං ඛලු, භො, ගොතමං එවං කල්‍යාණො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගතො – ‘ඉතිපි සො භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො විජ්ජාචරණසම්පන්නො සුගතො ලොකවිදූ අනුත්තරො පුරිසදම්මසාරථි සත්ථා දෙවමනුස්සානං බුද්ධො භගවා’ ති…පෙ…

हे महानुभावों! श्रमण गौतम का ऐसा कल्याणकारी यश फैला हुआ है— 'वे भगवान अर्हत् हैं, सम्यक सम्बुद्ध हैं, विद्या और आचरण से संपन्न हैं, सुगत हैं, लोकविद् हैं, पुरुषों को वश में करने वाले अद्वितीय सारथि हैं, देवों और मनुष्यों के शास्ता हैं, बुद्ध हैं और भगवान हैं'...।

‘‘සමණො ඛලු, භො, ගොතමො ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණෙහි සමන්නාගතො…පෙ…

हे महानुभावों! श्रमण गौतम महापुरुष के बत्तीस लक्षणों से संपन्न हैं...।

‘‘සමණො ඛලු, භො, ගොතමො එහිස්වාගතවාදී සඛිලො සම්මොදකො අබ්භාකුටිකො උත්තානමුඛො පුබ්බභාසී…පෙ…

हे महानुभावों! श्रमण गौतम 'आइए, आपका स्वागत है' कहने वाले, मृदुभाषी, मिलनसार, प्रसन्नमुख और बातचीत में पहल करने वाले हैं...।

‘‘සමණො ඛලු, භො, ගොතමො චතුන්නං පරිසානං සක්කතො ගරුකතො මානිතො පූජිතො අපචිතො…පෙ…

हे महानुभावों! श्रमण गौतम चारों परिषदों द्वारा सत्कृत, गौरवान्वित, मानित, पूजित और सम्मानित हैं...।

‘‘සමණෙ ඛලු, භො, ගොතමෙ බහූ දෙවා ච මනුස්සා ච අභිප්පසන්නා…පෙ…

हे महानुभावों! श्रमण गौतम के प्रति बहुत से देव और मनुष्य अत्यंत श्रद्धा रखते हैं...।

‘‘සමණො ඛලු, භො, ගොතමො යස්මිං ගාමෙ වා නිගමෙ වා පටිවසති, න තස්මිං ගාමෙ වා නිගමෙ වා අමනුස්සා මනුස්සෙ විහෙඨෙන්ති…පෙ…

हे महानुभावों! श्रमण गौतम जिस गाँव या कस्बे में निवास करते हैं, वहाँ अमनुष्य (दुष्ट शक्तियाँ) मनुष्यों को प्रताड़ित नहीं करते...।

‘‘සමණො ඛලු, භො, ගොතමො සඞ්ඝී ගණී ගණාචරියො පුථුතිත්ථකරානං අග්ගමක්ඛායති. යථා ඛො පන, භො, එතෙසං සමණබ්‍රාහ්මණානං යථා වා තථා වා යසො සමුදාගච්ඡති, න හෙවං සමණස්ස ගොතමස්ස යසො සමුදාගතො. අථ ඛො අනුත්තරාය විජ්ජාචරණසම්පදාය සමණස්ස ගොතමස්ස යසො සමුදාගතො…පෙ…

हे महानुभावों! श्रमण गौतम संघ के स्वामी, गण के स्वामी और गणाचार्य हैं, उन्हें अनेक तीर्थंकरों में सर्वश्रेष्ठ कहा जाता है। हे महानुभावों! जैसे अन्य श्रमण-ब्राह्मणों का यश किसी न किसी कारण से फैलता है, श्रमण गौतम का यश वैसा नहीं है। बल्कि, श्रमण गौतम का यश उनकी अद्वितीय विद्या और आचरण की पूर्णता के कारण फैला है...।

‘‘සමණං ඛලු, භො, ගොතමං රාජා මාගධො සෙනියො බිම්බිසාරො සපුත්තො සභරියො සපරිසො සාමච්චො පාණෙහි සරණං ගතො…පෙ…

हे महानुभावों! मगधराज श्रेणिक बिम्बिसार ने अपने पुत्र, पत्नी, परिषद और मंत्रियों के साथ अपने प्राणों की बाजी लगाकर श्रमण गौतम की शरण ली है...।

‘‘සමණං [Pg.110] ඛලු, භො, ගොතමං රාජා පසෙනදි කොසලො සපුත්තො සභරියො සපරිසො සාමච්චො පාණෙහි සරණං ගතො…පෙ…

हे महानुभावों! राजा प्रसेनजित कोसल ने अपने पुत्र, पत्नी, परिषद और मंत्रियों के साथ श्रमण गौतम की शरण ली है...।

‘‘සමණං ඛලු, භො, ගොතමං බ්‍රාහ්මණො පොක්ඛරසාති සපුත්තො සභරියො සපරිසො සාමච්චො පාණෙහි සරණං ගතො…පෙ…

हे महानुभावों! ब्राह्मण पोक्खरसाति ने अपने पुत्र, पत्नी, परिषद और मंत्रियों के साथ श्रमण गौतम की शरण ली है...।

‘‘සමණො ඛලු, භො, ගොතමො රඤ්ඤො මාගධස්ස සෙනියස්ස බිම්බිසාරස්ස සක්කතො ගරුකතො මානිතො පූජිතො අපචිතො…පෙ…

हे महानुभावों! श्रमण गौतम मगधराज श्रेणिक बिम्बिसार द्वारा सत्कृत, गौरवान्वित, मानित, पूजित और सम्मानित हैं...।

‘‘සමණො ඛලු, භො, ගොතමො රඤ්ඤො පසෙනදිස්ස කොසලස්ස සක්කතො ගරුකතො මානිතො පූජිතො අපචිතො…පෙ…

"हे महानुभावों! वास्तव में श्रमण गौतम को कोसल के राजा प्रसेनजित द्वारा सत्कृत, गौरवान्वित, मानित, पूजित और सम्मानित किया जाता है।"

‘‘සමණො ඛලු, භො, ගොතමො බ්‍රාහ්මණස්ස පොක්ඛරසාතිස්ස සක්කතො ගරුකතො මානිතො පූජිතො අපචිතො…පෙ…

"हे महानुभावों! वास्तव में श्रमण गौतम को ब्राह्मण पोक्खरसाति द्वारा सत्कृत, गौरवान्वित, मानित, पूजित और सम्मानित किया जाता है।"

‘‘සමණො ඛලු, භො, ගොතමො චම්පං අනුප්පත්තො, චම්පායං විහරති ගග්ගරාය පොක්ඛරණියා තීරෙ. යෙ ඛො පන, භො, කෙචි සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා අම්හාකං ගාමඛෙත්තං ආගච්ඡන්ති අතිථී නො තෙ හොන්ති. අතිථී ඛො පනම්හෙහි සක්කාතබ්බා ගරුකාතබ්බා මානෙතබ්බා පූජෙතබ්බා අපචෙතබ්බා. යම්පි, භො, සමණො ගොතමො චම්පං අනුප්පත්තො චම්පායං විහරති ගග්ගරාය පොක්ඛරණියා තීරෙ, අතිථිම්හාකං සමණො ගොතමො; අතිථි ඛො පනම්හෙහි සක්කාතබ්බො ගරුකාතබ්බො මානෙතබ්බො පූජෙතබ්බො අපචෙතබ්බො. ඉමිනාපඞ්ගෙන න අරහති සො භවං ගොතමො අම්හාකං දස්සනාය උපසඞ්කමිතුං. අථ ඛො මයමෙව අරහාම තං භවන්තං ගොතමං දස්සනාය උපසඞ්කමිතුං. එත්තකෙ ඛො අහං, භො, තස්ස භොතො ගොතමස්ස වණ්ණෙ පරියාපුණාමි, නො ච ඛො සො භවං ගොතමො එත්තකවණ්ණො. අපරිමාණවණ්ණො හි සො භවං ගොතමො’’ති.

"हे महानुभावों! वास्तव में श्रमण गौतम चम्पा पहुँच चुके हैं और चम्पा में गग्गरा पुष्करिणी के तट पर विहार कर रहे हैं। हे महानुभावों! जो कोई भी श्रमण या ब्राह्मण हमारे ग्राम-क्षेत्र में आते हैं, वे हमारे अतिथि होते हैं। अतिथियों का हमें सत्कार, गौरव, मान, पूजन और सम्मान करना चाहिए। चूँकि श्रमण गौतम चम्पा आए हुए हैं और गग्गरा पुष्करिणी के तट पर विहार कर रहे हैं, इसलिए श्रमण गौतम हमारे अतिथि हैं; और अतिथि का हमें सत्कार, गौरव, मान, पूजन और सम्मान करना चाहिए। इस कारण से भी वह भवन्त गौतम हमारे दर्शन के लिए आने के योग्य नहीं हैं, बल्कि हम ही उस भवन्त गौतम के दर्शन के लिए जाने के योग्य हैं। हे महानुभावों! मैं उस भवन्त गौतम के इतने ही गुणों को जानता हूँ, किन्तु वह भवन्त गौतम केवल इतने ही गुणों वाले नहीं हैं। वास्तव में वह भवन्त गौतम अपरिमेय गुणों वाले हैं।"

305. එවං වුත්තෙ, තෙ බ්‍රාහ්මණා සොණදණ්ඩං බ්‍රාහ්මණං එතදවොචුං – ‘‘යථා ඛො භවං සොණදණ්ඩො සමණස්ස ගොතමස්ස වණ්ණෙ භාසති ඉතො චෙපි සො භවං ගොතමො යොජනසතෙ විහරති, අලමෙව සද්ධෙන කුලපුත්තෙන දස්සනාය උපසඞ්කමිතුං අපි පුටොසෙනා’’ති. ‘‘තෙන හි, භො, සබ්බෙව මයං සමණං ගොතමං දස්සනාය උපසඞ්කමිස්සාමා’’ති.

३०५. ऐसा कहे जाने पर, उन ब्राह्मणों ने सोणदण्ड ब्राह्मण से यह कहा— "जैसा भवन्त सोणदण्ड श्रमण गौतम के गुणों का बखान कर रहे हैं, उसके अनुसार यदि वह भवन्त गौतम यहाँ से सौ योजन दूर भी विहार कर रहे हों, तो भी एक श्रद्धालु कुलपुत्र के लिए पाथेय (रास्ते का भोजन) लेकर भी उनके दर्शन के लिए जाना उचित ही है।" "तो फिर, हे महानुभावों! हम सभी श्रमण गौतम के दर्शन के लिए चलेंगे।"

සොණදණ්ඩපරිවිතක්කො

सोणदण्ड का वितर्क

306. අථ [Pg.111] ඛො සොණදණ්ඩො බ්‍රාහ්මණො මහතා බ්‍රාහ්මණගණෙන සද්ධිං යෙන ගග්ගරා පොක්ඛරණී තෙනුපසඞ්කමි. අථ ඛො සොණදණ්ඩස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස තිරොවනසණ්ඩගතස්ස එවං චෙතසො පරිවිතක්කො උදපාදි – ‘‘අහඤ්චෙව ඛො පන සමණං ගොතමං පඤ්හං පුච්ඡෙය්‍යං; තත්‍ර චෙ මං සමණො ගොතමො එවං වදෙය්‍ය – ‘න ඛො එස, බ්‍රාහ්මණ, පඤ්හො එවං පුච්ඡිතබ්බො, එවං නාමෙස, බ්‍රාහ්මණ, පඤ්හො පුච්ඡිතබ්බො’ති, තෙන මං අයං පරිසා පරිභවෙය්‍ය – ‘බාලො සොණදණ්ඩො බ්‍රාහ්මණො අබ්‍යත්තො, නාසක්ඛි සමණං ගොතමං යොනිසො පඤ්හං පුච්ඡිතු’න්ති. යං ඛො පනායං පරිසා පරිභවෙය්‍ය, යසොපි තස්ස හායෙථ. යස්ස ඛො පන යසො හායෙථ, භොගාපි තස්ස හායෙය්‍යුං. යසොලද්ධා ඛො පනම්හාකං භොගා. මමඤ්චෙව ඛො පන සමණො ගොතමො පඤ්හං පුච්ඡෙය්‍ය, තස්ස චාහං පඤ්හස්ස වෙය්‍යාකරණෙන චිත්තං න ආරාධෙය්‍යං; තත්‍ර චෙ මං සමණො ගොතමො එවං වදෙය්‍ය – ‘න ඛො එස, බ්‍රාහ්මණ, පඤ්හො එවං බ්‍යාකාතබ්බො, එවං නාමෙස, බ්‍රාහ්මණ, පඤ්හො බ්‍යාකාතබ්බො’ති, තෙන මං අයං පරිසා පරිභවෙය්‍ය – ‘බාලො සොණදණ්ඩො බ්‍රාහ්මණො අබ්‍යත්තො, නාසක්ඛි සමණස්ස ගොතමස්ස පඤ්හස්ස වෙය්‍යාකරණෙන චිත්තං ආරාධෙතු’න්ති. යං ඛො පනායං පරිසා පරිභවෙය්‍ය, යසොපි තස්ස හායෙථ. යස්ස ඛො පන යසො හායෙථ, භොගාපි තස්ස හායෙය්‍යුං. යසොලද්ධා ඛො පනම්හාකං භොගා. අහඤ්චෙව ඛො පන එවං සමීපගතො සමානො අදිස්වාව සමණං ගොතමං නිවත්තෙය්‍යං, තෙන මං අයං පරිසා පරිභවෙය්‍ය – ‘බාලො සොණදණ්ඩො බ්‍රාහ්මණො අබ්‍යත්තො මානථද්ධො භීතො ච, නො විසහති සමණං ගොතමං දස්සනාය උපසඞ්කමිතුං, කථඤ්හි නාම එවං සමීපගතො සමානො අදිස්වා සමණං ගොතමං නිවත්තිස්සතී’ති. යං ඛො පනායං පරිසා පරිභවෙය්‍ය, යසොපි තස්ස හායෙථ. යස්ස ඛො පන යසො හායෙථ, භොගාපි තස්ස හායෙය්‍යුං, යසොලද්ධා ඛො පනම්හාකං භොගා’’ති.

३०६. तब सोणदण्ड ब्राह्मण ब्राह्मणों के एक बड़े समूह के साथ जहाँ गग्गरा पुष्करिणी थी, वहाँ गया। तब वन-खण्ड के भीतर पहुँचे हुए सोणदण्ड ब्राह्मण के मन में ऐसा विचार उत्पन्न हुआ— "यदि मैं श्रमण गौतम से प्रश्न पूछूँ और वहाँ श्रमण गौतम मुझसे ऐसा कहें— 'हे ब्राह्मण! यह प्रश्न इस प्रकार नहीं पूछा जाना चाहिए, हे ब्राह्मण! यह प्रश्न तो इस प्रकार पूछा जाना चाहिए', तो यह परिषद् मेरा तिरस्कार करेगी कि 'सोणदण्ड ब्राह्मण मूर्ख है, अकुशल है, वह श्रमण गौतम से उचित रीति से प्रश्न पूछने में समर्थ नहीं हुआ'। जिसका यह परिषद् तिरस्कार करेगी, उसका यश कम हो जाएगा। जिसका यश कम होगा, उसके भोग (सम्पत्ति) भी कम हो जाएँगे। हमारा भोग तो यश से ही प्राप्त होता है। और यदि श्रमण गौतम मुझसे प्रश्न पूछें और मैं अपने उत्तर से उनके चित्त को प्रसन्न न कर सकूँ; और वहाँ श्रमण गौतम मुझसे ऐसा कहें— 'हे ब्राह्मण! इस प्रश्न का उत्तर इस प्रकार नहीं दिया जाना चाहिए, हे ब्राह्मण! इस प्रश्न का उत्तर तो इस प्रकार दिया जाना चाहिए', तो यह परिषद् मेरा तिरस्कार करेगी कि 'सोणदण्ड ब्राह्मण मूर्ख है, अकुशल है, वह उत्तर के द्वारा श्रमण गौतम के चित्त को प्रसन्न करने में समर्थ नहीं हुआ'। जिसका यह परिषद् तिरस्कार करेगी, उसका यश कम हो जाएगा। जिसका यश कम होगा, उसके भोग भी कम हो जाएँगे। हमारा भोग तो यश से ही प्राप्त होता है। और यदि मैं इस प्रकार समीप पहुँचकर भी बिना श्रमण गौतम के दर्शन किए ही लौट जाऊँ, तो यह परिषद् मेरा तिरस्कार करेगी कि 'सोणदण्ड ब्राह्मण मूर्ख है, अकुशल है, अभिमानी और डरपोक है, वह श्रमण गौतम के दर्शन के लिए जाने का साहस नहीं करता; भला कोई इस प्रकार समीप पहुँचकर भी बिना श्रमण गौतम के दर्शन किए कैसे लौट सकता है?' जिसका यह परिषद् तिरस्कार करेगी, उसका यश कम हो जाएगा। जिसका यश कम होगा, उसके भोग भी कम हो जाएँगे, क्योंकि हमारा भोग यश से ही प्राप्त होता है।"

307. අථ ඛො සොණදණ්ඩො බ්‍රාහ්මණො යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවතා සද්ධිං සම්මොදි. සම්මොදනීයං කථං සාරණීයං වීතිසාරෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. චම්පෙය්‍යකාපි ඛො බ්‍රාහ්මණගහපතිකා [Pg.112] අප්පෙකච්චෙ භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු; අප්පෙකච්චෙ භගවතා සද්ධිං සම්මොදිංසු; සම්මොදනීයං කථං සාරණීයං වීතිසාරෙත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු; අප්පෙකච්චෙ යෙන භගවා තෙනඤ්ජලිං පණාමෙත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු; අප්පෙකච්චෙ නාමගොත්තං සාවෙත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු; අප්පෙකච්චෙ තුණ්හීභූතා එකමන්තං නිසීදිංසු.

३०७. तब सोणदण्ड ब्राह्मण जहाँ भगवान् थे, वहाँ गया; पहुँचकर भगवान् के साथ कुशल-क्षेम पूछा। आनन्ददायक और स्मरणीय बातें करके वह एक ओर बैठ गया। चम्पा के कुछ ब्राह्मण और गृहपति भी भगवान् का अभिवादन करके एक ओर बैठ गए; कुछ ने भगवान् के साथ कुशल-क्षेम पूछा और आनन्ददायक एवं स्मरणीय बातें करके एक ओर बैठ गए; कुछ ने जहाँ भगवान् थे वहाँ हाथ जोड़कर प्रणाम किया और एक ओर बैठ गए; कुछ ने अपना नाम और गोत्र सुनाकर एक ओर बैठ गए; और कुछ मौन रहकर एक ओर बैठ गए।

308. තත්‍රපි සුදං සොණදණ්ඩො බ්‍රාහ්මණො එතදෙව බහුලමනුවිතක්කෙන්තො නිසින්නො හොති – ‘‘අහඤ්චෙව ඛො පන සමණං ගොතමං පඤ්හං පුච්ඡෙය්‍යං; තත්‍ර චෙ මං සමණො ගොතමො එවං වදෙය්‍ය – ‘න ඛො එස, බ්‍රාහ්මණ, පඤ්හො එවං පුච්ඡිතබ්බො, එවං නාමෙස, බ්‍රාහ්මණ, පඤ්හො පුච්ඡිතබ්බො’ති, තෙන මං අයං පරිසා පරිභවෙය්‍ය – ‘බාලො සොණදණ්ඩො බ්‍රාහ්මණො අබ්‍යත්තො, නාසක්ඛි සමණං ගොතමං යොනිසො පඤ්හං පුච්ඡිතු’න්ති. යං ඛො පනායං පරිසා පරිභවෙය්‍ය, යසොපි තස්ස හායෙථ. යස්ස ඛො පන යසො හායෙථ, භොගාපි තස්ස හායෙය්‍යුං. යසොලද්ධා ඛො පනම්හාකං භොගා. මමඤ්චෙව ඛො පන සමණො ගොතමො පඤ්හං පුච්ඡෙය්‍ය, තස්ස චාහං පඤ්හස්ස වෙය්‍යාකරණෙන චිත්තං න ආරාධෙය්‍යං; තත්‍ර චෙ මං සමණො ගොතමො එවං වදෙය්‍ය – ‘න ඛො එස, බ්‍රාහ්මණ, පඤ්හො එවං බ්‍යාකාතබ්බො, එවං නාමෙස, බ්‍රාහ්මණ, පඤ්හො බ්‍යාකාතබ්බො’ති, තෙන මං අයං පරිසා පරිභවෙය්‍ය – ‘බාලො සොණදණ්ඩො බ්‍රාහ්මණො අබ්‍යත්තො, නාසක්ඛි සමණස්ස ගොතමස්ස පඤ්හස්ස වෙය්‍යාකරණෙන චිත්තං ආරාධෙතු’න්ති. යං ඛො පනායං පරිසා පරිභවෙය්‍ය, යසොපි තස්ස හායෙථ. යස්ස ඛො පන යසො හායෙථ, භොගාපි තස්ස හායෙය්‍යුං. යසොලද්ධා ඛො පනම්හාකං භොගා. අහො වත මං සමණො ගොතමො සකෙ ආචරියකෙ තෙවිජ්ජකෙ පඤ්හං පුච්ඡෙය්‍ය, අද්ධා වතස්සාහං චිත්තං ආරාධෙය්‍යං පඤ්හස්ස වෙය්‍යාකරණෙනා’’ති.

३०८. वहाँ भी सोणदण्ड ब्राह्मण इसी बात को बार-बार सोचते हुए बैठा था— "यदि मैं श्रमण गौतम से प्रश्न पूछूँ और वहाँ श्रमण गौतम मुझसे ऐसा कहें— 'हे ब्राह्मण! यह प्रश्न इस प्रकार नहीं पूछना चाहिए, हे ब्राह्मण! यह प्रश्न तो इस प्रकार पूछना चाहिए', तो यह परिषद मेरा तिरस्कार करेगी— 'सोणदण्ड ब्राह्मण मूर्ख है, अकुशल है, वह श्रमण गौतम से उचित रीति से प्रश्न पूछने में समर्थ नहीं हुआ'। जिसका यह परिषद तिरस्कार करेगी, उसका यश भी कम हो जाएगा। जिसका यश कम होगा, उसके भोग (सम्पत्ति) भी कम हो जाएँगे। हमारे भोग तो यश पर ही आधारित हैं। और यदि श्रमण गौतम मुझसे प्रश्न पूछें और मैं उस प्रश्न के उत्तर से उनके चित्त को प्रसन्न न कर सकूँ; और वहाँ श्रमण गौतम मुझसे ऐसा कहें— 'हे ब्राह्मण! इस प्रश्न का उत्तर इस प्रकार नहीं देना चाहिए, हे ब्राह्मण! इस प्रश्न का उत्तर तो इस प्रकार देना चाहिए', तो यह परिषद मेरा तिरस्कार करेगी— 'सोणदण्ड ब्राह्मण मूर्ख है, अकुशल है, वह प्रश्न के उत्तर से श्रमण गौतम के चित्त को प्रसन्न करने में समर्थ नहीं हुआ'। जिसका यह परिषद तिरस्कार करेगी, उसका यश भी कम हो जाएगा। जिसका यश कम होगा, उसके भोग भी कम हो जाएँगे। हमारे भोग तो यश पर ही आधारित हैं। अहो! कितना अच्छा होता यदि श्रमण गौतम मुझसे मेरे अपने आचार्यों के विषय, तीन वेदों (त्रैविद्य) के बारे में प्रश्न पूछते, तो निश्चित ही मैं प्रश्न के उत्तर से उनके चित्त को प्रसन्न कर देता।"

බ්‍රාහ්මණපඤ්ඤත්ති

ब्राह्मण की परिभाषा

309. අථ ඛො භගවතො සොණදණ්ඩස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස චෙතසා චෙතොපරිවිතක්කමඤ්ඤාය එතදහොසි – ‘‘විහඤ්ඤති ඛො අයං සොණදණ්ඩො බ්‍රාහ්මණො සකෙන චිත්තෙන. යංනූනාහං සොණදණ්ඩං බ්‍රාහ්මණං සකෙ ආචරියකෙ තෙවිජ්ජකෙ පඤ්හං පුච්ඡෙය්‍ය’’න්ති. අථ ඛො භගවා සොණදණ්ඩං [Pg.113] බ්‍රාහ්මණං එතදවොච – ‘‘කතිහි පන, බ්‍රාහ්මණ, අඞ්ගෙහි සමන්නාගතං බ්‍රාහ්මණා බ්‍රාහ්මණං පඤ්ඤපෙන්ති; ‘බ්‍රාහ්මණොස්මී’ති ච වදමානො සම්මා වදෙය්‍ය, න ච පන මුසාවාදං ආපජ්ජෙය්‍යා’’ති?

३०९. तब भगवान ने सोणदण्ड ब्राह्मण के मन के विचार को अपने मन से जानकर यह सोचा— "यह सोणदण्ड ब्राह्मण अपने ही मन के विचारों से दुखी हो रहा है। क्यों न मैं सोणदण्ड ब्राह्मण से उसके अपने आचार्यों के विषय, तीन वेदों के बारे में प्रश्न पूछूँ।" तब भगवान ने सोणदण्ड ब्राह्मण से यह कहा— "हे ब्राह्मण! कितने अंगों से युक्त व्यक्ति को ब्राह्मण, ब्राह्मण कहते हैं? और 'मैं ब्राह्मण हूँ' ऐसा कहते हुए वह सत्य कहे और झूठ का भागी न बने?"

310. අථ ඛො සොණදණ්ඩස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස එතදහොසි – ‘‘යං වත නො අහොසි ඉච්ඡිතං, යං ආකඞ්ඛිතං, යං අධිප්පෙතං, යං අභිපත්ථිතං – ‘අහො වත මං සමණො ගොතමො සකෙ ආචරියකෙ තෙවිජ්ජකෙ පඤ්හං පුච්ඡෙය්‍ය, අද්ධා වතස්සාහං චිත්තං ආරාධෙය්‍යං පඤ්හස්ස වෙය්‍යාකරණෙනා’ති, තත්‍ර මං සමණො ගොතමො සකෙ ආචරියකෙ තෙවිජ්ජකෙ පඤ්හං පුච්ඡති. අද්ධා වතස්සාහං චිත්තං ආරාධෙස්සාමි පඤ්හස්ස වෙය්‍යාකරණෙනා’’ති.

३१०. तब सोणदण्ड ब्राह्मण के मन में यह विचार आया— "जो मेरी इच्छा थी, जो मेरी आकांक्षा थी, जो मेरा अभिप्राय था, जो मेरी प्रार्थना थी कि— 'अहो! कितना अच्छा होता यदि श्रमण गौतम मुझसे मेरे अपने आचार्यों के विषय, तीन वेदों के बारे में प्रश्न पूछते, तो निश्चित ही मैं प्रश्न के उत्तर से उनके चित्त को प्रसन्न कर देता', वही श्रमण गौतम मुझसे मेरे अपने आचार्यों के विषय, तीन वेदों के बारे में प्रश्न पूछ रहे हैं। निश्चित ही मैं प्रश्न के उत्तर से उनके चित्त को प्रसन्न करूँगा।"

311. අථ ඛො සොණදණ්ඩො බ්‍රාහ්මණො අබ්භුන්නාමෙත්වා කායං අනුවිලොකෙත්වා පරිසං භගවන්තං එතදවොච – ‘‘පඤ්චහි, භො ගොතම, අඞ්ගෙහි සමන්නාගතං බ්‍රාහ්මණා බ්‍රාහ්මණං පඤ්ඤපෙන්ති; ‘බ්‍රාහ්මණොස්මී’ති ච වදමානො සම්මා වදෙය්‍ය, න ච පන මුසාවාදං ආපජ්ජෙය්‍ය. කතමෙහි පඤ්චහි? ඉධ, භො ගොතම, බ්‍රාහ්මණො උභතො සුජාතො හොති මාතිතො ච පිතිතො ච, සංසුද්ධගහණිකො යාව සත්තමා පිතාමහයුගා අක්ඛිත්තො අනුපක්කුට්ඨො ජාතිවාදෙන; අජ්ඣායකො හොති මන්තධරො තිණ්ණං වෙදානං පාරගූ සනිඝණ්ඩුකෙටුභානං සාක්ඛරප්පභෙදානං ඉතිහාසපඤ්චමානං පදකො වෙය්‍යාකරණො ලොකායතමහාපුරිසලක්ඛණෙසු අනවයො; අභිරූපො හොති දස්සනීයො පාසාදිකො පරමාය වණ්ණපොක්ඛරතාය සමන්නාගතො බ්‍රහ්මවණ්ණී බ්‍රහ්මවච්ඡසී අඛුද්දාවකාසො දස්සනාය; සීලවා හොති වුද්ධසීලී වුද්ධසීලෙන සමන්නාගතො; පණ්ඩිතො ච හොති මෙධාවී පඨමො වා දුතියො වා සුජං පග්ගණ්හන්තානං. ඉමෙහි ඛො, භො ගොතම, පඤ්චහි අඞ්ගෙහි සමන්නාගතං බ්‍රාහ්මණා බ්‍රාහ්මණං පඤ්ඤපෙන්ති; ‘බ්‍රාහ්මණොස්මී’ති ච වදමානො සම්මා වදෙය්‍ය, න ච පන මුසාවාදං ආපජ්ජෙය්‍යා’’ති.

३११. तब सोणदण्ड ब्राह्मण ने अपने शरीर को सीधा किया, परिषद की ओर तिरछी दृष्टि से देखा और भगवान से यह कहा— "हे गौतम! पाँच अंगों से युक्त व्यक्ति को ब्राह्मण, ब्राह्मण कहते हैं; और 'मैं ब्राह्मण हूँ' ऐसा कहते हुए वह सत्य कहे और झूठ का भागी न बने। वे पाँच कौन से हैं? हे गौतम! यहाँ ब्राह्मण माता और पिता दोनों ओर से सुजात होता है, सात पीढ़ियों तक उसकी मातृ-वंश परंपरा शुद्ध होती है, जाति के आधार पर उस पर कोई आक्षेप या निंदा नहीं की जा सकती। वह वेदों का ज्ञाता होता है, मंत्रों को धारण करने वाला होता है, तीन वेदों में पारंगत होता है, निघण्टु, केटुभ, अक्षर-प्रभेद और पाँचवें इतिहास के साथ वेदों का ज्ञाता होता है, पदों का ज्ञाता होता है, व्याकरण का ज्ञाता होता है, लोकायत और महापुरुष लक्षणों में निपुण होता है। वह रूपवान, दर्शनीय, प्रसन्न करने वाला, उत्तम वर्ण और कांति से युक्त, स्वर्ण जैसा वर्ण वाला, ब्रह्म के समान शरीर वाला और देखने में प्रभावशाली होता है। वह शीलवान होता है, विकसित शील वाला होता है, विकसित शील से संपन्न होता है। वह पंडित और मेधावी होता है, यज्ञ की करछुल पकड़ने वालों में प्रथम या द्वितीय होता है। हे गौतम! इन पाँच अंगों से युक्त व्यक्ति को ही ब्राह्मण, ब्राह्मण कहते हैं; और 'मैं ब्राह्मण हूँ' ऐसा कहते हुए वह सत्य कहे और झूठ का भागी न बने।"

‘‘ඉමෙසං පන, බ්‍රාහ්මණ, පඤ්චන්නං අඞ්ගානං සක්කා එකං අඞ්ගං ඨපයිත්වා චතූහඞ්ගෙහි සමන්නාගතං බ්‍රාහ්මණා බ්‍රාහ්මණං පඤ්ඤපෙතුං; ‘බ්‍රාහ්මණොස්මී’ති ච වදමානො සම්මා වදෙය්‍ය, න ච පන මුසාවාදං ආපජ්ජෙය්‍යා’’ති? ‘‘සක්කා[Pg.114], භො ගොතම. ඉමෙසඤ්හි, භො ගොතම, පඤ්චන්නං අඞ්ගානං වණ්ණං ඨපයාම. කිඤ්හි වණ්ණො කරිස්සති? යතො ඛො, භො ගොතම, බ්‍රාහ්මණො උභතො සුජාතො හොති මාතිතො ච පිතිතො ච සංසුද්ධගහණිකො යාව සත්තමා පිතාමහයුගා අක්ඛිත්තො අනුපක්කුට්ඨො ජාතිවාදෙන; අජ්ඣායකො ච හොති මන්තධරො ච තිණ්ණං වෙදානං පාරගූ සනිඝණ්ඩුකෙටුභානං සාක්ඛරප්පභෙදානං ඉතිහාසපඤ්චමානං පදකො වෙය්‍යාකරණො ලොකායතමහාපුරිසලක්ඛණෙසු අනවයො; සීලවා ච හොති වුද්ධසීලී වුද්ධසීලෙන සමන්නාගතො; පණ්ඩිතො ච හොති මෙධාවී පඨමො වා දුතියො වා සුජං පග්ගණ්හන්තානං. ඉමෙහි ඛො භො ගොතම චතූහඞ්ගෙහි සමන්නාගතං බ්‍රාහ්මණා බ්‍රාහ්මණං පඤ්ඤපෙන්ති; ‘බ්‍රාහ්මණොස්මී’ති ච වදමානො සම්මා වදෙය්‍ය, න ච පන මුසාවාදං ආපජ්ජෙය්‍යා’’ති.

"हे ब्राह्मण! क्या इन पाँच अंगों में से एक अंग को छोड़कर, चार अंगों से युक्त व्यक्ति को ब्राह्मण, ब्राह्मण कह सकते हैं; और 'मैं ब्राह्मण हूँ' ऐसा कहते हुए वह सत्य कहे और झूठ का भागी न बने?" "हे गौतम! कह सकते हैं। हे गौतम! इन पाँच अंगों में से हम 'वर्ण' (रूप) को छोड़ देते हैं। वर्ण क्या करेगा? हे गौतम! क्योंकि ब्राह्मण माता और पिता दोनों ओर से सुजात होता है, सात पीढ़ियों तक उसकी मातृ-वंश परंपरा शुद्ध होती है, जाति के आधार पर उस पर कोई आक्षेप या निंदा नहीं की जा सकती। वह वेदों का ज्ञाता और मंत्रों को धारण करने वाला होता है, तीन वेदों में पारंगत होता है, निघण्टु, केटुभ, अक्षर-प्रभेद और पाँचवें इतिहास के साथ वेदों का ज्ञाता होता है, पदों का ज्ञाता होता है, व्याकरण का ज्ञाता होता है, लोकायत और महापुरुष लक्षणों में निपुण होता है। वह शीलवान होता है, विकसित शील वाला होता है, विकसित शील से संपन्न होता है। वह पंडित और मेधावी होता है, यज्ञ की करछुल पकड़ने वालों में प्रथम या द्वितीय होता है। हे गौतम! इन चार अंगों से युक्त व्यक्ति को ही ब्राह्मण, ब्राह्मण कहते हैं; और 'मैं ब्राह्मण हूँ' ऐसा कहते हुए वह सत्य कहे और झूठ का भागी न बने।"

312. ‘‘ඉමෙසං පන, බ්‍රාහ්මණ, චතුන්නං අඞ්ගානං සක්කා එකං අඞ්ගං ඨපයිත්වා තීහඞ්ගෙහි සමන්නාගතං බ්‍රාහ්මණා බ්‍රාහ්මණං පඤ්ඤපෙතුං; ‘බ්‍රාහ්මණොස්මී’ති ච වදමානො සම්මා වදෙය්‍ය, න ච පන මුසාවාදං ආපජ්ජෙය්‍යා’’ති? ‘‘සක්කා, භො ගොතම. ඉමෙසඤ්හි, භො ගොතම, චතුන්නං අඞ්ගානං මන්තෙ ඨපයාම. කිඤ්හි මන්තා කරිස්සන්ති? යතො ඛො, භො ගොතම, බ්‍රාහ්මණො උභතො සුජාතො හොති මාතිතො ච පිතිතො ච සංසුද්ධගහණිකො යාව සත්තමා පිතාමහයුගා අක්ඛිත්තො අනුපක්කුට්ඨො ජාතිවාදෙන; සීලවා ච හොති වුද්ධසීලී වුද්ධසීලෙන සමන්නාගතො; පණ්ඩිතො ච හොති මෙධාවී පඨමො වා දුතියො වා සුජං පග්ගණ්හන්තානං. ඉමෙහි ඛො, භො ගොතම, තීහඞ්ගෙහි සමන්නාගතං බ්‍රාහ්මණා බ්‍රාහ්මණං පඤ්ඤපෙන්ති; ‘බ්‍රාහ්මණොස්මී’ති ච වදමානො සම්මා වදෙය්‍ය, න ච පන මුසාවාදං ආපජ්ජෙය්‍යා’’ති.

३१२. "हे ब्राह्मण! क्या इन चार अंगों में से एक अंग को छोड़कर, तीन अंगों से युक्त व्यक्ति को ब्राह्मण ब्राह्मण कह सकते हैं? और क्या 'मैं ब्राह्मण हूँ' ऐसा कहने वाला व्यक्ति सत्य कहेगा और झूठ का भागी नहीं होगा?" "हे गौतम! यह संभव है। हे गौतम! इन चार अंगों में से हम मंत्रों (वेदों) को छोड़ देते हैं। मंत्र क्या करेंगे? हे गौतम! जब ब्राह्मण माता और पिता दोनों ओर से सुजात होता है, सात पीढ़ियों तक शुद्ध वंश वाला होता है, जाति के आधार पर आक्षेपित या निंदित नहीं होता; वह शीलवान होता है, विकसित शील से युक्त होता है; और वह पंडित, मेधावी होता है तथा यज्ञ की करछुल पकड़ने वालों में प्रथम या द्वितीय होता है। हे गौतम! इन तीन अंगों से युक्त व्यक्ति को ब्राह्मण ब्राह्मण कहते हैं; और 'मैं ब्राह्मण हूँ' ऐसा कहने वाला व्यक्ति सत्य कहेगा और झूठ का भागी नहीं होगा।"

‘‘ඉමෙසං පන, බ්‍රාහ්මණ, තිණ්ණං අඞ්ගානං සක්කා එකං අඞ්ගං ඨපයිත්වා ද්වීහඞ්ගෙහි සමන්නාගතං බ්‍රාහ්මණා බ්‍රාහ්මණං පඤ්ඤපෙතුං; ‘බ්‍රාහ්මණොස්මී’ති ච වදමානො සම්මා වදෙය්‍ය, න ච පන මුසාවාදං ආපජ්ජෙය්‍යා’’ති? ‘‘සක්කා, භො ගොතම. ඉමෙසඤ්හි, භො ගොතම, තිණ්ණං අඞ්ගානං ජාතිං ඨපයාම. කිඤ්හි ජාති කරිස්සති? යතො ඛො, භො ගොතම, බ්‍රාහ්මණො සීලවා හොති වුද්ධසීලී වුද්ධසීලෙන සමන්නාගතො; පණ්ඩිතො ච හොති [Pg.115] මෙධාවී පඨමො වා දුතියො වා සුජං පග්ගණ්හන්තානං. ඉමෙහි ඛො, භො ගොතම, ද්වීහඞ්ගෙහි සමන්නාගතං බ්‍රාහ්මණා බ්‍රාහ්මණං පඤ්ඤපෙන්ති; ‘බ්‍රාහ්මණොස්මී’ති ච වදමානො සම්මා වදෙය්‍ය, න ච පන මුසාවාදං ආපජ්ජෙය්‍යා’’ති.

"हे ब्राह्मण! क्या इन तीन अंगों में से एक अंग को छोड़कर, दो अंगों से युक्त व्यक्ति को ब्राह्मण ब्राह्मण कह सकते हैं? और क्या 'मैं ब्राह्मण हूँ' ऐसा कहने वाला व्यक्ति सत्य कहेगा और झूठ का भागी नहीं होगा?" "हे गौतम! यह संभव है। हे गौतम! इन तीन अंगों में से हम जाति को छोड़ देते हैं। जाति क्या करेगी? हे गौतम! जब ब्राह्मण शीलवान होता है, विकसित शील से युक्त होता है; और वह पंडित, मेधावी होता है तथा यज्ञ की करछुल पकड़ने वालों में प्रथम या द्वितीय होता है। हे गौतम! इन दो अंगों से युक्त व्यक्ति को ब्राह्मण ब्राह्मण कहते हैं; और 'मैं ब्राह्मण हूँ' ऐसा कहने वाला व्यक्ति सत्य कहेगा और झूठ का भागी नहीं होगा।"

313. එවං වුත්තෙ, තෙ බ්‍රාහ්මණා සොණදණ්ඩං බ්‍රාහ්මණං එතදවොචුං – ‘‘මා භවං සොණදණ්ඩො එවං අවච, මා භවං සොණදණ්ඩො එවං අවච. අපවදතෙව භවං සොණදණ්ඩො වණ්ණං, අපවදති මන්තෙ, අපවදති ජාතිං එකංසෙන. භවං සොණදණ්ඩො සමණස්සෙව ගොතමස්ස වාදං අනුපක්ඛන්දතී’’ති.

३१३. ऐसा कहे जाने पर, उन ब्राह्मणों ने सोणदण्ड ब्राह्मण से यह कहा— "आप सोणदण्ड ऐसा न कहें, आप सोणदण्ड ऐसा न कहें। आप सोणदण्ड निश्चित रूप से वर्ण (रूप) का तिरस्कार कर रहे हैं, मंत्रों का तिरस्कार कर रहे हैं, और जाति का तिरस्कार कर रहे हैं। आप सोणदण्ड तो पूरी तरह से श्रमण गौतम के मत में ही सम्मिलित हो रहे हैं।"

314. අථ ඛො භගවා තෙ බ්‍රාහ්මණෙ එතදවොච – ‘‘සචෙ ඛො තුම්හාකං බ්‍රාහ්මණානං එවං හොති – ‘අප්පස්සුතො ච සොණදණ්ඩො බ්‍රාහ්මණො, අකල්‍යාණවාක්කරණො ච සොණදණ්ඩො බ්‍රාහ්මණො, දුප්පඤ්ඤො ච සොණදණ්ඩො බ්‍රාහ්මණො, න ච පහොති සොණදණ්ඩො බ්‍රාහ්මණො සමණෙන ගොතමෙන සද්ධිං අස්මිං වචනෙ පටිමන්තෙතු’න්ති, තිට්ඨතු සොණදණ්ඩො බ්‍රාහ්මණො, තුම්හෙ මයා සද්ධිං මන්තව්හො අස්මිං වචනෙ. සචෙ පන තුම්හාකං බ්‍රාහ්මණානං එවං හොති – ‘බහුස්සුතො ච සොණදණ්ඩො බ්‍රාහ්මණො, කල්‍යාණවාක්කරණො ච සොණදණ්ඩො බ්‍රාහ්මණො, පණ්ඩිතො ච සොණදණ්ඩො බ්‍රාහ්මණො, පහොති ච සොණදණ්ඩො බ්‍රාහ්මණො සමණෙන ගොතමෙන සද්ධිං අස්මිං වචනෙ පටිමන්තෙතු’න්ති, තිට්ඨථ තුම්හෙ, සොණදණ්ඩො බ්‍රාහ්මණො මයා සද්ධිං පටිමන්තෙතූ’’ති.

३१४. तब भगवान ने उन ब्राह्मणों से यह कहा— "हे ब्राह्मणों! यदि आप ऐसा सोचते हैं कि 'सोणदण्ड ब्राह्मण अल्पश्रुत है, उसकी वाणी मधुर नहीं है, वह अल्पबुद्धि है, और वह इस विषय में श्रमण गौतम के साथ चर्चा करने में समर्थ नहीं है', तो सोणदण्ड ब्राह्मण रहने दें, आप मेरे साथ इस विषय में चर्चा करें। लेकिन यदि आप ऐसा सोचते हैं कि 'सोणदण्ड ब्राह्मण बहुश्रुत है, उसकी वाणी मधुर है, वह पंडित है, और वह इस विषय में श्रमण गौतम के साथ चर्चा करने में समर्थ है', तो आप चुप रहें, सोणदण्ड ब्राह्मण को मेरे साथ चर्चा करने दें।"

315. එවං වුත්තෙ, සොණදණ්ඩො බ්‍රාහ්මණො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘තිට්ඨතු භවං ගොතමො, තුණ්හී භවං ගොතමො හොතු, අහමෙව තෙසං සහධම්මෙන පටිවචනං කරිස්සාමී’’ති. අථ ඛො සොණදණ්ඩො බ්‍රාහ්මණො තෙ බ්‍රාහ්මණෙ එතදවොච – ‘‘මා භවන්තො එවං අවචුත්ථ, මා භවන්තො එවං අවචුත්ථ – ‘අපවදතෙව භවං සොණදණ්ඩො වණ්ණං, අපවදති මන්තෙ, අපවදති ජාතිං එකංසෙන. භවං සොණදණ්ඩො සමණස්සෙව ගොතමස්ස වාදං අනුපක්ඛන්දතී’ති. නාහං, භො, අපවදාමි වණ්ණං වා මන්තෙ වා ජාතිං වා’’ති.

३१५. ऐसा कहे जाने पर, सोणदण्ड ब्राह्मण ने भगवान से यह कहा— "आप गौतम रहने दें, आप गौतम मौन रहें, मैं स्वयं ही इन्हें युक्तिपूर्वक उत्तर दूँगा।" तब सोणदण्ड ब्राह्मण ने उन ब्राह्मणों से यह कहा— "आप लोग ऐसा न कहें, आप लोग ऐसा न कहें कि 'आप सोणदण्ड निश्चित रूप से वर्ण का तिरस्कार कर रहे हैं, मंत्रों का तिरस्कार कर रहे हैं, और जाति का तिरस्कार कर रहे हैं। आप सोणदण्ड श्रमण गौतम के मत में ही सम्मिलित हो रहे हैं।' हे महानुभावों! मैं न तो वर्ण का, न मंत्रों का और न ही जाति का तिरस्कार करता हूँ।"

316. තෙන [Pg.116] ඛො පන සමයෙන සොණදණ්ඩස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස භාගිනෙය්‍යො අඞ්ගකො නාම මාණවකො තස්සං පරිසායං නිසින්නො හොති. අථ ඛො සොණදණ්ඩො බ්‍රාහ්මණො තෙ බ්‍රාහ්මණෙ එතදවොච – ‘‘පස්සන්ති නො භොන්තො ඉමං අඞ්ගකං මාණවකං අම්හාකං භාගිනෙය්‍ය’’න්ති? ‘‘එවං, භො’’. ‘‘අඞ්ගකො ඛො, භො, මාණවකො අභිරූපො දස්සනීයො පාසාදිකො පරමාය වණ්ණපොක්ඛරතාය සමන්නාගතො බ්‍රහ්මවණ්ණී බ්‍රහ්මවච්ඡසී අඛුද්දාවකාසො දස්සනාය, නාස්ස ඉමිස්සං පරිසායං සමසමො අත්ථි වණ්ණෙන ඨපෙත්වා සමණං ගොතමං. අඞ්ගකො ඛො මාණවකො අජ්ඣායකො මන්තධරො, තිණ්ණං වෙදානං පාරගූ සනිඝණ්ඩුකෙටුභානං සාක්ඛරප්පභෙදානං ඉතිහාසපඤ්චමානං පදකො වෙය්‍යාකරණො ලොකායතමහාපුරිසලක්ඛණෙසු අනවයො. අහමස්ස මන්තෙ වාචෙතා. අඞ්ගකො ඛො මාණවකො උභතො සුජාතො මාතිතො ච පිතිතො ච සංසුද්ධගහණිකො යාව සත්තමා පිතාමහයුගා අක්ඛිත්තො අනුපක්කුට්ඨො ජාතිවාදෙන. අහමස්ස මාතාපිතරො ජානාමි. අඞ්ගකො ඛො මාණවකො පාණම්පි හනෙය්‍ය, අදින්නම්පි ආදියෙය්‍ය, පරදාරම්පි ගච්ඡෙය්‍ය, මුසාවාදම්පි භණෙය්‍ය, මජ්ජම්පි පිවෙය්‍ය, එත්ථ දානි, භො, කිං වණ්ණො කරිස්සති, කිං මන්තා, කිං ජාති? යතො ඛො, භො, බ්‍රාහ්මණො සීලවා ච හොති වුද්ධසීලී වුද්ධසීලෙන සමන්නාගතො, පණ්ඩිතො ච හොති මෙධාවී පඨමො වා දුතියො වා සුජං පග්ගණ්හන්තානං. ඉමෙහි ඛො, භො, ද්වීහඞ්ගෙහි සමන්නාගතං බ්‍රාහ්මණා බ්‍රාහ්මණං පඤ්ඤපෙන්ති; ‘බ්‍රාහ්මණොස්මී’ති ච වදමානො සම්මා වදෙය්‍ය, න ච පන මුසාවාදං ආපජ්ජෙය්‍යා’’ති.

३१६. उस समय सोणदण्ड ब्राह्मण का भांजा अंगक नाम का युवक उस सभा में बैठा था। तब सोणदण्ड ब्राह्मण ने उन ब्राह्मणों से यह कहा— "क्या आप महानुभाव हमारे भांजे इस अंगक युवक को देख रहे हैं?" "हाँ, भो (महानुभाव)!" "महानुभावों! अंगक युवक अत्यंत रूपवान, दर्शनीय, चित्ताकर्षक, परम वर्ण-सौन्दर्य से संपन्न, ब्रह्म के समान वर्ण वाला, ब्रह्म के समान शरीर वाला और देखने में भव्य है। इस सभा में श्रमण गौतम को छोड़कर रूप में उसके समान कोई नहीं है। अंगक युवक वेदों का ज्ञाता, मंत्रों का धारक, निघण्टु और केटुभ सहित, अक्षरों के प्रभेद (व्याकरण) और पाँचवें इतिहास सहित तीनों वेदों का पारगामी है। वह पदों का ज्ञाता, वैयाकरण और लोकायत तथा महापुरुष लक्षणों में निपुण है। मैं ही उसे मंत्रों का अध्यापन कराने वाला हूँ। अंगक युवक माता और पिता दोनों ओर से सुजात है, सात पीढ़ियों तक उसकी मातृ-पितृ वंश परंपरा शुद्ध है, जन्म के आधार पर उस पर कोई आक्षेप या निंदा नहीं की जा सकती। मैं उसके माता-पिता को जानता हूँ। (परन्तु) महानुभावों! यदि अंगक युवक प्राणिवध करे, चोरी करे, परस्त्रीगमन करे, झूठ बोले और मदिरापान करे, तो ऐसी स्थिति में रूप क्या करेगा, मंत्र क्या करेंगे और जाति क्या करेगी? महानुभावों! जब ब्राह्मण शीलवान होता है, विकसित शील से युक्त होता है, और पंडित तथा मेधावी होता है, तो वह यज्ञ का पात्र ग्रहण करने वालों में प्रथम या द्वितीय होता है। महानुभावों! इन दो अंगों से युक्त व्यक्ति को ही ब्राह्मण 'ब्राह्मण' कहते हैं; और 'मैं ब्राह्मण हूँ' ऐसा कहते हुए वह सत्य ही कहेगा, वह असत्य का भागी नहीं होगा।"

සීලපඤ්ඤාකථා

शील और प्रज्ञा पर चर्चा

317. ‘‘ඉමෙසං පන, බ්‍රාහ්මණ, ද්වින්නං අඞ්ගානං සක්කා එකං අඞ්ගං ඨපයිත්වා එකෙන අඞ්ගෙන සමන්නාගතං බ්‍රාහ්මණා බ්‍රාහ්මණං පඤ්ඤපෙතුං; ‘බ්‍රාහ්මණොස්මී’ති ච වදමානො සම්මා වදෙය්‍ය, න ච පන මුසාවාදං ආපජ්ජෙය්‍යා’’ති? ‘‘නො හිදං, භො ගොතම. සීලපරිධොතා හි, භො ගොතම, පඤ්ඤා; පඤ්ඤාපරිධොතං සීලං. යත්ථ සීලං තත්ථ පඤ්ඤා, යත්ථ පඤ්ඤා තත්ථ සීලං. සීලවතො පඤ්ඤා, පඤ්ඤවතො සීලං. සීලපඤ්ඤාණඤ්ච පන ලොකස්මිං අග්ගමක්ඛායති. සෙය්‍යථාපි, භො ගොතම, හත්ථෙන වා හත්ථං ධොවෙය්‍ය, පාදෙන වා පාදං ධොවෙය්‍ය; එවමෙව ඛො, භො ගොතම, සීලපරිධොතා පඤ්ඤා, පඤ්ඤාපරිධොතං [Pg.117] සීලං. යත්ථ සීලං තත්ථ පඤ්ඤා, යත්ථ පඤ්ඤා තත්ථ සීලං. සීලවතො පඤ්ඤා, පඤ්ඤවතො සීලං. සීලපඤ්ඤාණඤ්ච පන ලොකස්මිං අග්ගමක්ඛායතී’’ති. ‘‘එවමෙතං, බ්‍රාහ්මණ, එවමෙතං, බ්‍රාහ්මණ, සීලපරිධොතා හි, බ්‍රාහ්මණ, පඤ්ඤා, පඤ්ඤාපරිධොතං සීලං. යත්ථ සීලං තත්ථ පඤ්ඤා, යත්ථ පඤ්ඤා තත්ථ සීලං. සීලවතො පඤ්ඤා, පඤ්ඤවතො සීලං. සීලපඤ්ඤාණඤ්ච පන ලොකස්මිං අග්ගමක්ඛායති. සෙය්‍යථාපි, බ්‍රාහ්මණ, හත්ථෙන වා හත්ථං ධොවෙය්‍ය, පාදෙන වා පාදං ධොවෙය්‍ය; එවමෙව ඛො, බ්‍රාහ්මණ, සීලපරිධොතා පඤ්ඤා, පඤ්ඤාපරිධොතං සීලං. යත්ථ සීලං තත්ථ පඤ්ඤා, යත්ථ පඤ්ඤා තත්ථ සීලං. සීලවතො පඤ්ඤා, පඤ්ඤවතො සීලං. සීලපඤ්ඤාණඤ්ච පන ලොකස්මිං අග්ගමක්ඛායති.

३१७. "लेकिन ब्राह्मण! क्या इन दो अंगों में से एक को छोड़कर, केवल एक अंग से युक्त व्यक्ति को ब्राह्मण 'ब्राह्मण' कह सकते हैं; और 'मैं ब्राह्मण हूँ' ऐसा कहते हुए वह सत्य ही कहेगा और असत्य का भागी नहीं होगा?" "नहीं, भो गौतम! क्योंकि भो गौतम! प्रज्ञा शील से परिशुद्ध होती है और शील प्रज्ञा से परिशुद्ध होता है। जहाँ शील है वहाँ प्रज्ञा है, जहाँ प्रज्ञा है वहाँ शील है। शीलवान के पास प्रज्ञा होती है और प्रज्ञावान के पास शील होता है। शील और प्रज्ञा ही लोक में सर्वश्रेष्ठ कहे जाते हैं। जैसे भो गौतम! हाथ से हाथ धोया जाता है या पैर से पैर धोया जाता है; वैसे ही भो गौतम! प्रज्ञा शील से परिशुद्ध होती है और शील प्रज्ञा से परिशुद्ध होता है। जहाँ शील है वहाँ प्रज्ञा है, जहाँ प्रज्ञा है वहाँ शील है। शीलवान के पास प्रज्ञा होती है और प्रज्ञावान के पास शील होता है। शील और प्रज्ञा ही लोक में सर्वश्रेष्ठ कहे जाते हैं।" "ऐसा ही है ब्राह्मण! ऐसा ही है ब्राह्मण! प्रज्ञा शील से परिशुद्ध होती है और शील प्रज्ञा से परिशुद्ध होता है। जहाँ शील है वहाँ प्रज्ञा है, जहाँ प्रज्ञा है वहाँ शील है। शीलवान के पास प्रज्ञा होती है और प्रज्ञावान के पास शील होता है। शील और प्रज्ञा ही लोक में सर्वश्रेष्ठ कहे जाते हैं। जैसे ब्राह्मण! हाथ से हाथ धोया जाता है या पैर से पैर धोया जाता है; वैसे ही ब्राह्मण! प्रज्ञा शील से परिशुद्ध होती है और शील प्रज्ञा से परिशुद्ध होता है। जहाँ शील है वहाँ प्रज्ञा है, जहाँ प्रज्ञा है वहाँ शील है। शीलवान के पास प्रज्ञा होती है और प्रज्ञावान के पास शील होता है। शील और प्रज्ञा ही लोक में सर्वश्रेष्ठ कहे जाते हैं।"

318. ‘‘කතමං පන තං, බ්‍රාහ්මණ, සීලං? කතමා සා පඤ්ඤා’’ති? ‘‘එත්තකපරමාව මයං, භො ගොතම, එතස්මිං අත්ථෙ. සාධු වත භවන්තංයෙව ගොතමං පටිභාතු එතස්ස භාසිතස්ස අත්ථො’’ති. ‘‘තෙන හි, බ්‍රාහ්මණ, සුණොහි; සාධුකං මනසිකරොහි; භාසිස්සාමී’’ති. ‘‘එවං, භො’’ති ඛො සොණදණ්ඩො බ්‍රාහ්මණො භගවතො පච්චස්සොසි. භගවා එතදවොච – ‘‘ඉධ, බ්‍රාහ්මණ, තථාගතො ලොකෙ උප්පජ්ජති අරහං සම්මාසම්බුද්ධො…පෙ… (යථා 190-212 අනුච්ඡෙදෙසු තථා විත්ථාරෙතබ්බං). එවං ඛො, බ්‍රාහ්මණ, භික්ඛු සීලසම්පන්නො හොති. ඉදං ඛො තං, බ්‍රාහ්මණ, සීලං…පෙ… පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති…පෙ… දුතියං ඣානං…පෙ… තතියං ඣානං…පෙ… චතුත්ථං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති…පෙ… ඤාණදස්සනාය චිත්තං අභිනීහරති, අභිනින්නාමෙති. ඉදම්පිස්ස හොති පඤ්ඤාය…පෙ… නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාති, ඉදම්පිස්ස හොති පඤ්ඤාය අයං ඛො සා, බ්‍රාහ්මණ, පඤ්ඤා’’ති.

३१८. "लेकिन ब्राह्मण! वह शील क्या है? वह प्रज्ञा क्या है?" "भो गौतम! इस विषय में हमारी समझ इतनी ही है। अच्छा होगा यदि आप स्वयं इस कथन का अर्थ स्पष्ट करें।" "तो ब्राह्मण! सुनो और ध्यान से मनन करो, मैं कहूँगा।" "जी, भो!" कहकर सोणदण्ड ब्राह्मण ने भगवान को उत्तर दिया। भगवान ने यह कहा— "यहाँ ब्राह्मण! लोक में तथागत उत्पन्न होते हैं, जो अर्हत् हैं, सम्यक्सम्बुद्ध हैं... (यहाँ सामञ्ञफल सुत्त के अनुच्छेद १९०-२१२ के अनुसार विस्तार करना चाहिए)। इस प्रकार ब्राह्मण! भिक्षु शील-संपन्न होता है। ब्राह्मण! यही वह शील है... वह प्रथम ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है... द्वितीय ध्यान... तृतीय ध्यान... चतुर्थ ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है... वह ज्ञान-दर्शन के लिए चित्त को लगाता है, उसे झुकाता है। यह भी उसकी प्रज्ञा है... 'इस जन्म के बाद अब और कुछ शेष नहीं है' ऐसा वह जान लेता है, यह भी उसकी प्रज्ञा है। ब्राह्मण! यही वह प्रज्ञा है।"

සොණදණ්ඩඋපාසකත්තපටිවෙදනා

सोणदण्ड द्वारा उपासक बनने की घोषणा

319. එවං වුත්තෙ, සොණදණ්ඩො බ්‍රාහ්මණො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘අභික්කන්තං, භො ගොතම, අභික්කන්තං, භො ගොතම. සෙය්‍යථාපි, භො ගොතම, නික්කුජ්ජිතං වා උක්කුජ්ජෙය්‍ය, පටිච්ඡන්නං වා විවරෙය්‍ය, මූළ්හස්ස වා මග්ගං ආචික්ඛෙය්‍ය, අන්ධකාරෙ වා තෙලපජ්ජොතං ධාරෙය්‍ය, ‘චක්ඛුමන්තො රූපානි දක්ඛන්තී’ති; එවමෙවං භොතා ගොතමෙන අනෙකපරියායෙන ධම්මො පකාසිතො. එසාහං භවන්තං ගොතමං සරණං ගච්ඡාමි, ධම්මඤ්ච, භික්ඛුසඞ්ඝඤ්ච. උපාසකං මං භවං ගොතමො ධාරෙතු අජ්ජතග්ගෙ පාණුපෙතං සරණං ගතං[Pg.118]. අධිවාසෙතු ච මෙ භවං ගොතමො ස්වාතනාය භත්තං සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙනා’’ති. අධිවාසෙසි භගවා තුණ්හීභාවෙන.

३१९. ऐसा कहे जाने पर, सोणदण्ड ब्राह्मण ने भगवान से यह कहा— "अति सुंदर, भो गौतम! अति सुंदर, भो गौतम! जैसे भो गौतम! कोई औंधे हुए को सीधा कर दे, ढके हुए को खोल दे, राह भूले को रास्ता दिखा दे, या अंधेरे में तेल का दीपक जला दे कि 'आँख वाले रूप को देख सकें'; वैसे ही आप गौतम ने अनेक प्रकार से धर्म को प्रकाशित किया है। मैं उन आप गौतम की शरण जाता हूँ, धर्म की और भिक्षु संघ की भी शरण जाता हूँ। आप गौतम मुझे आज से जीवन भर के लिए शरणागत उपासक स्वीकार करें। और आप गौतम भिक्षु संघ के साथ कल के भोजन के लिए मेरा निमंत्रण स्वीकार करें।" भगवान ने मौन रहकर अपनी स्वीकृति प्रदान की।

320. අථ ඛො සොණදණ්ඩො බ්‍රාහ්මණො භගවතො අධිවාසනං විදිත්වා උට්ඨායාසනා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා පක්කාමි. අථ ඛො සොණදණ්ඩො බ්‍රාහ්මණො තස්සා රත්තියා අච්චයෙන සකෙ නිවෙසනෙ පණීතං ඛාදනීයං භොජනීයං පටියාදාපෙත්වා භගවතො කාලං ආරොචාපෙසි – ‘‘කාලො, භො ගොතම, නිට්ඨිතං භත්ත’’න්ති. අථ ඛො භගවා පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙන යෙන සොණදණ්ඩස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස නිවෙසනං තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි. අථ ඛො සොණදණ්ඩො බ්‍රාහ්මණො බුද්ධප්පමුඛං භික්ඛුසඞ්ඝං පණීතෙන ඛාදනීයෙන භොජනීයෙන සහත්ථා සන්තප්පෙසි සම්පවාරෙසි.

३२०. तब सोणदण्ड ब्राह्मण ने भगवान की स्वीकृति जानकर आसन से उठकर भगवान का अभिवादन किया और प्रदक्षिणा करके चला गया। फिर सोणदण्ड ब्राह्मण ने उस रात के बीतने पर अपने निवास पर उत्तम खाद्य और भोज्य पदार्थ तैयार करवाकर भगवान को समय की सूचना दी— "हे गौतम, समय हो गया है, भोजन तैयार है।" तब भगवान पूर्वाह्न के समय (चीवर) पहनकर, पात्र और चीवर लेकर भिक्षु संघ के साथ जहाँ सोणदण्ड ब्राह्मण का निवास था, वहाँ पहुँचे; पहुँचकर बिछाए हुए आसन पर बैठ गए। तब सोणदण्ड ब्राह्मण ने बुद्ध प्रमुख भिक्षु संघ को उत्तम खाद्य और भोज्य पदार्थों से अपने हाथों से संतृप्त और संतुष्ट किया।

321. අථ ඛො සොණදණ්ඩො බ්‍රාහ්මණො භගවන්තං භුත්තාවිං ඔනීතපත්තපාණිං අඤ්ඤතරං නීචං ආසනං ගහෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නො ඛො සොණදණ්ඩො බ්‍රාහ්මණො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘අහඤ්චෙව ඛො පන, භො ගොතම, පරිසගතො සමානො ආසනා වුට්ඨහිත්වා භවන්තං ගොතමං අභිවාදෙය්‍යං, තෙන මං සා පරිසා පරිභවෙය්‍ය. යං ඛො පන සා පරිසා පරිභවෙය්‍ය, යසොපි තස්ස හායෙථ. යස්ස ඛො පන යසො හායෙථ, භොගාපි තස්ස හායෙය්‍යුං. යසොලද්ධා ඛො පනම්හාකං භොගා. අහඤ්චෙව ඛො පන, භො ගොතම, පරිසගතො සමානො අඤ්ජලිං පග්ගණ්හෙය්‍යං, ආසනා මෙ තං භවං ගොතමො පච්චුට්ඨානං ධාරෙතු. අහඤ්චෙව ඛො පන, භො ගොතම, පරිසගතො සමානො වෙඨනං ඔමුඤ්චෙය්‍යං, සිරසා මෙ තං භවං ගොතමො අභිවාදනං ධාරෙතු. අහඤ්චෙව ඛො පන, භො ගොතම, යානගතො සමානො යානා පච්චොරොහිත්වා භවන්තං ගොතමං අභිවාදෙය්‍යං, තෙන මං සා පරිසා පරිභවෙය්‍ය. යං ඛො පන සා පරිසා පරිභවෙය්‍ය, යසොපි තස්ස හායෙථ, යස්ස ඛො පන යසො හායෙථ, භොගාපි තස්ස හායෙය්‍යුං. යසොලද්ධා ඛො පනම්හාකං භොගා. අහඤ්චෙව ඛො පන, භො ගොතම, යානගතො සමානො පතොදලට්ඨිං අබ්භුන්නාමෙය්‍යං, යානා මෙ තං භවං ගොතමො පච්චොරොහනං ධාරෙතු. අහඤ්චෙව [Pg.119] ඛො පන, භො ගොතම, යානගතො සමානො ඡත්තං අපනාමෙය්‍යං, සිරසා මෙ තං භවං ගොතමො අභිවාදනං ධාරෙතූ’’ති.

३२१. तब सोणदण्ड ब्राह्मण ने भगवान को भोजन कर चुकने और पात्र से हाथ हटा लेने के बाद, एक नीचा आसन लेकर एक ओर बैठ गया। एक ओर बैठे हुए सोणदण्ड ब्राह्मण ने भगवान से यह कहा— "हे गौतम, यदि मैं परिषद (सभा) में उपस्थित होकर आसन से उठकर आप गौतम का अभिवादन करूँ, तो वह परिषद मेरा तिरस्कार करेगी। जिसका वह परिषद तिरस्कार करेगी, उसका यश कम होगा। जिसका यश कम होगा, उसके भोग (संपत्ति) भी कम होंगे। हमारा भोग यश से ही प्राप्त होता है। हे गौतम, यदि मैं परिषद में उपस्थित होकर हाथ जोड़ूँ, तो आप गौतम उसे मेरा आसन से उठकर स्वागत करना समझें। हे गौतम, यदि मैं परिषद में उपस्थित होकर अपनी पगड़ी उतारूँ, तो आप गौतम उसे मेरा सिर झुकाकर अभिवादन करना समझें। हे गौतम, यदि मैं रथ (यान) पर सवार होकर रथ से उतरकर आप गौतम का अभिवादन करूँ, तो वह परिषद मेरा तिरस्कार करेगी। जिसका वह परिषद तिरस्कार करेगी, उसका यश कम होगा। जिसका यश कम होगा, उसके भोग भी कम होंगे। हमारा भोग यश से ही प्राप्त होता है। हे गौतम, यदि मैं रथ पर सवार होकर अंकुश (चाबुक) को ऊपर उठाऊँ, तो आप गौतम उसे मेरा रथ से उतरना समझें। हे गौतम, यदि मैं रथ पर सवार होकर छत्र को हटाऊँ, तो आप गौतम उसे मेरा सिर झुकाकर अभिवादन करना समझें।"

322. අථ ඛො භගවා සොණදණ්ඩං බ්‍රාහ්මණං ධම්මියා කථාය සන්දස්සෙත්වා සමාදපෙත්වා සමුත්තෙජෙත්වා සම්පහංසෙත්වා උට්ඨායාසනා පක්කාමීති.

३२२. तब भगवान ने सोणदण्ड ब्राह्मण को धार्मिक चर्चा से उपदेशित किया, समाहित किया, उत्साहित किया और प्रसन्न किया, और फिर आसन से उठकर चले गए।

සොණදණ්ඩසුත්තං නිට්ඨිතං චතුත්ථං.

चौथा सोणदण्ड सुत्त समाप्त।

5. කූටදන්තසුත්තං

५. कूटदन्त सुत्त

ඛාණුමතකබ්‍රාහ්මණගහපතිකා

खाणुमत के ब्राह्मण और गृहपति

323. එවං [Pg.120] මෙ සුතං – එකං සමයං භගවා මගධෙසු චාරිකං චරමානො මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං පඤ්චමත්තෙහි භික්ඛුසතෙහි යෙන ඛාණුමතං නාම මගධානං බ්‍රාහ්මණගාමො තදවසරි. තත්‍ර සුදං භගවා ඛාණුමතෙ විහරති අම්බලට්ඨිකායං. තෙන ඛො පන සමයෙන කූටදන්තො බ්‍රාහ්මණො ඛාණුමතං අජ්ඣාවසති සත්තුස්සදං සතිණකට්ඨොදකං සධඤ්ඤං රාජභොග්ගං රඤ්ඤා මාගධෙන සෙනියෙන බිම්බිසාරෙන දින්නං රාජදායං බ්‍රහ්මදෙය්‍යං. තෙන ඛො පන සමයෙන කූටදන්තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස මහායඤ්ඤො උපක්ඛටො හොති. සත්ත ච උසභසතානි සත්ත ච වච්ඡතරසතානි සත්ත ච වච්ඡතරීසතානි සත්ත ච අජසතානි සත්ත ච උරබ්භසතානි ථූණූපනීතානි හොන්ති යඤ්ඤත්ථාය.

३२३. ऐसा मैंने सुना—एक समय भगवान मगध देश में चारिका करते हुए पाँच सौ भिक्षुओं के विशाल भिक्षु संघ के साथ खाणुमत नामक मगध के ब्राह्मण ग्राम पहुँचे। वहाँ भगवान खाणुमत के अम्बलट्ठिका (उद्यान) में ठहरे। उस समय कूटदन्त ब्राह्मण खाणुमत में निवास करता था, जो कि मगध नरेश सेनीय बिम्बिसार द्वारा उपहार (राज-दाय) और ब्रह्मदेय के रूप में दिया गया था, जो जन-धन, घास, लकड़ी, जल और अन्न से समृद्ध था। उस समय कूटदन्त ब्राह्मण द्वारा एक महायज्ञ की तैयारी की गई थी। यज्ञ के लिए सात सौ बैल, सात सौ बछड़े, सात सौ बछिया, सात सौ बकरे और सात सौ मेढ़े यज्ञ-स्तंभ के पास लाए गए थे।

324. අස්සොසුං ඛො ඛාණුමතකා බ්‍රාහ්මණගහපතිකා – ‘‘සමණො ඛලු, භො, ගොතමො සක්‍යපුත්තො සක්‍යකුලා පබ්බජිතො මගධෙසු චාරිකං චරමානො මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං පඤ්චමත්තෙහි භික්ඛුසතෙහි ඛාණුමතං අනුප්පත්තො ඛාණුමතෙ විහරති අම්බලට්ඨිකායං. තං ඛො පන භවන්තං ගොතමං එවං කල්‍යාණො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගතො – ‘ඉතිපි සො භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො විජ්ජාචරණසම්පන්නො සුගතො ලොකවිදූ අනුත්තරො පුරිසදම්මසාරථි සත්ථා දෙවමනුස්සානං බුද්ධො භගවා’ති. සො ඉමං ලොකං සදෙවකං සමාරකං සබ්‍රහ්මකං සස්සමණබ්‍රාහ්මණිං පජං සදෙවමනුස්සං සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවෙදෙති. සො ධම්මං දෙසෙති ආදිකල්‍යාණං මජ්ඣෙකල්‍යාණං පරියොසානකල්‍යාණං සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජනං කෙවලපරිපුණ්ණං පරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරියං පකාසෙති. සාධු ඛො පන තථාරූපානං අරහතං දස්සනං හොතී’’ති.

३२४. खाणुमत के ब्राह्मणों और गृहपतियों ने सुना— "अरे! शाक्यकुल से प्रव्रजित शाक्यपुत्र श्रमण गौतम मगध में चारिका करते हुए पाँच सौ भिक्षुओं के विशाल भिक्षु संघ के साथ खाणुमत पहुँचे हैं और खाणुमत के अम्बलट्ठिका में ठहरे हैं। उन भगवान गौतम का ऐसा कल्याणकारी कीर्ति-शब्द (यश) फैला हुआ है— 'वे भगवान अर्हत्, सम्यक-सम्बुद्ध, विद्या और चरण से संपन्न, सुगत, लोकविद्, पुरुषों को दमित करने वाले अतुलनीय सारथि, देवों और मनुष्यों के शास्ता, बुद्ध और भगवान हैं।' वे देवों, मारों और ब्रह्मा सहित इस लोक को, श्रमणों और ब्राह्मणों सहित इस प्रजा को, देवों और मनुष्यों को स्वयं के विशेष ज्ञान से जानकर और साक्षात्कार कर प्रकाशित करते हैं। वे आदि में कल्याणकारी, मध्य में कल्याणकारी और अंत में कल्याणकारी धर्म का उपदेश देते हैं; वे अर्थ और व्यंजन सहित पूर्णतः परिपूर्ण और शुद्ध ब्रह्मचर्य को प्रकाशित करते हैं। ऐसे अर्हतों का दर्शन करना निश्चय ही सुखद है।"

325. අථ ඛො ඛාණුමතකා බ්‍රාහ්මණගහපතිකා ඛාණුමතා නික්ඛමිත්වා සඞ්ඝසඞ්ඝී ගණීභූතා යෙන අම්බලට්ඨිකා තෙනුපසඞ්කමන්ති.

३२५. तब खाणुमत के ब्राह्मण और गृहपति खाणुमत से निकलकर, समूहों और टोलियों में एकत्रित होकर जहाँ अम्बलट्ठिका थी, वहाँ पहुँचे।

326. තෙන [Pg.121] ඛො පන සමයෙන කූටදන්තො බ්‍රාහ්මණො උපරිපාසාදෙ දිවාසෙය්‍යං උපගතො හොති. අද්දසා ඛො කූටදන්තො බ්‍රාහ්මණො ඛාණුමතකෙ බ්‍රාහ්මණගහපතිකෙ ඛාණුමතා නික්ඛමිත්වා සඞ්ඝසඞ්ඝී ගණීභූතෙ යෙන අම්බලට්ඨිකා තෙනුපසඞ්කමන්තෙ. දිස්වා ඛත්තං ආමන්තෙසි – ‘‘කිං නු ඛො, භො ඛත්තෙ, ඛාණුමතකා බ්‍රාහ්මණගහපතිකා ඛාණුමතා නික්ඛමිත්වා සඞ්ඝසඞ්ඝී ගණීභූතා යෙන අම්බලට්ඨිකා තෙනුපසඞ්කමන්තී’’ති?

३२६. उस समय कूटदन्त ब्राह्मण महल की ऊपरी मंजिल पर दिन का विश्राम कर रहा था। कूटदन्त ब्राह्मण ने खाणुमत के ब्राह्मणों और गृहपतियों को खाणुमत से निकलकर, समूहों और टोलियों में एकत्रित होकर अम्बलट्ठिका की ओर जाते देखा। देखकर उसने अपने मंत्री को संबोधित किया— "हे मंत्री! खाणुमत के ब्राह्मण और गृहपति खाणुमत से निकलकर, समूहों और टोलियों में एकत्रित होकर अम्बलट्ठिका की ओर क्यों जा रहे हैं?"

327. ‘‘අත්ථි ඛො, භො, සමණො ගොතමො සක්‍යපුත්තො සක්‍යකුලා පබ්බජිතො මගධෙසු චාරිකං චරමානො මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං පඤ්චමත්තෙහි භික්ඛුසතෙහි ඛාණුමතං අනුප්පත්තො, ඛාණුමතෙ විහරති අම්බලට්ඨිකායං. තං ඛො පන භවන්තං ගොතමං එවං කල්‍යාණො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගතො – ‘ඉතිපි සො භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො විජ්ජාචරණසම්පන්නො සුගතො ලොකවිදූ අනුත්තරො පුරිසදම්මසාරථි සත්ථා දෙවමනුස්සානං බුද්ධො භගවා’ති. තමෙතෙ භවන්තං ගොතමං දස්සනාය උපසඞ්කමන්තී’’ති.

३२७. “हे महानुभाव! शाक्यपुत्र श्रमण गौतम, जो शाक्यकुल से प्रव्रजित हुए हैं, मगध देश में चारिका करते हुए पाँच सौ भिक्षुओं के बड़े संघ के साथ खाणुमत गाँव पहुँचे हैं और खाणुमत के अम्बलट्ठिका उद्यान में विहार कर रहे हैं। उन आयुष्मान् गौतम का ऐसा कल्याणकारी कीर्ति-शब्द (यश) फैला हुआ है— ‘वे भगवान् अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध, विद्या और चरण से सम्पन्न, सुगत, लोकविद्, पुरुषों को दमित करने वाले अतुलनीय सारथि, देवों और मनुष्यों के शास्ता, बुद्ध और भगवान् हैं।’ वे लोग उन आयुष्मान् गौतम के दर्शन के लिए जा रहे हैं।”

328. අථ ඛො කූටදන්තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස එතදහොසි – ‘‘සුතං ඛො පන මෙතං – ‘සමණො ගොතමො තිවිධං යඤ්ඤසම්පදං සොළසපරික්ඛාරං ජානාතී’ති. න ඛො පනාහං ජානාමි තිවිධං යඤ්ඤසම්පදං සොළසපරික්ඛාරං. ඉච්ඡාමි චාහං මහායඤ්ඤං යජිතුං. යංනූනාහං සමණං ගොතමං උපසඞ්කමිත්වා තිවිධං යඤ්ඤසම්පදං සොළසපරික්ඛාරං පුච්ඡෙය්‍ය’’න්ති.

३२८. तब कूटदन्त ब्राह्मण के मन में यह विचार आया— “मैंने ऐसा सुना है कि श्रमण गौतम तीन प्रकार की यज्ञ-सम्पदा और सोलह प्रकार के यज्ञ-उपकरणों (परिकारों) को जानते हैं। किन्तु मैं तीन प्रकार की यज्ञ-सम्पदा और सोलह प्रकार के यज्ञ-उपकरणों को नहीं जानता। मैं एक महायज्ञ करना चाहता हूँ। क्यों न मैं श्रमण गौतम के पास जाकर तीन प्रकार की यज्ञ-सम्पदा और सोलह प्रकार के यज्ञ-उपकरणों के विषय में पूछूँ?”

329. අථ ඛො කූටදන්තො බ්‍රාහ්මණො ඛත්තං ආමන්තෙසි – ‘‘තෙන හි, භො ඛත්තෙ, යෙන ඛාණුමතකා බ්‍රාහ්මණගහපතිකා තෙනුපසඞ්කම. උපසඞ්කමිත්වා ඛාණුමතකෙ බ්‍රාහ්මණගහපතිකෙ එවං වදෙහි – ‘කූටදන්තො, භො, බ්‍රාහ්මණො එවමාහ – ‘‘ආගමෙන්තු කිර භවන්තො, කූටදන්තොපි බ්‍රාහ්මණො සමණං ගොතමං දස්සනාය උපසඞ්කමිස්සතී’’’ති. ‘‘එවං, භො’’ති ඛො සො ඛත්තා කූටදන්තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස පටිස්සුත්වා යෙන ඛාණුමතකා බ්‍රාහ්මණගහපතිකා තෙනුපසඞ්කමි. උපසඞ්කමිත්වා ඛාණුමතකෙ බ්‍රාහ්මණගහපතිකෙ එතදවොච – ‘‘කූටදන්තො, භො, බ්‍රාහ්මණො එවමාහ – ‘ආගමෙන්තු කිර භොන්තො, කූටදන්තොපි බ්‍රාහ්මණො සමණං ගොතමං දස්සනාය උපසඞ්කමිස්සතී’’’ති.

३२९. तब कूटदन्त ब्राह्मण ने अपने मंत्री (अमात्य) को संबोधित किया— “हे मंत्री! जहाँ खाणुमत के ब्राह्मण और गृहपति हैं, वहाँ जाओ। वहाँ जाकर खाणुमत के ब्राह्मणों और गृहपतियों से ऐसा कहो— ‘हे महानुभावों! कूटदन्त ब्राह्मण ऐसा कहते हैं— आप लोग प्रतीक्षा करें, कूटदन्त ब्राह्मण भी श्रमण गौतम के दर्शन के लिए जाएँगे।’” “जी हाँ, स्वामी” कहकर उस मंत्री ने कूटदन्त ब्राह्मण की आज्ञा स्वीकार की और जहाँ खाणुमत के ब्राह्मण और गृहपति थे, वहाँ गया। वहाँ पहुँचकर उसने खाणुमत के ब्राह्मणों और गृहपतियों से यह कहा— “हे महानुभावों! कूटदन्त ब्राह्मण ऐसा कहते हैं— आप लोग प्रतीक्षा करें, कूटदन्त ब्राह्मण भी श्रमण गौतम के दर्शन के लिए जाएँगे।”

කූටදන්තගුණකථා

कूटदन्त के गुणों की चर्चा

330. තෙන [Pg.122] ඛො පන සමයෙන අනෙකානි බ්‍රාහ්මණසතානි ඛාණුමතෙ පටිවසන්ති – ‘‘කූටදන්තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස මහායඤ්ඤං අනුභවිස්සාමා’’ති. අස්සොසුං ඛො තෙ බ්‍රාහ්මණා – ‘‘කූටදන්තො කිර බ්‍රාහ්මණො සමණං ගොතමං දස්සනාය උපසඞ්කමිස්සතී’’ති. අථ ඛො තෙ බ්‍රාහ්මණා යෙන කූටදන්තො බ්‍රාහ්මණො තෙනුපසඞ්කමිංසු.

३३०. उस समय कूटदन्त ब्राह्मण के महायज्ञ में सम्मिलित होने के विचार से सैकड़ों ब्राह्मण खाणुमत में ठहरे हुए थे। उन ब्राह्मणों ने सुना— “कूटदन्त ब्राह्मण श्रमण गौतम के दर्शन के लिए जाएँगे।” तब वे ब्राह्मण जहाँ कूटदन्त ब्राह्मण थे, वहाँ गए।

331. උපසඞ්කමිත්වා කූටදන්තං බ්‍රාහ්මණං එතදවොචුං – ‘‘සච්චං කිර භවං කූටදන්තො සමණං ගොතමං දස්සනාය උපසඞ්කමිස්සතී’’ති? ‘‘එවං ඛො මෙ, භො, හොති – ‘අහම්පි සමණං ගොතමං දස්සනාය උපසඞ්කමිස්සාමී’’’ති.

३३१. वहाँ पहुँचकर उन्होंने कूटदन्त ब्राह्मण से यह कहा— “क्या यह सच है कि आप आयुष्मान् कूटदन्त श्रमण गौतम के दर्शन के लिए जाएँगे?” “हे महानुभावों! मेरे मन में ऐसा ही विचार है कि मैं भी श्रमण गौतम के दर्शन के लिए जाऊँगा।”

‘‘මා භවං කූටදන්තො සමණං ගොතමං දස්සනාය උපසඞ්කමි. න අරහති භවං කූටදන්තො සමණං ගොතමං දස්සනාය උපසඞ්කමිතුං. සචෙ භවං කූටදන්තො සමණං ගොතමං දස්සනාය උපසඞ්කමිස්සති, භොතො කූටදන්තස්ස යසො හායිස්සති, සමණස්ස ගොතමස්ස යසො අභිවඩ්ඪිස්සති. යම්පි භොතො කූටදන්තස්ස යසො හායිස්සති, සමණස්ස ගොතමස්ස යසො අභිවඩ්ඪිස්සති, ඉමිනාපඞ්ගෙන න අරහති භවං කූටදන්තො සමණං ගොතමං දස්සනාය උපසඞ්කමිතුං. සමණො ත්වෙව ගොතමො අරහති භවන්තං කූටදන්තං දස්සනාය උපසඞ්කමිතුං.

“आयुष्मान् कूटदन्त श्रमण गौतम के दर्शन के लिए न जाएँ। आयुष्मान् कूटदन्त का श्रमण गौतम के दर्शन के लिए जाना उचित नहीं है। यदि आयुष्मान् कूटदन्त श्रमण गौतम के दर्शन के लिए जाएँगे, तो आयुष्मान् कूटदन्त का यश घटेगा और श्रमण गौतम का यश बढ़ेगा। चूँकि आयुष्मान् कूटदन्त का यश घटेगा और श्रमण गौतम का यश बढ़ेगा, इस कारण से भी आयुष्मान् कूटदन्त का श्रमण गौतम के पास जाना उचित नहीं है। श्रमण गौतम को ही आयुष्मान् कूटदन्त के दर्शन के लिए आना चाहिए।”

‘‘භවඤ්හි කූටදන්තො උභතො සුජාතො මාතිතො ච පිතිතො ච සංසුද්ධගහණිකො යාව සත්තමා පිතාමහයුගා අක්ඛිත්තො අනුපක්කුට්ඨො ජාතිවාදෙන. යම්පි භවං කූටදන්තො උභතො සුජාතො මාතිතො ච පිතිතො ච සංසුද්ධගහණිකො යාව සත්තමා පිතාමහයුගා අක්ඛිත්තො අනුපක්කුට්ඨො ජාතිවාදෙන, ඉමිනාපඞ්ගෙන න අරහති භවං කූටදන්තො සමණං ගොතමං දස්සනාය උපසඞ්කමිතුං. සමණො ත්වෙව ගොතමො අරහති භවන්තං කූටදන්තං දස්සනාය උපසඞ්කමිතුං.

“क्योंकि आयुष्मान् कूटदन्त माता और पिता दोनों ओर से सात पीढ़ियों तक शुद्ध वंश वाले हैं, जिनका जन्म के आधार पर न तो तिरस्कार किया गया है और न ही निंदा की गई है। चूँकि आयुष्मान् कूटदन्त माता और पिता दोनों ओर से सात पीढ़ियों तक शुद्ध वंश वाले हैं, जिनका जन्म के आधार पर न तो तिरस्कार किया गया है और न ही निंदा की गई है, इस कारण से भी आयुष्मान् कूटदन्त का श्रमण गौतम के पास जाना उचित नहीं है। श्रमण गौतम को ही आयुष्मान् कूटदन्त के दर्शन के लिए आना चाहिए।”

‘‘භවඤ්හි කූටදන්තො අඩ්ඪො මහද්ධනො මහාභොගො පහූතවිත්තූපකරණො පහූතජාතරූපරජතො…පෙ…

“क्योंकि आयुष्मान् कूटदन्त धनी हैं, महाधनी हैं, महान भोगों वाले हैं, उनके पास प्रचुर मात्रा में उपकरण और स्वर्ण-रजत (सोना-चाँदी) है... (इत्यादि)।”

‘‘භවඤ්හි කූටදන්තො අජ්ඣායකො මන්තධරො තිණ්ණං වෙදානං පාරගූ සනිඝණ්ඩුකෙටුභානං සාක්ඛරප්පභෙදානං ඉතිහාසපඤ්චමානං පදකො වෙය්‍යාකරණො ලොකායතමහාපුරිසලක්ඛණෙසු අනවයො…පෙ…

“क्योंकि आयुष्मान् कूटदन्त स्वाध्यायी हैं, मंत्रों के ज्ञाता हैं, तीनों वेदों के पारगामी हैं, निघण्टु, केटुभ, अक्षर-प्रभेद (व्याकरण) और पाँचवें इतिहास के ज्ञाता हैं, वे पदों और व्याकरण के विद्वान हैं, तथा लोकायत और महापुरुष लक्षणों के शास्त्र में निपुण हैं... (इत्यादि)।”

‘‘භවඤ්හි [Pg.123] කූටදන්තො අභිරූපො දස්සනීයො පාසාදිකො පරමාය වණ්ණපොක්ඛරතාය සමන්නාගතො බ්‍රහ්මවණ්ණී බ්‍රහ්මවච්ඡසී අඛුද්දාවකාසො දස්සනාය…පෙ…

“क्योंकि आयुष्मान् कूटदन्त रूपवान, दर्शनीय, चित्त को प्रसन्न करने वाले, उत्तम वर्ण और कान्ति से युक्त हैं, उनका वर्ण ब्रह्मा के समान है, शरीर ब्रह्मा के समान है और उनका दर्शन भव्य है... (इत्यादि)।”

‘‘භවඤ්හි කූටදන්තො සීලවා වුද්ධසීලී වුද්ධසීලෙන සමන්නාගතො…පෙ…

“क्योंकि आयुष्मान् कूटदन्त शीलवान हैं, वृद्धों के समान शील वाले हैं और उत्तम शील से युक्त हैं... (इत्यादि)।”

‘‘භවඤ්හි කූටදන්තො කල්‍යාණවාචො කල්‍යාණවාක්කරණො පොරියා වාචාය සමන්නාගතො විස්සට්ඨාය අනෙලගලාය අත්ථස්ස විඤ්ඤාපනියා…පෙ…

“क्योंकि आयुष्मान् कूटदन्त कल्याणकारी वाणी बोलने वाले हैं, मधुर भाषी हैं, वे शिष्ट, स्पष्ट, दोषरहित और अर्थ को समझाने वाली वाणी से युक्त हैं... (इत्यादि)।”

‘‘භවඤ්හි කූටදන්තො බහූනං ආචරියපාචරියො තීණි මාණවකසතානි මන්තෙ වාචෙති, බහූ ඛො පන නානාදිසා නානාජනපදා මාණවකා ආගච්ඡන්ති භොතො කූටදන්තස්ස සන්තිකෙ මන්තත්ථිකා මන්තෙ අධියිතුකාමා…පෙ…

“क्योंकि आयुष्मान् कूटदन्त बहुतों के आचार्यों के भी आचार्य हैं, वे तीन सौ माणवकों (शिष्यों) को मंत्र पढ़ाते हैं; अनेक दिशाओं और जनपदों से बहुत से माणवक आयुष्मान् कूटदन्त के पास मंत्रों की इच्छा से और मंत्र सीखने के लिए आते हैं... (इत्यादि)।”

‘‘භවඤ්හි කූටදන්තො ජිණ්ණො වුද්ධො මහල්ලකො අද්ධගතො වයොඅනුප්පත්තො. සමණො ගොතමො තරුණො චෙව තරුණපබ්බජිතො ච…පෙ…

“क्योंकि आयुष्मान् कूटदन्त वृद्ध, वयोवृद्ध, वयोवृद्ध, दीर्घायु और अंतिम अवस्था को प्राप्त हैं। जबकि श्रमण गौतम युवा हैं और युवावस्था में ही प्रव्रजित हुए हैं... (इत्यादि)।”

‘‘භවඤ්හි කූටදන්තො රඤ්ඤො මාගධස්ස සෙනියස්ස බිම්බිසාරස්ස සක්කතො ගරුකතො මානිතො පූජිතො අපචිතො…පෙ…

“क्योंकि आयुष्मान् कूटदन्त मगधराज श्रेणिय बिम्बिसार द्वारा सत्कृत, गुरुत्व प्राप्त, मानित, पूजित और सम्मानित हैं... (इत्यादि)।”

‘‘භවඤ්හි කූටදන්තො බ්‍රාහ්මණස්ස පොක්ඛරසාතිස්ස සක්කතො ගරුකතො මානිතො පූජිතො අපචිතො…පෙ…

“क्योंकि आयुष्मान् कूटदन्त ब्राह्मण पोक्खरसाति द्वारा सत्कृत, गुरुत्व प्राप्त, मानित, पूजित और सम्मानित हैं... (इत्यादि)।”

‘‘භවඤ්හි කූටදන්තො ඛාණුමතං අජ්ඣාවසති සත්තුස්සදං සතිණකට්ඨොදකං සධඤ්ඤං රාජභොග්ගං රඤ්ඤා මාගධෙන සෙනියෙන බිම්බිසාරෙන දින්නං රාජදායං බ්‍රහ්මදෙය්‍යං. යම්පි භවං කූටදන්තො ඛාණුමතං අජ්ඣාවසති සත්තුස්සදං සතිණකට්ඨොදකං සධඤ්ඤං රාජභොග්ගං, රඤ්ඤා මාගධෙන සෙනියෙන බිම්බිසාරෙන දින්නං රාජදායං බ්‍රහ්මදෙය්‍යං, ඉමිනාපඞ්ගෙන න අරහති භවං කූටදන්තො සමණං ගොතමං දස්සනාය උපසඞ්කමිතුං. සමණොත්වෙව ගොතමො අරහති භවන්තං කූටදන්තං දස්සනාය උපසඞ්කමිතු’’න්ති.

आदरणीय कूटदन्त खाणुमत में निवास करते हैं, जो जनसमूह से भरा हुआ है, जहाँ घास, लकड़ी, जल और अन्न प्रचुर मात्रा में है, और जिसे मगधराज श्रेणिक बिम्बिसार ने राज-उपहार (ब्रह्मदेय) के रूप में प्रदान किया है। चूँकि आदरणीय कूटदन्त खाणुमत में निवास करते हैं, जो जनसमूह से भरा हुआ है, जहाँ घास, लकड़ी, जल और अन्न प्रचुर मात्रा में है, और जिसे मगधराज श्रेणिक बिम्बिसार ने राज-उपहार के रूप में प्रदान किया है, इस कारण से आदरणीय कूटदन्त को श्रमण गौतम के दर्शन के लिए जाना उचित नहीं है। श्रमण गौतम को ही आदरणीय कूटदन्त के दर्शन के लिए आना चाहिए।

බුද්ධගුණකථා

बुद्ध के गुणों की चर्चा

332. එවං වුත්තෙ කූටදන්තො බ්‍රාහ්මණො තෙ බ්‍රාහ්මණෙ එතදවොච –

३३२. ऐसा कहे जाने पर, कूटदन्त ब्राह्मण ने उन ब्राह्मणों से यह कहा—

‘‘තෙන [Pg.124] හි, භො, මමපි සුණාථ, යථා මයමෙව අරහාම තං භවන්තං ගොතමං දස්සනාය උපසඞ්කමිතුං, න ත්වෙව අරහති සො භවං ගොතමො අම්හාකං දස්සනාය උපසඞ්කමිතුං. සමණො ඛලු, භො, ගොතමො උභතො සුජාතො මාතිතො ච පිතිතො ච සංසුද්ධගහණිකො යාව සත්තමා පිතාමහයුගා අක්ඛිත්තො අනුපක්කුට්ඨො ජාතිවාදෙන. යම්පි, භො, සමණො ගොතමො උභතො සුජාතො මාතිතො ච පිතිතො ච සංසුද්ධගහණිකො යාව සත්තමා පිතාමහයුගා අක්ඛිත්තො අනුපක්කුට්ඨො ජාතිවාදෙන, ඉමිනාපඞ්ගෙන න අරහති සො භවං ගොතමො අම්හාකං දස්සනාය උපසඞ්කමිතුං. අථ ඛො මයමෙව අරහාම තං භවන්තං ගොතමං දස්සනාය උපසඞ්කමිතුං.

तो फिर, हे महानुभावों, मेरी बात भी सुनें कि क्यों हमें ही उन आदरणीय गौतम के दर्शन के लिए जाना चाहिए, और उन आदरणीय गौतम को हमारे दर्शन के लिए आना उचित नहीं है। हे महानुभावों, श्रमण गौतम माता और पिता दोनों ओर से सुजात (अच्छे कुल में उत्पन्न) हैं, सात पीढ़ियों तक उनकी वंश-परम्परा शुद्ध है, और जन्म के आधार पर उन पर कोई आक्षेप या निंदा नहीं की जा सकती। चूँकि श्रमण गौतम माता और पिता दोनों ओर से सुजात हैं, सात पीढ़ियों तक उनकी वंश-परम्परा शुद्ध है, और जन्म के आधार पर उन पर कोई आक्षेप या निंदा नहीं की जा सकती, इस कारण से उन आदरणीय गौतम को हमारे दर्शन के लिए आना उचित नहीं है। बल्कि हमें ही उन आदरणीय गौतम के दर्शन के लिए जाना चाहिए।

‘‘සමණො ඛලු, භො, ගොතමො මහන්තං ඤාතිසඞ්ඝං ඔහාය පබ්බජිතො…පෙ…

हे महानुभावों, श्रमण गौतम एक विशाल ज्ञात-समूह (बंधु-बांधवों) को त्यागकर प्रव्रजित हुए हैं...

‘‘සමණො ඛලු, භො, ගොතමො පහූතං හිරඤ්ඤසුවණ්ණං ඔහාය පබ්බජිතො භූමිගතඤ්ච වෙහාසට්ඨං ච…පෙ…

हे महानुभावों, श्रमण गौतम ने भूमि के भीतर गड़े हुए और भूमि के ऊपर स्थित प्रचुर स्वर्ण और रजत को त्यागकर प्रव्रज्या ग्रहण की है...

‘‘සමණො ඛලු, භො, ගොතමො දහරොව සමානො යුවා සුසුකාළකෙසො භද්‍රෙන යොබ්බනෙන සමන්නාගතො පඨමෙන වයසා අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතො…පෙ…

हे महानुभावों, श्रमण गौतम युवावस्था में ही, काले केशों से युक्त, उत्तम यौवन से संपन्न और प्रथम अवस्था में ही घर से बेघर होकर प्रव्रजित हुए हैं...

‘‘සමණො ඛලු, භො, ගොතමො අකාමකානං මාතාපිතූනං අස්සුමුඛානං රුදන්තානං කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා කාසායානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතො…පෙ…

हे महानुभावों, श्रमण गौतम ने अपने माता-पिता की अनिच्छा के बावजूद, जब वे अश्रुपूर्ण मुख से रो रहे थे, अपने केश और दाढ़ी मुँड़वाकर और काषाय वस्त्र धारण कर घर से बेघर होकर प्रव्रज्या ग्रहण की है...

‘‘සමණො ඛලු, භො, ගොතමො අභිරූපො දස්සනීයො පාසාදිකො පරමාය වණ්ණපොක්ඛරතාය සමන්නාගතො බ්‍රහ්මවණ්ණී බ්‍රහ්මවච්ඡසී අඛුද්දාවකාසො දස්සනාය …පෙ…

हे महानुभावों, श्रमण गौतम अत्यंत रूपवान, दर्शनीय, चित्त को प्रसन्न करने वाले, उत्तम वर्ण-सौन्दर्य से युक्त, ब्रह्म के समान वर्ण वाले और ब्रह्म के समान शरीर वाले हैं; उनका दर्शन अत्यंत भव्य है...

‘‘සමණො ඛලු, භො, ගොතමො සීලවා අරියසීලී කුසලසීලී කුසලසීලෙන සමන්නාගතො…පෙ…

हे महानुभावों, श्रमण गौतम शीलवान हैं, आर्य शील और कुशल शील से संपन्न हैं...

‘‘සමණො ඛලු, භො, ගොතමො කල්‍යාණවාචො කල්‍යාණවාක්කරණො පොරියා වාචාය සමන්නාගතො විස්සට්ඨාය අනෙලගලාය අත්ථස්ස විඤ්ඤාපනියා…පෙ…

हे महानुभावों, श्रमण गौतम कल्याणकारी वाणी बोलने वाले हैं, उनकी अभिव्यक्ति मधुर है, वे शिष्ट, स्पष्ट और अर्थ को समझाने वाली वाणी से युक्त हैं...

‘‘සමණො [Pg.125] ඛලු, භො, ගොතමො බහූනං ආචරියපාචරියො…පෙ…

हे महानुभावों, श्रमण गौतम बहुतों के आचार्यों के भी आचार्य हैं...

‘‘සමණො ඛලු, භො, ගොතමො ඛීණකාමරාගො විගතචාපල්ලො…පෙ…

हे महानुभावों, श्रमण गौतम की काम-वासना क्षीण हो चुकी है और वे चपलता से रहित हैं...

‘‘සමණො ඛලු, භො, ගොතමො කම්මවාදී කිරියවාදී අපාපපුරෙක්ඛාරො බ්‍රහ්මඤ්ඤාය පජාය…පෙ…

हे महानुभावों, श्रमण गौतम कर्मवादी और क्रियावादी हैं, वे ब्राह्मण प्रजा के प्रति निष्पाप और कल्याणकारी भावना रखते हैं...

‘‘සමණො ඛලු, භො, ගොතමො උච්චා කුලා පබ්බජිතො අසම්භින්නඛත්තියකුලා…පෙ…

हे महानुभावों, श्रमण गौतम उच्च कुल से प्रव्रजित हुए हैं, वे अक्षुण्ण क्षत्रिय कुल से निकले हैं...

‘‘සමණො ඛලු, භො, ගොතමො අඩ්ඪා කුලා පබ්බජිතො මහද්ධනා මහාභොගා…පෙ…

हे महानुभावों, श्रमण गौतम एक समृद्ध कुल से प्रव्रजित हुए हैं, जो महान धन और महान भोग-सामग्री से संपन्न था...

‘‘සමණං ඛලු, භො, ගොතමං තිරොරට්ඨා තිරොජනපදා පඤ්හං පුච්ඡිතුං ආගච්ඡන්ති…පෙ…

हे महानुभावों, श्रमण गौतम से प्रश्न पूछने के लिए लोग दूसरे राज्यों और जनपदों से आते हैं...

‘‘සමණං ඛලු, භො, ගොතමං අනෙකානි දෙවතාසහස්සානි පාණෙහි සරණං ගතානි…පෙ…

हे महानुभावों, श्रमण गौतम की शरण में हजारों देवताओं ने अपने प्राणों के साथ शरण ली है...

‘‘සමණං ඛලු, භො, ගොතමං එවං කල්‍යාණො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගතො – ‘ඉතිපි සො භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො විජ්ජාචරණසම්පන්නො සුගතො ලොකවිදූ අනුත්තරො පුරිසදම්මසාරථි සත්ථා දෙවමනුස්සානං බුද්ධො භගවා’ ති…පෙ…

हे महानुभावों, श्रमण गौतम का ऐसा कल्याणकारी यश फैला हुआ है—'वे भगवान अर्हत्, सम्यक सम्बुद्ध, विद्या और चरण से संपन्न, सुगत, लोकविद्, पुरुषों को वश में करने वाले अद्वितीय सारथि, देवों और मनुष्यों के शास्ता, बुद्ध और भगवान हैं'...

‘‘සමණො ඛලු, භො, ගොතමො ද්වත්තිංසමහාපුරිසලක්ඛණෙහි සමන්නාගතො…පෙ…

हे महानुभावों, श्रमण गौतम महापुरुष के बत्तीस लक्षणों से संपन्न हैं...

‘‘සමණො ඛලු, භො, ගොතමො එහිස්වාගතවාදී සඛිලො සම්මොදකො අබ්භාකුටිකො උත්තානමුඛො පුබ්බභාසී…පෙ…

हे महानुभावों, श्रमण गौतम 'आइए, आपका स्वागत है' कहने वाले, मृदुभाषी, मिलनसार, प्रसन्नमुख और बातचीत में पहल करने वाले हैं...

‘‘සමණො ඛලු, භො, ගොතමො චතුන්නං පරිසානං සක්කතො ගරුකතො මානිතො පූජිතො අපචිතො…පෙ…

हे महानुभावों, श्रमण गौतम चारों परिषदों द्वारा सत्कृत, गुरुत, मानित, पूजित और सम्मानित हैं...

‘‘සමණෙ ඛලු, භො, ගොතමෙ බහූ දෙවා ච මනුස්සා ච අභිප්පසන්නා…පෙ…

हे महानुभावों, श्रमण गौतम के प्रति बहुत से देव और मनुष्य अत्यंत श्रद्धा रखते हैं...

‘‘සමණො ඛලු, භො, ගොතමො යස්මිං ගාමෙ වා නිගමෙ වා පටිවසති න තස්මිං ගාමෙ වා නිගමෙ වා අමනුස්සා මනුස්සෙ විහෙඨෙන්ති…පෙ…

हे महानुभावों, श्रमण गौतम जिस किसी गाँव या कस्बे में निवास करते हैं, वहाँ अमनुष्य (यक्ष आदि) मनुष्यों को पीड़ित नहीं करते हैं...

‘‘සමණො ඛලු, භො, ගොතමො සඞ්ඝී ගණී ගණාචරියො පුථුතිත්ථකරානං අග්ගමක්ඛායති, යථා ඛො පන, භො, එතෙසං සමණබ්‍රාහ්මණානං යථා [Pg.126] වා තථා වා යසො සමුදාගච්ඡති, න හෙවං සමණස්ස ගොතමස්ස යසො සමුදාගතො. අථ ඛො අනුත්තරාය විජ්ජාචරණසම්පදාය සමණස්ස ගොතමස්ස යසො සමුදාගතො…පෙ…

हे महानुभावों, श्रमण गौतम संघ के स्वामी, गण के स्वामी और गणाचार्य हैं; उन्हें अनेक तीर्थंकरों में श्रेष्ठ कहा जाता है। हे महानुभावों, जैसे अन्य श्रमण-ब्राह्मणों का यश किसी न किसी कारण से फैलता है, श्रमण गौतम का यश वैसा नहीं है। बल्कि श्रमण गौतम का यश उनकी अनुपम विद्या और आचरण की पूर्णता (विद्याचरणसम्पदा) के कारण फैला है...

‘‘සමණං ඛලු, භො, ගොතමං රාජා මාගධො සෙනියො බිම්බිසාරො සපුත්තො සභරියො සපරිසො සාමච්චො පාණෙහි සරණං ගතො…පෙ…

हे महानुभावों, मगधराज श्रेणिक बिम्बिसार ने अपने पुत्र, पत्नी, परिषद और मंत्रियों के साथ श्रमण गौतम की शरण ली है...

‘‘සමණං ඛලු, භො, ගොතමං රාජා පසෙනදි කොසලො සපුත්තො සභරියො සපරිසො සාමච්චො පාණෙහි සරණං ගතො…පෙ…

हे महानुभावों, राजा प्रसेनजित कोसल ने अपने पुत्र, पत्नी, परिषद और मंत्रियों के साथ श्रमण गौतम की शरण ली है...

‘‘සමණං ඛලු, භො, ගොතමං බ්‍රාහ්මණො පොක්ඛරසාති සපුත්තො සභරියො සපරිසො සාමච්චො පාණෙහි සරණං ගතො…පෙ…

हे महानुभावों, ब्राह्मण पोक्खरसाति ने अपने पुत्र, पत्नी, परिषद और मंत्रियों के साथ श्रमण गौतम की शरण ली है...

‘‘සමණො ඛලු, භො, ගොතමො රඤ්ඤො මාගධස්ස සෙනියස්ස බිම්බිසාරස්ස සක්කතො ගරුකතො මානිතො පූජිතො අපචිතො…පෙ…

हे महानुभावों, श्रमण गौतम मगधराज श्रेणिक बिम्बिसार द्वारा सत्कृत, गुरुत, मानित, पूजित और सम्मानित हैं...

‘‘සමණො ඛලු, භො, ගොතමො රඤ්ඤො පසෙනදිස්ස කොසලස්ස සක්කතො ගරුකතො මානිතො පූජිතො අපචිතො…පෙ…

"हे महानुभावों! श्रमण गौतम वास्तव में कोसल के राजा प्रसेनजित द्वारा सत्कृत, गौरवान्वित, मानित, पूजित और सम्मानित हैं।"

‘‘සමණො ඛලු, භො, ගොතමො බ්‍රාහ්මණස්ස පොක්ඛරසාතිස්ස සක්කතො ගරුකතො මානිතො පූජිතො අපචිතො…පෙ…

"हे महानुभावों! श्रमण गौतम वास्तव में ब्राह्मण पोक्खरसाति द्वारा सत्कृत, गौरवान्वित, मानित, पूजित और सम्मानित हैं।"

‘‘සමණො ඛලු, භො, ගොතමො ඛාණුමතං අනුප්පත්තො ඛාණුමතෙ විහරති අම්බලට්ඨිකායං. යෙ ඛො පන, භො, කෙචි සමණා වා බ්‍රාහ්මණා වා අම්හාකං ගාමඛෙත්තං ආගච්ඡන්ති, අතිථී නො තෙ හොන්ති. අතිථී ඛො පනම්හෙහි සක්කාතබ්බා ගරුකාතබ්බා මානෙතබ්බා පූජෙතබ්බා අපචෙතබ්බා. යම්පි, භො, සමණො ගොතමො ඛාණුමතං අනුප්පත්තො ඛාණුමතෙ විහරති අම්බලට්ඨිකායං, අතිථිම්හාකං සමණො ගොතමො. අතිථි ඛො පනම්හෙහි සක්කාතබ්බො ගරුකාතබ්බො මානෙතබ්බො පූජෙතබ්බො අපචෙතබ්බො. ඉමිනාපඞ්ගෙන නාරහති සො භවං ගොතමො අම්හාකං දස්සනාය උපසඞ්කමිතුං. අථ ඛො මයමෙව අරහාම තං භවන්තං ගොතමං දස්සනාය උපසඞ්කමිතුං. එත්තකෙ ඛො අහං, භො, තස්ස භොතො ගොතමස්ස වණ්ණෙ පරියාපුණාමි, නො ච ඛො සො භවං ගොතමො එත්තකවණ්ණො. අපරිමාණවණ්ණො හි සො භවං ගොතමො’’ති.

"हे महानुभावों! श्रमण गौतम खाणुमत पहुँचे हैं और खाणुमत के अम्बलट्ठिका (आम्रवन) में विहार कर रहे हैं। हे महानुभावों! जो कोई भी श्रमण या ब्राह्मण हमारे ग्राम-क्षेत्र में आते हैं, वे हमारे अतिथि होते हैं। अतिथियों का हमें सत्कार, गौरव, मान, पूजन और सम्मान करना चाहिए। चूँकि श्रमण गौतम खाणुमत पहुँचे हैं और खाणुमत के अम्बलट्ठिका में विहार कर रहे हैं, इसलिए श्रमण गौतम हमारे अतिथि हैं। अतिथियों का हमें सत्कार, गौरव, मान, पूजन और सम्मान करना चाहिए। इस कारण से भी वह आयुष्मान गौतम हमारे दर्शन के लिए आने के योग्य नहीं हैं, बल्कि हम ही उस आयुष्मान गौतम के दर्शन के लिए जाने के योग्य हैं। हे महानुभावों! मैं उस आयुष्मान गौतम के इतने ही गुणों को जानता हूँ, किन्तु वह आयुष्मान गौतम केवल इतने ही गुणों वाले नहीं हैं। वह आयुष्मान गौतम वास्तव में अपरिमित गुणों वाले हैं।"

333. එවං [Pg.127] වුත්තෙ, තෙ බ්‍රාහ්මණා කූටදන්තං බ්‍රාහ්මණං එතදවොචුං – ‘‘යථා ඛො භවං කූටදන්තො සමණස්ස ගොතමස්ස වණ්ණෙ භාසති, ඉතො චෙපි සො භවං ගොතමො යොජනසතෙ විහරති, අලමෙව සද්ධෙන කුලපුත්තෙන දස්සනාය උපසඞ්කමිතුං අපි පුටොසෙනා’’ති. ‘‘තෙන හි, භො, සබ්බෙව මයං සමණං ගොතමං දස්සනාය උපසඞ්කමිස්සාමා’’ති.

३३३. ऐसा कहे जाने पर, उन ब्राह्मणों ने कूटदन्त ब्राह्मण से यह कहा— "जैसा आयुष्मान कूटदन्त श्रमण गौतम के गुणों का बखान कर रहे हैं, उसके अनुसार यदि वह आयुष्मान गौतम यहाँ से सौ योजन दूर भी विहार कर रहे हों, तो भी एक श्रद्धालु कुलपुत्र के लिए पाथेय (रास्ते का भोजन) लेकर भी उनके दर्शन के लिए जाना उचित ही है। तो फिर, हे महानुभावों! हम सभी श्रमण गौतम के दर्शन के लिए चलेंगे।"

මහාවිජිතරාජයඤ්ඤකථා

राजा महाविजित के यज्ञ की कथा

334. අථ ඛො කූටදන්තො බ්‍රාහ්මණො මහතා බ්‍රාහ්මණගණෙන සද්ධිං යෙන අම්බලට්ඨිකා යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි, උපසඞ්කමිත්වා භගවතා සද්ධිං සම්මොදි. සම්මොදනීයං කථං සාරණීයං වීතිසාරෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. ඛාණුමතකාපි ඛො බ්‍රාහ්මණගහපතිකා අප්පෙකච්චෙ භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු; අප්පෙකච්චෙ භගවතා සද්ධිං සම්මොදිංසු, සම්මොදනීයං කථං සාරණීයං වීතිසාරෙත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු; අප්පෙකච්චෙ යෙන භගවා තෙනඤ්ජලිං පණාමෙත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු; අප්පෙකච්චෙ නාමගොත්තං සාවෙත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු; අප්පෙකච්චෙ තුණ්හීභූතා එකමන්තං නිසීදිංසු.

३३४. तब कूटदन्त ब्राह्मण ब्राह्मणों के एक बड़े समूह के साथ जहाँ अम्बलट्ठिका थी और जहाँ भगवान थे, वहाँ पहुँचा। पहुँचकर उसने भगवान के साथ कुशल-क्षेम पूछा। प्रसन्नतापूर्ण और स्मरणीय बातें करके वह एक ओर बैठ गया। खाणुमत के ब्राह्मण और गृहपति भी, कुछ भगवान को अभिवादन करके एक ओर बैठ गए; कुछ भगवान के साथ कुशल-क्षेम पूछकर और प्रसन्नतापूर्ण एवं स्मरणीय बातें करके एक ओर बैठ गए; कुछ जहाँ भगवान थे वहाँ हाथ जोड़कर एक ओर बैठ गए; कुछ अपना नाम और गोत्र सुनाकर एक ओर बैठ गए; और कुछ मौन रहकर एक ओर बैठ गए।

335. එකමන්තං නිසින්නො ඛො කූටදන්තො බ්‍රාහ්මණො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘සුතං මෙතං, භො ගොතම – ‘සමණො ගොතමො තිවිධං යඤ්ඤසම්පදං සොළසපරික්ඛාරං ජානාතී’ති. න ඛො පනාහං ජානාමි තිවිධං යඤ්ඤසම්පදං සොළසපරික්ඛාරං. ඉච්ඡාමි චාහං මහායඤ්ඤං යජිතුං. සාධු මෙ භවං ගොතමො තිවිධං යඤ්ඤසම්පදං සොළසපරික්ඛාරං දෙසෙතූ’’ති.

३३५. एक ओर बैठे हुए कूटदन्त ब्राह्मण ने भगवान से यह कहा— "हे गौतम! मैंने ऐसा सुना है कि— 'श्रमण गौतम तीन प्रकार की यज्ञ-सम्पदा और सोलह प्रकार के यज्ञ-उपकरणों को जानते हैं।' किन्तु मैं उन तीन प्रकार की यज्ञ-सम्पदा और सोलह प्रकार के यज्ञ-उपकरणों को नहीं जानता हूँ। मैं एक महायज्ञ करना चाहता हूँ। अच्छा हो यदि आयुष्मान गौतम मुझे उन तीन प्रकार की यज्ञ-सम्पदा और सोलह प्रकार के यज्ञ-उपकरणों का उपदेश दें।"

336. ‘‘තෙන හි, බ්‍රාහ්මණ, සුණාහි සාධුකං මනසිකරොහි, භාසිස්සාමී’’ති. ‘‘එවං, භො’’ති ඛො කූටදන්තො බ්‍රාහ්මණො භගවතො පච්චස්සොසි. භගවා එතදවොච – ‘‘භූතපුබ්බං, බ්‍රාහ්මණ, රාජා මහාවිජිතො නාම අහොසි අඩ්ඪො මහද්ධනො මහාභොගො පහූතජාතරූපරජතො පහූතවිත්තූපකරණො පහූතධනධඤ්ඤො පරිපුණ්ණකොසකොට්ඨාගාරො. අථ ඛො, බ්‍රාහ්මණ, රඤ්ඤො මහාවිජිතස්ස රහොගතස්ස පටිසල්ලීනස්ස එවං චෙතසො පරිවිතක්කො උදපාදි – ‘අධිගතා ඛො මෙ විපුලා මානුසකා භොගා, මහන්තං පථවිමණ්ඩලං අභිවිජිය අජ්ඣාවසාමි[Pg.128], යංනූනාහං මහායඤ්ඤං යජෙය්‍යං, යං මම අස්ස දීඝරත්තං හිතාය සුඛායා’ති.

३३६. "तो फिर ब्राह्मण! सुनो, ध्यान से मनन करो, मैं कहूँगा।" "जी हाँ, महोदय" कहकर कूटदन्त ब्राह्मण ने भगवान को उत्तर दिया। भगवान ने यह कहा— "ब्राह्मण! प्राचीन काल में महाविजित नाम का एक राजा था, जो समृद्ध, महाधनी, महाभोगी, प्रचुर स्वर्ण-रजत वाला, प्रचुर सुख-साधनों वाला, प्रचुर धन-धान्य वाला और परिपूर्ण कोष एवं कोष्ठागार वाला था। तब, ब्राह्मण! एकान्त में ध्यानमग्न राजा महाविजित के मन में ऐसा विचार उत्पन्न हुआ— 'मुझे प्रचुर मानवीय भोग प्राप्त हुए हैं, मैं विशाल पृथ्वी मण्डल को जीतकर उस पर शासन कर रहा हूँ। क्यों न मैं एक ऐसा महायज्ञ करूँ जो दीर्घकाल तक मेरे हित और सुख के लिए हो।'"

337. ‘‘අථ ඛො, බ්‍රාහ්මණ, රාජා මහාවිජිතො පුරොහිතං බ්‍රාහ්මණං ආමන්තෙත්වා එතදවොච – ‘ඉධ මය්හං, බ්‍රාහ්මණ, රහොගතස්ස පටිසල්ලීනස්ස එවං චෙතසො පරිවිතක්කො උදපාදි – අධිගතා ඛො මෙ විපුලා මානුසකා භොගා, මහන්තං පථවිමණ්ඩලං අභිවිජිය අජ්ඣාවසාමි. යංනූනාහං මහායඤ්ඤං යජෙය්‍යං යං මම අස්ස දීඝරත්තං හිතාය සුඛායා’ති. ඉච්ඡාමහං, බ්‍රාහ්මණ, මහායඤ්ඤං යජිතුං. අනුසාසතු මං භවං යං මම අස්ස දීඝරත්තං හිතාය සුඛායා’’’ති.

३३७. "तब, ब्राह्मण! राजा महाविजित ने अपने पुरोहित ब्राह्मण को बुलाकर यह कहा— 'यहाँ, ब्राह्मण! एकान्त में ध्यानमग्न मेरे मन में ऐसा विचार उत्पन्न हुआ है— मुझे प्रचुर मानवीय भोग प्राप्त हुए हैं, मैं विशाल पृथ्वी मण्डल को जीतकर उस पर शासन कर रहा हूँ। क्यों न मैं एक ऐसा महायज्ञ करूँ जो दीर्घकाल तक मेरे हित और सुख के लिए हो। ब्राह्मण! मैं महायज्ञ करना चाहता हूँ। आप मुझे इसके लिए निर्देशित करें, जो दीर्घकाल तक मेरे हित और सुख के लिए हो।'"

338. ‘‘එවං වුත්තෙ, බ්‍රාහ්මණ, පුරොහිතො බ්‍රාහ්මණො රාජානං මහාවිජිතං එතදවොච – ‘භොතො ඛො රඤ්ඤො ජනපදො සකණ්ටකො සඋප්පීළො, ගාමඝාතාපි දිස්සන්ති, නිගමඝාතාපි දිස්සන්ති, නගරඝාතාපි දිස්සන්ති, පන්ථදුහනාපි දිස්සන්ති. භවං ඛො පන රාජා එවං සකණ්ටකෙ ජනපදෙ සඋප්පීළෙ බලිමුද්ධරෙය්‍ය, අකිච්චකාරී අස්ස තෙන භවං රාජා. සියා ඛො පන භොතො රඤ්ඤො එවමස්ස – ‘‘අහමෙතං දස්සුඛීලං වධෙන වා බන්ධෙන වා ජානියා වා ගරහාය වා පබ්බාජනාය වා සමූහනිස්සාමී’’ති, න ඛො පනෙතස්ස දස්සුඛීලස්ස එවං සම්මා සමුග්ඝාතො හොති. යෙ තෙ හතාවසෙසකා භවිස්සන්ති, තෙ පච්ඡා රඤ්ඤො ජනපදං විහෙඨෙස්සන්ති. අපි ච ඛො ඉදං සංවිධානං ආගම්ම එවමෙතස්ස දස්සුඛීලස්ස සම්මා සමුග්ඝාතො හොති. තෙන හි භවං රාජා යෙ භොතො රඤ්ඤො ජනපදෙ උස්සහන්ති කසිගොරක්ඛෙ, තෙසං භවං රාජා බීජභත්තං අනුප්පදෙතු. යෙ භොතො රඤ්ඤො ජනපදෙ උස්සහන්ති වාණිජ්ජාය, තෙසං භවං රාජා පාභතං අනුප්පදෙතු. යෙ භොතො රඤ්ඤො ජනපදෙ උස්සහන්ති රාජපොරිසෙ, තෙසං භවං රාජා භත්තවෙතනං පකප්පෙතු. තෙ ච මනුස්සා සකම්මපසුතා රඤ්ඤො ජනපදං න විහෙඨෙස්සන්ති; මහා ච රඤ්ඤො රාසිකො භවිස්සති. ඛෙමට්ඨිතා ජනපදා අකණ්ටකා අනුප්පීළා. මනුස්සා මුදා මොදමානා උරෙ පුත්තෙ නච්චෙන්තා අපාරුතඝරා මඤ්ඤෙ විහරිස්සන්තී’ති. ‘එවං, භො’ති ඛො, බ්‍රාහ්මණ, රාජා මහාවිජිතො පුරොහිතස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස පටිස්සුත්වා යෙ රඤ්ඤො ජනපදෙ උස්සහිංසු කසිගොරක්ඛෙ, තෙසං රාජා මහාවිජිතො බීජභත්තං අනුප්පදාසි. යෙ [Pg.129] ච රඤ්ඤො ජනපදෙ උස්සහිංසු වාණිජ්ජාය, තෙසං රාජා මහාවිජිතො පාභතං අනුප්පදාසි. යෙ ච රඤ්ඤො ජනපදෙ උස්සහිංසු රාජපොරිසෙ, තෙසං රාජා මහාවිජිතො භත්තවෙතනං පකප්පෙසි. තෙ ච මනුස්සා සකම්මපසුතා රඤ්ඤො ජනපදං න විහෙඨිංසු, මහා ච රඤ්ඤො රාසිකො අහොසි. ඛෙමට්ඨිතා ජනපදා අකණ්ටකා අනුප්පීළා මනුස්සා මුදා මොදමානා උරෙ පුත්තෙ නච්චෙන්තා අපාරුතඝරා මඤ්ඤෙ විහරිංසු. අථ ඛො, බ්‍රාහ්මණ, රාජා මහාවිජිතො පුරොහිතං බ්‍රාහ්මණං ආමන්තෙත්වා එතදවොච – ‘සමූහතො ඛො මෙ භොතො දස්සුඛීලො, භොතො සංවිධානං ආගම්ම මහා ච මෙ රාසිකො. ඛෙමට්ඨිතා ජනපදා අකණ්ටකා අනුප්පීළා මනුස්සා මුදා මොදමානා උරෙ පුත්තෙ නච්චෙන්තා අපාරුතඝරා මඤ්ඤෙ විහරන්ති. ඉච්ඡාමහං බ්‍රාහ්මණ මහායඤ්ඤං යජිතුං. අනුසාසතු මං භවං යං මම අස්ස දීඝරත්තං හිතාය සුඛායා’ති.

३३८. हे ब्राह्मण! ऐसा कहे जाने पर, पुरोहित ब्राह्मण ने राजा महाविजित से यह कहा— 'महाराज का जनपद चोर-रूपी कांटों से भरा है और उपद्रवों से ग्रस्त है; गाँवों की लूट, कस्बों की लूट, नगरों की लूट और रास्तों पर डकैती देखी जा रही है। यदि महाराज ऐसे कांटों और उपद्रवों से भरे जनपद में कर (टैक्स) वसूल करेंगे, तो महाराज अनुचित कार्य करने वाले होंगे। महाराज को ऐसा विचार आ सकता है— "मैं इस चोर-रूपी कांटे को वध, बंधन, दंड (धन की हानि), निंदा या निर्वासन द्वारा समूल नष्ट कर दूँगा", परंतु इस चोर-रूपी कांटे का इस प्रकार पूरी तरह उन्मूलन नहीं होता। जो (चोर) वध आदि से बच जाएँगे, वे बाद में राजा के जनपद को सताएंगे। अपितु, इस (निम्नलिखित) योजना को अपनाकर ही इस चोर-रूपी कांटे का सम्यक उन्मूलन होता है। इसलिए महाराज, आपके जनपद में जो लोग कृषि और गोपालन में लगे हैं, उन्हें महाराज बीज और भोजन (साधन) प्रदान करें। जो आपके जनपद में व्यापार में लगे हैं, उन्हें महाराज पूंजी (मूलधन) प्रदान करें। जो आपके जनपद में राजसेवा में लगे हैं, उन्हें महाराज भोजन और वेतन की व्यवस्था करें। तब वे मनुष्य अपने-अपने कार्यों में व्यस्त रहकर राजा के जनपद को नहीं सताएंगे; और राजा का कोष भी विशाल हो जाएगा। जनपद सुरक्षित, निष्कंटक और उपद्रव-रहित हो जाएंगे। लोग प्रसन्न और आनंदित होकर, अपने बच्चों को छाती पर नचाते हुए, मानो खुले घरों में (बिना डर के) निवास करेंगे।' 'बहुत अच्छा' कहकर, हे ब्राह्मण, राजा महाविजित ने पुरोहित ब्राह्मण की बात मान ली और जो राजा के जनपद में कृषि और गोपालन में लगे थे, उन्हें राजा महाविजित ने बीज और भोजन प्रदान किया। जो व्यापार में लगे थे, उन्हें पूंजी प्रदान की। जो राजसेवा में लगे थे, उन्हें भोजन और वेतन की व्यवस्था की। वे मनुष्य अपने-अपने कार्यों में व्यस्त रहकर राजा के जनपद को नहीं सताने लगे, और राजा का कोष विशाल हो गया। जनपद सुरक्षित, निष्कंटक और उपद्रव-रहित हो गए; लोग प्रसन्न और आनंदित होकर, अपने बच्चों को छाती पर नचाते हुए, मानो खुले घरों में निवास करने लगे। तब, हे ब्राह्मण, राजा महाविजित ने पुरोहित ब्राह्मण को बुलाकर यह कहा— 'हे महानुभाव! मेरा वह चोर-रूपी कांटा समूल नष्ट हो गया है; आपकी योजना के कारण मेरा कोष विशाल हो गया है। जनपद सुरक्षित, निष्कंटक और उपद्रव-रहित हैं; लोग प्रसन्न और आनंदित होकर, अपने बच्चों को छाती पर नचाते हुए, मानो खुले घरों में निवास कर रहे हैं। हे ब्राह्मण! मैं अब महायज्ञ करना चाहता हूँ। आप मुझे इसके लिए निर्देशित करें, जो मेरे लिए दीर्घकाल तक हित और सुख का कारण हो।'

චතුපරික්ඛාරං

चार परिष्कार (यज्ञ के चार सहायक अंग)

339. ‘‘තෙන හි භවං රාජා යෙ භොතො රඤ්ඤො ජනපදෙ ඛත්තියා ආනුයන්තා නෙගමා චෙව ජානපදා ච තෙ භවං රාජා ආමන්තයතං – ‘ඉච්ඡාමහං, භො, මහායඤ්ඤං යජිතුං, අනුජානන්තු මෙ භවන්තො යං මම අස්ස දීඝරත්තං හිතාය සුඛායා’ති. යෙ භොතො රඤ්ඤො ජනපදෙ අමච්චා පාරිසජ්ජා නෙගමා චෙව ජානපදා ච…පෙ… බ්‍රාහ්මණමහාසාලා නෙගමා චෙව ජානපදා ච…පෙ… ගහපතිනෙචයිකා නෙගමා චෙව ජානපදා ච, තෙ භවං රාජා ආමන්තයතං – ‘ඉච්ඡාමහං, භො, මහායඤ්ඤං යජිතුං, අනුජානන්තු මෙ භවන්තො යං මම අස්ස දීඝරත්තං හිතාය සුඛායා’ති. ‘එවං, භො’ති ඛො, බ්‍රාහ්මණ, රාජා මහාවිජිතො පුරොහිතස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස පටිස්සුත්වා යෙ රඤ්ඤො ජනපදෙ ඛත්තියා ආනුයන්තා නෙගමා චෙව ජානපදා ච, තෙ රාජා මහාවිජිතො ආමන්තෙසි – ‘ඉච්ඡාමහං, භො, මහායඤ්ඤං යජිතුං, අනුජානන්තු මෙ භවන්තො යං මම අස්ස දීඝරත්තං හිතාය සුඛායා’’ති. ‘යජතං භවං රාජා යඤ්ඤං, යඤ්ඤකාලො මහාරාජා’ති. යෙ රඤ්ඤො ජනපදෙ අමච්චා පාරිසජ්ජා නෙගමා චෙව ජානපදා ච…පෙ… බ්‍රාහ්මණමහාසාලා නෙගමා චෙව ජානපදා ච…පෙ… ගහපතිනෙචයිකා නෙගමා චෙව ජානපදා ච, තෙ රාජා මහාවිජිතො ආමන්තෙසි – ‘ඉච්ඡාමහං, භො[Pg.130], මහායඤ්ඤං යජිතුං. අනුජානන්තු මෙ භවන්තො යං මම අස්ස දීඝරත්තං හිතාය සුඛායා’ති. ‘යජතං භවං රාජා යඤ්ඤං, යඤ්ඤකාලො මහාරාජා’ති. ඉතිමෙ චත්තාරො අනුමතිපක්ඛා තස්සෙව යඤ්ඤස්ස පරික්ඛාරා භවන්ති.

३३९. ‘‘इसलिए महाराज, आपके जनपद में जो अधीनस्थ क्षत्रिय, नगरवासी और जनपदवासी हैं, उन्हें महाराज आमंत्रित करें (और कहें)— 'महानुभावों! मैं महायज्ञ करना चाहता हूँ, आप मुझे अनुमति दें, जो मेरे लिए दीर्घकाल तक हित और सुख का कारण हो।' आपके जनपद में जो मंत्री, सभासद, नगरवासी और जनपदवासी हैं... (वही)... जो महाशाल ब्राह्मण, नगरवासी और जनपदवासी हैं... (वही)... जो धनी गृहपति, नगरवासी और जनपदवासी हैं, उन्हें महाराज आमंत्रित करें (और कहें)— 'महानुभावों! मैं महायज्ञ करना चाहता हूँ, आप मुझे अनुमति दें, जो मेरे लिए दीर्घकाल तक हित और सुख का कारण हो।' 'बहुत अच्छा' कहकर, हे ब्राह्मण, राजा महाविजित ने पुरोहित ब्राह्मण की बात स्वीकार की और राजा के जनपद में जो अधीनस्थ क्षत्रिय, नगरवासी और जनपदवासी थे, उन्हें राजा महाविजित ने आमंत्रित किया— 'महानुभावों! मैं महायज्ञ करना चाहता हूँ, आप मुझे अनुमति दें, जो मेरे लिए दीर्घकाल तक हित और सुख का कारण हो।' (उन्होंने उत्तर दिया)— 'महाराज! आप यज्ञ करें; महाराज, यज्ञ का समय आ गया है।' राजा के जनपद में जो मंत्री, सभासद, नगरवासी और जनपदवासी थे... जो महाशाल ब्राह्मण थे... जो धनी गृहपति थे, उन्हें राजा महाविजित ने आमंत्रित किया— 'महानुभावों! मैं महायज्ञ करना चाहता हूँ। आप मुझे अनुमति दें, जो मेरे लिए दीर्घकाल तक हित और सुख का कारण हो।' (उन्होंने उत्तर दिया)— 'महाराज! आप यज्ञ करें; महाराज, यज्ञ का समय आ गया है।' इस प्रकार, ये चार अनुमति देने वाले पक्ष उस यज्ञ के परिष्कार (सहायक अंग) होते हैं।

අට්ඨ පරික්ඛාරා

आठ परिष्कार (यज्ञ के आठ सहायक अंग)

340. ‘‘රාජා මහාවිජිතො අට්ඨහඞ්ගෙහි සමන්නාගතො, උභතො සුජාතො මාතිතො ච පිතිතො ච සංසුද්ධගහණිකො යාව සත්තමා පිතාමහයුගා අක්ඛිත්තො අනුපක්කුට්ඨො ජාතිවාදෙන අභිරූපො දස්සනීයො පාසාදිකො පරමාය වණ්ණපොක්ඛරතාය සමන්නාගතො බ්‍රහ්මවණ්ණී බ්‍රහ්මවච්ඡසී අඛුද්දාවකාසො දස්සනාය; අඩ්ඪො මහද්ධනො මහාභොගො පහූතජාතරූපරජතො පහූතවිත්තූපකරණො පහූතධනධඤ්ඤො පරිපුණ්ණකොසකොට්ඨාගාරො; බලවා චතුරඞ්ගිනියා සෙනාය සමන්නාගතො අස්සවාය ඔවාදපටිකරාය සහති මඤ්ඤෙ පච්චත්ථිකෙ යසසා; සද්ධො දායකො දානපති අනාවටද්වාරො සමණබ්‍රාහ්මණකපණද්ධිකවණිබ්බකයාචකානං ඔපානභූතො පුඤ්ඤානි කරොති; බහුස්සුතො තස්ස තස්ස සුතජාතස්ස, තස්ස තස්සෙව ඛො පන භාසිතස්ස අත්ථං ජානාති ‘අයං ඉමස්ස භාසිතස්ස අත්ථො අයං ඉමස්ස භාසිතස්ස අත්ථො’ති; පණ්ඩිතො, වියත්තො, මෙධාවී, පටිබලො, අතීතානාගතපච්චුප්පන්නෙ අත්ථෙ චින්තෙතුං. රාජා මහාවිජිතො ඉමෙහි අට්ඨහඞ්ගෙහි සමන්නාගතො. ඉති ඉමානිපි අට්ඨඞ්ගානි තස්සෙව යඤ්ඤස්ස පරික්ඛාරා භවන්ති.

३४०. राजा महाविजित आठ अंगों से संपन्न थे। वे माता और पिता दोनों ओर से सुजात (उत्तम कुल में उत्पन्न) थे, सातवीं पीढ़ी तक उनकी वंशावली शुद्ध थी, और जाति के आधार पर उन पर कोई आक्षेप या निंदा नहीं की जा सकती थी। वे अत्यंत रूपवान, दर्शनीय, चित्त को प्रसन्न करने वाले और श्रेष्ठ वर्ण-सौन्दर्य से युक्त थे; उनका वर्ण और शरीर ब्रह्मा के समान तेजस्वी और भव्य था। वे समृद्ध, महाधनी और महाभोगी थे; उनके पास प्रचुर स्वर्ण-रजत, बहुत से उपकरण, धन-धान्य और परिपूर्ण कोष एवं कोष्ठागार थे। वे चतुरंगिणी सेना से संपन्न और बलवान थे, जो उनकी आज्ञाकारी और अनुशासन का पालन करने वाली थी; वे अपने यश से शत्रुओं को पराजित करने वाले थे। वे श्रद्धालु, दायक और दानपति थे, उनके द्वार सबके लिए खुले थे; वे श्रमणों, ब्राह्मणों, निर्धनों, पथिकों, याचकों और भिखारियों के लिए जलाशय के समान थे और पुण्य कर्म करते थे। वे बहुश्रुत थे और जो कुछ उन्होंने सुना था, उसके अर्थ को जानते थे कि 'इस कथन का यह अर्थ है, उस कथन का वह अर्थ है'। वे पंडित, चतुर, मेधावी और अतीत, अनागत एवं वर्तमान के विषयों पर विचार करने में समर्थ थे। राजा महाविजित इन आठ अंगों से संपन्न थे। इस प्रकार ये आठ अंग भी उस यज्ञ के परिष्कार (सहायक सामग्री) होते हैं।

චතුපරික්ඛාරං

चार परिष्कार

341. ‘‘පුරොහිතො බ්‍රාහ්මණො චතුහඞ්ගෙහි සමන්නාගතො. උභතො සුජාතො මාතිතො ච පිතිතො ච සංසුද්ධගහණිකො යාව සත්තමා පිතාමහයුගා අක්ඛිත්තො අනුපක්කුට්ඨො ජාතිවාදෙන; අජ්ඣායකො මන්තධරො තිණ්ණං වෙදානං පාරගූ සනිඝණ්ඩුකෙටුභානං සාක්ඛරප්පභෙදානං ඉතිහාසපඤ්චමානං පදකො වෙය්‍යාකරණො ලොකායතමහාපුරිසලක්ඛණෙසු අනවයො; සීලවා වුද්ධසීලී වුද්ධසීලෙන [Pg.131] සමන්නාගතො; පණ්ඩිතො වියත්තො මෙධාවී පඨමො වා දුතියො වා සුජං පග්ගණ්හන්තානං. පුරොහිතො බ්‍රාහ්මණො ඉමෙහි චතූහඞ්ගෙහි සමන්නාගතො. ඉති ඉමානි චත්තාරි අඞ්ගානි තස්සෙව යඤ්ඤස්ස පරික්ඛාරා භවන්ති.

३४१. पुरोहित ब्राह्मण चार अंगों से संपन्न थे। वे माता और पिता दोनों ओर से सुजात थे, सातवीं पीढ़ी तक उनकी वंशावली शुद्ध थी, और जाति के आधार पर उन पर कोई आक्षेप या निंदा नहीं की जा सकती थी। वे वेदों के अध्येता, मंत्रों के धारक और निघण्टु, केटुभ, अक्षर-प्रभेद तथा पाँचवें इतिहास सहित तीनों वेदों के पारगामी थे; वे पद-पाठ के ज्ञाता, व्याकरण के विद्वान और लोकायत एवं महापुरुष लक्षणों के शास्त्र में निपुण थे। वे शीलवान थे और विकसित शील से युक्त थे। वे पंडित, चतुर और मेधावी थे; यज्ञ-पात्र (स्रुवा) ग्रहण करने वालों में वे प्रथम या द्वितीय थे। पुरोहित ब्राह्मण इन चार अंगों से संपन्न थे। इस प्रकार ये चार अंग भी उस यज्ञ के परिष्कार होते हैं।

තිස්සො විධා

तीन प्रकार

342. ‘‘අථ ඛො, බ්‍රාහ්මණ, පුරොහිතො බ්‍රාහ්මණො රඤ්ඤො මහාවිජිතස්ස පුබ්බෙව යඤ්ඤා තිස්සො විධා දෙසෙසි. සියා ඛො පන භොතො රඤ්ඤො මහායඤ්ඤං යිට්ඨුකාමස්ස කොචිදෙව විප්පටිසාරො – ‘මහා වත මෙ භොගක්ඛන්ධො විගච්ඡිස්සතී’ති, සො භොතා රඤ්ඤා විප්පටිසාරො න කරණීයො. සියා ඛො පන භොතො රඤ්ඤො මහායඤ්ඤං යජමානස්ස කොචිදෙව විප්පටිසාරො – ‘මහා වත මෙ භොගක්ඛන්ධො විගච්ඡතී’ති, සො භොතා රඤ්ඤා විප්පටිසාරො න කරණීයො. සියා ඛො පන භොතො රඤ්ඤො මහායඤ්ඤං යිට්ඨස්ස කොචිදෙව විප්පටිසාරො – ‘මහා වත මෙ භොගක්ඛන්ධො විගතො’ති, සො භොතා රඤ්ඤා විප්පටිසාරො න කරණීයො’’ති. ඉමා ඛො, බ්‍රාහ්මණ, පුරොහිතො බ්‍රාහ්මණො රඤ්ඤො මහාවිජිතස්ස පුබ්බෙව යඤ්ඤා තිස්සො විධා දෙසෙසි.

३४२. तब, हे ब्राह्मण! पुरोहित ब्राह्मण ने राजा महाविजित को यज्ञ से पूर्व ही तीन प्रकार की मानसिक अवस्थाओं का उपदेश दिया— 'महायज्ञ करने के इच्छुक आप राजा के मन में कदाचित् ऐसा अनुताप (पछतावा) हो सकता है कि— मेरा महान भोग-समूह नष्ट हो जाएगा; आप राजा को ऐसा अनुताप नहीं करना चाहिए। महायज्ञ करते समय आप राजा के मन में कदाचित् ऐसा अनुताप हो सकता है कि— मेरा महान भोग-समूह नष्ट हो रहा है; आप राजा को ऐसा अनुताप नहीं करना चाहिए। महायज्ञ कर लेने के बाद आप राजा के मन में कदाचित् ऐसा अनुताप हो सकता है कि— मेरा महान भोग-समूह नष्ट हो गया; आप राजा को ऐसा अनुताप नहीं करना चाहिए।' हे ब्राह्मण! पुरोहित ब्राह्मण ने राजा महाविजित को यज्ञ से पूर्व ही इन तीन प्रकारों का उपदेश दिया।

දස ආකාරා

दस आकार

343. ‘‘අථ ඛො, බ්‍රාහ්මණ, පුරොහිතො බ්‍රාහ්මණො රඤ්ඤො මහාවිජිතස්ස පුබ්බෙව යඤ්ඤා දසහාකාරෙහි පටිග්ගාහකෙසු විප්පටිසාරං පටිවිනෙසි. ‘ආගමිස්සන්ති ඛො භොතො යඤ්ඤං පාණාතිපාතිනොපි පාණාතිපාතා පටිවිරතාපි. යෙ තත්ථ පාණාතිපාතිනො, තෙසඤ්ඤෙව තෙන. යෙ තත්ථ පාණාතිපාතා පටිවිරතා, තෙ ආරබ්භ යජතං භවං, සජ්ජතං භවං, මොදතං භවං, චිත්තමෙව භවං අන්තරං පසාදෙතු. ආගමිස්සන්ති ඛො භොතො යඤ්ඤං අදින්නාදායිනොපි අදින්නාදානා පටිවිරතාපි…පෙ… කාමෙසු මිච්ඡාචාරිනොපි කාමෙසුමිච්ඡාචාරා පටිවිරතාපි… මුසාවාදිනොපි මුසාවාදා පටිවිරතාපි… පිසුණවාචිනොපි පිසුණාය වාචාය පටිවිරතාපි… ඵරුසවාචිනොපි ඵරුසාය වාචාය පටිවිරතාපි… සම්ඵප්පලාපිනොපි සම්ඵප්පලාපා [Pg.132] පටිවිරතාපි … අභිජ්ඣාලුනොපි අනභිජ්ඣාලුනොපි… බ්‍යාපන්නචිත්තාපි අබ්‍යාපන්නචිත්තාපි… මිච්ඡාදිට්ඨිකාපි සම්මාදිට්ඨිකාපි…. යෙ තත්ථ මිච්ඡාදිට්ඨිකා, තෙසඤ්ඤෙව තෙන. යෙ තත්ථ සම්මාදිට්ඨිකා, තෙ ආරබ්භ යජතං භවං, සජ්ජතං භවං, මොදතං භවං, චිත්තමෙව භවං අන්තරං පසාදෙතූ’ති. ඉමෙහි ඛො, බ්‍රාහ්මණ, පුරොහිතො බ්‍රාහ්මණො රඤ්ඤො මහාවිජිතස්ස පුබ්බෙව යඤ්ඤා දසහාකාරෙහි පටිග්ගාහකෙසු විප්පටිසාරං පටිවිනෙසි.

३४३. तब, हे ब्राह्मण! पुरोहित ब्राह्मण ने राजा महाविजित के मन से यज्ञ से पूर्व ही दस आकारों से प्रतिग्राहकों (दान लेने वालों) के प्रति होने वाले अनुताप को दूर किया— 'आप राजा के यज्ञ में प्राणों की हिंसा करने वाले भी आएँगे और हिंसा से विरत रहने वाले भी। जो वहाँ हिंसा करने वाले हैं, उन्हें अपने उस पाप का फल मिलेगा। जो वहाँ हिंसा से विरत हैं, उन्हें आधार बनाकर आप दान दें, त्याग करें, हर्षित हों और अपने अंतर्मन को प्रसन्न करें। आप राजा के यज्ञ में चोरी करने वाले भी आएँगे और चोरी से विरत रहने वाले भी... (पे)... काम-भोगों में मिथ्याचार करने वाले और उससे विरत रहने वाले... मृषावादी और उससे विरत रहने वाले... चुगली करने वाले और उससे विरत रहने वाले... कठोर वचन बोलने वाले और उससे विरत रहने वाले... व्यर्थ प्रलाप करने वाले और उससे विरत रहने वाले... लोभी और अलोभी... द्वेषपूर्ण चित्त वाले और अद्वेषी... मिथ्यादृष्टि वाले और सम्यग्दृष्टि वाले भी आएँगे। जो वहाँ मिथ्यादृष्टि वाले हैं, उन्हें अपने उस कर्म का फल मिलेगा। जो वहाँ सम्यग्दृष्टि वाले हैं, उन्हें आधार बनाकर आप दान दें, त्याग करें, हर्षित हों और अपने अंतर्मन को प्रसन्न करें।' हे ब्राह्मण! पुरोहित ब्राह्मण ने राजा महाविजित के मन से यज्ञ से पूर्व ही इन दस आकारों से प्रतिग्राहकों के प्रति होने वाले अनुताप को दूर किया।

සොළස ආකාරා

सोलह आकार

344. ‘‘අථ ඛො, බ්‍රාහ්මණ, පුරොහිතො බ්‍රාහ්මණො රඤ්ඤො මහාවිජිතස්ස මහායඤ්ඤං යජමානස්ස සොළසහාකාරෙහි චිත්තං සන්දස්සෙසි සමාදපෙසි සමුත්තෙජෙසි සම්පහංසෙසි සියා ඛො පන භොතො රඤ්ඤො මහායඤ්ඤං යජමානස්ස කොචිදෙව වත්තා – ‘රාජා ඛො මහාවිජිතො මහායඤ්ඤං යජති, නො ච ඛො තස්ස ආමන්තිතා ඛත්තියා ආනුයන්තා නෙගමා චෙව ජානපදා ච; අථ ච පන භවං රාජා එවරූපං මහායඤ්ඤං යජතී’ති. එවම්පි භොතො රඤ්ඤො වත්තා ධම්මතො නත්ථි. භොතා ඛො පන රඤ්ඤා ආමන්තිතා ඛත්තියා ආනුයන්තා නෙගමා චෙව ජානපදා ච. ඉමිනාපෙතං භවං රාජා ජානාතු, යජතං භවං, සජ්ජතං භවං, මොදතං භවං, චිත්තමෙව භවං අන්තරං පසාදෙතු.

३४४. तब, हे ब्राह्मण! पुरोहित ब्राह्मण ने महायज्ञ कर रहे राजा महाविजित के चित्त को सोलह आकारों से संदर्शित किया, समादपित किया, समुत्तेजित किया और संप्रहर्षित किया— 'महायज्ञ कर रहे आप राजा के प्रति कदाचित् कोई ऐसा कहने वाला हो सकता है कि— राजा महाविजित महायज्ञ तो कर रहे हैं, किंतु उन्होंने अपने अधीनस्थ क्षत्रियों, निगमवासियों और जनपदवासियों को आमंत्रित नहीं किया है; फिर भी आप राजा ऐसा महायज्ञ कर रहे हैं। इस प्रकार आप राजा के प्रति न्यायसंगत कोई आक्षेप करने वाला नहीं है, क्योंकि आपने अधीनस्थ क्षत्रियों, निगमवासियों और जनपदवासियों को आमंत्रित किया है। इस कारण से भी आप राजा यह जानें और दान दें, त्याग करें, हर्षित हों तथा अपने अंतर्मन को प्रसन्न करें।'

‘‘සියා ඛො පන භොතො රඤ්ඤො මහායඤ්ඤං යජමානස්ස කොචිදෙව වත්තා – ‘රාජා ඛො මහාවිජිතො මහායඤ්ඤං යජති, නො ච ඛො තස්ස ආමන්තිතා අමච්චා පාරිසජ්ජා නෙගමා චෙව ජානපදා ච…පෙ… බ්‍රාහ්මණමහාසාලා නෙගමා චෙව ජානපදා ච…පෙ… ගහපතිනෙචයිකා නෙගමා චෙව ජානපදා ච, අථ ච පන භවං රාජා එවරූපං මහායඤ්ඤං යජතී’ති. එවම්පි භොතො රඤ්ඤො වත්තා ධම්මතො නත්ථි. භොතා ඛො පන රඤ්ඤා ආමන්තිතා ගහපතිනෙචයිකා නෙගමා චෙව ජානපදා ච. ඉමිනාපෙතං භවං රාජා ජානාතු, යජතං භවං, සජ්ජතං භවං, මොදතං භවං, චිත්තමෙව භවං අන්තරං පසාදෙතු.

हो सकता है कि महान यज्ञ करने वाले आप महाराज की कोई इस प्रकार आलोचना करे— 'राजा महाविजित महान यज्ञ कर रहे हैं, किंतु उन्होंने अपने मंत्रियों, पार्षदों, निगमों और जनपदों के निवासियों... ब्राह्मण महाशालों... और धनवान गृहपतियों से परामर्श नहीं किया है, फिर भी आप महाराज इस प्रकार का महान यज्ञ कर रहे हैं।' इस प्रकार भी आप महाराज की कोई न्यायसंगत आलोचना नहीं हो सकती। क्योंकि आप महाराज ने धनवान गृहपतियों, निगमों और जनपदों के निवासियों से परामर्श किया है। इस कारण से भी आप महाराज यह जान लें—आप महाराज यज्ञ करें, आप महाराज दान दें, आप महाराज प्रसन्न हों, आप महाराज अपने अंतर्मन को प्रसन्न रखें।

‘‘සියා ඛො පන භොතො රඤ්ඤො මහායඤ්ඤං යජමානස්ස කොචිදෙව වත්තා – ‘රාජා ඛො මහාවිජිතො මහායඤ්ඤං යජති, නො ච ඛො උභතො [Pg.133] සුජාතො මාතිතො ච පිතිතො ච සංසුද්ධගහණිකො යාව සත්තමා පිතාමහයුගා අක්ඛිත්තො අනුපක්කුට්ඨො ජාතිවාදෙන, අථ ච පන භවං රාජා එවරූපං මහායඤ්ඤං යජතී’ති. එවම්පි භොතො රඤ්ඤො වත්තා ධම්මතො නත්ථි. භවං ඛො පන රාජා උභතො සුජාතො මාතිතො ච පිතිතො ච සංසුද්ධගහණිකො යාව සත්තමා පිතාමහයුගා අක්ඛිත්තො අනුපක්කුට්ඨො ජාතිවාදෙන. ඉමිනාපෙතං භවං රාජා ජානාතු, යජතං භවං, සජ්ජතං භවං, මොදතං භවං, චිත්තමෙව භවං අන්තරං පසාදෙතු.

हो सकता है कि महान यज्ञ करने वाले आप महाराज की कोई इस प्रकार आलोचना करे— 'राजा महाविजित महान यज्ञ कर रहे हैं, किंतु वे माता और पिता दोनों ओर से सुजात नहीं हैं, सात पीढ़ियों तक उनकी वंश-परंपरा शुद्ध नहीं है, और जाति के आधार पर उन पर आक्षेप लगाया जा सकता है या उनकी निंदा की जा सकती है, फिर भी आप महाराज इस प्रकार का महान यज्ञ कर रहे हैं।' इस प्रकार भी आप महाराज की कोई न्यायसंगत आलोचना नहीं हो सकती। क्योंकि आप महाराज माता और पिता दोनों ओर से सुजात हैं, सात पीढ़ियों तक आपकी वंश-परंपरा शुद्ध है, और जाति के आधार पर आप पर न तो कोई आक्षेप लगाया जा सकता है और न ही आपकी निंदा की जा सकती है। इस कारण से भी आप महाराज यह जान लें—आप महाराज यज्ञ करें, आप महाराज दान दें, आप महाराज प्रसन्न हों, आप महाराज अपने अंतर्मन को प्रसन्न रखें।

‘‘සියා ඛො පන භොතො රඤ්ඤො මහායඤ්ඤං යජමානස්ස කොචිදෙව වත්තා – ‘රාජා ඛො මහාවිජිතො මහායඤ්ඤං යජති නො ච ඛො අභිරූපො දස්සනීයො පාසාදිකො පරමාය වණ්ණපොක්ඛරතාය සමන්නාගතො බ්‍රහ්මවණ්ණී බ්‍රහ්මවච්ඡසී අඛුද්දාවකාසො දස්සනාය…පෙ… නො ච ඛො අඩ්ඪො මහද්ධනො මහාභොගො පහූතජාතරූපරජතො පහූතවිත්තූපකරණො පහූතධනධඤ්ඤො පරිපුණ්ණකොසකොට්ඨාගාරො…පෙ… නො ච ඛො බලවා චතුරඞ්ගිනියා සෙනාය සමන්නාගතො අස්සවාය ඔවාදපටිකරාය සහති මඤ්ඤෙ පච්චත්ථිකෙ යසසා…පෙ… නො ච ඛො සද්ධො දායකො දානපති අනාවටද්වාරො සමණබ්‍රාහ්මණකපණද්ධිකවණිබ්බකයාචකානං ඔපානභූතො පුඤ්ඤානි කරොති…පෙ… නො ච ඛො බහුස්සුතො තස්ස තස්ස සුතජාතස්ස…පෙ… නො ච ඛො තස්ස තස්සෙව ඛො පන භාසිතස්ස අත්ථං ජානාති ‘‘අයං ඉමස්ස භාසිතස්ස අත්ථො, අයං ඉමස්ස භාසිතස්ස අත්ථො’’ති…පෙ… නො ච ඛො පණ්ඩිතො වියත්තො මෙධාවී පටිබලො අතීතානාගතපච්චුප්පන්නෙ අත්ථෙ චින්තෙතුං, අථ ච පන භවං රාජා එවරූපං මහායඤ්ඤං යජතී’ති. එවම්පි භොතො රඤ්ඤො වත්තා ධම්මතො නත්ථි. භවං ඛො පන රාජා පණ්ඩිතො වියත්තො මෙධාවී පටිබලො අතීතානාගතපච්චුප්පන්නෙ අත්ථෙ චින්තෙතුං. ඉමිනාපෙතං භවං රාජා ජානාතු, යජතං භවං, සජ්ජතං භවං, මොදතං භවං, චිත්තමෙව භවං අන්තරං පසාදෙතු.

हो सकता है कि महान यज्ञ करने वाले आप महाराज की कोई इस प्रकार आलोचना करे— 'राजा महाविजित महान यज्ञ कर रहे हैं, किंतु वे न तो रूपवान, दर्शनीय और प्रभावशाली हैं... न ही वे धनवान और समृद्ध हैं... न ही वे शक्तिशाली चतुरंगिणी सेना से संपन्न हैं... न ही वे श्रद्धालु और दानवीर हैं... न ही वे बहुश्रुत हैं... और न ही वे बुद्धिमान, चतुर और मेधावी हैं जो अतीत, अनागत और वर्तमान के विषयों पर विचार करने में समर्थ हों, फिर भी आप महाराज इस प्रकार का महान यज्ञ कर रहे हैं।' इस प्रकार भी आप महाराज की कोई न्यायसंगत आलोचना नहीं हो सकती। क्योंकि आप महाराज बुद्धिमान, चतुर और मेधावी हैं तथा अतीत, अनागत और वर्तमान के विषयों पर विचार करने में समर्थ हैं। इस कारण से भी आप महाराज यह जान लें—आप महाराज यज्ञ करें, आप महाराज दान दें, आप महाराज प्रसन्न हों, आप महाराज अपने अंतर्मन को प्रसन्न रखें।

‘‘සියා ඛො පන භොතො රඤ්ඤො මහායඤ්ඤං යජමානස්ස කොචිදෙව වත්තා – ‘රාජා ඛො මහාවිජිතො මහායඤ්ඤං යජති. නො ච ඛ්වස්ස පුරොහිතො බ්‍රාහ්මණො උභතො සුජාතො මාතිතො ච පිතිතො ච සංසුද්ධගහණිකො [Pg.134] යාව සත්තමා පිතාමහයුගා අක්ඛිත්තො අනුපක්කුට්ඨො ජාතිවාදෙන; අථ ච පන භවං රාජා එවරූපං මහායඤ්ඤං යජතී’ති. එවම්පි භොතො රඤ්ඤො වත්තා ධම්මතො නත්ථි. භොතො ඛො පන රඤ්ඤො පුරොහිතො බ්‍රාහ්මණො උභතො සුජාතො මාතිතො ච පිතිතො ච සංසුද්ධගහණිකො යාව සත්තමා පිතාමහයුගා අක්ඛිත්තො අනුපක්කුට්ඨො ජාතිවාදෙන. ඉමිනාපෙතං භවං රාජා ජානාතු, යජතං භවං, සජ්ජතං භවං, මොදතං භවං, චිත්තමෙව භවං අන්තරං පසාදෙතු.

हो सकता है कि महान यज्ञ करने वाले आप महाराज की कोई इस प्रकार आलोचना करे— 'राजा महाविजित महान यज्ञ कर रहे हैं, किंतु उनके पुरोहित ब्राह्मण माता और पिता दोनों ओर से सुजात नहीं हैं, सात पीढ़ियों तक उनकी वंश-परंपरा शुद्ध नहीं है, और जाति के आधार पर उन पर आक्षेप लगाया जा सकता है या उनकी निंदा की जा सकती है; फिर भी आप महाराज इस प्रकार का महान यज्ञ कर रहे हैं।' इस प्रकार भी आप महाराज की कोई न्यायसंगत आलोचना नहीं हो सकती। क्योंकि आप महाराज के पुरोहित ब्राह्मण माता और पिता दोनों ओर से सुजात हैं, सात पीढ़ियों तक उनकी वंश-परंपरा शुद्ध है, और जाति के आधार पर उन पर न तो कोई आक्षेप लगाया जा सकता है और न ही उनकी निंदा की जा सकती है। इस कारण से भी आप महाराज यह जान लें—आप महाराज यज्ञ करें, आप महाराज दान दें, आप महाराज प्रसन्न हों, आप महाराज अपने अंतर्मन को प्रसन्न रखें।

‘‘සියා ඛො පන භොතො රඤ්ඤො මහායඤ්ඤං යජමානස්ස කොචිදෙව වත්තා – ‘රාජා ඛො මහාවිජිතො මහායඤ්ඤං යජති. නො ච ඛ්වස්ස පුරොහිතො බ්‍රාහ්මණො අජ්ඣායකො මන්තධරො තිණ්ණං වෙදානං පාරගූ සනිඝණ්ඩුකෙටුභානං සාක්ඛරප්පභෙදානං ඉතිහාසපඤ්චමානං පදකො වෙය්‍යාකරණො ලොකායතමහාපුරිසලක්ඛණෙසු අනවයො…පෙ… නො ච ඛ්වස්ස පුරොහිතො බ්‍රාහ්මණො සීලවා වුද්ධසීලී වුද්ධසීලෙන සමන්නාගතො…පෙ… නො ච ඛ්වස්ස පුරොහිතො බ්‍රාහ්මණො පණ්ඩිතො වියත්තො මෙධාවී පඨමො වා දුතියො වා සුජං පග්ගණ්හන්තානං, අථ ච පන භවං රාජා එවරූපං මහායඤ්ඤං යජතී’ති. එවම්පි භොතො රඤ්ඤො වත්තා ධම්මතො නත්ථි. භොතො ඛො පන රඤ්ඤො පුරොහිතො බ්‍රාහ්මණො පණ්ඩිතො වියත්තො මෙධාවී පඨමො වා දුතියො වා සුජං පග්ගණ්හන්තානං. ඉමිනාපෙතං භවං රාජා ජානාතු, යජතං භවං, සජ්ජතං භවං, මොදතං භවං, චිත්තමෙව භවං අන්තරං පසාදෙතූති. ඉමෙහි ඛො, බ්‍රාහ්මණ, පුරොහිතො බ්‍රාහ්මණො රඤ්ඤො මහාවිජිතස්ස මහායඤ්ඤං යජමානස්ස සොළසහි ආකාරෙහි චිත්තං සන්දස්සෙසි සමාදපෙසි සමුත්තෙජෙසි සම්පහංසෙසි.

हो सकता है कि महान यज्ञ करने वाले आप महाराज की कोई इस प्रकार आलोचना करे— 'राजा महाविजित महान यज्ञ कर रहे हैं, किंतु उनके पुरोहित ब्राह्मण न तो वेदों के ज्ञाता और मंत्रों के धारक हैं, न ही वे तीनों वेदों के पारगामी हैं... न ही वे शीलवान हैं... और न ही वे बुद्धिमान, चतुर और मेधावी हैं जो यज्ञ की आहुति देने वालों में प्रथम या द्वितीय स्थान रखते हों, फिर भी आप महाराज इस प्रकार का महान यज्ञ कर रहे हैं।' इस प्रकार भी आप महाराज की कोई न्यायसंगत आलोचना नहीं हो सकती। क्योंकि आप महाराज के पुरोहित ब्राह्मण बुद्धिमान, चतुर और मेधावी हैं तथा यज्ञ की आहुति देने वालों में प्रथम या द्वितीय स्थान रखते हैं। इस कारण से भी आप महाराज यह जान लें—आप महाराज यज्ञ करें, आप महाराज दान दें, आप महाराज प्रसन्न हों, आप महाराज अपने अंतर्मन को प्रसन्न रखें। हे ब्राह्मण! इस प्रकार पुरोहित ब्राह्मण ने महान यज्ञ करने वाले राजा महाविजित के चित्त को इन सोलह प्रकारों से उपदेश दिया, प्रेरित किया, उत्साहित किया और हर्षित किया।

345. ‘‘තස්මිං ඛො, බ්‍රාහ්මණ, යඤ්ඤෙ නෙව ගාවො හඤ්ඤිංසු, න අජෙළකා හඤ්ඤිංසු, න කුක්කුටසූකරා හඤ්ඤිංසු, න විවිධා පාණා සංඝාතං ආපජ්ජිංසු, න රුක්ඛා ඡිජ්ජිංසු යූපත්ථාය, න දබ්භා ලූයිංසු බරිහිසත්ථාය. යෙපිස්ස අහෙසුං දාසාති වා පෙස්සාති වා කම්මකරාති වා, තෙපි න දණ්ඩතජ්ජිතා න [Pg.135] භයතජ්ජිතා න අස්සුමුඛා රුදමානා පරිකම්මානි අකංසු. අථ ඛො යෙ ඉච්ඡිංසු, තෙ අකංසු, යෙ න ඉච්ඡිංසු, න තෙ අකංසු; යං ඉච්ඡිංසු, තං අකංසු, යං න ඉච්ඡිංසු, න තං අකංසු. සප්පිතෙලනවනීතදධිමධුඵාණිතෙන චෙව සො යඤ්ඤො නිට්ඨානමගමාසි.

३४५. हे ब्राह्मण, उस यज्ञ में न तो गायें मारी गईं, न बकरे-भेड़ें मारी गईं, न मुर्गे-सूअर मारे गए, न ही विभिन्न प्रकार के प्राणियों का विनाश हुआ। यज्ञ-स्तंभों के लिए वृक्ष नहीं काटे गए और यज्ञ-वेदी पर बिछाने के लिए दर्भ घास नहीं काटी गई। उनके जो दास, सेवक या कर्मकार थे, उन्होंने भी दंड या भय के कारण आँसू बहाते हुए और रोते हुए काम नहीं किया। बल्कि जिन्होंने चाहा उन्होंने किया, जिन्होंने नहीं चाहा उन्होंने नहीं किया; जो काम वे करना चाहते थे वही किया, जो नहीं करना चाहते थे वह नहीं किया। वह यज्ञ केवल घी, तेल, मक्खन, दही, शहद और गुड़ से ही संपन्न हुआ।

346. ‘‘අථ ඛො, බ්‍රාහ්මණ, ඛත්තියා ආනුයන්තා නෙගමා චෙව ජානපදා ච, අමච්චා පාරිසජ්ජා නෙගමා චෙව ජානපදා ච, බ්‍රාහ්මණමහාසාලා නෙගමා චෙව ජානපදා ච, ගහපතිනෙචයිකා නෙගමා චෙව ජානපදා ච පහූතං සාපතෙය්‍යං ආදාය රාජානං මහාවිජිතං උපසඞ්කමිත්වා එවමාහංසු – ‘ඉදං, දෙව, පහූතං සාපතෙය්‍යං දෙවඤ්ඤෙව උද්දිස්සාභතං, තං දෙවො පටිග්ගණ්හාතූ’ති. ‘අලං, භො, මමාපිදං පහූතං සාපතෙය්‍යං ධම්මිකෙන බලිනා අභිසඞ්ඛතං; තඤ්ච වො හොතු, ඉතො ච භිය්‍යො හරථා’ති. තෙ රඤ්ඤා පටික්ඛිත්තා එකමන්තං අපක්කම්ම එවං සමචින්තෙසුං – ‘න ඛො එතං අම්හාකං පතිරූපං, යං මයං ඉමානි සාපතෙය්‍යානි පුනදෙව සකානි ඝරානි පටිහරෙය්‍යාම. රාජා ඛො මහාවිජිතො මහායඤ්ඤං යජති, හන්දස්ස මයං අනුයාගිනො හොමා’ති.

३४६. तब, हे ब्राह्मण, राजा के अनुयायी क्षत्रिय, निगमों और जनपदों के निवासी, अमात्य और पार्षद, ब्राह्मण महाशाल और धनी गृहपति प्रचुर धन लेकर राजा महाविजित के पास आए और बोले— 'हे देव, यह प्रचुर धन केवल आपके लिए ही लाया गया है, इसे आप स्वीकार करें।' (राजा ने कहा—) 'हे महानुभावों, बस करें, मेरे पास भी न्यायपूर्ण करों से संचित प्रचुर धन है; वह (आपका धन) आपका ही रहे, और यहाँ से भी आप और अधिक ले जाएँ।' राजा द्वारा अस्वीकार किए जाने पर, वे एक ओर हट गए और आपस में विचार करने लगे— 'यह हमारे लिए उचित नहीं है कि हम इस धन को पुनः अपने घरों को ले जाएँ। राजा महाविजित महायज्ञ कर रहे हैं, आइए हम भी उनके अनुगामी बनकर यज्ञ करें।'

347. ‘‘අථ ඛො, බ්‍රාහ්මණ, පුරත්ථිමෙන යඤ්ඤවාටස්ස ඛත්තියා ආනුයන්තා නෙගමා චෙව ජානපදා ච දානානි පට්ඨපෙසුං. දක්ඛිණෙන යඤ්ඤවාටස්ස අමච්චා පාරිසජ්ජා නෙගමා චෙව ජානපදා ච දානානි පට්ඨපෙසුං. පච්ඡිමෙන යඤ්ඤවාටස්ස බ්‍රාහ්මණමහාසාලා නෙගමා චෙව ජානපදා ච දානානි පට්ඨපෙසුං. උත්තරෙන යඤ්ඤවාටස්ස ගහපතිනෙචයිකා නෙගමා චෙව ජානපදා ච දානානි පට්ඨපෙසුං.

३४७. तब, हे ब्राह्मण, यज्ञ-शाला के पूर्व में अनुयायी क्षत्रियों और निगम-जनपद वासियों ने दान आरंभ किया। यज्ञ-शाला के दक्षिण में अमात्यों, पार्षदों और निगम-जनपद वासियों ने दान आरंभ किया। यज्ञ-शाला के पश्चिम में ब्राह्मण महाशालों और निगम-जनपद वासियों ने दान आरंभ किया। यज्ञ-शाला के उत्तर में धनी गृहपतियों और निगम-जनपद वासियों ने दान आरंभ किया।

‘‘තෙසුපි ඛො, බ්‍රාහ්මණ, යඤ්ඤෙසු නෙව ගාවො හඤ්ඤිංසු, න අජෙළකා හඤ්ඤිංසු, න කුක්කුටසූකරා හඤ්ඤිංසු, න විවිධා පාණා සංඝාතං ආපජ්ජිංසු, න රුක්ඛා ඡිජ්ජිංසු යූපත්ථාය, න දබ්භා ලූයිංසු බරිහිසත්ථාය. යෙපි නෙසං අහෙසුං දාසාති වා පෙස්සාති වා කම්මකරාති වා, තෙපි න දණ්ඩතජ්ජිතා න භයතජ්ජිතා න අස්සුමුඛා රුදමානා පරිකම්මානි අකංසු. අථ ඛො යෙ ඉච්ඡිංසු, තෙ අකංසු, යෙ න ඉච්ඡිංසු, න තෙ අකංසු; යං ඉච්ඡිංසු, තං අකංසු, යං න ඉච්ඡිංසු න තං අකංසු. සප්පිතෙලනවනීතදධිමධුඵාණිතෙන චෙව තෙ යඤ්ඤා නිට්ඨානමගමංසු.

हे ब्राह्मण, उन यज्ञों में भी न तो गायें मारी गईं, न बकरे-भेड़ें, न मुर्गे-सूअर, न ही विभिन्न प्राणियों का विनाश हुआ। वृक्ष नहीं काटे गए, दर्भ घास नहीं काटी गई। उनके जो दास, सेवक या कर्मकार थे, उन्होंने भी दंड या भय के कारण रोते हुए काम नहीं किया। जिन्होंने चाहा उन्होंने किया, जिन्होंने नहीं चाहा उन्होंने नहीं किया। वह यज्ञ भी केवल घी, तेल, मक्खन, दही, शहद और गुड़ से ही संपन्न हुआ।

‘‘ඉති [Pg.136] චත්තාරො ච අනුමතිපක්ඛා, රාජා මහාවිජිතො අට්ඨහඞ්ගෙහි සමන්නාගතො, පුරොහිතො බ්‍රාහ්මණො චතූහඞ්ගෙහි සමන්නාගතො; තිස්සො ච විධා අයං වුච්චති බ්‍රාහ්මණ තිවිධා යඤ්ඤසම්පදා සොළසපරික්ඛාරා’’ති.

इस प्रकार, चार अनुमोदक पक्ष, आठ अंगों से युक्त राजा महाविजित, चार अंगों से युक्त ब्राह्मण पुरोहित और तीन प्रकार की विधियाँ— हे ब्राह्मण, इसे ही सोलह परिष्कारों वाला त्रिविध यज्ञ-संपदा कहा जाता है।

348. එවං වුත්තෙ, තෙ බ්‍රාහ්මණා උන්නාදිනො උච්චාසද්දමහාසද්දා අහෙසුං – ‘‘අහො යඤ්ඤො, අහො යඤ්ඤසම්පදා’’ති! කූටදන්තො පන බ්‍රාහ්මණො තූණ්හීභූතොව නිසින්නො හොති. අථ ඛො තෙ බ්‍රාහ්මණා කූටදන්තං බ්‍රාහ්මණං එතදවොචුං – ‘‘කස්මා පන භවං කූටදන්තො සමණස්ස ගොතමස්ස සුභාසිතං සුභාසිතතො නාබ්භනුමොදතී’’ති? ‘‘නාහං, භො, සමණස්ස ගොතමස්ස සුභාසිතං සුභාසිතතො නාබ්භනුමොදාමි. මුද්ධාපි තස්ස විපතෙය්‍ය, යො සමණස්ස ගොතමස්ස සුභාසිතං සුභාසිතතො නාබ්භනුමොදෙය්‍ය. අපි ච මෙ, භො, එවං හොති – සමණො ගොතමො න එවමාහ – ‘එවං මෙ සුත’න්ති වා ‘එවං අරහති භවිතු’න්ති වා; අපි ච සමණො ගොතමො – ‘එවං තදා ආසි, ඉත්ථං තදා ආසි’ ත්වෙව භාසති. තස්ස මය්හං භො එවං හොති – ‘අද්ධා සමණො ගොතමො තෙන සමයෙන රාජා වා අහොසි මහාවිජිතො යඤ්ඤස්සාමි පුරොහිතො වා බ්‍රාහ්මණො තස්ස යඤ්ඤස්ස යාජෙතා’ති. අභිජානාති පන භවං ගොතමො එවරූපං යඤ්ඤං යජිත්වා වා යාජෙත්වා වා කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජිතාති’’? ‘‘අභිජානාමහං, බ්‍රාහ්මණ, එවරූපං යඤ්ඤං යජිත්වා වා යාජෙත්වා වා කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපජ්ජිතා, අහං තෙන සමයෙන පුරොහිතො බ්‍රාහ්මණො අහොසිං තස්ස යඤ්ඤස්ස යාජෙතා’’ති.

३४८. ऐसा कहे जाने पर, वे ब्राह्मण ऊँचे स्वर में कोलाहल करने लगे— 'अहो यज्ञ! अहो यज्ञ-संपदा!' किंतु कूटदंत ब्राह्मण चुपचाप बैठा रहा। तब उन ब्राह्मणों ने कूटदंत ब्राह्मण से कहा— 'हे कूटदंत, आप श्रमण गौतम के सुभाषित का अनुमोदन क्यों नहीं कर रहे हैं?' (कूटदंत ने कहा—) 'हे महानुभावों, ऐसी बात नहीं है कि मैं श्रमण गौतम के सुभाषित का अनुमोदन नहीं कर रहा हूँ। जो श्रमण गौतम के सुभाषित का अनुमोदन न करे, उसका सिर भी फट जाए। किंतु मुझे ऐसा विचार आया— श्रमण गौतम यह नहीं कह रहे हैं कि 'मैंने ऐसा सुना है' या 'ऐसा होना चाहिए'; बल्कि श्रमण गौतम कह रहे हैं कि 'तब ऐसा था, उस समय ऐसा था'। मुझे ऐसा लगता है कि निश्चित ही उस समय श्रमण गौतम या तो राजा महाविजित थे जो यज्ञ के स्वामी थे, या वे ब्राह्मण पुरोहित थे जिन्होंने उस यज्ञ को संपन्न कराया था। क्या आप, गौतम, यह जानते हैं कि इस प्रकार का यज्ञ करके या कराके, शरीर छूटने के बाद मृत्यु के उपरांत सुगति स्वर्ग लोक की प्राप्ति होती है?' (बुद्ध ने कहा—) 'हे ब्राह्मण, मैं जानता हूँ कि इस प्रकार का यज्ञ करके या कराके शरीर छूटने के बाद मृत्यु के उपरांत सुगति स्वर्ग लोक की प्राप्ति होती है। उस समय मैं ही वह ब्राह्मण पुरोहित था जिसने वह यज्ञ संपन्न कराया था।'

නිච්චදානඅනුකුලයඤ්ඤං

नित्य दान और कुल-परंपरागत यज्ञ।

349. ‘‘අත්ථි පන, භො ගොතම, අඤ්ඤො යඤ්ඤො ඉමාය තිවිධාය යඤ්ඤසම්පදාය සොළසපරික්ඛාරාය අප්පට්ඨතරො ච අප්පසමාරම්භතරො ච මහප්ඵලතරො ච මහානිසංසතරො චා’’ති?

३४९. हे गौतम, क्या इस त्रिविध यज्ञ-संपदा और सोलह परिष्कारों वाले यज्ञ से भी कम परिश्रम वाला, कम उपद्रव वाला, किंतु अधिक फलदायी और अधिक प्रशंसनीय कोई अन्य यज्ञ है?

‘‘අත්ථි [Pg.137] ඛො, බ්‍රාහ්මණ, අඤ්ඤො යඤ්ඤො ඉමාය තිවිධාය යඤ්ඤසම්පදාය සොළසපරික්ඛාරාය අප්පට්ඨතරො ච අප්පසමාරම්භතරො ච මහප්ඵලතරො ච මහානිසංසතරො චා’’ති.

हाँ ब्राह्मण, इस त्रिविध यज्ञ-संपदा और सोलह परिष्कारों वाले यज्ञ से भी कम परिश्रम वाला, कम उपद्रव वाला, किंतु अधिक फलदायी और अधिक प्रशंसनीय अन्य यज्ञ है।

‘‘කතමො පන සො, භො ගොතම, යඤ්ඤො ඉමාය තිවිධාය යඤ්ඤසම්පදාය සොළසපරික්ඛාරාය අප්පට්ඨතරො ච අප්පසමාරම්භතරො ච මහප්ඵලතරො ච මහානිසංසතරො චා’’ති?

हे गौतम, वह कौन सा यज्ञ है जो इस त्रिविध यज्ञ-संपदा और सोलह परिष्कारों वाले यज्ञ से भी कम परिश्रम वाला, कम उपद्रव वाला, किंतु अधिक फलदायी और अधिक प्रशंसनीय है?

‘‘යානි ඛො පන තානි, බ්‍රාහ්මණ, නිච්චදානානි අනුකුලයඤ්ඤානි සීලවන්තෙ පබ්බජිතෙ උද්දිස්ස දිය්‍යන්ති; අයං ඛො, බ්‍රාහ්මණ, යඤ්ඤො ඉමාය තිවිධාය යඤ්ඤසම්පදාය සොළසපරික්ඛාරාය අප්පට්ඨතරො ච අප්පසමාරම්භතරො ච මහප්ඵලතරො ච මහානිසංසතරො චා’’ති.

"हे ब्राह्मण! जो ये नित्य दान हैं, जो कुल-परम्परागत यज्ञ के रूप में शीलवान प्रव्रजितों के उद्देश्य से दिए जाते हैं; हे ब्राह्मण! यह यज्ञ उस तीन प्रकार की यज्ञ-सम्पदा और सोलह परिष्कारों वाले यज्ञ की तुलना में कम परिश्रम वाला, कम आरम्भ (हिंसा/प्रयास) वाला, अधिक फलदायी और अधिक महान लाभ वाला है।"

‘‘කො නු ඛො, භො ගොතම, හෙතු කො පච්චයො, යෙන තං නිච්චදානං අනුකුලයඤ්ඤං ඉමාය තිවිධාය යඤ්ඤසම්පදාය සොළසපරික්ඛාරාය අප්පට්ඨතරඤ්ච අප්පසමාරම්භතරඤ්ච මහප්ඵලතරඤ්ච මහානිසංසතරඤ්චා’’ති?

"हे भो गौतम! वह क्या हेतु है, क्या प्रत्यय है, जिससे वह नित्य दान और कुल-परम्परागत यज्ञ, उस तीन प्रकार की यज्ञ-सम्पदा और सोलह परिष्कारों वाले यज्ञ की तुलना में कम परिश्रम वाला, कम आरम्भ वाला, अधिक फलदायी और अधिक महान लाभ वाला होता है?"

‘‘න ඛො, බ්‍රාහ්මණ, එවරූපං යඤ්ඤං උපසඞ්කමන්ති අරහන්තො වා අරහත්තමග්ගං වා සමාපන්නා. තං කිස්ස හෙතු? දිස්සන්ති හෙත්ථ, බ්‍රාහ්මණ, දණ්ඩප්පහාරාපි ගලග්ගහාපි, තස්මා එවරූපං යඤ්ඤං න උපසඞ්කමන්ති අරහන්තො වා අරහත්තමග්ගං වා සමාපන්නා. යානි ඛො පන තානි, බ්‍රාහ්මණ, නිච්චදානානි අනුකුලයඤ්ඤානි සීලවන්තෙ පබ්බජිතෙ උද්දිස්ස දිය්‍යන්ති; එවරූපං ඛො, බ්‍රාහ්මණ, යඤ්ඤං උපසඞ්කමන්ති අරහන්තො වා අරහත්තමග්ගං වා සමාපන්නා. තං කිස්ස හෙතු? න හෙත්ථ, බ්‍රාහ්මණ, දිස්සන්ති දණ්ඩප්පහාරාපි ගලග්ගහාපි, තස්මා එවරූපං යඤ්ඤං උපසඞ්කමන්ති අරහන්තො වා අරහත්තමග්ගං වා සමාපන්නා. අයං ඛො, බ්‍රාහ්මණ, හෙතු අයං පච්චයො, යෙන තං නිච්චදානං අනුකුලයඤ්ඤං ඉමාය තිවිධාය යඤ්ඤසම්පදාය සොළසපරික්ඛාරාය අප්පට්ඨතරඤ්ච අප්පසමාරම්භතරඤ්ච මහප්ඵලතරඤ්ච මහානිසංසතරඤ්චා’’ති.

"हे ब्राह्मण! इस प्रकार के यज्ञ में न तो अर्हन्त जाते हैं और न ही अर्हत्व मार्ग पर आरूढ़ व्यक्ति। इसका क्या कारण है? हे ब्राह्मण! क्योंकि यहाँ (पशुओं पर) डण्डों से प्रहार और गला पकड़कर खींचना देखा जाता है, इसलिए अर्हन्त या अर्हत्व मार्ग पर आरूढ़ व्यक्ति ऐसे यज्ञ में नहीं जाते। परन्तु हे ब्राह्मण! जो ये नित्य दान हैं, जो कुल-परम्परागत यज्ञ के रूप में शीलवान प्रव्रजितों के उद्देश्य से दिए जाते हैं; हे ब्राह्मण! ऐसे यज्ञ में अर्हन्त और अर्हत्व मार्ग पर आरूढ़ व्यक्ति जाते हैं। इसका क्या कारण है? हे ब्राह्मण! क्योंकि यहाँ न तो डण्डों से प्रहार देखा जाता है और न ही गला पकड़कर खींचना, इसलिए अर्हन्त या अर्हत्व मार्ग पर आरूढ़ व्यक्ति ऐसे यज्ञ में जाते हैं। हे ब्राह्मण! यही वह हेतु है, यही वह प्रत्यय है, जिससे वह नित्य दान और कुल-परम्परागत यज्ञ, उस तीन प्रकार की यज्ञ-सम्पदा और सोलह परिष्कारों वाले यज्ञ की तुलना में कम परिश्रम वाला, कम आरम्भ वाला, अधिक फलदायी और अधिक महान लाभ वाला होता है।"

350. ‘‘අත්ථි පන, භො ගොතම, අඤ්ඤො යඤ්ඤො ඉමාය ච තිවිධාය යඤ්ඤසම්පදාය සොළසපරික්ඛාරාය ඉමිනා ච නිච්චදානෙන අනුකුලයඤ්ඤෙන අප්පට්ඨතරො ච අප්පසමාරම්භතරො ච මහප්ඵලතරො ච මහානිසංසතරො චා’’ති?

३५०. "हे भो गौतम! क्या इस तीन प्रकार की यज्ञ-सम्पदा और सोलह परिष्कारों वाले यज्ञ से, तथा इस नित्य दान और कुल-परम्परागत यज्ञ से भी बढ़कर कोई अन्य यज्ञ है, जो कम परिश्रम वाला, कम आरम्भ वाला, अधिक फलदायी और अधिक महान लाभ वाला हो?"

‘‘අත්ථි [Pg.138] ඛො, බ්‍රාහ්මණ, අඤ්ඤො යඤ්ඤො ඉමාය ච තිවිධාය යඤ්ඤසම්පදාය සොළසපරික්ඛාරාය ඉමිනා ච නිච්චදානෙන අනුකුලයඤ්ඤෙන අප්පට්ඨතරො ච අප්පසමාරම්භතරො ච මහප්ඵලතරො ච මහානිසංසතරො චා’’ති.

"हे ब्राह्मण! इस तीन प्रकार की यज्ञ-सम्पदा और सोलह परिष्कारों वाले यज्ञ से, तथा इस नित्य दान और कुल-परम्परागत यज्ञ से भी बढ़कर एक अन्य यज्ञ है, जो कम परिश्रम वाला, कम आरम्भ वाला, अधिक फलदायी और अधिक महान लाभ वाला है।"

‘‘කතමො පන සො, භො ගොතම, යඤ්ඤො ඉමාය ච තිවිධාය යඤ්ඤසම්පදාය සොළසපරික්ඛාරාය ඉමිනා ච නිච්චදානෙන අනුකුලයඤ්ඤෙන අප්පට්ඨතරො ච අප්පසමාරම්භතරො ච මහප්ඵලතරො ච මහානිසංසතරො චා’’ති?

"हे भो गौतम! वह कौन सा यज्ञ है, जो इस तीन प्रकार की यज्ञ-सम्पदा और सोलह परिष्कारों वाले यज्ञ से, तथा इस नित्य दान और कुल-परम्परागत यज्ञ से भी बढ़कर कम परिश्रम वाला, कम आरम्भ वाला, अधिक फलदायी और अधिक महान लाभ वाला है?"

‘‘යො ඛො, බ්‍රාහ්මණ, චාතුද්දිසං සඞ්ඝං උද්දිස්ස විහාරං කරොති, අයං ඛො, බ්‍රාහ්මණ, යඤ්ඤො ඉමාය ච තිවිධාය යඤ්ඤසම්පදාය සොළසපරික්ඛාරාය ඉමිනා ච නිච්චදානෙන අනුකුලයඤ්ඤෙන අප්පට්ඨතරො ච අප්පසමාරම්භතරො ච මහප්ඵලතරො ච මහානිසංසතරො චා’’ති.

"हे ब्राह्मण! जो चारों दिशाओं के संघ (चातुर्दिश संघ) के उद्देश्य से विहार बनवाता है; हे ब्राह्मण! यह यज्ञ उस तीन प्रकार की यज्ञ-सम्पदा और सोलह परिष्कारों वाले यज्ञ से, तथा उस नित्य दान और कुल-परम्परागत यज्ञ से भी बढ़कर कम परिश्रम वाला, कम आरम्भ वाला, अधिक फलदायी और अधिक महान लाभ वाला है।"

351. ‘‘අත්ථි පන, භො ගොතම, අඤ්ඤො යඤ්ඤො ඉමාය ච තිවිධාය යඤ්ඤසම්පදාය සොළසපරික්ඛාරාය ඉමිනා ච නිච්චදානෙන අනුකුලයඤ්ඤෙන ඉමිනා ච විහාරදානෙන අප්පට්ඨතරො ච අප්පසමාරම්භතරො ච මහප්ඵලතරො ච මහානිසංසතරො චා’’ති?

३५१. "हे भो गौतम! क्या इस तीन प्रकार की यज्ञ-सम्पदा और सोलह परिष्कारों वाले यज्ञ से, इस नित्य दान और कुल-परम्परागत यज्ञ से, तथा इस विहार-दान से भी बढ़कर कोई अन्य यज्ञ है, जो कम परिश्रम वाला, कम आरम्भ वाला, अधिक फलदायी और अधिक महान लाभ वाला हो?"

‘‘අත්ථි ඛො, බ්‍රාහ්මණ, අඤ්ඤො යඤ්ඤො ඉමාය ච තිවිධාය යඤ්ඤසම්පදාය සොළසපරික්ඛාරාය ඉමිනා ච නිච්චදානෙන අනුකුලයඤ්ඤෙන ඉමිනා ච විහාරදානෙන අප්පට්ඨතරො ච අප්පසමාරම්භතරො ච මහප්ඵලතරො ච මහානිසංසතරො චා’’ති.

"हे ब्राह्मण! इस तीन प्रकार की यज्ञ-सम्पदा और सोलह परिष्कारों वाले यज्ञ से, इस नित्य दान और कुल-परम्परागत यज्ञ से, तथा इस विहार-दान से भी बढ़कर एक अन्य यज्ञ है, जो कम परिश्रम वाला, कम आरम्भ वाला, अधिक फलदायी और अधिक महान लाभ वाला है।"

‘‘කතමො පන සො, භො ගොතම, යඤ්ඤො ඉමාය ච තිවිධාය යඤ්ඤසම්පදාය සොළසපරික්ඛාරාය ඉමිනා ච නිච්චදානෙන අනුකුලයඤ්ඤෙන ඉමිනා ච විහාරදානෙන අප්පට්ඨතරො ච අප්පසමාරම්භතරො ච මහප්ඵලතරො ච මහානිසංසතරො චා’’ති?

"हे भो गौतम! वह कौन सा यज्ञ है, जो इस तीन प्रकार की यज्ञ-सम्पदा और सोलह परिष्कारों वाले यज्ञ से, इस नित्य दान और कुल-परम्परागत यज्ञ से, तथा इस विहार-दान से भी बढ़कर कम परिश्रम वाला, कम आरम्भ वाला, अधिक फलदायी और अधिक महान लाभ वाला है?"

‘‘යො ඛො, බ්‍රාහ්මණ, පසන්නචිත්තො බුද්ධං සරණං ගච්ඡති, ධම්මං සරණං ගච්ඡති, සඞ්ඝං සරණං ගච්ඡති; අයං ඛො, බ්‍රාහ්මණ, යඤ්ඤො ඉමාය ච තිවිධාය යඤ්ඤසම්පදාය සොළසපරික්ඛාරාය ඉමිනා ච නිච්චදානෙන අනුකුලයඤ්ඤෙන ඉමිනා ච විහාරදානෙන අප්පට්ඨතරො ච අප්පසමාරම්භතරො ච මහප්ඵලතරො ච මහානිසංසතරො චා’’ති.

"हे ब्राह्मण! जो प्रसन्न चित्त होकर बुद्ध की शरण में जाता है, धर्म की शरण में जाता है, और संघ की शरण में जाता है; हे ब्राह्मण! यह यज्ञ उस तीन प्रकार की यज्ञ-सम्पदा और सोलह परिष्कारों वाले यज्ञ से, उस नित्य दान और कुल-परम्परागत यज्ञ से, तथा उस विहार-दान से भी बढ़कर कम परिश्रम वाला, कम आरम्भ वाला, अधिक फलदायी और अधिक महान लाभ वाला है।"

352. ‘‘අත්ථි [Pg.139] පන, භො ගොතම, අඤ්ඤො යඤ්ඤො ඉමාය ච තිවිධාය යඤ්ඤසම්පදාය සොළසපරික්ඛාරාය ඉමිනා ච නිච්චදානෙන අනුකුලයඤ්ඤෙන ඉමිනා ච විහාරදානෙන ඉමෙහි ච සරණගමනෙහි අප්පට්ඨතරො ච අප්පසමාරම්භතරො ච මහප්ඵලතරො ච මහානිසංසතරො චා’’ති?

३५२. "हे भो गौतम! क्या इस तीन प्रकार की यज्ञ-सम्पदा और सोलह परिष्कारों वाले यज्ञ से, इस नित्य दान और कुल-परम्परागत यज्ञ से, इस विहार-दान से, तथा इन शरण-गमनों से भी बढ़कर कोई अन्य यज्ञ है, जो कम परिश्रम वाला, कम आरम्भ वाला, अधिक फलदायी और अधिक महान लाभ वाला हो?"

‘‘අත්ථි ඛො, බ්‍රාහ්මණ, අඤ්ඤො යඤ්ඤො ඉමාය ච තිවිධාය යඤ්ඤසම්පදාය සොළසපරික්ඛාරාය ඉමිනා ච නිච්චදානෙන අනුකුලයඤ්ඤෙන ඉමිනා ච විහාරදානෙන ඉමෙහි ච සරණගමනෙහි අප්පට්ඨතරො ච අප්පසමාරම්භතරො ච මහප්ඵලතරො ච මහානිසංසතරො චා’’ති.

"हे ब्राह्मण! इस तीन प्रकार की यज्ञ-सम्पदा और सोलह परिष्कारों वाले यज्ञ से, इस नित्य दान और कुल-परम्परागत यज्ञ से, इस विहार-दान से, तथा इन शरण-गमनों से भी बढ़कर एक अन्य यज्ञ है, जो कम परिश्रम वाला, कम आरम्भ वाला, अधिक फलदायी और अधिक महान लाभ वाला है।"

‘‘කතමො පන සො, භො ගොතම, යඤ්ඤො ඉමාය ච තිවිධාය යඤ්ඤසම්පදාය සොළසපරික්ඛාරාය ඉමිනා ච නිච්චදානෙන අනුකුලයඤ්ඤෙන ඉමිනා ච විහාරදානෙන ඉමෙහි ච සරණගමනෙහි අප්පට්ඨතරො ච අප්පසමාරම්භතරො ච මහප්ඵලතරො ච මහානිසංසතරො චා’’ති?

"हे भो गौतम! वह कौन सा यज्ञ है, जो इस तीन प्रकार की यज्ञ-सम्पदा और सोलह परिष्कारों वाले यज्ञ से, इस नित्य दान और कुल-परम्परागत यज्ञ से, इस विहार-दान से, तथा इन शरण-गमनों से भी बढ़कर कम परिश्रम वाला, कम आरम्भ वाला, अधिक फलदायी और अधिक महान लाभ वाला है?"

‘‘යො ඛො, බ්‍රාහ්මණ, පසන්නචිත්තො සික්ඛාපදානි සමාදියති – පාණාතිපාතා වෙරමණිං, අදින්නාදානා වෙරමණිං, කාමෙසුමිච්ඡාචාරා වෙරමණිං, මුසාවාදා වෙරමණිං, සුරාමෙරයමජ්ජපමාදට්ඨානා වෙරමණිං. අයං ඛො, බ්‍රාහ්මණ, යඤ්ඤො ඉමාය ච තිවිධාය යඤ්ඤසම්පදාය සොළසපරික්ඛාරාය ඉමිනා ච නිච්චදානෙන අනුකුලයඤ්ඤෙන ඉමිනා ච විහාරදානෙන ඉමෙහි ච සරණගමනෙහි අප්පට්ඨතරො ච අප්පසමාරම්භතරො ච මහප්ඵලතරො ච මහානිසංසතරො චා’’ති.

"हे ब्राह्मण, जो कोई प्रसन्न चित्त होकर शिक्षापदों को ग्रहण करता है—प्राणातिपात (जीव-हत्या) से विरत रहना, अदत्तादान (चोरी) से विरत रहना, काम-मिथ्याचार से विरत रहना, मृषावाद (झूठ) से विरत रहना, सुरा-मेरय-मज्ज-प्रमादस्थान (नशीले पदार्थों) से विरत रहना। हे ब्राह्मण, यह यज्ञ उस तीन प्रकार की यज्ञ-सम्पदा और सोलह परिष्कारों वाले यज्ञ से, इस नित्य दान (कुल-परम्परागत यज्ञ) से, इस विहार दान से और इन शरण-गमनों से कम कठिन, कम प्रयास वाला, अधिक फलदायी और अधिक लाभदायी है।"

353. ‘‘අත්ථි පන, භො ගොතම, අඤ්ඤො යඤ්ඤො ඉමාය ච තිවිධාය යඤ්ඤසම්පදාය සොළසපරික්ඛාරාය ඉමිනා ච නිච්චදානෙන අනුකුලයඤ්ඤෙන ඉමිනා ච විහාරදානෙන ඉමෙහි ච සරණගමනෙහි ඉමෙහි ච සික්ඛාපදෙහි අප්පට්ඨතරො ච අප්පසමාරම්භතරො ච මහප්ඵලතරො ච මහානිසංසතරො චා’’ති?

३५३. "हे गौतम! क्या इस तीन प्रकार की यज्ञ-सम्पदा और सोलह परिष्कारों वाले यज्ञ से, इस नित्य दान से, इस विहार दान से, इन शरण-गमनों से और इन शिक्षापदों से भी कम कठिन, कम प्रयास वाला, अधिक फलदायी और अधिक लाभदायी कोई अन्य यज्ञ है?"

‘‘අත්ථි ඛො, බ්‍රාහ්මණ, අඤ්ඤො යඤ්ඤො ඉමාය ච තිවිධාය යඤ්ඤසම්පදාය සොළසපරික්ඛාරාය ඉමිනා ච නිච්චදානෙන අනුකුලයඤ්ඤෙන ඉමිනා ච විහාරදානෙන ඉමෙහි ච සරණගමනෙහි ඉමෙහි ච සික්ඛාපදෙහි අප්පට්ඨතරො [Pg.140] ච අප්පසමාරම්භතරො ච මහප්ඵලතරො ච මහානිසංසතරො චා’’ති.

"हे ब्राह्मण, इस तीन प्रकार की यज्ञ-सम्पदा और सोलह परिष्कारों वाले यज्ञ से, इस नित्य दान से, इस विहार दान से, इन शरण-गमनों से और इन शिक्षापदों से भी कम कठिन, कम प्रयास वाला, अधिक फलदायी और अधिक लाभदायी अन्य यज्ञ है।"

‘‘කතමො පන සො, භො ගොතම, යඤ්ඤො ඉමාය ච තිවිධාය යඤ්ඤසම්පදාය සොළසපරික්ඛාරාය ඉමිනා ච නිච්චදානෙන අනුකුලයඤ්ඤෙන ඉමිනා ච විහාරදානෙන ඉමෙහි ච සරණගමනෙහි ඉමෙහි ච සික්ඛාපදෙහි අප්පට්ඨතරො ච අප්පසමාරම්භතරො ච මහප්ඵලතරො ච මහානිසංසතරො චා’’ති?

"हे गौतम! वह कौन सा यज्ञ है जो इस तीन प्रकार की यज्ञ-सम्पदा और सोलह परिष्कारों वाले यज्ञ से, इस नित्य दान से, इस विहार दान से, इन शरण-गमनों से और इन शिक्षापदों से भी कम कठिन, कम प्रयास वाला, अधिक फलदायी और अधिक लाभदायी है?"

‘‘ඉධ, බ්‍රාහ්මණ, තථාගතො ලොකෙ උප්පජ්ජති අරහං සම්මාසම්බුද්ධො…පෙ… (යථා 190-212 අනුච්ඡෙදෙසු, එවං විත්ථාරෙතබ්බං). එවං ඛො, බ්‍රාහ්මණ, භික්ඛු සීලසම්පන්නො හොති…පෙ… පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. අයං ඛො, බ්‍රාහ්මණ, යඤ්ඤො පුරිමෙහි යඤ්ඤෙහි අප්පට්ඨතරො ච අප්පසමාරම්භතරො ච මහප්ඵලතරො ච මහානිසංසතරො ච…පෙ… දුතියං ඣානං…පෙ… තතියං ඣානං…පෙ… චතුත්ථං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. අයම්පි ඛො, බ්‍රාහ්මණ, යඤ්ඤො පුරිමෙහි යඤ්ඤෙහි අප්පට්ඨතරො ච අප්පසමාරම්භතරො ච මහප්ඵලතරො ච මහානිසංසතරො චාති. ඤාණදස්සනාය චිත්තං අභිනීහරති අභිනින්නාමෙති…පෙ… අයම්පි ඛො, බ්‍රාහ්මණ, යඤ්ඤො පුරිමෙහි යඤ්ඤෙහි අප්පට්ඨතරො ච අප්පසමාරම්භතරො ච මහප්ඵලතරො ච මහානිසංසතරො ච…පෙ… නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාති. අයම්පි ඛො, බ්‍රාහ්මණ, යඤ්ඤො පුරිමෙහි යඤ්ඤෙහි අප්පට්ඨතරො ච අප්පසමාරම්භතරො ච මහප්ඵලතරො ච මහානිසංසතරො ච. ඉමාය ච, බ්‍රාහ්මණ, යඤ්ඤසම්පදාය අඤ්ඤා යඤ්ඤසම්පදා උත්තරිතරා වා පණීතතරා වා නත්ථී’’ති.

"हे ब्राह्मण, यहाँ इस लोक में तथागत उत्पन्न होते हैं, जो अर्हत् हैं, सम्यक-सम्बुद्ध हैं... (सामञ्ञफल सुत्त के अनुसार विस्तार करें)। हे ब्राह्मण, इस प्रकार भिक्षु शील-सम्पन्न होता है... प्रथम ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है। हे ब्राह्मण, यह यज्ञ पिछले यज्ञों की तुलना में कम कठिन, कम प्रयास वाला, अधिक फलदायी और अधिक लाभदायी है... द्वितीय ध्यान... तृतीय ध्यान... चतुर्थ ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है। हे ब्राह्मण, यह यज्ञ भी पिछले यज्ञों की तुलना में कम कठिन, कम प्रयास वाला, अधिक फलदायी और अधिक लाभदायी है। वह ज्ञान-दर्शन के लिए चित्त को लगाता है, चित्त को झुकाता है... हे ब्राह्मण, यह यज्ञ भी पिछले यज्ञों की तुलना में कम कठिन, कम प्रयास वाला, अधिक फलदायी और अधिक लाभदायी है... वह जान लेता है कि 'इस जन्म के बाद अब और कुछ शेष नहीं है'। हे ब्राह्मण, यह यज्ञ भी पिछले यज्ञों की तुलना में कम कठिन, कम प्रयास वाला, अधिक फलदायी और अधिक लाभदायी है। हे ब्राह्मण, इस यज्ञ-सम्पदा (अर्हत्व फल) से बढ़कर या इससे श्रेष्ठ अन्य कोई यज्ञ-सम्पदा नहीं है।"

කූටදන්තඋපාසකත්තපටිවෙදනා

कूटदन्त द्वारा उपासक बनने की घोषणा

354. එවං වුත්තෙ, කූටදන්තො බ්‍රාහ්මණො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘අභික්කන්තං, භො ගොතම, අභික්කන්තං, භො ගොතම! සෙය්‍යථාපි භො ගොතම, නික්කුජ්ජිතං වා උක්කුජ්ජෙය්‍ය, පටිච්ඡන්නං වා විවරෙය්‍ය, මූළ්හස්ස වා මග්ගං ආචික්ඛෙය්‍ය, අන්ධකාරෙ වා තෙලපජ්ජොතං ධාරෙය්‍ය ‘චක්ඛුමන්තො රූපානි දක්ඛන්තී’ති; එවමෙවං භොතා ගොතමෙන අනෙකපරියායෙන ධම්මො [Pg.141] පකාසිතො. එසාහං භවන්තං ගොතමං සරණං ගච්ඡාමි ධම්මඤ්ච භික්ඛුසඞ්ඝඤ්ච. උපාසකං මං භවං ගොතමො ධාරෙතු අජ්ජතග්ගෙ පාණුපෙතං සරණං ගතං. එසාහං භො ගොතම සත්ත ච උසභසතානි සත්ත ච වච්ඡතරසතානි සත්ත ච වච්ඡතරීසතානි සත්ත ච අජසතානි සත්ත ච උරබ්භසතානි මුඤ්චාමි, ජීවිතං දෙමි, හරිතානි චෙව තිණානි ඛාදන්තු, සීතානි ච පානීයානි පිවන්තු, සීතො ච නෙසං වාතො උපවායතූ’’ති.

३५४. "ऐसा कहे जाने पर, कूटदन्त ब्राह्मण ने भगवान से यह कहा— 'अति सुंदर, हे गौतम! अति सुंदर, हे गौतम! जैसे कोई औंधे हुए को सीधा कर दे, या ढके हुए को खोल दे, या राह भूले को रास्ता दिखा दे, या अंधकार में तेल का दीपक जला दे कि आँख वाले रूप को देख सकें; वैसे ही आप गौतम ने अनेक प्रकार से धर्म को प्रकाशित किया है। मैं आप गौतम की शरण जाता हूँ, धर्म की और भिक्षु-संघ की भी शरण जाता हूँ। आप गौतम मुझे आज से जीवन भर के लिए शरणागत उपासक स्वीकार करें। हे गौतम, मैं इन सात सौ बैलों, सात सौ बछड़ों, सात सौ बछड़ियों, सात सौ बकरों और सात सौ भेड़ों को मुक्त करता हूँ, उन्हें जीवन दान देता हूँ। वे हरी घास चरें, शीतल जल पिएं और उन्हें शीतल वायु का स्पर्श मिले'।"

සොතාපත්තිඵලසච්ඡිකිරියා

स्रोतापत्ति-फल का साक्षात्कार

355. අථ ඛො භගවා කූටදන්තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස අනුපුබ්බිං කථං කථෙසි, සෙය්‍යථිදං, දානකථං සීලකථං සග්ගකථං; කාමානං ආදීනවං ඔකාරං සංකිලෙසං නෙක්ඛම්මෙ ආනිසංසං පකාසෙසි. යදා භගවා අඤ්ඤාසි කූටදන්තං බ්‍රාහ්මණං කල්ලචිත්තං මුදුචිත්තං විනීවරණචිත්තං උදග්ගචිත්තං පසන්නචිත්තං, අථ යා බුද්ධානං සාමුක්කංසිකා ධම්මදෙසනා, තං පකාසෙසි – දුක්ඛං සමුදයං නිරොධං මග්ගං. සෙය්‍යථාපි නාම සුද්ධං වත්ථං අපගතකාළකං සම්මදෙව රජනං පටිග්ගණ්හෙය්‍ය, එවමෙව කූටදන්තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස තස්මිඤ්ඤෙව ආසනෙ විරජං වීතමලං ධම්මචක්ඛුං උදපාදි – ‘‘යං කිඤ්චි සමුදයධම්මං, සබ්බං තං නිරොධධම්ම’’න්ති.

३५५. "तब भगवान ने कूटदन्त ब्राह्मण को आनुपूर्वी कथा (क्रमबद्ध उपदेश) सुनाई, जैसे—दान कथा, शील कथा, स्वर्ग कथा; काम-भोगों के दोष, नीचता और संक्लेश तथा नैष्क्रम्य (त्याग) के लाभों को प्रकाशित किया। जब भगवान ने जान लिया कि कूटदन्त ब्राह्मण का चित्त तैयार, कोमल, नीवरण-रहित, प्रफुल्लित और प्रसन्न है, तब उन्होंने बुद्धों के उस उपदेश को जो उन्होंने स्वयं अनुभव किया था (सामुक्कंसिका धम्मदेसना), प्रकाशित किया—दुःख, समुदय, निरोध और मार्ग। जैसे कोई स्वच्छ वस्त्र, जिसमें कोई दाग न हो, रंग को अच्छी तरह ग्रहण कर लेता है, वैसे ही कूटदन्त ब्राह्मण को उसी आसन पर विरज (रज-रहित), विमल (मल-रहित) धर्म-चक्षु उत्पन्न हुआ— 'जो कुछ भी उत्पन्न होने वाला है, वह सब नष्ट होने वाला है'।"

356. අථ ඛො කූටදන්තො බ්‍රාහ්මණො දිට්ඨධම්මො පත්තධම්මො විදිතධම්මො පරියොගාළ්හධම්මො තිණ්ණවිචිකිච්ඡො විගතකථංකථො වෙසාරජ්ජප්පත්තො අපරප්පච්චයො සත්ථුසාසනෙ භගවන්තං එතදවොච – ‘‘අධිවාසෙතු මෙ භවං ගොතමො ස්වාතනාය භත්තං සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙනා’’ති. අධිවාසෙසි භගවා තුණ්හීභාවෙන.

३५६. "तब कूटदन्त ब्राह्मण, जिसने धर्म को देख लिया था, धर्म को प्राप्त कर लिया था, धर्म को जान लिया था, धर्म में अवगाहन कर लिया था, जिसकी शंकाएं दूर हो गई थीं, जो संशय-रहित हो गया था, जो शास्ता के शासन में निर्भयता को प्राप्त कर चुका था और जो अब किसी अन्य पर निर्भर नहीं था, उसने भगवान से यह कहा— 'आप गौतम कल के भोजन के लिए भिक्षु-संघ के साथ मेरा निमंत्रण स्वीकार करें'। भगवान ने मौन रहकर अपनी स्वीकृति प्रदान की।"

357. අථ ඛො කූටදන්තො බ්‍රාහ්මණො භගවතො අධිවාසනං විදිත්වා උට්ඨායාසනා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා පක්කාමි. අථ ඛො කූටදන්තො බ්‍රාහ්මණො තස්සා රත්තියා අච්චයෙන සකෙ යඤ්ඤවාටෙ පණීතං ඛාදනීයං භොජනීයං පටියාදාපෙත්වා භගවතො කාලං ආරොචාපෙසි – ‘‘කාලො, භො ගොතම; නිට්ඨිතං භත්ත’’න්ති.

३५७. तब कूटदन्त ब्राह्मण ने भगवान की स्वीकृति जानकर आसन से उठकर भगवान का अभिवादन किया और प्रदक्षिणा करके प्रस्थान किया। फिर कूटदन्त ब्राह्मण ने उस रात के बीतने पर अपने यज्ञ-मंडप में उत्तम खाद्य और भोज्य पदार्थ तैयार करवाकर भगवान को समय की सूचना भिजवाई— "हे गौतम! समय हो गया है, भोजन तैयार है।"

358. අථ [Pg.142] ඛො භගවා පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙන යෙන කූටදන්තස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස යඤ්ඤවාටො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි.

३५८. तब भगवान पूर्वाह्न के समय (चीवर) पहनकर, पात्र और चीवर लेकर भिक्षु-संघ के साथ जहाँ कूटदन्त ब्राह्मण का यज्ञ-मंडप था, वहाँ पहुँचे; पहुँचकर बिछाए हुए आसन पर बैठ गए।

අථ ඛො කූටදන්තො බ්‍රාහ්මණො බුද්ධප්පමුඛං භික්ඛුසඞ්ඝං පණීතෙන ඛාදනීයෙන භොජනීයෙන සහත්ථා සන්තප්පෙසි සම්පවාරෙසි. අථ ඛො කූටදන්තො බ්‍රාහ්මණො භගවන්තං භුත්තාවිං ඔනීතපත්තපාණිං අඤ්ඤතරං නීචං ආසනං ගහෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නං ඛො කූටදන්තං බ්‍රාහ්මණං භගවා ධම්මියා කථාය සන්දස්සෙත්වා සමාදපෙත්වා සමුත්තෙජෙත්වා සම්පහංසෙත්වා උට්ඨායාසනා පක්කාමීති.

तब कूटदन्त ब्राह्मण ने बुद्ध के नेतृत्व वाले भिक्षु-संघ को अपने हाथों से उत्तम खाद्य और भोज्य पदार्थों से तृप्त और संतुष्ट किया। फिर कूटदन्त ब्राह्मण ने भगवान को भोजन कर चुकने और पात्र से हाथ हटा लेने पर, एक नीचा आसन लेकर एक ओर बैठ गया। एक ओर बैठे हुए कूटदन्त ब्राह्मण को भगवान ने धार्मिक कथा (धम्म-चर्चा) से उपदेश दिया, उत्साहित किया, उत्तेजित किया और प्रसन्न किया, फिर आसन से उठकर प्रस्थान किया।

කූටදන්තසුත්තං නිට්ඨිතං පඤ්චමං.

पाँचवाँ कूटदन्त सुत्त समाप्त हुआ।

6. මහාලිසුත්තං

६. महालि सुत्त

බ්‍රාහ්මණදූතවත්ථු

ब्राह्मण दूतों की कथा

359. එවං [Pg.143] මෙ සුතං – එකං සමයං භගවා වෙසාලියං විහරති මහාවනෙ කූටාගාරසාලායං. තෙන ඛො පන සමයෙන සම්බහුලා කොසලකා ච බ්‍රාහ්මණදූතා මාගධකා ච බ්‍රාහ්මණදූතා වෙසාලියං පටිවසන්ති කෙනචිදෙව කරණීයෙන. අස්සොසුං ඛො තෙ කොසලකා ච බ්‍රාහ්මණදූතා මාගධකා ච බ්‍රාහ්මණදූතා – ‘‘සමණො ඛලු, භො, ගොතමො සක්‍යපුත්තො සක්‍යකුලා පබ්බජිතො වෙසාලියං විහරති මහාවනෙ කූටාගාරසාලායං. තං ඛො පන භවන්තං ගොතමං එවං කල්‍යාණො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගතො – ‘ඉතිපි සො භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො විජ්ජාචරණසම්පන්නො සුගතො ලොකවිදූ අනුත්තරො පුරිසදම්මසාරථි සත්ථා දෙවමනුස්සානං බුද්ධො භගවා’. සො ඉමං ලොකං සදෙවකං සමාරකං සබ්‍රහ්මකං සස්සමණබ්‍රාහ්මණිං පජං සදෙවමනුස්සං සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවෙදෙති. සො ධම්මං දෙසෙති ආදිකල්‍යාණං මජ්ඣෙකල්‍යාණං පරියොසානකල්‍යාණං සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජනං කෙවලපරිපුණ්ණං පරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරියං පකාසෙති. සාධු ඛො පන තථාරූපානං අරහතං දස්සනං හොතී’’ති.

३५९. ऐसा मैंने सुना— एक समय भगवान वैशाली के महावन की कूटागार शाला में विहार कर रहे थे। उस समय कोसल और मगध के बहुत से ब्राह्मण दूत किसी कार्यवश वैशाली में ठहरे हुए थे। उन कोसल और मगध के ब्राह्मण दूतों ने सुना— "शाक्यपुत्र श्रमण गौतम, जो शाक्य कुल से प्रव्रजित हुए हैं, वैशाली के महावन की कूटागार शाला में विहार कर रहे हैं। उन भगवान गौतम का ऐसा कल्याणकारी यश फैला हुआ है— 'वे भगवान अर्हत् हैं, सम्यक-सम्बुद्ध हैं, विद्या और चरण से संपन्न हैं, सुगत हैं, लोकविद् हैं, पुरुषों को वश में करने वाले अतुलनीय सारथि हैं, देवों और मनुष्यों के शास्ता हैं, बुद्ध हैं, भगवान हैं'। वे देवों, मारों और ब्रह्मा सहित इस लोक को, श्रमणों और ब्राह्मणों सहित इस प्रजा को, देवों और मनुष्यों सहित स्वयं जानकर और साक्षात्कार कर प्रकाशित करते हैं। वे आदि में कल्याणकारी, मध्य में कल्याणकारी और अंत में कल्याणकारी धर्म का उपदेश देते हैं; वे अर्थ और व्यंजन सहित पूर्णतः परिपूर्ण और शुद्ध ब्रह्मचर्य को प्रकाशित करते हैं। ऐसे अर्हतों का दर्शन करना निश्चय ही सुखद होता है।"

360. අථ ඛො තෙ කොසලකා ච බ්‍රාහ්මණදූතා මාගධකා ච බ්‍රාහ්මණදූතා යෙන මහාවනං කූටාගාරසාලා තෙනුපසඞ්කමිංසු. තෙන ඛො පන සමයෙන ආයස්මා නාගිතො භගවතො උපට්ඨාකො හොති. අථ ඛො තෙ කොසලකා ච බ්‍රාහ්මණදූතා මාගධකා ච බ්‍රාහ්මණදූතා යෙනායස්මා නාගිතො තෙනුපසඞ්කමිංසු. උපසඞ්කමිත්වා ආයස්මන්තං නාගිතං එතදවොචුං – ‘‘කහං නු ඛො, භො නාගිත, එතරහි සො භවං ගොතමො විහරති? දස්සනකාමා හි මයං තං භවන්තං ගොතම’’න්ති. ‘‘අකාලො ඛො, ආවුසො, භගවන්තං දස්සනාය, පටිසල්ලීනො භගවා’’ති. අථ ඛො තෙ කොසලකා ච බ්‍රාහ්මණදූතා මාගධකා ච බ්‍රාහ්මණදූතා තත්ථෙව එකමන්තං නිසීදිංසු – ‘‘දිස්වාව මයං තං භවන්තං ගොතමං ගමිස්සාමා’’ති.

३६०. तब वे कोसल और मगध के ब्राह्मण दूत जहाँ महावन की कूटागार शाला थी, वहाँ पहुँचे। उस समय आयुष्मान नागित भगवान के उपस्थाक (सेवक) थे। तब वे कोसल और मगध के ब्राह्मण दूत जहाँ आयुष्मान नागित थे, वहाँ पहुँचे। पहुँचकर आयुष्मान नागित से यह बोले— "हे नागित! इस समय वे भगवान गौतम कहाँ विहार कर रहे हैं? हम उन भगवान गौतम का दर्शन करना चाहते हैं।" (नागित ने कहा—) "हे आयुष्मानों! भगवान के दर्शन का यह समय नहीं है, भगवान एकांतवास (प्रतिसंलयन) में हैं।" तब वे कोसल और मगध के ब्राह्मण दूत वहीं एक ओर बैठ गए— "हम उन भगवान गौतम का दर्शन करके ही जाएँगे।"

ඔට්ඨද්ධලිච්ඡවීවත්ථු

ओट्ठद्ध लिच्छवी की कथा

361. ඔට්ඨද්ධොපි [Pg.144] ලිච්ඡවී මහතියා ලිච්ඡවීපරිසාය සද්ධිං යෙන මහාවනං කූටාගාරසාලා යෙනායස්මා නාගිතො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා ආයස්මන්තං නාගිතං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි. එකමන්තං ඨිතො ඛො ඔට්ඨද්ධොපි ලිච්ඡවී ආයස්මන්තං නාගිතං එතදවොච – ‘‘කහං නු ඛො, භන්තෙ නාගිත, එතරහි සො භගවා විහරති අරහං සම්මාසම්බුද්ධො, දස්සනකාමා හි මයං තං භගවන්තං අරහන්තං සම්මාසම්බුද්ධ’’න්ති. ‘‘අකාලො ඛො, මහාලි, භගවන්තං දස්සනාය, පටිසල්ලීනො භගවා’’ති. ඔට්ඨද්ධොපි ලිච්ඡවී තත්ථෙව එකමන්තං නිසීදි – ‘‘දිස්වාව අහං තං භගවන්තං ගමිස්සාමි අරහන්තං සම්මාසම්බුද්ධ’’න්ති.

३६१. ओट्ठद्ध लिच्छवी भी एक बड़ी लिच्छवी परिषद के साथ जहाँ महावन की कूटागार शाला थी और जहाँ आयुष्मान नागित थे, वहाँ पहुँचा; पहुँचकर आयुष्मान नागित का अभिवादन कर एक ओर खड़ा हो गया। एक ओर खड़े होकर ओट्ठद्ध लिच्छवी ने आयुष्मान नागित से यह कहा— "भन्ते नागित! वे अर्हत् सम्यक-सम्बुद्ध भगवान इस समय कहाँ विहार कर रहे हैं? हम उन अर्हत् सम्यक-सम्बुद्ध भगवान का दर्शन करना चाहते हैं।" (नागित ने कहा—) "हे महालि! भगवान के दर्शन का यह समय नहीं है, भगवान एकांतवास में हैं।" ओट्ठद्ध लिच्छवी भी वहीं एक ओर बैठ गया— "मैं उन अर्हत् सम्यक-सम्बुद्ध भगवान का दर्शन करके ही जाऊँगा।"

362. අථ ඛො සීහො සමණුද්දෙසො යෙනායස්මා නාගිතො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා ආයස්මන්තං නාගිතං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි. එකමන්තං ඨිතො ඛො සීහො සමණුද්දෙසො ආයස්මන්තං නාගිතං එතදවොච – ‘‘එතෙ, භන්තෙ කස්සප, සම්බහුලා කොසලකා ච බ්‍රාහ්මණදූතා මාගධකා ච බ්‍රාහ්මණදූතා ඉධූපසඞ්කන්තා භගවන්තං දස්සනාය; ඔට්ඨද්ධොපි ලිච්ඡවී මහතියා ලිච්ඡවීපරිසාය සද්ධිං ඉධූපසඞ්කන්තො භගවන්තං දස්සනාය, සාධු, භන්තෙ කස්සප, ලභතං එසා ජනතා භගවන්තං දස්සනායා’’ති.

३६२. तब सीह श्रमणोद्देश (नवागंतुक भिक्षु) जहाँ आयुष्मान नागित थे, वहाँ पहुँचा; पहुँचकर आयुष्मान नागित का अभिवादन कर एक ओर खड़ा हो गया। एक ओर खड़े होकर सीह श्रमणोद्देश ने आयुष्मान नागित से यह कहा— "भन्ते कश्यप! ये बहुत से कोसल और मगध के ब्राह्मण दूत भगवान के दर्शन के लिए यहाँ आए हुए हैं; ओट्ठद्ध लिच्छवी भी एक बड़ी लिच्छवी परिषद के साथ भगवान के दर्शन के लिए यहाँ आया हुआ है। साधु भन्ते कश्यप! इन लोगों को भगवान के दर्शन का अवसर मिल जाए।"

‘‘තෙන හි, සීහ, ත්වඤ්ඤෙව භගවතො ආරොචෙහී’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො සීහො සමණුද්දෙසො ආයස්මතො නාගිතස්ස පටිස්සුත්වා යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි. එකමන්තං ඨිතො ඛො සීහො සමණුද්දෙසො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘එතෙ, භන්තෙ, සම්බහුලා කොසලකා ච බ්‍රාහ්මණදූතා මාගධකා ච බ්‍රාහ්මණදූතා ඉධූපසඞ්කන්තා භගවන්තං දස්සනාය, ඔට්ඨද්ධොපි ලිච්ඡවී මහතියා ලිච්ඡවීපරිසාය සද්ධිං ඉධූපසඞ්කන්තො භගවන්තං දස්සනාය. සාධු, භන්තෙ, ලභතං එසා ජනතා භගවන්තං දස්සනායා’’ති. ‘‘තෙන හි, සීහ, විහාරපච්ඡායායං ආසනං පඤ්ඤපෙහී’’ති. ‘‘එවං, භන්තෙ’’ති ඛො සීහො සමණුද්දෙසො භගවතො පටිස්සුත්වා විහාරපච්ඡායායං ආසනං පඤ්ඤපෙසි.

“तो फिर, सीह, तुम ही भगवान को सूचित करो।” “जी, भन्ते,” कहकर सीह श्रमणोद्देश (युवा भिक्षु) ने आयुष्मान नागित को उत्तर दिया और जहाँ भगवान थे, वहाँ गया; पहुँचकर भगवान को अभिवादन किया और एक ओर खड़ा हो गया। एक ओर खड़े होकर सीह श्रमणोद्देश ने भगवान से यह कहा— “भन्ते, ये बहुत से कोसल के ब्राह्मण दूत और मगध के ब्राह्मण दूत भगवान के दर्शन के लिए यहाँ आए हैं, और ओट्ठद्ध लिच्छवी भी अपनी बड़ी लिच्छवी परिषद के साथ भगवान के दर्शन के लिए यहाँ आया है। अच्छा हो, भन्ते, यदि इन लोगों को भगवान के दर्शन का अवसर मिले।” “तो फिर, सीह, विहार की छाया में आसन बिछाओ।” “जी, भन्ते,” कहकर सीह श्रमणोद्देश ने भगवान को उत्तर दिया और विहार की छाया में आसन बिछाया।

363. අථ [Pg.145] ඛො භගවා විහාරා නික්ඛම්ම විහාරපච්ඡායායං පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි. අථ ඛො තෙ කොසලකා ච බ්‍රාහ්මණදූතා මාගධකා ච බ්‍රාහ්මණදූතා යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමිංසු; උපසඞ්කමිත්වා භගවතා සද්ධිං සම්මොදිංසු. සම්මොදනීයං කථං සාරණීයං වීතිසාරෙත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු. ඔට්ඨද්ධොපි ලිච්ඡවී මහතියා ලිච්ඡවීපරිසාය සද්ධිං යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි.

३६३. तब भगवान विहार से निकलकर विहार की छाया में बिछाए गए आसन पर बैठ गए। तब वे कोसल के ब्राह्मण दूत और मगध के ब्राह्मण दूत जहाँ भगवान थे, वहाँ आए; पहुँचकर भगवान के साथ कुशल-मंगल की बातें कीं। प्रसन्नतापूर्ण और स्मरणीय बातें समाप्त कर वे एक ओर बैठ गए। ओट्ठद्ध लिच्छवी भी अपनी बड़ी लिच्छवी परिषद के साथ जहाँ भगवान थे, वहाँ आया; पहुँचकर भगवान को अभिवादन किया और एक ओर बैठ गया।

364. එකමන්තං නිසින්නො ඛො ඔට්ඨද්ධො ලිච්ඡවී භගවන්තං එතදවොච – ‘‘පුරිමානි, භන්තෙ, දිවසානි පුරිමතරානි සුනක්ඛත්තො ලිච්ඡවිපුත්තො යෙනාහං තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා මං එතදවොච – ‘යදග්ගෙ අහං, මහාලි, භගවන්තං උපනිස්සාය විහරාමි, න චිරං තීණි වස්සානි, දිබ්බානි හි ඛො රූපානි පස්සාමි පියරූපානි කාමූපසංහිතානි රජනීයානි, නො ච ඛො දිබ්බානි සද්දානි සුණාමි පියරූපානි කාමූපසංහිතානි රජනීයානී’ති. සන්තානෙව නු ඛො, භන්තෙ, සුනක්ඛත්තො ලිච්ඡවිපුත්තො දිබ්බානි සද්දානි නාස්සොසි පියරූපානි කාමූපසංහිතානි රජනීයානි, උදාහු අසන්තානී’’ති?

३६४. एक ओर बैठे हुए ओट्ठद्ध लिच्छवी ने भगवान से यह कहा— “भन्ते, पिछले दिनों, बहुत पहले, लिच्छवी पुत्र सुनक्खत्त मेरे पास आया था; आकर उसने मुझसे यह कहा— ‘महालि, जब से मैं भगवान के आश्रय में रह रहा हूँ, अभी अधिक समय नहीं हुआ, केवल तीन वर्ष हुए हैं, मैं दिव्य रूपों को तो देखता हूँ जो प्रिय रूप वाले, काम-भोगों से युक्त और मनमोहक हैं, किन्तु मैं दिव्य शब्दों (ध्वनियों) को नहीं सुनता जो प्रिय, काम-भोगों से युक्त और मनमोहक हैं।’ तो भन्ते, क्या लिच्छवी पुत्र सुनक्खत्त ने उन दिव्य शब्दों को विद्यमान होते हुए भी नहीं सुना, या वे विद्यमान ही नहीं थे?”

එකංසභාවිතසමාධි

एक पक्षीय विकसित समाधि

365. ‘‘සන්තානෙව ඛො, මහාලි, සුනක්ඛත්තො ලිච්ඡවිපුත්තො දිබ්බානි සද්දානි නාස්සොසි පියරූපානි කාමූපසංහිතානි රජනීයානි, නො අසන්තානී’’ති. ‘‘කො නු ඛො, භන්තෙ, හෙතු, කො පච්චයො, යෙන සන්තානෙව සුනක්ඛත්තො ලිච්ඡවිපුත්තො දිබ්බානි සද්දානි නාස්සොසි පියරූපානි කාමූපසංහිතානි රජනීයානි, නො අසන්තානී’’ති?

३६५. “महालि, लिच्छवी पुत्र सुनक्खत्त ने उन दिव्य शब्दों को विद्यमान होते हुए ही नहीं सुना, ऐसा नहीं कि वे विद्यमान नहीं थे।” “भन्ते, क्या हेतु है, क्या प्रत्यय (कारण) है, जिससे लिच्छवी पुत्र सुनक्खत्त ने उन दिव्य शब्दों को विद्यमान होते हुए भी नहीं सुना, न कि उनके न होने के कारण?”

366. ‘‘ඉධ, මහාලි, භික්ඛුනො පුරත්ථිමාය දිසාය එකංසභාවිතො සමාධි හොති දිබ්බානං රූපානං දස්සනාය පියරූපානං කාමූපසංහිතානං රජනීයානං, නො ච ඛො දිබ්බානං සද්දානං සවනාය පියරූපානං කාමූපසංහිතානං රජනීයානං. සො පුරත්ථිමාය දිසාය එකංසභාවිතෙ සමාධිම්හි දිබ්බානං රූපානං දස්සනාය පියරූපානං කාමූපසංහිතානං රජනීයානං, නො ච ඛො දිබ්බානං සද්දානං සවනාය පියරූපානං කාමූපසංහිතානං රජනීයානං. පුරත්ථිමාය දිසාය දිබ්බානි රූපානි පස්සති පියරූපානි කාමූපසංහිතානි රජනීයානි, නො ච ඛො දිබ්බානි සද්දානි සුණාති පියරූපානි කාමූපසංහිතානි රජනීයානි. තං කිස්ස හෙතු? එවඤ්හෙතං, මහාලි, හොති භික්ඛුනො [Pg.146] පුරත්ථිමාය දිසාය එකංසභාවිතෙ සමාධිම්හි දිබ්බානං රූපානං දස්සනාය පියරූපානං කාමූපසංහිතානං රජනීයානං, නො ච ඛො දිබ්බානං සද්දානං සවනාය පියරූපානං කාමූපසංහිතානං රජනීයානං.

३६६. “महालि, यहाँ किसी भिक्षु की पूर्व दिशा में दिव्य रूपों को देखने के लिए—जो प्रिय, काम-भोगों से युक्त और मनमोहक हैं—समाधि केवल एक अंश (रूप दर्शन) के लिए विकसित होती है, न कि दिव्य शब्दों को सुनने के लिए जो प्रिय, काम-भोगों से युक्त और मनमोहक हैं। वह पूर्व दिशा में दिव्य रूपों को देखने के लिए समाधि के एक अंश में विकसित होने पर, और दिव्य शब्दों को सुनने के लिए समाधि के विकसित न होने पर; पूर्व दिशा में दिव्य रूपों को तो देखता है जो प्रिय, काम-भोगों से युक्त और मनमोहक हैं, किन्तु दिव्य शब्दों को नहीं सुनता जो प्रिय, काम-भोगों से युक्त और मनमोहक हैं। वह किस कारण से? महालि, ऐसा इसलिए होता है क्योंकि भिक्षु की पूर्व दिशा में दिव्य रूपों को देखने के लिए समाधि केवल एक अंश में विकसित होती है, न कि दिव्य शब्दों को सुनने के लिए।”

367. ‘‘පුන චපරං, මහාලි, භික්ඛුනො දක්ඛිණාය දිසාය…පෙ… පච්ඡිමාය දිසාය … උත්තරාය දිසාය… උද්ධමධො තිරියං එකංසභාවිතො සමාධි හොති දිබ්බානං රූපානං දස්සනාය පියරූපානං කාමූපසංහිතානං රජනීයානං, නො ච ඛො දිබ්බානං සද්දානං සවනාය පියරූපානං කාමූපසංහිතානං රජනීයානං. සො උද්ධමධො තිරියං එකංසභාවිතෙ සමාධිම්හි දිබ්බානං රූපානං දස්සනාය පියරූපානං කාමූපසංහිතානං රජනීයානං, නො ච ඛො දිබ්බානං සද්දානං සවනාය පියරූපානං කාමූපසංහිතානං රජනීයානං. උද්ධමධො තිරියං දිබ්බානි රූපානි පස්සති පියරූපානි කාමූපසංහිතානි රජනීයානි, නො ච ඛො දිබ්බානි සද්දානි සුණාති පියරූපානි කාමූපසංහිතානි රජනීයානි. තං කිස්ස හෙතු? එවඤ්හෙතං, මහාලි, හොති භික්ඛුනො උද්ධමධො තිරියං එකංසභාවිතෙ සමාධිම්හි දිබ්බානං රූපානං දස්සනාය පියරූපානං කාමූපසංහිතානං රජනීයානං, නො ච ඛො දිබ්බානං සද්දානං සවනාය පියරූපානං කාමූපසංහිතානං රජනීයානං.

३६७. “फिर और भी, महालि, भिक्षु की दक्षिण दिशा में... पश्चिम दिशा में... उत्तर दिशा में... ऊपर, नीचे और चारों ओर (तिरछा) दिव्य रूपों को देखने के लिए समाधि केवल एक अंश में विकसित होती है, न कि दिव्य शब्दों को सुनने के लिए। वह ऊपर, नीचे और चारों ओर दिव्य रूपों को देखने के लिए समाधि के एक अंश में विकसित होने पर, और दिव्य शब्दों को सुनने के लिए समाधि के विकसित न होने पर; ऊपर, नीचे और चारों ओर दिव्य रूपों को तो देखता है, किन्तु दिव्य शब्दों को नहीं सुनता। वह किस कारण से? महालि, ऐसा इसलिए होता है क्योंकि भिक्षु की ऊपर, नीचे और चारों ओर दिव्य रूपों को देखने के लिए समाधि केवल एक अंश में विकसित होती है, न कि दिव्य शब्दों को सुनने के लिए।”

368. ‘‘ඉධ, මහාලි, භික්ඛුනො පුරත්ථිමාය දිසාය එකංසභාවිතො සමාධි හොති දිබ්බානං සද්දානං සවනාය පියරූපානං කාමූපසංහිතානං රජනීයානං, නො ච ඛො දිබ්බානං රූපානං දස්සනාය පියරූපානං කාමූපසංහිතානං රජනීයානං. සො පුරත්ථිමාය දිසාය එකංසභාවිතෙ සමාධිම්හි දිබ්බානං සද්දානං සවනාය පියරූපානං කාමූපසංහිතානං රජනීයානං, නො ච ඛො දිබ්බානං රූපානං දස්සනාය පියරූපානං කාමූපසංහිතානං රජනීයානං. පුරත්ථිමාය දිසාය දිබ්බානි සද්දානි සුණාති පියරූපානි කාමූපසංහිතානි රජනීයානි, නො ච ඛො දිබ්බානි රූපානි පස්සති පියරූපානි කාමූපසංහිතානි රජනීයානි. තං කිස්ස හෙතු? එවඤ්හෙතං, මහාලි, හොති භික්ඛුනො පුරත්ථිමාය දිසාය එකංසභාවිතෙ සමාධිම්හි දිබ්බානං සද්දානං සවනාය පියරූපානං කාමූපසංහිතානං රජනීයානං, නො ච ඛො දිබ්බානං රූපානං දස්සනාය පියරූපානං කාමූපසංහිතානං රජනීයානං.

३६८. महालि! इस शासन में भिक्षु पूर्व दिशा में प्रिय, काम-युक्त और राग उत्पन्न करने वाले दिव्य शब्दों को सुनने के लिए ही एक पक्ष के लिए समाधि को विकसित करता है, दिव्य रूपों को देखने के लिए नहीं। वह पूर्व दिशा में दिव्य शब्दों को सुनने के लिए एक पक्ष के लिए समाधि विकसित होने के कारण, दिव्य शब्दों को तो सुनता है, किन्तु दिव्य रूपों को नहीं देखता। ऐसा किस कारण से है? महालि! ऐसा इसलिए होता है क्योंकि भिक्षु ने पूर्व दिशा में दिव्य शब्दों को सुनने के लिए ही एक पक्ष के लिए समाधि विकसित की है, दिव्य रूपों को देखने के लिए नहीं।

369. ‘‘පුන චපරං, මහාලි, භික්ඛුනො දක්ඛිණාය දිසාය…පෙ… පච්ඡිමාය දිසාය… උත්තරාය දිසාය… උද්ධමධො තිරියං එකංසභාවිතො සමාධි [Pg.147] හොති දිබ්බානං සද්දානං සවනාය පියරූපානං කාමූපසංහිතානං රජනීයානං, නො ච ඛො දිබ්බානං රූපානං දස්සනාය පියරූපානං කාමූපසංහිතානං රජනීයානං. සො උද්ධමධො තිරියං එකංසභාවිතෙ සමාධිම්හි දිබ්බානං සද්දානං සවනාය පියරූපානං කාමූපසංහිතානං රජනීයානං, නො ච ඛො දිබ්බානං රූපානං දස්සනාය පියරූපානං කාමූපසංහිතානං රජනීයානං. උද්ධමධො තිරියං දිබ්බානි සද්දානි සුණාති පියරූපානි කාමූපසංහිතානි රජනීයානි, නො ච ඛො දිබ්බානි රූපානි පස්සති පියරූපානි කාමූපසංහිතානි රජනීයානි. තං කිස්ස හෙතු? එවඤ්හෙතං, මහාලි, හොති භික්ඛුනො උද්ධමධො තිරියං එකංසභාවිතෙ සමාධිම්හි දිබ්බානං සද්දානං සවනාය පියරූපානං කාමූපසංහිතානං රජනීයානං, නො ච ඛො දිබ්බානං රූපානං දස්සනාය පියරූපානං කාමූපසංහිතානං රජනීයානං.

३६९. पुनः, महालि! भिक्षु दक्षिण दिशा में... पश्चिम दिशा में... उत्तर दिशा में... ऊपर, नीचे और तिरछी दिशा में प्रिय, काम-युक्त और राग उत्पन्न करने वाले दिव्य शब्दों को सुनने के लिए ही एक पक्ष के लिए समाधि को विकसित करता है, दिव्य रूपों को देखने के लिए नहीं। वह ऊपर, नीचे और तिरछी दिशा में दिव्य शब्दों को सुनने के लिए एक पक्ष के लिए समाधि विकसित होने के कारण, दिव्य शब्दों को तो सुनता है, किन्तु दिव्य रूपों को नहीं देखता। ऐसा किस कारण से है? महालि! ऐसा इसलिए होता है क्योंकि भिक्षु ने ऊपर, नीचे और तिरछी दिशा में दिव्य शब्दों को सुनने के लिए ही एक पक्ष के लिए समाधि विकसित की है, दिव्य रूपों को देखने के लिए नहीं।

370. ‘‘ඉධ, මහාලි, භික්ඛුනො පුරත්ථිමාය දිසාය උභයංසභාවිතො සමාධි හොති දිබ්බානඤ්ච රූපානං දස්සනාය පියරූපානං කාමූපසංහිතානං රජනීයානං දිබ්බානඤ්ච සද්දානං සවනාය පියරූපානං කාමූපසංහිතානං රජනීයානං. සො පුරත්ථිමාය දිසාය උභයංසභාවිතෙ සමාධිම්හි දිබ්බානඤ්ච රූපානං දස්සනාය පියරූපානං කාමූපසංහිතානං රජනීයානං, දිබ්බානඤ්ච සද්දානං සවනාය පියරූපානං කාමූපසංහිතානං රජනීයානං. පුරත්ථිමාය දිසාය දිබ්බානි ච රූපානි පස්සති පියරූපානි කාමූපසංහිතානි රජනීයානි, දිබ්බානි ච සද්දානි සුණාති පියරූපානි කාමූපසංහිතානි රජනීයානි. තං කිස්ස හෙතු? එවඤ්හෙතං, මහාලි, හොති භික්ඛුනො පුරත්ථිමාය දිසාය උභයංසභාවිතෙ සමාධිම්හි දිබ්බානඤ්ච රූපානං දස්සනාය පියරූපානං කාමූපසංහිතානං රජනීයානං දිබ්බානඤ්ච සද්දානං සවනාය පියරූපානං කාමූපසංහිතානං රජනීයානං.

३७०. महालि! इस शासन में भिक्षु पूर्व दिशा में प्रिय, काम-युक्त और राग उत्पन्न करने वाले दिव्य रूपों को देखने के लिए और दिव्य शब्दों को सुनने के लिए, दोनों ही पक्षों के लिए समाधि को विकसित करता है। वह पूर्व दिशा में दोनों पक्षों के लिए समाधि विकसित होने के कारण, दिव्य रूपों को भी देखता है और दिव्य शब्दों को भी सुनता है। ऐसा किस कारण से है? महालि! ऐसा इसलिए होता है क्योंकि भिक्षु ने पूर्व दिशा में दिव्य रूपों को देखने और दिव्य शब्दों को सुनने, दोनों के लिए समाधि विकसित की है।

371. ‘‘පුන චපරං, මහාලි, භික්ඛුනො දක්ඛිණාය දිසාය…පෙ… පච්ඡිමාය දිසාය… උත්තරාය දිසාය… උද්ධමධො තිරියං උභයංසභාවිතො සමාධි හොති දිබ්බානඤ්ච රූපානං දස්සනාය පියරූපානං කාමූපසංහිතානං රජනීයානං, දිබ්බානඤ්ච සද්දානං සවනාය පියරූපානං කාමූපසංහිතානං රජනීයානං. සො උද්ධමධො තිරියං උභයංසභාවිතෙ සමාධිම්හි දිබ්බානඤ්ච රූපානං දස්සනාය පියරූපානං කාමූපසංහිතානං රජනීයානං දිබ්බානඤ්ච සද්දානං සවනාය පියරූපානං කාමූපසංහිතානං රජනීයානං. උද්ධමධො තිරියං දිබ්බානි ච රූපානි පස්සති පියරූපානි [Pg.148] කාමූපසංහිතානි රජනීයානි, දිබ්බානි ච සද්දානි සුණාති පියරූපානි කාමූපසංහිතානි රජනීයානි. තං කිස්ස හෙතු? එවඤ්හෙතං, මහාලි, හොති භික්ඛුනො උද්ධමධො තිරියං උභයංසභාවිතෙ සමාධිම්හි දිබ්බානඤ්ච රූපානං දස්සනාය පියරූපානං කාමූපසංහිතානං රජනීයානං, දිබ්බානඤ්ච සද්දානං සවනාය පියරූපානං කාමූපසංහිතානං රජනීයානං. අයං ඛො මහාලි, හෙතු, අයං පච්චයො, යෙන සන්තානෙව සුනක්ඛත්තො ලිච්ඡවිපුත්තො දිබ්බානි සද්දානි නාස්සොසි පියරූපානි කාමූපසංහිතානි රජනීයානි, නො අසන්තානී’’ති.

३७१. पुनः, महालि! भिक्षु दक्षिण दिशा में... पश्चिम दिशा में... उत्तर दिशा में... ऊपर, नीचे और तिरछी दिशा में दिव्य रूपों को देखने और दिव्य शब्दों को सुनने, दोनों के लिए समाधि विकसित करता है। वह ऊपर, नीचे और तिरछी दिशा में दोनों पक्षों के लिए समाधि विकसित होने के कारण, दिव्य रूपों को भी देखता है और दिव्य शब्दों को भी सुनता है। ऐसा किस कारण से है? महालि! ऐसा इसलिए होता है क्योंकि भिक्षु ने ऊपर, नीचे और तिरछी दिशा में दिव्य रूपों को देखने और दिव्य शब्दों को सुनने, दोनों के लिए समाधि विकसित की है। महालि! यही वह हेतु है, यही वह प्रत्यय है, जिसके कारण लिच्छविपुत्र सुनक्खत्त ने विद्यमान होते हुए भी उन प्रिय, काम-युक्त और राग उत्पन्न करने वाले दिव्य शब्दों को नहीं सुना; ऐसा नहीं था कि वे विद्यमान नहीं थे।

372. ‘‘එතාසං නූන, භන්තෙ, සමාධිභාවනානං සච්ඡිකිරියාහෙතු භික්ඛූ භගවති බ්‍රහ්මචරියං චරන්තී’’ති. ‘‘න ඛො, මහාලි, එතාසං සමාධිභාවනානං සච්ඡිකිරියාහෙතු භික්ඛූ මයි බ්‍රහ්මචරියං චරන්ති. අත්ථි ඛො, මහාලි, අඤ්ඤෙව ධම්මා උත්තරිතරා ච පණීතතරා ච, යෙසං සච්ඡිකිරියාහෙතු භික්ඛූ මයි බ්‍රහ්මචරියං චරන්තී’’ති.

३७२. “भन्ते! क्या इन समाधि-भावनाओं के साक्षात्कार के लिए ही भिक्षु भगवान के पास ब्रह्मचर्य का पालन करते हैं?” “महालि! इन समाधि-भावनाओं के साक्षात्कार के लिए भिक्षु मेरे पास ब्रह्मचर्य का पालन नहीं करते। महालि! अन्य धर्म भी हैं जो इनसे कहीं अधिक श्रेष्ठ और उत्तम हैं, जिनके साक्षात्कार के लिए भिक्षु मेरे पास ब्रह्मचर्य का पालन करते हैं।”

චතුඅරියඵලං

चार आर्य फल।

373. ‘‘කතමෙ පන තෙ, භන්තෙ, ධම්මා උත්තරිතරා ච පණීතතරා ච, යෙසං සච්ඡිකිරියාහෙතු භික්ඛූ භගවති බ්‍රහ්මචරියං චරන්තී’’ති? ‘‘ඉධ, මහාලි, භික්ඛු තිණ්ණං සංයොජනානං පරික්ඛයා සොතාපන්නො හොති අවිනිපාතධම්මො නියතො සම්බොධිපරායණො. අයම්පි ඛො, මහාලි, ධම්මො උත්තරිතරො ච පණීතතරො ච, යස්ස සච්ඡිකිරියාහෙතු භික්ඛූ මයි බ්‍රහ්මචරියං චරන්ති.

३७३. "भन्ते! वे कौन से धर्म हैं जो (समाधि से) अधिक श्रेष्ठ और अधिक उत्तम हैं, जिनके साक्षात्कार के लिए भिक्षु भगवान के पास ब्रह्मचर्य का पालन करते हैं?" "महालि! यहाँ इस शासन में भिक्षु तीन संयोजनों के पूर्णतः क्षय हो जाने से 'स्रोतापन्न' हो जाता है, जो अपायों में न गिरने वाला (अविनिपातधर्मा), नियत (निश्चित) और सम्बोधि-परायण (परम ज्ञान की ओर अग्रसर) होता है। महालि! यह धर्म भी अधिक श्रेष्ठ और अधिक उत्तम है, जिसके साक्षात्कार के लिए भिक्षु मेरे पास ब्रह्मचर्य का पालन करते हैं।"

‘‘පුන චපරං, මහාලි, භික්ඛු තිණ්ණං සංයොජනානං පරික්ඛයා රාගදොසමොහානං තනුත්තා සකදාගාමී හොති, සකිදෙව ඉමං ලොකං ආගන්ත්වා දුක්ඛස්සන්තං කරොති. අයම්පි ඛො, මහාලි, ධම්මො උත්තරිතරො ච පණීතතරො ච, යස්ස සච්ඡිකිරියාහෙතු භික්ඛූ මයි බ්‍රහ්මචරියං චරන්ති.

"फिर और भी, महालि! भिक्षु तीन संयोजनों के पूर्णतः क्षय हो जाने से तथा राग, द्वेष और मोह के क्षीण (तनु) हो जाने से 'सकृदागामी' हो जाता है, जो केवल एक बार इस लोक में आकर दुखों का अंत करता है। महालि! यह धर्म भी अधिक श्रेष्ठ और अधिक उत्तम है, जिसके साक्षात्कार के लिए भिक्षु मेरे पास ब्रह्मचर्य का पालन करते हैं।"

‘‘පුන චපරං, මහාලි, භික්ඛු පඤ්චන්නං ඔරම්භාගියානං සංයොජනානං පරික්ඛයා ඔපපාතිකො හොති, තත්ථ පරිනිබ්බායී, අනාවත්තිධම්මො තස්මා ලොකා. අයම්පි ඛො, මහාලි, ධම්මො උත්තරිතරො ච පණීතතරො ච, යස්ස සච්ඡිකිරියාහෙතු භික්ඛූ මයි බ්‍රහ්මචරියං චරන්ති.

"फिर और भी, महालि! भिक्षु पाँच ओरामभागीय (निचले) संयोजनों के पूर्णतः क्षय हो जाने से 'ओपपातिक' (ब्रह्मलोक में उत्पन्न होने वाला) होता है, वहीं परिनिर्वाण प्राप्त करने वाला होता है और उस लोक से वापस न लौटने वाला (अनावृत्तिधर्मा) होता है। महालि! यह धर्म भी अधिक श्रेष्ठ और अधिक उत्तम है, जिसके साक्षात्कार के लिए भिक्षु मेरे पास ब्रह्मचर्य का पालन करते हैं।"

‘‘පුන [Pg.149] චපරං, මහාලි, භික්ඛු ආසවානං ඛයා අනාසවං චෙතොවිමුත්තිං පඤ්ඤාවිමුත්තිං දිට්ඨෙව ධම්මෙ සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහරති. අයම්පි ඛො, මහාලි, ධම්මො උත්තරිතරො ච පණීතතරො ච, යස්ස සච්ඡිකිරියාහෙතු භික්ඛූ මයි බ්‍රහ්මචරියං චරන්ති. ඉමෙ ඛො තෙ, මහාලි, ධම්මා උත්තරිතරා ච පණීතතරා ච, යෙසං සච්ඡිකිරියාහෙතු භික්ඛූ මයි බ්‍රහ්මචරියං චරන්තී’’ති.

"फिर और भी, महालि! भिक्षु आस्रवों के क्षय हो जाने से आस्रव-रहित चेतोविमुक्ति और प्रज्ञाविमुक्ति को इसी जन्म में स्वयं विशेष ज्ञान (अभिज्ञा) से साक्षात्कार कर, उसे प्राप्त कर विहार करता है। महालि! यह धर्म भी अधिक श्रेष्ठ और अधिक उत्तम है, जिसके साक्षात्कार के लिए भिक्षु मेरे पास ब्रह्मचर्य का पालन करते हैं। महालि! ये ही वे धर्म हैं जो अधिक श्रेष्ठ और अधिक उत्तम हैं, जिनके साक्षात्कार के लिए भिक्षु मेरे पास ब्रह्मचर्य का पालन करते हैं।"

අරියඅට්ඨඞ්ගිකමග්ගො

आर्य अष्टांगिक मार्ग

374. ‘‘අත්ථි පන, භන්තෙ, මග්ගො අත්ථි පටිපදා එතෙසං ධම්මානං සච්ඡිකිරියායා’’ති? ‘‘අත්ථි ඛො, මහාලි, මග්ගො අත්ථි පටිපදා එතෙසං ධම්මානං සච්ඡිකිරියායා’’ති.

३७४. "भन्ते! क्या इन धर्मों के साक्षात्कार के लिए कोई मार्ग है, कोई प्रतिपदा (पद्धति) है?" "महालि! इन धर्मों के साक्षात्कार के लिए मार्ग है, प्रतिपदा है।"

375. ‘‘කතමො පන, භන්තෙ, මග්ගො කතමා පටිපදා එතෙසං ධම්මානං සච්ඡිකිරියායා’’ති? ‘‘අයමෙව අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො. සෙය්‍යථිදං – සම්මාදිට්ඨි සම්මාසඞ්කප්පො සම්මාවාචා සම්මාකම්මන්තො සම්මාආජීවො සම්මාවායාමො සම්මාසති සම්මාසමාධි. අයං ඛො, මහාලි, මග්ගො අයං පටිපදා එතෙසං ධම්මානං සච්ඡිකිරියාය.

३७५. "भन्ते! इन धर्मों के साक्षात्कार के लिए वह मार्ग कौन सा है, वह प्रतिपदा कौन सी है?" "यही आर्य अष्टांगिक मार्ग है; जैसे कि— सम्यक् दृष्टि, सम्यक् संकल्प, सम्यक् वाणी, सम्यक् कर्मान्त, सम्यक् आजीव, सम्यक् व्यायाम, सम्यक् स्मृति और सम्यक् समाधि। महालि! यही वह मार्ग है, यही वह प्रतिपदा है, इन धर्मों के साक्षात्कार के लिए।"

ද්වෙපබ්බජිතවත්ථු

दो प्रव्रजितों की कथा

376. ‘‘එකමිදාහං, මහාලි, සමයං කොසම්බියං විහරාමි ඝොසිතාරාමෙ. අථ ඛො ද්වෙ පබ්බජිතා – මුණ්ඩියො ච පරිබ්බාජකො ජාලියො ච දාරුපත්තිකන්තෙවාසී යෙනාහං තෙනුපසඞ්කමිංසු. උපසඞ්කමිත්වා මයා සද්ධිං සම්මොදිංසු. සම්මොදනීයං කථං සාරණීයං වීතිසාරෙත්වා එකමන්තං අට්ඨංසු. එකමන්තං ඨිතා ඛො තෙ ද්වෙ පබ්බජිතා මං එතදවොචුං – ‘කිං නු ඛො, ආවුසො ගොතම, තං ජීවං තං සරීරං, උදාහු අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීර’න්ති?

३७६. "महालि! एक समय मैं कौशाम्बी के घोषिताराम में विहार कर रहा था। तब मुण्डिय परिव्राजक और दारुपत्तिक का अन्तेवासी (शिष्य) जालििय—ये दो प्रव्रजित जहाँ मैं था, वहाँ आए। आकर उन्होंने मेरे साथ कुशल-क्षेम पूछा। आनंददायक और स्मरणीय बातचीत समाप्त कर वे एक ओर खड़े हो गए। एक ओर खड़े होकर उन दोनों प्रव्रजितों ने मुझसे यह पूछा— 'आयुष्मान गौतम! क्या जीव वही है जो शरीर है, अथवा जीव अन्य है और शरीर अन्य?'"

377. ‘‘‘තෙන හාවුසො, සුණාථ සාධුකං මනසි කරොථ භාසිස්සාමී’’ති. ‘එවමාවුසො’ති ඛො තෙ ද්වෙ පබ්බජිතා මම පච්චස්සොසුං. අහං එතදවොචං – ඉධාවුසො තථාගතො ලොකෙ උප්පජ්ජති අරහං සම්මාසම්බුද්ධො…පෙ… (යථා 190-212 අනුච්ඡෙදෙසු එවං විත්ථාරෙතබ්බං). එවං ඛො, ආවුසො, භික්ඛු සීලසම්පන්නො හොති…පෙ… පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. යො ඛො, ආවුසො, භික්ඛු එවං ජානාති එවං පස්සති, කල්ලං නු ඛො තස්සෙතං වචනාය – ‘තං ජීවං තං සරීර’න්ති වා [Pg.150] ‘අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීර’න්ති වාති? යො සො, ආවුසො, භික්ඛු එවං ජානාති එවං පස්සති, කල්ලං තස්සෙතං වචනාය – ‘තං ජීවං තං සරීර’න්ති වා, ‘අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීර’න්ති වාති. අහං ඛො පනෙතං, ආවුසො, එවං ජානාමි එවං පස්සාමි. අථ ච පනාහං න වදාමි – ‘තං ජීවං තං සරීර’න්ති වා ‘අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීර’න්ති වා…පෙ… දුතියං ඣානං…පෙ… තතියං ඣානං…පෙ… චතුත්ථං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. යො ඛො, ආවුසො, භික්ඛු එවං ජානාති එවං පස්සති, කල්ලං නු ඛො තස්සෙතං වචනාය – ‘තං ජීවං තං සරීර’න්ති වා ‘අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීර’න්ති වාති? යො සො, ආවුසො, භික්ඛු එවං ජානාති එවං පස්සති, කල්ලං තස්සෙතං වචනාය – ‘තං ජීවං තං සරීර’න්ති වා ‘අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීර’න්ති වාති. අහං ඛො පනෙතං, ආවුසො, එවං ජානාමි එවං පස්සාමි. අථ ච පනාහං න වදාමි – ‘තං ජීවං තං සරීර’න්ති වා ‘අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීර’න්ති වා…පෙ… ඤාණදස්සනාය චිත්තං අභිනීහරති අභිනින්නාමෙති…පෙ… යො ඛො, ආවුසො, භික්ඛු එවං ජානාති එවං පස්සති, කල්ලං නු ඛො තස්සෙතං වචනාය – ‘තං ජීවං තං සරීර’න්ති වා ‘අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීර’න්ති වාති? යො සො, ආවුසො, භික්ඛු එවං ජානාති එවං පස්සති, කල්ලං තස්සෙතං වචනාය – ‘තං ජීවං තං සරීර’’න්ති වා ‘අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීර’න්ති වාති. අහං ඛො පනෙතං, ආවුසො, එවං ජානාමි එවං පස්සාමි. අථ ච පනාහං න වදාමි – ‘තං ජීවං තං සරීර’න්ති වා ‘අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීර’න්ති වා…පෙ… නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාති. යො ඛො, ආවුසො, භික්ඛු එවං ජානාති එවං පස්සති, කල්ලං නු ඛො තස්සෙතං වචනාය – ‘තං ජීවං තං සරීර’න්ති වා ‘අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීර’න්ති වාති? යො සො, ආවුසො, භික්ඛු එවං ජානාති එවං පස්සති න කල්ලං තස්සෙතං වචනාය – ‘තං ජීවං තං සරීර’න්ති වා ‘අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීර’න්ති වාති. අහං ඛො පනෙතං, ආවුසො, එවං ජානාමි එවං පස්සාමි. අථ ච පනාහං න වදාමි – ‘තං ජීවං තං සරීර’න්ති වා ‘අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීර’න්ති වා’’ති. ඉදමවොච භගවා. අත්තමනො ඔට්ඨද්ධො ලිච්ඡවී භගවතො භාසිතං අභිනන්දීති.

३७७. ‘तो आयुष्मानों, सुनो, अच्छी तरह मनन करो, मैं कहूँगा।’ उन दोनों प्रव्रजितों ने मुझे उत्तर दिया—‘हाँ, आयुष्मान्।’ मैंने यह कहा—‘आयुष्मानों, इस लोक में तथागत उत्पन्न होते हैं, जो अर्हत् हैं, सम्यक्सम्बुद्ध हैं... (सामञ्ञफल सुत्त के अनुच्छेद 190-212 के अनुसार विस्तार करना चाहिए)। आयुष्मानों, इस प्रकार भिक्षु शील-सम्पन्न होता है... प्रथम ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है। आयुष्मानों, जो भिक्षु इस प्रकार जानता है, इस प्रकार देखता है, क्या उसके लिए यह कहना उचित है कि—वही जीव है, वही शरीर है, अथवा जीव अन्य है और शरीर अन्य है?’ ‘आयुष्मान् गौतम, जो भिक्षु इस प्रकार जानता है, इस प्रकार देखता है, उसके लिए यह कहना उचित है कि—वही जीव है, वही शरीर है, अथवा जीव अन्य है और शरीर अन्य है।’ ‘आयुष्मानों, मैं तो इसे इस प्रकार जानता हूँ, इस प्रकार देखता हूँ। फिर भी मैं यह नहीं कहता कि—वही जीव है, वही शरीर है, अथवा जीव अन्य है और शरीर अन्य है।’ ...द्वितीय ध्यान... तृतीय ध्यान... चतुर्थ ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है। आयुष्मानों, जो भिक्षु इस प्रकार जानता है, इस प्रकार देखता है, क्या उसके लिए यह कहना उचित है कि—वही जीव है, वही शरीर है, अथवा जीव अन्य है और शरीर अन्य है? ‘आयुष्मान् गौतम, जो भिक्षु इस प्रकार जानता है, इस प्रकार देखता है, उसके लिए यह कहना उचित है कि—वही जीव है, वही शरीर है, अथवा जीव अन्य है और शरीर अन्य है।’ ‘आयुष्मानों, मैं तो इसे इस प्रकार जानता हूँ, इस प्रकार देखता हूँ। फिर भी मैं यह नहीं कहता कि—वही जीव है, वही शरीर है, अथवा जीव अन्य है और शरीर अन्य है।’ ...ज्ञान-दर्शन के लिए चित्त को लगाता है, झुकाता है... आयुष्मानों, जो भिक्षु इस प्रकार जानता है, इस प्रकार देखता है, क्या उसके लिए यह कहना उचित है कि—वही जीव है, वही शरीर है, अथवा जीव अन्य है और शरीर अन्य है? ‘आयुष्मान् गौतम, जो भिक्षु इस प्रकार जानता है, इस प्रकार देखता है, उसके लिए यह कहना उचित है कि—वही जीव है, वही शरीर है, अथवा जीव अन्य है और शरीर अन्य है।’ ‘आयुष्मानों, मैं तो इसे इस प्रकार जानता हूँ, इस प्रकार देखता हूँ। फिर भी मैं यह नहीं कहता कि—वही जीव है, वही शरीर है, अथवा जीव अन्य है और शरीर अन्य है।’ ...वह जान लेता है कि अब इस जन्म के बाद और कुछ शेष नहीं है। आयुष्मानों, जो भिक्षु इस प्रकार जानता है, इस प्रकार देखता है, क्या उसके लिए यह कहना उचित है कि—वही जीव है, वही शरीर है, अथवा जीव अन्य है और शरीर अन्य है? ‘आयुष्मान् गौतम, जो भिक्षु इस प्रकार जानता है, इस प्रकार देखता है, उसके लिए यह कहना उचित नहीं है कि—वही जीव है, वही शरीर है, अथवा जीव अन्य है और शरीर अन्य है।’ ‘आयुष्मानों, मैं तो इसे इस प्रकार जानता हूँ, इस प्रकार देखता हूँ। फिर भी मैं यह नहीं कहता कि—वही जीव है, वही शरीर है, अथवा जीव अन्य है और शरीर अन्य है।’ भगवान् ने यह कहा। ओट्ठद्ध लिच्छवी प्रसन्न होकर भगवान् के प्रवचन का अभिनन्दन करने लगा।

මහාලිසුත්තං නිට්ඨිතං ඡට්ඨං.

छठा महालि सुत्त समाप्त।

7. ජාලියසුත්තං

७. जालिय सुत्त

ද්වෙපබ්බජිතවත්ථු

दो प्रव्रजितों की कथा

378. එවං [Pg.151] මෙ සුතං – එකං සමයං භගවා කොසම්බියං විහරති ඝොසිතාරාමෙ. තෙන ඛො පන සමයෙන ද්වෙ පබ්බජිතා – මුණ්ඩියො ච පරිබ්බාජකො ජාලියො ච දාරුපත්තිකන්තෙවාසී යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමිංසු; උපසඞ්කමිත්වා භගවතා සද්ධිං සම්මොදිංසු. සම්මොදනීයං කථං සාරණීයං වීතිසාරෙත්වා එකමන්තං අට්ඨංසු. එකමන්තං ඨිතා ඛො තෙ ද්වෙ පබ්බජිතා භගවන්තං එතදවොචුං – ‘‘කිං නු ඛො, ආවුසො ගොතම, තං ජීවං තං සරීරං, උදාහු අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීර’’න්ති?

३७८. ऐसा मैंने सुना—एक समय भगवान् कौशाम्बी में घोषिताराम में विहार कर रहे थे। उस समय मुण्डिय परिव्राजक और दारुपत्तिक का अन्तेवासी जालिय—ये दो प्रव्रजित जहाँ भगवान् थे, वहाँ पहुँचे। पहुँचकर भगवान् के साथ कुशल-क्षेम पूछा। सुखद और स्मरणीय बातचीत समाप्त कर वे एक ओर खड़े हो गए। एक ओर खड़े होकर उन दोनों प्रव्रजितों ने भगवान् से यह कहा—‘आयुष्मान् गौतम, क्या वही जीव है और वही शरीर है, अथवा जीव अन्य है और शरीर अन्य है?’

379. ‘‘තෙන හාවුසො, සුණාථ සාධුකං මනසි කරොථ; භාසිස්සාමී’’ති. ‘‘එවමාවුසො’’ති ඛො තෙ ද්වෙ පබ්බජිතා භගවතො පච්චස්සොසුං. භගවා එතදවොච – ‘‘ඉධාවුසො, තථාගතො ලොකෙ උප්පජ්ජති අරහං, සම්මාසම්බුද්ධො…පෙ… (යථා 190-212 අනුච්ඡෙදෙසු එවං විත්ථාරෙතබ්බං). එවං ඛො, ආවුසො, භික්ඛු සීලසම්පන්නො හොති…පෙ… පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. යො ඛො, ආවුසො, භික්ඛු එවං ජානාති එවං පස්සති, කල්ලං නු ඛො තස්සෙතං වචනාය – ‘තං ජීවං තං සරීර’න්ති වා ‘අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීර’න්ති වාති. යො සො, ආවුසො, භික්ඛු එවං ජානාති එවං පස්සති, කල්ලං තස්සෙතං වචනාය – ‘තං ජීවං තං සරීර’න්ති වා ‘අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීර’න්ති වාති. අහං ඛො පනෙතං, ආවුසො, එවං ජානාමි එවං පස්සාමි. අථ ච පනාහං න වදාමි – ‘තං ජීවං තං සරීර’න්ති වා ‘අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීර’න්ති වා…පෙ… දුතියං ඣානං…පෙ… තතියං ඣානං…පෙ… චතුත්ථං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. යො ඛො, ආවුසො, භික්ඛු එවං ජානාති එවං පස්සති, කල්ලං නු ඛො තස්සෙතං වචනාය – ‘තං ජීවං තං සරීර’න්ති වා ‘අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීර’න්ති වාති? යො සො, ආවුසො, භික්ඛු එවං ජානාති එවං පස්සති කල්ලං, තස්සෙතං වචනාය – ‘තං ජීවං තං සරීර’න්ති වා ‘අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීර’න්ති වාති. අහං ඛො පනෙතං, ආවුසො, එවං ජානාමි එවං පස්සාමි. අථ ච පනාහං න වදාමි – ‘තං ජීවං තං සරීර’න්ති වා ‘අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීර’න්ති වා…පෙ… ඤාණදස්සනාය චිත්තං [Pg.152] අභිනීහරති අභිනින්නාමෙති…පෙ… යො ඛො, ආවුසො, භික්ඛු එවං ජානාති එවං පස්සති, කල්ලං නු ඛො තස්සෙතං වචනාය – ‘තං ජීවං තං සරීර’න්ති වා ‘අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීර’න්ති වාති. යො සො, ආවුසො, භික්ඛු එවං ජානාති එවං පස්සති කල්ලං තස්සෙතං වචනාය – ‘තං ජීවං තං සරීර’න්ති වා ‘අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීර’න්ති වාති. අහං ඛො පනෙතං, ආවුසො, එවං ජානාමි එවං පස්සාමි. අථ ච පනාහං න වදාමි – ‘තං ජීවං තං සරීර’න්ති වා ‘අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීර’න්ති වා…පෙ….

३७९. "तो आयुष्मानों, सुनो, अच्छी तरह मनन करो; मैं कहूँगा।" उन दोनों प्रव्रजितों ने भगवान को उत्तर दिया, "जी आयुष्मान।" भगवान ने यह कहा— "आयुष्मानों, यहाँ लोक में तथागत उत्पन्न होते हैं, जो अर्हत् हैं, सम्यक्सम्बुद्ध हैं... (सामञ्ञफल सुत्त के अनुसार विस्तार करें)। आयुष्मानों, इस प्रकार भिक्षु शील-सम्पन्न होता है... प्रथम ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है। आयुष्मानों, जो भिक्षु इस प्रकार जानता है, इस प्रकार देखता है, क्या उसके लिए यह कहना उचित है कि 'वही जीव है, वही शरीर है' अथवा 'जीव अन्य है, शरीर अन्य है'?" "आयुष्मान गौतम, जो भिक्षु इस प्रकार जानता है, इस प्रकार देखता है, उसके लिए यह कहना उचित है कि 'वही जीव है, वही शरीर है' अथवा 'जीव अन्य है, शरीर अन्य है'।" "आयुष्मानों, मैं तो इसे इस प्रकार जानता हूँ, इस प्रकार देखता हूँ। फिर भी मैं ऐसा नहीं कहता— 'वही जीव है, वही शरीर है' अथवा 'जीव अन्य है, शरीर अन्य है'... द्वितीय ध्यान... तृतीय ध्यान... चतुर्थ ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है। आयुष्मानों, जो भिक्षु इस प्रकार जानता है, इस प्रकार देखता है, क्या उसके लिए यह कहना उचित है कि 'वही जीव है, वही शरीर है' अथवा 'जीव अन्य है, शरीर अन्य है'?" "आयुष्मान गौतम, जो भिक्षु इस प्रकार जानता है, इस प्रकार देखता है, उसके लिए यह कहना उचित है कि 'वही जीव है, वही शरीर है' अथवा 'जीव अन्य है, शरीर अन्य है'।" "आयुष्मानों, मैं तो इसे इस प्रकार जानता हूँ, इस प्रकार देखता हूँ। फिर भी मैं ऐसा नहीं कहता— 'वही जीव है, वही शरीर है' अथवा 'जीव अन्य है, शरीर अन्य है'... ज्ञान-दर्शन के लिए चित्त को लगाता है, झुकाता है... आयुष्मानों, जो भिक्षु इस प्रकार जानता है, इस प्रकार देखता है, क्या उसके लिए यह कहना उचित है कि 'वही जीव है, वही शरीर है' अथवा 'जीव अन्य है, शरीर अन्य है'?" "आयुष्मान गौतम, जो भिक्षु इस प्रकार जानता है, इस प्रकार देखता है, उसके लिए यह कहना उचित है कि 'वही जीव है, वही शरीर है' अथवा 'जीव अन्य है, शरीर अन्य है'।" "आयुष्मानों, मैं तो इसे इस प्रकार जानता हूँ, इस प्रकार देखता हूँ। फिर भी मैं ऐसा नहीं कहता— 'वही जीव है, वही शरीर है' अथवा 'जीव अन्य है, शरीर अन्य है'..."

380. …පෙ… නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාති. යො ඛො, ආවුසො, භික්ඛු එවං ජානාති එවං පස්සති, කල්ලං නු ඛො තස්සෙතං වචනාය – ‘තං ජීවං තං සරීර’න්ති වා ‘අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීර’න්ති වාති? යො සො, ආවුසො, භික්ඛු එවං ජානාති එවං පස්සති, න කල්ලං තස්සෙතං වචනාය – ‘තං ජීවං තං සරීර’න්ති වා ‘අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීර’න්ති වාති. අහං ඛො පනෙතං, ආවුසො, එවං ජානාමි එවං පස්සාමි. අථ ච පනාහං න වදාමි – ‘තං ජීවං තං සරීර’න්ති වා ‘අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීර’න්ති වා’’ති. ඉදමවොච භගවා. අත්තමනා තෙ ද්වෙ පබ්බජිතා භගවතො භාසිතං අභිනන්දුන්ති.

३८०. "...वह जान लेता है कि 'अब इस जन्म के लिए कुछ शेष नहीं है'। आयुष्मानों, जो भिक्षु इस प्रकार जानता है, इस प्रकार देखता है, क्या उसके लिए यह कहना उचित है कि 'वही जीव है, वही शरीर है' अथवा 'जीव अन्य है, शरीर अन्य है'?" "आयुष्मानों, जो भिक्षु इस प्रकार जानता है, इस प्रकार देखता है, उसके लिए यह कहना उचित नहीं है कि 'वही जीव है, वही शरीर है' अथवा 'जीव अन्य है, शरीर अन्य है'।" "आयुष्मानों, मैं तो इसे इस प्रकार जानता हूँ, इस प्रकार देखता हूँ। फिर भी मैं ऐसा नहीं कहता— 'वही जीव है, वही शरीर है' अथवा 'जीव अन्य है, शरीर अन्य है'।" भगवान ने यह कहा। वे दोनों प्रव्रजित प्रसन्न होकर भगवान के प्रवचन का अभिनन्दन करने लगे।"

ජාලියසුත්තං නිට්ඨිතං සත්තමං.

सातवाँ जालीय सुत्त समाप्त।

8. මහාසීහනාදසුත්තං

८. महासीहनाद सुत्त

අචෙලකස්සපවත්ථු

अचेल कश्यप की कथा

381. එවං [Pg.153] මෙ සුතං – එකං සමයං භගවා උරුඤ්ඤායං විහරති කණ්ණකත්ථලෙ මිගදායෙ. අථ ඛො අචෙලො කස්සපො යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවතා සද්ධිං සම්මොදි. සම්මොදනීයං කථං සාරණීයං වීතිසාරෙත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි. එකමන්තං ඨිතො ඛො අචෙලො කස්සපො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘සුතං මෙතං, භො ගොතම – ‘සමණො ගොතමො සබ්බං තපං ගරහති, සබ්බං තපස්සිං ලූඛාජීවිං එකංසෙන උපක්කොසති උපවදතී’ති. යෙ තෙ, භො ගොතම, එවමාහංසු – ‘සමණො ගොතමො සබ්බං තපං ගරහති, සබ්බං තපස්සිං ලූඛාජීවිං එකංසෙන උපක්කොසති උපවදතී’ති, කච්චි තෙ භොතො ගොතමස්ස වුත්තවාදිනො, න ච භවන්තං ගොතමං අභූතෙන අබ්භාචික්ඛන්ති, ධම්මස්ස චානුධම්මං බ්‍යාකරොන්ති, න ච කොචි සහධම්මිකො වාදානුවාදො ගාරය්හං ඨානං ආගච්ඡති? අනබ්භක්ඛාතුකාමා හි මයං භවන්තං ගොතම’’න්ති.

३८१. ऐसा मैंने सुना है— एक समय भगवान उरुञ्ञा में कण्णकथ्ल मृगदाव में विहार कर रहे थे। तब अचेल कश्यप जहाँ भगवान थे, वहाँ पहुँचा; पहुँचकर भगवान के साथ कुशल-क्षेम पूछा। प्रसन्नतापूर्ण और स्मरणीय बातें समाप्त कर वह एक ओर खड़ा हो गया। एक ओर खड़े होकर अचेल कश्यप ने भगवान से यह कहा— 'हे गौतम, मैंने ऐसा सुना है— "श्रमण गौतम समस्त तप की निंदा करते हैं, और कठोर जीवन जीने वाले प्रत्येक तपस्वी को निश्चित रूप से कोसते और बुरा-भला कहते हैं।" हे गौतम, जो ऐसा कहते हैं— "श्रमण गौतम समस्त तप की निंदा करते हैं, और कठोर जीवन जीने वाले प्रत्येक तपस्वी को निश्चित रूप से कोसते और बुरा-भला कहते हैं," क्या वे आप गौतम के कहे अनुसार ही कह रहे हैं? क्या वे आप गौतम पर झूठा आरोप तो नहीं लगा रहे हैं? क्या वे धर्म के अनुकूल व्याख्या कर रहे हैं? क्या उनके तर्क में निंदा का कोई थोड़ा सा भी स्थान नहीं आता? क्योंकि हम आप गौतम पर झूठा आरोप नहीं लगाना चाहते हैं।'

382. ‘‘යෙ තෙ, කස්සප, එවමාහංසු – ‘සමණො ගොතමො සබ්බං තපං ගරහති, සබ්බං තපස්සිං ලූඛාජීවිං එකංසෙන උපක්කොසති උපවදතී’ති, න මෙ තෙ වුත්තවාදිනො, අබ්භාචික්ඛන්ති ච පන මං තෙ අසතා අභූතෙන. ඉධාහං, කස්සප, එකච්චං තපස්සිං ලූඛාජීවිං පස්සාමි දිබ්බෙන චක්ඛුනා විසුද්ධෙන අතික්කන්තමානුසකෙන කායස්ස භෙදා පරං මරණා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං නිරයං උපපන්නං. ඉධ පනාහං, කස්සප, එකච්චං තපස්සිං ලූඛාජීවිං පස්සාමි දිබ්බෙන චක්ඛුනා විසුද්ධෙන අතික්කන්තමානුසකෙන කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපන්නං.

३८२. "कश्यप, जो ऐसा कहते हैं— 'श्रमण गौतम समस्त तप की निंदा करते हैं, और कठोर जीवन जीने वाले प्रत्येक तपस्वी को निश्चित रूप से कोसते और बुरा-भला कहते हैं,' वे मेरे कहे अनुसार नहीं कह रहे हैं, बल्कि वे मुझ पर असत्य और झूठा आरोप लगा रहे हैं। कश्यप, यहाँ मैं किसी कठोर जीवन जीने वाले तपस्वी को, परिशुद्ध और दिव्य चक्षु से, जो मनुष्यों की दृष्टि से परे है, शरीर टूटने के बाद, मृत्यु के उपरांत, अपाय, दुर्गति, विनिपात, नरक में उत्पन्न हुआ देखता हूँ। और कश्यप, यहाँ मैं किसी कठोर जीवन जीने वाले तपस्वी को, परिशुद्ध और दिव्य चक्षु से, जो मनुष्यों की दृष्टि से परे है, शरीर टूटने के बाद, मृत्यु के उपरांत, सुगति, स्वर्ग लोक में उत्पन्न हुआ देखता हूँ।"

383. ‘‘ඉධාහං, කස්සප, එකච්චං තපස්සිං අප්පදුක්ඛවිහාරිං පස්සාමි දිබ්බෙන චක්ඛුනා විසුද්ධෙන අතික්කන්තමානුසකෙන කායස්ස භෙදා පරං මරණා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං නිරයං උපපන්නං. ඉධ පනාහං, කස්සප, එකච්චං තපස්සිං අප්පදුක්ඛවිහාරිං පස්සාමි දිබ්බෙන චක්ඛුනා විසුද්ධෙන අතික්කන්තමානුසකෙන කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපන්නං. යොහං, කස්සප, ඉමෙසං තපස්සීනං එවං ආගතිඤ්ච ගතිඤ්ච චුතිඤ්ච උපපත්තිඤ්ච යථාභූතං පජානාමි[Pg.154], සොහං කිං සබ්බං තපං ගරහිස්සාමි, සබ්බං වා තපස්සිං ලූඛාජීවිං එකංසෙන උපක්කොසිස්සාමි උපවදිස්සාමි?

३८३. हे कस्सप! मैं यहाँ किसी ऐसे तपस्वी को, जो अल्प दुःख के साथ विहार करने वाला है, अपनी विशुद्ध और दिव्य चक्षु से, जो मनुष्यों की दृष्टि से परे है, देखता हूँ कि वह शरीर के टूटने पर, मृत्यु के बाद, अपाय, दुर्गति, विनिपात और नरक में उत्पन्न हुआ है। हे कस्सप! मैं यहाँ किसी ऐसे तपस्वी को भी देखता हूँ, जो अल्प दुःख के साथ विहार करने वाला है, अपनी विशुद्ध और दिव्य चक्षु से... देखता हूँ कि वह शरीर के टूटने पर, मृत्यु के बाद, सुगति और स्वर्ग लोक में उत्पन्न हुआ है। हे कस्सप! चूँकि मैं इन तपस्वियों के इस प्रकार के आगमन, गमन, च्युति और उत्पत्ति को यथार्थ रूप से जानता हूँ, तो मैं क्यों सभी तप की निंदा करूँगा, या क्यों सभी रूक्षजीवी तपस्वियों को निश्चित रूप से कोसूँगा या उनकी आलोचना करूँगा?

384. ‘‘සන්ති, කස්සප, එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා පණ්ඩිතා නිපුණා කතපරප්පවාදා වාලවෙධිරූපා. තෙ භින්දන්තා මඤ්ඤෙ චරන්ති පඤ්ඤාගතෙන දිට්ඨිගතානි. තෙහිපි මෙ සද්ධිං එකච්චෙසු ඨානෙසු සමෙති, එකච්චෙසු ඨානෙසු න සමෙති. යං තෙ එකච්චං වදන්ති ‘සාධූ’ති, මයම්පි තං එකච්චං වදෙම ‘සාධූ’ති. යං තෙ එකච්චං වදන්ති ‘න සාධූ’ති, මයම්පි තං එකච්චං වදෙම ‘න සාධූ’ති. යං තෙ එකච්චං වදන්ති ‘සාධූ’ති, මයං තං එකච්චං වදෙම ‘න සාධූ’ති. යං තෙ එකච්චං වදන්ති ‘න සාධූ’ති, මයං තං එකච්චං වදෙම ‘සාධූ’ති.

३८४. हे कस्सप! कुछ ऐसे श्रमण और ब्राह्मण हैं जो पंडित हैं, निपुण हैं, दूसरों के मतों का खंडन करने में कुशल हैं और बाल की नोक को भी भेदने वाले (अत्यंत सूक्ष्म बुद्धि वाले) के समान हैं। वे अपनी प्रज्ञा से दूसरों की दृष्टियों का खंडन करते हुए विचरते हैं। उनके साथ मेरा मत कुछ बातों में मिलता है और कुछ बातों में नहीं मिलता। जिसे वे कुछ (बातों को) 'अच्छा' कहते हैं, उसे हम भी 'अच्छा' कहते हैं। जिसे वे 'बुरा' कहते हैं, उसे हम भी 'बुरा' कहते हैं। जिसे वे 'अच्छा' कहते हैं, उसे हम 'बुरा' कहते हैं। जिसे वे 'बुरा' कहते हैं, उसे हम 'अच्छा' कहते हैं।

‘‘යං මයං එකච්චං වදෙම ‘සාධූ’ති, පරෙපි තං එකච්චං වදන්ති ‘සාධූ’ති. යං මයං එකච්චං වදෙම ‘න සාධූ’ති, පරෙපි තං එකච්චං වදන්ති ‘න සාධූ’ති. යං මයං එකච්චං වදෙම ‘න සාධූ’ති, පරෙ තං එකච්චං වදන්ති ‘සාධූ’ති. යං මයං එකච්චං වදෙම ‘සාධූ’ති, පරෙ තං එකච්චං වදන්ති ‘න සාධූ’ති.

जिसे हम कुछ (बातों को) 'अच्छा' कहते हैं, दूसरे भी उसे 'अच्छा' कहते हैं। जिसे हम 'बुरा' कहते हैं, दूसरे भी उसे 'बुरा' कहते हैं। जिसे हम 'बुरा' कहते हैं, दूसरे उसे 'अच्छा' कहते हैं। जिसे हम 'अच्छा' कहते हैं, दूसरे उसे 'बुरा' कहते हैं।

සමනුයුඤ්ජාපනකථා

पूछताछ और विवेचना की चर्चा

385. ‘‘ත්‍යාහං උපසඞ්කමිත්වා එවං වදාමි – යෙසු නො, ආවුසො, ඨානෙසු න සමෙති, තිට්ඨන්තු තානි ඨානානි. යෙසු ඨානෙසු සමෙති, තත්ථ විඤ්ඤූ සමනුයුඤ්ජන්තං සමනුගාහන්තං සමනුභාසන්තං සත්ථාරා වා සත්ථාරං සඞ්ඝෙන වා සඞ්ඝං – ‘යෙ ඉමෙසං භවතං ධම්මා අකුසලා අකුසලසඞ්ඛාතා, සාවජ්ජා සාවජ්ජසඞ්ඛාතා, අසෙවිතබ්බා අසෙවිතබ්බසඞ්ඛාතා, න අලමරියා න අලමරියසඞ්ඛාතා, කණ්හා කණ්හසඞ්ඛාතා. කො ඉමෙ ධම්මෙ අනවසෙසං පහාය වත්තති, සමණො වා ගොතමො, පරෙ වා පන භොන්තො ගණාචරියා’ති?

३८५. मैं उनके पास जाकर इस प्रकार कहता हूँ—'हे आयुष्मानों! जिन बातों में हमारा मत नहीं मिलता, उन्हें रहने दें। जिन बातों में हमारा मत मिलता है, वहाँ विद्वान लोग गुरु के साथ गुरु की, या संघ के साथ संघ की तुलना करते हुए (इस प्रकार पूछें)—'इन महानुभावों के जो धर्म अकुशल हैं, अकुशल माने गए हैं, सदोष हैं, सदोष माने गए हैं, सेवन न करने योग्य हैं, सेवन न करने योग्य माने गए हैं, आर्यों के योग्य नहीं हैं, आर्यों के योग्य नहीं माने गए हैं, कृष्ण (पापमय) हैं, कृष्ण माने गए हैं—कौन इन धर्मों को पूरी तरह त्याग कर विहार करता है? श्रमण गौतम या अन्य पूज्य गणाचार्य?'

386. ‘‘ඨානං ඛො පනෙතං, කස්සප, විජ්ජති, යං විඤ්ඤූ සමනුයුඤ්ජන්තා සමනුගාහන්තා සමනුභාසන්තා එවං වදෙය්‍යුං – ‘යෙ ඉමෙසං භවතං ධම්මා අකුසලා අකුසලසඞ්ඛාතා, සාවජ්ජා සාවජ්ජසඞ්ඛාතා, අසෙවිතබ්බා අසෙවිතබ්බසඞ්ඛාතා, න අලමරියා න අලමරියසඞ්ඛාතා, කණ්හා කණ්හසඞ්ඛාතා. සමණො ගොතමො ඉමෙ ධම්මෙ අනවසෙසං පහාය වත්තති, යං වා පන භොන්තො පරෙ ගණාචරියා’ති. ඉතිහ, කස්සප, විඤ්ඤූ [Pg.155] සමනුයුඤ්ජන්තා සමනුගාහන්තා සමනුභාසන්තා අම්හෙව තත්ථ යෙභුය්‍යෙන පසංසෙය්‍යුං.

३८६. हे कस्सप! यह संभव है कि विद्वान लोग पूछताछ, विवेचना और चर्चा करते हुए ऐसा कहें—'इन महानुभावों के जो धर्म अकुशल हैं, अकुशल माने गए हैं, सदोष हैं, सदोष माने गए हैं, सेवन न करने योग्य हैं, सेवन न करने योग्य माने गए हैं, आर्यों के योग्य नहीं हैं, आर्यों के योग्य नहीं माने गए हैं, कृष्ण हैं, कृष्ण माने गए हैं—श्रमण गौतम इन धर्मों को पूरी तरह त्याग कर विहार करते हैं, जबकि अन्य पूज्य गणाचार्य (उन्हें पूरी तरह नहीं त्यागते)।' इस प्रकार, हे कस्सप! विद्वान लोग पूछताछ और विवेचना करते हुए वहाँ अधिकांशतः हमारी ही प्रशंसा करेंगे।

387. ‘‘අපරම්පි නො, කස්සප, විඤ්ඤූ සමනුයුඤ්ජන්තං සමනුගාහන්තං සමනුභාසන්තං සත්ථාරා වා සත්ථාරං සඞ්ඝෙන වා සඞ්ඝං – ‘යෙ ඉමෙසං භවතං ධම්මා කුසලා කුසලසඞ්ඛාතා, අනවජ්ජා අනවජ්ජසඞ්ඛාතා, සෙවිතබ්බා සෙවිතබ්බසඞ්ඛාතා, අලමරියා අලමරියසඞ්ඛාතා, සුක්කා සුක්කසඞ්ඛාතා. කො ඉමෙ ධම්මෙ අනවසෙසං සමාදාය වත්තති, සමණො වා ගොතමො, පරෙ වා පන භොන්තො ගණාචරියා’ ති?

३८७. हे कस्सप! इसके अतिरिक्त, विद्वान लोग गुरु के साथ गुरु की, या संघ के साथ संघ की तुलना करते हुए (इस प्रकार पूछें)—'इन महानुभावों के जो धर्म कुशल हैं, कुशल माने गए हैं, निर्दोष हैं, निर्दोष माने गए हैं, सेवन करने योग्य हैं, सेवन करने योग्य माने गए हैं, आर्यों के योग्य हैं, आर्यों के योग्य माने गए हैं, शुक्ल (पुण्यमय) हैं, शुक्ल माने गए हैं—कौन इन धर्मों को पूरी तरह अपनाकर विहार करता है? श्रमण गौतम या अन्य पूज्य गणाचार्य?'

388. ‘‘ඨානං ඛො පනෙතං, කස්සප, විජ්ජති, යං විඤ්ඤූ සමනුයුඤ්ජන්තා සමනුගාහන්තා සමනුභාසන්තා එවං වදෙය්‍යුං – ‘යෙ ඉමෙසං භවතං ධම්මා කුසලා කුසලසඞ්ඛාතා, අනවජ්ජා අනවජ්ජසඞ්ඛාතා, සෙවිතබ්බා සෙවිතබ්බසඞ්ඛාතා, අලමරියා අලමරියසඞ්ඛාතා, සුක්කා සුක්කසඞ්ඛාතා. සමණො ගොතමො ඉමෙ ධම්මෙ අනවසෙසං සමාදාය වත්තති, යං වා පන භොන්තො පරෙ ගණාචරියා’ති. ඉතිහ, කස්සප, විඤ්ඤූ සමනුයුඤ්ජන්තා සමනුගාහන්තා සමනුභාසන්තා අම්හෙව තත්ථ යෙභුය්‍යෙන පසංසෙය්‍යුං.

३८८. हे कस्सप! यह संभव है कि विद्वान लोग पूछताछ, विवेचना और चर्चा करते हुए ऐसा कहें—'इन महानुभावों के जो धर्म कुशल हैं, कुशल माने गए हैं, निर्दोष हैं, निर्दोष माने गए हैं, सेवन करने योग्य हैं, सेवन करने योग्य माने गए हैं, आर्यों के योग्य हैं, आर्यों के योग्य माने गए हैं, शुक्ल हैं, शुक्ल माने गए हैं—श्रमण गौतम इन धर्मों को पूरी तरह अपनाकर विहार करते हैं, जबकि अन्य पूज्य गणाचार्य (उन्हें पूरी तरह नहीं अपनाते)।' इस प्रकार, हे कस्सप! विद्वान लोग पूछताछ और विवेचना करते हुए वहाँ अधिकांशतः हमारी ही प्रशंसा करेंगे।

389. ‘‘අපරම්පි නො, කස්සප, විඤ්ඤූ සමනුයුඤ්ජන්තං සමනුගාහන්තං සමනුභාසන්තං සත්ථාරා වා සත්ථාරං සඞ්ඝෙන වා සඞ්ඝං – ‘යෙ ඉමෙසං භවතං ධම්මා අකුසලා අකුසලසඞ්ඛාතා, සාවජ්ජා සාවජ්ජසඞ්ඛාතා, අසෙවිතබ්බා අසෙවිතබ්බසඞ්ඛාතා, න අලමරියා න අලමරියසඞ්ඛාතා, කණ්හා කණ්හසඞ්ඛාතා. කො ඉමෙ ධම්මෙ අනවසෙසං පහාය වත්තති, ගොතමසාවකසඞ්ඝො වා, පරෙ වා පන භොන්තො ගණාචරියසාවකසඞ්ඝා’ති?

३८९. हे कस्सप! इसके अतिरिक्त, विद्वान लोग गुरु के साथ गुरु की, या संघ के साथ संघ की तुलना करते हुए (इस प्रकार पूछें)—'इन महानुभावों के जो धर्म अकुशल हैं, अकुशल माने गए हैं, सदोष हैं, सदोष माने गए हैं, सेवन न करने योग्य हैं, सेवन न करने योग्य माने गए हैं, आर्यों के योग्य नहीं हैं, आर्यों के योग्य नहीं माने गए हैं, कृष्ण हैं, कृष्ण माने गए हैं—कौन इन धर्मों को पूरी तरह त्याग कर विहार करता है? गौतम का श्रावक संघ या अन्य पूज्य गणाचार्यों के श्रावक संघ?'

390. ‘‘ඨානං ඛො පනෙතං, කස්සප, විජ්ජති, යං විඤ්ඤූ සමනුයුඤ්ජන්තා සමනුගාහන්තා සමනුභාසන්තා එවං වදෙය්‍යුං – ‘යෙ ඉමෙසං භවතං ධම්මා අකුසලා අකුසලසඞ්ඛාතා, සාවජ්ජා සාවජ්ජසඞ්ඛාතා, අසෙවිතබ්බා අසෙවිතබ්බසඞ්ඛාතා, න අලමරියා න අලමරියසඞ්ඛාතා, කණ්හා කණ්හසඞ්ඛාතා. ගොතමසාවකසඞ්ඝො ඉමෙ ධම්මෙ අනවසෙසං පහාය වත්තති, යං වා පන භොන්තො පරෙ ගණාචරියසාවකසඞ්ඝා’ති. ඉතිහ, කස්සප, විඤ්ඤූ සමනුයුඤ්ජන්තා සමනුගාහන්තා සමනුභාසන්තා අම්හෙව තත්ථ යෙභුය්‍යෙන පසංසෙය්‍යුං.

३९०. "हे कस्सप! यह संभव है कि जब बुद्धिमान लोग पूछताछ करें, जांच करें और चर्चा करें, तो वे ऐसा कहें— 'इन महानुभावों के जो धर्म अकुशल हैं, अकुशल कहे जाते हैं; सदोष हैं, सदोष कहे जाते हैं; सेवन न करने योग्य हैं, सेवन न करने योग्य कहे जाते हैं; आर्यों के योग्य नहीं हैं, आर्यों के योग्य नहीं कहे जाते हैं; कृष्ण (बुरे) हैं, कृष्ण कहे जाते हैं—गौतम का श्रावक-संघ इन धर्मों को पूरी तरह त्याग कर आचरण करता है, जबकि अन्य पूज्य गणाचार्यों के श्रावक-संघ (ऐसा नहीं करते)।' इस प्रकार, हे कस्सप! पूछताछ, जांच और चर्चा करते हुए बुद्धिमान लोग वहाँ अधिकांशतः हमारी ही प्रशंसा करेंगे।"

391. ‘‘අපරම්පි [Pg.156] නො, කස්සප, විඤ්ඤූ සමනුයුඤ්ජන්තං සමනුගාහන්තං සමනුභාසන්තං සත්ථාරා වා සත්ථාරං සඞ්ඝෙන වා සඞ්ඝං. ‘යෙ ඉමෙසං භවතං ධම්මා කුසලා කුසලසඞ්ඛාතා, අනවජ්ජා අනවජ්ජසඞ්ඛාතා, සෙවිතබ්බා සෙවිතබ්බසඞ්ඛාතා, අලමරියා අලමරියසඞ්ඛාතා, සුක්කා සුක්කසඞ්ඛාතා. කො ඉමෙ ධම්මෙ අනවසෙසං සමාදාය වත්තති, ගොතමසාවකසඞ්ඝො වා, පරෙ වා පන භොන්තො ගණාචරියසාවකසඞ්ඝා’ති?

३९१. "हे कस्सप! इसके अतिरिक्त, बुद्धिमान लोग शास्ता की शास्ता से या संघ की संघ से तुलना करते हुए पूछताछ करें, जांच करें और चर्चा करें— 'इन महानुभावों के जो धर्म कुशल हैं, कुशल कहे जाते हैं; निर्दोष हैं, निर्दोष कहे जाते हैं; सेवन करने योग्य हैं, सेवन करने योग्य कहे जाते हैं; आर्यों के योग्य हैं, आर्यों के योग्य कहे जाते हैं; शुक्ल (अच्छे) हैं, शुक्ल कहे जाते हैं—कौन इन धर्मों को पूरी तरह अपनाकर आचरण करता है, गौतम का श्रावक-संघ या अन्य पूज्य गणाचार्यों के श्रावक-संघ?'"

392. ‘‘ඨානං ඛො පනෙතං, කස්සප, විජ්ජති, යං විඤ්ඤූ සමනුයුඤ්ජන්තා සමනුගාහන්තා සමනුභාසන්තා එවං වදෙය්‍යුං – ‘යෙ ඉමෙසං භවතං ධම්මා කුසලා කුසලසඞ්ඛාතා, අනවජ්ජා අනවජ්ජසඞ්ඛාතා, සෙවිතබ්බා සෙවිතබ්බසඞ්ඛාතා, අලමරියා අලමරියසඞ්ඛාතා, සුක්කා සුක්කසඞ්ඛාතා. ගොතමසාවකසඞ්ඝො ඉමෙ ධම්මෙ අනවසෙසං සමාදාය වත්තති, යං වා පන භොන්තො පරෙ ගණාචරියසාවකසඞ්ඝා’ති. ඉතිහ, කස්සප, විඤ්ඤූ සමනුයුඤ්ජන්තා සමනුගාහන්තා සමනුභාසන්තා අම්හෙව තත්ථ යෙභුය්‍යෙන පසංසෙය්‍යුං.

३९२. "हे कस्सप! यह संभव है कि जब बुद्धिमान लोग पूछताछ करें, जांच करें और चर्चा करें, तो वे ऐसा कहें— 'इन महानुभावों के जो धर्म कुशल हैं, कुशल कहे जाते हैं; निर्दोष हैं, निर्दोष कहे जाते हैं; सेवन करने योग्य हैं, सेवन करने योग्य कहे जाते हैं; आर्यों के योग्य हैं, आर्यों के योग्य कहे जाते हैं; शुक्ल हैं, शुक्ल कहे जाते हैं—गौतम का श्रावक-संघ इन धर्मों को पूरी तरह अपनाकर आचरण करता है, जबकि अन्य पूज्य गणाचार्यों के श्रावक-संघ (ऐसा नहीं करते)।' इस प्रकार, हे कस्सप! पूछताछ, जांच और चर्चा करते हुए बुद्धिमान लोग वहाँ अधिकांशतः हमारी ही प्रशंसा करेंगे।"

අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො

आर्य अष्टांगिक मार्ग

393. ‘‘අත්ථි, කස්සප, මග්ගො අත්ථි පටිපදා, යථාපටිපන්නො සාමංයෙව ඤස්සති සාමං දක්ඛති – ‘සමණොව ගොතමො කාලවාදී භූතවාදී අත්ථවාදී ධම්මවාදී විනයවාදී’ති. කතමො ච, කස්සප, මග්ගො, කතමා ච පටිපදා, යථාපටිපන්නො සාමංයෙව ඤස්සති සාමං දක්ඛති – ‘සමණොව ගොතමො කාලවාදී භූතවාදී අත්ථවාදී ධම්මවාදී විනයවාදී’ති? අයමෙව අරියො අට්ඨඞ්ගිකො මග්ගො. සෙය්‍යථිදං – සම්මාදිට්ඨි සම්මාසඞ්කප්පො සම්මාවාචා සම්මාකම්මන්තො සම්මාආජීවො සම්මාවායාමො සම්මාසති සම්මාසමාධි. අයං ඛො, කස්සප, මග්ගො, අයං පටිපදා, යථාපටිපන්නො සාමංයෙව ඤස්සති සාමං දක්ඛති ‘සමණොව ගොතමො කාලවාදී භූතවාදී අත්ථවාදී ධම්මවාදී විනයවාදී’’’ති.

३९३. "हे कस्सप! वह मार्ग है, वह प्रतिपदा (आचरण) है, जिस पर चलते हुए व्यक्ति स्वयं ही जान लेगा, स्वयं ही देख लेगा कि— 'श्रमण गौतम कालवादी (समय के अनुकूल बोलने वाले), भूतवादी (सत्य बोलने वाले), अर्थवादी (हितकारी बोलने वाले), धर्मवादी और विनयवादी हैं।' और हे कस्सप! वह मार्ग कौन सा है, वह प्रतिपदा कौन सी है, जिस पर चलते हुए व्यक्ति स्वयं ही जान लेगा, स्वयं ही देख लेगा कि— 'श्रमण गौतम कालवादी, भूतवादी, अर्थवादी, धर्मवादी और विनयवादी हैं?' यही आर्य अष्टांगिक मार्ग है। जैसे कि— सम्यक् दृष्टि, सम्यक् संकल्प, सम्यक् वाणी, सम्यक् कर्मान्त, सम्यक् आजीव, सम्यक् व्यायाम, सम्यक् स्मृति और सम्यक् समाधि। हे कस्सप! यही वह मार्ग है, यही वह प्रतिपदा है, जिस पर चलते हुए व्यक्ति स्वयं ही जान लेगा, स्वयं ही देख लेगा कि 'श्रमण गौतम कालवादी, भूतवादी, अर्थवादी, धर्मवादी और विनयवादी हैं'।"

තපොපක්කමකථා

तपस्या के कठोर अभ्यासों पर चर्चा

394. එවං [Pg.157] වුත්තෙ, අචෙලො කස්සපො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘ඉමෙපි ඛො, ආවුසො ගොතම, තපොපක්කමා එතෙසං සමණබ්‍රාහ්මණානං සාමඤ්ඤසඞ්ඛාතා ච බ්‍රහ්මඤ්ඤසඞ්ඛාතා ච. අචෙලකො හොති, මුත්තාචාරො, හත්ථාපලෙඛනො, න එහිභද්දන්තිකො, න තිට්ඨභද්දන්තිකො, නාභිහටං, න උද්දිස්සකතං, න නිමන්තනං සාදියති. සො න කුම්භිමුඛා පටිග්ගණ්හාති, න කළොපිමුඛා පටිග්ගණ්හාති, න එළකමන්තරං, න දණ්ඩමන්තරං, න මුසලමන්තරං, න ද්වින්නං භුඤ්ජමානානං, න ගබ්භිනියා, න පායමානාය, න පුරිසන්තරගතාය, න සඞ්කිත්තීසු, න යත්ථ සා උපට්ඨිතො හොති, න යත්ථ මක්ඛිකා සණ්ඩසණ්ඩචාරිනී, න මච්ඡං, න මංසං, න සුරං, න මෙරයං, න ථුසොදකං පිවති. සො එකාගාරිකො වා හොති එකාලොපිකො, ද්වාගාරිකො වා හොති ද්වාලොපිකො…පෙ… සත්තාගාරිකො වා හොති සත්තාලොපිකො; එකිස්සාපි දත්තියා යාපෙති, ද්වීහිපි දත්තීහි යාපෙති… සත්තහිපි දත්තීහි යාපෙති; එකාහිකම්පි ආහාරං ආහාරෙති, ද්වීහිකම්පි ආහාරං ආහාරෙති… සත්තාහිකම්පි ආහාරං ආහාරෙති. ඉති එවරූපං අද්ධමාසිකම්පි පරියායභත්තභොජනානුයොගමනුයුත්තො විහරති.

३९४. "ऐसा कहे जाने पर, अचेल (नग्न) कस्सप ने भगवान से यह कहा— 'हे आयुष्मान् गौतम! उन श्रमण-ब्राह्मणों के श्रमण-कर्म और ब्राह्मण-कर्म के रूप में ये तपस्या के अभ्यास भी होते हैं। वह अचेलक (नग्न) होता है, मुक्त-आचारी (परंपरागत शिष्टाचार से मुक्त) होता है, हाथों को चाटने वाला होता है; वह 'आइये भन्ते' कहकर बुलाने पर नहीं आता, 'रुकिये भन्ते' कहने पर नहीं रुकता; वह पहले से लाकर रखे हुए, विशेष रूप से बनाए हुए या निमंत्रण के भोजन को स्वीकार नहीं करता। वह न घड़े के मुख से (निकाले गए भोजन को) ग्रहण करता है, न टोकरी के मुख से; न देहरी के बीच से, न डंडे के बीच से, न मूसल के बीच से; न दो लोगों के भोजन करते समय, न गर्भवती स्त्री से, न स्तनपान कराने वाली स्त्री से, न पुरुष के पास बैठी स्त्री से, न अकाल में एकत्र किए गए भोजन से; न वहाँ से जहाँ कुत्ता खड़ा हो, न वहाँ से जहाँ मक्खियाँ भिनभिना रही हों। वह मछली नहीं खाता, मांस नहीं खाता, सुरा नहीं पीता, मदिरा नहीं पीता, धान्य के धोवन का पानी (तुसोदक) नहीं पीता। वह एक घर से भिक्षा लेने वाला और एक ग्रास खाने वाला होता है, या दो घरों से भिक्षा लेने वाला और दो ग्रास खाने वाला... या सात घरों से भिक्षा लेने वाला और सात ग्रास खाने वाला होता है। वह एक छोटी थाली (दत्ति) के भोजन पर निर्वाह करता है, या दो... या सात थालियों पर। वह एक दिन के अंतर पर भोजन करता है, या दो दिन के... या सात दिन के अंतर पर। इस प्रकार वह आधे महीने के अंतर पर भी भोजन करने जैसे अभ्यासों में लगा रहता है।'"

395. ‘‘ඉමෙපි ඛො, ආවුසො ගොතම, තපොපක්කමා එතෙසං සමණබ්‍රාහ්මණානං සාමඤ්ඤසඞ්ඛාතා ච බ්‍රහ්මඤ්ඤසඞ්ඛාතා ච. සාකභක්ඛො වා හොති, සාමාකභක්ඛො වා හොති, නීවාරභක්ඛො වා හොති, දද්දුලභක්ඛො වා හොති, හටභක්ඛො වා හොති, කණභක්ඛො වා හොති, ආචාමභක්ඛො වා හොති, පිඤ්ඤාකභක්ඛො වා හොති, තිණභක්ඛො වා හොති, ගොමයභක්ඛො වා හොති, වනමූලඵලාහාරො යාපෙති පවත්තඵලභොජී.

३९५. "'हे आयुष्मान् गौतम! उन श्रमण-ब्राह्मणों के श्रमण-कर्म और ब्राह्मण-कर्म के रूप में ये तपस्या के अभ्यास भी होते हैं। वह केवल शाक (साग-सब्जी) खाने वाला होता है, या साँवा (श्यामाक) चावल खाने वाला, या नीवार (जंगली धान) खाने वाला, या चमड़े के टुकड़े (दद्दुल) खाने वाला, या सेवार (काई) खाने वाला, या कण (चावल के कण) खाने वाला, या आचाम (भात का मांड) खाने वाला, या पिण्याक (खली) खाने वाला, या घास खाने वाला, या गोबर खाने वाला होता है। वह वन के कंद-मूल और फलों पर निर्वाह करता है, या स्वयं गिरे हुए फलों को खाने वाला होता है।'"

396. ‘‘ඉමෙපි ඛො, ආවුසො ගොතම, තපොපක්කමා එතෙසං සමණබ්‍රාහ්මණානං සාමඤ්ඤසඞ්ඛාතා ච බ්‍රහ්මඤ්ඤසඞ්ඛාතා ච. සාණානිපි ධාරෙති, මසාණානිපි ධාරෙති, ඡවදුස්සානිපි ධාරෙති, පංසුකූලානිපි ධාරෙති, තිරීටානිපි ධාරෙති, අජිනම්පි ධාරෙති, අජිනක්ඛිපම්පි ධාරෙති, කුසචීරම්පි ධාරෙති, වාකචීරම්පි ධාරෙති, ඵලකචීරම්පි ධාරෙති, කෙසකම්බලම්පි ධාරෙති, වාළකම්බලම්පි ධාරෙති, උලූකපක්ඛිකම්පි ධාරෙති, කෙසමස්සුලොචකොපි හොති කෙසමස්සුලොචනානුයොගමනුයුත්තො, උබ්භට්ඨකොපි [Pg.158] හොති ආසනපටික්ඛිත්තො, උක්කුටිකොපි හොති උක්කුටිකප්පධානමනුයුත්තො, කණ්ටකාපස්සයිකොපි හොති කණ්ටකාපස්සයෙ සෙය්‍යං කප්පෙති, ඵලකසෙය්‍යම්පි කප්පෙති, ථණ්ඩිලසෙය්‍යම්පි කප්පෙති, එකපස්සයිකොපි හොති රජොජල්ලධරො, අබ්භොකාසිකොපි හොති යථාසන්ථතිකො, වෙකටිකොපි හොති විකටභොජනානුයොගමනුයුත්තො, අපානකොපි හොති අපානකත්තමනුයුත්තො, සායතතියකම්පි උදකොරොහනානුයොගමනුයුත්තො විහරතී’’ති.

३९६. “हे आयुष्मान् गौतम! इन श्रमणों और ब्राह्मणों के ये तप-अनुष्ठान भी हैं, जिन्हें वे श्रमण-धर्म और ब्राह्मण-धर्म कहते हैं। वे सन के वस्त्र धारण करते हैं, सन के साथ मिश्रित वस्त्र धारण करते हैं, शव-वस्त्र (मुर्दों के कफ़न) धारण करते हैं, पांसुकूल (कूड़े के ढेर से चुने हुए चिथड़े) धारण करते हैं, वृक्षों की छाल के वस्त्र धारण करते हैं, मृगचर्म धारण करते हैं, चीते की खाल के टुकड़े धारण करते हैं, कुश के वस्त्र धारण करते हैं, वल्कल (छाल) के वस्त्र धारण करते हैं, लकड़ी की पट्टियों के वस्त्र धारण करते हैं, मनुष्यों के बालों के कंबल धारण करते हैं, पशुओं के बालों के कंबल धारण करते हैं, उल्लू के पंखों के वस्त्र धारण करते हैं। वे केश और दाढ़ी उखाड़ने वाले होते हैं और केश-श्मश्रु-लोचन (बाल उखाड़ने) के अभ्यास में लगे रहते हैं। वे केवल खड़े रहने वाले होते हैं और आसन का त्याग कर देते हैं। वे उकड़ूँ बैठने वाले होते हैं और उकड़ूँ बैठने के तप में लगे रहते हैं। वे काँटों की शय्या पर लेटने वाले होते हैं और काँटों की शय्या पर सोते हैं। वे लकड़ी के तख्ते पर सोते हैं, नंगी ज़मीन पर सोते हैं, एक ही करवट सोते हैं। वे शरीर पर धूल और मैल धारण करते हैं। वे खुले आकाश में रहने वाले होते हैं, जहाँ कहीं भी जगह मिले वहीं रहने वाले होते हैं। वे विकट-भोजी (गोमय आदि खाने वाले) होते हैं और विकट-भोजन के अभ्यास में लगे रहते हैं। वे पानी न पीने वाले होते हैं और पानी न पीने के अभ्यास में लगे रहते हैं। वे शाम को तीसरी बार (दिन में तीन बार) जल में स्नान करने के अभ्यास में लगे रहते हैं।”

තපොපක්කමනිරත්ථකථා

तप-अनुष्ठान की निरर्थकता पर चर्चा।

397. ‘‘අචෙලකො චෙපි, කස්සප, හොති, මුත්තාචාරො, හත්ථාපලෙඛනො…පෙ… ඉති එවරූපං අද්ධමාසිකම්පි පරියායභත්තභොජනානුයොගමනුයුත්තො විහරති. තස්ස චායං සීලසම්පදා චිත්තසම්පදා පඤ්ඤාසම්පදා අභාවිතා හොති අසච්ඡිකතා. අථ ඛො සො ආරකාව සාමඤ්ඤා ආරකාව බ්‍රහ්මඤ්ඤා. යතො ඛො, කස්සප, භික්ඛු අවෙරං අබ්‍යාපජ්ජං මෙත්තචිත්තං භාවෙති, ආසවානඤ්ච ඛයා අනාසවං චෙතොවිමුත්තිං පඤ්ඤාවිමුත්තිං දිට්ඨෙව ධම්මෙ සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහරති. අයං වුච්චති, කස්සප, භික්ඛු සමණො ඉතිපි බ්‍රාහ්මණො ඉතිපි.

३९७. “हे कस्सप! यदि कोई नग्न रहता हो, आचार-मुक्त (खुले में मल-मूत्र त्यागने वाला) हो, हाथ चाटने वाला हो... और इस प्रकार आधे महीने में एक बार भोजन करने के अभ्यास में लगा रहता हो; यदि उसकी यह शील-संपदा, चित्त-संपदा और प्रज्ञा-संपदा विकसित नहीं हुई है, साक्षात्कृत नहीं हुई है, तो वह श्रमण-धर्म से बहुत दूर है, ब्राह्मण-धर्म से बहुत दूर है। हे कस्सप! जब भिक्षु वैर-रहित, द्वेष-रहित मैत्री-चित्त को विकसित करता है, और आस्रवों के क्षय से आस्रव-रहित चेतोविमुक्ति और प्रज्ञाविमुक्ति को इसी जन्म में स्वयं उच्च ज्ञान से जानकर, साक्षात्कृत कर और उसमें प्रतिष्ठित होकर विहार करता है, तब हे कस्सप! वह भिक्षु 'श्रमण' भी कहलाता है और 'ब्राह्मण' भी।”

‘‘සාකභක්ඛො චෙපි, කස්සප, හොති, සාමාකභක්ඛො…පෙ… වනමූලඵලාහාරො යාපෙති පවත්තඵලභොජී. තස්ස චායං සීලසම්පදා චිත්තසම්පදා පඤ්ඤාසම්පදා අභාවිතා හොති අසච්ඡිකතා. අථ ඛො සො ආරකාව සාමඤ්ඤා ආරකාව බ්‍රහ්මඤ්ඤා. යතො ඛො, කස්සප, භික්ඛු අවෙරං අබ්‍යාපජ්ජං මෙත්තචිත්තං භාවෙති, ආසවානඤ්ච ඛයා අනාසවං චෙතොවිමුත්තිං පඤ්ඤාවිමුත්තිං දිට්ඨෙව ධම්මෙ සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහරති. අයං වුච්චති, කස්සප, භික්ඛු සමණො ඉතිපි බ්‍රාහ්මණො ඉතිපි.

“हे कस्सप! यदि कोई केवल शाक-भाजी खाने वाला हो, साँवा (जंगली धान) खाने वाला हो... वन के कंद-मूल-फल खाकर जीवन निर्वाह करता हो, या स्वयं गिरे हुए फलों को खाने वाला हो; यदि उसकी यह शील-संपदा, चित्त-संपदा और प्रज्ञा-संपदा विकसित नहीं हुई है, साक्षात्कृत नहीं हुई है, तो वह श्रमण-धर्म से बहुत दूर है, ब्राह्मण-धर्म से बहुत दूर है। हे कस्सप! जब भिक्षु वैर-रहित, द्वेष-रहित मैत्री-चित्त को विकसित करता है, और आस्रवों के क्षय से आस्रव-रहित चेतोविमुक्ति और प्रज्ञाविमुक्ति को इसी जन्म में स्वयं उच्च ज्ञान से जानकर, साक्षात्कृत कर और उसमें प्रतिष्ठित होकर विहार करता है, तब हे कस्सप! वह भिक्षु 'श्रमण' भी कहलाता है और 'ब्राह्मण' भी।”

‘‘සාණානි චෙපි, කස්සප, ධාරෙති, මසාණානිපි ධාරෙති…පෙ… සායතතියකම්පි උදකොරොහනානුයොගමනුයුත්තො විහරති. තස්ස චායං සීලසම්පදා චිත්තසම්පදා පඤ්ඤාසම්පදා අභාවිතා හොති අසච්ඡිකතා. අථ ඛො සො ආරකාව සාමඤ්ඤා ආරකාව බ්‍රහ්මඤ්ඤා[Pg.159]. යතො ඛො, කස්සප, භික්ඛු අවෙරං අබ්‍යාපජ්ජං මෙත්තචිත්තං භාවෙති, ආසවානඤ්ච ඛයා අනාසවං චෙතොවිමුත්තිං පඤ්ඤාවිමුත්තිං දිට්ඨෙව ධම්මෙ සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහරති. අයං වුච්චති, කස්සප, භික්ඛු සමණො ඉතිපි බ්‍රාහ්මණො ඉතිපී’’ති.

“हे कस्सप! यदि कोई सन के वस्त्र धारण करता हो, सन के साथ मिश्रित वस्त्र धारण करता हो... शाम को तीसरी बार जल में स्नान करने के अभ्यास में लगा रहता हो; यदि उसकी यह शील-संपदा, चित्त-संपदा और प्रज्ञा-संपदा विकसित नहीं हुई है, साक्षात्कृत नहीं हुई है, तो वह श्रमण-धर्म से बहुत दूर है, ब्राह्मण-धर्म से बहुत दूर है। हे कस्सप! जब भिक्षु वैर-रहित, द्वेष-रहित मैत्री-चित्त को विकसित करता है, और आस्रवों के क्षय से आस्रव-रहित चेतोविमुक्ति और प्रज्ञाविमुक्ति को इसी जन्म में स्वयं उच्च ज्ञान से जानकर, साक्षात्कृत कर और उसमें प्रतिष्ठित होकर विहार करता है, तब हे कस्सप! वह भिक्षु 'श्रमण' भी कहलाता है और 'ब्राह्मण' भी।”

398. එවං වුත්තෙ, අචෙලො කස්සපො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘දුක්කරං, භො ගොතම, සාමඤ්ඤං දුක්කරං බ්‍රහ්මඤ්ඤ’’න්ති. ‘‘පකති ඛො එසා, කස්සප, ලොකස්මිං ‘දුක්කරං සාමඤ්ඤං දුක්කරං බ්‍රහ්මඤ්ඤ’න්ති. අචෙලකො චෙපි, කස්සප, හොති, මුත්තාචාරො, හත්ථාපලෙඛනො…පෙ… ඉති එවරූපං අද්ධමාසිකම්පි පරියායභත්තභොජනානුයොගමනුයුත්තො විහරති. ඉමාය ච, කස්සප, මත්තාය ඉමිනා තපොපක්කමෙන සාමඤ්ඤං වා අභවිස්ස බ්‍රහ්මඤ්ඤං වා දුක්කරං සුදුක්කරං, නෙතං අභවිස්ස කල්ලං වචනාය – ‘දුක්කරං සාමඤ්ඤං දුක්කරං බ්‍රහ්මඤ්ඤ’න්ති.

३९८. ऐसा कहे जाने पर, नग्न अचेलक कस्सप ने भगवान से यह कहा— “हे गौतम! श्रमण-धर्म कठिन है, ब्राह्मण-धर्म कठिन है।” भगवान ने कहा— “हे कस्सप! लोक में यह बात प्रचलित है कि ‘श्रमण-धर्म कठिन है, ब्राह्मण-धर्म कठिन है’। हे कस्सप! यदि कोई नग्न रहता हो, आचार-मुक्त हो, हाथ चाटने वाला हो... और इस प्रकार आधे महीने में एक बार भोजन करने के अभ्यास में लगा रहता हो; यदि केवल इतने मात्र से, इसी तप-अनुष्ठान से श्रमण-धर्म या ब्राह्मण-धर्म कठिन या अत्यंत कठिन होता, तो यह कहना उचित न होता कि ‘श्रमण-धर्म कठिन है, ब्राह्मण-धर्म कठिन है’।”

‘‘සක්කා ච පනෙතං අභවිස්ස කාතුං ගහපතිනා වා ගහපතිපුත්තෙන වා අන්තමසො කුම්භදාසියාපි – ‘හන්දාහං අචෙලකො හොමි, මුත්තාචාරො, හත්ථාපලෙඛනො…පෙ… ඉති එවරූපං අද්ධමාසිකම්පි පරියායභත්තභොජනානුයොගමනුයුත්තො විහරාමී’ති.

“क्योंकि इसे तो किसी गृहपति या गृहपति-पुत्र द्वारा, यहाँ तक कि एक दासी द्वारा भी किया जाना संभव होता— ‘चलो, मैं नग्न हो जाता हूँ, आचार-मुक्त हो जाता हूँ, हाथ चाटने वाला हो जाता हूँ... और इस प्रकार आधे महीने में एक बार भोजन करने के अभ्यास में लगा रहता हूँ’।”

‘‘යස්මා ච ඛො, කස්සප, අඤ්ඤත්‍රෙව ඉමාය මත්තාය අඤ්ඤත්‍ර ඉමිනා තපොපක්කමෙන සාමඤ්ඤං වා හොති බ්‍රහ්මඤ්ඤං වා දුක්කරං සුදුක්කරං, තස්මා එතං කල්ලං වචනාය – ‘දුක්කරං සාමඤ්ඤං දුක්කරං බ්‍රහ්මඤ්ඤ’න්ති. යතො ඛො, කස්සප, භික්ඛු අවෙරං අබ්‍යාපජ්ජං මෙත්තචිත්තං භාවෙති, ආසවානඤ්ච ඛයා අනාසවං චෙතොවිමුත්තිං පඤ්ඤාවිමුත්තිං දිට්ඨෙව ධම්මෙ සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහරති. අයං වුච්චති, කස්සප, භික්ඛු සමණො ඉතිපි බ්‍රාහ්මණො ඉතිපි.

“हे कस्सप! चूँकि श्रमण-धर्म या ब्राह्मण-धर्म इस (बाहरी) मात्रा से भिन्न और इस तप-अनुष्ठान से भिन्न होने के कारण कठिन और अत्यंत कठिन है, इसीलिए यह कहना उचित है कि ‘श्रमण-धर्म कठिन है, ब्राह्मण-धर्म कठिन है’। हे कस्सप! जब भिक्षु वैर-रहित, द्वेष-रहित मैत्री-चित्त को विकसित करता है, और आस्रवों के क्षय से आस्रव-रहित चेतोविमुक्ति और प्रज्ञाविमुक्ति को इसी जन्म में स्वयं उच्च ज्ञान से जानकर, साक्षात्कृत कर और उसमें प्रतिष्ठित होकर विहार करता है, तब हे कस्सप! वह भिक्षु 'श्रमण' भी कहलाता है और 'ब्राह्मण' भी।”

‘‘සාකභක්ඛො චෙපි, කස්සප, හොති, සාමාකභක්ඛො…පෙ… වනමූලඵලාහාරො යාපෙති පවත්තඵලභොජී. ඉමාය ච, කස්සප, මත්තාය ඉමිනා තපොපක්කමෙන සාමඤ්ඤං වා අභවිස්ස බ්‍රහ්මඤ්ඤං වා දුක්කරං සුදුක්කරං, නෙතං අභවිස්ස කල්ලං වචනාය – ‘දුක්කරං සාමඤ්ඤං දුක්කරං බ්‍රහ්මඤ්ඤ’න්ති.

“हे कस्सप! यदि कोई केवल शाक-भाजी खाने वाला हो, साँवा खाने वाला हो... वन के कंद-मूल-फल खाकर जीवन निर्वाह करता हो, या स्वयं गिरे हुए फलों को खाने वाला हो; यदि केवल इतने मात्र से, इसी तप-अनुष्ठान से श्रमण-धर्म या ब्राह्मण-धर्म कठिन या अत्यंत कठिन होता, तो यह कहना उचित न होता कि ‘श्रमण-धर्म कठिन है, ब्राह्मण-धर्म कठिन है’।”

‘‘සක්කා ච පනෙතං අභවිස්ස කාතුං ගහපතිනා වා ගහපතිපුත්තෙන වා අන්තමසො කුම්භදාසියාපි – ‘හන්දාහං සාකභක්ඛො වා හොමි, සාමාකභක්ඛො වා…පෙ… වනමූලඵලාහාරො යාපෙමි පවත්තඵලභොජී’ති.

“क्योंकि इसे तो किसी गृहपति या गृहपति-पुत्र द्वारा, यहाँ तक कि एक दासी द्वारा भी किया जाना संभव होता— ‘चलो, मैं केवल शाक-भाजी खाने वाला हो जाता हूँ, या साँवा खाने वाला... वन के कंद-मूल-फल खाकर जीवन निर्वाह करता हूँ, या स्वयं गिरे हुए फलों को खाने वाला हो जाता हूँ’।”}]```of_thought 1. Analyze the Request: The user wants a translation of several Pali text segments (IDs 713-722) into Modern Hindi. The translation must be based on the provided Myanmar Nissaya and Myanmar translation references. The output must be a single parseable JSON array of objects, each containing `id` and `translation`. No extra text or comments are allowed. Double quotes must be used for strings. No control tokens like ` ` or ` `. Use the provided schema. 2. Analyze the Pali Text and References: ID 713: Kassapa (the naked ascetic) lists various ascetic practices (tapas) that some recluses and brahmins consider to be the essence of

‘‘යස්මා [Pg.160] ච ඛො, කස්සප, අඤ්ඤත්‍රෙව ඉමාය මත්තාය අඤ්ඤත්‍ර ඉමිනා තපොපක්කමෙන සාමඤ්ඤං වා හොති බ්‍රහ්මඤ්ඤං වා දුක්කරං සුදුක්කරං, තස්මා එතං කල්ලං වචනාය – ‘දුක්කරං සාමඤ්ඤං දුක්කරං බ්‍රහ්මඤ්ඤ’න්ති. යතො ඛො, කස්සප, භික්ඛු අවෙරං අබ්‍යාපජ්ජං මෙත්තචිත්තං භාවෙති, ආසවානඤ්ච ඛයා අනාසවං චෙතොවිමුත්තිං පඤ්ඤාවිමුත්තිං දිට්ඨෙව ධම්මෙ සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහරති. අයං වුච්චති, කස්සප, භික්ඛු සමණො ඉතිපි බ්‍රාහ්මණො ඉතිපි.

हे कश्यप! चूँकि इस (बाह्य) मात्रा और तपस्या के इस प्रयास के अतिरिक्त ही श्रमण-भाव या ब्राह्मण-भाव दुष्कर और अति दुष्कर होता है, इसीलिए यह कहना उचित है कि 'श्रमण-भाव दुष्कर है, ब्राह्मण-भाव दुष्कर है'। हे कश्यप! जब कोई भिक्षु वैर-रहित और द्वेष-रहित मैत्री-चित्त की भावना करता है, और आस्रवों के क्षय से आस्रव-रहित चेतोविमुक्ति और प्रज्ञाविमुक्ति को इसी जन्म में स्वयं विशेष ज्ञान (अभिज्ञा) से साक्षात् कर, उसे प्राप्त कर विहार करता है, तब हे कश्यप! वह भिक्षु 'श्रमण' भी कहलाता है और 'ब्राह्मण' भी।

‘‘සාණානි චෙපි, කස්සප, ධාරෙති, මසාණානිපි ධාරෙති…පෙ… සායතතියකම්පි උදකොරොහනානුයොගමනුයුත්තො විහරති. ඉමාය ච, කස්සප, මත්තාය ඉමිනා තපොපක්කමෙන සාමඤ්ඤං වා අභවිස්ස බ්‍රහ්මඤ්ඤං වා දුක්කරං සුදුක්කරං, නෙතං අභවිස්ස කල්ලං වචනාය – ‘දුක්කරං සාමඤ්ඤං දුක්කරං බ්‍රහ්මඤ්ඤ’න්ති.

हे कश्यप! यदि कोई सण (पटुआ) के वस्त्र धारण करता है, या सण के मिश्रित वस्त्र धारण करता है... या दिन में तीन बार जल में उतरने के अभ्यास में लगा रहता है। हे कश्यप! यदि केवल इसी मात्रा से और तपस्या के इसी प्रयास से श्रमण-भाव या ब्राह्मण-भाव दुष्कर या अति दुष्कर होता, तो यह कहना उचित न होता कि 'श्रमण-भाव दुष्कर है, ब्राह्मण-भाव दुष्कर है'।

‘‘සක්කා ච පනෙතං අභවිස්ස කාතුං ගහපතිනා වා ගහපතිපුත්තෙන වා අන්තමසො කුම්භදාසියාපි – ‘හන්දාහං සාණානිපි ධාරෙමි, මසාණානිපි ධාරෙමි…පෙ… සායතතියකම්පි උදකොරොහනානුයොගමනුයුත්තො විහරාමී’ති.

क्योंकि इसे तो किसी गृहपति, गृहपति-पुत्र या यहाँ तक कि किसी घड़ा ढोने वाली दासी के लिए भी करना संभव होता—'आओ, मैं भी सण के वस्त्र धारण करूँ, मिश्रित वस्त्र धारण करूँ... या दिन में तीन बार जल में उतरने के अभ्यास में लगा रहूँ'।

‘‘යස්මා ච ඛො, කස්සප, අඤ්ඤත්‍රෙව ඉමාය මත්තාය අඤ්ඤත්‍ර ඉමිනා තපොපක්කමෙන සාමඤ්ඤං වා හොති බ්‍රහ්මඤ්ඤං වා දුක්කරං සුදුක්කරං, තස්මා එතං කල්ලං වචනාය – ‘දුක්කරං සාමඤ්ඤං දුක්කරං බ්‍රහ්මඤ්ඤ’න්ති. යතො ඛො, කස්සප, භික්ඛු අවෙරං අබ්‍යාපජ්ජං මෙත්තචිත්තං භාවෙති, ආසවානඤ්ච ඛයා අනාසවං චෙතොවිමුත්තිං පඤ්ඤාවිමුත්තිං දිට්ඨෙව ධම්මෙ සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහරති. අයං වුච්චති, කස්සප, භික්ඛු සමණො ඉතිපි බ්‍රාහ්මණො ඉතිපී’’ති.

हे कश्यप! चूँकि इस मात्रा और तपस्या के इस प्रयास के अतिरिक्त ही श्रमण-भाव या ब्राह्मण-भाव दुष्कर और अति दुष्कर होता है, इसीलिए यह कहना उचित है कि 'श्रमण-भाव दुष्कर है, ब्राह्मण-भाव दुष्कर है'। हे कश्यप! जब कोई भिक्षु वैर-रहित और द्वेष-रहित मैत्री-चित्त की भावना करता है, और आस्रवों के क्षय से आस्रव-रहित चेतोविमुक्ति और प्रज्ञाविमुक्ति को इसी जन्म में स्वयं विशेष ज्ञान से साक्षात् कर, उसे प्राप्त कर विहार करता है, तब हे कश्यप! वह भिक्षु 'श्रमण' भी कहलाता है और 'ब्राह्मण' भी।

399. එවං වුත්තෙ, අචෙලො කස්සපො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘දුජ්ජානො, භො ගොතම, සමණො, දුජ්ජානො බ්‍රාහ්මණො’’ති. ‘‘පකති ඛො එසා, කස්සප, ලොකස්මිං ‘දුජ්ජානො සමණො දුජ්ජානො බ්‍රාහ්මණො’ති. අචෙලකො චෙපි, කස්සප, හොති, මුත්තාචාරො, හත්ථාපලෙඛනො…පෙ… ඉති එවරූපං අද්ධමාසිකම්පි පරියායභත්තභොජනානුයොගමනුයුත්තො විහරති. ඉමාය ච, කස්සප, මත්තාය ඉමිනා තපොපක්කමෙන සමණො වා අභවිස්ස [Pg.161] බ්‍රාහ්මණො වා දුජ්ජානො සුදුජ්ජානො, නෙතං අභවිස්ස කල්ලං වචනාය – ‘දුජ්ජානො සමණො දුජ්ජානො බ්‍රාහ්මණො’ති.

३९९. ऐसा कहे जाने पर, अचेल कश्यप ने भगवान से यह कहा—'हे गौतम! श्रमण को जानना कठिन है, ब्राह्मण को जानना कठिन है'। (भगवान ने कहा—) 'हे कश्यप! लोक में यह एक साधारण बात है कि 'श्रमण को जानना कठिन है, ब्राह्मण को जानना कठिन है'। हे कश्यप! यदि कोई नग्न रहता है, मुक्त-आचार होता है, हाथ चाटने वाला होता है... या इस प्रकार आधे महीने के अंतराल पर भोजन करने के अभ्यास में लगा रहता है। हे कश्यप! यदि केवल इसी मात्रा से और तपस्या के इसी प्रयास से श्रमण या ब्राह्मण को जानना कठिन या अति कठिन होता, तो यह कहना उचित न होता कि 'श्रमण को जानना कठिन है, ब्राह्मण को जानना कठिन है'।

‘‘සක්කා ච පනෙසො අභවිස්ස ඤාතුං ගහපතිනා වා ගහපතිපුත්තෙන වා අන්තමසො කුම්භදාසියාපි – ‘අයං අචෙලකො හොති, මුත්තාචාරො, හත්ථාපලෙඛනො…පෙ… ඉති එවරූපං අද්ධමාසිකම්පි පරියායභත්තභොජනානුයොගමනුයුත්තො විහරතී’ති.

क्योंकि इसे तो किसी गृहपति, गृहपति-पुत्र या यहाँ तक कि किसी घड़ा ढोने वाली दासी के लिए भी जानना संभव होता—'यह व्यक्ति नग्न रहता है, मुक्त-आचार है, हाथ चाटने वाला है... या इस प्रकार आधे महीने के अंतराल पर भोजन करने के अभ्यास में लगा रहता है'।

‘‘යස්මා ච ඛො, කස්සප, අඤ්ඤත්‍රෙව ඉමාය මත්තාය අඤ්ඤත්‍ර ඉමිනා තපොපක්කමෙන සමණො වා හොති බ්‍රාහ්මණො වා දුජ්ජානො සුදුජ්ජානො, තස්මා එතං කල්ලං වචනාය – ‘දුජ්ජානො සමණො දුජ්ජානො බ්‍රාහ්මණො’ති. යතො ඛො, කස්සප, භික්ඛු අවෙරං අබ්‍යාපජ්ජං මෙත්තචිත්තං භාවෙති, ආසවානඤ්ච ඛයා අනාසවං චෙතොවිමුත්තිං පඤ්ඤාවිමුත්තිං දිට්ඨෙව ධම්මෙ සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහරති. අයං වුච්චති, කස්සප, භික්ඛු සමණො ඉතිපි බ්‍රාහ්මණො ඉතිපි.

हे कश्यप! चूँकि इस मात्रा और तपस्या के इस प्रयास के अतिरिक्त ही श्रमण या ब्राह्मण को जानना कठिन और अति कठिन होता है, इसीलिए यह कहना उचित है कि 'श्रमण को जानना कठिन है, ब्राह्मण को जानना कठिन है'। हे कश्यप! जब कोई भिक्षु वैर-रहित और द्वेष-रहित मैत्री-चित्त की भावना करता है, और आस्रवों के क्षय से आस्रव-रहित चेतोविमुक्ति और प्रज्ञाविमुक्ति को इसी जन्म में स्वयं विशेष ज्ञान से साक्षात् कर, उसे प्राप्त कर विहार करता है, तब हे कश्यप! वह भिक्षु 'श्रमण' भी कहलाता है और 'ब्राह्मण' भी।

‘‘සාකභක්ඛො චෙපි, කස්සප, හොති සාමාකභක්ඛො…පෙ… වනමූලඵලාහාරො යාපෙති පවත්තඵලභොජී. ඉමාය ච, කස්සප, මත්තාය ඉමිනා තපොපක්කමෙන සමණො වා අභවිස්ස බ්‍රාහ්මණො වා දුජ්ජානො සුදුජ්ජානො, නෙතං අභවිස්ස කල්ලං වචනාය – ‘දුජ්ජානො සමණො දුජ්ජානො බ්‍රාහ්මණො’ති.

हे कश्यप! यदि कोई शाक खाने वाला होता है, या साँवा खाने वाला होता है... या वन के कंद-मूल-फलों पर जीवन निर्वाह करता है, या स्वयं गिरे हुए फलों को खाने वाला होता है। हे कश्यप! यदि केवल इसी मात्रा से और तपस्या के इसी प्रयास से श्रमण या ब्राह्मण को जानना कठिन या अति कठिन होता, तो यह कहना उचित न होता कि 'श्रमण को जानना कठिन है, ब्राह्मण को जानना कठिन है'।

‘‘සක්කා ච පනෙසො අභවිස්ස ඤාතුං ගහපතිනා වා ගහපතිපුත්තෙන වා අන්තමසො කුම්භදාසියාපි – ‘අයං සාකභක්ඛො වා හොති සාමාකභක්ඛො…පෙ… වනමූලඵලාහාරො යාපෙති පවත්තඵලභොජී’ති.

क्योंकि इसे तो किसी गृहपति, गृहपति-पुत्र या यहाँ तक कि किसी घड़ा ढोने वाली दासी के लिए भी जानना संभव होता—'यह व्यक्ति शाक खाने वाला है, या साँवा खाने वाला है... या वन के कंद-मूल-फलों पर जीवन निर्वाह करता है, या स्वयं गिरे हुए फलों को खाने वाला है'।

‘‘යස්මා ච ඛො, කස්සප, අඤ්ඤත්‍රෙව ඉමාය මත්තාය අඤ්ඤත්‍ර ඉමිනා තපොපක්කමෙන සමණො වා හොති බ්‍රාහ්මණො වා දුජ්ජානො සුදුජ්ජානො, තස්මා එතං කල්ලං වචනාය – ‘දුජ්ජානො සමණො දුජ්ජානො බ්‍රාහ්මණො’ති. යතො ඛො, කස්සප, භික්ඛු අවෙරං අබ්‍යාපජ්ජං මෙත්තචිත්තං භාවෙති, ආසවානඤ්ච ඛයා අනාසවං චෙතොවිමුත්තිං පඤ්ඤාවිමුත්තිං දිට්ඨෙව ධම්මෙ සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහරති. අයං වුච්චති, කස්සප, භික්ඛු සමණො ඉතිපි බ්‍රාහ්මණො ඉතිපි.

हे कश्यप! चूँकि इस मात्रा और तपस्या के इस प्रयास के अतिरिक्त ही श्रमण या ब्राह्मण को जानना कठिन और अति कठिन होता है, इसीलिए यह कहना उचित है कि 'श्रमण को जानना कठिन है, ब्राह्मण को जानना कठिन है'। हे कश्यप! जब कोई भिक्षु वैर-रहित और द्वेष-रहित मैत्री-चित्त की भावना करता है, और आस्रवों के क्षय से आस्रव-रहित चेतोविमुक्ति और प्रज्ञाविमुक्ति को इसी जन्म में स्वयं विशेष ज्ञान से साक्षात् कर, उसे प्राप्त कर विहार करता है, तब हे कश्यप! वह भिक्षु 'श्रमण' भी कहलाता है और 'ब्राह्मण' भी।

‘‘සාණානි [Pg.162] චෙපි, කස්සප, ධාරෙති, මසාණානිපි ධාරෙති…පෙ… සායතතියකම්පි උදකොරොහනානුයොගමනුයුත්තො විහරති. ඉමාය ච, කස්සප, මත්තාය ඉමිනා තපොපක්කමෙන සමණො වා අභවිස්ස බ්‍රාහ්මණො වා දුජ්ජානො සුදුජ්ජානො, නෙතං අභවිස්ස කල්ලං වචනාය – ‘දුජ්ජානො සමණො දුජ්ජානො බ්‍රාහ්මණො’ති.

हे कश्यप! यदि कोई सण के वस्त्र धारण करता है, या सण के मिश्रित वस्त्र धारण करता है... या दिन में तीन बार जल में उतरने के अभ्यास में लगा रहता है। हे कश्यप! यदि केवल इसी मात्रा से और तपस्या के इसी प्रयास से श्रमण या ब्राह्मण को जानना कठिन या अति कठिन होता, तो यह कहना उचित न होता कि 'श्रमण को जानना कठिन है, ब्राह्मण को जानना कठिन है'।

‘‘සක්කා ච පනෙසො අභවිස්ස ඤාතුං ගහපතිනා වා ගහපතිපුත්තෙන වා අන්තමසො කුම්භදාසියාපි – ‘අයං සාණානිපි ධාරෙති, මසාණානිපි ධාරෙති…පෙ… සායතතියකම්පි උදකොරොහනානුයොගමනුයුත්තො විහරතී’ති.

क्योंकि इसे तो किसी गृहपति, गृहपति-पुत्र या यहाँ तक कि किसी घड़ा ढोने वाली दासी के लिए भी जानना संभव होता—'यह व्यक्ति सण के वस्त्र धारण करता है, मिश्रित वस्त्र धारण करता है... या दिन में तीन बार जल में उतरने के अभ्यास में लगा रहता है'।

‘‘යස්මා ච ඛො, කස්සප, අඤ්ඤත්‍රෙව ඉමාය මත්තාය අඤ්ඤත්‍ර ඉමිනා තපොපක්කමෙන සමණො වා හොති බ්‍රාහ්මණො වා දුජ්ජානො සුදුජ්ජානො, තස්මා එතං කල්ලං වචනාය – ‘දුජ්ජානො සමණො දුජ්ජානො බ්‍රාහ්මණො’ති. යතො ඛො, කස්සප, භික්ඛු අවෙරං අබ්‍යාපජ්ජං මෙත්තචිත්තං භාවෙති, ආසවානඤ්ච ඛයා අනාසවං චෙතොවිමුත්තිං පඤ්ඤාවිමුත්තිං දිට්ඨෙව ධම්මෙ සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහරති. අයං වුච්චති, කස්සප, භික්ඛු සමණො ඉතිපි බ්‍රාහ්මණො ඉතිපී’’ති.

हे कस्सप! चूँकि इस (बाह्य) मात्रा और इस तपस्या के अभ्यास के अतिरिक्त किसी अन्य कारण से श्रमण या ब्राह्मण को जानना कठिन और अत्यंत कठिन है, इसलिए यह कहना उचित है कि 'श्रमण को जानना कठिन है, ब्राह्मण को जानना कठिन है'। हे कस्सप! जब कोई भिक्षु वैर-रहित और द्वेष-रहित मैत्रीपूर्ण चित्त की भावना करता है, और आस्रवों के क्षय से आस्रव-रहित चेतोविमुक्ति और प्रज्ञाविमुक्ति को इसी जन्म में स्वयं उच्च ज्ञान से जानकर, साक्षात्कार कर और प्राप्त कर विहार करता है, तब हे कस्सप! वह भिक्षु 'श्रमण' भी कहलाता है और 'ब्राह्मण' भी।

සීලසමාධිපඤ්ඤාසම්පදා

शील, समाधि और प्रज्ञा की संपदा

400. එවං වුත්තෙ, අචෙලො කස්සපො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘කතමා පන සා, භො ගොතම, සීලසම්පදා, කතමා චිත්තසම්පදා, කතමා පඤ්ඤාසම්පදා’’ති? ‘‘ඉධ, කස්සප, තථාගතො ලොකෙ උප්පජ්ජති අරහං, සම්මාසම්බුද්ධො…පෙ… (යථා 190-193 අනුච්ඡෙදෙසු, එවං විත්ථාරෙතබ්බං) භයදස්සාවී සමාදාය සික්ඛති සික්ඛාපදෙසු, කායකම්මවචීකම්මෙන සමන්නාගතො කුසලෙන පරිසුද්ධාජීවො සීලසම්පන්නො ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරො සතිසම්පජඤ්ඤෙන සමන්නාගතො සන්තුට්ඨො.

४००. ऐसा कहे जाने पर, अचेल कस्सप ने भगवान से यह कहा— 'हे गौतम! वह शील-संपदा क्या है, चित्त-संपदा क्या है और प्रज्ञा-संपदा क्या है?' 'हे कस्सप! यहाँ इस लोक में तथागत उत्पन्न होते हैं, जो अर्हत् हैं, सम्यक सम्बुद्ध हैं... (विस्तार)... वह भिक्षु दोषों में भय देखने वाला होकर शिक्षापदों को ग्रहण कर शिक्षा प्राप्त करता है, कुशल काय-कर्म और वच-कर्म से युक्त होता है, शुद्ध आजीविका वाला, शील-संपन्न, इंद्रियों के द्वारों पर संयम रखने वाला, स्मृति और संप्रजन्य से युक्त तथा संतुष्ट होता है।

401. ‘‘කථඤ්ච, කස්සප, භික්ඛු සීලසම්පන්නො හොති? ඉධ, කස්සප, භික්ඛු පාණාතිපාතං පහාය පාණාතිපාතා පටිවිරතො හොති නිහිතදණ්ඩො නිහිතසත්ථො ලජ්ජී දයාපන්නො, සබ්බපාණභූතහිතානුකම්පී විහරති. ඉදම්පිස්ස හොති සීලසම්පදාය …පෙ… (යථා 194 යාව 210 අනුච්ඡෙදෙසු)

४०१. और हे कस्सप! भिक्षु शील-संपन्न कैसे होता है? हे कस्सप! यहाँ भिक्षु प्राणातिपात (जीव-हत्या) को छोड़कर, प्राणातिपात से विरत रहता है; उसने दंड त्याग दिया है, शस्त्र त्याग दिया है; वह लज्जाशील और दयालु है, तथा सभी प्राणी-भूतों के हित के प्रति अनुकम्पा रखते हुए विहार करता है। यह भी उसकी शील-संपदा है...।

‘‘යථා වා පනෙකෙ භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා සද්ධාදෙය්‍යානි භොජනානි භුඤ්ජිත්වා තෙ එවරූපාය තිරච්ඡානවිජ්ජාය මිච්ඡාජීවෙන ජීවිතං කප්පෙන්ති[Pg.163]. සෙය්‍යථිදං – සන්තිකම්මං පණිධිකම්මං…පෙ… (යථා 211 අනුච්ඡෙදෙ) ඔසධීනං පතිමොක්ඛො ඉති වා ඉති, එවරූපාය තිරච්ඡානවිජ්ජාය මිච්ඡාජීවා පටිවිරතො හොති. ඉදම්පිස්ස හොති සීලසම්පදාය.

अथवा जैसे कुछ भद्र श्रमण-ब्राह्मण श्रद्धापूर्वक दिए गए भोजन को ग्रहण करके, इस प्रकार की तिरच्छान-विद्या (मिथ्या विद्या) और मिथ्या आजीविका से जीवन व्यतीत करते हैं—जैसे कि शांति-कर्म, बलि-कर्म... औषधियों का प्रयोग आदि; वह इस प्रकार की तिरच्छान-विद्या और मिथ्या आजीविका से विरत रहता है। यह भी उसकी शील-संपदा है।

‘‘ස ඛො සො, කස්සප, භික්ඛු එවං සීලසම්පන්නො න කුතොචි භයං සමනුපස්සති, යදිදං සීලසංවරතො. සෙය්‍යථාපි, කස්සප, රාජා ඛත්තියො මුද්ධාවසිත්තො නිහතපච්චාමිත්තො න කුතොචි භයං සමනුපස්සති, යදිදං පච්චත්ථිකතො. එවමෙව ඛො, කස්සප, භික්ඛු එවං සීලසම්පන්නො න කුතොචි භයං සමනුපස්සති, යදිදං සීලසංවරතො. සො ඉමිනා අරියෙන සීලක්ඛන්ධෙන සමන්නාගතො අජ්ඣත්තං අනවජ්ජසුඛං පටිසංවෙදෙති. එවං ඛො, කස්සප, භික්ඛු සීලසම්පන්නො හොති. අයං ඛො, කස්සප, සීලසම්පදා…පෙ… පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. ඉදම්පිස්ස හොති චිත්තසම්පදාය…පෙ… දුතියං ඣානං…පෙ… තතියං ඣානං…පෙ… චතුත්ථං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. ඉදම්පිස්ස හොති චිත්තසම්පදාය. අයං ඛො, කස්සප, චිත්තසම්පදා.

हे कस्सप! वह भिक्षु जो इस प्रकार शील-संपन्न है, वह शील-संवर के कारण कहीं से भी कोई भय नहीं देखता। हे कस्सप! जैसे कोई क्षत्रिय राजा, जिसका अभिषेक हो चुका है और जिसने अपने शत्रुओं को पराजित कर दिया है, वह शत्रुओं के कारण कहीं से भी कोई भय नहीं देखता; इसी प्रकार हे कस्सप! वह भिक्षु जो इस प्रकार शील-संपन्न है, वह शील-संवर के कारण कहीं से भी कोई भय नहीं देखता। वह इस आर्य शील-स्कंध से युक्त होकर अपने भीतर निर्दोष सुख का अनुभव करता है। हे कस्सप! इस प्रकार भिक्षु शील-संपन्न होता है। हे कस्सप! यही शील-संपदा है... वह प्रथम ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है। यह भी उसकी चित्त-संपदा है... वह द्वितीय ध्यान... तृतीय ध्यान... चतुर्थ ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है। यह भी उसकी चित्त-संपदा है। हे कस्सप! यही चित्त-संपदा है।

‘‘සො එවං සමාහිතෙ චිත්තෙ…පෙ… ඤාණදස්සනාය චිත්තං අභිනීහරති අභිනින්නාමෙති…පෙ… ඉදම්පිස්ස හොති පඤ්ඤාසම්පදාය…පෙ… නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාති…පෙ… ඉදම්පිස්ස හොති පඤ්ඤාසම්පදාය. අයං ඛො, කස්සප, පඤ්ඤාසම්පදා.

वह इस प्रकार चित्त के समाहित होने पर... ज्ञान-दर्शन के लिए चित्त को लगाता है, झुकाता है... यह भी उसकी प्रज्ञा-संपदा है... वह जान लेता है कि 'अब इस जन्म के बाद कुछ शेष नहीं है'... यह भी उसकी प्रज्ञा-संपदा है। हे कस्सप! यही प्रज्ञा-संपदा है।

‘‘ඉමාය ච, කස්සප, සීලසම්පදාය චිත්තසම්පදාය පඤ්ඤාසම්පදාය අඤ්ඤා සීලසම්පදා චිත්තසම්පදා පඤ්ඤාසම්පදා උත්තරිතරා වා පණීතතරා වා නත්ථි.

हे कस्सप! इस शील-संपदा, चित्त-संपदा और प्रज्ञा-संपदा से बढ़कर या इससे अधिक श्रेष्ठ कोई अन्य शील-संपदा, चित्त-संपदा या प्रज्ञा-संपदा नहीं है।

සීහනාදකථා

सिंहनाद की कथा

402. ‘‘සන්ති, කස්සප, එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා සීලවාදා. තෙ අනෙකපරියායෙන සීලස්ස වණ්ණං භාසන්ති. යාවතා, කස්සප, අරියං පරමං සීලං, නාහං තත්ථ අත්තනො සමසමං සමනුපස්සාමි, කුතො භිය්‍යො! අථ ඛො අහමෙව තත්ථ භිය්‍යො, යදිදං අධිසීලං.

४०२. हे कस्सप! कुछ ऐसे श्रमण-ब्राह्मण हैं जो शील की प्रशंसा करते हैं। वे अनेक प्रकार से शील के गुणों का बखान करते हैं। हे कस्सप! जहाँ तक आर्य और परम शील की बात है, मैं वहाँ अपने समान भी किसी को नहीं देखता, फिर मुझसे बढ़कर तो कोई कैसे होगा! वास्तव में, जहाँ तक 'अधिशील' (उच्च शील) का प्रश्न है, मैं ही उसमें सर्वश्रेष्ठ हूँ।

‘‘සන්ති, කස්සප, එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා තපොජිගුච්ඡාවාදා. තෙ අනෙකපරියායෙන තපොජිගුච්ඡාය වණ්ණං භාසන්ති. යාවතා, කස්සප, අරියා පරමා [Pg.164] තපොජිගුච්ඡා, නාහං තත්ථ අත්තනො සමසමං සමනුපස්සාමි, කුතො භිය්‍යො! අථ ඛො අහමෙව තත්ථ භිය්‍යො, යදිදං අධිජෙගුච්ඡං.

हे कस्सप! कुछ ऐसे श्रमण-ब्राह्मण हैं जो तप और जुगुप्सा (पाप-घृणा/संयम) की प्रशंसा करते हैं। वे अनेक प्रकार से तप-जुगुप्सा के गुणों का बखान करते हैं। हे कस्सप! जहाँ तक आर्य और परम तप-जुगुप्सा की बात है, मैं वहाँ अपने समान भी किसी को नहीं देखता, फिर मुझसे बढ़कर तो कोई कैसे होगा! वास्तव में, जहाँ तक 'अधिजेगुच्छ' (उच्च संयम) का प्रश्न है, मैं ही उसमें सर्वश्रेष्ठ हूँ।

‘‘සන්ති, කස්සප, එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා පඤ්ඤාවාදා. තෙ අනෙකපරියායෙන පඤ්ඤාය වණ්ණං භාසන්ති. යාවතා, කස්සප, අරියා පරමා පඤ්ඤා, නාහං තත්ථ අත්තනො සමසමං සමනුපස්සාමි, කුතො භිය්‍යො! අථ ඛො අහමෙව තත්ථ භිය්‍යො, යදිදං අධිපඤ්ඤං.

हे कस्सप! कुछ ऐसे श्रमण-ब्राह्मण हैं जो प्रज्ञा की प्रशंसा करते हैं। वे अनेक प्रकार से प्रज्ञा के गुणों का बखान करते हैं। हे कस्सप! जहाँ तक आर्य और परम प्रज्ञा की बात है, मैं वहाँ अपने समान भी किसी को नहीं देखता, फिर मुझसे बढ़कर तो कोई कैसे होगा! वास्तव में, जहाँ तक 'अधिप्रज्ञा' (उच्च प्रज्ञा) का प्रश्न है, मैं ही उसमें सर्वश्रेष्ठ हूँ।

‘‘සන්ති, කස්සප, එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා විමුත්තිවාදා. තෙ අනෙකපරියායෙන විමුත්තියා වණ්ණං භාසන්ති. යාවතා, කස්සප, අරියා පරමා විමුත්ති, නාහං තත්ථ අත්තනො සමසමං සමනුපස්සාමි, කුතො භිය්‍යො! අථ ඛො අහමෙව තත්ථ භිය්‍යො, යදිදං අධිවිමුත්ති.

हे कस्सप! कुछ ऐसे श्रमण-ब्राह्मण हैं जो विमुक्ति की प्रशंसा करते हैं। वे अनेक प्रकार से विमुक्ति के गुणों का बखान करते हैं। हे कस्सप! जहाँ तक आर्य और परम विमुक्ति की बात है, मैं वहाँ अपने समान भी किसी को नहीं देखता, फिर मुझसे बढ़कर तो कोई कैसे होगा! वास्तव में, जहाँ तक 'अधिविमुक्ति' (उच्च विमुक्ति) का प्रश्न है, मैं ही उसमें सर्वश्रेष्ठ हूँ।

403. ‘‘ඨානං ඛො පනෙතං, කස්සප, විජ්ජති, යං අඤ්ඤතිත්ථියා පරිබ්බාජකා එවං වදෙය්‍යුං – ‘සීහනාදං ඛො සමණො ගොතමො නදති, තඤ්ච ඛො සුඤ්ඤාගාරෙ නදති, නො පරිසාසූ’ති. තෙ – ‘මා හෙව’න්තිස්සු වචනීයා. ‘සීහනාදඤ්ච සමණො ගොතමො නදති, පරිසාසු ච නදතී’ති එවමස්සු, කස්සප, වචනීයා.

४०३. हे कस्सप! यह संभव है कि अन्य मतों के परिव्राजक ऐसा कहें— 'श्रमण गौतम सिंहनाद तो करते हैं, परंतु वे एकांत स्थानों में सिंहनाद करते हैं, सभाओं में नहीं।' उन्हें ऐसा नहीं कहना चाहिए। हे कस्सप! उन्हें यह कहना चाहिए— 'श्रमण गौतम सिंहनाद भी करते हैं और सभाओं के बीच में भी सिंहनाद करते हैं'।

‘‘ඨානං ඛො පනෙතං, කස්සප, විජ්ජති, යං අඤ්ඤතිත්ථියා පරිබ්බාජකා එවං වදෙය්‍යුං – ‘සීහනාදඤ්ච සමණො ගොතමො නදති, පරිසාසු ච නදති, නො ච ඛො විසාරදො නදතී’ති. තෙ – ‘මා හෙව’න්තිස්සු වචනීයා. ‘සීහනාදඤ්ච සමණො ගොතමො නදති, පරිසාසු ච නදති, විසාරදො ච නදතී’’ති එවමස්සු, කස්සප, වචනීයා.

"हे कस्सप! यह संभव है कि अन्य मतों के परिव्राजक ऐसा कहें— 'श्रमण गौतम सिंहनाद तो करते हैं, और परिषदों में भी सिंहनाद करते हैं, किंतु वे निर्भय (विशारद) होकर सिंहनाद नहीं करते।' उन्हें ऐसा कहना चाहिए— 'ऐसा मत कहो। श्रमण गौतम सिंहनाद भी करते हैं, परिषदों में भी सिंहनाद करते हैं और निर्भय होकर भी सिंहनाद करते हैं।'"

‘‘ඨානං ඛො පනෙතං, කස්සප, විජ්ජති, යං අඤ්ඤතිත්ථියා පරිබ්බාජකා එවං වදෙය්‍යුං – ‘සීහනාදඤ්ච සමණො ගොතමො නදති, පරිසාසු ච නදති, විසාරදො ච නදති, නො ච ඛො නං පඤ්හං පුච්ඡන්ති…පෙ… පඤ්හඤ්ච නං පුච්ඡන්ති; නො ච ඛො නෙසං පඤ්හං පුට්ඨො බ්‍යාකරොති…පෙ… පඤ්හඤ්ච නෙසං පුට්ඨො බ්‍යාකරොති; නො ච ඛො පඤ්හස්ස වෙය්‍යාකරණෙන චිත්තං ආරාධෙති…පෙ… පඤ්හස්ස ච වෙය්‍යාකරණෙන චිත්තං ආරාධෙති; නො ච ඛො සොතබ්බං මඤ්ඤන්ති…පෙ… සොතබ්බඤ්චස්ස මඤ්ඤන්ති; නො ච ඛො සුත්වා පසීදන්ති…පෙ… සුත්වා චස්ස පසීදන්ති[Pg.165]; නො ච ඛො පසන්නාකාරං කරොන්ති…පෙ… පසන්නාකාරඤ්ච කරොන්ති; නො ච ඛො තථත්තාය පටිපජ්ජන්ති…පෙ… තථත්තාය ච පටිපජ්ජන්ති; නො ච ඛො පටිපන්නා ආරාධෙන්තී’ති. තෙ – ‘මා හෙව’න්තිස්සු වචනීයා. ‘සීහනාදඤ්ච සමණො ගොතමො නදති, පරිසාසු ච නදති, විසාරදො ච නදති, පඤ්හඤ්ච නං පුච්ඡන්ති, පඤ්හඤ්ච නෙසං පුට්ඨො බ්‍යාකරොති, පඤ්හස්ස ච වෙය්‍යාකරණෙන චිත්තං ආරාධෙති, සොතබ්බඤ්චස්ස මඤ්ඤන්ති, සුත්වා චස්ස පසීදන්ති, පසන්නාකාරඤ්ච කරොන්ති, තථත්තාය ච පටිපජ්ජන්ති, පටිපන්නා ච ආරාධෙන්තී’ති එවමස්සු, කස්සප, වචනීයා.

"हे कस्सप! यह संभव है कि अन्य मतों के परिव्राजक ऐसा कहें— 'श्रमण गौतम सिंहनाद करते हैं, परिषदों में सिंहनाद करते हैं, निर्भय होकर सिंहनाद करते हैं, किंतु उनसे कोई प्रश्न नहीं पूछता... उनसे प्रश्न तो पूछते हैं, किंतु वे पूछे गए प्रश्नों का उत्तर नहीं देते... वे प्रश्नों का उत्तर तो देते हैं, किंतु उत्तर से (दूसरों के) चित्त को प्रसन्न नहीं करते... वे चित्त को प्रसन्न तो करते हैं, किंतु लोग उनके वचनों को सुनने योग्य नहीं समझते... वे सुनने योग्य तो समझते हैं, किंतु सुनकर प्रसन्न नहीं होते... वे सुनकर प्रसन्न तो होते हैं, किंतु प्रसन्नता के अनुरूप आदर-सत्कार नहीं करते... वे आदर-सत्कार तो करते हैं, किंतु यथार्थ (तथत्व) के लिए प्रतिपत्ति (अभ्यास) नहीं करते... वे प्रतिपत्ति तो करते हैं, किंतु प्रतिपन्न होकर (गौतम के) चित्त को संतुष्ट नहीं करते।' उन्हें ऐसा कहना चाहिए— 'ऐसा मत कहो। श्रमण गौतम सिंहनाद भी करते हैं, परिषदों में भी सिंहनाद करते हैं, निर्भय होकर भी सिंहनाद करते हैं, उनसे प्रश्न भी पूछे जाते हैं, वे पूछे गए प्रश्नों का उत्तर भी देते हैं, उत्तर से चित्त को प्रसन्न भी करते हैं, लोग उनके वचनों को सुनने योग्य भी समझते हैं, सुनकर प्रसन्न भी होते हैं, प्रसन्नता के अनुरूप आदर-सत्कार भी करते हैं, यथार्थ के लिए प्रतिपत्ति भी करते हैं और प्रतिपन्न होकर चित्त को संतुष्ट भी करते हैं।'"

තිත්ථියපරිවාසකථා

अन्य मतों के परिव्रास (परिवीक्षा) की कथा

404. ‘‘එකමිදාහං, කස්සප, සමයං රාජගහෙ විහරාමි ගිජ්ඣකූටෙ පබ්බතෙ. තත්‍ර මං අඤ්ඤතරො තපබ්‍රහ්මචාරී නිග්‍රොධො නාම අධිජෙගුච්ඡෙ පඤ්හං අපුච්ඡි. තස්සාහං අධිජෙගුච්ඡෙ පඤ්හං පුට්ඨො බ්‍යාකාසිං. බ්‍යාකතෙ ච පන මෙ අත්තමනො අහොසි පරං විය මත්තායා’’ති. ‘‘කො හි, භන්තෙ, භගවතො ධම්මං සුත්වා න අත්තමනො අස්ස පරං විය මත්තාය? අහම්පි හි, භන්තෙ, භගවතො ධම්මං සුත්වා අත්තමනො පරං විය මත්තාය. අභික්කන්තං, භන්තෙ, අභික්කන්තං, භන්තෙ. සෙය්‍යථාපි, භන්තෙ, නික්කුජ්ජිතං වා උක්කුජ්ජෙය්‍ය, පටිච්ඡන්නං වා විවරෙය්‍ය, මූළ්හස්ස වා මග්ගං ආචික්ඛෙය්‍ය, අන්ධකාරෙ වා තෙලපජ්ජොතං ධාරෙය්‍ය – ‘චක්ඛුමන්තො රූපානි දක්ඛන්තී’ති; එවමෙවං භගවතා අනෙකපරියායෙන ධම්මො පකාසිතො. එසාහං, භන්තෙ, භගවන්තං සරණං ගච්ඡාමි, ධම්මඤ්ච භික්ඛුසඞ්ඝඤ්ච. ලභෙය්‍යාහං, භන්තෙ, භගවතො සන්තිකෙ පබ්බජ්ජං, ලභෙය්‍යං උපසම්පද’’න්ති.

४०४. "हे कस्सप! एक समय मैं राजगृह में गृध्रकूट पर्वत पर विहार कर रहा था। वहाँ निग्रोध नामक एक तपस्वी परिव्राजक ने मुझसे 'अधिजेगुच्छ' (परम संयम/तप) के विषय में प्रश्न पूछा। उसके पूछे जाने पर मैंने उस प्रश्न का उत्तर दिया। मेरे उत्तर देने पर वह अत्यंत प्रसन्न हुआ।" (कस्सप ने कहा:) "भन्ते! भगवान का धम्म सुनकर भला कौन अत्यंत प्रसन्न नहीं होगा? भन्ते! मैं भी भगवान का धम्म सुनकर अत्यंत प्रसन्न हुआ हूँ। अद्भुत, भन्ते! अद्भुत, भन्ते! जैसे कोई औंधे हुए को सीधा कर दे, ढके हुए को खोल दे, राह भूले को रास्ता दिखा दे, या अंधकार में तेल का दीपक जला दे कि 'आँख वाले रूप देख सकें'; वैसे ही भगवान ने अनेक प्रकार से धम्म प्रकाशित किया है। भन्ते! मैं भगवान की शरण जाता हूँ, धम्म और भिक्खु संघ की भी। भन्ते! मैं भगवान के सान्निध्य में प्रव्रज्या और उपसंपदा प्राप्त करना चाहता हूँ।"

405. ‘‘යො ඛො, කස්සප, අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බො ඉමස්මිං ධම්මවිනයෙ ආකඞ්ඛති පබ්බජ්ජං, ආකඞ්ඛති උපසම්පදං, සො චත්තාරො මාසෙ පරිවසති, චතුන්නං මාසානං අච්චයෙන ආරද්ධචිත්තා භික්ඛූ පබ්බාජෙන්ති, උපසම්පාදෙන්ති භික්ඛුභාවාය. අපි ච මෙත්ථ පුග්ගලවෙමත්තතා විදිතා’’ති. ‘‘සචෙ, භන්තෙ, අඤ්ඤතිත්ථියපුබ්බා ඉමස්මිං ධම්මවිනයෙ ආකඞ්ඛන්ති පබ්බජ්ජං, ආකඞ්ඛන්ති උපසම්පදං, චත්තාරො මාසෙ පරිවසන්ති, චතුන්නං මාසානං අච්චයෙන ආරද්ධචිත්තා භික්ඛූ පබ්බාජෙන්ති, උපසම්පාදෙන්ති භික්ඛුභාවාය. අහං චත්තාරි වස්සානි පරිවසිස්සාමි, චතුන්නං වස්සානං අච්චයෙන ආරද්ධචිත්තා භික්ඛූ පබ්බාජෙන්තු, උපසම්පාදෙන්තු භික්ඛුභාවායා’’ති.

४०५. "हे कस्सप! जो कोई अन्य मत का पूर्व अनुयायी इस धम्म-विनय में प्रव्रज्या और उपसंपदा चाहता है, वह चार महीने तक परिव्रास (परिवीक्षा) में रहता है। चार महीने बीतने पर, संतुष्ट चित्त वाले भिक्खु उसे प्रव्रजित करते हैं और भिक्खु भाव के लिए उपसंपदा देते हैं। किंतु यहाँ मैंने व्यक्तियों की भिन्नता (पुद्गल-वैमत्तता) को भी जाना है।" (कस्सप ने कहा:) "भन्ते! यदि अन्य मत के पूर्व अनुयायी इस धम्म-विनय में प्रव्रज्या और उपसंपदा की इच्छा रखते हुए चार महीने तक परिव्रास में रहते हैं, तो मैं चार वर्ष तक परिव्रास में रहूँगा। चार वर्ष बीतने पर, संतुष्ट चित्त वाले भिक्खु मुझे प्रव्रजित करें और भिक्खु भाव के लिए उपसंपदा प्रदान करें।"

අලත්ථ [Pg.166] ඛො අචෙලො කස්සපො භගවතො සන්තිකෙ පබ්බජ්ජං, අලත්ථ උපසම්පදං. අචිරූපසම්පන්නො ඛො පනායස්මා කස්සපො එකො වූපකට්ඨො අප්පමත්තො ආතාපී පහිතත්තො විහරන්තො න චිරස්සෙව – යස්සත්ථාය කුලපුත්තා සම්මදෙව අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජන්ති, තදනුත්තරං – බ්‍රහ්මචරියපරියොසානං දිට්ඨෙව ධම්මෙ සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහාසි. ‘ඛීණා ජාති, වුසිතං බ්‍රහ්මචරියං, කතං කරණීයං, නාපරං ඉත්ථත්තායා’ති – අබ්භඤ්ඤාසි. අඤ්ඤතරො ඛො පනායස්මා කස්සපො අරහතං අහොසීති.

अचेल कस्सप ने भगवान के सान्निध्य में प्रव्रज्या प्राप्त की, उपसंपदा प्राप्त की। उपसंपदा प्राप्त करने के कुछ ही समय बाद, आयुष्मान कस्सप अकेले, एकांत में, अप्रमत्त, आतपी और दृढ़संकल्प होकर विहार करते हुए, शीघ्र ही—जिसके लिए कुलपुत्र सम्यक रूप से घर से बेघर होकर प्रव्रजित होते हैं—उस अनुत्तर ब्रह्मचर्य की पूर्णता (अरहंत पद) को इसी जन्म में स्वयं उच्च ज्ञान से जानकर, साक्षात्कार कर और प्राप्त कर विहार करने लगे। उन्होंने जान लिया— 'जन्म क्षीण हो गया, ब्रह्मचर्य का पालन कर लिया गया, जो करना था वह कर लिया गया, अब इस जन्म के बाद और कुछ शेष नहीं है।' आयुष्मान कस्सप अरहंतों में से एक हुए।

මහාසීහනාදසුත්තං නිට්ඨිතං අට්ඨමං.

आठवाँ महासिंहनाद सुत्त समाप्त।

9. පොට්ඨපාදසුත්තං

९. पोट्ठपाद सुत्त

පොට්ඨපාදපරිබ්බාජකවත්ථු

पोट्ठपाद परिव्राजक की कथा

406. එවං [Pg.167] මෙ සුතං – එකං සමයං භගවා සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙ. තෙන ඛො පන සමයෙන පොට්ඨපාදො පරිබ්බාජකො සමයප්පවාදකෙ තින්දුකාචීරෙ එකසාලකෙ මල්ලිකාය ආරාමෙ පටිවසති මහතියා පරිබ්බාජකපරිසාය සද්ධිං තිංසමත්තෙහි පරිබ්බාජකසතෙහි. අථ ඛො භගවා පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය සාවත්ථිං පිණ්ඩාය පාවිසි.

४०६. ऐसा मैंने सुना— एक समय भगवान सावत्थी में अनाथपिण्डिक के आराम जेतवन में विहार कर रहे थे। उस समय पोट्ठपाद परिव्राजक, मल्लिका के आराम 'तिन्दुकाचीर' के 'एकसालक' नामक स्थान पर, जहाँ विभिन्न मतों की चर्चा होती थी, अपने लगभग तीन सौ परिव्राजकों की बड़ी मंडली के साथ रह रहा था। तब भगवान पूर्वाह्न के समय निवसन (अंतर्वासक) पहनकर, पात्र और चीवर लेकर सावत्थी में भिक्षा के लिए प्रविष्ट हुए।

407. අථ ඛො භගවතො එතදහොසි – ‘‘අතිප්පගො ඛො තාව සාවත්ථියං පිණ්ඩාය චරිතුං. යංනූනාහං යෙන සමයප්පවාදකො තින්දුකාචීරො එකසාලකො මල්ලිකාය ආරාමො, යෙන පොට්ඨපාදො පරිබ්බාජකො තෙනුපසඞ්කමෙය්‍ය’’න්ති. අථ ඛො භගවා යෙන සමයප්පවාදකො තින්දුකාචීරො එකසාලකො මල්ලිකාය ආරාමො තෙනුපසඞ්කමි.

४०७. तब भगवान को यह विचार आया— 'सावत्थी में भिक्षाटन के लिए अभी बहुत जल्दी है। क्यों न मैं उस स्थान पर जाऊँ जहाँ मल्लिका का आराम तिन्दुकाचीर एकसालक है और जहाँ पोट्ठपाद परिव्राजक है।' तब भगवान उस स्थान की ओर गए जहाँ मल्लिका का आराम तिन्दुकाचीर एकसालक था।

408. තෙන ඛො පන සමයෙන පොට්ඨපාදො පරිබ්බාජකො මහතියා පරිබ්බාජකපරිසාය සද්ධිං නිසින්නො හොති උන්නාදිනියා උච්චාසද්දමහාසද්දාය අනෙකවිහිතං තිරච්ඡානකථං කථෙන්තියා. සෙය්‍යථිදං – රාජකථං චොරකථං මහාමත්තකථං සෙනාකථං භයකථං යුද්ධකථං අන්නකථං පානකථං වත්ථකථං සයනකථං මාලාකථං ගන්ධකථං ඤාතිකථං යානකථං ගාමකථං නිගමකථං නගරකථං ජනපදකථං ඉත්ථිකථං සූරකථං විසිඛාකථං කුම්භට්ඨානකථං පුබ්බපෙතකථං නානත්තකථං ලොකක්ඛායිකං සමුද්දක්ඛායිකං ඉතිභවාභවකථං ඉති වා.

४०८. उस समय पोट्ठपाद परिव्राजक परिव्राजकों की एक बड़ी मंडली के साथ बैठा था, जो ऊँचे स्वर में, कोलाहल करते हुए अनेक प्रकार की तिरच्छान-कथा (व्यर्थ की सांसारिक चर्चा) कर रहे थे। जैसे कि—राजाओं की कथा, चोरों की कथा, महामात्रों (मंत्रियों) की कथा, सेना की कथा, भय की कथा, युद्ध की कथा, अन्न की कथा, पान की कथा, वस्त्र की कथा, शयन की कथा, माला की कथा, गंध की कथा, ज्ञाति (संबंधियों) की कथा, यान (वाहनों) की कथा, ग्राम की कथा, निगम की कथा, नगर की कथा, जनपद की कथा, स्त्रियों की कथा, शूरवीरों की कथा, गलियों की कथा, पनघट की कथा, पूर्व-मृतकों की कथा, नाना प्रकार की कथा, लोक-आख्यायिका (सृष्टि की कथा), समुद्र-आख्यायिका, और इति-भवाभव (लाभ-हानि या अस्तित्व-अनस्तित्व) की कथा।

409. අද්දසා ඛො පොට්ඨපාදො පරිබ්බාජකො භගවන්තං දූරතොව ආගච්ඡන්තං; දිස්වාන සකං පරිසං සණ්ඨපෙසි – ‘‘අප්පසද්දා භොන්තො හොන්තු, මා භොන්තො සද්දමකත්ථ. අයං සමණො ගොතමො ආගච්ඡති. අප්පසද්දකාමො ඛො සො ආයස්මා අප්පසද්දස්ස වණ්ණවාදී. අප්පෙව නාම අප්පසද්දං පරිසං විදිත්වා උපසඞ්කමිතබ්බං මඤ්ඤෙය්‍යා’’ති. එවං වුත්තෙ තෙ පරිබ්බාජකා තුණ්හී අහෙසුං.

४०९. पोट्ठपाद परिव्राजक ने भगवान को दूर से ही आते देखा; देखकर अपनी मंडली को शांत किया—"महानुभावों! शांत हो जाएँ, शोर न करें। ये श्रमण गौतम आ रहे हैं। वे आयुष्मान् शांत रहने के प्रेमी हैं और शांति की प्रशंसा करने वाले हैं। संभव है कि मंडली को शांत देखकर वे यहाँ आना उचित समझें।" ऐसा कहने पर वे परिव्राजक मौन हो गए।

410. අථ [Pg.168] ඛො භගවා යෙන පොට්ඨපාදො පරිබ්බාජකො තෙනුපසඞ්කමි. අථ ඛො පොට්ඨපාදො පරිබ්බාජකො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘එතු ඛො, භන්තෙ, භගවා. ස්වාගතං, භන්තෙ, භගවතො. චිරස්සං ඛො, භන්තෙ, භගවා ඉමං පරියායමකාසි, යදිදං ඉධාගමනාය. නිසීදතු, භන්තෙ, භගවා, ඉදං ආසනං පඤ්ඤත්ත’’න්ති.

४१०. तब भगवान जहाँ पोट्ठपाद परिव्राजक था, वहाँ पहुँचे। तब पोट्ठपाद परिव्राजक ने भगवान से यह कहा—"भन्ते! भगवान का स्वागत है। भन्ते! भगवान का यहाँ आना बहुत समय बाद हुआ है। भन्ते! भगवान विराजिए, यह आसन बिछाया गया है।"

නිසීදි භගවා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ. පොට්ඨපාදොපි ඛො පරිබ්බාජකො අඤ්ඤතරං නීචං ආසනං ගහෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නං ඛො පොට්ඨපාදං පරිබ්බාජකං භගවා එතදවොච – ‘‘කාය නුත්ථ, පොට්ඨපාද, එතරහි කථාය සන්නිසින්නා, කා ච පන වො අන්තරාකථා විප්පකතා’’ති?

भगवान बिछाए हुए आसन पर बैठ गए। पोट्ठपाद परिव्राजक भी एक नीचा आसन लेकर एक ओर बैठ गया। एक ओर बैठे हुए पोट्ठपाद परिव्राजक से भगवान ने यह कहा—"पोट्ठपाद! अभी तुम लोग किस चर्चा के लिए एकत्र हुए थे और तुम्हारी बीच की कौन सी चर्चा अधूरी रह गई है?"

අභිසඤ්ඤානිරොධකථා

संज्ञा-निरोध की चर्चा

411. එවං වුත්තෙ පොට්ඨපාදො පරිබ්බාජකො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘තිට්ඨතෙසා, භන්තෙ, කථා, යාය මයං එතරහි කථාය සන්නිසින්නා. නෙසා, භන්තෙ, කථා භගවතො දුල්ලභා භවිස්සති පච්ඡාපි සවනාය. පුරිමානි, භන්තෙ, දිවසානි පුරිමතරානි, නානාතිත්ථියානං සමණබ්‍රාහ්මණානං කොතූහලසාලාය සන්නිසින්නානං සන්නිපතිතානං අභිසඤ්ඤානිරොධෙ කථා උදපාදි – ‘කථං නු ඛො, භො, අභිසඤ්ඤානිරොධො හොතී’ති? තත්‍රෙකච්චෙ එවමාහංසු – ‘අහෙතූ අප්පච්චයා පුරිසස්ස සඤ්ඤා උප්පජ්ජන්තිපි නිරුජ්ඣන්තිපි. යස්මිං සමයෙ උප්පජ්ජන්ති, සඤ්ඤී තස්මිං සමයෙ හොති. යස්මිං සමයෙ නිරුජ්ඣන්ති, අසඤ්ඤී තස්මිං සමයෙ හොතී’ති. ඉත්ථෙකෙ අභිසඤ්ඤානිරොධං පඤ්ඤපෙන්ති.

४११. ऐसा कहने पर पोट्ठपाद परिव्राजक ने भगवान से यह कहा—"भन्ते! वह चर्चा रहने दें, जिसके लिए हम अभी एकत्र हुए थे। भन्ते! वह चर्चा भगवान के लिए बाद में भी सुनने के लिए सुलभ होगी। भन्ते! पिछले दिनों कुतूहल-शाला (चर्चा-भवन) में एकत्र हुए विभिन्न मतों के श्रमणों और ब्राह्मणों के बीच संज्ञा-निरोध के विषय में यह चर्चा चली थी—'हे महानुभावों! संज्ञा-निरोध कैसे होता है?' वहाँ कुछ ने ऐसा कहा—'मनुष्य की संज्ञाएँ बिना किसी हेतु और बिना किसी प्रत्यय (कारण) के उत्पन्न भी होती हैं और निरुद्ध (नष्ट) भी होती हैं। जिस समय वे उत्पन्न होती हैं, उस समय वह संज्ञावान् (सचेत) होता है; जिस समय वे निरुद्ध होती हैं, उस समय वह असंज्ञी (अचेत) होता है।' इस प्रकार कुछ लोग संज्ञा-निरोध की व्याख्या करते हैं।"

‘‘තමඤ්ඤො එවමාහ – ‘න ඛො පන මෙතං, භො, එවං භවිස්සති. සඤ්ඤා හි, භො, පුරිසස්ස අත්තා. සා ච ඛො උපෙතිපි අපෙතිපි. යස්මිං සමයෙ උපෙති, සඤ්ඤී තස්මිං සමයෙ හොති. යස්මිං සමයෙ අපෙති, අසඤ්ඤී තස්මිං සමයෙ හොතී’ති. ඉත්ථෙකෙ අභිසඤ්ඤානිරොධං පඤ්ඤපෙන්ති.

"किसी दूसरे ने ऐसा कहा—'हे महानुभाव! ऐसा नहीं होगा। क्योंकि संज्ञा ही मनुष्य की आत्मा है। वह (आत्मा) आती भी है और जाती भी है। जिस समय वह आती है, उस समय वह संज्ञावान् होता है; जिस समय वह जाती है, उस समय वह असंज्ञी होता है।' इस प्रकार कुछ लोग संज्ञा-निरोध की व्याख्या करते हैं।"

‘‘තමඤ්ඤො එවමාහ – ‘න ඛො පන මෙතං, භො, එවං භවිස්සති. සන්ති හි, භො, සමණබ්‍රාහ්මණා මහිද්ධිකා මහානුභාවා. තෙ ඉමස්ස පුරිසස්ස සඤ්ඤං උපකඩ්ඪන්තිපි අපකඩ්ඪන්තිපි. යස්මිං සමයෙ උපකඩ්ඪන්ති, සඤ්ඤී තස්මිං සමයෙ [Pg.169] හොති. යස්මිං සමයෙ අපකඩ්ඪන්ති, අසඤ්ඤී තස්මිං සමයෙ හොතී’ති. ඉත්ථෙකෙ අභිසඤ්ඤානිරොධං පඤ්ඤපෙන්ති.

"किसी अन्य ने ऐसा कहा—'हे महानुभाव! ऐसा नहीं होगा। क्योंकि कुछ ऐसे श्रमण-ब्राह्मण हैं जो महान ऋद्धिमान् और महान प्रभावशाली हैं। वे इस मनुष्य की संज्ञा को (उसके भीतर) खींच लाते हैं और बाहर भी निकाल देते हैं। जिस समय वे खींच लाते हैं, उस समय वह संज्ञावान् होता है; जिस समय वे बाहर निकाल देते हैं, उस समय वह असंज्ञी होता है।' इस प्रकार कुछ लोग संज्ञा-निरोध की व्याख्या करते हैं।"

‘‘තමඤ්ඤො එවමාහ – ‘න ඛො පන මෙතං, භො, එවං භවිස්සති. සන්ති හි, භො, දෙවතා මහිද්ධිකා මහානුභාවා. තා ඉමස්ස පුරිසස්ස සඤ්ඤං උපකඩ්ඪන්තිපි අපකඩ්ඪන්තිපි. යස්මිං සමයෙ උපකඩ්ඪන්ති, සඤ්ඤී තස්මිං සමයෙ හොති. යස්මිං සමයෙ අපකඩ්ඪන්ති, අසඤ්ඤී තස්මිං සමයෙ හොතී’ති. ඉත්ථෙකෙ අභිසඤ්ඤානිරොධං පඤ්ඤපෙන්ති.

"किसी अन्य ने ऐसा कहा—'हे महानुभाव! ऐसा नहीं होगा। क्योंकि कुछ ऐसी देवताएँ हैं जो महान ऋद्धिमान् और महान प्रभावशाली हैं। वे इस मनुष्य की संज्ञा को खींच लाती हैं और बाहर भी निकाल देती हैं। जिस समय वे खींच लाती हैं, उस समय वह संज्ञावान् होता है; जिस समय वे बाहर निकाल देती हैं, उस समय वह असंज्ञी होता है।' इस प्रकार कुछ लोग संज्ञा-निरोध की व्याख्या करते हैं।"

‘‘තස්ස මය්හං, භන්තෙ, භගවන්තංයෙව ආරබ්භ සති උදපාදි – ‘අහො නූන භගවා, අහො නූන සුගතො, යො ඉමෙසං ධම්මානං සුකුසලො’ති. භගවා, භන්තෙ, කුසලො, භගවා පකතඤ්ඤූ අභිසඤ්ඤානිරොධස්ස. කථං නු ඛො, භන්තෙ, අභිසඤ්ඤානිරොධො හොතී’’ති?

"तब भन्ते! मेरे मन में भगवान के प्रति ही यह विचार आया—'अहो! यदि भगवान होते, अहो! यदि सुगत होते, जो इन धर्मों (बातों) में अत्यंत कुशल हैं।' भन्ते! भगवान संज्ञा-निरोध के विषय में कुशल हैं, भगवान इसके स्वभाव को जानने वाले हैं। भन्ते! संज्ञा-निरोध वास्तव में कैसे होता है?"

සහෙතුකසඤ්ඤුප්පාදනිරොධකථා

सहेतुक संज्ञा की उत्पत्ति और निरोध की चर्चा

412. ‘‘තත්‍ර, පොට්ඨපාද, යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා එවමාහංසු – ‘අහෙතූ අප්පච්චයා පුරිසස්ස සඤ්ඤා උප්පජ්ජන්තිපි නිරුජ්ඣන්තිපී’ති, ආදිතොව තෙසං අපරද්ධං. තං කිස්ස හෙතු? සහෙතූ හි, පොට්ඨපාද, සප්පච්චයා පුරිසස්ස සඤ්ඤා උප්පජ්ජන්තිපි නිරුජ්ඣන්තිපි. සික්ඛා එකා සඤ්ඤා උප්පජ්ජති, සික්ඛා එකා සඤ්ඤා නිරුජ්ඣති’’.

४१२. "पोट्ठपाद! वहाँ जो वे श्रमण-ब्राह्मण ऐसा कहते हैं—'मनुष्य की संज्ञाएँ बिना किसी हेतु और बिना किसी प्रत्यय के उत्पन्न और निरुद्ध होती हैं', उनकी बात प्रारंभ से ही गलत है। वह किस कारण से? क्योंकि पोट्ठपाद! मनुष्य की संज्ञाएँ हेतु और प्रत्यय के साथ ही उत्पन्न और निरुद्ध होती हैं। शिक्षा (अभ्यास/प्रशिक्षण) से एक संज्ञा उत्पन्न होती है और शिक्षा से ही एक संज्ञा निरुद्ध होती है।"

413. ‘‘කා ච සික්ඛා’’ති? භගවා අවොච – ‘‘ඉධ, පොට්ඨපාද, තථාගතො ලොකෙ උප්පජ්ජති අරහං, සම්මාසම්බුද්ධො…පෙ… (යථා 190-212 අනුච්ඡෙදෙසු, එවං විත්ථාරෙතබ්බං). එවං ඛො, පොට්ඨපාද, භික්ඛු සීලසම්පන්නො හොති…පෙ… තස්සිමෙ පඤ්චනීවරණෙ පහීනෙ අත්තනි සමනුපස්සතො පාමොජ්ජං ජායති, පමුදිතස්ස පීති ජායති, පීතිමනස්ස කායො පස්සම්භති, පස්සද්ධකායො සුඛං වෙදෙති, සුඛිනො චිත්තං සමාධියති. සො විවිච්චෙව කාමෙහි, විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහි, සවිතක්කං සවිචාරං විවෙකජං පීතිසුඛං පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. තස්ස යා පුරිමා කාමසඤ්ඤා, සා නිරුජ්ඣති. විවෙකජපීතිසුඛසුඛුමසච්චසඤ්ඤා තස්මිං සමයෙ හොති, විවෙකජපීතිසුඛසුඛුම-සච්චසඤ්ඤීයෙව තස්මිං සමයෙ හොති. එවම්පි සික්ඛා එකා සඤ්ඤා උප්පජ්ජති, සික්ඛා එකා සඤ්ඤා නිරුජ්ඣති. අයං සික්ඛා’’ති භගවා අවොච.

४१३. और 'शिक्षा' क्या है? भगवान ने (स्वयं ही) पूछा— यहाँ, पोट्ठपाद, लोक में तथागत उत्पन्न होते हैं, जो अर्हत् हैं, सम्यक्सम्बुद्ध हैं... (जैसा कि अनुच्छेद १९०-२१२ में है, वैसे ही विस्तार करना चाहिए)। इस प्रकार, पोट्ठपाद, भिक्षु शील-सम्पन्न होता है... अपने भीतर इन पाँच नीवरणों को प्रहीण (त्यागा हुआ) देखकर उसे प्रमोद होता है, प्रमुदित होने पर प्रीति उत्पन्न होती है, प्रीति-युक्त मन वाले का काय प्रश्रब्ध (शांत) हो जाता है, प्रश्रब्ध-काय वाला सुख का अनुभव करता है, सुखी का चित्त समाहित हो जाता है। वह काम-भोगों से विविक्त होकर, अकुशल धर्मों से विविक्त होकर, वितर्क और विचार सहित, विवेक से उत्पन्न प्रीति और सुख वाले प्रथम ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है। उसकी जो पूर्व की काम-संज्ञा थी, वह निरुद्ध हो जाती है। उस समय विवेक-ज-प्रीति-सुख-सूक्ष्म-सत्य-संज्ञा होती है; उस समय वह विवेक-ज-प्रीति-सुख-सूक्ष्म-सत्य-संज्ञा वाला ही होता है। इस प्रकार शिक्षा से एक संज्ञा उत्पन्न होती है और शिक्षा से एक संज्ञा निरुद्ध होती है। यह 'शिक्षा' है, ऐसा भगवान ने कहा।

‘‘පුන [Pg.170] චපරං, පොට්ඨපාද, භික්ඛු විතක්කවිචාරානං වූපසමා අජ්ඣත්තං සම්පසාදනං චෙතසො එකොදිභාවං අවිතක්කං අවිචාරං සමාධිජං පීතිසුඛං දුතියං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. තස්ස යා පුරිමා විවෙකජපීතිසුඛසුඛුමසච්චසඤ්ඤා, සා නිරුජ්ඣති. සමාධිජපීතිසුඛසුඛුමසච්චසඤ්ඤා තස්මිං සමයෙ හොති, සමාධිජපීතිසුඛසුඛුමසච්චසඤ්ඤීයෙව තස්මිං සමයෙ හොති. එවම්පි සික්ඛා එකා සඤ්ඤා උප්පජ්ජති, සික්ඛා එකා සඤ්ඤා නිරුජ්ඣති. අයම්පි සික්ඛා’’ති භගවා අවොච.

फिर और भी, पोट्ठपाद, भिक्षु वितर्क और विचार के शान्त हो जाने पर, अध्यात्म में सम्प्रसाद और चित्त की एकाग्रता वाले, वितर्क-रहित, विचार-रहित, समाधि से उत्पन्न प्रीति और सुख वाले द्वितीय ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है। उसकी जो पूर्व की विवेक-ज-प्रीति-सुख-सूक्ष्म-सत्य-संज्ञा थी, वह निरुद्ध हो जाती है। उस समय समाधि-ज-प्रीति-सुख-सूक्ष्म-सत्य-संज्ञा होती है; उस समय वह समाधि-ज-प्रीति-सुख-सूक्ष्म-सत्य-संज्ञा वाला ही होता है। इस प्रकार शिक्षा से एक संज्ञा उत्पन्न होती है और शिक्षा से एक संज्ञा निरुद्ध होती है। यह भी 'शिक्षा' है, ऐसा भगवान ने कहा।

‘‘පුන චපරං, පොට්ඨපාද, භික්ඛු පීතියා ච විරාගා උපෙක්ඛකො ච විහරති සතො ච සම්පජානො, සුඛඤ්ච කායෙන පටිසංවෙදෙති, යං තං අරියා ආචික්ඛන්ති – ‘‘උපෙක්ඛකො සතිමා සුඛවිහාරී’’ති, තතියං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. තස්ස යා පුරිමා සමාධිජපීතිසුඛසුඛුමසච්චසඤ්ඤා, සා නිරුජ්ඣති. උපෙක්ඛාසුඛසුඛුමසච්චසඤ්ඤා තස්මිං සමයෙ හොති, උපෙක්ඛාසුඛසුඛුමසච්චසඤ්ඤීයෙව තස්මිං සමයෙ හොති. එවම්පි සික්ඛා එකා සඤ්ඤා උප්පජ්ජති, සික්ඛා එකා සඤ්ඤා නිරුජ්ඣති. අයම්පි සික්ඛා’’ති භගවා අවොච.

फिर और भी, पोट्ठपाद, भिक्षु प्रीति के विराग से उपेक्षावान् होकर विहार करता है, स्मृतिवान् और सम्प्रजन्य-युक्त रहता है, और काय से उस सुख का अनुभव करता है जिसके विषय में आर्य कहते हैं— 'उपेक्षावान्, स्मृतिवान् और सुख-विहारी'। वह तृतीय ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है। उसकी जो पूर्व की समाधि-ज-प्रीति-सुख-सूक्ष्म-सत्य-संज्ञा थी, वह निरुद्ध हो जाती है। उस समय उपेक्षा-सुख-सूक्ष्म-सत्य-संज्ञा होती है; उस समय वह उपेक्षा-सुख-सूक्ष्म-सत्य-संज्ञा वाला ही होता है। इस प्रकार शिक्षा से एक संज्ञा उत्पन्न होती है और शिक्षा से एक संज्ञा निरुद्ध होती है। यह भी 'शिक्षा' है, ऐसा भगवान ने कहा।

‘‘පුන චපරං, පොට්ඨපාද, භික්ඛු සුඛස්ස ච පහානා දුක්ඛස්ස ච පහානා පුබ්බෙව සොමනස්සදොමනස්සානං අත්ථඞ්ගමා අදුක්ඛමසුඛං උපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධිං චතුත්ථං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. තස්ස යා පුරිමා උපෙක්ඛාසුඛසුඛුමසච්චසඤ්ඤා, සා නිරුජ්ඣති. අදුක්ඛමසුඛසුඛුමසච්චසඤ්ඤා තස්මිං සමයෙ හොති, අදුක්ඛමසුඛසුඛුමසච්චසඤ්ඤීයෙව තස්මිං සමයෙ හොති. එවම්පි සික්ඛා එකා සඤ්ඤා උප්පජ්ජති, සික්ඛා එකා සඤ්ඤා නිරුජ්ඣති. අයම්පි සික්ඛා’’ති භගවා අවොච.

फिर और भी, पोट्ठपाद, भिक्षु सुख के प्रहाण से और दुःख के प्रहाण से, पहले ही सौमनस्य और दौर्मनस्य के अस्त हो जाने से, न-दुःख-न-सुख वाली, उपेक्षा और स्मृति की परिशुद्धि वाले चतुर्थ ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है। उसकी जो पूर्व की उपेक्षा-सुख-सूक्ष्म-सत्य-संज्ञा थी, वह निरुद्ध हो जाती है। उस समय अदुःख-असुख-सूक्ष्म-सत्य-संज्ञा होती है; उस समय वह अदुःख-असुख-सूक्ष्म-सत्य-संज्ञा वाला ही होता है। इस प्रकार शिक्षा से एक संज्ञा उत्पन्न होती है और शिक्षा से एक संज्ञा निरुद्ध होती है। यह भी 'शिक्षा' है, ऐसा भगवान ने कहा।

‘‘පුන චපරං, පොට්ඨපාද, භික්ඛු සබ්බසො රූපසඤ්ඤානං සමතික්කමා පටිඝසඤ්ඤානං අත්ථඞ්ගමා නානත්තසඤ්ඤානං අමනසිකාරා ‘අනන්තො ආකාසො’ති ආකාසානඤ්චායතනං උපසම්පජ්ජ විහරති. තස්ස යා පුරිමා රූපසඤ්ඤා, සා නිරුජ්ඣති. ආකාසානඤ්චායතනසුඛුමසච්චසඤ්ඤා තස්මිං සමයෙ හොති, ආකාසානඤ්චායතනසුඛුමසච්චසඤ්ඤීයෙව තස්මිං සමයෙ හොති. එවම්පි සික්ඛා එකා සඤ්ඤා උප්පජ්ජති, සික්ඛා එකා සඤ්ඤා නිරුජ්ඣති. අයම්පි සික්ඛා’’ති භගවා අවොච.

फिर और भी, पोट्ठपाद, भिक्षु सर्वथा रूप-संज्ञाओं के अतिक्रमण से, प्रतिघ-संज्ञाओं के अस्त हो जाने से, नानात्व-संज्ञाओं को मन में न लाने से, 'आकाश अनन्त है'—इस प्रकार आकाशानन्त्यायतन को प्राप्त कर विहार करता है। उसकी जो पूर्व की रूप-संज्ञा थी, वह निरुद्ध हो जाती है। उस समय आकाशानन्त्यायतन-सूक्ष्म-सत्य-संज्ञा होती है; उस समय वह आकाशानन्त्यायतन-सूक्ष्म-सत्य-संज्ञा वाला ही होता है। इस प्रकार शिक्षा से एक संज्ञा उत्पन्न होती है और शिक्षा से एक संज्ञा निरुद्ध होती है। यह भी 'शिक्षा' है, ऐसा भगवान ने कहा।

‘‘පුන [Pg.171] චපරං, පොට්ඨපාද, භික්ඛු සබ්බසො ආකාසානඤ්චායතනං සමතික්කම්ම ‘අනන්තං විඤ්ඤාණ’න්ති විඤ්ඤාණඤ්චායතනං උපසම්පජ්ජ විහරති. තස්ස යා පුරිමා ආකාසානඤ්චායතනසුඛුමසච්චසඤ්ඤා, සා නිරුජ්ඣති. විඤ්ඤාණඤ්චායතනසුඛුමසච්චසඤ්ඤා තස්මිං සමයෙ හොති, විඤ්ඤාණඤ්චායතනසුඛුමසච්චසඤ්ඤීයෙව තස්මිං සමයෙ හොති. එවම්පි සික්ඛා එකා සඤ්ඤා උප්පජ්ජති, සික්ඛා එකා සඤ්ඤා නිරුජ්ඣති. අයම්පි සික්ඛා’’ති භගවා අවොච.

फिर और भी, पोट्ठपाद, भिक्षु सर्वथा आकाशानन्त्यायतन का अतिक्रमण कर, 'विज्ञान अनन्त है'—इस प्रकार विज्ञानानन्त्यायतन को प्राप्त कर विहार करता है। उसकी जो पूर्व की आकाशानन्त्यायतन-सूक्ष्म-सत्य-संज्ञा थी, वह निरुद्ध हो जाती है। उस समय विज्ञानानन्त्यायतन-सूक्ष्म-सत्य-संज्ञा होती है; उस समय वह विज्ञानानन्त्यायतन-सूक्ष्म-सत्य-संज्ञा वाला ही होता है। इस प्रकार शिक्षा से एक संज्ञा उत्पन्न होती है और शिक्षा से एक संज्ञा निरुद्ध होती है। यह भी 'शिक्षा' है, ऐसा भगवान ने कहा।

‘‘පුන චපරං, පොට්ඨපාද, භික්ඛු සබ්බසො විඤ්ඤාණඤ්චායතනං සමතික්කම්ම ‘නත්ථි කිඤ්චී’ති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං උපසම්පජ්ජ විහරති. තස්ස යා පුරිමා විඤ්ඤාණඤ්චායතනසුඛුමසච්චසඤ්ඤා, සා නිරුජ්ඣති. ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසුඛුමසච්චසඤ්ඤා තස්මිං සමයෙ හොති, ආකිඤ්චඤ්ඤායතනසුඛුමසච්චසඤ්ඤීයෙව තස්මිං සමයෙ හොති. එවම්පි සික්ඛා එකා සඤ්ඤා උප්පජ්ජති, සික්ඛා එකා සඤ්ඤා නිරුජ්ඣති. අයම්පි සික්ඛා’’ති භගවා අවොච.

फिर और भी, पोट्ठपाद, भिक्षु सर्वथा विज्ञानानन्त्यायतन का अतिक्रमण कर, 'कुछ भी नहीं है'—इस प्रकार आकिंचन्यायतन को प्राप्त कर विहार करता है। उसकी जो पूर्व की विज्ञानानन्त्यायतन-सूक्ष्म-सत्य-संज्ञा थी, वह निरुद्ध हो जाती है। उस समय आकिंचन्यायतन-सूक्ष्म-सत्य-संज्ञा होती है; उस समय वह आकिंचन्यायतन-सूक्ष्म-सत्य-संज्ञा वाला ही होता है। इस प्रकार शिक्षा से एक संज्ञा उत्पन्न होती है और शिक्षा से एक संज्ञा निरुद्ध होती है। यह भी 'शिक्षा' है, ऐसा भगवान ने कहा।

414. ‘‘යතො ඛො, පොට්ඨපාද, භික්ඛු ඉධ සකසඤ්ඤී හොති, සො තතො අමුත්‍ර තතො අමුත්‍ර අනුපුබ්බෙන සඤ්ඤග්ගං ඵුසති. තස්ස සඤ්ඤග්ගෙ ඨිතස්ස එවං හොති – ‘චෙතයමානස්ස මෙ පාපියො, අචෙතයමානස්ස මෙ සෙය්‍යො. අහඤ්චෙව ඛො පන චෙතෙය්‍යං, අභිසඞ්ඛරෙය්‍යං, ඉමා ච මෙ සඤ්ඤා නිරුජ්ඣෙය්‍යුං, අඤ්ඤා ච ඔළාරිකා සඤ්ඤා උප්පජ්ජෙය්‍යුං; යංනූනාහං න චෙව චෙතෙය්‍යං න ච අභිසඞ්ඛරෙය්‍ය’න්ති. සො න චෙව චෙතෙති, න ච අභිසඞ්ඛරොති. තස්ස අචෙතයතො අනභිසඞ්ඛරොතො තා චෙව සඤ්ඤා නිරුජ්ඣන්ති, අඤ්ඤා ච ඔළාරිකා සඤ්ඤා න උප්පජ්ජන්ති. සො නිරොධං ඵුසති. එවං ඛො, පොට්ඨපාද, අනුපුබ්බාභිසඤ්ඤානිරොධ-සම්පජාන-සමාපත්ති හොති.

४१४. हे पोट्ठपाद! जब इस (शासन) में भिक्षु अपनी संज्ञा (प्रथम ध्यान की संज्ञा) वाला होता है, वह उससे आगे, फिर उससे आगे, क्रम से संज्ञा के शिखर (आकिञ्चन्यायतन) को प्राप्त करता है। उस संज्ञा-शिखर पर स्थित उसे ऐसा विचार होता है— 'संकल्प करने वाले मेरे लिए यह बुरा है, संकल्प न करने वाले मेरे लिए यह श्रेष्ठ है। यदि मैं संकल्प करूँ, प्रयत्न करूँ, तो मेरी ये संज्ञाएँ निरुद्ध हो जाएँगी और अन्य ओदारिक संज्ञाएँ उत्पन्न हो जाएँगी; क्यों न मैं न तो संकल्प करूँ और न ही प्रयत्न करूँ।' वह न तो संकल्प करता है और न ही प्रयत्न करता है। उसके संकल्प न करने और प्रयत्न न करने से वे संज्ञाएँ निरुद्ध हो जाती हैं और अन्य ओदारिक संज्ञाएँ उत्पन्न नहीं होतीं। वह निरोध का स्पर्श करता है। पोट्ठपाद! इस प्रकार अनुक्रम से संज्ञा-निरोध की सम्प्रज्ञान-समापत्ति होती है।

‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, පොට්ඨපාද, අපි නු තෙ ඉතො පුබ්බෙ එවරූපා අනුපුබ්බාභිසඤ්ඤානිරොධ-සම්පජාන-සමාපත්ති සුතපුබ්බා’’ති? ‘‘නො හෙතං, භන්තෙ. එවං ඛො අහං, භන්තෙ, භගවතො භාසිතං ආජානාමි – ‘යතො ඛො, පොට්ඨපාද, භික්ඛු ඉධ සකසඤ්ඤී හොති, සො තතො අමුත්‍ර තතො අමුත්‍ර අනුපුබ්බෙන සඤ්ඤග්ගං ඵුසති, තස්ස සඤ්ඤග්ගෙ ඨිතස්ස එවං හොති – ‘‘චෙතයමානස්ස මෙ පාපියො, අචෙතයමානස්ස මෙ සෙය්‍යො. අහඤ්චෙව ඛො පන චෙතෙය්‍යං [Pg.172] අභිසඞ්ඛරෙය්‍යං, ඉමා ච මෙ සඤ්ඤා නිරුජ්ඣෙය්‍යුං, අඤ්ඤා ච ඔළාරිකා සඤ්ඤා උප්පජ්ජෙය්‍යුං; යංනූනාහං න චෙව චෙතෙය්‍යං, න ච අභිසඞ්ඛරෙය්‍ය’’න්ති. සො න චෙව චෙතෙති, න චාභිසඞ්ඛරොති, තස්ස අචෙතයතො අනභිසඞ්ඛරොතො තා චෙව සඤ්ඤා නිරුජ්ඣන්ති, අඤ්ඤා ච ඔළාරිකා සඤ්ඤා න උප්පජ්ජන්ති. සො නිරොධං ඵුසති. එවං ඛො, පොට්ඨපාද, අනුපුබ්බාභිසඤ්ඤානිරොධ-සම්පජාන-සමාපත්ති හොතී’’’ති. ‘‘එවං, පොට්ඨපාදා’’ති.

"पोट्ठपाद! तुम क्या मानते हो, क्या तुमने इससे पहले कभी इस प्रकार की अनुक्रमिक संज्ञा-निरोध सम्प्रज्ञान-समापत्ति के विषय में सुना है?" "नहीं, भन्ते! भन्ते! मैं भगवान् के कहे हुए वचनों को इस प्रकार समझता हूँ— 'हे पोट्ठपाद! जब इस (शासन) में भिक्षु अपनी संज्ञा वाला होता है, वह उससे आगे, फिर उससे आगे, क्रम से संज्ञा के शिखर को प्राप्त करता है। उस संज्ञा-शिखर पर स्थित उसे ऐसा विचार होता है— संकल्प करने वाले मेरे लिए यह बुरा है, संकल्प न करने वाले मेरे लिए यह श्रेष्ठ है। यदि मैं संकल्प करूँ, प्रयत्न करूँ, तो मेरी ये संज्ञाएँ निरुद्ध हो जाएँगी और अन्य ओदारिक संज्ञाएँ उत्पन्न हो जाएँगी; क्यों न मैं न तो संकल्प करूँ और न ही प्रयत्न करूँ। वह न तो संकल्प करता है और न ही प्रयत्न करता है। उसके संकल्प न करने और प्रयत्न न करने से वे संज्ञाएँ निरुद्ध हो जाती हैं और अन्य ओदारिक संज्ञाएँ उत्पन्न नहीं होतीं। वह निरोध का स्पर्श करता है। पोट्ठपाद! इस प्रकार अनुक्रम से संज्ञा-निरोध की सम्प्रज्ञान-समापत्ति होती है'।" "पोट्ठपाद! ऐसा ही है।"

415. ‘‘එකඤ්ඤෙව නු ඛො, භන්තෙ, භගවා සඤ්ඤග්ගං පඤ්ඤපෙති, උදාහු පුථූපි සඤ්ඤග්ගෙ පඤ්ඤපෙතී’’ති? ‘‘එකම්පි ඛො අහං, පොට්ඨපාද, සඤ්ඤග්ගං පඤ්ඤපෙමි, පුථූපි සඤ්ඤග්ගෙ පඤ්ඤපෙමී’’ති. ‘‘යථා කථං පන, භන්තෙ, භගවා එකම්පි සඤ්ඤග්ගං පඤ්ඤපෙති, පුථූපි සඤ්ඤග්ගෙ පඤ්ඤපෙතී’’ති? ‘‘යථා යථා ඛො, පොට්ඨපාද, නිරොධං ඵුසති, තථා තථාහං සඤ්ඤග්ගං පඤ්ඤපෙමි. එවං ඛො අහං, පොට්ඨපාද, එකම්පි සඤ්ඤග්ගං පඤ්ඤපෙමි, පුථූපි සඤ්ඤග්ගෙ පඤ්ඤපෙමී’’ති.

४१५. "भन्ते! क्या भगवान् एक ही संज्ञा-शिखर प्रज्ञापित करते हैं या अनेक संज्ञा-शिखर प्रज्ञापित करते हैं?" "पोट्ठपाद! मैं एक भी संज्ञा-शिखर प्रज्ञापित करता हूँ और अनेक संज्ञा-शिखर भी प्रज्ञापित करता हूँ।" "भन्ते! भगवान् किस प्रकार एक भी संज्ञा-शिखर प्रज्ञापित करते हैं और अनेक भी?" "पोट्ठपाद! जैसे-जैसे कोई निरोध का स्पर्श करता है, वैसे-वैसे मैं संज्ञा-शिखर प्रज्ञापित करता हूँ। पोट्ठपाद! इस प्रकार मैं एक भी संज्ञा-शिखर प्रज्ञापित करता हूँ और अनेक भी।"

416. ‘‘සඤ්ඤා නු ඛො, භන්තෙ, පඨමං උප්පජ්ජති, පච්ඡා ඤාණං, උදාහු ඤාණං පඨමං උප්පජ්ජති, පච්ඡා සඤ්ඤා, උදාහු සඤ්ඤා ච ඤාණඤ්ච අපුබ්බං අචරිමං උප්පජ්ජන්තී’’ති? ‘‘සඤ්ඤා ඛො, පොට්ඨපාද, පඨමං උප්පජ්ජති, පච්ඡා ඤාණං, සඤ්ඤුප්පාදා ච පන ඤාණුප්පාදො හොති. සො එවං පජානාති – ‘ඉදප්පච්චයා කිර මෙ ඤාණං උදපාදී’ති. ඉමිනා ඛො එතං, පොට්ඨපාද, පරියායෙන වෙදිතබ්බං – යථා සඤ්ඤා පඨමං උප්පජ්ජති, පච්ඡා ඤාණං, සඤ්ඤුප්පාදා ච පන ඤාණුප්පාදො හොතී’’ති.

४१६. "भन्ते! क्या संज्ञा पहले उत्पन्न होती है और ज्ञान बाद में, या ज्ञान पहले उत्पन्न होता है और संज्ञा बाद में, अथवा संज्ञा और ज्ञान एक साथ उत्पन्न होते हैं?" "पोट्ठपाद! संज्ञा पहले उत्पन्न होती है, ज्ञान बाद में; और संज्ञा के उत्पन्न होने से ही ज्ञान की उत्पत्ति होती है। वह इस प्रकार जानता है— 'इस प्रत्यय से ही मुझे ज्ञान उत्पन्न हुआ है।' पोट्ठपाद! इस पद्धति से यह जानना चाहिए कि संज्ञा पहले उत्पन्न होती है और ज्ञान बाद में, तथा संज्ञा के उत्पन्न होने से ही ज्ञान की उत्पत्ति होती है।"

සඤ්ඤාඅත්තකථා

संज्ञा और आत्मा की चर्चा

417. ‘‘සඤ්ඤා නු ඛො, භන්තෙ, පුරිසස්ස අත්තා, උදාහු අඤ්ඤා සඤ්ඤා අඤ්ඤො අත්තා’’ති? ‘‘කං පන ත්වං, පොට්ඨපාද, අත්තානං පච්චෙසී’’ති? ‘‘ඔළාරිකං ඛො අහං, භන්තෙ, අත්තානං පච්චෙමි රූපිං චාතුමහාභූතිකං කබළීකාරාහාරභක්ඛ’’න්ති. ‘‘ඔළාරිකො ච හි තෙ, පොට්ඨපාද, අත්තා අභවිස්ස රූපී චාතුමහාභූතිකො කබළීකාරාහාරභක්ඛො. එවං සන්තං ඛො තෙ, පොට්ඨපාද, අඤ්ඤාව සඤ්ඤා භවිස්සති අඤ්ඤො අත්තා. තදමිනාපෙතං, පොට්ඨපාද[Pg.173], පරියායෙන වෙදිතබ්බං යථා අඤ්ඤාව සඤ්ඤා භවිස්සති අඤ්ඤො අත්තා. තිට්ඨතෙව සායං, පොට්ඨපාද, ඔළාරිකො අත්තා රූපී චාතුමහාභූතිකො කබළීකාරාහාරභක්ඛො, අථ ඉමස්ස පුරිසස්ස අඤ්ඤා ච සඤ්ඤා උප්පජ්ජන්ති, අඤ්ඤා ච සඤ්ඤා නිරුජ්ඣන්ති. ඉමිනා ඛො එතං, පොට්ඨපාද, පරියායෙන වෙදිතබ්බං යථා අඤ්ඤාව සඤ්ඤා භවිස්සති අඤ්ඤො අත්තා’’ති.

४१७. "भन्ते! क्या संज्ञा ही पुरुष की आत्मा है, अथवा संज्ञा अन्य है और आत्मा अन्य?" "पोट्ठपाद! तुम किस प्रकार की आत्मा को मानते हो?" "भन्ते! मैं चार महाभूतों से बनी, रूपवान् और कवलिकार आहार ग्रहण करने वाली ओदारिक आत्मा को मानता हूँ।" "पोट्ठपाद! यदि तुम्हारी आत्मा ओदारिक, रूपवान्, चार महाभूतों वाली और कवलिकार आहार ग्रहण करने वाली होती, तो भी पोट्ठपाद! तुम्हारे लिए संज्ञा अन्य होती और आत्मा अन्य। पोट्ठपाद! इस पद्धति से भी यह जानना चाहिए कि संज्ञा अन्य है और आत्मा अन्य। पोट्ठपाद! वह ओदारिक, रूपवान्, चार महाभूतों वाली और कवलिकार आहार ग्रहण करने वाली आत्मा तो बनी ही रहती है, किन्तु इस पुरुष की अन्य संज्ञाएँ उत्पन्न होती हैं और अन्य संज्ञाएँ निरुद्ध होती हैं। पोट्ठपाद! इस पद्धति से भी यह जानना चाहिए कि संज्ञा अन्य है और आत्मा अन्य।"

418. ‘‘මනොමයං ඛො අහං, භන්තෙ, අත්තානං පච්චෙමි සබ්බඞ්ගපච්චඞ්ගිං අහීනින්ද්‍රිය’’න්ති. ‘‘මනොමයො ච හි තෙ, පොට්ඨපාද, අත්තා අභවිස්ස සබ්බඞ්ගපච්චඞ්ගී අහීනින්ද්‍රියො, එවං සන්තම්පි ඛො තෙ, පොට්ඨපාද, අඤ්ඤාව සඤ්ඤා භවිස්සති අඤ්ඤො අත්තා. තදමිනාපෙතං, පොට්ඨපාද, පරියායෙන වෙදිතබ්බං යථා අඤ්ඤාව සඤ්ඤා භවිස්සති අඤ්ඤො අත්තා. තිට්ඨතෙව සායං, පොට්ඨපාද, මනොමයො අත්තා සබ්බඞ්ගපච්චඞ්ගී අහීනින්ද්‍රියො, අථ ඉමස්ස පුරිසස්ස අඤ්ඤා ච සඤ්ඤා උප්පජ්ජන්ති, අඤ්ඤා ච සඤ්ඤා නිරුජ්ඣන්ති. ඉමිනාපි ඛො එතං, පොට්ඨපාද, පරියායෙන වෙදිතබ්බං යථා අඤ්ඤාව සඤ්ඤා භවිස්සති අඤ්ඤො අත්තා’’ති.

४१८. "भन्ते! मैं सभी अंगों-प्रत्यंगों से युक्त और इन्द्रियों से परिपूर्ण मनोमय आत्मा को मानता हूँ।" "पोट्ठपाद! यदि तुम्हारी आत्मा सभी अंगों-प्रत्यंगों से युक्त और इन्द्रियों से परिपूर्ण मनोमय होती, तो भी पोट्ठपाद! तुम्हारे लिए संज्ञा अन्य होती और आत्मा अन्य। पोट्ठपाद! इस पद्धति से भी यह जानना चाहिए कि संज्ञा अन्य है और आत्मा अन्य। पोट्ठपाद! वह मनोमय, सभी अंगों-प्रत्यंगों से युक्त और इन्द्रियों से परिपूर्ण आत्मा तो बनी ही रहती है, किन्तु इस पुरुष की अन्य संज्ञाएँ उत्पन्न होती हैं और अन्य संज्ञाएँ निरुद्ध होती हैं। पोट्ठपाद! इस पद्धति से भी यह जानना चाहिए कि संज्ञा अन्य है और आत्मा अन्य।"

419. ‘‘අරූපිං ඛො අහං, භන්තෙ, අත්තානං පච්චෙමි සඤ්ඤාමය’’න්ති. ‘‘අරූපී ච හි තෙ, පොට්ඨපාද, අත්තා අභවිස්ස සඤ්ඤාමයො, එවං සන්තම්පි ඛො තෙ, පොට්ඨපාද, අඤ්ඤාව සඤ්ඤා භවිස්සති අඤ්ඤො අත්තා. තදමිනාපෙතං, පොට්ඨපාද, පරියායෙන වෙදිතබ්බං යථා අඤ්ඤාව සඤ්ඤා භවිස්සති අඤ්ඤො අත්තා. තිට්ඨතෙව සායං, පොට්ඨපාද, අරූපී අත්තා සඤ්ඤාමයො, අථ ඉමස්ස පුරිසස්ස අඤ්ඤා ච සඤ්ඤා උප්පජ්ජන්ති, අඤ්ඤා ච සඤ්ඤා නිරුජ්ඣන්ති. ඉමිනාපි ඛො එතං, පොට්ඨපාද, පරියායෙන වෙදිතබ්බං යථා අඤ්ඤාව සඤ්ඤා භවිස්සති අඤ්ඤො අත්තා’’ති.

४१९. “भन्ते! मैं अरूपी (अमूर्त) और संज्ञा-निर्मित (संज्ञा से बने हुए) आत्मा को आत्मा मानता हूँ।” “पोट्ठपाद! यदि तुम्हारी आत्मा अरूपी और संज्ञा-निर्मित होती, तो भी पोट्ठपाद! तुम्हारे मत के अनुसार संज्ञा अलग होती और आत्मा अलग। पोट्ठपाद! इस विधि से भी यह जानना चाहिए कि संज्ञा अलग होगी और आत्मा अलग। पोट्ठपाद! वह अरूपी संज्ञा-निर्मित आत्मा तो बनी रहती है, किन्तु इस पुरुष की एक संज्ञा उत्पन्न होती है और दूसरी संज्ञा निरुद्ध होती है। पोट्ठपाद! इस विधि से भी यह जानना चाहिए कि संज्ञा अलग होगी और आत्मा अलग।”

420. ‘‘සක්කා පනෙතං, භන්තෙ, මයා ඤාතුං – ‘සඤ්ඤා පුරිසස්ස අත්තා’ති වා ‘අඤ්ඤාව සඤ්ඤා අඤ්ඤො අත්තාති වා’ති? ‘‘දුජ්ජානං ඛො එතං, පොට්ඨපාද, තයා අඤ්ඤදිට්ඨිකෙන අඤ්ඤඛන්තිකෙන අඤ්ඤරුචිකෙන අඤ්ඤත්‍රායොගෙන අඤ්ඤත්‍රාචරියකෙන – ‘සඤ්ඤා පුරිසස්ස අත්තා’ති වා, ‘අඤ්ඤාව සඤ්ඤා අඤ්ඤො අත්තාති වා’’’ති.

४२०. “भन्ते! क्या मेरे लिए यह जानना संभव है कि ‘संज्ञा ही पुरुष की आत्मा है’ अथवा ‘संज्ञा अलग है और आत्मा अलग’?” “पोट्ठपाद! तुम्हारे लिए यह जानना कठिन है, क्योंकि तुम्हारी दृष्टि अलग है, तुम्हारी श्रद्धा अलग है, तुम्हारी रुचि अलग है, तुम्हारा अभ्यास अलग है और तुम्हारे गुरु अलग हैं—कि ‘संज्ञा ही पुरुष की आत्मा है’ अथवा ‘संज्ञा अलग है और आत्मा अलग’।”

‘‘සචෙ [Pg.174] තං, භන්තෙ, මයා දුජ්ජානං අඤ්ඤදිට්ඨිකෙන අඤ්ඤඛන්තිකෙන අඤ්ඤරුචිකෙන අඤ්ඤත්‍රායොගෙන අඤ්ඤත්‍රාචරියකෙන – ‘සඤ්ඤා පුරිසස්ස අත්තා’ති වා, ‘අඤ්ඤාව සඤ්ඤා අඤ්ඤො අත්තා’ති වා; ‘කිං පන, භන්තෙ, සස්සතො ලොකො, ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤ’න්ති? අබ්‍යාකතං ඛො එතං, පොට්ඨපාද, මයා – ‘සස්සතො ලොකො, ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤ’න්ති.

“भन्ते! यदि मेरे लिए यह जानना कठिन है कि ‘संज्ञा ही पुरुष की आत्मा है’ अथवा ‘संज्ञा अलग है और आत्मा अलग’, तो भन्ते! क्या लोक शाश्वत है? क्या यही सत्य है और बाकी सब व्यर्थ है?” “पोट्ठपाद! मैंने यह अव्याकृत (अनुत्तरित) रखा है कि ‘लोक शाश्वत है, यही सत्य है और बाकी सब व्यर्थ है’।”

‘‘කිං පන, භන්තෙ, ‘අසස්සතො ලොකො, ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤ’’’න්ති? ‘‘එතම්පි ඛො, පොට්ඨපාද, මයා අබ්‍යාකතං – ‘අසස්සතො ලොකො, ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤ’’’න්ති.

“तो भन्ते! क्या लोक अशाश्वत है? क्या यही सत्य है और बाकी सब व्यर्थ है?” “पोट्ठपाद! मैंने इसे भी अव्याकृत रखा है कि ‘लोक अशाश्वत है, यही सत्य है और बाकी सब व्यर्थ है’।”

‘‘කිං පන, භන්තෙ, ‘අන්තවා ලොකො…පෙ… ‘අනන්තවා ලොකො … ‘තං ජීවං තං සරීරං… ‘අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීරං… ‘හොති තථාගතො පරං මරණා… ‘න හොති තථාගතො පරං මරණා… ‘හොති ච න ච හොති තථාගතො පරං මරණා… ‘නෙව හොති න න හොති තථාගතො පරං මරණා, ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤ’’’න්ති? ‘‘එතම්පි ඛො, පොට්ඨපාද, මයා අබ්‍යාකතං – ‘නෙව හොති න න හොති තථාගතො පරං මරණා, ඉදමෙව සච්චං මොඝමඤ්ඤ’’’න්ති.

“तो भन्ते! क्या लोक सान्त (सीमित) है? ... क्या लोक अनन्त है? ... क्या जीव और शरीर एक ही हैं? ... क्या जीव अलग है और शरीर अलग? ... क्या तथागत मृत्यु के बाद होते हैं? ... क्या तथागत मृत्यु के बाद नहीं होते? ... क्या तथागत मृत्यु के बाद होते भी हैं और नहीं भी होते? ... क्या तथागत मृत्यु के बाद न तो होते हैं और न ही नहीं होते? क्या यही सत्य है और बाकी सब व्यर्थ है?” “पोट्ठपाद! मैंने इसे भी अव्याकृत रखा है कि ‘तथागत मृत्यु के बाद न तो होते हैं और न ही नहीं होते, यही सत्य है और बाकी सब व्यर्थ है’।”

‘‘කස්මා පනෙතං, භන්තෙ, භගවතා අබ්‍යාකත’’න්ති? ‘‘න හෙතං, පොට්ඨපාද, අත්ථසංහිතං න ධම්මසංහිතං නාදිබ්‍රහ්මචරියකං, න නිබ්බිදාය න විරාගාය න නිරොධාය න උපසමාය න අභිඤ්ඤාය න සම්බොධාය න නිබ්බානාය සංවත්තති, තස්මා එතං මයා අබ්‍යාකත’’න්ති.

“भन्ते! भगवान ने इसे अव्याकृत क्यों रखा है?” “पोट्ठपाद! क्योंकि यह अर्थ-युक्त (कल्याणकारी) नहीं है, यह धर्म-युक्त नहीं है, यह ब्रह्मचर्य का आधार नहीं है; यह न तो निर्वेद (वैराग्य) के लिए, न विराग के लिए, न निरोध के लिए, न उपशम के लिए, न अभिज्ञा (उच्च ज्ञान) के लिए, न सम्बोध (ज्ञानोदय) के लिए और न ही निर्वाण के लिए सहायक है। इसलिए मैंने इसे अव्याकृत रखा है।”

‘‘කිං පන, භන්තෙ, භගවතා බ්‍යාකත’’න්ති? ‘‘ඉදං දුක්ඛන්ති ඛො, පොට්ඨපාද, මයා බ්‍යාකතං. අයං දුක්ඛසමුදයොති ඛො, පොට්ඨපාද, මයා බ්‍යාකතං. අයං දුක්ඛනිරොධොති ඛො, පොට්ඨපාද, මයා බ්‍යාකතං. අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදාති ඛො, පොට්ඨපාද, මයා බ්‍යාකත’’න්ති.

“भन्ते! फिर भगवान ने क्या व्याकृत (स्पष्ट) किया है?” “पोट्ठपाद! मैंने यह व्याकृत किया है कि ‘यह दुःख है’। मैंने यह व्याकृत किया है कि ‘यह दुःख का समुदाय (कारण) है’। मैंने यह व्याकृत किया है कि ‘यह दुःख का निरोध है’। मैंने यह व्याकृत किया है कि ‘यह दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा (मार्ग) है’।”

‘‘කස්මා පනෙතං, භන්තෙ, භගවතා බ්‍යාකත’’න්ති? ‘‘එතඤ්හි, පොට්ඨපාද, අත්ථසංහිතං, එතං ධම්මසංහිතං, එතං ආදිබ්‍රහ්මචරියකං, එතං නිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය උපසමාය අභිඤ්ඤාය සම්බොධාය නිබ්බානාය සංවත්තති; තස්මා එතං මයා බ්‍යාකත’’න්ති. ‘‘එවමෙතං, භගවා, එවමෙතං, සුගත. යස්සදානි, භන්තෙ, භගවා කාලං මඤ්ඤතී’’ති. අථ ඛො භගවා උට්ඨායාසනා පක්කාමි.

“भन्ते! भगवान ने इसे क्यों व्याकृत किया है?” “पोट्ठपाद! क्योंकि यह अर्थ-युक्त है, यह धर्म-युक्त है, यह ब्रह्मचर्य का आधार है; यह निर्वेद, विराग, निरोध, उपशम, अभिज्ञा, सम्बोध और निर्वाण के लिए सहायक है। इसलिए मैंने इसे व्याकृत किया है।” “भगवान! ऐसा ही है। सुगत! ऐसा ही है। भन्ते! अब भगवान जैसा उचित समय समझें (वैसा करें)।” तब भगवान आसन से उठकर चले गए।

421. අථ [Pg.175] ඛො තෙ පරිබ්බාජකා අචිරපක්කන්තස්ස භගවතො පොට්ඨපාදං පරිබ්බාජකං සමන්තතො වාචා සන්නිතොදකෙන සඤ්ඣබ්භරිමකංසු – ‘‘එවමෙව පනායං භවං පොට්ඨපාදො යඤ්ඤදෙව සමණො ගොතමො භාසති, තං තදෙවස්ස අබ්භනුමොදති – ‘එවමෙතං භගවා එවමෙතං, සුගතා’ති. න ඛො පන මයං කිඤ්චි සමණස්ස ගොතමස්ස එකංසිකං ධම්මං දෙසිතං ආජානාම – ‘සස්සතො ලොකො’ති වා, ‘අසස්සතො ලොකො’ති වා, ‘අන්තවා ලොකො’ති වා, ‘අනන්තවා ලොකො’ති වා, ‘තං ජීවං තං සරීර’න්ති වා, ‘අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීර’න්ති වා, ‘හොති තථාගතො පරං මරණා’ති වා, ‘න හොති තථාගතො පරං මරණා’ති වා, ‘හොති ච න ච හොති තථාගතො පරං මරණා’ති වා, ‘නෙව හොති න න හොති තථාගතො පරං මරණා’ති වා’’ති.

४२१. तब भगवान के जाने के कुछ ही समय बाद, उन परिव्राजकों ने पोट्ठपाद परिव्राजक को चारों ओर से वाक-बाणों (वचनों के कांटों) से प्रताड़ित करना शुरू कर दिया—“यह आयुष्मान पोट्ठपाद तो श्रमण गौतम जो-जो कहते हैं, उसी का अनुमोदन करते हैं—‘भगवान! ऐसा ही है, सुगत! ऐसा ही है’। किन्तु हम श्रमण गौतम द्वारा उपदिष्ट किसी भी निश्चित धर्म को नहीं जानते—कि लोक शाश्वत है या अशाश्वत, लोक सान्त है या अनन्त, जीव और शरीर एक हैं या अलग, तथागत मृत्यु के बाद होते हैं या नहीं होते, आदि।”

එවං වුත්තෙ පොට්ඨපාදො පරිබ්බාජකො තෙ පරිබ්බාජකෙ එතදවොච – ‘‘අහම්පි ඛො, භො, න කිඤ්චි සමණස්ස ගොතමස්ස එකංසිකං ධම්මං දෙසිතං ආජානාමි – ‘සස්සතො ලොකො’ති වා, ‘අසස්සතො ලොකො’ති වා…පෙ… ‘නෙව හොති න න හොති තථාගතො පරං මරණා’ති වා; අපි ච සමණො ගොතමො භූතං තච්ඡං තථං පටිපදං පඤ්ඤපෙති ධම්මට්ඨිතතං ධම්මනියාමතං. භූතං ඛො පන තච්ඡං තථං පටිපදං පඤ්ඤපෙන්තස්ස ධම්මට්ඨිතතං ධම්මනියාමතං, කථඤ්හි නාම මාදිසො විඤ්ඤූ සමණස්ස ගොතමස්ස සුභාසිතං සුභාසිතතො නාබ්භනුමොදෙය්‍යා’’ති?

ऐसा कहे जाने पर पोट्ठपाद परिव्राजक ने उन परिव्राजकों से कहा—“हे महानुभावों! मैं भी श्रमण गौतम द्वारा उपदिष्ट किसी ऐसे निश्चित धर्म को नहीं जानता कि लोक शाश्वत है या अशाश्वत... अथवा तथागत मृत्यु के बाद न तो होते हैं और न ही नहीं होते। किन्तु श्रमण गौतम यथार्थ, सत्य और वास्तविक प्रतिपदा (मार्ग) का प्रज्ञापन करते हैं, जो धर्म-स्थिति और धर्म-नियम के अनुकूल है। यथार्थ, सत्य और वास्तविक प्रतिपदा का प्रज्ञापन करने वाले श्रमण गौतम के सुभाषित (अच्छे वचन) को मुझ जैसा बुद्धिमान व्यक्ति सुभाषित के रूप में क्यों न स्वीकार करे?”

චිත්තහත්ථිසාරිපුත්තපොට්ඨපාදවත්ථු

चित्त हत्थिसारिपुत्त और पोट्ठपाद परिव्राजक की कथा।

422. අථ ඛො ද්වීහතීහස්ස අච්චයෙන චිත්තො ච හත්ථිසාරිපුත්තො පොට්ඨපාදො ච පරිබ්බාජකො යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමිංසු; උපසඞ්කමිත්වා චිත්තො හත්ථිසාරිපුත්තො භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. පොට්ඨපාදො පන පරිබ්බාජකො භගවතා සද්ධිං සම්මොදි. සම්මොදනීයං කථං සාරණීයං වීතිසාරෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නො ඛො පොට්ඨපාදො පරිබ්බාජකො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘තදා මං, භන්තෙ, තෙ පරිබ්බාජකා අචිරපක්කන්තස්ස භගවතො සමන්තතො වාචාසන්නිතොදකෙන සඤ්ඣබ්භරිමකංසු – ‘එවමෙව පනායං භවං පොට්ඨපාදො යඤ්ඤදෙව සමණො [Pg.176] ගොතමො භාසති, තං තදෙවස්ස අබ්භනුමොදති – ‘එවමෙතං භගවා එවමෙතං සුගතා’’ති. න ඛො පන මයං කිඤ්චි සමණස්ස ගොතමස්ස එකංසිකං ධම්මං දෙසිතං ආජානාම – ‘‘සස්සතො ලොකො’’ති වා, ‘‘අසස්සතො ලොකො’’ති වා, ‘‘අන්තවා ලොකො’’ති වා, ‘‘අනන්තවා ලොකො’’ති වා, ‘‘තං ජීවං තං සරීර’’න්ති වා, ‘‘අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීර’’න්ති වා, ‘‘හොති තථාගතො පරං මරණා’’ති වා, ‘‘න හොති තථාගතො පරං මරණා’’ති වා, ‘‘හොති ච න ච හොති තථාගතො පරං මරණා’’ති වා, ‘‘නෙව හොති න න හොති තථාගතො පරං මරණා’’ති වා’ති. එවං වුත්තාහං, භන්තෙ, තෙ පරිබ්බාජකෙ එතදවොචං – ‘අහම්පි ඛො, භො, න කිඤ්චි සමණස්ස ගොතමස්ස එකංසිකං ධම්මං දෙසිතං ආජානාමි – ‘‘සස්සතො ලොකො’’ති වා, ‘‘අසස්සතො ලොකො’’ති වා…පෙ… ‘‘නෙව හොති න න හොති තථාගතො පරං මරණා’’ති වා; අපි ච සමණො ගොතමො භූතං තච්ඡං තථං පටිපදං පඤ්ඤපෙති ධම්මට්ඨිතතං ධම්මනියාමතං. භූතං ඛො පන තච්ඡං තථං පටිපදං පඤ්ඤපෙන්තස්ස ධම්මට්ඨිතතං ධම්මනියාමතං, කථඤ්හි නාම මාදිසො විඤ්ඤූ සමණස්ස ගොතමස්ස සුභාසිතං සුභාසිතතො නාබ්භනුමොදෙය්‍යා’’ති?

४२२. इसके बाद दो-तीन दिनों के बीतने पर चित्त हत्थिसािपुत्त और पोट्ठपाद परिव्राजक जहाँ भगवान थे, वहाँ पहुँचे। पहुँचकर चित्त हत्थिसािपुत्त ने भगवान को अभिवादन किया और एक ओर बैठ गया। पोट्ठपाद परिव्राजक ने भगवान के साथ कुशल-क्षेम पूछा। आनंददायक और स्मरणीय बातचीत समाप्त कर वह एक ओर बैठ गया। एक ओर बैठे हुए पोट्ठपाद परिव्राजक ने भगवान से यह कहा— "भन्ते! जब भगवान को गए हुए अधिक समय नहीं हुआ था, तब उन परिव्राजकों ने मुझे चारों ओर से वाणी रूपी सुइयों से प्रताड़ित किया— 'यह आयुष्मान पोट्ठपाद श्रमण गौतम जो-जो कहते हैं, उसी का अनुमोदन करते हैं— "भगवान, यह ऐसा ही है; सुगत, यह ऐसा ही है।" लेकिन हम श्रमण गौतम द्वारा उपदेशित किसी भी एकांशिक (निश्चित) धर्म को नहीं जानते, जैसे कि— "लोक शाश्वत है" या "लोक अशाश्वत है", "लोक अंतवान है" या "लोक अनंत है", "जो जीव है वही शरीर है" या "जीव अन्य है और शरीर अन्य है", "मृत्यु के बाद तथागत होते हैं" या "नहीं होते हैं", "होते भी हैं और नहीं भी होते हैं" या "न होते हैं और न नहीं होते हैं"।' भन्ते! ऐसा कहे जाने पर मैंने उन परिव्राजकों से यह कहा— 'हे महानुभावों! मैं भी श्रमण गौतम द्वारा उपदेशित किसी एकांशिक धर्म को नहीं जानता कि "लोक शाश्वत है" या "अशाश्वत है"... या "न होते हैं और न नहीं होते हैं"; किंतु श्रमण गौतम यथार्थ, सत्य और तथ्यपूर्ण प्रतिपदा (मार्ग) का प्रज्ञापन करते हैं, जो धर्म-स्थिति और धर्म-नियम के अनुकूल है। यथार्थ, सत्य और तथ्यपूर्ण प्रतिपदा तथा धर्म-स्थिति और धर्म-नियम का प्रज्ञापन करने वाले श्रमण गौतम के सुभाषित को मुझ जैसा प्रज्ञावान व्यक्ति सुभाषित के रूप में क्यों न स्वीकार करे?'"

423. ‘‘සබ්බෙව ඛො එතෙ, පොට්ඨපාද, පරිබ්බාජකා අන්ධා අචක්ඛුකා; ත්වංයෙව නෙසං එකො චක්ඛුමා. එකංසිකාපි හි ඛො, පොට්ඨපාද, මයා ධම්මා දෙසිතා පඤ්ඤත්තා; අනෙකංසිකාපි හි ඛො, පොට්ඨපාද, මයා ධම්මා දෙසිතා පඤ්ඤත්තා.

४२३. "पोट्ठपाद! वे सभी परिव्राजक अंधे और चक्षुहीन हैं; उनमें से केवल तुम ही चक्षुमान हो। पोट्ठपाद! मैंने एकांशिक (निश्चित) धर्मों का भी उपदेश और प्रज्ञापन किया है, और मैंने अनेकांशिक (अनिश्चित) धर्मों का भी उपदेश और प्रज्ञापन किया है।"

‘‘කතමෙ ච තෙ, පොට්ඨපාද, මයා අනෙකංසිකා ධම්මා දෙසිතා පඤ්ඤත්තා? ‘සස්සතො ලොකො’ති ඛො, පොට්ඨපාද, මයා අනෙකංසිකො ධම්මො දෙසිතො පඤ්ඤත්තො; ‘අසස්සතො ලොකො’ති ඛො, පොට්ඨපාද, මයා අනෙකංසිකො ධම්මො දෙසිතො පඤ්ඤත්තො; ‘අන්තවා ලොකො’ති ඛො පොට්ඨපාද…පෙ… ‘අනන්තවා ලොකො’ති ඛො පොට්ඨපාද… ‘තං ජීවං තං සරීර’න්ති ඛො පොට්ඨපාද… ‘අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීර’න්ති ඛො පොට්ඨපාද… ‘හොති තථාගතො පරං මරණා’ති ඛො පොට්ඨපාද… න හොති තථාගතො පරං මරණා’ති ඛො පොට්ඨපාද… ‘හොති ච න ච හොති තථාගතො පරං මරණා’ති ඛො පොට්ඨපාද… ‘නෙව [Pg.177] හොති න න හොති තථාගතො පරං මරණා’ති ඛො, පොට්ඨපාද, මයා අනෙකංසිකො ධම්මො දෙසිතො පඤ්ඤත්තො.

"पोट्ठपाद! वे कौन से अनेकांशिक धर्म हैं जिनका मैंने उपदेश और प्रज्ञापन किया है? 'लोक शाश्वत है'—पोट्ठपाद! यह मेरे द्वारा उपदेशित और प्रज्ञापित अनेकांशिक धर्म है। 'लोक अशाश्वत है'—पोट्ठपाद! यह अनेकांशिक धर्म है। 'लोक अंतवान है'... 'लोक अनंत है'... 'जो जीव है वही शरीर है'... 'जीव अन्य है और शरीर अन्य है'... 'मृत्यु के बाद तथागत होते हैं'... 'नहीं होते हैं'... 'होते भी हैं और नहीं भी होते हैं'... 'न होते हैं और न नहीं होते हैं'—पोट्ठपाद! यह मेरे द्वारा उपदेशित और प्रज्ञापित अनेकांशिक धर्म है।"

‘‘කස්මා ච තෙ, පොට්ඨපාද, මයා අනෙකංසිකා ධම්මා දෙසිතා පඤ්ඤත්තා? න හෙතෙ, පොට්ඨපාද, අත්ථසංහිතා න ධම්මසංහිතා න ආදිබ්‍රහ්මචරියකා න නිබ්බිදාය න විරාගාය න නිරොධාය න උපසමාය න අභිඤ්ඤාය න සම්බොධාය න නිබ්බානාය සංවත්තන්ති. තස්මා තෙ මයා අනෙකංසිකා ධම්මා දෙසිතා පඤ්ඤත්තා’’.

"पोट्ठपाद! मैंने इन धर्मों को अनेकांशिक क्यों कहा है? क्योंकि, पोट्ठपाद! ये न तो अर्थयुक्त हैं, न धर्मयुक्त हैं, न श्रेष्ठ जीवन (ब्रह्मचर्य) के आधार हैं, और न ही ये निर्वेद (वैराग्य), विराग, निरोध, शांति, उच्च ज्ञान (अभिज्ञा), संबोधि और निर्वाण की ओर ले जाते हैं। इसीलिए मैंने इन्हें अनेकांशिक धर्म कहा है।"

එකංසිකධම්මො

एकांशुिक धर्म

424. ‘‘කතමෙ ච තෙ, පොට්ඨපාද, මයා එකංසිකා ධම්මා දෙසිතා පඤ්ඤත්තා? ඉදං දුක්ඛන්ති ඛො, පොට්ඨපාද, මයා එකංසිකො ධම්මො දෙසිතො පඤ්ඤත්තො. අයං දුක්ඛසමුදයොති ඛො, පොට්ඨපාද, මයා එකංසිකො ධම්මො දෙසිතො පඤ්ඤත්තො. අයං දුක්ඛනිරොධොති ඛො, පොට්ඨපාද, මයා එකංසිකො ධම්මො දෙසිතො පඤ්ඤත්තො. අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදාති ඛො, පොට්ඨපාද, මයා එකංසිකො ධම්මො දෙසිතො පඤ්ඤත්තො.

४२४. "पोट्ठपाद! वे कौन से एकांशिक धर्म हैं जिनका मैंने उपदेश और प्रज्ञापन किया है? 'यह दुःख है'—पोट्ठपाद! यह मेरे द्वारा उपदेशित और प्रज्ञापित एकांशिक धर्म है। 'यह दुःख का समुदाय (कारण) है'—पोट्ठपाद! यह मेरे द्वारा उपदेशित और प्रज्ञापित एकांशिक धर्म है। 'यह दुःख का निरोध है'—पोट्ठपाद! यह मेरे द्वारा उपदेशित और प्रज्ञापित एकांशिक धर्म है। 'यह दुःख निरोध की ओर ले जाने वाली प्रतिपदा (मार्ग) है'—पोट्ठपाद! यह मेरे द्वारा उपदेशित और प्रज्ञापित एकांशिक धर्म है।"

‘‘කස්මා ච තෙ, පොට්ඨපාද, මයා එකංසිකා ධම්මා දෙසිතා පඤ්ඤත්තා? එතෙ, පොට්ඨපාද, අත්ථසංහිතා, එතෙ ධම්මසංහිතා, එතෙ ආදිබ්‍රහ්මචරියකා එතෙ නිබ්බිදාය විරාගාය නිරොධාය උපසමාය අභිඤ්ඤාය සම්බොධාය නිබ්බානාය සංවත්තන්ති. තස්මා තෙ මයා එකංසිකා ධම්මා දෙසිතා පඤ්ඤත්තා.

"पोट्ठपाद! मैंने इन धर्मों को एकांशिक क्यों कहा है? क्योंकि, पोट्ठपाद! ये अर्थयुक्त हैं, धर्मयुक्त हैं, श्रेष्ठ जीवन के आधार हैं, और ये निर्वेद, विराग, निरोध, शांति, उच्च ज्ञान, संबोधि और निर्वाण की ओर ले जाते हैं। इसीलिए मैंने इन्हें एकांशिक धर्म कहा है।"

425. ‘‘සන්ති, පොට්ඨපාද, එකෙ සමණබ්‍රාහ්මණා එවංවාදිනො එවංදිට්ඨිනො – ‘එකන්තසුඛී අත්තා හොති අරොගො පරං මරණා’ති. ත්‍යාහං උපසඞ්කමිත්වා එවං වදාමි – ‘සච්චං කිර තුම්හෙ ආයස්මන්තො එවංවාදිනො එවංදිට්ඨිනො – ‘‘එකන්තසුඛී අත්තා හොති අරොගො පරං මරණා’ති? තෙ චෙ මෙ එවං පුට්ඨා ‘ආමා’ති පටිජානන්ති. ත්‍යාහං එවං වදාමි – ‘අපි පන තුම්හෙ ආයස්මන්තො එකන්තසුඛං ලොකං ජානං පස්සං විහරථා’ති? ඉති පුට්ඨා ‘නො’ති වදන්ති.

४२५. "पोट्ठपाद! कुछ ऐसे श्रमण और ब्राह्मण हैं जो ऐसा कहते हैं और ऐसी दृष्टि रखते हैं— 'मृत्यु के बाद आत्मा एकांततः सुखी और नीरोग होती है।' मैं उनके पास जाकर कहता हूँ— 'आयुष्मानों! क्या यह सच है कि आप ऐसा कहते हैं और ऐसी दृष्टि रखते हैं कि मृत्यु के बाद आत्मा एकांततः सुखी और नीरोग होती है?' जब वे मेरे द्वारा इस प्रकार पूछे जाते हैं, तो वे स्वीकार करते हैं— 'हाँ'। तब मैं उनसे कहता हूँ— 'तो क्या आप आयुष्मान उस एकांततः सुखी लोक को जानते और देखते हुए विहार करते हैं?' ऐसा पूछे जाने पर वे कहते हैं— 'नहीं'।''

‘‘ත්‍යාහං එවං වදාමි – ‘අපි පන තුම්හෙ ආයස්මන්තො එකං වා රත්තිං එකං වා දිවසං උපඩ්ඪං වා රත්තිං උපඩ්ඪං වා දිවසං එකන්තසුඛිං අත්තානං සඤ්ජානාථා’ති [Pg.178] ? ඉති පුට්ඨා ‘නො’ති වදන්ති. ත්‍යාහං එවං වදාමි – ‘අපි පන තුම්හෙ ආයස්මන්තො ජානාථ – ‘‘අයං මග්ගො අයං පටිපදා එකන්තසුඛස්ස ලොකස්ස සච්ඡිකිරියායා’’’ති? ඉති පුට්ඨා ‘නො’ති වදන්ති.

मैं उनसे इस प्रकार कहता हूँ— 'हे आयुष्मानों! क्या आप एक रात, या एक दिन, या आधी रात, या आधे दिन के लिए स्वयं को एकांततः सुखी (पूर्णतः सुखी) अनुभव करते हैं?' ऐसा पूछे जाने पर वे 'नहीं' कहते हैं। मैं उनसे इस प्रकार कहता हूँ— 'हे आयुष्मानों! क्या आप जानते हैं कि— ‘‘यह मार्ग है, यह प्रतिपदा है, एकांततः सुखी लोक के साक्षात्कार के लिए?’’' ऐसा पूछे जाने पर वे 'नहीं' कहते हैं।

‘‘ත්‍යාහං එවං වදාමි – ‘අපි පන තුම්හෙ ආයස්මන්තො යා තා දෙවතා එකන්තසුඛං ලොකං උපපන්නා, තාසං භාසමානානං සද්දං සුණාථ – ‘‘සුප්පටිපන්නාත්ථ, මාරිසා, උජුප්පටිපන්නාත්ථ, මාරිසා, එකන්තසුඛස්ස ලොකස්ස සච්ඡිකිරියාය; මයම්පි හි, මාරිසා, එවංපටිපන්නා එකන්තසුඛං ලොකං උපපන්නා’ති? ඉති පුට්ඨා ‘නො’ති වදන්ති.

मैं उनसे इस प्रकार कहता हूँ— 'हे आयुष्मानों! जो देवता एकांततः सुखी लोक में उत्पन्न हुए हैं, क्या आप उन्हें यह कहते हुए सुनते हैं— ‘‘हे मित्रों! आप एकांततः सुखी लोक के साक्षात्कार के लिए सुप्रतिपन्न (भली-भाँति आरूढ़) हैं, ऋजु-प्रतिपन्न (सीधे मार्ग पर आरूढ़) हैं; क्योंकि हे मित्रों! हम भी इसी प्रकार प्रतिपन्न होकर एकांततः सुखी लोक में उत्पन्न हुए हैं?’’' ऐसा पूछे जाने पर वे 'नहीं' कहते हैं।

‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, පොට්ඨපාද, නනු එවං සන්තෙ තෙසං සමණබ්‍රාහ්මණානං අප්පාටිහීරකතං භාසිතං සම්පජ්ජතී’’ති? ‘‘අද්ධා ඛො, භන්තෙ, එවං සන්තෙ තෙසං සමණබ්‍රාහ්මණානං අප්පාටිහීරකතං භාසිතං සම්පජ්ජතී’’ති.

पोट्ठपाद! तुम क्या सोचते हो, क्या ऐसा होने पर उन श्रमण-ब्राह्मणों का कथन आधारहीन (अप्रतिहार्य) सिद्ध नहीं होता?'' ‘‘निश्चित ही, भन्ते! ऐसा होने पर उन श्रमण-ब्राह्मणों का कथन आधारहीन सिद्ध होता है।

426. ‘‘සෙය්‍යථාපි, පොට්ඨපාද, පුරිසො එවං වදෙය්‍ය – ‘අහං යා ඉමස්මිං ජනපදෙ ජනපදකල්‍යාණී, තං ඉච්ඡාමි තං කාමෙමී’ති. තමෙනං එවං වදෙය්‍යුං – ‘අම්භො පුරිස, යං ත්වං ජනපදකල්‍යාණිං ඉච්ඡසි කාමෙසි, ජානාසි තං ජනපදකල්‍යාණිං ඛත්තියී වා බ්‍රාහ්මණී වා වෙස්සී වා සුද්දී වා’ති? ඉති පුට්ඨො ‘නො’ති වදෙය්‍ය. තමෙනං එවං වදෙය්‍යුං – ‘අම්භො පුරිස, යං ත්වං ජනපදකල්‍යාණිං ඉච්ඡසි කාමෙසි, ජානාසි තං ජනපදකල්‍යාණිං එවංනාමා එවංගොත්තාති වා, දීඝා වා රස්සා වා මජ්ඣිමා වා කාළී වා සාමා වා මඞ්ගුරච්ඡවී වාති, අමුකස්මිං ගාමෙ වා නිගමෙ වා නගරෙ වා’ති? ඉති පුට්ඨො ‘නො’ති වදෙය්‍ය. තමෙනං එවං වදෙය්‍යුං – ‘අම්භො පුරිස, යං ත්වං න ජානාසි න පස්සසි, තං ත්වං ඉච්ඡසි කාමෙසී’ති? ඉති පුට්ඨො ‘ආමා’ති වදෙය්‍ය.

४२६. पोट्ठपाद! जैसे कोई पुरुष इस प्रकार कहे— 'मैं इस जनपद की जो सबसे सुंदर स्त्री (जनपदकल्याणी) है, उसे चाहता हूँ, उसकी कामना करता हूँ।' उससे लोग इस प्रकार पूछें— 'हे पुरुष! जिस जनपदकल्याणी को तुम चाहते हो, जिसकी कामना करते हो, क्या तुम जानते हो कि वह क्षत्रिया है, ब्राह्मणी है, वैश्या है या शूद्रा है?' ऐसा पूछे जाने पर वह कहे— 'नहीं'। उससे लोग इस प्रकार पूछें— 'हे पुरुष! जिस जनपदकल्याणी को तुम चाहते हो, जिसकी कामना करते हो, क्या तुम जानते हो कि उसका यह नाम है, यह गोत्र है, वह लंबी है या नाटी है या मध्यम कद की है, वह काली है या सांवली है या सुनहरे रंग की है, वह अमुक गाँव, कस्बे या नगर में रहती है?' ऐसा पूछे जाने पर वह कहे— 'नहीं'। उससे लोग इस प्रकार पूछें— 'हे पुरुष! जिसे तुम जानते नहीं, जिसे तुमने देखा नहीं, क्या तुम उसे चाहते हो, उसकी कामना करते हो?' ऐसा पूछे जाने पर वह कहे— 'हाँ'।

‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, පොට්ඨපාද, නනු එවං සන්තෙ තස්ස පුරිසස්ස අප්පාටිහීරකතං භාසිතං සම්පජ්ජතී’’ති? ‘‘අද්ධා ඛො, භන්තෙ, එවං සන්තෙ තස්ස පුරිසස්ස අප්පාටිහීරකතං භාසිතං සම්පජ්ජතී’’ති.

पोट्ठपाद! तुम क्या सोचते हो, क्या ऐसा होने पर उस पुरुष का कथन आधारहीन सिद्ध नहीं होता?'' ‘‘निश्चित ही, भन्ते! ऐसा होने पर उस पुरुष का कथन आधारहीन सिद्ध होता है।

‘‘එවමෙව ඛො, පොට්ඨපාද, යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා එවංවාදිනො එවංදිට්ඨිනො – ‘එකන්තසුඛී අත්තා හොති අරොගො පරං මරණා’ති. ත්‍යාහං උපසඞ්කමිත්වා එවං වදාමි – ‘සච්චං කිර තුම්හෙ ආයස්මන්තො එවංවාදිනො එවංදිට්ඨිනො [Pg.179] – ‘‘එකන්තසුඛී අත්තා හොති අරොගො පරං මරණා’’’ති? තෙ චෙ මෙ එවං පුට්ඨා ‘ආමා’ති පටිජානන්ති. ත්‍යාහං එවං වදාමි – ‘අපි පන තුම්හෙ ආයස්මන්තො එකන්තසුඛං ලොකං ජානං පස්සං විහරථා’ති? ඉති පුට්ඨා ‘නො’ති වදන්ති.

पोट्ठपाद! इसी प्रकार जो श्रमण-ब्राह्मण ऐसा कहने वाले और ऐसी दृष्टि वाले हैं कि— ‘मृत्यु के बाद आत्मा एकांततः सुखी और नीरोग होती है।’ मैं उनके पास जाकर इस प्रकार कहता हूँ— ‘हे आयुष्मानों! क्या यह सच है कि आप ऐसा कहने वाले और ऐसी दृष्टि वाले हैं कि— ‘‘मृत्यु के बाद आत्मा एकांततः सुखी और नीरोग होती है?’’’ यदि वे मेरे द्वारा ऐसा पूछे जाने पर ‘हाँ’ स्वीकार करते हैं, तो मैं उनसे इस प्रकार कहता हूँ— ‘हे आयुष्मानों! क्या आप एकांततः सुखी लोक को जानते और देखते हुए विहार करते हैं?’ ऐसा पूछे जाने पर वे ‘नहीं’ कहते हैं।

‘‘ත්‍යාහං එවං වදාමි – ‘අපි පන තුම්හෙ ආයස්මන්තො එකං වා රත්තිං එකං වා දිවසං උපඩ්ඪං වා රත්තිං උපඩ්ඪං වා දිවසං එකන්තසුඛිං අත්තානං සඤ්ජානාථා’ති? ඉති පුට්ඨා ‘නො’ති වදන්ති. ත්‍යාහං එවං වදාමි – ‘අපි පන තුම්හෙ ආයස්මන්තො ජානාථ – ‘‘අයං මග්ගො අයං පටිපදා එකන්තසුඛස්ස ලොකස්ස සච්ඡිකිරියායා’ති? ඉති පුට්ඨා ‘නො’ති වදන්ති.

मैं उनसे इस प्रकार कहता हूँ— 'हे आयुष्मानों! क्या आप एक रात, या एक दिन, या आधी रात, या आधे दिन के लिए स्वयं को एकांततः सुखी अनुभव करते हैं?' ऐसा पूछे जाने पर वे 'नहीं' कहते हैं। मैं उनसे इस प्रकार कहता हूँ— 'हे आयुष्मानों! क्या आप जानते हैं कि— ‘‘यह मार्ग है, यह प्रतिपदा है, एकांततः सुखी लोक के साक्षात्कार के लिए?’’' ऐसा पूछे जाने पर वे 'नहीं' कहते हैं।

‘‘ත්‍යාහං එවං වදාමි – ‘අපි පන තුම්හෙ ආයස්මන්තො යා තා දෙවතා එකන්තසුඛං ලොකං උපපන්නා, තාසං භාසමානානං සද්දං සුණාථ – ‘‘සුප්පටිපන්නාත්ථ, මාරිසා, උජුප්පටිපන්නාත්ථ, මාරිසා, එකන්තසුඛස්ස ලොකස්ස සච්ඡිකිරියාය; මයම්පි හි, මාරිසා, එවංපටිපන්නා එකන්තසුඛං ලොකං උපපන්නා’’’ති? ඉති පුට්ඨා ‘නො’ති වදන්ති.

मैं उनसे इस प्रकार कहता हूँ— 'हे आयुष्मानों! जो देवता एकांततः सुखी लोक में उत्पन्न हुए हैं, क्या आप उन्हें यह कहते हुए सुनते हैं— ‘‘हे मित्रों! आप एकांततः सुखी लोक के साक्षात्कार के लिए सुप्रतिपन्न हैं, ऋजु-प्रतिपन्न हैं; क्योंकि हे मित्रों! हम भी इसी प्रकार प्रतिपन्न होकर एकांततः सुखी लोक में उत्पन्न हुए हैं?’’' ऐसा पूछे जाने पर वे 'नहीं' कहते हैं।

‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, පොට්ඨපාද, නනු එවං සන්තෙ තෙසං සමණබ්‍රාහ්මණානං අප්පාටිහීරකතං භාසිතං සම්පජ්ජතී’’ති? ‘‘අද්ධා ඛො, භන්තෙ, එවං සන්තෙ තෙසං සමණබ්‍රාහ්මණානං අප්පාටිහීරකතං භාසිතං සම්පජ්ජතී’’ති.

पोट्ठपाद! तुम क्या सोचते हो, क्या ऐसा होने पर उन श्रमण-ब्राह्मणों का कथन आधारहीन सिद्ध नहीं होता?'' ‘‘निश्चित ही, भन्ते! ऐसा होने पर उन श्रमण-ब्राह्मणों का कथन आधारहीन सिद्ध होता है।

427. ‘‘සෙය්‍යථාපි, පොට්ඨපාද, පුරිසො චාතුමහාපථෙ නිස්සෙණිං කරෙය්‍ය පාසාදස්ස ආරොහණාය. තමෙනං එවං වදෙය්‍යුං – ‘අම්භො පුරිස, යස්ස ත්වං පාසාදස්ස ආරොහණාය නිස්සෙණිං කරොසි, ජානාසි තං පාසාදං පුරත්ථිමාය වා දිසාය දක්ඛිණාය වා දිසාය පච්ඡිමාය වා දිසාය උත්තරාය වා දිසාය උච්චො වා නීචො වා මජ්ඣිමො වා’ති? ඉති පුට්ඨො ‘නො’ති වදෙය්‍ය. තමෙනං එවං වදෙය්‍යුං – ‘අම්භො පුරිස, යං ත්වං න ජානාසි න පස්සසි, තස්ස ත්වං පාසාදස්ස ආරොහණාය නිස්සෙණිං කරොසී’ති? ඉති පුට්ඨො ‘ආමා’ති වදෙය්‍ය.

४२७. पोट्ठपाद! जैसे कोई पुरुष किसी चौराहे पर महल (प्रासाद) पर चढ़ने के लिए सीढ़ी बनाए। उससे लोग इस प्रकार पूछें— 'हे पुरुष! जिस महल पर चढ़ने के लिए तुम सीढ़ी बना रहे हो, क्या तुम जानते हो कि वह महल पूर्व दिशा में है, दक्षिण दिशा में है, पश्चिम दिशा में है या उत्तर दिशा में है? वह ऊँचा है, नीचा है या मध्यम है?' ऐसा पूछे जाने पर वह कहे— 'नहीं'। उससे लोग इस प्रकार पूछें— 'हे पुरुष! जिसे तुम जानते नहीं, जिसे तुमने देखा नहीं, क्या तुम उस महल पर चढ़ने के लिए सीढ़ी बना रहे हो?' ऐसा पूछे जाने पर वह कहे— 'हाँ'।

‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, පොට්ඨපාද, නනු එවං සන්තෙ තස්ස පුරිසස්ස අප්පාටිහීරකතං භාසිතං සම්පජ්ජතී’’ති? ‘‘අද්ධා ඛො, භන්තෙ, එවං සන්තෙ තස්ස පුරිසස්ස අප්පාටිහීරකතං භාසිතං සම්පජ්ජතී’’ති.

पोट्ठपाद! तुम क्या सोचते हो, क्या ऐसा होने पर उस पुरुष का कथन आधारहीन सिद्ध नहीं होता?'' ‘‘निश्चित ही, भन्ते! ऐसा होने पर उस पुरुष का कथन आधारहीन सिद्ध होता है।

‘‘එවමෙව [Pg.180] ඛො, පොට්ඨපාද, යෙ තෙ සමණබ්‍රාහ්මණා එවංවාදිනො එවංදිට්ඨිනො – ‘එකන්තසුඛී අත්තා හොති අරොගො පරං මරණා’ති. ත්‍යාහං උපසඞ්කමිත්වා එවං වදාමි – ‘සච්චං කිර තුම්හෙ ආයස්මන්තො එවංවාදිනො එවංදිට්ඨිනො – ‘‘එකන්තසුඛී අත්තා හොති අරොගො පරං මරණා’ති? තෙ චෙ මෙ එවං පුට්ඨා ‘ආමා’ති පටිජානන්ති. ත්‍යාහං එවං වදාමි – ‘අපි පන තුම්හෙ ආයස්මන්තො එකන්තසුඛං ලොකං ජානං පස්සං විහරථා’ති? ඉති පුට්ඨා ‘නො’ති වදන්ති.

“इसी प्रकार, पोट्ठपाद, जो वे श्रमण और ब्राह्मण ऐसा कहने वाले और ऐसी दृष्टि वाले हैं कि— 'आत्मा मृत्यु के बाद पूर्णतः सुखी और नीरोग होती है'। मैं उनके पास जाकर इस प्रकार कहता हूँ— 'क्या यह सच है, आयुष्मानों, कि आप ऐसा कहने वाले और ऐसी दृष्टि वाले हैं कि— "आत्मा मृत्यु के बाद पूर्णतः सुखी और नीरोग होती है"?' यदि वे मेरे द्वारा ऐसा पूछे जाने पर 'हाँ' कहते हैं, तो मैं उनसे इस प्रकार कहता हूँ— 'तो क्या आप आयुष्मान् पूर्णतः सुखी लोक को जानते और देखते हुए विहार करते हैं?' ऐसा पूछे जाने पर वे 'नहीं' कहते हैं।"

‘‘ත්‍යාහං එවං වදාමි – ‘අපි පන තුම්හෙ ආයස්මන්තො එකං වා රත්තිං එකං වා දිවසං උපඩ්ඪං වා රත්තිං උපඩ්ඪං වා දිවසං එකන්තසුඛිං අත්තානං සඤ්ජානාථා’ති? ඉති පුට්ඨා ‘නො’ති වදන්ති. ත්‍යාහං එවං වදාමි – ‘අපි පන තුම්හෙ ආයස්මන්තො ජානාථ අයං මග්ගො අයං පටිපදා එකන්තසුඛස්ස ලොකස්ස සච්ඡිකිරියායා’ති? ඉති පුට්ඨා ‘නො’ති වදන්ති.

“मैं उनसे इस प्रकार कहता हूँ— 'तो क्या आप आयुष्मान् एक रात या एक दिन, अथवा आधी रात या आधे दिन के लिए भी स्वयं को पूर्णतः सुखी अनुभव करते हैं?' ऐसा पूछे जाने पर वे 'नहीं' कहते हैं। मैं उनसे इस प्रकार कहता हूँ— 'तो क्या आप आयुष्मान् जानते हैं कि यह मार्ग है, यह प्रतिपदा है, पूर्णतः सुखी लोक के साक्षात्कार के लिए?' ऐसा पूछे जाने पर वे 'नहीं' कहते हैं।"

‘‘ත්‍යාහං එවං වදාමි – ‘අපි පන තුම්හෙ ආයස්මන්තො යා තා දෙවතා එකන්තසුඛං ලොකං උපපන්නා’ තාසං දෙවතානං භාසමානානං සද්දං සුණාථ- ‘‘සුප්පටිපන්නාත්ථ, මාරිසා, උජුප්පටිපන්නාත්ථ, මාරිසා, එකන්තසුඛස්ස ලොකස්ස සච්ඡිකිරියාය; මයම්පි හි, මාරිසා, එවං පටිපන්නා එකන්තසුඛං ලොකං උපපන්නා’ති? ඉති පුට්ඨා ‘‘නො’’ති වදන්ති.

“मैं उनसे इस प्रकार कहता हूँ— 'तो क्या आप आयुष्मान् उन देवताओं की आवाज़ सुनते हैं जो पूर्णतः सुखी लोक में उत्पन्न हुए हैं, जो यह कह रहे हों— "हे मित्रों! आपने अच्छा मार्ग अपनाया है, हे मित्रों! आपने पूर्णतः सुखी लोक के साक्षात्कार के लिए सीधा मार्ग अपनाया है; क्योंकि हम भी, मित्रों, इसी प्रकार आचरण करके पूर्णतः सुखी लोक में उत्पन्न हुए हैं"?' ऐसा पूछे जाने पर वे 'नहीं' कहते हैं।"

‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, පොට්ඨපාද, නනු එවං සන්තෙ තෙසං සමණබ්‍රාහ්මණානං අප්පාටිහීරකතං භාසිතං සම්පජ්ජතී’’ති? ‘‘අද්ධා ඛො, භන්තෙ, එවං සන්තෙ තෙසං සමණබ්‍රාහ්මණානං අප්පාටිහීරකතං භාසිතං සම්පජ්ජතී’’ති.

“पोट्ठपाद, तुम क्या सोचते हो? क्या ऐसा होने पर उन श्रमण-ब्राह्मणों का कथन आधारहीन सिद्ध नहीं होता?” “निश्चित ही, भन्ते, ऐसा होने पर उन श्रमण-ब्राह्मणों का कथन आधारहीन सिद्ध होता है।”

තයො අත්තපටිලාභා

तीन प्रकार के आत्म-प्रतिलाभ

428. ‘‘තයො ඛො මෙ, පොට්ඨපාද, අත්තපටිලාභා – ඔළාරිකො අත්තපටිලාභො, මනොමයො අත්තපටිලාභො, අරූපො අත්තපටිලාභො. කතමො ච, පොට්ඨපාද, ඔළාරිකො අත්තපටිලාභො? රූපී චාතුමහාභූතිකො කබළීකාරාහාරභක්ඛො, අයං ඔළාරිකො අත්තපටිලාභො. කතමො මනොමයො අත්තපටිලාභො? රූපී මනොමයො සබ්බඞ්ගපච්චඞ්ගී අහීනින්ද්‍රියො, අයං මනොමයො අත්තපටිලාභො. කතමො අරූපො අත්තපටිලාභො? අරූපී සඤ්ඤාමයො, අයං අරූපො අත්තපටිලාභො.

४२८. “पोट्ठपाद, ये तीन आत्म-प्रतिलाभ हैं— औदारिक आत्म-प्रतिलाभ, मनोमय आत्म-प्रतिलाभ, और अरूप आत्म-प्रतिलाभ। और पोट्ठपाद, औदारिक आत्म-प्रतिलाभ क्या है? जो रूपवान है, चार महाभूतों से बना है, और कवलिकार आहार ग्रहण करने वाला है— यह औदारिक आत्म-प्रतिलाभ है। मनोमय आत्म-प्रतिलाभ क्या है? जो रूपवान है, मन से निर्मित है, सभी अंगों-प्रत्यंगों से युक्त है और जिसकी इन्द्रियाँ अक्षुण्ण हैं— यह मनोमय आत्म-प्रतिलाभ है। अरूप आत्म-प्रतिलाभ क्या है? जो अरूप है और संज्ञा से निर्मित है— यह अरूप आत्म-प्रतिलाभ है।”

429. ‘‘ඔළාරිකස්සපි [Pg.181] ඛො අහං, පොට්ඨපාද, අත්තපටිලාභස්ස පහානාය ධම්මං දෙසෙමි – යථාපටිපන්නානං වො සංකිලෙසිකා ධම්මා පහීයිස්සන්ති, වොදානියා ධම්මා අභිවඩ්ඪිස්සන්ති, පඤ්ඤාපාරිපූරිං වෙපුල්ලත්තඤ්ච දිට්ඨෙව ධම්මෙ සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහරිස්සථාති. සියා ඛො පන තෙ, පොට්ඨපාද, එවමස්ස – සංකිලෙසිකා ධම්මා පහීයිස්සන්ති, වොදානියා ධම්මා අභිවඩ්ඪිස්සන්ති, පඤ්ඤාපාරිපූරිං වෙපුල්ලත්තඤ්ච දිට්ඨෙව ධම්මෙ සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහරිස්සති, දුක්ඛො ච ඛො විහාරොති, න ඛො පනෙතං, පොට්ඨපාද, එවං දට්ඨබ්බං. සංකිලෙසිකා චෙව ධම්මා පහීයිස්සන්ති, වොදානියා ච ධම්මා අභිවඩ්ඪිස්සන්ති, පඤ්ඤාපාරිපූරිං වෙපුල්ලත්තඤ්ච දිට්ඨෙව ධම්මෙ සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහරිස්සති, පාමුජ්ජං චෙව භවිස්සති පීති ච පස්සද්ධි ච සති ච සම්පජඤ්ඤඤ්ච සුඛො ච විහාරො.

४२९. “पोट्ठपाद, मैं औदारिक आत्म-प्रतिलाभ के प्रहाण के लिए धर्म का उपदेश देता हूँ, जिससे तुम्हारे आचरण करने पर संक्लेशिक धर्मों का क्षय होगा, व्यवदानिक धर्मों की वृद्धि होगी, और तुम प्रज्ञा की परिपूर्णता एवं विशालता को इसी जन्म में स्वयं अभिज्ञा द्वारा साक्षात् कर, उसे प्राप्त कर विहार करोगे। पोट्ठपाद, तुम्हें ऐसा लग सकता है कि— 'संक्लेशिक धर्मों का क्षय होगा, व्यवदानिक धर्मों की वृद्धि होगी... किन्तु यह विहार दुःखद होगा'; परन्तु पोट्ठपाद, इसे इस प्रकार नहीं देखना चाहिए। संक्लेशिक धर्मों का क्षय होगा और व्यवदानिक धर्मों की वृद्धि होगी... और साथ ही प्रमोद, प्रीति, प्रश्रब्धि, स्मृति, सम्प्रजन्य और सुखमय विहार भी प्राप्त होगा।”

430. ‘‘මනොමයස්සපි ඛො අහං, පොට්ඨපාද, අත්තපටිලාභස්ස පහානාය ධම්මං දෙසෙමි යථාපටිපන්නානං වො සංකිලෙසිකා ධම්මා පහීයිස්සන්ති, වොදානියා ධම්මා අභිවඩ්ඪිස්සන්ති, පඤ්ඤාපාරිපූරිං වෙපුල්ලත්තඤ්ච දිට්ඨෙව ධම්මෙ සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහරිස්සථාති. සියා ඛො පන තෙ, පොට්ඨපාද, එවමස්ස – ‘සංකිලෙසිකා ධම්මා පහීයිස්සන්ති, වොදානියා ධම්මා අභිවඩ්ඪිස්සන්ති, පඤ්ඤාපාරිපූරිං වෙපුල්ලත්තඤ්ච දිට්ඨෙව ධම්මෙ සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහරිස්සති, දුක්ඛො ච ඛො විහාරො’ති, න ඛො පනෙතං, පොට්ඨපාද, එවං දට්ඨබ්බං. සංකිලෙසිකා චෙව ධම්මා පහීයිස්සන්ති, වොදානියා ච ධම්මා අභිවඩ්ඪිස්සන්ති, පඤ්ඤාපාරිපූරිං වෙපුල්ලත්තඤ්ච දිට්ඨෙව ධම්මෙ සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහරිස්සති, පාමුජ්ජං චෙව භවිස්සති පීති ච පස්සද්ධි ච සති ච සම්පජඤ්ඤඤ්ච සුඛො ච විහාරො.

४३०. “पोट्ठपाद, मैं मनोमय आत्म-प्रतिलाभ के प्रहाण के लिए भी धर्म का उपदेश देता हूँ, जिससे तुम्हारे आचरण करने पर संक्लेशिक धर्मों का क्षय होगा, व्यवदानिक धर्मों की वृद्धि होगी, और तुम प्रज्ञा की परिपूर्णता एवं विशालता को इसी जन्म में स्वयं अभिज्ञा द्वारा साक्षात् कर, उसे प्राप्त कर विहार करोगे। पोट्ठपाद, तुम्हें ऐसा लग सकता है कि— 'संक्लेशिक धर्मों का क्षय होगा, व्यवदानिक धर्मों की वृद्धि होगी... किन्तु यह विहार दुःखद होगा'; परन्तु पोट्ठपाद, इसे इस प्रकार नहीं देखना चाहिए। संक्लेशिक धर्मों का क्षय होगा और व्यवदानिक धर्मों की वृद्धि होगी... और साथ ही प्रमोद, प्रीति, प्रश्रब्धि, स्मृति, सम्प्रजन्य और सुखमय विहार भी प्राप्त होगा।”

431. ‘‘අරූපස්සපි ඛො අහං, පොට්ඨපාද, අත්තපටිලාභස්ස පහානාය ධම්මං දෙසෙමි යථාපටිපන්නානං වො සංකිලෙසිකා ධම්මා පහීයිස්සන්ති, වොදානියා ධම්මා අභිවඩ්ඪිස්සන්ති, පඤ්ඤාපාරිපූරිං වෙපුල්ලත්තඤ්ච දිට්ඨෙව ධම්මෙ සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහරිස්සථාති. සියා ඛො පන තෙ, පොට්ඨපාද, එවමස්ස – ‘සංකිලෙසිකා ධම්මා පහීයිස්සන්ති, වොදානියා ධම්මා අභිවඩ්ඪිස්සන්ති, පඤ්ඤාපාරිපූරිං වෙපුල්ලත්තඤ්ච දිට්ඨෙව ධම්මෙ සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහරිස්සති, දුක්ඛො ච ඛො විහාරො’ති, න ඛො පනෙතං[Pg.182], පොට්ඨපාද, එවං දට්ඨබ්බං. සංකිලෙසිකා චෙව ධම්මා පහීයිස්සන්ති, වොදානියා ච ධම්මා අභිවඩ්ඪිස්සන්ති, පඤ්ඤාපාරිපූරිං වෙපුල්ලත්තඤ්ච දිට්ඨෙව ධම්මෙ සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහරිස්සති, පාමුජ්ජං චෙව භවිස්සති පීති ච පස්සද්ධි ච සති ච සම්පජඤ්ඤඤ්ච සුඛො ච විහාරො.

४३१. हे पोट्ठपाद! मैं अरूप आत्म-प्रतिलाभ (अस्तित्व) के त्याग के लिए भी धर्म का उपदेश देता हूँ, जिससे कि (मेरे उपदेशानुसार) आचरण करने पर तुम्हारे संक्लेशिक (मलिन) धर्म नष्ट हो जाएँगे, शोधक (निर्मल) धर्म बढ़ेंगे, और तुम प्रज्ञा की परिपूर्णता एवं विशालता को इसी जन्म में स्वयं अभिज्ञा (विशेष ज्ञान) से साक्षात् कर, प्राप्त कर विहार करोगे। हे पोट्ठपाद! तुम्हें ऐसा विचार हो सकता है— 'संक्लेशिक धर्म नष्ट हो जाएँगे, शोधक धर्म बढ़ेंगे, प्रज्ञा की परिपूर्णता और विशालता को इसी जन्म में स्वयं अभिज्ञा से साक्षात् कर प्राप्त कर विहार करेगा, किन्तु यह विहार दुःखमय होगा।' हे पोट्ठपाद! इसे इस प्रकार नहीं देखना चाहिए। संक्लेशिक धर्म नष्ट होंगे ही, शोधक धर्म बढ़ेंगे ही, प्रज्ञा की परिपूर्णता और विशालता को इसी जन्म में स्वयं अभिज्ञा से साक्षात् कर प्राप्त कर विहार करेगा, और प्रमोद (प्रसन्नता), प्रीति, प्रश्रब्धि (शांति), स्मृति, सम्प्रजन्य तथा सुखमय विहार भी होगा।

432. ‘‘පරෙ චෙ, පොට්ඨපාද, අම්හෙ එවං පුච්ඡෙය්‍යුං – ‘කතමො පන සො, ආවුසො, ඔළාරිකො අත්තපටිලාභො, යස්ස තුම්හෙ පහානාය ධම්මං දෙසෙථ, යථාපටිපන්නානං වො සංකිලෙසිකා ධම්මා පහීයිස්සන්ති, වොදානියා ධම්මා අභිවඩ්ඪිස්සන්ති, පඤ්ඤාපාරිපූරිං වෙපුල්ලත්තඤ්ච දිට්ඨෙව ධම්මෙ සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහරිස්සථා’ති, තෙසං මයං එවං පුට්ඨා එවං බ්‍යාකරෙය්‍යාම – ‘අයං වා සො, ආවුසො, ඔළාරිකො අත්තපටිලාභො, යස්ස මයං පහානාය ධම්මං දෙසෙම, යථාපටිපන්නානං වො සංකිලෙසිකා ධම්මා පහීයිස්සන්ති, වොදානියා ධම්මා අභිවඩ්ඪිස්සන්ති, පඤ්ඤාපාරිපූරිං වෙපුල්ලත්තඤ්ච දිට්ඨෙව ධම්මෙ සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහරිස්සථා’ති.

४३२. हे पोट्ठपाद! यदि दूसरे हमसे इस प्रकार पूछें— 'हे आयुष्मान्! वह औदारिक (स्थूल) आत्म-प्रतिलाभ कौन सा है, जिसके त्याग के लिए आप धर्म का उपदेश देते हैं, जिससे कि आचरण करने पर तुम्हारे संक्लेशिक धर्म नष्ट हो जाएँगे, शोधक धर्म बढ़ेंगे, प्रज्ञा की परिपूर्णता और विशालता को इसी जन्म में स्वयं अभिज्ञा से साक्षात् कर प्राप्त कर विहार करोगे?' तो इस प्रकार पूछे जाने पर हम उन्हें यह उत्तर देंगे— 'हे आयुष्मान्! यही वह औदारिक आत्म-प्रतिलाभ है, जिसके त्याग के लिए हम धर्म का उपदेश देते हैं, जिससे कि आचरण करने पर तुम्हारे संक्लेशिक धर्म नष्ट हो जाएँगे, शोधक धर्म बढ़ेंगे, प्रज्ञा की परिपूर्णता और विशालता को इसी जन्म में स्वयं अभिज्ञा से साक्षात् कर प्राप्त कर विहार करोगे।'

433. ‘‘පරෙ චෙ, පොට්ඨපාද, අම්හෙ එවං පුච්ඡෙය්‍යුං – ‘කතමො පන සො, ආවුසො, මනොමයො අත්තපටිලාභො, යස්ස තුම්හෙ පහානාය ධම්මං දෙසෙථ, යථාපටිපන්නානං වො සංකිලෙසිකා ධම්මා පහීයිස්සන්ති, වොදානියා ධම්මා අභිවඩ්ඪිස්සන්ති, පඤ්ඤාපාරිපූරිං වෙපුල්ලත්තඤ්ච දිට්ඨෙව ධම්මෙ සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහරිස්සථා’ති? තෙසං මයං එවං පුට්ඨා එවං බ්‍යාකරෙය්‍යාම – ‘අයං වා සො, ආවුසො, මනොමයො අත්තපටිලාභො යස්ස මයං පහානාය ධම්මං දෙසෙම, යථාපටිපන්නානං වො සංකිලෙසිකා ධම්මා පහීයිස්සන්ති, වොදානියා ධම්මා අභිවඩ්ඪිස්සන්ති, පඤ්ඤාපාරිපූරිං වෙපුල්ලත්තඤ්ච දිට්ඨෙව ධම්මෙ සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහරිස්සථා’ති.

४३३. हे पोट्ठपाद! यदि दूसरे हमसे इस प्रकार पूछें— 'हे आयुष्मान्! वह मनोमय आत्म-प्रतिलाभ कौन सा है, जिसके त्याग के लिए आप धर्म का उपदेश देते हैं, जिससे कि आचरण करने पर तुम्हारे संक्लेशिक धर्म नष्ट हो जाएँगे, शोधक धर्म बढ़ेंगे, प्रज्ञा की परिपूर्णता और विशालता को इसी जन्म में स्वयं अभिज्ञा से साक्षात् कर प्राप्त कर विहार करोगे?' तो इस प्रकार पूछे जाने पर हम उन्हें यह उत्तर देंगे— 'हे आयुष्मान्! यही वह मनोमय आत्म-प्रतिलाभ है, जिसके त्याग के लिए हम धर्म का उपदेश देते हैं, जिससे कि आचरण करने पर तुम्हारे संक्लेशिक धर्म नष्ट हो जाएँगे, शोधक धर्म बढ़ेंगे, प्रज्ञा की परिपूर्णता और विशालता को इसी जन्म में स्वयं अभिज्ञा से साक्षात् कर प्राप्त कर विहार करोगे।'

434. ‘‘පරෙ චෙ, පොට්ඨපාද, අම්හෙ එවං පුච්ඡෙය්‍යුං – ‘කතමො පන සො, ආවුසො, අරූපො අත්තපටිලාභො, යස්ස තුම්හෙ පහානාය ධම්මං දෙසෙථ, යථාපටිපන්නානං වො සංකිලෙසිකා ධම්මා පහීයිස්සන්ති, වොදානියා ධම්මා අභිවඩ්ඪිස්සන්ති, පඤ්ඤාපාරිපූරිං වෙපුල්ලත්තඤ්ච දිට්ඨෙව ධම්මෙ සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහරිස්සථා’ති, තෙසං මයං එවං පුට්ඨා [Pg.183] එවං බ්‍යාකරෙය්‍යාම – ‘අයං වා සො, ආවුසො, අරූපො අත්තපටිලාභො යස්ස මයං පහානාය ධම්මං දෙසෙම, යථාපටිපන්නානං වො සංකිලෙසිකා ධම්මා පහීයිස්සන්ති, වොදානියා ධම්මා අභිවඩ්ඪිස්සන්ති, පඤ්ඤාපාරිපූරිං වෙපුල්ලත්තඤ්ච දිට්ඨෙව ධම්මෙ සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහරිස්සථා’ති.

४३४. हे पोट्ठपाद! यदि दूसरे हमसे इस प्रकार पूछें— 'हे आयुष्मान्! वह अरूप आत्म-प्रतिलाभ कौन सा है, जिसके त्याग के लिए आप धर्म का उपदेश देते हैं, जिससे कि आचरण करने पर तुम्हारे संक्लेशिक धर्म नष्ट हो जाएँगे, शोधक धर्म बढ़ेंगे, प्रज्ञा की परिपूर्णता और विशालता को इसी जन्म में स्वयं अभिज्ञा से साक्षात् कर प्राप्त कर विहार करोगे?' तो इस प्रकार पूछे जाने पर हम उन्हें यह उत्तर देंगे— 'हे आयुष्मान्! यही वह अरूप आत्म-प्रतिलाभ है, जिसके त्याग के लिए हम धर्म का उपदेश देते हैं, जिससे कि आचरण करने पर तुम्हारे संक्लेशिक धर्म नष्ट हो जाएँगे, शोधक धर्म बढ़ेंगे, प्रज्ञा की परिपूर्णता और विशालता को इसी जन्म में स्वयं अभिज्ञा से साक्षात् कर प्राप्त कर विहार करोगे।'

‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, පොට්ඨපාද, නනු එවං සන්තෙ සප්පාටිහීරකතං භාසිතං සම්පජ්ජතී’’ති? ‘‘අද්ධා ඛො, භන්තෙ, එවං සන්තෙ සප්පාටිහීරකතං භාසිතං සම්පජ්ජතී’’ති.

हे पोट्ठपाद! तुम क्या सोचते हो? क्या ऐसा होने पर यह कथन सप्रतीहार्य (सार्थक/युक्तियुक्त) सिद्ध नहीं होता?" "भन्ते! निश्चित ही ऐसा होने पर यह कथन सप्रतीहार्य सिद्ध होता है।

435. ‘‘සෙය්‍යථාපි, පොට්ඨපාද, පුරිසො නිස්සෙණිං කරෙය්‍ය පාසාදස්ස ආරොහණාය තස්සෙව පාසාදස්ස හෙට්ඨා. තමෙනං එවං වදෙය්‍යුං – ‘අම්භො පුරිස, යස්ස ත්වං පාසාදස්ස ආරොහණාය නිස්සෙණිං කරොසි, ජානාසි තං පාසාදං, පුරත්ථිමාය වා දිසාය දක්ඛිණාය වා දිසාය පච්ඡිමාය වා දිසාය උත්තරාය වා දිසාය උච්චො වා නීචො වා මජ්ඣිමො වා’ති? සො එවං වදෙය්‍ය – ‘අයං වා සො, ආවුසො, පාසාදො, යස්සාහං ආරොහණාය නිස්සෙණිං කරොමි, තස්සෙව පාසාදස්ස හෙට්ඨා’ති.

४३५. हे पोट्ठपाद! जैसे कोई मनुष्य किसी प्रासाद (महल) पर चढ़ने के लिए उसी प्रासाद के नीचे सीढ़ी बनाए। उससे लोग इस प्रकार कहें— 'हे पुरुष! जिस प्रासाद पर चढ़ने के लिए तुम सीढ़ी बना रहे हो, क्या तुम उस प्रासाद को जानते हो कि वह पूर्व दिशा में है, दक्षिण में, पश्चिम में या उत्तर दिशा में है? वह ऊँचा है, नीचा है या मध्यम है?' वह इस प्रकार उत्तर दे— 'हे आयुष्मान्! यही वह प्रासाद है जिस पर चढ़ने के लिए मैं उसी प्रासाद के नीचे सीढ़ी बना रहा हूँ।'

‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, පොට්ඨපාද, නනු එවං සන්තෙ තස්ස පුරිසස්ස සප්පාටිහීරකතං භාසිතං සම්පජ්ජතී’’ති? ‘‘අද්ධා ඛො, භන්තෙ, එවං සන්තෙ තස්ස පුරිසස්ස සප්පාටිහීරකතං භාසිතං සම්පජ්ජතී’’ති.

हे पोट्ठपाद! तुम क्या सोचते हो? क्या ऐसा होने पर उस पुरुष का कथन सप्रतीहार्य (सार्थक) सिद्ध नहीं होता?" "भन्ते! निश्चित ही ऐसा होने पर उस पुरुष का कथन सप्रतीहार्य सिद्ध होता है।

436. ‘‘එවමෙව ඛො, පොට්ඨපාද, පරෙ චෙ අම්හෙ එවං පුච්ඡෙය්‍යුං – ‘කතමො පන සො, ආවුසො, ඔළාරිකො අත්තපටිලාභො…පෙ… කතමො පන සො, ආවුසො, මනොමයො අත්තපටිලාභො…පෙ… කතමො පන සො, ආවුසො, අරූපො අත්තපටිලාභො, යස්ස තුම්හෙ පහානාය ධම්මං දෙසෙථ, යථාපටිපන්නානං වො සංකිලෙසිකා ධම්මා පහීයිස්සන්ති, වොදානියා ධම්මා අභිවඩ්ඪිස්සන්ති, පඤ්ඤාපාරිපූරිං වෙපුල්ලත්තඤ්ච දිට්ඨෙව ධම්මෙ සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහරිස්සථා’ති, තෙසං මයං එවං පුට්ඨා එවං බ්‍යාකරෙය්‍යාම – ‘අයං වා සො, ආවුසො, අරූපො අත්තපටිලාභො, යස්ස මයං පහානාය ධම්මං දෙසෙම, යථාපටිපන්නානං වො සංකිලෙසිකා ධම්මා පහීයිස්සන්ති, වොදානියා ධම්මා අභිවඩ්ඪිස්සන්ති, පඤ්ඤාපාරිපූරිං [Pg.184] වෙපුල්ලත්තඤ්ච දිට්ඨෙව ධම්මෙ සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහරිස්සථා’ති.

४३६. "उसी प्रकार, पोट्ठपाद, यदि दूसरे हमसे इस प्रकार पूछें— 'हे मित्र, वह स्थूल आत्म-प्रतिलाभ (व्यक्तित्व की प्राप्ति) कौन सा है... (पे)... वह मनोमय आत्म-प्रतिलाभ कौन सा है... (पे)... हे मित्र, वह अरूप आत्म-प्रतिलाभ कौन सा है, जिसके त्याग के लिए आप धर्म का उपदेश देते हैं, जिसके अनुसार आचरण करने पर तुम्हारे संक्लेशिक (मलिन) धर्म नष्ट हो जाएंगे, व्यवदानिक (शुद्ध) धर्म बढ़ेंगे, और प्रज्ञा की परिपूर्णता एवं विशालता को इसी जन्म में स्वयं अभिज्ञा से साक्षात् कर, प्राप्त कर विहार करोगे?' तो इस प्रकार पूछे जाने पर हम उन्हें इस प्रकार उत्तर देंगे— 'हे मित्र, यही वह अरूप आत्म-प्रतिलाभ है, जिसके त्याग के लिए हम धर्म का उपदेश देते हैं, जिसके अनुसार आचरण करने पर तुम्हारे संक्लेशिक धर्म नष्ट हो जाएंगे, व्यवदानिक धर्म बढ़ेंगे, और प्रज्ञा की परिपूर्णता एवं विशालता को इसी जन्म में स्वयं अभिज्ञा से साक्षात् कर, प्राप्त कर विहार करोगे।'"

‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, පොට්ඨපාද, නනු එවං සන්තෙ සප්පාටිහීරකතං භාසිතං සම්පජ්ජතී’’ති? ‘‘අද්ධා ඛො, භන්තෙ, එවං සන්තෙ සප්පාටිහීරකතං භාසිතං සම්පජ්ජතී’’ති.

"पोट्ठपाद, तुम क्या सोचते हो? क्या ऐसा होने पर यह कथन सप्र चमत्कार (सार्थक/युक्तियुक्त) सिद्ध नहीं होता?" "भन्ते, निश्चित ही ऐसा होने पर यह कथन सार्थक सिद्ध होता है।"

437. එවං වුත්තෙ චිත්තො හත්ථිසාරිපුත්තො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘යස්මිං, භන්තෙ, සමයෙ ඔළාරිකො අත්තපටිලාභො හොති, මොඝස්ස තස්මිං සමයෙ මනොමයො අත්තපටිලාභො හොති, මොඝො අරූපො අත්තපටිලාභො හොති; ඔළාරිකො වාස්ස අත්තපටිලාභො තස්මිං සමයෙ සච්චො හොති. යස්මිං, භන්තෙ, සමයෙ මනොමයො අත්තපටිලාභො හොති, මොඝස්ස තස්මිං සමයෙ ඔළාරිකො අත්තපටිලාභො හොති, මොඝො අරූපො අත්තපටිලාභො හොති; මනොමයො වාස්ස අත්තපටිලාභො තස්මිං සමයෙ සච්චො හොති. යස්මිං, භන්තෙ, සමයෙ අරූපො අත්තපටිලාභො හොති, මොඝස්ස තස්මිං සමයෙ ඔළාරිකො අත්තපටිලාභො හොති, මොඝො මනොමයො අත්තපටිලාභො හොති; අරූපො වාස්ස අත්තපටිලාභො තස්මිං සමයෙ සච්චො හොතී’’ති.

४३७. ऐसा कहे जाने पर हाथी-प्रशिक्षक के पुत्र चित्त ने भगवान से यह कहा— "भन्ते, जिस समय स्थूल आत्म-प्रतिलाभ होता है, उस समय उसका मनोमय आत्म-प्रतिलाभ मिथ्या (अविद्यमान) होता है, अरूप आत्म-प्रतिलाभ मिथ्या होता है; उस समय उसका स्थूल आत्म-प्रतिलाभ ही सत्य (वास्तविक) होता है। भन्ते, जिस समय मनोमय आत्म-प्रतिलाभ होता है, उस समय उसका स्थूल आत्म-प्रतिलाभ मिथ्या होता है, अरूप आत्म-प्रतिलाभ मिथ्या होता है; उस समय उसका मनोमय आत्म-प्रतिलाभ ही सत्य होता है। भन्ते, जिस समय अरूप आत्म-प्रतिलाभ होता है, उस समय उसका स्थूल आत्म-प्रतिलाभ मिथ्या होता है, मनोमय आत्म-प्रतिलाभ मिथ्या होता है; उस समय उसका अरूप आत्म-प्रतिलाभ ही सत्य होता है।"

‘‘යස්මිං, චිත්ත, සමයෙ ඔළාරිකො අත්තපටිලාභො හොති, නෙව තස්මිං සමයෙ මනොමයො අත්තපටිලාභොති සඞ්ඛං ගච්ඡති, න අරූපො අත්තපටිලාභොති සඞ්ඛං ගච්ඡති; ඔළාරිකො අත්තපටිලාභොත්වෙව තස්මිං සමයෙ සඞ්ඛං ගච්ඡති. යස්මිං, චිත්ත, සමයෙ මනොමයො අත්තපටිලාභො හොති, නෙව තස්මිං සමයෙ ඔළාරිකො අත්තපටිලාභොති සඞ්ඛං ගච්ඡති, න අරූපො අත්තපටිලාභොති සඞ්ඛං ගච්ඡති; මනොමයො අත්තපටිලාභොත්වෙව තස්මිං සමයෙ සඞ්ඛං ගච්ඡති. යස්මිං, චිත්ත, සමයෙ අරූපො අත්තපටිලාභො හොති, නෙව තස්මිං සමයෙ ඔළාරිකො අත්තපටිලාභොති සඞ්ඛං ගච්ඡති, න මනොමයො අත්තපටිලාභොති සඞ්ඛං ගච්ඡති; අරූපො අත්තපටිලාභොත්වෙව තස්මිං සමයෙ සඞ්ඛං ගච්ඡති.

"चित्त, जिस समय स्थूल आत्म-प्रतिलाभ होता है, उस समय उसे न तो 'मनोमय आत्म-प्रतिलाभ' की संज्ञा दी जाती है, न ही 'अरूप आत्म-प्रतिलाभ' की; उस समय उसे केवल 'स्थूल आत्म-प्रतिलाभ' ही कहा जाता है। चित्त, जिस समय मनोमय आत्म-प्रतिलाभ होता है, उस समय उसे न तो 'स्थूल आत्म-प्रतिलाभ' की संज्ञा दी जाती है, न ही 'अरूप आत्म-प्रतिलाभ' की; उस समय उसे केवल 'मनोमय आत्म-प्रतिलाभ' ही कहा जाता है। चित्त, जिस समय अरूप आत्म-प्रतिलाभ होता है, उस समय उसे न तो 'स्थूल आत्म-प्रतिलाभ' की संज्ञा दी जाती है, न ही 'मनोमय आत्म-प्रतिलाभ' की; उस समय उसे केवल 'अरूप आत्म-प्रतिलाभ' ही कहा जाता है।"

438. ‘‘සචෙ තං, චිත්ත, එවං පුච්ඡෙය්‍යුං – ‘අහොසි ත්වං අතීතමද්ධානං, න ත්වං නාහොසි; භවිස්සසි ත්වං අනාගතමද්ධානං, න ත්වං න භවිස්සසි; අත්ථි ත්වං [Pg.185] එතරහි, න ත්වං නත්ථී’ති, එවං පුට්ඨො ත්වං, චිත්ත, කින්ති බ්‍යාකරෙය්‍යාසී’’ති?

४३८. "चित्त, यदि तुमसे कोई इस प्रकार पूछे— 'क्या तुम अतीत काल में थे, क्या ऐसा नहीं कि तुम नहीं थे? क्या तुम अनागत (भविष्य) काल में होगे, क्या ऐसा नहीं कि तुम नहीं होगे? क्या तुम इस समय (वर्तमान में) हो, क्या ऐसा नहीं कि तुम नहीं हो?'—चित्त, इस प्रकार पूछे जाने पर तुम क्या उत्तर दोगे?"

‘‘සචෙ මං, භන්තෙ, එවං පුච්ඡෙය්‍යුං – ‘අහොසි ත්වං අතීතමද්ධානං, න ත්වං න අහොසි; භවිස්සසි ත්වං අනාගතමද්ධානං, න ත්වං න භවිස්සසි; අත්ථි ත්වං එතරහි, න ත්වං නත්ථී’ති. එවං පුට්ඨො අහං, භන්තෙ, එවං බ්‍යාකරෙය්‍යං – ‘අහොසාහං අතීතමද්ධානං, නාහං න අහොසිං; භවිස්සාමහං අනාගතමද්ධානං, නාහං න භවිස්සාමි; අත්ථාහං එතරහි, නාහං නත්ථී’ති. එවං පුට්ඨො අහං, භන්තෙ, එවං බ්‍යාකරෙය්‍ය’’න්ති.

"भन्ते, यदि मुझसे कोई इस प्रकार पूछे— 'क्या तुम अतीत काल में थे, क्या ऐसा नहीं कि तुम नहीं थे? क्या तुम भविष्य काल में होगे, क्या ऐसा नहीं कि तुम नहीं होगे? क्या तुम इस समय हो, क्या ऐसा नहीं कि तुम नहीं हो?'—तो भन्ते, इस प्रकार पूछे जाने पर मैं इस प्रकार उत्तर दूंगा— 'मैं अतीत काल में था, ऐसा नहीं कि मैं नहीं था; मैं भविष्य काल में होऊंगा, ऐसा नहीं कि मैं नहीं होऊंगा; मैं इस समय हूँ, ऐसा नहीं कि मैं नहीं हूँ।' भन्ते, इस प्रकार पूछे जाने पर मैं ऐसा उत्तर दूंगा।"

‘‘සචෙ පන තං, චිත්ත, එවං පුච්ඡෙය්‍යුං – ‘යො තෙ අහොසි අතීතො අත්තපටිලාභො, සොව තෙ අත්තපටිලාභො සච්චො, මොඝො අනාගතො, මොඝො පච්චුප්පන්නො? යො තෙ භවිස්සති අනාගතො අත්තපටිලාභො, සොව තෙ අත්තපටිලාභො සච්චො, මොඝො අතීතො, මොඝො පච්චුප්පන්නො? යො තෙ එතරහි පච්චුප්පන්නො අත්තපටිලාභො, සොව තෙ අත්තපටිලාභො සච්චො, මොඝො අතීතො, මොඝො අනාගතො’ති. එවං පුට්ඨො ත්වං, චිත්ත, කින්ති බ්‍යාකරෙය්‍යාසී’’ති?

"चित्त, यदि तुमसे कोई इस प्रकार पूछे— 'तुम्हारा जो अतीत आत्म-प्रतिलाभ था, क्या वही तुम्हारा एकमात्र सत्य आत्म-प्रतिलाभ है, और भविष्य तथा वर्तमान मिथ्या हैं? या जो भविष्य में होगा, वही सत्य है और अतीत तथा वर्तमान मिथ्या हैं? या जो वर्तमान में है, वही सत्य है और अतीत तथा भविष्य मिथ्या हैं?' चित्त, इस प्रकार पूछे जाने पर तुम क्या उत्तर दोगे?"

‘‘සචෙ පන මං, භන්තෙ, එවං පුච්ඡෙය්‍යුං – ‘යො තෙ අහොසි අතීතො අත්තපටිලාභො, සොව තෙ අත්තපටිලාභො සච්චො, මොඝො අනාගතො, මොඝො පච්චුප්පන්නො. යො තෙ භවිස්සති අනාගතො අත්තපටිලාභො, සොව තෙ අත්තපටිලාභො සච්චො, මොඝො අතීතො, මොඝො පච්චුප්පන්නො. යො තෙ එතරහි පච්චුප්පන්නො අත්තපටිලාභො, සොව තෙ අත්තපටිලාභො සච්චො, මොඝො අතීතො, මොඝො අනාගතො’ති. එවං පුට්ඨො අහං, භන්තෙ, එවං බ්‍යාකරෙය්‍යං – ‘යො මෙ අහොසි අතීතො අත්තපටිලාභො, සොව මෙ අත්තපටිලාභො තස්මිං සමයෙ සච්චො අහොසි, මොඝො අනාගතො, මොඝො පච්චුප්පන්නො. යො මෙ භවිස්සති අනාගතො අත්තපටිලාභො, සොව මෙ අත්තපටිලාභො තස්මිං සමයෙ සච්චො භවිස්සති, මොඝො අතීතො, මොඝො පච්චුප්පන්නො. යො මෙ එතරහි පච්චුප්පන්නො අත්තපටිලාභො, සොව මෙ අත්තපටිලාභො සච්චො, මොඝො අතීතො, මොඝො අනාගතො’ති. එවං පුට්ඨො අහං, භන්තෙ, එවං බ්‍යාකරෙය්‍ය’’න්ති.

"भन्ते, यदि मुझसे कोई इस प्रकार पूछे— 'तुम्हारा जो अतीत आत्म-प्रतिलाभ था, क्या वही तुम्हारा सत्य आत्म-प्रतिलाभ है, और भविष्य तथा वर्तमान मिथ्या हैं? (इत्यादि)'—तो भन्ते, इस प्रकार पूछे जाने पर मैं इस प्रकार उत्तर दूंगा— 'मेरा जो अतीत आत्म-प्रतिलाभ था, वह उस समय सत्य था, और भविष्य तथा वर्तमान मिथ्या थे। मेरा जो भविष्य का आत्म-प्रतिलाभ होगा, वह उस समय सत्य होगा, और अतीत तथा वर्तमान मिथ्या होंगे। मेरा जो वर्तमान आत्म-प्रतिलाभ है, वही सत्य है, और अतीत तथा भविष्य मिथ्या हैं।' भन्ते, इस प्रकार पूछे जाने पर मैं ऐसा उत्तर दूंगा।"

439. ‘‘එවමෙව [Pg.186] ඛො, චිත්ත, යස්මිං සමයෙ ඔළාරිකො අත්තපටිලාභො හොති, නෙව තස්මිං සමයෙ මනොමයො අත්තපටිලාභොති සඞ්ඛං ගච්ඡති, න අරූපො අත්තපටිලාභොති සඞ්ඛං ගච්ඡති. ඔළාරිකො අත්තපටිලාභො ත්වෙව තස්මිං සමයෙ සඞ්ඛං ගච්ඡති. යස්මිං, චිත්ත, සමයෙ මනොමයො අත්තපටිලාභො හොති…පෙ… යස්මිං, චිත්ත, සමයෙ අරූපො අත්තපටිලාභො හොති, නෙව තස්මිං සමයෙ ඔළාරිකො අත්තපටිලාභොති සඞ්ඛං ගච්ඡති, න මනොමයො අත්තපටිලාභොති සඞ්ඛං ගච්ඡති; අරූපො අත්තපටිලාභො ත්වෙව තස්මිං සමයෙ සඞ්ඛං ගච්ඡති.

४३९. हे चित्त! इसी प्रकार जिस समय स्थूल आत्म-प्रतिलाभ (औदारिक आत्म-प्रतिलाभ) होता है, उस समय उसे न तो 'मनोमय आत्म-प्रतिलाभ' की संज्ञा दी जाती है और न ही 'अरूप आत्म-प्रतिलाभ' की संज्ञा दी जाती है। उस समय उसे केवल 'स्थूल आत्म-प्रतिलाभ' ही कहा जाता है। हे चित्त! जिस समय मनोमय आत्म-प्रतिलाभ होता है... जिस समय अरूप आत्म-प्रतिलाभ होता है, उस समय उसे न तो 'स्थूल आत्म-प्रतिलाभ' की संज्ञा दी जाती है और न ही 'मनोमय आत्म-प्रतिलाभ' की; उस समय उसे केवल 'अरूप आत्म-प्रतिलाभ' ही कहा जाता है।

440. ‘‘සෙය්‍යථාපි, චිත්ත, ගවා ඛීරං, ඛීරම්හා දධි, දධිම්හා නවනීතං, නවනීතම්හා සප්පි, සප්පිම්හා සප්පිමණ්ඩො. යස්මිං සමයෙ ඛීරං හොති, නෙව තස්මිං සමයෙ දධීති සඞ්ඛං ගච්ඡති, න නවනීතන්ති සඞ්ඛං ගච්ඡති, න සප්පීති සඞ්ඛං ගච්ඡති, න සප්පිමණ්ඩොති සඞ්ඛං ගච්ඡති; ඛීරං ත්වෙව තස්මිං සමයෙ සඞ්ඛං ගච්ඡති. යස්මිං සමයෙ දධි හොති…පෙ… නවනීතං හොති… සප්පි හොති… සප්පිමණ්ඩො හොති, නෙව තස්මිං සමයෙ ඛීරන්ති සඞ්ඛං ගච්ඡති, න දධීති සඞ්ඛං ගච්ඡති, න නවනීතන්ති සඞ්ඛං ගච්ඡති, න සප්පීති සඞ්ඛං ගච්ඡති; සප්පිමණ්ඩො ත්වෙව තස්මිං සමයෙ සඞ්ඛං ගච්ඡති. එවමෙව ඛො, චිත්ත, යස්මිං සමයෙ ඔළාරිකො අත්තපටිලාභො හොති…පෙ… යස්මිං, චිත්ත, සමයෙ මනොමයො අත්තපටිලාභො හොති…පෙ… යස්මිං, චිත්ත, සමයෙ අරූපො අත්තපටිලාභො හොති, නෙව තස්මිං සමයෙ ඔළාරිකො අත්තපටිලාභොති සඞ්ඛං ගච්ඡති, න මනොමයො අත්තපටිලාභොති සඞ්ඛං ගච්ඡති; අරූපො අත්තපටිලාභො ත්වෙව තස්මිං සමයෙ සඞ්ඛං ගච්ඡති. ඉමා ඛො චිත්ත, ලොකසමඤ්ඤා ලොකනිරුත්තියො ලොකවොහාරා ලොකපඤ්ඤත්තියො, යාහි තථාගතො වොහරති අපරාමස’’න්ති.

४४०. हे चित्त! जैसे गाय से दूध, दूध से दही, दही से मक्खन, मक्खन से घी और घी से घी का मण्ड (मलाई) प्राप्त होता है। जिस समय वह दूध होता है, उस समय उसे न तो 'दही' कहा जाता है, न 'मक्खन', न 'घी' और न ही 'घी का मण्ड'; उस समय उसे केवल 'दूध' ही कहा जाता है। जिस समय वह दही होता है... मक्खन होता है... घी होता है... घी का मण्ड होता है, उस समय उसे न तो 'दूध' कहा जाता है, न 'दही', न 'मक्खन' और न ही 'घी'; उस समय उसे केवल 'घी का मण्ड' ही कहा जाता है। हे चित्त! इसी प्रकार जिस समय स्थूल आत्म-प्रतिलाभ होता है... जिस समय मनोमय आत्म-प्रतिलाभ होता है... जिस समय अरूप आत्म-प्रतिलाभ होता है, उस समय उसे न तो 'स्थूल आत्म-प्रतिलाभ' कहा जाता है और न ही 'मनोमय आत्म-प्रतिलाभ'; उस समय उसे केवल 'अरूप आत्म-प्रतिलाभ' ही कहा जाता है। हे चित्त! ये संसार की सामान्य संज्ञाएँ, संसार की निरुक्तियाँ (बोलियाँ), संसार के व्यवहार और संसार की प्रज्ञप्तियाँ हैं, जिनका तथागत बिना आसक्ति के (बिना परामर्श किए) प्रयोग करते हैं।

441. එවං වුත්තෙ, පොට්ඨපාදො පරිබ්බාජකො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘අභික්කන්තං, භන්තෙ! අභික්කන්තං, භන්තෙ, සෙය්‍යථාපි, භන්තෙ, නික්කුජ්ජිතං වා උක්කුජ්ජෙය්‍ය, පටිච්ඡන්නං වා විවරෙය්‍ය, මූළ්හස්ස වා මග්ගං ආචික්ඛෙය්‍ය, අන්ධකාරෙ වා තෙලපජ්ජොතං ධාරෙය්‍ය – ‘චක්ඛුමන්තො රූපානි දක්ඛන්තී’ති. එවමෙවං භගවතා අනෙකපරියායෙන ධම්මො පකාසිතො. එසාහං, භන්තෙ, භගවන්තං සරණං ගච්ඡාමි ධම්මඤ්ච භික්ඛුසඞ්ඝඤ්ච. උපාසකං මං භගවා ධාරෙතු අජ්ජතග්ගෙ පාණුපෙතං සරණං ගත’’න්ති.

४४१. ऐसा कहे जाने पर, पोट्ठपाद परिव्राजक ने भगवान से यह कहा— 'अद्भुत, भन्ते! अद्भुत, भन्ते! जैसे, भन्ते! कोई औंधे हुए को सीधा कर दे, या ढके हुए को खोल दे, या मार्ग भूले हुए को मार्ग दिखा दे, या अंधकार में तेल का दीपक जला दे कि आँख वाले रूप देख सकें—वैसे ही भगवान ने अनेक प्रकार से धर्म को प्रकाशित किया है। भन्ते! मैं भगवान की शरण जाता हूँ, धर्म की और भिक्षु-संघ की भी। भगवान मुझे आज से जीवन भर के लिए शरणागत उपासक स्वीकार करें'।

චිත්තහත්ථිසාරිපුත්තඋපසම්පදා

चित्त हत्थिसारिपुत्त की उपसम्पदा

442. චිත්තො [Pg.187] පන හත්ථිසාරිපුත්තො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘අභික්කන්තං, භන්තෙ; අභික්කන්තං, භන්තෙ! සෙය්‍යථාපි, භන්තෙ, නික්කුජ්ජිතං වා උක්කුජ්ජෙය්‍ය, පටිච්ඡන්නං වා විවරෙය්‍ය, මූළ්හස්ස වා මග්ගං ආචික්ඛෙය්‍ය, අන්ධකාරෙ වා තෙලපජ්ජොතං ධාරෙය්‍ය – ‘චක්ඛුමන්තො රූපානි දක්ඛන්තී’ති. එවමෙවං භගවතා අනෙකපරියායෙන ධම්මො පකාසිතො. එසාහං, භන්තෙ, භගවන්තං සරණං ගච්ඡාමි ධම්මඤ්ච භික්ඛුසඞ්ඝඤ්ච. ලභෙය්‍යාහං, භන්තෙ, භගවතො සන්තිකෙ පබ්බජ්ජං, ලභෙය්‍යං උපසම්පද’’න්ති.

४४२. किन्तु चित्त हत्थिसारिपुत्त ने भगवान से यह कहा— 'अद्भुत, भन्ते! अद्भुत, भन्ते! जैसे, भन्ते! कोई औंधे हुए को सीधा कर दे, या ढके हुए को खोल दे, या मार्ग भूले हुए को मार्ग दिखा दे, या अंधकार में तेल का दीपक जला दे कि आँख वाले रूप देख सकें—वैसे ही भगवान ने अनेक प्रकार से धर्म को प्रकाशित किया है। भन्ते! मैं भगवान की शरण जाता हूँ, धर्म की और भिक्षु-संघ की भी। भन्ते! मैं भगवान के सान्निध्य में प्रव्रज्या प्राप्त करूँ, उपसम्पदा प्राप्त करूँ'।

443. අලත්ථ ඛො චිත්තො හත්ථිසාරිපුත්තො භගවතො සන්තිකෙ පබ්බජ්ජං, අලත්ථ උපසම්පදං. අචිරූපසම්පන්නො ඛො පනායස්මා චිත්තො හත්ථිසාරිපුත්තො එකො වූපකට්ඨො අප්පමත්තො ආතාපී පහිතත්තො විහරන්තො න චිරස්සෙව – යස්සත්ථාය කුලපුත්තා සම්මදෙව අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජන්ති, තදනුත්තරං – බ්‍රහ්මචරියපරියොසානං දිට්ඨෙව ධම්මෙ සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා උපසම්පජ්ජ විහාසි. ‘ඛීණා ජාති, වුසිතං බ්‍රහ්මචරියං, කතං කරණීයං, නාපරං ඉත්ථත්තායා’ති – අබ්භඤ්ඤාසි. අඤ්ඤතරො ඛො පනායස්මා චිත්තො හත්ථිසාරිපුත්තො අරහතං අහොසීති.

४४३. चित्त हत्थिसारिपुत्त ने भगवान के सान्निध्य में प्रव्रज्या प्राप्त की, उपसम्पदा प्राप्त की। उपसम्पदा प्राप्त करने के कुछ ही समय बाद, आयुष्मान चित्त हत्थिसारिपुत्त अकेले, एकांत में, प्रमाद-रहित, उद्योगी और आत्म-संयमी होकर विहार करते हुए, शीघ्र ही—जिसके लिए कुलपुत्र सम्यक रूप से घर से बेघर होकर प्रव्रजित होते हैं—उस अनुत्तर ब्रह्मचर्य की पूर्णता को इसी जन्म में स्वयं के विशेष ज्ञान से साक्षात् कर, उसे प्राप्त कर विहार करने लगे। उन्होंने जान लिया— 'जन्म क्षीण हो गया, ब्रह्मचर्य का पालन कर लिया गया, जो करना था वह कर लिया गया, अब इस जीवन के अतिरिक्त और कुछ शेष नहीं है'। आयुष्मान चित्त हत्थिसारिपुत्त अर्हतों में से एक हो गए।

පොට්ඨපාදසුත්තං නිට්ඨිතං නවමං.

नौवाँ पोट्ठपाद सुत्त समाप्त।

10. සුභසුත්තං

१०. सुभ सुत्त

සුභමාණවවත්ථු

सुभ माणव (युवक) की कथा

444. එවං [Pg.188] මෙ සුතං – එකං සමයං ආයස්මා ආනන්දො සාවත්ථියං විහරති ජෙතවනෙ අනාථපිණ්ඩිකස්ස ආරාමෙ අචිරපරිනිබ්බුතෙ භගවති. තෙන ඛො පන සමයෙන සුභො මාණවො තොදෙය්‍යපුත්තො සාවත්ථියං පටිවසති කෙනචිදෙව කරණීයෙන.

४४४. ऐसा मैंने सुना—एक समय आयुष्मान आनन्द सावत्थी के जेतवन में अनाथपिण्डिक के आराम (विहार) में विहार कर रहे थे, भगवान के परिनिर्वाण के कुछ ही समय बाद। उस समय तोदेय्य का पुत्र सुभ माणव किसी कार्यवश सावत्थी में रह रहा था।

445. අථ ඛො සුභො මාණවො තොදෙය්‍යපුත්තො අඤ්ඤතරං මාණවකං ආමන්තෙසි – ‘‘එහි ත්වං, මාණවක, යෙන සමණො ආනන්දො තෙනුපසඞ්කම; උපසඞ්කමිත්වා මම වචනෙන සමණං ආනන්දං අප්පාබාධං අප්පාතඞ්කං ලහුට්ඨානං බලං ඵාසුවිහාරං පුච්ඡ – ‘සුභො මාණවො තොදෙය්‍යපුත්තො භවන්තං ආනන්දං අප්පාබාධං අප්පාතඞ්කං ලහුට්ඨානං බලං ඵාසුවිහාරං පුච්ඡතී’ති. එවඤ්ච වදෙහි – ‘සාධු කිර භවං ආනන්දො යෙන සුභස්ස මාණවස්ස තොදෙය්‍යපුත්තස්ස නිවෙසනං තෙනුපසඞ්කමතු අනුකම්පං උපාදායා’’’ති.

४४५. तब तोदेय्य के पुत्र सुभ माणव ने एक अन्य युवक को बुलाया— 'आओ युवक, जहाँ श्रमण आनन्द हैं वहाँ जाओ; और जाकर मेरी ओर से श्रमण आनन्द से उनके स्वास्थ्य, रोग-मुक्ति, शरीर की लघुता (स्फूर्ति), बल और सुख-विहार के बारे में पूछो— 'तोदेय्य का पुत्र सुभ माणव आयुष्मान आनन्द से उनके स्वास्थ्य, रोग-मुक्ति, स्फूर्ति, बल और सुख-विहार के बारे में पूछता है'। और ऐसा कहना— 'अच्छा हो यदि आयुष्मान आनन्द अनुकम्पा करके सुभ माणव तोदेय्यपुत्र के निवास पर पधारें'।

446. ‘‘එවං, භො’’ති ඛො සො මාණවකො සුභස්ස මාණවස්ස තොදෙය්‍යපුත්තස්ස පටිස්සුත්වා යෙනායස්මා ආනන්දො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා ආයස්මතා ආනන්දෙන සද්ධිං සම්මොදි. සම්මොදනීයං කථං සාරණීයං වීතිසාරෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නො ඛො සො මාණවකො ආයස්මන්තං ආනන්දං එතදවොච – ‘‘සුභො මාණවො තොදෙය්‍යපුත්තො භවන්තං ආනන්දං අප්පාබාධං අප්පාතඞ්කං ලහුට්ඨානං බලං ඵාසුවිහාරං පුච්ඡති; එවඤ්ච වදෙති – ‘සාධු කිර භවං ආනන්දො යෙන සුභස්ස මාණවස්ස තොදෙය්‍යපුත්තස්ස නිවෙසනං තෙනුපසඞ්කමතු අනුකම්පං උපාදායා’’’ති.

४४६. उस युवक ने 'ठीक है, महोदय' कहकर तोदेय्यपुत्र सुभ माणवक की बात स्वीकार की और जहाँ आयुष्मान आनन्द थे, वहाँ गया। पहुँचकर उसने आयुष्मान आनन्द के साथ कुशल-क्षेम पूछा। मैत्रीपूर्ण और स्मरणीय बातचीत समाप्त कर वह एक ओर बैठ गया। एक ओर बैठे हुए उस युवक ने आयुष्मान आनन्द से यह कहा— "तोदेय्यपुत्र सुभ माणवक आयुष्मान आनन्द की अल्प-व्याधि (आरोग्य), अल्प-कष्ट, लघुता (स्फूर्ति), बल और सुख-विहार के बारे में पूछते हैं; और वे ऐसा कहते हैं— 'यह अच्छा होगा यदि आयुष्मान आनन्द अनुकम्पा करके तोदेय्यपुत्र सुभ माणवक के निवास पर पधारें'"।

447. එවං වුත්තෙ, ආයස්මා ආනන්දො තං මාණවකං එතදවොච – ‘‘අකාලො ඛො, මාණවක. අත්ථි මෙ අජ්ජ භෙසජ්ජමත්තා පීතා. අප්පෙවනාම ස්වෙපි උපසඞ්කමෙය්‍යාම කාලඤ්ච සමයඤ්ච උපාදායා’’ති.

४४७. ऐसा कहे जाने पर, आयुष्मान आनन्द ने उस युवक से यह कहा— "माणवक, अभी समय उचित नहीं है। आज मैंने कुछ औषधि ली है। संभवतः कल उचित समय और अवसर को देखते हुए हम आ सकेंगे"।

‘‘එවං, භො’’ති ඛො සො මාණවකො ආයස්මතො ආනන්දස්ස පටිස්සුත්වා උට්ඨායාසනා යෙන සුභො මාණවො තොදෙය්‍යපුත්තො තෙනුපසඞ්කමි[Pg.189]; උපසඞ්කමිත්වා සුභං මාණවං තොදෙය්‍යපුත්තං එතදවොච, ‘‘අවොචුම්හා ඛො මයං භොතො වචනෙන තං භවන්තං ආනන්දං – ‘සුභො මාණවො තොදෙය්‍යපුත්තො භවන්තං ආනන්දං අප්පාබාධං අප්පාතඞ්කං ලහුට්ඨානං බලං ඵාසුවිහාරං පුච්ඡති, එවඤ්ච වදෙති – ‘‘සාධු කිර භවං ආනන්දො යෙන සුභස්ස මාණවස්ස තොදෙය්‍යපුත්තස්ස නිවෙසනං තෙනුපසඞ්කමතු අනුකම්පං උපාදායා’’’ති. එවං වුත්තෙ, භො, සමණො ආනන්දො මං එතදවොච – ‘අකාලො ඛො, මාණවක. අත්ථි මෙ අජ්ජ භෙසජ්ජමත්තා පීතා. අප්පෙවනාම ස්වෙපි උපසඞ්කමෙය්‍යාම කාලඤ්ච සමයඤ්ච උපාදායා’ති. එත්තාවතාපි ඛො, භො, කතමෙව එතං, යතො ඛො සො භවං ආනන්දො ඔකාසමකාසි ස්වාතනායපි උපසඞ්කමනායා’’ති.

"ठीक है, महोदय" कहकर उस युवक ने आयुष्मान आनन्द की बात स्वीकार की और आसन से उठकर जहाँ तोदेय्यपुत्र सुभ माणवक था, वहाँ गया। पहुँचकर उसने तोदेय्यपुत्र सुभ माणवक से यह कहा— "हमने आपके वचनों के अनुसार उन आयुष्मान आनन्द से कहा— 'तोदेय्यपुत्र सुभ माणवक आयुष्मान आनन्द की अल्प-व्याधि, अल्प-कष्ट, लघुता, बल और सुख-विहार के बारे में पूछते हैं; और वे ऐसा कहते हैं— 'यह अच्छा होगा यदि आयुष्मान आनन्द अनुकम्पा करके तोदेय्यपुत्र सुभ माणवक के निवास पर पधारें'। ऐसा कहे जाने पर, महोदय, श्रमण आनन्द ने मुझसे यह कहा— 'माणवक, अभी समय उचित नहीं है। आज मैंने कुछ औषधि ली है। संभवतः कल उचित समय और अवसर को देखते हुए हम आ सकेंगे'। महोदय, इतने मात्र से ही यह कार्य सिद्ध हो गया है, क्योंकि आयुष्मान आनन्द ने कल आने के लिए अवसर दे दिया है"।

448. අථ ඛො ආයස්මා ආනන්දො තස්සා රත්තියා අච්චයෙන පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය චෙතකෙන භික්ඛුනා පච්ඡාසමණෙන යෙන සුභස්ස මාණවස්ස තොදෙය්‍යපුත්තස්ස නිවෙසනං තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි.

४४८. तब आयुष्मान आनन्द उस रात के बीतने पर, पूर्वाह्न समय में (चीवर) पहनकर और पात्र-चीवर लेकर, चेतक नामक भिक्षु को अनुचर (पीछे चलने वाला श्रमण) बनाकर जहाँ तोदेय्यपुत्र सुभ माणवक का निवास था, वहाँ गए। पहुँचकर वे बिछाए हुए आसन पर बैठ गए।

අථ ඛො සුභො මාණවො තොදෙය්‍යපුත්තො යෙනායස්මා ආනන්දො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා ආයස්මතා ආනන්දෙන සද්ධිං සම්මොදි. සම්මොදනීයං කථං සාරණීයං වීතිසාරෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නො ඛො සුභො මාණවො තොදෙය්‍යපුත්තො ආයස්මන්තං ආනන්දං එතදවොච – ‘‘භවඤ්හි ආනන්දො තස්ස භොතො ගොතමස්ස දීඝරත්තං උපට්ඨාකො සන්තිකාවචරො සමීපචාරී. භවමෙතං ආනන්දො ජානෙය්‍ය, යෙසං සො භවං ගොතමො ධම්මානං වණ්ණවාදී අහොසි, යත්ථ ච ඉමං ජනතං සමාදපෙසි නිවෙසෙසි පතිට්ඨාපෙසි. කතමෙසානං ඛො, භො ආනන්ද, ධම්මානං සො භවං ගොතමො වණ්ණවාදී අහොසි; කත්ථ ච ඉමං ජනතං සමාදපෙසි නිවෙසෙසි පතිට්ඨාපෙසී’’ති?

तब तोदेय्यपुत्र सुभ माणवक जहाँ आयुष्मान आनन्द थे, वहाँ गया। पहुँचकर उसने आयुष्मान आनन्द के साथ कुशल-क्षेम पूछा। मैत्रीपूर्ण और स्मरणीय बातचीत समाप्त कर वह एक ओर बैठ गया। एक ओर बैठे हुए तोदेय्यपुत्र सुभ माणवक ने आयुष्मान आनन्द से यह कहा— "आयुष्मान आनन्द उन भगवान गौतम के दीर्घकाल तक उपस्थाक (सेवक), निकट रहने वाले और साथ चलने वाले रहे हैं। आयुष्मान आनन्द यह जानते होंगे कि उन भगवान गौतम ने किन धर्मों की प्रशंसा की थी, और किनमें इस जनता को समाहित किया, प्रविष्ट किया और प्रतिष्ठित किया। हे आयुष्मान आनन्द! उन भगवान गौतम ने किन धर्मों की प्रशंसा की थी; और किनमें इस जनता को समाहित किया, प्रविष्ट किया और प्रतिष्ठित किया?"

449. ‘‘තිණ්ණං ඛො, මාණව, ඛන්ධානං සො භගවා වණ්ණවාදී අහොසි; එත්ථ ච ඉමං ජනතං සමාදපෙසි නිවෙසෙසි පතිට්ඨාපෙසි. කතමෙසං තිණ්ණං? අරියස්ස සීලක්ඛන්ධස්ස, අරියස්ස සමාධික්ඛන්ධස්ස, අරියස්ස පඤ්ඤාක්ඛන්ධස්ස. ඉමෙසං ඛො, මාණව, තිණ්ණං ඛන්ධානං සො භගවා වණ්ණවාදී අහොසි; එත්ථ ච ඉමං ජනතං සමාදපෙසි නිවෙසෙසි පතිට්ඨාපෙසී’’ති.

४४९. "माणवक! उन भगवान ने तीन स्कन्धों (समूहों) की प्रशंसा की थी; और उन्हीं में इस जनता को समाहित किया, प्रविष्ट किया और प्रतिष्ठित किया। वे तीन कौन से हैं? आर्य शील-स्कन्ध, आर्य समाधि-स्कन्ध और आर्य प्रज्ञा-स्कन्ध। माणवक! इन तीन स्कन्धों की ही उन भगवान ने प्रशंसा की थी; और इन्हीं में इस जनता को समाहित किया, प्रविष्ट किया और प्रतिष्ठित किया"।

සීලක්ඛන්ධො

शील-स्कन्ध

450. ‘‘කතමො [Pg.190] පන සො, භො ආනන්ද, අරියො සීලක්ඛන්ධො, යස්ස සො භවං ගොතමො වණ්ණවාදී අහොසි, යත්ථ ච ඉමං ජනතං සමාදපෙසි නිවෙසෙසි පතිට්ඨාපෙසී’’ති?

४५०. "हे आयुष्मान आनन्द! वह आर्य शील-स्कन्ध कौन सा है, जिसकी उन भगवान गौतम ने प्रशंसा की थी, और जिसमें इस जनता को समाहित किया, प्रविष्ट किया और प्रतिष्ठित किया?"

‘‘ඉධ, මාණව, තථාගතො ලොකෙ උප්පජ්ජති අරහං සම්මාසම්බුද්ධො විජ්ජාචරණසම්පන්නො සුගතො ලොකවිදූ අනුත්තරො පුරිසදම්මසාරථි සත්ථා දෙවමනුස්සානං බුද්ධො භගවා. සො ඉමං ලොකං සදෙවකං සමාරකං සබ්‍රහ්මකං සස්සමණබ්‍රාහ්මණිං පජං සදෙවමනුස්සං සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවෙදෙති. සො ධම්මං දෙසෙති ආදිකල්‍යාණං මජ්ඣෙකල්‍යාණං පරියොසානකල්‍යාණං සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජනං කෙවලපරිපුණ්ණං පරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරියං පකාසෙති. තං ධම්මං සුණාති ගහපති වා ගහපතිපුත්තො වා අඤ්ඤතරස්මිං වා කුලෙ පච්චාජාතො. සො තං ධම්මං සුත්වා තථාගතෙ සද්ධං පටිලභති. සො තෙන සද්ධාපටිලාභෙන සමන්නාගතො ඉති පටිසඤ්චික්ඛති – ‘සම්බාධො ඝරාවාසො රජොපථො, අබ්භොකාසො පබ්බජ්ජා, නයිදං සුකරං අගාරං අජ්ඣාවසතා එකන්තපරිපුණ්ණං එකන්තපරිසුද්ධං සඞ්ඛලිඛිතං බ්‍රහ්මචරියං චරිතුං. යංනූනාහං කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා කාසායානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජෙය්‍ය’න්ති. සො අපරෙන සමයෙන අප්පං වා භොගක්ඛන්ධං පහාය මහන්තං වා භොගක්ඛන්ධං පහාය අප්පං වා ඤාතිපරිවට්ටං පහාය මහන්තං වා ඤාතිපරිවට්ටං පහාය කෙසමස්සුං ඔහාරෙත්වා කාසායානි වත්ථානි අච්ඡාදෙත්වා අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජති. සො එවං පබ්බජිතො සමානො පාතිමොක්ඛසංවරසංවුතො විහරති, ආචාරගොචරසම්පන්නො, අනුමත්තෙසු වජ්ජෙසු භයදස්සාවී, සමාදාය සික්ඛති සික්ඛාපදෙසු, කායකම්මවචීකම්මෙන සමන්නාගතො කුසලෙන, පරිසුද්ධාජීවො, සීලසම්පන්නො, ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරො, සතිසම්පජඤ්ඤෙන සමන්නාගතො, සන්තුට්ඨො.

हे माणवक! इस लोक में तथागत उत्पन्न होते हैं, जो अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध, विद्या और चरण से संपन्न, सुगत, लोकविद्, पुरुषों का दमन करने वाले अद्वितीय सारथि, देवों और मनुष्यों के शास्ता, बुद्ध और भगवान हैं। वे देवों, मारों, ब्रह्माओं सहित इस लोक को, श्रमणों, ब्राह्मणों, देवों और मनुष्यों सहित इस प्रजा को स्वयं उच्च ज्ञान (अभिज्ञा) से जानकर और साक्षात्कार कर प्रकाशित करते हैं। वे आदि में कल्याणकारी, मध्य में कल्याणकारी और अंत में कल्याणकारी धर्म का उपदेश देते हैं; वे अर्थ और व्यंजन सहित पूर्णतः परिपूर्ण और अत्यंत शुद्ध ब्रह्मचर्य को प्रकाशित करते हैं। उस धर्म को कोई गृहपति, गृहपति का पुत्र या किसी अन्य कुल में उत्पन्न व्यक्ति सुनता है। वह उस धर्म को सुनकर तथागत में श्रद्धा प्राप्त करता है। वह उस श्रद्धा-लाभ से युक्त होकर इस प्रकार विचार करता है— 'गृहस्थ जीवन संकीर्ण है, रज (क्लेश) का मार्ग है, जबकि प्रव्रज्या खुले आकाश के समान है। घर में रहते हुए इस एकांततः परिपूर्ण, एकांततः शुद्ध और शंख के समान उज्ज्वल ब्रह्मचर्य का पालन करना सुकर नहीं है। क्यों न मैं केश और दाढ़ी मुँड़ाकर, काषाय वस्त्र धारण कर घर से बेघर होकर प्रव्रजित हो जाऊँ।' वह कुछ समय बाद थोड़े या बहुत धन-संपत्ति को त्यागकर, थोड़े या बहुत नाते-रिश्तेदारों को त्यागकर, केश-दाढ़ी मुँड़ाकर, काषाय वस्त्र पहनकर घर से बेघर होकर प्रव्रजित हो जाता है। इस प्रकार प्रव्रजित होकर वह पातिमोक्ष-संवर से सुरक्षित होकर विहार करता है, आचार और गोचर से संपन्न होता है, सूक्ष्म दोषों में भी भय देखने वाला होता है, शिक्षापदों को ग्रहण कर उनमें शिक्षा प्राप्त करता है, कुशल काय-कर्म और वच-कर्म से युक्त होता है, शुद्ध आजीविका वाला, शील-संपन्न, इंद्रियों के द्वारों पर संयम रखने वाला, स्मृति और संप्रजन्य से युक्त और संतुष्ट होता है।

451. ‘‘කථඤ්ච, මාණව, භික්ඛු සීලසම්පන්නො හොති? ඉධ, මාණව, භික්ඛු පාණාතිපාතං පහාය පාණාතිපාතා පටිවිරතො හොති, නිහිතදණ්ඩො නිහිතසත්ථො ලජ්ජී දයාපන්නො, සබ්බපාණභූතහිතානුකම්පී විහරති. යම්පි, මාණව, භික්ඛු පාණාතිපාතං පහාය පාණාතිපාතා පටිවිරතො හොති, නිහිතදණ්ඩො නිහිතසත්ථො ලජ්ජී දයාපන්නො, සබ්බපාණභූතහිතානුකම්පී [Pg.191] විහරති; ඉදම්පිස්ස හොති සීලස්මිං. (යථා 194 යාව 210 අනුච්ඡෙදෙසු එවං විත්ථාරෙතබ්බං).

४५१. हे माणवक! भिक्षु शील-संपन्न कैसे होता है? हे माणवक! यहाँ भिक्षु प्राणातिपात (जीव-हत्या) को त्यागकर प्राणातिपात से विरत होता है; वह दंड और शस्त्र को त्याग चुका होता है, लज्जावान और दयालु होता है, तथा समस्त प्राणी-मात्र के हित और अनुकंपा में लगा रहता है। हे माणवक! जो भिक्षु प्राणातिपात को त्यागकर प्राणातिपात से विरत होता है, दंड और शस्त्र को त्याग चुका होता है, लज्जावान और दयालु होता है, समस्त प्राणी-मात्र के हित और अनुकंपा में लगा रहता है; यह भी उसके शील का एक अंग है। (इसी प्रकार आगे विस्तार करना चाहिए)।

‘‘යථා වා පනෙකෙ භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා සද්ධාදෙය්‍යානි භොජනානි භුඤ්ජිත්වා තෙ එවරූපාය තිරච්ඡානවිජ්ජාය මිච්ඡාජීවෙන ජීවිතං කප්පෙන්ති, සෙය්‍යථිදං – සන්තිකම්මං පණිධිකම්මං භූතකම්මං භූරිකම්මං වස්සකම්මං වොස්සකම්මං වත්ථුකම්මං වත්ථුපරිකම්මං ආචමනං න්හාපනං ජුහනං වමනං විරෙචනං උද්ධංවිරෙචනං අධොවිරෙචනං සීසවිරෙචනං කණ්ණතෙලං නෙත්තතප්පනං නත්ථුකම්මං අඤ්ජනං පච්චඤ්ජනං සාලාකියං සල්ලකත්තියං දාරකතිකිච්ඡා මූලභෙසජ්ජානං අනුප්පදානං ඔසධීනං පටිමොක්ඛො ඉති වා ඉති එවරූපාය තිරච්ඡානවිජ්ජාය මිච්ඡාජීවා පටිවිරතො හොති. යම්පි, මාණව, භික්ඛු යථා වා පනෙකෙ භොන්තො සමණබ්‍රාහ්මණා සද්ධාදෙය්‍යානි භොජනානි භුඤ්ජිත්වා තෙ එවරූපාය තිරච්ඡානවිජ්ජාය මිච්ඡාජීවෙන ජීවිතං කප්පෙන්ති, සෙය්‍යථිදං, සන්තිකම්මං පණිධිකම්මං…පෙ… ඔසධීනං පටිමොක්ඛො ඉති වා ඉති එවරූපාය තිරච්ඡානවිජ්ජාය මිච්ඡාජීවා පටිවිරතො හොති. ඉදම්පිස්ස හොති සීලස්මිං.

अथवा जैसे कुछ भदंत श्रमण-ब्राह्मण श्रद्धापूर्वक दिए गए भोजन को ग्रहण करके इस प्रकार की तिरच्छान-विद्या (मिथ्या विद्या) और मिथ्या आजीविका से जीवन व्यतीत करते हैं, जैसे कि— शांति-कर्म, प्रणिधि-कर्म (देवताओं को बलि देना), भूत-विद्या, भूरी-विद्या, वृष्य-कर्म, वष्य-कर्म, वास्तु-विद्या, वास्तु-परिकर्म, आचमन, स्नान कराना, हवन करना, वमन कराना, विरेचन कराना, ऊपर से विरेचन, नीचे से विरेचन, शीश-विरेचन, कान का तेल, नेत्र-तर्पण, नस्य-कर्म, अंजन, प्रत्यंजन, शलाका-कर्म, शल्य-कर्म, बाल-चिकित्सा, मूल-भेषज देना, औषधियों का प्रयोग और उन्हें हटाना— इस प्रकार की तिरच्छान-विद्या और मिथ्या आजीविका से वह विरत होता है। हे माणवक! जो भिक्षु... इस प्रकार की तिरच्छान-विद्या और मिथ्या आजीविका से विरत होता है, यह भी उसके शील का एक अंग है।

452. ‘‘ස ඛො සො, මාණව, භික්ඛු එවං සීලසම්පන්නො න කුතොචි භයං සමනුපස්සති, යදිදං සීලසංවරතො. සෙය්‍යථාපි, මාණව, රාජා ඛත්තියො මුද්ධාවසිත්තො නිහතපච්චාමිත්තො න කුතොචි භයං සමනුපස්සති, යදිදං පච්චත්ථිකතො. එවමෙව ඛො, මාණව, භික්ඛු එවං සීලසම්පන්නො න කුතොචි භයං සමනුපස්සති, යදිදං සීලසංවරතො. සො ඉමිනා අරියෙන සීලක්ඛන්ධෙන සමන්නාගතො අජ්ඣත්තං අනවජ්ජසුඛං පටිසංවෙදෙති. එවං ඛො, මාණව, භික්ඛු සීලසම්පන්නො හොති.

४५२. हे माणवक! वह शील-संपन्न भिक्षु शील-संवर के कारण किसी भी दिशा से भय नहीं देखता। हे माणवक! जैसे कोई क्षत्रिय राजा, जिसका अभिषेक हो चुका है और जिसके शत्रु पराजित हो चुके हैं, वह शत्रुओं की ओर से किसी भी प्रकार का भय नहीं देखता। इसी प्रकार, हे माणवक! शील-संपन्न भिक्षु शील-संवर के कारण कहीं से भी भय नहीं देखता। वह इस आर्य शील-स्कंध से युक्त होकर अपने भीतर निर्दोष सुख का अनुभव करता है। हे माणवक! इस प्रकार भिक्षु शील-संपन्न होता है।

453. ‘‘අයං ඛො සො, මාණව, අරියො සීලක්ඛන්ධො යස්ස සො භගවා වණ්ණවාදී අහොසි, යත්ථ ච ඉමං ජනතං සමාදපෙසි නිවෙසෙසි පතිට්ඨාපෙසි. අත්ථි චෙවෙත්ථ උත්තරිකරණීය’’න්ති.

४५३. हे माणवक! यह वह आर्य शील-स्कंध है जिसकी वे भगवान प्रशंसा करते थे, और जिसमें उन्होंने इस जनता को समाहित किया, प्रविष्ट किया और प्रतिष्ठित किया। किंतु यहाँ इसके अतिरिक्त और भी करणीय (कर्तव्य) शेष है।

‘‘අච්ඡරියං, භො ආනන්ද, අබ්භුතං, භො ආනන්ද! සො චායං, භො ආනන්ද, අරියො සීලක්ඛන්ධො පරිපුණ්ණො, නො අපරිපුණ්ණො. එවං පරිපුණ්ණං චාහං, භො, ආනන්ද, අරියං සීලක්ඛන්ධං ඉතො බහිද්ධා අඤ්ඤෙසු සමණබ්‍රාහ්මණෙසු න [Pg.192] සමනුපස්සාමි. එවං පරිපුණ්ණඤ්ච, භො ආනන්ද, අරියං සීලක්ඛන්ධං ඉතො බහිද්ධා අඤ්ඤෙ සමණබ්‍රාහ්මණා අත්තනි සමනුපස්සෙය්‍යුං, තෙ තාවතකෙනෙව අත්තමනා අස්සු – ‘අලමෙත්තාවතා, කතමෙත්තාවතා, අනුප්පත්තො නො සාමඤ්ඤත්ථො, නත්ථි නො කිඤ්චි උත්තරිකරණීය’න්ති. අථ ච පන භවං ආනන්දො එවමාහ – ‘අත්ථි චෙවෙත්ථ උත්තරිකරණීය’’’න්ති.

आश्चर्य है, भो आनंद! अद्भुत है, भो आनंद! भो आनंद! यह आर्य शील-स्कंध परिपूर्ण है, अपूर्ण नहीं। भो आनंद! इस प्रकार के परिपूर्ण आर्य शील-स्कंध को मैं इस शासन से बाहर अन्य श्रमण-ब्राह्मणों में नहीं देखता हूँ। भो आनंद! यदि अन्य श्रमण-ब्राह्मण अपने भीतर इस प्रकार के परिपूर्ण आर्य शील-स्कंध को देखते, तो वे उतने मात्र से ही संतुष्ट हो जाते— 'इतना ही पर्याप्त है, इतना ही करणीय है, हमने श्रमणत्व का फल प्राप्त कर लिया है, अब हमारे लिए इसके अतिरिक्त कुछ भी करणीय शेष नहीं है।' फिर भी आप आयुष्मान आनंद ऐसा कहते हैं— 'किंतु यहाँ इसके अतिरिक्त और भी करणीय शेष है'।

සමාධික්ඛන්ධො

समाधि-स्कंध

454. ‘‘කතමො පන සො, භො ආනන්ද, අරියො සමාධික්ඛන්ධො, යස්ස සො භවං ගොතමො වණ්ණවාදී අහොසි, යත්ථ ච ඉමං ජනතං සමාදපෙසි නිවෙසෙසි පතිට්ඨාපෙසී’’ති?

४५४. हे आनंद! वह आर्य समाधि-स्कंध कौन सा है, जिसकी वे आयुष्मान गौतम प्रशंसा करते थे, और जिसमें उन्होंने इस जनता को समाहित किया, प्रविष्ट किया और प्रतिष्ठित किया?

‘‘කථඤ්ච, මාණව, භික්ඛු ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරො හොති? ඉධ, මාණව, භික්ඛු චක්ඛුනා රූපං දිස්වා න නිමිත්තග්ගාහී හොති නානුබ්‍යඤ්ජනග්ගාහී; යත්වාධිකරණමෙනං චක්ඛුන්ද්‍රියං අසංවුතං විහරන්තං අභිජ්ඣාදොමනස්සා පාපකා අකුසලා ධම්මා අන්වාස්සවෙය්‍යුං තස්ස සංවරාය පටිපජ්ජති, රක්ඛති චක්ඛුන්ද්‍රියං, චක්ඛුන්ද්‍රියෙ සංවරං ආපජ්ජති. සොතෙන සද්දං සුත්වා…පෙ… ඝානෙන ගන්ධං ඝායිත්වා… ජිව්හාය රසං සායිත්වා… කායෙන ඵොට්ඨබ්බං ඵුසිත්වා… මනසා ධම්මං විඤ්ඤාය න නිමිත්තග්ගාහී හොති නානුබ්‍යඤ්ජනග්ගාහී; යත්වාධිකරණමෙනං මනින්ද්‍රියං අසංවුතං විහරන්තං අභිජ්ඣාදොමනස්සා පාපකා අකුසලා ධම්මා අන්වාස්සවෙය්‍යුං තස්ස සංවරාය පටිපජ්ජති, රක්ඛති මනින්ද්‍රියං, මනින්ද්‍රියෙ සංවරං ආපජ්ජති. සො ඉමිනා අරියෙන ඉන්ද්‍රියසංවරෙන සමන්නාගතො අජ්ඣත්තං අබ්‍යාසෙකසුඛං පටිසංවෙදෙති. එවං ඛො, මාණව, භික්ඛු ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරො හොති.

हे माणव! भिक्षु इन्द्रियों के द्वारों पर संयमित कैसे होता है? हे माणव! यहाँ भिक्षु आँखों से रूप को देखकर न तो उसके निमित्त (सामान्य लक्षणों) को ग्रहण करता है और न ही उसके अनुव्यंजनों (विवरणों) को। क्योंकि यदि वह चक्षु-इन्द्रिय को असंयमित छोड़कर विहार करे, तो लोभ और दौर्मनस्य जैसे पापपूर्ण अकुशल धर्म उसे पीड़ित कर सकते हैं, इसलिए वह उसके संयम के लिए अभ्यास करता है, चक्षु-इन्द्रिय की रक्षा करता है और चक्षु-इन्द्रिय में संयम प्राप्त करता है। कान से शब्द सुनकर... नाक से गंध सूंघकर... जीभ से रस चखकर... शरीर से स्पर्श का अनुभव कर... मन से धर्म (विचारों) को जानकर न तो वह निमित्तग्राही होता है और न ही अनुव्यंजनग्राही। क्योंकि यदि वह मन-इन्द्रिय को असंयमित छोड़कर विहार करे, तो लोभ और दौर्मनस्य जैसे पापपूर्ण अकुशल धर्म उसे पीड़ित कर सकते हैं, इसलिए वह उसके संयम के लिए अभ्यास करता है, मन-इन्द्रिय की रक्षा करता है और मन-इन्द्रिय में संयम प्राप्त करता है। वह इस श्रेष्ठ इन्द्रिय-संयम से युक्त होकर अपने भीतर निष्कलंक सुख का अनुभव करता है। हे माणव! इस प्रकार भिक्षु इन्द्रियों के द्वारों पर संयमित होता है।

455. ‘‘කථඤ්ච, මාණව, භික්ඛු සතිසම්පජඤ්ඤෙන සමන්නාගතො හොති? ඉධ, මාණව, භික්ඛු අභික්කන්තෙ පටික්කන්තෙ සම්පජානකාරී හොති, ආලොකිතෙ විලොකිතෙ සම්පජානකාරී හොති, සමිඤ්ජිතෙ පසාරිතෙ සම්පජානකාරී හොති, සඞ්ඝාටිපත්තචීවරධාරණෙ සම්පජානකාරී හොති, අසිතෙ පීතෙ ඛායිතෙ සායිතෙ සම්පජානකාරී හොති, උච්චාරපස්සාවකම්මෙ සම්පජානකාරී හොති, ගතෙ ඨිතෙ නිසින්නෙ [Pg.193] සුත්තෙ ජාගරිතෙ භාසිතෙ තුණ්හීභාවෙ සම්පජානකාරී හොති. එවං ඛො, මාණව, භික්ඛු සතිසම්පජඤ්ඤෙන සමන්නාගතො හොති.

४५५. हे माणव! भिक्षु स्मृति और सम्प्रजन्य से युक्त कैसे होता है? हे माणव! यहाँ भिक्षु आगे बढ़ने और पीछे हटने में सम्प्रजन्यकारी होता है; सामने देखने और इधर-उधर देखने में सम्प्रजन्यकारी होता है; अंगों को सिकोड़ने और फैलाने में सम्प्रजन्यकारी होता है; संघाटी, पात्र और चीवर धारण करने में सम्प्रजन्यकारी होता है; खाने, पीने, चबाने और स्वाद लेने में सम्प्रजन्यकारी होता है; मल-मूत्र त्याग करने में सम्प्रजन्यकारी होता है; चलने, खड़े होने, बैठने, सोने, जागने, बोलने और मौन रहने में सम्प्रजन्यकारी होता है। हे माणव! इस प्रकार भिक्षु स्मृति और सम्प्रजन्य से युक्त होता है।

456. ‘‘කථඤ්ච, මාණව, භික්ඛු සන්තුට්ඨො හොති? ඉධ, මාණව, භික්ඛු සන්තුට්ඨො හොති කායපරිහාරිකෙන චීවරෙන කුච්ඡිපරිහාරිකෙන පිණ්ඩපාතෙන. සො යෙන යෙනෙව පක්කමති, සමාදායෙව පක්කමති. සෙය්‍යථාපි, මාණව, පක්ඛී සකුණො යෙන යෙනෙව ඩෙති, සපත්තභාරොව ඩෙති; එවමෙව ඛො, මාණව, භික්ඛු සන්තුට්ඨො හොති කායපරිහාරිකෙන චීවරෙන කුච්ඡිපරිහාරිකෙන පිණ්ඩපාතෙන. සො යෙන යෙනෙව පක්කමති, සමාදායෙව පක්කමති. එවං ඛො, මාණව, භික්ඛු සන්තුට්ඨො හොති.

४५६. हे माणव! भिक्षु संतुष्ट कैसे होता है? हे माणव! यहाँ भिक्षु शरीर की रक्षा के लिए पर्याप्त चीवर से और पेट की पूर्ति के लिए पर्याप्त पिंडपात से संतुष्ट होता है। वह जहाँ कहीं भी जाता है, अपने परिकष्कारों को साथ लेकर ही जाता है। हे माणव! जैसे पंखों वाला पक्षी जहाँ कहीं भी उड़ता है, अपने पंखों के भार के साथ ही उड़ता है; ठीक वैसे ही, हे माणव! भिक्षु शरीर की रक्षा के लिए चीवर से और पेट की पूर्ति के लिए पिंडपात से संतुष्ट होता है। वह जहाँ कहीं भी जाता है, उन्हें साथ लेकर ही जाता है। हे माणव! इस प्रकार भिक्षु संतुष्ट होता है।

457. ‘‘සො ඉමිනා ච අරියෙන සීලක්ඛන්ධෙන සමන්නාගතො, ඉමිනා ච අරියෙන ඉන්ද්‍රියසංවරෙන සමන්නාගතො, ඉමිනා ච අරියෙන සතිසම්පජඤ්ඤෙන සමන්නාගතො, ඉමාය ච අරියාය සන්තුට්ඨියා සමන්නාගතො විවිත්තං සෙනාසනං භජති අරඤ්ඤං රුක්ඛමූලං පබ්බතං කන්දරං ගිරිගුහං සුසානං වනපත්ථං අබ්භොකාසං පලාලපුඤ්ජං. සො පච්ඡාභත්තං පිණ්ඩපාතප්පටික්කන්තො නිසීදති පල්ලඞ්කං ආභුජිත්වා, උජුං කායං පණිධාය, පරිමුඛං සතිං උපට්ඨපෙත්වා.

४५७. वह इस श्रेष्ठ शील-स्कंध से युक्त होकर, इस श्रेष्ठ इन्द्रिय-संयम से युक्त होकर, इस श्रेष्ठ स्मृति-सम्प्रजन्य से युक्त होकर और इस श्रेष्ठ संतोष से युक्त होकर एकांत शयनासन का सेवन करता है—जैसे वन, वृक्ष की जड़, पर्वत, कंदरा, पहाड़ी गुफा, श्मशान, जंगल का विस्तार, खुला आकाश या पुआल का ढेर। वह भोजन के पश्चात पिंडपात से लौटकर, पालथी मारकर, शरीर को सीधा रखकर और सम्मुख स्मृति को स्थापित करके बैठता है।

458. ‘‘සො අභිජ්ඣං ලොකෙ පහාය විගතාභිජ්ඣෙන චෙතසා විහරති අභිජ්ඣාය චිත්තං පරිසොධෙති. බ්‍යාපාදපදොසං පහාය අබ්‍යාපන්නචිත්තො විහරති සබ්බපාණභූතහිතානුකම්පී බ්‍යාපාදපදොසා චිත්තං පරිසොධෙති. ථිනමිද්ධං පහාය විගතථිනමිද්ධො විහරති ආලොකසඤ්ඤී සතො සම්පජානො, ථිනමිද්ධා චිත්තං පරිසොධෙති. උද්ධච්චකුක්කුච්චං පහාය අනුද්ධතො විහරති අජ්ඣත්තං වූපසන්තචිත්තො උද්ධච්චකුක්කුච්චා චිත්තං පරිසොධෙති. විචිකිච්ඡං පහාය තිණ්ණවිචිකිච්ඡො විහරති අකථංකථී කුසලෙසු ධම්මෙසු, විචිකිච්ඡාය චිත්තං පරිසොධෙති.

४५८. वह लोक में लोभ को त्यागकर लोभ-रहित चित्त से विहार करता है और लोभ से चित्त को शुद्ध करता है। द्वेष को त्यागकर द्वेष-रहित चित्त से विहार करता है और सभी प्राणियों के हित का अनुकम्पी होकर द्वेष से चित्त को शुद्ध करता है। आलस्य और तंद्रा को त्यागकर उनसे मुक्त होकर विहार करता है, प्रकाश का बोध रखने वाला, स्मृतिमान और सम्प्रजन्ययुक्त होकर आलस्य और तंद्रा से चित्त को शुद्ध करता है। मानसिक चंचलता और पश्चाताप को त्यागकर शांत चित्त से विहार करता है और चंचलता तथा पश्चाताप से चित्त को शुद्ध करता है। संदेह को त्यागकर संदेह से पार हो चुका होता है और कुशल धर्मों में संशय-रहित होकर विहार करता है, वह संदेह से चित्त को शुद्ध करता है।

459. ‘‘සෙය්‍යථාපි, මාණව, පුරිසො ඉණං ආදාය කම්මන්තෙ පයොජෙය්‍ය. තස්ස තෙ කම්මන්තා සමිජ්ඣෙය්‍යුං. සො යානි ච පොරාණානි ඉණමූලානි තානි ච බ්‍යන්තිං කරෙය්‍ය, සියා චස්ස උත්තරිං අවසිට්ඨං දාරභරණාය. තස්ස එවමස්ස – ‘අහං ඛො පුබ්බෙ ඉණං ආදාය කම්මන්තෙ පයොජෙසිං[Pg.194]. තස්ස මෙ තෙ කම්මන්තා සමිජ්ඣිංසු. සොහං යානි ච පොරාණානි ඉණමූලානි තානි ච බ්‍යන්තිං අකාසිං, අත්ථි ච මෙ උත්තරිං අවසිට්ඨං දාරභරණායා’ති. සො තතොනිදානං ලභෙථ පාමොජ්ජං, අධිගච්ඡෙය්‍ය සොමනස්සං.

४५९. हे माणव! जैसे कोई पुरुष ऋण लेकर अपने कार्यों में लगाए। उसके वे कार्य सफल हो जाएँ। वह उन पुराने ऋणों को चुका दे और उसके पास परिवार के भरण-पोषण के लिए अतिरिक्त धन बच जाए। उसे ऐसा विचार आए—'मैंने पहले ऋण लेकर कार्यों में लगाया था। मेरे वे कार्य सफल हुए। मैंने उन पुराने ऋणों को चुका दिया है और अब मेरे पास परिवार के भरण-पोषण के लिए अतिरिक्त धन शेष है।' वह उस कारण से प्रसन्नता प्राप्त करेगा और हर्ष को प्राप्त होगा।

460. ‘‘සෙය්‍යථාපි, මාණව, පුරිසො ආබාධිකො අස්ස දුක්ඛිතො බාළ්හගිලානො; භත්තඤ්චස්ස නච්ඡාදෙය්‍ය, න චස්ස කායෙ බලමත්තා. සො අපරෙන සමයෙන තම්හා ආබාධා මුච්චෙය්‍ය, භත්තඤ්චස්ස ඡාදෙය්‍ය, සියා චස්ස කායෙ බලමත්තා. තස්ස එවමස්ස – ‘අහං ඛො පුබ්බෙ ආබාධිකො අහොසිං දුක්ඛිතො බාළ්හගිලානො, භත්තඤ්ච මෙ නච්ඡාදෙසි, න ච මෙ ආසි කායෙ බලමත්තා. සොම්හි එතරහි තම්හා ආබාධා මුත්තො භත්තඤ්ච මෙ ඡාදෙති, අත්ථි ච මෙ කායෙ බලමත්තා’ති. සො තතොනිදානං ලභෙථ පාමොජ්ජං, අධිගච්ඡෙය්‍ය සොමනස්සං.

४६०. हे माणव! जैसे कोई पुरुष रोगी हो, दुखी हो और गंभीर रूप से बीमार हो; उसे भोजन में रुचि न हो और उसके शरीर में बल न हो। वह कुछ समय बाद उस रोग से मुक्त हो जाए, उसे भोजन में रुचि होने लगे और उसके शरीर में बल आ जाए। उसे ऐसा विचार आए—'मैं पहले रोगी, दुखी और गंभीर रूप से बीमार था, मुझे भोजन में रुचि नहीं थी और मेरे शरीर में बल नहीं था। अब मैं उस रोग से मुक्त हूँ, मुझे भोजन में रुचि है और मेरे शरीर में बल है।' वह उस कारण से प्रसन्नता प्राप्त करेगा और हर्ष को प्राप्त होगा।

461. ‘‘සෙය්‍යථාපි, මාණව, පුරිසො බන්ධනාගාරෙ බද්ධො අස්ස. සො අපරෙන සමයෙන තම්හා බන්ධනාගාරා මුච්චෙය්‍ය සොත්ථිනා අබ්භයෙන, න චස්ස කිඤ්චි භොගානං වයො. තස්ස එවමස්ස – ‘අහං ඛො පුබ්බෙ බන්ධනාගාරෙ බද්ධො අහොසිං. සොම්හි එතරහි තම්හා බන්ධනාගාරා මුත්තො සොත්ථිනා අබ්භයෙන, නත්ථි ච මෙ කිඤ්චි භොගානං වයො’ති. සො තතොනිදානං ලභෙථ පාමොජ්ජං, අධිගච්ඡෙය්‍ය සොමනස්සං.

४६१. हे माणव! जैसे कोई पुरुष कारागार में बंद हो। वह कुछ समय बाद उस कारागार से सकुशल और निर्भय होकर मुक्त हो जाए और उसकी संपत्ति का भी कोई नुकसान न हुआ हो। उसे ऐसा विचार आए—'मैं पहले कारागार में बंद था। अब मैं उस कारागार से सकुशल और निर्भय होकर मुक्त हो गया हूँ और मेरी संपत्ति का भी कोई नुकसान नहीं हुआ है।' वह उस कारण से प्रसन्नता प्राप्त करेगा और हर्ष को प्राप्त होगा।

462. ‘‘සෙය්‍යථාපි, මාණව, පුරිසො දාසො අස්ස අනත්තාධීනො පරාධීනො න යෙනකාමංගමො. සො අපරෙන සමයෙන තම්හා දාසබ්‍යා මුච්චෙය්‍ය, අත්තාධීනො අපරාධීනො භුජිස්සො යෙනකාමංගමො. තස්ස එවමස්ස – ‘අහං ඛො පුබ්බෙ දාසො අහොසිං අනත්තාධීනො පරාධීනො න යෙනකාමංගමො. සොම්හි එතරහි තම්හා දාසබ්‍යා මුත්තො අත්තාධීනො අපරාධීනො භුජිස්සො යෙනකාමංගමො’ති. සො තතොනිදානං ලභෙථ පාමොජ්ජං, අධිගච්ඡෙය්‍ය සොමනස්සං.

४६२. हे माणव! जैसे कोई पुरुष दास हो, जो अपने अधीन न हो, दूसरों के अधीन हो और जहाँ चाहे वहाँ न जा सके। वह कुछ समय बाद उस दासता से मुक्त हो जाए, अपने अधीन हो जाए, दूसरों के अधीन न रहे, स्वतंत्र हो जाए और जहाँ चाहे वहाँ जा सके। उसे ऐसा विचार आए— 'मैं पहले दास था, अपने अधीन नहीं था, दूसरों के अधीन था और जहाँ चाहता था वहाँ नहीं जा सकता था। अब मैं उस दासता से मुक्त हूँ, अपने अधीन हूँ, दूसरों के अधीन नहीं हूँ, स्वतंत्र हूँ और जहाँ चाहता हूँ वहाँ जा सकता हूँ।' वह उस कारण से प्रमोद (प्रसन्नता) प्राप्त करे और सौमनस्य (सुख) का अनुभव करे।

463. ‘‘සෙය්‍යථාපි, මාණව, පුරිසො සධනො සභොගො කන්තාරද්ධානමග්ගං පටිපජ්ජෙය්‍ය දුබ්භික්ඛං සප්පටිභයං. සො අපරෙන සමයෙන තං කන්තාරං නිත්ථරෙය්‍ය, සොත්ථිනා ගාමන්තං අනුපාපුණෙය්‍ය ඛෙමං අප්පටිභයං. තස්ස එවමස්ස [Pg.195] – ‘අහං ඛො පුබ්බෙ සධනො සභොගො කන්තාරද්ධානමග්ගං පටිපජ්ජිං දුබ්භික්ඛං සප්පටිභයං. සොම්හි එතරහි කන්තාරං නිත්ථිණ්ණො, සොත්ථිනා ගාමන්තං අනුප්පත්තො ඛෙමං අප්පටිභය’න්ති. සො තතොනිදානං ලභෙථ පාමොජ්ජං, අධිගච්ඡෙය්‍ය සොමනස්සං.

४६३. हे माणव! जैसे कोई धनवान और समृद्ध पुरुष किसी ऐसे मरुस्थल (कांतार) के मार्ग पर चले जहाँ भोजन का अभाव हो और जो भयावह हो। वह कुछ समय बाद उस मरुस्थल को पार कर ले और कुशलतापूर्वक किसी सुरक्षित और निर्भय गाँव में पहुँच जाए। उसे ऐसा विचार आए— 'मैं पहले धनवान और समृद्ध होते हुए भी उस मरुस्थल के मार्ग पर चला जहाँ भोजन का अभाव था और जो भयावह था। अब मैंने उस मरुस्थल को पार कर लिया है और कुशलतापूर्वक सुरक्षित तथा निर्भय गाँव में पहुँच गया हूँ।' वह उस कारण से प्रमोद प्राप्त करे और सौमनस्य का अनुभव करे।

464. ‘‘එවමෙව ඛො, මාණව, භික්ඛු යථා ඉණං යථා රොගං යථා බන්ධනාගාරං යථා දාසබ්‍යං යථා කන්තාරද්ධානමග්ගං, එවං ඉමෙ පඤ්ච නීවරණෙ අප්පහීනෙ අත්තනි සමනුපස්සති.

४६४. हे माणव! इसी प्रकार भिक्षु, जब तक ये पाँच नीवरण (बाधाएँ) उसके भीतर प्रहीण (नष्ट) नहीं होते, तब तक वह उन्हें ऋण के समान, रोग के समान, कारागार के समान, दासता के समान और मरुस्थल के मार्ग के समान अपने भीतर देखता है।

465. ‘‘සෙය්‍යථාපි, මාණව, යථා ආණණ්‍යං යථා ආරොග්‍යං යථා බන්ධනාමොක්ඛං යථා භුජිස්සං යථා ඛෙමන්තභූමිං. එවමෙව භික්ඛු ඉමෙ පඤ්ච නීවරණෙ පහීනෙ අත්තනි සමනුපස්සති.

४६५. हे माणव! जैसे ऋणमुक्ति, आरोग्य, कारागार से मुक्ति, स्वतंत्रता और सुरक्षित भूमि होती है; इसी प्रकार भिक्षु जब इन पाँच नीवरणों को अपने भीतर प्रहीण (नष्ट) हुआ देखता है (तो वह वैसा ही अनुभव करता है)।

466. ‘‘තස්සිමෙ පඤ්ච නීවරණෙ පහීනෙ අත්තනි සමනුපස්සතො පාමොජ්ජං ජායති, පමුදිතස්ස පීති ජායති, පීතිමනස්ස කායො පස්සම්භති, පස්සද්ධකායො සුඛං වෙදෙති, සුඛිනො චිත්තං සමාධියති.

४६६. जब वह इन पाँच नीवरणों को अपने भीतर प्रहीण हुआ देखता है, तब उसमें प्रमोद (प्रसन्नता) उत्पन्न होता है। प्रसन्न चित्त वाले में प्रीति (उल्लास) उत्पन्न होती है। प्रीति युक्त मन वाले का शरीर शांत (प्रश्रब्ध) हो जाता है। शांत शरीर वाला सुख का अनुभव करता है। सुखी व्यक्ति का चित्त समाहित (एकाग्र) हो जाता है।

467. ‘‘සො විවිච්චෙව කාමෙහි විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහි සවිතක්කං සවිචාරං විවෙකජං පීතිසුඛං පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. සො ඉමමෙව කායං විවෙකජෙන පීතිසුඛෙන අභිසන්දෙති පරිසන්දෙති පරිපූරෙති පරිප්ඵරති, නාස්ස කිඤ්චි සබ්බාවතො කායස්ස විවෙකජෙන පීතිසුඛෙන අප්ඵුටං හොති.

४६७. वह काम-भोगों से विलग होकर, अकुशल धर्मों से विलग होकर, वितर्क और विचार सहित, विवेक से उत्पन्न प्रीति और सुख वाले प्रथम ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है। वह इसी शरीर को विवेक से उत्पन्न प्रीति और सुख से सराबोर करता है, परिपूर्ण करता है, भर देता है और व्याप्त कर देता है। उसके संपूर्ण शरीर का कोई भी भाग ऐसा नहीं होता जो विवेक से उत्पन्न प्रीति और सुख से व्याप्त न हो।

‘‘සෙය්‍යථාපි, මාණව, දක්ඛො න්හාපකො වා න්හාපකන්තෙවාසී වා කංසථාලෙ න්හානීයචුණ්ණානි ආකිරිත්වා උදකෙන පරිප්ඵොසකං පරිප්ඵොසකං සන්දෙය්‍ය. සායං න්හානීයපිණ්ඩි ස්නෙහානුගතා ස්නෙහපරෙතා සන්තරබාහිරා ඵුටා ස්නෙහෙන, න ච පග්ඝරණී. එවමෙව ඛො, මාණව, භික්ඛු ඉමමෙව කායං විවෙකජෙන පීතිසුඛෙන අභිසන්දෙති පරිසන්දෙති පරිපූරෙති පරිප්ඵරති, නාස්ස කිඤ්චි සබ්බාවතො කායස්ස විවෙකජෙන පීතිසුඛෙන අප්ඵුටං හොති. යම්පි, මාණව, භික්ඛු විවිච්චෙව කාමෙහි විවිච්ච අකුසලෙහි ධම්මෙහි සවිතක්කං සවිචාරං විවෙකජං පීතිසුඛං පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. සො ඉමමෙව කායං විවෙකජෙන පීතිසුඛෙන අභිසන්දෙති පරිසන්දෙති පරිපූරෙති පරිප්ඵරති, නාස්ස කිඤ්චි සබ්බාවතො කායස්ස [Pg.196] විවෙකජෙන පීතිසුඛෙන අප්ඵුටං හොති. ඉදම්පිස්ස හොති සමාධිස්මිං.

हे माणव! जैसे कोई कुशल स्नान कराने वाला या उसका शिष्य कांसे के पात्र में स्नान-चूर्ण (उबटन) डालकर पानी की बूंदें छिड़क-छिड़क कर उसे गूँथे। वह स्नान-चूर्ण का पिंड भीतर-बाहर नमी से युक्त हो जाए, नमी से व्याप्त हो जाए, पर उससे पानी टपके नहीं। हे माणव! इसी प्रकार भिक्षु इसी शरीर को विवेक से उत्पन्न प्रीति और सुख से सराबोर करता है, परिपूर्ण करता है, भर देता है और व्याप्त कर देता है। उसके संपूर्ण शरीर का कोई भी भाग ऐसा नहीं होता जो विवेक से उत्पन्न प्रीति और सुख से व्याप्त न हो। हे माणव! जो भिक्षु काम-भोगों से विलग होकर, अकुशल धर्मों से विलग होकर, वितर्क और विचार सहित, विवेक से उत्पन्न प्रीति और सुख वाले प्रथम ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है, वह इसी शरीर को विवेक से उत्पन्न प्रीति और सुख से सराबोर करता है, परिपूर्ण करता है, भर देता है और व्याप्त कर देता है। यह भी उसकी समाधि का एक रूप है।

468. ‘‘පුන චපරං, මාණව, භික්ඛු විතක්කවිචාරානං වූපසමා අජ්ඣත්තං සම්පසාදනං චෙතසො එකොදිභාවං අවිතක්කං අවිචාරං සමාධිජං පීතිසුඛං දුතියං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. සො ඉමමෙව කායං සමාධිජෙන පීතිසුඛෙන අභිසන්දෙති පරිසන්දෙති පරිපූරෙති පරිප්ඵරති, නාස්ස කිඤ්චි සබ්බාවතො කායස්ස සමාධිජෙන පීතිසුඛෙන අප්ඵුටං හොති.

४६८. हे माणव! फिर इसके अतिरिक्त, भिक्षु वितर्क और विचार के शांत हो जाने पर, भीतर की प्रसन्नता और चित्त की एकाग्रता वाले, वितर्क-रहित, विचार-रहित, समाधि से उत्पन्न प्रीति और सुख वाले द्वितीय ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है। वह इसी शरीर को समाधि से उत्पन्न प्रीति और सुख से सराबोर करता है, परिपूर्ण करता है, भर देता है और व्याप्त कर देता है। उसके संपूर्ण शरीर का कोई भी भाग ऐसा नहीं होता जो समाधि से उत्पन्न प्रीति और सुख से व्याप्त न हो।

‘‘සෙය්‍යථාපි, මාණව, උදකරහදො ගම්භීරො උබ්භිදොදකො. තස්ස නෙවස්ස පුරත්ථිමාය දිසාය උදකස්ස ආයමුඛං, න දක්ඛිණාය දිසාය උදකස්ස ආයමුඛං, න පච්ඡිමාය දිසාය උදකස්ස ආයමුඛං, න උත්තරාය දිසාය උදකස්ස ආයමුඛං, දෙවො ච න කාලෙන කාලං සම්මා ධාරං අනුපවෙච්ඡෙය්‍ය. අථ ඛො තම්හාව උදකරහදා සීතා වාරිධාරා උබ්භිජ්ජිත්වා තමෙව උදකරහදං සීතෙන වාරිනා අභිසන්දෙය්‍ය පරිසන්දෙය්‍ය පරිපූරෙය්‍ය පරිප්ඵරෙය්‍ය, නාස්ස කිඤ්චි සබ්බාවතො උදකරහදස්ස සීතෙන වාරිනා අප්ඵුටං අස්ස. එවමෙව ඛො, මාණව, භික්ඛු…පෙ… යම්පි, මාණව, භික්ඛු විතක්කවිචාරානං වූපසමා… පෙ… දුතියං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති, සො ඉමමෙව කායං සමාධිජෙන පීතිසුඛෙන අභිසන්දෙති පරිසන්දෙති පරිපූරෙති පරිප්ඵරති, නාස්ස කිඤ්චි සබ්බාවතො කායස්ස සමාධිජෙන පීතිසුඛෙන අප්ඵුටං හොති. ඉදම්පිස්ස හොති සමාධිස්මිං.

हे माणव! जैसे कोई गहरा जलाशय हो जिसमें नीचे से जल के स्रोत फूटते हों। उस जलाशय में न पूर्व दिशा से जल आने का मार्ग हो, न दक्षिण से, न पश्चिम से और न उत्तर से; और न ही समय-समय पर मेघ वर्षा करते हों। फिर भी उस जलाशय से ही शीतल जल की धाराएँ फूटकर उस जलाशय को शीतल जल से सराबोर कर दें, परिपूर्ण कर दें, भर दें और व्याप्त कर दें। उस जलाशय का कोई भी भाग शीतल जल से व्याप्त हुए बिना नहीं रहता। हे माणव! इसी प्रकार भिक्षु... जो वितर्क और विचार के शांत हो जाने पर द्वितीय ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है, वह इसी शरीर को समाधि से उत्पन्न प्रीति और सुख से सराबोर करता है, परिपूर्ण करता है, भर देता है और व्याप्त कर देता है। उसके संपूर्ण शरीर का कोई भी भाग ऐसा नहीं होता जो समाधि से उत्पन्न प्रीति और सुख से व्याप्त न हो। यह भी उसकी समाधि का एक रूप है।

469. ‘‘පුන චපරං, මාණව, භික්ඛු පීතියා ච විරාගා උපෙක්ඛකො ච විහරති සතො සම්පජානො, සුඛඤ්ච කායෙන පටිසංවෙදෙති, යං තං අරියා ආචික්ඛන්ති – ‘‘උපෙක්ඛකො සතිමා සුඛවිහාරී’’ති, තතියං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. සො ඉමමෙව කායං නිප්පීතිකෙන සුඛෙන අභිසන්දෙති පරිසන්දෙති පරිපූරෙති පරිප්ඵරති, නාස්ස කිඤ්චි සබ්බාවතො කායස්ස නිප්පීතිකෙන සුඛෙන අප්ඵුටං හොති.

४६९. हे माणव! फिर इसके अतिरिक्त, भिक्षु प्रीति के प्रति भी विराग होने से उपेक्षावान होकर विहार करता है, स्मृतिवान और संप्रजन्य युक्त रहता है, और शरीर से उस सुख का अनुभव करता है जिसके विषय में आर्य कहते हैं— 'उपेक्षावान, स्मृतिवान और सुखपूर्वक विहार करने वाला'। वह तृतीय ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है। वह इसी शरीर को प्रीति-रहित सुख से सराबोर करता है, परिपूर्ण करता है, भर देता है और व्याप्त कर देता है। उसके संपूर्ण शरीर का कोई भी भाग ऐसा नहीं होता जो प्रीति-रहित सुख से व्याप्त न हो।

‘‘සෙය්‍යථාපි, මාණව, උප්පලිනියං වා පදුමිනියං වා පුණ්ඩරීකිනියං වා අප්පෙකච්චානි උප්පලානි වා පදුමානි වා පුණ්ඩරීකානි වා උදකෙ ජාතානි උදකෙ සංවඩ්ඪානි උදකානුග්ගතානි අන්තොනිමුග්ගපොසීනි, තානි යාව චග්ගා යාව ච මූලා සීතෙන වාරිනා අභිසන්නානි පරිසන්නානි පරිපූරානි පරිප්ඵුටානි, නාස්ස කිඤ්චි සබ්බාවතං උප්පලානං වා පදුමානං වා පුණ්ඩරීකානං වා [Pg.197] සීතෙන වාරිනා අප්ඵුටං අස්ස. එවමෙව ඛො, මාණව, භික්ඛු…පෙ… යම්පි, මාණව, භික්ඛු පීතියා ච විරාගා…පෙ… තතියං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. සො ඉමමෙව කායං නිප්පීතිකෙන සුඛෙන අභිසන්දෙති පරිසන්දෙති පරිපූරෙති පරිප්ඵරති, නාස්ස කිඤ්චි සබ්බාවතො කායස්ස නිප්පීතිකෙන සුඛෙන අප්ඵුටං හොති. ඉදම්පිස්ස හොති සමාධිස්මිං.

हे माणवक! जैसे किसी नीलोत्पल, पद्म या पुण्डरीक के तालाब में कुछ नीले, लाल या सफेद कमल जल में ही उत्पन्न होते हैं, जल में ही बढ़ते हैं, जल से ऊपर नहीं निकले होते, जल के भीतर ही डूबे रहकर पोषित होते हैं; वे अपनी नोक से लेकर जड़ तक शीतल जल से अभिसिंचित, परिषिंचित, परिपूर्ण और व्याप्त होते हैं। उन नीले, लाल या सफेद कमलों का कोई भी भाग ऐसा नहीं होता जो शीतल जल से व्याप्त न हो। इसी प्रकार, माणवक! भिक्षु... प्रीति के विराग से... तृतीय ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है। वह इसी काया को निष्प्रीतिक सुख से अभिसिंचित करता है, परिषिंचित करता है, परिपूर्ण करता है और व्याप्त करता है। उसकी समस्त काया का कोई भी भाग ऐसा नहीं होता जो निष्प्रीतिक सुख से व्याप्त न हो। यह भी उसकी समाधि में है।

470. ‘‘පුන චපරං, මාණව, භික්ඛු සුඛස්ස ච පහානා දුක්ඛස්ස ච පහානා පුබ්බෙව සොමනස්සදොමනස්සානං අත්ථඞ්ගමා අදුක්ඛමසුඛං උපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධිං චතුත්ථං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. සො ඉමමෙව කායං පරිසුද්ධෙන චෙතසා පරියොදාතෙන ඵරිත්වා නිසින්නො හොති; නාස්ස කිඤ්චි සබ්බාවතො කායස්ස පරිසුද්ධෙන චෙතසා පරියොදාතෙන අප්ඵුටං හොති.

४७०. पुनः माणवक! भिक्षु सुख और दुःख के प्रहाण से, तथा पहले ही सौमनस्य और दौर्मनस्य के अस्त हो जाने से, अदुःख-असुख रूपी उपेक्षा और स्मृति की परिशुद्धि वाले चतुर्थ ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है। वह इसी काया को अत्यंत शुद्ध और उज्ज्वल चित्त से व्याप्त कर बैठा होता है; उसकी समस्त काया का कोई भी भाग ऐसा नहीं होता जो अत्यंत शुद्ध और उज्ज्वल चित्त से व्याप्त न हो।

‘‘සෙය්‍යථාපි, මාණව, පුරිසො ඔදාතෙන වත්ථෙන සසීසං පාරුපිත්වා නිසින්නො අස්ස, නාස්ස කිඤ්චි සබ්බාවතො කායස්ස ඔදාතෙන වත්ථෙන අප්ඵුටං අස්ස. එවමෙව ඛො, මාණව, භික්ඛු…පෙ… යම්පි, මාණව, භික්ඛු සුඛස්ස ච පහානා දුක්ඛස්ස ච පහානා පුබ්බෙව සොමනස්සදොමනස්සානං අත්ථඞ්ගමා අදුක්ඛමසුඛං උපෙක්ඛාසතිපාරිසුද්ධිං චතුත්ථං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. සො ඉමමෙව කායං පරිසුද්ධෙන චෙතසා පරියොදාතෙන ඵරිත්වා නිසින්නො හොති; නාස්ස කිඤ්චි සබ්බාවතො කායස්ස පරිසුද්ධෙන චෙතසා පරියොදාතෙන අප්ඵුටං හොති. ඉදම්පිස්ස හොති සමාධිස්මිං.

हे माणवक! जैसे कोई पुरुष अपने सिर सहित पूरे शरीर को सफेद वस्त्र से ढँक कर बैठा हो, तो उसके शरीर का कोई भी भाग ऐसा नहीं होगा जो सफेद वस्त्र से ढँका न हो। इसी प्रकार, माणवक! भिक्षु... सुख और दुःख के प्रहाण से... चतुर्थ ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है। वह इसी काया को अत्यंत शुद्ध और उज्ज्वल चित्त से व्याप्त कर बैठा होता है; उसकी समस्त काया का कोई भी भाग ऐसा नहीं होता जो अत्यंत शुद्ध और उज्ज्वल चित्त से व्याप्त न हो। यह भी उसकी समाधि में है।

471. ‘‘අයං ඛො සො, මාණව, අරියො සමාධික්ඛන්ධො යස්ස සො භගවා වණ්ණවාදී අහොසි, යත්ථ ච ඉමං ජනතං සමාදපෙසි නිවෙසෙසි පතිට්ඨාපෙසි. අත්ථි චෙවෙත්ථ උත්තරිකරණීය’’න්ති.

४७१. हे माणवक! यही वह आर्य समाधि-स्कन्ध है जिसकी वे भगवान प्रशंसा करते थे, और जिसमें उन्होंने इस जनता को समाहित किया, प्रविष्ट किया और प्रतिष्ठित किया। और इसमें अभी आगे और भी कुछ करणीय शेष है।

‘‘අච්ඡරියං, භො ආනන්ද, අබ්භුතං, භො ආනන්ද! සො චායං, භො ආනන්ද, අරියො සමාධික්ඛන්ධො පරිපුණ්ණො, නො අපරිපුණ්ණො. එවං පරිපුණ්ණං චාහං, භො ආනන්ද, අරියං සමාධික්ඛන්ධං ඉතො බහිද්ධා අඤ්ඤෙසු සමණබ්‍රාහ්මණෙසු න සමනුපස්සාමි. එවං පරිපුණ්ණඤ්ච, භො ආනන්ද, අරියං සමාධික්ඛන්ධං ඉතො බහිද්ධා අඤ්ඤෙ සමණබ්‍රාහ්මණා අත්තනි සමනුපස්සෙය්‍යුං, තෙ තාවතකෙනෙව අත්තමනා අස්සු – ‘අලමෙත්තාවතා, කතමෙත්තාවතා, අනුප්පත්තො නො සාමඤ්ඤත්ථො, නත්ථි නො කිඤ්චි උත්තරිකරණීය’න්ති. අථ ච පන භවං ආනන්දො එවමාහ – ‘අත්ථි චෙවෙත්ථ උත්තරිකරණීය’’’න්ති.

आश्चर्य है भो आनंद! अद्भुत है भो आनंद! भो आनंद! यह आर्य समाधि-स्कन्ध परिपूर्ण है, अपूर्ण नहीं। भो आनंद! मैं इस प्रकार के परिपूर्ण आर्य समाधि-स्कन्ध को इस शासन के बाहर अन्य श्रमण-ब्राह्मणों में नहीं देखता हूँ। भो आनंद! यदि अन्य श्रमण-ब्राह्मण अपने आप में इस प्रकार के परिपूर्ण आर्य समाधि-स्कन्ध को देखते, तो वे उतने मात्र से ही संतुष्ट हो जाते—'इतने से ही पर्याप्त है, इतने से ही कार्य सिद्ध हो गया, हमने श्रमण-धर्म का फल प्राप्त कर लिया, अब हमारे लिए आगे और कुछ करणीय शेष नहीं है।' फिर भी आप आयुष्मान आनंद ऐसा कहते हैं—'इसमें अभी आगे और भी कुछ करणीय शेष है'।

පඤ්ඤාක්ඛන්ධො

प्रज्ञा-स्कन्ध

472. ‘‘කතමො [Pg.198] පන සො, භො ආනන්ද, අරියො පඤ්ඤාක්ඛන්ධො, යස්ස භො භවං ගොතමො වණ්ණවාදී අහොසි, යත්ථ ච ඉමං ජනතං සමාදපෙසි නිවෙසෙසි පතිට්ඨාපෙසී’’ති?

४७२. भो आनंद! वह आर्य प्रज्ञा-स्कन्ध कौन सा है, जिसकी वे भगवान गौतम प्रशंसा करते थे, और जिसमें उन्होंने इस जनता को समाहित किया, प्रविष्ट किया और प्रतिष्ठित किया?

‘‘සො එවං සමාහිතෙ චිත්තෙ පරිසුද්ධෙ පරියොදාතෙ අනඞ්ගණෙ විගතූපක්කිලෙසෙ මුදුභූතෙ කම්මනියෙ ඨිතෙ ආනෙඤ්ජප්පත්තෙ ඤාණදස්සනාය චිත්තං අභිනීහරති අභිනින්නාමෙති. සො එවං පජානාති – ‘අයං ඛො මෙ කායො රූපී චාතුමහාභූතිකො මාතාපෙත්තිකසම්භවො ඔදනකුම්මාසූපචයො අනිච්චුච්ඡාදනපරිමද්දනභෙදනවිද්ධංසනධම්මො; ඉදඤ්ච පන මෙ විඤ්ඤාණං එත්ථ සිතං එත්ථ පටිබද්ධ’න්ති.

वह इस प्रकार समाहित, परिशुद्ध, उज्ज्वल, निष्पाप, क्लेशरहित, मृदु, कर्मण्य, स्थिर और अचलता को प्राप्त चित्त को ज्ञान-दर्शन के लिए लगाता है, झुकाता है। वह इस प्रकार जानता है—'मेरा यह शरीर रूपवान है, चार महाभूतों से बना है, माता-पिता से उत्पन्न है, अन्न-कणों से संवर्धित है, अनित्य है, उबटन, मर्दन, भेदन और विनाश के स्वभाव वाला है; और मेरा यह विज्ञान इसी पर आश्रित है, इसी से संबद्ध है'।

‘‘සෙය්‍යථාපි, මාණව, මණි වෙළුරියො සුභො ජාතිමා අට්ඨංසො සුපරිකම්මකතො අච්ඡො විප්පසන්නො අනාවිලො සබ්බාකාරසම්පන්නො. තත්‍රාස්ස සුත්තං ආවුතං නීලං වා පීතං වා ලොහිතං වා ඔදාතං වා පණ්ඩුසුත්තං වා. තමෙනං චක්ඛුමා පුරිසො හත්ථෙ කරිත්වා පච්චවෙක්ඛෙය්‍ය – ‘අයං ඛො මණි වෙළුරියො සුභො ජාතිමා අට්ඨංසො සුපරිකම්මකතො අච්ඡො විප්පසන්නො අනාවිලො සබ්බාකාරසම්පන්නො. තත්‍රිදං සුත්තං ආවුතං නීලං වා පීතං වා ලොහිතං වා ඔදාතං වා පණ්ඩුසුත්තං වා’ති. එවමෙව ඛො, මාණව, භික්ඛු එවං සමාහිතෙ චිත්තෙ පරිසුද්ධෙ පරියොදාතෙ අනඞ්ගණෙ විගතූපක්කිලෙසෙ මුදුභූතෙ කම්මනියෙ ඨිතෙ ආනෙඤ්ජප්පත්තෙ ඤාණදස්සනාය චිත්තං අභිනීහරති අභිනින්නාමෙති. සො එවං පජානාති – ‘අයං ඛො මෙ කායො රූපී චාතුමහාභූතිකො මාතාපෙත්තිකසම්භවො ඔදනකුම්මාසූපචයො අනිච්චුච්ඡාදනපරිමද්දනභෙදන-විද්ධංසනධම්මො. ඉදඤ්ච පන මෙ විඤ්ඤාණං එත්ථ සිතං එත්ථ පටිබද්ධ’න්ති. යම්පි, මාණව, භික්ඛු එවං සමාහිතෙ චිත්තෙ…පෙ… ආනෙඤ්ජප්පත්තෙ ඤාණදස්සනාය චිත්තං අභිනීහරති අභිනින්නාමෙති. සො එවං පජානාති…පෙ… එත්ථ පටිබද්ධන්ති. ඉදම්පිස්ස හොති පඤ්ඤාය.

हे माणवक! जैसे कोई वैदूर्य मणि हो—शुभ, उत्तम जाति की, आठ पहलुओं वाली, अच्छी तरह तराशी हुई, स्वच्छ, निर्मल, निष्कलंक और सभी गुणों से संपन्न। उसमें नीले, पीले, लाल, सफेद या भूरे रंग का धागा पिरोया हुआ हो। उसे कोई चक्षुमान पुरुष हाथ में लेकर इस प्रकार देखे—'यह वैदूर्य मणि शुभ, उत्तम जाति की, आठ पहलुओं वाली, अच्छी तरह तराशी हुई, स्वच्छ, निर्मल, निष्कलंक और सभी गुणों से संपन्न है; और इसमें यह नीला, पीला, लाल, सफेद या भूरा धागा पिरोया हुआ है।' इसी प्रकार, माणवक! भिक्षु इस प्रकार समाहित चित्त को ज्ञान-दर्शन के लिए लगाता है, झुकाता है। वह इस प्रकार जानता है—'मेरा यह शरीर रूपवान है... और मेरा यह विज्ञान इसी पर आश्रित है, इसी से संबद्ध है।' माणवक! जो भिक्षु इस प्रकार समाहित चित्त को... ज्ञान-दर्शन के लिए लगाता है... वह इस प्रकार जानता है... 'इसी से संबद्ध है'। यह भी उसकी प्रज्ञा में है।

473. ‘‘සො එවං සමාහිතෙ චිත්තෙ පරිසුද්ධෙ පරියොදාතෙ අනඞ්ගණෙ විගතූපක්කිලෙසෙ මුදුභූතෙ කම්මනියෙ ඨිතෙ ආනෙඤ්ජප්පත්තෙ මනොමයං කායං අභිනිම්මානාය චිත්තං අභිනීහරති අභිනින්නාමෙති. සො ඉමම්හා කායා අඤ්ඤං කායං අභිනිම්මිනාති රූපිං මනොමයං සබ්බඞ්ගපච්චඞ්ගිං අහීනින්ද්‍රියං.

४७३. जब उसका चित्त इस प्रकार समाहित, परिशुद्ध, उज्ज्वल, निष्पाप, उपक्लेश-रहित, मृदु, कर्मण्य, स्थिर और अचलता को प्राप्त हो जाता है, तब वह मनोमय शरीर के निर्माण के लिए चित्त को लगाता है, चित्त को झुकाता है। वह इस शरीर से दूसरे रूपवान, मनोमय, सभी अंगों-प्रत्यंगों से युक्त और संपूर्ण इंद्रियों वाले शरीर का निर्माण करता है।

‘‘සෙය්‍යථාපි[Pg.199], මාණව, පුරිසො මුඤ්ජම්හා ඊසිකං පවාහෙය්‍ය. තස්ස එවමස්ස – ‘අයං මුඤ්ජො අයං ඊසිකා; අඤ්ඤො මුඤ්ජො අඤ්ඤා ඊසිකා; මුඤ්ජම්හා ත්වෙව ඊසිකා පවාළ්හා’ති. සෙය්‍යථා වා පන, මාණව, පුරිසො අසිං කොසියා පවාහෙය්‍ය. තස්ස එවමස්ස – ‘අයං අසි, අයං කොසි; අඤ්ඤො අසි, අඤ්ඤා කොසි; කොසියා ත්වෙව අසි පවාළ්හො’ති. සෙය්‍යථා වා පන, මාණව, පුරිසො අහිං කරණ්ඩා උද්ධරෙය්‍ය. තස්ස එවමස්ස – ‘අයං අහි, අයං කරණ්ඩො; අඤ්ඤො අහි, අඤ්ඤො කරණ්ඩො; කරණ්ඩා ත්වෙව අහි උබ්භතො’ති. එවමෙව ඛො, මාණව, භික්ඛු…පෙ… යම්පි, මාණව, භික්ඛු එවං සමාහිතෙ චිත්තෙ පරිසුද්ධෙ පරියොදාතෙ අනඞ්ගණෙ විගතූපක්කිලෙසෙ මුදුභූතෙ කම්මනියෙ ඨිතෙ ආනෙඤ්ජප්පත්තෙ මනොමයං කායං අභිනිම්මානාය චිත්තං අභිනීහරති අභිනින්නාමෙති…පෙ…. ඉදම්පිස්ස හොති පඤ්ඤාය.

हे माणवक! जैसे कोई पुरुष मूँज (घास) से सींक को निकाले। उसे ऐसा विचार हो— 'यह मूँज है, यह सींक है; मूँज अलग है, सींक अलग है; मूँज से ही सींक निकाली गई है।' अथवा हे माणवक! जैसे कोई पुरुष म्यान से तलवार निकाले। उसे ऐसा विचार हो— 'यह तलवार है, यह म्यान है; तलवार अलग है, म्यान अलग है; म्यान से ही तलवार निकाली गई है।' अथवा हे माणवक! जैसे कोई पुरुष केंचुल से साँप को निकाले। उसे ऐसा विचार हो— 'यह साँप है, यह केंचुल है; साँप अलग है, केंचुल अलग है; केंचुल से ही साँप निकाला गया है।' इसी प्रकार हे माणवक! जब भिक्षु का चित्त इस प्रकार समाहित, परिशुद्ध, उज्ज्वल, निष्पाप, उपक्लेश-रहित, मृदु, कर्मण्य, स्थिर और अचलता को प्राप्त हो जाता है, तब वह मनोमय शरीर के निर्माण के लिए चित्त को लगाता है, चित्त को झुकाता है। यह भी उसकी प्रज्ञा है।

474. ‘‘සො එවං සමාහිතෙ චිත්තෙ පරිසුද්ධෙ පරියොදාතෙ අනඞ්ගණෙ විගතූපක්කිලෙසෙ මුදුභූතෙ කම්මනියෙ ඨිතෙ ආනෙඤ්ජප්පත්තෙ ඉද්ධිවිධාය චිත්තං අභිනීහරති අභිනින්නාමෙති. සො අනෙකවිහිතං ඉද්ධිවිධං පච්චනුභොති. එකොපි හුත්වා බහුධා හොති, බහුධාපි හුත්වා එකො හොති. ආවිභාවං තිරොභාවං තිරොකුට්ටං තිරොපාකාරං තිරොපබ්බතං අසජ්ජමානො ගච්ඡති සෙය්‍යථාපි ආකාසෙ. පථවියාපි උම්මුජ්ජනිමුජ්ජං කරොති, සෙය්‍යථාපි උදකෙ. උදකෙපි අභිජ්ජමානෙ ගච්ඡති සෙය්‍යථාපි පථවියං. ආකාසෙපි පල්ලඞ්කෙන කමති සෙය්‍යථාපි පක්ඛී සකුණො. ඉමෙපි චන්දිමසූරියෙ එවං මහිද්ධිකෙ එවං මහානුභාවෙ පාණිනා පරාමසති පරිමජ්ජති. යාව බ්‍රහ්මලොකාපි කායෙන වසං වත්තෙති.

४७४. जब उसका चित्त इस प्रकार समाहित, परिशुद्ध, उज्ज्वल, निष्पाप, उपक्लेश-रहित, मृदु, कर्मण्य, स्थिर और अचलता को प्राप्त हो जाता है, तब वह ऋद्धि-विधियों के लिए चित्त को लगाता है, चित्त को झुकाता है। वह अनेक प्रकार की ऋद्धि-विधियों का अनुभव करता है। एक होकर भी बहुत हो जाता है, बहुत होकर भी एक हो जाता है। वह प्रकट होता है, अंतर्धान होता है; वह आकाश की भाँति दीवारों के पार, प्राचीरों के पार और पर्वतों के पार बिना किसी बाधा के निकल जाता है। वह पृथ्वी में भी जल की भाँति गोता लगाता है और ऊपर निकल आता है। वह जल पर भी पृथ्वी की भाँति बिना डूबे चलता है। वह आकाश में भी पंख वाले पक्षी की भाँति पालथी मारकर उड़ता है। वह इन महान ऋद्धि वाले और महान प्रभावशाली चंद्रमा और सूर्य को भी हाथ से छूता है और सहलाता है। वह ब्रह्मलोक तक अपने शरीर से वश में रखता है।

‘‘සෙය්‍යථාපි, මාණව, දක්ඛො කුම්භකාරො වා කුම්භකාරන්තෙවාසී වා සුපරිකම්මකතාය මත්තිකාය යඤ්ඤදෙව භාජනවිකතිං ආකඞ්ඛෙය්‍ය, තං තදෙව කරෙය්‍ය අභිනිප්ඵාදෙය්‍ය. සෙය්‍යථා වා පන, මාණව, දක්ඛො දන්තකාරො වා දන්තකාරන්තෙවාසී වා සුපරිකම්මකතස්මිං දන්තස්මිං යඤ්ඤදෙව දන්තවිකතිං ආකඞ්ඛෙය්‍ය, තං තදෙව කරෙය්‍ය අභිනිප්ඵාදෙය්‍ය. සෙය්‍යථා වා පන, මාණව, දක්ඛො සුවණ්ණකාරො වා සුවණ්ණකාරන්තෙවාසී වා සුපරිකම්මකතස්මිං සුවණ්ණස්මිං යඤ්ඤදෙව සුවණ්ණවිකතිං ආකඞ්ඛෙය්‍ය, තං තදෙව කරෙය්‍ය අභිනිප්ඵාදෙය්‍ය. එවමෙව ඛො, මාණව, භික්ඛු [Pg.200] …පෙ… යම්පි මාණව භික්ඛු එවං සමාහිතෙ චිත්තෙ පරිසුද්ධෙ පරියොදාතෙ අනඞ්ගණෙ විගතූපක්කිලෙසෙ මුදුභූතෙ කම්මනියෙ ඨිතෙ ආනෙඤ්ජප්පත්තෙ ඉද්ධිවිධාය චිත්තං අභිනීහරති අභිනින්නාමෙති. සො අනෙකවිහිතං ඉද්ධිවිධං පච්චනුභොති. එකොපි හුත්වා බහුධා හොති …පෙ… යාව බ්‍රහ්මලොකාපි කායෙන වසං වත්තෙති. ඉදම්පිස්ස හොති පඤ්ඤාය.

हे माणवक! जैसे कोई कुशल कुम्हार या कुम्हार का शिष्य अच्छी तरह तैयार की गई मिट्टी से जिस किसी प्रकार के पात्र की आकृति बनाना चाहे, उसे बना लेता है, उसे सिद्ध कर लेता है। अथवा हे माणवक! जैसे कोई कुशल हाथीदाँत का कारीगर या उसका शिष्य अच्छी तरह तैयार किए गए हाथीदाँत से जिस किसी प्रकार की कलाकृति बनाना चाहे, उसे बना लेता है, उसे सिद्ध कर लेता है। अथवा हे माणवक! जैसे कोई कुशल स्वर्णकार या उसका शिष्य अच्छी तरह तैयार किए गए सोने से जिस किसी प्रकार का आभूषण बनाना चाहे, उसे बना लेता है, उसे सिद्ध कर लेता है। इसी प्रकार हे माणवक! जब भिक्षु का चित्त इस प्रकार समाहित, परिशुद्ध, उज्ज्वल, निष्पाप, उपक्लेश-रहित, मृदु, कर्मण्य, स्थिर और अचलता को प्राप्त हो जाता है, तब वह ऋद्धि-विधियों के लिए चित्त को लगाता है, चित्त को झुकाता है। वह अनेक प्रकार की ऋद्धि-विधियों का अनुभव करता है। एक होकर भी बहुत हो जाता है... ब्रह्मलोक तक अपने शरीर से वश में रखता है। यह भी उसकी प्रज्ञा है।

475. ‘‘සො එවං සමාහිතෙ චිත්තෙ…පෙ… ආනෙඤ්ජප්පත්තෙ දිබ්බාය සොතධාතුයා චිත්තං අභිනීහරති අභිනින්නාමෙති. සො දිබ්බාය සොතධාතුයා විසුද්ධාය අතික්කන්තමානුසිකාය උභො සද්දෙ සුණාති දිබ්බෙ ච මානුසෙ ච යෙ දූරෙ සන්තිකෙ ච. සෙය්‍යථාපි, මාණව, පුරිසො අද්ධානමග්ගප්පටිපන්නො. සො සුණෙය්‍ය භෙරිසද්දම්පි මුදිඞ්ගසද්දම්පි සඞ්ඛපණවදින්දිමසද්දම්පි. තස්ස එවමස්ස – ‘භෙරිසද්දො ඉතිපි මුදිඞ්ගසද්දො ඉතිපි සඞ්ඛපණවදින්දිමසද්දො ඉති’පි. එවමෙව ඛො, මාණව, භික්ඛු…පෙ…. යම්පි මාණව, භික්ඛු එවං සමාහිතෙ චිත්තෙ…පෙ… ආනෙඤ්ජප්පත්තෙ දිබ්බාය සොතධාතුයා චිත්තං අභිනීහරති අභිනින්නාමෙති. සො දිබ්බාය සොතධාතුයා විසුද්ධාය අතික්කන්තමානුසිකාය උභො සද්දෙ සුණාති දිබ්බෙ ච මානුසෙ ච යෙ දූරෙ සන්තිකෙ ච. ඉදම්පිස්ස හොති පඤ්ඤාය.

४७५. जब उसका चित्त इस प्रकार समाहित... अचलता को प्राप्त हो जाता है, तब वह दिव्य-श्रोत्र-धातु के लिए चित्त को लगाता है, चित्त को झुकाता है। वह विशुद्ध और मानवीय सीमा से परे दिव्य-श्रोत्र-धातु के द्वारा दिव्य और मानवीय, दोनों प्रकार के शब्दों को सुनता है, चाहे वे दूर हों या पास। हे माणवक! जैसे कोई पुरुष लंबे मार्ग पर जा रहा हो और वह भेरी का शब्द, मृदंग का शब्द, शंख, पणव और ढिंडिम का शब्द सुने। उसे ऐसा विचार हो— 'यह भेरी का शब्द है, यह मृदंग का शब्द है, यह शंख, पणव और ढिंडिम का शब्द है।' इसी प्रकार हे माणवक! जब भिक्षु का चित्त इस प्रकार समाहित... अचलता को प्राप्त हो जाता है, तब वह दिव्य-श्रोत्र-धातु के लिए चित्त को लगाता है, चित्त को झुकाता है। वह दिव्य-श्रोत्र-धातु के द्वारा दिव्य और मानवीय, दोनों प्रकार के शब्दों को सुनता है, चाहे वे दूर हों या पास। यह भी उसकी प्रज्ञा है।

476. ‘‘සො එවං සමාහිතෙ චිත්තෙ පරිසුද්ධෙ පරියොදාතෙ අනඞ්ගණෙ විගතූපක්කිලෙසෙ මුදුභූතෙ කම්මනියෙ ඨිතෙ ආනෙඤ්ජප්පත්තෙ චෙතොපරියඤාණාය චිත්තං අභිනීහරති අභිනින්නාමෙති. සො පරසත්තානං පරපුග්ගලානං චෙතසා චෙතො පරිච්ච පජානාති, ‘සරාගං වා චිත්තං සරාගං චිත්ත’න්ති පජානාති, ‘වීතරාගං වා චිත්තං වීතරාගං චිත්ත’න්ති පජානාති, ‘සදොසං වා චිත්තං සදොසං චිත්ත’න්ති පජානාති, ‘වීතදොසං වා චිත්තං වීතදොසං චිත්ත’න්ති පජානාති, ‘සමොහං වා චිත්තං සමොහං චිත්ත’න්ති පජානාති, ‘වීතමොහං වා චිත්තං වීතමොහං චිත්ත’න්ති පජානාති, ‘සඞ්ඛිත්තං වා චිත්තං සඞ්ඛිත්තං චිත්ත’න්ති පජානාති, ‘වික්ඛිත්තං වා චිත්තං වික්ඛිත්තං චිත්ත’න්ති පජානාති, ‘මහග්ගතං වා චිත්තං මහග්ගතං චිත්ත’න්ති පජානාති, ‘අමහග්ගතං වා චිත්තං අමහග්ගතං චිත්ත’න්ති පජානාති, ‘සඋත්තරං වා චිත්තං සඋත්තරං චිත්ත’න්ති පජානාති, ‘අනුත්තරං වා චිත්තං අනුත්තරං චිත්ත’න්ති පජානාති, ‘සමාහිතං වා චිත්තං සමාහිතං චිත්ත’න්ති පජානාති, ‘අසමාහිතං වා චිත්තං අසමාහිතං චිත්ත’න්ති පජානාති, ‘විමුත්තං [Pg.201] වා චිත්තං විමුත්තං චිත්ත’න්ති පජානාති, ‘අවිමුත්තං වා චිත්තං අවිමුත්තං චිත්ත’න්ති පජානාති.

४७६. "वह इस प्रकार समाहित, परिशुद्ध, उज्ज्वल, निष्पाप, उपक्लेश-रहित, मृदुभूत, कर्मण्य, स्थिर और अचलता को प्राप्त चित्त को दूसरों के चित्त को जानने के ज्ञान (चेतोपरियज्ञान) के लिए लगाता है, झुकाता है। वह दूसरे प्राणियों के, दूसरे व्यक्तियों के चित्त को अपने चित्त से जानकर प्रजात करता है—'सराग चित्त को सराग चित्त' के रूप में जानता है, 'वीतराग चित्त को वीतराग चित्त' के रूप में जानता है, 'सदोष चित्त को सदोष चित्त' के रूप में जानता है, 'वीतदोष चित्त को वीतदोष चित्त' के रूप में जानता है, 'समोह चित्त को समोह चित्त' के रूप में जानता है, 'वीतमोह चित्त को वीतमोह चित्त' के रूप में जानता है, 'संक्षिप्त चित्त को संक्षिप्त चित्त' के रूप में जानता है, 'विक्षिप्त चित्त को विक्षिप्त चित्त' के रूप में जानता है, 'महग्गत चित्त को महग्गत चित्त' के रूप में जानता है, 'अमहग्गत चित्त को अमहग्गत चित्त' के रूप में जानता है, 'सउत्तर चित्त को सउत्तर चित्त' के रूप में जानता है, 'अनुत्तर चित्त को अनुत्तर चित्त' के रूप में जानता है, 'समाहित चित्त को समाहित चित्त' के रूप में जानता है, 'असमाहित चित्त को असमाहित चित्त' के रूप में जानता है, 'विमुक्त चित्त को विमुक्त चित्त' के रूप में जानता है, 'अविमुक्त चित्त को अविमुक्त चित्त' के रूप में जानता है।"

‘‘සෙය්‍යථාපි, මාණව, ඉත්ථී වා පුරිසො වා දහරො යුවා මණ්ඩනජාතිකො ආදාසෙ වා පරිසුද්ධෙ පරියොදාතෙ අච්ඡෙ වා උදකපත්තෙ සකං මුඛනිමිත්තං පච්චවෙක්ඛමානො සකණිකං වා සකණිකන්ති ජානෙය්‍ය, අකණිකං වා අකණිකන්ති ජානෙය්‍ය. එවමෙව ඛො, මාණව, භික්ඛු…පෙ… යම්පි, මාණව, භික්ඛු එවං සමාහිතෙ…පෙ… ආනෙඤ්ජප්පත්තෙ චෙතොපරියඤාණාය චිත්තං අභිනීහරති අභිනින්නාමෙති. සො පරසත්තානං පුරපුග්ගලානං චෙතසා චෙතො පරිච්ච පජානාති, සරාගං වා චිත්තං සරාගං චිත්තන්ති පජානාති…පෙ… අවිමුත්තං වා චිත්තං අවිමුත්තං චිත්තන්ති පජානාති. ඉදම්පිස්ස හොති පඤ්ඤාය.

"हे माणवक! जैसे कोई युवती या युवक, जो श्रृंगार-प्रिय हो, एक परिशुद्ध, उज्ज्वल दर्पण में अथवा स्वच्छ जल के पात्र में अपने मुख की छाया को देखते हुए, यदि (मुख पर) कोई दाग हो तो उसे 'दागयुक्त' जान लेता है, और यदि दाग न हो तो उसे 'दाग-रहित' जान लेता है। इसी प्रकार, हे माणवक! वह भिक्षु... (पे)... हे माणवक! जो भिक्षु इस प्रकार समाहित... (पे)... अचलता को प्राप्त चित्त को चेतोपरियज्ञान के लिए लगाता है, झुकाता है। वह दूसरे प्राणियों के, दूसरे व्यक्तियों के चित्त को अपने चित्त से जानकर प्रजात करता है—सराग चित्त को सराग चित्त के रूप में जानता है... (पे)... अविमुक्त चित्त को अविमुक्त चित्त के रूप में जानता है। यह भी उसकी प्रज्ञा ही है।"

477. ‘‘සො එවං සමාහිතෙ චිත්තෙ…පෙ… ආනෙඤ්ජප්පත්තෙ පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණාය චිත්තං අභිනීහරති අභිනින්නාමෙති. සො අනෙකවිහිතං පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරති. සෙය්‍යථිදං, එකම්පි ජාතිං ද්වෙපි ජාතියො තිස්සොපි ජාතියො චතස්සොපි ජාතියො පඤ්චපි ජාතියො දසපි ජාතියො වීසම්පි ජාතියො තිංසම්පි ජාතියො චත්තාලීසම්පි ජාතියො පඤ්ඤාසම්පි ජාතියො ජාතිසතම්පි ජාතිසහස්සම්පි ජාතිසතසහස්සම්පි අනෙකෙපි සංවට්ටකප්පෙ අනෙකෙපි විවට්ටකප්පෙ අනෙකෙපි සංවට්ටවිවට්ටකප්පෙ – ‘අමුත්‍රාසිං එවංනාමො එවංගොත්තො එවංවණ්ණො එවමාහාරො එවංසුඛදුක්ඛප්පටිසංවෙදී එවමායුපරියන්තො. සො තතො චුතො අමුත්‍ර උදපාදිං; තත්‍රාපාසිං එවංනාමො එවංගොත්තො එවංවණ්ණො එවමාහාරො එවංසුඛදුක්ඛප්පටිසංවෙදී එවමායුපරියන්තො; සො තතො චුතො ඉධූපපන්නො’ති. ඉති සාකාරං සඋද්දෙසං අනෙකවිහිතං පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරති.

४७७. "वह इस प्रकार समाहित चित्त को... (पे)... अचलता को प्राप्त होने पर पूर्व-निवासों (पिछले जन्मों) के अनुस्मृति ज्ञान के लिए लगाता है, झुकाता है। वह अनेक प्रकार के पूर्व-निवासों का स्मरण करता है। जैसे कि—एक जन्म, दो जन्म, तीन जन्म, चार जन्म, पांच जन्म, दस जन्म, बीस जन्म, तीस जन्म, चालीस जन्म, पचास जन्म, सौ जन्म, हजार जन्म, लाख जन्म, अनेक संवर्त-कल्प (विनाश के कल्प), अनेक विवर्त-कल्प (उत्पत्ति के कल्प), अनेक संवर्त-विवर्त-कल्प—'वहाँ मैं इस नाम वाला, इस गोत्र वाला, इस वर्ण वाला, इस आहार वाला, इस प्रकार के सुख-दुःख का अनुभव करने वाला और इतनी आयु की सीमा वाला था। वह मैं वहाँ से च्युत होकर अमुक स्थान पर उत्पन्न हुआ; वहाँ भी मैं इस नाम वाला, इस गोत्र वाला, इस वर्ण वाला, इस आहार वाला, इस प्रकार के सुख-दुःख का अनुभव करने वाला और इतनी आयु की सीमा वाला था; वह मैं वहाँ से च्युत होकर यहाँ उत्पन्न हुआ हूँ।' इस प्रकार वह आकार और विवरण के साथ अनेक प्रकार के पूर्व-निवासों का स्मरण करता है।"

‘‘සෙය්‍යථාපි, මාණව, පුරිසො සකම්හා ගාමා අඤ්ඤං ගාමං ගච්ඡෙය්‍ය; තම්හාපි ගාමා අඤ්ඤං ගාමං ගච්ඡෙය්‍ය; සො තම්හා ගාමා සකංයෙව ගාමං පච්චාගච්ඡෙය්‍ය. තස්ස එවමස්ස – ‘අහං ඛො සකම්හා ගාමා අමුං ගාමං අගච්ඡිං, තත්‍ර එවං අට්ඨාසිං එවං නිසීදිං එවං අභාසිං එවං තුණ්හී අහොසිං. සො තම්හාපි ගාමා අමුං ගාමං ගච්ඡිං, තත්‍රාපි එවං අට්ඨාසිං එවං නිසීදිං එවං අභාසිං එවං තුණ්හී අහොසිං. සොම්හි තම්හා ගාමා සකංයෙව ගාමං පච්චාගතො’ති. එවමෙව ඛො, මාණව, භික්ඛු…පෙ… යම්පි, මාණව, භික්ඛු එවං [Pg.202] සමාහිතෙ චිත්තෙ…පෙ… ආනෙඤ්ජප්පත්තෙ පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණාය චිත්තං අභිනීහරති අභිනින්නාමෙති. සො අනෙකවිහිතං පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරති. සෙය්‍යථිදං – එකම්පි ජාතිං…පෙ… ඉති සාකාරං සඋද්දෙසං අනෙකවිහිතං පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරති. ඉදම්පිස්ස හොති පඤ්ඤාය.

"हे माणवक! जैसे कोई मनुष्य अपने गाँव से दूसरे गाँव जाए; उस गाँव से भी किसी अन्य गाँव जाए; और वह उस गाँव से पुनः अपने ही गाँव लौट आए। उसे ऐसा विचार हो—'मैं अपने गाँव से अमुक गाँव गया था, वहाँ मैं इस प्रकार खड़ा हुआ, इस प्रकार बैठा, इस प्रकार बोला, इस प्रकार मौन रहा। फिर मैं उस गाँव से अमुक गाँव गया, वहाँ भी मैं इस प्रकार खड़ा हुआ, इस प्रकार बैठा, इस प्रकार बोला, इस प्रकार मौन रहा। अब मैं उस गाँव से पुनः अपने ही गाँव लौट आया हूँ।' इसी प्रकार, हे माणवक! वह भिक्षु... (पे)... हे माणवक! जो भिक्षु इस प्रकार समाहित चित्त को... (पे)... अचलता को प्राप्त होने पर पूर्व-निवासों के अनुस्मृति ज्ञान के लिए लगाता है, झुकाता है। वह अनेक प्रकार के पूर्व-निवासों का स्मरण करता है। जैसे कि—एक जन्म... (पे)... इस प्रकार वह आकार और विवरण के साथ अनेक प्रकार के पूर्व-निवासों का स्मरण करता है। यह भी उसकी प्रज्ञा ही है।"

478. ‘‘සො එවං සමාහිතෙ චිත්තෙ…පෙ… ආනෙඤ්ජප්පත්තෙ සත්තානං චුතූපපාතඤාණාය චිත්තං අභිනීහරති අභිනින්නාමෙති. සො දිබ්බෙන චක්ඛුනා විසුද්ධෙන අතික්කන්තමානුසකෙන සත්තෙ පස්සති චවමානෙ උපපජ්ජමානෙ හීනෙ පණීතෙ සුවණ්ණෙ දුබ්බණ්ණෙ සුගතෙ දුග්ගතෙ, යථාකම්මූපගෙ සත්තෙ පජානාති – ‘ඉමෙ වත භොන්තො සත්තා කායදුච්චරිතෙන සමන්නාගතා වචීදුච්චරිතෙන සමන්නාගතා මනොදුච්චරිතෙන සමන්නාගතා අරියානං උපවාදකා මිච්ඡාදිට්ඨිකා මිච්ඡාදිට්ඨිකම්මසමාදානා. තෙ කායස්ස භෙදා පරං මරණා අපායං දුග්ගතිං විනිපාතං නිරයං උපපන්නා. ඉමෙ වා පන භොන්තො සත්තා කායසුචරිතෙන සමන්නාගතා වචීසුචරිතෙන සමන්නාගතා මනොසුචරිතෙන සමන්නාගතා අරියානං අනුපවාදකා සම්මාදිට්ඨිකා සම්මාදිට්ඨිකම්මසමාදානා. තෙ කායස්ස භෙදා පරං මරණා සුගතිං සග්ගං ලොකං උපපන්නා’ති. ඉති දිබ්බෙන චක්ඛුනා විසුද්ධෙන අතික්කන්තමානුසකෙන සත්තෙ පස්සති චවමානෙ උපපජ්ජමානෙ හීනෙ පණීතෙ සුවණ්ණෙ දුබ්බණ්ණෙ සුගතෙ දුග්ගතෙ, යථාකම්මූපගෙ සත්තෙ පජානාති.

४७८. "वह इस प्रकार समाहित चित्त को... (पे)... अचलता को प्राप्त होने पर प्राणियों के च्युति और उपपात (मृत्यु और पुनर्जन्म) के ज्ञान के लिए लगाता है, झुकाता है। वह परिशुद्ध और दिव्य चक्षु से, जो मानवीय दृष्टि से परे है, प्राणियों को च्युत होते और उत्पन्न होते हुए देखता है—हीन और प्रणीत, सुवर्ण और दुर्वर्ण, सुगति और दुर्गति को प्राप्त, कर्मों के अनुसार गति पाने वाले प्राणियों को जानता है—'अहो! ये प्राणी काया के दुराचरण से युक्त थे, वाणी के दुराचरण से युक्त थे, मन के दुराचरण से युक्त थे, आर्यों की निंदा करने वाले थे, मिथ्या-दृष्टि वाले थे और मिथ्या-दृष्टि के अनुसार कर्म करने वाले थे। वे शरीर के भेद होने पर, मृत्यु के पश्चात, अपाय, दुर्गति, विनिपात और नरक में उत्पन्न हुए हैं। अथवा, अहो! ये प्राणी काया के सुचरित्र से युक्त थे, वाणी के सुचरित्र से युक्त थे, मन के सुचरित्र से युक्त थे, आर्यों की निंदा न करने वाले थे, सम्यक्-दृष्टि वाले थे और सम्यक्-दृष्टि के अनुसार कर्म करने वाले थे। वे शरीर के भेद होने पर, मृत्यु के पश्चात, सुगति और स्वर्ग लोक में उत्पन्न हुए हैं।' इस प्रकार वह परिशुद्ध और दिव्य चक्षु से, जो मानवीय दृष्टि से परे है, प्राणियों को च्युत होते और उत्पन्न होते हुए देखता है—हीन और प्रणीत, सुवर्ण और दुर्वर्ण, सुगति और दुर्गति को प्राप्त, कर्मों के अनुसार गति पाने वाले प्राणियों को जानता है।"

‘‘සෙය්‍යථාපි, මාණව, මජ්ඣෙසිඞ්ඝාටකෙ පාසාදො, තත්ථ චක්ඛුමා පුරිසො ඨිතො පස්සෙය්‍ය මනුස්සෙ ගෙහං පවිසන්තෙපි නික්ඛමන්තෙපි රථිකායපි වීථිං සඤ්චරන්තෙ මජ්ඣෙසිඞ්ඝාටකෙ නිසින්නෙපි. තස්ස එවමස්ස – ‘එතෙ මනුස්සා ගෙහං පවිසන්ති, එතෙ නික්ඛමන්ති, එතෙ රථිකාය වීථිං සඤ්චරන්ති, එතෙ මජ්ඣෙසිඞ්ඝාටකෙ නිසින්නා’ති. එවමෙව ඛො, මාණව, භික්ඛු…පෙ… යම්පි, මාණව, භික්ඛු එවං සමාහිතෙ චිත්තෙ…පෙ… ආනෙඤ්ජප්පත්තෙ සත්තානං චුතූපපාතඤාණාය චිත්තං අභිනීහරති අභිනින්නාමෙති. සො දිබ්බෙන චක්ඛුනා විසුද්ධෙන අතික්කන්තමානුසකෙන සත්තෙ පස්සති චවමානෙ උපපජ්ජමානෙ හීනෙ පණීතෙ සුවණ්ණෙ දුබ්බණ්ණෙ සුගතෙ දුග්ගතෙ, යථාකම්මූපගෙ සත්තෙ පජානාති. ඉදම්පිස්ස හොති පඤ්ඤාය.

"हे माणव! जैसे किसी चौराहे के मध्य में एक प्रासाद (महल) हो, वहाँ खड़ा कोई चक्षुमान (दृष्टिवाला) पुरुष घर में प्रवेश करते हुए, घर से निकलते हुए, सड़कों पर घूमते हुए और चौराहे के मध्य में बैठे हुए मनुष्यों को देखे। उसे ऐसा विचार हो— 'ये मनुष्य घर में प्रवेश कर रहे हैं, ये निकल रहे हैं, ये सड़कों पर घूम रहे हैं, ये चौराहे के मध्य में बैठे हैं।' इसी प्रकार, हे माणव, जब भिक्षु का चित्त इस प्रकार समाहित... अचलता को प्राप्त होता है, तब वह प्राणियों के च्युति (मृत्यु) और उपपात (जन्म) के ज्ञान के लिए चित्त को लगाता है, झुकाता है। वह विशुद्ध और दिव्य चक्षु से, जो मानवीय दृष्टि से परे है, च्युत होते हुए और उत्पन्न होते हुए, हीन और प्रणीत (उत्तम), सुवर्ण और दुर्वर्ण, सुगति और दुर्गति को प्राप्त प्राणियों को देखता है; वह कर्मों के अनुसार गति पाने वाले प्राणियों को जानता है। यह भी उसकी प्रज्ञा है।"

479. ‘‘සො එවං සමාහිතෙ චිත්තෙ පරිසුද්ධෙ පරියොදාතෙ අනඞ්ගණෙ විගතූපක්කිලෙසෙ මුදුභූතෙ කම්මනියෙ ඨිතෙ ආනෙඤ්ජප්පත්තෙ ආසවානං ඛයඤාණාය [Pg.203] චිත්තං අභිනීහරති අභිනින්නාමෙති. සො ඉදං දුක්ඛන්ති යථාභූතං පජානාති, අයං දුක්ඛසමුදයොති යථාභූතං පජානාති, අයං දුක්ඛනිරොධොති යථාභූතං පජානාති, අයං දුක්ඛනිරොධගාමිනී පටිපදාති යථාභූතං පජානාති; ඉමෙ ආසවාති යථාභූතං පජානාති, අයං ආසවසමුදයොති යථාභූතං පජානාති, අයං ආසවනිරොධොති යථාභූතං පජානාති, අයං ආසවනිරොධගාමිනී පටිපදාති යථාභූතං පජානාති. තස්ස එවං ජානතො එවං පස්සතො කාමාසවාපි චිත්තං විමුච්චති, භවාසවාපි චිත්තං විමුච්චති, අවිජ්ජාසවාපි චිත්තං විමුච්චති, විමුත්තස්මිං විමුත්තමිති ඤාණං හොති. ‘ඛීණා ජාති, වුසිතං බ්‍රහ්මචරියං, කතං කරණීයං, නාපරං ඉත්ථත්තායා’ති පජානාති.

४७९. "वह इस प्रकार समाहित, परिशुद्ध, उज्ज्वल, निष्पाप, क्लेशरहित, मृदु, कर्मण्य, स्थिर और अचलता को प्राप्त चित्त को आस्रवों के क्षय के ज्ञान (आस्रवक्षयज्ञान) के लिए लगाता है, झुकाता है। वह 'यह दुःख है'—ऐसा यथाभूत (जैसा है वैसा) जानता है; 'यह दुःख का समुदय (कारण) है'—ऐसा यथाभूत जानता है; 'यह दुःख का निरोध है'—ऐसा यथाभूत जानता है; 'यह दुःख-निरोध-गामिनी प्रतिपदा (मार्ग) है'—ऐसा यथाभूत जानता है। 'ये आस्रव हैं'—ऐसा यथाभूत जानता है; 'यह आस्रव-समुदय है'—ऐसा यथाभूत जानता है; 'यह आस्रव-निरोध है'—ऐसा यथाभूत जानता है; 'यह आस्रव-निरोध-गामिनी प्रतिपदा है'—ऐसा यथाभूत जानता है। इस प्रकार जानते और देखते हुए उसका चित्त कामास्रव से भी विमुक्त हो जाता है, भवास्रव से भी विमुक्त हो जाता है और अविद्यास्रव से भी विमुक्त हो जाता है। विमुक्त होने पर 'विमुक्त हूँ'—ऐसा ज्ञान होता है। वह जान लेता है— 'जाति (जन्म) क्षीण हो गई है, ब्रह्मचर्य का पालन कर लिया गया है, जो करना था वह कर लिया गया है, अब इस संसार में पुनः आने के लिए कुछ शेष नहीं है'।"

‘‘සෙය්‍යථාපි, මාණව, පබ්බතසඞ්ඛෙපෙ උදකරහදො අච්ඡො විප්පසන්නො අනාවිලො. තත්ථ චක්ඛුමා පුරිසො තීරෙ ඨිතො පස්සෙය්‍ය සිප්පිකසම්බුකම්පි සක්ඛරකථලම්පි මච්ඡගුම්බම්පි චරන්තම්පි තිට්ඨන්තම්පි. තස්ස එවමස්ස – ‘අයං ඛො උදකරහදො අච්ඡො විප්පසන්නො අනාවිලො. තත්‍රිමෙ සිප්පිකසම්බුකාපි සක්ඛරකථලාපි මච්ඡගුම්බාපි චරන්තිපි තිට්ඨන්තිපී’ති. එවමෙව ඛො, මාණව, භික්ඛු…පෙ… යම්පි, මාණව, භික්ඛු එවං සමාහිතෙ චිත්තෙ…පෙ… ආනෙඤ්ජප්පත්තෙ ආසවානං ඛයඤාණාය චිත්තං අභිනීහරති අභිනින්නාමෙති. සො ඉදං දුක්ඛන්ති යථාභූතං පජානාති…පෙ… ආසවනිරොධගාමිනී පටිපදාති යථාභූතං පජානාති. තස්ස එවං ජානතො එවං පස්සතො කාමාසවාපි චිත්තං විමුච්චති, භවාසවාපි චිත්තං විමුච්චති, අවිජ්ජාසවාපි චිත්තං විමුච්චති, විමුත්තස්මිං විමුත්තමිති ඤාණං හොති, ‘ඛීණා ජාති, වුසිතං බ්‍රහ්මචරියං, කතං කරණීයං, නාපරං ඉත්ථත්තායා’ති පජානාති. ඉදම්පිස්ස හොති පඤ්ඤාය.

"हे माणव! जैसे पर्वत की घाटी में स्वच्छ, निर्मल और अनाविल (बिना कीचड़ का) जलाशय हो। वहाँ किनारे पर खड़ा कोई चक्षुमान पुरुष सीपियों, शंखों, कंकड़ों, पत्थरों और मछलियों के झुंड को चलते हुए या ठहरे हुए देखे। उसे ऐसा विचार हो— 'यह जलाशय स्वच्छ, निर्मल और अनाविल है। इसमें ये सीपियाँ, शंख, कंकड़, पत्थर और मछलियों के झुंड चल रहे हैं और ठहरे हुए हैं।' इसी प्रकार, हे माणव, जब भिक्षु का चित्त इस प्रकार समाहित... अचलता को प्राप्त होता है, तब वह आस्रवों के क्षय के ज्ञान के लिए चित्त को लगाता है, झुकाता है। वह 'यह दुःख है'—ऐसा यथाभूत जानता है... 'यह आस्रव-निरोध-गामिनी प्रतिपदा है'—ऐसा यथाभूत जानता है। इस प्रकार जानते और देखते हुए उसका चित्त कामास्रव से भी विमुक्त हो जाता है, भवास्रव से भी विमुक्त हो जाता है, अविद्यास्रव से भी विमुक्त हो जाता है। विमुक्त होने पर 'विमुक्त हूँ'—ऐसा ज्ञान होता है। वह जान लेता है— 'जाति क्षीण हो गई है, ब्रह्मचर्य का पालन कर लिया गया है, जो करना था वह कर लिया गया है, अब इस संसार में पुनः आने के लिए कुछ शेष नहीं है'। यह भी उसकी प्रज्ञा है।"

480. ‘‘අයං ඛො, සො මාණව, අරියො පඤ්ඤාක්ඛන්ධො යස්ස සො භගවා වණ්ණවාදී අහොසි, යත්ථ ච ඉමං ජනතං සමාදපෙසි නිවෙසෙසි පතිට්ඨාපෙසි. නත්ථි චෙවෙත්ථ උත්තරිකරණීය’’න්ති.

४८०. "हे माणव! यह वही आर्य प्रज्ञा-स्कन्ध है जिसकी वे भगवान प्रशंसा करते थे, और जिसमें उन्होंने इस जनता को समाहित किया, प्रविष्ट किया और प्रतिष्ठित किया। इसके अतिरिक्त और कुछ भी करणीय (शेष) नहीं है।"

‘‘අච්ඡරියං, භො ආනන්ද, අබ්භුතං, භො ආනන්ද! සො චායං, භො ආනන්ද, අරියො පඤ්ඤාක්ඛන්ධො පරිපුණ්ණො, නො අපරිපුණ්ණො. එවං පරිපුණ්ණං චාහං, භො ආනන්ද, අරියං පඤ්ඤාක්ඛන්ධං ඉතො බහිද්ධා අඤ්ඤෙසු සමණබ්‍රාහ්මණෙසු න සමනුපස්සාමි. නත්ථි [Pg.204] චෙවෙත්ථ උත්තරිකරණීයං. අභික්කන්තං, භො ආනන්ද, අභික්කන්තං, භො ආනන්ද! සෙය්‍යථාපි, භො ආනන්ද, නික්කුජ්ජිතං වා උක්කුජ්ජෙය්‍ය, පටිච්ඡන්නං වා විවරෙය්‍ය, මූළ්හස්ස වා මග්ගං ආචික්ඛෙය්‍ය, අන්ධකාරෙ වා තෙලපජ්ජොතං ධාරෙය්‍ය ‘චක්ඛුමන්තො රූපානි දක්ඛන්තී’ති. එවමෙවං භොතා ආනන්දෙන අනෙකපරියායෙන ධම්මො පකාසිතො. එසාහං, භො ආනන්ද, තං භවන්තං ගොතමං සරණං ගච්ඡාමි ධම්මඤ්ච භික්ඛුසඞ්ඝඤ්ච. උපාසකං මං භවං ආනන්දො ධාරෙතු අජ්ජතග්ගෙ පාණුපෙතං සරණං ගත’’න්ති.

"आश्चर्य है, भो आनन्द! अद्भुत है, भो आनन्द! भो आनन्द, यह आर्य प्रज्ञा-स्कन्ध परिपूर्ण है, अपूर्ण नहीं। भो आनन्द, मैं इस प्रकार के परिपूर्ण आर्य प्रज्ञा-स्कन्ध को इस (शासन) से बाहर अन्य श्रमण-ब्राह्मणों में नहीं देखता हूँ। इसके अतिरिक्त और कुछ भी करणीय नहीं है। अति सुंदर, भो आनन्द! अति सुंदर, भो आनन्द! जैसे, भो आनन्द, कोई औंधे हुए को सीधा कर दे, या ढके हुए को खोल दे, या मार्ग भूले हुए को रास्ता दिखा दे, या अंधकार में तेल का दीपक जला दे कि 'आँख वाले रूप देख सकें'; इसी प्रकार आयुष्मान आनन्द ने अनेक प्रकार से धर्म को प्रकाशित किया है। भो आनन्द, मैं उन भगवान गौतम की शरण जाता हूँ, धर्म की और भिक्षु-संघ की भी। आयुष्मान आनन्द मुझे आज से जीवन भर के लिए शरणागत उपासक स्वीकार करें।"

සුභසුත්තං නිට්ඨිතං දසමං.

दसवाँ सुभ-सुत्त समाप्त।

11. කෙවට්ටසුත්තං

११. केवट्ट-सुत्त

කෙවට්ටගහපතිපුත්තවත්ථු

गृहपति-पुत्र केवट्ट की कथा

481. එවං [Pg.205] මෙ සුතං – එකං සමයං භගවා නාළන්දායං විහරති පාවාරිකම්බවනෙ. අථ ඛො කෙවට්ටො ගහපතිපුත්තො යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නො ඛො කෙවට්ටො ගහපතිපුත්තො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘අයං, භන්තෙ, නාළන්දා ඉද්ධා චෙව ඵීතා ච බහුජනා ආකිණ්ණමනුස්සා භගවති අභිප්පසන්නා. සාධු, භන්තෙ, භගවා එකං භික්ඛුං සමාදිසතු, යො උත්තරිමනුස්සධම්මා, ඉද්ධිපාටිහාරියං කරිස්සති; එවායං නාළන්දා භිය්‍යොසො මත්තාය භගවති අභිප්පසීදිස්සතී’’ති. එවං වුත්තෙ, භගවා කෙවට්ටං ගහපතිපුත්තං එතදවොච – ‘‘න ඛො අහං, කෙවට්ට, භික්ඛූනං එවං ධම්මං දෙසෙමි – එථ තුම්හෙ, භික්ඛවෙ, ගිහීනං ඔදාතවසනානං උත්තරිමනුස්සධම්මා ඉද්ධිපාටිහාරියං කරොථා’’ති.

४८१. ऐसा मैंने सुना—एक समय भगवान नालंदा के पावारिक आम्रवन में विहार कर रहे थे। तब केवट्ट गृहपति-पुत्र जहाँ भगवान थे, वहाँ पहुँचा; पहुँचकर भगवान को अभिवादन कर एक ओर बैठ गया। एक ओर बैठे हुए केवट्ट गृहपति-पुत्र ने भगवान से यह कहा— 'भन्ते! यह नालंदा समृद्ध, संपन्न, घनी आबादी वाली और मनुष्यों से भरी हुई है, जो भगवान में अत्यंत श्रद्धा रखती है। अच्छा हो भन्ते, भगवान किसी एक भिक्षु को आदेश दें, जो उत्तर-मनुष्य-धर्म (अलौकिक शक्ति) का ऋद्धि-प्रातिहार्य (चमत्कार) दिखाए; जिससे यह नालंदा भगवान में और भी अधिक श्रद्धा रखने लगे।' ऐसा कहने पर, भगवान ने केवट्ट गृहपति-पुत्र से यह कहा— 'केवट्ट! मैं भिक्षुओं को इस प्रकार धर्म का उपदेश नहीं देता कि— हे भिक्षुओ! आओ, तुम श्वेत वस्त्र धारण करने वाले गृहस्थों को उत्तर-मनुष्य-धर्म का ऋद्धि-प्रातिहार्य दिखाओ'।"

482. දුතියම්පි ඛො කෙවට්ටො ගහපතිපුත්තො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘නාහං, භන්තෙ, භගවන්තං ධංසෙමි; අපි ච, එවං වදාමි – ‘අයං, භන්තෙ, නාළන්දා ඉද්ධා චෙව ඵීතා ච බහුජනා ආකිණ්ණමනුස්සා භගවති අභිප්පසන්නා. සාධු, භන්තෙ, භගවා එකං භික්ඛුං සමාදිසතු, යො උත්තරිමනුස්සධම්මා ඉද්ධිපාටිහාරියං කරිස්සති; එවායං නාළන්දා භිය්‍යොසො මත්තාය භගවති අභිප්පසීදිස්සතී’’’ති. දුතියම්පි ඛො භගවා කෙවට්ටං ගහපතිපුත්තං එතදවොච – ‘‘න ඛො අහං, කෙවට්ට, භික්ඛූනං එවං ධම්මං දෙසෙමි – එථ තුම්හෙ, භික්ඛවෙ, ගිහීනං ඔදාතවසනානං උත්තරිමනුස්සධම්මා ඉද්ධිපාටිහාරියං කරොථා’’’ති.

४८२. दूसरी बार भी केवट्ट गृहपति-पुत्र ने भगवान से यह कहा— "भन्ते! मैं भगवान का अपमान नहीं कर रहा हूँ; बल्कि मैं यह कहता हूँ— भन्ते! यह नालंदा समृद्ध, संपन्न, घनी आबादी वाली और मनुष्यों से भरी हुई है, जो भगवान में अत्यंत श्रद्धा रखती है। अच्छा हो भन्ते, भगवान किसी एक भिक्षु को आदेश दें, जो उत्तर-मनुष्य धर्म से युक्त ऋद्धि-प्रातिहार्य (चमत्कार) दिखाए; इससे यह नालंदा भगवान में और भी अधिक श्रद्धावान हो जाएगी।" दूसरी बार भी भगवान ने केवट्ट गृहपति-पुत्र से यह कहा— "केवट्ट! मैं भिक्षुओं को इस प्रकार धर्म का उपदेश नहीं देता— 'हे भिक्षुओं! आओ, तुम सफेद वस्त्र धारण करने वाले गृहस्थों के सामने उत्तर-मनुष्य धर्म से युक्त ऋद्धि-प्रातिहार्य दिखाओ।'"

තතියම්පි ඛො කෙවට්ටො ගහපතිපුත්තො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘නාහං, භන්තෙ, භගවන්තං ධංසෙමි; අපි ච, එවං වදාමි – ‘අයං, භන්තෙ, නාළන්දා ඉද්ධා චෙව ඵීතා ච බහුජනා ආකිණ්ණමනුස්සා භගවති අභිප්පසන්නා. සාධු, භන්තෙ, භගවා එකං භික්ඛුං සමාදිසතු, යො උත්තරිමනුස්සධම්මා ඉද්ධිපාටිහාරියං කරිස්සති. එවායං නාළන්දා භිය්‍යොසො මත්තාය භගවති අභිප්පසීදිස්සතී’ති.

तीसरी बार भी केवट्ट गृहपति-पुत्र ने भगवान से यह कहा— "भन्ते! मैं भगवान का अपमान नहीं कर रहा हूँ; बल्कि मैं यह कहता हूँ— भन्ते! यह नालंदा समृद्ध, संपन्न, घनी आबादी वाली और मनुष्यों से भरी हुई है, जो भगवान में अत्यंत श्रद्धा रखती है। अच्छा हो भन्ते, भगवान किसी एक भिक्षु को आदेश दें, जो उत्तर-मनुष्य धर्म से युक्त ऋद्धि-प्रातिहार्य दिखाए। इससे यह नालंदा भगवान में और भी अधिक श्रद्धावान हो जाएगी।"

ඉද්ධිපාටිහාරියං

ऋद्धि-प्रातिहार्य

483. ‘‘තීණි [Pg.206] ඛො ඉමානි, කෙවට්ට, පාටිහාරියානි මයා සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවෙදිතානි. කතමානි තීණි? ඉද්ධිපාටිහාරියං, ආදෙසනාපාටිහාරියං, අනුසාසනීපාටිහාරියං.

४८३. "केवट्ट! ये तीन प्रकार के प्रातिहार्य हैं, जिन्हें मैंने स्वयं अभिज्ञा (उच्च ज्ञान) से साक्षात् कर प्रकाशित किया है। वे तीन कौन से हैं? ऋद्धि-प्रातिहार्य, आदेशना-प्रातिहार्य और अनुशासनी-प्रातिहार्य।

484. ‘‘කතමඤ්ච, කෙවට්ට, ඉද්ධිපාටිහාරියං? ඉධ, කෙවට්ට, භික්ඛු අනෙකවිහිතං ඉද්ධිවිධං පච්චනුභොති. එකොපි හුත්වා බහුධා හොති, බහුධාපි හුත්වා එකො හොති; ආවිභාවං තිරොභාවං තිරොකුට්ටං තිරොපාකාරං තිරොපබ්බතං අසජ්ජමානො ගච්ඡති සෙය්‍යථාපි ආකාසෙ; පථවියාපි උම්මුජ්ජනිමුජ්ජං කරොති සෙය්‍යථාපි උදකෙ; උදකෙපි අභිජ්ජමානෙ ගච්ඡති සෙය්‍යථාපි පථවියං; ආකාසෙපි පල්ලඞ්කෙන කමති සෙය්‍යථාපි පක්ඛී සකුණො; ඉමෙපි චන්දිමසූරියෙ එවං මහිද්ධිකෙ එවං මහානුභාවෙ පාණිනා පරාමසති පරිමජ්ජති; යාව බ්‍රහ්මලොකාපි කායෙන වසං වත්තෙති.

४८४. "और केवट्ट! ऋद्धि-प्रातिहार्य क्या है? यहाँ, केवट्ट! कोई भिक्षु अनेक प्रकार की ऋद्धि-विधियों का अनुभव करता है। वह एक होकर बहुत हो जाता है, और बहुत होकर एक हो जाता है; वह प्रकट होता है और अदृश्य हो जाता है; वह दीवार के पार, घेरे के पार, पहाड़ के पार बिना किसी बाधा के ऐसे निकल जाता है जैसे आकाश में; वह पृथ्वी में भी वैसे ही गोता लगाता और निकलता है जैसे जल में; वह जल पर भी बिना डूबे वैसे ही चलता है जैसे पृथ्वी पर; वह आकाश में भी पालथी मारकर वैसे ही उड़ता है जैसे पंख वाला पक्षी; वह इन चंद्रमा और सूर्य को भी, जो इतने महान ऋद्धि वाले और महान प्रभावशाली हैं, हाथ से छूता है और सहलाता है; वह ब्रह्मलोक तक अपने शरीर से वश में रखता है।

‘‘තමෙනං අඤ්ඤතරො සද්ධො පසන්නො පස්සති තං භික්ඛුං අනෙකවිහිතං ඉද්ධිවිධං පච්චනුභොන්තං – එකොපි හුත්වා බහුධා හොන්තං, බහුධාපි හුත්වා එකො හොන්තං; ආවිභාවං තිරොභාවං; තිරොකුට්ටං තිරොපාකාරං තිරොපබ්බතං අසජ්ජමානං ගච්ඡන්තං සෙය්‍යථාපි ආකාසෙ; පථවියාපි උම්මුජ්ජනිමුජ්ජං කරොන්තං සෙය්‍යථාපි උදකෙ; උදකෙපි අභිජ්ජමානෙ ගච්ඡන්තං සෙය්‍යථාපි පථවියං; ආකාසෙපි පල්ලඞ්කෙන කමන්තං සෙය්‍යථාපි පක්ඛී සකුණො; ඉමෙපි චන්දිමසූරියෙ එවං මහිද්ධිකෙ එවං මහානුභාවෙ පාණිනා පරාමසන්තං පරිමජ්ජන්තං යාව බ්‍රහ්මලොකාපි කායෙන වසං වත්තෙන්තං.

"तब कोई श्रद्धालु और प्रसन्नचित्त व्यक्ति उस भिक्षु को अनेक प्रकार की ऋद्धि-विधियों का अनुभव करते हुए देखता है— एक होकर बहुत होते हुए, बहुत होकर एक होते हुए; प्रकट और अदृश्य होते हुए; दीवार के पार, घेरे के पार, पहाड़ के पार बिना किसी बाधा के आकाश की तरह जाते हुए; पृथ्वी में जल की तरह गोता लगाते और निकलते हुए; जल पर पृथ्वी की तरह चलते हुए; आकाश में पक्षी की तरह पालथी मारकर उड़ते हुए; इन चंद्रमा और सूर्य को, जो इतने महान ऋद्धि वाले और महान प्रभावशाली हैं, हाथ से छूते और सहलाते हुए; ब्रह्मलोक तक शरीर से वश में रखते हुए।

‘‘තමෙනං සො සද්ධො පසන්නො අඤ්ඤතරස්ස අස්සද්ධස්ස අප්පසන්නස්ස ආරොචෙති – ‘අච්ඡරියං වත, භො, අබ්භුතං වත, භො, සමණස්ස මහිද්ධිකතා මහානුභාවතා. අමාහං භික්ඛුං අද්දසං අනෙකවිහිතං ඉද්ධිවිධං පච්චනුභොන්තං – එකොපි හුත්වා බහුධා හොන්තං, බහුධාපි හුත්වා එකො හොන්තං…පෙ… යාව බ්‍රහ්මලොකාපි කායෙන වසං වත්තෙන්ත’න්ති.

"तब वह श्रद्धालु और प्रसन्नचित्त व्यक्ति किसी अश्रद्धालु और अप्रसन्न व्यक्ति को बताता है— 'आश्चर्य है भो! अद्भुत है भो! श्रमण की महान ऋद्धि और महान प्रभाव। मैंने उस भिक्षु को अनेक प्रकार की ऋद्धि-विधियों का अनुभव करते देखा— एक होकर बहुत होते हुए, बहुत होकर एक होते हुए... (पे)... ब्रह्मलोक तक शरीर से वश में रखते हुए।'"

‘‘තමෙනං සො අස්සද්ධො අප්පසන්නො තං සද්ධං පසන්නං එවං වදෙය්‍ය – ‘අත්ථි ඛො, භො, ගන්ධාරී නාම විජ්ජා. තාය සො භික්ඛු අනෙකවිහිතං ඉද්ධිවිධං පච්චනුභොති – එකොපි හුත්වා බහුධා හොති, බහුධාපි හුත්වා එකො හොති…පෙ… යාව බ්‍රහ්මලොකාපි කායෙන වසං වත්තෙතී’ති.

"तब वह अश्रद्धालु और अप्रसन्न व्यक्ति उस श्रद्धालु और प्रसन्न व्यक्ति से ऐसा कहे— 'भो! गांधारी नाम की एक विद्या है। उस विद्या के बल पर वह भिक्षु अनेक प्रकार की ऋद्धि-विधियों का अनुभव करता है— एक होकर बहुत हो जाता है, बहुत होकर एक हो जाता है... (पे)... ब्रह्मलोक तक शरीर से वश में रखता है।'"

‘‘තං [Pg.207] කිං මඤ්ඤසි, කෙවට්ට, අපි නු සො අස්සද්ධො අප්පසන්නො තං සද්ධං පසන්නං එවං වදෙය්‍යා’’ති? ‘‘වදෙය්‍ය, භන්තෙ’’ති. ‘‘ඉමං ඛො අහං, කෙවට්ට, ඉද්ධිපාටිහාරියෙ ආදීනවං සම්පස්සමානො ඉද්ධිපාටිහාරියෙන අට්ටීයාමි හරායාමි ජිගුච්ඡාමි’’.

"केवट्ट! तुम क्या सोचते हो? क्या वह अश्रद्धालु और अप्रसन्न व्यक्ति उस श्रद्धालु और प्रसन्न व्यक्ति से ऐसा कह सकता है?" "हाँ, भन्ते! कह सकता है।" "केवट्ट! ऋद्धि-प्रातिहार्य में इस दोष को देखते हुए, मैं ऋद्धि-प्रातिहार्य से उद्विग्न होता हूँ, लज्जित होता हूँ और घृणा करता हूँ।"

ආදෙසනාපාටිහාරියං

आदेशना-प्रातिहार्य

485. ‘‘කතමඤ්ච, කෙවට්ට, ආදෙසනාපාටිහාරියං? ඉධ, කෙවට්ට, භික්ඛු පරසත්තානං පරපුග්ගලානං චිත්තම්පි ආදිසති, චෙතසිකම්පි ආදිසති, විතක්කිතම්පි ආදිසති, විචාරිතම්පි ආදිසති – ‘එවම්පි තෙ මනො, ඉත්ථම්පි තෙ මනො, ඉතිපි තෙ චිත්ත’න්ති.

४८५. "और केवट्ट! आदेशना-प्रातिहार्य क्या है? यहाँ, केवट्ट! कोई भिक्षु दूसरे प्राणियों के, दूसरे व्यक्तियों के चित्त को भी बता देता है, उनके मानसिक भावों को भी बता देता है, उनके वितर्कों को भी बता देता है, उनके विचारों को भी बता देता है— 'तुम्हारा मन ऐसा है, तुम्हारा मन इस प्रकार का है, तुम्हारा चित्त ऐसा है।'"

‘‘තමෙනං අඤ්ඤතරො සද්ධො පසන්නො පස්සති තං භික්ඛුං පරසත්තානං පරපුග්ගලානං චිත්තම්පි ආදිසන්තං, චෙතසිකම්පි ආදිසන්තං, විතක්කිතම්පි ආදිසන්තං, විචාරිතම්පි ආදිසන්තං – ‘එවම්පි තෙ මනො, ඉත්ථම්පි තෙ මනො, ඉතිපි තෙ චිත්ත’න්ති. තමෙනං සො සද්ධො පසන්නො අඤ්ඤතරස්ස අස්සද්ධස්ස අප්පසන්නස්ස ආරොචෙති – ‘අච්ඡරියං වත, භො, අබ්භුතං වත, භො, සමණස්ස මහිද්ධිකතා මහානුභාවතා. අමාහං භික්ඛුං අද්දසං පරසත්තානං පරපුග්ගලානං චිත්තම්පි ආදිසන්තං, චෙතසිකම්පි ආදිසන්තං, විතක්කිතම්පි ආදිසන්තං, විචාරිතම්පි ආදිසන්තං – ‘‘එවම්පි තෙ මනො, ඉත්ථම්පි තෙ මනො, ඉතිපි තෙ චිත්ත’’’න්ති.

"तब कोई श्रद्धालु और प्रसन्नचित्त व्यक्ति उस भिक्षु को दूसरे प्राणियों के, दूसरे व्यक्तियों के चित्त को बताते हुए, मानसिक भावों को बताते हुए, वितर्कों को बताते हुए, विचारों को बताते हुए देखता है— 'तुम्हारा मन ऐसा है, तुम्हारा मन इस प्रकार का है, तुम्हारा चित्त ऐसा है।' तब वह श्रद्धालु और प्रसन्नचित्त व्यक्ति किसी अश्रद्धालु और अप्रसन्न व्यक्ति को बताता है— 'आश्चर्य है भो! अद्भुत है भो! श्रमण की महान ऋद्धि और महान प्रभाव। मैंने उस भिक्षु को दूसरे प्राणियों के, दूसरे व्यक्तियों के चित्त को बताते हुए, मानसिक भावों को बताते हुए, वितर्कों को बताते हुए, विचारों को बताते हुए देखा— "तुम्हारा मन ऐसा है, तुम्हारा मन इस प्रकार का है, तुम्हारा चित्त ऐसा है।"'"

‘‘තමෙනං සො අස්සද්ධො අප්පසන්නො තං සද්ධං පසන්නං එවං වදෙය්‍ය – ‘අත්ථි ඛො, භො, මණිකා නාම විජ්ජා; තාය සො භික්ඛු පරසත්තානං පරපුග්ගලානං චිත්තම්පි ආදිසති, චෙතසිකම්පි ආදිසති, විතක්කිතම්පි ආදිසති, විචාරිතම්පි ආදිසති – ‘එවම්පි තෙ මනො, ඉත්ථම්පි තෙ මනො, ඉතිපි තෙ චිත්ත’’’න්ති.

तब वह अश्रद्धालु और अप्रसन्न व्यक्ति उस श्रद्धालु और प्रसन्न व्यक्ति से ऐसा कहेगा— 'हे महानुभाव! मणिका नाम की एक विद्या है; उस विद्या के द्वारा वह भिक्षु दूसरे प्राणियों और दूसरे व्यक्तियों के चित्त को भी बता देता है, चैतसिकों को भी बता देता है, वितर्क को भी बता देता है और विचार को भी बता देता है— 'तुम्हारा मन ऐसा है, तुम्हारा मन इस प्रकार का है, तुम्हारा चित्त इस तरह का है'।

‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, කෙවට්ට, අපි නු සො අස්සද්ධො අප්පසන්නො තං සද්ධං පසන්නං එවං වදෙය්‍යා’’ති? ‘‘වදෙය්‍ය, භන්තෙ’’ති. ‘‘ඉමං ඛො අහං, කෙවට්ට, ආදෙසනාපාටිහාරියෙ ආදීනවං සම්පස්සමානො ආදෙසනාපාටිහාරියෙන අට්ටීයාමි හරායාමි ජිගුච්ඡාමි’’.

केवट्ट! तुम क्या सोचते हो, क्या वह अश्रद्धालु और अप्रसन्न व्यक्ति उस श्रद्धालु और प्रसन्न व्यक्ति से ऐसा कहेगा? 'हाँ, भन्ते! वह कहेगा।' केवट्ट! आदेशना-प्रातिहार्य (चित्त की बातों को बताने के चमत्कार) में इस दोष को देखते हुए, मैं आदेशना-प्रातिहार्य से लज्जित होता हूँ, संकोच करता हूँ और घृणा करता हूँ।

අනුසාසනීපාටිහාරියං

अनुशासनी-प्रातिहार्य (उपदेश का चमत्कार)

486. ‘‘කතමඤ්ච, කෙවට්ට, අනුසාසනීපාටිහාරියං? ඉධ, කෙවට්ට, භික්ඛු එවමනුසාසති – ‘එවං විතක්කෙථ, මා එවං විතක්කයිත්ථ, එවං මනසිකරොථ, මා [Pg.208] එවං මනසාකත්ථ, ඉදං පජහථ, ඉදං උපසම්පජ්ජ විහරථා’ති. ඉදං වුච්චති, කෙවට්ට, අනුසාසනීපාටිහාරියං.

४८६. और केवट्ट! अनुशासनी-प्रातिहार्य क्या है? केवट्ट! यहाँ भिक्षु इस प्रकार उपदेश देता है— 'ऐसा विचार करो, ऐसा विचार मत करो; ऐसा मनस्कार करो, ऐसा मनस्कार मत करो; इसे त्यागो, इसे प्राप्त कर विहार करो'। केवट्ट! इसे अनुशासनी-प्रातिहार्य कहा जाता है।

‘‘පුන චපරං, කෙවට්ට, ඉධ තථාගතො ලොකෙ උප්පජ්ජති අරහං සම්මාසම්බුද්ධො …පෙ… (යථා 190-212 අනුච්ඡෙදෙසු එවං විත්ථාරෙතබ්බං). එවං ඛො, කෙවට්ට, භික්ඛු සීලසම්පන්නො හොති…පෙ… පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. ඉදම්පි වුච්චති, කෙවට්ට, අනුසාසනීපාටිහාරියං…පෙ… දුතියං ඣානං…පෙ… තතියං ඣානං…පෙ… චතුත්ථං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. ඉදම්පි වුච්චති, කෙවට්ට, අනුසාසනීපාටිහාරියං…පෙ… ඤාණදස්සනාය චිත්තං අභිනීහරති අභිනින්නාමෙති…පෙ… ඉදම්පි වුච්චති, කෙවට්ට, අනුසාසනීපාටිහාරියං…පෙ… නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාති…පෙ… ඉදම්පි වුච්චති, කෙවට්ට, අනුසාසනීපාටිහාරියං.

फिर केवट्ट! इस लोक में तथागत उत्पन्न होते हैं, जो अर्हत् और सम्यक्सम्बुद्ध हैं... (सामञ्ञफल सुत्त के अनुसार विस्तार करें)... इस प्रकार केवट्ट! भिक्षु शील-सम्पन्न होता है... प्रथम ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है। केवट्ट! इसे भी अनुशासनी-प्रातिहार्य कहा जाता है... द्वितीय ध्यान... तृतीय ध्यान... चतुर्थ ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है। केवट्ट! इसे भी अनुशासनी-प्रातिहार्य कहा जाता है... वह ज्ञान-दर्शन के लिए चित्त को लगाता है, झुकाता है... 'अब इसके बाद और कुछ करने को शेष नहीं है'—ऐसा जान लेता है। केवट्ट! इसे भी अनुशासनी-प्रातिहार्य कहा जाता है।

‘‘ඉමානි ඛො, කෙවට්ට, තීණි පාටිහාරියානි මයා සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවෙදිතානි’’.

केवट्ट! ये ही वे तीन प्रातिहार्य (चमत्कार) हैं, जिन्हें मैंने स्वयं अभिज्ञा (उच्च ज्ञान) से साक्षात् कर प्रकाशित किया है।

භූතනිරොධෙසකභික්ඛුවත්ථු

महाभूतों के निरोध की खोज करने वाले भिक्षु की कथा

487. ‘‘භූතපුබ්බං, කෙවට්ට, ඉමස්මිඤ්ඤෙව භික්ඛුසඞ්ඝෙ අඤ්ඤතරස්ස භික්ඛුනො එවං චෙතසො පරිවිතක්කො උදපාදි – ‘කත්ථ නු ඛො ඉමෙ චත්තාරො මහාභූතා අපරිසෙසා නිරුජ්ඣන්ති, සෙය්‍යථිදං – පථවීධාතු ආපොධාතු තෙජොධාතු වායොධාතූ’ති?

४८७. केवट्ट! प्राचीन काल की बात है, इसी भिक्षु-संघ में एक भिक्षु के मन में ऐसा विचार उत्पन्न हुआ— 'ये चार महाभूत कहाँ बिना शेष रहे निरुद्ध (समाप्त) हो जाते हैं, जैसे कि— पृथ्वी-धातु, आप-धातु (जल), तेज-धातु (अग्नि) और वायु-धातु?'

488. ‘‘අථ ඛො සො, කෙවට්ට, භික්ඛු තථාරූපං සමාධිං සමාපජ්ජි, යථාසමාහිතෙ චිත්තෙ දෙවයානියො මග්ගො පාතුරහොසි. අථ ඛො සො, කෙවට්ට, භික්ඛු යෙන චාතුමහාරාජිකා දෙවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා චාතුමහාරාජිකෙ දෙවෙ එතදවොච – ‘කත්ථ නු ඛො, ආවුසො, ඉමෙ චත්තාරො මහාභූතා අපරිසෙසා නිරුජ්ඣන්ති, සෙය්‍යථිදං – පථවීධාතු ආපොධාතු තෙජොධාතු වායොධාතූ’ති?

४८८. तब केवट्ट! उस भिक्षु ने वैसी समाधि प्राप्त की, जिससे चित्त के समाहित होने पर देवलोक जाने का मार्ग प्रकट हो गया। तब केवट्ट! वह भिक्षु जहाँ चातुर्महाराजिक देव थे, वहाँ गया; और चातुर्महाराजिक देवों से यह कहा— 'मित्रों! ये चार महाभूत कहाँ बिना शेष रहे निरुद्ध हो जाते हैं, जैसे कि— पृथ्वी-धातु, आप-धातु, तेज-धातु और वायु-धातु?'

‘‘එවං වුත්තෙ, කෙවට්ට, චාතුමහාරාජිකා දෙවා තං භික්ඛුං එතදවොචුං – ‘මයම්පි ඛො, භික්ඛු, න ජානාම, යත්ථිමෙ චත්තාරො මහාභූතා අපරිසෙසා නිරුජ්ඣන්ති, සෙය්‍යථිදං – පථවීධාතු ආපොධාතු තෙජොධාතු වායොධාතූති. අත්ථි ඛො, භික්ඛු, චත්තාරො මහාරාජානො අම්හෙහි අභික්කන්තතරා [Pg.209] ච පණීතතරා ච. තෙ ඛො එතං ජානෙය්‍යුං, යත්ථිමෙ චත්තාරො මහාභූතා අපරිසෙසා නිරුජ්ඣන්ති, සෙය්‍යථිදං – පථවීධාතු ආපොධාතු තෙජොධාතු වායොධාතූ’ති.

ऐसा कहने पर, केवट्ट! चातुर्महाराजिक देवों ने उस भिक्षु से यह कहा— 'भिक्षु! हम भी नहीं जानते कि ये चार महाभूत कहाँ बिना शेष रहे निरुद्ध हो जाते हैं। भिक्षु! चार महाराज (नक्षत्रों के स्वामी) हैं, जो हमसे अधिक प्रभावशाली और श्रेष्ठ हैं। वे जानते होंगे कि ये चार महाभूत कहाँ बिना शेष रहे निरुद्ध हो जाते हैं'।

489. ‘‘අථ ඛො සො, කෙවට්ට, භික්ඛු යෙන චත්තාරො මහාරාජානො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා චත්තාරො මහාරාජෙ එතදවොච – ‘කත්ථ නු ඛො, ආවුසො, ඉමෙ චත්තාරො මහාභූතා අපරිසෙසා නිරුජ්ඣන්ති, සෙය්‍යථිදං – පථවීධාතු ආපොධාතු තෙජොධාතු වායොධාතූ’ති? එවං වුත්තෙ, කෙවට්ට, චත්තාරො මහාරාජානො තං භික්ඛුං එතදවොචුං – ‘මයම්පි ඛො, භික්ඛු, න ජානාම, යත්ථිමෙ චත්තාරො මහාභූතා අපරිසෙසා නිරුජ්ඣන්ති, සෙය්‍යථිදං – පථවීධාතු, ආපොධාතු තෙජොධාතු වායොධාතූති. අත්ථි ඛො, භික්ඛු, තාවතිංසා නාම දෙවා අම්හෙහි අභික්කන්තතරා ච පණීතතරා ච. තෙ ඛො එතං ජානෙය්‍යුං, යත්ථිමෙ චත්තාරො මහාභූතා අපරිසෙසා නිරුජ්ඣන්ති, සෙය්‍යථිදං – පථවීධාතු ආපොධාතු තෙජොධාතු වායොධාතූ’ති.

४८९. तब केवट्ट! वह भिक्षु जहाँ वे चार महाराज थे, वहाँ गया; और उन चार महाराजों से यह कहा— 'मित्रों! ये चार महाभूत कहाँ बिना शेष रहे निरुद्ध हो जाते हैं, जैसे कि— पृथ्वी-धातु, आप-धातु, तेज-धातु और वायु-धातु?' ऐसा कहने पर, केवट्ट! उन चार महाराजों ने उस भिक्षु से यह कहा— 'भिक्षु! हम भी नहीं जानते कि ये चार महाभूत कहाँ बिना शेष रहे निरुद्ध हो जाते हैं। भिक्षु! तावतिंस नाम के देव हैं, जो हमसे अधिक प्रभावशाली और श्रेष्ठ हैं। वे जानते होंगे कि ये चार महाभूत कहाँ बिना शेष रहे निरुद्ध हो जाते हैं'।

490. ‘‘අථ ඛො සො, කෙවට්ට, භික්ඛු යෙන තාවතිංසා දෙවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා තාවතිංසෙ දෙවෙ එතදවොච – ‘කත්ථ නු ඛො, ආවුසො, ඉමෙ චත්තාරො මහාභූතා අපරිසෙසා නිරුජ්ඣන්ති, සෙය්‍යථිදං – පථවීධාතු ආපොධාතු තෙජොධාතු වායොධාතූ’ති? එවං වුත්තෙ, කෙවට්ට, තාවතිංසා දෙවා තං භික්ඛුං එතදවොචුං – ‘මයම්පි ඛො, භික්ඛු, න ජානාම, යත්ථිමෙ චත්තාරො මහාභූතා අපරිසෙසා නිරුජ්ඣන්ති, සෙය්‍යථිදං – පථවීධාතු ආපොධාතු තෙජොධාතු වායොධාතූති. අත්ථි ඛො, භික්ඛු, සක්කො නාම දෙවානමින්දො අම්හෙහි අභික්කන්තතරො ච පණීතතරො ච. සො ඛො එතං ජානෙය්‍ය, යත්ථිමෙ චත්තාරො මහාභූතා අපරිසෙසා නිරුජ්ඣන්ති, සෙය්‍යථිදං – පථවීධාතු ආපොධාතු තෙජොධාතු වායොධාතූ’ති.

४९०. तब केवट्ट! वह भिक्षु जहाँ तावतिंस देव थे, वहाँ गया; और तावतिंस देवों से यह कहा— 'मित्रों! ये चार महाभूत कहाँ बिना शेष रहे निरुद्ध हो जाते हैं, जैसे कि— पृथ्वी-धातु, आप-धातु, तेज-धातु और वायु-धातु?' ऐसा कहने पर, केवट्ट! तावतिंस देवों ने उस भिक्षु से यह कहा— 'भिक्षु! हम भी नहीं जानते कि ये चार महाभूत कहाँ बिना शेष रहे निरुद्ध हो जाते हैं। भिक्षु! देवों के इन्द्र 'सक्र' हैं, जो हमसे अधिक प्रभावशाली और श्रेष्ठ हैं। वे जानते होंगे कि ये चार महाभूत कहाँ बिना शेष रहे निरुद्ध हो जाते हैं'।

491. ‘‘අථ ඛො සො, කෙවට්ට, භික්ඛු යෙන සක්කො දෙවානමින්දො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා සක්කං දෙවානමින්දං එතදවොච – ‘කත්ථ නු ඛො, ආවුසො, ඉමෙ චත්තාරො මහාභූතා අපරිසෙසා නිරුජ්ඣන්ති, සෙය්‍යථිදං – පථවීධාතු ආපොධාතු තෙජොධාතු වායොධාතූ’ති? එවං වුත්තෙ, කෙවට්ට, සක්කො දෙවානමින්දො තං භික්ඛුං එතදවොච – ‘අහම්පි ඛො, භික්ඛු, න [Pg.210] ජානාමි, යත්ථිමෙ චත්තාරො මහාභූතා අපරිසෙසා නිරුජ්ඣන්ති, සෙය්‍යථිදං – පථවීධාතු ආපොධාතු තෙජොධාතු වායොධාතූති. අත්ථි ඛො, භික්ඛු, යාමා නාම දෙවා…පෙ… සුයාමො නාම දෙවපුත්තො… තුසිතා නාම දෙවා… සන්තුස්සිතො නාම දෙවපුත්තො… නිම්මානරතී නාම දෙවා … සුනිම්මිතො නාම දෙවපුත්තො… පරනිම්මිතවසවත්තී නාම දෙවා… වසවත්තී නාම දෙවපුත්තො අම්හෙහි අභික්කන්තතරො ච පණීතතරො ච. සො ඛො එතං ජානෙය්‍ය, යත්ථිමෙ චත්තාරො මහාභූතා අපරිසෙසා නිරුජ්ඣන්ති, සෙය්‍යථිදං – පථවීධාතු ආපොධාතු තෙජොධාතු වායොධාතූ’ති.

४९१. हे केवट्ट! तब वह भिक्षु जहाँ देवताओं के राजा शक्र थे, वहाँ गया; पहुँचकर उसने देवताओं के राजा शक्र से यह कहा— 'हे मित्र! ये चार महाभूत—पृथ्वी धातु, आपो (जल) धातु, तेजो (अग्नि) धातु और वायो (वायु) धातु—कहाँ बिना शेष रहे निरुद्ध (समाप्त) होते हैं?' हे केवट्ट! ऐसा कहने पर देवताओं के राजा शक्र ने उस भिक्षु से यह कहा— 'हे भिक्षु! मैं भी नहीं जानता कि ये चार महाभूत—पृथ्वी धातु, आपो धातु, तेजो धातु और वायो धातु—कहाँ बिना शेष रहे निरुद्ध होते हैं। हे भिक्षु! याम नामक देवता हैं... सुयाम नामक देवपुत्र हैं... तुषित नामक देवता हैं... संतुषित नामक देवपुत्र हैं... निर्माणरति नामक देवता हैं... सुनिर्मित नामक देवपुत्र हैं... परनिर्मितवशवर्ती नामक देवता हैं... वशवर्ती नामक देवपुत्र हैं, जो हमसे अधिक श्रेष्ठ और प्रणीत हैं। वे शायद यह जानते होंगे कि ये चार महाभूत—पृथ्वी धातु, आपो धातु, तेजो धातु और वायो धातु—कहाँ बिना शेष रहे निरुद्ध होते हैं।'

492. ‘‘අථ ඛො සො, කෙවට්ට, භික්ඛු යෙන වසවත්තී දෙවපුත්තො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා වසවත්තිං දෙවපුත්තං එතදවොච – ‘කත්ථ නු ඛො, ආවුසො, ඉමෙ චත්තාරො මහාභූතා අපරිසෙසා නිරුජ්ඣන්ති, සෙය්‍යථිදං – පථවීධාතු ආපොධාතු තෙජොධාතු වායොධාතූ’ති? එවං වුත්තෙ, කෙවට්ට, වසවත්තී දෙවපුත්තො තං භික්ඛුං එතදවොච – ‘අහම්පි ඛො, භික්ඛු, න ජානාමි යත්ථිමෙ චත්තාරො මහාභූතා අපරිසෙසා නිරුජ්ඣන්ති, සෙය්‍යථිදං – පථවීධාතු ආපොධාතු තෙජොධාතු වායොධාතූති. අත්ථි ඛො, භික්ඛු, බ්‍රහ්මකායිකා නාම දෙවා අම්හෙහි අභික්කන්තතරා ච පණීතතරා ච. තෙ ඛො එතං ජානෙය්‍යුං, යත්ථිමෙ චත්තාරො මහාභූතා අපරිසෙසා නිරුජ්ඣන්ති, සෙය්‍යථිදං – පථවීධාතු ආපොධාතු තෙජොධාතු වායොධාතූ’ති.

४९२. हे केवट्ट! तब वह भिक्षु जहाँ वशवर्ती देवपुत्र था, वहाँ गया; पहुँचकर उसने वशवर्ती देवपुत्र से यह कहा— 'हे मित्र! ये चार महाभूत—पृथ्वी धातु, आपो धातु, तेजो धातु और वायो धातु—कहाँ बिना शेष रहे निरुद्ध होते हैं?' हे केवट्ट! ऐसा कहने पर वशवर्ती देवपुत्र ने उस भिक्षु से यह कहा— 'हे भिक्षु! मैं भी नहीं जानता कि ये चार महाभूत—पृथ्वी धातु, आपो धातु, तेजो धातु और वायो धातु—कहाँ बिना शेष रहे निरुद्ध होते हैं। हे भिक्षु! ब्रह्मकायिक नामक देवता हैं, जो हमसे अधिक श्रेष्ठ और प्रणीत हैं। वे शायद यह जानते होंगे कि ये चार महाभूत—पृथ्वी धातु, आपो धातु, तेजो धातु और वायो धातु—कहाँ बिना शेष रहे निरुद्ध होते हैं।'

493. ‘‘අථ ඛො සො, කෙවට්ට, භික්ඛු තථාරූපං සමාධිං සමාපජ්ජි, යථාසමාහිතෙ චිත්තෙ බ්‍රහ්මයානියො මග්ගො පාතුරහොසි. අථ ඛො සො, කෙවට්ට, භික්ඛු යෙන බ්‍රහ්මකායිකා දෙවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා බ්‍රහ්මකායිකෙ දෙවෙ එතදවොච – ‘කත්ථ නු ඛො, ආවුසො, ඉමෙ චත්තාරො මහාභූතා අපරිසෙසා නිරුජ්ඣන්ති, සෙය්‍යථිදං – පථවීධාතු ආපොධාතු තෙජොධාතු වායොධාතූ’ති? එවං වුත්තෙ, කෙවට්ට, බ්‍රහ්මකායිකා දෙවා තං භික්ඛුං එතදවොචුං – ‘මයම්පි ඛො, භික්ඛු, න ජානාම, යත්ථිමෙ චත්තාරො මහාභූතා අපරිසෙසා නිරුජ්ඣන්ති, සෙය්‍යථිදං – පථවීධාතු ආපොධාතු තෙජොධාතු වායොධාතූති. අත්ථි ඛො, භික්ඛු, බ්‍රහ්මා මහාබ්‍රහ්මා අභිභූ අනභිභූතො අඤ්ඤදත්ථුදසො වසවත්තී ඉස්සරො [Pg.211] කත්තා නිම්මාතා සෙට්ඨො සජිතා වසී පිතා භූතභබ්‍යානං අම්හෙහි අභික්කන්තතරො ච පණීතතරො ච. සො ඛො එතං ජානෙය්‍ය, යත්ථිමෙ චත්තාරො මහාභූතා අපරිසෙසා නිරුජ්ඣන්ති, සෙය්‍යථිදං – පථවීධාතු ආපොධාතු තෙජොධාතු වායොධාතූ’’ති.

४९३. हे केवट्ट! तब उस भिक्षु ने वैसा समाधि-लाभ किया, जिससे समाहित चित्त होने पर ब्रह्मलोक जाने का मार्ग प्रकट हो गया। हे केवट्ट! तब वह भिक्षु जहाँ ब्रह्मकायिक देवता थे, वहाँ गया; पहुँचकर उसने ब्रह्मकायिक देवताओं से यह कहा— 'हे मित्रो! ये चार महाभूत—पृथ्वी धातु, आपो धातु, तेजो धातु और वायो धातु—कहाँ बिना शेष रहे निरुद्ध होते हैं?' हे केवट्ट! ऐसा कहने पर ब्रह्मकायिक देवताओं ने उस भिक्षु से यह कहा— 'हे भिक्षु! हम भी नहीं जानते कि ये चार महाभूत—पृथ्वी धातु, आपो धातु, तेजो धातु और वायो धातु—कहाँ बिना शेष रहे निरुद्ध होते हैं। हे भिक्षु! ब्रह्मा, महाब्रह्मा, सबको जीतने वाले, किसी से न जीते जाने वाले, सब कुछ देखने वाले, वश में करने वाले, ईश्वर, कर्ता, निर्माता, श्रेष्ठ, विधाता, वशी और भूत-भविष्य के प्राणियों के पिता हैं, जो हमसे अधिक श्रेष्ठ और प्रणीत हैं। वे शायद यह जानते होंगे कि ये चार महाभूत—पृथ्वी धातु, आपो धातु, तेजो धातु और वायो धातु—कहाँ बिना शेष रहे निरुद्ध होते हैं।'

‘‘‘කහං පනාවුසො, එතරහි සො මහාබ්‍රහ්මා’ති? ‘මයම්පි ඛො, භික්ඛු, න ජානාම, යත්ථ වා බ්‍රහ්මා යෙන වා බ්‍රහ්මා යහිං වා බ්‍රහ්මා; අපි ච, භික්ඛු, යථා නිමිත්තා දිස්සන්ති, ආලොකො සඤ්ජායති, ඔභාසො පාතුභවති, බ්‍රහ්මා පාතුභවිස්සති, බ්‍රහ්මුනො හෙතං පුබ්බනිමිත්තං පාතුභාවාය, යදිදං ආලොකො සඤ්ජායති, ඔභාසො පාතුභවතී’ති. අථ ඛො සො, කෙවට්ට, මහාබ්‍රහ්මා නචිරස්සෙව පාතුරහොසි.

'हे मित्रो! इस समय वह महाब्रह्मा कहाँ हैं?' 'हे भिक्षु! हम भी नहीं जानते कि ब्रह्मा कहाँ हैं, किस मार्ग से हैं या कहाँ रहते हैं; परंतु हे भिक्षु! जैसे निमित्त दिखाई दे रहे हैं, प्रकाश उत्पन्न हो रहा है और आभा प्रकट हो रही है, उससे ब्रह्मा प्रकट होंगे। प्रकाश का उत्पन्न होना और आभा का प्रकट होना ब्रह्मा के प्रकट होने का पूर्व-निमित्त है।' हे केवट्ट! तब वह महाब्रह्मा शीघ्र ही प्रकट हो गए।

494. ‘‘අථ ඛො සො, කෙවට්ට, භික්ඛු යෙන සො මහාබ්‍රහ්මා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා තං මහාබ්‍රහ්මානං එතදවොච – ‘කත්ථ නු ඛො, ආවුසො, ඉමෙ චත්තාරො මහාභූතා අපරිසෙසා නිරුජ්ඣන්ති, සෙය්‍යථිදං – පථවීධාතු ආපොධාතු තෙජොධාතු වායොධාතූ’’ති? එවං වුත්තෙ, කෙවට්ට, සො මහාබ්‍රහ්මා තං භික්ඛුං එතදවොච – ‘අහමස්මි, භික්ඛු, බ්‍රහ්මා මහාබ්‍රහ්මා අභිභූ අනභිභූතො අඤ්ඤදත්ථුදසො වසවත්තී ඉස්සරො කත්තා නිම්මාතා සෙට්ඨො සජිතා වසී පිතා භූතභබ්‍යාන’න්ති.

४९४. हे केवट्ट! तब वह भिक्षु जहाँ वह महाब्रह्मा थे, वहाँ गया; पहुँचकर उसने उस महाब्रह्मा से यह कहा— 'हे मित्र! ये चार महाभूत—पृथ्वी धातु, आपो धातु, तेजो धातु और वायो धातु—कहाँ बिना शेष रहे निरुद्ध होते हैं?' हे केवट्ट! ऐसा कहने पर उस महाब्रह्मा ने उस भिक्षु से यह कहा— 'हे भिक्षु! मैं ब्रह्मा हूँ, महाब्रह्मा हूँ, सबको जीतने वाला हूँ, किसी से न जीता जाने वाला हूँ, सब कुछ देखने वाला हूँ, वश में करने वाला हूँ, ईश्वर हूँ, कर्ता हूँ, निर्माता हूँ, श्रेष्ठ हूँ, विधाता हूँ, वशी हूँ और भूत-भविष्य के प्राणियों का पिता हूँ।'

‘‘දුතියම්පි ඛො සො, කෙවට්ට, භික්ඛු තං මහාබ්‍රහ්මානං එතදවොච – ‘න ඛොහං තං, ආවුසො, එවං පුච්ඡාමි – ‘‘ත්වමසි බ්‍රහ්මා මහාබ්‍රහ්මා අභිභූ අනභිභූතො අඤ්ඤදත්ථුදසො වසවත්තී ඉස්සරො කත්තා නිම්මාතා සෙට්ඨො සජිතා වසී පිතා භූතභබ්‍යාන’’න්ති. එවඤ්ච ඛො අහං තං, ආවුසො, පුච්ඡාමි – ‘‘කත්ථ නු ඛො, ආවුසො, ඉමෙ චත්තාරො මහාභූතා අපරිසෙසා නිරුජ්ඣන්ති, සෙය්‍යථිදං – පථවීධාතු ආපොධාතු තෙජොධාතු වායොධාතූ’’’ති?

हे केवट्ट! दूसरी बार भी उस भिक्षु ने उस महाब्रह्मा से यह कहा— 'हे मित्र! मैं आपसे यह नहीं पूछ रहा हूँ कि— "क्या आप ब्रह्मा, महाब्रह्मा, सबको जीतने वाले, किसी से न जीते जाने वाले, सब कुछ देखने वाले, वश में करने वाले, ईश्वर, कर्ता, निर्माता, श्रेष्ठ, विधाता, वशी और भूत-भविष्य के प्राणियों के पिता हैं?" हे मित्र! मैं तो आपसे यह पूछ रहा हूँ— "हे मित्र! ये चार महाभूत—पृथ्वी धातु, आपो धातु, तेजो धातु और वायो धातु—कहाँ बिना शेष रहे निरुद्ध होते हैं?"'

‘‘දුතියම්පි ඛො සො, කෙවට්ට, මහාබ්‍රහ්මා තං භික්ඛුං එතදවොච – ‘අහමස්මි, භික්ඛු, බ්‍රහ්මා මහාබ්‍රහ්මා අභිභූ අනභිභූතො අඤ්ඤදත්ථුදසො වසවත්තී ඉස්සරො කත්තා නිම්මාතා සෙට්ඨො සජිතා වසී පිතා භූතභබ්‍යාන’න්ති. තතියම්පි ඛො සො, කෙවට්ට, භික්ඛු තං මහාබ්‍රහ්මානං එතදවොච – ‘න ඛොහං තං, ආවුසො, එවං පුච්ඡාමි – ‘‘ත්වමසි බ්‍රහ්මා මහාබ්‍රහ්මා අභිභූ [Pg.212] අනභිභූතො අඤ්ඤදත්ථුදසො වසවත්තී ඉස්සරො කත්තා නිම්මාතා සෙට්ඨො සජිතා වසී පිතා භූතභබ්‍යාන’’න්ති. එවඤ්ච ඛො අහං තං, ආවුසො, පුච්ඡාමි – ‘‘කත්ථ නු ඛො, ආවුසො, ඉමෙ චත්තාරො මහාභූතා අපරිසෙසා නිරුජ්ඣන්ති, සෙය්‍යථිදං – පථවීධාතු ආපොධාතු තෙජොධාතු වායොධාතූ’’’ති?

हे केवट्ट! दूसरी बार भी उस महाब्रह्मा ने उस भिक्षु से यह कहा— 'भिक्षु, मैं ब्रह्मा हूँ, महाब्रह्मा हूँ, अभिभू (विजेता) हूँ, अनभिभूत (अपराजित) हूँ, सर्वद्रष्टा हूँ, वशवर्ती (सबको वश में रखने वाला) हूँ, ईश्वर हूँ, कर्ता हूँ, निर्माता हूँ, श्रेष्ठ हूँ, विधाता हूँ, वशी हूँ, और जो हो चुके हैं तथा जो होने वाले हैं, उन प्राणियों का पिता हूँ।' हे केवट्ट! तीसरी बार भी उस भिक्षु ने उस महाब्रह्मा से यह कहा— 'आयुष्मान्! मैं आपसे यह नहीं पूछ रहा हूँ कि— "क्या आप ब्रह्मा, महाब्रह्मा, अभिभू, अनभिभूत, सर्वद्रष्टा, वशवर्ती, ईश्वर, कर्ता, निर्माता, श्रेष्ठ, विधाता, वशी और भूत-भविष्य के प्राणियों के पिता हैं?" बल्कि आयुष्मान्! मैं आपसे यह पूछ रहा हूँ— "आयुष्मान्! ये चार महाभूत— पृथ्वी धातु, आप (जल) धातु, तेज (अग्नि) धातु और वायु धातु— कहाँ पूर्णतः निरुद्ध (समाप्त) हो जाते हैं?"'

495. ‘‘අථ ඛො සො, කෙවට්ට, මහාබ්‍රහ්මා තං භික්ඛුං බාහායං ගහෙත්වා එකමන්තං අපනෙත්වා තං භික්ඛුං එතදවොච – ‘ඉමෙ ඛො මං, භික්ඛු, බ්‍රහ්මකායිකා දෙවා එවං ජානන්ති, ‘‘නත්ථි කිඤ්චි බ්‍රහ්මුනො අඤ්ඤාතං, නත්ථි කිඤ්චි බ්‍රහ්මුනො අදිට්ඨං, නත්ථි කිඤ්චි බ්‍රහ්මුනො අවිදිතං, නත්ථි කිඤ්චි බ්‍රහ්මුනො අසච්ඡිකත’’න්ති. තස්මාහං තෙසං සම්මුඛා න බ්‍යාකාසිං. අහම්පි ඛො, භික්ඛු, න ජානාමි යත්ථිමෙ චත්තාරො මහාභූතා අපරිසෙසා නිරුජ්ඣන්ති, සෙය්‍යථිදං – පථවීධාතු ආපොධාතු තෙජොධාතු වායොධාතූති. තස්මාතිහ, භික්ඛු, තුය්හෙවෙතං දුක්කටං, තුය්හෙවෙතං අපරද්ධං, යං ත්වං තං භගවන්තං අතිධාවිත්වා බහිද්ධා පරියෙට්ඨිං ආපජ්ජසි ඉමස්ස පඤ්හස්ස වෙය්‍යාකරණාය. ගච්ඡ ත්වං, භික්ඛු, තමෙව භගවන්තං උපසඞ්කමිත්වා ඉමං පඤ්හං පුච්ඡ, යථා ච තෙ භගවා බ්‍යාකරොති, තථා නං ධාරෙය්‍යාසී’ති.

४९५. तब हे केवट्ट! उस महाब्रह्मा ने उस भिक्षु की बाँह पकड़ी और उसे एक ओर ले जाकर कहा— 'भिक्षु! ये ब्रह्मकायिक देव मुझे ऐसा जानते हैं कि— "ब्रह्मा के लिए कुछ भी अज्ञात नहीं है, ब्रह्मा के लिए कुछ भी अदृष्ट नहीं है, ब्रह्मा के लिए कुछ भी अविदित नहीं है, ब्रह्मा के लिए कुछ भी असाक्षात्कृत नहीं है।" इसलिए मैंने उनके सामने उत्तर नहीं दिया। भिक्षु! मैं भी नहीं जानता कि ये चार महाभूत— पृथ्वी धातु, आप धातु, तेज धातु और वायु धातु— कहाँ पूर्णतः निरुद्ध होते हैं। इसलिए भिक्षु! यह तुम्हारी ही गलती है, तुम्हारा ही अपराध है कि तुम भगवान को छोड़कर इस प्रश्न के उत्तर के लिए बाहर (अन्यत्र) खोज रहे हो। भिक्षु! जाओ, तुम उन भगवान के ही पास जाकर यह प्रश्न पूछो, और जैसा भगवान तुम्हें उत्तर दें, वैसा ही उसे धारण करो।'

496. ‘‘අථ ඛො සො, කෙවට්ට, භික්ඛු – සෙය්‍යථාපි නාම බලවා පුරිසො සමිඤ්ජිතං වා බාහං පසාරෙය්‍ය, පසාරිතං වා බාහං සමිඤ්ජෙය්‍ය එවමෙව බ්‍රහ්මලොකෙ අන්තරහිතො මම පුරතො පාතුරහොසි. අථ ඛො සො, කෙවට්ට, භික්ඛු මං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි, එකමන්තං නිසින්නො ඛො, කෙවට්ට, සො භික්ඛු මං එතදවොච – ‘කත්ථ නු ඛො, භන්තෙ, ඉමෙ චත්තාරො මහාභූතා අපරිසෙසා නිරුජ්ඣන්ති, සෙය්‍යථිදං – පථවීධාතු ආපොධාතු තෙජොධාතු වායොධාතූ’ති?

४९६. तब हे केवट्ट! वह भिक्षु—जैसे कोई बलवान पुरुष अपनी मुड़ी हुई बाँह को फैला दे या फैली हुई बाँह को सिकोड़ ले—वैसे ही ब्रह्मलोक से अंतर्धान होकर मेरे सामने प्रकट हुआ। तब हे केवट्ट! उस भिक्षु ने मुझे अभिवादन किया और एक ओर बैठ गया। एक ओर बैठे हुए उस भिक्षु ने मुझसे यह कहा— 'भन्ते! ये चार महाभूत— पृथ्वी धातु, आप धातु, तेज धातु और वायु धातु— कहाँ पूर्णतः निरुद्ध होते हैं?'

තීරදස්සිසකුණුපමා

तट-दर्शी पक्षी की उपमा

497. ‘‘එවං වුත්තෙ, අහං, කෙවට්ට, තං භික්ඛුං එතදවොචං – ‘භූතපුබ්බං, භික්ඛු, සාමුද්දිකා වාණිජා තීරදස්සිං සකුණං ගහෙත්වා නාවාය සමුද්දං අජ්ඣොගාහන්ති. තෙ අතීරදක්ඛිනියා නාවාය තීරදස්සිං සකුණං මුඤ්චන්ති. සො ගච්ඡතෙව පුරත්ථිමං දිසං, ගච්ඡති දක්ඛිණං දිසං, ගච්ඡති පච්ඡිමං දිසං, ගච්ඡති උත්තරං දිසං, ගච්ඡති උද්ධං දිසං, ගච්ඡති අනුදිසං. සචෙ සො සමන්තා තීරං [Pg.213] පස්සති, තථාගතකොව හොති. සචෙ පන සො සමන්තා තීරං න පස්සති, තමෙව නාවං පච්චාගච්ඡති. එවමෙව ඛො ත්වං, භික්ඛු, යතො යාව බ්‍රහ්මලොකා පරියෙසමානො ඉමස්ස පඤ්හස්ස වෙය්‍යාකරණං නාජ්ඣගා, අථ මමඤ්ඤෙව සන්තිකෙ පච්චාගතො. න ඛො එසො, භික්ඛු, පඤ්හො එවං පුච්ඡිතබ්බො – ‘කත්ථ නු ඛො, භන්තෙ, ඉමෙ චත්තාරො මහාභූතා අපරිසෙසා නිරුජ්ඣන්ති, සෙය්‍යථිදං – පථවීධාතු ආපොධාතු තෙජොධාතු වායොධාතූ’ති?

४९७. ऐसा कहने पर, हे केवट्ट! मैंने उस भिक्षु से यह कहा— 'भिक्षु! प्राचीन काल की बात है, समुद्री व्यापारी तट देखने वाले एक पक्षी को लेकर नाव से समुद्र में प्रवेश करते थे। जब नाव से तट नहीं दिखाई देता था, तब वे उस तट-दर्शी पक्षी को छोड़ देते थे। वह पक्षी पूर्व दिशा की ओर जाता था, दक्षिण दिशा की ओर जाता था, पश्चिम दिशा की ओर जाता था, उत्तर दिशा की ओर जाता था, ऊपर की ओर जाता था और विदिशाओं (कोणों) की ओर जाता था। यदि उसे चारों ओर कहीं तट दिखाई देता, तो वह उधर ही चला जाता था। लेकिन यदि उसे चारों ओर कहीं तट नहीं दिखाई देता, तो वह उसी नाव पर वापस लौट आता था। इसी प्रकार, भिक्षु! तुम भी ब्रह्मलोक तक खोजते हुए जब इस प्रश्न का उत्तर नहीं पा सके, तब मेरे ही पास लौट आए। भिक्षु! यह प्रश्न इस प्रकार नहीं पूछा जाना चाहिए— "भन्ते! ये चार महाभूत— पृथ्वी धातु, आप धातु, तेज धातु और वायु धातु— कहाँ पूर्णतः निरुद्ध होते हैं?"'

498. ‘‘එවඤ්ච ඛො එසො, භික්ඛු, පඤ්හො පුච්ඡිතබ්බො –

४९८. बल्कि भिक्षु! यह प्रश्न इस प्रकार पूछा जाना चाहिए—

‘කත්ථ ආපො ච පථවී, තෙජො වායො න ගාධති;

කත්ථ දීඝඤ්ච රස්සඤ්ච, අණුං ථූලං සුභාසුභං;

කත්ථ නාමඤ්ච රූපඤ්ච, අසෙසං උපරුජ්ඣතී’ති.

'कहाँ जल, पृथ्वी, तेज और वायु की प्रतिष्ठा नहीं होती? कहाँ दीर्घ और ह्रस्व (छोटा), सूक्ष्म और स्थूल, शुभ और अशुभ (सुंदर और कुरूप) का अंत होता है? कहाँ नाम और रूप पूर्णतः निरुद्ध हो जाते हैं?'

499. ‘‘තත්‍ර වෙය්‍යාකරණං භවති –

४९९. वहाँ इसका उत्तर यह है—

‘විඤ්ඤාණං අනිදස්සනං, අනන්තං සබ්බතොපභං;

එත්ථ ආපො ච පථවී, තෙජො වායො න ගාධති.

'वह विज्ञान (निर्वाण) जो अनिदर्शन (इंद्रियों से परे), अनंत और सब ओर से प्रकाशमान (या सब ओर पहुँच वाला) है; वहाँ जल, पृथ्वी, तेज और वायु की प्रतिष्ठा नहीं होती।

එත්ථ දීඝඤ්ච රස්සඤ්ච, අණුං ථූලං සුභාසුභං;

එත්ථ නාමඤ්ච රූපඤ්ච, අසෙසං උපරුජ්ඣති;

විඤ්ඤාණස්ස නිරොධෙන, එත්ථෙතං උපරුජ්ඣතී’ති.

वहाँ दीर्घ और ह्रस्व, सूक्ष्म और स्थूल, शुभ और अशुभ का अंत होता है; वहाँ नाम और रूप पूर्णतः निरुद्ध हो जाते हैं; (सांसारिक) विज्ञान के निरोध से, वहाँ यह सब निरुद्ध हो जाता है।'

500. ඉදමවොච භගවා. අත්තමනො කෙවට්ටො ගහපතිපුත්තො භගවතො භාසිතං අභිනන්දීති.

५००. भगवान ने यह कहा। गृहपति-पुत्र केवट्ट प्रसन्न होकर भगवान के प्रवचन का अभिनंदन करने लगा।

කෙවට්ටසුත්තං නිට්ඨිතං එකාදසමං.

ग्यारहवाँ केवट्ट सुत्त समाप्त।

12. ලොහිච්චසුත්තං

१२. लोहिच्च सुत्त

ලොහිච්චබ්‍රාහ්මණවත්ථු

लोहिच्च ब्राह्मण की कथा

501. එවං [Pg.214] මෙ සුතං – එකං සමයං භගවා කොසලෙසු චාරිකං චරමානො මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං පඤ්චමත්තෙහි භික්ඛුසතෙහි යෙන සාලවතිකා තදවසරි. තෙන ඛො පන සමයෙන ලොහිච්චො බ්‍රාහ්මණො සාලවතිකං අජ්ඣාවසති සත්තුස්සදං සතිණකට්ඨොදකං සධඤ්ඤං රාජභොග්ගං රඤ්ඤා පසෙනදිනා කොසලෙන දින්නං රාජදායං, බ්‍රහ්මදෙය්‍යං.

५०१. ऐसा मैंने सुना— एक समय भगवान पाँच सौ भिक्षुओं के विशाल भिक्षु-संघ के साथ कोसल जनपद में चारिका करते हुए सालवतिका (गाँव) पहुँचे। उस समय लोहिच्च नामक ब्राह्मण सालवतिका में रहता था, जो जन-संकुल था, घास, लकड़ी और जल से संपन्न था, अन्न-धन से भरपूर था, और जिसे कोसल नरेश प्रसेनजित ने राज-देय (राजकीय उपहार) और ब्रह्म-देय (श्रेष्ठ दान) के रूप में उसे प्रदान किया था।

502. තෙන ඛො පන සමයෙන ලොහිච්චස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස එවරූපං පාපකං දිට්ඨිගතං උප්පන්නං හොති – ‘‘ඉධ සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා කුසලං ධම්මං අධිගච්ඡෙය්‍ය, කුසලං ධම්මං අධිගන්ත්වා න පරස්ස ආරොචෙය්‍ය, කිඤ්හි පරො පරස්ස කරිස්සති. සෙය්‍යථාපි නාම පුරාණං බන්ධනං ඡින්දිත්වා අඤ්ඤං නවං බන්ධනං කරෙය්‍ය, එවංසම්පදමිදං පාපකං ලොභධම්මං වදාමි, කිඤ්හි පරො පරස්ස කරිස්සතී’’ති.

५०२. उस समय लोहिच्च ब्राह्मण के मन में इस प्रकार की पापपूर्ण मिथ्या दृष्टि उत्पन्न हुई— 'यदि इस लोक में कोई श्रमण या ब्राह्मण कुशल धर्म को प्राप्त कर ले, तो उसे दूसरों को नहीं बताना चाहिए; क्योंकि दूसरा व्यक्ति दूसरे के लिए क्या करेगा? जैसे कोई पुराने बंधन को काटकर नया बंधन बना ले, वैसे ही मैं इस (उपदेश देने) को पापपूर्ण लोभ-धर्म कहता हूँ; क्योंकि दूसरा व्यक्ति दूसरे के लिए क्या करेगा?'

503. අස්සොසි ඛො ලොහිච්චො බ්‍රාහ්මණො – ‘‘සමණො ඛලු, භො, ගොතමො සක්‍යපුත්තො සක්‍යකුලා පබ්බජිතො කොසලෙසු චාරිකං චරමානො මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං පඤ්චමත්තෙහි භික්ඛුසතෙහි සාලවතිකං අනුප්පත්තො. තං ඛො පන භවන්තං ගොතමං එවං කල්‍යාණො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගතො – ‘ඉතිපි සො භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො විජ්ජාචරණසම්පන්නො සුගතො ලොකවිදූ අනුත්තරො පුරිසදම්මසාරථි සත්ථා දෙවමනුස්සානං බුද්ධො භගවා’. සො ඉමං ලොකං සදෙවකං සමාරකං සබ්‍රහ්මකං සස්සමණබ්‍රාහ්මණිං පජං සදෙවමනුස්සං සයං අභිඤ්ඤා සච්ඡිකත්වා පවෙදෙති. සො ධම්මං දෙසෙති ආදිකල්‍යාණං මජ්ඣෙකල්‍යාණං පරියොසානකල්‍යාණං සාත්ථං සබ්‍යඤ්ජනං කෙවලපරිපුණ්ණං පරිසුද්ධං බ්‍රහ්මචරියං පකාසෙති. සාධු ඛො පන තථාරූපානං අරහතං දස්සනං හොතී’’ති.

५०३. लोहिच्च ब्राह्मण ने सुना— "हे महानुभावों! शाक्यपुत्र, शाक्यकुल से प्रव्रजित श्रमण गौतम कोसल देश में चारिका करते हुए लगभग पाँच सौ भिक्षुओं के विशाल भिक्षु-संघ के साथ सालवतिका पहुँचे हैं। उन आयुष्मान गौतम की इस प्रकार कल्याणकारी कीर्ति फैली हुई है— 'वे भगवान अर्हत् हैं, सम्यक सम्बुद्ध हैं, विद्या और चरण से सम्पन्न हैं, सुगत हैं, लोकविद् हैं, दमन योग्य पुरुषों के अनुपम सारथी हैं, देवों और मनुष्यों के शास्ता हैं, बुद्ध हैं, भगवान हैं।' वे देवों, मारों और ब्रह्माओं सहित इस लोक को, श्रमणों और ब्राह्मणों सहित इस प्रजा को, देवों और मनुष्यों को स्वयं अभिज्ञा (उच्च ज्ञान) से साक्षात् कर प्रकाशित करते हैं। वे आदि में कल्याणकारी, मध्य में कल्याणकारी और अंत में कल्याणकारी धर्म का उपदेश देते हैं; वे अर्थ और व्यंजन (शब्द) सहित पूर्णतः परिपूर्ण और परिशुद्ध ब्रह्मचर्य को प्रकाशित करते हैं। ऐसे अर्हतों का दर्शन करना निश्चय ही कल्याणकारी है।"

504. අථ ඛො ලොහිච්චො බ්‍රාහ්මණො රොසිකං න්හාපිතං ආමන්තෙසි – ‘‘එහි ත්වං, සම්ම රොසිකෙ, යෙන සමණො ගොතමො තෙනුපසඞ්කම[Pg.215]; උපසඞ්කමිත්වා මම වචනෙන සමණං ගොතමං අප්පාබාධං අප්පාතඞ්කං ලහුට්ඨානං බලං ඵාසුවිහාරං පුච්ඡ – ලොහිච්චො, භො ගොතම, බ්‍රාහ්මණො භවන්තං ගොතමං අප්පාබාධං අප්පාතඞ්කං ලහුට්ඨානං බලං ඵාසුවිහාරං පුච්ඡතී’’ති. එවඤ්ච වදෙහි – ‘‘අධිවාසෙතු කිර භවං ගොතමො ලොහිච්චස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස ස්වාතනාය භත්තං සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙනා’’ති.

५०४. तब लोहिच्च ब्राह्मण ने रोसिक नाई को संबोधित किया— "हे मित्र रोसिक! आओ, जहाँ श्रमण गौतम हैं, वहाँ जाओ; और जाकर मेरी ओर से श्रमण गौतम से उनके अल्प-व्याधि (स्वास्थ्य), अल्प-रोग, लघुता (स्फूर्ति), बल और सुख-विहार के बारे में पूछो— 'हे गौतम! लोहिच्च ब्राह्मण आयुष्मान गौतम से उनके स्वास्थ्य, निरोगता, स्फूर्ति, बल और सुख-विहार के विषय में पूछते हैं।' और यह भी कहना— 'आयुष्मान गौतम कल के भोजन के लिए भिक्षु-संघ के साथ लोहिच्च ब्राह्मण का निमंत्रण स्वीकार करें'।"

505. ‘‘එවං, භො’’ති ඛො රොසිකා න්හාපිතො ලොහිච්චස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස පටිස්සුත්වා යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නො ඛො රොසිකා න්හාපිතො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘ලොහිච්චො, භන්තෙ, බ්‍රාහ්මණො භගවන්තං අප්පාබාධං අප්පාතඞ්කං ලහුට්ඨානං බලං ඵාසුවිහාරං පුච්ඡති; එවඤ්ච වදෙති – අධිවාසෙතු කිර, භන්තෙ, භගවා ලොහිච්චස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස ස්වාතනාය භත්තං සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙනා’’ති. අධිවාසෙසි භගවා තුණ්හීභාවෙන.

५०५. "जी, स्वामी!" कहकर रोसिक नाई ने लोहिच्च ब्राह्मण की बात स्वीकार की और जहाँ भगवान थे, वहाँ गया। पहुँचकर भगवान को अभिवादन कर एक ओर बैठ गया। एक ओर बैठे हुए रोसिक नाई ने भगवान से यह कहा— "भन्ते! लोहिच्च ब्राह्मण भगवान से उनके स्वास्थ्य, निरोगता, स्फूर्ति, बल और सुख-विहार के विषय में पूछते हैं; और वे यह भी कहते हैं— 'भन्ते! भगवान कल के भोजन के लिए भिक्षु-संघ के साथ लोहिच्च ब्राह्मण का निमंत्रण स्वीकार करें'।" भगवान ने मौन रहकर अपनी स्वीकृति प्रदान की।

506. අථ ඛො රොසිකා න්හාපිතො භගවතො අධිවාසනං විදිත්වා උට්ඨායාසනා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා පදක්ඛිණං කත්වා යෙන ලොහිච්චො බ්‍රාහ්මණො තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා ලොහිච්චං බ්‍රාහ්මණං එතදවොච – ‘‘අවොචුම්හා ඛො මයං භොතො වචනෙන තං භගවන්තං – ‘ලොහිච්චො, භන්තෙ, බ්‍රාහ්මණො භගවන්තං අප්පාබාධං අප්පාතඞ්කං ලහුට්ඨානං බලං ඵාසුවිහාරං පුච්ඡති; එවඤ්ච වදෙති – අධිවාසෙතු කිර, භන්තෙ, භගවා ලොහිච්චස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස ස්වාතනාය භත්තං සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙනා’ති. අධිවුත්ථඤ්ච පන තෙන භගවතා’’ති.

५०६. तब रोसिक नाई ने भगवान की स्वीकृति जानकर अपने आसन से उठकर, भगवान को अभिवादन कर और उनकी प्रदक्षिणा कर, जहाँ लोहिच्च ब्राह्मण था, वहाँ गया। पहुँचकर उसने लोहिच्च ब्राह्मण से यह कहा— "स्वामी! हमने आपकी ओर से उन भगवान से निवेदन किया— 'भन्ते! लोहिच्च ब्राह्मण भगवान से उनके स्वास्थ्य, निरोगता, स्फूर्ति, बल और सुख-विहार के विषय में पूछते हैं; और वे यह भी कहते हैं— भन्ते! भगवान कल के भोजन के लिए भिक्षु-संघ के साथ लोहिच्च ब्राह्मण का निमंत्रण स्वीकार करें।' और उन भगवान ने इसे स्वीकार कर लिया है।"

507. අථ ඛො ලොහිච්චො බ්‍රාහ්මණො තස්සා රත්තියා අච්චයෙන සකෙ නිවෙසනෙ පණීතං ඛාදනීයං භොජනීයං පටියාදාපෙත්වා රොසිකං න්හාපිතං ආමන්තෙසි – ‘‘එහි ත්වං, සම්ම රොසිකෙ, යෙන සමණො ගොතමො තෙනුපසඞ්කම; උපසඞ්කමිත්වා සමණස්ස ගොතමස්ස කාලං ආරොචෙහි – කාලො භො, ගොතම, නිට්ඨිතං භත්ත’’න්ති. ‘‘එවං, භො’’ති ඛො රොසිකා න්හාපිතො ලොහිච්චස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස පටිස්සුත්වා යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා භගවන්තං අභිවාදෙත්වා එකමන්තං අට්ඨාසි[Pg.216]. එකමන්තං ඨිතො ඛො රොසිකා න්හාපිතො භගවතො කාලං ආරොචෙසි – ‘‘කාලො, භන්තෙ, නිට්ඨිතං භත්ත’’න්ති.

५०७. तब लोहिच्च ब्राह्मण ने उस रात के बीतने पर अपने घर में उत्तम खाद्य और भोज्य पदार्थ तैयार करवाकर रोसिक नाई को बुलाया— "हे मित्र रोसिक! आओ, जहाँ श्रमण गौतम हैं, वहाँ जाओ; और जाकर श्रमण गौतम को समय की सूचना दो— 'हे गौतम! समय हो गया है, भोजन तैयार है'।" "जी, स्वामी!" कहकर रोसिक नाई ने लोहिच्च ब्राह्मण की बात मानी और जहाँ भगवान थे, वहाँ गया। पहुँचकर भगवान को अभिवादन कर एक ओर खड़ा हो गया। एक ओर खड़े होकर रोसिक नाई ने भगवान को समय की सूचना दी— "भन्ते! समय हो गया है, भोजन तैयार है।"

508. අථ ඛො භගවා පුබ්බණ්හසමයං නිවාසෙත්වා පත්තචීවරමාදාය සද්ධිං භික්ඛුසඞ්ඝෙන යෙන සාලවතිකා තෙනුපසඞ්කමි. තෙන ඛො පන සමයෙන රොසිකා න්හාපිතො භගවන්තං පිට්ඨිතො පිට්ඨිතො අනුබන්ධො හොති. අථ ඛො රොසිකා න්හාපිතො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘ලොහිච්චස්ස, භන්තෙ, බ්‍රාහ්මණස්ස එවරූපං පාපකං දිට්ඨිගතං උප්පන්නං – ‘ඉධ සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා කුසලං ධම්මං අධිගච්ඡෙය්‍ය, කුසලං ධම්මං අධිගන්ත්වා න පරස්ස ආරොචෙය්‍ය – කිඤ්හි පරො පරස්ස කරිස්සති. සෙය්‍යථාපි නාම පුරාණං බන්ධනං ඡින්දිත්වා අඤ්ඤං නවං බන්ධනං කරෙය්‍ය, එවං සම්පදමිදං පාපකං ලොභධම්මං වදාමි – කිඤ්හි පරො පරස්ස කරිස්සතී’ති. සාධු, භන්තෙ, භගවා ලොහිච්චං බ්‍රාහ්මණං එතස්මා පාපකා දිට්ඨිගතා විවෙචෙතූ’’ති. ‘‘අප්පෙව නාම සියා රොසිකෙ, අප්පෙව නාම සියා රොසිකෙ’’ති.

५०८. तब भगवान पूर्वाह्न के समय (चीवर) पहनकर, पात्र और चीवर लेकर भिक्षु-संघ के साथ सालवतिका की ओर चले। उस समय रोसिक नाई भगवान के पीछे-पीछे चल रहा था। तब रोसिक नाई ने भगवान से यह कहा— "भन्ते! लोहिच्च ब्राह्मण के मन में इस प्रकार की बुरी मिथ्या-दृष्टि उत्पन्न हुई है— 'इस लोक में कोई श्रमण या ब्राह्मण कुशल धर्म को प्राप्त कर सकता है, (किन्तु) कुशल धर्म प्राप्त करने के बाद उसे दूसरे को नहीं बताना चाहिए; क्योंकि एक व्यक्ति दूसरे का क्या भला करेगा? यह तो पुराने बंधन को काटकर नया बंधन बनाने जैसा है; मैं इसे लोभ का एक बुरा रूप कहता हूँ— क्योंकि एक व्यक्ति दूसरे का क्या भला करेगा?' भन्ते! अच्छा हो यदि भगवान लोहिच्च ब्राह्मण को इस बुरी मिथ्या-दृष्टि से मुक्त कर दें।" भगवान ने कहा— "रोसिक! ऐसा हो सकता है, रोसिक! ऐसा हो सकता है।"

අථ ඛො භගවා යෙන ලොහිච්චස්ස බ්‍රාහ්මණස්ස නිවෙසනං තෙනුපසඞ්කමි; උපසඞ්කමිත්වා පඤ්ඤත්තෙ ආසනෙ නිසීදි. අථ ඛො ලොහිච්චො බ්‍රාහ්මණො බුද්ධප්පමුඛං භික්ඛුසඞ්ඝං පණීතෙන ඛාදනීයෙන භොජනීයෙන සහත්ථා සන්තප්පෙසි සම්පවාරෙසි.

तब भगवान जहाँ लोहिच्च ब्राह्मण का घर था, वहाँ पहुँचे; और पहुँचकर बिछाए हुए आसन पर बैठ गए। तब लोहिच्च ब्राह्मण ने बुद्ध के नेतृत्व वाले भिक्षु-संघ को अपने हाथों से उत्तम खाद्य और भोज्य पदार्थों से तृप्त और संतुष्ट किया।

ලොහිච්චබ්‍රාහ්මණානුයොගො

लोहिच्च ब्राह्मण से प्रश्नोत्तर

509. අථ ඛො ලොහිච්චො බ්‍රාහ්මණො භගවන්තං භුත්තාවිං ඔනීතපත්තපාණිං අඤ්ඤතරං නීචං ආසනං ගහෙත්වා එකමන්තං නිසීදි. එකමන්තං නිසින්නං ඛො ලොහිච්චං බ්‍රාහ්මණං භගවා එතදවොච – ‘‘සච්චං කිර තෙ, ලොහිච්ච, එවරූපං පාපකං දිට්ඨිගතං උප්පන්නං – ‘ඉධ සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා කුසලං ධම්මං අධිගච්ඡෙය්‍ය, කුසලං ධම්මං අධිගන්ත්වා න පරස්ස ආරොචෙය්‍ය – කිඤ්හි පරො පරස්ස කරිස්සති. සෙය්‍යථාපි නාම පුරාණං බන්ධනං ඡින්දිත්වා අඤ්ඤං නවං බන්ධනං කරෙය්‍ය, එවං සම්පදමිදං පාපකං ලොභධම්මං වදාමි, කිඤ්හි පරො පරස්ස කරිස්සතී’’’ ති? ‘‘එවං, භො ගොතම’’. ‘‘තං කිං මඤ්ඤසි ලොහිච්ච නනු ත්වං සාලවතිකං අජ්ඣාවසසී’’ති? ‘‘එවං, භො ගොතම’’. ‘‘යො නු ඛො, ලොහිච්ච, එවං වදෙය්‍ය – ‘ලොහිච්චො බ්‍රාහ්මණො සාලවතිකං අජ්ඣාවසති. යා සාලවතිකාය සමුදයසඤ්ජාති ලොහිච්චොව තං බ්‍රාහ්මණො [Pg.217] එකකො පරිභුඤ්ජෙය්‍ය, න අඤ්ඤෙසං දදෙය්‍යා’ති. එවං වාදී සො යෙ තං උපජීවන්ති, තෙසං අන්තරායකරො වා හොති, නො වා’’ති?

५०९. तब लोहिच्च ब्राह्मण, भगवान के भोजन कर चुकने और पात्र से हाथ हटा लेने पर, एक नीचा आसन लेकर एक ओर बैठ गया। एक ओर बैठे हुए लोहिच्च ब्राह्मण से भगवान ने यह कहा— “लोहिच्च, क्या यह सच है कि तुम्हारे मन में इस प्रकार की बुरी मिथ्या दृष्टि उत्पन्न हुई है— ‘यहाँ कोई श्रमण या ब्राह्मण कुशल धर्म को प्राप्त करे, और कुशल धर्म को प्राप्त कर वह दूसरे को न बताए—क्योंकि एक व्यक्ति दूसरे का क्या भला करेगा? जैसे कोई पुराने बंधन को काटकर दूसरा नया बंधन बना ले, वैसे ही मैं इस बुरी लोभ-युक्त बात को कहता हूँ, क्योंकि एक व्यक्ति दूसरे का क्या भला करेगा’?” “हाँ, भो गौतम।” “लोहिच्च, तुम क्या सोचते हो, क्या तुम शालवतिका का शासन नहीं करते?” “हाँ, भो गौतम।” “लोहिच्च, यदि कोई ऐसा कहे— ‘लोहिच्च ब्राह्मण शालवतिका का शासन करता है। शालवतिका से जो भी राजस्व प्राप्त होता है, उसे लोहिच्च ब्राह्मण अकेला ही भोगे, दूसरों को न दे’। ऐसा कहने वाला व्यक्ति, जो तुम पर आश्रित हैं, उनके लिए अंतराय (बाधा) उत्पन्न करने वाला होगा या नहीं?”

‘‘අන්තරායකරො, භො ගොතම’’. ‘‘අන්තරායකරො සමානො හිතානුකම්පී වා තෙසං හොති අහිතානුකම්පී වා’’ති? ‘‘අහිතානුකම්පී, භො ගොතම’’. ‘‘අහිතානුකම්පිස්ස මෙත්තං වා තෙසු චිත්තං පච්චුපට්ඨිතං හොති සපත්තකං වා’’ති? ‘‘සපත්තකං, භො ගොතම’’. ‘‘සපත්තකෙ චිත්තෙ පච්චුපට්ඨිතෙ මිච්ඡාදිට්ඨි වා හොති සම්මාදිට්ඨි වා’’ති? ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨි, භො ගොතම’’. ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිස්ස ඛො අහං, ලොහිච්ච, ද්වින්නං ගතීනං අඤ්ඤතරං ගතිං වදාමි – නිරයං වා තිරච්ඡානයොනිං වා’’.

“भो गौतम, वह अंतराय उत्पन्न करने वाला होगा।” “अंतराय उत्पन्न करने वाला होने के कारण, क्या वह उनके प्रति हितैषी होगा या अहितैषी?” “अहितैषी, भो गौतम।” “अहितैषी होने पर, क्या उनके प्रति उसका चित्त मैत्रीपूर्ण होगा या शत्रुतापूर्ण?” “शत्रुतापूर्ण, भो गौतम।” “शत्रुतापूर्ण चित्त होने पर, क्या वह मिथ्या दृष्टि होगी या सम्यक दृष्टि?” “मिथ्या दृष्टि, भो गौतम।” “लोहिच्च, मिथ्या दृष्टि वाले व्यक्ति के लिए मैं दो गतियों में से एक गति कहता हूँ—नरक या तिर्यक योनि।”

510. ‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, ලොහිච්ච, නනු රාජා පසෙනදි කොසලො කාසිකොසලං අජ්ඣාවසතී’’ති? ‘‘එවං, භො ගොතම’’. ‘‘යො නු ඛො, ලොහිච්ච, එවං වදෙය්‍ය – ‘රාජා පසෙනදි කොසලො කාසිකොසලං අජ්ඣාවසති; යා කාසිකොසලෙ සමුදයසඤ්ජාති, රාජාව තං පසෙනදි කොසලො එකකො පරිභුඤ්ජෙය්‍ය, න අඤ්ඤෙසං දදෙය්‍යා’ති. එවං වාදී සො යෙ රාජානං පසෙනදිං කොසලං උපජීවන්ති තුම්හෙ චෙව අඤ්ඤෙ ච, තෙසං අන්තරායකරො වා හොති, නො වා’’ති?

५१०. “लोहिच्च, तुम क्या सोचते हो, क्या राजा प्रसेनजित कोसल काशि-कोसल का शासन नहीं करते?” “हाँ, भो गौतम।” “लोहिच्च, यदि कोई ऐसा कहे— ‘राजा प्रसेनजित कोसल काशि-कोसल का शासन करते हैं; काशि-कोसल से जो भी राजस्व प्राप्त होता है, उसे राजा प्रसेनजित कोसल अकेले ही भोगें, दूसरों को न दें’। ऐसा कहने वाला व्यक्ति, जो राजा प्रसेनजित कोसल पर आश्रित हैं—तुम और अन्य लोग—उनके लिए अंतराय उत्पन्न करने वाला होगा या नहीं?”

‘‘අන්තරායකරො, භො ගොතම’’. ‘‘අන්තරායකරො සමානො හිතානුකම්පී වා තෙසං හොති අහිතානුකම්පී වා’’ති? ‘‘අහිතානුකම්පී, භො ගොතම’’. ‘‘අහිතානුකම්පිස්ස මෙත්තං වා තෙසු චිත්තං පච්චුපට්ඨිතං හොති සපත්තකං වා’’ති? ‘‘සපත්තකං, භො ගොතම’’. ‘‘සපත්තකෙ චිත්තෙ පච්චුපට්ඨිතෙ මිච්ඡාදිට්ඨි වා හොති සම්මාදිට්ඨි වා’’ති? ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨි, භො ගොතම’’. ‘‘මිච්ඡාදිට්ඨිස්ස ඛො අහං, ලොහිච්ච, ද්වින්නං ගතීනං අඤ්ඤතරං ගතිං වදාමි – නිරයං වා තිරච්ඡානයොනිං වා’’.

“भो गौतम, वह अंतराय उत्पन्न करने वाला होगा।” “अंतराय उत्पन्न करने वाला होने के कारण, क्या वह उनके प्रति हितैषी होगा या अहितैषी?” “अहितैषी, भो गौतम।” “अहितैषी होने पर, क्या उनके प्रति उसका चित्त मैत्रीपूर्ण होगा या शत्रुतापूर्ण?” “शत्रुतापूर्ण, भो गौतम।” “शत्रुतापूर्ण चित्त होने पर, क्या वह मिथ्या दृष्टि होगी या सम्यक दृष्टि?” “मिथ्या दृष्टि, भो गौतम।” “लोहिच्च, मिथ्या दृष्टि वाले व्यक्ति के लिए मैं दो गतियों में से एक गति कहता हूँ—नरक या तिर्यक योनि।”

511. ‘‘ඉති කිර, ලොහිච්ච, යො එවං වදෙය්‍ය – ‘‘ලොහිච්චො බ්‍රාහ්මණො සාලවතිකං අජ්ඣාවසති; යා සාලවතිකාය සමුදයසඤ්ජාති, ලොහිච්චොව තං බ්‍රාහ්මණො එකකො පරිභුඤ්ජෙය්‍ය, න අඤ්ඤෙසං දදෙය්‍යා’’ති. එවංවාදී සො යෙ තං උපජීවන්ති, තෙසං අන්තරායකරො හොති. අන්තරායකරො සමානො අහිතානුකම්පී හොති, අහිතානුකම්පිස්ස සපත්තකං චිත්තං පච්චුපට්ඨිතං හොති, සපත්තකෙ චිත්තෙ පච්චුපට්ඨිතෙ මිච්ඡාදිට්ඨි හොති. එවමෙව ඛො, ලොහිච්ච, යො එවං වදෙය්‍ය – ‘‘ඉධ සමණො [Pg.218] වා බ්‍රාහ්මණො වා කුසලං ධම්මං අධිගච්ඡෙය්‍ය, කුසලං ධම්මං අධිගන්ත්වා න පරස්ස ආරොචෙය්‍ය, කිඤ්හි පරො පරස්ස කරිස්සති. සෙය්‍යථාපි නාම පුරාණං බන්ධනං ඡින්දිත්වා අඤ්ඤං නවං බන්ධනං කරෙය්‍ය…පෙ… කරිස්සතී’’ති. එවංවාදී සො යෙ තෙ කුලපුත්තා තථාගතප්පවෙදිතං ධම්මවිනයං ආගම්ම එවරූපං උළාරං විසෙසං අධිගච්ඡන්ති, සොතාපත්තිඵලම්පි සච්ඡිකරොන්ති, සකදාගාමිඵලම්පි සච්ඡිකරොන්ති, අනාගාමිඵලම්පි සච්ඡිකරොන්ති, අරහත්තම්පි සච්ඡිකරොන්ති, යෙ චිමෙ දිබ්බා ගබ්භා පරිපාචෙන්ති දිබ්බානං භවානං අභිනිබ්බත්තියා, තෙසං අන්තරායකරො හොති, අන්තරායකරො සමානො අහිතානුකම්පී හොති, අහිතානුකම්පිස්ස සපත්තකං චිත්තං පච්චුපට්ඨිතං හොති, සපත්තකෙ චිත්තෙ පච්චුපට්ඨිතෙ මිච්ඡාදිට්ඨි හොති. මිච්ඡාදිට්ඨිස්ස ඛො අහං, ලොහිච්ච, ද්වින්නං ගතීනං අඤ්ඤතරං ගතිං වදාමි – නිරයං වා තිරච්ඡානයොනිං වා.

५११. “इस प्रकार, लोहिच्च, जो कोई ऐसा कहे— ‘लोहिच्च ब्राह्मण शालवतिका का शासन करता है; शालवतिका से जो भी राजस्व प्राप्त होता है, उसे लोहिच्च ब्राह्मण अकेला ही भोगे, दूसरों को न दे’। ऐसा कहने वाला व्यक्ति उन लोगों के लिए अंतराय उत्पन्न करने वाला होता है जो तुम पर आश्रित हैं। अंतराय उत्पन्न करने वाला होने के कारण वह अहितैषी होता है, अहितैषी होने के कारण उसका चित्त शत्रुतापूर्ण होता है, और शत्रुतापूर्ण चित्त होने पर वह मिथ्या दृष्टि होती है। इसी प्रकार, लोहिच्च, जो कोई ऐसा कहे— ‘यहाँ कोई श्रमण या ब्राह्मण कुशल धर्म को प्राप्त करे, और कुशल धर्म को प्राप्त कर वह दूसरे को न बताए, क्योंकि एक व्यक्ति दूसरे का क्या भला करेगा? जैसे कोई पुराने बंधन को काटकर दूसरा नया बंधन बना ले... आदि’। ऐसा कहने वाला व्यक्ति उन कुलपुत्रों के लिए अंतराय उत्पन्न करने वाला होता है जो तथागत द्वारा उपदिष्ट धर्म-विनय के आधार पर इस प्रकार के महान विशेष गुणों को प्राप्त करते हैं, स्रोतापत्ति-फल का साक्षात्कार करते हैं, सकृदागामी-फल का साक्षात्कार करते हैं, अनागामी-फल का साक्षात्कार करते हैं, अर्हत्व का साक्षात्कार करते हैं, और जो दिव्य लोकों में उत्पन्न होने के लिए पुण्य कर्मों को परिपक्व करते हैं। उनके लिए वह अंतराय उत्पन्न करने वाला होता है, अंतराय उत्पन्न करने वाला होने के कारण वह अहितैषी होता है, अहितैषी होने के कारण उसका चित्त शत्रुतापूर्ण होता है, और शत्रुतापूर्ण चित्त होने पर वह मिथ्या दृष्टि होती है। लोहिच्च, मिथ्या दृष्टि वाले व्यक्ति के लिए मैं दो गतियों में से एक गति कहता हूँ—नरक या तिर्यक योनि।”

512. ‘‘ඉති කිර, ලොහිච්ච, යො එවං වදෙය්‍ය – ‘‘රාජා පසෙනදි කොසලො කාසිකොසලං අජ්ඣාවසති; යා කාසිකොසලෙ සමුදයසඤ්ජාති, රාජාව තං පසෙනදි කොසලො එකකො පරිභුඤ්ජෙය්‍ය, න අඤ්ඤෙසං දදෙය්‍යා’’ති. එවංවාදී සො යෙ රාජානං පසෙනදිං කොසලං උපජීවන්ති තුම්හෙ චෙව අඤ්ඤෙ ච, තෙසං අන්තරායකරො හොති. අන්තරායකරො සමානො අහිතානුකම්පී හොති, අහිතානුකම්පිස්ස සපත්තකං චිත්තං පච්චුපට්ඨිතං හොති, සපත්තකෙ චිත්තෙ පච්චුපට්ඨිතෙ මිච්ඡාදිට්ඨි හොති. එවමෙව ඛො, ලොහිච්ච, යො එවං වදෙය්‍ය – ‘‘ඉධ සමණො වා බ්‍රාහ්මණො වා කුසලං ධම්මං අධිගච්ඡෙය්‍ය, කුසලං ධම්මං අධිගන්ත්වා න පරස්ස ආරොචෙය්‍ය, කිඤ්හි පරො පරස්ස කරිස්සති. සෙය්‍යථාපි නාම…පෙ… කිඤ්හි පරො පරස්ස කරිස්සතී’’ති, එවං වාදී සො යෙ තෙ කුලපුත්තා තථාගතප්පවෙදිතං ධම්මවිනයං ආගම්ම එවරූපං උළාරං විසෙසං අධිගච්ඡන්ති, සොතාපත්තිඵලම්පි සච්ඡිකරොන්ති, සකදාගාමිඵලම්පි සච්ඡිකරොන්ති, අනාගාමිඵලම්පි සච්ඡිකරොන්ති, අරහත්තම්පි සච්ඡිකරොන්ති. යෙ චිමෙ දිබ්බා ගබ්භා පරිපාචෙන්ති දිබ්බානං භවානං අභිනිබ්බත්තියා, තෙසං අන්තරායකරො හොති, අන්තරායකරො සමානො අහිතානුකම්පී හොති, අහිතානුකම්පිස්ස සපත්තකං චිත්තං පච්චුපට්ඨිතං හොති, සපත්තකෙ චිත්තෙ පච්චුපට්ඨිතෙ මිච්ඡාදිට්ඨි හොති. මිච්ඡාදිට්ඨිස්ස ඛො අහං, ලොහිච්ච, ද්වින්නං ගතීනං අඤ්ඤතරං ගතිං වදාමි – නිරයං වා තිරච්ඡානයොනිං වා.

५१२. “हे लोहिच्च! यदि कोई ऐसा कहे— ‘राजा प्रसेनजित कोसल कासि और कोसल पर शासन करते हैं; कासि और कोसल से जो भी राजस्व प्राप्त होता है, राजा प्रसेनजित कोसल अकेले ही उसका उपभोग करें, दूसरों को न दें।’ ऐसा कहने वाला व्यक्ति उन लोगों के लिए बाधक होता है जो राजा प्रसेनजित कोसल पर आश्रित हैं, चाहे वे तुम हो या अन्य लोग। बाधक होने के कारण वह अहित चाहने वाला (अहितानुकम्पी) होता है; अहित चाहने वाले के मन में शत्रुता का भाव उत्पन्न होता है; और शत्रुतापूर्ण मन होने पर मिथ्या-दृष्टि उत्पन्न होती है। इसी प्रकार, हे लोहिच्च! यदि कोई ऐसा कहे— ‘यहाँ कोई श्रमण या ब्राह्मण कुशल धर्म को प्राप्त करे, और कुशल धर्म को प्राप्त कर वह दूसरों को न बताए, क्योंकि एक व्यक्ति दूसरे का क्या करेगा? जैसे कि... (वही उपमा)... एक व्यक्ति दूसरे का क्या करेगा?’ ऐसा कहने वाला व्यक्ति उन कुलपुत्रों के लिए बाधक होता है जो तथागत द्वारा प्रतिपादित धर्म और विनय के आश्रय से इस प्रकार के महान विशेष गुणों को प्राप्त करते हैं, स्रोतपत्ति-फल का साक्षात्कार करते हैं, सकदागामी-फल का साक्षात्कार करते हैं, अनागामी-फल का साक्षात्कार करते हैं, और अर्हत्व का साक्षात्कार करते हैं। और जो कुलपुत्र दिव्य लोकों में जन्म लेने के लिए पुण्य-बीजों को परिपक्व कर रहे हैं, वह उनके लिए भी बाधक होता है। बाधक होने के कारण वह अहित चाहने वाला होता है; अहित चाहने वाले के मन में शत्रुता का भाव उत्पन्न होता है; और शत्रुतापूर्ण मन होने पर मिथ्या-दृष्टि उत्पन्न होती है। हे लोहिच्च! मिथ्या-दृष्टि वाले व्यक्ति के लिए मैं दो गतियों में से एक गति बताता हूँ— नरक या तिर्यक योनि।”

තයො චොදනාරහා

तीन निंदा के योग्य शास्ता

513. ‘‘තයො [Pg.219] ඛොමෙ, ලොහිච්ච, සත්ථාරො, යෙ ලොකෙ චොදනාරහා; යො ච පනෙවරූපෙ සත්ථාරො චොදෙති, සා චොදනා භූතා තච්ඡා ධම්මිකා අනවජ්ජා. කතමෙ තයො? ඉධ, ලොහිච්ච, එකච්චො සත්ථා යස්සත්ථාය අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතො හොති, ස්වාස්ස සාමඤ්ඤත්ථො අනනුප්පත්තො හොති. සො තං සාමඤ්ඤත්ථං අනනුපාපුණිත්වා සාවකානං ධම්මං දෙසෙති – ‘‘ඉදං වො හිතාය ඉදං වො සුඛායා’’ති. තස්ස සාවකා න සුස්සූසන්ති, න සොතං ඔදහන්ති, න අඤ්ඤා චිත්තං උපට්ඨපෙන්ති, වොක්කම්ම ච සත්ථුසාසනා වත්තන්ති. සො එවමස්ස චොදෙතබ්බො – ‘‘ආයස්මා ඛො යස්සත්ථාය අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතො, සො තෙ සාමඤ්ඤත්ථො අනනුප්පත්තො, තං ත්වං සාමඤ්ඤත්ථං අනනුපාපුණිත්වා සාවකානං ධම්මං දෙසෙසි – ‘ඉදං වො හිතාය ඉදං වො සුඛායා’ති. තස්ස තෙ සාවකා න සුස්සූසන්ති, න සොතං ඔදහන්ති, න අඤ්ඤා චිත්තං උපට්ඨපෙන්ති, වොක්කම්ම ච සත්ථුසාසනා වත්තන්ති. සෙය්‍යථාපි නාම ඔසක්කන්තියා වා උස්සක්කෙය්‍ය, පරම්මුඛිං වා ආලිඞ්ගෙය්‍ය, එවං සම්පදමිදං පාපකං ලොභධම්මං වදාමි – කිඤ්හි පරො පරස්ස කරිස්සතී’’ති. අයං ඛො, ලොහිච්ච, පඨමො සත්ථා, යො ලොකෙ චොදනාරහො; යො ච පනෙවරූපං සත්ථාරං චොදෙති, සා චොදනා භූතා තච්ඡා ධම්මිකා අනවජ්ජා.

५१३. “हे लोहिच्च! लोक में ये तीन शास्ता (गुरु) निंदा के योग्य हैं; और जो कोई इस प्रकार के शास्ताओं की निंदा करता है, वह निंदा सत्य, यथार्थ, धर्मसंगत और निर्दोष होती है। वे तीन कौन से हैं? हे लोहिच्च! यहाँ कोई शास्ता जिस (श्रमणत्व के) प्रयोजन के लिए घर से बेघर होकर प्रव्रजित हुआ होता है, उसे वह श्रमणत्व का फल प्राप्त नहीं हुआ होता है। वह उस श्रमणत्व के फल को प्राप्त किए बिना ही शिष्यों को धर्म का उपदेश देता है— ‘यह तुम्हारे हित के लिए है, यह तुम्हारे सुख के लिए है।’ उसके शिष्य (उसकी बात) नहीं सुनना चाहते, कान नहीं धरते, समझने के लिए चित्त नहीं लगाते और शास्ता के शासन से विमुख होकर चलते हैं। उसकी इस प्रकार निंदा की जानी चाहिए— ‘आयुष्मान् जिस प्रयोजन के लिए घर से बेघर होकर प्रव्रजित हुए थे, वह श्रमणत्व का फल आपको प्राप्त नहीं हुआ है। आप उस श्रमणत्व के फल को प्राप्त किए बिना ही शिष्यों को धर्म का उपदेश देते हैं— ‘यह तुम्हारे हित के लिए है, यह तुम्हारे सुख के लिए है।’ आपके वे शिष्य नहीं सुनना चाहते, कान नहीं धरते, समझने के लिए चित्त नहीं लगाते और शास्ता के शासन से विमुख होकर चलते हैं। जैसे कोई पीछे हटती हुई (स्त्री) का पीछा करे या विमुख हुई (स्त्री) का आलिंगन करे, वैसे ही मैं इस (उपदेश) को एक पापपूर्ण लोभ-धर्म कहता हूँ— क्योंकि एक व्यक्ति दूसरे का क्या करेगा?’ हे लोहिच्च! यह लोक में पहला शास्ता है जो निंदा के योग्य है; और जो कोई इस प्रकार के शास्ता की निंदा करता है, वह निंदा सत्य, यथार्थ, धर्मसंगत और निर्दोष होती है।”

514. ‘‘පුන චපරං, ලොහිච්ච, ඉධෙකච්චො සත්ථා යස්සත්ථාය අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතො හොති, ස්වාස්ස සාමඤ්ඤත්ථො අනනුප්පත්තො හොති. සො තං සාමඤ්ඤත්ථං අනනුපාපුණිත්වා සාවකානං ධම්මං දෙසෙති – ‘‘ඉදං වො හිතාය, ඉදං වො සුඛායා’’ති. තස්ස සාවකා සුස්සූසන්ති, සොතං ඔදහන්ති, අඤ්ඤා චිත්තං උපට්ඨපෙන්ති, න ච වොක්කම්ම සත්ථුසාසනා වත්තන්ති. සො එවමස්ස චොදෙතබ්බො – ‘‘ආයස්මා ඛො යස්සත්ථාය අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතො, සො තෙ සාමඤ්ඤත්ථො අනනුප්පත්තො. තං ත්වං සාමඤ්ඤත්ථං අනනුපාපුණිත්වා සාවකානං ධම්මං දෙසෙසි – ‘ඉදං වො හිතාය ඉදං වො සුඛායා’ති. තස්ස තෙ සාවකා සුස්සූසන්ති, සොතං ඔදහන්ති, අඤ්ඤා චිත්තං උපට්ඨපෙන්ති, න ච වොක්කම්ම සත්ථුසාසනා වත්තන්ති. සෙය්‍යථාපි නාම සකං ඛෙත්තං ඔහාය පරං ඛෙත්තං නිද්දායිතබ්බං මඤ්ඤෙය්‍ය[Pg.220], එවං සම්පදමිදං පාපකං ලොභධම්මං වදාමි – කිඤ්හි පරො පරස්ස කරිස්සතී’’ති. අයං ඛො, ලොහිච්ච, දුතියො සත්ථා, යො, ලොකෙ චොදනාරහො; යො ච පනෙවරූපං සත්ථාරං චොදෙති, සා චොදනා භූතා තච්ඡා ධම්මිකා අනවජ්ජා.

५१४. “फिर और भी, हे लोहिच्च! यहाँ कोई शास्ता जिस प्रयोजन के लिए घर से बेघर होकर प्रव्रजित हुआ होता है, उसे वह श्रमणत्व का फल प्राप्त नहीं हुआ होता है। वह उस श्रमणत्व के फल को प्राप्त किए बिना ही शिष्यों को धर्म का उपदेश देता है— ‘यह तुम्हारे हित के लिए है, यह तुम्हारे सुख के लिए है।’ उसके शिष्य (उसकी बात) सुनते हैं, कान धरते हैं, समझने के लिए चित्त लगाते हैं और शास्ता के शासन से विमुख होकर नहीं चलते हैं। उसकी इस प्रकार निंदा की जानी चाहिए— ‘आयुष्मान् जिस प्रयोजन के लिए घर से बेघर होकर प्रव्रजित हुए थे, वह श्रमणत्व का फल आपको प्राप्त नहीं हुआ है। आप उस श्रमणत्व के फल को प्राप्त किए बिना ही शिष्यों को धर्म का उपदेश देते हैं— ‘यह तुम्हारे हित के लिए है, यह तुम्हारे सुख के लिए है।’ आपके वे शिष्य सुनते हैं, कान धरते हैं, समझने के लिए चित्त लगाते हैं और शास्ता के शासन से विमुख होकर नहीं चलते हैं। जैसे कोई अपने खेत को छोड़कर दूसरे के खेत की निराई करना आवश्यक समझे, वैसे ही मैं इस (उपदेश) को एक पापपूर्ण लोभ-धर्म कहता हूँ— क्योंकि एक व्यक्ति दूसरे का क्या करेगा?’ हे लोहिच्च! यह लोक में दूसरा शास्ता है जो निंदा के योग्य है; और जो कोई इस प्रकार के शास्ता की निंदा करता है, वह निंदा सत्य, यथार्थ, धर्मसंगत और निर्दोष होती है।”

515. ‘‘පුන චපරං, ලොහිච්ච, ඉධෙකච්චො සත්ථා යස්සත්ථාය අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතො හොති, ස්වාස්ස සාමඤ්ඤත්ථො අනුප්පත්තො හොති. සො තං සාමඤ්ඤත්ථං අනුපාපුණිත්වා සාවකානං ධම්මං දෙසෙති – ‘‘ඉදං වො හිතාය ඉදං වො සුඛායා’’ති. තස්ස සාවකා න සුස්සූසන්ති, න සොතං ඔදහන්ති, න අඤ්ඤා චිත්තං උපට්ඨපෙන්ති, වොක්කම්ම ච සත්ථුසාසනා වත්තන්ති. සො එවමස්ස චොදෙතබ්බො – ‘‘ආයස්මා ඛො යස්සත්ථාය අගාරස්මා අනගාරියං පබ්බජිතො, සො තෙ සාමඤ්ඤත්ථො අනුප්පත්තො. තං ත්වං සාමඤ්ඤත්ථං අනුපාපුණිත්වා සාවකානං ධම්මං දෙසෙසි – ‘ඉදං වො හිතාය ඉදං වො සුඛායා’ති. තස්ස තෙ සාවකා න සුස්සූසන්ති, න සොතං ඔදහන්ති, න අඤ්ඤා චිත්තං උපට්ඨපෙන්ති, වොක්කම්ම ච සත්ථුසාසනා වත්තන්ති. සෙය්‍යථාපි නාම පුරාණං බන්ධනං ඡින්දිත්වා අඤ්ඤං නවං බන්ධනං කරෙය්‍ය, එවං සම්පදමිදං පාපකං ලොභධම්මං වදාමි, කිඤ්හි පරො පරස්ස කරිස්සතී’’ති. අයං ඛො, ලොහිච්ච, තතියො සත්ථා, යො ලොකෙ චොදනාරහො; යො ච පනෙවරූපං සත්ථාරං චොදෙති, සා චොදනා භූතා තච්ඡා ධම්මිකා අනවජ්ජා. ඉමෙ ඛො, ලොහිච්ච, තයො සත්ථාරො, යෙ ලොකෙ චොදනාරහා, යො ච පනෙවරූපෙ සත්ථාරො චොදෙති, සා චොදනා භූතා තච්ඡා ධම්මිකා අනවජ්ජාති.

५१५. “पुनः और भी, लोहच्च, यहाँ कोई शास्ता (गुरु) जिस प्रयोजन के लिए घर से बेघर होकर प्रव्रजित होता है, उसे वह श्रामण्य-फल प्राप्त हो जाता है। वह उस श्रामण्य-फल को प्राप्त कर शिष्यों को धर्म का उपदेश देता है - ‘यह तुम्हारे हित के लिए है, यह तुम्हारे सुख के लिए है’। उसके शिष्य न सुनने की इच्छा करते हैं, न कान लगाते हैं, न समझने के लिए चित्त लगाते हैं, और शास्ता के शासन से विमुख होकर चलते हैं। उसे इस प्रकार दोष देना चाहिए - ‘आयुष्मान् जिस प्रयोजन के लिए घर से बेघर होकर प्रव्रजित हुए थे, वह श्रामण्य-फल आपको प्राप्त हो गया है। आप उस श्रामण्य-फल को प्राप्त कर शिष्यों को धर्म का उपदेश देते हैं - यह तुम्हारे हित के लिए है, यह तुम्हारे सुख के लिए है। आपके वे शिष्य न सुनते हैं, न कान लगाते हैं, न समझने के लिए चित्त लगाते हैं, और शास्ता के शासन से विमुख होकर चलते हैं। जैसे कोई पुराने बंधन को काटकर दूसरा नया बंधन बना ले, वैसे ही मैं इस पापमय लोभ-धर्म को कहता हूँ; क्योंकि दूसरा दूसरे का क्या करेगा?’ लोहच्च, यह तीसरा शास्ता है जो लोक में दोषारोपण के योग्य है; और जो ऐसे शास्ता को दोष देता है, उसका वह दोषारोपण सत्य, यथार्थ, धर्मानुकूल और निर्दोष है। लोहच्च, ये ही तीन शास्ता हैं जो लोक में दोषारोपण के योग्य हैं, और जो ऐसे शास्ताओं को दोष देता है, उसका वह दोषारोपण सत्य, यथार्थ, धर्मानुकूल और निर्दोष है।”

නචොදනාරහසත්ථු

दोषारोपण के अयोग्य शास्ता

516. එවං වුත්තෙ, ලොහිච්චො බ්‍රාහ්මණො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘අත්ථි පන, භො ගොතම, කොචි සත්ථා, යො ලොකෙ නචොදනාරහො’’ති? ‘‘අත්ථි ඛො, ලොහිච්ච, සත්ථා, යො ලොකෙ නචොදනාරහො’’ති. ‘‘කතමො පන සො, භො ගොතම, සත්ථා, යො ලොකෙ නචොදනාරහො’’ති?

५१६. ऐसा कहे जाने पर, लोहच्च ब्राह्मण ने भगवान से यह कहा - “हे गौतम, क्या लोक में कोई ऐसा शास्ता है जो दोषारोपण के अयोग्य हो?” “लोहच्च, लोक में ऐसा शास्ता है जो दोषारोपण के अयोग्य है।” “हे गौतम, वह कौन सा शास्ता है जो लोक में दोषारोपण के अयोग्य है?”

‘‘ඉධ, ලොහිච්ච, තථාගතො ලොකෙ උප්පජ්ජති අරහං, සම්මාසම්බුද්ධො…පෙ… (යථා 190-212 අනුච්ඡෙදෙසු එවං විත්ථාරෙතබ්බං). එවං ඛො, ලොහිච්ච, භික්ඛු සීලසම්පන්නො [Pg.221] හොති…පෙ… පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති… යස්මිං ඛො, ලොහිච්ච, සත්ථරි සාවකො එවරූපං උළාරං විසෙසං අධිගච්ඡති, අයම්පි ඛො, ලොහිච්ච, සත්ථා, යො ලොකෙ නචොදනාරහො. යො ච පනෙවරූපං සත්ථාරං චොදෙති, සා චොදනා අභූතා අතච්ඡා අධම්මිකා සාවජ්ජා…පෙ… දුතියං ඣානං…පෙ… තතියං ඣානං…පෙ… චතුත්ථං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. යස්මිං ඛො, ලොහිච්ච, සත්ථරි සාවකො එවරූපං උළාරං විසෙසං අධිගච්ඡති, අයම්පි ඛො, ලොහිච්ච, සත්ථා, යො ලොකෙ නචොදනාරහො, යො ච පනෙවරූපං සත්ථාරං චොදෙති, සා චොදනා අභූතා අතච්ඡා අධම්මිකා සාවජ්ජා… ඤාණදස්සනාය චිත්තං අභිනීහරති අභිනින්නාමෙති…පෙ… යස්මිං ඛො, ලොහිච්ච, සත්ථරි සාවකො එවරූපං උළාරං විසෙසං අධිගච්ඡති, අයම්පි ඛො, ලොහිච්ච, සත්ථා, යො ලොකෙ නචොදනාරහො, යො ච පනෙවරූපං සත්ථාරං චොදෙති, සා චොදනා අභූතා අතච්ඡා අධම්මිකා සාවජ්ජා… නාපරං ඉත්ථත්තායාති පජානාති. යස්මිං ඛො, ලොහිච්ච, සත්ථරි සාවකො එවරූපං උළාරං විසෙසං අධිගච්ඡති, අයම්පි ඛො, ලොහිච්ච, සත්ථා, යො ලොකෙ නචොදනාරහො, යො ච පනෙවරූපං සත්ථාරං චොදෙති, සා චොදනා අභූතා අතච්ඡා අධම්මිකා සාවජ්ජා’’ති.

“यहाँ, लोहच्च, लोक में तथागत उत्पन्न होते हैं - अर्हत्, सम्यक्सम्बुद्ध... (सामञ्ञफल सुत्त के अनुसार विस्तार करें)... इस प्रकार, लोहच्च, भिक्षु शील-संपन्न होता है... प्रथम ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है... लोहच्च, जिस शास्ता के पास शिष्य ऐसी उदार विशेषता (विशेष गुण) को प्राप्त करता है, वह शास्ता भी, लोहच्च, लोक में दोषारोपण के अयोग्य है। और जो ऐसे शास्ता को दोष देता है, उसका वह दोषारोपण असत्य, अयथार्थ, अधार्मिक और सदोष है... द्वितीय ध्यान... तृतीय ध्यान... चतुर्थ ध्यान को प्राप्त कर विहार करता है। लोहच्च, जिस शास्ता के पास शिष्य ऐसी उदार विशेषता को प्राप्त करता है, वह शास्ता भी, लोहच्च, लोक में दोषारोपण के अयोग्य है, और जो ऐसे शास्ता को दोष देता है, उसका वह दोषारोपण असत्य, अयथार्थ, अधार्मिक और सदोष है... ज्ञान-दर्शन के लिए चित्त को लगाता है, झुकाता है... लोहच्च, जिस शास्ता के पास शिष्य ऐसी उदार विशेषता को प्राप्त करता है, वह शास्ता भी, लोहच्च, लोक में दोषारोपण के अयोग्य है, और जो ऐसे शास्ता को दोष देता है, उसका वह दोषारोपण असत्य, अयथार्थ, अधार्मिक और सदोष है... ‘इसके बाद अब और कुछ करने को शेष नहीं है’ ऐसा जान लेता है। लोहच्च, जिस शास्ता के पास शिष्य ऐसी उदार विशेषता को प्राप्त करता है, वह शास्ता भी, लोहच्च, लोक में दोषारोपण के अयोग्य है, और जो ऐसे शास्ता को दोष देता है, उसका वह दोषारोपण असत्य, अयथार्थ, अधार्मिक और सदोष है।”

517. එවං වුත්තෙ, ලොහිච්චො බ්‍රාහ්මණො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘සෙය්‍යථාපි, භො ගොතම, පුරිසො පුරිසං නරකපපාතං පතන්තං කෙසෙසු ගහෙත්වා උද්ධරිත්වා ථලෙ පතිට්ඨපෙය්‍ය, එවමෙවාහං භොතා ගොතමෙන නරකපපාතං පපතන්තො උද්ධරිත්වා ථලෙ පතිට්ඨාපිතො. අභික්කන්තං, භො ගොතම, අභික්කන්තං, භො ගොතම, සෙය්‍යථාපි, භො ගොතම, නික්කුජ්ජිතං වා උක්කුජ්ජෙය්‍ය, පටිච්ඡන්නං වා විවරෙය්‍ය, මූළ්හස්ස වා මග්ගං ආචික්ඛෙය්‍ය, අන්ධකාරෙ වා තෙලපජ්ජොතං ධාරෙය්‍ය, ‘චක්ඛුමන්තො රූපානි දක්ඛන්තී’ති. එවමෙවං භොතා ගොතමෙන අනෙකපරියායෙන ධම්මො පකාසිතො. එසාහං භවන්තං ගොතමං සරණං ගච්ඡාමි ධම්මඤ්ච භික්ඛුසඞ්ඝඤ්ච. උපාසකං මං භවං ගොතමො ධාරෙතු අජ්ජතග්ගෙ පාණුපෙතං සරණං ගත’’න්ති.

५१७. ऐसा कहे जाने पर, लोहच्च ब्राह्मण ने भगवान से यह कहा - “हे गौतम, जैसे कोई पुरुष नरक के गड्ढे में गिरते हुए किसी पुरुष को बालों से पकड़कर ऊपर उठा ले और स्थल पर खड़ा कर दे, वैसे ही आप गौतम ने नरक के गड्ढे में गिरते हुए मुझे ऊपर उठाकर स्थल पर खड़ा कर दिया है। अद्भुत, हे गौतम! अद्भुत, हे गौतम! जैसे कोई औंधे हुए को सीधा कर दे, या ढके हुए को खोल दे, या मार्ग भूले हुए को रास्ता दिखा दे, या अंधकार में तेल का दीपक जला दे कि ‘आँख वाले रूप को देख सकें’, वैसे ही आप गौतम ने अनेक प्रकार से धर्म को प्रकाशित किया है। मैं उन आप गौतम की शरण जाता हूँ, धर्म की और भिक्षु संघ की भी। आप गौतम मुझे आज से जीवन भर के लिए शरणागत उपासक स्वीकार करें।”

ලොහිච්චසුත්තං නිට්ඨිතං ද්වාදසමං.

लोहच्च सुत्त समाप्त (बारहवाँ)।

13. තෙවිජ්ජසුත්තං

१३. तेविज्ज सुत्त

518. එවං [Pg.222] මෙ සුතං – එකං සමයං භගවා කොසලෙසු චාරිකං චරමානො මහතා භික්ඛුසඞ්ඝෙන සද්ධිං පඤ්චමත්තෙහි භික්ඛුසතෙහි යෙන මනසාකටං නාම කොසලානං බ්‍රාහ්මණගාමො තදවසරි. තත්‍ර සුදං භගවා මනසාකටෙ විහරති උත්තරෙන මනසාකටස්ස අචිරවතියා නදියා තීරෙ අම්බවනෙ.

५१८. ऐसा मैंने सुना - एक समय भगवान कोसल देश में चारिका करते हुए पाँच सौ भिक्षुओं के बड़े संघ के साथ मनसाकट नामक कोसल ब्राह्मणों के गाँव पहुँचे। वहाँ भगवान मनसाकट के उत्तर में अचिरवती नदी के तट पर आम्रवन में विहार कर रहे थे।

519. තෙන ඛො පන සමයෙන සම්බහුලා අභිඤ්ඤාතා අභිඤ්ඤාතා බ්‍රාහ්මණමහාසාලා මනසාකටෙ පටිවසන්ති, සෙය්‍යථිදං – චඞ්කී බ්‍රාහ්මණො තාරුක්ඛො බ්‍රාහ්මණො පොක්ඛරසාති බ්‍රාහ්මණො ජාණුසොණි බ්‍රාහ්මණො තොදෙය්‍යො බ්‍රාහ්මණො අඤ්ඤෙ ච අභිඤ්ඤාතා අභිඤ්ඤාතා බ්‍රාහ්මණමහාසාලා.

५१९. उस समय बहुत से प्रसिद्ध और विख्यात महाशाल ब्राह्मण मनसाकट में रह रहे थे, जैसे कि - चंकी ब्राह्मण, तारुक्ख ब्राह्मण, पोक्खरसाति ब्राह्मण, जाणुसोणि ब्राह्मण, तोदेय्य ब्राह्मण और अन्य प्रसिद्ध विख्यात महाशाल ब्राह्मण।

520. අථ ඛො වාසෙට්ඨභාරද්වාජානං මාණවානං ජඞ්ඝවිහාරං අනුචඞ්කමන්තානං අනුවිචරන්තානං මග්ගාමග්ගෙ කථා උදපාදි. අථ ඛො වාසෙට්ඨො මාණවො එවමාහ – ‘‘අයමෙව උජුමග්ගො, අයමඤ්ජසායනො නිය්‍යානිකො නිය්‍යාති තක්කරස්ස බ්‍රහ්මසහබ්‍යතාය, ය්වායං අක්ඛාතො බ්‍රාහ්මණෙන පොක්ඛරසාතිනා’’ති. භාරද්වාජොපි මාණවො එවමාහ – ‘‘අයමෙව උජුමග්ගො, අයමඤ්ජසායනො නිය්‍යානිකො, නිය්‍යාති තක්කරස්ස බ්‍රහ්මසහබ්‍යතාය, ය්වායං අක්ඛාතො බ්‍රාහ්මණෙන තාරුක්ඛෙනා’’ති. නෙව ඛො අසක්ඛි වාසෙට්ඨො මාණවො භාරද්වාජං මාණවං සඤ්ඤාපෙතුං, න පන අසක්ඛි භාරද්වාජො මාණවොපි වාසෙට්ඨං මාණවං සඤ්ඤාපෙතුං.

५२०. तब वासेट्ठ और भारद्वाज नामक ब्राह्मण कुमारों के बीच, टहलते हुए और एक-दूसरे के पीछे चलते हुए, सही और गलत मार्ग के विषय में चर्चा छिड़ गई। वासेट्ठ कुमार ने कहा— "यही सीधा मार्ग है, यही एकमात्र पथ है जो कल्याणकारी है और इसका अनुसरण करने वाले को ब्रह्मा के साथ सायुज्य (मिलन) की ओर ले जाता है, जैसा कि ब्राह्मण पोक्खरसाति ने बताया है।" भारद्वाज कुमार ने भी कहा— "यही सीधा मार्ग है, यही एकमात्र पथ है जो कल्याणकारी है और इसका अनुसरण करने वाले को ब्रह्मा के साथ सायुज्य की ओर ले जाता है, जैसा कि ब्राह्मण तारुक्ख ने बताया है।" न तो वासेट्ठ कुमार भारद्वाज कुमार को समझा सके, और न ही भारद्वाज कुमार वासेट्ठ कुमार को समझा सके।

521. අථ ඛො වාසෙට්ඨො මාණවො භාරද්වාජං මාණවං ආමන්තෙසි – ‘‘අයං ඛො, භාරද්වාජ, සමණො ගොතමො සක්‍යපුත්තො සක්‍යකුලා පබ්බජිතො මනසාකටෙ විහරති උත්තරෙන මනසාකටස්ස අචිරවතියා නදියා තීරෙ අම්බවනෙ. තං ඛො පන භවන්තං ගොතමං එවං කල්‍යාණො කිත්තිසද්දො අබ්භුග්ගතො – ‘‘ඉතිපි සො භගවා අරහං සම්මාසම්බුද්ධො විජ්ජාචරණසම්පන්නො සුගතො ලොකවිදූ අනුත්තරො පුරිසදම්මසාරථි සත්ථා [Pg.223] දෙවමනුස්සානං බුද්ධො භගවා’’ති. ආයාම, භො භාරද්වාජ, යෙන සමණො ගොතමො තෙනුපසඞ්කමිස්සාම; උපසඞ්කමිත්වා එතමත්ථං සමණං ගොතමං පුච්ඡිස්සාම. යථා නො සමණො ගොතමො බ්‍යාකරිස්සති, තථා නං ධාරෙස්සාමා’’ති. ‘‘එවං, භො’’ති ඛො භාරද්වාජො මාණවො වාසෙට්ඨස්ස මාණවස්ස පච්චස්සොසි.

५२१. तब वासेट्ठ कुमार ने भारद्वाज कुमार को संबोधित किया— "हे भारद्वाज! यह श्रमण गौतम, जो शाक्यपुत्र हैं और शाक्य कुल से प्रव्रजित हुए हैं, मनसाकट के उत्तर में अचिरवती नदी के तट पर आम्रवन में विहार कर रहे हैं। उन भगवान गौतम की ऐसी कल्याणकारी कीर्ति फैली हुई है— 'वे भगवान अर्हत् हैं, सम्यक्सम्बुद्ध हैं, विद्या और चरण से संपन्न हैं, सुगत हैं, लोकविद् हैं, पुरुषों को वश में करने वाले अद्वितीय सारथि हैं, देवों और मनुष्यों के शास्ता हैं, बुद्ध हैं और भगवान हैं।' आओ भारद्वाज, हम श्रमण गौतम के पास चलें और उनसे इस विषय में पूछें। जैसा श्रमण गौतम हमें बताएंगे, वैसा ही हम उसे धारण करेंगे।" भारद्वाज कुमार ने वासेट्ठ कुमार को उत्तर दिया— "ठीक है, मित्र।"

මග්ගාමග්ගකථා

मार्ग और अमार्ग (सही और गलत मार्ग) की चर्चा

522. අථ ඛො වාසෙට්ඨභාරද්වාජා මාණවා යෙන භගවා තෙනුපසඞ්කමිංසු; උපසඞ්කමිත්වා භගවතා සද්ධිං සම්මොදිංසු. සම්මොදනීයං කථං සාරණීයං වීතිසාරෙත්වා එකමන්තං නිසීදිංසු. එකමන්තං නිසින්නො ඛො වාසෙට්ඨො මාණවො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘ඉධ, භො ගොතම, අම්හාකං ජඞ්ඝවිහාරං අනුචඞ්කමන්තානං අනුවිචරන්තානං මග්ගාමග්ගෙ කථා උදපාදි. අහං එවං වදාමි – ‘අයමෙව උජුමග්ගො, අයමඤ්ජසායනො නිය්‍යානිකො නිය්‍යාති තක්කරස්ස බ්‍රහ්මසහබ්‍යතාය, ය්වායං අක්ඛාතො බ්‍රාහ්මණෙන පොක්ඛරසාතිනා’ති. භාරද්වාජො මාණවො එවමාහ – ‘අයමෙව උජුමග්ගො අයමඤ්ජසායනො නිය්‍යානිකො නිය්‍යාති තක්කරස්ස බ්‍රහ්මසහබ්‍යතාය, ය්වායං අක්ඛාතො බ්‍රාහ්මණෙන තාරුක්ඛෙනා’ති. එත්ථ, භො ගොතම, අත්ථෙව විග්ගහො, අත්ථි විවාදො, අත්ථි නානාවාදො’’ති.

५२२. तब वासेट्ठ और भारद्वाज कुमार जहाँ भगवान थे, वहाँ पहुँचे। पहुँचकर उन्होंने भगवान के साथ कुशल-क्षेम पूछा। आनंददायक और स्मरणीय चर्चा समाप्त कर वे एक ओर बैठ गए। एक ओर बैठे हुए वासेट्ठ कुमार ने भगवान से यह कहा— "हे गौतम! यहाँ टहलते हुए और एक-दूसरे के पीछे चलते हुए हमारे बीच सही और गलत मार्ग के विषय में चर्चा छिड़ गई। मैं कहता हूँ— 'यही सीधा मार्ग है, यही एकमात्र पथ है जो कल्याणकारी है और इसका अनुसरण करने वाले को ब्रह्मा के साथ सायुज्य की ओर ले जाता है, जैसा कि ब्राह्मण पोक्खरसाति ने बताया है।' भारद्वाज कुमार कहते हैं— 'यही सीधा मार्ग है, यही एकमात्र पथ है जो कल्याणकारी है और इसका अनुसरण करने वाले को ब्रह्मा के साथ सायुज्य की ओर ले जाता है, जैसा कि ब्राह्मण तारुक्ख ने बताया है।' हे गौतम! इस विषय में हमारे बीच मतभेद है, विवाद है और अलग-अलग विचार हैं।"

523. ‘‘ඉති කිර, වාසෙට්ඨ, ත්වං එවං වදෙසි – ‘‘අයමෙව උජුමග්ගො, අයමඤ්ජසායනො නිය්‍යානිකො නිය්‍යාති තක්කරස්ස බ්‍රහ්මසහබ්‍යතාය, ය්වායං අක්ඛාතො බ්‍රාහ්මණෙන පොක්ඛරසාතිනා’’ති. භාරද්වාජො මාණවො එවමාහ – ‘‘අයමෙව උජුමග්ගො අයමඤ්ජසායනො නිය්‍යානිකො නිය්‍යාති තක්කරස්ස බ්‍රහ්මසහබ්‍යතාය, ය්වායං අක්ඛාතො බ්‍රාහ්මණෙන තාරුක්ඛෙනා’’ති. අථ කිස්මිං පන වො, වාසෙට්ඨ, විග්ගහො, කිස්මිං විවාදො, කිස්මිං නානාවාදො’’ති?

५२३. "तो वासेट्ठ, तुम ऐसा कहते हो— 'यही सीधा मार्ग है, यही एकमात्र पथ है जो कल्याणकारी है और इसका अनुसरण करने वाले को ब्रह्मा के साथ सायुज्य की ओर ले जाता है, जैसा कि ब्राह्मण पोक्खरसाति ने बताया है।' और भारद्वाज कुमार कहते हैं— 'यही सीधा मार्ग है, यही एकमात्र पथ है जो कल्याणकारी है और इसका अनुसरण करने वाले को ब्रह्मा के साथ सायुज्य की ओर ले जाता है, जैसा कि ब्राह्मण तारुक्ख ने बताया है।' तो वासेट्ठ, तुम दोनों के बीच किस बात पर मतभेद है, किस बात पर विवाद है और किस बात पर अलग-अलग विचार हैं?"

524. ‘‘මග්ගාමග්ගෙ, භො ගොතම. කිඤ්චාපි, භො ගොතම, බ්‍රාහ්මණා නානාමග්ගෙ පඤ්ඤපෙන්ති, අද්ධරියා බ්‍රාහ්මණා තිත්තිරියා බ්‍රාහ්මණා ඡන්දොකා බ්‍රාහ්මණා බව්හාරිජ්ඣා බ්‍රාහ්මණා, අථ ඛො සබ්බානි තානි නිය්‍යානිකා නිය්‍යන්ති තක්කරස්ස බ්‍රහ්මසහබ්‍යතාය.

५२४. "हे गौतम! सही और गलत मार्ग के विषय में। यद्यपि, हे गौतम! ब्राह्मण अलग-अलग मार्ग बताते हैं— जैसे अद्धरिय ब्राह्मण, तित्तिरिय ब्राह्मण, छन्दोक ब्राह्मण और बव्हारिज्झ ब्राह्मण— फिर भी क्या वे सभी मार्ग कल्याणकारी हैं और ब्रह्मा के साथ सायुज्य की ओर ले जाते हैं?"

‘‘සෙය්‍යථාපි[Pg.224], භො ගොතම, ගාමස්ස වා නිගමස්ස වා අවිදූරෙ බහූනි චෙපි නානාමග්ගානි භවන්ති, අථ ඛො සබ්බානි තානි ගාමසමොසරණානි භවන්ති; එවමෙව ඛො, භො ගොතම, කිඤ්චාපි බ්‍රාහ්මණා නානාමග්ගෙ පඤ්ඤපෙන්ති, අද්ධරියා බ්‍රාහ්මණා තිත්තිරියා බ්‍රාහ්මණා ඡන්දොකා බ්‍රාහ්මණා බව්හාරිජ්ඣා බ්‍රාහ්මණා, අථ ඛො සබ්බානි තානි නිය්‍යානිකා නිය්‍යන්ති තක්කරස්ස බ්‍රහ්මසහබ්‍යතායා’’ති.

"जैसे, हे गौतम! किसी गाँव या कस्बे के पास बहुत से अलग-अलग मार्ग हों, लेकिन वे सभी अंततः उसी गाँव में जाकर मिलते हों; वैसे ही, हे गौतम! यद्यपि ब्राह्मण अलग-अलग मार्ग बताते हैं— जैसे अद्धरिय ब्राह्मण, तित्तिरिय ब्राह्मण, छन्दोक ब्राह्मण और बव्हारिज्झ ब्राह्मण— फिर भी क्या वे सभी मार्ग कल्याणकारी हैं और ब्रह्मा के साथ सायुज्य की ओर ले जाते हैं?" वासेट्ठ ने ऐसा कहा।

වාසෙට්ඨමාණවානුයොගො

वासेट्ठ कुमार से पूछताछ (अनुयोग)

525. ‘‘නිය්‍යන්තීති වාසෙට්ඨ වදෙසි’’? ‘‘නිය්‍යන්තීති, භො ගොතම, වදාමි’’. ‘‘නිය්‍යන්තීති, වාසෙට්ඨ, වදෙසි’’? ‘‘නිය්‍යන්තීති, භො ගොතම, වදාමි’’. ‘‘නිය්‍යන්තීති, වාසෙට්ඨ, වදෙසි’’? ‘‘නිය්‍යන්තී’’ති, භො ගොතම, වදාමි’’.

५२५. "वासेट्ठ, क्या तुम कहते हो कि वे (ब्रह्मलोक की ओर) ले जाते हैं?" "हे गौतम! मैं कहता हूँ कि वे ले जाते हैं।" "वासेट्ठ, क्या तुम कहते हो कि वे ले जाते हैं?" "हे गौतम! मैं कहता हूँ कि वे ले जाते हैं।" "वासेट्ठ, क्या तुम कहते हो कि वे ले जाते हैं?" "हे गौतम! मैं कहता हूँ कि वे ले जाते हैं।"

‘‘කිං පන, වාසෙට්ඨ, අත්ථි කොචි තෙවිජ්ජානං බ්‍රාහ්මණානං එකබ්‍රාහ්මණොපි, යෙන බ්‍රහ්මා සක්ඛිදිට්ඨො’’ති? ‘‘නො හිදං, භො ගොතම’’.

"तो वासेट्ठ, क्या इन तीनों वेदों के ज्ञाता ब्राह्मणों में कोई एक भी ऐसा ब्राह्मण है, जिसने ब्रह्मा को साक्षात् देखा हो?" "नहीं, हे गौतम!"

‘‘කිං පන, වාසෙට්ඨ, අත්ථි කොචි තෙවිජ්ජානං බ්‍රාහ්මණානං එකාචරියොපි, යෙන බ්‍රහ්මා සක්ඛිදිට්ඨො’’ති? ‘‘නො හිදං, භො ගොතම’’.

"तो वासेट्ठ, क्या इन तीनों वेदों के ज्ञाता ब्राह्मणों के आचार्यों में कोई एक भी ऐसा आचार्य है, जिसने ब्रह्मा को साक्षात् देखा हो?" "नहीं, हे गौतम!"

‘‘කිං පන, වාසෙට්ඨ, අත්ථි කොචි තෙවිජ්ජානං බ්‍රාහ්මණානං එකාචරියපාචරියොපි, යෙන බ්‍රහ්මා සක්ඛිදිට්ඨො’’ති? ‘‘නො හිදං, භො ගොතම’’.

"तो वासेट्ठ, क्या इन तीनों वेदों के ज्ञाता ब्राह्मणों के आचार्यों के आचार्यों (परंपरागत आचार्यों) में कोई एक भी ऐसा है, जिसने ब्रह्मा को साक्षात् देखा हो?" "नहीं, हे गौतम!"

‘‘කිං පන, වාසෙට්ඨ, අත්ථි කොචි තෙවිජ්ජානං බ්‍රාහ්මණානං යාව සත්තමා ආචරියාමහයුගා යෙන බ්‍රහ්මා සක්ඛිදිට්ඨො’’ති? ‘‘නො හිදං, භො ගොතම’’.

"तो वासेट्ठ, क्या इन तीनों वेदों के ज्ञाता ब्राह्मणों की सात पीढ़ियों तक के आचार्यों में कोई एक भी ऐसा है, जिसने ब्रह्मा को साक्षात् देखा हो?" "नहीं, हे गौतम!"

526. ‘‘කිං පන, වාසෙට්ඨ, යෙපි තෙවිජ්ජානං බ්‍රාහ්මණානං පුබ්බකා ඉසයො මන්තානං කත්තාරො මන්තානං පවත්තාරො, යෙසමිදං එතරහි තෙවිජ්ජා බ්‍රාහ්මණා පොරාණං මන්තපදං ගීතං පවුත්තං සමිහිතං, තදනුගායන්ති, තදනුභාසන්ති, භාසිතමනුභාසන්ති, වාචිතමනුවාචෙන්ති, සෙය්‍යථිදං – අට්ඨකො වාමකො වාමදෙවො වෙස්සාමිත්තො යමතග්ගි අඞ්ගීරසො භාරද්වාජො වාසෙට්ඨො කස්සපො භගු. තෙපි එවමාහංසු – ‘මයමෙතං ජානාම, මයමෙතං පස්සාම, යත්ථ වා බ්‍රහ්මා, යෙන වා බ්‍රහ්මා, යහිං වා බ්‍රහ්මා’’’ති? ‘‘නො හිදං, භො ගොතම’’.

५२६. "हे वासेट्ठ, क्या उन तीन वेदों के ज्ञाता ब्राह्मणों के पूर्वज ऋषि, जो मंत्रों के रचयिता और प्रवर्तक थे, जिनके द्वारा गाए गए, कहे गए और संकलित किए गए उन प्राचीन मंत्र-पदों का आज के तीन वेदों के ज्ञाता ब्राह्मण अनुगायन करते हैं, अनुभाषण करते हैं, कहे हुए का पुनर्कथन करते हैं और सिखाए हुए को फिर से सिखाते हैं—जैसे कि अट्ठक, वामक, वामदेव, वेस्सामित्त, यमतग्गि, अङ्गीरस, भारद्वाज, वासेट्ठ, कस्सप और भगु—क्या उन्होंने भी ऐसा कहा था कि 'हम इसे जानते हैं, हम इसे देखते हैं कि ब्रह्मा कहाँ हैं, या ब्रह्मा किस मार्ग से जाते हैं, या ब्रह्मा कहाँ निवास करते हैं'?" "नहीं, भो गोतम।"

527. ‘‘ඉති [Pg.225] කිර, වාසෙට්ඨ, නත්ථි කොචි තෙවිජ්ජානං බ්‍රාහ්මණානං එකබ්‍රාහ්මණොපි, යෙන බ්‍රහ්මා සක්ඛිදිට්ඨො. නත්ථි කොචි තෙවිජ්ජානං බ්‍රාහ්මණානං එකාචරියොපි, යෙන බ්‍රහ්මා සක්ඛිදිට්ඨො. නත්ථි කොචි තෙවිජ්ජානං බ්‍රාහ්මණානං එකාචරියපාචරියොපි, යෙන බ්‍රහ්මා සක්ඛිදිට්ඨො. නත්ථි කොචි තෙවිජ්ජානං බ්‍රාහ්මණානං යාව සත්තමා ආචරියාමහයුගා යෙන බ්‍රහ්මා සක්ඛිදිට්ඨො. යෙපි කිර තෙවිජ්ජානං බ්‍රාහ්මණානං පුබ්බකා ඉසයො මන්තානං කත්තාරො මන්තානං පවත්තාරො, යෙසමිදං එතරහි තෙවිජ්ජා බ්‍රාහ්මණා පොරාණං මන්තපදං ගීතං පවුත්තං සමිහිතං, තදනුගායන්ති, තදනුභාසන්ති, භාසිතමනුභාසන්ති, වාචිතමනුවාචෙන්ති, සෙය්‍යථිදං – අට්ඨකො වාමකො වාමදෙවො වෙස්සාමිත්තො යමතග්ගි අඞ්ගීරසො භාරද්වාජො වාසෙට්ඨො කස්සපො භගු, තෙපි න එවමාහංසු – ‘මයමෙතං ජානාම, මයමෙතං පස්සාම, යත්ථ වා බ්‍රහ්මා, යෙන වා බ්‍රහ්මා, යහිං වා බ්‍රහ්මා’ති. තෙව තෙවිජ්ජා බ්‍රාහ්මණා එවමාහංසු – ‘යං න ජානාම, යං න පස්සාම, තස්ස සහබ්‍යතාය මග්ගං දෙසෙම. අයමෙව උජුමග්ගො අයමඤ්ජසායනො නිය්‍යානිකො, නිය්‍යාති තක්කරස්ස බ්‍රහ්මසහබ්‍යතායා’’’ති.

५२७. "तो वासेट्ठ, ऐसा जान पड़ता है कि तीन वेदों के ज्ञाता ब्राह्मणों में एक भी ऐसा ब्राह्मण नहीं है जिसने ब्रह्मा को साक्षात् देखा हो। न ही उनका कोई एक आचार्य है जिसने ब्रह्मा को साक्षात् देखा हो। न ही आचार्यों के आचार्य (परमाचार्य) हैं जिन्होंने ब्रह्मा को साक्षात् देखा हो। यहाँ तक कि सातवीं पीढ़ी के पूर्वजों तक भी कोई ऐसा नहीं है जिसने ब्रह्मा को साक्षात् देखा हो। और वे तीन वेदों के ज्ञाता ब्राह्मणों के पूर्वज ऋषि भी, जो मंत्रों के रचयिता और प्रवर्तक थे... जैसे कि अट्ठक, वामक, वामदेव... भगु तक, उन्होंने भी ऐसा नहीं कहा कि 'हम इसे जानते हैं, हम इसे देखते हैं कि ब्रह्मा कहाँ हैं...'। फिर भी वे तीन वेदों के ज्ञाता ब्राह्मण ऐसा कहते हैं—'जिसे हम नहीं जानते, जिसे हम नहीं देखते, उसकी सहभागिता (सायुज्य) के लिए हम मार्ग बताते हैं। यही सीधा मार्ग है, यही मुख्य मार्ग है जो ले जाने वाला है, और इसका अनुसरण करने वाला ब्रह्मा की सहभागिता को प्राप्त करता है'।"

528. ‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, වාසෙට්ඨ, නනු එවං සන්තෙ තෙවිජ්ජානං බ්‍රාහ්මණානං අප්පාටිහීරකතං භාසිතං සම්පජ්ජතී’’ති? ‘‘අද්ධා ඛො, භො ගොතම, එවං සන්තෙ තෙවිජ්ජානං බ්‍රාහ්මණානං අප්පාටිහීරකතං භාසිතං සම්පජ්ජතී’’ති.

५२८. "वासेट्ठ, तुम क्या सोचते हो? क्या ऐसी स्थिति में उन तीन वेदों के ज्ञाता ब्राह्मणों का कथन आधारहीन (अप्रतिहार्य) सिद्ध नहीं होता?" "निश्चित ही, भो गोतम, ऐसी स्थिति में उन तीन वेदों के ज्ञाता ब्राह्मणों का कथन आधारहीन सिद्ध होता है।"

‘‘සාධු, වාසෙට්ඨ, තෙ වත, වාසෙට්ඨ, තෙවිජ්ජා බ්‍රාහ්මණා යං න ජානන්ති, යං න පස්සන්ති, තස්ස සහබ්‍යතාය මග්ගං දෙසෙස්සන්ති. ‘අයමෙව උජුමග්ගො, අයමඤ්ජසායනො නිය්‍යානිකො, නිය්‍යාති තක්කරස්ස බ්‍රහ්මසහබ්‍යතායා’ති, නෙතං ඨානං විජ්ජති.

"साधु वासेट्ठ! हे वासेट्ठ, वे तीन वेदों के ज्ञाता ब्राह्मण जिसे जानते नहीं, जिसे देखते नहीं, उसकी सहभागिता के लिए मार्ग बताएँगे—'यही सीधा मार्ग है, यही मुख्य मार्ग है जो ले जाने वाला है, और इसका अनुसरण करने वाला ब्रह्मा की सहभागिता को प्राप्त करता है'—यह संभव नहीं है।"

529. ‘‘සෙය්‍යථාපි, වාසෙට්ඨ, අන්ධවෙණි පරම්පරසංසත්තා පුරිමොපි න පස්සති, මජ්ඣිමොපි න පස්සති, පච්ඡිමොපි න පස්සති. එවමෙව ඛො, වාසෙට්ඨ, අන්ධවෙණූපමං මඤ්ඤෙ තෙවිජ්ජානං බ්‍රාහ්මණානං භාසිතං, පුරිමොපි න පස්සති, මජ්ඣිමොපි න පස්සති, පච්ඡිමොපි න පස්සති. තෙසමිදං තෙවිජ්ජානං බ්‍රාහ්මණානං භාසිතං හස්සකඤ්ඤෙව සම්පජ්ජති, නාමකඤ්ඤෙව සම්පජ්ජති, රිත්තකඤ්ඤෙව සම්පජ්ජති, තුච්ඡකඤ්ඤෙව සම්පජ්ජති.

५२९. "जैसे वासेट्ठ, अंधों की एक पंक्ति हो जो एक-दूसरे को पकड़े हुए हों, जिसमें न पहला देखता हो, न बीच वाला देखता हो और न ही पिछला देखता हो। इसी प्रकार वासेट्ठ, मुझे लगता है कि उन तीन वेदों के ज्ञाता ब्राह्मणों का कथन अंधों की पंक्ति के समान है; न पहला देखता है, न बीच वाला देखता है और न ही पिछला देखता है। उन तीन वेदों के ज्ञाता ब्राह्मणों का यह कथन केवल हास्यास्पद, केवल नाममात्र, केवल रिक्त और केवल तुच्छ (व्यर्थ) ही सिद्ध होता है।"

530. ‘‘තං [Pg.226] කිං මඤ්ඤසි, වාසෙට්ඨ, පස්සන්ති තෙවිජ්ජා බ්‍රාහ්මණා චන්දිමසූරියෙ, අඤ්ඤෙ චාපි බහුජනා, යතො ච චන්දිමසූරියා උග්ගච්ඡන්ති, යත්ථ ච ඔගච්ඡන්ති, ආයාචන්ති ථොමයන්ති පඤ්ජලිකා නමස්සමානා අනුපරිවත්තන්තී’’ති?

५३०. "वासेट्ठ, तुम क्या सोचते हो? क्या वे तीन वेदों के ज्ञाता ब्राह्मण और अन्य बहुत से लोग चंद्रमा और सूर्य को देखते हैं? और जहाँ से चंद्रमा और सूर्य उदय होते हैं और जहाँ अस्त होते हैं, क्या वे उनकी प्रार्थना करते हैं, उनकी स्तुति करते हैं और हाथ जोड़कर नमस्कार करते हुए उनकी परिक्रमा करते हैं?"

‘‘එවං, භො ගොතම, පස්සන්ති තෙවිජ්ජා බ්‍රාහ්මණා චන්දිමසූරියෙ, අඤ්ඤෙ චාපි බහුජනා, යතො ච චන්දිමසූරියා උග්ගච්ඡන්ති, යත්ථ ච ඔගච්ඡන්ති, ආයාචන්ති ථොමයන්ති පඤ්ජලිකා නමස්සමානා අනුපරිවත්තන්තී’’ති.

"हाँ, भो गोतम, वे तीन वेदों के ज्ञाता ब्राह्मण और अन्य बहुत से लोग चंद्रमा और सूर्य को देखते हैं; और जहाँ से चंद्रमा और सूर्य उदय होते हैं और जहाँ अस्त होते हैं, वे उनकी प्रार्थना करते हैं, उनकी स्तुति करते हैं और हाथ जोड़कर नमस्कार करते हुए उनकी परिक्रमा करते हैं।"

531. ‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, වාසෙට්ඨ, යං පස්සන්ති තෙවිජ්ජා බ්‍රාහ්මණා චන්දිමසූරියෙ, අඤ්ඤෙ චාපි බහුජනා, යතො ච චන්දිමසූරියා උග්ගච්ඡන්ති, යත්ථ ච ඔගච්ඡන්ති, ආයාචන්ති ථොමයන්ති පඤ්ජලිකා නමස්සමානා අනුපරිවත්තන්ති, පහොන්ති තෙවිජ්ජා බ්‍රාහ්මණා චන්දිමසූරියානං සහබ්‍යතාය මග්ගං දෙසෙතුං – ‘‘අයමෙව උජුමග්ගො, අයමඤ්ජසායනො නිය්‍යානිකො, නිය්‍යාති තක්කරස්ස චන්දිමසූරියානං සහබ්‍යතායා’’ති? ‘‘නො හිදං, භො ගොතම’’.

५३१. "वासेट्ठ, तुम क्या सोचते हो? यद्यपि वे तीन वेदों के ज्ञाता ब्राह्मण और अन्य बहुत से लोग चंद्रमा और सूर्य को देखते हैं... और उनकी स्तुति-प्रार्थना करते हैं, तो क्या वे तीन वेदों के ज्ञाता ब्राह्मण चंद्रमा और सूर्य की सहभागिता (सायुज्य) के लिए मार्ग बताने में समर्थ हैं कि—'यही सीधा मार्ग है, यही मुख्य मार्ग है जो ले जाने वाला है, और इसका अनुसरण करने वाला चंद्रमा और सूर्य की सहभागिता को प्राप्त करता है'?" "नहीं, भो गोतम।"

‘‘ඉති කිර, වාසෙට්ඨ, යං පස්සන්ති තෙවිජ්ජා බ්‍රාහ්මණා චන්දිමසූරියෙ, අඤ්ඤෙ චාපි බහුජනා, යතො ච චන්දිමසූරියා උග්ගච්ඡන්ති, යත්ථ ච ඔගච්ඡන්ති, ආයාචන්ති ථොමයන්ති පඤ්ජලිකා නමස්සමානා අනුපරිවත්තන්ති, තෙසම්පි නප්පහොන්ති චන්දිමසූරියානං සහබ්‍යතාය මග්ගං දෙසෙතුං – ‘‘අයමෙව උජුමග්ගො, අයමඤ්ජසායනො නිය්‍යානිකො, නිය්‍යාති තක්කරස්ස චන්දිමසූරියානං සහබ්‍යතායා’’ති.

"तो वासेट्ठ, ऐसा जान पड़ता है कि जिसे वे तीन वेदों के ज्ञाता ब्राह्मण और अन्य बहुत से लोग देखते हैं—अर्थात् चंद्रमा और सूर्य को—और जिनकी वे स्तुति-प्रार्थना करते हैं, उनके लिए भी वे चंद्रमा और सूर्य की सहभागिता का मार्ग बताने में समर्थ नहीं हैं कि—'यही सीधा मार्ग है, यही मुख्य मार्ग है जो ले जाने वाला है, और इसका अनुसरण करने वाला चंद्रमा और सूर्य की सहभागिता को प्राप्त करता है'।"}]```of_thought_end_```json [ {

532. ‘‘ඉති පන න කිර තෙවිජ්ජෙහි බ්‍රාහ්මණෙහි බ්‍රහ්මා සක්ඛිදිට්ඨො. නපි කිර තෙවිජ්ජානං බ්‍රාහ්මණානං ආචරියෙහි බ්‍රහ්මා සක්ඛිදිට්ඨො. නපි කිර තෙවිජ්ජානං බ්‍රාහ්මණානං ආචරියපාචරියෙහි බ්‍රහ්මා සක්ඛිදිට්ඨො. නපි කිර තෙවිජ්ජානං බ්‍රාහ්මණානං යාව සත්තමා ආචරියාමහයුගෙහි බ්‍රහ්මා සක්ඛිදිට්ඨො. යෙපි කිර තෙවිජ්ජානං බ්‍රාහ්මණානං පුබ්බකා ඉසයො මන්තානං කත්තාරො මන්තානං පවත්තාරො, යෙසමිදං එතරහි තෙවිජ්ජා බ්‍රාහ්මණා පොරාණං මන්තපදං ගීතං පවුත්තං සමිහිතං, තදනුගායන්ති, තදනුභාසන්ති, භාසිතමනුභාසන්ති, වාචිතමනුවාචෙන්ති, සෙය්‍යථිදං – අට්ඨකො වාමකො වාමදෙවො [Pg.227] වෙස්සාමිත්තො යමතග්ගි අඞ්ගීරසො භාරද්වාජො වාසෙට්ඨො කස්සපො භගු, තෙපි න එවමාහංසු – ‘‘මයමෙතං ජානාම, මයමෙතං පස්සාම, යත්ථ වා බ්‍රහ්මා, යෙන වා බ්‍රහ්මා, යහිං වා බ්‍රහ්මා’’ති. තෙව තෙවිජ්ජා බ්‍රාහ්මණා එවමාහංසු – ‘‘යං න ජානාම, යං න පස්සාම, තස්ස සහබ්‍යතාය මග්ගං දෙසෙම – අයමෙව උජුමග්ගො අයමඤ්ජසායනො නිය්‍යානිකො නිය්‍යාති තක්කරස්ස බ්‍රහ්මසහබ්‍යතායා’’ති.

५३२. इस प्रकार, ऐसा सुना जाता है कि तीन वेदों के ज्ञाता ब्राह्मणों ने ब्रह्मा को प्रत्यक्ष नहीं देखा है। न ही तीन वेदों के ज्ञाता ब्राह्मणों के आचार्यों ने ब्रह्मा को प्रत्यक्ष देखा है। न ही तीन वेदों के ज्ञाता ब्राह्मणों के आचार्यों के आचार्यों ने ब्रह्मा को प्रत्यक्ष देखा है। न ही तीन वेदों के ज्ञाता ब्राह्मणों की सातवीं पीढ़ी तक के आचार्यों ने ब्रह्मा को प्रत्यक्ष देखा है। यहाँ तक कि तीन वेदों के ज्ञाता ब्राह्मणों के वे प्राचीन ऋषि भी, जो मंत्रों के रचयिता और प्रवर्तक थे, जिनके द्वारा गाए गए, कहे गए और संकलित किए गए इन प्राचीन मंत्र-पदों का आज के तीन वेदों के ज्ञाता ब्राह्मण अनुगायन करते हैं, अनुभाषण करते हैं, कहे हुए का पुनर्कथन करते हैं और पढ़ाए हुए को फिर से पढ़ाते हैं—जैसे कि अट्टक, वामक, वामदेव, वेस्सामित्त, यमतग्गि, अङ्गीरस, भारद्वाज, वासेट्ठ, कस्सप और भगु—उन्होंने भी ऐसा नहीं कहा कि 'हम इसे जानते हैं, हम इसे देखते हैं कि ब्रह्मा कहाँ हैं, या ब्रह्मा किस मार्ग से हैं, या ब्रह्मा कहाँ निवास करते हैं।' फिर भी, वे तीन वेदों के ज्ञाता ब्राह्मण ऐसा कहते हैं—'जिसे हम नहीं जानते, जिसे हम नहीं देखते, उसके साथ सायुज्य के लिए हम मार्ग दिखाते हैं—यही सीधा मार्ग है, यही मुख्य मार्ग है, जो इसका अनुसरण करने वाले को ब्रह्मा के सायुज्य तक ले जाता है।'

533. ‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, වාසෙට්ඨ, නනු එවං සන්තෙ තෙවිජ්ජානං බ්‍රාහ්මණානං අප්පාටිහීරකතං භාසිතං සම්පජ්ජතී’’ති? ‘‘අද්ධා ඛො, භො ගොතම, එවං සන්තෙ තෙවිජ්ජානං බ්‍රාහ්මණානං අප්පාටිහීරකතං භාසිතං සම්පජ්ජතී’’ති.

५३३. “वासेट्ठ, तुम क्या सोचते हो? क्या ऐसी स्थिति में तीन वेदों के ज्ञाता ब्राह्मणों का कथन आधारहीन सिद्ध नहीं होता?” “हे गौतम, निश्चित ही ऐसी स्थिति में तीन वेदों के ज्ञाता ब्राह्मणों का कथन आधारहीन सिद्ध होता है।”

‘‘සාධු, වාසෙට්ඨ, තෙ වත, වාසෙට්ඨ, තෙවිජ්ජා බ්‍රාහ්මණා යං න ජානන්ති, යං න පස්සන්ති, තස්ස සහබ්‍යතාය මග්ගං දෙසෙස්සන්ති – ‘‘අයමෙව උජුමග්ගො, අයමඤ්ජසායනො නිය්‍යානිකො, නිය්‍යාති තක්කරස්ස බ්‍රහ්මසහබ්‍යතායා’’ති, නෙතං ඨානං විජ්ජති.

“साधु, वासेट्ठ! वासेट्ठ, वे तीन वेदों के ज्ञाता ब्राह्मण जिसे जानते नहीं, जिसे देखते नहीं, उसके साथ सायुज्य के लिए मार्ग दिखाएंगे और कहेंगे—'यही सीधा मार्ग है, यही मुख्य मार्ग है, जो इसका अनुसरण करने वाले को ब्रह्मा के सायुज्य तक ले जाता है'—यह संभव नहीं है।”

ජනපදකල්‍යාණීඋපමා

जनपदकल्याणी उपमा (देश की सबसे सुंदर स्त्री की उपमा)

534. ‘‘සෙය්‍යථාපි, වාසෙට්ඨ, පුරිසො එවං වදෙය්‍ය – ‘‘අහං යා ඉමස්මිං ජනපදෙ ජනපදකල්‍යාණී, තං ඉච්ඡාමි, තං කාමෙමී’’ති. තමෙනං එවං වදෙය්‍යුං – ‘‘අම්භො පුරිස, යං ත්වං ජනපදකල්‍යාණිං ඉච්ඡසි කාමෙසි, ජානාසි තං ජනපදකල්‍යාණිං – ඛත්තියී වා බ්‍රාහ්මණී වා වෙස්සී වා සුද්දී වා’’ති? ඉති පුට්ඨො ‘‘නො’’ති වදෙය්‍ය.

५३४. “वासेट्ठ, जैसे कोई पुरुष कहे—'इस जनपद में जो सबसे सुंदर स्त्री (जनपदकल्याणी) है, मैं उसे चाहता हूँ, मैं उसे प्रेम करता हूँ।' तब लोग उससे पूछें—'हे पुरुष, जिस जनपदकल्याणी को तुम चाहते हो और प्रेम करते हो, क्या तुम जानते हो कि वह क्षत्रिय है, ब्राह्मणी है, वैश्य है या शूद्र है?' ऐसा पूछे जाने पर वह कहे—'नहीं'।”

‘‘තමෙනං එවං වදෙය්‍යුං – ‘‘අම්භො පුරිස, යං ත්වං ජනපදකල්‍යාණිං ඉච්ඡසි කාමෙසි, ජානාසි තං ජනපදකල්‍යාණිං – එවංනාමා එවංගොත්තාති වා, දීඝා වා රස්සා වා මජ්ඣිමා වා කාළී වා සාමා වා මඞ්ගුරච්ඡවී වාති, අමුකස්මිං ගාමෙ වා නිගමෙ වා නගරෙ වා’’ති? ඉති පුට්ඨො ‘නො’ති වදෙය්‍ය. තමෙනං එවං වදෙය්‍යුං – ‘‘අම්භො පුරිස, යං ත්වං න ජානාසි න පස්සසි, තං ත්වං ඉච්ඡසි කාමෙසී’’ති? ඉති පුට්ඨො ‘‘ආමා’’ති වදෙය්‍ය.

“तब लोग उससे पूछें—'हे पुरुष, जिस जनपदकल्याणी को तुम चाहते हो और प्रेम करते हो, क्या तुम उसका नाम या गोत्र जानते हो? क्या वह लंबी है, नाटी है या मध्यम कद की है? क्या वह काली है, सांवली है या सुनहरे रंग की है? वह किस गाँव, कस्बे या नगर में रहती है?' ऐसा पूछे जाने पर वह कहे—'नहीं'। तब लोग उससे पूछें—'हे पुरुष, जिसे तुम जानते नहीं, जिसे तुमने देखा नहीं, क्या तुम उसे ही चाहते हो और प्रेम करते हो?' ऐसा पूछे जाने पर वह कहे—'हाँ'।”

535. ‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, වාසෙට්ඨ, නනු එවං සන්තෙ තස්ස පුරිසස්ස අප්පාටිහීරකතං භාසිතං සම්පජ්ජතී’’ති? ‘‘අද්ධා ඛො, භො ගොතම, එවං සන්තෙ තස්ස පුරිසස්ස අප්පාටිහීරකතං භාසිතං සම්පජ්ජතී’’ති.

५३५. “वासेट्ठ, तुम क्या सोचते हो? क्या ऐसी स्थिति में उस पुरुष का कथन आधारहीन सिद्ध नहीं होता?” “हे गौतम, निश्चित ही ऐसी स्थिति में उस पुरुष का कथन आधारहीन सिद्ध होता है।”

536. ‘‘එවමෙව [Pg.228] ඛො, වාසෙට්ඨ, න කිර තෙවිජ්ජෙහි බ්‍රාහ්මණෙහි බ්‍රහ්මා සක්ඛිදිට්ඨො, නපි කිර තෙවිජ්ජානං බ්‍රාහ්මණානං ආචරියෙහි බ්‍රහ්මා සක්ඛිදිට්ඨො, නපි කිර තෙවිජ්ජානං බ්‍රාහ්මණානං ආචරියපාචරියෙහි බ්‍රහ්මා සක්ඛිදිට්ඨො. නපි කිර තෙවිජ්ජානං බ්‍රාහ්මණානං යාව සත්තමා ආචරියාමහයුගෙහි බ්‍රහ්මා සක්ඛිදිට්ඨො. යෙපි කිර තෙවිජ්ජානං බ්‍රාහ්මණානං පුබ්බකා ඉසයො මන්තානං කත්තාරො මන්තානං පවත්තාරො, යෙසමිදං එතරහි තෙවිජ්ජා බ්‍රාහ්මණා පොරාණං මන්තපදං ගීතං පවුත්තං සමිහිතං, තදනුගායන්ති, තදනුභාසන්ති, භාසිතමනුභාසන්ති, වාචිතමනුවාචෙන්ති, සෙය්‍යථිදං – අට්ඨකො වාමකො වාමදෙවො වෙස්සාමිත්තො යමතග්ගි අඞ්ගීරසො භාරද්වාජො වාසෙට්ඨො කස්සපො භගු, තෙපි න එවමාහංසු – ‘‘මයමෙතං ජානාම, මයමෙතං පස්සාම, යත්ථ වා බ්‍රහ්මා, යෙන වා බ්‍රහ්මා, යහිං වා බ්‍රහ්මා’’ති. තෙව තෙවිජ්ජා බ්‍රාහ්මණා එවමාහංසු – ‘‘යං න ජානාම, යං න පස්සාම, තස්ස සහබ්‍යතාය මග්ගං දෙසෙම – අයමෙව උජුමග්ගො අයමඤ්ජසායනො නිය්‍යානිකො නිය්‍යාති තක්කරස්ස බ්‍රහ්මසහබ්‍යතායා’’ති.

५३६. “वासेट्ठ, ठीक इसी तरह, तीन वेदों के ज्ञाता ब्राह्मणों ने ब्रह्मा को प्रत्यक्ष नहीं देखा है। न ही उनके आचार्यों ने, न ही उनके आचार्यों के आचार्यों ने, और न ही सातवीं पीढ़ी तक के आचार्यों ने ब्रह्मा को प्रत्यक्ष देखा है। यहाँ तक कि वे प्राचीन ऋषि भी, जो मंत्रों के रचयिता और प्रवर्तक थे—जैसे अट्टक, वामक, वामदेव, वेस्सामित्त, यमतग्गि, अङ्गीरस, भारद्वाज, वासेट्ठ, कस्सप और भगु—उन्होंने भी ऐसा नहीं कहा कि 'हम जानते हैं या देखते हैं कि ब्रह्मा कहाँ हैं, किस मार्ग से हैं या कहाँ रहते हैं।' फिर भी, वे तीन वेदों के ज्ञाता ब्राह्मण ऐसा कहते हैं—'जिसे हम नहीं जानते, जिसे हम नहीं देखते, उसके साथ सायुज्य के लिए हम मार्ग दिखाते हैं—यही सीधा मार्ग है, यही मुख्य मार्ग है, जो इसका अनुसरण करने वाले को ब्रह्मा के सायुज्य तक ले जाता है।'

537. ‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, වාසෙට්ඨ, නනු එවං සන්තෙ තෙවිජ්ජානං බ්‍රාහ්මණානං අප්පාටිහීරකතං භාසිතං සම්පජ්ජතී’’ති? ‘‘අද්ධා ඛො, භො ගොතම, එවං සන්තෙ තෙවිජ්ජානං බ්‍රාහ්මණානං අප්පාටිහීරකතං භාසිතං සම්පජ්ජතී’’ති.

५३७. “वासेट्ठ, तुम क्या सोचते हो? क्या ऐसी स्थिति में तीन वेदों के ज्ञाता ब्राह्मणों का कथन आधारहीन सिद्ध नहीं होता?” “हे गौतम, निश्चित ही ऐसी स्थिति में तीन वेदों के ज्ञाता ब्राह्मणों का कथन आधारहीन सिद्ध होता है।”

‘‘සාධු, වාසෙට්ඨ, තෙ වත, වාසෙට්ඨ, තෙවිජ්ජා බ්‍රාහ්මණා යං න ජානන්ති, යං න පස්සන්ති, තස්ස සහබ්‍යතාය මග්ගං දෙසෙස්සන්ති – අයමෙව උජුමග්ගො අයමඤ්ජසායනො නිය්‍යානිකො නිය්‍යාති තක්කරස්ස බ්‍රහ්මසහබ්‍යතායාති නෙතං ඨානං විජ්ජති.

“साधु, वासेट्ठ! वासेट्ठ, वे तीन वेदों के ज्ञाता ब्राह्मण जिसे जानते नहीं, जिसे देखते नहीं, उसके साथ सायुज्य के लिए मार्ग दिखाएंगे—'यही सीधा मार्ग है, यही मुख्य मार्ग है, जो इसका अनुसरण करने वाले को ब्रह्मा के सायुज्य तक ले जाता है'—यह संभव नहीं है।”

නිස්සෙණීඋපමා

निस्सेणी उपमा (सीढ़ी की उपमा)

538. ‘‘සෙය්‍යථාපි, වාසෙට්ඨ, පුරිසො චාතුමහාපථෙ නිස්සෙණිං කරෙය්‍ය – පාසාදස්ස ආරොහණාය. තමෙනං එවං වදෙය්‍යුං – ‘‘අම්භො පුරිස, යස්ස ත්වං පාසාදස්ස ආරොහණාය නිස්සෙණිං කරොසි, ජානාසි තං පාසාදං – පුරත්ථිමාය වා දිසාය දක්ඛිණාය වා දිසාය පච්ඡිමාය [Pg.229] වා දිසාය උත්තරාය වා දිසාය උච්චො වා නීචො වා මජ්ඣිමො වා’’ති? ඉති පුට්ඨො ‘‘නො’’ති වදෙය්‍ය.

५३८. "हे वासेट्ठ! जैसे कोई पुरुष किसी चौराहे पर महल पर चढ़ने के लिए सीढ़ी बनाए। उससे लोग ऐसा कहें— 'हे पुरुष! जिस महल पर चढ़ने के लिए तुम सीढ़ी बना रहे हो, क्या तुम उस महल को जानते हो कि वह पूर्व दिशा में है, या दक्षिण दिशा में, या पश्चिम दिशा में, या उत्तर दिशा में? क्या वह ऊँचा है, या नीचा है, या मध्यम है?' ऐसा पूछे जाने पर वह कहे— 'नहीं'।"

‘‘තමෙනං එවං වදෙය්‍යුං – ‘‘අම්භො පුරිස, යං ත්වං න ජානාසි, න පස්සසි, තස්ස ත්වං පාසාදස්ස ආරොහණාය නිස්සෙණිං කරොසී’’ති? ඉති පුට්ඨො ‘‘ආමා’’ති වදෙය්‍ය.

"तब वे उससे ऐसा कहें— 'हे पुरुष! जिसे तुम जानते नहीं, जिसे तुम देखते नहीं, क्या तुम उस महल पर चढ़ने के लिए सीढ़ी बना रहे हो?' ऐसा पूछे जाने पर वह कहे— 'हाँ'।"

539. ‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, වාසෙට්ඨ, නනු එවං සන්තෙ තස්ස පුරිසස්ස අප්පාටිහීරකතං භාසිතං සම්පජ්ජතී’’ති? ‘‘අද්ධා ඛො, භො ගොතම, එවං සන්තෙ තස්ස පුරිසස්ස අප්පාටිහීරකතං භාසිතං සම්පජ්ජතී’’ති.

५३९. "वासेट्ठ! तुम क्या सोचते हो? क्या ऐसा होने पर उस पुरुष का कथन आधारहीन (निरर्थक) सिद्ध नहीं होता?" "हे गौतम! निश्चित ही ऐसा होने पर उस पुरुष का कथन आधारहीन सिद्ध होता है।"

540. ‘‘එවමෙව ඛො, වාසෙට්ඨ, න කිර තෙවිජ්ජෙහි බ්‍රාහ්මණෙහි බ්‍රහ්මා සක්ඛිදිට්ඨො, නපි කිර තෙවිජ්ජානං බ්‍රාහ්මණානං ආචරියෙහි බ්‍රහ්මා සක්ඛිදිට්ඨො, නපි කිර තෙවිජ්ජානං බ්‍රාහ්මණානං ආචරියපාචරියෙහි බ්‍රහ්මා සක්ඛිදිට්ඨො, නපි කිර තෙවිජ්ජානං බ්‍රාහ්මණානං යාව සත්තමා ආචරියාමහයුගෙහි බ්‍රහ්මා සක්ඛිදිට්ඨො. යෙපි කිර තෙවිජ්ජානං බ්‍රාහ්මණානං පුබ්බකා ඉසයො මන්තානං කත්තාරො මන්තානං පවත්තාරො, යෙසමිදං එතරහි තෙවිජ්ජා බ්‍රාහ්මණා පොරාණං මන්තපදං ගීතං පවුත්තං සමිහිතං, තදනුගායන්ති, තදනුභාසන්ති, භාසිතමනුභාසන්ති, වාචිතමනුවාචෙන්ති, සෙය්‍යථිදං – අට්ඨකො වාමකො වාමදෙවො වෙස්සාමිත්තො යමතග්ගි අඞ්ගීරසො භාරද්වාජො වාසෙට්ඨො කස්සපො භගු, තෙපි න එවමාහංසු – මයමෙතං ජානාම, මයමෙතං පස්සාම, යත්ථ වා බ්‍රහ්මා, යෙන වා බ්‍රහ්මා, යහිං වා බ්‍රහ්මාති. තෙව තෙවිජ්ජා බ්‍රාහ්මණා එවමාහංසු – ‘‘යං න ජානාම, යං න පස්සාම, තස්ස සහබ්‍යතාය මග්ගං දෙසෙම, අයමෙව උජුමග්ගො අයමඤ්ජසායනො නිය්‍යානිකො නිය්‍යාති තක්කරස්ස බ්‍රහ්මසහබ්‍යතායා’’ති.

५४०. "इसी प्रकार, वासेट्ठ! त्रिविद्य ब्राह्मणों ने ब्रह्मा को साक्षात् नहीं देखा है, न ही उनके आचार्यों ने, न ही उनके आचार्यों के आचार्यों ने, और न ही सात पीढ़ियों तक के आचार्यों ने ब्रह्मा को साक्षात् देखा है। यहाँ तक कि त्रिविद्य ब्राह्मणों के जो प्राचीन ऋषि थे—मन्त्रों के कर्ता और प्रवर्तक, जिनके द्वारा गाए, कहे और संकलित किए गए इन प्राचीन मन्त्र-पदों का आज के त्रिविद्य ब्राह्मण अनुगायन करते हैं, अनुभाषण करते हैं, कहे हुए का पुनर्कथन करते हैं और सिखाए हुए को फिर से सिखाते हैं; जैसे कि—अट्ठक, वामक, वामदेव, वेस्सामित्त, यमतग्गि, अङ्गीरस, भारद्वाज, वासेट्ठ, कस्सप और भगु—उन्होंने भी ऐसा नहीं कहा कि 'हम इसे जानते हैं, हम इसे देखते हैं कि ब्रह्मा कहाँ हैं, ब्रह्मा किस मार्ग से जाते हैं, या ब्रह्मा कहाँ रहते हैं'। फिर भी वे त्रिविद्य ब्राह्मण ऐसा कहते हैं— 'जिसे हम जानते नहीं, जिसे हम देखते नहीं, उसके साथ सहवास (मिलन) के लिए हम मार्ग दिखाते हैं; यही सीधा मार्ग है, यही मुख्य मार्ग है, जो इस पर चलने वाले को ब्रह्मा के साथ सहवास तक ले जाता है'।"

541. ‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, වාසෙට්ඨ, නනු එවං සන්තෙ තෙවිජ්ජානං බ්‍රාහ්මණානං අප්පාටිහීරකතං භාසිතං සම්පජ්ජතී’’ති? ‘‘අද්ධා ඛො, භො ගොතම, එවං සන්තෙ තෙවිජ්ජානං බ්‍රාහ්මණානං අප්පාටිහීරකතං භාසිතං සම්පජ්ජතී’’ති.

५४१. "वासेट्ठ! तुम क्या सोचते हो? क्या ऐसा होने पर उन त्रिविद्य ब्राह्मणों का कथन आधारहीन सिद्ध नहीं होता?" "हे गौतम! निश्चित ही ऐसा होने पर उन त्रिविद्य ब्राह्मणों का कथन आधारहीन सिद्ध होता है।"

‘‘සාධු, වාසෙට්ඨ. තෙ වත, වාසෙට්ඨ, තෙවිජ්ජා බ්‍රාහ්මණා යං න ජානන්ති, යං න පස්සන්ති, තස්ස සහබ්‍යතාය මග්ගං දෙසෙස්සන්ති. අයමෙව උජුමග්ගො අයමඤ්ජසායනො [Pg.230] නිය්‍යානිකො නිය්‍යාති තක්කරස්ස බ්‍රහ්මසබ්‍යතායාති, නෙතං ඨානං විජ්ජති.

"साधु, वासेट्ठ! हे वासेट्ठ! वे त्रिविद्य ब्राह्मण जिसे जानते नहीं, जिसे देखते नहीं, उसके साथ सहवास के लिए मार्ग दिखाएंगे— 'यही सीधा मार्ग है, यही मुख्य मार्ग है, जो इस पर चलने वाले को ब्रह्मा के साथ सहवास तक ले जाता है'—यह संभव नहीं है।"

අචිරවතීනදීඋපමා

"अचिरवती नदी की उपमा"

542. ‘‘සෙය්‍යථාපි, වාසෙට්ඨ, අයං අචිරවතී නදී පූරා උදකස්ස සමතිත්තිකා කාකපෙය්‍යා. අථ පුරිසො ආගච්ඡෙය්‍ය පාරත්ථිකො පාරගවෙසී පාරගාමී පාරං තරිතුකාමො. සො ඔරිමෙ තීරෙ ඨිතො පාරිමං තීරං අව්හෙය්‍ය – ‘‘එහි පාරාපාරං, එහි පාරාපාර’’න්ති.

५४२. "हे वासेट्ठ! जैसे यह अचिरवती नदी पानी से लबालब भरी हो कि किनारे पर खड़ा कौआ भी उसे पी सके। तब कोई पुरुष आए जो पार जाना चाहता हो, पार की खोज में हो, पार पहुँचने का इच्छुक हो, पार उतरना चाहता हो। वह इस किनारे पर खड़ा होकर दूसरे किनारे को पुकारे— 'हे पार वाले किनारे! इधर आ जाओ, हे पार वाले किनारे! इधर आ जाओ'।"

543. ‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, වාසෙට්ඨ, අපි නු තස්ස පුරිසස්ස අව්හායනහෙතු වා ආයාචනහෙතු වා පත්ථනහෙතු වා අභිනන්දනහෙතු වා අචිරවතියා නදියා පාරිමං තීරං ඔරිමං තීරං ආගච්ඡෙය්‍යා’’ති? ‘‘නො හිදං, භො ගොතම’’.

५४३. "वासेट्ठ! तुम क्या सोचते हो? क्या उस पुरुष के पुकारने के कारण, या प्रार्थना करने के कारण, या याचना करने के कारण, या प्रसन्नता व्यक्त करने के कारण अचिरवती नदी का वह दूसरा किनारा इस किनारे पर आ जाएगा?" "हे गौतम! नहीं।"

544. ‘‘එවමෙව ඛො, වාසෙට්ඨ, තෙවිජ්ජා බ්‍රාහ්මණා යෙ ධම්මා බ්‍රාහ්මණකාරකා තෙ ධම්මෙ පහාය වත්තමානා, යෙ ධම්මා අබ්‍රාහ්මණකාරකා තෙ ධම්මෙ සමාදාය වත්තමානා එවමාහංසු – ‘‘ඉන්දමව්හයාම, සොමමව්හයාම, වරුණමව්හයාම, ඊසානමව්හයාම, පජාපතිමව්හයාම, බ්‍රහ්මමව්හයාම, මහිද්ධිමව්හයාම, යමමව්හයාමා’’ති.

५४४. "इसी प्रकार, वासेट्ठ! त्रिविद्य ब्राह्मण उन धर्मों (गुणों) को छोड़कर जो ब्राह्मण बनाने वाले हैं, और उन धर्मों को अपनाकर जो अब्राह्मण बनाने वाले हैं, ऐसा कहते हैं— 'हम इन्द्र का आह्वान करते हैं, हम सोम का आह्वान करते हैं, हम वरुण का आह्वान करते हैं, हम ईशान का आह्वान करते हैं, हम प्रजापति का आह्वान करते हैं, हम ब्रह्मा का आह्वान करते हैं, हम महिद्धि का आह्वान करते हैं, हम यम का आह्वान करते हैं'।"

‘‘තෙ වත, වාසෙට්ඨ, තෙවිජ්ජා බ්‍රාහ්මණා යෙ ධම්මා බ්‍රාහ්මණකාරකා තෙ ධම්මෙ පහාය වත්තමානා, යෙ ධම්මා අබ්‍රාහ්මණකාරකා තෙ ධම්මෙ සමාදාය වත්තමානා අව්හායනහෙතු වා ආයාචනහෙතු වා පත්ථනහෙතු වා අභිනන්දනහෙතු වා කායස්ස භෙදා පරං මරණා බ්‍රහ්මානං සහබ්‍යූපගා භවිස්සන්තී’’ති, නෙතං ඨානං විජ්ජති.

"हे वासेट्ठ! वे त्रिविद्य ब्राह्मण जो ब्राह्मण बनाने वाले धर्मों को छोड़कर और अब्राह्मण बनाने वाले धर्मों को अपनाकर आचरण करते हैं, वे केवल आह्वान, प्रार्थना, याचना या प्रशंसा के कारण शरीर छूटने के बाद, मृत्यु के उपरान्त ब्रह्मा के साथ सहवास को प्राप्त होंगे—यह संभव नहीं है।"

545. ‘‘සෙය්‍යථාපි, වාසෙට්ඨ, අයං අචිරවතී නදී පූරා උදකස්ස සමතිත්තිකා කාකපෙය්‍යා. අථ පුරිසො ආගච්ඡෙය්‍ය පාරත්ථිකො පාරගවෙසී පාරගාමී පාරං තරිතුකාමො. සො ඔරිමෙ තීරෙ දළ්හාය අන්දුයා පච්ඡාබාහං ගාළ්හබන්ධනං බද්ධො.

५४५. "हे वासेट्ठ! जैसे यह अचिरवती नदी पानी से लबालब भरी हो कि किनारे पर खड़ा कौआ भी उसे पी सके। तब कोई पुरुष आए जो पार जाना चाहता हो, पार की खोज में हो, पार पहुँचने का इच्छुक हो, पार उतरना चाहता हो। किन्तु वह इस किनारे पर मजबूत जंजीरों से, पीछे की ओर हाथ बाँधकर दृढ़ता से जकड़ा हुआ हो।"

‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, වාසෙට්ඨ, අපි නු සො පුරිසො අචිරවතියා නදියා ඔරිමා තීරා පාරිමං තීරං ගච්ඡෙය්‍යා’’ති? ‘‘නො හිදං, භො ගොතම’’.

"वासेट्ठ! तुम क्या सोचते हो? क्या वह पुरुष अचिरवती नदी के इस किनारे से दूसरे किनारे पर जा सकेगा?" "हे गौतम! नहीं।"

546. ‘‘එවමෙව [Pg.231] ඛො, වාසෙට්ඨ, පඤ්චිමෙ කාමගුණා අරියස්ස විනයෙ අන්දූතිපි වුච්චන්ති, බන්ධනන්තිපි වුච්චන්ති. කතමෙ පඤ්ච? චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යා රූපා ඉට්ඨා කන්තා මනාපා පියරූපා කාමූපසංහිතා රජනීයා. සොතවිඤ්ඤෙය්‍යා සද්දා…පෙ… ඝානවිඤ්ඤෙය්‍යා ගන්ධා… ජිව්හාවිඤ්ඤෙය්‍යා රසා… කායවිඤ්ඤෙය්‍යා ඵොට්ඨබ්බා ඉට්ඨා කන්තා මනාපා පියරූපා කාමූපසංහිතා රජනීයා.

५४६. "इसी प्रकार, वासेट्ठ! आर्यों के विनय (अनुशासन) में इन पाँच काम-गुणों को 'बेड़ियाँ' भी कहा जाता है और 'बन्धन' भी कहा जाता है। वे पाँच कौन से हैं? चक्षु-विज्ञेय रूप (आँखों से देखे जाने वाले रूप) जो इष्ट, कान्त, मनभावन, प्रिय, काम-युक्त और राग उत्पन्न करने वाले हैं। श्रोत्र-विज्ञेय शब्द... (पे)... घ्राण-विज्ञेय गन्ध... जिह्वा-विज्ञेय रस... काय-विज्ञेय स्पर्श जो इष्ट, कान्त, मनभावन, प्रिय, काम-युक्त और राग उत्पन्न करने वाले हैं।"

‘‘ඉමෙ ඛො, වාසෙට්ඨ, පඤ්ච කාමගුණා අරියස්ස විනයෙ අන්දූතිපි වුච්චන්ති, බන්ධනන්තිපි වුච්චන්ති. ඉමෙ ඛො වාසෙට්ඨ පඤ්ච කාමගුණෙ තෙවිජ්ජා බ්‍රාහ්මණා ගධිතා මුච්ඡිතා අජ්ඣොපන්නා අනාදීනවදස්සාවිනො අනිස්සරණපඤ්ඤා පරිභුඤ්ජන්ති. තෙ වත, වාසෙට්ඨ, තෙවිජ්ජා බ්‍රාහ්මණා යෙ ධම්මා බ්‍රාහ්මණකාරකා, තෙ ධම්මෙ පහාය වත්තමානා, යෙ ධම්මා අබ්‍රාහ්මණකාරකා, තෙ ධම්මෙ සමාදාය වත්තමානා පඤ්ච කාමගුණෙ ගධිතා මුච්ඡිතා අජ්ඣොපන්නා අනාදීනවදස්සාවිනො අනිස්සරණපඤ්ඤා පරිභුඤ්ජන්තා කාමන්දුබන්ධනබද්ධා කායස්ස භෙදා පරං මරණා බ්‍රහ්මානං සහබ්‍යූපගා භවිස්සන්තී’’ති, නෙතං ඨානං විජ්ජති.

“हे वासेट्ठ! आर्यों के विनय (अनुशासन) में इन पाँच काम-गुणों को बेड़ियाँ (शृंखलाएँ) भी कहा जाता है और बंधन भी कहा जाता है। हे वासेट्ठ! ये तीनों वेदों के ज्ञाता ब्राह्मण इन पाँच काम-गुणों में आसक्त, मोहित और लीन रहते हैं; वे इनमें दोष नहीं देखते और इनसे मुक्त होने की प्रज्ञा से रहित होकर इनका उपभोग करते हैं। हे वासेट्ठ! वे तीनों वेदों के ज्ञाता ब्राह्मण, जो उन धर्मों (गुणों) को त्याग कर आचरण करते हैं जो ब्राह्मण बनाने वाले हैं, और उन धर्मों को अपनाकर आचरण करते हैं जो अब्राह्मण बनाने वाले हैं, वे इन पाँच काम-गुणों में आसक्त, मोहित और लीन होकर, काम-रूपी बेड़ियों और बंधनों में बँधे हुए, शरीर के टूटने पर मृत्यु के बाद ब्रह्मा के साथ सहवास (सालोक्य) को प्राप्त होंगे—यह संभव नहीं है।”

547. ‘‘සෙය්‍යථාපි, වාසෙට්ඨ, අයං අචිරවතී නදී පූරා උදකස්ස සමතිත්තිකා කාකපෙය්‍යා. අථ පුරිසො ආගච්ඡෙය්‍ය පාරත්ථිකො පාරගවෙසී පාරගාමී පාරං තරිතුකාමො. සො ඔරිමෙ තීරෙ සසීසං පාරුපිත්වා නිපජ්ජෙය්‍ය.

५४७. “हे वासेट्ठ! जैसे यह अचिरवती नदी पानी से लबालब भरी हो, किनारों तक समतल हो कि कौआ भी (किनारे पर खड़े होकर) पी सके। तब कोई पुरुष आए जो दूसरे किनारे जाना चाहता हो, पार पहुँचना चाहता हो, पार की खोज में हो, पार उतरना चाहता हो। वह इसी किनारे पर सिर सहित (चादर) ओढ़कर सो जाए।”

‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, වාසෙට්ඨ, අපි නු සො පුරිසො අචිරවතියා නදියා ඔරිමා තීරා පාරිමං තීරං ගච්ඡෙය්‍යා’’ති? ‘‘නො හිදං, භො ගොතම’’.

“हे वासेट्ठ! तुम क्या सोचते हो? क्या वह पुरुष अचिरवती नदी के इस किनारे से उस पार के किनारे पहुँच पाएगा?” “नहीं, भो गौतम!”

548. ‘‘එවමෙව ඛො, වාසෙට්ඨ, පඤ්චිමෙ නීවරණා අරියස්ස විනයෙ ආවරණාතිපි වුච්චන්ති, නීවරණාතිපි වුච්චන්ති, ඔනාහනාතිපි වුච්චන්ති, පරියොනාහනාතිපි වුච්චන්ති. කතමෙ පඤ්ච? කාමච්ඡන්දනීවරණං, බ්‍යාපාදනීවරණං, ථිනමිද්ධනීවරණං, උද්ධච්චකුක්කුච්චනීවරණං, විචිකිච්ඡානීවරණං. ඉමෙ ඛො, වාසෙට්ඨ, පඤ්ච නීවරණා අරියස්ස විනයෙ ආවරණාතිපි වුච්චන්ති, නීවරණාතිපි වුච්චන්ති, ඔනාහනාතිපි වුච්චන්ති, පරියොනාහනාතිපි වුච්චන්ති.

५४८. “हे वासेट्ठ! इसी प्रकार आर्यों के विनय में इन पाँच नीवरणों को आवरण (ढकने वाले) भी कहा जाता है, नीवरण (बाधा डालने वाले) भी कहा जाता है, ओनाहन (बाँधने वाले) भी कहा जाता है और परियोनाहन (चारों ओर से लपेटने वाले) भी कहा जाता है। वे पाँच कौन से हैं? कामच्छन्द-नीवरण (इन्द्रिय-भोग की इच्छा), व्यापाद-नीवरण (द्वेष), थीन-मिद्ध-नीवरण (आलस्य और तन्द्रा), उद्धच्च-कुक्कुच्च-नीवरण (उद्धतपन और पश्चाताप), और विचिकित्सा-नीवरण (संदेह)। हे वासेट्ठ! आर्यों के विनय में इन पाँच नीवरणों को आवरण भी कहा जाता है, नीवरण भी कहा जाता है, ओनाहन भी कहा जाता है और परियोनाहन भी कहा जाता है।”

549. ‘‘ඉමෙහි ඛො, වාසෙට්ඨ, පඤ්චහි නීවරණෙහි තෙවිජ්ජා බ්‍රාහ්මණා ආවුටා නිවුටා ඔනද්ධා පරියොනද්ධා. තෙ වත, වාසෙට්ඨ, තෙවිජ්ජා බ්‍රාහ්මණා යෙ [Pg.232] ධම්මා බ්‍රාහ්මණකාරකා තෙ ධම්මෙ පහාය වත්තමානා, යෙ ධම්මා අබ්‍රාහ්මණකාරකා තෙ ධම්මෙ සමාදාය වත්තමානා පඤ්චහි නීවරණෙහි ආවුටා නිවුටා ඔනද්ධා පරියොනද්ධා කායස්ස භෙදා පරං මරණා බ්‍රහ්මානං සහබ්‍යූපගා භවිස්සන්තී’’ති, නෙතං ඨානං විජ්ජති.

५४९. “हे वासेट्ठ! इन पाँच नीवरणों से वे तीनों वेदों के ज्ञाता ब्राह्मण ढके हुए, अवरुद्ध, बँधे हुए और लिपटे हुए हैं। हे वासेट्ठ! वे तीनों वेदों के ज्ञाता ब्राह्मण, जो उन धर्मों को त्याग कर आचरण करते हैं जो ब्राह्मण बनाने वाले हैं, और उन धर्मों को अपनाकर आचरण करते हैं जो अब्राह्मण बनाने वाले हैं, वे इन पाँच नीवरणों से ढके हुए, अवरुद्ध, बँधे हुए और लिपटे हुए, शरीर के टूटने पर मृत्यु के बाद ब्रह्मा के साथ सहवास को प्राप्त होंगे—यह संभव नहीं है।”

සංසන්දනකථා

तुलनात्मक चर्चा (संसन्दन-कथा)

550. ‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, වාසෙට්ඨ, කින්ති තෙ සුතං බ්‍රාහ්මණානං වුද්ධානං මහල්ලකානං ආචරියපාචරියානං භාසමානානං, සපරිග්ගහො වා බ්‍රහ්මා අපරිග්ගහො වා’’ති? ‘‘අපරිග්ගහො, භො ගොතම’’. ‘‘සවෙරචිත්තො වා අවෙරචිත්තො වා’’ති? ‘‘අවෙරචිත්තො, භො ගොතම’’. ‘‘සබ්‍යාපජ්ජචිත්තො වා අබ්‍යාපජ්ජචිත්තො වා’’ති? ‘‘අබ්‍යාපජ්ජචිත්තො, භො ගොතම’’. ‘‘සංකිලිට්ඨචිත්තො වා අසංකිලිට්ඨචිත්තො වා’’ති? ‘‘අසංකිලිට්ඨචිත්තො, භො ගොතම’’. ‘‘වසවත්තී වා අවසවත්තී වා’’ති? ‘‘වසවත්තී, භො ගොතම’’.

५५०. “हे वासेट्ठ! तुम क्या सोचते हो? तुमने वृद्ध, वयोवृद्ध, आचार्यों और प्राचार्यों के परंपरा से चले आ रहे वचनों में क्या सुना है—क्या ब्रह्मा परिग्रह (स्त्री-पुत्र आदि का संग्रह) सहित हैं या परिग्रह रहित?” “परिग्रह रहित, भो गौतम!” “क्या वे वैर-युक्त चित्त वाले हैं या वैर-रहित चित्त वाले?” “वैर-रहित चित्त वाले, भो गौतम!” “क्या वे व्यापाद (द्वेष/मलिनता) युक्त चित्त वाले हैं या व्यापाद-रहित चित्त वाले?” “व्यापाद-रहित चित्त वाले, भो गौतम!” “क्या वे संक्लिष्ट (मलिन) चित्त वाले हैं या असंक्लिष्ट चित्त वाले?” “असंक्लिष्ट चित्त वाले, भो गौतम!” “क्या वे वशवर्ती (अपने चित्त को वश में रखने वाले) हैं या अवशवर्ती?” “वशवर्ती, भो गौतम!”

‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, වාසෙට්ඨ, සපරිග්ගහා වා තෙවිජ්ජා බ්‍රාහ්මණා අපරිග්ගහා වා’’ති? ‘‘සපරිග්ගහා, භො ගොතම’’. ‘‘සවෙරචිත්තා වා අවෙරචිත්තා වා’’ති? ‘‘සවෙරචිත්තා, භො ගොතම’’. ‘‘සබ්‍යාපජ්ජචිත්තා වා අබ්‍යාපජ්ජචිත්තා වා’’ති? ‘‘සබ්‍යාපජ්ජචිත්තා, භො ගොතම’’. ‘‘සංකිලිට්ඨචිත්තා වා අසංකිලිට්ඨචිත්තා වා’’ති? ‘‘සංකිලිට්ඨචිත්තා, භො ගොතම’’. ‘‘වසවත්තී වා අවසවත්තී වා’’ති? ‘‘අවසවත්තී, භො ගොතම’’.

“हे वासेट्ठ! तुम क्या सोचते हो? क्या वे तीनों वेदों के ज्ञाता ब्राह्मण परिग्रह सहित हैं या परिग्रह रहित?” “परिग्रह सहित, भो गौतम!” “क्या वे वैर-युक्त चित्त वाले हैं या वैर-रहित?” “वैर-युक्त चित्त वाले, भो गौतम!” “क्या वे व्यापाद-युक्त चित्त वाले हैं या व्यापाद-रहित?” “व्यापाद-युक्त चित्त वाले, भो गौतम!” “क्या वे संक्लिष्ट चित्त वाले हैं या असंक्लिष्ट?” “संक्लिष्ट चित्त वाले, भो गौतम!” “क्या वे वशवर्ती हैं या अवशवर्ती?” “अवशवर्ती (चित्त के वश में रहने वाले), भो गौतम!”

551. ‘‘ඉති කිර, වාසෙට්ඨ, සපරිග්ගහා තෙවිජ්ජා බ්‍රාහ්මණා අපරිග්ගහො බ්‍රහ්මා. අපි නු ඛො සපරිග්ගහානං තෙවිජ්ජානං බ්‍රාහ්මණානං අපරිග්ගහෙන බ්‍රහ්මුනා සද්ධිං සංසන්දති සමෙතී’’ති? ‘‘නො හිදං, භො ගොතම’’. ‘‘සාධු, වාසෙට්ඨ, තෙ වත, වාසෙට්ඨ, සපරිග්ගහා තෙවිජ්ජා බ්‍රාහ්මණා කායස්ස භෙදා පරං මරණා අපරිග්ගහස්ස බ්‍රහ්මුනො සහබ්‍යූපගා භවිස්සන්තී’’ති, නෙතං ඨානං විජ්ජති.

५५१. “तो हे वासेट्ठ! ऐसा सुना जाता है कि तीनों वेदों के ज्ञाता ब्राह्मण परिग्रह सहित हैं और ब्रह्मा परिग्रह रहित हैं। तो क्या परिग्रह सहित उन तीनों वेदों के ज्ञाता ब्राह्मणों का परिग्रह रहित ब्रह्मा के साथ कोई मेल या समानता है?” “नहीं, भो गौतम!” “साधु, वासेट्ठ! हे वासेट्ठ! वे परिग्रह सहित तीनों वेदों के ज्ञाता ब्राह्मण, शरीर के टूटने पर मृत्यु के बाद परिग्रह रहित ब्रह्मा के साथ सहवास को प्राप्त होंगे—यह संभव नहीं है।”

‘‘ඉති කිර, වාසෙට්ඨ, සවෙරචිත්තා තෙවිජ්ජා බ්‍රාහ්මණා, අවෙරචිත්තො බ්‍රහ්මා…පෙ… සබ්‍යාපජ්ජචිත්තා තෙවිජ්ජා බ්‍රාහ්මණා අබ්‍යාපජ්ජචිත්තො බ්‍රහ්මා… සංකිලිට්ඨචිත්තා තෙවිජ්ජා බ්‍රාහ්මණා අසංකිලිට්ඨචිත්තො බ්‍රහ්මා… අවසවත්තී තෙවිජ්ජා [Pg.233] බ්‍රාහ්මණා වසවත්තී බ්‍රහ්මා, අපි නු ඛො අවසවත්තීනං තෙවිජ්ජානං බ්‍රාහ්මණානං වසවත්තිනා බ්‍රහ්මුනා සද්ධිං සංසන්දති සමෙතී’’ති? ‘‘නො හිදං, භො ගොතම’’. ‘‘සාධු, වාසෙට්ඨ, තෙ වත, වාසෙට්ඨ, අවසවත්තී තෙවිජ්ජා බ්‍රාහ්මණා කායස්ස භෙදා පරං මරණා වසවත්තිස්ස බ්‍රහ්මුනො සහබ්‍යූපගා භවිස්සන්තී’’ති, නෙතං ඨානං විජ්ජති.

“तो हे वासेट्ठ! ऐसा सुना जाता है कि तीनों वेदों के ज्ञाता ब्राह्मण वैर-युक्त चित्त वाले हैं और ब्रह्मा वैर-रहित चित्त वाले हैं... (वही क्रम)... तीनों वेदों के ज्ञाता ब्राह्मण व्यापाद-युक्त चित्त वाले हैं और ब्रह्मा व्यापाद-रहित चित्त वाले हैं... तीनों वेदों के ज्ञाता ब्राह्मण संक्लिष्ट चित्त वाले हैं और ब्रह्मा असंक्लिष्ट चित्त वाले हैं... तीनों वेदों के ज्ञाता ब्राह्मण अवशवर्ती हैं और ब्रह्मा वशवर्ती हैं। तो क्या अवशवर्ती उन तीनों वेदों के ज्ञाता ब्राह्मणों का वशवर्ती ब्रह्मा के साथ कोई मेल या समानता है?” “नहीं, भो गौतम!” “साधु, वासेट्ठ! हे वासेट्ठ! वे अवशवर्ती तीनों वेदों के ज्ञाता ब्राह्मण, शरीर के टूटने पर मृत्यु के बाद वशवर्ती ब्रह्मा के साथ सहवास को प्राप्त होंगे—यह संभव नहीं है।”

552. ‘‘ඉධ ඛො පන තෙ, වාසෙට්ඨ, තෙවිජ්ජා බ්‍රාහ්මණා ආසීදිත්වා සංසීදන්ති, සංසීදිත්වා විසාරං පාපුණන්ති, සුක්ඛතරං මඤ්ඤෙ තරන්ති. තස්මා ඉදං තෙවිජ්ජානං බ්‍රාහ්මණානං තෙවිජ්ජාඉරිණන්තිපි වුච්චති, තෙවිජ්ජාවිවනන්තිපි වුච්චති, තෙවිජ්ජාබ්‍යසනන්තිපි වුච්චතී’’ති.

५५२. “हे वासेट्ठ! यहाँ ये तीनों वेदों के ज्ञाता ब्राह्मण (ब्रह्मलोक के मार्ग में) भटक कर डूब जाते हैं, और डूब कर विनाश को प्राप्त होते हैं, मानो वे सूखी मरुभूमि को (मृगतृष्णा को जल समझकर) पार करने की चेष्टा कर रहे हों। इसीलिए तीनों वेदों के ज्ञाता ब्राह्मणों के इन तीनों वेदों को 'त्रैविद्य-ईरिण' (निर्जल मरुभूमि), 'त्रैविद्य-विवन' (निर्जन वन) और 'त्रैविद्य-व्यसन' (विनाश का कारण) भी कहा जाता है।”

553. එවං වුත්තෙ, වාසෙට්ඨො මාණවො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘සුතං මෙතං, භො ගොතම, සමණො ගොතමො බ්‍රහ්මානං සහබ්‍යතාය මග්ගං ජානාතී’’ති. ‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, වාසෙට්ඨ. ආසන්නෙ ඉතො මනසාකටං, න ඉතො දූරෙ මනසාකට’’න්ති? ‘‘එවං, භො ගොතම, ආසන්නෙ ඉතො මනසාකටං, න ඉතො දූරෙ මනසාකට’’න්ති.

५५३. ऐसा कहे जाने पर, वासेट्ठ माणव ने भगवान से यह कहा— “भो गौतम! मैंने ऐसा सुना है कि श्रमण गौतम ब्रह्मा के साथ सहवास (सालोक्य) का मार्ग जानते हैं।” “हे वासेट्ठ! तुम क्या सोचते हो? क्या यहाँ से मनसाकट गाँव पास में है, क्या यहाँ से मनसाकट गाँव दूर नहीं है?” “हाँ, भो गौतम! यहाँ से मनसाकट गाँव पास में ही है, यहाँ से मनसाकट गाँव दूर नहीं है।”

554. ‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, වාසෙට්ඨ, ඉධස්ස පුරිසො මනසාකටෙ ජාතසංවද්ධො. තමෙනං මනසාකටතො තාවදෙව අවසටං මනසාකටස්ස මග්ගං පුච්ඡෙය්‍යුං. සියා නු ඛො, වාසෙට්ඨ, තස්ස පුරිසස්ස මනසාකටෙ ජාතසංවද්ධස්ස මනසාකටස්ස මග්ගං පුට්ඨස්ස දන්ධායිතත්තං වා විත්ථායිතත්තං වා’’ති? ‘‘නො හිදං, භො ගොතම’’. ‘‘තං කිස්ස හෙතු’’? ‘‘අමු හි, භො ගොතම, පුරිසො මනසාකටෙ ජාතසංවද්ධො, තස්ස සබ්බානෙව මනසාකටස්ස මග්ගානි සුවිදිතානී’’ති.

५५४. “हे वासेट्ठ! तुम क्या सोचते हो? यदि कोई मनुष्य इसी मनसाकट (गाँव) में जन्मा और पला-बढ़ा हो। यदि उससे मनसाकट से निकलते ही मनसाकट का मार्ग पूछा जाए, तो क्या उस मनसाकट में जन्मे और पले-बढ़े मनुष्य को मनसाकट का मार्ग पूछे जाने पर कोई हिचकिचाहट या संशय होगा?” “नहीं, भो गौतम।” “किस कारण से?” “क्योंकि, भो गौतम, वह मनुष्य मनसाकट में ही जन्मा और पला-बढ़ा है, उसे मनसाकट के सभी मार्ग भली-भांति ज्ञात हैं।”

‘‘සියා ඛො, වාසෙට්ඨ, තස්ස පුරිසස්ස මනසාකටෙ ජාතසංවද්ධස්ස මනසාකටස්ස මග්ගං පුට්ඨස්ස දන්ධායිතත්තං වා විත්ථායිතත්තං වා, න ත්වෙව තථාගතස්ස බ්‍රහ්මලොකෙ වා බ්‍රහ්මලොකගාමිනියා වා පටිපදාය පුට්ඨස්ස දන්ධායිතත්තං වා විත්ථායිතත්තං වා. බ්‍රහ්මානං චාහං, වාසෙට්ඨ, පජානාමි බ්‍රහ්මලොකඤ්ච බ්‍රහ්මලොකගාමිනිඤ්ච පටිපදං, යථා පටිපන්නො ච බ්‍රහ්මලොකං උපපන්නො, තඤ්ච පජානාමී’’ති.

“हे वासेट्ठ! उस मनसाकट में जन्मे और पले-बढ़े मनुष्य को मनसाकट का मार्ग पूछे जाने पर कदाचित् हिचकिचाहट या संशय हो भी सकता है, किन्तु तथागत से ब्रह्मलोक या ब्रह्मलोकगामी प्रतिपदा (मार्ग) के विषय में पूछे जाने पर कभी कोई हिचकिचाहट या संशय नहीं हो सकता। हे वासेट्ठ! मैं ब्रह्मा को भी जानता हूँ, ब्रह्मलोक को भी जानता हूँ और ब्रह्मलोक जाने वाले मार्ग को भी जानता हूँ; और जिस प्रकार आचरण करने से ब्रह्मलोक में उत्पन्न होते हैं, उसे भी मैं जानता हूँ।”

555. එවං [Pg.234] වුත්තෙ, වාසෙට්ඨො මාණවො භගවන්තං එතදවොච – ‘‘සුතං මෙතං, භො ගොතම, සමණො ගොතමො බ්‍රහ්මානං සහබ්‍යතාය මග්ගං දෙසෙතී’’ති. ‘‘සාධු නො භවං ගොතමො බ්‍රහ්මානං සහබ්‍යතාය මග්ගං දෙසෙතු උල්ලුම්පතු භවං ගොතමො බ්‍රාහ්මණිං පජ’’න්ති. ‘‘තෙන හි, වාසෙට්ඨ, සුණාහි; සාධුකං මනසි කරොහි; භාසිස්සාමී’’ති. ‘‘එවං භො’’ති ඛො වාසෙට්ඨො මාණවො භගවතො පච්චස්සොසි.

५५५. ऐसा कहे जाने पर, वासेट्ठ माणव ने भगवान से यह कहा— “हे भो गौतम! मैंने ऐसा सुना है कि श्रमण गौतम ब्रह्मा के साथ सहवास (मिलन) का मार्ग बताते हैं। अच्छा हो कि आप हमें ब्रह्मा के साथ सहवास का मार्ग बताएँ; आप इस ब्राह्मण प्रजा (युवाओं) का उद्धार करें।” “तो वासेट्ठ! सुनो, ध्यान से मन में धारण करो, मैं कहूँगा।” “जी हाँ, भो!” वासेट्ठ माणव ने भगवान को उत्तर दिया।

බ්‍රහ්මලොකමග්ගදෙසනා

ब्रह्मलोक-मार्ग-देशना (ब्रह्मलोक के मार्ग का उपदेश)

556. භගවා එතදවොච – ‘‘ඉධ, වාසෙට්ඨ, තථාගතො ලොකෙ උප්පජ්ජති අරහං, සම්මාසම්බුද්ධො…පෙ… (යථා 190-212 අනුච්ඡෙදෙසු එවං විත්ථාරෙතබ්බං). එවං ඛො, වාසෙට්ඨ, භික්ඛු සීලසම්පන්නො හොති…පෙ… තස්සිමෙ පඤ්ච නීවරණෙ පහීනෙ අත්තනි සමනුපස්සතො පාමොජ්ජං ජායති, පමුදිතස්ස පීති ජායති, පීතිමනස්ස කායො පස්සම්භති, පස්සද්ධකායො සුඛං වෙදෙති, සුඛිනො චිත්තං සමාධියති.

५५६. भगवान ने यह कहा— “हे वासेट्ठ! इस लोक में तथागत उत्पन्न होते हैं, जो अर्हत् हैं, सम्यक्सम्बुद्ध हैं... (सामञ्ञफल सुत्त के अनुसार विस्तार करें)। हे वासेट्ठ! इस प्रकार भिक्षु शील-सम्पन्न होता है... अपने भीतर इन पाँच नीवरणों को प्रहीण (नष्ट) हुआ देखकर उसे प्रमोद (प्रसन्नता) उत्पन्न होता है, प्रमुदित होने पर प्रीति उत्पन्न होती है, प्रीति-युक्त मन वाले का काय (शरीर) प्रश्रब्ध (शांत) हो जाता है, प्रश्रब्ध-काय वाला सुख का अनुभव करता है, और सुखी व्यक्ति का चित्त समाहित हो जाता है।”

‘‘සො මෙත්තාසහගතෙන චෙතසා එකං දිසං ඵරිත්වා විහරති. තථා දුතියං. තථා තතියං. තථා චතුත්ථං. ඉති උද්ධමධො තිරියං සබ්බධි සබ්බත්තතාය සබ්බාවන්තං ලොකං මෙත්තාසහගතෙන චෙතසා විපුලෙන මහග්ගතෙන අප්පමාණෙන අවෙරෙන අබ්‍යාපජ්ජෙන ඵරිත්වා විහරති.

“वह मैत्री-युक्त चित्त से एक दिशा को व्याप्त कर विहार करता है। वैसे ही दूसरी को, वैसे ही तीसरी को, वैसे ही चौथी को। इस प्रकार ऊपर, नीचे, तिरछे, सर्वत्र, सभी को अपने समान मानते हुए, इस सम्पूर्ण लोक को विशाल, महद्गत, अप्रमाण, वैर-रहित और द्वेष-रहित मैत्री-युक्त चित्त से व्याप्त कर विहार करता है।”

‘‘සෙය්‍යථාපි, වාසෙට්ඨ, බලවා සඞ්ඛධමො අප්පකසිරෙනෙව චතුද්දිසා විඤ්ඤාපෙය්‍ය; එවමෙව ඛො, වාසෙට්ඨ, එවං භාවිතාය මෙත්තාය චෙතොවිමුත්තියා යං පමාණකතං කම්මං න තං තත්‍රාවසිස්සති, න තං තත්‍රාවතිට්ඨති. අයම්පි ඛො, වාසෙට්ඨ, බ්‍රහ්මානං සහබ්‍යතාය මග්ගො.

“हे वासेट्ठ! जैसे कोई बलवान शंख बजाने वाला बिना किसी कठिनाई के चारों दिशाओं को (शंखनाद) सुना देता है; वैसे ही, हे वासेट्ठ! इस प्रकार भावित मैत्री-चेतोविमुक्ति के द्वारा जो कोई प्रमाण-कृत (सीमित) कर्म है, वह वहाँ शेष नहीं रहता, वह वहाँ टिकता नहीं है। हे वासेट्ठ! यह भी ब्रह्मा के साथ सहवास का एक मार्ग है।”

‘‘පුන චපරං, වාසෙට්ඨ, භික්ඛු කරුණාසහගතෙන චෙතසා…පෙ… මුදිතාසහගතෙන චෙතසා…පෙ… උපෙක්ඛාසහගතෙන චෙතසා එකං දිසං ඵරිත්වා විහරති. තථා දුතියං. තථා තතියං. තථා චතුත්ථං. ඉති උද්ධමධො තිරියං සබ්බධි සබ්බත්තතාය සබ්බාවන්තං ලොකං උපෙක්ඛාසහගතෙන චෙතසා විපුලෙන මහග්ගතෙන අප්පමාණෙන අවෙරෙන අබ්‍යාපජ්ජෙන ඵරිත්වා විහරති.

“फिर और भी, हे वासेट्ठ! भिक्षु करुणा-युक्त चित्त से... मुदिता-युक्त चित्त से... उपेक्षा-युक्त चित्त से एक दिशा को व्याप्त कर विहार करता है। वैसे ही दूसरी को, वैसे ही तीसरी को, वैसे ही चौथी को। इस प्रकार ऊपर, नीचे, तिरछे, सर्वत्र, सभी को अपने समान मानते हुए, इस सम्पूर्ण लोक को विशाल, महद्गत, अप्रमाण, वैर-रहित और द्वेष-रहित उपेक्षा-युक्त चित्त से व्याप्त कर विहार करता है।”

‘‘සෙය්‍යථාපි[Pg.235], වාසෙට්ඨ, බලවා සඞ්ඛධමො අප්පකසිරෙනෙව චතුද්දිසා විඤ්ඤාපෙය්‍ය. එවමෙව ඛො, වාසෙට්ඨ, එවං භාවිතාය උපෙක්ඛාය චෙතොවිමුත්තියා යං පමාණකතං කම්මං න තං තත්‍රාවසිස්සති, න තං තත්‍රාවතිට්ඨති. අයං ඛො, වාසෙට්ඨ, බ්‍රහ්මානං සහබ්‍යතාය මග්ගො.

“हे वासेट्ठ! जैसे कोई बलवान शंख बजाने वाला बिना किसी कठिनाई के चारों दिशाओं को सुना देता है; वैसे ही, हे वासेट्ठ! इस प्रकार भावित उपेक्षा-चेतोविमुक्ति के द्वारा जो कोई प्रमाण-कृत कर्म है, वह वहाँ शेष नहीं रहता, वह वहाँ टिकता नहीं है। हे वासेट्ठ! यह भी ब्रह्मा के साथ सहवास का एक मार्ग है।”

557. ‘‘තං කිං මඤ්ඤසි, වාසෙට්ඨ, එවංවිහාරී භික්ඛු සපරිග්ගහො වා අපරිග්ගහො වා’’ති? ‘‘අපරිග්ගහො, භො ගොතම’’. ‘‘සවෙරචිත්තො වා අවෙරචිත්තො වා’’ති? ‘‘අවෙරචිත්තො, භො ගොතම’’. ‘‘සබ්‍යාපජ්ජචිත්තො වා අබ්‍යාපජ්ජචිත්තො වා’’ති? ‘‘අබ්‍යාපජ්ජචිත්තො, භො ගොතම’’. ‘‘සංකිලිට්ඨචිත්තො වා අසංකිලිට්ඨචිත්තො වා’’ති? ‘‘අසංකිලිට්ඨචිත්තො, භො ගොතම’’. ‘‘වසවත්තී වා අවසවත්තී වා’’ති? ‘‘වසවත්තී, භො ගොතම’’.

५५७. “हे वासेट्ठ! तुम क्या सोचते हो? इस प्रकार विहार करने वाला भिक्षु स-परिग्रह (संग्रह वाला) होता है या अ-परिग्रह?” “अ-परिग्रह, भो गौतम।” “स-वैर (वैर-युक्त) चित्त वाला होता है या अ-वैर चित्त वाला?” “अ-वैर चित्त वाला, भो गौतम।” “स-व्यापाद (द्वेष-युक्त) चित्त वाला होता है या अ-व्यापाद चित्त वाला?” “अ-व्यापाद चित्त वाला, भो गौतम।” “संक्लिष्ट (मलिन) चित्त वाला होता है या अ-संक्लिष्ट चित्त वाला?” “अ-संक्लिष्ट चित्त वाला, भो गौतम।” “वशवर्ती (अपने वश में रहने वाला) होता है या अवशवर्ती?” “वशवर्ती, भो गौतम।”

‘‘ඉති කිර, වාසෙට්ඨ, අපරිග්ගහො භික්ඛු, අපරිග්ගහො බ්‍රහ්මා. අපි නු ඛො අපරිග්ගහස්ස භික්ඛුනො අපරිග්ගහෙන බ්‍රහ්මුනා සද්ධිං සංසන්දති සමෙතී’’ති? ‘‘එවං, භො ගොතම’’. ‘‘සාධු, වාසෙට්ඨ, සො වත වාසෙට්ඨ අපරිග්ගහො භික්ඛු කායස්ස භෙදා පරං මරණා අපරිග්ගහස්ස බ්‍රහ්මුනො සහබ්‍යූපගො භවිස්සතී’’ති, ඨානමෙතං විජ්ජති.

“तो इस प्रकार, वासेट्ठ! भिक्षु अ-परिग्रह है और ब्रह्मा भी अ-परिग्रह हैं। तो क्या अ-परिग्रह भिक्षु की अ-परिग्रह ब्रह्मा के साथ समानता और संगति होती है?” “हाँ, भो गौतम।” “साधु, वासेट्ठ! हे वासेट्ठ! वह अ-परिग्रह भिक्षु शरीर टूटने के बाद, मृत्यु के उपरान्त, अ-परिग्रह ब्रह्मा के साथ सहवास (संगति) को प्राप्त होगा—यह स्थान (संभावना) विद्यमान है।”

558. ‘‘ඉති කිර, වාසෙට්ඨ, අවෙරචිත්තො භික්ඛු, අවෙරචිත්තො බ්‍රහ්මා…පෙ… අබ්‍යාපජ්ජචිත්තො භික්ඛු, අබ්‍යාපජ්ජචිත්තො බ්‍රහ්මා… අසංකිලිට්ඨචිත්තො භික්ඛු, අසංකිලිට්ඨචිත්තො බ්‍රහ්මා… වසවත්තී භික්ඛු, වසවත්තී බ්‍රහ්මා, අපි නු ඛො වසවත්තිස්ස භික්ඛුනො වසවත්තිනා බ්‍රහ්මුනා සද්ධිං සංසන්දති සමෙතී’’ති? ‘‘එවං, භො ගොතම’’. ‘‘සාධු, වාසෙට්ඨ, සො වත, වාසෙට්ඨ, වසවත්තී භික්ඛු කායස්ස භෙදා පරං මරණා වසවත්තිස්ස බ්‍රහ්මුනො සහබ්‍යූපගො භවිස්සතීති, ඨානමෙතං විජ්ජතී’’ති.

५५८. “तो इस प्रकार, वासेट्ठ! भिक्षु अ-वैर चित्त वाला है और ब्रह्मा भी अ-वैर चित्त वाले हैं... भिक्षु अ-व्यापाद चित्त वाला है और ब्रह्मा भी अ-व्यापाद चित्त वाले हैं... भिक्षु अ-संक्लिष्ट चित्त वाला है और ब्रह्मा भी अ-संक्लिष्ट चित्त वाले हैं... भिक्षु वशवर्ती है और ब्रह्मा भी वशवर्ती हैं। तो क्या वशवर्ती भिक्षु की वशवर्ती ब्रह्मा के साथ समानता और संगति होती है?” “हाँ, भो गौतम।” “साधु, वासेट्ठ! हे वासेट्ठ! वह वशवर्ती भिक्षु शरीर टूटने के बाद, मृत्यु के उपरान्त, वशवर्ती ब्रह्मा के साथ सहवास को प्राप्त होगा—यह स्थान विद्यमान है।” ऐसा भगवान ने कहा।

559. එවං වුත්තෙ, වාසෙට්ඨභාරද්වාජා මාණවා භගවන්තං එතදවොචුං – ‘‘අභික්කන්තං, භො ගොතම, අභික්කන්තං, භො ගොතම! සෙය්‍යථාපි, භො ගොතම, නික්කුජ්ජිතං වා උක්කුජ්ජෙය්‍ය, පටිච්ඡන්නං වා විවරෙය්‍ය, මූළ්හස්ස වා මග්ගං ආචික්ඛෙය්‍ය, අන්ධකාරෙ වා තෙලපජ්ජොතං ධාරෙය්‍ය ‘චක්ඛුමන්තො රූපානි දක්ඛන්තී’ති. එවමෙවං භොතා ගොතමෙන අනෙකපරියායෙන ධම්මො පකාසිතො[Pg.236]. එතෙ මයං භවන්තං ගොතමං සරණං ගච්ඡාම, ධම්මඤ්ච භික්ඛුසඞ්ඝඤ්ච. උපාසකෙ නො භවං ගොතමො ධාරෙතු අජ්ජතග්ගෙ පාණුපෙතෙ සරණං ගතෙ’’ති.

५५९. ऐसा कहे जाने पर, वासेट्ठ और भारद्वाज माणवकों ने भगवान से यह कहा— 'अति सुंदर, भो गौतम! अति सुंदर, भो गौतम! जैसे, भो गौतम, कोई औंधे हुए को सीधा कर दे, या ढके हुए को खोल दे, या मार्ग भूले हुए को मार्ग दिखा दे, या अंधकार में तेल का दीपक जला दे कि आँख वाले रूप देख सकें; इसी प्रकार आप भो गौतम ने अनेक प्रकार से धर्म को प्रकाशित किया है। हम उन आप भो गौतम की शरण जाते हैं, और धर्म तथा भिक्षु संघ की भी। आप भो गौतम हमें आज से जीवन भर के लिए शरणागत उपासक स्वीकार करें'।

තෙවිජ්ජසුත්තං නිට්ඨිතං තෙරසමං.

तेरहवाँ तेविज्ज सुत्त समाप्त।

සීලක්ඛන්ධවග්ගො නිට්ඨිතො.

शीलस्कन्धवग्ग समाप्त।

තස්සුද්දානං –

उसका सारांश (उद्दान)—

බ්‍රහ්මාසාමඤ්ඤඅම්බට්ඨ,සොණකූටමහාලිජාලිනී;

සීහපොට්ඨපාදසුභො කෙවට්ටො,ලොහිච්චතෙවිජ්ජා තෙරසාති.

ब्रह्मजाल, सामञ्ञफल, अम्बट्ठ, सोणदण्ड, कूटदन्त, महालि, जालि, सीहनाद, पोट्ठपाद, सुभ, केवट्ट, लोहिच्च और तेविज्ज—ये तेरह सुत्त हैं।

සීලක්ඛන්ධවග්ගපාළි නිට්ඨිතා.

शीलस्कन्धवग्ग पालि समाप्त।


Indonesia
Kanon PaliKomentarSub-komentarLainnya
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典註釈書副註釈書その他
1101 パーラージカ・パーリ
1102 パーチッティヤ・パーリ
1103 マハーヴァッガ・パーリ(ヴィナヤ)
1104 チューラヴァッガ・パーリ
1105 パリヴァーラ・パーリ
1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1
1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2
1203 パーチッティヤ・アッタカター
1204 マハーヴァッガ・アッタカター(ヴィナヤ)
1205 チューラヴァッガ・アッタカター
1206 パリヴァーラ・アッタカター
1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1
1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2
1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3
1401 ドヴェマーティカー・パーリ
1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター
1403 ヴァジラブッディ・ティーカー
1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1
1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2
1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1
1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2
1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー
1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ
1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1
1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2
1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ
1413 クッダシッカー-ムーラシッカー

8401 ヴィスッディマッガ-1
8402 ヴィスッディマッガ-2
8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1
8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2
8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター

8406 ディーガニカーヤ(プ・ヴィ)
8407 マッジマニカーヤ(プ・ヴィ)
8408 サンユッタニカーヤ(プ・ヴィ)
8409 アングッタラニカーヤ(プ・ヴィ)
8410 ヴィナヤピタカ(プ・ヴィ)
8411 アビダンマピタカ(プ・ヴィ)
8412 アッタカター(プ・ヴィ)
8413 ニルッティディーパニー
8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ
8415 アヌディーパニーパータ
8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ
8417 ナマッカラ・ティーカー
8418 マハーパナーマ・パータ
8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター
8420 スタヴァンダナー
8421 カマラーニャジャリ
8422 ジナランカーラ
8423 パッジャマドゥ
8424 ブッダグナガーター・ヴァリー
8425 チューラガンタヴァンサ
8427 サーサナヴァンサ
8426 マハーヴァンサ
8429 モッガラーナ・ビャーカラナン
8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン
8430 サッダニーティッパカラナン(パダマーラー)
8431 サッダニーティッパカラナン(ダートゥマーラー)
8432 パダルーパシッディ
8433 モッガラーナ・パンチカー
8434 パヨーガシッディ・パータ
8435 ヴットーダヤ・パータ
8436 アビダーナッパディーピカー・パータ
8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー
8438 スボーダーランカーラ・パータ
8439 スボーダーランカーラ・ティーカー
8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ
8446 カヴィダッパナニーティ
8447 ニーティマンジャリー
8445 ダンマニーティ
8444 マハーラハニーティ
8441 ローカニーティ
8442 スタンタニーティ
8443 スーラッサティニーティ
8450 チャーナキャニーティ
8448 ナラダッカディーパニー
8449 チャトゥラーラッカディーパニー
8451 ラサヴァーヒニー
8452 シーマヴィソーダニー・パータ
8453 ヴェッサンタラ・ギーティ
8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー
8455 トゥーパヴァンサ
8456 ダーターヴァンサ
8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー
8458 ダートゥヴァンサ
8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ
8460 ジナチャリタヤ
8461 ジナヴァンサディーパン
8462 テーラカターガーター
8463 ミリダ・ティーカー
8464 パダマンジャリー
8465 パダサーダナン
8466 サッダビンドゥパカラナン
8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー
8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ
2102 マハーワッガ・パーリ(ディーガ)
2103 パーティカワッガ・パーリ
2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター
2202 マハーワッガ・アッタカター(ディーガ)
2203 パーティカワッガ・アッタカター
2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー
2302 マハーワッガ・ティーカー(ディーガ)
2303 パーティカワッガ・ティーカー
2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1
2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ
3102 マッジマパンナーサ・パーリ
3103 ウパリパンナーサ・パーリ
3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1
3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2
3203 マッジマパンナーサ・アッタカター
3204 ウパリパンナーサ・アッタカター
3301 ムーラパンナーサ・ティーカー
3302 マッジマパンナーサ・ティーカー
3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ
4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ
4103 カンダ・ワッガ・パーリ
4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ
4105 マハーワッガ・パーリ(サンユッタ)
4201 サガーター・ワッガ・アッタカター
4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター
4203 カンダ・ワッガ・アッタカター
4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター
4205 マハーワッガ・アッタカター(サンユッタ)
4301 サガーター・ワッガ・ティーカー
4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー
4303 カンダ・ワッガ・ティーカー
4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー
4305 マハーワッガ・ティーカー(サンユッタ)
5101 エーカカニパータ・パーリ
5102 ドゥカニパータ・パーリ
5103 ティカニパータ・パーリ
5104 チャトゥッカニパータ・パーリ
5105 パンチャカニパータ・パーリ
5106 チャッカニパータ・パーリ
5107 サッタカニパータ・パーリ
5108 アッタカーディニパータ・パーリ
5109 ナヴァカニパータ・パーリ
5110 ダサカニパータ・パーリ
5111 エーカーダサカニパータ・パーリ
5201 エーカカニパータ・アッタカター
5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター
5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター
5204 アッタカーディニパータ・アッタカター
5301 エーカカニパータ・ティーカー
5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー
5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー
5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ
6102 ダンマパダ・パーリ
6103 ウダーナ・パーリ
6104 イティヴッタカ・パーリ
6105 スッタニパータ・パーリ
6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ
6107 ペーヴァットゥ・パーリ
6108 テーラガーター・パーリ
6109 テーリーガーター・パーリ
6110 アパダーナ・パーリ-1
6111 アパダーナ・パーリ-2
6112 ブッダヴァンサ・パーリ
6113 チャリヤーピタカ・パーリ
6114 ジャータカ・パーリ-1
6115 ジャータカ・パーリ-2
6116 マハーニッデーサ・パーリ
6117 チューラニッデーサ・パーリ
6118 パティサンビダーマッガ・パーリ
6119 ネッティッパカラナ・パーリ
6120 ミリンダパンハ・パーリ
6121 ペータコーパデーサ・パーリ
6201 クッダカパータ・アッタカター
6202 ダンマパダ・アッタカター-1
6203 ダンマパダ・アッタカター-2
6204 ウダーナ・アッタカター
6205 イティヴッタカ・アッタカター
6206 スッタニパータ・アッタカター-1
6207 スッタニパータ・アッタカター-2
6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター
6209 ペータヴァットゥ・アッタカター
6210 テーラガーター・アッタカター-1
6211 テーラガーター・アッタカター-2
6212 テーリーガーター・アッタカター
6213 アパダーナ・アッタカター-1
6214 アパダーナ・アッタカター-2
6215 ブッダヴァンサ・アッタカター
6216 チャリヤーピタカ・アッタカター
6217 ジャータカ・アッタカター-1
6218 ジャータカ・アッタカター-2
6219 ジャータカ・アッタカター-3
6220 ジャータカ・アッタカター-4
6221 ジャータカ・アッタカター-5
6222 ジャータカ・アッタカター-6
6223 ジャータカ・アッタカター-7
6224 マハーニッデーサ・アッタカター
6225 チューラニッデーサ・アッタカター
6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1
6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2
6228 ネッティッパカラナ・アッタカター
6301 ネッティッパカラナ・ティーカー
6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ
7102 ヴィバンガ・パーリ
7103 ダートゥカター・パーリ
7104 プッガラパンニャッティ・パーリ
7105 カター・ヴァットゥ・パーリ
7106 ヤマカ・パーリ-1
7107 ヤマカ・パーリ-2
7108 ヤマカ・パーリ-3
7109 パッターナ・パーリ-1
7110 パッターナ・パーリ-2
7111 パッターナ・パーリ-3
7112 パッターナ・パーリ-4
7113 パッターナ・パーリ-5
7201 ダンマサンガニ・アッタカター
7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター
7203 パンチャパカラナ・アッタカター
7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー
7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー
7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー
7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー
7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー
7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード
7307 アビダンマッタ・サンガホ
7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー
7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលីអដ្ឋកថាដីកាផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ
1102 បាចិត្តិយបាឡិ
1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ)
1104 ចូឡវគ្គបាឡិ
1105 បរិវារបាឡិ
1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១
1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២
1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា
1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ)
1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា
1206 បរិវារអដ្ឋកថា
1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១
1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២
1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣
1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ
1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា
1403 វជិរពុទ្ធិដីកា
1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១
1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២
1406 វិនយាលង្ការដីកា-១
1407 វិនយាលង្ការដីកា-២
1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា
1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ
1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១
1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២
1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ
1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា

8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១
8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២
8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១
8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២
8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា

8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ)
8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ)
8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ)
8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ)
8410 វិនយបិដក (បុ-វិ)
8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ)
8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ)
8413 និរុត្តិទីបនី
8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ
8415 អនុទីបនីបាឋ
8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ
8417 នមក្ការដីកា
8418 មហាបណាមបាឋ
8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា
8420 សុតវន្ទនា
8421 កមលាញ្ជលិ
8422 ជិនាលង្ការ
8423 បជ្ជមធុ
8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី
8425 ចូឡគន្ថវង្ស
8427 សាសនវង្ស
8426 មហាវង្ស
8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ
8428 កច្ចាយនព្យាករណំ
8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា)
8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា)
8432 បទរូបសិទ្ធិ
8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា
8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ
8435 វុត្តោទយបាឋ
8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ
8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា
8438 សុពោធាលង្ការបាឋ
8439 សុពោធាលង្ការដីកា
8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ
8446 កវិទប្បណនីតិ
8447 នីតិមញ្ជរី
8445 ធម្មនីតិ
8444 មហារហនីតិ
8441 លោកនីតិ
8442 សុត្តន្តនីតិ
8443 សូរស្សតិនីតិ
8450 ចាណក្យនីតិ
8448 នរទក្ខទីបនី
8449 ចតុរារក្ខទីបនី
8451 រសវាហិនី
8452 សីមវិសោធនីបាឋ
8453 វេស្សន្តរគីតិ
8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា
8455 ថូបវង្ស
8456 ទាឋាវង្ស
8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា
8458 ធាតុវង្ស
8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស
8460 ជិនចរិតយ
8461 ជិនវង្សទីបំ
8462 តេលកដាហគាថា
8463 មិលិទដីកា
8464 បទមញ្ជរី
8465 បទសាធនំ
8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ
8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា
8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ
2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ)
2103 បាថិកវគ្គបាឡិ
2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ)
2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា
2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា
2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ)
2303 បាថិកវគ្គដីកា
2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១
2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ
3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ
3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ
3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១
3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២
3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា
3301 មូលបណ្ណាសដីកា
3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា
3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ
4102 និទានវគ្គបាឡិ
4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ
4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ
4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)
4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា
4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា
4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា
4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា
4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)
4301 សគាថាវគ្គដីកា
4302 និទានវគ្គដីកា
4303 ខន្ធវគ្គដីកា
4304 សឡាយតនវគ្គដីកា
4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ
5102 ទុកនិបាតបាឡិ
5103 តិកនិបាតបាឡិ
5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ
5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ
5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ
5107 សត្តកនិបាតបាឡិ
5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ
5109 នវកនិបាតបាឡិ
5110 ទសកនិបាតបាឡិ
5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ
5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា
5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា
5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា
5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា
5301 ឯកកនិបាតដីកា
5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា
5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា
5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ
6102 ធម្មបទបាឡិ
6103 ឧទានបាឡិ
6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ
6105 សុត្តនិបាតបាឡិ
6106 វិមានវត្ថុបាឡិ
6107 បេតវត្ថុបាឡិ
6108 ថេរគាថាបាឡិ
6109 ថេរីគាថាបាឡិ
6110 អបទានបាឡិ-១
6111 អបទានបាឡិ-២
6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ
6113 ចរិយាបិដកបាឡិ
6114 ជាតកបាឡិ-១
6115 ជាតកបាឡិ-២
6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ
6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ
6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ
6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ
6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ
6121 បេដកោបទេសបាឡិ
6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា
6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១
6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២
6204 ឧទានអដ្ឋកថា
6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា
6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១
6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២
6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា
6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា
6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១
6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២
6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា
6213 អបទានអដ្ឋកថា-១
6214 អបទានអដ្ឋកថា-២
6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា
6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា
6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១
6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២
6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣
6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤
6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥
6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦
6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧
6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា
6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១
6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២
6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា
6301 នេត្តិប្បករណដីកា
6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ
7102 វិភង្គបាឡិ
7103 ធាតុកថាបាឡិ
7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ
7105 កថាវត្ថុបាឡិ
7106 យមកបាឡិ-១
7107 យមកបាឡិ-២
7108 យមកបាឡិ-៣
7109 បដ្ឋានបាឡិ-១
7110 បដ្ឋានបាឡិ-២
7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣
7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤
7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥
7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា
7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា
7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា
7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា
7302 វិភង្គ-មូលដីកា
7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា
7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា
7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា
7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ
7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ
7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា
7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경주석서부주석서기타
1101 빠라지카 빨리
1102 빠찟띠야 빨리
1103 마하왁가 빨리 (비나야)
1104 출라왁가 빨리
1105 빠리와라 빨리
1201 빠라지까깐다 앗타카타-1
1202 빠라지까깐다 앗타카타-2
1203 빠찟띠야 앗타카타
1204 마하왁가 앗타카타 (비나야)
1205 출라왁가 앗타카타
1206 빠리와라 앗타카타
1301 사랏타디빠니 띠까-1
1302 사랏타디빠니 띠까-2
1303 사랏타디빠니 띠까-3
1401 드베마띠까빨리
1402 위나야상가하 앗타카타
1403 와지라붓디 띠까
1404 위마띠위노다니 띠까-1
1405 위마띠위노다니 띠까-2
1406 위나야랑까라 띠까-1
1407 위나야랑까라 띠까-2
1408 깡카위따라니뿌라나 띠까
1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야
1410 위나야위닛차야 띠까-1
1411 위나야위닛차야 띠까-2
1412 빠찟땨디요자나빨리
1413 쿳닷시카-물라시카

8401 위숟디막가-1
8402 위숟디막가-2
8403 위숟디막가-마하띠까-1
8404 위숟디막가-마하띠까-2
8405 위숟디막가 니다나까타

8406 디가니까야 (뿌-위)
8407 맛지마니까야 (뿌-위)
8408 삼윳따니까야 (뿌-위)
8409 앙굳따라니까야 (뿌-위)
8410 위나야삐따까 (뿌-위)
8411 아비담마삐따까 (뿌-위)
8412 앗타카타 (뿌-위)
8413 니룻띠디빠니
8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타
8415 아누디빠니빠타
8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타
8417 나막까라띠까
8418 마하빠나마빠타
8419 락카나또 붓다토마나가타
8420 수타완다나
8421 까말란자리
8422 지나랑까라
8423 빳자마두
8424 붓다구나가타왈리
8425 출라간타왕사
8427 사사나왕사
8426 마하왕사
8429 목갈라나뱌까라낭
8428 깟차야나뱌까라낭
8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라)
8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라)
8432 빠다루빠싣디
8433 목갈라나빤찌까
8434 빠요가싣디빠타
8435 붇또다야빠타
8436 아비다나빠디피까빠타
8437 아비다나빠디피까띠까
8438 수보다랑까라빠타
8439 수보다랑까라띠까
8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라
8446 까위닷빠나니띠
8447 니띠만자리
8445 담마니띠
8444 마하라하니띠
8441 로까니띠
8442 숫딴따니띠
8443 수랏사띠니띠
8450 짜낙야니띠
8448 나라닥카디빠니
8449 짜뚜라락카디빠니
8451 라사와히니
8452 시마위소다니빠타
8453 웨산따라기띠
8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까
8455 투빠왕사
8456 다타왕사
8457 다두빠타윌라시니야
8458 다두왕사
8459 핟타와나갈라위하라왕사
8460 지나짜리따야
8461 지나왕사디빵
8462 떼라까타하가타
8463 밀리다띠까
8464 빠다만자리
8465 빠다사다낭
8466 삿다빈두빠까라낭
8467 깟차야나다두만주사
8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리
2102 마하왁가 빨리 (디가)
2103 빠티까왁가 빨리
2201 실락칸다왁가 앗타카타
2202 마하왁가 앗타카타 (디가)
2203 빠티까왁가 앗타카타
2301 실락칸다왁가 띠까
2302 마하왁가 띠까 (디가)
2303 빠티까왁가 띠까
2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1
2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리
3102 맛지마빤나사 빨리
3103 우빠리빤나사 빨리
3201 물라빤나사 앗타카타-1
3202 물라빤나사 앗타카타-2
3203 맛지마빤나사 앗타카타
3204 우빠리빤나사 앗타카타
3301 물라빤나사 띠까
3302 맛지마빤나사 띠까
3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리
4102 니다나왁가 빨리
4103 칸다왁가 빨리
4104 살라야따나왁가 빨리
4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)
4201 사가타왁가 앗타카타
4202 니다나왁가 앗타카타
4203 칸다왁가 앗타카타
4204 살라야따나왁가 앗타카타
4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)
4301 사가타왁가 띠까
4302 니다나왁가 띠까
4303 칸다왁가 띠까
4304 살라야따나왁가 띠까
4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리
5102 두까니빠따 빨리
5103 띠까니빠따 빨리
5104 짜뚝까니빠따 빨리
5105 빤짜까니빠따 빨리
5106 착까니빠따 빨리
5107 삿따까니빠따 빨리
5108 앗타까디니빠따 빨리
5109 나와까니빠따 빨리
5110 다사까니빠따 빨리
5111 에까다사까니빠따 빨리
5201 에까까니빠따 앗타카타
5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타
5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타
5204 앗타까디니빠따 앗타카타
5301 에까까니빠따 띠까
5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까
5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까
5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리
6102 담마빠다 빨리
6103 우다나 빨리
6104 이띠웃따까 빨리
6105 숫따니빠따 빨리
6106 위마나왓투 빨리
6107 베따왓투 빨리
6108 테라가타 빨리
6109 테리가타 빨리
6110 아빠다나 빨리-1
6111 아빠다나 빨리-2
6112 붓다왕사 빨리
6113 짜리야삐따까 빨리
6114 자따까 빨리-1
6115 자따까 빨리-2
6116 마하닷데사 빨리
6117 출라닷데사 빨리
6118 빠티삼비다막가 빨리
6119 넷띠빠까라나 빨리
6120 밀린다빤하 빨리
6121 뻬따꼬빠데사 빨리
6201 쿳닥까빠타 앗타카타
6202 담마빠다 앗타카타-1
6203 담마빠다 앗타카타-2
6204 우다나 앗타카타
6205 이띠웃따까 앗타카타
6206 숫따니빠따 앗타카타-1
6207 숫따니빠따 앗타카타-2
6208 위마나왓투 앗타카타
6209 베따왓투 앗타카타
6210 테라가타 앗타카타-1
6211 테라가타 앗타카타-2
6212 테리가타 앗타카타
6213 아빠다나 앗타카타-1
6214 아빠다나 앗타카타-2
6215 붓다왕사 앗타카타
6216 짜리야삐따까 앗타카타
6217 자따까 앗타카타-1
6218 자따까 앗타카타-2
6219 자따까 앗타카타-3
6220 자따까 앗타카타-4
6221 자따까 앗타카타-5
6222 자따까 앗타카타-6
6223 자따까 앗타카타-7
6224 마하닷데사 앗타카타
6225 출라닷데사 앗타카타
6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1
6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2
6228 넷띠빠까라나 앗타카타
6301 넷띠빠까라나 띠까
6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리
7102 위방가 빨리
7103 다뚜까타 빨리
7104 뿍갈라빤냣띠 빨리
7105 까타왓투 빨리
7106 야마까 빨리-1
7107 야마까 빨리-2
7108 야마까 빨리-3
7109 빳타나 빨리-1
7110 빳타나 빨리-2
7111 빳타나 빨리-3
7112 빳타나 빨리-4
7113 빳타나 빨리-5
7201 담마상가니 앗타카타
7202 삼모하위노다니 앗타카타
7203 빤짜빠까라나 앗타카타
7301 담마상가니-물라띠까
7302 위방가-물라띠까
7303 빤짜빠까라나-물라띠까
7304 담마상가니-아누띠까
7305 빤짜빠까라나-아누띠까
7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도
7307 아비담맛타상가호
7308 아비담마와따라-뿌라나띠까
7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ

मराठी

မြန်မာ
ပါဠိတော်အဋ္ဌကထာဋီကာအခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ
1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ
1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ)
1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ
1105 ပရိဝါရ ပါဠိ
1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁
1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂
1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ
1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ)
1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ
1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁
1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂
1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃
1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ
1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ
1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ
1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁
1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂
1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁
1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂
1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ
1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ
1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁
1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂
1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ
1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ

8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁
8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂
8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁
8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂
8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ

8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ)
8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ)
8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ)
8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ)
8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ)
8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ)
8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ)
8413 နိရုတ္တိဒီပနီ
8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ
8415 အနုဒီပနီပါဌ
8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ
8417 နမက္ကာရဋီကာ
8418 မဟာပဏာမပါဌ
8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ
8420 သုတဝန္ဒနာ
8421 ကမလာဉ္ဇလိ
8422 ဇိနာလင်္ကာရ
8423 ပဇ္ဇမဓု
8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ
8425 စူဠဂန္ထဝံသ
8427 သာသနဝံသ
8426 မဟာဝံသ
8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ
8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ
8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ)
8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ)
8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ
8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ
8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ
8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ
8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ
8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ
8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ
8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ
8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ
8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ
8447 နီတိမဉ္ဇရီ
8445 ဓမ္မနီတိ
8444 မဟာရဟနီတိ
8441 လောကနီတိ
8442 သုတ္တန္တနီတိ
8443 သူရဿတိနီတိ
8450 စာဏကျနီတိ
8448 နရဒက္ခဒီပနီ
8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ
8451 ရသဝါဟိနီ
8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ
8453 ဝေဿန္တရဂီတိ
8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ
8455 ထူပဝံသ
8456 ဒါဌာဝံသ
8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ
8458 ဓါတုဝံသ
8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ
8460 ဇိနစရိတယ
8461 ဇိနဝံသဒီပံ
8462 တေလကဋာဟဂါထာ
8463 မိလိဒဋီကာ
8464 ပဒမဉ္ဇရီ
8465 ပဒသာဓနံ
8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ
8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ
8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ)
2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ
2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ)
2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ)
2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ
2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁
2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ
3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁
3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂
3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ
3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ
3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ
4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ
4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ
4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)
4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ
4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)
4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ
4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ
4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ
4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ
5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ
5103 တိကနိပါတ ပါဠိ
5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ
5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ
5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ
5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ
5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ
5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ
5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ
5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ
5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ
5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ
5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ
5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ
5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ
6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ
6103 ဥဒါန ပါဠိ
6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ
6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ
6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ
6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ
6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ
6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ
6110 အပဒါန ပါဠိ-၁
6111 အပဒါန ပါဠိ-၂
6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ
6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ
6114 ဇာတက ပါဠိ-၁
6115 ဇာတက ပါဠိ-၂
6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ
6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ
6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ
6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ
6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ
6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ
6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁
6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂
6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ
6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ
6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁
6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂
6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ
6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁
6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂
6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ
6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁
6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂
6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ
6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ
6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁
6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂
6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃
6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄
6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅
6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆
6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇
6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ
6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁
6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂
6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ
6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ
6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ
7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ
7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ
7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ
7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ
7106 ယမက ပါဠိ-၁
7107 ယမက ပါဠိ-၂
7108 ယမက ပါဠိ-၃
7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁
7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂
7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃
7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄
7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅
7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ
7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ
7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ
7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ
7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ
7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ
7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ
7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ
7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ
7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော
7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ
7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

සිංහල
පාලි කැනනයවිවරණඅටුවාවෙනත්
1101 පාරාජික පාළි
1102 පාචිත්තිය පාළි
1103 මහාවග්ග පාළි (විනය)
1104 චූළවග්ග පාළි
1105 පරිවාර පාළි
1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1
1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2
1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා
1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය)
1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා
1206 පරිවාර අට්ඨකථා
1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1
1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2
1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3
1401 ද්වෙමාතිකාපාළි
1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා
1403 වජිරබුද්ධි ටීකා
1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1
1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2
1406 විනයාලංකාර ටීකා-1
1407 විනයාලංකාර ටීකා-2
1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා
1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය
1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1
1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2
1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි
1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා

8401 විසුද්ධිමග්ග-1
8402 විසුද්ධිමග්ග-2
8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1
8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2
8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා

8406 දීඝනිකාය (පු-වි)
8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි)
8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි)
8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි)
8410 විනයපිටක (පු-වි)
8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි)
8412 අට්ඨකථා (පු-වි)
8413 නිරුත්තිදීපනී
8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ
8415 අනුදීපනීපාඨ
8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ
8417 නමක්කාරටීකා
8418 මහාපණාමපාඨ
8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා
8420 සුතවන්දනා
8421 කමලාඤ්ජලි
8422 ජිනාලඞ්කාර
8423 පජ්ජමධු
8424 බුද්ධගුණගාථාවලී
8425 චූළගන්ථවංස
8427 සාසනවංස
8426 මහාවංස
8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං
8428 කච්චායනබ්යාකරණං
8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා)
8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා)
8432 පදරූපසිද්ධි
8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා
8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ
8435 වුත්තෝදයපාඨ
8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ
8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා
8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ
8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා
8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර
8446 කවිදප්පණනීති
8447 නීතිමඤ්ජරී
8445 ධම්මනීති
8444 මහාරහනීති
8441 ලෝකනීති
8442 සුත්තන්තනීති
8443 සූරස්සතිනීති
8450 චාණක්යනීති
8448 නරදක්ඛදීපනී
8449 චතුරාරක්ඛදීපනී
8451 රසවාහිනී
8452 සීමවිසෝධනීපාඨ
8453 වෙස්සන්තරගීති
8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා
8455 ථූපවංස
8456 දාඨාවංස
8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා
8458 ධාතුවංස
8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස
8460 ජිනචරිතය
8461 ජිනවංසදීපං
8462 තේලකටාහගාථා
8463 මිලිදටීකා
8464 පදමඤ්ජරී
8465 පදසාධනං
8466 සද්දබින්දුපකරණං
8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා
8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි
2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ)
2103 පාථිකවග්ග පාළි
2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ)
2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා
2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා
2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ)
2303 පාථිකවග්ග ටීකා
2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1
2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි
3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි
3103 උපරිපණ්ණාස පාළි
3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1
3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2
3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා
3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා
3301 මූලපණ්ණාස ටීකා
3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා
3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි
4102 නිදානවග්ග පාළි
4103 ඛන්ධවග්ග පාළි
4104 සළායතනවග්ග පාළි
4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)
4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා
4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා
4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා
4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා
4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)
4301 සගාථාවග්ග ටීකා
4302 නිදානවග්ග ටීකා
4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා
4304 සළායතනවග්ග ටීකා
4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි
5102 දුකනිපාත පාළි
5103 තිකනිපාත පාළි
5104 චතුක්කනිපාත පාළි
5105 පඤ්චකනිපාත පාළි
5106 ඡක්කනිපාත පාළි
5107 සත්තකනිපාත පාළි
5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි
5109 නවකනිපාත පාළි
5110 දසකනිපාත පාළි
5111 එකාදසකනිපාත පාළි
5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා
5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා
5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා
5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා
5301 එකකනිපාත ටීකා
5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා
5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා
5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි
6102 ධම්මපද පාළි
6103 උදාන පාළි
6104 ඉතිවුත්තක පාළි
6105 සුත්තනිපාත පාළි
6106 විමානවත්ථු පාළි
6107 පේතවත්ථු පාළි
6108 ථේරගාථා පාළි
6109 ථේරීගාථා පාළි
6110 අපදාන පාළි-1
6111 අපදාන පාළි-2
6112 බුද්ධවංස පාළි
6113 චරියාපිටක පාළි
6114 ජාතක පාළි-1
6115 ජාතක පාළි-2
6116 මහානිද්දේස පාළි
6117 චූළනිද්දේස පාළි
6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි
6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි
6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි
6121 පේටකෝපදේස පාළි
6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා
6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1
6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2
6204 උදාන අට්ඨකථා
6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා
6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1
6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2
6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා
6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා
6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1
6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2
6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා
6213 අපදාන අට්ඨකථා-1
6214 අපදාන අට්ඨකථා-2
6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා
6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා
6217 ජාතක අට්ඨකථා-1
6218 ජාතක අට්ඨකථා-2
6219 ජාතක අට්ඨකථා-3
6220 ජාතක අට්ඨකථා-4
6221 ජාතක අට්ඨකථා-5
6222 ජාතක අට්ඨකථා-6
6223 ජාතක අට්ඨකථා-7
6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා
6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා
6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1
6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2
6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා
6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා
6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි
7102 විභඞ්ග පාළි
7103 ධාතුකථා පාළි
7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි
7105 කථාවත්ථු පාළි
7106 යමක පාළි-1
7107 යමක පාළි-2
7108 යමක පාළි-3
7109 පට්ඨාන පාළි-1
7110 පට්ඨාන පාළි-2
7111 පට්ඨාන පාළි-3
7112 පට්ඨාන පාළි-4
7113 පට්ඨාන පාළි-5
7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා
7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා
7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා
7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා
7302 විභඞ්ග-මූලටීකා
7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා
7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා
7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා
7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ
7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ
7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා
7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon PaliLos ComentariosLos SubcomentariosOtros
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1
1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2
1203 Pācittiya Aṭṭhakathā
1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya)
1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā
1206 Parivāra Aṭṭhakathā
1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1
1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2
1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā
1403 Vajirabuddhi Ṭīkā
1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1
1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2
1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1
1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2
1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1
1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Visuddhimagga-1
8402 Visuddhimagga-2
8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1
8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2
8405 Visuddhimagga nidānakathā

8406 Dīghanikāya (pu-vi)
8407 Majjhimanikāya (pu-vi)
8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi)
8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi)
8410 Vinayapiṭaka (pu-vi)
8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi)
8412 Aṭṭhakathā (pu-vi)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Namakkāraṭīkā
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Subodhālaṅkāraṭīkā
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8445 Dhammanīti
8444 Mahārahanīti
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8450 Cāṇakyanīti
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Milidaṭīkā
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā
2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha)
2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā
2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā
2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha)
2303 Pāthikavagga Ṭīkā
2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1
2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1
3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2
3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā
3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā
3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā
3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)
4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā
4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā
4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā
4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā
4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)
4301 Sagāthāvagga Ṭīkā
4302 Nidānavagga Ṭīkā
4303 Khandhavagga Ṭīkā
4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā
4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā
5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā
5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā
5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā
5301 Ekakanipāta Ṭīkā
5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā
5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā
5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi-1
6111 Apadāna Pāḷi-2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi-1
6115 Jātaka Pāḷi-2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā
6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1
6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2
6204 Udāna Aṭṭhakathā
6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā
6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1
6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2
6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā
6209 Petavatthu Aṭṭhakathā
6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1
6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2
6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā
6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1
6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2
6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā
6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā
6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1
6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2
6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3
6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4
6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5
6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6
6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7
6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā
6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā
6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1
6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2
6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā
6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi-1
7107 Yamaka Pāḷi-2
7108 Yamaka Pāḷi-3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5
7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā
7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā
7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā
7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā
7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā
7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā
7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā
7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā
7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคนข้อคิดเห็นคำอธิบายย่อยอื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ
1102 ปาจิตติยปาฬิ
1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย)
1104 จูฬวคฺคปาฬิ
1105 ปริวารปาฬิ
1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑
1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒
1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา
1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย)
1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา
1206 ปริวารอฏฺฐกถา
1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑
1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒
1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓
1401 ทเวมาติกาปาฬิ
1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา
1403 วชิรพุทฺธิฏีกา
1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑
1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒
1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑
1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒
1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา
1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย
1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑
1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒
1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ
1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา

8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑
8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒
8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑
8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒
8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา

8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ)
8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ)
8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ)
8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ)
8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ)
8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ)
8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ)
8413 นิรุตฺติทีปนี
8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ
8415 อนุทีปนีปาฐ
8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ
8417 นมกฺการฏีกา
8418 มหาปณามปาฐ
8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา
8420 สุตวทน
8421 กมลาญฺชลิ
8422 ชินาลงฺการ
8423 ปชฺชมธุ
8424 พุทฺธคุณคาถาวลี
8425 จูฬคนฺถวํส
8427 สาสนวํส
8426 มหาวํส
8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ
8428 กจฺจายนพฺยากรณํ
8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา)
8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา)
8432 ปทรูปสิทฺธิ
8433 โมคคฺลานปญฺจิกา
8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ
8435 วุตฺโตทยปาฐ
8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ
8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา
8438 สุโพธาลงฺการปาฐ
8439 สุโพธาลงฺการฏีกา
8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร
8446 กวิทปฺปณนีติ
8447 นีติมญฺชรี
8445 ธมฺมนีติ
8444 มหารหนีติ
8441 โลกนีติ
8442 สุตฺตนฺตนีติ
8443 สูรสฺสตินีติ
8450 จาณกฺยนีติ
8448 นรทกฺขทีปนี
8449 จตุราวรกฺขทีปนี
8451 รสวาหินี
8452 สีมวิโสธนีปาฐ
8453 เวสฺสนฺตรคีติ
8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา
8455 ถูปวํส
8456 ทาฐาวํส
8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา
8458 ธาตุวํส
8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส
8460 ชนจริตย
8461 ชนวํสทีปํ
8462 เตลกฏาหคาถา
8463 มิลิทฏีกา
8464 ปทมญฺชรี
8465 ปทสาธนํ
8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ
8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา
8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ
2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ)
2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ
2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ)
2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา
2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา
2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ)
2303 ปาถิกวคฺคฏีกา
2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑
2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ
3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ
3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ
3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑
3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒
3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา
3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา
3301 มูลปณฺณาสฏีกา
3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา
3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ
4102 นิทานวคฺคปาฬิ
4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ
4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ
4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)
4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา
4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา
4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา
4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา
4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)
4301 สคาถาวคฺคฏีกา
4302 นิทานวคฺคฏีกา
4303 ขนฺธวคฺคฏีกา
4304 สฬายตนวคฺคฏีกา
4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ
5102 ทุกนิปาตปาฬิ
5103 ติกนิปาตปาฬิ
5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ
5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ
5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ
5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ
5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ
5109 นวกนิปาตปาฬิ
5110 ทสกนิปาตปาฬิ
5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ
5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา
5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา
5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา
5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา
5301 เอกกนิปาตฏีกา
5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา
5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา
5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ
6102 ธมฺมปทปาฬิ
6103 อุทานปาฬิ
6104 อิติวุตฺตกปาฬิ
6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ
6106 วิมานวตฺถุปาฬิ
6107 เปตวตฺถุปาฬิ
6108 เถรคาถาปาฬิ
6109 เถรีคาถาปาฬิ
6110 อปทานปาฬิ-๑
6111 อปทานปาฬิ-๒
6112 พุทธวงฺสปาฬิ
6113 จริยาปิฏกปาฬิ
6114 ชาตกปาฬิ-๑
6115 ชาตกปาฬิ-๒
6116 มหานิทฺเทสปาฬิ
6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ
6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ
6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ
6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ
6121 เปฏโกปเทสปาฬิ
6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา
6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑
6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒
6204 อุทานอฏฺฐกถา
6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา
6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑
6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒
6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา
6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา
6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑
6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒
6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา
6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑
6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒
6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา
6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา
6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑
6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒
6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓
6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔
6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕
6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖
6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗
6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา
6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา
6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑
6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒
6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา
6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา
6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ
7102 วิภงฺคปาฬิ
7103 ธาตุกถาปาฬิ
7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ
7105 กถาวตฺถุปาฬิ
7106 ยมกปาฬิ-๑
7107 ยมกปาฬิ-๒
7108 ยมกปาฬิ-๓
7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑
7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒
7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓
7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔
7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕
7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา
7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา
7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา
7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา
7302 วิภงฺคมูลฏีกา
7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา
7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา
7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา
7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท
7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห
7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา
7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ

བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།འགྲེལ་བཤད།འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི།
1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི།
1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ)
1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།
1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ)
1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣
1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།
1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ།
1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡
1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢
1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡
1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢
1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ།
1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡
1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢
1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི།
1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ།

8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡
8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢
8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡
8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢
8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ།

8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི)
8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི)
8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི)
8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི།
8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ།
8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ།
8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ།
8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ།
8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི།
8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར།
8423 པཛྫ་མ་དྷུ།
8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི།
8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས།
8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས།
8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས།
8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ།
8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ)
8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ)
8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི།
8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ།
8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ།
8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ།
8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ།
8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ།
8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ།
8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ།
8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར།
8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི།
8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི།
8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི།
8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི།
8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི།
8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི།
8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི།
8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི།
8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི།
8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི།
8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ།
8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི།
8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ།
8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས།
8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས།
8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ།
8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས།
8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས།
8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ།
8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ།
8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ།
8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ།
8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི།
8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ།
8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ།
8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ།
8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ)
2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ)
2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ)
2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡
2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།
3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི།
4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)
4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ།
4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི།
6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི།
6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི།
6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི།
6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།
6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི།
6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡
6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢
6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི།
6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི།
6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡
6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢
6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི།
6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི།
6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི།
6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི།
6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།
6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣
6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤
6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥
6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦
6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧
6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡
6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢
6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི།
7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི།
7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི།
7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི།
7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི།
7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡
7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢
7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣
7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡
7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢
7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣
7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤
7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥
7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།
7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ།
7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ།
7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ།
7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ།
7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ།
7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển PaliChú giảiPhụ chú giảiKhác
1101 Pārājika Pāḷi
1102 Pācittiya Pāḷi
1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật)
1104 Cūḷavagga Pāḷi
1105 Parivāra Pāḷi
1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1
1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2
1203 Chú Giải Pācittiya
1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật)
1205 Chú Giải Cūḷavagga
1206 Chú Giải Parivāra
1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1
1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2
1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3
1401 Dvemātikāpāḷi
1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha
1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi
1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1
1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2
1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1
1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2
1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa
1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya
1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1
1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2
1412 Pācityādiyojanāpāḷi
1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā

8401 Thanh Tịnh Đạo - 1
8402 Thanh Tịnh Đạo - 2
8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1
8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2
8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo

8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp)
8410 Tạng Luật (Vấn Đáp)
8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp)
8412 Chú Giải (Vấn Đáp)
8413 Niruttidīpanī
8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha
8415 Anudīpanīpāṭha
8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha
8417 Phụ Chú Giải Namakkāra
8418 Mahāpaṇāmapāṭha
8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā
8420 Sutavandanā
8421 Kamalāñjali
8422 Jinālaṅkāra
8423 Pajjamadhu
8424 Buddhaguṇagāthāvalī
8425 Cūḷaganthavaṃsa
8426 Mahāvaṃsa
8427 Sāsanavaṃsa
8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ
8429 Moggallānabyākaraṇaṃ
8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā)
8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā)
8432 Padarūpasiddhi
8433 Mogallānapañcikā
8434 Payogasiddhipāṭha
8435 Vuttodayapāṭha
8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha
8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā
8438 Subodhālaṅkārapāṭha
8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra
8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra
8441 Lokanīti
8442 Suttantanīti
8443 Sūrassatinīti
8444 Mahārahanīti
8445 Dhammanīti
8446 Kavidappaṇanīti
8447 Nītimañjarī
8448 Naradakkhadīpanī
8449 Caturārakkhadīpanī
8450 Cāṇakyanīti
8451 Rasavāhinī
8452 Sīmavisodhanīpāṭha
8453 Vessantaragīti
8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā
8455 Thūpavaṃsa
8456 Dāṭhāvaṃsa
8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā
8458 Dhātuvaṃsa
8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa
8460 Jinacaritaya
8461 Jinavaṃsadīpaṃ
8462 Telakaṭāhagāthā
8463 Phụ Chú Giải Milinda
8464 Padamañjarī
8465 Padasādhanaṃ
8466 Saddabindupakaraṇaṃ
8467 Kaccāyanadhātumañjusā
8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi
2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ)
2103 Pāthikavagga Pāḷi
2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2203 Chú Giải Pāthikavagga
2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga
2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ)
2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga
2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1
2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi
3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi
3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi
3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1
3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2
3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa
3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa
3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa
3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi
4102 Nidānavagga Pāḷi
4103 Khandhavagga Pāḷi
4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi
4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)
4201 Chú Giải Sagāthāvagga
4202 Chú Giải Nidānavagga
4203 Chú Giải Khandhavagga
4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga
4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga
4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga
4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga
4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga
4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi
5102 Dukanipāta Pāḷi
5103 Tikanipāta Pāḷi
5104 Catukkanipāta Pāḷi
5105 Pañcakanipāta Pāḷi
5106 Chakkanipāta Pāḷi
5107 Sattakanipāta Pāḷi
5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi
5109 Navakanipāta Pāḷi
5110 Dasakanipāta Pāḷi
5111 Ekādasakanipāta Pāḷi
5201 Chú Giải Ekakanipāta
5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta
5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta
5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta
5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi
6102 Dhammapada Pāḷi
6103 Udāna Pāḷi
6104 Itivuttaka Pāḷi
6105 Suttanipāta Pāḷi
6106 Vimānavatthu Pāḷi
6107 Petavatthu Pāḷi
6108 Theragāthā Pāḷi
6109 Therīgāthā Pāḷi
6110 Apadāna Pāḷi - 1
6111 Apadāna Pāḷi - 2
6112 Buddhavaṃsa Pāḷi
6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi
6114 Jātaka Pāḷi - 1
6115 Jātaka Pāḷi - 2
6116 Mahāniddesa Pāḷi
6117 Cūḷaniddesa Pāḷi
6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi
6119 Nettippakaraṇa Pāḷi
6120 Milindapañha Pāḷi
6121 Peṭakopadesa Pāḷi
6201 Chú Giải Khuddakapāṭha
6202 Chú Giải Dhammapada - 1
6203 Chú Giải Dhammapada - 2
6204 Chú Giải Udāna
6205 Chú Giải Itivuttaka
6206 Chú Giải Suttanipāta - 1
6207 Chú Giải Suttanipāta - 2
6208 Chú Giải Vimānavatthu
6209 Chú Giải Petavatthu
6210 Chú Giải Theragāthā - 1
6211 Chú Giải Theragāthā - 2
6212 Chú Giải Therīgāthā
6213 Chú Giải Apadāna - 1
6214 Chú Giải Apadāna - 2
6215 Chú Giải Buddhavaṃsa
6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka
6217 Chú Giải Jātaka - 1
6218 Chú Giải Jātaka - 2
6219 Chú Giải Jātaka - 3
6220 Chú Giải Jātaka - 4
6221 Chú Giải Jātaka - 5
6222 Chú Giải Jātaka - 6
6223 Chú Giải Jātaka - 7
6224 Chú Giải Mahāniddesa
6225 Chú Giải Cūḷaniddesa
6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1
6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2
6228 Chú Giải Nettippakaraṇa
6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa
6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi
7102 Vibhaṅga Pāḷi
7103 Dhātukathā Pāḷi
7104 Puggalapaññatti Pāḷi
7105 Kathāvatthu Pāḷi
7106 Yamaka Pāḷi - 1
7107 Yamaka Pāḷi - 2
7108 Yamaka Pāḷi - 3
7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1
7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2
7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3
7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4
7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5
7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi
7202 Chú Giải Sammohavinodanī
7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa
7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī
7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga
7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa
7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī
7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa
7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo
7307 Abhidhammatthasaṅgaho
7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra
7309 Abhidhammamātikāpāḷi